3— 8 “— — 8“ * * 2₰ * 4 9 * 4 4 * . 8——“ „ 8. A. . . 4 1 8 4 ¹ 4 4 1 * 4 1 . 4 4 3* 7 . 5. 9* 8 * 1 orgu orguu— * muaturgs. N 4 3 V 4 2 — 8 . . 2 5 —. 2 6, 2
*
* . 5 . * 4 . . 4 . „ 6 4 . * 8 3 ——— — 4 1 . . 3 * 2
— 5— 8 — 8 ☛ 3— — 4 4“— 4— 1 . 5 3 4 . 2* 2 . — —— . . 3 . 8 * 8 „ 1 4 . ◻ 3 . 3 . . . 1 .. 4 X 8 X — .———— ———— ———— . * ³ „
*1
,, 5 Kcerl 170
5 Onol.
——
—
4 1 1
3—
—
——
8 1
—
8 8* 4 8. f 5 1 3 —— * 3 4 6 t 3 * 8. 4 4 4 8 4 4 4 3 8 8 5

——
——
—
92 „ͤ 4
L
8
1 N

1
3——— 8 8 4 1 8 8 4../
4
D. ERANCISC
4
— 4
MNIA QVT QVI. DENHACTENVS EDITA FVERVNT b ODERA VNC DEM VM PLURINMIS IN DICEFSTA ſau Pandectas 9 Codicem C ommentarius&õ methodicis expoſitionibus, quæ Pofſt eius exceſſum, ſcu inter eius membranas&õ in Bihliotheca ſunt reperta,
?u ab cius intimis familiaribur data&æ exlibitæ„ quæ eo exceperant dictante, illustran, amplius tertia parte locupletata.—
·
A7—8.—... Qux verò huic poſtremæ editioni numquã excuſa acceſſerunt, ſtellula in Indice titulorum adnotauimus:
*
Cum Indicibus titulorum,& rerum U Verborum locupletißsimis.
4.— 3— 8 5 1..— ₰ 8. 4 3 8— 3 — 34 N 7. 5 3 3 A. 3 —— 8 8 6 4 4 AN ε 3) A— 3 99— S 1— 71 5 X 3 8 2 T S An 4 7— 12 2— 4
4
Sieen 4 ..
LdeoDVNe, Apud Guliel. Rouillium, ſub ſcuto Veneto. d. D. LX XX.
CVM PRIVIIEGIO CEAS. MAIEST. ET
Sunrsr. GALTIARVM BEr DoLon. KEGIS.

5
Nico
ͤſSaationém que pertinent, cætetos populos ſuperarunt: ſic excolenda æqui& boni arte omnibus gentibus præſtiterunt. Vnde& Iuriſpru-
iure libri extarent, ex iis colenda tractandæque iuriſprudentiæ, in omnibus illis par- auft⸗ tibus in quibus poſita eſt, exempla& autoritatis pondere preſtantiſsima,& vtilitatis ivre patra vbertate optima,& ad diſceptanda iudicia, résque contrauerſas decidendas,& ad Sne. actiones inſtituendas, componendas,& ad cautiones rerum gerendarum conficien- curat.
†+ 2

Hue alioquin ex Pauli, Vlpiani, Caij operibus in hæc tempora ſeruata in Oe- cidentis imperio aliquot ſecula in tenebris iacuerint:& cum ex lis emerfiflent deprauata, mutila& inſtar tabularum nauis exX nautragio diſſolutæ in vaſto pelago
Aitectarum diſsipata fuerint. Quocirca om reuocarunt,& vt 2 mendis erroribuùs que ac vitiis vindicarent,& quæ diſperſa& in varios riuulos diuiſa fuerunt, commode, coniungerent, ac ad ſuum quæ que locum referrent, plurimum induſtriæ poſuer ũt. Non faciam vt quas vtilitates 8X 1 ſis frag- mentis, præſertim quæ in Pandectis continentur, luris ſtudioſi percipere poſsint, multis cômemorem: id enim nec loci huius eſt, nec inſtituti. Vt autem cæleſti qua- dam benefccentia, omnes ferè artes& ſcientiæ barbarie ſuperiorum ſeculorum de- formate noſtra ætate ſuo nitori& dignitati maxima ex parte ſunt redditæ: ſic non- nulli in ltalia, Germania, Hiſpania, m ulti verò in Gallia,& lectione Digeſtorum„a- liorümque huiuſmodi fragmentorum excitati,& imitatione veterum accenſi, vt eo- rundem veſtigiis inſiſterent, rectumque eorum morem in interpretando ſequeren- tut, omni animi contentione incubuerunt. Quam viam ingreſsi ab Andrea alllaro Iuris in Academia Bituricenſi profeſſores, quo plus in eo genere profecerunt, pro-
piüs que ad puram& ſynceram illam ipſorum lIuris authorum rationem in expli- cando lure ciuili acceſſerunt: eC maiorem laudem& veræ luriſprudentiæ dedito- rum comprobationem merentur. Ac in his, qui primum locum in tam præclaro in- ſtituto tenuerunt, ponendus meritò etiam eſt Franciſcus Duarenus cuius Commen tarij veterem illum veræ luriſprudentiæ ſuccum ſapiunt, ſiue purum dicendi genus, ſiue artificioſam tractationem, ſiue accuratum iudicium ſpectauerimus. Fuit autem ſecundus ab Alciato: triennio enim poſt eius diſceſſum ſe in illa ſchola lus ciuile proftteri cæpiſſe, nec multo interiecto tempote Eguinarium Baronem collegam na- ctum in oratione quadam indicat, üſque annis Cõmentarios de in litem iurando,
8 4 8*.
2*
de actis, Anniuerlariarum diſputationum lib. 1.& A pologiam de Imperio ac iuriſ- dictione edidit. Deinde intermiſſo hoc docendi Iuris munere, ad am pliſsimã regni
Erancici curiam Pariſienſem ſe contulit, vt ad vſum forenſem luris cognitionem aggregaret, non tam vt conſulentibus operam ſuam præſtando rem faceret, quàm vt cum luris cognitione etiam exercitationem coniungeret. Poſtquam verò trien- nium iam in Baſilica verſatus eſſet,& interea Eguinarius Baro è vita diſceſsiſſet, am plo honorario ab Illuſtriſſ. D. Margarita Franciça, Duce Biturigum,& ceiuſdem ci- uitatis magiſtratu reuocatus ad iuris gymnaſium, vt in eo primo loco lus profitere- tur, cùm ſe iam id conſecutum eſſe quod quæſiuerat, in foro cerneret,& tum odio ſophiſtices, quam in ea corruptione iudiciorum perſpiciebat, vt in literis ſuis ad Al- baſpineum conqueritur, tum natura ad illud magis, quam ad hoc genus vitæ du- ceretur, exorari ſe paſſus eſt. Ac cùm non modò ei à præſtantiſsima illa principe ac- ceſsio ſtipendij fięret, ſed& honore conſiliarij eiuſdem, præfectique libellorũ or- nareturin eo officio, quoad vixit, perſtitit. Ante verèò quàm Luteria rurſus Bituri- gas migraret, cõmentationes ſuas de iure Pontificio, quas de ſacris Eccleſiæ mini-
ſteriis ac beneficiis inſcripſit, ad eandem Principẽ miſerar,& in eius nomine qiuul.
gauerat. Reuerſus ad ſcholam, quæ viuo ſe excuſa ſunt perpoliuit,& in lucem emi- ſit, veluti Scæuolam, cõmentarios in tit. Soluto matrimonio,& de verbo. obligat. ſe- cundum librum Anniuerſariarum diſputationum, de iure accreſcendi libros duos, orationes item& epiſtolas aliquot. Atque hæc tantùm ipſe abſoluit. Ex his verò, qui- bus ipſe extremam manum morte præuentus imponere non potuit, Martinus Tre- herius cõmentarium de iureiurando ex ſententia& voluntate Duareni, quam pau- cis ante obitum fuum diebus declarauerat:deinde prælectiones ad leg. Ealcid. Leo- tius Briauius, tùm in cõſuetudines Feudorum loannes Hauichorſtius typis excudi
curarunt.
nes luris ſtudioſi diligentiſsimis& do- ctiſsimis his viris maximas gratias agere debent: qui has ipſas reliquias in lucem
—— ——

præclaro in- us Commen endi genus, . Fuit autem la lus ciuile ollegam na- em iurando, erio ac iuriſ- ilsima regni ognitionem ceret, quàm 41. verò trien- ceſsiſſet, am eiuſdem ci- 1s profitere- & tum odio ſuis ad Al- ꝛus vitæ du-
rincipe ac-
bellorũ of- rſus Biturf- leſi minl- nine diuub-
curarunt. Etſi verò Treherius narrat Duarenum Hugoni Donello collegæ ſuo, tan-
tum illum de iureiurando Cõmentarium à ſe emendatum edendum commendaſſe: tamen nõ idcirco noluit reliq ua à ſe ſcripta non exire in manus hominum, ſed iudi-
cium adhiberi: vt quæ nomine ſuo digna non ſint,& autoritatem minuere poſs int,
corum editio omittatur. Noui enim ipſimet Duareno animum fuiſſe, ex his quædam uæ nunc demum prælo ſubiecta ſunt, in lucem proferre, ſi reuidere ac recogno-
ſers potuiſſet. Ac cum hi, qui poſt Duareni obitum, præter illum de iureiurando
alios quos fuprà commemoraui Commentarios excudi curarunt, gratiam à iuris ſtudioſis inierunt, in bonam quoque partem eos accepturos ſpero, quæ illis nõ ſunt inferiora, nec vtilitate cedunt. Eiuſmodi eſſe cenſeo Commentarios ad ff. ib. 4. 28.29. 30. Ad tit. i.lib. z21. de rebus credit. ad tit. z. libri 41. de acquir. poſſeſ. ad tit. lib. 42. dle re iudic.& ad lib. 4. Cod. Quare licet tractatus hi poſthumi ſint, nec tantum virium ac- ceperint, ac qui æditi ſunt ſuperſtite parente, tamen cum repræſentent,& forma,&
animo parentem, lucis eis vſuram concedendam, dignoſque eſſe qui educentur&
curentur, exiſtimaui: ac cum& præceptori bene de me merito, grati diſcipuli offi-
cium præſtare,& iuri operam dantium ſtudia adiuuare voluerim, etiamſi iis, qui&
maiori iuris cognitione inſtructi ſunt,& de interpretationibus huiuſmodi luriſcon ſultorum rectius iudicare poſſunt, aliud de his Duareni libris emittendis, quàm
mihi viſum fuerit, non tamen idcirco mihi vitio daturos ſpero, quòd bono animo hæc eius opera diuulgarim. Nam mihi perſuaſum habeo, me ex ſcholis& præle- ctionibus Duareni, ex quibus ab eo magnam horum Commentariorum part emex- cepi, multum in hoc ſtudiorum genere profeciſſe. Quare ita mihi cùm Duareni
prælectiones, tùm in his antinomiarum diſſolutiones placuerunt, vt non modò eas,
quibus interfui diligenter exceptas cuſtodiuerim, ſed& alias quas vel ante meum
aduentũ, vel poſt diſceſſum noſtrates auditores annotatas,& in volumina redactas
habebant, diligenter conquiſiuerim,& nulla ſumptuum ratione habita, deſcribenda
curarim. Ac cum quædam ex iis nonnullis amicis cõmunicaſſem,& ad Typogra- phorum notitiam perueniſſet, mihi& plura& emendatiora quam aliis eſſe, multos
iam annos à me cõtenderunt, vt ſibi ea typis imprimenda darem. Quibus hactenus negaui, propterea quòd hanc operam& laborem eos ſuſce pturos ſperarem, quibus
à Duareno id commiſſum audiueram. Quod enim ſcirem id illos omniũ optime
præſtare poſſe, turpe viſum fuit, eos hac in re anteuertere, Poſtquam verò ab iis mul
tos iam annos nihil editum eſt,& quidam in viginia, qui vix dimidiam partem eo- rum, quæ iam retuli, habebat, eaque ipſa vitioſa& manca de iis ipſis imprimengis cum typographo quodam egiſſet, cui& ante tradiderat, remiſsiones quaſdam im- primendas, quæ in lucem ſunt diuulgatæ, ſatius eſſe& exiſtimationi Duaxeni,& ſtu-
dioſis melius conſultum ſum arbitratus, ſi potiora& integriora exirent, maximè quod alioquin in manibus multorum verſarentur. Itaque cum præter alios etiam Rouillius me, vt quæ mihi eſſent ex Duareni operibus ſibi cõmunicarem rogaſſet,
& multa ſe ante conquiſiuiſſe mihi ſignificaſſet, eius que opera ipſemet Duarenus in excudendis ſuis præ ęæteris vſus eſſet eãque omnia ferè, quæ QDuarenus ipſe à ſe
perpolita edidit ab ipſomet accepta, accurate, emendatè,& eleganter impreſſerit, vt
omnibus iis, qui ea habent, notum eſt, nemini potius quæ habui, quàm huic com- mittere debui. Etſi verò, quæ ex Duareni ſcriptis luce digna nõ putarem, eidem Ro- uillio in Indice quem miſi, notaui, idque ex ſuperiorum expoſitione intelligi poſ-
ſit:tamen cùm quæcunque in indicem illum retuleram,& à me ex Duareni ore ex-
cepta,& à librario quodam Bituricenſi Iuris ſtudioſo deſcripta, vt ſibi mitterem, à
me petiiſſet: voluntati eius deeſſe nolui. Ita que omnia omnino, imo nonnullorum
quorundam etiam Cõmentariorum bina aut plura exempla ad eum perferri curaui.
Et cum ex literis eius animaduerterem, eum in his operibus publicandis doctorum † 3

quorundam,& in iure peritorum operam adhibere, quibus Duareni memoria& nomine nihil eſſet antiquius, eorum fidei& iudicio, omnem hanc poſthumam Dua reni ſobolem credidi. In iiſdem autem literis ſpem mihi fecit Kouillius, horum in- quſtria ſe eodem cultu atque habitu hanc, quo priorem illam prolem curaturũ ag ornarurum. Ad vos verò loannes Matthæe Stamlere,& Conrade Pie Peutingere quod attinet, cum eodem tempore vos vnà mecum cum aliis præſtantiſsimis Do- ctoribus, tum Franeiſco Duareno lus ciuile interpretanti in Biurigum auditorio gpeenn dederiris, nec modò magni eorum in docendo viam& rationem feceritis,
plurimümque Duareni lectionibus incubueritis: ſed ſub iis quoque magnos in luris cognitione progreſſus feceritis, in veſtro nomine hæc quæ antehac excuſa n0 fue- runt apparere volui, tum vt non fſecus atque mex, ſic veſtræ quoque erga illum ſit animi inductionis,& ſtudij documentum, tum vt mei erga vos amoris argumentu. Quæx enim tum inter nos contracta eſt amicitia, cum ſtudiorum cauſa Biturig. vixi-
mus, licet poſtea locorum& regionum diſtantia diſiungeremur, non tamẽè idcirco
elanguit: ſed cum ego peutingere, à te Lutetiam diſceſsiſſem, deinde ad Andes pro- fectus eſſem, literis inter nos quibus de variis iuris quæſtionibus diſputauimus, cul-
3„
ta fuit, nec veſtro in patriam reditu honorum incrementis& dignitatis acceſsione,
1
quæ inter nos fuit animorum coniunctio imminuta eſt, ſed firma cõſtans que ſem-
per permanſit. Itaque cum vos ampliſsimus prudentiſsimis que ſenatus veſter, pro-
4.-⸗ 2
pter inſignes ingenij dotes,& prættantes animi yi rtutes nomine ſuo legatos ad co-
mitia à Cæſare& Imperij ordinibus abhinc quinquennium hic habita, miſiſſet, poſt
„*
alij quoque clari& excellentes viri, quibus cum mihi in Gallia vſus& conſuetudo
tot annorum interuallum humaniſsime me amiciſsiméque çõplexi eſtis. Ac tametſi
fuit, legationis munere functi, veteris amicitiæ non fuerũt immemores, tamen ſum- ma veltra erga me fuit beneuolentia. Quare hæc egregia in me voluntatis propen-
ſio tantum ad illum priſtinum meum in vos animu affectionis adiecit, vt qui amore
me erga vos vincat, nulli ſim cõceſſurus. Neque enim ſatis vobis fuit me in ære veſtro eſſe, ſed magnis& præſtantihus viris ita me commendaſtis, vt ob iudicij veſtri de me
teſtimonium, omnem mihi ſuam beneuolentiam detulerint. Ac tu quidem Stamlere hæc tua in me beneficia nouis ſubinde meritis cumulaſti. Cum enim præſtantiſsimæ
reipublicæ tuæ cauſa, propter perſpicuam ſidem, exploratam prudentiam, ſpectatam
virtutem, multiplicem rerum vſum, excellentem autoritatem, interea aliquoties huc miſſus fueris, in ſummis occupationibus tuis nunquam prætermiſiſti, quin nõ mo- dò amantiſsime me compellares, ſed aditum quoque ad aliorum virorum excellen tium amicitiam pro ſingulari tua humanitate patefeceris, in quibus eſt Georgjus Tradelius vir& luriſprudentiæ& eloquentiæ laude celebris. Itaque iamdudum
conſtitui, oblata aliquando ocçaſione, grati animi erga vos mei voluntatem officio
aliquo teſtificari. Hanc mihi nunc opportunitatem dari exiſtimaui, ſi quæ vnà meę- cum e⸗ Duaxeni lectionibus excepiſtis, eal typis excuſa)veſtrum nomen ircumferrent. Quod ſi ggirur hac opers conſecutus fuero, vt qu mea erga vos affectio, qui amor ſit intelligatur, aliquam 1.1 me vobis gratiam ſi non retribuiſſe, at habuiſſe
*
arbitrabor. V alete. Spiræ Calen. Aprilis, M. D. LXXVIII
—
—
—————
— 2———-—-
———

tauim us, cul- accelsione, nsque ſem- veſter, pro- atos ad co-
ililet, polt
Ac tametſi
onſuetudo
umen ſum-
lis propen- qui amore xrte veſtro eſtri de me n Stamlere ſtantilsimæ ſpectatam uoties huc
in no mo.
m excellen Georgius iamdudum tem oflicio ux vnà me⸗ nomen 1
5TO4
—
imorum hominum,& grauißimorum a me faclum eſt. luntatem,& conatum meum a Viris boni⸗ boni conſultu
TPIS TOLT QV A D A M
FRANCISCI DVARENI IVRISOCONs.
quas quibuſdam Commentariis ſuis Ppræ poſuit. b
D E 7 L,r XNDSodo.
Aurelianenſis Cancellario, Franc. Duarenus, S.
AMPLISS. VIRO FRANCISCO CKRISPINO, DvCIS
—
O RN minus verd, meo iudicio, quam ſcita ſcripſit quidam, Felices eſſe eos, quibus aut facere ſcribenda, aut ſcribere legenda fauore numinis datum eſt.
2 8 præclaris, atj eruditis literarum monumentu, cmmumem hominum ſocit- VU 5 tatem ſic iuuant, vt inde gloriã ſibi comparent immortalem. Quæ licet boni= R Siris per ſe expetenda non ſit, tamen recté factoru comes eſt, I Virtutem, anquam vmbra corpus, Vltro ſequitur. Contra, miſerã ſemper, ac miſeran-
merariaq; ambitionis ſuæ, eam mercedem qebrò ferre videmus, vt ſapientum hominum,& corda-
torum iudicio non modoò pro doctis ſed vix etiam pro ſanis habeantur. Porrò hunc animi morbuũ cum
cCa à diνσ las, atque ex nimia Juadam impudentia naſci crtißimum ſit, næ onus mihi graue im-
poſitum Video, mei apud te,ſummum iudicem ingeniorum, tuiq ſimiles, purgandi, quòd huius libelli editione nunc ſim auſus naſutiſpimo huius orbis theatro meipſum exponere. Non enim adedò mei amãs
aut potius amens ſum, vt non cogitam, quam multa in hoc opuſculo grauiſßimi quique noſtri ordinis
homines ſint deſideraturi: vt imperitum Vulgus,& calumniatores mittam, aduerſus quoru vene-
num(Vt Ariſtophanes ait) nullum poteſt arisoov excogitari Aacedit etiam aa confidentiæ hu- ius mea exaggerationem, quòd parum exploratis adhuc Virihus, argumentum id tractäãdum ſuſcepe-
rim, cuius obſcuritas ea eſt, vt interpretum in hoc genere diligentiſßimi, nobilißimiq deſperauerint ſeſe aliquam ei luem adferre poſſe, idque editis libris ingenud teſtatum reliquerint. Quorum diligentiam
ſuperare hocelut noitra artis tyrocinio niti, quid aliud eſt, quam du πενινmuαμaαiau αιizicu⸗, SDt eſt in Vetere Gracorum prouerbio. Neque enim atas mea, vel Vſuu, Vel eruditio ea eſt, ut re- ceptæ autoritatis ſcriptorum in iure ciuili cenſura magnopere mihi canuen iat: quam ſane qui in ſtudiis
doctrinæ atatẽ omnem exegerunt ſibi non audent arrogare. Præclarè etenim Plato, Felicem eſſe dice-
bat eum, cui Vel in ſeneclute contigerit, vt Veras opiniones aſſequi poſbit: ſiquidẽ rarum eſt, vt quiſ= quam mortalium, etiam confecto Vitæ curriculo, tam excellentis boni compos fiat Sed quando hoc no- ſtrum qualecunque opus, non inani ſtentatione ductus, neque captanda auræ popularis gratia publi- candum duxi, ſed vt iunenum ſtudia labore meo Vtcunque promouerem, 1dque de ſententia docliſ- magna mihi ſpes oſtenditur, honeſtam Vo- b m iri. DPoſleaquam enim, te autort, Legum interprerandarum cauſa in hoc Gymnaſium publid accitus ſum, memini, cium iuris Vtriuſque profeſ⸗ ſoribus Viſum eſſet, in collegium me ſuum coptare, eamq ob cauſam ſolenni inſtituto publicꝰ de Iure eſbondendi impoſita mihi eſſet neceßitas, celeberrimum illum Mart. locu, ex lib. 2 Xeg. qui ſubtit. De in litem iurando, in Pandeclis extat, eiuſcem ordinis decreto mihi propoſitum fuiſſe. In eo igitur enar rando, cum omnes ingenij neruos intenderem, cõmentariorum ſyluam quanda in manus ſumpſi, iam tum à me collectam, cum Luteti⸗ Pariſiorum Gul. Budai liberis libros Pandectavi interbretarer. In ii⸗ Paradoxa quadam erant in tratatum fudicioru bona fidei,& Arbitrarioru ſtrictim annotata, quæ ego diſfuſius explicare in animum induxi, cum dt rei ipſius nouitate,& ſubtilitate Iuris Studio- ſos ad aiſputandum elicerem, tum Vel maximR, t alieno magis, qudm meo iudicio cofiſus, pictori⸗ Apellis exv́plo, quæ in opere meo itia notarentur„auſcultans, tand ea, ſicvideretur, emendarem. Quid multa? eam, me He[ercule, non ſolum attentionem, Veru etiam aſſentionẽ noſtra hæc Auuετεεεεν
mihi
98 9 4 SFic enim ſtatuo, aut nihil vſquam beatum, aut beatißimos certè eos ſſé, qui
dam eorum conditionem iudicaui, qui cum Vix mediocriter in ſtudio bonarum diſciplinaru Verſati ſint, continud ſcriptitandis libris ingenij famam occupari ſolent. Hos ſiquidem istius inconſideratæ, te-

mihi tum mereri viſa eſt, vt ſpem nncam, expectationemí Vicerit. Quo nominè quanquan uuue, diocri gaudio efferebar, cõmentationeſq; meas tantis viris prohari triumphabam(aderat enim Iuriſ-
conſultorum inſignium copioſus ſanè numerus) eas tamen Dt exire ſinerem, adhuc eDnu nõ potui. .. N...—.,— 272 an⸗- ac fama mea fortaßbis cn ſaltius fuiſſet, etiamnum in eadẽ ſententia permanere. Creſcẽtibus eni
nis, confirmatoq; aſsidua ac Varia leclione, iudicio, non dubito, permulta in ſcriptis meis eſſe, quæ expo- d*...— liturus olim, ſi liceat, at qus adeò iure immutaturus ſim. Siquidem S&To,νρφ[μοάÆτν 8s( DUt aiunt) ſa
pientiores ſolent eſſẽ· Et hanc quidem ob cauſam editionem huius commentarij in tiõpus aliud non in-
uitus diſtuliſſém ſi amicorum efllagitatio eam non expreſoiſſet. Quia enim illi hofutu ram ſeuuse le- gum juuentuti non confirmabant modo, ſed præstabant etiam, ac fide ſua ubebant ea re fa um oſt, Vt me, quod cupiebant, non nolle ſagnificarem. Name horum ommuu prater eximium in cen- ſendis huiuſmodi ſcriptis udicium, fides certo,& candor animi ſic mihi perſpectus erat, vt neque eos omnino falli opinione, neque ab eis me eludi facile mihi perſuaderem. Illud quoque ad dubitationem meam, cunctationemòq, tollendam magnum attulit momentum, quod ſi ſtudioru noſtvorum(quorum tu fautor, adiutörque maximus ſemper fuisti) fructus aliqui iam exiſterentzſi nõ Vberes, atque ma- turi, at certè quales fert adoleſcentia, eos tibi iure optimo deberi intelligebam oprabdmpque identid ãge- nus aliquod ſcriptorum meori, vel cum aliqua exiſtimationis meæ iactura, inter manus hominum Verſari, quod ſummæ meæ erga te piétatis E obſeruantiaæ argumentum, teſtimoniumque Velut pu- blicis perſcriptu tabulis eſſet. Eiſi auté me non lateat ſcriptiunculas haſce noftras amplitudine tua pa- rum dignas eſſe, apud quẽ parietes ipſi, vt ita dicã, qiαXoYdτενα loqui poſſe Videantur, animos ta- men muhi addidit ſingularis illa, quã tibi inſitã eſſe animaduerti, humanitas, vt nunc eas tibi qfferre nihil verear.& qualecunque id eſt, quod ex animo grato, beneuoloq proffciſcitur,tibi non ingrati fo- re confidä. Dorrò autẽ huic libello riminatores nõ defuturos, animo, cogitationéque ſatis proſpicio. lta- que eum ad te hoc etiũ coſilio potiſimum mittere ftatui, vt quaſi in fidem, atque dientelã muam ſe cõ- erat. ſici patrocinio tuo& autoritate, quam tu maximã meritißimò partã habes, defendatur. Cau- jam igitur tibi delata t recipias,te etiã atque etiã roꝑo: cui ſi es adfuturus, minore negotio( vt equi- dem ſpero) vim aduerſarioru frangere caluniiſque eoru obſiſtere poterimus. Sin minus, qui tanta quæ- ſtionem ſustinere ſolus potero? quandoquidé ea contraà nos allaturi ſuant aduerſarij, qua inficiari om- nino vix poſſumus, quaqq in iudicio literatoru hominu giminoſa fortaſsu habebuntur, duntaxat ſi
dBodoalos ſeſe in hac cauſaa praſtiterint. Apud aquiores Vero iudices, maiore cum fiducia cauſam
dicturus ſum, te patrono, in cuius præſidio tantam ſpem collocaui, vt ne cõmentarium quidem noſtræ Sαανω las llum tibi mittã. Quæ enim ad criminis ſiue remotionẽ, ſiue tranſlationem faciant, quis melius aut ſubtilius te homine in dirimendis, atque iudicandis controuerſii exercitatiſßimo, excogita- uerit' cum præſertim mei conſilij ſumma iam à me tibi expoſita ſit. Vnu magnopere Vereor, vt lecto- res paulò delicatiores probaturi ſint, quòd bond huius cõmentarioli partẽ in egreſbionihus aliquot, quæ aut ſine incömodo omitti, aut breuius perſtringi poterat, ciſumpſerimus. Quare faciendu mihi putaui, V te admoneã aliquã huius facli rationẽ mihi côſtare. Quãquam enim mea ſit ratio, eſt, vt in enar- rando Iure ciuili prolixis, verbosiſque cõmentariis, quales omniu fere interpretu ad huc ſunt, dilucidã breuitatẽ anteponã: tamen quia publicus, ac inueteratus mos id flagitabat, inuitus primum hãc vul- garẽ docendiviam ingreſſus ſum, deinde cumm in progreſſu multa occurrerẽt ab interpretibus tractata, in quihus ipſoru diligentiam,& iudicin(t dicã parcißim) deſideraré, in eoru confutandis errori- bus, tenebriſque diſcutiẽ dis libenter expatiatus ſum, maximaè cupiẽs id, quod grauißimè Iſocrates mo- net vx αμιει ᷣtν Tos Kœ‿στ‿(εσρσνν A△υ 2ννϑνε½, N, To⁴‿,ε AgI Ti iεν τννν y Xᷣl μ⁸ς 2X.vrov.
Hine facta ſunt rà ædsναννεic ενενv, Vt dicitur. Mihi autẽ eo minus id Vitio verti debet,
uòd vtilia literis mandare conatus ſum,& non paucos Iuris Ciuilis locos illuſtrare, qui adhuc Vulgo malè intellecti, magnã ei offuderunt caliginẽ. Id an aſſecutus ſim, quia meu non eſt iudicare, tuo alio- rümque, iudicio in quoru manus hac peruentura ſunt, æſtimandu relinquo. Illud certè ſedulo à me vi-
tatn eſſs cognoſces, ne in corrogandis vndique, ac ambitioſius cõmemorandis autoru ſeutentiis, conſili-
dtciſionihus, eiſque, t fit interpolandis nimius eſſem. Nã etſi hac ratione cõmentarius noſter altero tantò auclior fieri poterat,& fortꝰ maiorẽ d Vulgo gratiã conſiliare: id tamen vt facerem adduci nõ potui, quõd huiuſmodi inutiles Rhapſodias(d quibus ſemper abhorrui) quihuſcuque ſanis hominibus Ais plicere intellig am. Vale Biturigibus Gallorum, quarto Calendis April. f44. b b EPISTO
Il

es dtqqut ma- ie ident de ge- nus hominum que velut pu nudine nua pa- ur, dnumos ta- 22 nbi qfem on ingaauu h- dryſpiao. ta- la mam ſe cĩ- endatur.(au- tio( vtequi⸗ zui tantã que- einfician om- duntaxatſi ducia auuſam zuidim nſtre 2 farant qui mo)excogltd- neor/vtlell⸗ aliquot 3 Luu mihi putaui 1vtin enar- ſant Ailucida m hac DVul⸗ as ralluta, ands em ri- grates mo- ds Xbor. Derti debet d huc Vulg are, tuoa 7 laldò dm2,
4. 7 7 5 tentüs in A
b„ VAM COMMENT.
1NTIT. SOLNITO M ATRIL
MONIO PRAPOS VII.
ILLVSTRISS. PRINCIPI MARGARITAE, HENRICI FRANCORVMREGIS SORORI,DVCIBITVRIGVM,
Franc. Duarenus, Conſiliarius eiuſdem& libellorum 8 præfectus.. D.
mea cerrumpitu,&go veſtra. ltaque ex eo tempore dictandi conſilium prorſus abieci ſperans fore,
yt ita nomini meo,& exiſtimationi melius conſuieretur. Quod tamen pſum ne hac quidem viæ
conſequi potui:ſcd quaſi fumum vitans, yt dicitur, in flammam incidiſſe mihi videor. Extiterunt
enim ex ſt udioſorum numero 7 Syp⁴. quidam, omnia, quæ ex ore noſtro excidereti ſine delectu pelociter excipere ſolitiiqui ea deinde in volumina, quaſi à nobu ſcripta eſſent, referebant. Cæteru, ſiue ſtudioſis fiue libraris, ta mox deſcribenda tradebantur, yt in omnium manus tandem facilẽ
peruenirent, E& ea ex ſcriptio, communicatid jue A Opographica editione non multum differret.
Quare malui in eam peccare partem, yt lucubrationes meas yrcunque recognitas ederem quam ye quicquid palam recutantihus nobu ac docentibus a quoub forie oſcitante, aut alias res agente ex- ceprum fuerit, pe,ſari in manibus hominum pro ſcriptus noſtru ac monumentis ſinerem. ltaque pictoris illius nobilis ratio& conſilium, qui diu ſe pingere dicebat, quod pingeret æternitati, cum meo n ihil commune habet, qui hæc diſcipulis auditorib us que meis præcipus ſcribo, nec ea tam labo-
riose, lentè, faſtidiose probo, examino, expolio, quam quæ ad ſempiternam poſteritatis memoriam
conſcribuntur. Acßſi nulla res alia yrgeret: tamen in apparatu, ornaruque exquiſito, quem hi com- mentationes ad docendum ACοmm modatæ pix admittunt, mulrum operæ, temporuc; conſumere 0 lim. Mihi enim ad pclitatem ſtudioſorum magis quàm ad ingeni oſtentationem ſpectanti,& cur- riculum conficere,in quod ingreſſus/ um, maturè cupienti,placet vererum agricolarum exemplum, qui nihil minus expedire dittitabant, quàm agrum optimè colere. Ae fortaſeu hæc ſimplicitas noſtra ſine fuco,& nimia cura, at que arte, hominibus non ine pcis gratior futura eſt: non aliter ac
**

3.. P ⸗*.... A Uarro, ea bellaria maximè mellita eſſe indicau it, quæ mellita non eſſent. Denique paulb negle-
Rius ſcribendo fit, vt ab huius temporis conſuetudine minus longe recedatur, cui aut Feruiend um, aur indulgendum eſt. Sed hæc qualiacunque ſunt; ſtudioſis profutura confidimus. Etenim pleraſ- que locos, diſpulſa erroris grauiſpimi nebula, in lucem proferre, eorum ſenſum adhuc Laentn, aperire, ac patefacere conari ſumus: qui maximis erant enebris circunfuſi& infuſcati ab Ac- curſtanis Doctoribus, exercitatts quidem illa,& yerſatis in diſſerendo, ſed iis artibus, ac literis pa- rum inſtructis ata politinpropter quas eruditi homines appellantur. Quæ perd in eorum commen- tariis horridiora, ſqualidiorao ſunt, alioqui forte non peßima, dedimus operam, yt oratione noſtra paulu niteſcerent, tq; enodatius aliquantò,& luculentius exp lrayentur Auz viinun.- ſjmue 2ſſecuti, quod profelt de me aſhirmare nec auſm,nec yelim. S ed alia de his alids. lam ye?? 14 00- currendum eſt, qui audacius à me factum dicent, quàm aut humilitati meæpaut amplitudini tuæ conueniat, quòd hæac ad te ſcribere veritus non ſim. Nam ſi irriſus eſt à Siculis Hermodorus, neſcio quis, quòd Platonis libros ſolitus eſſet eis yenditare, quaſt pro mercibus verba importaret inéptus ſandè, ac ridiculus yideri poſſum, qui non Siculis, aut imperitæ alicui multitudini, ſed tibi fæmi- narum omnium præſtanti imæ, ac prater tot egregia ornamenta, etiam omni dockrina eruditæa, E excultæ, non Dlatonicos libros, id eſt, plant aureos, ac diuinos, ſed quales ab homine vt exigui
admodum ingeni ita cupiditate incenſi veritatis indagandaæ proficiſcuntur,nunc logendos offerre, ac in tuo nomine eos in conſpectum hominum proferre audeam. Verum facilitas,& humanitas, ills tua admirabilis, in eos maximè, qui ſtudia,& bonas artes colunt, faciet vr quod audacter gere pideor, id non temere 7 Cui accedit peculidris quidam tuus in me,mec vulgaris aſfectus: de Juoο‧ s Neſtor ille tus: eſtprudentiſimus E eloquentiß vmu conſiliarius M Hoſpitalu, 222
penumero certiorem fecit. Huius enim ſtudip animique in me tui multa indicia, ſignäque certiſ-
ſma haleo.(uias generis eſt frequens tua de ſludibs noſtris in clariſsimorum hominum cætu ora- rio,& pradicatio, qua nihil poteſt honorificentius aut glorioſius mili ccidere. Præterea recens, nec ea mediocris, acceſtio pecuniæ in ſingulos annos mili attributæ in magnis ararij angustiis 2 difhcultatibus, quatam Vim iudicij de me tui habeat, ſatis perſpicio. E quidem hac inſgni libera- litate tua magnopere lætor, non tam quod ea ſubleuetur tenuitas noſtra, quam quoòd talis Princi pis iudiciumn de me cum ſingulari quadam laude coniunctum mihi pideatur. Celebratur multoru literis ac libris, Principum quorundam benignitas in viros literatos, t Dion yſi j in Platonem, P hilippi in Theopompum, Alexandri in A„hel⸗,s eueri in Oppianum, quorum hic pro ſingulis Veerſibus aureo donatus eſt à Seuero, ita vt carmina eiuſdem aurea yulgoò appellarentur. At tantò ſplendidior eſt rua in nos jentfcentia, quantò iis, qui talia beneficia contulerunt, ſuperior eſt E& omnibus eximiis dotibus ornat ior, ego iis, qui acceperunt, rebus prope omnibus inferior. Hac aute Perboſius ad te ſcripſoprimum yt oſtederem quod noſtrum de huius libri editione conſilin fuerit, méque d temeritatis crimine vindicarem. Deunde etiam libenter feci,yt propenſam tuam in bonos dottiſque homines voluntatem, uis, qui hæc aliquando lecturi ſunt, ſignificarem, æc declararem. cum enim tibi ſim cor di, ob virtutum veluti quadam ſimulacra, ymbraſque ſubobſcuras magis, quàm yirtutes, facile eſt iudicare, quid de te ſperandum ſit ab iis, in zula ſumma ſunt ea, quæ Vix in nobis mediocriaſconſpiciuntur. Nec verd ylla eſt ex tot, ac tantis, quæ in te elucent virtuti- bus, maioreilluſtrior, ac diuinior, qudàm hoc perpetuum de probis eruditiſque hominibus bene me- rendi ſtudiumi nulla, quæ dignitatem G amplitudinem tuam magis ornet, atque augeat. Hinc delectus ille,& indicium fingulare tuum in Magiſtratibus,& honoribus imperij, ditioniſquæ tuæ mandandis, tantò commendabilias apud bonos& praclarius, quanth rarius eſt,ac prope inaudi-
tum hoc ſeculo: in quo nimis verum eſſe illad experimur, 6? Sd ρμω νGꝙ&⅜ xαος 1035Xs.
Hine hominum eommoditates incredibiles velut ex fonte quodam profluunt, de qjuibus Dt plura dicam, locus non patitur. Einem igitur faciens, Hera ampliſtima, atque optima, Deum precor, yt te nobis, ac eipub. ſaluaum dliu,& incolumen conſeruet. Vale. Auarici SJiturigum pridie Calend. 711l. 1753.
E21S10LA

er yr quad aulilte hec yuſgaru afaiun 4 N moſhitaluſe 4, ndque ceriiſ ominum cetu ma- DPratered recens, rarij anguftius& hac uſgnililera- zuöd tals Princi. elebratur mutui Ej in Nuaumen, m hiceni ſagulu entur At tanti ſaperirreh 7 Krior. Hec auft e cunſlü fuerit, in tuum in bonos ac declararem. eſcuru més 2 nd ſant 27 4 4 elucent urtuli „ilus lene mt- augeal. Hiec tioniſquè tuæ pre e inau 4 RE 1Ne⸗ 1 2 quibus
ima,
15TO14
G
VAM COMMENIT 1N TIT. DE VERBORVM OBILIG4A 1O0 NIBVSS b RIIOSVI Clarißimis vViris, M agiftmtibus, Pcdicis, Eꝰ V niuerſo conuentui& cholastido, b 8. b cinimatis Valentinæ, Franciſcus Duarenus SK. O.
pore cœpit me Typographus hortari,& vrgere, utam impreſsionem huius libri, vt epiſtolam ad ſe-
3 1 mitterem, qua recens opus, more temporibus noſtris vfi- ſcato, alicui dicaretur: cõmoduùm huc aduenit legatus veſter M. Combeus ‚acris iudicij, nec minoris doctrinæ Iuriſcon-
ultus, qui mihi cunctanti& hæſitanti, omnem ſcrupulum
.
bene meritorum de me,& mthi amici
gitatio.
domicilio luriſprudentiam
= I ——— —/
eſſem, cui potiſsimùm id inſcriberem, in tanto hominum
5 Rexemit, ac ſul ulit. Cùm enim penderem animi, ac incertus
lsimorum numero: ſubüit ilicé mentem ho- noris, officiique minime vulgaris, quod mihi per legationem veſtram detuliſtis, co- Nec dubitaui ex eo tempoie, quin lucubrationem meam auſpiciis veſtris in lucem producerem,& hac ſaltem ratione, ſi fortè alia non liceret, gratum& memo- rem erga vos animum teſtari deberem. Præclarum ſane, ac ſplendidum eſt, in nobi- liſsima Galliæ ciuitate Valentia Ius ciuile profiteri, hoc eſt, in ipſo luriſprudentiæ docere,& in Iuriſconſultorum maxime illuſtrium huius memoriæ, Decij, Alexandri, AEmilij, aliorümve, quorum nunc viuentium nomini- bus parco, locum ſuccedere. Ad id manus ſolicitari me exigui tum ingenij, tum eru ditionis hominem, iis præmiis,& conditionibus, quas ſuperbum, inſolénſque for- taſsis videatur, homini quãlibet excellenti doctrina prædito repudiare, q uale quan- tümque ſit, facilè quiuis iudicare poteſt. Ac tametſi commendari ſoleat regis Age- ſilai regalis ſententia, non locum viris, ſed viros loco dignitatem conciliare, tamen locus-à& viris celebribus nobilitatus, autoritatem,& ornamentum obſcurioribus, ac mei ſimilibus, nonnunq uàm adfert. Tantum igitur honorem mihi habitum ſim pli-
citatis meæ non eſt aut diſsimulare, aut extenuare velle: ac eo nomine tantò magis
obſtrictum me vobis eſſe fateor quantò id quod mihi decreuiſtis, amplius eſſe me-
ritis meis agnoſco. Itaque dum enitor, elaboro, contendo, vt vobis morem geram cum bona heræ meæ Principis illuſtriſſ.& vere heroicæ, diui-
naque venia, cui& cõmuni literatorum nomine,& meo etiam
plurimùm debeo interim vobis hunc quaſi arrhabo- b nem quendam propenſi mei in vos animi ac voluntatis mitto. Valete. Auaricc
Biturig. menſe luliio, 1 5 5 4. b 4 2

‚ 1 —— F d a⸗ 8 2. d— ‿—, ₰
4
A D I. EC
0N ignorabam, Lector ſtudioſe, cùm meam de verborum obligationibus commentationem literis mandarem,& poſt cot alios ſcriptores magni nominis ac celebritatis, in ma- Inus hominũ egredi ſinerem, fore multos, qui grauiter hoc inſtitutum meum damnarent, ac reprehenderent. Quibus 2 reprehenſoribus magna ex parte reſponſum à nobis eſt in aliis, quos iam edidimus, libris, ac in eo imprimis, quem ad Iluſtriſsimam Principem Margaritam nuper miſimus, De
——
repetitione otis, ſoluto matrimonio. Nam ſcripta noſtra, quamuis inchoata& ru-
—
dia, primo quoque tempore foràs dari, quantum ad ſcholæ nobis creditæ commo-
ditatem interſit, plenius ac fuſius in eo loco oſtendimus, quàm vt hic repeti eadem,
& inculcari neceſſe ſit. Quod igitur ſemel cautum, exceptùm que quaſi tabulis ob-
.½
ſignatis volui, ne mihi fraudi ſit accelerata nimis commentationum mearũ editio
(vt more luriſconſultorum loquar) idem ego nunc omnibus, ad quos fortéè ea res
pertinebit, teſtificor,& denuntio. Huc accedit, quòd cùm nullus ſit liber luris ciuilis
dignior, qui ſtudioſorum manibus legendo conteratur, tamen ingenti commenta- riorum(penè dixerim commentorum) mole obrutus veriùs, quàm explanatus eſt:
de quibus non inſcitè illud dici poteſt Callimachi Poëtæ: Aεε roεο⁵ο uα 5008, NA ⁊rà 2oMd Aαα„vs 1O ακκνανν εέ ar ‿‿εꝓεετον xXE.
8
Nam plerique affectatione ſubtilitatis,& copiæ feruntur drπνν τʒ eαᷣαν&αμρμ☛,& in
ſententia aliorum referenda, aut refellenda, magis quàm in demonſtranda ſua, oc- cupantur. Ac in tanto ſcriptitantium numero, tum veterum, tum recentiorum pau-
cos reperias, qui non aut difficultate rerum,& quaſi ſalebris impediti ac retardati,
aut labore defatigati, fractique, in medio ſpatio reſtiterint, nec inſtitutam abſolue- rint interpretationem. ltaque, is mihi præclarè operam poſuiſſe videbitur hoc tem- pore, qui de his rebus Latine, dilucide,& enucleaté diſſeruerit, nec morem eorum, & ſcribendi genus imitari in animum induxerit, quorum loquacitas aliquid habet arguriarum, ſed ieiunam, horridam, atque ineptam afferunt orationem, qua dedocen
.. 4.... 4* 2.*. tur iuuenes liberaliter eruditi, magis quàm docentur,& à lectione ſtudiòque debili-
tati, plerunque voluntatem diſcedendi ſimul cum ſpe perdiſcendi, atque intelligẽdi abiiciunt. Vetus eſt illud, is Suds, eorum, qui inuentis frugibus ſatis diu cibum à quercu petitum eſſe ſgnificant. Sed multò verius id à nobis nunc poſſe dici facilè intelliget, quiſquis craſſam ſuperiorum temporum caliginem ac barbarié, quæ nulla in parte Iuris ciuilis, quàm in hac, conſpicitur cuidentius, cum luce iam nobis obor ta, magno humani generis bono contulerit. Sunt enim ea, quæ hic vulgò diſputan- tur, ab iſtis luriſprudentiæ Magiſtris„& Doctoribus, vt maximis concortatihnibu agitata,& excuſſa, ſic ſuperuacanea ferè,& inania, ac odioſæ neſcio cuius peruer- ſæq́ue diligentiæ pleniſsima. Quorum exemplum ſi ſequi voluiſſem in hoc 5 pere,&e nõ tantùm quid mihi probaretur, ſed etiam, quid à ſingulis ſcriptoribus, qui propo innumerabiles ſunt, diceretur, vulgari more proſequi, obturaſſem os fortè minutis quibuſdam leguleis, qui ſimplicitatem noſtræ interpretationis deſpicientes, am rei
——,————
v.
—“ 3 4 3“

um mearü ecditio quos forte cates liber luris ciulis
renti commenta-
m explanatuseſt
texauuba,&im ſtranda ſua, oe- entiorum pau- iti ac retardati, utam ablolue- aitur hoc tem- norem eorum, aliquid habet „qua dedocen lioque debili- ue intelligèidi diu cibum 4
e dici facilè ié, quæ nulla nnobis obor gò diſputan-
quam tractamus, dignitati& amplitudini non conuenire dicent,& in tale opus, quo nullum eſt illuſtrius, ac nobilius in Iure ciuili, quiddam ſcilicet magnificẽtius,& ap- paratus ſplendidioris, deſiderabunt. Nec verò mihi admodum difſicile erat, qui vi-
ginti annos ipſos in Iure ciuili docendo interpretandòque, non paucos in iuriſdi- ctione,& forenſibus aduocationibus conſumpſi, omnes, quos vnquam legi in hanc partem iuris, interpretes, copia,& varietate rerum, ex aliorum ſcriptis, in quibus diu multümque volutatus ſum, ad pompam, vt it, ottentationéèmque collectarum ſupe- rare. Adderem& acumine ſubtilitatéque in prauis opinionibus refellendis plerun- que neceſſaria, niſi tarditas ingenij mei nota mihi eſſet, de qua ex ſcriptis noſtris facile erit aliis iudicium facere. Sed multis, grauiſsimisque rationibus adductus ſum, vt ea ingrederer via, qua facilius poſsint iuris ſtudioſi, quos inſtituendos ſu- ſcepi, ex fluctibus quæſtionum ac diſputationum emergere,& ad veritatem, quaſi in
portum quendam pleno contendentes curſu, peruenire. Circunciſa enim,& ampu- tara opinionũ ſylua illa, de qua iam dixi, omnia ferè ſtudui purè, ſimpliciter,& per
Haus explicare: quanquam de flore,& ornatu orationis ſolicitus non fui, quod res int eiuſmodi, vt nõ facilè poſsint, ac ne debeant quidem fortaſsis à*⁶ριοωνκαισσμ οναι. Placait mihi ſemper in hoc genere illud Eurtpideum,(xeον 3⁴ Gopls:& aliud Ariſto-
phanis,&⁵ει εν ενο:ios 2r, u, ρρ Quid aſſecutus ſim, alij vel me nolente iudica-
bunt, ſed vix credituri, quantis difficultatibus illa, qua hæc legens fruetur, mihi con-
ſtiterit facilitas. Non enim m dici laboris aut induſtriæ, eft locorum tot obſeuro-
rum& maximèe difficilium ad explicandum, cuiuſmodi hic paſsim reperiuntur, propter limatam quandam rerum& verborum tenuitatem, breuis„& perſpicua
declaratio, quæ non modò ad ſenium autoris intelligendum, ſed etiam ad effugien- das Sophiſtarum calumnias homini mediocris iudicij& exerc itationis fufficiat. Ac runeiſt non adeò λυααεs ſum, vt me ſtudioſis cumulaté hic fatisfeciſſe exiſtimem, in tanto præſertim opete, in quo fas eſt obrepere ſomnum, vt Horatius ait: in eam tamen rationem, quæ mihi videtur optima, non leuiter me incubuiſſe, rerum æſtimator non iniquus, vt ſpero, iudicabit. Nec ideò hæc dico, vt iactitem indu-
ſtriam meam, ſed vt mihi æquiores lint Lectores, nec ſuſpicentur, vt difficillima quæque,& maximè implicara(vt quidam faciunt, egregia ſcilicet arte, facilitatem ac breuitatem quàm minimo pretio ſibi com parantes)tranſiliiſſe. Quægam præter- miſi, fateor, ab aliis non ommmo inutilirer diſputata: non quòd e prorſus con- temnenda eſſe ducerem, ſed quòd alieno loco de iis diſſerere, nec prudentis homi- nis, nec recta iudicio prædui, eſſe arbitrarer. Non enim omni in loco omnia dicen-
da cenſemus, etſi alioqui bona atque vtilia videantur. Ac verè quidem„& recte A-
naxarchus, multam, variamque eruditionem non ſolùm prodeſſe;, ſed etiam ple- runque obeſſe exiſtimat. △ακφ◻κνηάς, inquit, xapra 2e 6ee, A.☛ BXdne Ter ⁰XG. 4‿ ut, d de A, 5,: BNdesi 3 4 pvds lus αυι⁵ πν ε⁄οs, i, rarri Ltucs. Sed hæc ſatis ſupérque, ad pertinaciores quoſdam, qui& ενκνκνονſuum mordicus adhuc retinent, Gryllo non diſsimiles illi, cui nulla ratione perſuaderi poteſt, vt è ſue rurſus homo fieri velit. Nam ne pluribus cum hoc genere hominum agam, poſt
multas, quæ iam vulgatæ ſunt, diſputationes de eadem re noſtras, mouet me impri-
mis ⁊νν αυ κέσν, dαν/approbatio inſtituti noſtri, eãque tam clara& illuſtris, vt nobis accurata defenſio côtra iſtã barbarorum nationẽ vix neceſſaria videatur. Nec iam de adoleſcentium plauſu loquor lectiſsimorum& honeſtiſsimorum huius tem poris: quorum admirabilis eſt in ſcholam noſtram concurſus ſed de ornatiſsimis hominibus omnium ordinum, quos cauſæ noſtræ ſtudentes non obſcuròè, fauen- téſque ſæpenumero experti ſumus. Sed nullorum hominum pluris apud nos auto-
ritas eſt ac iudicium, quàm qui literis elegantioribus, ac ciuili ſcientia inſtructi&
exculti, tum forenſem, tum aulicam vitam egerunt noſtro tempors, Vt gregibile 1
1

„. 1. 5 I 2 E ſit eos, quid ad vſum hominum conferat, longè melius& certius, quàm in vmbra
¹
otiõque ſcholaſtico deliteſcentes, percepiſſe. In his numero Micha, Hoſpitalem,&
Eranc. Cöõnanumtac de cæteris tacens, vtrunque honoris cauſa nominatim appelio,
quòd hic fato functus, præclaris ingenij monumentis ſententiam de hac re iuam poſteris teſtatam reliquerit zalterius non viuentis modô, ſed etiam vigentis ac flo-
rentis in republica, eruditiſsimæ lucubrationes ſumma apud omnes lint in expecta
.
ciata delectat. Itaque minus mihi nunc laborandum eſt, vt Iurecontultis politiori- bus quales ij ſunt, quos nominaui, conſilium meum, conatümque in re tam honeſta probem. Etſi neſcius non ſuma in his ſcriptis poſſe multa reperiri, in quibus aut li- matiu
G— 2„*... 1. 3... ¹ tione, quos abſoluta perfectaque ſcientia luris ciuilis cum eloquentia pari conſo
s ſubtiliuſque iudicium, aut doctrina exquiſitior, aut cura diligentià que im- penſiot ab eis deſiderabitur. Nam ſi mihi rem tantam experiundi voluntate magis, Huzun perſiciendiſt e aggreſſo, ignoſcent, vt ſpero,& opto, fauebüntque cordati& docti bomngneninehoachm. nobis opus fortaſsis aliquando perpolituri,& abſolu- turi:equidem haud infeliciter operam me ſtudiümque hic nauaſſe iudicabo. Atque
vtinam prodeat andem aliquando in lucem Andr. Alciati plenus, vt coniicio, ac
„
iuſtus commentarius, cuius exemplum manu deſcriptum, mihi ſuperiori anno Ba- ſilienſium librariorum bibliothecas celeriter obeunti cum Bonifacio Amerbachio eximiæ virtutis& literaturæ luriſconſulto, oſſtenſum fuiſſe recordor: quamuis ne ca- put quidem vnum ex eo legere, ſed quaſi per tranſennam ſtrictim id aſpicere tan- tum nobis licuerit. De aliis idem mihi in optatis eſt, ſi qui ſint, qui ad cognitionẽ,
vsumque luris ciuilis, adiunxerint literarum ſcientiam, cum loquendi elegantia&
nitore: q ui diſtincts, definite,& explicate dicere de quaque re didicerint: in quorum oratione nihil perturbatum ſit, aut tortuoſum, aut ſordidum, aut ineptum: in qui- bus ea ſit facultas, vt vel vna vocula clarius& vberius, quàm barbari ſuperiorum
ſeculorum inſinitis libris& commentationibus, doceant. Quod cùm in vniuerſo
iure ciuili expetẽdum, tum in hac parte, iudicio meo, maximè neceſſarium eſt. Nam
ſi ipſius materiæ, cuius tractationem,& expolitionem requirimus, ducatur ratio, vti- b
litas ſanè fructusque eius diffunditur tam latè, vt cæteris omnibus, omniũ conſenſu, præſtare& antecellere meritò dicatur. Argumẽto illud ſit, quòd hodie nullius con- tractus formula abſque ſtipulatione concipitur. Idẽm que priſcis temporibus fieri ſo litum fuiſſe, autor eſt M. Varro, in libris de re Ruſtica. in quam ſententiam plura gra uiſsimè dicta mihi eſſe olim memini, à primo Curiæ Pariſienſis Præſide, Aegidio Magiſtro, cùm nos vir ampliſsimus,& omni laude cumulatus hortaretur, vt ſine vlla intermiſsione temporis, aureolum hunc de ſtipulationibus librum, in publico auditorio interpretaremur. Sed quid hinc commodi& vtilitatis percipi 1 dſ.it,
longe melius profectò,& efficacius, guàm ego vlla oratione, ac com-
mendatione mea, homini impigro,& ſtudioſo ipſa tan- b dem res oſtendet; ad quam nunc poſt lon- giuſculam præfationem accedimus.
AMPLIS
————

ad cognitiont, ndi elegantia& rint:in quorum eptum: in qui- ari 1 uperiorum m in vniuerſo
arium eſt Nam
Hatur ratio, vti- iniũ conſenſu, nullius con- voribus fieri ſo tiam plura gra ſide, Aegidio retur, vt ſine n, in publico ipi poſsit,
com-
AMPLIS
—
A MPLISSIMO VIRO MICHAEILI HOSPIT ALI, CONSILIARIO REGILO IN cvRIA PaAkKISIENSI FRaAaNC. DvakkNvs s. D.
VIITIS de cauſis à me factum eſt, ampliſsime,& doctiſsime Holpitalis, vt cõmentariolum quendam noſtrum ad Scæuolam ibi nunc mitteré, ac legendum offerrem. Sed hæc præcipua fuit, quod partim ex literis ad me tuis, partim ex aliorũ ſermone in- ellexi,te veheméter deſy deraſſe, cùm hic nuper eſſes, me Ius ci- uile docenté publice, ac interpretantẽ audire. Id quod rofecto Nnobis cxoptandum magis, quam tibi fuit. Verum nefio quis Deus te citius hinc abripuit, quàm vellem,& hanc nobis fœlicitatẽ inuidit. Nam etſi
adeò impudens nõ ſum, vt iudiciũ tuum nõ reformidem: ac veluti ſpectãte Roſcio
quodam in ſcena geſtũ agere non verear: nõ tamen id mihi tã metuendum, o pinor, fuit, quàm optabilis, expetendusꝗq; mihi videtur fructus, quẽ ex iudicio illo tuo acer timo percepturũ me côfide bam, ſi tum adeſſe tibi licuiſſet, cùm in ipſo publice pro-
feſsionis initio Scæuolę reſponſum ita interpretatus ſum. lta nanq; oblatũ mihi ar- gumentũ tractaui, vt receptis opinionibus valere iuſsis, noua pleraq;, nec in vulgus fortè ſaris adhuc intellecta, huc attulerim. Sed quia in re lubrica preſertim,& periculi plena, falli,& errare poſſum: nec ego is ſum, qui in nouis iſtis cõmenrtationibus meis valde mihi cõfidam: nihil ſanè cõmodius pretentia tua mihi tum cõtingere potuiſſe iudico: vtpote cuius doctrina, cõſilio, monitis adiutus,& edoctus, errata mea peruide-
re, ac emnendare factliùs potuerim. Cuùm igitur cõgreſſu tuo mihi neceſſariò carendũ
eſſe viderẽ,& tã in hac re milii cõſulere, quàm tuo deſyderio quoquo modo poſſem
obſequi in animo haberẽ, de cõmentatiuncula mea ad te abſentem mittenda, ſtatim cogitare cœpi. Sed fortè fortuna accidit, vt?⁊oννναλ̈ oſtra:in quibus aliquid ea de
re ad memotiæ ſubſidiũ conlcripſeramus, inter chartas noſtras minime reperirentur.
Ac fortaſſe in itinere,& migratione noſtraquod facilè factu fuit)vel ſubrepta à quo piam ſunt, vel caſu aliquo interciderunt. Quod cum moleſtè ferrẽ,& mei lucain tionem periiſſe dolerẽ, ecce tibi ex ſtudioſis iauenibus nõnulli ſcri pta quędã ſua op- portunè admoduùm proferunt, in quibus tã accuratè,& fideliter excepta cõperimus, quæ à nobis recitata fuerũt omnia: vt nec Cornuto veſtro, nec priſcorũ temporum Notariis cedere viderétur. Ea igitur legés diligẽter,& excutiens, paucis quibuſdam immutatis, atq; correctis, hunc, quẽ ad te mitto, libellu, breui tẽ pore contexui. Quod ideo adſcripſi, quia parũ preſſum, ac nimis redundãs forte genus orationis, quo hic cõtra morẽ noſtrũ vſi ſumus, te admiraturũ ſuſpicabar. Fateor multa hic reſecari ſine
vllo incõmodo Peralils Aur in ſuggeſto mihi iuuẽtutẽ docẽti exciderũt, ſed vt nos
quaſi in diſcipulorũ noſtrorũ cœtu diſſerẽtes, ac verba funditantes quodã modo au
dire poſsis: quod tibi in optatis eſſe aliquando ſignificaſti. hæc ad te paulò verboſiuùs 21 10 A1Tman1icatti, hæcad te Patllo ve
ac rudiùs deſcripta mittere voluimus. Etſi autem oneris aliquid tãto viro imponere
nec auſim, nec debeã, tamẽ diſsimulare nõ poſſum, me inilmsgi cupere, quàm vt àa 18 Cn
te noſtra hæc lucubrario lecta, atq; expenſa, tandẽ doctrina, iudicioq́; tuo limatior e- xeat. Autores enim quidã hic nobis ſunt, vt eã edi in lucẽ patiam ur, quo iuris ſtudioſi luuenes(quorũ in manus peruẽétura eſt)de ſcholæ huius ſtatu, ad qua me nuper inui-
. 8— 3.. 1 5——.— tum pené,& reluctantẽ reuocaſti, facilius admoneãtur. Quod tamè niſi te approbãte
permiſſuri nũquàm profectè ſumus. Ea ſiquidem eſt mea de tua excellenti eruditio- ne, iudicio, prudentiaq; opinio, vt nihil vnquam neq; præclarius, neq; fœlicius mihi accidere poſſe arbitrer, quam ſi te conſiliorũ omniũ moderatore vti Dei opt. max. be nignitate cõcedatur. Nec dubito quin pro tua ſingulari in nos, ſcholaſticũq́; noſtrũ A* 4

„.——
conuentũ voluntate,& ſtudio quic quid nobis vſui poterit eſſe, ac onamenf 3 id 3 benter& cupidè curaturus ſis. Ac, vt de me 1reahu uanti ſcholam ipſam e. 81 quãtopere eam cõplectaris, tu n0 ita pridem auc obſcure les arafti,— 2
Cöſtiruendam Illuſtriſſ. D. Margaretę Prãcicę auſpiciis, omnem operã induſtriamque tuã vnà cum Albaſpineis fratribus viris ornatifsimis hic côterres. N ec eo Lns con- tentus, quò teſtatior eſſet honeſtiſsima tua voluntas,& affectus ſæpe cõuenti us pu plicis, tum docentiũ profeſſorum, tum iuuenu inter ſe diſſerenriũ,& alter Cantinl IIE terfuiſti. Qua in re ſummorũ, ampliſsimorúmꝗ; hominũ exemplum ſecutus es, qui hunc honorẽé ſtudiis olim habuiſſe leguntur. Cigero cum prætura fungeretur, Anto nij Gniphonis, qui Grämaticam profitebatur, domũ frequentauit. P 5 Peius cõfecto Michridatico bello, intraturus Pofidonij domum, fores a lictore percuri de more ve- tuit,& faſces, vt quidam ait, lictorios ianuę ſubmiſit is, cui ſe oriens, occidéns q; ſub- miſcrat. M. Antonius Imp, ad Apollonij philoſophi ædes diſcendi cauſa non rarò ſe cõtulit. Cæteros cõmemorare ab vltima antiquitate repetitos, non eſt neceſſe, cum præſertim ad te ſcribam, quo nullus hoc tẽpore antiquarum reru peritior habetur. Spero autẽ fore, vt ſicut eos, quorũ modò fecimus mentionem, emulari hac in re pul Neue duxiſti: ita hoc tuũ exẽplum, vt clariſsimi ſua tẽpeſtate viri, celebret aliquan do,& ſibi ad imitandũ proponat poſteritas. Quamobrẽè in hoc noſtro cõuentu no- men tuũ velut hominis eximieè de literis noſtris ciuilibus meriti, in maiore, quàm vn- quam antehac fuit, gratia& gloria nunc eſſe ſcito. Multa quidẽ in his locis antea de tua præſtati dꝑctrina,& virtute iactata fuerãt;nõ enim ſplendor virtutũ tuarũ occul tari ſe patitur. Sed magis fere nos mouent, atq; afficiũt, quę perſpicimus ipſi,& expe- rimur, quam quę ex ſermone tãtum alieno,& fama co gnoſcimus. N oli igitur exiſti- mare eos, qui ſtudia hic ciuilia colunt, mediocri perfuſos letitia fuiſſe, cuùm Hoſpitali eredira eil ſcholam ſuam intellexerũt, cum illum ipſum Hoſpitalem præſentẽ ocu- lis ſuis cõtemplati ſunt: quem vt vers, germanæq́ luriſprudentię Antiſtitẽ quendam ab omnibus prædicari,& extolli non ignorabant,& a quo lus ciuile generatim de- ſcriptum,& in antiquam dignitatẽ, maieſtatemq́; ſuam reſtitutum fuiſſe crebrò ante illud tempus inter ipſos auditum fuerat. Parumne gratum, quæſo, ac iucundum ip- ſis fuiſſe putas iudicium illud tuum de luris docendi ratione, quę hic primùm in- ſtituta eſt,& in hanc vſque diem nõ infœliciter perſeuerat? Actum enim iam eſſe de Sophiſtarum, Barharorumq; hominum natione(cum qua diu nobis hic certamen fuit) eo ſibi perſuadent, quoôd Dux tam ſtrenuus tandem nobiſcũ fuas copias con- junxiſſe videatur. Nam hoc præclaro, illuſtriq; teſtimonio ſcholam noſtrã dignatus es, vL.nuſquam gentiütant- am dignitate Iurilpruden 14 ITractari diçeres ac liherg rofitereris. Nec verò vllis ſumptibus parcẽdũ eſſe ſtatuiſti, vt idonei profeſſores huc accerſantur, quĩ extrema cum primis cõtexere poſsint, nec ab ea, quam hic iam in- greſsi ſumus, via deflectãt. Quare hoc veluti ſigno quodam nobis omnibus ad bene ſperandũ de ſtudiis ciuilibus ſublato effeciſti, vt omniũ oculi iam in te coniecti ſint: nec quicquã adeò rarũ eximiumq; ſit in hoc genere, quod nunc à te non expectetur. Quo nomine ordo noſter primùm, deinde ſtudioſa iuuẽtus, qua vix vſquã modera- tiorem,& ad recta ſtudia propenſiorẽ meo iudicio reperias, gratias tibi immortales agit. Quid dicam amplius: Parietes mehercule gymnaſij ipſius gratias tibi agere ge- ſtiunt, quòd præſentia tua tàtopere ęxornaſti,& in quo Ciuilis ſapientiæ officinã il- lam, que nõ multos ante annos exædificata hic fuerat. ſed fato neſcio quo propemo dum collapſa, fulciendam, ac reſtituendã curaſti. De me autẽé ſic habeto, cùm multos vbiquę habeas amicos, autoritate, gratia, opibus multò, quàm ego ſim, ſuperiores,&
1*
44
beneficiorum magnitudine coniunctiores, tamen nemini me conceſſurum homini, .. X.7....
qui aut ardentiùs te diligat, aut maiore cultu, veneratione, obſeruantia proſequa-
tur. Vale. Biturig. Idib. Decemb. anno 1550.
INDEX
7
D

us locis antea de cutũ tuarũ occul mus ipſ.,& expe- oli igitur exiſti- „cuùm H oſpitali præſentẽé ocu. eiſtité quendam generatim de- ille crebrô ante iucundum ip- zic primum in- nim iam eſle de hic certamen 1 copias con- oſtrã dignatus hen, crcs a.- liberc rofeſſores huc m hic iam in- nibusad bene b coniecti lint on expectetur. ua modera-
—— 2
3 3— 5—
12 1 4 Sen 9.+ N A & 7 4 G
4 8 8
4 8 ☛
4 NDET IITIVLORVM
DIGESTORVM
SEV PANDECTARVM, QVI HOC PRIMO ToMo BXxPELIOCANTV.
BDe legibus, Senatuſconfuültis,
pum. 3. II. * De ſtatu lominum. 12.
— ò De iis qui ſunt ſui vel alieni ſuris. 141414. * De adoptionibus& emancipationibus, aliisque modis, quibus patria poteſtas ſoluitur. 16. * De rerum diuiſione& qualitate. 19. Deofficio conſulis. 2. De offlcio præfecti prætorio. ibidem. He offieio præſecti vtſſ. 33. De officio quæſtoris. ibidem.
De officio prætoris. 24
De officio præfecti vigilum. ibidem. De officio proconſulis& legati. ibidem. De officio præfecti auguſtalis. 25. De officiis præſidis. ibidem.
De officio procuratoris Cæſaris vel rationalis. 26.
De officio iuridici Alexandriæ. 26
De officio aſſeſſorum. ibidem. De iuriſdictione. 2)
4 od quiſque iuris in alterum ſtatuerit, vt ipſe
codem iure vtatur. b 39 8i quis ius dicenti non obtemperauerit. b 40.
De in ius vocando. 44.. * Ne quis eum, qui in ius vocatus eſt, vi eximat. 43.
* Qui ſatiſdate cogantur,&c. 44. 4 8rex noxali cauſa agatur. 8 ibid. * De eo per quem factum crit quo minus quis in
iudicio ſiſtat.“ 45. * Si quis caurionibus in iudicio ſiſtendi cauſa fa-
ctis non obtemperauerit. 46. x Dè feriis& dilationibus. 27 * De dilationibus. ibidem. * De edendo. 434. Depactis. ö 49. * De tranſactionibus. 80. * De poſtulando. 86. * De his qui notantur infamia. 88. 4 De procuratoribus& defenſoribus. 89. * Quod cuiuſque vniuerſitatis nomine,&c. 94. 4 De negotiis geſtis. 95. * De calumniatoribus8. 96. De in integrum reſtitutionibus. ibidem. De eo quod metus cauſa geſtum erit. 99. De dolo malo. 103. De minoribus vigintiquinque annis. 108. De filiofamilias minore. 117.
TX longa confnetudine. 6. 9 De conititutionibus princi- S. 1,.
De fideiuſſoribus minorun. us. Si tutor vel curator interuenerit. h.
Si in communi cadẽmque eauſa in integrum reſti- tutio poſtuletur. 2a21. Si aduerſus rem iudicatã reſtiturio poſtuletur. 122.
Si aduerſus venditionem. 125. Si aduerſus venditionem pignoris. 125. Si aduerſus donationem. 129.
Si aduerſus liberratem. ibidem.
Si aduerſus tranſactionem vel diuiſionem in ime-
grum minor reſtitui velit. 1. Si aduerſus ſolutionem à tutore, velà ſe factam. 133. Si aduerſus dotem. 1). Si aduerſus delictum ſuum. 146. Si aduerſus vſucapionem. 88. Si aduerſus fiſcum. 8 zo. S1 aduerſis creditorem. 140. Si minor ab hæreditate ſe abſtineat. 142. Si vt omiſſam hæreditatem, vel bonorum poſſeſ
ſionem, vel quid aliud acquirat. 144.
In quibus cauſis in integrum reſtitutio neceſſfaria non eſt. 141447. Qui&X aduerſus quos in integrum reſtitui non
poſſunt. 148. Si minor ſe maiorem dixerit. b 150. Si ſæpius in imtegrum reſtitutio poſtuletur. 1)r. De his qui veniam ætatis impetrauerunt. 152. Si maior factus ratum habuerit. 154. Vbi& apud quem cognitio in integrum reſtitu-
tionis agitanda ſit. ibid. De reputationibus, quæ fiũt in iudicio in integrum
reititutionis. 158. Etiam per procuratorem cauſam in integrum re-
ſtitutionis agi poſle. 759. In integrum reititutione poſtulata ne quid noui fiar. 3 160. De capite minutis. ibidem.
Ex quibus cauſis maiores vigintiquinque annis in
integrum reſtituuntur. 16a. * Devxoribus militum. 166. De reſtitutione militum,& eorum, qui reipublicæ cauſa abſunt.— 168.
De temporibus in integrum reſtitutionis tam mi- norum quàm aliarum perſonarum quæ relſtirui poſſunt, quàm etiam hæredum corum. 176.
De alienatione iudicij mutandi cauſa facta. 179.
De receptis, qui arbitrium receperunt vt ſenten-
4
tiam dicant. 184. Nautę, caupones, ſtabularij, vt recepta reſtituãt. 199. De ludicus,& vbi quis agete vel conueniri de-
ꝑ 6. J. .=—. * De inofficioſo teſtamento. 2426
— D L

Index Titulorum.
De ſeruitutibus. 248. De ſeruituribus vrbanorum prædiorumnu. 254. De ſeruitutibus prædiorum ruſticorum. 260. Communia prædiorum, tam vrbanorum quàm ru- ſticorum. 26. Si ſeruitus vindicetur, vel ad alium pertinere ne- getur. 266. Quemadmodum ſeruitutes amittantur. 269. De iureiurando. b 271. De probationibus. 300.
De fide inſtrumentorum,& amiſsione eorum. 313. Plus valere quod agitur, quàm quod ſimulatè con-
cipitur.“ 316. x De teſtibus, tam ex Pandectis, quàm ex Iuſtinia-
nco Codice. b ibidem, Soluto matrimonio dos quẽadmodũ petatur. 320.
De nuptiis. 322. *De dotibus& dotium iure. 331. De donatione propter nuptias. b 333. De ſponſalitia donatione. 34. De pactis dotalibus. 3355. De dotali fundo. b ibidem.
De donatione inter virum& vxorem, ibidem.
De diuortiis. 337 * De tutelis, 4. b 392. *De teſtamentaria tutela b 393. & De confirmando tutotfe. 393.
* De legitimis tutoribus. * PDe tutoribus& curatoribus datis ab his qui ius
habent.&ceG. 8 396. *Qui petant tutoręs vel curatores,& vbi petan- tu, 5 398.
* De adminiſtratione& periculo tutorum& cu- ratorum. 399.
* De authoritate tutorum. 40. F Quando ex facto tutoris vel curatoris minores agere poſsint. b 4⁰4. * De ſuſpectis tutoribus. 407. De excuſationibus tutorum. 4os.
* Si tutor vel curator. 408. * Vbi pupillus educari vel morari debeat. 408.
* De tutclis& rationibus diſtrahendis. ibidem. * De contraria tutelæ&c. 410. & De eo qui pro tutorę prove curat. nego. ibid. * Quod falſo tutore autore. b 411. *Dè fideiuſſoribus& nominatoribus tutorũ. ibid. * De magiſtratibus conueniendis. 412. * De rebus eorum qui ſub turela&e. ibidem. * Si maior factus alien. fact.&cK. 4¹14. De curatoribus furioſo, prodigo,& aliis&c. ibid. Qui teſtamenta facere poſſunt. a4l). De hæredibus inſtituendis. 4 43.
De liberis& poſthumis hæredibus inſtitunend. 453. De iniuſto, rupto,& irrito facto teſtamento. 486.
De vulgari& pupillari ſubſtitutione. 495 De conditionihus inſtitutionu, 546. De iure deliberandi. 5⸗. De militari teſtamento. 363.
De acquirenda vel omittenda hæreditate. 577. Quemadmodum teſtamenta aperiantur, inſpician
tur,& deſcribantur. b 632). Si quis omiſſa cauſa teſtamẽti ab inteſtato, vel alio modo poſsideat hæreditatem. 626. De ſenatuſconſulto Sillaniano& Claudiano 3uo-
Si quis aliquẽ teſtari prohihuerit vel coegerit. 5 34
ibidem.
rum teſtamenta ne aperiantur.
De iure codicillorum.. De legatis& fideicommiſsis. ibidem. Ad legem Falcidiam. 734. De bonorum poſſeſsione. 76).
Quando non petentium partes petentibus accre- ſcant. b 768.
De bonorum poſſeſsione ſecundum tabulas. 768.
De bonorum poſſeſsione contra tabulas. 769.
De legatis præſtandis, contra tabul. bono. poſſeſſ. b 779.
petita. 7479. De bonorum poſſeſsione contra tabulas liberti te- — 979.
ſtamenti.
De ventre in poſſeſsionem mittendo. ibidem.
81 à parente quis manumiſſus ſit. 771. Vnde liberi.— ibidem. Vnde legitimi. 772. Vnde cognati. ibidem. De ſugceſſorio edicto. ibidem. De Carboniano edicto. 773. Vnde vir& vxr. 774. PDe collationibus. 1bidem. De operis noui nuntiatione. 2776.
* Prælectiones Franc. D uareni in eundem titulum
de noui operis nunlauxu. 78ĩ2. De damno infecto. BoJl. DPe aqua pluuia arceda. 80). De publicanis& vęctigalibus& commiſsis. 807. De donationibus. 809. De donatione cauſa mortis,& quæ ſit mortis cau-
ſa donatio,& mortis cauſa capio. 811.
De acquirendo rerum dominio. 812. De acquirenda vel amittenda poſſeſsione. 8416.
x Alter commentarius Franc. Duareni in eundem
tit. de acquir.& c. 819. De vſurpationibus& vſucapionib. 8,72. * In eundem tit. alter commentarius Franc. Dua-
reni. 874.
* Pro emptore. 883.
* Pro hærede.— 884. * Pro donato. ibidem. * Pro derelicto. ibidem. * Pro legato. b 898). * Pro dote.— ibidem. * Pro ſuo. ibidem.
* Pro ſoluto. ibidem. De re iudicata. 886.
* Eiuſdem in eundem tit. methodica partitio. 933.
De confeſsis. 9z6. De ceſsione bonorum. 29737. Quibus ex cauſis in poſſeſsionem eatur.
937.
De rebus auctoritate iudicis poſsidendis, ſcu ne
dendis. 938. De priuilegiis creditorum. ſibidem. De ſeparationibus. M 939 rlO b 939:
De interdictis ſeu extraordinariis actionibus quæ pro his competunt. 5940. Quorum bonorum. ibidem. Quod legatorum. ibidem.
Ne vis fiat ei, qui in poſſeſsionem miſſus erit. 941.
Detabulis exhibendis. ibidem. Ne quid in loco ſacro fiat. 941.
De locis
6²½9.
De coniungendis cum emancipato liberis. 771.

ipato lbeis. 97 9. utrendo., ii 3
tit.
b 776.
in eunqem titulum
782.
Sor.
8oſ.
commiſis. 807.
809.
uæ ſit monis cau-
pio. Sn. 812. ſſeſsione. 8⁰⁴6. uareni in eundem 819. b. 872. arius Franc. Dux 874.
ca partitio. 933. 4 936.
Index Titulorum.
De locis& itineribus publicis. ibidem. Ne quid in loco publico vel itinere fiat. 942. De loco publico fruendo. 94².
De via publica,& ſi quid in ea factum eſſe dicatur, & de via publica& itinere publico reficiendo. ibidem. b
De fluminibus, ne quid in flumine publ. ripaue eius
fiat, quo peius nauigetur. Et ne quid in flumine
public. fiat, quo aliter aqua fluat atque vti prio-
re æſtate fluxit. ibidem. De vi& vi armata. 24), Vti poſsidetis. ibidem. De ſuperficiebus. 944. De aqua quotidiana& æſtiua, 945. De fonte. ibidem. De cloacis. ibid. Quod vi aut clam. ibidem. De remiſsionibus. 8 946. De precario. ibidem. De arboribus cædendis. 947. De glande legenda. ibidem. De libero homine exhibendo. ibidem. De liberis exhibendis, item ducendis. 948. Vrrub. ibidem. De migrando. ibidem.
De ſaluiano interdicto. ibidem. De exceptionibus, præſcriptionibus,& præiudiciis.
949. b b De exceptione rei iudicatre. 949. De diuerſis temporalibus præſcriptionibus,& ac- ceſsionibus poſſeſsionum. 3 950.
De litigioſis 9ſUr. De obligationibus& actionibus. ibidem. De verborum obligatiombus. b 29/9.
Duaremi libellus qui inſcribitur Scæuola, interpre- tationem continens cuiuſdam Ceruidij Scæuo- læ reſponſi, cap. 122. tit. ſuperioris.—
Eiuſdem in eundem tit. de verborum obligationi-
Furti aduerſus nautas. 1093. Si familia furtum feciſſe dicarur. 1094. Arborum furtim cæſarum. ibidem, * Vi bonorum raptorum,& de turba. 1094. *⁴ De incendio, ruina, naufragio, rate nauc expu- gnata. b 3 1095. De iniuriis& famoſis libellis. 109/. De extraordinariis criminibus. b 1098. De ſepulchro violato. ibidem. De concuſsione. b 1098. Deabigeis. 1099. De præuaricatoribus. ſibidem. De receptatoribus. b ibidem. De furibus balncariis. ibidem. De effractoribus& expilatoribus. 1100. De crimine expilatæ hæreditatis. ibidem.
De crimine ſtellionatus. ibidem. De termino moto. 101. De collegiis& corporibus. ibidem. De popularibus actionibus. b ibidem. De publicis iudiciis. b 1102. De accuſat.& inſcri ptionibus. ſibidem. De cuſtodia& exhibitione reorum. 1104. Ad legem luliam maieſtais. 190). Ad legem luliam de adulteriis. 1106.
Ad legem Iuliam de vi publica& priuata. 1108. Ad legem Corneliam de ſicariis. 1109. Ad legem Pompeiam de parricidiis. IIII. Ad legem Corneliam de falſis,& de Senatuſcon- ſulto Liboniano. b ibidem. Ad legem luliam repetundarum. muz Ad legem luliam de annona. 1114.
Ad legem luliam peculatus,& de ſacrilegis,& de
reſiduis. ibidem. Ad legem luliam de ambittu. 1115. Ad legem Fabiam de plagiariis. ibidem.
Ad Seuatuſconſultum Turpillianum,& de aboli-
hus, partitio merhodica. 1604. tionibus criminum. 1116. De itpulationibus ſeruorum. 1069. De requirendis reis. 117. * De duobus reis conſtituendis. 1081. De quæſtionibus. ſibidem. De Fᷣdeiuſſoribus& mandatoribus. 108 ²½. De pœnis. 1118. De nouationibus& delegationibus. 1084. De pœnis damnatorum. 1120. De ſolutionibus& liberationibus. 1085. De bonis eorum qui ante ſententiam mortem ſibi De acceptilationibus. 1088. conſciuerunt, aut accuſatorem corruperũt. 1121I. De prætoriis ſtipulationibus. 1089. De interdictis relegatis,& deportatis. ibidem. Kem pupilli vel adoleſcentis ſaluam fore. 1090. De ſententiam paſsis& reſtitutis. 1122. Iudicatum ſolui. ö“ 1090. De cadameribus punitorum. ibidem. Rem ratam haberi& de ratihabitatione. ibid. De appellationibus& relationibus. u12z. De priuatis delictis. 4 1091. Quis à quo appelletur.— ibidem. De furtis. libidem. Intra quod tempus appellandum ſit uza4. De tigno iniuncto. 1093. De iure fiſci. s. Si quis teſtamento liber eſſe iuſſus fuerit. 1093. b b 41 N 1.

S uA TPRIVILEGII IM PEKATORI7
o ᷣAXNIMILIANI II. Romanorum Imperatoris ſemper Auguſti 8 publico edicto cautum eſt Guilielmo Rouillio ciui& Typographo
N 5. Lugdunenſi,& ſancitum, ne quis cuiuſcunque ſtatus, gradus, ordinis,
6 3& conditionis, ſiue ſit calcographus, vel Bibliopola, liue alius quili- FNe bet, quacunque ſacri Romani Imperij& ditionis eius fines patent, hæc D. fianciſdi Duareni luriſconſul. celeberrimiomnia quæ quidem haltenus edita fuerunt apera, niſi ipſius Guilielmi Rouillij aut heredum eius permiſſu, intra decenniũ ea- dem, aur alia minori forma excudat, aut excudenda curet, vendat ipſe, aut cuiquam
diuendenda mandet, aut denique excuſa ab aliis intra eiuſdem Maximiliani& Im-
perij fines véẽdenda im ortet, ſeu quouis modo diſtrahat manifeſtè vel occulte, vel
quouis alio prætextu: a joqui ſibi mulctam decem marcharum auri puri irrogatam „ 1.— 4„ 1. r 13. 1,„S, ſciat, quarum dimidia fiſco Imperiali fraudis vindici, reſidua verò pars ipſi Gui
lielmo Rouillio, aut eius heredibus, aut ab illis mandatum habentibus, cedet, præ-
ter librorum amiſsionem, quos per ſe idem Rouillius, vel per ſuos, vbicunque lo-
corum nactus fuerit, adiumento magiſtratus loci, vel citra, propria auctoritatefibi
vendicare, inque ſuaam poteſtatem redigere poterit In cuius rei fidem ipſi edicto manu ſubſcripſit,& ſigilum apponi iuſsit Cæſarea Maieſtas vt latius patet in ipſo diplomate dato Ppragæ decimaquarta die menſis Iunij, anno Domini milleſimo quingenteſimo ſeptuageſimoquinto.
gubſign. MAXIMILIANVS. Ad mandatum ſacræ Cæſ. Maieſt. proprium-
A. Eſtenberger. 4
gxtraid du priuilege du Royde F rance 65 de Pologne. 3
primer ou faire imprimer vne foys ou pluſicurs, ce preſent liure intitulè D. Franciſci Dua A reni Iuriſcor ſ. eleberrimi, omnia qu quidem hadtenus ed ta fuerut opera, lequel liure il a re- 9) couurê auec grans frais, miſes& deſpenſes:& pource eſt faict defence de par ledict Sei-
— 65— 2 1 A— 8* — 9 8. 83 ₰ 25 — 4* 2 f 3O 8 8 A „ 9. 1 —4ℳ 4. 7 2 4 1 1
vẽdre, ny diſtribuer en ſes pays, terres& ſeigneuries, ledict liure:ſi ce m'eſt par le cõſen- W ement dudict Rouille:& ce iuſques au temps& terme de dix ans, a compter du iour & date que ſera paracheuee la premiere impreſsion: ſur peine d'amende arbitraire,& de confiſcation des liures qu'ils auroyent imprimez. Et à fin qu' aucun ne puiſſe pretendre ignorance dudic priuilege, ledict
4
toute notificarion. Car tel eit ſon plaiſir, nonobitant oppoſitions& appellations quelconques, cõme plus
Seigneur veut& entend, que Fextraict d'iceluy eſtant mis au commencement dudict liure, ſerue pour
à plein eſt cõtenu& declarè par leſdictes lettres de priuilege, ſur ce donnees à Lyon le vingtvnieme lan-
uier, mil cinꝗ cens ſeprantecinq,& de ſon regne le premier. Par le Roy à voſtre relation, Signè, NO K E,
Et ſeelé du grand ſeau en cire iaune à lim ple queuẽ.
AR grace& priuilege du Roy eſt permis à Guillaume Rouille libraire de Lyon, d'im-
gneur, à tous autres Libraires, Imprimeurs,& perſonnes quelcõques, de non imprimer,
—— *

IN PRIMA M PARTE S5IVE DI
. o. b
la auctoritusihi
4 em ipli edido
atlus patet inipſ
Domini millema
DE. D e,s;,
VIVS operis auctor
eſt luſtinianus, vt ex in-
BA ſcriptione apparet, in qua varia eiuſdem no- mina, ac tituli legütur. Imprimis dicitur Impe 9 rator, quonomine ſigni ſcatur ſummus orbis terrarũ principatus: etſi — quondam duces belli parta victoria à militibus ita appellarentur, vt ſcribit 3 b Dion in Auguſto. Deinde Cæſar dicitur, vnde Cæ- ſares dicti ſunt omnes Imperatores à Iulio Cæſare, à
Varia no- mina I mpe ratoris Iu- ſtiniani illori cauſa. V
8
KENNN
2 An 3 WW 1 4
— — L
ſenberger.
—
he. ne. Spartianus tamẽ in Vero ait, Cælarem dici eum re de Lyon,dim qui deſignatus eſt Imperator, ac ſucceſſor imperij: rratre de Lyon, Im- tulé D. Prancjſd Dua lequel liue latr- e de par lcict Sei- s,de non imprimeb⸗ e m'eſt pat le coſen⸗ a compter du iour
lc coufiſcation des
6.§. vlt. D. de iure fiſci.& l. etſi excepta. C. de malefi. Dicitur Alamannicus, Gotthicus, Anticus,&c. Quæ
uaſi ſacroſanctus& veneratione dignus vocatur,
vVt ſcribunt Dion,& Suetonius in Auguſto:*6μ
à Græcis dici ſolet. Iiſdem nominibus ornatur in præfatione Inſtitutionum. b
ict priuilege, l 11 De inſcriptione Pandectarum, item Digeſtorum. lurezlenee H e A v. 11. nques Ce 5 3 X Nſcribuntur hi libri Pandectæ, quòd omnem iu- ringryme ris doctrinam cõtineant, vt Iuſtinianus ait in ter- tia conſtitutione de cõfirmatione Digeſtorũ. Quod genus inſcriptionis magnificũ,& ambitioſum olim à quibuſdam habitum fuit, vt ſcire licet ex Plinio in præfat. nat. hiſto. Gellius lib. 13. cap. 9.& lib. vlti. ad fi. Aque ita ex noſtris Vlpianus, ac Modeſtinus libros quoſdam ſuos inſcripſerũt. Quorũ exemplum non
immeritoò hic ſecutus eſt Iuſtmia. cùm reuera hoc
*uryur, Omnis æquitatis, iuſtitie, doctrinæ, eruditio-
pdAea- nis, receptaculum ac veluti quidam theſaurus ſit. „um ꝛuri Ac ſicut Cicero in lib. de Orat. librum duodecim ta- praitantia. bularum anteponit omnibus philoſophorũ biblio- thecis, ita 90 affirmare nõ dubitauerim, nullum ho-
die librum cuiuſcunque artis ac diſciplinæ, ſiue Gre-
cum, ſiue Latinum extare, qui tantam rerum bona-
— — = ³ — — — —
—* „
X N
1VRISCONSV I. I,
GESTORVM, METHODICA ENARRATILO0.
A P K r 4 70 1 1 C 4AI
quo imperium cœpit, nõ ab Oſtauio, auctore Dio- uo ſenſu in libris noſtris aliquando accipitur, vt in
à deuictis gentibus nomina ſumpta ſunt. Auguſtus,
““
)
3. e S
7— 4 8„. 3 3 45 4 8 1 —* 8 ⸗ 1& 8 * 3 1 3 . 4 8 8 4 D' R E N 1 7 8 3 3 3 2 4 6
M PANDECTARVM,
NONINIZ/S. P. R TI M V M. rum& v:tilium copiam complectatur. Itaque iure mihi videntur in epigrammate Græco libri hi com- parati eſſe clypeo Herculis, cuius meminit Heſiodus in libro, cui titulus eſt ππα æες. Vt enim in cly- peo Herculis magna erat varietas rerum inſignium œry librs depicta:ita in his libris ingẽs rerum cognitu digna- iuris Dige- rum copia& varietas deſcripta reperitur. Digeſta ſta voetur. etiam hi libri inſcribuntur: quia lIuſtinianus(cum ei diſpliceret veterum librorum multitudo& cõfuſio) ex eis hoc opus concinnauit,& in certos libros, tra- ctatuſq́; digeſsit ac diſpoſuit,vt eſt in prima Codicis conſtitutione,§. cumq́;.in præfat Inſtit. Quod& lIu- lius Cæſar longo anite luſtinianum tempore facere ſtatuerat, vt auctor eſt Suetonius. Alciatus in Parer- gis dicit Iuſtinianũ id præſtitiſſe his libris, quod Ci- cero facere aliquando conſtituerat, id eſt, ius ciuile in artem redegiſſe. Quod equidem affirmare, ac defen- dere nolim. Cicero quidem rationem docet lus ciui- le in artẽ redigendi, lib. i. de Oratore. Et citatur à Gel- lio liber eiuſdem de iure ciuili in artem redigendo, lib. i. c.22. Eſtq́; hæc eius ſentẽtia, vt primùm in certa genera ius digeratur: deinde vt ea genera in certas ſpecies, ac veluti membra diuidantur: poſtremò, vt propria cuiuſque vis definitione explicetur. Ac ge-—uſpimanus nera quidem ipſa non malè videtur notaſſe Iuſti- ius ciuile in nianus:ſed ſub ſingulis titulis rhapſodia quædam eſt certos libro⸗ carens arte, quæ artificis ingenioſi ac periti operam ordine aigeſ induſtriamque deſiderat: quo in genere quoſdam ex ftt. noſtris æqualibus operam multam ponere accepi- mus. Verùm propter nonnullorum impudentiam ac ſtultitiam odioſa iam cœpit eſſe artis appellatio in iure ciuili,non minus quàm methodicorum tem- pore Galeni. Quidam enim fanatici prorſijÜs homi- nes extiterunt hoc tẽpore, qui cum ſint aνμτa res & adeò ignari bonarum artium, vt quid ſit ars inter- rogati, vix habeant quod reſponſuri ſint: tamen iu- ris artem magniſicè nobis polliceri audent. Præterea ius enucleatum vocatur hoc opus ab auctore, in pri- ma ſui Codicis conſtitutione ad finem, quòd quem- admodum nucleus ex putamine educitur, ita quic- quid vrile, ac fructuoſum erat in veterum ſcriptis, collectum,& in hos libros redactum ſit,& optima ratione& methodo diſpoſitum& traditum.
A

„—
Franc. Du
Ad conſtitutiones Iuſtiniani pandeckis prapofitas e.Ney. CA P. 117.
N Pandectis Florentinis tres hic extant præfatio-
nis loco conſtitutiones Iuſtiniani, quarum prima
& tertia etiam in Codice eiuſdẽ habentur ſub tit. de
veteri iure enucl. Prima conſtitutione mãdat Tribo-
niano vt ex veteris iuris auctorũ libris has Pãdectas componat. Tertia ad Senatum ſcripta eſt poſt cõfe-
Ktionem Pandectarũ, quæ totius operis diuiſionem,
ac diſpoſitionem cũ quibuſdam aliis complectitur.
Secunda, quæ ad doctores iuris, ſiue Et Iuſtinianus
ipſe loquitur anteceſſores ſcripta eſt, rationẽ docen di
juris præſcribit. Ex duabus primis conſtitutionibus obſeruanda eſt hiſtoria iuris, quod à Iuſtiniano cõ-
poſitum eſt:eſt enim vtilis ad cognoſcendum diſcri-
Quo tempo men veteris acnoui iuris. Codex igitur luſtiniani ex „Codexlu veterum pringipũ reſcripris,& conſtitutionibus pri- ſtiniani edi- muùm à luſtiniano edius eſt, anno Chriſti 529. impe tus eſt. rij eiuſdẽ ſecundo, Decio conſule ſolo. Anno autem Quo tempo tertio, Iuſtinianus mandauit componi Digeſta& In- re cõpoſite ſtirutiones Lãpadio& Oreſte Coſſ. quę ſeptimo an- 7* et, ac edi- no, Iuſtiniano ipſo tertium Conſule, in lucem exie- ie 2 runt. Octauo anno, id eſt, Iuſtiniano,& Paulino padeita Iu Cofl.(vt docet Funiculus in ſua Chronologia, quæ . nonnihil tamẽ ab Holoãdro diſſentire videtur.) Co- Codex Iu- dex, qui antè editus fuerat, renouatus eſt, atq; emen- ſtmiani e- datus. Et cõſtitutiones, quæ poſt primam editionem narratus& interim factæ erant, id eſt, ab anno ſecundo imperij emendatus Iuſtiniani vſq; ad octauum, eidẽ Codici inſertæ ſunt, vt apparet ex titulo Codicis de emend. luſtin. Cod.
Nouellæ conſtitutiones longo pôſt tempore editæ
ſunt, veteri iuri decogantes, quæ tenẽdæ& obſeruan dæ ſunt. Ex ſecunda cõſtitutione notanda eſt diſpo-
ſitio, ac diuiſio totius operis, quæ eſt in ſepiẽ partes,
& quinquaginta libros. Et quod obiter Iuſtinianus
ait, ſe ad artem numerorũ reſpexiſſe in ſeptẽ partes
jus vniuerſum diuidendo, id ex veterum ſuperſtitio-
ne ortũ videtur, qui ctedebant diuinitatem aliquã ac
Septena- religionem ineſſe numero ſeptenario: de quo apud rius nume- Macrobiũ in ſomnio Scipjonis& Gellium lib. ⁊. c. 19. rus ab anti Nec diſsimile eſt, quod idem Iuſtinianus ſcribit in zuis& ab Nouella conſtitutione 105. de ſeptẽ proceſsibus Con ip fuſtnia ſulum. Mirum autem videtur pleriſq;, quòd luſtinia- no obſerua- 11 kken P nqs, quod 1unnia „us. nus hic numerum verſuũ exprimat, ex guibus con- Cur Iufti- ſtant libri Pandectarum. Sed hic mos veterum fuit, nianus nu- quod vel ex Diogene Laertio cognoſci poteſt in vi- merum ver ta Ariſtotelis, Theꝑphraſti,& aliorũ philoſophorũ: ſuum expri& ex Plinio lib. 30. c..& Galeno de nat. huma.& de matquibus anato. adminiſt. Verſus hic accipe, mẽbra orationis conſtant li-. 1.. bri Pande- infegra, vel periodos, quæ Hieronymus in Ruffinũ arum. verſuũ cola vocat: quod etiã animaduertimus lib. z. Diſp.c. 6. Annotandũ eſt præterea compoſitores ha- rum Pandectarum, tamerſi nomina iuriſcõſultorum ſingulis capitibus præpoſuerint, yt intelligeretur
quid ex quoq; ſumptum eſſet, tamen multa eorum ſcriptis adieciſſe, atque dętraxiſſe:vt hodie, que fuerit
veterũ ſententia, ex his libris ceriò cognoſcere non
poſsimus. Illud præcipua animaduerſione dignũ eſt,
quod luſtinianus ſcribit, nihil contrariũ in hoc Pan-
dearum volumine reperiri, ſi quis ſubtili animo di-
d
uerſitatis rationem excutiat, ſed eſſe aliquod nouum
inuentum, vel occulte poſitum„quod diſſonantiæ querelam giſſoluit,& aliam naturam inducit diſcor- diæ fines effugientem. Idque mandauerat curari à
areni luriſconſ.
compoſitoribus ipſarum Pandectarum prima con- ſtitutione, his verbis: Nulla in omnibus prædicli Codice& membris antinomia aliquem ſibi vindicet locum: ſed ſit vna concordia, vna conſéquentia aduerſario ne- mine conitituto. Sed de libris Digeſtorum vtroque Nihil con- in loco luſtinianus loquitur, in quibus nullam ait 7 2 ee 27 antinomiam reperiri: tametſi veterum luriſconſul- n, ,. torum contrariæ,& pugnantes interdum eſſent ſen- tentiæ, ex quorum libris confecta ſunt hæc Digeſta. His autem, qui non ſatis triti ſunt in horum cento- num, ex quibus Pandectæ compoſitæ ſunt, lectione, non mirum eſt pleraque videri contraria,& pugnan tia eſſe, cum eruditorum aliud ſit iudicium. Nam in.½— .— militudo 4 gemellis idem accidere videmus, quos diſcernere nõ 2debs A5 poteſt quiſquam, niſi cum eis aſsiduè moratus ſit: 9 9. adeò mira eſt plerunque ſimilitudo. Dubitandũ au- tem non eſt, quin Nouellæ conſtitutiones contrarie interdum huic Iuri ac derogantes reperiantur: idem- que de iis eſt dicendum, quæ à ſecundo anno impe- rij Iuſtiniani poſt primam Codicis editionem fa- ctæ,& anno octauo Codici renouato inſertæ ſunt, vt antè diximus. Cognoſcuntur autem ex co quòd ſubſcriptæ ſunt Lampadio& Oreſte Coſſ. vel, poſt Conſulatum Lampadij,& Oreſtis. Et quia eædem conſtitutiones inſertæ ſunt libris Inſtitutionum, con ſequens eſt,& eos quoque lihros iuri in Pandectas relato derogare. Id enim oſtendit Iuſtinianus his verbis: Admonuimus autem eos, pt memores etiam no- NFrarum fiant constitutionum, quas pro emendatione iu- ru promulgauimus,& in confectione Institutionum, eandem emendationem ponere non morentur, In Pan- dectis verò componendis non adeò ſolliciti fuerunt de eiuſmodi nouis conſtitutionibus, vt nihil ex eis omittere vellent: quoniam id non fuerat eis diſertè mandatum. Cum enim Inſtitutiones conficiende eſ- ſent ex vniuerſo iure, par erat& earum conſtitutio- num rationem haberi, quæ recèns à Iuſtiniano fadæ fuerant. At Pandectas componi præceperat Iuſtinia- nus ex Juriſconſultorum tantùm libris: tametſi per- mitteret cis aliquid addere, vel detrahere pro ipſo- rum arbitri: quod& factum ab eis nonnullis in lo- cis fuit, vt ante admonuimus. Itaque mirum nõ eſt, ſi pleraque in Pandectis reperiantur nouis iſtis con ſtiturionibus contraria, ac repugnantia: cùm in man datis non haberent( vt diximus) vt per omnia eas
Elegans ſi-
conſtitutiones ſequerentur. Et conſultius exiſtima-
bant, ſtudioſos ad carum Cõſtitutionum lectionem reiicere, ex qua cognoſcęrent, guid abrogatum eſſet,
quam ſcrupuloſius ſingula excutere in libros Dige-
ſtorum redacta,& ea ad nouas çonſtitiones accom-
modare, quod ſanè operoſum, ac difficile eis futu-
rum erat. Poſtremò notandum eſt, non licere his Vetat luſti- Pandectis vllos commentarios applicare: idémque manus com & ſuperiore conſtitutione vetitum eſt. Nam etſi abſ- mentarios que interpreratione non pofsit ius conſiſtere: I. 2. in- andegtas frà de origine iuris, tamen vtilius viſum eſt, nullam Senre. interpretationem in literas referre, ne varietas opi- Pe,apee nionum tandem confuſionem AC pertutbationem vf wnf. magnam afferat. Non igitur interpretatio, ſed ſcri- ſtere nõ po- ptio tantùm, quæ Pandectis adhiberetur, hic pro- tef. hibita eſt. Tertia conſtitutio, quæ formam ratio-
nemque docendi iuris,& præterea alia quædam ſingularia continet, non difficilem habet explica-
tionem.
IN
fru vr e hai ſ. I. iiatu. tum min acci voc cbc diui oe
lukitieg it iriyru. ſ e qehin A K
Ler omnij eha a

mm Slganſ cernetend muiaa 4
moratus dir Lemelig a u tandũ au⸗ 6.
3 aßsidus
ſſtis. Et quia eædem lnſtitutionum con s luri in Pandecas dit luſtinianus his memores etiam no- pro emendatiune in- tone Inftitutionum, morentur, In Pan- 2d ſolliciti erunt 2, vt nihil ex eis
n fuerat eis diſertè des confcciendę eſ arum conſtituno- Iuſtiniano faceæ eceerat luſtinia- bris: uametſi per- etrahete pro ipſo- nonanullis in- uc mitum no eſt, nouäs iſtis con atia:cum in man t per omnia cas ſultius exiſtima- num lectionem brogatum eſſet in libros Dige- jriones accom ficile eis futuu non licere his Vctatliſ⸗
anul un .. 1 ue nianu cate: idemq mentvu
Nam etſi abl- 2 ⁵
oſiſtepe: L.z n- gun hum cſt, nullam„ ih
* 8 a⸗ ne Varletas P m-
In Tit. de iuſtitia& iure.
IN DIGESTORVM, SEV
Varia ver- hi iuris ſi=
PANDECTARVM LIB. I.
z71T DE IVSTITI4A ET IVRE. CA4 I.
N hoc initio traduntur veluti quædam Inſtitutiones iuris. Eſtque Philoſophica ae) planè hæc diſputatio. Nam etſi Iuriſcon- Sſulti ſoleãt r inquirere, magis, quàm un: tamen hic cauſæ& fontes ape- riuntur, ac docentur:& explicantur res, quarum co- nitio ei, qui daturus eſt iuri operã, ſumme neceſſaria eſt, videlicet quid ſit ius: quid ius naturale, gentium, ciuile, pretorium: quę fortaſsis lauia admodum ac te- nuia quibuſdam videri poſſunt, ſed reuera hæc ſunt
clementa iuris,& fundamenda maximarum, grauiſ-
ſimarũ mque diſputationum:ſicut in Geometria pun- ctum, linea, ſuperficies&c. Quid ſit ius, iuſtitia,& iuriſprudentia. (A4y 1. † Vius verbi ſignificatio varia eſt. Interdũ enim ſignificat quicquid iuſtũ eſt, ſiue natura ſit inſi-
2
tum, ſiuc conſtitutione aliqua propter cõmunem ho-
minum vtilitatem introductum: interdum pro loco
accipitur, in quo ius redditur: vt cum dicimus in ius
vocare. Sunt& aliæ ſignificationes, quæ variis ex lo- cis colligi poſſunt, vt l.penul.& vlt. hic. l.i. infrà de rer.
diuiſ.& Iaſtit. de reb. corp. Cum autem dicimus iuri operam darc, aut ius profiteri, artem boni& æqui in-
telligimus: id eſt, collectionem quandam præceptio-
Quomedo num ad bonum& æquum pertinentium. Et hæc col-
ius bic acci
piatur 5 hbuius defi
nitio.
Iuſtitiæ& iuriſprudé- tiæ defini-
ꝛo.
Lex omnis— ſtripta ad bonu&ꝙ a- quum redi- Nec mirandum eit poetam his verbis vſum fuiſſe,
genda.
lectio ius dicitur, à iuſtitia: quia bonum& æquum tra Gare, ſiue exercere, eſt iuſtitiam colere, quæ conſtans eſt, ac perpetua voluntas ius ſuũ vnicuique tribuen-
di. I.. l.iuſtitia. hic. Iuriſprudentia verò eſt, huius artis
cognitio, quam ideo VIpia. in d. I.iuſtitia. hic. ait iuſti, atque iniuſti ſcientiam eſſe. Quod autem ſcribit idem codem loco, iuriſprudentiam deſcribens, eam eſſe di- uinarum atq; humanarum rerum ſcientiam, eò per- tinet, vt intelligamus nullam eſſe rem, ſiue diuinam, ſiue humanã, quam luriſconſultus non tractet, quæq́; ad ciuilem ſcientiam non pertineat. Ideo meritò Ari- ſtoteles pεe εεν Alij aliter intelligunt, ſed mihi
videtur Vlpianus ad materiam quam tractamus, hic reſpexiſſe. Vt autem clarius explicetur definitio iuris,
animaduertendum eſt, bonum,& æquum hic accipi pro benigniore& humaniore interpretatione iurts, quæ ſcripto cõprehenſa non eſt: quam ipſe Ariſtote- les Ömeiues= Vocat lib. 5. Ethicon. Cùm enim nulla lex ita ſcribi poſsit,vt omnia quæ quandoque inciderint, complectatur(quod coutingit non ex legis, aut legiſ- latoris vitio, ſed ex ipſius rei natura, vt idem Ariſtote- les ait)neceſſaria eſt ars, que nos doceat, quemadmo- dum hoc vitium emendare poſsimus,& ad bonum, & æduum legem quamcunquc ſcripram redigere. uO pertiner poetæ vulgò noti diſtichon,
ludicis auxilium ſub iniqua lege rogato:
Ipſæ etiam leges cupiunt, vt iure regantur.
cum Ariſtoteles ipſe ſcribat ꝶeinesav eſſe ννρ§άω ε volud eſt,emendationem iuris. Non enim creden- dum eſt cuiuſuis id eſſe, ſed artificis tantùm periti ac eruditi, id eſt, iuriſcõſulti. Hinc Cicero laudat Ser-
uium Sulpitium, quòd ea, quæ proficiſcebantur à iu- re ciuili, ſemper ad æquitatem referret, Philip. 9.& Caium Aquilium, quòd iuris ciuilis rationem nun- quam ab æquitate ſeiungeret, in oratione pro Cæci- na. Hinc Conſtantinus reſcripſit, in omnibus rebus præcipuam eſſe iuſtitiæ, quam ſtricti iuris rationem.l. placuit. C. de iudic. Sic enim legitur in vetuſtis, emen-
3
dariſque codicibus, nec in eis vlla æquitatis ſcripte eſt
errores inciderunt. Hinc etiam Celſus adoleſcens di-
mentio: quod non expendentes plerique, in magnos
cebat, in quæſtione, quæ de bono& æquo oritur, ple-
runque ſub auctoritate iuris ſcientiæ perniciosè errari ſolere, vt eſt in l. ſi ſeruum.§. ſequitur. infrà de verb.
ris ſcientiæ,& corum qui ius profitentur. Nec iuriſ- conſultus is habendus eſt, qui leges aut principis ali- cuius, vel Reipublicæ conſtitutiones in memoria ha- bet(quod facile factu eſt)ſed qui cęarũ legum vim ac
oblig. Hæc enim boni& æqui tractatio propria eſt iu-
Qau laſ -3 7uuli 24s ba hendus.
poteſtatem ten et. l. ſcire leges. infrà de legib. id eſt, qui
hac arte inſtructus ac edoctus, legem quamcunq; ex
bono& æquo interpretari poteſt. Itaq; iis etiam, apud
quos Romanũ ius receptum non eſt, ſed qui legibus patriis reguntur, neceſſaria eſt huins artis cognitio, vt
melius poſsint de legibus ſuis iudicate. Certũ cſt au-
tem, hãc artẽ, qua 93 lla preſtãtior, digniòrque eſt, his Pandectarũ libris contineri,& facilè ex eiſdẽ à quouis hominc, qui iudicio præditus ſit, colligi, atque ediſci poſſe: etſi inficias non eo, iuſtam abſoluramque me- thodum tractandiq́; rationem meritò hic deſiderari. Quc ſint iuris preæcep'a. CA S. 111. W Lpianus tria iuris precepra tradit: honeſtè viue-
re:alterum non lædere: ius ſuum cuiq; tribuere,
in l. iuſtitia. hic. Idêmq; ſcriptum eſt in Ioſtit. Iuſtinia- ni. Quorum præceptorũ duo poſtrema iuſtitiæ pro- pria ſunt, primum verò ad omnes alias virtutes pet- tinere videtur. Hoc autem nõ ita accipere debemus, quaſi omnia honeſtatis officia legibus,& iure ciuili præcipiantur, vt ad ea homines inuiti per magiſtra- tũ cogi poſsint.Latius enim patet officiorũ, quàm iu- (opinor) Vlpianus, quicquid iure ciuili cautum præ- ſcriptumq́; reperitur, ad vnum aliquod horum trium præceptorum, quaſi ad ſcopũ quendam, referri. Nam etſi hæc ars præcipue ad iuſtitiam,& æquitatem refe- ratur, ideoq́; dicatur ars boni& æqui eſſe, vt antè di- xi:tamen& aliarum virtutum legiſlatores plerunque rationem habent: velut cum verant, ne frater fratrem
capitis accuſet, ne filius patrem in ius vocet, ne à ma-
rito ſolidum exigatur,& cetera eiuſmodi. b De iure publico& priuato. CAP. TIII. Alcurt in reliquis diſciplinis theſes quædã ſunt, ſiue Ipocionednn Vlpianus loquitur:ita& in hoc ſtu- dio, ſiue arte iuris. Vna theſis eſt, ius aliquãdo ad ſta- tum Reipublicæ ſpectare: quod publicum dicitur. Al-
tera eſt, ius quoddam pertinere ad ſingulorum vtili-
tatem: quod priuatum appellatur. Vnde oritur diuiſio
ris regula, vt ait Seneca. His igitur verbis ſignificauit
Quid ſit iuss
iuris in publicum,& priuatũ, in J. l.§. huius ſtudij. hic. publirni,
& in Inſti. eo. tit. Animaduertẽdum igitur eſt, vtilitatẽ publicam, ac priuatam, quamuis cognatæ ſint atquo coniunctæ, tamẽ inter ſe differre, non aliter, ac res ſin- gulorum à rebus vniuerſitatis diſtinguuntur, infrà de rer. diuiſ.& munus publicũ ab officio cuiuſq; patrisfa- milias. Ius ergo publicum, quod ad vtilitatem pubh-
cam potiſsimum re ſpieit, differt à iure priuato, id ett,
8. 2
quid iuss Or ItA At,

4 quod ad priuatorum hominum commodum perti- net. Que enim de ſacris ſacerdotibus& magiſtratibus conſtituta funt, de quibus in hoc primo libro multi ſunt tractatus,& in primo lib. Codicis Iuſtiniani, du- bium non eſt, quin ea ad tuendum ſtatum publicum
Ex priuato maximè ſpectent. Priuati iuris exempla innumerabi- iure inna- Jia reperiuntur, de contractibus omnibus, de conuen- meræ lites tionibus,& aliis eiuſdem generis de quibus lites plu-
riuntur. res exiſtunt, quàm de publicis. Cum enim permittit
lex, emere, vendere, locare, conducere, item ex his con tractibus agere, ac perſequi, quod ſibi debetur, ad ſin- gulorum hominum vtilitatẽ haud dubiè reſpicit,& hæc omnia relinquit in cuiuſq; voluntate& atbitrio. Sæpe tamen accidit, vt cum in priuatis negotiis ali- quid deprehenditur publicæ vtilitati nocere, ius con- ſtituatur, quo huic incommodo occurri poſsit:ĩidꝗque publicum ius tunc dicitur, non priuatum: vt(exempli gratia)cum ea, quæ ad victum pertinent, iuſto pretio preberi iubẽtur. l.§. cura carnis infrà de offic. præfect. vrb. ſic pactum, quo dotis cõditio fit deterior, impro- batum eſt. l. de die. 1. Attilicinus. infrà de pact. dot. ſic donatio inter coniuges. l.- infrà de donat. inter vir. ſic tranſactio de alimentis. l. cùm hi. infrà de tranſact. ſic hæreditatis futuræ repudiatio. l.pactum dotali. C. de collat, ſic rerum pupillarium alienatio. L. infrà de re- bus eorum qui ſub tut. eodèmo; modo lex commiſ- ſoria in pignoribus,& alia huiuſmodi, de quibus aliis in locis tractaturi ſumus. De iure naturali, gentium,& ciuili. CAy. V. Dlemen diuiſit Vlpianus publicum ius à pri uato iure, omiſſa diſputatione de publico ſtatim ad priuatum tranſit. Nam tota ferè Iuſtiniani legiſla- tio conſumitur in iure priuato: quòd de rebus priua- tis frequentiores eſſent lites ac controuerſiæ, quàm de publicis. Ait igitur, priuatũ ius, id eſt, collectionem præceptorum ad ius priuatum percinentium, quæ his libris continetur, conſtare ex naturalibus prægeptis, gentium,& ciuilibus:& hæc ſingula quam vim ha- beant, definitione explicat in I..§. priuatum.& dein- ceps hic. Ius n aturale, inquit, eſt, quod natura omnia animalia docuit. Nullo enim certiore argumẽto de- monſtrari poteſt, aliquid naturale eſſe homini, quàm quod animantibus quoque brutis innatum ſit, quæ ſolo naturæ inſtinctu mouentur. Hinc Cicero lib. z. de Finib. ait, Beſtias ſpecula eſſe nature. Et lib. 3. de Fi- nib. Atque eriam, inquit, in beſtiis vis naruræ inſpici poteſt: quarum in fœtu,& in educatione laborem cum cernimus, ipſam naturæ vocem videmur audi- re. Exéẽpla hic ſatis perſpicua ſunt, de maris& fœmi- næ cõiunctione,& cæteris ſimilibus. Nam omne ani- mal natura duce ad conſeruandum ſe,& ſpeciẽ ſuam impellitur, vt Ariſtoteles ait lib. 1. Politic. Quod au- VPa bus ten- tem ait V uoc ſari quomo- Tritia cẽſeri:ſic accipe, ob iſtius iuris peritiam in pretio, do hic acci-& admiratione eſſe. Cornelius Tacitus in dialogo de piatur. Orato. Huiuſmodi libri eorum extant, vt ipſi quoq;
qui egerunt, non aliis magis orationibus cenſeantur.
Seneca epiſt.77. Id in quoque optimum eſt, cui naſci- tur, quo cenſetur. Plinius lib. 33. c.1⁊. Hæc ars ita exole- uit, vt ſola iam vetuſtate cenſeatur. Idem libro 37. c.. muſicæ artis oſtentatione cenſeri dixit. lus gentium vocat Vlpianus, quo nõ omnia animantia, ſed omnes homines vtuntur. Ius humanũ à quibuſdam aliis di- citur, vt Liuio 1. dec. lib. 5. Seneca lib. 3. de benefic. c. 18.
tem ait Vlpianus, feras quoque beſtias iſtius iuris pe-
Franc. Duareni luriſconſ.
Seruo inquit, qui negat beneficium dare poſſe, igna- rus eſt iuris humani. poteſt enim iure humano, non ciuili dare beneficium. Huius iuris eſt, religio,& pie- tas in Deuũ. Nulla enim gens eſt tam fera, nemo om- nium tam immanis, quẽ non imbuerit deorum opi- nio, vt inquit Cicero lib. z. Tuſcul. quæſt. Sed an hoc us innatum ſit homini, quæritur. Et certum eſt, bel-
lum, ſeruitutem, contractus vſu exigente,& humanis neceſsitatibus homines communi quodam conſenſu cõſtituiſſe. õ.ius autem. Inſtit. de iure nat. gen.& ciuil.
cum experientia videlicet edocti, animaduerterent, ſe
aliter non voſſe ſocietatem communem tueri,& con b
ſeruare. Alia cauſa videtur eſſe religionis erga Deũ,
pietatis in parentes,& patriam& aliorum huiuſmo-
di, quæ non minus natura inſita creduntur homini, quàm maris,& fœ minæ coniunctio. Sed hæc omnia
Vlpianus, vt credibile eſt, cxæquauit,& ad viuum, ſim
pléxque ius gentium retulit, quòd naturæ vis paulò obſcurius hic cerneretur quàm in maris& fœminæ coniunctione,& cæteris rebus, quæ communes nobis
ſunt cum bratis. Etſi enim argumentis non leuibus admoneamur, religionem erga Deum cauſam in na-
tura poſitam habere, tamen non tam certa eſt eius
rei demonſtratio, quam coniunctionis, de qua dixi-
mus. Hinc Cicero lib. z. de Inuen. Conſuetudine, in-
quit, ius eſt, quod leuiter à natura tractum, aluit,& maius fecit vſus, vt religionem,& cætera. Itaque Vl-
pianus vnum, atque ſimplex ius gentium conſtituit, quo videlicet omnes homines naturalem ſequentes rationem vtuntur: ſiue id quædam innata vis inſeruit,
vt religionem, ſiue conſenſu hominum tacito pro-
pter vtilitatem communem receptum ac comproba- tum eſt, vt bellum, contractus& quæ ſunt huiuſmo-
di. Dicitur autem hoc ius ciuili vetuſtius,& cum hu-
mano genere proditum eſſe, in L.I. infrà de acquir:rer.
domin.§. ſingulorum. Inſt. de rer. diuiſ.quòd humanũ genus poſtquama Deo creatum eſt, diu hoc iure non
caruit, vt initium eius atque origo cognoſci nequeat.
Idqꝗue oſtendunt Sophoclis verſus, quos in eam rem
citat Ariſtoteles lib.. Rhet.
05*⁄ r1 vO T⸗ 2 π εε ¶Rναι πασντ 23 ro, Sd l& od ey e r OAvn. Et hoc quidem ius, quòd à naturali hic diſtinguit VlIpianus, dicitur aliquando naturale, à iuris auctori-
bus, vt dicto§. ſingulorum, quia vetuſtas eius iuris,&
communis hominum vſus, comprobatiòque indicio
eſt, à natura profectum eſſe: etſi leuiter ab ea fortaſsis tractum ſit, vt Cicero-loquitur. Omni in re, inquit
idem, lib.. Tuſcul. quæſt. conſenſio omnium gen- tiũ lex naturæ putanda eſt. Huius ſanè iuris gentium diſtinctionem ab Iſidoro& aliis proditã, in Decret..
diſtinct, non improbo, cùm huius iuris duo genera
faciunt, primariũ& ſecundarium, primario aſcriben- tes religionem, veritatem,& cetera: ſecundario bellũ, ſeruitutẽ,& contractus. Credibile enim eſt, pietatẽ in Deum, parentes,& patriam, item veritatem ac fidem, aliaque id genus homines cùm primùm creati ſunt, naturam docuiſſe, nõ etiam bellum, ſeruitutem,& ſi- milia, quæ neceſsitas hominum introduxiſſe dicitur. Nec ea diſtinctio diſcrepat ab Vlpiani diuiſione, ſed cã magis illuſtrat. Illud omittendum hic nõ eſt, apud Caiũ cum diſtinguit ius ciuile à iure gentiũ, 1. omnes populi. hic. latius accipi ius gentium, quàm in diffini- tione Vlpianipro co nẽpe, quod naturalis ratio inter
omnes
———

4 oſſegn
nano
8
ded an hoc 6 m eſt bel.
1 conſenſu .& ciuil
rg Deũ,
homini,
iuum ſim
vis paulo fœminx nes nobis on leuibus am in na- ta eſt eius qua dixi- tudine, in- , aluit,& ltaque V- conſtituit, ſequentes binſeruit, cito pro- umproba- auiuſmo- cum hu- cquir.rer. humanũ jure non nequeat. cam rem
itinguit auctorl- juris,& jndicio Hrtaßis inquit m genn- entium ecret. l.
* non g10,& pie⸗ nemo om. orumo 2
omnes homines conſtituit,& quo omnes gentes
vtuntur. Quo ſenſu maris& fœminæ coniunctio re-
& dicetur uris gentium eſſe:quoniam apud omnes
entes recepta eſt. Sed ne quid ea res nos conturbet, nulla hic diuerſitas reperitur ſententiarum:quę ſi qua eſt, non in rebus eſt, ſed in tractandi tantum rationc.
Nec quicquam facilius eſt, quàm has omnes diuiſio-
nes coniungere, hoc modo: Ius quoddam eſt com-
mune omnium gentium: aliud eſt proprium cuiuſ
ue ciuitatis. d.l.omnes pop. hic. cui ſimilis eſt diuiſio Ariſtotelis. Iib. i. Kheto. νό vOεννέ π icor,& 2de
b,&c. Quòd commune eſt omnium gentium, par- tim eſt nobis commune cum beſtiis, partim eſt pro-
prium generis humani. Proprium generis humani
partim homini innatum eſt, partim communi ho-
m inum conſenſu propter neceſsitatem, vtilitatem-
que probatum. Ius ciuile, eſt ius proprium cuiuſ·
que ciuitatis, non omnium gentium commune. di- cta Lomnes. L.pen. hic. non quòd à naturali iure, aut
entium omnino recedat, ſed quòd aliquid ei addat, detrahätve, proptet vtilitatem ciuium, nec per omnia
ei ſeruiat. Cum enim ius naturale ſemper bonum& æquum ſit, l. pe. hic. mutari ſanè omnino non poteſt, ideo"eurru vocat Ariſtoteles& Cic. legem æternaã,
vt inde ſequatur naturæ corruptio: ſic enim accipio, quod eſt in§.ſed naturalia. in Inſt. de iure nat. cui cõ- gruentia ſcripſit ipſe Ariſtoteles lib.. Ethicorum, in quo eſt locus de ea re inſignis. Sed hominum vitia cogunt legiflatorem interdum ab eo iure nonnihil deflectere,& ex legibus, præceptionibusq́ue naturali-
bus ſupremam amplecti, quæ vult ſocietatis humane
conſeruationi ſtudendum eſſe: cùm tanta ſit homi- num corruptio, vt ad omnium obſcruationem com-
pelli nequeant. Etſi nanque leges naturæ pugnantes
ſuapte natura non ſint, tamen ν ²ννε‿νονν confligunt nonnunquam,& pugnant inter ſe, vt dicemus infrà
ſub titulo de legibus.Idcirco neceſſe eſt plerunque ita
jus ciuile conſtitui, vt vna lex alteri cedat, nempe ſu- 4.. A& 5 3. deinde ex his. hic. caſque vocarunt legis actiones,&
vt luriſcõſultus ipſe interpretatur, legitimas actiones. VII. Poſt ſedatam plebis diſcordiam cum patrt-
erior inferiori. Etſi autem ius ciuile generaliter ac-
cipitur(vt diximus)& continet pretorium: tamen ali- quando opponitur prærorio, veluti apud Papinia- num cum ait, ius ciuile eſſe, quod ex legibus, plebi- ſcitis,& quæ ſequuntur: prætorium quod præto-
res introduxerint. l. 7. hic. Sed de iure prætorio di-
cemus alibi. Hinc obligatio diuiditur modo in natu- ralem,& ciuilem, vt ca quoque ciuilis ſit, quæ ex pre- fultum eſt appellatum.§. Deinde.
torio iure naſcitur.§.1. Inſtit. de obl. modò tres fiunt
ſpecies, ſcilicet naturalis, ciuilis, honoraria, vt in l..
infra de nouat. 1N I1I. 11.
DEORIGINE IVRIS. GPI1 7. VS ſcriptum dicitur conſtare ex legi- bus, plebiſcitis, ſenatuſconſultis, princi- ) um placitis, magiſtratuum edictis,& re- NENT pontis prudẽtum, in§.conſtat. in Inſtit. de ture nat. gent.& ciui.& l. ius autem. ſuprà proxi- mo tituo. Quæ parritio non ſatis rectè poteſt intelli- guniſi prius cognita iuris origine, quam hic deſcribit Pomponius: camque repetit ab vrbe condita. Nos ſummam rerum breuiter,& numero proponere hoc loco contenti erimus. Deſcribit igitur in hanc ſen- tentiam, atque hoc ordine: Imprimis populus Ro-
rabat. Ioſephus quoque lib. 2. aduerſus Appionem
jari poſſet. 5. his legibus latis: hic. VI. Compoſitæ ſunt formulæ actionum ad eas le-
In Tit. II. de origine iuries.
manus nullo certo iure vtebatur, ſed omnia manu regis gubernabantur: pluſquc apud eos valebant bo- ni mores, quàm vllæ leges ſcriptæ: quod& aliis ferẽ gentibus initio accidit. Seneca epiſt. 9/ Lucil. Cum enim, inquit, legum pertæium eſſet, Ieges ſcribi oœ-
perunt, quæ rudibus hominum animis ſim plicibuſ- que graues& acerbæ erant, vt Tacitus ait lib.z. No- bis inquit ille Romulus, vt ei libitum fuerat, impe-
Romulus
quondaà pro libidine im-
ſcribit, apud veteres Græcos nomen legis cognitum perauut.
non fuiſſe, vt nec apud Homerũ quidem reperiatur.
II. Leges quædam à Romulo,& aliis ſequentibus regibus latæ ſunt: quæ poſtea à Papirio collectæ,& in vnum librum redactæ, dicte fuerunt Curiatę& re giæ. J.2.§. poſtea aucta ad aliquẽ modum ciuitate. hic. III. Exactis regibus, cùm lege Tribunitia omnes leges exoleuiſſent, populus conſuetudine magis, quam vllo iure certo vſus eſt, ferè viginti annis, quod. ex hiſtoria Liuij colligere licet. IIII. Conſtituti ſunt Decemuiri, à quibus leges editæ ſunt, quæ duodecim Tabularum dicuntur.W Has leges ait Liuius fontem omnis iuris& publici,&
priuati eſſe,& Cicero omnibus plifloſophorum bi-
bliothecis anteponit. 3
V. Has ipſas leges interpretati ſunt prudentes: quo- rum interpretatio, diſputatiòque vſqueadco probata
receptaque eſt, vt pars iuris ciuilis haberetur, nec
immeritò:nulla ſiquidem lex ita perſpicuè ſcribi po- teſt, vt non requirat interpretationem: vnde meritè
dicit Pompeius, ius non poſſe ſine iuriſperito conſta*
re in§. poſt originem huius l.& qui legum interpre- tationẽ tolleret, naturę leges& ipſam eziεiνear aufer-
ret. Et ius ciuile dictum eſt communinomine, quia proprium nomen ac ſpeciale deficiebat, quo appel-
ges accommodatæ, quas ſequerentur litigatores agen do, vt non liceret eis ab earum præſcripto recedere.§.
bus, auctoritas tributa eſt eadem plebiſcitis, quæ legi-
bus. S. Deinde cùm eſſet. hic.
VIII. Cum nec plebs, nec populus facilè conueni-
re poſſet, Reip. cura ad ſenatum deducta eſt, vt quic-
quid decreuiſſet, obſeruareturidq́ue ius, ſenatuſcon-
IX. Maxgiſtratus, puta prætores,& ædiles, qui iuriſ- dictioni præerant, ædicta proponebant, vt intellige- rent ciues quod ius de quaque re quiſque dicturus eſſet, ſeque præmunirent, ac præpararent. Quæ edi- Kza iuris auctoritatem habuerunt,& propter hono-
rem magiſtratus, ius honorarium cœperunt appella-
ri. Ex quibus edictis manauit ferè totum ius quo
nobis luſtinianus reliquit, de quibus edictis iuſtum
ſcripſit volumen Saluius Iullanus, ad cuius perpe- tuum edictum ſcripſerunt Paulus,& Vlpianus.
X. Poteſtas populi in principem tranſlata eſt, da.
tümque eſt ei, vt quicquid conſtitueret, pro lege ſer- uaretur.§. Nouiſsimè. hic. XI. Reſponſa prudentum pars quoque iuris ha- bentur: ſed ideo horum non meminit Pomponius in hac deſcriptione, quoniam prudentes, quorum re-
ſponſis tributa eſt iuris auctoritas, ante Pomponium
A 3

„.—
6 Franc. Duareni luriſconſ.
non vixcrunt. Pomponius enim ſucceſsionem pru- dentum enarrãs, incipit à Papirio, nec vltra Saluium Iulianum progreditur. VerQm poſt illud tempus, Pa- piniani, Vlpiani,& quorundam aliorum ſcriptis tri⸗ bura eſt auctorltas legis, conſtitutione Theodoſij, quę extat ſub titulo, de reſponſis prudentum, in Codice Theodoſiano. Cuius conſtitutionis Iuſtinianus lib.i. Inſt. tit. de iu. nat. de reſponſis prudentum, quæ eſt al⸗ tera huius legis pars, diſſerens, mentionem facit. De origine magiſtratuum hic multa ſcribit Pomponius, de quibus paulò infrà dicturi ſumus, in tractatu de ſingulorum magiſtratuum officiis. Tertia autem& poſtrema huius legis pars, qus eſt de iuriſprudentum ſucceſsione à Papirio, ad Saluium Iulianum vſque nullam habet difficultatem, vt dictum eſt.
1N TIT. III.
PE LEGIBVS, SENATV SCON.
SVLTIS,Y EIT LONGA CONSVETVDINEB.
CAPVI.. Vris partes ſuprà leuiter propoſitæ ſunt,
dr
(
rantùm, quæ olim latæ ſunt, cognoſcen-
das:ad ſcientiam autem juris conſtituen- di,& vim conſtituri non multum pertincat. Neque enim intelligitur, ſi quid cõſtituatur deinceps vtrum id tale ſit, quod pro lege haberi debear; aut non de- beat. Igitur quod pertinet in vniuerſum ad auctori- tatem, vimque omnis iuris conſtituti, itẽmque ſen- tentiam cognoſcendam,& explicandam, de eo hoc titulo,& ſequenti hæc tractantur. Quid ſit lex: quid conſuctudo: quis legem condere poſsit,& ius facere: quæ ſint legis propria, vt cùm interuenerint; lex ſit, m non interuenerint, non ſit lex: deinde re conſti- ſtuta, quæ ſit vis legis, ſeu quos teneat. Poſtremò de iuris interpretatione, vt ſi quando de ſententia eius dubitabitur, ſciatur quid in eius interpretatione ſe- qui debeamus,
Quid ſit lex. ¶4 P. I1.
Extvt eſt in§. lex eſt. Inſtit. de iure natur.)eſt ius, quod populus ſenatorio magiſtratu interrogan- te conſtituit. Et eo differt à plebeſcito, quòd plebe- ſcitum non à populo fit, ſed a plebe, vt eſt in inſtit. codem tit. Reuera tamen legis verbum generale eſt, quo non tantùm plebiſcitum ſignificatur, vt cum le- gem Aquiliam dicimus. I.. ad leg. Aquil. ſed etiam appellantur conſtitutiones principum,& aliæ iuris
artes. LI. infrà de conſtit. princ. in qua ſignificatione definitur lex ſub hoc tit. à Papiniano in I. I. quæ pul- chrè conſentit cum Demoſthenica, quæ traditur in
Lex quid.
oratione contra Ariſtogitonem,& habetur in I. 2. eo.
Et cùm ait Papinianus, legem eſſe communem KRei- publicæ ſpõſionem, id videtur exprimere, quod apud eundem Demoſthenem eſt, vsuμςα εςανι Qσπννn voi öe „eς. Conſtat autem legum condendarum poteſta-
tem penes populum olim fuiſſe: quæ triumdino pro-
ponebantur ante promulgationem, vt cogitaret inte- rim, deliberarètque populus, num aliquid immutan- dũ cſſet. Cic. pro Flacco,& pro domo ſua. deinde in
Solennis æs inciſæ ad ærarium deferebantur, vt refert Sueto-
of lepum.. gum nius in Cæſ. Tempore yerò Iuſtiniani recondeban-
condenda- riꝝ apud an ri quos.
tur in templo cum ſacris vaſis,& inſculpebantur la- pidibus vt apparet ex nouella conſtitutione 8. tit. vt ludic. Bne quoquo fuffrag.
earũmque origo: ſed quod valeat ad eas
Quus poſtit legem condere,& ius facere. CAP. III. P Kincipem nulla dubitatio eſt legem condere poſſe:cùm poteſtas populi in eum tranflata ſit. LI. de conſtit. princ. Sed de populo quæri poteſt an le- gis conſtituendæ poteſtatem habeat. Et Iulanus ſatis apertè oſtendit in l. de quibus hic. tempore ſuo popu- lum legem condere potuiſſe. Ac ſcribit Dion, Augu- ſtum leges ad populum ferre ſolitum, poſtquam vr- bis imperium ei delatum eſt. Sed& Suctonius de Caligula loquens, Tentauit, inquit,& comitiorum more reuocato ſuffragia populo reddere. Senatus quoque ius facere poteſt, vt traditur in lnon ambi- itur. hic.& certum eſt plærunque principe interue- niente§. C. facta eſſe l.i. de rebus eorum qui ſub tut. vel cur. funt non alien. quæ etiam orationes dicun- tur, quia orantę principe fiebant,& propter honorem ſenatus, qui quidem directò ius non poteſt facere. vn- de ex his S. C. vciles, non directæ dantur actiones. Po- teſt& præfectus prætorio, ius facere, modò nihil con- trarium legibus publicis ſtatuat. quod intelligimus ex 1.2. C. de offic. præfe. præto. 3orien. Prætori idem for taſsis non licuit tempore Iuſtiniani, multum ſcilicet
imminuta eius auctoritate, argu.l. ſi apud. C. de appel.
Iuſtinianus tamen in l.vlti. C. de legib. diſertè ſcribit, leges condere ſoli Imperatori con ceſſum eſſe. Quæ conſtitutio haud dubiè facta eſt poſt primam Codi- cis editionem,& compoſitis iam Pandectis Codici inſerta. Quare non malè dici poſſet, ea ius, de quo iam diximus, abrogari, niſi mauis id ius ad conſtitu- tionem trahere, quaſi ius faciat princeps, cuius aucto- ritate ſenatus, magiſtratũſue conſtituit,& cæteri. Quid ſit legis proprium.( 1. IIII. Vanquam ex definitionibus Papiniani 1.1. hic, & Demoſthenis l. z. hic, li cet intelligere, quid legis propriũ ſit: tamen hic locus fuſiorẽ explicatio- nem deſiderat. Legis virtus, inquit Modeſtinus l. legis virtus. hic. eſt, imperare, vetare, permittere, pu nire. Nã exhortatio, aut monitio proprie lex non dicitur, cùm arendi neceſsitatem non imponat. tametſi legis ſit perſuadere aliquid, vt Cicero lib. o. de legib. ait, Leges, inquit Seneca epiſt. 95. ſunt minis mixta præcepta. Et ibidem. Legem breuem eſſe oportet; quò facilius ab imperitis teneatur, velut emiſſa diuinirus vox ſit. lu- beat, non diſputet. Nihil viderur mihi frigidius, nihil ineptius, quàm lex cum prologo. Primum igitur legis a eſt, imperare honeſta,& prohibere contraria:& per- 2 8 mittere, vt lex Iulia queę permittit patri filiam in adul- 2 5 terio deprehenſam occidere: neque&c. neque id mos 2nunne 9 dò, ſed etiam punire. Sãciuntur enim leges pœna,vt 5 eſt apud Iuſtin. in§. ſanctæ. Inſtit. de rer. diuiſio.& l. ſanctio legum.ff.de pœnis. Et infirma lex eſt, auctore Demoſthene, quæ neruos non habet aduerſus faci- noroſos. Punit autem lex, atque emendat peccata, ctiam ca interdum, quæ non ſponte admittuntur, ſed culpa aliqua, atque ignorantia. J...& 2. hic. vt lex Aqui lia culpam in damno dato etiam leuiſsimam. I. ſi pu- tator. 31.l. 44 infra ad leg. Aquil. Ex quo illa verba in Papiniani definitione, iLemque Demoſthenis, delicto rum, quæ ſponte, vel ignorantia contrahũtur, coerci- tio, diligenter ſunt tenenda& obſeruanda Igitur cum legis propriũ ſit preſcribere hominibus, quid ſequen- dũ, quidque fugiendum ſit. l. leges. ↄ. C. eo. conſequẽs eſt, vt leges in futurum concipi debeant. Itaque di- cuntur futuris negotiis formam dare, noon ad facta præterita
— pPf
Nuuil figi
Enmn
Aaul

ur actiones Po- nodò nihil Con. Ad intelligimas Ttori idem for nultum ſcilicet ud. C. de appel. diſerte ſctibi, um eſſe. Que primam Codi. adectis Codici ca ius, de quo us ad conſtitu- s, cuius aucto- & cxteri.
„ I7II. diniani li hic, elligere,quid rẽ explicatio· eſtinus llegis re, punite Nã
a dicitur cum metl legis ſit gibaibl eges preccyta Et
0 facllius 4b vox ſtt.lu.
gidius nti vuufiu-
nigitut legis dus, u-
aria:& Per u nptius m in aduk—u⁷ lex ci
1„ 244 ue id moꝝ prdbgo.
ræterita reuocari, inl. leges. 7. C. eod. Et extat Iu- ſtin. conſtitutio Nouel. 66. quæ vult, non ſtatim nos obligari legi, cùm promulgata eſt, ſed cùm duo
menſes effluxerunt. Inde Cicero inuehitur in Ver-
rem ad. 3. quòd in præteritum tempus edictũ quod- dam ſuum concepiſſet Quis, inquit, vnquam propo- ſuit edicto, quod neque poſt edictum, neque ante edi
ctum præuideri potuit Cui ſimilis eſt ſententia Iuſti-
niani, cum ait: Quid enim antiquitas peccauit, quæ preſentis legis inſcia, priſtinam ſecuta eſt obſeruatio-
neml. iubemus. ſub fl. C. de teſta. Futura negotia hic
accipe, non futuras lites de negotio aliquo, ſed futu-
rum negotium, ex quo lis oriatur: puta contractum, teſtamentum, delictum,& ſimiles cauſas. Tempus enim contracti negotij, non litis motæ inſpici debet: niſi fortè lex lata ſit, quæ ad formam ordinèmque iu- diciorum pertineat: cùm ea res nulli captioſa eſſe pobsit. arg. j. 2. C. de iureiur. prop. cal. Sanè poteſt le-
giſlator, ſi id iuſtum, vtiléquc ei videbitur, de præteri- to tempore, ſed adhuc pendentibus negotiis, cauere.
d. l leges. 7. C. eod. Sed& ſi lex noua interpretetur ve- terem, retrotrahetur ea declaratio ad tempus veteris
legis. Noucl.- 9. de fil. ant. dot.inſtr.nat. Quamuis an- tea lex præſcribat nobis quandam vitæ regulam in
futurum, vt antè diximus:tamen non omnibus vitiis, atque incommodis medetur: ſed ad ea aptatur, quæ frequentiora ſunt. l.z.& ſeꝗ. hic. l.ca quæ rarò. infrà de reg. iur. in J.antiqui. infrà ſi pars hered. pet. Nouel. 94. vt ſine pro. mat. Vnde ſit vt legitimus partus non ha- beatur poſt decimum menſem iure cooſtituto. l.in-
Mira phi- teſtato.§.vlt. infrà de ſuis& legiti. hæred. tametſi ex
loſepborum philoſophorum ſententia poſt duodecimum quo-
Jantenua, que naſci poſsit. Ea enim quæ ſemel, aut bis, id eſt errarò accidunt, contemnunt legiſlatores, vt Theo- phraſtus ait I.6. hic. Præterea& illud legis proprium partum le- eſt,vt quicquid conſtituitur, non in ſingulas perſo-
poſt duode- cimi men- P
ſem naſci
gitiuum. nas, ſed generalitet conſtituatur. l. iura. hic. Vnde com
mune præceptum dicitur à Papiniano in definitio-
ne d. l.. hic. Nam licet priuilegia quæ centuriatis tan- tum comitiis olim irrogabantur, vt ait Cicero lib.3.
de Legib. Gellius lib. 10. c. 20. leges ſint, quantum ad
eas perſonas attinet de quibus fiunt: tamen nos ali- ter legem hic accipimus, quæ propriè ita dicatur. Ea eſt autem ſola vera lex, quæ generalis, communis,& Vvniuerſalis eſt. Qui teneantur legibuu. CA P. V. IAnta eſt legũ auctoritas, vt omnes eis ſubiician-
1 ecur; nec carum ignoratio quemquam excuſet. l. leges. o. C. de legib. l. conſtitutiones. C. de iuris& fa-
cti ignor. l..& 2.hic. Excipitur princeps, qui legibus
ſolutus eſt lege,& ſenatuſconſultis: cuius rei memi-
nit Dion in Auguſto. Sed is ſponte ſua legibus ſeſe ſubiicit,& ſecundum leges profitetur ſe velle viuere. Ldigna vox. C. de legi. J.z. C. de teſt. l. ex imperfecto. infrà de leg 3. 5. vlt. inſt. quib. mod. teſt. infir. Auguſtæ adem priuilegia tribuuntur quæ ipſi principi. 1.⁰. 5.
vlt. infrà de iure fiſ.id eſt, immunitates, vacationcs,
protopraxiæ,& cætera ſimilia. Non enim par ius eſt vſquequaque principis,& Auguſtæ. l. quod principi.
S. infrà de leg. ⁊.alioquin legem condere ea quoque poſſet:quod eſt perabſurdum.
De interpretatione legis. CAP. V. Certum— Mne ius aut certum, aut dubium eſt, vt Fabius quid. ait lib. 2. c. 3. Certi iuris nulla interpretatio de-
quibus hic ordine dicemus.
In Tit. de legib. Senatüſqueconſul.„
ſideratur, niſi apud imperitos, apud quos omnia ſunt incerta. ſed illud omnino ſequendum eſt iudicando: licet fortè rario nobis cognita non ſit Non enimom- nium, quæ à maioribus conſtituta ſunt, ratio reddi oteſt:& rationes inquirerc eius iuris, quod certum eſt.l. non omnium.& l. ſeq. hic. l.proſpexit. Qui& à quib. man. Tunc enim ratio inquirenda eſt, cum de iuris dubij interpreratione agitur: ne aduerſus vete- rum præcepta peccemus, qui in Repu. illud maxime improbant, O/rein,„ενμιμν ε⁴ repo- 29. vt inquit Ariſt.
lib.I. Rhet. cap. 37.& Thucyd. li. z. in concione Cleo-
nis. Certum verò id rectè dicitur, cuius ſenſus con- ſuetudine receptus, probatũſque eſt: etſi verba fortaſ- ſis obſcura, vel ambigua ſint. l. minimè. l. ſi de inter- pretatione. hic. l.cum de nouo. C. eod. Dubium ius coniectura voluntatis,& æquitatis regula examinan- dum eſt. Qua in re perpetuò meminiſſe debemus il-
lud Celſi, Inciuile eſſe, niſi tota lege perſpecta, de vna
aliqua particula eius propoſita iudicare, vel reſpon- dere. l. inciuile. hic. Vix enim aliter ſenſus, ac mens le- giſlatoris percipi poteſt. Ac meritò Aeſchinem De- moſthenes accuſat, quòd truncatas leges citaſſet. Om nis autem huiuſmodi quæſtio ad quatuor locos rhetoricos referri poſſe mihi videtur. Primus eſt„ cX
ambiguo: ſecundus, ex ſcripto& ſententia: tertius, ra-
tiocinatio dicitur: quartus, ex contrariis legibus. de
De ambiguo. CAP. VI1. (/ree oritur ex ambiguo, cùm id quod in le- ge aliqua ſcriptum eſt duas, plurèſve res ſigni- ficat,& vterque ex litigatoribus ſcriptum tuetur, qua- ſi cauſam ſuam iuuet, ideo ſic dicttum, quòd in am- bas partes agi poſsit: vt cum lex pœnam capitalem
ſtaruit,& quæritur, capitalem quam vocemus. vt in l.
2. infrà de pœnis. l.tranſigere. C. de tranſactio. Exem-
plum apud rhetores hoc peruulgatum eſt: Meretrix coronam auream ne habceto, ſi habuerit, publica eſto. Vbi quæritur, an corona, an meretrix potius publi- canda ſit. Alia adduci poſſent exempla, ſi id res ex- poſceret. Notandum igitur eſt‚ in huius ambiguitatis explicatione ſuperiorem, inferiorêmque ſcripturam maximè ſpectandam eſſe, vt ait Cicero,& nos antè docuimus:item cætera huiuſmodi, ex quibus volun- tas colligi poteſt: ſed ad extremum accipienda ſem-
per erit ea interpretatio, quæ vitio caret. lin ambi-
gua. hic.
De ſcripto& ſententia. CXA y. Vr7 7. X ſcripto,& ſententia naſcitur quæſtio, cum aliud ſenſiſſe videtur legiflator, quàm ſcripſit.
Et certum eſt 15 uor zeizea temperandum eſſe, vt
volũtas ſcriptoris ſeruetur.j.placuit. C. de iudic. Non enim omnia ſcriptis, vt ait Cicero, ſed quædam, quæ
perſpicua ſunt, racitis exceptionibus cauentur. Et nul
la res neque legibus, neque ſcriptura vlla comprehen- di, denique ne in ſermone quidem quotidiano atque imperiis domeſticis rectè poteſt adminiſtrari, ſi vnuſ- quiſque velit verba ſpectare,& non voluntatem eius, qui verba habuerit, attendere. Cic. lib.z. de inuen. Si verò non apparear voluntas legiſſatoris, verborum ſignificationi erit ſeruiendum. l.I. infrà de exer. act. l. proſpexit. infra qui& à quib. Notandæ ſunt igitur circa locum hunc certæ quædam veluti regulæ, qui- bus ad ſententiam defendendam æquitate ſuadente:

4————
8 FPranc. Duareni luriſconſ.
contra o jordo vti poſsimus. lus ciuile captari non oportere. l.pen. infrà ad exhib. Legem in ſententiis, non in verbis conſiſtere. l. nominis verbum. infra de verbo. ſignific. Scire leges non hoc eſſe, verba carum tenere: ſed vim, ac poteſtatem. Iſcire. hic. Non licere ſaluis verbis legis ſententiam eius circumuenire.l. cõ- tra.& ſeq. hic. l.non dubium. C. eod. Benignius acci- piendas leges, quò voluntas eartim conſeruetur.l. be- nignius. hic. Aequitatem: iuſtiti amque ſtricto iure po tiorem eſſe.l. placuit. O. de iudi. Quæ ſalubriter pro hominum vtilitate introducuntur, duriore interpre- tatione contra ipſorum cõmodum producenda non eſſe ad ſeueritatem. l.nulla. hic.. quod fauoræ. C. eod. Exemplum vulgare hoc eſt, ſi lege cautum ſit ſimpli- citer, vt qui muros tranſcenderit, capite puniatur:& contigerit aliquem propulſandorum hoſtium cauſa muros aſcendere. Sed infinita alia paſsim legentibus occurrunt. l. quamuis. infrà de in ius vocan.& ſimi. Ad hunc locum pertinere videtur quibuſdam ſtatus, qui finitiuus dicitur: vt ſi accuſetur aliquis ſacrilegij, ui non rem ſacrã, ſed in æde ſacra depoſitam fura- tus eſt.l. Diui. infrà ad leg. Iuliã pecul. Queritur enim, an ſacrilegus iudicandus ſit ſecundum propriam ver borum ſignificationem& an de eo ſenſerit legiſla- tor. Quare hic dici poteſt controuerſia u α Jiæ voiε eſſe. Ais videtur, hos ſtatus diſtinguendos eſſe: pro- pterea quòd in ſtatu finitiuo vterque ſcriptum tue- tur: cum in hoc ſtatu ſentẽtia verbis opponatur: quod ſatis probabile eſt. Sed hæc diſputatio non magni eſt vſus:& alioqui certum eſt, inter hos ſtatus magnam eſſe affinitatem. De ratiocinatione. CA P. I A. Narigeinane eſt, inquit Cicero, cùm ex eo, quod YXyſpiam eſt, ad id quod nuſquam ſcriptum eſt, eruenitur ratiocinandomos vulgò legis extẽtionem dicimus. Alij collectionem vocant quoniam ex ſcri- to colligitur ratiocinando id, quod ſcriptum non eſt. Hac de re ſingulare eſt exemplum& facinus inſi- gne apud Corn. Tacitum in vita Tyberij:lex lata erat ne virgo laqueo ſtrangularetur. Tiberius iuſsit virgi- nem, quam volebat ſtrangulari prius vitiari, deinde ſtrangulari. Proinde qui defendit hic ſententiam, non contra ſcriptum dicit, ſed ſuper ſcriptum, vt Fabius ait. Ex quo apparet, quid inter hunc locum,& ſupe- riorem interſit. Eſtque hoc genus ratiocinationis, ſiue collectionis maximè neceſſarium in iuris interpreta- tione. Nam, vt Iulianus ait, non poſſunt ita leges ſcri- bi,vt omnes caſus, qui quandoque inciderint, com- prehendantur: ſed ſufficn, ea quæ plerunque accidũt, contineri:& cùm in aliqua cauſa ſententia earum manifeſta eſt, is qui iuriſdictioni præeſt, ad ſimilia procedere, atque ita ius dicere debet. l. neque leges.& ſeq. hic. Huc etiam pertinet quod Vlpianus ait, Quo- ties, inquit, lege aliquid vnum vel alterum introdu- tum eſt, bona occaſio eſt, cetera, quæ tendũt ad ean- dem vtiliratem, vel interpretatione, vel certè iuriſdi- Gtione ſuppleril3. hic. Et Papinianus, Quod legibus om ffum eſt, non omittetur religione iudicantium. l. quæſitum. infrà de teſtib. Sed hunc locum diffuſiſsi- Prerhey⸗ mè tractat Ariſtot. lib.. Ethic.& lib. i. Khet. cap. 35. cu- 2 Sa ius diſputatio hic inſerta magnopere rem omnem illuſtrabit. In hoc igitur maxime verſatur Iuriſcon-
ſulti mune-— re ſeni ẽtua. ſulti munus, qui artem boni& æqui profitetur, vt nõ
tam verba legis fectetur, quàm mentem eius, ac ſen-
tentiam. d.l ſcire. hic.& legem omnem ſcriptam ad muineiay illam,& communem legem, que ſcripto non eſt comprehenſa, reuocet interpretando. Id enim iu- dicandum eſt ex lege eſſe, quod etſi nec ſcriptum, nec fortè cogitatum eſt à legiſlatore: veriſimile tamẽ eſt eum, ſi conſuleretur, dicturum eſſe. Inſtit. de legit. pat.tut. Quemadmodum autem id fiat, facile non eſt in vniuerfum definire: ſed exempla varia, quæ legen- tibus paſsim obuia ſunt in Pandectis, vice præceptio- num homini non hebeti eſſe poſſunt: qualia occur- runt in his locis. l.cum lex. hic. l.z.§. quid ſi curatores. infra ad Tertul.l. ſi quis id quod. infrà de iuriſd. omn. iudic. l. oratio. infrà de ſponſ.l. ex ſententia. inf. de teſt. tute.§.j. Inſtit. de legit. pat. tut. Et huc pertinent etiam ea, quæ in fraudem legis admittuntur:l. contra legem. hic. non dubium. C. eo.vt. ſi quis non pecuniam cre- diderit filiofamiliàs, ſed rem aliam fraudandi ſena- tuſconſulti gratia. de quo vide in l. ſed Iulianus. S. mu tui. infrà ad Macedo. Illud animaduertendum eſt ge- nus hoc ratiocinationis ſiue collectionis non recipi in eo, quod contra rationem iuris propter aliquam vtilitatem conſtitutum eſt: quod ius ſingulare dicitur. L. quod verò. l.in iis. l.ius ſingulare. l. quod non ratione. hic. l.. infrà rer. amot. l.z ſolut. matri. De antinomia, ſiue contrarits legibus. CAP. T. Nrinomia hic dupliciter accipitur. Imprimis dicitur conflictus duorum, aut plurium ſcri- ptorum, vel vnius ſcripti in plura diuiſi, quæ ſcripta non natura pugnant, ſed circunſtantia. Sic enim in- terpretamur Hermogenis verba lib. I. æεε⁴ονυν: dvrird- uia σα ϑνονσννν ε 7Xeidvdy Pnad, 7 αᷣενς us Odσ aaerioni mepsaν§μἀeνHuc pertinet, quod Fab-ait, legem legi contrariam non eſſe ipſo iure, ſed caſu collidi,& euentu. Exempla hæc ſunt vulgò prodita: Abdicatus bonorum paternorum expers eſto. Hæc eſt prior lex: altera autẽ ſubſequitur. Qui remanſerit in naue periclitãte, eius nauis dominus eſto. Duplex hic eſt antinomiæ genus, vnum sπαειν conflictio ſcilicet duorũ caſuum, qui pugnant natura, ſed euen tu colliduntur. Nam idem& abdicatus fuiſſe propo- natur,& in naue patris manſiſſe. Quæritur, an na- uem ſibi vindicare poſsit? Ac certum eſt, has leges ſua natura contrarias non eſſe, ſed in hac hypotheſi colli- duntur,& confligunt, vt neceſſe ſit vnam alteri cede- re. Aliud exemplum: Tyrannicidæ imago in gym- naſio ponatur. Mulieris imago in gymnaſio nc po- natur. Mulier tyrannum occidit. Aliud: Tyranni- cida quicquid volet, optato. Tyranni filios magi- ſtratus necato. Tyrannus ab vxore ſua interfectus eſt. Ea liberos ſuos petit. Aliud: Pacta ſeruanda ſunt. l. x. infrà de pact. Pactum contra legem irritum eſt. l.non dubium. C. de legib. Quidam pactus eſt contra legẽ. Sexcenta alia exempla obſeruari poſſunt in lectione Pandectarum. Nullum enim ius tam accuratè ac cir- 1 ² ommi fe⸗ cunſpectè conſtitui poteſt, vt non crebrò incurrat in 2e due an- ſingulas hypotheſes talis antinomia. Ac ne ius qui- hoaud de- dem naturæ, ac gentium hoc antinomiæ genere ca-(eatee ret. Vnde videmus ſeruitutem introductam eſſe con- tra legem vnam naturæ, quæ vetat imbecilliores à ro- buſtioribus& valentioribus opprimi. Verùm ca legi alteri conſentancalſeſt, quæ iubet nos ſocietatis hu- manæ conſeruationi ſtudere. Cùm enim ea eſſet na- turæ humanæ corruptio: ea hominum vitia,vt ambas leges omnnino ſeruare inter homines non liceret: in- ferior

In Tit. de legib. Senatlſquec onſul.
riptam 9 ipto no b enim iu ferior lex ceſsit ſuperiori,& communi hominum cõ- dicæ fines effugieotem. Si igitur verum eſt hoc Iuſti- ſcrptum ſenſu inductum eſt, vt bellum gereretur,& victi in vi- niani dictum, vt credimus: nullæ in Pandectis noſtris wmile tame Korum poteſtatem redigerentur. Quoties autem in- contrariæ, pu gnantéſve ſententiæ extant. Sed plerun ſtide le. cidit huiuſmodi antinomia eν iεεν*, Vtra lex po- que accidit vt homines non ſatis exercitati, ac triti in cile vod tior eſſe debeat, docet Cicero lib.· 2. de masurhs ver- hac ciuili ſcientia, rationes diuerſitatis non facilè per- Quæntum quæ leo bis:(libet enim aſcribere, quæ mire ad hunc locum ſpiciant quam uis alioqui nec iudicio careant,& do- pr oficat in 3 cxplicandum faciunt.) Primum leges oportet con- ctrina, literiſque ſint inſtructiſsimi. Nos autem, qui iuriſprudé- llrcchto 19 ſiderando vtra lex ad maiores, hoc eſt, ad iuris ſcientiam profitemur, etſi his omnibus rebus uα eeren nalla occur tengere Ouu 1. ag Coeſlar 1. 101 36. 168 8 5. 8—— aſsi— 1 tatio. lcurato vtiliores, ad honeſtiores, ac magis n 3 ias res per- longe fortaßis inferiores: propter aſsiduam tamen le- uriſd le tincat. Ex quo conficitur,vt ſi leges duæ; aut plures, Kionem, ſtudium; meditationem, contentionem hoc „ aut quotquot erunt, conſeruari non poſsint, quia di- aſſequimur interdum, vt diuerſitatem, ac diſsimilitu- iat detaf ſcrepent inter ſe, ea maximè conſeruanda putetur, dinem rerum, quæ ſimiles videntur aliis, facilius per- lnenr etim uæ ad maximas res pertinere videatur. Deinde,vtra cipiamus,& obſeruemus,& vix quicquam ſit tam ntra legem, lex poſterius lata ſit. nam poſtrema quæque gra- occultum, aut tam abditum, quod à nobis tandem uniam cre- uiſsima eſt. Deinde, vtra lex iubeat aliquid, vrra non eruatur, x& in lucem educatur. Nam& in rebus landi ſena⸗ permittat nam id quod imperatur, neceſſarium: il- quotidianis idem accidere ſolet, vt Galeni exemplum anus.9.mu lud quod permiekinn voluntarium eſt. Deinde, in(quo iam ſuprà vſi ſumus)ſatis oſtendit, de gemellis, lum eſtge. vtra lege, ſi non obtemperatum ſit, pœna infliga- qui propter ſummam, quæ inter eos eſt, ſimilitudi- non recipi tur, aut in vtra malor Pella ſtacuatur. nam ma- nem non poffunt à quamlibet oculatis hominibus er aliquam ximè conſcruanda eſt ea, quæ diligentiſsiſime ſan- diſcerni: ſed qui cum eis aſsiduè morantur, acviuunt, are dicitur. cita eſt. Deinde, vtra lex iubeat, vtra vetet. nam ſæ diſsimilirudinem corum cognitam,& perſpectam onratione. pe ea quæ vetat; quaſi exceptione quadam corrige habent. Exempla quoque peti poſſunt ex libris diffe- re videtur illam, quæ iubet. Deinde, vtra lex de gene- rẽtiarum Modeſtini. De cæteris Iuſtiniani libris, quo- -Ay r re omni,vtra de parte quadam, vera communiter in rum alij briusalij poſtexius editi ſunt ſequendum eſt, Imprimis plures, vtra in aliquam rem certam ſcripta videatur. uod Paulus& Tertyllianus docent, Priores leges rium ſeri nam quæ in partem aliquam,& quæ in certam quã. ad poſteriores trahi:& contrà. poſteriores ad priores, rnim keri⸗ dam rem ſcripta eſt,propius ad cauſam accedere vi- niſi contrariæ ſint. l. non eſt nouum.& duabus ſeg. Me ſeri 3 dertur,& ad iudicium magis pertinere. Deinde, ex le- hic. Nam prior lex poſteriore contraria tollirur,& Leum m. ge vtrùm ſtacim fieri neceſſe ſit ‚vtrùm habeat ali- abrogatur. l. vlt. infrà de conſti. princ. Idque ſuptà à 1 ehaghb⸗ quam moram& ſuſtentationem: nam id, quod ſta- nobis tractatum eſt in epiſtola Iuſtiniani ad Senatũ. en Oeas tim faciendum ſit, perfici prius oportet: deinde ope- quo enim poſteriores leges, eò potiores, vt diximus. d Fab ai, ram dare, vt ſua lex ipſo ſcripto videatur niti: contra- Si verò contrariæ non ſint, quod in vna deeſſe vide- „ſed caſu ria autem aut per ambiguum, aut per ratiocinatio- tur, id interpretando ſupplẽdum eſt ex altera, vt qua- prodita: nem, aut per definitionem induci: quòd ſanctius,& ſi vna ex duabus lex fiat. Quare conſtitutio Iuſtinia- tſto. Hæc firmius id videatur eſſe, quod apertius deſcriptum ni, qua cautum eſt, vt ex p acto donationis cauſa facto emanſerit fit. Deinde ſuæ legi adſcriptum ipſam ſententiam detur actio. l. ſi quis argentum. C. de donat. non abro- „Duplex quoque adiungere: contrariam legem item ad aliam gat ius antiquum, de actione ex pacto non danda: onflictio ſententiam traducere, vt, ſi fieri poterit, ne diſcrepare quia contraria non eſt. excipiuntur enim iure anti- ſed euen quidem videantur inter ſe. Poſtremò facere, ſi cauſa quo pactta legitima.l.legi tima. infrà de pact. Sepe enim epropo- dabit facultatem, vt noſtraratione vtraque lex con- accidit vt poſterior lex addat, interpretetur& dero- ;, an na- ſeruari videatur,& aduerſariorũ ratione altera ſit ne- get magis quàm abroget. Ac tametſi pactum dona- leges lua ceſſarid negligenda. Hactenus Cicero. Ex quibus Ci tionis cauſa factum inter legitima olim non nume- el colli⸗ ceronis verbis apparet diligenter aſpiciendum eſſe raretur, ſed pactum de iniuria,& quædam alia:tamen eri cede⸗ de quo lata ſit lex cum certiſsimi ſit iuris publicam antiquiores leges ad poſteriores trahuntur, vt Ter- in gym lnare pnen antepomendam& æquitatem ri- tyllianus ait:& ſemper qu aſi hoc legibus ineſſe credi o nc po- jein 30 riſ 62 ae& Sge ar* cem derogari, oportet, vt ad cas quoque perſonas,& ad cas res per- yranni- eingeconil en um elit au lex iu dar.,0 permit- tineant, quæ quandoque ſimiles erunt. l. 1deo. hic. His s magi⸗ à 29 dt. utveter. dann Jus pem mittid Le 84 debet ei locis continentur omnes ferè quæſtiones, quæ 4 bo- Ces aus eſt. A 4 n 4 3 1 an 8 egum. fl gpernis urtnomia ni,& æqui artem pertinent. Ex quibus cognoſci po- d, ⸗ ſunt.. b.„e Ammo nrs dm liWut Tat ehes Senllasn o iure,& na. cteſt, interpretationem iuris non principis rantum-ſ d.lnon jur. dra puonantes Imer ic. On110 um circunſtantia Vt ſe, ſed etiam eius, qui iudicat, aut de iure reſpondet in„eerer. . apud luſtinianum in epiſtola ad Tribonianum, quã ſingulis negotiis. l.placuit. C. de iudic. Nec temerè di- na lege. b antè explicauimus: cum ait, Nulla itaque in omni- ctum eſt à Poëta, leddion bus prædicti Codicis membris æsia(ſic enim à ludicis anxilium, ſub iniqua lege rogato.
vetuſtate græco vocabulo nuncupatur) aliquem ſibi Et Ariſtot. lib. ⁊ Rhet. c.37. ait iudicem menſulario ſi- Eleganeſi-
ne ac cir- iidi vindicet locum, ſed ſit vna concordia, vna conſequen milem eſſe oportere: propterea quòd verũ,& iuſtumm miirtdo de
currat ilmis
e ius qut„un tia, aduerſario nemine conſtituto. Loquitur autem à falſo,& adulterino diſcernat. verba eius hæc ſunt: indice. enere ca⸗ Iuſtinianus de libris Pandectarum, ſicut& in ſequen à eε A&ννοꝙd μν eiε ,ee upiin r5 alNO i deſſecou te epiſtola a0. Oenarum his verbis vtens: Contrarium vaiur, a] 73 45„.Solius tamen princi pis eſt, ius per- ores àro⸗ b 2temn aliqum in hoc Codice poſitum nullum ſibi petuum conſtituere interpretando item cum certa um al e neun Vindicabitoncc inuenitur, ſi quis ſubtili animo non eſt legis ſententia; nec poteſt ex ſcripto colligi caals. diuerſitatis rationes excutiat: ſed eſt aliquid nouum id, quod ſcriptum non eſt, ceſſant iudicis partes,& a elſet na mentum„vel occultè poſitum, quod diffonantiæ princeps aditur. I.I.l.9. l.cum de nouo. l.vlt. C. eod.l. Lamba querelam diſſoluit,& aliam naturam inducit diſcor- 2. C. de vete. iu. enucl. Princeps enim non tantum hi 8*:in b permitnt
“

—————
10
permittit judicibus, quantum ab Atheniẽéſibus olim bonceſſum fuit. Nam Athenis iudices antequam cauſſas audirent, iurabant ſe de quibus rebus leges ſtaruiſſent, de his ex legibus ſententiam laturos de quibus nullæ leges forent, mente, ſententiaque xquiſ ſima iudicaturos. Auctor Pollux lib. 8. Onomaſticęn. Idem facere debet bonus princeps,& potiſsimuùm iudici præcipere, vt ſtricto iuri æquitatem præferat. In hanc rem vide titul. Inſtitutionum de offic. iu- dic. Cum autem ſolum principem dico,non ita ſanè volo accipi,vt non excipiatur Senatus, aliique magi- ſtratus, quibus auctoritas ius faciendi tributa eſt. l. non ambigitur. l.& deo. hic. l.z. C. de offic. prætc.
præt.orient. De conſuetudine. C A P. IT.
ιOnſuetudo, ius eſt non ſcriptum, quod in mo-
rem vetuſtas vulgi approbatione perduxit. Hæc difnitio fetè ſumpta eſt ex Cicerone lib. z. de inuent. Dicitur ius, quòd inter genera iuris connumeretur,& auctoritatem legi parem habeat. 1. diuturna. J. ſed& ca.& ſeq. hic. Idem Cic. lib. z. de inuent. Dicitur non ſcriptum:vt diſcernatur à lege,& aliis partibus iuris, quæ ſcripto continentur. l. ius ciuile. ſupraà de iuſt.& jur.§. onſtat Iaſtit. de iure nat. gen. Dicitur, quod in morem vetuſtas,&c. quia vſus,& tacita quædam ap- probatio populi neceſſaria eſt ad inducendam cõſue- tudinem. Dicitur vetuſtas: quia non ſufficit vſus po-
uli, niſi longus,& inueteratus ſit.l. de quibus.& aliis ſeq. hic. quod de annis decem vulgò intelligitur. Ve- rùm quia nullibi hoc tempus definitum reperitur, ar- bitror tunc diuturnum vſum iudicandum eſſe, cum apparet homines iam aſſueuiſſe illi inſtituto,& ratio- ni viuendi, idq́ne arbitrio iudicis relinquendum eſle. arg.l.l. infrà de iure delib. nam iuris noſtri auctores modò inueteratam conſuetudinem requirun t, mo dò longam, ſiue diuturnam, modò plurimorum anno- rum. d.l. de quibus.& aliis ſeq Nec mihi videtur in-
ueteratum, aut vetuſtum recte dic quod decem an-
norum tantùm eſt: etſi præſcriptio longi temporis,
interdum dicatur, decem, aut viginti annorum, vt in
tit. C. de præſcri. longi temp. Conſuetudo enim non
priuati eſt hominis, ſed populi vſus. Itaque ius publi-
cum ex conſuetudine, ius hominis priuati ex præſeri-
ptione naſcitur. Ac mihi ſane magis probatur opinio
corum,& his verbis magis conuenit, qui putant tem-
oris vſum requiri, quod hominum memoriam ex-
cedat. Sed melius eſt, quæ lege definita non ſunt, iu-
dicis arbitrio relinquere, vt Ariſtoteles monet lib. r.
Rhet. Cum igitut difficilis ſit probatio conſuetudi-
nis, vtile eſt, iu dicium aliquod contradictum profer-
re, quo ea confirmata ſit. l. cùm de conſuetudine. hic.
Contradi- Contradictum iudicium vocamus, cùm altero ex li-
tum iudi- tigatoribus contradicente,& talem non eſſe conſue-
cium quid. udinem contendente, iudicatum tandem eſt pro
conſuetudine. Ex iam dictis facilè intelligi poteſt, ſi
varius fuerit vſus populi, aut variè iudicatum, non eſ-
ſe conſuetudinem: quoniam approbatione populi
R⸗ſponſum opus eſt. arg. lnam imperator. hic. Itaque Athenien-
Aehenienſi ſes,cùm Apollo eis reſpondiſlet, vt eas potiſsimuùm
bas datum religiones tenerent, quæ eſſent in more maiorum, in
2b Apolli- magna dubitatione fuerunt: propterea quòd varium
ne. circa religiones maiorum morem deprehenderant, vt ſcribit Cicero lib. z. de legib.
FEranc. Duareni luriſconſ.
Qua ſit virs,& poteſtas conſuetudinis. CA PB. 1I11. Onſuetudo primùm vim legis habet in his, de quibus nulla lex ſcripta eſt. l.de quibus. l. diutur- na.& ſeq. hic. l...& 3. C. quæ ſit longa conſue. Hinc verſus ille Publiani, b Grauißimum eſt imperium conſuetudinis. I. Exemplum primum eſt in controuerſiis pleriſque, quæ de beneficiis militaribus, aut vt vulgò loquimur) feudis mouentur. b 1I. Id exiam pro lege habetur, quod ex iure moribus recepto deducitur per interpretationem. d.l. de qui- bus. Quare cùm deficit certa conſuetudo in contro- uerſiis, quæ ad beneficia militaria pertinent, id ſequi- mur, quod conſuetudini receptæ proximum,& con- ſequens eſt. dil. de quibus. Quòd ſi quæſtio oriatur de ciuitatis alicuius conſuetudine, ad conſuerudinem metropoleos vrbis recurrendum erit. Si quid tamen nõ ratione introductum, ſed errore primùm ſit, dein- de obtentum, ad ſimilia producendũ non erit. l. quod non ratione. hic Nam(vt antè diximus) de legis in- terpretatione, quod contra rationem iuris receptum eſt, non producitur ad cõſ equentias. l. quod verò. hic.
III. Si quid obſcurius in lege reperiatur, eam inter-
pretationem ſequi debemus, quæ conſuetudine rece- ta eſt. Eſt enim optima legum interpres conſuetu- do.l. ſi de interpretatione. hic.& minimè mutanda ſunt, quæ, certam interpretationem ſemper habuerũt. I. minimè hic. 111I. Deſuetudine, id eſt, contraria conſuetudine le- ges abrogãtur, vt Iulianus ait. d.lide quibus. hic. Quod ſi de populo Romano intelligas, qui legis condendæ oteſtatem habebat, idque Iuliani etiam tempore, vt credibile eſt, nihil certius dici poteſt. Poſtquàm verò deſiit populus leges condere, quæritur; an poſsit cõ- ſuetudo ius à principe conſtitutum tollere. Et exiſti- mo, ſi Princeps ab initio non coegerit inobedientes ad parendum legi, ſed diſsimulauerit longo tempo- re, adeo vt conſuetudo inoleuetit paulatim legi con- traria, ea conſuerudine legem abrogari. euentus enim docet eam legem moribus populi non conuenien- tem, atque ideo contemnendam eſſe. cap. erit autem. 4. diſt. Inde illud Auguſtini celebratum eſt, Leges fir- mantur cùm moribus vtentium approbantur. cap. in praclarum iuſtis. a. diſt. Hinc Solõ interrogatus, quas leges Oopti- Solonas re- mas condidiſſet Athenienſibus, reſpondit. Eas ſe iu- ſpõſum de le
dicare optimas, quibus populus vteretur. Huc perti- gibus Athe
net, quod Ariſtot. ait lib. z. Politic. cap. 7.5% véuu, in- nienſium. quit, 1%1ꝗ Aeuier 2e, pdc Meihed Al, Nv wepa 70(0oc, PeraA, 21 23 iys w) dsos. Et Iuſtinianus no- ſter Nouel.z9. Legem quandam ſuam tempore& vſu forenſi fuiſſe receptam teſtatur, quaſi ad vim ro- bũrque legis id maximè pertineat: ¼⁄οιτε u⅜κ nquit, Iddν* ,0*469 587,& y To*e Nua s npi cis 32a,ενν aπł ʒ]e. Verùm obiicitur nobis reſcriptum Conſtantini. l.z. C. quæ ſit longa conſuetu. cuius hæc verba ſunt: Con ſuetudin s, vſusque longæui non vilis auctoritas eſt: verùm non vſqueadeo ſui valitura momento, vt aut rationem vincat, aut legem. Ex quo cõſequi videtur, legem conſuctudine abrogari nõ poſſe. Sed alius mi- hi videtur eorum verborum ſenſus, quàm vulgò cre- datur. non enim his verbis ſignificat Conſtantinus, ſi conſuetudo legi omnino contraria ſit, non poſſe le- gem ea abrogati: ſed conſuctudinem maioris aucto- ritatis

do oriatur de aſuerudinem duid tame dum Ht dein. n erit.lquod 5 delegsin. tis receptum od verò. hic. ar, eam inter- tudine rece- es conſuctu- de mutanda r habuerũt.
etudine le-
hic. Quod condendæ
·mpore, vt
uaͤm verd
poßiit cõ-
Er exiſti- hedientes
o tempo
legi con-
tus enim
nuenien-
tt autem.
eges h-
. cap.In Preclarm ges opt Solonu is- Pas ſe iu ſiſim dele duc ſeri.um 5 75uuad, In- na 15 thoc,
dianus no-
empote&
ad vim to⸗- zuce,inqult,
1 Aa t’- tantini. 1z.
ſunt: Con
lex municipij alicuius permittat in ciuitate ſepeliri,
In Tit. de Conſtitutionib. principum. 1
oteſtas fuerit principi conceſſa à populo:tamẽ cre-
ritatis non eſſe, quàm legem, imitatur enim legem,
& vim legis habet, vt antè diximus. lxvlt. C. quæ ſit b
longa conſuet. Id cxemplo dilucidius fiet, ſi pona- mus conſuetudinem proferri non contrariam legi
ſua natura, ſed cum lege pugnantem in aliqua hy-
potheſi. non enim ſemper neceſſe erit legem con- ſuetudini cedere, quaſi conſuetudinis maior ſit au- Kcoritas, quàm legis: ſed ea conſideranda erunt, de
quibus diximus in diſputatione de contrariis legi-
bus. Rurſus obiiciuntur nobis quæ VIpianus ſcribit, edictum Adriani interpretans, de his, qui in ciuitate ſepeliunt. in 1.3.§. Diuus. infrà de ſepul. viol. Sed nihil ad rem pertinent, cm præſertim de lege municipa- li, non de conſuetudine Vlpianus loquatur. Nam Adrianus edicto ſuo pœnam ſtatuit quadraginta aureorum in eos, qui in ciuitate ſepeliunt, nec eam exceptionem addidit, quam plerunque adſcribi ani- maduertimus niſi lex muniæipalis id permiſerit. Ita- que Vlpianus ait, quia generalia ſunt reſcri pta,& ſi- ne vlla exceptione, ea in omni loco valere: etſi fortè ab ea lege poſt principalia reſcripta receſſum eſſe. Hic mihi videtur planus verborum Vlpiani ſenſus eſſe:quibus ſic intellectis, nihil eſt quod noſtræ ad-
uerſetur ſententiæ: Vult enim Vlpianus, principem
conſtitutionibus ſuis quamcunque legem munici- palem tollere poſſe. Idemque videtur de conſuetu- dine dicendum eſſe, ſi princeps expreſsim deroga-
uerit conſuetudini, non ſi conſuetudinis ignarus
conſtitutionem ei contrariam ediderit. cap. i. de con- Ktitin ſexto. S 1N TIT. IIII. DE CONSTITVTIONIBVS PRINCIPVM. De poteſtate principu. CA TV7T T ☛ Nter genera ſcripti iuris conſtitutiones
&☛ principum numerãtur. l.2. fuprà de ori-
gi. iur. Inſtit. de iur. nat. gen.& ci. Nam
AA us, quod princeps conſtituit, vim legis habet, etſi non interuenerit populi conſenſus, ſed ſo- la principis voluntas. Sic enim accipiẽdum eſt, quod
hic dicitur ab Vlpiano in l. Quod principi placuit,
legis habet vigorem: ne alias inde aliqua abſurdi-
tas conſequatur. Quis enim edictum Claudij pro le- ge habendum putet, quo admonebat populum, ni- hil æquè facere ad viperæ morſum, quàm taxi arbo- ris ſuccumevt ait Sue. in Claudio. Cæſar quidem di- xiſſe aliquando fertur, homines debere pro legibus habere, quæ diceret. Sed hæc inuidioſa oratio, ac prin cipe indigna exitium ei haud dubisè attulit. Superio-
ra igitur verba intelligere debemus, de voluntate
principis ius conſtituere volentis, quæ voluntas le- gis vim habet,& conſtitutio dicitur. Nam lege re- gia, quæ de reguo, ſeu imperio lata eſt, poteſtas om-
nis collata eſt principi, non tantùm in prouinciales & ſubiectos populo Romano, ſed in ipſum etiam
Populum Romanum. Seneca epiſto. 14. Interdum populus eſt, inquit, quem timere debeamus: inter- dum, ſi ca ciuitatis diſciplina eſt, vt plurima per Se- natum tranſigantur, gratioſi timeantur etiam in eo viri: interdum ſinguli, quibus poteſtas populi,& in populũ data eſt. Quamuis autem iuris conſtituendi
„,
dibile eſt, populum eam poteſtatem magis cum
principe quodammodo communicaſſe„quàm à ſe omnino abdicaſſe, quod& Iulianus oſtendit, paulò antè diſputans de conſuetudine. d. l.de quibus. ſupra prox. tit. Ac certum eſt, Auguſtum leges ad popu- lum ferre ſolitum fuiſſe: quod Dion ſcribit. Illud præcipua animaduerſione dignum eſt, quod hic in 1.2. Vlpi. ait, In nouis rebus conſtituendis euidentem eſſe vtilitatem debere, vt recedatur ab eo iure, quod diu æquum viſum eſt. Nam, yt Ariſt. ait lib. 2. pol. er- rata quædã toleranda ſunt& legumlatorum& ma- giſtratuum: quoniam non tantùm prodeſt legum,
quamuis malarum mutatio, quantùm nocet con-
ſuetudo magiſtratibus,& principibus non parendi.
Deniq; non minus eſt periculi in malis legibus cõ- palabraſi- dendis, quàm in nouis conſtituendis. Adde, quòd militudo de ſicut victus ratio mutata nocet valetudini: ita legum vitus mu-
mutatione publicus ſtatus perturbatur. Qu manius, aut magis barbarum Bactrorum ſiue lege
uid im- tatione&
. legum mu-
ſiue inſtituto& conſuetudine, qui canibus ad hoc
tatzone.
ipſum nutritis obiiciebant ſenes? Tamen cum Ale-
xandri prefectus Nicanor id emẽdare voluiſſet, tan- tus inde motus, tantaq; perturbatio exorta eſt, vt pe-
nè amiſerit prouinciã. auctor eſt Hiero. lib.z. in louin.
In omni igitur Rep. ſemper retinenda eſt hæc aui a ſententia Vlpiani, In nouis rebus conſtituendis,&c.
quæ ad omnes leges,& conſtitutiones pertinet. Ei
ſententiæ conſentaneum eſt illud Thucydidis lib. 3. Xuoο νεεααε diνντνν̈̈᷑ bue vpelar ε‿, d 2aac Xui, Aaupc᷑ d εia rε εν Qοαꝶ⁷ο οονε ε⁴εμ rs Jeeib- 7u&& Aeret. Tum& illud Plautinũ, Nota res ma- la optima eſt. Quòd ſi veterum exempla requiramus, memorabilis eſt Locrorum lex, cuius meminit De- moſthenes in oratione contra Timocratem, qua cauebatur ne quis nouam legem ad populum fer- ret, niſi inſerto prius in collum laqueo eam populo exponeret. Quòd ſi lex populo placeret, ei pareret, ſi verò ei lex diſpliceret, ſtatim ſtrangularetur. Inſignis
eſt& hiſtoria, quam refert Liuius de Pacuuio Ca-
ſimum quodque malum maximsè tolerabile eſſe. De conſtitutionibus.( P. II.
Onſtitutio nomen generale eſt, ſignificans ius
omne, quod à principe ſtatuitur: habètque has
ſub ſe ſpecies, epiſtolam, reſcriptum, mandatum, de-
lauio lib. 2.& 3.in prin. in hæc verba deſinens: Notiſ-
Conſtitutio
quid.
cretum, edictum. Quæ verba Thcophilus explicat
in Inſtit. Omnis igitur ſententia, ſiue interlocutio principis, pro lege habetur, in quibuſcunque cauſis: tametſi princeps in certa cauſa,& inter certas perſo- nas pronuntiauerit. I.I. hic. hoc enim eſt quod inter cæteras ſpecies decretum nominauimus. Quod ſu- perius tamen difficultate non caret, propter conſti- tutiones Theodoſij,& Iuſtiniani, quæ inter ſe pu- gnantes eſſe videntur. l.2. 3.& vlt. C. eo. Sed exiſtimo conſtitutione Iuſtiniani tanquam poſtremas, id eſt d. J.vlti. C. eo. ceteras abrogari. Fuit enim ea conſtitutio inſerta Codici poſt primam eius editionem: cùm ea conſtitutio facta ſit Decio coſ. 6. calend. Nouembr. Codex verò editus fuerat codem anno 16. Calen. Maij. tit. Cod. de Iuſtin. Cod. confir. De interpretatione conſtitutionis. C A P. III. Dkulies conſtitutiones ad exemplum non tra- huntur, cùm apparet principem gratia perſonæ
motunmn

———
12
motum aliquid ſtatuiſſe. l. hic.§. ſed& quod. Inſtit. dc iure nat. gent.& ciui. Beneßcium tamen princi- pis, quod neminem lœdir, ſed ex mera eius lberali- tate proficiſcitur, quam olenißsimè interpretamur in gratiam eius, cui conceſſum eſt, tametſi perſonale ſit, nec perſonam egrediatur,3 hic.Lz S. merito'infra ne quid in loco publ. Lſi quando. C. de bon.vac. At fi quæ reperiantur conſtitutiones inuicem pugnantes, & contrariæ, poſtrema quæque grauiſsima eſt. l.vlti. hic. Cætera ex his repetenda ſunt, quæ ſuprà diximus de legum interpretatione, ſub tit. de legibus.
De reſtripti. C A P. 1111. Eſcriptum ſpecies eſt conſtitutionis, vt ſu- prà diximus quare tractatus varij de reſcriptis,
qui extant in Codice luſtiniani, ad hunc locum per- tinent: de his igitur hæc ſunt tradita: Reſcripto pa- rendum eſſe ſine recuſatione:& quia ſacroſancta po- teſtas eſt principis, eum ſacrilegum quodammodo haberi, qui principis reſcripto non obtemperat,& ei parere recuſat, niſi fuerit contra ius aut vtiliratem publicam. Non enim creditur id princeps velle, id eſt, contra ius vel vrilitatem publicam facere& ſta- tuere.. ſacrilegij C. de diuer. reſcr. Sed reſcripta intel- ligimus in quibus ſeruata eſt forma legibus preſcri- pra.13. 4·pPe. C. de diuer. xeſcrip. Quæ tes multas cau- tiones habet, vt ſæpe accidit, vt reſcripto parendum non ſit: idque variis ex cauſis, propter quas hodie in iudiciis reſcripta impugnari ſolent. Primùm, quòd reſcriptum iuri contrarium ſit, aut contra vtilitatem ublicam. l. nec damnoſa.l. reſcripta. C. de precibum- per. offer.vlt. C. ſi contra ius vel vtil. publi. Quo in genere poni debet reſcriptum, quo ius alienum tol- litur. Lquoties. l.vniuerſa. C. de precib. imper. offer. Vnde intelligitur reſcripta impetrari ſolùm poſſe a principe de iis, quæ nemini damnum inferunt. l. nec auus. C. de emanc-liber. veluti de ſtatuis& imagini- bus. tit. C, de ſtat.& ima. Quæritur de co, qui aduer- ſus ſententiam reſcriptum impetrauit. Et certum eſt, ſi res ita iudicata ſit, vt nullus ſuperſit locus appella- tioni, aut ſupplicationi, reſcriptum eius retractandæ cauſſa impetratum nullius eſſe momenti. Eadem- que eſt cauſſa reſcripti, quod lite pendente impetra- tur. tit. C. vt lit. pend. Nouel. 11z.tit. in med. lit. non fi. Qus cõcur ſac. iuſ. Quòd ſi prefectus præterio iudicauerit; ſup- reræ qebeãt plicare aduerſus ſententiam eius, licet intra tempus in principus Iegitimum: quo tempore elapſo, id non permittitur. reſcripto. Iquis aduerſus. C. Ler I Noucl ſi quis aduerſus. C. de precib. imper. ofte. ouel. 119. vt ſpon.lar. Præterea aduerſus reſcriptum obiicitur, quòd per mendacium,& obreptionem impetratum ſit. toto tit. C. ſi contra ius vel vtil. pub.l.vlt. C. de di- uer. reſcrip.vt, ſi quis impetrauerit indulgentiam,& reſtitutionem prætextu meritorum, quæ nulla ſint. Nec nos mouere debet, quòd cum quis expoſuit principi rem velut geſtam, vt oſtenderet ſibi cum alio controuerſiam eſſe, in qua iudicem ſibi dari po- ſtularet, cognoſcit iudex datus de eo negotio ſecun- dum ius, tametſi aduerſarius arguat mendacij impe- trantem. J...& 2. C. ſi contra ius. Cum enim princeps judicem alicui dat petenti,& negotium exponenti, non idcirco id indulget ci princeps, vt ei narrationi fidem habeat:alioqui nec iudex quidem dandus, ſed negotium potius finiendum eſſet: verùm ideo iudi- cem dat, quòd ex ea narratione intelligat contro- uerſiam certè aliquam de ea re eſſe, quam finiri, ac
Pranc. Duareni luriſconſ.
dirimi oporteat. Item obiicitur contra reſcriptum, quòd tempus lapfum ſit, intra quod impettans eo vti debuit, ſi fortè tempus aliquod reſcripto expreſ ſum ſit: aliàs enim perennia ſunt reſcripra l.2. C. de diuer. reſcript. cap. plerunque. de reſcriptis: vt& gra- tiæ Pontificum. C. ſi ſuper gratia. de offic. delegat. dummodo ex Zenonis mandato inſeratur clau- ſula, ſi veritate preces nitantur. Nullum enim re- ſcriptum ſine hac legitima& æquitate plena Zeno- nis ſententia concipi debet nec poteſt, aliter nullius ponderis& momenti eſt reſcriptum. Itẽ, quòd actio erierit tempore, cuius gratia reſcriptum impetratũ eſt. Sed notandum eſt libellum principi datum vim habere litis conteſtationis, ad perpetuandam actio- nem alioqui temporariam, vt patet ex tit. C. quando
lic. pri. da Denique, ei qui impetrauit reſcriptum obii-
citur, quòd propter ſtatutum,& conditionem perſo- næ, eo vti in iudicio non poſsit. multum enim refert, qualis ſit is, qui reſcripto vti vult in iudicio: quam- uis parum referat, à quo ſir impetratum. llxvniuer- ſis. C. de precib. imper. offer. In communi ſanè cauſſa reſcriptum ab vno impetratum, ceteris prodeſt. l.. C. de diuer. reſcript. b
1IN TIT. V. LIB. I. PANDECT. DE STATV HOMINVM.
3 Via omne ius vel ad perſonas pertinet, 44 vel ad res, vel ad actiones,& nulla ferè
ncidit quæſtio quæ ad hos locos non cferatur, vt alibi fuſius docuimus: in hac prima digeſtorum parte aliquid de his tractandum. Ac primùm de perſonis, carum- que ſtatu, quòd perſonarum cauſa ius omne ſit con- ſtitutum. l.i.& 2z. hic. Diuiſio hominum in liberos& ſeruos. Irca ſtatum perſonarum ſumma, primaque di- uiſio hæc eſt. Quidam homines ſunt liberi, alij
ſant ſerui. libertas autem eſt naturalis facultas eius quod cuique facere libet, niſi quid vi aut iure prohi- betur. Seruitus eſt conſtitutio iuris gẽtium, qua quis dominio alieno contra naturam ſubiicitur. J. 4. hic. cx quo apparet in ſeruitute inducenda à iure natu- rali receſſum eſſe. Nam quamuis à natura alienum ſit vt imbecillior valentiori ac potentiori ſubiicia- tur, ac ſeruiat, tamen id iudicatum eſt humano ge- neri conducibile, cùm ea eſſent hominum vitia, vt aliter non poſſet ſocietas humana conſeruari, quàm bellum gerendo,& captiuos in victorum poteſta- tem redigendo. Hinc Ariſtoteles lib. I. Polit. de ſerui- tute diſſerens ita ſcribit, 6αμέμκ ενμρ/ννσσ τie isε u ra y rexX9 eæs A 02, ℳ0. ea dyτνν 21) Qaοr. Hæc au- tẽ verba in definitione niſi quod vi aut iure prohibe tur, adiecta ſunt, vt intelligamus tametſi vi prohibea- tur aliquis, aut iure& legibus quicquam facere, non ideo minus liberum dicendum eſſe. Nam iure pro- hibita dicuntur, quæ hominibus in vniuerſum pro- hibita ſunt, veluti hominem interficere. Atque huc pertinent verſus Perſij Saty.5.
Cur mihi non liceat iußsit quo dcunque VvVoluntas,
Excepto ſi quid Maſuri rubrica notauit.
Eſt genus colonorum, qui ſerui dicuntur; quòd
agro addicti mancipatique ſint, vt ipſis recedere ab eo non liceat. C. de agric.& cenſc. I. 1. C. de colo.
₰
Thracenl.
qux goel rj jnſtru forte etiam.
ec tem q non!
Llcier

reſcnptumohi. ditionem perbo. um enim refen, udicio. quam- um. Lr.vniuer.
auni ſanè cauſſa
1s prodeſt aC.
NDEOCT.
VM.
onas pertinet,
„& nulla ferè nos locos non locuimus: in patte aliquid ſonis, earum- omneſit con-
2ruos. primäque di- nt liberi, alij Haculcas eius t iore prohi⸗ um,qua quls citur. 4 Hic. Jiure natu- ura alienum loi ſfubücia- humano ge- um vitia; Vt r uari, quam oteſta
lit.de ſerui⸗
alien. vt man. l. Herennius 22.hic.
In Ti. V. de ſtatu hominum. 3
ThracenſEt hi apud nos homines manus mortuæ
dicuntur. Sed alia eſt ſeruitus de qua hic loquimur. Er conſtat hoc verbum variæ ſignificationis eſſe.
tit. de ſeruitut. lib. S8. infrà.
Altera diuiſio ſeruorum& liberorum. Seruorum vna conditio eſt, necinter ſeruos vnus
alio magis ſeruus eſt: Sunt ramen ſeruorum ali- quę differentię: vt exempli gratia, alij ordinarij ſunt,
3..... 1.. N e. alij vicarijvnde illud Ariſtotelis,&.os ape Sua, Ie
avirns ub deaνισαένtem ſerui variis modis in domi- nium poteſtatemque noſtram rediguntur, nempe iure ciuili,& iure gentium, vt hic Martianus docet in 3. Liberorum hominum varius eſt ſtatus variã- que conditio. Nam alij ſunt ingenui, alij libertini.
Ingenui ſunt qui nati ſunt liberi,libertini qui ex iu-
ſta ſeruitute manumiſsi ſunt. J..& 6. hic. libertino- rum differentias tradunt Iuſtinianus& Theophilus in Inſtit. Ex his debnitionibus& diuiſionibus variæ
quæſtiones oriuntur circa quas hæc notanda ſunt
quæ ſequuntur. * primò ſtatum liberorum non lædi ob tenorem inſtrumenti malè concepti. l. Imperaror. 8. hic. vt ſi fortè crrarum ſit in profeſsione. l. cùm de ætate. l.
8
Secunddò ſeruus non ideo conſequitur liberta- tem quòd in cauſa capitali à domino ſuo defen ſus non ſit. l. ſeruus. 13. hic.& l. ille. qui& à quib. man.& . ſciendum. de pub. iud. 4
Tertiò, natus ex matre libera liber eſt. I. 5. hic. Exemplum eſt apud Triphoninum, de quo olim quæſtio fuit. Areſcuſa ſi tres pepererit libera eſto. Et Triphoninus ait, ſimulatque peperit tres liberam
eſſe, atque ideo quartum qui ex ea naſcitur liberum
naſci. Nec refert an diuerſi partus fuerint, an pri- mo, an verò ſecundo tres pepererit, aut primo par- cu duos,totidem ſecundo. l. Areſcuſa. hic.i. ter enixa. ff.de verbo. ſignific. Non ergo dubitatur quin quili-
bet natus non ſit liber, quòd ex matre naſcatur li-
bera,& quòd tot ſint partus quot infantes in iure nulla eſt difficultas, ſed facti quæſtio eſt, quòd ſit omnino naſcentium ordo incertus. Eadem ſolet agitari quæſtio de iure primogenituræ moribus
noſtris, ſed videtur mihi in re dubia fauendum ipſi libertati,& principem conſulendum. Aliud
exemplum eſt, ſi donata ſit ancilla ea lege, vt ma- numitteretur,& empta eſt eo tempore quo ſecun- dum legem donationis manumiſſa eſſe debuit, quo tempore natus eſt illi filius. Quæritur an ſit liber.
I. C. ait fauore libertatis, liberum eſſe,& id à Diuo
Marco inductum eſſe. I...& z. ſi mancip. ita fuerit Quartò ſi libera mulier prægnans vltimo ſup- plicio damnata ſit, partus qui ex ea naſcitur liber eſt, quamuis ea in ſeruitium redacta ſit hac damna- tione. Etat enim libera tempore conceptionis, quod ſufficit. Imperator. hic. l. quod ad ſtatum.& l. qui vltimo. de Pœnis. Nec ei matris calamitas debet nocere qui in vtero eſt. Quintò homo liber aui ſe vendidit, aut ſe ve-
4
.
4. 87„. 11 4— 5 nundari paſſus eſt manumiſſus, non efuᷣcitur inge-
4171 e...„ nuus, ſed libertinæ cond atlonis. 1. homo liber. z. bic.
Nam erſi liber natus ſit„tamen verum eſt eum ex
iuſta ſeruitutc manumiſſum.
temperauit l. Quærer aliquis. de verbor. ſignificat. Et;
Sextò ingenuus eſſe intelligitur is, de cuius in- genuitate ſententia lata eſt l. ingenuu m. hic. l. tes iu- dicata. de regulis iur. modò adtuerit legnimus con- tradictor. l. Diui fratres. de lib. cauſa.
Septimò patronus adoptando libertum ‚mini- mè eum ingenuum facit. lvltima. hic. Tamen quan tum ad familiam patroni attinet, ingenuitatis iu- ra conſequitur. l. ſciendum. de ritu nupt. Hade- Gtenus de ſeruis& liberis hominibus. Nunc. alia tractanda ſunt, quæ circa ſtatum perſonarum ver- ſantur.
An quls ſit mas, an fæmina, an vtriuſque ſexus particeps.
Non ſine cauſa quæritur an quis ſit mas, an verò fœmina, propterea quòd in pleriſque iuris articulis deterior eſt fœminarum con ditio. L.in multis. hic.& l. fœminæ. de regulis iur. Eſt enim mas natura præ- ſtantior fœmina, vt Ariſtoteles ait lib.. Pollt. cap. 3. Sed& principatu dignior eſt natura, vt idem ait co⸗ dem lib. cap. vl. Te& ε Ouͦσeε φνεινμνοννν ger 79 SRSO5 TNC pbrasx ds.
3
Hermaphroditi autẽ, qui& Androgyni dicun-
tur, eius ſexus æſtimandi ſunt, qui in eis præualet. l. quæritur. hic. Alius locus huius tituli eſt, in quo quę-
ritur circa ſtatum perſonarum.* An quis ſit filius necne.
In hac quæſtione notandum eſt eum, qui ex iu- ſtis nuptiis ſeptimo menſe natus eſt, iuſtum filium eſſe...ſeptimo menſe: hic. Idem dicendum eſt de co, qui decimo menſe naſcitur. I. inteſtato.§.vltimo. in- frà de ſuis& legit. hæred. Item non ſunt liberi par- tus monſtroſi, quos nec alere quidem permiſſum erat legibus veteribus, authore Dionyſio lib. z. huc
pertinet. l. non ſunt. hic Itaque talis partus natiuitate
non rumpitur teſtamentum l. z.& 3. C. de poſthu. hær. inſtit. Receptum ramen eſt benigniore quadã legis interpretatione vt hic partus matri proſit ad Partus mo- ius trium liberorum conſequendum, quia nihil po- ſtroſi pra-
teſt ei imputari, quæ quoquo modo poruit legi ob- ſunt mat'⸗t
Ad azess ri
de. 4 2 lil rorum. quamuis Paulus lib. 4. Sentent. tit. de ab inteſt. ſucg
ceſſ.vnde ſumpta ſunt quæ in d.I. non ſunt ſcripta,
exſtant, aliter ſentiat. Nos hic ſequimur quod luſti- Iuſtar am nianus nobis ſcriptum reliquit, quem veriſimile eſt prudtiia in verba Pauli immutaſſe, ne VIpiani dicto aduerſa-*re zefer- rentur. d. l. Quæret aliquis. Præterea qui in vrero eſt nande. pro iam nato habetur, cùm de commodo i pſius
partus quæritur, veluti de reſtituẽda hæreditate&c.
I. 7.& penult. hic alius locus huius tituli ſequitur
qui etiam ad ſtatum perſonarum pertinet.
An quus inſtus& legitimus ſet filius, an ſpu- rius& vulgo conceptus. 8 Iuſtum legitimũmque filium eum eſſe dicimus qur ex iuſtis nuptiis natus eſt: ſpurium verò& vu ò conceptum, qui patrem demonſtrare non po- teſt. Lvulgò concepti hic&§. ſi aduerſus. Inſtit. de nupt. Si igitur filia nupſerit inuito aut inſcio patre, uoniam ea coniunctio legitima non eſt, non po- teſt filius qui ex ea naſcitur, legitimus eſſe. l. Paulus reſpondit It. hic.
B

1+
An quis ſit ciuis, an peregrinus.
Certum eſt omnes qui in orbe ditionéque Ro- mana ſunt, ciues Romanos eſſe ex conſtitutione Imper. Antonini.l in Otbe. hic. Cuius conſtitutionis meminit Iuſtinianus in Nouella 78. tit. vt liber. de cæte. Itaq; Roma dicitur communis eorum patria, qui ſubſunt Imperio Romano. 1. Roma. ad munici- pal. Sed ante eam conſtitutionem oportebat eum qui Roma ortus non eſſet, ciuitate donari, vt ciuis eſct l.ciues.de Incolis. l. ad municip. Extãt quædam exempla ciuitatum eo iure donatarum. I.I. infrà de cenſib. Vtilitas autem huius iuris conſiſtit in iis, quæ ſunt iuris Romani magis quàm gentium,& quæ ſunt propria ciuium Romanorum. Nam& Boetius in Topic. Cicer. inquit iure ciuili nihil agi, niſi inter ciues poſſe. Huius generis eſt patria poteſtas. Inſtit. de pat. poteſt.& Lin ſuis de liber& poſthum. Con- nubium. Inſtit. de nupt. Cum extraneis enim& pe- regrinis connubium nõ eſt. Vlpianus tit. De iis qui ſunt in poteſt. videre Senecam lib 4. de benef. Item teſtamenta& hæreditates. l.1. ad l. Falcid.& I. i. C. de hæred. inſtit. Item honores, ſuffragia& cætera, quæ inter ciues tantùm aguntur. Adde ſupradictis com- mercium emendi vendendique facultatem authore VIpiano in Iuſtit. tit. 18. de domi.& acquiſ. rer. Cùm
autem quæritur an ciuis ſit aliquis,& an origo pa- terna an materna ſpectari debeat, animaduertẽdum eſt, ſi legitimæ nuptiæ contractæ ſint, liberos patrem ſequi.l.cm legitima hic. Cùm autem legitimę non ſunt nuptiæ, ſequuntur matrem, atque ideo natus ex ciue Romano,& latina latinus naſcitur, non ci- uis, vt ait Vlpianus in Inſtit. tit. de his qui in poteſt.
uod intellige niſi lex ſpecialis aliud inducat, id eſt niſi lege ſpecialiter exceptum ſit. Legem autem ſpe- cialem vocãt priuilegium, aut legem municipalem. Vulgò autem conceptus omnino matrem ſequitur. d.l. cùm legitimæ. l. lex naturæ hic. I.z.& l. eius qui. ad municip. Alius locus huius tituli eſt in quo circa ſtatum perſonarum quæritur, quantum ad ordi- nem& dignitatem cuiuſque pertinet.
An quls fit in ordine& dignitate.
De ordine& dignitate alicuius, quantum ad ſta- tum perſonarum pertinet, quæritur hic. l qui furere. hoc tit.in qua luriſconſultus vtitur ſimilitudine hac non ineleganti: vt non amittit dominium, qui fu- rere incipit, ita nec qui magiſtratum, aut dignita- tem habet, ſed ad nouos honores prouchi non po- teſt, vt arguitur ex I..§. quamuis. de poſtulan.
1N TI T. VI. LI B. I. PANDECI.
De ijs qui ſunt ſui vel alieni iuris.
C4 P. 7
..4. 859 △ net, locus de lis qui ſunt ſat vel alie- nis iuris. Supradictis igitur diuiſionibus h hec adiicienda eſt. Quidam ſunt ſui auris, al ſunt alieno iuri ſubiecti. I. 1.
Pranc. Duaremi Iuriſconſ.
hic. Videamus primùm de iis qui alieno iuri ſubie- Kii ſunt. b
Alieno iuri ſubiecti ſunt ſerui, qui ſunt in do- minorum poteſtate iure gentium. Lr. hic. Quæ po- teſtas olim fuit viæ& necis, ſed diminuta& tem- perata eſt conſtitutionibus piiureum propter ni- miam quorundam dominorum ſæuitiam,& cru-
delitatem in ſuos ſeruos, qualis fuit Vedius Pollio,
qui ſeruos ſuos immaniter in vniarium coniiciebat murenas ſaginaturus. Seneca libro r. de Clemen- tia. cap. 18. Qualis etiam fuit lulius Sabinus, aut Vmbricia matrona, quorum meminit Vlpianus in l. 2. huius titul. Hic Iulius Sabinus, quoniam immanter in ſeruos ſæuiebat, dedit occaſionem huic tam ſanctæ conſtitutioni. Extat& Adriani alia quædam conſtitutio, de qua meminit Spar- rianus. Olim ædes ſacræ erant quoddam quaſi aſy-
Inſegnisr era
delits.
lum ſeruis:& vt Euripides ait, ſicut ſaxa& luſtra
ferarum ſunt& cubilia& perfugia, ita arx deorum
& ſtatuæ Principum ſeruorum erant perfugia. Ha- Ctenus de ſeruis.
Alieno quoque iuri ſubiecti ſunt filifamiliàs, id, eſt, liberi ex iuſtis nupriis procreati. ktertia,& quar- ta. hic& Inſtit. de pat. poteſt. Nam flius iure Ro- mano in patria poteſtate eſt, èſtque hoc ius pro- prium ciuium Romanorum in liberos. Inſtitut. de pat. poteſt. dicta l.3. non quòd apud cæteras gentes liberis parentes non imperent& præſint, ſed quòd talem poteſtatem non habeant, qualem Roma- ni in liberos. Inſtitut. de patria poteſt. Nam natu- rale eſt,& commune omnium gentium, vt libe- ri parentibus obtemperent. J. veluti. ſupra de iuſti- tia& iure. Imperat enim paterfamilias in domo familiaque ſua, ſeruis Aavorinac, filiis 3 εανααε‧ vXO- ri e rν, vt Ariſtoteles ait libro ſecundo. Politic.
qui hæc tria Imperij gencra cleganter deſcribit.
Hinc Plinius in Panegyrico: Lex, inquit, natu-
ræ ſemper in ditione parentum liberos eſſe iuſsit. Sed huic iuri naturæ Romani multa adiecerunt, quò magis alicerent ciues ſuos ad liberorum pro- creationem Parentum, inquit Scneca, conditionem ſacrauimus, quia expediebat liberos tolli& libe- ris ciuibus ciuitates repleri, libro ſecundo, de bene- ficiis. cap.i. Et quamuis dubitet Dionyſius libro ſe- cundo, an moribus receptum fuerit ab initio hoc ius, an lege aliqua potius introductum vſq; ad hoc tempus firmum permanſerit, tamen hic Vlpianus diſertè ait moribus receptum fuiſſe in I. patre. hig. Ex his quæ diximus conſequi videtur,& hæc fuit
quorundam opinio Gallos non habere filios in po- Gallorii iu teſtate: quod quidem accipi poteſt, vt non eam ac poteſta
poteſtatem habcant in filios quam Romani, ſed certam quandam& propriam, quæ moribus eo- rum recepra ſit. Certè lulius Cæſar libro ſexto Ceommentariorum de bello Gallico, ſcribit eos vi- te,& necis poteſtatem in liberos& vxores habuiſſe, his verbis, Viri in vxores ſicuti in liberos, vitæ neciſque poteſtatem habent. Et id quidem exiſti- mo verum fuiſſe eo tempore, ſed ex quo lumen Chriſtianæ fidei inductum eſt in Galliam, immu- tatum fuit. Quod diximus de flliis, ad nepotes, pronepotes& alios deinceps pertinct. Auus eium paternus nepotes in poteſtate habet non minus quàm filios. dict. l. 4. hic. Nepotes ſanè mortuo auo
recidum
in liberos.

filüfamiligs, i tertia,& quar- kilius iure Ro. e hoc jus pro- ros. Inſtitut, de crteras gentes elint, ſed quòd ualem Roma- eſt. Nam natu- atium, vt libe- ſupra de iuſtis llias in domo 8 ude, vxo- cundo. Politic. nter deſcribit. inquit, natu⸗ rOs eſſe lußit.
a adlecerunt, berorum pro- conditionem colli& libe- ndo, de bene⸗ lius lbro ſe⸗ ab initio hoc vſq; ad hoc ic VIplanuis Jpatre. lig. & aæxc fuit illios in po-
quicquam refert an fi ſit necne ſtate patris eſſe dicatur. l.ſi maritus. C. de pat.poteſt.
patrefamilias. b
r
Galoru in poteſftt
eam 46 po
t non ea. ihan
In Tit. V I. de ſtatu hominum.
recidunt in poteſtatõ patris, niſi pater ab auo eman- cipatus fucrit...hic&§.ö. quib. modis ius patr. po- teſta. fol. ITem nepos quem pater gradu præcedit, mortuo patte efficitur ſuus hæres ipſi auo, inque lo- cum patris ſuccedit. Idem eſt etſi pater libertatem, aut ciuitatem amiſerit. l ſi qua pœna.7⁷. hic. Nec verò
alius miles ſit necne, vt in pote-
5.filiusfamilias.Inſtit. quibus modis ius patr. poteſt. ſol. nam remanet in poteſtate patris aut aui, habe- rur tamen nonnunquam filiusfamilias miles pro Quanttur de eo cuius pater captus eſt ab hoſti- bus,& verius eſt, cùm pendeat ius liberorum, pro- ter ius poſtliminij, interim filiũ ſui iuris eſſe, quem pater in ſua poteſtate habere non poteſt.§. ſi ab ho- ſtibus. Inſtit. quib. mod. ius patr. pot. ſol.l.vlti. C. de ſentent. paſsis. Abſurdum quippe eſſet eodem tem-
9 eum nec ſui iuris, nec in poteſtate patris eſſe.
is ita explicatis, animaduertendum eſt, cùm quæ- ritur an quis ſit filiusfam. duo ſpectanda eſſe. Pri- mum an nlius, ſecundum an ſit in poteſtate. An au- tem quis ſit filius alicuius necne facti quæſtio eſt,& omnino ex probatione pendet. Et filium alicuius definimus eum, qui ex vxote eius naſcitur. l.flliũ hic.
Pater enim is eſt quem demonſtrant nuptiæ. l.quia
ſemper. de in ius vocan. Et tamen opus eſt conie- Kuris, vt docet Vlpianus, veluti ſi maritus abſens
fucrit, vel morbo diuturno impeditus. Qua de re
vide nobile exemplum apud Xenophontem lib.z. Rerum Græcar. de Aegide,& Ageſilao. Prodeſt& ad fidem faciendam ſententia qua pronuntiatum eſſet filium eſſe. Argumento l. ingenuum. ſupraà de ſtatu hom. Sententia tamen de alimentis præiudi- cium non facit ipſi veritati. penult. hic.& l.ſi quis à
lſberis.§. ſi vel parens. de libagnoſcend. An quis ſit
in poteſtate patris, in facto etiam plerunque conſi- ſtit.l. C. de pat. poteſt.& l.ingenuum. ſuprà de ſtatu hom. Et ſemper in poteſtate præſens eſſe quis intel-
ligitur, niſi conſtiterit eum liberatum eſſe his modis
quibus ius patriæ poteſtatis ſoluitur. 1 ſi filius. infra de probatio.& Initit. quibus modis ius pat. poteſt. ſol. Quare probatio incumbit filio, vt ſe emancipa- tum probet. d.l. ſi fllius.“ Quæritur an patre furioſo liberi in eius poteſta- te mancant:& Vlpianus ait manere. l. patre furioſo.
hic. In publicis autem cauſis filiusfam. loco patrisfa-
milias, quamuis re vera in patris poteſtate ſit. l. fi- liusfamiſias. hic.l. ille à quo.§. vltimo.& l. ſequent. ad Trebellia. Lin priuatis. de iudic. Quæritur etiã ſi fi- liusfamilias magiſtratum gerat, an in patris rema- neat poteſtate. Pomponius ait eum in publicis ha-
— 19
letur: Sed quod agit filius, pater quodammodo
agere videtur, vt Hierocles ſimilitudine non inele-
anti oſtendit. Quemadmodum enim ait ſi Phidiæ opus aliud opus faceret, non diceretur Phidiæ opus, ita& factum fllij patri tribuitur.
Secundò pater caſtigat, atque emendat filium ſuum. I.z. C. de pat. poteſt.& J. ſerui. de furt. Olim oc- cidere filium patri licebat, vt author eſt Dionyfius Halicarnaſſeus, libro z. Huc pertinet. vltima. Cod.
eodem titu. Hinc Seneca parentes eſſe ait quaſi do-
meſticos magiſtratus. lib. z. de benef. cap. II.& do- mum pufillam rempub. Et legimus apud eu ndem,
Tacium quondam exilio mulctaſſe filium ſuum,
accito in domum ſuam Auguſto, confilij cauſa lib. l. de Clement. cap. 1½.Sed hæc animaduerſio iam tum odioſa cœpit eſſe, ac tandem immutata eſt, ac temperata propter immodicam parentum quorun- dam in filios acerbitatem. Refertque idem Seneca equitem Romanum in foro graphiis à populo con foſſum fuiſſe, quia filium flagellis occiderat. lib. de Clement. cap. 14. Hodie igitur modica tantùm ca- ſtigatio conceditur patri. Quòd ſi opus videatur
maiori animaduerſione, officium patris eſt filium offerre magiſtratui puniendum, ita vt magiſtratus
paterni deſiderij in pœna infligenda rationem ha- beant. 1.z. C. de pat. poteſt. Qua in re humanum erit
Diui Pij exemplum ſequi, cuius meminit Macer
in I. Milites agrum.§. vltimo. de re milit. Is deſerto- rem, qui à patre oblatus fuerat, in deteriorem mili- tiam dari iuſsit, ne videretur pater ad ſupplicium filium obtuliſſe.
Tertiò pater filium vendere poteſt propter fa-
3. 4 f.— mem& neceſsitatem, huúcque pertiner titul. C. de atr. qui filios ſuos diſtra. Quòd tamen indiſtinctè olim permiſſum erat ex quacunque cauſa, vt ſcri-
bit Dionyſius lib. z. Abdicatio autem Romano mu-
re, vt ait Dioclet. non probatur. Labdicatio. C. de patr. poteſt. Eſt autem abdicare negare filium eſſe, & de domo abiicere, quamuis filius ſit. Exhæreda-
tio autem aliud eſt, quia qui exhæredat non vult
hæredem eſſe, ſed filium. Quidam reprehendunt
hoc Diocletiani reſcriptum,& aiunt etiam vlita-
tam fuiſſe ex Valerio libro quinto. Sed hoc non
vult Diocletianus, non fuiſſe aliquando hanc ab-
dicationem à Romanis vſurpatam, ſed ait nõ fuiſſe comprobatam. Legibus autem Græcorum rata fuit, non Romanorum. Iraque nulla fit mentio eius ab-
dicationis in libris noſtris.
Quartò pater filium vendicat, non ſimpliciter,
ſed adiecta cauſa, nempe propter poteſtatem quàm
haber i eum iure Romano, aliisque præterca actio- nibus vtitur pater filij nomme, de quibus alibi. L..
Auimad- *7 2 Par 6.— tum in filios temperata.
Notãduns exemplum.
MHbaicare v5.
mani, le— 84 b vn dus eo beri Guls tanquam patremfamilias. Exemplum de rei vendic. Quòd ſi filius ſe fil8um non eſſe di- lbro ſexto Ih ee⸗ auorini philoſophi, vt eſt apud Gellium car,non ſufficietrci Vendicatio, ſed opus erit, inquit ribit 808 3 D.e. P.2. IS preiociclit sunn udein vreindele ve un cùm
lle,.„. uæritur in iudicio an quis ſit bertus an non, an zue bab Se2ſ Salus pani⸗ Puelhas. 4r filius, an non. peildicjales de act. dicitur au- ibero 29 le In qus eon- Effectus Patriæ poteſtatis, in his quæ ſequuntur tem actio præiudicialis,& iudicium præiudiciale, widem men Ma n. Præcipue conſiſtit„de quibus ordine dicemus. Im. quia aliud iudicium antecedit. Et de hac cauſa præ- X quo u- ndl patu. PIiS quidquid acquirit filiusfamilias, id acquirit tor extra ordinem cognoſcebat, vt patet ex titul. de liam, 1 pPatti ſuo. Huc pertinet titul. Cod. de bon. quæ liber. variis& extraord. cognit. b 5,30 peßoles⸗& Inſtit. per quas perſonas nob. acquir. l.prima. ſi à ro lzgarfſo Liuilis;. 11 5, um 1 qna⸗ nob. acquir. l.prima. ſiià Quintò obligatio ciuilis inter patrem& filium, et. Auus c 3 parente quis fuerit manumiſ. Et patri etiam ſtipu- qui elt in poteſtate, non conſiſtit.§. item inutihs. t pon un latur: quamuis aliàs homo liber alteri non ſtipu Inſtitut. de inuti. ſtipul. tametſi naturalis obligatio moran u b B 2

contrahatur. l frater à fr Non obligantur autem ciulliter prop poreſtarem, quæ juris ciullis eſt.
gextò lis multa inter patiè& filium eſſe poteſt.l. lis nulla. de iudic. Cum emãcipato licet lis eſſe poſ- ſit, tamen is patrem in ius vocare non poteſt abſ que prætoris permifſu„vt dicemus infrà ſub tit. de
in ius vocan. Septimò donare cauſa mortis non poteſt filiuſ famil. abſque conſenſu patris,& nec conſentiente uidem patre teſtamẽtum facere poteſt. l.qui in po- teſtate. de teſtam. l. iam js. Ge donat. cauſ. mort. Ratio uidem obſcura non eſt, quia teſtamenri faio iu- ris publici eſt:quare aliquis non poteſt facere teſta- mentum priuata perſona volente& conſentiente, vcluri ſeruus domino, vel filius patre conſentiente, & permittente teſtamentum facere non poteſt pro- pter publicam vtilitatem ſeu publicum intereſſe, uæ ratio ceſſat in donatione cauſa mortis.
O Gauò, matrimonium ſine conſenſu patris con- trahere non poteſt.§..Inſtit. de nupt.
Nonò,ex mutuo nõ obligatur filiusfam. quam. uis ex aliis contractibus obligetur. Huc pertinet ti- tulus ad S. C. Macedonianum, quo iuuatur& exci- pir, ſi quis in cam agat. Decimoè non agit in udicio niſi certis ex cau- ſis. 1filiusfam. infrà de oblig.& actio. Sed poteſt ali- quando agere filiusfam. actione in fadum vtilitatis cauſa. l.cùm filiusfamilias. de reb. cred. vbi reſ pondet Scæuola extraordinario iudicio illi ſubueniri, idque beneficio prætoris, qui extra ordinem vtilitatis cau- ſa filiofamiliàs dat aliquando actionem.
Vndecimò rcucrentiam, obſequium, alimenta, ſi- ue vt Imper. ait, ſubſidium vitæ debet patri. 1. 5.& pen. C. cod. tit. Sed hæc ab emancipato quoque pre- ſtantur. vide T. T. de lib. agnoſc.& de obſeq. à liber. vel libert.par. vel patr. præſt.
1IN II T. VI I. I. I B. I. PANDECI.
atre. infra de condict. indeb. ter patriam
DE ADOPTIONIBVS ET EM A N- cipationibus, aliisq; mo lus quibus patria poteſtas ſoluitur. Quid ſit adoptio. CA4 E. 7,
F Oniũctus eſt hic titulus cum titulo ſu- 5 periore, de iis qui ſunt ſui vel alieni iu- g ris,& ex co pẽdet. Nam filiustam. non ſolùm natura fit, ſed etiam adoptione. Vnde quidam liberi dicuntur natura- les, alij legitimi.l. hic. Eſt autem adoptio, vt Theo- philus ait, actus legirimus naruram imitans, ad co- rum qui liberos non habent, ſolatium inuentus: vel vt Caius definit, eſt naturæ quædam ſimilirudo 9 aliquis filium habere poſsit quem non gennorit Sciendum ergo eſt eum, qui filios nõ habet, ex alic⸗ na ſibi adſciſcere familia. Euripides tamen ho Lim. probauit: alij contrà exiſtimarunt melius eſſe habe- re filios adopriuos, quàm naturales, quia adoptiuos eligimus, naturales verò caſu habemus. Arlurif conſulti noſtri ſapientius indicarunt, qus ſolatij cu juſdam cauſa indulſerunt hoc genus ſibi lilerd
Pranc. Duaremi luriſconſ.
adſciſcendi, nec præferunt adoptiuos liberos natu-
ralibus, nec eos omnino improbant. Que fint ſpecies adoptionis. C4 P. 17. Pecies adoptionis duæ ſunt. Nam aut adopta- mus eum, qui ſui iutis eſt authoritate principis, aut eum qui filiusfamilias eſt magiſtratus imperio. Prior ſpecies dicitur arrogatio, poſterior verò ado- tio, quia ei aliud ſpecialius nomen inditum non cſt. 1.& 2. hic. de his duabus ſpeciebus ordine dice- mus& ſeparatim confuſionis euitandæ gratia. De arrogatione. C4 D. 111. Dia authoritate, inquit Caius, adoptamus eos qui ſui iuris ſunt, quæ ſpecies adoptionis dicitur arrogatio, quia& is qui adoptat, rogatur an id fieri patiatur. l.2. hic. quam elymologiã Caius, vt tempori ſuo conuenientem ſecutus eſt: quo tempo- re poreſtas omnis in principem tranflata erat: Niſi Pandectarum compoſitoribus hoc potius adſcri- Bendum eſſe dicamus, quòd hic ſolius Caij I. C. nomine& titulo legitur. Gellius tamen non per principem ait hanc arrogationem fieri, ſed per po- pulum in comitiis,& Romæ tantùm. lib. 5. cap. 19. Atque idem ſcribit Vlpianus in Inſtit. tit. de adopr. & addit Romæ tantùm fieri arrogationem. Nec id mirum, quia in comitiis tantùm per populum fie- bat: itaque arrogatio dicta eſt, quia hoc genus in alienam familiam tranſitus per populi rogationem fit his verbis: Velitis, iubeatis vti Lucius Valerius Lucio
Titio tam iurc legẽque fflius ſibi ſit, qudàm ſi ex paure ba, ſem for-
matréque familias eius natus eſſet, vtique ei vitæ necusc; ſoteſlas in eum ſiet, vti pariendo filio eſt, hoc ita vt dixi, ita vos Quirites) rogo dicatis, velitis& iu- beatis. Hodie autem, vt dixi, quia vnius principis ar- bitrio omnia reguntur, fir arrogatio eorum, qui ſui iuris ſunt authoritate ipſius principis,& perinde va- let,vt Diocletianus ait, ac ſi per populum iure anti- quo facta eſſet. l.z2. Cod. eod. Sed quare æquèe valet arrogatio facta à principe, ac ſi veteri comitiorum iure facta eſſet? Quia tempore Imperatorum comi-
tia prorſus exoleuerant.
Quæ neceſſaria ſint ad arrogationem.
CA P. 1117.
X ſupradictis ſatis apparet ad hanc arrogatio-
5 nem quedã neceſſaria eſſe, de quibus dicemus. Neceſſaria 3 mprimis reſcriptum Principis neceſſarium eſt. ⸗d arroga- arrogationes. C. eod. Secundò conſenſus arrogati tionem.
requiritur& omnium corum inter quos agitur. I. 5.& l.neque. hic. Tertiò oportet eum qui arrogatur ſui iuris eſſe. dict. L.1.& 2. hic. Quare filius aapa tus rectè à patre arrogatur,& hæc eſt non ſolum honeſta, verùm& legitima cauſa redeundi in pote- ſtatem patris ſi filius arrogetur alioqui emanci 2. tus. 1..l.ſi paterfamilias. 15.§..hic, aut filius in Ctn. tute quæſitus. l.vlt. hic.
Quartò cauſæ cognitio neceſſaria eſt, vt Vlpia-
nus hic diffusè tradit: in qua cognitione cauſæ hoc potiſsimũ verſatur, an potius procreationi libero- rũ paterfamilias incũbere debeat quàm ſibi ex alie- na familia arrogare. Quo oſtenditur quod ſu 1 diximus, meritò legiſlatores naturales Traulilt li- beros ipſis legitimis. De hac quoque cauſæ cogni- tione agitur apud Ciceronem in Orat. pro Sn ſua, vbi de Claudij adoptione diſſcrit, Hanc cogni- tionem olim faiſſe pontificum non ſolum Cere.
2* ſed
ſed me 1 ia sp fünl rant ovit cogn Shic 2 cæ al iisſer galld QM ſede lich auti bgog al Pret cogan ts dim ſobſti ſitotis
cog

hde Potius adlcri lolius CaijlC. us tamen non per m fier„ſed der do intum. lib..cap.) Inſtit. tit. de adopt ogationem. Necid n per populum he⸗ quia hoc genusim populi rogationem ucius Valerius Luci unr 1, quam ſtex patn 6
.. N. et, vtigue ei vile an
riendi fli eff, h dicatis, velitis Gu- Vvnius principisa. atio eorum, quilui cipis,&petindefn popu lum iure amu-
d quate rque falet veteri comitiorm nperatotum comi.
rogationen
7
41. ad hapcutogub-
d, acemu Neuſer k Sun dane-
1s necelwondt la conſenſus arogn
In Tit. de adoptionibus&c.
ſed etiam Gellius oſtendit. In hac cauſæ cognitione multa conſiderantur, de quibus videre eſt in dict. l. ſi paterfamilias. Et ſcribit Gellius lib.„.c. 9. non poſſe quem arrogari niſi veſticeps ſit,id eſt, pube cõſper- ſus prorſus adultus, vt Feſtus interpretatur. Sed Iu-
ſtinianus in Inſtit. ait pupillos qui antea non pote-
rant arrogari, nunc poſſe ex cõſtitutione Diui An-
tonini§. cùm autem. Inſtit. eod. tit. Item in hac cauſe cognitione interuenire deber authoritas curatoris. l.
8. hic. l.vlt. Cod. de author. præſt.
Quintò cauere debet& ſatiſdare perſonę publi-
cæ arrogator, bona que ab arrogato conſecutus fue- rit, ſe reſtitururum iis ad quos ea res pertinet, ſi arro-
atus impubes deceſſerit l.nec ci.§. vlt.& l.ſeq. hic.
Qua ſatiſdatione proſpicitur nõ modo ſubſtitutis, ſed eriam legitimis hæredibus I. his verbis. hic. l. cau- ſa cognita de vulg.& pupill. debet autem fieri hæc
cautio à ſeruis publicis. I. generalis. C. de tabul.& logograph. Idq́ue ex conſtitutione Arcadij. Sed cur
ait I. O. cauendum eſſe ſi impubes deceſſerit? quia fortè fieret iniuria pupillariter ſubſtitutis. Nam ar-
rogatione ipſa capite minuitur impubes,& ea capi-
tis diminutione irritum fit teſtamentum, ergo&
ſubſtitutio. Itaque hac cautione proſpicitur ſub- ſtitutis& legitimis hæredibus inſtituris. dicta l.cau-
ſa cognita. De efeltu arrogationis. CA P. V. Fſectus præcipuus arrogationis eſt, quòd arro- Latus tranſit in familiam, poteſtatêmque arro- gatoris vnà cum filiis, ſi quos habeat. 1.2. ſi paterfa- milias. v.& l. arrogato. 40. hic.. pen. Inſtit. eod.. qui ex liberis. S. teſtamenti. de bon. poſſeſ.ſecund. tab. Ita-
que cQm Auguſtus adoptaſſet Tiberium, nõ ſolum
Tiberius ipſe tranſiit in poteſtatem Auguſti, ſed etiam Germanicus, quem Tiberius ante adoptaue- rat. vt Iuſtinianus ait Inſtit. de qua adoprione loquẽs
Suetonius in Tiberio: Nec quicquã(inquit)poſteà
pro patrefamilias egit, aut ius quod adoptione ami-
ſerat, vlla ex parte retinuit. Nam neque donauit, ne-
que manumifit, nec hereditatem aut legata percepit vlla, aliter quàm vt peculio referret accepta. Huic nomen aſſumebãt adoptati eius, in cuius familiam aſciſcebantur, vt Dion ait in Auuſto. Inde etiã fie-
bat, yt quia capite erant minuti, ſubſtitutio pupilla-
ris irrita fieret. d.l. nec ei. hic. Præterea ex cautione, de qua iam diximus, hæredes filij arrogati poſt eius
quia pater in hoc actu videtur filio cõfulere& pro-
cuius ſæpe fit mẽtio aliis in locis I..§. ſi impuberi. de collat. bono. l. Papinianus. 6. ſi quis impubes. de in- offic. teſtam. I. vlt. ſi quid in fraud. patr. Quæritur an arrogator poſsit filio arrogato ſubſtituerc, ſi impu-
bes deceſſerit? Et certum eſt non admitti ſubſtitu- tionem in bonis arrogati, quoniam ca reſtituere co-
gitur,vt iam diximus: in bonis verò quæ dederit ei arrogator, aut quæ beneficio arrogatoris acquiſiue- rit valet ſubſtitutio. Idem dicendum eſt de quarta debita ex cõſtitutione Diui Pij. Non poteſt tamen fidei eius committere, vt hanc quartam reſtituat al- teri, quia nõ iudicio eius ad eum peruenit, ſed prin- cipali prudentia. d. l.ſi arrogator. l. qui liberis. 5.in ar- rogato. de vulga.& pupilla. ſubſtitut. Hactenus de arrogationdn.“
CAy vI. K Doptio ſpecialis fit imperio magiſtratus, vt
De Heciali adoptione.
cipimus apud quem legis acto eſt. l.4. hic.& I.1I. C.
troducta peragi poteſt. Caius in inſtit. Boetius in Topic. Cicer. Paulus lib. z. ſentent. Tit. Quemadmo.
filij.1.3. de offic. Proconſ. I. Barbarius. de offic. præt. l.
1.de offi. iuridic. lN.nemo. 166. de reg. iur. Itẽ apud Vo- piſcum in Aureliano, vbi ipſe Aurelianus adopta- batur à viro conſulari,& hæc verba adiiciũtur, Iube
vt lege agatur, id eſt vt ſolennis legis ritus ſeruetur.
Nec refert an is magiſtratus ſit qui in adoptionem
dat, vel in adoptionem datur. l. 3. quia actus volun- tariæ cuiuſdam iuriſdictionis eſt, non controuerſæ. 1.2. de offic. Proconſ. Olim hæc adoptio per æs& li- bram fiebat, vt Suetonius in Tiberio oſtendit, vel
per tertiam mancipationem, vt ait Gellius, ſed hæc ritus ſolemnitas eſt ſublata. l.vlt. C. eod. titul. Hodie aditur magiſtratus, ſine quo nõ poteſt fieri adoptio. I. 4. C. co. Et corã magiſtratu conſentire debet tam is qui in adoptionem dat quàm is qui in adoptio- nem datur. l.5. hic. Item cùm nepos adoptatur, quaſi ex filio natus, conſenſus filij exigitur. l.6. conſentire
autem filius intelligitur, qui non contradicit, velut infans d. l.5.3etiam.& I. 42. hoc tit. Pro quo facit il- Sulchræ Eæ lud Euripidis, qui in Menalippe ait, ſilentium eſſe dis ſen- ſermonis obſcurum interpretem. Et hoc procedit,
½
ſpicere. Item pater naturalis„tametfi loqui debear,
tamen ſi loqui nõ poſsit, perinde confirmatur ado-
17
7— △‿ Caius ait l. z2. hic. magiſtratum autem hic ac- Sau, m ſtratus i-
eod.id eſt apud quem ritus& ſolennitas legibus in-
tentiæ de ſi- lentio.
ter uO5 agu— eum qui arrogacl c filius emaucie-
ptio, ac ſi iure facta eſſer. l.ſi pater. 29. liic. Hinc con- Iu adoptis-
mortem poſſunt aduerſus arrogatorem& cius hæ- ha ſequens eſt abſque tribus perſonis adoptionem fic- ue ſpecialt
redes experiri, vt bona arrogati reſtituat. l.ſi arroga-
rc eſt non ſolum redeundi in pote lioqui emancipa- aut filius in ſerui⸗
ia eſt, vt Vlpir tione. Cur enim nõ agitur, etiamſi deceſſerit pubes? tur adhibitis his qui contradixerun t.ladoptio. 38.&
nitione cauſæ ho Ratio eſt quia ante p ubertatẽ legitimi hæredes cer- ſeq. hic. N otandus eſt interim lo cus communis de
ocreationi liber tam ſpem habent cõſequendæ hæreditatis, quia im principum reſcriptis, quæ aliter executioni non uam ſibi ex alie bubes non poteſt facere teſtamentũ. Nec ſolum ea mandantur quam vocatis iis quorum intereſt„X „e uod fupi- ona ad arrogatum pertinent, ſed etiam quarta pars quos ca reſcripta lædere poſſunt. Similis locus ex-
ditur q ruliſſe l- bonorum arrogatoris, ſi decedens pater eum exhæ- tat in l. vltima. de natal. reſtit. Hoc certè æquiſsi-
aralesh 9 cogni redauerit, vel viuus ſine iuſta cauſa emancipauerit. ſimum eſt, ne quid pronuncietur antequam vtra-
oque cal 4 40 d.l. ſi arrogator. 6. cùm autẽ. Inſtit. eod. Et hæc quarta que pars audiatur. J.vlrima. C. ſi per vim, vel alio
n Orat pr cogni pats ex conſtitutione Diui Pij debetur arrogato, modo.
Mcrit. Hanc cclo⸗ B 3
0h lolum Ci
tor. Et datur actio directa, vel vtilis, directa ex cau-
tione ſiue ſtipulatione, vtilis ex eo quod fingitur
cautionem interueniſſe: ſed ita demum agitur hac
actione, ſi impubes deceſſerit, quod fuit cautum, vt
ſubſtitutis ſubueniatur, ſed maior eſt dubitatio de
legitimis hæredibus, quibus hac proſpectum eſt cau
ri non poſſe, vna quæ adoptat, altera quæ adopra- 2 er perſonæ Teu atnr.
tur, tertia quæ det in adoptionẽ.l. ſi pater. 15.§.. hic. Cauſæ cognitio nulla hic neceſſaria eſt, ſicur in ar-
rogatione propter patris voluntatem, qui in ado-
ptionem dat. Si aliter quàm dictum eſt adophio fa- cta ſit, non valet, ſed interdum à principe confirma-

—
—
De effedtu adoptionuſpetiali. C4 k. 7I. Vius adoptionts effectus eſt, vt filius adopta- BH tus in patris adoptiui poteſtatem trãſeat, non autem eius liberi l. Atcogator hic. differentia tamen tradirur, quòd arrogatione Riij, nepotes quoque tranſeunt in poteſtatem, adoptione non item. Ka- tio autem differentiæ eſt, quia adoptatus non habet filios in poteſtate, ſicut arrogatus dui ſui iuris eſt. Noua autem conſtitutione Iuſtiniani effectum eſt vt filius adoptatus non aliter in poteſtatem patris tranſeat, quàm ſi coniuncte perſonæ in adoptionem datus ſit.l.cum adoptione. C. eod. õ. ſed hodie. Inſtit. cod.§. ſed ea omnia. Inſtit. de hæred. quæ ab inteſta- to defer. De jjs quæ communia ſunt tan arrogationis quàm adoptionis ſpecialis. C¶ 4 Pr. 1111. Acc communio reſpicit partim perſonas, par- —j rim rationem atque formam adoptionis, par- tim effectum eiuſdem: de quibus ſeparatim nobis dicendum eſt,& imprimis de perſonis agendũ eſt.
De perſonis. CA p. 1 X.
Doptio naturam imitatur Ladoptio. i6. hic, vt X eius imago iure dicatur. In quo precipuè ani- maduertendum eſt noſtros legiſlatores plærunquc id ſpectare quod decorum eſt,& neminem lædit. Proinde qui generare nõ poſſunt propter morbum aliquem vitiumve corporale; cuiuſmodi ſunt ſpa- dones, adoptare poſſunt. Caſtrati verò quibus exe- a ſunt virilia, non poſſunt. l..& l. arrogato. hic. ũ. ſed& illud. inſtit. eod. Item is qui adoptat maior eſſe debet co qui adoptatur, eumq; præcedere plena pu- bertate, larrogato. 4. hic.§. minorẽ. Inſtit. eod. Quo- modo autem ipſa pubertas obſeruanda ſit, variæ fuerũt olim opiniones, ſed viſum eſt honeſtius cam annorum 14.in maſculis,& 12.in fœminis mctiri. I. vltim. C. quando tut. vel curat. iure Ponficio ex cor- poris habitu obſeruatur. C. puberes. de deſponſſim- pub. nec poteſt quiſquam adoptari ad tempus. l. ſi tibi. 34. hic. qui vxores nõ habent& viuunt celibes, veluti ſacerdotes noſtri temporis adoptare poſſunt, quia generare poſſunt I.& qui vxores. hic. Iuſtin. in Inſtit. qui enim adoptant præmia parentum conſe- uentur, vt ait Gellius lib.. c.19. Cæcus etiam ado- ptare poteſt, nec vlla id ratio prohibet. ketiã. 9. hic. fœminæ vidẽtur adoprare poſſe, quia generare poſ- ſunt, ſed alia ratio impedit ne adoptent, quia ſcilicet filios non habent in poteſtate. l. mulierem. C. eod. tit.&§. fœminæ Inſtit. eod. At ex indulgentia princi- pis in ſolatium liberorum amiſſorũ adoptare poſ- ſunt. d.§. fœminæ.
De forma& ratione adoptandi. C AP. X.
Bſens per alium adoptare non poteſt. l. poſt Amortem.§.vlt. hic. Adoptiones& quaſi filio- rum,& quaſi nepotum fũt. l.adopriones. 43: reman- ſerunt enim priſtinę ſolennitatis quædam veſtigia. Nec intereſt an filium habeat necne is qui nepo- tem adoptare vult. I.adoptare. 37 hic.§. licet. Inſtitu. cod. Nam& nepotẽ quis habere poteſt, filium non habens, qui fortè iã deceſsit. Verùm tunc requiritur conſenſus filij, ne co inuito ſuus hæres ei agnaſca-
Pranc. Duareni lu ile onſ.
tur. J. 6.& 11. hic.§. ſed& ſi quis. Iuſtit. eod filius enim
co modo, ſfuus agnaſcitur hæres patri aliàs abnaco-
rum non requiruur conſenſus, etſi agnatus fiat
omnibus agnatis patris ſui adoptiai. Katio difle-
rentiæ eſt, qu a ſuus hæres illis non agnaſcitur, ſed agnatus tantuùm.
Effeclus adoptionws. C4 L. 11. A Doptio non ius ſanguinis, ſed agnationis ad- ☛ fert. Iraque qui in adoprtionem datur iis qui-
bus agnaſcitur, cognatus fr. ſqui in adoptionẽ. 23.
hic Iade naſcitur quæſtio difficilis ſi is qui nepotem ex filio habet, in nepotis locum, aliquem adoptaue- rit, an nepos hic adoptiuus conſanguineus ſit, id eſt frater nepoti naturali. Dubium enim non eſt quin, & cognatus ſit. Scd de conſanguin tate quæritur. Et Proculus ait ſi ſimpliciter adoptio facta ſit, iura cõ- ſanguinitatis nulla inter nepotes futura eſſe. Quare ſi quæratur an habeantur conſinguinei. Ego de hoc loco obſcurè ſcripſi,& oſtendi nomine conſangui- nitatis frarernitatem intelligi, nã conſanguinei plæ- runque dicuntur fratres. Si verò ſic adoptauit, vt tam iure legéque nepos ſuus eſſet; quàm ſi ex Lu- cio,&c. erunt iura conſanguinitatis& fraternitatis. Nam in priore caſu incertum eſt cuius filij loco cum adoptauerit, ſi forte plures filios habuerit. Itẽ an in nullius fili] loco, cum is qui filium non habet nepotem adoptare poßit, vt antè diximus, in poſte- riore caſu expreſsio verborum omnem dubitatio- nem tollit. Cæterum notandum eſt adoptiuos in pleriſque cauſis eiuſdem cum naturalibus iuris eſſe, plerunq; etiã inter eos diſsimilitudinem eſſe, vt iam de iure ſanguinis dictum eſt, quod non adfert ado- ptio. Præterea inter præmia patrum pro fillis non habentur, vt ſuprà ex Gellio docuimus. Et 8. C. de eo factũ fuit authore Corn. Tacito lib. 1z. Tam- etſi fihus adoptiuus tranſeat in poteſtatem ado- ptantis, tamen ſi quis nepotem quaſi ex filio natum adoptauerit, non agnaſcitur auo ſuo hæres. Iſi quis nepotem. 10. quia filius eo gradu præce dit.§. ſin- autem. de hæred. qualit.& difler. Cùm filius adopti- uus ſimilis ſit vero naturali filio, is à patre adopti- uo in adoptionem dari poteſt. L. adoptare. 37.§. in lurimis Inſti. cod. Onera eius, qui in adoptionem datus eſt, ad patrem adoptiuum trãsferuntur. l. pen. hic. Per adoptionem dignitas non minuitur. L per adoptionem. 35.& l. Senatoris filius de ſenator. quã- obrem Clodius çùm à plebeio adoptatus eſt, patri- tius ſemper nihilominus manſit. Sed nec mutat pa- triam adoptio. l.ordini.§.vlt. ad municip. finita pa- tris adoptiui poteſtate nullum priſtini iuris ma- net veſtigium. l. in omni. 13. hic. Hæc de prima par- te rubricæ ſufficiant. Nunc videndum eſt de alte- ra parte.
De emancipatione. CA p. X II.
E emancipatiòne tractaturi imprimis vide- . bimus quemadmodum ea fiat,& quæ neceſ- ſaria ſint ad emancipationem. Sit igitur hic primus locus huius ſecundæ partis rubricæ ſeu tituli noſtri, de modo quo fieri debet emancipatio.
Que madmodum fiat emancipatio. CA P. IIII. Vdo conſenſu non fit emancipatio, ſed ea ſo-
b lennitatem aliquam requtrit non modohic.
Nam

d filiug
emm Shato. 1
Sllatus fiat
Allds 3 8
naſcitur, ſed
II.
Mationis ad.
Atur lis qui- loptioné 2 jui nepotem 1 adoptaue- eus ſit ich eſt em elt quin, quxritur.Rt
ſit, iura cõô.
elle. Ware Ego de hoc conſangui- guinei plæ- doptauit, yt im ſi EX Lu- raternitatis. 15 ilij loco abuerit. Itẽ non habet vin poſte- dubitatio- optiuos in Suuris elle, eſſe,vt iam adfert ado- o fliis non B. Er 5. C. b.ſ. Tam- tatem ado- Klio natum res. Iſi quis edit.§. fin- lius adopti- atre adopti- tc. 37.§. in doptionem untur. Lpen. zitur. Ipet
2
mutat pa- —. finita pa- iuris ma- prima par- ct de ale-
primis ricr & quæ nec ur hic primus eu iculi noſtth 0.
Ipauus
g., 10„. 100⸗ 2d 64.
0do-ubg.
on m Nam
Ia Tit. de rerum diuil& qualitate.
Nam adeundus eſt magiſtratus apud quem patet voluntatem ſuam exponat l.I.& l.vlt. C. eodem tit. quemadmodum iuridicus Alexandriæ, item Pro- conſul.& Duumuiri. Sunt autem Duumuiri ma- giſtratus municipales ab ipſis municipibus, non à populo Romano creati. Nec refert an magiſtratus ſit is qui emancipat, vel qui emancipatur, quoniam hic actus voluntariæ iuriſdictionis eſt, non contro- uerſæ. l.z.& 4 hic. Qua ratione etiam quocunque
loco emancipari filius poſſe dicitur l. emancipari
hic.5. ſerui.inſtit.de libert. l. apud proconſulem. 17. infrà de manum vind.& I. z. de offi. proconſ.& quia Comes Palatinus poteſt filios legitimare, an& ſuos filios naturales poſsit legitimare quæritur. Quod poſſe videtur, cùm ſimilis ſpecies ſit, eadémg; ratio
vtilitatis id ſuadeat. Alia quæſtio eſt de tabellionc cua& facilia.
ui conficit inſtrumenta de re ſua, cùm ratio longeè
alia, longêque diuerſa videatur: itaque inſtrumenta
de re ſua conficere non poteſt, quia tabellio eſt ve- luti teſtis loco, at nemo idoneus eſt in ſua cauſa te-
ſKtis. l. omnibus. l. nulla. de teſtib. Præterea conſenſus
neceſſarius eſt,& præſentia tam patris quàm filij. l. jubemus. C. eod. Huc pertinet nouella 74 tit. quib. mod. nat. effic. ſui.§. generaliter. quòd ſi forte abſens ſit filius, non aliter quàm reſcripto principis eman- cipari poteſt, quo caſu conſentire quidem filium oportet, ſed quocunque tempore,& apud quem- cunque iudicem poterit conſentire. d.l.iubemus.&
—§. preterea. inſtit. quib. mod. ius pat. pot. ſol.nulla cau
ſæ cognitio neceſlaria eſt, ſed conſenſus parentis ac filij ſufficit.l.3. C. eod. ſcriptura hic non tam conſi- deratur quàm veritas. l.z. C. cod. Antiqua ſolennitas ſublata eſt l.vlt. C. eod. tit. quam deſcribũt Caius& Theophilus in inſtit lib. ꝛ2. tit. quib. mod. lib. exeant. de pot. par. eiũſq; ſolẽnitatis ratio& origo ex legib. 12. tab. ex Vlpiano in Inſtit. titul.ro. qui in poteſta- te mancipiõue ſunt.& ex Dionyſio lib. z. cognoſci poteſt, ex quò apparet cur emancipatio inter legis
actiones ſeu legitimos actus referatur. Nouella 8r. conſtit. quæ de dignit. L.actus legitimi. infrà de reg.
iur. ex iam dictis conſequitur liberum eſſe patri emancipare filium, nec ad id cogi poſſe. l.liberum. & l. non poteſt. hic. I. nec auus. C. cod.&§.vlt. inſtit.
tant in lnonnunquam. hic. J.zͤ.§. ſi quis minor. de
minorib.l. ſi cui legatum. 3.de condit.& demonſt.l.
vltim. ſi à par. quis man epiſcop.audient. De effectu emancipationis.
um. fuerit.l. ſi lenones. C. de
CA p. IIIII
3 Ræcipuus emancipationis effectus is eſt, quòd
ſui iuris efficitur filius emancipatus, cum libe-
ratur patris poteſtate.§.1. inſtit. quib. mod. ius pat.
pot. ſol.& I1. ſi à par. quis man. fuer. Quod adeo ve- rum eſt, vt filius poſtea inuitus redigi nequcat in patris poteſtatem I. vlt. de iis qui ſunt ſui vel alien. luris. Adde quòd ſi pater emancipauerit filuum non iure nec ſolenniten, tamen aduerſus factum ſuum controuerſiam mouere prohibetur l. Poſt mortem hic. Tamecſi alius talem emancipationem impu-
Pæna ingra Blal Poſsit.l. Ab ea parte. de probat. Verùm ob in- rituainis. gratitudinem filius emancipatus in poteſtatem pa-
tris reuocatur. Huc pertinet tit. C. de ingrat. lib. Hec de prima& ſecũda parte huius tituli dicta ſufficiãt: reſtat vt quædam de tertia parte rubricæ dicamus.
1, 4 3 2 De aliws mods quibus patria poteſtas ſöluitur. CA P. A V. Vnr& alij modi quibus patria poteſtas ſolui- Orar ‚veluti mors patris aut aui.§.1. Iuſtit. quib. mod. ius pat.pot. ſol. Item ſi filius patritiatus digni- tatem ab Imperatore conſecutus ſit.§. Filiusfam. cod. tit. nepos tamen recidit in poteſtatem patris mortuo auo, ſi pater ſu eruixerit,& in aui familia manſerit. Si verò pater Ver emancipatus ab auo, nepos non reuertitur in poteſtatem patris, quam- uis poſtea forte adoptatus pater ſit ab auo, quia per adoptionem, quaſi quiuis extraneus poteſtati ado-
ptantis ſubiicitur. d..I. quib. mod. ius pat. pot. ſol. Si pater filium. hic. cætera hic omittimus, quia in
Inſtitutionibus Iuſtiniani extant, nec vllam requi- runt explicationem, cum per ſe ſatis ſint& perſpi⸗
DSDaNbtc T. De rerum diuiſione& qualitate. C A P. I.—
Mue ius pertinet vel ad perſonas, vel ad res, vel ad actiones, vt ſuprà dictum eſt .I. de ſtat. hom. itaq́; poſt tractationem
— de perſonis ſubiiciũtur diuiſiones quæ- dam rerum.
Prima diuiſio. b uædam res ſunt diuini iuris, alic ſunt iuris hu- mani.l.i. Hæc diuiſio comprehendetur ſub diuiſio- ne ſecunda vbi explicabitur.ʒ b Secunda diuiſio.
Quædam res communes ſunt, aliæ ſunt publicę, aliæ vniuerſitatis, aliæ nullius, aliæ ſingulorum. l.z. hic,& Inſtit. de rer. diuiſ. Communia ſunt omnium iure naturali aër, a qua perfluens, mare&c. d. l.z.& 3. diſtinctis enim rerum dominiis hę res manſerunt in communione, partim quia non poterant diuidi, partim quia non expediebat. Mare igitur natura omnibus patet. l.venditor. commun. præd. Proinde piſcari cuiuis licet in mari. 14.& 5. Adeo vt prohi- bens piſcari, actione iniuriarum teneatur. l. iniuria-
cod. præterquam incertis caſibus exceptis, qui ex- rum. inf. de iniuriis. Item ædificare quoque in mari
permittitur..pen. hic. l..I.§. quod ſi quis. de no. op. nuntiat. litorum quoque maris vſus communis eſt, proprius verò nullius d. l. z. hic§.litorum. Inſtitu. de rer. diuiſ.& l. litora. de contra. empt. Quod ergo in litore ædificamus, noſtrum eſt l. quod in litore. l. quamuis de acquir. rer. dom. quod autem dicitur Httora eſſe communia, non publica, ſic accipien- dum non eſt, quaſi de iis ſtatuere non poſsit popu- lus quod è republica eſſe videtur. Nam& Prætoris
edictum adhibendum eſſe interdum dicitur. d. I.
quamuis. hic. Quare litora in quæ populus Ro- manus imperium habet, populi Romani eſſe non malè dicimus. Sed animaduertendum eſt, cùm di- cimus, neminem prohiberi in litore ædificare, non id cò perrinere, vt is qui ædificauit, domi- nus eius loci in perpetuum ſit, vt dominium eius loci in perpetuum ſibi acquirere poſsit, ſed tan- tum quandiu ædificium manet: l. in tantum, in princip. hic. nam diruto ædificio locus priſtinæ re- ſticuitur lbertati. Publica quædam ſunt, id eſt, po- B 4

20
puli Romani. Lbona ciuitatis. de verb. ſi gniſi-veluti Humina, portus&c. l. 4 bic.& Inſtit. co tir- 5-flumi- na Riparum vſus publicus eſt, ſed proprietas eori eſt quorum prædiis adhærent. 15.&§. Riparum. in- ſtit. cod. flumina igitur& ripæ fuminum non ſunt occupantium, ſicut mare& litora maris, dicuntur tamen alibi flumina publica zuriſgentium eſſe.l adeo de acquir. rer. dom. aut populi Romani; aut alterius gentis, per cuius terram& regionem decur- runt. Sed an hic vſucapio locum habeat,& an res publicæ vſucapi poſsint, quæſtio eſt alterius loci: pertinet enim ad titulum de vſucap.& 1. ſi quiſ-
uam.de diuerſ.& tempor. præ ſcript. Vniuerſitatis Lum res cuiuſque ciuitatis, municipij collegiy cor- poris d. Lin tantum.& 5.vniuerſitatis. Inſtit. cod. tit. quæ enim ciuitatis ſunt, non recte dicuntur ſingu- lorum ciuium eſſe, nec earum rerum nomine tan- quam communium iudicium datur communi di- uidundo.
Nullius autem ſunt res ſacræ, religioſæ, ſanctæ, quia in nullius ſunt patrimonio, ſfunt commercio hominum exemptæ d.l. in tantum&§. nullius in- ſtit. cod tit.ſic enim accipitur in hoc loco, tametſi
res publicæ dicãtur alibi in nullius bonis eſſe, quòd
in ſingulorum bonis non ſint, ſed vniuerſitatis. l.2. hic&c. Item res quæ iure naturali communes ſunt occupanti conceduntur. l.z. de acq. rer. dom. res fa- cræ dicuntur quæ publicè conſecratæ vel ded catæ ſunt. l. in tantũ§. ſacræ. l. ſancimus. C. de ſacroſanct. eccleſ.& Inſtit. de rer. diuiſio.§. ſacræ. Verùm hodie fit conſecratio ſecundum ritum iuris pontificij. de conſecrat. diſtinct. i.& tit. de conſecrat.eccleſ. vel al tar. religioſus ſit locus, cum in eum mortuus infer- tur ab co qui loci dominus eſt. d. 1in tantum§. reli- gioſum& Inſtit. cod.§. religioſi. Nam illatio mortui in locum alienum, non facit eum religioſum, niſi dominus conſenſerit aut ratum habuetit. d.§. reli- gioſum. Sed circa rationem ſepeliendi mortuos hodie ſeruatur ius pontificium. not. in cap. ad abo- lendam. de ſepult. ſandum dicutur quod ab iniuria hominum tutum atque immune eſt, vt Martianus ait. l.ſanctum, vel, vt Vlpianus, quòd ſanctione qua- dam cõfirmatum ſit l. facra. 5. propriè hic.& Inſtit. god.§. ſanctæ. huc pertinet l. z. ne quid in loco publ. yt exempli gratia muri ciuitatum, quos violare ca- itale eſt l. vlt ſingulorum res quæ ſint, alibi tradi- tur in§. ſingulorum. Inſtit. cod. tit.& tit. de acq. rer. dam. inf. Tertia diuiſio.
Res quædam corporales ſunt alig incorporales. 1. z. hic. Huic ſimilis eſt diuiſio apud Ciceronem in Topicis, ſcilicet rerum quæ ſunt& quæ intelligun- tur ineſſe. exempla hic adducta& in Inſti. lib. z. rem omnem ſatis illuſtrant.
Quarta diuiſia.
Res quædam mancipi ſunt, aliæ non mancipi. Mancipi ſunt res quæ ſunt in ſolo Italico, item bo- ues, equi&cinter has autem res intereſt propter alicnationem. Sed hæc differentia ſublata eſt à iu- ſtiniano in tit. de vſucap. transfor. C. ſunt qui exi- ſtiment in vſucapione diſtingui res mancipi& nec maucipi. Hanc diuiſionem apertè explicat Vlpia- nus in Inſtit.& luſtinjanus in d. tit. C. de vſucap. transfor. 1.
Franc. Duareni luriſconſ. 1N TIT. Ix DE SENA
TORIBVS.
Senatores qui erant, tum&.‿ obiter de ordini- bus pop Rom. CA nT 1.
Res Romæ ordines fuiſſe dicuntur, Se- natorius, Equeſtris, Plebeius. Sed noſtri quo faciunt, numerantes cos inter Ple- ¹ beios qui Senatorij ordinis non ſunt.l. plebs. de verb ſigu.§. plebs autem. Inſtit. de iure nat.
gen.& ciui. Quod& Salluſtius, fecit: cuius in ora- tione ad Cæſatem de Repub. ordinanda, hæc verba
ſunt In duas partes ego ciuitatem diuiſam arbitror, ſicut à maioribus accepiin Patres,& Plebem.& pau 1 poſt: Vbi plebs Senatui, ſicut corpus animo, obe- dit. Senatores autem propriè dicuntur, qui cooptati ſunt in Senatum conſilij publici gratia. Fuit enim Senatus Romæ conſſij publici cauſa inſtitutus, nõ rerum iudicandarum. Verùm ſub Nerone primùm cautum fuit, vt omnes appellationes à iudicibus a2d Senatum fierent: vt Suetonius refert. Quod confirmatum à Probo ſcribit Vopiſcus. deinde ſub- Adriano, ne à ſententia Senatus princeps appellare tur. LI. infrà à quib appel nõ lic. Ac ſub Principibus quibuſdam reorum accuſationes apud Senatũ in- ſtitutæ ſunt: quarum meminerunt Plinius, Seneca, Tacitus, Suetonius, Paterculus,& alij. Ex his appa- ret, non omnes Patricios, Senatores fuiſſe, nec con- trà. Nam plærique ex familiis patriciis erant non aſcripti in Senatorium ordinem,& ex aliis familiis quidã aſcribebãtur. Suetonius in Auguſto: Quam- quam Patricius, necdum Senator. Tacitus lib. I1. Iiſ- dem diebus in numerum patriciorum aſciuit Cæ- ſar vetuſtiſsimũ quemque è Senatu. Patricius ſanè alio ſenſu nomen eſt dignitatis ampliſsimæ poſte- riorum Imperatorum tempore. C. de cõſu.§. filius- familiàs Inſti. quib. mod. ius pat. poteſt. ſol. Solebant autem legi à Cenſoribus, vel à Principe ex patriciis familiis, vel ex iis, qui amplioribus honoribus, ac magiſtratibus functi erant: eratq; huiuſmodi lectio, & cooptatio neceſſaria, vt docet Liuius lib. 3 de bel. Puni. Gellius lib. 3. cap 8. Sed latius hic accipitur Senator, pro eo ſcilicet qui poteſt ſententiam dice- re in Senatu: cuiuſmodi funt ij, qui à Patriciis,& Conſulibus vſque ad omnes illuſtres viros deſcen- dunt. l.vlti. hic. Sed horum verborũ explicandorum gratia animaduertendum eſt, quatuor dignitatum, ſiue titulorũ gradus fuiſſe, quibus ornabantur cer- ti magiſtratus. Erãt enim quidam Illuſtres, alij Spe- abiles, alij Clariſsimi, alij Perfectiſsimi. quæ diſtin- ctio dignitatum non videtur fuiſſe tempore Alexã- dri, ſub quo Vlpianus,& quidam alij ex noſtris Iu- reconſultis vixerunt. Scd Clariſsimi dicebantur, qui Senatorij ordinis erant. Lampridius in Alex. Præfe- ctis Prætorio ſuis Senatoriam addidit dignitatem, vt viri clariſsimi& eſſent,& dicerentur. Idem in He liogabalo: Solus omnium Imperatorũ fuit, ſub quo mulier quaſi clariſsima loco viri Senatum ingreſſa eſt. Nam& Antonius Imperator de Opilio Macri- no præfecto Pretorio loquens, eum clariſsimum vo cat, in I1. C. de ſent. paſſ. Hinc VIpianus, Specioſas,
inquit, perſonas accipere debemus, clariſſimas perſo
Senatorum KRomanori
officium.
Patritjj.
nas vtriuſque ſexus, item eas, quæ ornamentis Se-
natoriis
————2[ᷣ—— ſſ

. natoriis vtuntur.lſpecioſas. infrà de vVerb.ſign. Poſt A lexandri igitut tempora hic diguitatum ordo, di-
ordin. ſtinctibque cœpit, quę in pleriſque iuris noſtri locis 7. obſeruatur.Illuſtres etenim diſtinguuntur à ſpecta- bilibus, vt in l. ſi quando. C. de appel. N 0u. 23tit de cuntur, Se. appe. Diſtinguuntur etiam à clariſsimis in L..vbi Sed noſtri ſenat.& Nouel. 71. vt ab illuſt. Spectabiles à clariſsi-
z inter Pie. mis in I.I. C. de anno.& tribut.& l. peculiari. C. de
non ſunt] proxi ſacr. Perfectiſsimos autem infimi gradus,& c iure nar. ordinis fuiſſe, ſatis oſtendunt omnes tituli lib. 12. C. ius in ora. vſque ad tit.de perfectiſsimatus dignitate, præter ea, hæc 8 b 8 quæ inferius dicturi ſumus. Ac ſi quis velit cognoſ- marbit 4 b cere, quibus magiſtratibus quæque dignitates attri- b wdl) b bute ſint,cùm ex variis locis iuris ciullis, tum maxi- em.& pau ¹—¹.. f„.. 0 7 5 Lr h- Inè ex lib. 12. C. id aſſequi poterit. Conferet quoque
dim E.„... ui c 3 ohe ſmiptu No ad cam rem liber vetuſtus, qui inſcribitur, Notitia vptar Pra Roru⸗ Romani imperij, omnium ferè magiſtratuum de-
tun enim a imperd. ſcriptionem cum ſingulis titulis continens. In eo li.
itutusn bro in imperio Orientali inter Illuſtres referuntur ze pr imuͤm præfecti prætorio, magiſtri militum, magiſter offi- àiudicibus ciorum, quæſtor, comes largitionum, comes rerum ert. Quod priuatarum, comites domeſticorum equitum,& pe- deinde ſub- ditum. In imperio Occidentis quidam alij numerã-
appellare Senatorun rin cipibu 5 Komanari enatũ in- Mum.
tur Inter ſpectabiles referuntur in impetio Orientis Caſtrenſis, primicerius notatoriũ, proconſul. Aſiæ, proconſul Achaiæ, comes Orientis, præfectus Au-
Heneca, guſtalis, Vicarius diqœceſcos Aſianæ, vicarius diœ- his appa. ceſcos Ponticæ, vicarius diœceſcos Thraciarũ, Co- nec con. Patritj. mes rei militaris per Aegyptũ, Comes per Iſauriã, rant non dux Thebaidos, dux Paſæſtinæ, dux Arabiæ, dux s familiis Phœnices, dux Syriæ, dux Oſrœnæ, dux Meſopota- Quam. mię, dux Armenię, dux Scythiæ, dux Meſiæ ſecun- slib.n. lif- dæ, dux Meſiæ primę, dux Dacie Ripenſis. In impe- ſciuit Cæ- rio Occidentis numerantur quidam alij inter ſpe icius ſand ctabiles, inter clariſsimos tam in Oriente, quam in næ polte- Occidente recenſentur conſularis Palæſtinæ, preſes (oHflius- Thebaidos, corrector Appulię,& Calabrię. Et quoſ- Solebant dam alios refert Iuſtinianus ſub tit. de of. ꝑræf. præt. X pauiciis AlfrrInter perfectiſsimos refertur præſes Dalmatiæ, 11& magiſter cenſus in vrbe Conſtantinopoli, in Lor- ibus; ac euban, phanotrophos. C. de epi.& cler. Equitas Romani ſe odi lecio T0n,ee cundum gradum poſt clariſsimatus dignitatẽ ob- bz de bel Srsun. inere dicuntur. C. de equeſt. dig. Proinde eodem accipitut loco habendi ſunt, quo perfectiſsimi. Sed hæc di- iam dice- gnitas equeſtris ad noſtram diſputationem non triciis, pertinet, quia magiſtratus alicuius acceſsio non eſt: s deſcen- ſed ea præditi ſunt equites, quamuis nullo functi andorum ſint magiſtratu, vt à plebeis ſeparentur. Tametſi au- nitatum, tem hi tituli magiſtratuum ferè acceſsiones erant: atur cer⸗ non inficior tamẽ principes his dignitatibus, quos alij Ope- vellent, arbitrio ſuo ornaſſe. Ammianus Marce. lib. r diſtin- z1. Nec ſub eo quiſquam cum clariſsimatu proue- te Alexi- us eſt. erant enim perfectiſsimi. Nam& plerique oſtris lu- illuſtratum vacantem, id eſt, ſine adminiſtratione, antur, qui& quaſdam huiuſmodi alias dignitates à principe lex Prefe- conſequebantur, quo honoratiores eſſent, vt ſcire
4 licet ex formulis Caſsiodori,& l. 2. C. vt digu. ord.
ignitaten ſer. Quæri ſolet, an ſupra illuſ igni dem in He ſcr.(Quxri folenan ſupraj uſtrem dignitatem ali- d pquo qua reperiatur. Et exiſtimo nullum fuiſſe magiſtra- uit, lu rell. tum, cui amplior titulus adüceretur ornamenti is 8 cauſſa, quàm illuſtris. Conſulibus tamen,& patri- ilo 24 ciis, propter ſummam corum digaitatem, nullus ſimum ſ5 huiuſmodi titulus attribuebatur, qualem cæteris Ierpeñ magfſtratibus attribui dicimus: vt apparet ex L. I.& imas.
e⸗ mentl.
In Tit. I X. de Senatoribus. 21
13. C. de conſ Atque ideo ſupra illuſtres eſſe dicun- tur in§. in ſumma laſtit. de iniur. l. eos. C. de vſu. l. ſi
quando. C. de appel. Digniores enim& ampliores
erant, quàm vt hæc adſciticia ornamenta deſidera- rent. Sed cur cõſularem dignitatem clariſimatum interpretantur iuris noſtri auctores. I.2. C. de do- meſt.l I. C. de præp. lab. cum(vt diximus) cõſul nul- lum talem habuerit titulum? Et arbitror non de
conſule hoc accipiendum eſſe, ſed de conſulari po-
tius, qui inter moderatores prouinciarum erat: vt conſularis Palæſtinæ, de quo antè diximus. C. vt omnes iud. tam ciui. quàm mili. Nam& huius con ſularitatis formula apud Caſsiodorũ legitur lib. 6. His ita explicatis, haudquaquam difficile eſt intel- ligere, quo ſenſu illud accipiendum ſit, Senatores eſſe, qui à patriciis,& Conſulibus vſque ad omnes
illuſtres viros deſcendunt. in l.vlt hic. Quæ verba vi
dentur non Vlpiani eſſe, ſed eorum, qui Pandectas compoſuerunt, vt Haloander credidit. Eſt igitur eorum verborum ſenſus: Senatores non tãtùm cos accipiendos eſſe, qui in Senatũ lecti ſunt, ſed etiam Patricios,& conſules: item præfectos prætorio,& alios, qui inter illuſtres habentur. Nam illuſtres de- poſita adminiſtratione ius ſententię dicendę in Se- natu habebant,& idcirco dicebantur ſenatorij or- dinis eſſe. l.3. C. vbi ſena. vel cla. l.vlt. C. de præp. ſac. cub. Quinimo& vacantes, id eſt, qui honori- bus imaginariis& mag ſtratibus functi erant,& ſi- ne vlla functione à principe creati, idem ius ple- runque habuerunt, vt intelligitur ex Nouel. 69. tit. de decurionibus.“ Quæ Senatorum propria ſunttT. C(A P. II. I guatio& amplitudo huius ordinis iam I Natis nota eſt ex iam dictis. Vnde non im- meritò dicitur ordo Senatorum ampliſsimus paſ- ſim in iure. l.2 infrà ad Velleia. Et princeps ipſe te- ſtatur ſe ordinis ſenatorij eſſe. l. ius ſenatorum. C. de dign. lquiſquis. C. ad I Iul. ma. Non omnes tamen
eiuſdem gradus, dignitatiſque ſunt qui in ſenato-
rium ordinem aſcribuntur. Sunt enim conſulares, præfectorij,& ſimiles. l. ſpadonem. infrà de exc. tuto.
uare mirum videri non debet, quòd ſenarores plerunque illuſtres eſſe dicantur. J.vlt. C. de tut. ill. perſ.l. z. C. de ſilent. quamuis clariſsimi tantùm ſint, qui nihil aliud quàm ſenatores ſunt. b
II. Poteſtas ſenatorum latè patet, non tantum Senatorum
propter iudicia, quæ exercent, l.jà quib. appel. infrà. poteſias.
ſed etiam quia reſtituunt famæ. II.§.8. infià de po-
ſtulan.& ius faciunt. l. non ambigitur. ſupra de legi- bus.& eam iudicandi poteſtatem habent, vt ab iis appellari non poſsit,& omnes prouocationes à quocunque iudice à ſenatu recipiuntur. III. Immunitatem habent maximam,& priuile- gia, de quibus pleraque extant ſub tit. C. de digni. IIII. Dignitas corum pertinet ad fœminas. 1.1.J. fœminæ. l. mixtæ. hic. l.l jũcta l. mulier. C. de dignit. Animaduertendum eſt quòd hoc caput ſumptum eſt ex tit. de cenſibus, in quo I. C. tractat. plæraſquc quæſtiones, maximè de immunitatibus. Hine quæ- do hæc naſcitur de fœmina conſulari, quæ conſu- lari nupſit. Cũ quæritur de prælatione in dignitate eadem, vir& mulier pares ſunt, ſed in virili ſexu maior eſt dignitas. Quòd ſi maior in muliere di- gnitas fuerit: reſponder I. C. nihil officere,& hoc Prodelt

Franc. Duareni luriſconſ.
prodeſt quando dicitur habendam eſſe rationem cius qui maioris eſt diguitatis. vide 1. reſcriptum.& Liurifgentium.§.vlt. de pactis. Sciendum eſt maio- rem eſſe in ſexu virili dignitatẽ. Quæ quidem om- nia tractata ſunt ab Vlpiano ſub illo exemplo, vbi diſſerit, de iis quæ in fraudem creditorum ſunt alienata.. V. Dignitas ſenatorum ad hilios eorum, liberoſ- que pertinec. d. l. fœminæ. hic. Ac prohibentur filij ſenatorum non minus quam ſenatores ipſi liberti- nas vxores ducere. l.lege. infrà de ritu nupt. Atque hinc multæ naſcuntur quæſtiones de ſenatorum fi- liis. l.,6. 7. 9.10. ſpeciesque multæ proponuntur, in quibus quæritur, qui ſenatorum filij habendi fint. Vnam hic tractare nobis viſum eſt, cæteris omiſ- ſis, quæ non adeò difficilem explicationem b abent. Quæſtio eſt an filius ſenatoris dicatur, qui natus ante ſenatoriam dignitatem. 1.. hic. Oritur au- tem queſtio ex ambiguo, quoties lege illud expreſ- ſum non eſt, quod tamen aliquando accidit. vt l. cum aduocatio. C. de aduoc. diuer. iud. I. vlt. C. de decur. 1.vlt. C. de his qui ſpon. mu. pu. Et exiſtimo benigniorem interpretationem accipiendam eſſe, vt filius ſenatoris etiam is dicatur, qui natus eſt an- te ſenatoriam dignitatem. l. moris. 5. ſed vtrum. infrà de pœnis.l. 2.§.in biliis. infrà de dec. Sic filia honeſtæ mulicris, non ſcenicæ, habetur, quæ tempote natiui- tatis ſcenicam matrem habuit, ſi mater poſt natiui- tatem filiæ ſcenica eſſe deſierit. J.imperialis. õ. his il- lud. C. de nup. Obiicitur nobis Conſtantini reſcri- ptum, cuius hæc verba ſunt ſub tit.de digni.j. ſi ſe- nator. ſubobſcura propter hypetbatum: 81 ſenator vel alius clariſsimus priuatos habeat filios, quippe editos antequàm ſuſciperet dignitatem(quod non ſolùm circa maſculos dignoſcitur conſtitutum ve- rùm etiam circa filias ſimili conditione ſeruandũ) cum autem paternos honores inuidere filiis non oporteat, à ſenatore, vel ſolo clariſsimo ſuſceptum, in clariſsimatus ſciendum eſt dignitate maſurum. Verùm hoc reſcriptum, ſi rectè intelligatur, maxi- mè conſentaneum eſt noſtræ ſententiæ. Vult enim Cõſtantinus, ſi ſenator priuatos ſuſceperit filios, nẽ e editos ante ſenatoriã dignitatẽ, quamuis non vi- deãtur clariſsimi eſſe, tamen quia durũ eſt paternos honores filils inuidere, benigniore interpretatione inter clariſsimos referri. Parentheſis autem oſtendit hoc ius non ad maſculos tantùm, ſed etiam ad fi- lias pertinere. Qui aliter interpretati ſunt hoc re- ſcriptum, non animaduerterunt conſtructionem,& formam orationis cœptæ nonnunquam immutari poſt parentheſim. Quod frequentiſsimum eſt apud auctores tum Græcos, tum Latinos, vt annotauit Budæus noſter in comment. Græcæ linguæ. Hic occurrit difffcilis antinomia. à D. Marco conſtitu- tum eſt ne liberi eminentiſsimorum quæſtioni ſubicerentur. Hoc tamen priuilegio vtitur nepos ſi flius nulla fuerit aſperſus infamia, nã tunc filius impedit ne priuilegium träſeat ad nepotem. Cõtra tamen hic ait Vlpianus dignitatẽ pottus prodeſſe debere neporti, quaàm caſum patris debere ei noce- re, ſed eſt diuerſa ratio, ergo diuerſum ius eſt ſtatuẽ- dum. Nõö enim homines facile quæſtioni ſunt ſub- liciendi propter violati pudoris maculam, turpèm- que labem, quam Ful goſius infamiã interpretatur.
VI. Senatores perpetui ſunt,& 22ιαςεαανα, on Vü magiſtratus temporarij. Mouentur tamen ordine, ſi 1uſta id cauſa ſuadeat.. 2.3. 4. hic. Nec ideo capite minuuntur, quia dignitas mutatur, non ſtatus.§. quibus. Inſtit. de cap. mi. Nec prohibentur in vrbe morari: quamuis militibus igno minia miſsis id prohibitum ſi. l. z.§. miles. infra de his qui not. infa. J. ſed& milites.ignominia. infraà de excuſat. tuto. VII. Domicilium non mutat ſenator, ſi forteè in municipio aliquo domicilium habeat. l. pen. hic. nam domicilium re,& facto transfertur. l. domici- lium. infra ad municip. An autem municeps eſſe deſinat, alterius loci eſt quæſtio. Lfilij. l. municeps. infrà ad municip.
VIII. Inter priuilegia ſenatorum vnum haben- dum eſt ex J. ſed& ſi ſuſcepit. in frà de iudi. iuncta 1. fœminæ. hic. vide l. patronus. infrà de legat. 3.
1N TI T. X. DFE OFFEICIO CONsS VFI. I S.
Cribit Pomponius in l. 2. ſuprà de orig. iur. exactis regibus Conſules duos con- ſtitutos fuiſſe, penes quos ſummum ius erat. Ac de his loquens Cicero in legibus ſuis, Regio, inquit, imperio duo ſunto. Fuit ergo ſummus magiſtratus quondam Romæ. Ac tempo- re etiam Iuſtiniani ſummæ dignationis fuit: quam- uis poteſtas cius mulcum immiauta eſſet. Digna- tionem,& magnificentiam oſtendunt proceſſus,& inſignia, quæ deſcribuntur à luſtiniano Nouel. 105. tit. de Conſ. præterea, quæ leguntur apud Caſsio- dorum lib. 6. Var. Officium eius ita hic deſcribitur, quaſi in ſeruorum manumiſsione tantùm conſi- ſtat. Sed ex aliis locis quædam alia colliguntur ad eius officium pertinentia. Nam imperium habere dicitur à iuris noſtri auctoribus. l. apud. infrà de ma numiſ.vind. 13z.& 4. infrà de arbirt. I. z. infra de in ius voc.ſicut& olim habuit.J. z. fuprà de orig. iur. Præ- terea ius dicere eum obſeruauimus. l. quidam con- ſulebant. infrà de re iudic. Et expreſſum alicubi eſt, cum de fideicommiſsis cognouiſſe. vt l. Cel- ſus. infrà de lega. ⁊. l.z. infrà de alim. lega.§. I. In- ſti. de fideicom. hær. apud Vlpia.in Inſti.tit. de fidei- com. Fab. lib. 3.c. 7. tem& de quibuſdam aliis cau- ſis, vt hi loci indicant. l.tutores.§. tutores. infrà de admin. tut. l... infrà de appel.l, ſi cui libertas. infra de cond.& demon. Circa ſeruorum manumiſsionem quædam hic tractantur non valde obſcura: exce- pto co, qu od de Conſule minore viginti annis di- citur. Id enim cum alio eiuſdem VlIpiani loco pu- gnare videtur in l. ſi rogatus. infrà de manumiſ.vin- di. Verùm id ita accipiendum eſt, Conſulem, qui minor eſt viginti annis, ira demum apud ſe manu- mittere poſſe, ſi cauſſa apud collegam probata ſit. N am cum manumittere non poſsit propter ætatis infirmitatem, vt ab ea facta manumiſsio valeat, re- quiritur cauſæ cognitio apud collegam.
1N TI I. X lI. DE OfREICIO PRAEFECTI PRAETORIO. CAP. 1. b
. O. 8* . 3 5 4 e 1 S. 㦠t 5
4 6☛
KRaetoria olim dicebantur loca, in quibus Prærer ia habitabant, aut ius reddebant Drætores. 7uid.
l Nouel. 24. dc præt. Piſid. Hic autem præ- torium
SAS=S ℳn:

num haben- adi. iungal gat.z.
81CIO
aprà de orig. es duos con- ummum ius ro in legibus to. Fuit ergo .Actem po- fuitquam- llet. Digna- roceſſus,& Nouel. 10. dud Caſsio- deſcribitur, atum conſi- liguntur ad rium habere infra de ma afta de in ius tg iur. Præ- uidam con- ſum alicubi ſſe. vt l. Cel- ega.§. I. lu- tit. de fidei- m aliis cau- res. inffa de 1as. infra de miſionem ura: exce- ci annis di- ni loco pu⸗- numiſ vin- ſulem, qul d ſe manu⸗- robata ſit. opter ætati io Valeab Ie-
n. EICIO SRIO.
. pytteria „ Cuibus. 1 in quub a
0 7 Ptætoxes
In Tit. dc officio Præfecti vrbvi. 22
torium pro domo principis,& aula accipi videtur: & præfectus prætorio dici, qui cohortibus aulæ præeſt vide Sueton. in Cali. 1⁸α νλτνντ‿mme⁸&ꝓ di-
kitur à Dione:ab aliis tzapxesdν. Huius magiſtra-
tus originem docet Arcadius noſter, hic,& Pom- ponius ſupraà de orig. iur. Sed paulatim creuit eius
auctoritas,& dignatio, adeo vt inter illuſtres nunc
habeatur. Et poteſtate nulla dignitas huic æqualis eſt, auctore Caſsiodoro.
Varia Praæfectorum prætorio genera. CAFP. 11.
DRefectus prætorio vnus fuit in aula,& comi- Dhaa principis.lpræcipimus. C. de ap pel. Fuit& præfectus prætorio per Orientem: cuius etiam me- minit aurhor notitiæ Romani Imperij. C. de offic. ræf. præt. orien. Hic dicœceſes qumque habebat, Orientem, Aegyptum, Aſianam, Ponticam, Thra- ciam& harum diœceſeon quælibet cettas habebat
ſub ſe prouincias. Nam Onentis prouùinciæ quin- decim numerabantur, Aegypti ſex, Aſianæ decem, Ponticæ decem, Thraciæ ſex. Fit eriam mẽtio præ- fecti prætorio per Iljyricum. Crco.tit.& tit. de offic.
præf.præt. Afr. Huius dicceſes fuerunt duæ, Mace-
donia,& Dacia. Sub Macedonia quinque prouin-
ciæ numerantur ſub Dacia ſex. Memmit quoque
Iuſtimanus præfecti prætorio Africæ. C. de offic.
præf præt. Afriv quem cõſtituit poſt deuictam Afri- cam,& à Vandalis ereptam, vt ipſe teſtatur. Africã hic accipimus, non teruiam partem orbis terrarum, ſed miorem Afiicam, cuius caput erat Carthago,
vt ex conſtitutione Iluſtiniani, quæ de officio huius præfecti eſt, apparct. Apud eundem auctotem no-
titie Romani imperij commemorantur& alij præ- fecti in imperio occidentali: veluti præfectus præ- torio Italiæ, præfectus prætorio Galliæ.
De poteſtate Præfectorum. C( P. III. Na dignitas poteſtate huic æqualis eſt, vt 1 Niam diximus. Nã ſupremi iudices ſunt,& de appellationibus cognoſcunt. d.l. præcipimus. C. de app. nec ab eorum ſententia appellatur, vt hic dici- tur. Admittitur tamen aduerſus ſentenetam eorum Cppllestis d dr ſent. præf. præt. l. ſi quis. C. de pre- cib. imp. offer. Nouel. 119. vt ſpon. larg. quæ in Gallia dicitur requefte ciuile,& ſæpe in foro locũ habet, vt & nonnunquam aliud remedium quod noſtrates Galli vocant propoſition d erreur. Reſtuuirur etiam minor aduerſus ſententiam præfectorum præto- rio: ſed ab ipfis tanrùm, non etiam ab aliis magi- ſtratibus, vt hic& l. præfecti. infrà de min. Præter-
ea publicæ diſciplinæ emendatio ipſis committi-
tur, vt hic Arcadius au. Iraque in iudices etiam in- feriores animaduertũt..3. C. co. Denique præfectus Prætono ius conſtituit perpetuum, modò nihil le-
gibus contrarium ſtatuat. l.z. C. eo. Quare poteſta-
rem principi proximam,& propè æqualem habet. Libellus tamen ei datus litis conteſtationem non facit.. C. cod. ſicut libellus principi datus. I. 1. C. quando lib. prin. da. lit. couteſt. fac. Solet autem quæ- ri cui noſtrorum magiſtratuum comparari poſsit. & puto nullum eſſe ſimilem, faciléque aſſentior di- centibus reges ſimiles eſſe præfectis prætorio qui ſe Imperatori lubditos fatebantur. Hi aurem præfecti
5
prætorio ſuos vicarios in prouinciis habebant, qui
illorum vice fungerentur.
1N LII. XII. DL OFFI- CIo PRAEFECTI VRBI.
Lim cum in Republica non erant ma- giſtratus, ſed proficiſcebantur militiam fortè aut in prouincias earum regenda- d rum cauſa, conſtituebatur Prefectus vr-
bi, qui ius diceret in vrbe, vt auctores ſunt Pom- ponius. l. z.§. 17. de orig. iur.& Tacit. lib. 3z. Suetonius
ſcribit Iulium Cæſarem Præfectos pro Prætoribus
conſtituiſſe, qui preſente ſe res vrbanas adminiſtra-
rent. Hinc cuſtos vrbis A quibuſdam dicitur, veluti
A Iuuenale Saty. 13.& Sencca cpiſt. lib. 12. epiſt. 84.
vbi LPiſonem vocat vrbis cuſtodem.& eodem in
loco, O fficium, inquit, quo tutela vrbis contineba-
tur, diligentiſsimè adminiſtrauit. Nam& de huius Piſonis præfcctura meminit Tacitus lib. 5. Inter il- luſtres autẽ numeratur præfectus vrbi. l. quicquid.
C. de aduo. diuer. iud.& dignitate par dicitur eſſe
Præfecto prætorio. l.I. C. de præf. præt. lib ².& ma- giſtratuum vrbis maximus. 13. C. co. tit. Eſt enim prætore maior, quamuis olim inferior eſſet, vt vi- dere eſt ex Gellij liba 4. cap. 7. Sed& criminum
omnium cognitio, quæ intra vrbem admittuntur, ad præfectum vrbi pertinet. I..hic. Hinc Iuuenalis
Satyra 13. Hæc quota pars ſcelerum, quæ cuſtos gallicus vrba Vfque aà lucifero, donec lux occidat, audit? Humani generis mores tibi noſſe volenti Fufficit vna domus. J. l.§.cura carnis. hic. 1.l. C. co. Nam ſub huius diſpo- ſitione eſt præfectus annonæ,& tribunus fori ſuarij, apud auctorem notitiæ Romani imperij. Itẽ quies
Qua ſit di- at ds præ-
fedti vrbi.
1
Poteſtas eius Cꝙ un- perium.
Cura que annonæ ad huius officium ſpectat.
popularium, diſciplina ſpectaculorum,& cætera id
genus, de quibus in 1.§. quies. hic. Cauſarum ciui-
lium,& pecuniarum nulla ei cognitio hic attri- buitur, præter quam, ſi adeatur ab argentariis. l.pen.
argentario commiſſa. At verò variis pœnis vtitur animaduertendo in facinoroſos. Et mentio hic fit relegationis, ac deportationis in inſulam, fuſtiga
tionis, damnationis in merallum, interdictionis,& c.
Eſtꝗue hoc præcipuum in eo, quòd deportat in in-
ſulam:quod præſidibus non permittitur. l.rinftà de
hic. aut contrà ab aliquo conquerente de fraude ab
Paænarum genera aui- bus m faci- oroſos vtr batur.
lega. 3. Verùm hæc poteſtas, vrbis fines, aut certè cẽ.
teſimum miliare non excedit. I..§. cum vrbem. l.
vltim. hic.l. 4. C. eod. Quare non poteſt ex prouin-
ciis homines cuocare. I. 2. C. cod. Extra vrbem ta- men poteſt iubere, iudicare, ſi vera eſt apud VI- pianum lectio in J.vlti. hic. Præterea præfectus vrbi ex appellatione cognoſcit. l. ſi apud. l.cum appel- latio. C. de appellationibus. Caſsiodorus: Tu ex de- ſignatis lege prouinciis ab appellatione cognoſcis,
1IN TIT. XIII. DE OERERE (I1O QvAESIORIS.
10!

—————
3 4
8
men habent, vt auctores ſunt Pomponius in 12. de orig. iur. Taci. lib. 11. Vlpia. hic. Suetonius in Clau. cap. 24. Collegia quæſtorum pro ſtratura viarum gladiatorum munus iniunxit; detractaque Hoſtien i,& Gallica prouincia; curam ærarij Sa- rurni reddidit, quam medio tempore prætores, aut vtique tunc prætura functi ſuſtinuerant. Hæc quæ- ſtura initium eſt honorum gerendorum, vt hic VE pianus ait,& Cicero in Verrinis. Itaque quos olim principes ad honores prouchere cupiebant ‚cura- bant,vt Quæſtores crearentur:& hi proprio mune- re Quæſturæ non fungebantur: ſed libris, epiſtolis, ſiue orationibus principum legendis vacabat. Sue ton. in Nero.& Lamprid. in Alex. Sed& de quibuſ- dam rebus orationes ad Senatum miſſas, præteri-
to Quæſtoris officio, per Conſules plerunque re-
cirabãc. Candidatos principis ex ſua prouincia iuſ⸗ ſit munera populo dare, ſed vt poſt 3 uæſturã acci- perẽt pretu ram,& inde prouincià regerent. Spartia- nus in Adriano: Q Auæſturam geſsit, in qua cũ ora-
A 18
tionem Imperatoris in Senatu agreſtius pronun- cians riſus eſſet, Latinis operam dedit literis. Sue- ron in Claudio. Alij erant Quæſtores, qui queſtio- nes, indiciaque publica exercebant: quorum memi- nit Pomponius ſupraà de orig. iur. Eſt& Quxſtor ſacri palatij ſammus, ampliſsimuùſquc magiſtratus: quo funus eſt Tribonianus noſter. C. de vet. iure ucl. Huius officium verſatur circa leges dictan- das,& preces; ac reſponſa principum ſubnotanda vt eſt apud auctorem Notitie Romani Imperij.vi- de l.vlt. C. de diuer. reſcri.& Nouel. 114. vt diui. iuſsi. ſubſc.hab. Videtürque non diſsimilis Cancellario Franciæ: quod vel Caſsiodori formula oſtendit. Itaque inter luſtres hic recenſetur. 12. C. de offic. quæſto.l.præcipimus. C. de app. Hic iudicat cauſſas appellationum ſimul cum Præfecto prætorio. d. l. præcipimus.& Nouel. 23. de appel. Sub huius diſpo- tirione ſunt militantes in ſcriniis. 1I 2. 3. C. eodem. Alius eſt Queſtor inuentus,& mſtitutus à Iuſti- Qusſto⸗ niano, ad vagos homines, peregrinos,& inertes in-
7.., No eliusa Iuſi quirendos: de quo conſtitutio Nouella. 80. titu. O 221/⁄ℳl— uæ ſti 1 tatt s. de Tu.
1N TIT. XIIII DF OkEI CIO PDRAEIORIS.
— Rætor iuris dicendi cauſa primùm
creatus eſt Romæ. l.z. infrà de origi.
1 3
— . ₰ 8 6 8* 8 X XNE 1 * 3 2 8— ——
dictione. Proponebat etiam edicta, vt admoneret ciues, de quibus rebus ius dicturus eſ- ſet: quæ edicta pro iute cetto, perpetuòque recepta funt. d. l.z. Ce orig. iur. l.ius autem. ſuprà de iuſt.& iurc. Ex quo apparet maximam olim fuiſſe huius magiſtratus auctoritatem, ac maieſtatem. Nouel.13. & apud Cicer. lib. 10. epiſt. ad Plancum. Sed ca pau- latim decruit, tandêmque in ordinem redacta eſt. Nam tempore luſtiniani nec dabat iudicia, nec edicta pro ponebatmullaque huius magiſtratus for- mula apud Caſsiodorum reperitur. Et videtur re- cenſeri inter clariſsimos tantùm. I.. infrà de reb. eor. l. 3. C. de procu. tametſi magis placeat aliis eum ſpectabilem eſſe. Noucl. 23. Huius poteſtas deſcribi-
₰
1
Franc. Duareni luriſconf.
tur à Conſtantino in I.1. C. eo. tit. Et de ea quædam
alia colligi poſſunt ex iis, quæ Vlpianus ac Paulus
hic tradiderunt in 1.lI. 2.& vlt. Ab huius ſententia Præfectus vrbi appellatur. lſi apud. C. de appel. Hic poteftas tractatur quæſtio de errore publico, an nis faciat. Et praæteris aus facere dicitur. 13. Barbarius. hoc tit. Hæc ſiqui- qualis. dem lex ſcripta eſt ad Sabinum, qui ante monar-
chiam vixit. In hac igitur largumento ducto à mi-
nore vſus eſt Vlpianus, quo probat quòd ſi ſeruus
4
fucrit prætor, qui ab omnibus habebatur liber, quæ
ab co geſta erunt, rata habenda eſſe. Nam olim quo
tempore populus Romanus in comitiis cẽturiales pretores creabat, Barbarus Philippus pretor creatus
fuit, qui ſeruus erat, ſed ab omnibus liber putaba-
tur,& humaniore ratione receptum eſt, nihil eo-
rum quæ in prętura ſtatuit reprobari. Atque venia
dignus eſt maiori vnius Imperatoris error, quàm
populi totius propter isixerv.
1N TIT. XV. DE OFEEICIO PRAECTI VIGILVM.
Cribit Suetonius, Auguſtum aduerſus incendia excubias nocturnas, vigileſque
—
commentum fuiſſe: quod maximè con- uenit his, quæ à Paulo noſtro,& VIpia- no ſcribuntur in I. 1. 2.& 3. hic. Conſtituit Pau- lus, inquit lege rertia, hic opportunis locis Tribu- nos, vel(vt Dion ait) seordexe quibus præeſſet Præfectus vigilum. Hic tamen ab initio magiſtra- tus non erat, ſed extra ordinem conſtituebatur. I.2. ſuprà de origine iuris. Eius poteſtas,& iuriſdictio copiosè ſatis hic deſcribitur in 1.z.& 4. item I.I. C. eod. Medij hic ordinis eſt& ſpectabilis. 1.3 hic. Mul- ta autem de his vigilibus innouauit Iuſtinianus no ua conſtitutione ſua 13. 5e*αrτdαντεέςέιφνς. No- tandum eſt autem quod hodie qui excubiis preeſt nocturnis, nullam habert iuriſdictionem, ſed prehẽ- ſionem tantùm, qualis eſt eques qui nocturnis ex- cubiis,& vigilibus præeſt. Ludo. 1z. Conſtitutione Capitanei& domini ciuitatum excubias curant, & certa vectigalia eo exigunt nomine, de prehenſis verò& in carcentem coniectis præfecti vrbium, cæ- terique magiſtratus pro ſua cognoſcũt iuriſdictio- ne regiis legibus illis attributa.
IN TI T. Xx VI. DE OEFRI. CIO PROCONSVLIS ET
I EGaTrlI.
C4 PVTI 7.
EA 1
eie militum, dux, comes, conſularis, cor- rector, præſes: quæ omnia ab authore Notiric po- puli Romani enumerãtur& fuſius explicantur, ſi- cut apud nos alij dicuntur ſeneſchalli, alij balliui. Et horum quidam erant ciuiles, alij verò millitares. C.vt omn. iud. Conſentanca his eſt prouinciarum diuiſio apud Strabonem in extremo lib. 17.& apud Capitolmum in Marco Antonino. Preſidales autẽ prouinciæ inferiores erant cæteris, vt oſtendit Vo- piſcus
&r Jhr wn m niſl ir. taenru. Ara. er
.
——.

1 Atque venia error 3 quam
FEFICIO 7M.
ſtum aduetſus nas, igileſquc lmaximè con- oſtro,& Vpia- onſtituit Dau- is locis Tribu- uibus præeſſet nitio magiſtra- dituebatur. L.z. K iuriſdictio 4. item II. C. lis.Lz hic. Mul. Luſtinianus no 78—71ss. No- xcubiis preeſt em, ſed prehẽ⸗ nocturnis ex- Conſtitutione ubias curanp ,de prebealis ti vrbium, x
t iuriſdictio-
OEFF E1
acias tegunt- aia,proconl- Kus; magiſter nſularis,(or
te Notitic le.
piſcus in
In Tit. X VIII. de offic. Præſidis.9 25
probo, his verbis: Permiſit ſenatui vt ius
tærorium Præſidibus daret. Huc pertinet, quod Iu-
ſtinianus pleraſque prouincias ex præſidalibus præ-
torias, aut proconſulares effecit:& militarem pote-
Quata pro tonſulis di- gnitas.
ſtatem cum ciuili coniunxit. Nouel. 24.25.26.27.28. 29.30.31. Erat enim proconſulis maior dignatio,& auctoritas,vt apparet ex eiuſdem luſtiniani Nouel. 30. de proconſule Cappadociæ. Quamobrẽ ius pro-
conſulare accipiebant ſæpe Imperatores ipſi, vt au-
Kͤores ſunt Capitolinus in Pertinace,& in Marco,
Lampridius in Alexandro. Hodie medij ſunt,& ſpe gabiles.l.precipimus. C. de app. l.cos. C. de mo. mul. Proconſul autem dictus eſt quòd conſularẽ habeat poteſtatem,& pro Cõſule prouinciam adminiſtret.
Quod ſu officiu Prcõſulis,& quæ eius poteſtas. CAP.II.
4 Nie ingreſſum prouinciæ vri poteſt inſigni-
lo argenteo& cæteris id genus. 1...& vlt. hic. Nouel.
30. ſed iuriſdictionem nõ exercet, niſi volunariam.
1.. 2.3. Edictum mittere debet de ſuo aduentu; antè
quam ingrediatur, atque interdum mandare nuriſdi- gtionem ſuam. l. 4.& 5. hic. Prudẽter hoc dictum eſt ab Vlpiano. ex his enim quæ recepta ſunt, nihil eſt facile mutandum l.in nouis. de Conſtit. princ. In in-
greſlu ipſo veterem morem, ac conſuetudinem in-
rediendi ſeruare debet. l. 4 hic. Poſt ingreſſum reci- itur hoſpitio: ſed ita, ne oneret prouinciam: deinde
mãädat iuriſdictionem legato ſuo. d.l. 4. tametſi cam mandare nõ cogatur l. ſolet. hic. Exercet iuriſdictio- nem ſimul cum legato, cui cã mandauit. Nec iuriſ⸗
dictionem tantùm, aut imperiũ mixtum cũ iuriſdi- Ctione, ſed etiam merũ imperium, id eſt, poteſtatem
gladij: quã tamen poteſtatẽ non mandat legato ſuo,
niſi extra ordinẽ, cum videlicer neceſsitas aliqua id
3 exigit. d. ſolet. hic. lnemo poteſt infrà de reg.iut. In
Officii pro coxſulis cir ca extrdiu-
dicialia.
fidem ac religionem. Ac ſi vxor cum eo proficiſca- tur in prouinciam, eius factum præſtare debet. lob-
ſumma omniũ Romæ maxgiſtratuũ partibus fungi-
tur.l. ſi in aliquam.§. vlt.& l feq. hic. Ac de officio
eius in cognitione multa ſcribit Vlpia. in l. nec quic- quam. hic, quæ lectionem tantùm deſiderant. Circa
extraiudicialia verſatur aliquando eius officũ: nam
& operum publicorũ curã habet. d. l. ſi in aliquam.
& rei militaris. l.obſeruare. d. I. ſi in aliquam. hic. A
muneribus autem abſtinere debet: quamuis xenia ei accipere liceat.J. ſolet. his. l.6.& 7. infra ad leg lul. repet. C. de contra. iud. Ceterum inferioribus magi-
ſtratibus& præſertim iudicibus qui publica habent
ſalaria, non licet à priuatis munuſcula accipere, nec eſculenta quidem aut potulenta. õ. pen. vt iud. ſine quoquo ſuffra. vnde Cic. in Verrẽ ait. Omnium re- rum turpiſsimum maximeq́; nefariũ eſt, ob rem iu- dicatam pecuniam accipere, pretio habere addictã
— 5. ſetuare. hic. vt Senatuſconſulto cautum eſt, cuius meminit Tacitus lib. z.& 4. Quæ præſidum omniũ communia ſunt, ab his debent obſeruari. l. nec quic-
z tk„.....„. quam.§. vlti. hic. Siquis plura videre cupiat de huius
magiſtratus officio,& poteſtate, videat Cice. in epi. ad Qa frat.& luſtiniani Nouel. 17. de manda. princ. poteſtas huius magiſtratus finitur aduentu ſucceſ- ſoris in prouinciam. l. meminiſſe. l.vlt. hic.
De ſcio legati. C4 p. I 5. 2; 1 Egati Proconſulis nihil habent proprium, ſed mandatam ſibi iuriſditionem exerce nt. l. lega- r re r r s a am IuK„z, ſ. V ti. 13.Hiic. l.1.§. qui mandatam. in frà de offic. eius. Man
bus proconſularibus: nempe faſcibus, vehicu-
data ſibi iuriſdictione, iudicis dandi ius habent. l. le. gatus. hic. nam iuriſdictio conſiſtit in iudicis dandi licentia. l. imperium. infr. de iuriſdict. Tutoris etiam dandi ius habent. l. pen. hic. quia hoc ſpecialiter eis conceſſum eſt. l.. ipfrà de tut.& cur. Apud eos fiunt manumiſsiones. l. apud procõſulem. infrà de manu. vind. licet ante ingreſſum prouinciæ id eis permiſ- ſum non ſit.l. 2. hic. Sic conciliari poteſt antinomia que tacitè in textũ irrepſit, quando dicitur à Iurecõ- ſulto apud legatum proconſulis neminẽ manumit-
tere poſſe. Cuſtodias audiunt,&, ſi res grauiorẽ ani-
maduerſionẽ requirat, ad Proconſulẽ remittunt. ſi
uid erit. hic. l.I. C. eo. quoties de iure ambigũt, Pro- cõſulẽ nõ principẽ, conſulunt. l. ſolet. hic. Proconſul autẽ principẽ ipſum cõſulere deber. Hinc tot reſcri-
pta imperatorũ ad procõſules promanarũt, quibus
Imperatores ipſis procõſulibus eosſuper aliqua iuris dubitatione cõſulentibus reſpõdent. Cetera cogno- ſci poterũt ex tit.de offl. eius cui mand. eſt iuriſdict. IN III XVII. DE OEEI CIO pPRAEFECTI AVGVSTAILIS. SOſt Actiacum bellum victis Antonio,&
Cleopatta, Auguſtus Prefeqũ cõſtituit in
Aegypto, qui idco Auguſtalis dictus eſt,vt ait Strabo lib. 7. Quia is primũ Aegyptũ in prouinciã redegit,& à ceteris prouinciis ſeparauit, propriamque ſibi ſeruauit. Cõſtituendi cius cauſam cöõmemorat Tacitus lib. i. qui ait, vates quoſdã præ- dixiſſe tũc demũ liberã fore Aegyptum, cùm faſces
Romanorü in cã deferrẽtur. qua ſuperſtitione moti
noluerunt eã prouinciã proconſularẽ facere. Quam- uis autẽ hic inter Præfectos prætorio numeraretur: tamen minoris auctoritatis, ac dignationis eſt, quàm cæteri. 1I.& 2. C. eo.& ſpectabilis tantùm dicitur. 1.I. C. de priua. car l.quinque ſummates. C. de decu. Hic ex appellatione cognoſcit. Nouel. 23. eique ſubſunt hæ prouinciæ, Libya ſuperior, Libya inferior, The- bais, Aegyptus, Arcadia, Auguſtanica. Deponit im- perium aduentu ſucceſſoris in metropolim Aegy- ti Alexandriam, vt hic dicitur.
IN TIT. XVIII. DE OEEI.
alij, qui prouincias regunt. Cod. vt omnes iud. tam ciui. quàm crimi. Specialiter autem præſides dicun- tur, qui cum præſidatus titulo in prouincias mittũ- tur: qui titulus ceteris inferior crat, vt antè diximus. Procõſulis maior dignitas, auctoritaſque erat, cuͤm ad prouincias procõſulares regen das ſenatores tã- tum, ac conſulares mitterentur. 1. hic. Nam prõcõ- ſul ſpectabilis eſt: cæteri ferè prouinciarum rectores
clariſsimi ſunt:excepto præſide Dalmatiæ, qui per-
fectiſsimus dicitur. Præſes autem prouinciæ maius imperiũ omnibus habet in prouincia poſt principẽ. 1.4.hic. Cæterum ic obiter& per tranſennam no- tandum eſt tradi præcepta quedam qus ſeruare de- bet preſes prouincię in prouincia regenda: veluti ne prouinciales in vlteriorem familiaritatem admittat & cærera id genus. Officium eius in his verſaturIm
rimis in iure reddendo: quod, quemadmodũ face- re debeat, Calliſtratus docet in l.obſeruandu m. hic
C

——— ———
—
——
—⅛
—————
——
Proc. Cæſ. nomina.
Eius offi⸗
cium.
4 3) —
Er. Sed ius reddit tantùm in homines prouinciæ ſuæ.l. 3.bicItem ius non reddit ſuis.l.ſenatuſconſulto. hic. ſed in ſuos poteſt.l. 4. C. de offi. rect prouin. Iuriſdi- gtionem exercet voluntariam,& contentioſam. l.z. hic. Dat iudicem, ſi ita ei viſum fuerit.l. æpe.& l. ſeq.
dan. iud. In facinoroſos ani-
hic& l placet. C. de pe ¹d 1 maduertit gladio, pœna metalli,& aliis huiuſmodi
pœnis. lillicitas.§. qui vniuerſas. hic. In vincula cõ- licit non tantùm nocentes, ſed etiam furioſos, qui aliter contineri non poſſunt. I. congruit.& l. diuus. hic. Non deportat in inſulam. l.-. infrà de leg. 3. l.in- ter pœnas. infrà de interd.& releg. In pœnis infli gendis ſeuerius animaduertit, propter circunſtan- tiam aliquam: qua in re plerunque damni dati ra- tionem habet. l.vlt. hic. VItro conquirit facinoroſos interdum, vt quieta ſit, pacataque prouincia. l.con- gruit.hic. Curare debet, vt omnis fraus, ſimulatio, iniuria,& vis prohibeatur.l. illicitas. hic. Aedificio- rum refectio ad ipſius curam pertinet. l. 7. hic. Mul- ctam dicit, eamque remittit interdum, propter ino-
iã I. illicitas.§.vlt. hic. l. cos. C. de mod. mul. Laliud. infrà de verb. ſign. Omnium igitur magiſtratuũ, qui Romæ ſunt, partibus fungitur. Lex omnibus.& J. ſeq. hic. Nec recuſari poteſt, cùm nemo audeat tãto iniicere ſuſpicionem magiſtratui. Donũ non capit. l.plebiſcito. hic. Fines prouinciæ nõ excedit. l. illud. hic. Finitur poteſtas eius aduẽtu ſucceſſoris..ſi forts. hic. Abdicatione non amitrit imperiũ. I. pe. hic. Fini- ta poteſtate manet in prouincia quinquaginta dies. C. vt omnes iud.& No. 8. vt iud. ſine quoquo fuffrag.
1N TIT. XIX. DE OFFEICIO PROCVvRATORIS CASARIS
VvEIE RATIO NALIS.
cipis priuatarum procurationẽ habet: quã procurationẽ primùm ſub Seuero conſti- tutã fuiſſe auctor eſt Spartianus. Idẽ& Ra tionalis dicitur in inſcriptione, ſicut& apud Capi- tol.& Lampridium in Alexãdro,& in 1.z. C. de mo. muld. noſtri autem Cõſulti qui caſtius locuti ſunt, eum qui publicũ fiſcum curaret, procuratorẽ Cæſa- ris, non rationalẽ dixerunt. Dicitur etiã curator Cæ- ſaris. J. vlt. hic.& procurator priuatę rationis. l.procu- rator. C. de eden.& rationalis rei priuatæ. I. vlt. C. de aduo.fiſ.l. 4. C. de fund. rei pri.& pręfectus fiſci. l.z. in- frà ne quid in loco pub.& 1os X6*ο in Aegypto apud Strabonẽ lib. 17. Differt à comite rerũ priuatarũ de quo extat titulus in Codice. nã ſub hoc comite erãt rationales rerũ priuata. baſtagmata priuata. N 3 24 caæyu fuit ferculũ rebus fiſcalibus deportãdis accõ- modatũ. præpoſiti gregũ& ſtabulorũ, procuratores ſaltuũ, atque etiam ſub diſpoſitione illius Comitis erant ſacrę largitiones, apud auctorẽ notitie Roma- ni imperij. Sed alia poteſtas acceſsit huic comiti, vt cõſtat ex formula Caſsiodori lib. 6. Var. De hoc co- mite ſcribit Theodoritus lib. 3. Eccl. hiſt. c. 12. Eſt&
alius comes, qui dicitur ſacrarũ largitionũ, qui donis
præſidet prineipis,& remunerationibus, auctore Caſiodoro.l. palatinos. C. de pal. ſac. larg. Sed aucta eſt eius poteſtas,& quædam alia ei attributa ſunt, vt Caſsiodorus oſtẽdit. Hic autẽ rẽ gerit Cæſaris, ſicut alius quiuis procurator:tametſi quædam præcipua ſpecialia que habeat. l..& 2. hic. Nẽpe quod Ccæſaris
ö anc. Lunren lurliconl.
jRocurator Cæſaris dicitur, qui rerũ prin-
2*
—
nomine hæreditatẽ poſsit adirs& cogere principis pecuniã ſiue ex hæreditate, ſiue ex delicto, ſiue ahũ- de debitã: iuriſdictionẽ nullã olim habuit, vt aperte oſtendit Dion in Tiberio. Primus omnium Diuus Claudius iuriſdictionẽ ei dedit. Tacit. lib. 1z. Eodem
anno ſepius audita vox principis, parẽ vim habendãà
rerũ à procuratoribus ſuis iudicatarum, acſi ipſe ſta- tuiſſet. Ac ne fortuitò prolapſus videretur, Senatus quoque conſulto cautũ plenius quàm antea,& vbe- rius fuit. Sueton. in Claud. Vt rata eſſent, que procu- ratores ſui in iudicando ſtatuerent, precario exegit. Rationales tam citè mutabat, vt nemo niſi annum cõpleret, eoſque malum neceſſariũ vocabat. Hodie iuriſdictionem habet inter fiſcum,& priuatos. l.nec quiquam. ſuprà proxi tit. 1.1. C. de iuriſdict. l. procu- rator. C. de eden.& tit. C. vbi cauſa fiſc. Pœnę tamen conſtituendæ ius non habet. l.vlt. hic.
IN TIT. XX. DEL OFFEICIO IVRIDICI ALEXANDRIE.
( Trabo lib.17. ſcribit ſub Præfecto Augu- Iſtali, qui vicẽ principis obtinebat, fuiſſe a- an orle, quem hic Iuridicũ dicimus,&
Spartianus in Seuero: Alexãdrinis ius Buleutarum, id eſt creandorũ decurionum dedit, qui ſine publico
coſilio, ita vt ſub regibus, antè viuebant, vno iudice
contenti, quem Cæſar dediſſet. Eius officiũ verſatur in iuriſdictione. itaque poſſunt adoptiones apud eũ fieri, quaſi legis actionem habeat. l.. hic. Tacitus lib. 12. Diuus Auguſtus apud equeſtres, qui Aegypto preſiderent, lege agi, decretaque eorũ perinde haberi iuſſerat, acſi magiſtratus Romani cõſtituiſſent. Da- tio tutoris ſpecialiter quoque huic permiſſa eſt. I.z. hic. Itẽ donarionum inſinuatio, publicatiõque apud hunc maxgiſtratũ fit. l.1. C. cod. tit. Et hunc Auguſtus præfetto Agypti quaſi ſpeculatorẽ appoſuit. Erant præter ſupradictos magiſtratus, Romę& in prouin- ciis alij magiſtratus, vt Duumuiri, ciuitatũ defenſo- res, ſicut Tribuni plebis Rome. Et ita hi ſunt diſtin- guendi magiſtratus. Tacitus lib. 1z.
1N II T. XXI. DE OfFEFEI- CIO BIVS, CvI MANDATA
EST IVRISDICGCTIoO.
De hoc dicemus infrà ſub titulo de iuriſdi- Ctione omnium iudicum.
1IN TEIT. XxXII. DEOEEI CIO ASSESSORVM.
3 Olebat olim magiſtratus aſſeſſores quoſ- dam,T& conſiliarios aſſumere, quorũ con 8 ſilio in reddendo iure vterentur. l.l. C. eo 9 b 4.. 8 4 .— Quo munere functi ſunt aliquãdo Pau- lus, atque VlIpianus apud Papinianum Præfetum Liatonio„‚vt auctor eſt Lampridius in Alexandro. ide amefum ſec quod prætor. infrà de eo quod Wer fan Veras ita demum magiſtratibus licet 6 3 igere, iaonei ſint. Eligi enim debent vi- 1 8 atæ pro itatis, innocentiæ& integritatis,& ree antes ſcienria iuris. Infames aſsidere prohi- entur. l. ſfecunda. hic. Libertos aſsidere poſſe Mar-
tianus ait: dict. kz. quanquam lege Viſellia ab hono- 8
ribus
— penes hunc fuiſſe iuris dicẽdi poteſtatem.
ua!es a,
ſeſores.
Aim cum ffoum. Gaig vone M mul bült 43 tusc Tu
b

are um em uit. Item nõ poſſunt in prouincia ſua aſsidere vltra iuris profeſsionẽ aſſeſſores imperiti der ätu vP autẽ um acſi 1 ſenc uatuor mẽſes.l. in conſiliariis. C.eo.l.hi qui..ſi cul. tepore quo aſsidẽt,m egotia tracta rein 3 92 3 Itorio leretur 9 eſta. infrà ex quib. cau. maio. Spartianus in Nigro: Huius nõ poſſunt. Ipe. hĩc. ac ne in alieno Fies duocatio, vne amant e, edam illud fuit, vt nemo aſsideret in ſua prouincia, qui 10- nis officio vti. vlt. C. eo. Salariũ habẽt publicũ, quod Phun cu e cus ſatis indicat Nigrũ imperatorẽ huius iuris au- ipſis præbetur à Præſidibus. I.I. C. eod. Nouel. 17. de 7⁴⁶⁴νε
end qug procu. thorẽ fuiſſe. Sed quid dicemus, ſi eadẽ prouincia ſub maãd. princ. Spartianus in Nigro: Addidit conſiliariis „ ecario exegit duobus Præſidibus conſtituta eſt, vt Germania, aut falaria, ne eos grauarent, quibus aſsiderẽt, dicẽs iudi- 2dex neo mo niſi ann M'yſia? Martianus ait, eũ, qui ex altera prouincia or- cẽ nec dare debere, nec accipere. Lãpridius in Alexã- Jare debet,
In Tit. I. de iurifdichione. 2
tibus repellũtur. C. ad leg. Viſel. Hinc Sueton. in Ne rone: In curiã libertinorũ filios diu non admiſit, ad- miſsiſque à prioribus Principibus honores denega-
tus eſt, in altera aſsidere poſſe. l.3z.hic. Hinc etiã exiſtit quæſtio, an in conſilio curatoris Reip. ſiue ciuitatis Alicuius, vir ciuſdem ciuitatis aſsidere poſsit videtur cnim eadem ratio, aut etiam maior, quàm in preſide
rouinciæ. Sed quia publico ſalario nõ fruitur, id ei permiſſum eſt. Quis enim abſque ſalario in alienam
/
ſi aſſeſſoris conſiliũ prauũ& iniquũ fuerit, erit con-
ſultori ipſi peſsimũ. Nõ enim modò doli, ſed imperi tiæ quoque nomine propter temere ſibi arrogatam
dro. Aſſeſſoribus ſalaria inſtituit: quãuis dixerit eos eſſe promouẽdos, qui per ſe Rẽp. gerere poſſent, non per aſſeſſores. Inde nata eſt queſtio apud Papinianũ
tractata in l. diẽ functo. hic. l. ſed addes.§. vlt. infrà lo-
ca. Legatus Cæſaris, ſiue præſes prouinciæ aſſeſſori- bus ſalariũ annuũ præſtituit. Finita eſt eius admini-
nec accipe- re.
DFEö 1010 ciuitatem iretel. vlt. hic. Curatorum autẽ huiuſmodi ſtratio ante annũ:an reſidui etiã tẽporis ſalariũ ipſis DRIE mentio eſt alibi, vt in limperatores. infra de pact.. preſtari debeat, quæritur. Videtur enim ſatis eſſe, ſi infrà quod vi aut clam. l.ad curatoris. infrà de dano pro portione tẽporis; quo aſſederunt, ipſis ſoluatur, rafecto Au u. inf l.imperatores. infr. de admi. rer. ad ciui. perti. Capi arg. l fructus. in frà ſolu. matr. Sed Papinianus cõtrà tinebavfuiſſe J. tolmnus in Antonino: Curatores multis ciuitatibus, reſpõdit. Non enim, inqunt, per eos ſtetit, quominus licũ dicimus,& 2 latius ſenatorias tẽderet dignitates, à ſenatu de- operã ſuã præſtarẽt, ſed per mortẽ legati. d. l. ſed ad- Edi poteſtatem. dit. Ac de officio huius curatoris librum ſingularem des.§.vlt. infrà loca. Diuerſum ius in eo ſeruatur, qui us Buleutarum, ſcripſit Vlpia. ex quo ſumptũ eſt c. 4. infraà de decr. ab ante tẽpus ſucceſſorẽ accepit. quãuis ne hoc quidẽ qur ſine publio orqd. fac. c. 5. infrà de ope. pub. c.z3 intra de vſur. Off- caſu per aſſeſſores ſteterit. d.l. diẽ functo. hic. quia vi- ant, vno iudict Aſeſaum cium autem aſſeſſorũ verſatur in cõſilio dãdo circa detur hoc inter cos actũ ab initio, vt tandiu ſalario ofKii verfag Pum. camin quibus de iure quęritur: cuiuſmodi ſunt cogni annuo fruerẽtur donec ſucceſſor à Principe datus tiones apud i tiones, poſtulationes‚ libelli, edicta, decreta, epiſtolæ. eſſet. Solebãt enim principes arbitrio ſuo magiſtra- hic. Tacitus lb. d. L. hic. Itaque iuris ſtudioſis, id eſtiuriſperitis hoc tibus ſucceſſores dare. Capitolinus in Antonino: „qui Aegypto munus deferri ſoletſic enim accipiendũ eſt hoc ver Succeſſorc bono iudici viuẽti nulli dedit,n iſi Orphi petinde laben bü in Imoris. infraà de pœ.l. 4. infrà de extraord. cog. to Prefecto vrbi, ſed petẽti. Lãpridius in Alexãdro: Si Kiwient Da.& apud Sueto. in Nero.) Sed& antiquitus magiſtra vnquã alicui preſentiũ ſucceſſorẽ dedit, ſemper illud il eſt. 12 tus cogebant luriſperitos ſibi aſsidere, quaſi hoc mu- addidit, gratias tibi agit Reſp. eũmq; muneratus eſt euea apud nus non poſſet detrectari, ſicut nec munus iudicãdi. ita, vt priuatus pro loco ſuo poſſet honeſtè viuere. dutfut ANCISCI DVARENI IVREG ppoſuit. Erant T R A N 1 b V C 0 N. „Kinprouin- 1N I.IB. SECVNDVM DIGEST. SEV PANDECI. irr defenſo- METHODICA ENARRATIO. hi ſunt diſtin-
TIT. I. DE IVRISDICTIONE. Quiqd ſit iuriſdictio,& de homonymia huius verbi, ex qua plerique errores naſci ſolent. ¶ 4. I.
OEFFI— E hac nobiliſsima parte iuris ci- idem, hic. Põponius, in I. 2. de orig. iur. Decẽ, inquit, 2474 Kuilis quid ſentiã poſt tot alios,&& octo Pretores in ciuitate ius dicũt. Et Vlpianus in * veteres,& nouitios ſcriptores, ià I.i. infrà de extraor. cog. ait, Præſidẽ ius dicere prece-
eiuriſdi- UD ſæpe alibi teſtatus ſum, ac præſer- ptoribus liberalium artium,& aliis huiuſmodi per- S tim in lib.. D iſp.& in libello quẽ ſonis, cùm extra ordinem cognoſcit de mercede,&
— 88 inſcripſi, de Iuriſdictione& impe- honorario, quod eis debetur. Sed& Suet. in Clau. OFEI- rio. Sed inſtituti noſtri ratio nõ ſinit nos rẽ tãtã nũc cognitionem extraordinariam de fideicõmiſsis, iu- trãſilire, de qua vix vnquã ita dictũ fuerit, vt ſatis ex riſdictionem vocat: cùm tamen prætor fideicõmiſ- plicata videatur. Ac eò breuior futura hic eſt noſtra ſarius iudices non daret, vt poſtea dicemus. Quoties
Kores quol- diſputatio, quòd ex eiſdẽ ſcriptis noſtris, quæ iã edita igitur quis auctoritate publica aliquid ſtatuit, quod
e, quoru eon ſunt, poterit lector ſtudioſus aſſumere, quæ hic à no- ad ius,& iuſtitiã pertineat, ius dicit. Nec refert iuſteè,
acur.Li. C. o. Iurifdictio bis omiſſa fuerint. Vt igitur ad rem veniamus, luriſdi an ſecus.quandoquidẽ hęc cõſuetudo loquẽdi ad id liquãdo Pau- quid. ctio nomen geueris eſt, ac ſpeciei, ſicut adoptio. l.t. de refertur, quòd magiſtratũ facere cõuenit. l. pe. de iuſt. m Præfectum ado.( Ler— uur pro omni cognitione, pro& iure. Hinc actus legitimi manumiſsio, emancipa- m Alexandto. nũtiatione, decreto in quacũq; cauſa, ſiuc ea ſit ciui- tio, adoptio, ad iuriſdictionẽpertinere dicuntur. 1.2. fra de co gu lis, ſiue criminalis. Quo ſenſu nõ diſtnguitur ab im de off. procon.& leg. era figuificatic huius verbi aratibus lice perio: quinimo imperio vtẽs magiſtratus, iuriſdictio ſpecialis eſt, ſecundũ quã iuriſdictio diſtinguitur ab dit gebent V⸗ nẽ exercere dicitur. l.i. ſuprà de off. eius. Nec verò di- imperio. l.imperiũ. l. ubere. Nam poteſtas animad- um,& ſtinguitur à cognitionemam cognoſcẽs etiam Præ uerten di in facinoroſos homines, imperium dicitur, incege fobir tor dicitur ius dicere, aut iuriſdictionem exercere. lſi non iuriſdictio. d.limperium. Ex quo apparet iuriſ- Gidere Pkha⸗ Quus 4 1 4 82.. C 8 eh

28 Franc. Duareni luriſconſ.
dictionem in cauſis tantum priuatis,& pecuniarlis verſari:id quod etiam vulgò receptum eſt. Cur apud Vlpianum iuriſdictio Aicatur ſé,indices Aãdi Icenria,& cur aliter inſcribatur titulus, de juriſe di- crione in Digeſtu, quam in Codice Iuſtiniani. CAy 11. Irantur pleriq;, nec ſatis aſſequi poſſunt,pro- N pter ignorationem antiquitatis, quòd Vlpia- nus ait iuriſdictionem eſſe, udicis dandi licẽtiam. I. imperiũ. hic. adeo vt paulò audaciores nõnulli con- tendant legendum eſſe apud Vlpianum, non, iudicis dandi, ſed, iuri dicendi: contra fidem omniũ exem- plarium Verum hi animaduertere debuerũt, ad mo rem priſcũ,& ſui temporis reſpexiſſe Vlpianũ: quo tẽpore Prætores& alij ſimiles magiſtratus iudicia, & iudices dare in cauſis priuatis,& pecuniariis, ma- gis quàm iudicare ſolebãt. Qua ratione idem Vlpia- nus docere volens quàm latè pateat ius dicentis offi- cium, ait eum poſſe iudices litigãtibus dare, nec vllã cognitionis, aut iudicationis mentionẽ facit. I.i.hic. Hinc iuriſdictio à cognitione ſeparatur apud Sue- ton. in Nero.& apud noſtros quoque auctores. Iudi- ces enim dati à Prætore cognitionè habent, iuriſdi- Kionẽ nõ habent.l.ait pretor. infrà de re iud. l. notio- nẽ. infrà de ver. ſign. Cætera argumẽta, que huius rei confirmãdæ gratia alibi adduximus in l.iuriſgentiũ. de pact. in diſp. Anni. in Apol. de iuriſd. quia ſuper- uacaneũ eſſet ea repetere, nũc omittimus. Non infi- ciamur tamẽ, prætorẽ aliquando cognouiſſe in cau- ſis priuatis: ſed extraordinaria huiuſmodi cognitio dicitur à Iurecõſultis, quòd contra ſolitũ morem id fieret:vt, exẽpli gratia, cum profeſſores liberaliũ ſtu- diorum mercedẽ petunt. li. infrà de extraordi. cogn. cum pater filiũ, quem habet in poteſtate ſua, petit. LI. infrà de rei vind. id enim cauſe ac perſone fauor exi- git. In abſentes quoque, cũ quibus acceptũ non erat iudicium, propter abſentiã pronuntiabat Prætor ip- ſe, poſtquã edictis propoſitis eos vocauerat. l. ſi præ- tor. 75. ad peremptoriũ. 68. infrà de iudi. Preterea in reſtitutione in integrũ cognitionẽ aliquam adhibe- bat. l. quòd ſi minor.§.vlt. infrà de minor. Item in de- cretali bonorum poſſeſsione,& aliis ſimilibus quæ mixti imperij eſſe dicũtur. l. 4. bic. Item Preror fidei- cõmiſſarius ipſe cognoſcebat de fideicommiſsis, nec formulam, aut iudices dabat, vt diſertè ſcribit Vlpia- nus in reliquiis Inſtitut.tit. de fideicom. Quare fidei- cõmiſſorum perſecutiones dicuntur extraordinaric. l.pecuniæ verbũ.§. actionis. infrà de verb ſign. Ac de his accipiẽdi ſunt pleriq; iuris auctorum loci, in qui- bus legimus Prætorem cognouiſſe, ac iudicaſſe. l. Ti tiæ. infrà de auro& arg. leg. l. iudicate. infrà de exc. rei iud I ſi cui legatũ. infrà de condit.& demon. l.z. C. de procur,cum ſimi. Adde, quòd poſteriorũ Imperato- rũ temporibus, nẽpe à Diocletiano vſq; ad Iuſtinia- nũ, cognouerunt magiſtratus, ac dandorũ iudicum mos ferè obſoleuit Primùm enim coſtituit Diocle- tianus, Præſides poſſe cognoſcere, de quibus cauſis ante iudices dabant,& vetabantur ipſi cognoſcere. l placet. C. de pedan. iud. Deinde Theodoſius ſtatuit neceſſariã nõ eſſe actionis impetrationè, vt corã ma- giſtratu aliquis conueniatur. l.z. C. de for.& impe. id quod non ſatis à Diocletiano expreſſum fuiſſe vide- batur. Cõſtitutione autẽ Cõſtantini, de iuris formu- lis amputandis, quæ Theodoſij conſtitutionẽ ante-
ceſſerat. l... C. de for. vetus dandorũ iudiciorũ mos nõ fuerat immutatus, ſed aucupationibus verborũ, captionibũſq; fuerat ita per eũ proſpectũ, vt formu-
æ adtibus inſidiantes ex eo tempore amputarentur-
Nä& ante illud tépus Claudius actiones reſtituere iis ſolitus fuit, qui apud priuatos iudices plus peten- do formula excidiſſent, vt auctor eſt Suetonius in Claudio. Ex his perſpicuũ eſt, ſi ad tẽpora Vlpiani reſpiciamus; recte dici iuriſdictionẽ eſſe, iudicis dãdi licentiã: ſi verò poſteriorũ temporũ habeatur ratio, non malè definiemus uriſdictionẽ, cognoſcendi, iu- dicandiq; faculratẽ in cauſis priuatis, ac pecuniariis, pro quibus actiones ciuiles prodite ſunt. Hinc etiam cognoſci poteſt, cur inſcribatur hic tractatus in Di- geſtis, De auriſdictione: in Codice verò luſtiniani, e iuriſdictione omniũ iudicũ. Cum enim tempo- re Iuſtiniani,& quorundã aliorũ Imperatorũ, iudica- rent magiſtratus,& iudices dicerentur, exténtque in co Codice pleræque ea de re conſtitutiones, viſum fuit compoſitoribus Codicis, titul. ponere de iuriſ- dictione omnium iudicum. At Digeſta ex veterum Iureconſultorũ ſcriptis cõpoſita ſunt, quorũ tempo- re magiſtratus nõ udicabãt, niſi extra ordinẽ in qui- buſdam cauſis, ſed iudices dabant: ideõque iudices dici non ſolent ab eiſdem auctoribus, niſi perrarò. Quamobrem hic tractatus, de officio magiſtratuũ, quod in zuriſdictione verſatur, non aliter inſcriben- dus fuit, quàm de iuriſdictione: poſt tractatum ſcili- cet, de officio ſingulorum magiſtratuum, de quibus diſputatum fuit libro ſuperiore. Quid ſit imperium tam merum, qudm mixtum:& quid à iuriſdictione vtrunque differat. CA P. III. Mperiũ generaliter accipitur,& ſpecialiter, ſicut
Duplex lu- riſdlictionis definitio.
Imperii ge
Iiuriſdictio. Genæraliter acceptũ non diſtinguitur à neraliter& iuriſdictione, ſed quæ iuriſdictionis ſunt imperio di- ſpecialiter
cũtur expediri. l. cũ prætor. infrà de iud. letſi pretor. ſuprà de off. eius. l.z. fupra de adop. Quoties enim ma giſtratus pro poteſtate aliquid facit ius reddẽdo, im perio vti recte dicitur. Apæcialier acceptũ diſtingui- tur à uriſdictione. l. imperiũ. l iubere. hic. kea que in- frà ad municip. l.1.§.vlt.& I.vlt. ſuprà de off. eius. nam præter iudicis dãdi, aut etiã cognoſcẽdi, ac iudicãdi facultatẽ in cauſis priuatis, in qua iuriſdictio conſi- ſtit, magiſtratus pro poteſtate quædã alia faciũt, que imperij eſſe dicũtur. Eſt autẽ imperiũ duplex, merũ, & mmxtũ: quorũ hoc cohæret iuriſdictioni, alterũ ab ea ſeparatũ eſt. l. im periũ. hic. l.. ſuprà de offl. eius. id- que vis ipſa verborũ ſatis indicat. Merũ nanq; id di- cimus, quod purũ, ſolũ, nec cũ alio mixtũ eſt. l./. de
yer. obl. li bona fides. infrà depo. l.cum ſeruus. infrà de cõd.& demõ. Ac magiſtratus, qui iuriſdictioni præ-
eſt, iure magiſtratus ſui modicè coercere poreſt, bo-
norũ poſſeſsionẽ dare, in poſſeſsionẽ mittere, in in-
tegrũ reſtituere,& cætera id genus facere, quæ ideo
mixti im perij eſſe dicũtur, quia quodãmodo acce-
dũt iuriſdictioni. d. l. imperiũ. l.iubere. hic. l. ea quæ.
infrà ad municip. Poteſtatẽ verò gladij ad animad-
uertendũ in facinoroſos non habet magiſtratus, niſi
lege ſpecialiter delatam: ideõque hoc imperium di-
citur merum, quia cum iuriſdictione mixtum non
eſt, nec cum ea quicquam commune habet. d. l. im- perium. hic. I.I.§. qui mandatam. ſuprà de offic. eius
tametſi idem magiſtratus plerunque& iuriſdictio-
nem,& merum imperium habeat. Cum enim pri-
muùm
ſumitur.
Imperium
duplex.
Mern im⸗-
perii quid.

Epo 8
4 Ja Vlpini Danl ludicis dädi ſdiha ndeatur ralio, Lfinm
cognoſcendiiu- 8,3
m enim tempo⸗ beratorũ, iudica. ur exténtque in tutiones, viſum ponere de iuriſ. geſta ex veterum t, quorũ tempo- ra ordinẽ in qui- deõque iudices a8, niſi perrardò. io magiſtratuiũ, aliter inſcriben- tractatum ſcill. uum, de quibus
mixtum:& quid
CA P. I11. ſpecialitenſicut Imeiii 9 diſtinguitura veralia unt imperio di· fetialin ud.letſi pretor. ſumuu. uoties enim ma
Ius reddẽdo, im
eptũ diſtingui- hic. ea que.in-
qe off eius. nam
di, ac iudicãdi riſdictio conſi⸗
alia faciũt quę mmperum duplex, merl, auplex oni, alterla
mum Romæ creati ſunt magiſtratus iuris reddendi
cauſſa, poteſtas animaduertendi eis conceſſa non
eſt,vt docet Pomponius ſupra, de orig. iuris. ſed poſt
multum temporis lege ſpecialiter delata eſt Præto-
ribus, ac Præſidibus, cùm perpetuæ quæſtiones facte eſſent, quæ antè in fingula crimina à populo man- dabantur, vt diximus lib.I. Diſput. c.33. Locus lpiani de mixto imperio,& iuriſ⸗ Aiczione qeclaratus ex Pandetti Florentinv. CA2. 1777. X his facile colligi poteſt interpretatio I.3. ſub F hoc titulo, quæ VIpiani eſt, ex lib.. de officio uæſtoris. vbi Haloander ita legit ad finem. Quod in danda bonorum poſſeſsione conſiſtit, vt iuriſ-
dictio iudicis dandi licentia. Sed in Florentinis
Pandectis,& aliis exemplaribus, quæ aute editio- nem Haloandri à typographis impreſſa ſunt, ira le- gitur: Quod in danda bonorum poſſeſsioue conſi- ſtit. Iurifdictio eſt etiam iudicis dandi licentia. Et hæc varietas lectionis fecit, vt huius tempori 5 qui-
dam ceru diti à nobis diſſentirent, cùm nos Haloan- dri lecionem ſequeremur, quæ tum Florentina eſſe
credebaturęilli vulgarem ac receptam magis proba- rent. Verùm mihi paulò diligentius hæc expenden- ti, videtur idem& Noricæ& Florentinæ lectionis ſenſus eſſe. Cum enim dixiſſet VlIpianus, mixtum imperium eſſe, cui etiam iuriſdictio ineſt,& in dan-
da bonum poſſeſsione conſiſtere, ſubiccit hec ver-
ba: dictio eſt etiam iudicis dandi licentia: vt oſtend b modò bonorum poſſeſsionem dare, quod eſt im- perijyſed etiam iudicem dare, quod eſt iuriſdictionis. Cæteri hanc particulam, u r IAM, aliò referunt, quàm nos, non animaduertentes, Vlpia. loqui non
generaliter de iuriſdictone, ſed de ea tantùm, quæ meſt imperio: quia diſpuratio apud Vlpian. eſt de
imperio magis, quàm de iuriſdictione Alioqui nihil
opus erat, cam voculã addere, ſed ita diffinire opor- tebat, luriſdictio eſt, iudicis dandi licentia: vt à nobis
factum eſt ſuperius. Si quis verò obiiciat, magiſtra- tibus municipalibus ca, quæ imperij mixti ſunt, non competere, quamuis iuriſdictionem habeant. l. ea quæ. infrà ad municip. atque ideo mixtum impe- rium non ſemper iuriſdictionem ſequi: reſponden- dum eſt,totam hãc noſtram diſputationem de im- perij ac iuxiſdictionis diffinitione& diſtinctione, ad
magiſtratus populi Romani, non ad municipales
pertinerc. Ea enim, quæ ſunt imperij magis quàm iuriſdictionis„non poteſt facere magiſtratus muni- cipalis: præterquam in cauſa damni infecti, quæ ce-
leruatem defiderat. l.l.l. 4.5§. duas. infrà de damno in-
fec. Et animaduertendum eſt, tam ea, quæ dicuntur de mixto imperio, quàm quæ alibi de magiſtratibus municipalibus,& damno infecto. d. l. ea quæ. ad mu- nicip. d. l.4§. duas. de damno infe. ſcripta fuiſſe eodẽ in loco, nempe lib.. ad Edictum. vt inſcriptiones le-
gumi ndicant. Nam cum Vlpia. docuiſſ et mixtũ im
perium conſiſtere in dãda bonorũ poſſeſsione:item
iubere cauere prætoria ſtipulatione,& in poſsionem
mittere, iImperij magis eſſe, quam iuriſdictionis,& quædam alia eiuſmodi: mox(vt credibile eſt)adiecit
quæ ſequũtur: Cũ res damni infecti celeritatẽ deſide-
rat,& periculoſa dilatio prætori videtur, ſi ex hac cauſſa iuriſdictionẽ ſibi reſeruarer, ideo magiſtrati- 4— 4. 4
deret, eum qui imperium tale habetpoſſe non
li autẽ illa ſunt eodẽ in libro: Ea quæ magis imperij
ſunt, quàm juriſdictionis, ma giſtratus municipalis
facere non poteſt. d.la quæ. ad municip.
An quæ ſpecialiter lege deferuntur alicui magiſtratui, imperij eſſe dicantur. C4 p. V.
TLlad queſitum eſt, an quæ ſpecialiter, ac nomina-
rim lege deferũtur alicui magiſtratui, imperij eſſe
rectè dicantur:vt datio tutoris, poteſtas decernendi,
de alienãdis minorũ prædiis, aut de tran ſactione ali- mẽtorum. Hec enim nõ cõpetunt iure magiſtratus, & more maiorũ.l.2.ſupr. de Oofff. eius. L.. infrà de reb. eor. l. cùm hi. õ. ſed nec mãdare. infrà de tranſanꝗ. Et ſanè poſſunt dici neque imperij, neque iuriſdictionis eſſe:vt de tutoris datione expreſſum eſt in l. muro.§. tutoris datio. infra de tute. Nã non ideo competunt alicui, quòd imperium, iuriſdictionémvce habeat: ſed quòd ſpecialiter lege deferantur. Conſiſtũt ramẽ hec omnia in aliquo imperio,& poteſtate. Ac viderur magiſtratus cum tutorem dat, aliquo imperio vti. Et
quia hoc imperium lex ferè defert iis, qui iuriſdictio
nẽ habẽt, puta prætori, vel preſidi, nõ malè dicentur mixti imperij eſſe:de tutoris tamẽ datione illud dici non poteſt, quia hæc competit etiam iis qui nullam iuriſdictionem habẽt. l.vbi abſunt. de tut.& cur. dat ab his. Vt igitur omnia pau cis cõplectamur, quæ ad poteſtatẽ magiſtratuũ ſpectãt,& omnem ᷑πνπέ νσ omittamus, triparrita diuiſione hic vtemur. Nã ma- giſtratus quędam facere poſſunt propter iuriſdictio- nẽ, quam habent, cuiuſmodi hæc ſunt, iudices dare,
cognoſcere de cau ſis priuatis,&c. d. l.imperium. hic.
quędã faciunt nõ propter iuriſdictionem, quam ha- bent, ſed propter imperiũ, quod iuriſdictioni cohæ-
ret: cuiuſmodi ſunt, coercere, bonorũ poſſeſsionẽ da
re,& cetera id genus, quę magiſtratibus municipali- bus non cõpetere dicũtur. d.j. imperiũ. l. iubere. hic.. ea quæ. infrà ad municip. Alia cõpetunt eis nõ pro- pter imperiũ. juriſdictionemve, quã habeãt, ſed quia ſpecialiter ipſis deferũrur. Huius generis eſt, poteſtas gladij: quæ ideo poteſt dici neq; imperij neq; iuriſdi Kionis eſſe, quãuis aliquod imperiũ in ea verſetur. Nõ enim ideo quis gladij poteſtatẽ habet, quòd im periũ iuriſdictionèmve habeat. Eius rei argumẽtum eſt, quòd Cõſul hac poteſtate olim caruerit: quẽ ta-
mẽ imperiũ habuiſſe nemo negauerit. l.z.§.«xactis.
de orig iur. Eadẽ ratio dationis titoris,& aliorũ hu- iuſmodi, de quibus antè diximus. Sed& legitimi a- ctus.j. actus legitimi. de re. iu. ſiue(vt Iuſtinianus vo- cat Nouel. S8r) legis actiones, ſpecialiter quoque defe
rũtur cerris magiſtratibus. l.z. ſuprà de offi. proconf.
Erãt enim ritus quidã ſolẽnes legibus introducti, vt
Caius Ilureconſ.oſtẽdit,& Boethius in Topica Ci-
cer. ex quibus ritibus ſi quid mutatum eſſet, ſiue aliis verbis vtẽdo, ſiue perſonã vnã loco alterius ſubſlituẽ do, à forma& ſolẽnitate receſſum vibebatur. Facul-
tatẽ iudicis dãdi, ſunt qui in nũc numerũ referãt: ſed
hi fallũtur, meo iudicio. Nã ctſi lege lata Procõſuli hoc ius cõceſſum ſit.l.cũ prætor. infrà de iudic. non tamen ſpecialiter id ei conceſsit lex: ſed vt, quæ ma-
giſtratibus vrbis Romæ compeiebant iurc magi-
ſtratus ſui, in ipſum transferrentur. Nec dubitãdum eſt quin pleraque competant iure magiſtratus, quæ lege aliqua attribuuntur magiſtratui. I.& quia. hic. Cuiusrei exemplum eſt apud Cornelium Tacitum
3
In Tit. I. de iuriſdictione. 49
bus municipalibus delegandũ hoc rectè putauit. Pau
Tyipartita d. u: ſio de max'ſtra- tuii poteſta te& iuriſ=
dactione.

Franc. Duaremi luriſconl.
30 lb. 12. cum ait, Diuum Auguſtum apud eos, qui Ae- gypto præſiderent, permitilſe lege agi. 8 De magiſtratus officio, quod conſiſtit in iure red- dendo. C.᷑A P. VI.„ Agiſtratus officiũ in iure reddendo, quod hic N deſcribitur à iuris auctoribus, in his conſiſtit. ſttratus extra territorium, prouinciamve ſuam urifdictionem nõexercent. I. vſt. hic...§. cum vrbem. ſuprà de offi. præf vrb. Quod de contentioſa juriſdictione, non de voluntaria accipien dum eſt. l. emancipari. ſuprà de adopt. l.2. uprà de offi.procon. Cum tamẽ quis ex aliena iuriſdictione vocatur, ve- nixe debet,vt cognoſcat magiſtratus,& xæſtimet, an aus dicere in eum debeat, an potius ad iudicẽ ſuum remittere. l.2. infrà ſi quis in ius voc.l. ſi quis ex alie- na. infrà de iudic. Verùm poſt ſuſceptam cognitio- nem ſera nimis eſt poſtulatio eius, qui ſe remitti ad proprium iudicem deſiderat. l. cum quædam puel- la. hic. lvbi cœptum. infrà de iudic. agiſtr Iroria,& ditione ſua edicta roponunt, aut prout res incidit, aut perpetuæ iu- riſdictionis gratia: in quorũ poſteriorũ edictorum corruptores datur actio, de qua VIpia. plene diſſerit in l. ſiquis id quod.& Paulus in I. ſi familia. hic.& nos aliquid attigimus i lib.i. Diſputat. Anniuer. Præcipun officium conſiſtit in audiciis, iudicibuũſq; dandis. L. l imperium. hic. Ad de& in cognoſcendo quoque verſari, amttſi priſcis temporibus rarò magiſtratus cognoſcerent, vt antè diximus. Magiſtratus autem, qui iudicis dandi ius habet, iudicare etiã iubet, cogitq́; iudicẽ à ſe datum. l. eũ qui. Hic.lvlt.§. iudicãdi. infraà de mune.& honor. LLLI. Aaimaduertunt magiſtratus in facinoroſos homines: nempe hi,qui merum imperium habent, de quo ſupra diximus. Limperium hic. V. Videndũ eſt magiſtratui, qui præeſt iuriſdictio- ni, ne ſibi, aut ſuis ius dicat:id eſt, vxori, liberis,& c. l. qui uriſdictione. hic. An autem poßit patrem fllio, aut fllium patri iudicẽ dare olim quæſitum fuit. Et videbatur nõ poſſe: quoniam in caufſa propria non poteſt quiſquam udex eſſe. l.pen. infrà de arb. vide- turq́; cauſſa eadẽ patris,& filij eſſe:quin pro vna& eadem perſona habentur. L.vlt. C. de impub.& aliis ſubſt. Sed tamẽ obtinuit, iudicem dari polſe. l.in pri- uatis. infrà de iudi. eademq́; cauſſa eſt arbitrij com- promiſſarij. l. quinetiam. 6. infrà de arbi. Nãa etſi ne- gotium priuatum ſit, in quo iudex datur, tamen iu- dicare munus publicũ eſt. d.l. in priuatis. ac in mune- ribus publicis nõ ſequitur filius ius poteſtatis. l.nam quod ad Trebel. Et quãuis nulla ratio iuris impe- diat, ne pater filio, aut filius patri iudex detur tamẽ ſi aduerſarius eum ſibi ſuſpectũ conten dat, eum reii- cere ac recuſare poterit. Id enim Romano iure con- ſtitutum eſt de iudice dato, in l. apertiſsimi. C. de iu- di. De magiſtratibus nihil expreſſum reperio, nec arbitror antiquitus ob ſuſpicionẽ reiici ſolere, quam- uis in cauſſa liberorum ſuorum,& aliorum, quos ſccum habent, ius dicere prohibeantur. d. l. qui iuriſ- dictioni. hic. Et extat Juſtiniani Nouella 86. qua cau tum eſt, ſuſpicionis diluendæ cauffa ſocium magi- ſtratum adiungendum eſſe. auth. ſi verò contigerit. C. de iudic. gi ius non dicit in eũ, qui maior vel æqualis ſit: niſi ſe illius ſubiecerit iuriſdictioni. l. ſt
receptũ. hic. l. 4infr. de arb. l.ille à quo. infr. ad Trebel.
ſupra iurifdictionem ſuam non poteſt ius dicerc. I.vlt. hic. Quod variis exẽplis oſten di poteſt: vtputa, cùm definita, circunſcriptaque eſt eius poreſtas, vt de certis rebus ius dicat: cuiuſinodi erant Romæ prætor tutelaris, prætor fideicommiſ- ſarius, item prætor vrbanus, qui præerat juriſdictio- ni,& is qui capitalia judicia exercebat. Sancitum
enim fuit his verbis: Supra hanc iuriſdictionem hi ius
non dixerint. Quod eſt accipiendum, niſi ſponte ſua eum adierint lit gatores,& ſe ſubiecerint eius iuriſ- dictioni. LI. infrà de iudi. idque ſine errore, qui con- ſenſum excludat. l. ſi per errorem. hic. I. z. infra de iudi. Quid ſi conuenerit inter litigatores, vt præto- rem aliquem adeant,& priuſquam adeatur, mutata voluntas fuerit? Africanus ſcribit, neminẽ compelli eiuſinodi conuentioni ſtare. l. ſi conuenerit. hic. Sed cùm Iuſtinianus animaduerterer, hoc pactũ nec le-
gibus nec bonis moribus eſſe contrarium: conſtitu-
tionem edidit, qua cautum eſt, huiuſmodi pacta ſer- uanda eſſe. Ea eſt l.pen. C. de pact. quæ conſtitutio poſt primam Godicis editionem facta eſt,& com- poſitis iam Pandectis Codici inſerta: vt dubium non ſit, quin ea ius antiquum emendari poiuerit. Aliud exemplum eſt, cum ad certam ſummam reſtricta eſt iuriſdictio magiſtratus: cuiuſmodi erat olim magiſtratuum municipalium, vt Paulus docet lib. 5. Sent. tit. de effe. ſent. Nam ſuprà cam ſummam non poteſt ius dicere. Sed cum de ea quæritur, non quantum petatur, ſpectandum eſt, ſed quantum de- beatur, quod ſcriptũ eſt ab Vlpiano in l. cum quæ- dam.. vlt. hic. ſumptum ex eiuſdem lib. 6. fideicom. Et exemplum de fideicommiſſo eſt apud Quintil. lib.3. c. 8. Atque hinc variæ quæſtiones naſcuntur, quas apud Caium tractatas videre licet in Iſi idem. hic. Aliud exemplũ eſt, cũ is, qui coercitionẽ rantùm habet, grauiore animaduerſione vtitur: cuiuſmodi ſunt magiſtratus municipales. l. magiſtratibus. hic. VIII. Magiſtratus vel ipſi iuriſdictionem exer- cent, vel altis mandant aut totam, aut ſpeciẽ vnam. I ſolet. l. prætor. hic. Mandare tamen non coguntur, ſed ex eorum arburio hoc pendet. I. ſolet. ſuprà de officio proconſ. Itaque de officio eius, cui mandata eſt iuriſdictio nunc videndum eſt:de quo titulus ex- tat proprius, ac ſpecialis lib.i. ſed eam diſputationem conſultò in hũc locum reiecimus, quoniam A diffi- nitione iuriſdictionis& imperij, quæ huius tit. pro- propria eſt, nobis initium faciendum videbatur. Ve- teribus verò, quibus ignota non erant hæc vocabu- la, id neceſſarium non erat. De ofhcio eius cui mandata eſt iuriſdictio. GCA P. 7I. Mprimis igitur is, cui mãdata eſt iuriſdictio, fun- gitur vice eius, qui mandauit, ac veluti locum eius tenet. l. ſolet. hic. ltſi prxtor. ſuprà de offf. eius. Proinde is nihil proprium habere à Papiniano di- citur in 1...§. qui mandatam. ſuprà de offic. eius. Eſt enim ſimilis procuratori„cui dominus negotia ge- renda mandauit. Sed qucmadmodum mandata ge⸗ neraliter adminiſtratione negotiorum, non omnia transferuntur in procuratorem quæcunque poteſt dominus. l. mãdata Beneral infrà de procur.& quę- dam ſunt, quę nec ſpecialiter quidem mandari poſ ſunt. l.pen.§. ad crimen. infrà de pub. iud. ita dicen- dum

ptæto- deatur, murar neminẽ compell eerdi Scd nec le. Tatium: conſtitu. modi pactaſct. quæ conſtitutio facta eſt,& com- erta: vt dubium endari poiuerit. certam ſummam cuiuſmodi erat vvt Paulus docet da cam ſummam ea quæritur non cd quantum de- o in! cum quæ- lib. 6.fidcicom. apud Quiati- ones naſcuntur, licet in lſt idem. ercitionẽ tantim itur: cuiuſmodi giſtratibus-hic. dictionem exer- ut ſpecie vnam. non coguntul, ſolet. fupta d us cui mandala quo titulus eX- diſputationem voniam à diff- huius tit. pro- videbatur Ve. thec voca 9.
m a
riſa Aict io.
transferu
In Tit. I. de iurifdiione. 31
dum eſt& in mandata iuriſdictione. Quædã enim ntur mandata generali iuriſdictione, quæ- dam ve ſpecialiter quidem mandari poſſunt. Exem
li c 11n propter vim,& naturam magiſtratus, quo quis
fungitur, ea tranſeunt mandata iuriſdictionc. I.-. ſuprà de offic. eius. veluti, ſi prætor Vrbanus man-
det ſuam iuriſdictionem, transfertur iuriſdictio, quæ dicitur conſiſtere in iudicis dandi licentia. I. im perium. hic. Idémque dicendum eſt de Pro- confule in prouincia, quoniamm lege cautum eſt, vt poteſtatem iuris dicendi,& iudicis dandi ha-
beat, quæ competit vrbis Romæ magiſtratibus,
nec ſpecialiter ci conceſſa eſt. I. cum prætor. infrà de iudic.Is tamen cui mandata eſt iuriſdictio, man-
dare iurifdictionem non poteſt: quia eam non ſuo iure, ſed alieno beneficio habet. l. more. hic. 1.
vlt. ſuprà de offi. eius. At iudicem dare poteſt, ſed
aliud eſt iudicem dare, quàm mandare iuriſdictio- nem, vt poſtea dicturi ſumus. Item modica coer-
citio tranſit in eum, cui mandatur iuriſdictio: quo-
niam aliâs iuriſdictionem tueri,& exercere non
poteſt. l.2. hic. 1.I.§.vltim.& I. vlt. ſuprà de offic. eius.
Ac(vt ſummatim dicam) omnia, quæ ſunt mixti
imperij, transferuntur mandata iuriſdictione, quia competunt iure magiſtratus. Idque duo Pauli lo- ci oſtendunt: vnus eſt, in quo ait, imperium, quod juriſdictioni cohæret, tranſire. l.l.§.vlt. fuprà de offi. eius. Alter eſt, in quo der bid amp e um„quod non
. eſt merum, mandata iuriſdictione mandatum vide-
ri I. vlt. de offic. eius. His enim verbis imperiũ, quod mixtum vocamus, haud dubisè ſignificatur, vt iam ſuprà docuimus. Quamobrem is, cui mandata eſt
iuriſdictio, poterit bonorum poſſeſsionem dare,
iubere cauere, in poſſeſsionem mittere; iubere poſ-
ſidere, in integrum reſtituere,&c. quoniam hæc
imperij ſunt mixti,& cohærent iuriſdictioni. l.im- perium I. iubere. hic. l. cognirio. de offi. eius. l.ea que. infrà ad municip. Nec me mouet, quòd ea magi- ſtratus municipalis facere non poteſt. d.l. ca quæ. ad
municip. nam maior eſt poteſtas eius, qui populi
Romani magiſtratus locum tenet, quàm munici-
palis magiſtratus. In cauſſa tamen damni infecti
quædam huiuſmodi permiſit prætor magiſtrati- bus municipalibus, propterea quòd res celeritatem deſiderat. l.1.& 4. infrà de damno infect. Quæ verò ſpecialiter lege, vel S. C. vel conſtitutione tributa
ſunt, ea non tranſeunt mandaa iuriſdictione. l... de offi. eius. Huius generis eſt merum imperium, quod non competit prætori iure magiſtratus, ſed
quia lege ſpecialiter datum eſt. d. l... vt antè à nobis dictum fuit. Quare ne ſpecialiter quidem mandari
poteſt, niſi propter abſentiam, profectionèmque
neceſſariam. d.l.. de offf. eius. l. ſolet. de offi. procon.
Inemo poreſt. infrà de regul. iur. Huius eſt generis
Præterea tutoris datio. J. muto.§. tutoris datio. de tute. l. nil. mã dante. infr. de tut.& cura. dat. ab his§.j. Inſtit. de Attil.tut. conſilij exercitio. l. z. de offic. eius. 5. cadem. Inſtit. quib. ex cau. manum. vbi Theop.
decretum de alienandis rebus minorum I. 1. de reb.
eor. L z. de offi. eius. aut de tranſactione alimentorũ. Lcum hi.§. ſfed nec mandare. infrà de tranſact. De cogaitione ſuſpecti tutoris quæſtio eſt. Et videtur maadata iuriſdict one non transferri: quoniam iu-
aufſa, quæ competunt iure magiſtratus, id eſt,
videretur ab eodem appellari.
1
riſdictionis appellatione propriè continentur ca, quæ ad priuatas, pecuniariaſque cauflas pertinent: præterea lege ſpecialiter dari videturt hæc cognito. J..§. damus. infrà de ſuſpe. tut. He rationes poterant
Iureconſultos mouere: ſed quia reſcriptum fucrat
ab Imperatoribus hanc cognitionem transferri, id reſcriptum veluti ius quoddam certum ſecuti ſunt. d.§. damus. l. cognirio. ſuprà de offic. cius. Mouit au-
tem Imperatores, vt paulò latius interpretarentur verbum, Iuriſdictio, vtilitas pupillorum: quò ſcilicet ICmer. maturius ſuſpecti tutores remoueri poſſent. d. l. co- pretentur ·
gnitio Sic enim hoc verbum acceperunt, quaſi iu- riſdictio omnem cognitionem hic ſignificet, ſiue competat iure magiſtratus, ſiue ſpecialiter lege de- feratur.
Dißerentia inter indicem datum,& eum, cui nandata
eßt iuridictio. CA4 P. V 111. N Vlgò receptum eſt inter iudicem datum,& h eum, cui mandata eſt iuriſdictio, nihil inter-
eſſe. Quæ opinio veterum iuris auctorum dictis
non conuenit: apud quos differentiæ multæ, uec
obſcuræ reperiuntur. Nam mandatam habens iu- riſdictionem iudicem dare poteſt, mandar tamen iuriſdictionem non poteſt. J. more. hic. l. cum præ-
tor. inftà de iudi. Item iudex datus iudicem non
dat. l.à indice. C. de iudi. dat autem is, cui mandata eſt iuriſdictio. d. l.cum prætor. Sed differentia in co præcipuè eſt, quòd is cui mandatur iuriſdictio, lo- cum tenet cius qui mandat, eiũſque partibus fun- gitur. I. ſolet. hic. Proinde in eum, cui mandatur iu- riſdictio, non modò iuriſdictio transfertur, ſed& omne imperium cohærens iuriſdictioni. Iudex da- tus nec iuriſdictionem vllam, nec imperium habert, ſed cognitionem tantùm, ac iudicationem. I. iu- dice. C. de iudic. ait prætor. infrà de re iud. Itaque iudex datus ſententiam ſuam non exequitur. l.à di⸗
uo Pio. de re iudi quoniam executio ſententiæ im-
perij cuiuſdam eſt. Hinc facilè incelligi poteſt, cur 4 iudice dato appelletur is, qui dedit: ab eo autem cui mandata eſt iuriſdictio, non appelletur is qui man- dauit. l.1. quis à quo app. Nam quia is cu5i mandata eſt iuriſdictio fungitur vice eius, qui mãdauit, idem
LVM ALTITER COMMENTARIVS. Aa l. Imperium. b
8
Via, vt ſupra diximus, in hoc tractatu neceſſe eſt precipuè noſ- ) ſe quid ſit imperium,& quomo- 8do differat à iuriſdictionc. VIpia-
nus hic proprià imperij ſignifi- cationé exponit, prout diſtingui- tur à 1ur ſdictionc. Quod enim ad officiũ magiſtra-
. r 2 S 9
tus pertinet, aut eſt imperiũ aut iuriſdictio:& impe-
rium vel merum vel mixtũ. Merum definit Vlpia. nec definirio ex ſuprà dictis obſcura eſt, poteſtas
aduertendi hæc poteſtas dicitur ius gladij de ea di-
ximus ſub tit. de offi. procur.& præ.& aliis. Mixti imperij definitio eſt paulò obſcurior: cui etiam iu- riſdictio ineſt. de hac definitione ſcripſi quid ſen- tiam. cap. ĩ3.lib. I. Diſp. quod dicitur iuriſdictio huic imperio cohærere, aliàs dicitur coniunctim ei ac-
6 4

3 9
Meru quid
dicatur.
———
cedere,& c. l.i. de offic æius cui. mand. eſt iuriſd. hoc igitur imperium accedit iuriſdictioni imperium autem merum niſi lege ſpecialiter ſit delatũ, nõ co- hærec. dict. l.t. Certum ex Pomp. eſt in l.2. de or.iur. rætori creato ad ius dicendum non licuiſſe ani- maduertere, ne conſuli quidem, ſed quæſtores in- ſtituebantur à Pop. qui de criminalibus inquiterẽt, gdeinde referrent ad Pop. qui iudicaret. Porrò præ- tori quidem more maiorum,& iure magiſtratus, hoc imperium; de quo dicimus. illi adicctum eſt, odlin dandabon poſſ. Exẽplum eſt imperij mixti- Turiſdittio eſt,&c. ſic legitur in Pandectis Flor. quã lectionem fequor. In noſt. legitur. vt iuriſdictio:ſen ſus autem eſt, Qui hoc imperium habet mixtum, non tantum dat bon. poſſeſ. ſed etiam iudicem dare poteſt,alij aliò hanc particulã referũt. hæc ſimplici⸗ ter de hoc capite:nunc paulò accuratius tractemus. Primò, expendẽda eſt definitio, ſiue deſcriptio me- ri imperij, quæ certè luculẽta eſt: quamuis eam dia- lccticam non eſſe quidam putent. Gladi poteſſatem. mirũ hoc videtur quòd ſic definiuerit Vipi a. quaſi gladij poteſtas ſit in qua hoc imperium ſolũ verſe- tur. Ius gladij eſt poteſtas puniendi gladio. J. ſolet. de offic. proconſ. de hac poteſtate certa regula elt, non trausferri mandata iuriſdictione. l. nemo. de reg iur. l. aut damnum. de pœnis. Spatt. in Carac.de Papiniano. Scio variam ſignificationem habere: gladij nomen; ſed ego obſeruaui illud ſumi pro quacunque graui coercitione, quia ferè qui gladio poterant punire, poterant& aliis grauiſsimis pœ- nis animaduerterc. Lampr. in Alex. honores gladij nunquam vendi paſſus eſt. lic generaliter videtur accepiſſe. Si cui placet, poterit omittere m defini- tione Vlp. mentionem gladij. Poteſtatem:poteſtatis nomen latiſsimum eſt. l.poteſtatis. de verb. ſigni. hic de animaduerſione accipiendum eſſe. argu. I.r. de ofſic. eius cui mand.l. ſi quis erit. de offic.proconſ.& legat. cenſeo. mulcta autẽ, aut coercitio non eſt hu- ius imperij, ſed mixti, vt poſtea dicemus, Meru. Cur dicitur merum, vulgò dicunt, id eſt liberum, quos ſecutus eſt Alciat. ad. poteſtatis. de verb. ſignifi. ſed merum ſignificat, quod mixtum non eſt, ſicut me- rum vinum. Exemplis oſtẽdam. Vlpian. definit ſti⸗ pulationes prætorias, quæ ex mero officio præto- ris, communes quæ ex officio partim prætoris, par- tim ex conuentione. Aliud exemplum eſt I. ſi ſic le- atum. de leg.i. vbi mera voluntas dicitur, quæ ſola eſt. Aliud exemplũ 1.bona fides. depoſ. vbi merum ius genrium vocat, in quo non habetur ratio iuris ciuilis, aut prætorij. Aliud eſt l.cum ſeruus.de cond. & demonſt. vbi mera conditio opponitur mixtæ. Porrò non inficior, merum aliquando ſignifica- re id quod excellit, ſed hic mihi non videtur ſic eſſe accipiendium. Mouet me quòd merum imperium mixto opponitur. Hoc igitur imperium, quòd me- rum dicitur, ſeparatum eſt à iuriſdictione. Verùm quidem eſt aliquos magiſtratus vtrũque habuiſle, vt præſes in prouincia, præfectus vrbi, ſed cum animaduertit, non facit vt magiſtratus, ſed quia le- ge ſpecialiter illi delatum eſt. Sunt ali] loci vbi hæc duo merum imperium& iuriſdictio apertè diſtin- guuntur:eſt& locus Cic. libro 3.in Verrem, vbi lo- quitur de heredibus Auli Trebonij proſcripti, quos adogit iurare ſe reſtituturos hæreditatem. Verres ei
Franc. Duareni lurilconſ.
qui non iurauit dedn bon, poſſeſ. Eum qui iurauit punuuit, ſed ius dicendo quod reprehendn Cicero.
xri ſolet, quibus competat hoc merum impe- rium: Reſpondendũ, iis quibus lege ſpecialiter dela- tum eſt. Quidam exiſtimant ſoli principi compe- tere, ſed exercitionem competere magiſtratibus; id eſt, ſi ius ſpectemus, ad principem pertinet, ſi exerci- tionem quæ eſt facti, pertinet ad magiſtratus. Simi- lis& extrauagans Bonifaci], qui omnia regna ſibi vẽdicat, ſed exercitionẽ regibus permittit. Hæc quę- ſtio inter Azonem& Lotharium, olim celebres in- terpretes agitata eſt. Ego puto Azonis ſententiam eſle veriorem. Ego enim pondero, quod hic ait Vlpian. Certum eſt eum loqui de maxgiſtratibus. ſumptum enim eſt hoc caput ex lib. 1. de offi. quæ- ſtorum. Cum enim diſeriè dicat eos habere impe- rium, non autem exercitionem tantum, non eſt du bitandum de hac ſententia. Similes ſunt loci. l. z. de in ius voc.l. 4. de offic. præt..6. de offi. proconſ.l. etſi prætor. de off cius cui mandar. Non gnoro habẽdi verbum variè accipi, vt patet ex l. habere. de verbo. ſignific. ſed accipienda eſt interpretatio, quæ vitio carct. Obiicitur l.. de offic. eius cui man. eſt iur. Sed ineptum eſt hoc argumentum: nam publici iudi- cij exercitationem pro mero imperio vſurpat, ſicut & ſubinde iurifdictionis nomen. Addédum autem eſt his verbis Vlpianum noluiſſe poreſtatẽ principis coarctare, quæ inſinita eſt, ſed loquitur de imperio
magiſtratuum. Putõque errare Barto.& alios qui
poteſtarem legis ferendæ meri imperij eſſe dicant, atque ideo hoc ad principem pertinere. Eſt potius infinitæ cuiuſdam poteſtatis principis, vt ſuprà di- ximus. Sequitur de mixto imperio. Hoc imperium ideo mixtum dicitur: quia accedit iuriſdictioni& cam ſequitur, hæc ſentenria confirmatur duobus locis. J.1. l.vlcim. de offic. cius cui man. eſt iuriſdict. vbi Paulus notat Papini. loqui de imperio mero non mixto, mixtum enim transferri mandata iu- riſdictione poteſt. Exempla huius imperij in I. no-
— uibus cs- pexit meru iperium.
Habediver bum varie accipitur.
Meri im- perij diſtu- tatio ad
rincipẽ ns pertinet.
Imperium mixti, cur dicatur.
ſtra. de bon. poſſeſsione. Aliud eſt iubere cauere&
in poſſ. mittere. l. 4. hic. Aliud in ꝛeſtitutione in inte- grum. l.ea quæ. ad munic. Aliud modica coercitio. J.vlt. de offi. eius cui man. Ego addo edicta propo- nere: non enim eſt legem condere. Nam non per- petuæ iuriſdictionis cauſa edicta proponebantur. Sed noſtræ ſententiæ opponitur dicta l. ea quæ. ad muni. magiſtratus municipalis habet iuriſdictionẽ. at non habet imperium mixtum, ergo falſum eſt imperium mixtum iuriſdictioni cohærerc. Re- ſpondendum, hanc noſtram diſputationem perti- tinere ad magiſtratus pop. Rom. non ad munici- pales. Argumento eſt quod dicitur infrà, ſi quis ius dic. nõ ob. Oomuibus magiſtratibus, non tamen duum- uiris. Volebat oſtendere Vlp. ſe nõ loqui de muni- cipalibus magiſtratibus, ſed de Pop. Roma. Cæte- rum nos excipimus cauſam damni infecti, quia celeritatem deſiderat. I.I. de damno infect. Porrò animaduertẽdum eſt, ex eodem loco has leges eſſe ſumptas nempe hanc I. 4.I.6. l. 9. exlib. i. ad edictum VlIpia. Tertium eſt de iuriſdictione. hec verfatur in ladles dando Mü potuit verius dici, nec accom- modatius ad tépora Vlp. vt ſuprà docuit 1i à nobis däflentflont Obitena 8 eſſe— auriſdictionis, propter particulam etiã, olim Noric.
ſequcbar
In qus ver-
ſatur iuriſ 1.
dit tcoο.
———j—„—

8 L. 4 le er l pruncid I dela. h
Trandus ig
on Ignoro habédi floahy Lhabere. de vetdo. bum m dtetatio, quæ vitio uehi ut man. eſt iur Sed aam publici iudi. erio vſurpat, ſicut
Addẽdum autem Ama oteſtatẽ principis vn s
luitur de imperio 4 A
arto.& alios qul en. perij eſſe dicant, aunere. Eſt potius ipis, vt ſupra di-
o. Hoc imperium Inhai iuriſdichoni& nirti,a irmatur duobus Atum. nan. eſt iuriſdict
e imperio mero
rri mandata iu- imperj in l.no⸗ jubere cauere& ſtiuutione in int-
odica coercito.
lo edicta propo- Nam non pet- roponebantur.
Gta Lea quæac
t iuriſdictionc-
rgo falſum eſt Ohærere. Re-
4 libaad cdiett zu
In Tit. I. de iuriſdictione.
ſed tamen puto latius dici magiſtratus habere me-
ſequebar. à qua abeſt hæc particula. Sed ego depre-
hendi eundem eſſe ſenſu m. Nam non hic prmcipa-
liter definit quid ſit uriſdictio, ſed eam cui mixtum
Definitioni: jmperium cohæret quaſi dicat. Qui iuriſdictionem Vpiam ex habet, poteſt ca quæ ſunt mixti imperij, ſed etiam Pferio Sa⸗ dare iudicem poteſt. Itaque cum præcipuè loqui- Maha. mur de iuriſdictione, amouẽda eſt particula etiam. Sunt qui exiſtiment impert] mixti eſſe iudicis dan-
di ficultatem, quod verum non eſt; niſi latius impe-
rij nomen accipiamus, vt plerunque I. C. loquuntur.
1. cum prætor. de r. de otfic. ei
cui man. l. 2. de adopt. homonymia igitur diſtin-
guenda eſt.“
Hic quæſtiones aliquot ab aliis ſolent agitari, ve-
luti, an conceſſa à principe aliqua arce, videatur con
ceſſum eſſe imperium. Illud enim ſolet ſæpe accide-
rce. Alia ſimilis eſt, an cõceſſa iuriſd. à principe, videa
tur conceſſum imperium merum. Nam& iuriſdi-
ionis lata ſignificatione cõtinetur. Hæ quæſtiones
facti ſunt, in quibus, quæritur de volũtate principis,
quæ ſanè colligitur ex coniecturis: diſputatio au-
tem coniccturarum ad hunc locum non perrinet:
Venio adaliam queſtionem magis propriam huius
Quſtio in- loci. De his quæ ſpecialiter alicui magiſtratui defe-
fau runtur, an ſint imperij an iuriſdictionis: Veluti tuto-
ris datio. LI. de reb. eo. qui ſub tut. ſunt. titul. de Att.
tut. inſt. l. z. de offi. eius cui man. eſt iuriſd. Item pote-
ſtas tranſigendi de alimétis. l.cum hi. 6. ſed nil man-
dare. de tranſact. queritur igitur an ſint imperij: diffi- cultas naſcitur ex homonymia. Imperij enim eſſe, aut non eſſe, variè accipitur,& vtrunq́; rectè,& verè dicitur diuerſa ſignificatione. Primùm poteſt dici neque imperij, neque iuriſdictionis. I. muto.§. tuto- ris datio. de tut. quia certis maxgiſtratibus hoc com- petit, nec iure magiſtratus competit. Idem de cæte- ris, quæ ſpecialiter lege deferuntur dici poteſt, quod
de tutoris datione. Poſſunt etiam dici imperij cuiuſ
dam eſſe, nam ſimilia ſunt faliis, quæ ſunt imperij,
veluti darioni bon. poſſ.nec vlla diſsimilitudo appa- ret, quòd ad rationem decernendiaattinet, imperat
enim ac iubet prętor cauſa cognita. Dicuntur etiam ea iuriſdictionis eſſe. l.cum hi.§. ſed nil mandare. de
tranſac. nam iuriſdictionem appellat I. C. faculta-
tem permittendi tranſigere de alimentis. Quæritur autem an meri, an mixti imperij hæc ſint? Meri nõ ſunt, quia non ſunt gladijan igitur dices mixti eſſe? Et ſanè imperij cuiuſdam extraordinarij ſpeciem habent. Nec puto incommodè dici mixti imperij: Porrò lex hoc defert ei, qui iuriſdictionem haber, atque ideo poteſt dici quodammodo iuſdictioni coniungi, quamuis id non faciat iure magiſtratus. Scio permitti etiam iis qui non habent iuriſd. vt de- curioribus, ſed nos ſequimur id quod frequentius eſt. Necmouere nos debet quòd dicitur, ea queę mix ti ſunt transferri mandata iuriſd. at hoc non tranſ- ferri Reſpondendum enim eſt, quoddam imperium cohærens efſe, iuriſdictioni, quòd non transfertur. Exemplum vnum eſt l.de ſuſp. tut. Itaque ſic poteſt reſponderi tutoris dationem.&c. mixti eſſe imperij. Quandoque in verbis magna eſt diuerſitas, ſed in re nulla: vt in illa quæſtione an merum mixtum ſit principis, an magiſtratus. Dixi eſſe magiſtratuũ, nõ quòd non pendeat ex principe,& ius reſideat apud eum:magiſtratus autem tãquam procuratores eſſe,
1udic. I. etſi prætor. de otfic. eius
3
*
rum imperiũ. Omiſſa logomachia videamus, quid
in re ſit. Officium itaque magiſtratuum ſic poteſt Offciu a diſtingui: Magiſtratus quædam faciunt propter iu- Shee⸗ in rifdictionem ſuam, vt eſt iudicem dare, quædã pro- Quudus ver pter imperium, vt eſt bon. poſſ. dare. quædam pro- hatun. pter imperium, quod lege ſpecialiter defetrur; vt animaduertere in facinoroſos gladio. Sed an hæc
ſint imperij, hæc quæſtio eſt de verbis. ltaque ho-
monymia hic aduertenda eſt. Nam potero dicere poteſtatem gladij non habuiſſe, qui tamen impe-
rium habuerunt, vt Conſul Romæ. Vnde dici poſ-
ſe imperij eſſe,& non eſſe. Sed quæritur an facultas iudicis dandi ſit imperijex ſupradictis certũ eſt eſſe iuriſdictionis. quòd iuriſdictionis non eſſe quidam
putent. arg. l.cum prætor. de iud. vbi dicitur lege con
ceſſum eſſe iudicem dare. Ergo non transferri man- data iuriſdictione. Sed expendendum eſt, quòd eo-
dem loco dicitur lege vel conſtitutione, vel Sena-
tuſconſulto,&. Itaque reſponderi poteſt verum eſſe legi conceſſum eſſe proconſuli, ſed non ait, ſpecia- liter, quod magnam diuerſitatem parit. Lata enim fuit lex, qua magiſtratibus plurima conceſſa ſunt, vt iudicum dandorum poteſtas,& alia quæ habent magiſtratus Romæ. Sed ea non dicuntur ex nume-
ro corum, quæ ſpecialiter lege transferuntur.
Ad lJubere.ꝭ. Eempi hic traduntur eius imperij, quod mi- L- xtum eſſe diximus. Prætoria ſtipulatio dicitur, quæ ex mero prætoris officio proficiſcitur. I. 5. de verb.oblig. ſicut iudicialis, quæ ex mero iudicis of- ficio. Officium enim prætoris non in iudicando verſatur, ſed iniudice dando, dãda bo. poſſi& cæteris quæ ſunt imperij. Stipulationes, quæ ex hoc præto- ris officio dicuntur, vocantur ſtipulationes prętorie: vt ſtip. dãni infecti:ludiciales que, iuſſu iudicis fiunt, dum cognoſcit, vt de dolo. De hoc genere ſtip. præ- toriæ intelligendum eſt hoc exemplum, vt ſit mixti imperij. Quid de iudiciali dicemus? qui hanc quæ- ſtionẽ mouerunt, non intellexerunt differentiam iu- dicialis& prætoriæ ſtipulationis. Nec enim ſunt vel imperij vel iuriſd. nam iudices cognitionem tãtum
habent, non iuriſdictionem, vt poſtea docebimus.
Alterum exemplum eſt in bo. poſſ. mittere: hoc per-
tinet ad officium prætoris, vt patet ex titul. quib. ex
cauſ.in bo. poſſ. eatur. Nulla alia eſt difficultas hu- ius loci, quem tamẽ Acc. ignorauit: vnde Fulg. me- ritò vocat gloſſam huius loci venenoſam. Ignorauit enim Acc. imperium mixtum mãdata iuriſd. tranſ- ferri. Magis imperi quàm iuriſd. hoc non loquitur l. ea qus ad municip. vulgò dicunt hoc ideo dici, quia particeps eſt vtriuſque. Ego tamen puto omnia eſſe mixti imperij, vt dicitur in l. ea quę. ad municip. Ego autem puto ideo ſic locutum VIpian. quia videbat variam ſignificationem eſſe imperij,& iuriſdictio- nis. vt ſuprà expoſuimus, itaque dicendi cauſa pu- tauit retinendam proprietatem, eſſe: quaſi dicat vel, vt commodius loquamur, dicuntur hæc eſſe impe- rij, quanquam alias dicantur iuriſdictionis. l. pri- ſaaala
ma. de damno infect. Et eo loco iuriſdictionis no- ſrs A2. men lata ſignificatione accipitur. Percepta igitur bomonwei hac homonymia, facilè tollitur omnis illa anti- perce prio-
nomiaꝗ. ne. Ad
Auntinomid

Ad I. More. j. † †Occaput perrinet ad mandatam iuriſdictio- nem, qui locus præcipuus eſt huius diſputa- tionis. Itaque paulò altius quædam ſunt repeten- da,& hic de offic enus cui man data eſt iuriſd. expo- nemus. Videamus ergo de mandata luriſdictione. Mandari iuriſdictio dicitur, ſicut alia quæuis nego- tia mandari dicuntur, ſicut ego procuratori mando vt aliquid meo nomine agat; ita& magiſtratus mandat vt iuriſdictionem aliquis ſuo nomine exer- ceat Itaque id liberum eſt magiſtratui vel mandare vel per ſe exercere.. ſolet. hic. ſicut mihi liberum eſt, per me vel per procuratorem aliquid gerere. hanc ſimilitudinẽ I. C. oſtendit cap. ſeq. ltaque is cui man data eſt iuriſdictio vice alterius, id eſt magiſtratus fungitur. l. ſolet. hic. Letſi prætor. de off. eius cui maãd. ſicut procurator vice domini. hinc etiam compara- tum eſt, vt dicatur alieno beneficio iurifdictionem habere non ſuo. Hinc etiam conſequitur, vt quæ- dam transferantur in eum cui mandata eſt iuriſ- dictio, quædam etiam non transferantur. Id enim ſimile eſt in procuratoribus exemplum. l. mandati. de procur. de ſingulis videamus:vt intelligamus tit. de offc. eius cui man. eſt iuriſd. hic notanda eſt reg.
Pap. l.I. de off. cius. quæ iure magiſtratus competunt
mandari non poffunt: quæ veròo ſpecialiter& c. iure magiſtratus competere intelliguntur ea quæ vi ma- giſtratus competunt, veluti iuriſdictio prætori vrba- no. Solet obiici ex l.cum prætor. de iudic. ſed ego iam reſpondi ſuprà,& oſtendi differre hæc duo con- cedi& ſpecialiter concedi. nam hæc vox /pecialiter, ha- bet emphaſim. Item mandata iuriſd. modica coer- citio transfertur. Iuriſdictionem datam, id eſt, man- datam. ſic accipitur in I. cognitio. Modica autem coercitio non poteſt in vniuerſum definiri, ſed bo- ni iudicis officio iudicandũ relinquitur, argumento I. ſi quid erit. de offic. procon. Idem dicendum eſt de aliis omnibus, que ſunt mixti imperij. Nõ autẽ mix tum imperium modica coercitio eſt, nam differunt ſicut ius& ſpecies:& ſic interpretor I. vlt. de offᷣc. eius. Ex his ſatis perſpicuum eſt, ea quæ ſunt mixti Error in- imperij mandari. Exiſtimant autem omnes inter- terpretu. pretes excepto Fulgoſio, iuriſdictione mandata im- perium mixtum non transferri. Scd Fulgoſij ſenten tia vera eſt, idꝗ́ue ex duobus locis colligitur. Li. inf. de offic. cius cui ma. I. vlt. hic. Ratio autem obſcura non eſt ex Reg. Papin. Quæcunque iure magiſtra- tus competunt, mandata iuriſdictione tranſeunt. Obiicitur vnicũ argumentum l.ea quæ ad Munic. à magiſtratu municipali ad eum cui mandata eſt iuriſdictio ductum. Sed magna eſt diſsimilitudo in- ter vtrunque. nam maior eſt poteſtas eius cui man- data eſt iuriſdictio, quàm magiſtratus municipalis. Vnde Vlpian. omnibus magiſtratibus non tamen duumuiris,&c. argumentum igitur non procedit. Exempla huius mixti imperij multa ſunt paſsim, veluti, bonor. poſſeſ. dare: in bon. poſſ. mittere. Hæc exempla cum ſint mixti imperij, quæ cum I. C. di- cat mandari, quæ dementia eſt dicere imperium mixti non transferri? Dicunt hæc exempla intelli- genda de iuſſu, vt cognitio mandari poſsit, poteſtas iubendi non poſsit. I.i ſi quis ius. glo. vlt. l. cognitio. §. vlt. de offic. eius. Sed verba ipſorum I. C. apertiſsi- meè huic diſtinctioni refragantur. hæc exempla igi-
Pranc. Duareni luriſconl.
tur notanda ſunt aduerſus eos qui putant ſolam modicam coercitionem ad imperium mixtum per- tinere. Hic ſolet obiici. lxvlt. C. vbi& apud quẽ. Sed in ea conſtitutione aνυ‿νειOόνννέα eſt, quæ parit difficul- tatem. Exiſtimo autem de iudice pedaneo intelli- endum. Aliud ex reg. Pap. obſeruandum eſt, quæ ſpecialiter tribuuntur magiſtratui, non transferri mandata iuriſdictione. Specialiter id eſt cum legiſ- latoris apparet fuiſſe hanc voluntatem, vt certus magiſtratus ea de re cognoſceret: itaque proprium nihil haber, nihil ſpeciale is cui mandata eſt iuriſ- dictio. Sic enim plerunque proprij verbum pro ſpe- ciali accipitur. l.2. de vac. mu. l. 2. de mi.teſt. Porrò vrt ſic vſurpemus verba ſequentia indicant. Sic etiam intelligi debet tex. llegati. de offic. proc. ſed eius qui eam mandauit iuriſdictione vtitur. Cæterùm altera acceptio nihil habet incommodi. vtraque enim ſi- guificatio iure defendi poteſt. Exempla huius regu- læ multa ſunt. Aliud exemplam eſt in tutoris da- tione. l. nec mandati. de tut. vel cur. datis. Aliud item exemplum eſt,l 2. de offi. eius. Conſilium exercere, quid ſit Theo. exponit, ſimile eſt aſsiſiis, vt dicimus. Aliud exemplum. l. cum hi. 6. ſed nec mandare. de tranſact. Sed dubitatum fuit à veteribus de cogni- tione tutoris ſuſpecti. l.cognitio. de offic. eius. Ratio dubitandi eſt: quia non videtur cauſa eſſe priuata, ſed quædam accuſatio: Præterea videtur ſpecia- liter tribui. I..§. damus. de ſuſp. tut. Atramen aliud reſcriptum fuit à principibus propter pupillorum vtilitatem, ſine hoc reſcripto nõ auſsi fuiſſent luriſ- conſulti ita reſpondere. Viſum eſt tamen imperato- ribus, latius iuriſdictionis ſignificationem extẽdere. Cùm enim latiſsimam ſignificationem habeat, vti- litas ſuaſit vt latè interpretarentur. Nunc verba l. noſtræ interpretemur More maiorum. Ratio enim nulla eſt inſignis, ſed ita more inductum eſt. Da- ta eſt, dare iuriſdictionem hoc proprium eſt ma- giſtratus, vt diximus. Aduerſus ſupradictam ſen- tenriam obiicitur, I. cum prætori. de iudiciis. Sed multum intereſt inter iuriſdictionem& notionem, quod non intelligunt ij qui hoc caput opponunt. Lan prætor. de re iud. Iudices qui cognoſcunt& iu- dicant, nullam habent poteſtatem. At is cui manda- ta eſt iuriſd. habet poteſtatem, cum vice fungatur magiſtratus. l. à Diuo Pio. de re iud. Itaque iudex da- tus non poteſt exequi ſententiam à ſe dictam, quod ſecus eſt in iis quibus iuriſd. mandata eſt. Sunt& aliæ differẽtie minimè obſcuræ: veluti, quod dicitur iudicem datum non poſſe iudicem dare. I. à iudice. C. de iud. Alia eſt differentia. I.-. quis à quo appel. quod à iudice dato appellatur is qui iudicem de- dit, at non appellatur ab eo cui mandata eſt iuriſd. ad eũ qui mandauit. Ratio eſt, quia locũ tenet eius qui mãdauit, ita vt vna perſona appellari videretur. Exemplo id oſtendã. Balliui& Seneſcales olim ſibi conſtituebant locumtenentes& mandabant ipſis iuriſd. ſuam. Pone nunc locumtenentem pronun- tiaſſe ſententiam à qua appelletur, an ad Balliuum appellabitur? Minimè, ſed potius ad curiam parla- menti appellabitur. videretur enim vna& eadem perſona appellari. Ait lex 6. Mandatum ſolui: his ver- bis oſtendit ſimile eſſe hoc mandatum aliis manda- tis,ſoluitur enim morte. ſi ſuſceptum non ſit man- datum ante mortem. Secus eſt ſi cęperit iuriſd. exer- cere,
Maadatu iuri/ſduο nts. uuicn a1 g.

In I11. I. de iuriſdictione. 35
cere, quæ fibi mandata eſt veluti ſi iudicem dederit vel in ius litigantes vocauerit. Nec obſtat etiam, ſi iudicium dicatur incipere à litis conteſtatione. nam exiam res incipit geri vocatione in ius. hoc Ponti-
fices ſequuntur.c.licet.de offi. deleg. Sed apud Acc.
ſep. viol. Ego igitur non dubito quin& in hoc edi-
cto expreſſum fuerit. Extat lex quædã Manilia qua
cautũ eſt, vt pœna quã ex eo quòd termivos mouit quis conſequitur, diuidatur inter actorem& remp.
in dubio igitur quid dicemus in quæſtione noſtra?
transſe duplex antinomia reperitur; vna eſt l venditor. 5§. Mihi videtur ſequẽdum quod edicto de ſepulchro
7, id eſt cum ſaali iudices.de iudic. Sed ego poſſum reſpondere differ- violato cauetur, vt pœna tota adiudicetur ei, ad imtatem, y 4. re iudices datos ab iis quibus mãdatur iuriſd. poteſt quem res pertinet, quòd ſi nõ pertineat ad aliquem taque hropti 5& ſic intelligi: durant iudices dati donec alius ſuc- certum, pœna inter actorem& Rempub. diuidatur mandata e ſun ceſſerit,vt diximus de procõſule. Hoc receptum eſt exemplo legis Maniliæ. Qupod ſi hic VIpiani exem- verbum pro 5 vtilitatis cauſa, contra ſubtilitatem iuris. vtcunque plum ponit quòd ſequi debemus in legum inter- emitteſt, Pon. ſit, hæc omnino diſsimilia ſunt. Altera antinomia pretatione, nec enim ſatis eſt, vt in numerato cer. dicant S 0 eſt l. ſi quis mancipiis.5. ſi impubes. de inſtit. act vbi ta præcepta habeamus. hic igitur Vlpia. modo pro- euam dicĩtur ſi contractum ſit cũ inſtitore, poſt mortẽ do- prietatem verborum ſequitur, modo ſentẽtiam. Ex
nec mandare, de eeribus de cogni-
mini datur actio inſtitoria, quòd ita cõſtitutum eſt ropter vtilitatem promiſcui vſus.hic locus multos torſit. Sed ego exiſtimo inſtitorem multum differre a mandatario: nam inſtitor eſt tanquam mercator
& negotiator, idqꝗue dicitur multis locis. lin eum. de inſtit.. cæterum. quòd cum eo. Eſt ergo diſsimi-
litudo inter hæc duo capita, vnum de inſtitore, alte-
rum de procuratore, ſiue mandatario. Occurrunt& aliæ antinomiæ,& vna eſt ex nouella, vt nulli iu-
dicum.§. hoc verò iubemus. quam ego non puto
eo quòd prætor ait, ſi quis corruperit. Vlp. ſeruos fi- liosfam. his verbis contineri& ſignificari ait: nec enim vlla ratio ſuaſit, vt cõtrà interpretaretur: idem ad fœminas ea verba extendit. Hinc ſumpta eſt reg. iuris I.1. de verb. ſign. Idque à proprietate verborum ſumptum eſt, vt ego exiſtimo.
Vulgares interpretes prolixè hunc locum de ma-
ſculis& fœminis tract. quæ quæſtio non eſt huius legis propria, ſed pertinet ad I.i. de verb. ſig. Sequitur Si quds id quod propoſitum eſt corruperit. Hæc verba ſi-
e offic. eius. Ratio ita difficilem, vt alij exiſtimant. Nec enim huc per- gnificant eum teneri hac pœna edicti, qui edictum auſa eſſe priuata, tinet ea cõſtitutio. loquitur enim de iudice, qui iuſſu corrumpit dum propoſitùm eſt. Quæritur, quid ſi
a videtur ſpecia-
t. Atramen aliud pter pupillorum
principis, alij iudici mortuo ſuccedit: quæritur an iuſſui principis, qui iuſſus ad deceſſoremi non ſuc- ceſſorem dirigebatur parere debeat ſucceſſor: Hac igitur quæſtio nihil ad rem pertinet aitque Iuſt. co-
corruperit dum proponitur, vel ante propoſitionẽ, an is tenebitur? Is ex verbis non tenetur, ſed exten- ſione ſententiæ tenebitur. Eſt enim genus interpre- tationis, de quo diximus ſub tit. de ll. cũ ex eo quod
enehat gi parere iuſſui principis. De co qui à principe de- ſcriptum eſt colligimus, quòd ſcriptum non eſt. Ex 7 12, legatus eſt, alia quæſtio eſt, quaæ pendet ex con- eo quod dictũ eſt hoc verbo, Si quw ſeruos contine- eionen madere jecturis, quid princeps ſenſerit. Mihi videtur recta vVi, obiiciet aliquis, Pecuniaria eſt pœna huius edicti: nem habegkeee eſſe diſtinctio Pont. c. quoniam abbas. de offi. deleg. at ſerui non tenentur ex pecuniaria pœna. l. hos ag-
r. Nunc verbal. um. Ratio enim ductum eſt. Da-
ſinomen ſit expreſſum eius ad quem reſcribit prin-
ceps: verius eſſe vt ſucceſſor parere non cogatur, aut
debeat iuſſui principis.
cuſare..omnibus. de accuſ. Huic obiectioni reſpon- det I. C. his verbis: In ſeruos, id eſt ſi ſerui non defen- dãtur à dominis, puniendi ſunt in corpore, iuxta il-
Ler Ma- nulia.
5p num eſ Ne Ad I. ſi quis id quod. 7. lud vulgare, Qui non habet in ære luat in corpore. upradictam ſen. JOccapite cõtinetur interpretatio edicti, quocd Locus eſt communis de pœnis. 1a. de pœnis. l.vlt. in- de iudiciis. Sed 1ad iurifd. maximè pertinet. Eſtque primum fraà de in ius voc. l. quicunq;. de ſer. fugit. C. Sequitur m& notionem edictum quòd in Pandectis occurrit, quamuis in Dolo malo. Hinc colligere poſſumus, non eſſe ſatis put opponunt Saluij Iul. edicto, quædam alia præceſſerint,vvt ex in- corrupiſſe, ſed oportere id fieri dolo malo. Ex his gnoſcunt& iur ſcriptionibus apparet. Hoc edicto actio datur in eos, verbis, ſ7 per imperitiam,&c. obiter notanda eſt ra- t is cui manda- qui corrumpunt edicta prætorum propoſita iuriſ- tio purgandi doli, pro cuius rei explicatione vi- vice fungatut Dao Her dictionis perpetuæ cauſa. Duo igitur genera edicto- de l. igitur. de liberali cauſa. l. non videntur.§. qui aque judex da- ra editoru. rum ſunt, vt lib.i. cap. 48. diſp. ego oſtendi. quædam iuſſu. de regulis iuris. 128. ſequitur, Qui tollit e dictamqu erant quæ proponebantur, vt ſe præmunirẽt ciues.. mandat, hic etiam ceſſant verba edicti, ſed pro-
ducuntur ad eum qui tollit& mandat. Hic eſt lo- cus communis de mandato. l. non ideo minus. C. de accuſ.l. non ſolum.§. qui mandato. de iniur.
Obiicitur apud Acc. l. ſi is qui rem. 68.§. ſi tu Ti-
2. de or.iur. Ea dicebantur perpetua, vt magiſtratus perpetuò iis vterẽtur, quãdiu magiſtratu fungeren- tur, idq́ue lege Cornelia cautum fuit:non autem in- telligi debet de edicto perpetuo Iuliani, quod non
ta eſt. Sunt& , uod dicitur are. là iudice.
5 appel- 1 daoen, b e- habuit locum, ante Adriani tempora. Sic& Cor. tium. de furt. Ego tibi commendaui Titium, quaſi 11 ſt iuriſd. Sylla perpetuas quæſtiones fecit. Alia erant edicta idoneum hominem, cui tu crederes pecuniam, qui datae et eius quæ proponebantur in ſingulas cauſas, prout res in- tamẽ tibi ignotus erat, deinde loco Titij tibi addu- locũ de erut. cidebat:exemplum in l. ad peremptorium. de iudi- xi nebulonem, qui abs te pecuniam accepit, quæri- Nari vider b ciis. Aduerte autem parentheſim hic eſſe expun- tur an ego tencar furti? Ait I. C. ſi Titius in dolo ſcales oüm 15 gendam: datur igitur ex hoc edicto actio ad 5oo. au- nõ fuerit, me nõ teneri actione furti. Antinomia eſt nandaban- Te reos, ſic legitur in Floren. Quod populare eſt. l.l. de difficilis, ſed magna eſt tamen diſsimilitudo. Nam nentem hron m popul. acti. hæc actio conceditur cuique ex populo. in ſpecie de albo corrupto ego mandaui, vt corrum- an ad Vhuu⸗ lus enim publicum læditur, quòd in magiſtratibus peres edictum, tu imprudens corrupiſti, quare non ad curamp dem etiam conſiſtit. Quæri ſolet an hæc pœna ſit adiudi- teneberis at ego qui mandaui, dolo malo teneor, im Wa 5 der. au 29 canda actori, an Reipub. Difficultas naſcitur ex co quia verum eſt, album dolo meo corruptum eſſe. unm ſali 4 u 7 quòd plenum& integrum non eſt edictum, nam id At in ſpecie l.ſi quis rem. idẽ dici non poteſt. is enim um alid ma n. niſia⸗ edicto ſolebat prætor exprimere. Exemplum 1.3. de qui pro Titio nebulonem adduxit, non tenetur fur- b. um nol. aljs ti, um duriſd exe

—— ÿÿÿõ3⅓¼ 1-—— ———————————— ——————
—-—
pto actionẽ
8ZZöͤöZöZöoͤoöoö“ 4——
3
ti, quia furtum nullum eſt factum, Vt d.. ſi is qui rem, dicitur. Quod ſi furtũ factum eſſet, teneretur, uia opem& conſilium attuliſſet.õ.interdum quo-
que. de obl. quæ ex de. quæſtio autem eſt de duabus
perſonis, quęritur devna an furtũ fecerit, de altera an
opem tulerit. Ex his puto diſsimilitudinem notam
eſle. Ex his etiam obſeruandum eſt admitti exten-
tionem legis etiam pœnalis, cõtra receptam opinio-
nem,vt dixi ſub tit. de Il. Simile eſt exemplum I.li-
berto.§.2. l.S. C. de ritu. nuptiarum. Quod enim dici
tur de filio protrahitur ad nepotem. l. z. 9.2. quid ſi curatores ad Tercull. Alius eſt locus notatu digniſ-
ſimus 1.z3. ad l. Pomp. de par. Nec obſtat l. interpreta- tione. de pœn. dixi enim eam regulam eſſe accipiẽ-
dam, cum quæritur de genete pœnx. Exemplum
eſt in l. ſi preſes. de pœn. Ex verbis edicti alia quæſtio naſcitur, quid ſi plures corruperint, an diuidetur
pœna inter eos, an verò tenebuntur in ſolidum 2Et
ait hic I. C. eos teneri in ſolidum. Exemplum eſt l.
ité Mela. 5.ſi plures. ad l. Aqui. Pœna enim vnius al-
terum non liberat. Aliud dicitur in eo quod inter-
eſt. Exemplũ eſt 1.1.§. ſi plures. de eo per quem fact.
eſt:illud eriam locum non habet cũ agitur de quaſi
delicto. Exemplum eſt I.z. de iis qui deiect. vel effu.
Sunt tamen aliqui caſus, in quibus etſi ex malefi-
cio agatur, hoc tamen non obſeruatur. Exemplum
eſt.ſi multi. de publ.& vectl aufertur.§. in nullis. de
jure fiſci.hęc eſt interpretatio VIpi. ad edictum præ- toris.Alij multa hic addunt ſine iudicio.vt Bart. qui
ait id producendum eſſe quod hic dicitur de albo
ad monumenta quæ in archiuo publico ſunt. Ego
ramẽ nõ auſim hanc productionem admittere, pro-
ptesa quòd non ſit cadem ratio. Atque ineptum
eſt quod dicit ille has ſcripturas perpetuas eſſe. Ex
his cognoſci poteſt quibus ex cauſis detur hæc a-
Nota de&io. Sed animaduertendum eſt proditam eſſe huius albo corru- miſsi nomine, non ſolum ciuilem, ſed& crimina- Duailem eE lem adionem.. prætor.§. ſi dicatur. de iniuriis.& tit. griminalem O. quando ciuil. act. crumi. præiud. Sed quæritur an competere. vtraque experiri liceat: Qua in re puto ſequendum quod dicitur, ſuprà idemque hic dicemus quod de accuſatione iniuriarũiiniuria enim facta eſt prætori
vt dicitur l.ſequenti. Ad I. ſi familia.
X edicto prætoris naſcitur quæſtio, quid ſi familia alicuius corruperit album? Et agi- tur aduerſum dominum noxaliter, vt ſoluat pœ-
nam ſingulorum nomine, vel vt eos noxæ dedat, quot enim ſerui ſunt, tot pœnis plectuntur. Maie- ſtas prætoris. Hæc verba obſcura ſunt, pro quorum
explicatione notanda eſt ratio diuerſitatis in fur-
to& in albo cotrupto. Hoc edicto vindicatur iniuria facta prætori,& habetur ratio perfona- rum quæ iniuriã fecerunt, atque eo grauior eſt in- iuria, quo à pluribus infertur. Non idem dici poteſt de furtomon enim punimus ratione perſonarũ, ſed ratione rei furreptæ. hæc ratio ſumpta ex l.ſi plures. de iniur.
axritur nunc quid de damno iniuria dato di- cendum ſit? hæc quæſtio tractatur l.illud. ad l. Aqu.
Ir. 5.fi plures. ſi fa. furt. Idem reſpondetur quod de furto. Et ſanè ratio diuerſa non eſt damni dati,&
furti. Sed ille locus pugnat aduerſus Pauli verba hic. loquitur enim indiſtin&e de iis, qui iniuriam fe-
36 Franc. Duareni luriſconſ.
cerunt& damnum dederũt. Ego puto Paulum his verbis, niuriam fecerunt vel Jamnum dederunt: af ferre tantùm exemplum actionis miuriarum, non Aquiliæ. Certum eſt enim dari actionem iniuria- rum aliquando ob damnum datum, veluti quando datum eſt, vt contumelia fieret.l.damnum. C. de in- iur. l. prætor. 5 ſi dicatur.de iniur. Porrò lex illud. ad legem Aquil. non loquitur ſimpliciter de damno dato, ſed de damno iniuria dato. l. autem ſi plures. de iniur. loquitur de damno dato culpa, quæ diſ- ſimilitudo oſtendit Paulum hic noluiſſe loqui de actione I. Aquil. ſed de actione iniuriarum qua agi-
mus ob damnum datum. Nam ſi de lege Aquil.
loqui voluiſſet, ita dixiſſet, vel damnum iniuria da- tum. Noſtra autem ſententia confirmatur. Sed obii- ciet aliquis, non poſſe admitti interpretationem no ſtram propter particulam vel. ſed exiſtimo expoſi- tiuè accipiendam. Sic enim accipitur his locis. 2.1.
quemadmodum, 5 hac actione. ad leg. Aquil.
Ad l qui iuriſdictioni. 10. 1
Has caput pertiner ad officium magiſtratus, qui ius reddit, vt& ſuperiora capita. Illud eſt,
vt magiſtratus ſibi, aut ſuis ius non dicat. Nos pri- mum de eo qui ſibi, deinde de eo qui ſuis ius dicit, dicemus. Quod ad primum attinet, nemo poteſt ſi- bi ius dicere. tit. C. nequis in ſua cauſa iud. Hoc enim tamðùm pertinet ad principem. Exemplum eſt 1.& hoc tamen verius. de hær. inſti. At magiſtratibus nõ permitritur, quia videtur quòd ſibi nimium faue- ret: deinde abſurdum eſt, vt quis ſibi imperet I. pen.
de arb. idq́ue ad arbitros protrahitur. Nec obſtat 1.ſt libertus. de oper. lib. Nam arbitrium patroni refer-
tur ad arbitrium boni viri. hic verò loquimur de arbitro, qui iudicis partes ſuſcipit. At patronus, qui ſtatuit operas, non videtur iudicare. Huc pertinet I. ſi ſocietatem. pro iocio. Ad alterum veniamus. Ma- giſtratus ius dicere ſuis non poteſt, quia verendum eſt ne gratia& fauore ius dicat, inter ſuos autem numerantur perſonæ de quibus in l. lex Cornelia. de iniur. Sed mirũ videtur, quòod prohibeatur huiuſ- modi perfonis ius dicere ſimpliciter: æquius enim videbatur, vt ſi litigator haberet ſuſpectũ magiſtra- tum, magiſtratus abſtineat à iure dicendo, fierique poteſt,vt litigatores non conquerantur. Ego iam at- tigi ſuprà hanc difficulratem, dixique rationem re- cuſandi iudicij non habuiſſe locum in iure Roma- no, præterquam in pedaneis iudicibus:arg. Nou. vt nulli iud. l. i contigerit.lrapertiſsimi. C. de iudic. Et leges quæ de recuſatione loquuntur, de iudice dato intelligi debent. Ratio eſt, quia turpe videbatur recuſari magiſtratum, tam amplum& à Populo Romano probatum. Porrò magis conſultum eſt hac ratione litigatoribus, vt magiſtratus ſuis omni- no ius dicere prohibeatur. Exceptiones quædam ab aliis propter æquitatem adduntur. Veluti, quòd di-
xi locum non habere in iuriſdictione voluntaria,
exemplum eſt in l. apud filium. de manumiſſ.vindi- cta. Et hoc rationem habet, quia ceſſat ratio, quam diximus. Idem dicitur l.z. de offic. proc. Excipitur& alius caſus. lS. C. de offi. præſid. Addunt& alij, cùm pari neceſsitudine litigatores coniuncti ſunt magi- ſtratui, quia omnis ſuſpitio debet abeſſæ. l. nõ ſoſũ. §. de vno. de rit. nupt. Additur& alia capꝗ. de pœnis.
in fi.
cte
ſupr wore vülg RA d
boc quu or nic ran

n ſi de lege Aquil. mnum iniuria 4. rmatur. Sed obü. terpretationem no
exiſtimo expoll-
ditur his locié.a.
dleg Aquil
⁴
ni. ro.
cium magiſtratus,
ra capita. Illud eſt on dicat. Nos pri⸗ qui ſuis ius dicit, uct, nemo poteſtli- nuſa iud. Hocenim
xemplum eſt l.&
magiſtratibus n5
libi nimium faue-
libi imperet lpen.
tur. Nec obſtat l.ſt
um parooni tefer- erò loquimur de At patronus, qul le. Huc pettinet! m veniamus Ma- b quia verendum nter ſuos autem 11 lex Cotnelia. hibeatur huiul- er: æquius enim ſpectũ ma gilter licendo, fiecique tur. Ego iam ar. ue rationem re- in iure Roma- us:arg. Nou. v C. de iudic. Er de iudice dato upe videbatut
n& à Populo con
IcI .oro um 2f& alyche ddu tmagt
In Tit. I. de iuriſdictione.
in fi. Hic tractant quæſtionẽ, an ſacerdos poßit con cubinam ſuam abſoluere. Hanc quæſtionẽ ego re- mitto ad Pontificios doctores. Venio ad antinomiã difficilem l.in priuatis. de iudic.vbi dicitur filiũ pa- trem poſſe habere iudicem. Hæc vidennur pngnan tia eſſe.hic vaxiæ opiniones tractantur, e qua qui
ſentiam expoſui. lib.J. diſp. c. v² quæ opitio mea pla-
cuit viris doctis, vt Antonio Vaccæ. Dixi igitur ſo- 10 41 15)
lere prætorem à iu
dice diſtingui. l.5. de verbo. oblig. quaſi prætor iudex non ſit. nõ enim ſolebant preto- res iudicare: itaq; cũ lex in priuatis de iudice dato, hæc verò lex noſtra de ius dicente loquatur, diuer- fe omnino ſunt ſpecies cõtrariæ nequaquam: quæ-
ſtio autẽ de iudice dato ex eo oritur, quòd hic di-
citur de magiſtratu, an ſaltẽ nõ poſsit iudex dari in cauſa liberorũ ſuorum? Cauſa dubitationis hæc eſt,
auia in cauſa ſua nemo poteſt iudicare. Nec eriã ſi omnis fuſpitio abſit.l. pen. de arb. Idemq́; dicendũ vi-
debatur in cauſa ſuorũ. Sed tamẽ receptum eſt, pa- trem iudicem dari poſſe in cauſa liberorũ,&ecõtra: quod ad arbitros producitur. l. quin ctiã. 6. de arbitr.
Nã quod ad iudicis munus attinet, filius aõ haberur pro eo, qui in poteſtate eſt. l. nã quod. ad S. C. Treb.
t.§. iudicandi neceſsitas. de muner.& ho. Nulla
Lv eceſsttas. de m igitur ratio impedit quin filius in patris cauſa de- tur aut econtra. Sed an poſsit recuſari alia quæſtio eſt, nec dubito iuſtã cauſam eſſe recuſationis. l. aper-
tiſsimi. C. de iud. Duplex igitur hæc quæſtio eſt:vna
an iudex dari poſsit, altera an litigatore inuito poſ-
ſit iudex dari, qui ita non diſtingunt calumnias
comminiſcuntur in eos qui recte ſentiunt.
Adl. Si idem I1.
JOc capite aliud pręceptum cõtinetur de offi. H magiſtratus in iure reddendo,ne magiſtratus ſupra iuriſldictionem ſuã ius dicant. Exemplum hu ius rei quæritur ex iure Romano„nouis conſtitu. vulgatum exemplum eſt.§. iudicare. N. de def ciuit.
Sed exemplũ antiquius reperi apud Paulum in li-
bris ſententiarũ. tit. de eff. ſent. lib. ſent. p. Eſt& alius locus in Pandectis. l. inter cõuenientes. ad municip. qui ſumptus eſt ex hac parte iuris. Inſcriptio enim eſt ex lib.i. ad edidũ Pauli. Hinc variæ quæſtiones oriuntur, quas percurremus. Pone magiſtratũ mu- nicipalem cognouiſſe vſq; ad ſummam 100. aureo- rum. quidam cadem formula& intentione petit 50. ex venditione,& 60. ex alia cauſa, an magiſtratus municipalis ius dicere poterit? Quæſtio in eo verti- titur an ratio habebitur ſummarum cõiunctim, an verò diſiunctim, quaſi plures ſummæ ſint. I. C. ait placuiſſe ſingulare ſummarũ rationem habendam eſſe. Et ſanè certi iuris non fuit, ſed probabilis ratio id ſuaſit. Eſt autẽ notandum, quod ait I. C. pluribus
acttionibus, ſecus enim eſt ſi eadẽ actione. Hic etiam
obiter notandũ eſt iuriſdictionem pro notione ac- cipi. Occurrunt hic antinomiæ, ſed leues, veluti I. ſi plures. ff. de pactis. Hoc opponitur quaſi Caius ge- neraliter dicat coaceruationẽ fieri non debere ſum- mar. Sed hæc falſa eſt regula, itaq; non eſt mirũ, ſi quædã pugnantia reperiantur. Cur ſpectetur cumu- lus debiti in l.ſi plures ff. de pact. ratio clara eſt, quia æquum eſt cum præterri cui maior ſumma debe tur. Hic alia ratio eſt, cur contra conſtitutũ ſit. Obii- citur alia l. ſi qui ſeparatim.§.1. de appel. quæ magis ad rem pertinet. Ibi loquitur I. C. de plaribus ſum-
37 mis quæ petuntur vna actione, hic autem loquimur de pluribus actionibus. Sed etſi muruæ. Huius gene- ris poteſt variè fingi hypotheſis. Fingi aucem ſic po teſt. Peto à te 100. coram proconſule, al ¶ο. à me co- ram duumuiris. Ego excipio, an poſſum forum duumuirale declinarc? Dicitur quõd pohſum. Gra- ue enim eiſet in diuerſs iudiciis experii vbi locus eſt compenſationi. Hic notandum eſt reconuentio- nem eſſe, atq; ideò ſi 50 petat à me coram procon-
ſule, non poſſum cauſari cognitionẽ ad duumuiros
pertinere& fori incompetentiam obiicere. l. pen. de
ſent.& inter. om. iud. N. de exec. 96.§. Hu. l. I. de ord.
iud. Si vna actio quæſtio eſt an ſpectabitur tota res, an pars ſi vna actio ſit communis plurium?I. C. ait totius rei rationẽ haberi. Sed cur potius quàm in pri ma ſpecie?vna enim tantũ hic actio eſt:in prima il- la ſpecie plures ſunt actioncs. Nec obſtat etſi vnuſ- quiſq; petat partem. Nam poteſt tota res vni adiu- dicari, vt dicitur§. pe.& vlt. de offi. iud. Barbari hinc notant inſpiciendũ eſſe id quod cuenire poteſt. Ad- uerſus hãcregulã multa obiiciũt. Sed nugatoria füt. b dd l. Magiſtratibus,2Z. J Oc capite continerur aliud officiũ magiſtra- 1 Atus in iure reddendo. An igitur magiftra-
tus municipalis habeat imperium ad animaduertẽ-
dum in facinoroſos homines? Ait Vlpia. non poiſe animaduertere in ſeruum, poſſe tamẽ modicè caſti- gare. Valgus interpreiũ putat hos magiſtratus eſſe defenſores ciuitatum, ſed multum differunt, idq́; ex diuerſitate titulorum apparet. Inter magiſtratus mu- nicipales pręcipui ſunt duũuiri. l1. de alb. ſcrib. nã hi ſimiles ſunt Côſulibus. Nõ igitur omnis magiſtra-
tus municipalis eſt duumuir, ſed differunt, vt genus
& ſpecies, arg. d. l.. hi magiſtratus, vt dixi ſupra, ha- bebãt iuriſdictionẽ. l. de mag. municip. At imperium non habebant, ne mixtum quidem, niſi cauſa dam- ni infecti. l.ea quæ. ad municip. quia periculũ alio- qui eſſet expectare imperiũ ſuperiorũ magiſtratuũ. 1..& I. 4. de dam. inf. Igitur coercitionẽ habent tan- tum modicam, idque in ſeruos, magiſtratus muni- cipales. Ius autẽ modicæ coercitionmis in liberos nõ habẽt, arg. I. 5. ſi quis ius dic. nõ obt. Itaque ſi ſeruum atrociter punierit, l. Aq. tenebitur. l.quéadmodum. §. magiſttatus. ad l. Aquil. Hoc autẽ caput quod in- terpretamur ex eodem I. C. loco ſumptum eſt,nem pe ex lib. 18. ad edictum. ita coniungenda ſunt hæc duo capita. Sed quæritur an præhenſio ſakem ipſis permula ſit, id eſt an poſsint cuſtodire& in vincu- la mittere? de defenſoribus ciuitatum nulla dubita- tio eſt ex noua Iuſtintani cõſtitutione dc def. ciuit. 5.audient. De duumuiris nihil ſcriptũ reperi, præ- terquã de ſeruis fugitiuis. l.pen. de fugitiuis. Eſtq́; to tus ille tractatus de fugitiuis ſeruis ſumprus ex hac prima parte Pandectarum, vt inſcriptiones indicät. b Addl. Eum qui. 13. St alius locus pertinẽs ad oſf. magiſtratus in iure „reddendo. Poteſt magiſtratus iudicé dare. Sed quid ſi nolit iudicare, an legatus procõfulis, fortè q eũ dedit poſsit cogere: Ait I. C. magiſtratus cogere,
idq́; cõfirmatur. l.vlt.§. iudicãdi. de muncr.& hono.
Ex co quæſtio naſcitur. Cũ inſtaret finis anni, quo quis magiſtratu fungebatur, is dedit iudicem: is cũ ſe vellet excuſare ab hoc munere, iuſsit eũ iudicare ſub certa pena eo die quo nõ erat fücturus magiſtratu,
D

38 an iuſſus valeat?I. C. ait non valere, ſi ſucceſſor ad- uenerit, quia tũ finitur mag ſtratus vtilitatis cauſa. Hic occurrit antinomia apud Acc. ex l.venditor.§. vlt. de iud. vbi dicitur, iudices datos cogi pronucia- re in tempus ſucceſſorum. Itaq; videtur, quòd non malè iubet iudici, vt iudicet eo tempore quo priua- tus futurus eſt. Ego illam l. rite interpretor in tem- pus ſucceſſorum, id eſt donec ſucceſſor aduenerit. fuuar l.meminiſſe. de offic. proc. Ego prætereà con- tendo eam l'nihil omnino ad rem pertinerc, in qua tamen Acc. multum ſe torſit. In noſtra ſpecie magi- ſtratus iubet iudici iudicare certa die, quæritur an iudex poſsit recuſari?& ait Vlpian. poſſe, quia nihil intereſt an iuſſus ſit hominis priuati, an verò magi- ſtratus, in idque tempus collatus quo priuatus futu- rus eſt. Exemplum eſt in l.vlt. de pœnis. alia longe queſtio eſt, èſtq; ſpecies facti recte attendenda, quia I. illa ſumpta eſt ex lib. 4. reſp. Pauli non quæritur igicur an iuſſerit rectè præſes iudicare:& fortè de- trectare poterat iuſſum. Sed queritur an finita ſit eius poteſtas iudicandi aduentu ſucceſſoris?& ait I. C. non eſſe finitam, ſed cogi poſſe iudicare, quia mu- nus eſt, quòd detractari non poteſt, nec am plius in-
tegrum eſt recuſare. ſuprà d.li. Ergo ex his apparet
magnam ineſſe diſsimilitudinem. Ad l eſt receptum. ½.
St alius locus ſimilis ſuperioribus. magiſtratus FE nõ dicit ſupra juriſdictionem ſuã. Id autem fieri poteſt variis modis. vnus hic exponitur, quãdo ius dicit in parem. idem dicitur vt hic. kille à quo.§. vlt.& l. ſeq. ad Treb.& 1.3. de arb. in fI.& l.4. Hoc eſt intelligendum niſi ſe ſponte ſua ſubiᷣciat. Eſt locus communis de ſubiectione, quã nos vocamus proro- gationem iuriſdictionis, contra morẽ veterum, qui dicunt tantum prorogari tẽpus.]lpriuatorum. C. de juriſd. Hic locus etiã tractatur I.i.& l. z. de iud. nã ex hac parte ff. ſumptũ eſt c. illud. quãquam iſtud quod interpretamur ſumptum ſit ex tit. qe bon. pofl.
Ad l. Si per errorem. 35. St locus affinis ſuperiori de ſubiectione. Exce- L/ptio eſt regula ſuperioris. Si quis ſe alicui ſub- jecerit, reqè illi ius dicetur, niſi ſe ſubiecerit errore. nam error excludit conſenſum. fieri enim poteſt, vt vnus pretor pro alio adeatur. Similis locus eſtl.z. de judiciis. Dubitatur an hoc, quòd hic dicitur, debeat intelligi de errore facti, an iuris: quidam putant de errore iuris intelligi propter verbum Imperitiam.& ſic etiã interpretantur d.l. z. de iudiciis. Attamen etſi ſentẽtia hæc recepitor ſit, puto temere à regula non eſſe recedendum. Lregula. de iur.& fact ignor. Mo- uet me, quòd ita verba I. C. poſſunt interpretari. itẽ quòd I. C. ſolent errorem ſimpliciter ſemper appel- lare eum, qui eſt facti, iuris verò errorem ſtultitiam. Argumento criam eſt, quòd dicitur in l. non fate- tur. de confeſſ. non intelligi aliquem fateri, niſi ius ignorauit. Norantum autem eſt ex hoc loco ſum- ptam eſſe regulam de errore. Nemo errans,&c. Ad I. Solet prætor. 16 17. Ocus eſt de mandata iuriſdictione iam à nobis L. ractatus aliis locis. Itaque breuiter hic attingã. Prætor non tantum poteſt iuriſdictionem ſuã per ſe exercere, ſed& alij eam mandare, nec alienum id videri debet, quaſi alium quodammodo faciat ma- giſtratũ. Nam non deſinit magiſtratus eſſe,& is cui
Franc. Duareni luriſ conſ.
mãdatur iuriſdictio, eius nomine eam exercet, quod
intelligi debet etiam ſi prætor ſit cui mandata eſt. l.
etſi preror. de off. eius cui man. Itaq; faciet is ea tan- tum, quæ ſunt iuriſdictionis, non imperij. Deinde hic dicitur magiſtratum, cũ mandat, iuriſdictionem vel totam, vel partem mandare. Poteſt enim cer- tarum cauſarũ iuriſdictionẽ mandare, veluti vt co- gnoſcat,& ius dicat quis de teſtamẽtis, vel de fidei- commiſsis. Nec dicendũ eſt hunc iudicem dari iu- dicem, vt nonnulli putant. Verũ eſt cùm cognitio mandatur, dicitur iudex dari, ſed cũ iuriſdictio man datur incerta cauſa, aliud eſt quàm iudicem dari. Exemplis oſtendam. Si prætor mandauerit in certa cauſa iuriſdictionẽ, poterit is, cui mandatur dare iu- dicem. I.imperiũ. ſuprà. ac iudex datus iudicem aliũ delegare non poteſt. 1à iudice. C. de iu d. Porrò iu- dex datus non poteſt ſententiã ſuam exequi. là Di- uo Pio.I ait prætor. de re jud. At aliud dicendũ eſt de
eo cui mãdata eſt iuriſdictio, quiai uriſdictioni con-
iunctũ eſt merũ imperium, quo ſententiam exequi poteſt. Obiter hic norandum eſt, quòd hic ait ſolere mandari inter certas perſonas, non ait cogi aut de- beri: quæ ſententia prodeſt ad id, quòd diximus iu- re Rom. non licuiſſe magiſtratus recuſare, ſed iudi- ces datos poſſe. Hodie hic locus de ſuſpicione po- teſt vſui nobis eſſe: quia hodie vſitata eſt tã propter ius pontificiũ, quàm interpretũ ſententiam,& con- ſtitutiones regias. ſimilis locus Lvlt. ad fi. C. de aſſeſ. Ad l. Si conuenerit. 15 Ic locus ſimilis eſt ſuperioribus. Magiſtratus ius dicit iis qui ſe ſubiiciũt. Subiiciunt autem ij non qui conſentiunt tantũ, ſed qui ipſum adeunt. nam de aditione ferè I. C. loquuntur. exemplum l. ſi per errorem. hic. Et ſic 1I.& l.z. de iud. intelligi de- bent. Non eſt enim viſum vtile, vt conuentionẽ hu- iuſmodi ſeruare neceſſe ſit. Hic incidit difficilis an- tinomia ex l. ſi quis in conſcribendo. C. de pact. Mi- lites, ſacerdotes, habent iudices ſuos. conuenit imer quoſdã ex iis, vt alius iudex cognoſcat. Ait Iuſtin. pactionem valere. Hæc antinomia peperit magnam diſſentionem. Sunt qui exiſtiment hic agi de pacto conuento tantũ, propter verbum conuenerit: pro- bant id ex l. lecta.§. conuenit. Dicntque non vale- re ex parte actoris ex ſententia I. C. hic, ex parte rei valere ex Iuſtiniani ſententia, id eſt actori non vale- re ad agendũ, ſed reo ad excipiendũ prodeſſe, ſi velit. Sed ij non ſatis conſiderant difficultatẽ verſari non circa formã, id eſt an pactum nudũ ſit, an verò ali- quid accedat pacto propter quod valeat, ſed verſari circa iuriſdictionẽ. Prætereà pactũ adiectum eſt con tractui. l.iuriſgentiũ.§. pacta. de pact. Satis itaq; appa- ret non de forma apud Iuſtin. dubitatũ fuiſſe, ſed de re. Vulcq́; pactũ ſeruari, quia nõ eſt cõtrariũ legibus, nec bonis moribus, nec quærit an nudum fuerit necne. Aliorũ opinio eſt mutatã fuiſſe voluntatẽ v- triuſq; in ſpecie Africani, cũ ait, mutata volutas fuerit. Nec exprimit an vtriuſq; an verò vnius. Sed in con- trarium me vocat, quod luſti. ait vetetes dubitaſſe, nec puto dubitaſſe, niſi moti fuiſſent aliqua ratio- ne ltaque credibile eſt Africanum inter illos veteres fuiſſe. Alia eſt opinio, quæ mihi& probabilior,& æquior videtur eſſe. Si duo paciſcantur, vt litigent coram non ſuo iudice, vt nerno cogatur conuentio- ni ſtare, ſed oportere ipſum adiri, is enim iudex compet
cent c ohr ini collet
de 18,
Nnios.
feaire
aiuetl
torẽ d dichot
Sdui
cedita
daclc doder ſenre ler. ln ü Jlus ran adi cn lm ken Vel ket quc vet eur it
der

uam exequilaD. lud dicendũ eſt dd na luriſdictioni con- lententiam exequi t qudd hic ait olete
non al aut cogi aut de.
1 quòd dximus iu. s recuſare, ſed judi- 5 de ſuſpicione po. tan el tä propter ſententiam,& con. vlt. ad fi. C. de aſſeſ. rerit. 1† vribus. Magiſtratus „SHubiiciunt autem qui ipſum adeunt. ntur. exemplum lſ ie iud. intelligi de- t conuentionè hu- acidit difficllis an- do. Cde padt Mi⸗ 0s. conuenit imet noſcat. Ait luſtin. peperit magnam thic agi de pactu conuenerit: ſfo- untque non wale· hic, ex parte fe- actoti non vale- rodeſſe,8ſt velit. ſtatẽ vetfari no¹ Iſit, an vero ali aleat, ſed vetſari dicctum eſt con zatis itaq; appa⸗
ſe, ſed de
In Tit. Quod quiſque iuris in alterum ſtat.&c. z9
hic intelligũt Afric. ſententiam.
Conſt. verò luſtin. intelligunt cum paciſcuntur co- ram iudice quidem ſuo, ſed quẽ liccat recuſare pro- pter aliquod priuilegiũ, veluti ſi conueniat mihi vt corã ordinario iudice litigemus, non potero à con- uentione recedere, quãuis alioqui quia ſcholaſticus
ſum, poſsim forum declmare. Hæc opinio receptior
eſt,& æquitatem habet. Exiſtimo ſanè hac conſtitu.
Iuſtiniani derogari veteri iuri, vt fui Kio Olten dit. fuit enim inſerta Codici poſt primam æditionẽ. Ratio enim aliqua probabilis mouit veteres, alia ra- rio mouit Iuſtinianum. Adl. Ccum quaædam.& lvlt. b Ancl. nos ſimul cum l. vltima interpretabi- mur, ſed dg.*„ ο εv. Extra territoriũ ius di- centi impunè nõ paretur. Exem plũ l.§. cũ vrbẽ. de off. pret. vrb Punitur variis pœnis qui ius dicenti nõ obtemperat, ſed id verũ eſt cũ ius dicitur in territo- rio, nõ extra territorium. Cæterũ hoc intelligitur de contentioſa iuriſdictione, nõ voluntaria. l. mãcipari. de adopt.l.z. de offic. proc. Sed obiicitur I. z. ſi quis in ius. l.ſi quis ex alien. de iudic.quod ait I. C. debere venire vocatũ in ius, licet ſit extra territoriũ. ſed hęc diuerſa ſunt, nõ contraria. Cũ quis vocatur ad præ- torẽ debet accedere& oſtẽdere ſe nõ eſſe eius iuriſ-
competens non eſt
dictionis, ſed ſi pergat pretor ius in eũ dicere, poterit
is qui vocatus venit impune non parere, nec coer- cebitur edicto, ſi quis ius dicenti. Hinc quæritur in
hac l.quædã puella dänata eſt in ſuo territorio, de-
inde nupſit viro alterius territorij, actor vult exequi ſententiã, illa petit ſe remitti ad forũ viri, quia mu- lier forũ viri ſequitur. l. mulieres. C. de dig. Ait Vlp. in hac quęſtio. priorem iudicẽ poſſe exequi ſenten- tiã, quia ſentẽtia lata eſt ante mutationẽ iudicij Am plius ait, idẽ obſeruari, etſi ſentẽtia nõ eſſet lata, ſed tantum cognitio ſuſcepta. l. ſi quis poſteaquam. de iudic. l.vbi cæptum eſt. od. cap. propoſuiſti. de foro competen. Idem eſt ſi iudex ſupra iuriſdictionem ſuam velit ius dicere, vt ſcilicet impunè illi non pa- reatur, vt hic Paulus ait. l. vltim. hic. Hoc adeò verum eſt, vt iudicatum ne in partem quidem va-
leat, quanquã aliqui aliter ſentiant. Sed mouet me quod Paulus ſimpliciter ait, impunè nõ parerimo-
uet me præterea l.in hoc iudicio. fam. crciſ. Addu-
cunt regulas vulgares, vtile per inutile non vitiari,
in maiori ſumma minor ineſt, ſed vtilitas cõtra ſua- det. Quæſtio eſt ex iam dictis. Petuntur corã defen ſore ciuitatis 300. aurei, cũ maior ſumma debeatur. Poteſt poni exẽplum de fideicõ. nã hioc cap. ſumptũ
eſt ex lib. Vlp. de fideicõ. l.cũ quædã. 5§.vlt. Quæritur
igitur an rationem habere debeat iudex eius quod re vera debetur, an eius quod petitur? Ait Vlpia. eius quod petitur. Et ratio id poſtulat, quia non po- teſt intelligi quantum debeatur, niſi cauſa cognita.
præpoſterumq́; eſſet de cauſa cognoſcere, deinde de
enaie iuriſdictione pronunciare. Hic ſolet annotari, eum liceat plus cui debentur 100. poſſe petere 50. vel contra. Ego pu
petere.
to cum maior vel minor ſumma petitur, quàm de-
beatur, poſſe aduerſarium petere, vt totum petat, aut teſtetur ſe reliquum non petiturum, quia intereſt ſua ne pluribus iudiciis vexetur. Pro hac ſententia facit l.in cõmodato. S.duabus. Commod. Alia quæ- dam capita ſunt ſub titul. C. de iuriſd. ſed ea magis pertinent ad titu. de iudiciis, de quibus ibi dicemus.
vt ſubſcriptio oſten
1N II I. II. LIB. II. PANDECI. Quod quiſque iuris in alterum atuerit, vt ipſe
eodem iure vtatur.( A P. I.
D interpretationẽ huius edicti quædam ſcripſimus m diſputationibus noſtris cap.
K P P P
N..
N 49. Edictum hoc quod ſub hoc titulo proponitur ad iuriſdictonẽ maximè per- tinet, ad coercendos, ſcilicet magiſtratus qui ius no-
uum& iniquum contra morem maiorum dicunt.
Ambitioſi ſiquidem magiſtratus pleraque ſtatue-
bant noua, quo nomine Verres à Cicerone accuſa-
tur. Huic ambitioni hoc edicto proſpectum eſt. Prę- tores enim Romæ,& proconſules, aut præſides in prouinciis ſummam poteſtatem habebant, vt ſupra
bus continebatur ius, quod ſequerentur iudices à ſe dati, qui pedanei ob id dicebantur. l.z. de orig. ur.& l.cùm ſponſus. infrà de public. in rem actio. l.1. infrà Ex quib. cau. maio.
8.*
Et quamuis nihil contra leges, nec contra mo-
rem veterum ſtatuere, aut decernere poſſent, tamen
quia aliquando quidam abuterentur ſua poteſtate
in perniciem tam ciuium Romanorum, quam pro- uincialiũ, propoſitũ fuit(vt diximus) hoc edictum,
cuius duo ſunt præcipua capita, quorum alterum pertinet ad eiuſmodi magiſtratus, qui ius nouum,& iniquum ſtatuunt. L.1. hic.§. qui magiſtratũ. Quam- uis ius, quod ſtatuebant perpetuum non eflet, ſed
tandiu ſolùm duraret, quandiu officium eorum:ta-
men quantum ad eos, qui ius iniquum ſtatuerant, perpetuum erat, quia ſi quando agerent, aut conuc- nirentur poſt finitam adminiſtrationẽ& officium, codem iure vti tenebantur, quod ſtatuerant& pro- propoſuerant, durante ſuo magiſtratu. Alterum ca- put coercet eos, qui ius nouum,& iniquum, ſenten-
Prætorum, Peoconfilu & praſidi
docuimus, edicta proponebant, formulas dabãt qui- ſumma po-
teſtas.
tiam aliquam, aliquòdue decretum, coutfa ius ob- tinuerunt, aduerſus alios. Vt ſi quis, exempli gratia,
impetrauerit reſcriptum, ne debitor ſuus exeeptio-
ne aliqua perẽptoria vteretur. d.l.1. verſ. Si quis apud eum qui. Sequitur prioris capitis edict verborum
breuis explicatio. Explicatio verborum noui iuris. CA P. 11.
A lIt Prætor, Noui iurts ſtaruerit, addendum eſt,
& nocuerit:non enim ſufficit nouum ius; aut iniquum ſtatuifſe Pretorem, aut Præſidem, niſi illud ius nocuerit alicui, quia verba cum effectu accipi debẽt. Quamuis enim ſola voluntas& conatus ali- quando puniatur, veluti in I.r. de extraordin. cogni. & I.ſi quis non dicam rapere. C. de epiſé.& cleric.
Hic tamen propter verba quibus vſus eſt Prætor
in edicto, hoc non obſeruatur. Ait, ſtatuerit. futu- rum eſt exactum præteritum,& futurum ſignifi- cans. Hinc notandus eſt locus communis de cona- tu. Quid enim obeſt conatus cum n ullum effectum habuerit iniuria? Ex iam dictis naſcitur quæſtio tra- ctata in l. 2. hic. Si magiſtratus aſſeſſorum opera
vtens, aliquid noui iuris ſtatuerit, an pœna huius edicti puniendus ſit maptea ‚an verò eius aſſeſ-
ſores: Et reſponſum eſt ab Vlpiano, aſſeſſores potius quàm maxgiſtratũ ipſum puniendos eſſe:quod dili- genter notandum eſt, pro magiſtratibus, noſtri tẽporis, qui opera& prudentia confiliariorũ vtũ ur.
D 2

—— ————44*
—* 4 3 4 2—“ 3 3 4 12 2*—J— .— 3 —————————
—————— 5 ——————.— 1 *—— 8— 3——— —————————— 5—
— JJ. Pranc. Duareni Juriſconl.
142 Eaicti poſterioris capitus breuis explicatio. AP. 117. [19c poſterius caput edicti interpretatur Vlpia BH nus in 1.3. hic. Impetrauerit, id eſt poſtulaue-
rit etſi vſus co non fuerit. Sufficit, vt priuatus hoc
edicti capite puniatur, quòd ius nouũ impetrauerit, vt eo vteretur, quãuis eo non fuerit vſus iure, vnde apparet differentia prioris,& huius capitis edicti. Ex am dictis naſcuntur quædã quæſtiones, quæ tamè nec obſcuræ, nec arduæ, aut difficiles ſunt ſi, quæ in iis agitantur ſuo pondere metiantur. Prima eſt de procuratore, quæritur ſi procurator ius nouũ impe- trauerit, an is teneatur pœna huius edicti, an verò ipſius procuratoris dominus: Iuriſconſultus VlIpia- nus prudentiſsime diſtinguit in 13.§. ſi procurator. hic.an procurator ſpeciale mandatũ habuerit, an no habuerit.vt ſi ſpeciale mandatũ habuerit, vel ratum
habuerit dominus, ipſe dominus teneatur, altero ca-
Caſiu in ſu teneatur procurator: deterior tamen hac in re eſt
quo condi-
tio tutoris, & curato- ris eſt de-
terior quã procurat 0- w.
K
conditio tutoris, curatoris,& ſimiliũ huiuſmodi per- ſonarum quàm procuratoris, quia ſine diſtinctione
hoc tenẽtur edicto. Qud propter vtilitatẽ pupillo-
rũ eſt ſtatutũ. Alia queſtio tractatur in d. 13.§. hec pœ na. hic. quę ad primã explicationẽ huius edicti ma-
ximè pertinet, an ſcilicet is, qui ius nouũ impetrauit
aduerſus aliquem, eo vti debeat iure etiam aduerſus alios? Et iuriſconſultus ait eũ, qui ius iniquum im- petrauerit, eo vti debere aduerſus quoſcunq; alios, qui quandoq; contra cũ agent. Exemptus noui iu- ris continetur in d. l. 3.§. ſi is pro quo. ludicium ali- quando puru m, id eſt ſine cõditione& exceptione à magiſtratu dabatur,& tunc iudex datus nullam admittebat exceptionẽ. Alia quæſtio tractatur in 1.3. §. ſi filius. de filiofamilias. Si filiusfamilias aliquid contra morem maiorum, cum eſſet in magiſtratu decreuerit, aut impetrauerit, an pater eius co vti cogendus ſit iure: Et videbatur cogendus pater ipſe, quia per filiũ acquiritur patri.tit. per quas perſ.nob. acquir. l.placet. 79. de acq. hæreditate. Sed quia hoc edictũ proponitur aduerſus eũ, qui decreuit, aut im- petrauit,& quia pater nihil aduerſus ediçtũ fecit, Iu- riſconſul reſpondit, filium ſolum eo iure vti debere non patrẽ, ne æquitas huius edicti, quæ ab codẽ Vl- piano ſumpta eſſe dicitur, in perniciẽ eorũ, qui nihil cõmiſerunt,& ſic in iniquitatem retorqueatur. Alia
uæſtio tractatur de hæredibus an hæc pœna tranſ- eat ad hæredes? Et Iuriſconſultus in§ quod autem. hic. ait non tantũ hoc edicto puniri eum qui impe- trauit, ſed etiã eius hæredes. Præterea quæritur, de quibus hoc edictũ intelligendum ſit actionibus, an de iis tantũ, que cõpetebant tempore impetrationis noui iuris, an de his etiã quas poſt impetrationẽ ac- quiſierunt? Vlpianus in§. illud quoq;, non tantũ de iis, quæ cõperebant, cum incidit in hoc edictũ, verũ etiam de poſtea quæſitis, hoc edictũ intelligendum eſſe ait. Alia quæſtio tractatur in§.vlt. d. l. 3. Ex hac cauſa quæritur, an is qui ſoluit creditori, qui ius no- uum fortè impetrauerat,& ob id actio ei denegari poterat, repetere poſsit tanquã indebitè ſolutum? Et Iuriſconſultus Iulianus ait nõ poſſe. Supereſt enim naturalis obligatio, naturalisq́; cauſa, quã hoc edi- ctũ tollerenõ potuit, quę repetitionẽ ipſam impedit, quod patet ex titul. de cond. indebiti. At quo ad id quod dictum eſt, hoc edicto magiſtratũ puniri, qui
.
H
aliquid noui iuris ſtatuit, vt eo iure vti cogatur, in- telligendum eſt cũ exceptione, quæ extat in I. 4. bic niſi videlicet, vt puniat eũ, qui ius nouum aliquan- do impetrauerat, aliquid contra morẽ veterum ſta- tuat, hoc enim caſu eo non tenetur iure. Nam val- dè iniquum eſſet magiſtratum, dum ſtudet edictum defendere, vel litigatorem, dum vult huius edicti be neficio vti, in pœnam huius incidere edicti.
1NTIT. III.SI QVIS IVS DIL- CENTINON OBTEMPERAVERIT. CA P. 1.
VIta, variaq́; genera coercitionũ excogitata A(unt à veteribus iuris auctoribus aduerſus Kontumaces, qui magiſtratibus nõ parerent. Et meminit Diony. lib. 10. cuiuſdã antiquiſsimæ le- gis, de ratione mulctæ dicendæ à magiſtratibus, de qua& Gellius quoq; aliquid ſcripſit lib. II. c.t. Nam
mulcta, pœna pecuniaria eſt, qua magiſtratus pro
modo iuriſdictionis ſuæ contumaces,& inobedien- tes coercent. l. ſi qua pœna. l. aliud eſt fraus. infrà de verb. ſig] 2.§.vlt. infra ſi quis in ius voc. nõ jerit. l. 2. C. de epiſaud. Ex quo apparet mulctã à pœna dif- ferre, vt ſpeciem à genere: cùm pœna ſit omniũ de- lictorũ coercitio. d. j. aliud eſt fraus. Sed& illud quo- que intereſt, quòd mulcta omnis arbitraria eſt, quã- uis arbitrando modum lege præſcriptum excedere nõ liceat. l.eos. C. de mo. mulct. pœnæ autẽ ferè legi- bus definitæ ſunt. Aliud genus coercitionis eſt, de quo hic loquitur Vlpian. ſummè neceſſariũ ad tuẽ- dam magiſtratuum iuriſdictionemnempe actio in factum, competens actori aduerſus reum contuma- cem, qua damnatur reus ad eam pecuniam, de qua controuerſia eſt, quamuis fortè non debeatur. De hac igitur actione nunc tractandum eſt. Cauſſa huius actionis. CA P. 77.
Haau- actionis cauſſa, eſt contumacia non ob-
I téperantis ius dicenti, vt ipſa inſcriptio indi- cat. lus dicentẽ hic accipimus magiſtratũ, cuius pro- prium eſt ius dicere, vt diximus ſub tit. de iuriſdi- ctione:non autẽ iudicem datũ, qui& pedaneus di- citur. Præterea hic excipiuntur duumuiri, qui magi- ſtratus municipales ſunt.J. 4. infr. de dãno infe. vt ad magiſtratus tã um pop. Ro. hoc edictum pertineat non ad municipales. Idq́; ita demũ, ſi intra territo- riũ ſuũ ius dicant. l. vlt. ſuprà de iuriſdict. Quòd au- tẽ hic dicitur, hoc edicto puniri eũ, qui magiſtratui non obtemperauit, ſic accipiendũ eſt, ſi vſqueadeo perſeuerauerit in contumacia ſua, vt quod extremũ eſt in iuriſdictionen fecerit. Nã ſi is à quo res mo- bilis vindicabatur, iudicium accipere iuſſu prætoris noluerit, ſed cùm prætor eã rem duci, vel ferri iube- ret, tandẽ ei paruerit, humanius eſt aduerſus eũ hac
actionẽ nõ cõpetere: quia licet primo præcepro non
paruerit ius dicẽtis, ramè ſequẽti precepto obtẽpera- uit. Idẽq́; dicendũ eſt, etſi pluribus præceptis grada- tim vſus ſit magiſtratus, extremoq́; tãtum præcepto paruerit reus. nã ꝙ extremũ eſt in iuriſdictione, ab eo factũ eſſe ſufficit, vt hanc pœnã effugiat. Cùm enim ſecundũ verba edicti, Si quis ius dicenti nõ obtem- perauerit, dubiũ poſsit eſſe, an hic inciderit in pœnã edicti, quia& paruiſſe eum,& non paruiſſe verũ eſt: benignius eſt ita edictũ interpretari,vt hic pœna nõ afficiatur. l.vnica. verſi.. hic. de ſchemate autẽ anan-
tapodoto,
Mulcta quid.
Quomodo mulcta&* Pœna inter
5 ſê dijerat.
Ius dicens, quis dica- kur.

inobeciien. ud eſt fraus. inf de 1 1us voc. nõ ierit. 2 t mulctã à pœna di Om Pœna ſit omniũ de. uh- ꝛus Sed& illud quo. ſeus arbittaria eſt, qui 5 xſcriptum excedete dœnæ autẽ ferè legi. coercitionis eſt, de dè neceſſatiũ ad tuẽ. dem:nempe actio in ſus reum contum.. pecuniam, de qua non debeatur. De lum eſt. CAE. 1.
ntumacia non ob- pſa inſcriptio indi- giſtratũ, cuius pro- ia in ſub tit. de iuriſdi- u Aus ui& pe daneus dl ui. umuiri,qui magx- le dãno infe.i 3 dictum pertineat
ũ, ſi intra tettito- riſdict. Qudòd au- qui magiſtratui
eſt ſi vſqueadeo t quod extremu s à quo res mo-
tendo eum ad agendum. Qu quoq; a ſcribitur ab Vlpiano alibi.l. ſed etſi per præ-
torem. 5 ſed ſi dũ decreto. infrà ex quib. cauſ. maio.
Cui,& contra quem qdetur hæc actio. CA P. III. Oan qui popularem eſſe hanc actionem dicant
quibus nõ aſſentior. Mihi enim videtur compe-
tere actori contra reum contumacem; exemplo a- Kionis propoſitæ aduerſus eum, qui in ius vocatum vi exemit.L. pen. infrà ne quis eum quĩ in ius voc.eſt. Ad actorẽ igitur contumacem non pertinent verba huius edicti,nec ratio agendi, de qua hie loquimur, cõtra actorẽ, locũ habere poteſt. Labeo tamẽ exiſti- mauit petitorẽ quoq; hoc edict teneri, quòd cadẽ ſit petitoris,& eius, vnde petitut, ratio. Id autẽ cõmo diſsimè fiet non dando actionẽ aduerſus petitorem,
ſed potius denegando ei iuriſdictionẽ,& nõ admit-
uæ ſententia Labeoni
Quid igitur dicemus, ſi procurator, tutor, vel cura- tor ius dicenti non obtẽperauerit? Et Vlpia. ait ipſos hoc edicto puniendos eſſe, nõ dominum, vel pupil- lum. Nõ enim dominus, qui procuratorem dat, vi: detur ci mandare, vt ius dicenti non obremperet. Quid veniat in hoc indicium. CA P. 1111.
FOc iudicium meram pœnam continet: quia F non perit actor, quod ſua intereſt, quãuis for- tè eius interſit: ſed quãti ea res eſt ab ipſo æſtimata, de qua controuerſia eſt. arg.l.pen. infrà ne quis eum qui in ius voc.eſt. Nã etſi calumniator fuerit, nihi- lominus hanc pœnam ei perſequi licet, vt ſcilicet contempta pretoris maieſtas vindicetur. argu. ſi fa- milia. ſupr. de iuriſdict. Pœna igitur huius edicti ni- hil aliud eſt, quàm perditio litis vt vulgò loquimur) tam ex parte actoris, quàm rei. Quod genus pœnæ hodie apud nos frequentiſsimũ eſt. Hinc illud Her- mogeniant lib. I. rερημ. Côtumacia(inquit)eorum,
qui ius dicenti non obtemperant litis damno coer- cetur. l. contumacia. infrà de re iudi. Ac facilè mihi
perſuadeo, ca Hermogeniani verba ad interpreta- tionem huius edicti ſcripta eſſe: quamuis Tribonia- nus ea in tractatũ de re iudicata tranſtulerit. Sum- pta ſunt enim ex d. lib. i. Epito. Hermog. quod inſcri- ptio indicat:& conſtat Hermogenianũ, veterum iu-
ris auctorum ſcripta ad edictum perpetuũ in epito-
men redegiſſe, in eaq́; epitome ordinẽ edicti perpe- tui eum ſecutum eſſe. Id quod ipſe teſtatur cap. 2.
ſuprà de ſtatu hom. vt credibile ſit cum in lib. I. res
ad iuriſdictionem pertinentes tractaſſe. Non potuit autem breuius, aut preſsius comprehendere, quic- quid continetur hoc edicto, quàm ſuperioribus illis verbis, Contumacia eorum,& cqartr.
1N TIA. IIII. I. I B. II.
b bANDECT. b
DE IN IVS VOoCANDO. CA p. I. b
S.omniũ. Inſtit. de pœnis teme. litig. Nõ enim aduer- ſus cũ, qui vocatus non eſt, redditur iudiciũ, niſi for-
tè præſens ſe defendere poſsit. l.etiamſi patre.§.vlt.
infrà de minor. 25. annis& l. de vnoquoq;. infr. de re iudic. Primus huius tituli locus eſt: in quo queritur,
1
In Tit. de in ius vocando. 4 tapodoto, quo hic vſus eſt Vlpian. edita eſt iamdu- b Quid ſit in ius vocare. cAv. 17 dum noſtra diſputatio, quæ extat lib.. Diſp c. 50. N ius vocare quid ſit multis modis definitur, ſed
omnes definitiones, ſi bene intelliganturin idem
recidũt.Eſt igitur in ius vocare, vt Paulus definit, iu-
ris experiundt cauſa vocare. I. I.hic. Tribonianus ait
eſſe ad eũ vocare, qui ius ſit dicturus. d. S.omniũ, vel,
(vt alij volunt)ad eũ locũ vocare, in quo ius dicitur. l. pen.§. fl. ſuprà de iuſtit.& uur. Donatus igẽ in Phor-
mione Terentij ait. Quæ omnes definitiones in idẽ
recidũt. Sed notandũ eſt ius in hoc loco ad Pretorẽ & magiſtratũ duntaxat, nõ ad iudicẽ datũqui peda neus dicitur) referri: vt ex Vlpiano in l. 2. hic. in l. vo- luit.. fi.& l. pe. infr. de interrog. actio.& ex Cicer. lib. 2. Rhet.& ex Plauto. in Men. act. 4.apparet. Et hæc
quidẽ vocatio olim ſine vllo apparitore, ac iudicis
præcepto fiebat, idq́; à quouis priuato homine, qui videlicet ipſi denũtiabat ad uerſario, vt in ius iret,& propria authoritate cũ ducebat, vt ſuo loco poſteà docebimus. Proinde reus qui pro Tribunali magi-
ſtratũ interpellat, aut is qui libellũ Principi vel Prę-
ſidi aduerſus aliũ dat, in ius vocare non dicitur. l. li- bertus à patrono, cũ l. ſeq. hoc tit Hodie verò iudicis authoritas neceſſaria eſt, vt aliquis in ius vocetur. l.
neminẽ. C. de exhibit. reorũ. Sunt qui putãt citatio-
nẽ nihill aliud, quàm in ius vocationẽ eſſe. Et ſanè in quibuſdam Imperatorũ,& Pontificũ reſcriptis pro-
miſcuus eſt, horũ verborum vſus. l. conſentaneũ. C.
quomodo& quando iudex. cũ ſimilibus. ſed apud veteres Iuriſcon quorũ eſt longè purior dictio, cita- ri dicitur reus, cũ ipſa die cognitionis, que antè ei di- a fuit, in foro& Tribunali per præconẽ euocatur, vt præſens ſit, nécne apparcat: cuius rei ignoratione, leraq; loca Pandectarũ ab interpretibus heu malè intellecta atq; perperã hactenus explicata remãſerc.
1. diuus. infrà de in integ reſtit. l.& poſt edictũ. de iu-
dic. l.inter accuſatorẽ de public. iudiciis. Idq́; proba- tiſsimorum ſcriptorũ authoritate cõfrmari poteſt. Träãquillus in Tiberio. Citatũ pro Tribunali voce Præconis conuiciatorẽ capi iuſsit inq́; carcerẽ de- trudi. Fabius lib. 6. c.;. in publicis certè in diciis, vox
illa præconiis, præter patronos, ipſum qui egerit ci-
tat. Vide Gell. lib. 11. c.I. Aſconius Pedianus z3. actione
in Verrẽ. Apud veteres,& iudices,& rei,& accuſato-
res citabãtur 3 præcone prætorio. Ita enim locus il- le, in omnibus impreſsis codicibus emendatis, eſſe
mihi videtur. Liuius, lib. deca. 3. Alius locus huius tituli ſequitur m quo quæritur,
De perſonis quæ in ius vocari nõ poſſunt. CA P. IIII. Mprimis magiſtratus quãdiu magiſtratu fungitur in ius vocari non poteſt. l. pars literarũ. de iudic. niſi ob crimẽ, putà furti, aut repetundarũ.l iubemus. C. ad l. Iul. repetundarũ. quod de maioribus magi-
ſtratibus imperiũ& poteſtatẽ habẽtibus, qui videli-
cet coercere,& prehendere poſſunt, accipiendũ erit.
J. 2. hic minores enim, qui ſine imperio ſunt,& neq; . 8
vocationẽ habẽt, neq; prehẽſionẽ, vt ait Bar. à priua- to in ius vocari nõ prohibẽtur. Inec magiſtratibus. infr. de iniuriis. Hucq́; pertinet, quod ait Gellius lib. 13. c. 2. cũ ſeq. Quòd autẽ hic dicitur de maioribus. magiſtratibus ratio non patitur de his intelligi, qui moribus noſtris,& legibus regiis perpetui ſunt, nõ, vt apud Romanos, tẽporarij arg. l. Præſidis. ſi cert. pet.
1.z. C. vbi Senato, clariſſ. Aliàs quaſdã perſonas recẽ
ſent Iurecõſulti, quas in ius vocare nõ licet. l. 2. 3. Ri4: D 3 3

1 2. — 7
Nota ſin- ularia de traſuectꝛ0- ne, equutum ue pro'a none.
& lneque. hic. veluti, quæ propter loci religionem, inde ſe mouere non poſfunt, quod de monachis& monialibus accipiendum eſſe puto. de quibus extat conſtitutio Nouella Iuſtiniani, auth. apud quos O- port collat. 6. Hæc verba quæ Vlpiano homini mi- nimè Chriſtiano adſcripta ſunt, Triboniani potius ſuſpicor. Nam Veſtales virgines, more vetert Ro- manorum in forũ cùm opus erat producebantur, vt author eſt Tacitus annalium lib. 2 Itẽ in ius non vocatur is, qui equo publico in cauſa publica tranſ⸗ uchitur. Quæ verba de tranſuectione,& probatio- ne equitum ſolenniter recenſeri,& recognoſci ſoli- torum, intelligenda eſſe arbitror. Quand les hommes T'armes font leurs monſtres. Huius tranſuectionis Li- uius, Tranquillus& Valerius meminerunt, idque
à Budæo noſtro annotatum eſt. Cætera prætermit-
to, quæ lectionem tantùm, nec vllam interpretatio- nem deſiderant. Alius locus huius tit. eſt, De perſönu quæ permiſſu tantum Pratoru in ius Vvocantur. CA P. I1 71. Dictum Prætoris, quantum ad eas perſonas attinet, ita conceptum eſt, parẽtem, patronum, liberos parentis, patroni, patronæuùec in ius, ſine per- miſſu meo ne quis vocet. In quo edicto parẽtis ap- pellatio latiſsima eſt,& omnes in infinitum ſupe- rioris ordinis cognatos, cuiuſcunque ſint ſexus com plectitur. l. 4 hic.& l. appellatione. de verbo. ſignific. Sed& naturalis tantum pater, cui nõ minor quàm legitimo debetur reuerentia, his quoque verbis con tinetur l. parentes. hic. Idémque de adoptiuo dicen- dum eſt, ob eandem rationem. l. Adoptiuum. hic. li- cet alioqui hoc verbum eam nõ admittat interpre- tationem. I. Si ita quis. de legat. 2.& l. fideicommiſ ſum, infrà de condit.& demõ ſtrat. Patris autem ado ptiui parentes, qui nec ipſi patri, vtpote emancipato agnati ſunt,ſed tantum cognati, impunea Bilio ado- ptiuo in ius vocabuntur. Nullos enim cognatos, propter adoptionem, habet, niſi quibus agnaſcitur. Ipatris. hic. l qui in adoptionem. ſuprà de adoptio.l. non facilè 5 penult. de gradibus. Theophil in tit. de nupt in Inſtit. Quæ de filio dicta ſunt, tam de natu- rali& legitimo, quàm adoptiuo tantum,& de emã- cipato etiam intelliguntur. Nam is qui in poteſtate eſt, ne permiſſu quidem Prætoris aduerſus paren- tem experiri poteſt, præterquam in certis caſibus. I. Adootiuum.hic.& l.vlti. C. eod. titul. Deinde quod ait Prætor, patronum, ſic accipiendum eſt, quocun- que modo patronus quis fuerit effectus, puta ma- numißione, ſerui detecta colluſione, ſententia, iure- nurando, quamuis ſolus patronus non ſit. quæ om-
nia diligenter& dilucidè edicti interpres perſequi-
tur. d. l. Adoptiui. J. ſed ſi hac. lcommunis. hic. Quòd ſequitur in edicto liberos,&c. non magnam difncul- tatem habet,& ab codem diligenter explicatum eſt Vlpiano. d.l. ſed ſi hac.. liberos. Vnum ex Alexan- dri Gordianique reſcripto addendum eſt, vxori ip- ſius patroni,& hæredibus etiã extraneis tribui hunc honorem. L.I.& 2. C. eod. tit. An autem in præcepto- re,& in aliis huiuſmodi perſonis, quibus paternam reuerentiam debemus, edictum iſtud locum habeat, quæri poteſt, cum dicat Modeſtinus, generaliter eas
perſonas quibus reuerentia præſtanda eſt, ſine iuſſu
Prætoris, in ius vocandas non eſſe, l.generaliter. hic. ſed non puto Prætoris edictũ ad hos porrigi,& ver-
Franc. Duareni Iuriſconſ.
ba iuriſconſulti Modeſtini accipienda eſſe de his, quibus neceſsitate legis reuerentia præſtatur, quales ſunt parẽs,& patronus. tit. de obſequus. Nà etſi præ- ceptori, aut ſeni nacuralis quedam ratio,& honeſtas ſuadeat reuerentiã præſtari, nulla tamen lege id fie- ri præcipitur, nec quiſquã ad id inuitus cogi poteſt. Et hæc eſt ſimplex germanaq; huius loci ſententia, quam ab interpretibus minimèe perſpectam video. Deinde ait prætor in edicto, ſine permiſſu meo&c. quibus verbis oſtendit ſe permiſſurum, ſi iuſta cauſa
Nota quo. modo quis,
& quandy
ad reueren.
tiam non co
id ſuadeat.J. ſed in hac lege.§. pen. Edictum verò hic gatur pre. voco, primũ edicti caput, quòd integrum extat. Nã ſtadã: quad
altero capite, quod hic deſideratur, pœna quinqua- ginta ſolidoru m, ſiue aureorũ, contra vocantem ſta- tuta eſt, coq́; nomine aduerſus eum actio propoſita, quæ ne filio quidem patroni, in poteſtate conſtitu- to, abſente patre, denegatur,& cum ſit pœnalis, nec hæredi nec in hæredem, nec vltra annum competit. §. vlt. inſtit, de pœna temere litigant.
In quibus caſibus hæc ceſſet actio. C4 P. V.
KRimus caſus eſt, ſi pœniteat vocantem, actio- 1 nemque remutat. Secundus caſus eſt, ſi is qui vocatus eſt in ius, non compareat. Tertius caſus eſt, ſi non inunus vocatus ſit. Quartus& poſtremus ca-
ſus eſt, ſi tutor pupilli, nomine pupilli non ſuo vo-
cauerit, tametſi nihil referat, an proprio nomine quis, an alieno vocetur. d. I. Sed etſi.§.vlt.& l. quãuis. 6. quæſitum. hic. Cuius diuerſitatis rationem vltro ſe ignorare fatẽtur interpretes. Verùm arbitror hoc ideo tam variè conſtitutum fuiſſe, quia cùm quis in
tramen ex d†u ho. no intelligẽ. di cenſeo.
ius ducitur inuitus, quod fieri ſolere iam admonui-
mus, non ideo minus irreuerenter tractari videtur, uòd alieno nomine ducatur. At cum libertus pu- pilli nomine id facit, à pupillo ipſo factũ intelligi- tur, qui ad nullam reuerentiam vocato exhibẽdam obſtrictus eſt. Extra hos caſus exigitur etiam aliqua edicti pœna, adeò vt ruſticitati ipſi,& ſimplicitati vocãtis, nulla detur venia. l.z. C. eod. tit. Sed etſi quis inops proponatur eſſe, non continuò pœna eximi, ſed cædi& caſtigari potius debet. I.vlt. hic. Alius lo-
cus ſequitur huius tituli in quo quæritur,
Quus ſit effectus in ius vocationts. C( A P. VI.
N Eteri iure Romano vocatus in ius confeſtim ire,& vocantem ſequi debet, alioqui inuitus ducitur, vt ex Caio facilè colligi poteſt. l. ſiverò. 5. vlt. infrà qui ſatiſdar,& hoc lege conſtitutum fuiſſe teſtis eſt Cicero lib. 2. de legib.& lib. 2z. Rhetor. huius rei etiam argumentum eſt, quòd actio aduerſus eos qui in ius vocatos vi eripiunt, id eſt è manibus vo- cantis ſeu ducentis auferunt, à Prætore proponitur. 1.I.& 4. infrà ne quis eum qui in ius vocabitur. Ple- raq; item ex veteribus autoribus loca,& penè innu- merabilia, quæ huius rei fidem faciũt, proferre poſ- ſem, ſed breuitatis ſtudio pauca è multis ſelegi, quæ certiora mihi eſſe viſa ſunt. Horatius Satyra 9.lib.r Caſu venit obuius ill aduerſarius,& quo tu turpif- ſime:magna exclamat voce,& licet anteſtari. Ego verò oppono auriculaã, rapit in ius, clamor vtrinq;, vndiq; concurſus. Et ex Terentio in Phormione act. 5. Scena 8. in ius ambula,& paulò poſt, in ius ea- mus. cui ſimile quiddam legitur apud Plautum in Perſa, in Penulo,& Curculione. Cicero pro Quin- tio debere tibi dicis Quintium, procurator negat: vadari vis, promittit: in ius vocat, ſequitur: iudi- cium
1pe plo judlara 3 Gardecs— uſus er 3 um cit ſuema. ſi.
—————

es crens enc dlle de c obſe beeſtanr auun u9 danluus Näeu 8 tatlo, 4 Mla. nulla ta 1 helte dwaneae 1* 4 lus 0 J. weemads permiſ dio 6 ulürum ſtaca Lan en i meet 4 ung n Prum mrk „Pœna quinoh Bau qla. 7
Scum actio pr l„ ; 1 Poteſtate conſtiu. äan
CA P y deat vocantem, acio. dus caſus eſt, ſii gu cat. Jertius caſus elh rtus& poſtremus ca- pupilli non ſuo wo. an proprio nomine etſi.§. vlt.& Lquäuis. aatis rationem vltro Veruùm arbitror hoc le, quia cum quis in olere iam admonui. ater tractari videtur, At cum libertus pu- ipſo factũ intellii vocato exhibẽdam igitur etiam aliqua pſi,& ſmpliciati od tit, Sed etſi quis tinuò pœna eximi, l vlt.ic. Alius lo- zuæritut, 7. CA P. F s in ius confeſtm et, alioqui inuitus Oteſt. I. fi'verò. 5. onſtitutum fuiſſe 5. 2. Rhetor. huius aio aduerſus eos ſte manibus vo- tore proponicut. vocabitur. Ple- ca,& penè innu- ut, proſerre pot nultis ſelegi quæ us Satyta-. „& quo tu turpll
In Tit. de in ius vocando.
cium poſtulat, non recuſat. Plinius in Panegyrico, dicitur actori atque etiam procuratori ſuo, in dus ve- c ad tribunal. Valerius Maxim. lib. z. inſtit. antiq. de 5. P. Carbilio loquens, qui primus omniũ Romanorum vxorem ſuam repudiauit, in ius vo- canti matronam,(inquit)corpus eius attingere non
ermiſerunt. Cæcilius quoque iureconſultus, apud
ni, ſequer
Gellium lib. z. de lege 12- tabul. diſputat, quæ in ius
vocato, ſi morbo impeditus ambulare nequiret u⸗ mentum dare præcipiebat. Quod cum ita ſit, mirũ
roſectò videri non debet, ſi filius in ius patrem vo- care prohibeatur, abſque permiſſu Prætoris, vt antè diximus. Sunt tamen aliqui caſus in quibus dimitti
jubetur vocatus, nec inuitus ducitur. Exẽpli gratia.
b pro domo ſua: Quid eſt ſanctius(inquit) quid om-
ni religione munitius, quàm domus cuiuſque ciuiũ?
praclara Cicer.de cu iuſuis ci- uis domo ſententia.
Si quis eius perſonam defendat, vel ſi eundo in ius
de re controuerſa fuerit legitimè tranſactum. l. ne- que. hic. ö
Secundus caſus eſt, Si quis intra domum ſuam, ſeu aſylum quoddam ſe receperit, ex ea enim inui- tus extrahi non debet, quamuis ſi è publico conſpi- ciatur, diem ei dicere liceat. l. plerique cum ſequent.
I. nemo. de regul. iur. Qua de re Cicero in oratione
hic aræ ſunt, hic fori, hic dij pœnates, hic ſaera, reli- iones, cæremonia continentur: hoc perfugium ita eſt ſanctum omnibus, vt inde abripi nemmem fas ſit. Vide eundem in oratione in Vatinium. Tertius caſus eſt, ſi quis iudicio ſiſtendi cauſa ſa- tiſdederit, aut cauerit vocanti. Satiſdans enim ex eo-
rum numero eſt, de quibus in quadam epigraphe
loquitur ipſe Caius, qui videlicet neque ſequuntur, neque ducuntur. l. ſolutum. infrà de verbo. ſignifl. vt
obiter Caij locum, à cæteris malè intellectum ex-
plicemus, id eſt, qui tametſi vocantem non ſequan- tur, inuiti tamen in ius daci non poſſunt, húcque
pertinet ſequens titulus in ius vocati vt cant&c.
uando autem ſatiſdatio ſit neceſſaria, vel ſufficiat
fimplex cautio, latius poſtea diſſeremus ſub titulo
ui ſatiſdare cogantur. Interim animaduertendum
eſt, quibus caſibus exigitur ſatiſdatio, fideiuſſorem
idoneum,& locupletem dandum eſſe, exceptis ne-
ceſſariis perſonis, à quibus qualemcunque accipi
Prætor iubet. l.l.& z. infrà. in ius vocati vt eant Item neceſſe eſt eum iuriſdictioni illius ſuppoſitum eſſe, ad quem reus vocatus eſt, niſi ſuo priuilegio renun- tiauerit. I.z. infra. Si quis in ius vocat. Nam huiuſ- modi fideiuſſor, qui vas dicebatur à veteribus, vnde & vadimoniũ venit, in iudicium ſiſtere& exhibe- re cogitur.leum pro quo. hic. nec liberatur, ſi cum
duos homincs ſiſti promiſerit, alterum tantummo-
do exhibeat. vlt. in ius voc. vt cant.„ Quartus caſus videbatur addendus eſſe:videlicet
ſi iuſta cauſa vocandi non fuerit: ſed Paulus ni-
hil referre ait, qua ex cauſa quis vocetur. l.z. infrà ſi
quis in ius vocatus&c. Nec obſtat huic ſententiæ,
quod extra territorium aut ſupra iuriſdictionem
ſuam, ius dicenti impunè non pareatur. J.vlt. ſuprà
de iuriſdict.& l. Contumacia.§. vlt. de re iudic. Nam vocatus in ius, quamuis ex aliena ſit iuriſdictione, venire debet, vt Prætor æſtimet an ſua ſit iuriſdictio necne. Verùm vbi venerit,& ſi non eſſe ſubicctum ei iuriſdictioni aperte docuerit, ſi quid aduerſus eũ decreuerit magiftratus, impunè ei non parebitur.
actio, ſi actor ius vocandi non habuerit. Qu
4
hactenus de primo in ius vocationis effectu, de cæ-
ceris breuiter nunc eſt dicendum.
Secundus effectus igitur in ius vocationis erit, ſi quis in ius vocatus non venerit, à cõpetenti mulce- tur iudice, præterquam ſi ex iulta cauſa, pœnam ci
ipſe voluerit remittere iudex.
Terrius effectus& poſtremus eſt, Aduerſus eum qui iudicio ſiſti promiſit, ex ſtipulatu ad pœnam, ſi romiſſa ſit, alioqui ad id quod intereſt a gicur. l.z.& VIt. infrà ſi quis in ius vocatus. agetürque incerti
condictione, quia petit incertum, nem pè id quod in-
tereſt. nihil enim incertius cum in facto conſiſtat. I. Vlt. de prætoria ſtipul. l. quatenus de reg. iur.
1 N TIT. vII. I1 B. 1 J. PANDECT.
Ne quis enn qui in ius voc.
b CA P. 7.
Via nonnunquam contingebat, vt propinqui& amici in ius vocatorum, eos è manibus vocantium eriperent, atquc eximerent, dubitatum olum fuit, reo ob hanc cauſam in ius non producto, que mad- modum ipſi ſuccurrendum eſſet actori. Nam inci- uile durũmque videbatur, reum nulli culpa affi- nem, neque ſceleris conſcium alicuius plecti, ita- que propoſuit prætor edictum huiuſmodi: Ne quis eũ qui in ius vocabitur vi eximat, nêue dolo malo faciat quõminus eximatur. Si quis aduerſus ea fe- cerit, quanti ea res erit ab actore æſtimata, de qua controuerſia eſt, aduerſus eum actionem dabo. De hac igitur actione quæ certum nomen non habet, & in factum concipitur, eſt tractandum per locos communes more noſtro. Primus locus eſt, in quo quæritur,
Quc ſit cauſa huius actionis. CA F. 11.
Auſa huius actionis, vt ex ipſo edicto apparet,
eſt exemptio eius qui in ius vocatus eſt. l.z. hic, id eſt, ad pretorem vocatus, non ad pedaneum iudi- cam, vt ante diximus. 1.3.§.I. hic. Eximere autem nõ tantum eſt, è manibus ducentis eripere, ſed eriam quoquo modo auferre. l. 4. Sufficit autem vi exem-
ptum eſſe, quamuis ſine dolo malo. d. I.z.§.vlt. Sed
exemptum accipimus cum effectu, ita vt in ius pro- dire non potuerit. l.penul. 6. docere. Ceſſat ſane hæc ua de re multa hic exempla leguntur I.I. ꝛ. c. 3. hic. Cui& contra quem detur hæc adclio. CA P. 111.
1 JAec actio ei datur, qui in ius vocauit, aduer-
ſus eum qui exemit. l. penul.§.l. Jtem aduerſus eum cuius dolo malo exemptus eſt ab alio. I. 4.§. vlt.&§. pœnales. Inſtit. de act. hic autem dolus ne- ceſſarius eſt, quamuis in eximente culpa ſufficiat. d. 1.3§. vlt. Quod ſi ſeruus exemerit, aduerſus dominũ eius intentari actio debebit. I.1. 6.I. hic. Præterea hæc actio hæredi datur, ſi eius interſit, ſed in hæredem nunquam dari poteſt, cum ex parte rei ſemper pœ- nalis ſit, vt mox dicemus. l. pen.§. Vlt. hic. Sed tamen datur hæredi, quia ex eius parte non dicitur pœna-
lis: ſed rei perſecutoria: oportebit autem docere in
4

—————
₰++ terelle: non datur porròo poſt annum. nino pœnalis hæc actio. vnde fit vtn reus ſoluendo, quia pœnam ſuam ſoluit. b Quid veniat in hanc actionem. C A9. 111. Ac actione petitur non quod in veritate eſt, ſed quanti res ab actore qui in mus vocabat æſtimata eſt. l. pen. S.in eum, hic. Itaque hæc actio œnalis dicitur, non rei perſecutoria 1. 1. d.Lpen.§.in eum.&§. pœnales. Inſtit. de act. Atque hinc fit vt ſi plures aliquem vi exemerint, a ſingulis ſolida exiga- tur pœna. L pen.§.vlt. Eadem ratione ſolutio facta ab eo qui exemit reum, qui in ius vocabatur non
liberat.
Eſt enim om- non liberetur
IN TIT. VIII LI B. P A N- DECTIAR. II. Qui ſatiſdare cogantur& catera.
C A P. 1.
Amertſi de ſatiſdatione iudicio ſiſti ſuprà aliquid attigimus, quia tamen res late diffuſa eſt, pleniotem diſputationem, tra- ctatümque ſpecialem requirere videtur. videamus igitur primùm ſatiſdatio quid ſit, hæc au- tem nihil aliud eſt, quàm fideiuſſoris datio. l.I. hic. Cautio verò ad nudam etiam promiſsionem ſtipu- lationemq́; refertur. l. ſancimus de verb. ſiguifi. quæ- ritur deinde quæ perſonæ ſariſdent. Ab his omni- bus qui in ius vocantur regulariter exigitur hæc ſa- tiſdatio. Nouella§3.§. ſfancimus. Authent. de exhi- bend. reis. coll. 5.§. ſed hodie. Inſtit. de ſatiſdat. Cogi- turq́; reus ſatiſdare, vbi conuentus eſt, nõ alibiælicet in ſatiſdatione neceſſaria aliud ſit conſtitutum. I. fi- deiuſſor.. ſi neceſſaria. l. de die.§.tutor hic. fideiuſſo- rem autem dari locupletem ac idoneum oportet, niſi parens conueniatur, aut patronus, aliaue ex his perſonis quæ prætoris edicto exprimuntur. 1. 2. in princip.&§. prætor. hic. Proinde mulier, miles, mi- nor vigintiquinque annis, niſi in rem ſuam ad ſariſ- dandum non rectè adhibentur. l. de die.§.. hic. Item nec is qui fori præſcriptionem habet, niſi iuri ſuo renũtiare paratus ſit. l.ſi fideuſſor. in princi. Verum ſi oriatur controuerſia, an ſit idoneus fideiuſſor, nec ne probandi eius gratia datur arbiter, à cuius arbi- trio, ſi fortè iniquum eſſe videbitur, appellare licet. Nam alioqui pro idoneo& locuplere fideiuſfor habendus eſt. L. arbitrio. cum ſequent. hic. Occurrit Pauli locus qui librariorum typographorũmque errore inuuriaque corruptus, negotium interpreti-
bus faceſſere ſolet. Qui ex cauſa improbat, ab arbi-
tro probatos, aliàs improbatos probat. l.ſi ab arbitro §r. hic; id eſt,(vt ego interpretor) Qui apud iudicem competentem ex cauſa aliqua fidciufſoris arbitrio probatos improbat, ſi ea cauſa, aut vera, aut idonea non ſit, his contentus eſſe debet, etiam ſi ex alia cau- ſa improbari fortè queant, quos Paulus improba- tos, id eſt, improbabiles, quaſi iam lege improbati ſint vocar. Cæterum ſi quis approbatum fideiuſſo- rem ſeu euidintiſsimè locupletem, non acceperit, iniuriarum actione tenetur. Quandoquidem eum qui ſatiſdat, in ius duci, vt inquit Caius, non quali- bet, id eſt, non vulgaris iniuria eſt. l. ſi verò.§. 1. hic.
Franc. Duareni Iuriſconſ.
ſatiſdatio autem ſit per ſtipulationem autoritate ta- men prætoris interueniente, ac idcirco prætoria di- citur. L. infrà de prætor. ſtipulat. Solètque dies adii- ci, qua die ſiſtatur reus vel conſenſu litigantium, vel judicis interuentu. l. de die. hic. Adde quòd ſatiſdare
non cogitur in eo loco,vbi conuenitur, quia ſatiſda-
tio neceſſaria eſt:& non poteſt facile reus ibi cam oræſtare, vbi conuenitur. l. ſi fideiuſſor. 5. ſi neceſſa-
ria. l. de die.§. tutor. Poteſt enim ſatiſdare in alio
municipio, eiuſdem tamen prouinciæ. Quod ſi vi- tiosè fatiſdatum ſit, non videtur ſatiſdatum. Ideo-
que ex integro ſatiſdandum eſt, ſicut& cum ſatiſ-
datio mutilis ex poſtfacto redditur. l. quotiens. d. l. de die.. ſi fideiuſſor. l. ſi ab arbitro, in fi.hic. ex inre-
gro ergo poteſt exigi cautio. De obligatione& actione qua tenetur Fideiuſſor. 4P. II.
ldeiuſſor iudicio ſiſti reum exhibere& ſiſtere
cogitur, alioqui ad id quod re vera intereſt, non
habita ratione quantitatis petitæ, ſicut in ſuperiori
cdicto conueniri poteſt. l.z. hic.& 1.. Quod falſo tutor. author. l. inter hæc. de verbo. fignific. quod ac- cipiendum eſt, niſi reus ante morũ deceſſerit, quo caſu liberatur huiuſinodi fideiuſſor, licet is qui pro condemnato fideiuſsit, pecunie nomine quæ ex ſen tentia ſolui debebat co mortuo non liberetur. I. 2.§. vlt. l.z. 4.& z. hic. Sequitur alius locus huius tituli in quo tractatur de his qui non ſatiſdant. De his qui non coguntur ſatiſdare. CA P. I17.
Jnbrimi inter cos qui non coguntur ſatiſdare,
numeratur immobilium poſſeſſor: poſſeſſor au- tem immobilium quis ſit, dilucidè docet Macer. in l. ſciendum. hic. deinde quibuſdam perſonis hoc ſa- tiſdationis onus remittitur, ab iiſque vel iuratoria exigitur cautio, vel ſimplex promiſsio, de quibus tractatur alibi. l.omnces. C. de epiſco.& cler.& in Au- thentic. de litig coll. 8. illud prætermittendum non eſt, cum qui iurato promiſſit, ſi ex iuſta cauſa ſeſe nõ ſtiterit, peieraſſe non videri. I. vltim. hic.& l.z. ſi quis caut. Ad hæc de ſatiſdatione iudicatum ſolui, aliiſ- que ſatiſdationum generibus quædam ſub hoc titu- lo non pœnitenda leguntur, ſed à propoſito alienio ra, quare de his ſuperſedendum eſſe nunc duximus: cum præſertim tituli ſpeciales extent in digeſtis. Vnum tamen hic annotandum eſt, ſatiſdationem aliquando eligi de re ſiſtenda, ſeu exhibenda l. Sena- tuſconſulto. de offi. Præſidis, quod ſi non ſatiſdetur eo nomine,& perſona ſuſpecta ſit, res apud offi- ciũ deponitur,& ſequeſtratur.l. ſi fideiuſſor.§.vlt. hic.
1IN TIT. IX. I. I B. I I. PANDECT.
Fi ex noxali cauſa agatur. b CA B. 7.
c titulus pendet ex ſuperiore qui ſa- tiſdare cogantur, de eadem ſatiſda-
(ione tractatur, ſed de ea quæ pręſta- ) tur in noxalibus actionibus. Hæ
lenim quædam ſpecialia habent. Hic duo loci ſunt cõſiderãdi. Vnus pertinet ad preroris edictum cuius eſt mentio hic. Vult prætor, cum agi- tur no
.
—„„A T„

nunfekuſſ
mexhibere& liltere re vera intereſt,non x, ſicut in ſupetior 3&l7. Quod falo o. ſignilic. quod ac.
orũ deceſſetit, quo
ſllor, lictt 1 qui pro
nominc quæx ex ſen
non liberetur. 12.. ocus huius tituli in iſdant.
r ſatiſe dare. J.
coguntur ſatiſdare,
let Ol polleſſor au- de docet Macer. in m perſonis hocſa- iſque yel iuratotia omiſsio, de quibus (co.& ceer&in Au- termittendum non iuſta cauſi ſeſe nõ Im. hicla.ſi qus icatum ſolui, ali- rdam ſd hoc tiu⸗ propolio llenio Ie nunc dudtus: extent in digetts- eſt, ſatiſdationemm exhibenda[Sena- Iſi non ſatiſdetur Ic, res apud offi- ciuffor S.vlt hic.
B. 11.
tur.
87
In Tit. Si de noxali actione agatur.
tur noxali actione aduerſum dominũ ſerui,& cau-
tio exigitur, vt ſiſtatur ſeruus, in qua cauſa tunc eſt,
cum ſatiſdatio poſtulatur, donec iudicium accipia- tur.id eſt, lis conteſtetur, quãquam Accurſi us de ſen- tentia intelligat. Hoc ideo expreſſum eſt, quia reus qui deſinit poſsidere ſeruum ante litem conteſt:non amplius tenetur actione noxali. l. noxali. infrà de
nox. act. Poſt autem ſi deſierit, æequum eſt eum te-
neri, quia eſt actio perſonalis. Et hoc intereſt inter
actiones perſonales,& eas quæ in rem ſunt. Idem di- ximus de actione ad exhibẽdum, ſub tit. de reb. cre. Quicd ſit in eadem cauſa ſiſtere docet Vlpi. Hoc etſi
de ſeruis dicatur, ad alios ramen in vniuerſum per-
tinet: Cuùm fit ius actoris, deterius dicitur in eadem
cauſa non ſiſti. Quærit I. C. dominus ſeruum vendi- dit, aut noxe dedidit, an videri poſsit in cadem cau-
ſa ſiſtere.Et in hac cauſa veteres vidẽtur diſſenſiſſe.
vnde I.z.videtur l.z. xepugnare. Sed in I.1. referuntur tantum opiniones,& ex l. z. colligi debet mens Ilu- ſtiniani. Si igitur venditus ſit ſeruus, ſiſti videtur:ta- men in eadem cauſa, niſi alienatio facta mutandi iudicij cauſa efficiat ius actoris deterius. Ex his quæ- ſtio exiſtir l.pen. An videatur in cadem cauſa ſiſti qua liber ſiſtitur. Hic diſtingui oportet an ſit con-
trouerſia de ſeruo in capitali iudicio,& tunc non vi
detur ſiſti in eadem cauſa. ratio eſt, quia aliter de ſer uo ſupplicium accipitur, aliter de homine libero.
I. in ſeruorum. de pœnis. Quod ad alias cauſas atti- net, videtur melior cauſa fieri actoris, nam actio
quxæ erat vtilis, facta eſt directa. Hic occurrit antino- mmia difficilis. L. de pœnis. Vbi dicitur pœnam infli- gi habita ratione temporis delicti,& nominatim ponit exemplum I. C. de ſeruis. at Vlpia. videtur hic contrarium ſentire, cum ait aliter puniri liberum,
aliter ſeruum. Sed non eſt credendum hæc pugnan-
tia eſſe, quæ eiuſdem authoris ſunt. Vulgò diſtingũt pœnam certam,& ordinariam ab arbitraria. Cùm certa eſt, ſpectatur tempus delicti,& ſic intelligunt
Ir. de pœnis. Cùm arbitraria, ſpectatur tempus rei iu dicatę. Ratio diuerſitatis, quia iudex in certis pœnis
non poteſt pœnam, quæ legibus ſtatim poſt deli-
ctum defertur, immutare, quæ ratio ſpecioſa eſt. Sed certè ex Vlpi. non poteſt vllo modo talis diſtinctio
colligi. Ne igitur diutius morer, dicã breuiter quod ſentio. Exiſtimo hæc verba huius loci, aliter de ſer- uo, aliter de lib.&c. referenda eſſe non ad genus pœnæ, ſed ad ordinem cognoſcendi, quaſi dicat, alia eſt forma proceſſus in pœnis infligendis liberis ho-
minibus& ſeruts. Mouet me quòd antea dictum
ſit non oportere deterius fieri ius actoris: at genus Pæœnæ nihil pertinet ad commoditatem actoris. At forma proceſſus maxime. Itaque I.I. de pœn. eſt in- telligenda de genere pœnæ, hæc de proceſſu. facilior
autem eſt forma procefſus in ſeruũ: nam de his fa- cilius queſtio habetur,& ſupplicio afficiũtur. Quod autem addit Vlpia. de pecuniaria pœna, hæc perti- net generaliter cum ſerui vel alibi rei fiunt. Alia quæſtio ex iiſdem verbis naſcitur: Si quis promiſerit ſiſtere ſtatuliberum, ſi ſiſtarur liber factus, an in
cadem cauſa ſiſtitur? Et ait I. O. l. vlt. ſiſti. ergo id
quod diximus in initio eſt intelligendum cum hac exceptione, niſi ſtatuliber ſit. Hic quæſtio eſt diffici lis an eodem genere pœnæ ſtatuliber ſit puniendus
quo ſeruus? Et I. C. dicunt vt liberum eſſe punien-
Alter locus eſt,
ma.§. ſi reus.
nibus. Sed Pomponius coutrà oſtendit his verbis, I eo in publicls indicils eaſdem pænas patiuntur, quas ali ſerui. Hic Accurſiam multa cõminifeuntur. Scd ego exiſtimo ante reſcriptum D. Pij nou id certi iuris fuiſſe. Sed VIpia. D. Pyj reſcriptum ſequitur. l. modis.§.vlt. de pœn. at in l. ſtatuliberi. 19. de ſtatulib. aperte contradicitur. Verùm ea verba miht viden-
tur eſſe QMutij. nam inſcriptio eſt, Pomp. libad. ad
Q Mutium. Solent autem I. C. ponere verba corum ad quos ſeribunt. is autem Mutius ance Duum
fauorem libertatis,& nos quoque ſequi debemus.
b Quid cauendum ſit in noxali cauſa.
I I ſtio tractatur de vſufructuario 1.z. hic. Et dici- tur denegari ei vſusfructus perſecutionem propter contumaciam. idem dicitur l. aut amplius.§. vlt. de
dam. inf.. ſi finita.§. ſi qua do. Alia quæſtio tractatur 1. 4 Et dicitur, ſine incõmodo non admitti diuiſio- nem huius ſatiſdationis. Nam fieri poſſet vt vnus partem ſerui noxæ dederet, alter litis æſtimationem
preſtaret. l.in executione. de verbo. oblig.;
IN TI T. XxX. L IB. I I. DIGESTORVM DE EO PER QVEM FACTVM ERIT Av O- minus quis in iudi- cio ſiſtaarx.
O C rit proponitur actio aduerſus
eum, cuius dolo malo factum eſt ne
quis in iud ſiſtat. Verba hæc viden-
Mtur fuiſſe, Si dolo malo cuius factum fuerit quominus quis iudicio fiſtat, ad-
tur Vlpianus, Dolum autem malum ſic accipimus cc.
Qui credulus fuerit. Nerui enim& artus ſapientiæ
ſunt non temerè credere l.z. de in rem verſo Non
ideo tamen dolus impunitus eſſe debet. Quominus
quis. an hec verba de reo, an de actore accipiemus: Et ego exiſtimo de vtroq; accipi debere. Hinc quæſtio nes naſcũtur. l.3. S. ſed ſi.& ſeq. Si autem vnus alium impedierit, dolus dolum compenſat. ½ iudicio ſiſtat. non dicit in iure. Et hæc eſt differentia huius edi- cti cum ſuperiore edicto. Et hoc edictum pertinet ad eum qui vocatur ad iudicem pedancum. Alter locus eſt,
cui& aduenſus quem actio detur..
Atur hæc actio ei cuius intereſt vel ſe, vel alium in iudicio non ſtitiſſe, fortè actoris in-
tereſt, ne impediatur reus iudicio ſiſti: vt ſi actio ſit
peritura tempore, poteſt. Item rei intereſſe. I. pri-
*
IN II FP
dum l. modis.§. vlt. de pœn. I ſtatuliber. de quæ ſtio-
Pium vixit. Veteres autem volebant ſtatuliberum puniri vt ſeruum, quia ſeruus reuera eſt. l. ſtatult- berum. de ſtatulib. At reſcripto D. Pius ſecutus eſt
Ha locus exponitur. z. ſi abſens. hic. Hinc quę-
uerſus eum in id quod intereſt actionem dabo. Hic diſ ſeremus per locos communes. Primus locus eſt de cauſa. Cauſa eſt dolus, vt oſtendit VIpia. l.z. dolus igi
tur hic tantum coercetur. Doli verbum interpreta-

12 4— 8
1N TI T. XI. I. 1 B. 1I. p AN D. E CT.
De eo per quem factum erit quominus c. 1 CA P. I.
Onnunquam contingit, vt is qui ſe iu-
dicio ſiſtere dicitur, dolo alicuius im-
pediatur, quominus ſe ſiſtat cuius rei
Agratia aduerſus impedientẽ à prætore
roponitur actio in hæc verba, Si cuius dolo malo
factũ fuerit, quominus quis ſe iudicio ſiſtat, aduerſus
cũ, ei ad quẽ ea res pertinebit, quãti interfuerit actio
nem dabo. Ait Pretor, 5i cuius. quod tã generaliter
accipe, etiãſi fuerit ſeruus, nã hæc actio noxalis eſt.l.
1.§. ſerui,& l.z. hoc tamen verbum ad actorem non
pertinet, aduerſus quem ſufficit exceptio: ſi ex ſtipu-
latu agat.l...§. ſi ſeruus.& l. z. deinde ait Prætor, do-
lo malo. huius doli exemplum adfert Vlpianus, vi-
gelicet ſi venienti ad iudicium aliquis renuntiaue-
Aut horitas tit triſte,&c. Nam etſi viri ſapientis non ſit, authore
Epan. Epicarmo, temerè credere, non ideo tamen dolus ad
uerſarij impunitus eſſe debet. I... 6. dolum. Ait Præ-
terea, quominus quis&c. ſiue is fuerit actor, ſine
rcus. Nam vtrique ſuccurritur à Prætore, niſi vtriuſ-
ue dolus mutuus arguatur..3.§..& 2. D einde dici-
tur, Ei ad quem res, id eſt, non tantum reo, ſed etiam
actori, cum vtriuſque interſit. L..§. ſi reus.& l. 3. in
principio. Ait deinde prætor, quanti interfuerit. dam
ni igitur ob eam cauſam accepti habenda eſt ratio,
quamuis fideiuſſor ſummam promiſerit. l.z. in prin-
cip.& fi. Cæterum ex his verbis annotandum eſt,
vno ex pluribus delinquentibus ſoluente, cæteros li-
berari, quia nihil amplius intereſt. 1.§. ſi plures Nã
quod intereſt petitur hac actione: differt autem hæc
Quid ve-, actio ab ea quæ contra eximentem datur, quia ibi
euat z0 hoc non id quod intereſt, ſed quod petitur preſtatur. Re
iudicium. ſtitutoriam autem vocat actionem, quæ reſtituitur,
ſemper igitur eſt expen dendum quidnam interſit.
Hinc queritur, ſi fideiuſſor obligetur ad vnum quid
tantum, cum pluris mea interſit, an hac petere po-
tero actione?:& dicitur nihil intereſſe ad quid fide-
iuſſor obligatus fuerit. D einde ait, actionem dabo.
hæc actio in factum concipitur, quia ex parte acto-
ris eſt rei perſecutoria,& datur hæredi: ex parte verò
rei pœnalis eſt: ideo nec vlcra annum, nec aduerſus
hæredem, niſi fortè quatenus ex ea re fuerit factus locupletior, datur. I.§.vlt.& 1.z.in princ.
8 8 8
1IN TIT. XII. LI B. II. PANDECT. Si quls cautionibus in iudicio ſiſtendi.&c. C A P. I.
Ic totus tractatus in duo capita non incommodè diuidi poteſt, quorum vnum varias exceptionum cauſas cõ- plectitur, quibus ſe tueri poſsit is, qui poſt ſtipulationem interpoſitam, ad iu dicium non adfuit. Alterum miſcelanea quædam de commiſſa ſtipulatione iudicio ſiſti, eiuſque effe- ctu obtinebit. Videamus igitur primùm de cauſis exceptionum.
5 Franc. Duareni luriſconſ.
Prima exceptionis cauſa eſt tranſactio poſt diem exhibitionis facta. l.z. in principio hic.
Secunda eſt impedimentum neceſſarium, ex mu nere publico, valetudine, funere domeſtico„tempe- ſtate aliõue non aſimili, caſu, citra promiſſoris cul- pam contingente. d.l.².§.ſi quis. cum§. ſequenti. I.4. §.I.l. ſi quis cum fideiuſſorem. hic. Cæterum impe- ditus ab homine priuato exceptione non iuuatur, cum id quod ſua intereſt ab eo ſeruare queat. d.l 2. §. vlt.& I.3. hic. Quod ita accipiendum eſt, niſi ab actore ipſo impeditus ſit reus, vt ſuprà annotaui-
mus. Et ſi ex duobus reis ſtipulandi vnus impedie-
rit, aduerſus alterum exceptio ita demum proderit, ſi ſocij ſint.l. ſi duo, in principio: hic. Porrò ad hanc cauſum pertinet rei capitalis damnatus. l.ſed& ſi quis.§..hic. damnatum verò capitis, etiam exulem, id eſt, relegatum intelligimus, qui ciuitatem retine- re poteſt, vt ait Cicero in Oratione pro Cecinna. huc pertinet L.exilium. infra de interd.& relegat. Ita- que mirum videri nõ debet, ſi damnato ipſi, nedum ſideiuſſori,hæc exceptio competere dicatur. Quod tamen hic dicitur exceptionem fideiu ſlori compe- tere, ſi deportatus ſit reus, non ita accipiendum eſt, vt reo propter hanc ſtatus mutationem competat exceptio, ſed propter impedimentum quod ex ea conſequitur. l.1. C. de fideiuſſo. l. fideiuſſore. sde ex- cept. C. Non enim dicet fideiuſſor, ad vitandam cõ- demnationem, reum deſiiſſe eſſe ciuem, ideõque extinctam eſſe obligationem. l. ſi fideiuſſori, infraà de fideiuſſor. ſed ita impeditum eſſe, vt ſiſti non poſsit.““
Tertia cauſa exceptionis eſt, ſi poſt modicum tẽpus, quàm ſtipulatio commiſſa eſt, ſe ſtiterit reus, nec ius ipſius actoris ex mora rei deterius factum ſit.. ſed& ſi poſt tres. hoc titulo.
Quarta cauſa eſt, ſi pupilli nomine tutor promi- ſerit 1udicio ſiſti,& interim tutela finita ſit. l.vlt- hic.
Quinta eſt, ſi ex duobus reis promittendi vnus ad iudicium non venerit,& actor ab altero rem pe- tat, nam petens pœnam exceptione ſubmouebitur. l.ſi duo.§.J.
Sexta cauſa eſt, ſi is qui plures ſeruos iudicio ſi- ſti promiſerit, non omnes ſtiterit, quo caſu except.
reus ſe tueri poteſt, ne integram pœnam cogatur
exolue re. l. ſi ſeruus.§. i. hic. Septima cauſa eſt, ſi dies exhibitionis nondum venerit, tunc enim nec reo, datur exceptio,& ſi ho- mo quem ſiſti promiſeris, dolo ipſius ante diem pe- rierit. I.ſi cum§. I. Quod vtique expeditum eſt,cum de die certa conuenit inter litigantes. I. de die. qui ſatiſda. cogãtur. Alias in dies ſingulos vicena millia paſſuum ſunt dinumeranda. l. 1. hic. l.z. infrà de verb. ſignific. Ex his ferè cauſis hæc ſolet competere exce- ptio,non tantùm reo principali, ſed etiam fideiuſſo- ri, quamuis pro eo qui in aliena poteſtate eſt fide- iuſſerit. l.ſi quis cum fideiuſſorem.& l. ſi quis ſeruũ. Nec refert an ſatiſdare coactus fuerit, necne reus, qui ſatiſdare non debebat, quantum ad obligatio- nem fideiuſſoris attinet, niſi per errorem id factum proponatur. l. ſed& ſi quis.§. itẽ quæritur, hic. Quod ſuprà diximus ita intelligendum eſt, niſi nominatim conuenerit, vt deſerta promiſsionc, nulla obiiciatur exceptio. Nam talis conuentio, cauſis exceptionum ſpecialiter expreſsis, valet. L.ſed& ſi quæ.§. quæſi- tum,

ite 889 Nodän Aäue rò ad hanc
Imnatus. J ſed& Pitis, etiam exubn Aui ciuitatem tetins allone pro Cecinna interd.& relegan la. ſlamnato ipſi, nedum etere dicatur. uod fdeiullori compe. ita accipiendum eſt lationem competat nentum quod exez fideiuſſore. Sde ex- or, ad vitandam cõ- ſſe ciuem, ideoque ſi fideiuſſori, infra m eſſe, vt ſiſti non
„ſi poſt modicum eſt, ſe ſtiterit reus, ei deterius factum
mine tutor promi- a finita ſit vlchic. promittend vnus r ab aleero tem pe⸗ onc ſubmouebitur.
es ſeruos udicio ſ- „quo calu except·
ibitionis nondom
exceptio, li ho⸗
ſius ante diem pe- peditum eſtcum utes. 1de die. qul
Ulia
—ù
In Tit. de feriis& dilatipnibus. 47
tum. hic Hactenus de priori loco huius tituli. Alter
ſequitur. 44 De commiſſa ſtipulatione. CA B. 1 1.
r TOmo liber qui aliquem iudisio ſiſti promiſit,
eo non in eadem cauſa ſtato, ex ſtipulatu
conueniri poteſt, etiã ſi reus fortè iam tempore libe-·
83. 3 ratus eſſe dicatur, cũ id obſcurum, incertúmque ſit, &x rei veritatem inquiri oporteat. l ſi ſeruus. in prin-
cipio.& J.ſi cum. in princip.l.ſi quis quempiam.& l.
uotics. hoc titulo. Datur autem actio ſi pœna ad-
ieca non ſit, ad id quod intereſt, cuius æſtimatio ad
tempus‚ quo ſiſti debuit reus, non quo agitur, refe- renda eſt. l. ſi quis ante. 5'illud. vnde quæſitum eſt an ſtipulatio procuratori facta, alicuius ſir momen-
ti, quod nihil ipſius inrerſit. Sed Neratius reſpon-
qit vtilitatem domini litis ſpectandam eſſe,vt quan-
tum cius interfuit, debeatur. 1iſi procurator. Poſtre- mo hæc actio datur hæredi, atque in hæredem, niſi
propter aliquam aliam actionem interpoſita ſit ſti-
pulatio quæ ad hæredem non tranſeat, qualis eſt actio iniuriarum. l. ſi eum.§. qui iniuriarum. hoc tit.
IN TIT. XIII LIB. II. PANDECTAA. De ferius& dilatio cCA. J.
Kc quis iudicio cogatur, itaquec poſt titu- Alum de in ius vocando,& ſuperiores alios
rirulos hic titulus collocatur. Quam-
obrem primum dicendum nobis videtur quotu-
plices ſint feriæ. Feriæ partim ſunt humanæ, partim ſunt diuinæ: humanæ ad vtilitatem hominum, vel honorem, diuinæ veròô ag honorem dei inſtituun- tur& celebrantur. Rurſus feriæ aliæ ſunt ſolennes & anniuerſariæ, vt meſsium,& vindemiarum, quas pro conſuetudine cuiuſque loci ſtatuere præſi- des ſolent,& ſimiles. l. Præſides. l. pridie hic.& l.z. C. eod. titulo. Aliæ ſunt indictiuæ& extraordinariæ, vt quæ ob res proſperè geſtas, vel in honorem Princi-
pis indicuntur l. ſed& ſi.§. Sed& feriæ, ex quib. cauſ.
maior. Meſsium vindemiarümque tempore iudicia non exercentur, niſi conſenſu litigantium, in quo- rum gratiam huiuſcemodi feriæ inſtitutæ ſunt. l.
1.& l. ſi feriatis. hic. Excipiuntur certæ cauſæ, quas
neceſsitas aliaue iuſta cauſa primo quoque tempo- re tradtandas eſſe ſuadet, de quibus fuse diſſerit VI- pianus in I.1. z2.& 3.& l. diuus. hic.]. Publicas. C. eod.
tit. Sed admonendi ſumus, præter eas quæ ſolennes
ſunt quęque ob ſupraſcriptas cauſas, extra ordinem iudicij ſolent concedi nemini licere, niſi Principi vllas ferias inſtituere. l.à nullo. C.eod. tit. Addendum
quoque illud eſt, ex reſcripto Conſtantini, quod li-
cet ſententia nulla ſit, quæ feriato die lata ſit, tamen in tempotibus appellationum feriati dies compu- tantur. l C. eod. tit. Item ſi ob ferias extraordinarias damno qauis affectus ſit, ex bono& æquo in integrũ reſtiuitur, ob ſolennes verò quibus proſpicere po- tuit, nõ item. d. l. ſed& ſi. 9.ſ eriæ. hic. Dies So
, d. l.l ed& ſi.§. ſed& feriæ. hic. Dies So- lis quem dominicum appellamus, le Aimenche,& alij qui Principum Pontificũ mque reſcripus expreſsi
tyricus Poeta nullam de morte hominis cunctatio-
—* 4... N 3 Vbitari poterat, an diebus feriatis ſiſtere
dͤͤͤͤͤͤſͤſͤſͤͤſſſ“ 1
2
ſunt, feriati in honorem dei eſſe dicuntur. I. 3. l. qua-
draginta. l.omnes dies. lactus& lvlt. C. eo.& cap. conqueſtus eodem tit. in antiq. Proinde lites& fo-
renſes controuerſiæ his diebus ceſſare debent, nec
vlla iuriſfdictio niſi voluntaria exerceri poteſt l. z.&
l. quadraginta. l. actus. C. eod. hinc llla lex Ciceronis,
Feriis iurgia amouento. lib. z.de legibus. quod aded verum eſt, vt quicquid contra hanc prohibitionem
geritur, nullum ſit, quamuis litigatores cõſenſerint.
d. c.conqueſtus. Sed& à negotiis cæteris, atque ope-
ribus eo tempore abſtinendum eſt, excepra agricul-
tura,& aliis huiuſmodi, quæ celeritatem deſiderant,
neque alias æquè commodeè perfici poſſunt.1 3. eod.
& cap. licet. in antiquis. eodem.& hec fuit diui Scæ- Nora vre. uolæ iureconſulti ſententia, vt ſcribir Macrobius lib. la Sce- 1.Satur. cap. 16. conſulti quidnam feriis agi liceret, vola Iari- qui reſpondiſſe fertur, ad LcCf. ſconſulti re Qua ratione paſchali quidem die differẽdam quæ- ſbonſum. ſtionẽ aduerſus latrones eſſe, Honorius teſcripſit. I. b pronuntiatum. C. eod. tit. Nam& ſi veiè dixerit ſa-„Nehn a⸗
nis cictat io
nem longam eſſe, tamen præueniendum periculi lenga eſſe cauſa, nonnunquam acccleratio neceſſaria eſt. l. ſi poteſt, ex
quis filio.§. ſ autem. infrà de iniuſto rupto. hactenus mente poeta de prima parte rubr. diximus: ſequitur altera. 3,, A e DE PD ILATIO NIBV H. Quid ſit dilatio, pars altera rubrice CA P. I17.
. Nano⸗ vt ait Donatus, æſtdlici.pralatia, quæ
tam actori, quàm reo variis ex cauſis conce- ditur. I. interdum. inftà. de iudiciis.& IL1. C. eodem. Reo quidem conceditur ad deliberandum an cede- re, an contendere debeat. nam hec actori denegatur. 12. C. eod. vtrique verò ad producendos teſtes, vel proferenda inftrumenta, aut ad quærendum aduo- catum, alüdue quicquam quod ratio commodita- tis exigat. l. oratione. hic....& 2.1. inter priuatos. C. eod. J.ait Prætor.§.vlt. ex quib. cauſis maio. J. notio- nem.§. inſtrumentorum. de verbo. ſignifi. Datur au- rem dilatio ſemel tantum in pecuniariis caufſis, niſi fortè aliquid inopinatum emergat, quo caſu iterum cauſa cognita indulgeri ſolet: in capitalibus autem cauſis reo tres dilationes, duæ accuſatori, cauſa co- guita conceduntur. d. l. oratione& l. vlt. hic. Nec fiſ- cales cauſæ à cauſis priuatorum hac in re diſtinguen dæ ſunt. l. inter priuatos. C. eod. tit. Cum ig itur cauſe cognitio neceſſaria ſit in danda dilatione, meritò di- citur à procedente iudice poſtulandam non eſſe.l. 4.C. eod. tit. Sed cum de aliquo negotio quod ante
deciſum eſt, refertur ad Principem„Vt 1s quid fieri
placeat reſcribat, nulla tribuitur dilatio. l.cum à no- bis. C. eodtit. Et quia cauſæ cognitionem requirit, ea conceſsio à iudice tantum pro tribunali ſedente
impetrari poteſt. à procedente. C. cod. Cæterum di-
latio omnis, modo longior, modo breuior, pro loco- rum interuallo danda eſt. d. l. oratione. I..& vlti. C. eod. tit. Quo quidem in tempore ferias computan- das eſſe conſtat. l. ſiue pars. C. eod. tit. hinc apparet dilationes arbitrarias eſſe, quamuis ſit conſtitutum ſpatium temporis, quod iudici exce dere non liceat, in dilatione concedenda& moderanda. l.I. C. eod.
Cui ſimile eſt quod de mulcta alibi diximus, licet
Ei 11122

49 Pranc. Duareni luriſconſ. 4
enim iudicibus arbitrio ſuo mulctam dicere, modo quantitatem lege definitam non egrediantur. l-eos. C. de modo mulqtandi. L. Aliud eſt fraus.& 1ſi qua pœna. de verbo. ſignifi. Ex iam dictis liquet quas ob cauſas, quoties, quibus perſonis, in quibus negotiis, quomodo, ad quod tempus detur dilatio. De effe- ctu eiuſdem in præſentiarum hoc obſeruare ſuffi- Sd iudicis officiũ donec finita fuerit dilatio, conquieſcit. I ſiue pars. C. eod. quod accipiendum eſt, quantum ad ea quæ præiudicare poſſunt iis, pro
uibus dilatio conceſſa eſt.. generaliter. S. pe. de iure- iurando. Poſtremò annotandum eſt, diem more Romanorum à media nocte incipere,& ſequentis noctis media parte finiri, qui dies ciuilis appellatur. J. more Romano. hic. Sed hic locus pertinet ad ter- tiam inſcriptionis partem, de diuerſis ſcilicet tem⸗ Lotibus earum,& tam ad ferias quam ad dilationes referri debet.
1N TIT. XIII. LI B. I I.
PANDECT. De edendo. C A Pp..
ciet, qu
Vb hoc titulo de triplici tractatur editio- ne actionis, videlicet, rationum& inſtru- mentorum: de omnibus ordine videbi- L mus,& imprimis de actionis edirione. Actionis editio neceſſaria eſt, quæ ſpeciem futuræ litis demonſtret aduerſario, vt is intelligere poſsit an ſibi cedendm ſit, an potius litigandum. I.j. hic.& J.edita. C. eod. tit. Actionem autem edere is dicitur, vel qui copiam deſcribendi facit, vel qui eam li- bello deſcriptam dat, vel qui dictat excipiendam& de ſcribendam aduerſario. d. l.l. hic. ſed quod ait La- beo eum quoque edere qui producit aduerſarium ſuum ad album&c. quomodo accipiendum ſit vi- deamus. Quidam exiſtimauerunt aduerſaria, hic le- gendum elſſe, id eſt rationes tumultuariè confectas. Alciat. lib.. diſputat. cap. vlt. Idem lib. ακναꝙν ‧.C. 7. quod mihi non probatur, quia rationum editio, cum actionis editione nihil habet commune, vt mittam, quòd ſalua proprietate ſermonis latini, cu- ius retinentiſsimos fuiſſe veteres confultos teſtatur Fabius, hæc lectio defendi non poteſt. Non euim vt produccere teſtes, ita etiam producere literas, inſtru- menta, rationes, aducrſaria, ſed proferre potius lati- nè dicimus. Quamobrem veterum lectionem mini me immutandam,& aduerſarium hic, pro reo acci- piendum cenſeo: quem qui ducit ad album Præto- ris, in quo ſcilicet actionum deſcriptæ ſunt formu- læ, eique demonſtrat quam actionem dictaturus ſit, edere ctiam intelligitur. Huic tamen iuri nouiſsima Iuſtiniani conſtitutio derogauit, qua cautum eſt vt actor libellum offerat reo, cum ad iudicium voca- tur. Nouel.53. de exhibend. reis. Authent. Offeratur. C. de litiſcon. qui libellus dicitur conuentionalis. §. Tripli. Inſtit. de actionib. hæc editio olim fiebat antequam reus in ius, id eſt, apud Prætorem voca- retur, iudicij conſtituendi cauſa, atque fiebat vt poſtquam in aciem ventum erat, aliquid emenda- re, vel mutare actor poſſet, modo id citra captionem aduerſarij fieret, idque torum ius reddentis arbi- trio committebatur. d. l. edita. Poſt formulam verò à Prætore datam,& litem conteſtatam, nihil mutarc
licebat, niſi adito Prætore, à quo data erat formula. Verùm ſublatis formulis cum maxgiſtratus ipſi co- gnoſcere cœperũt, permiſerunt mutarionem atque emendationem, cum id æquitas poſtulabat.§.fi mi- nus. Inſtit. de ationib. Adſiæc ſciendum eſt formu- lam actionis ita edendam,& omnia ſpecialiter ex-
rimenda eſſe, vt nihil obſcuritatis inſit, quod ad- uerſarij deliberationem impediat. Nam alioqui ſpe- ciem litis futuræ non de monſtraret. Verùm hoc eo
ertinet, vt intelligamus cogi poſſe actorem à reo yt det,& dilucide intentionem ſuam proponat: reo ſiquidem id non poſtulante, intentio, quamuis ob- ſcura, tenet. l.vlt. C. de annali except. Item editam actionem actor vel emendare vel mutare poteſt,
uod tamen vt ſine captione aduerſari] fiat opor- tet. d. Ledita. Rationum autem editionem hoc ordi-
ne ſumus tractaturi Imprimis videbimus, quis ede- re eas debeat, ſecundò, cui edende ſint. Terriò, quo- modo facienda ſit editio. Quartò, ſi non edantur, quæ actio competat. Videamus igitur primũ quiſ- nam eas edere debeat. Prætoris edicto argentarij ra- tiones ſuas edere coguntur ſiue cum iplis ſi tcoontro uerſia, ſiue non ſit.]. Prætor.& l.argentarius, in prin- cipio, hic. Erant autem argentarij veluti proxenetæ quidam, qui pecuniam fœnerari volẽtibus operam ſuam præſtabant, camque ob cauſam pecunia apud cos à fœneratoribus deponi ſolebar, quam aliis fœr- nori darent. eratque hoc officium virile, à quo fœ- minæ remouebantur. l. fœminæ. hic. l. filiæ. de ſolut. Atque ideo præ cætcris rationes edere tenentur, vt ait Caius, quia offcium corum publicã habet cau- ſam:& hæc principalis eorum opera eſt, vt actus ſui rationes diligenter conficiant. d. l. argentarius. Idèmque de numulariis eſt dicendum. l. Quædam. §. numularios. hoc titulo. Sed& quod ait Prætor de argentariis, ad faliumfamilias, patrem, ſucceſſorêm- que argentarij pertinet, modo iuris ſit ſucceſſor. d. l. Prætor. l. ſi quis.§. coge ntur.l. Quædam.§. nihil inter- eſt.hic. Et tamerſi procurator, tutor, ſocius edere de- beant, huius tamen edicti verbis non continentur, quia mandati actio, tutelæ, pro ſocio ſufficit, nec opus fuit de his hic edicere perſonis. l. quædam. in princip. hic. Porrò actor reo ſuas edere compellitur rationes; licet reus actori non æquè, niſi ex cauſa quam iudex æquam arbitratus fuerit. l.1.& l. qui ac- cuſare.& l. non eſt nouum. l. iuſtum. L.vlt. C. eod. l. nimis graue. C. de teſtibus. Quod autem dicitur nõ eſſe eorum editionem neceſſariam, quibus quis vſu rus non eſt, l...§. edenda. de editione accipiendum eſt quæ fit deliberationis, non probationis cauſa. Secundò, ratio ei editur ad quem pertinet,& cuius mandatu confecta eſt, ſi iurauerit ſe non calumniæ cauſa poſtularc. l. ſi quis. S. exigitur.&§. ex hoc edi- cto. l. quædam.§. vlt. ipſi verò argentario, qui inſtru ctus eſſe poteſt inſtrumento ſuæ profeſsionis, vel ei qui iterum edi poſtulauerit, non editur, niſi ex iuſta cauſa,& graui, ratio edenda ſit. l.ſi quis.§. Pretor.& §. veluti. hoc titulo. Ipſe autem rationes cum die& conſule edi debent, quoniam aliàs vltro citrôque data& accepta, in quibus ferè confiſtit ratio, appa- rere non poſſunt. II.§. rationes. l. Prætor. in princi- pio. I. ſi quis.§. rationem. hic. Qudòd ſi dies& con- ſul tantùm initio tabularum adſcriptus ſit, commu- nis totius rationis eſſe intclligitur. I.ſi quis.§. fi ini- V tium.
tũ grai delideta bran c veüüin dond qu dntal
Non w ltic Mac
Cmann Verbum 9 nelale. d
Ve
ali Omentn. vic 9 luſſe aut b lor
ba

.— potulabar äue quę ad inſtruẽdũ aliquẽ perrinet.. Argẽtarius.§. edi. modi eſt ſtipulatio, quę ne alüs quidem gentibus co S. 4 beenum c 9— hic. Præterea, in quo loco quis argentariã exercuit, gnita fuit:itẽ pactũ donationus canſa fa auc gui. ania ſpecia mu. in co cogitur edere, non alibi niſi actor deſcriptum dem pacto cæteras quoq; gẽtes vlas fuille ctecit 1 G duritatis inlit tcg ſibi dari ſuis ſumptib.poſtulet vbi de ca re agitur. Il. eſt, ideoq́; iuris gentiũ nõ malè dicetu, ſed alio ſen- dediat.) am a1ducda Præror-§. vlt. cũ ſeq. Aduerſus argentariũ nõ eden- ſu. Nam moribus gentiũ hoc pactũ ad obligationẽ on ſtraret. Verundd he. tem, poſtquam Pretor decreuit rationẽ edendã eſſe, efficax habitũ non eſt,vt nec ceteræ con uentiones, 931 poſſea Kn ar in id quod intereſt agitur.l ſi quis. 5. hoc edicto. hic. que in propriũ nomen nõ tranſeũt. Con uentiones em ſuam den em arco Quod ita accipiendũ eſt,ſi dolo malo non edat: cul iuris gentiũ vocat VlIp. liiuris gentiũ. que aliis quoq; intent) 1 onad no am enim nõ preſtat, niſi dolo malo proximã.l.vbi. gentibus non ſolùm Romanis fuerũt cognitę, qua- exceßt urda o. hic. Vnde ſi quis in iudicio ſuccubuerit, N rationi- les ſunt ferè omnes præter ſtipulationẽ, nò— 8 alig re vel mut m ecim bus carcret, ex quibus cauſam ſuã poſſet tueri, me- gentes idoneas ad obhgave iudicauerun 4 hatü adgesn are poch ritò dänatur hoc iudicio argentarius. Probare autẽ quædam nomen propriũ habent,& iure ciuili pro- n cdit arij fat q debebit iudici,ſe illo iudicio quo victus eſt ſuperio- ſunt ad obligandum, vt emptio, véditio, Iocario, con de ſonam hoc an rẽ euadere potuiſſe, vel ipſis rationibus quas poſtea ductio: aliis nullum eſt propriũ nomẽ inditũ, nec ad cdumus, quiset nactus fuerit, vel aliis inſtrumentis aut teſtibus qui- obligandum vtiles ſunt, niſi fortè earum aliqua, aut ende ſint. Teruo m bus illo tẽpore aliqua ex cauſa vti non potuit. l.ar- lege, aut ſenatuſcõſulto cõſxmata ſit,vt poſteà dice- uar, ſi non ekadu b gẽtarius..cũ autẽ. Cæterùm hæc actio, que ex parte mus. Itaq; eæxdem conuentiones,& legicimæ,& iuris nus igitur primqul rxei pœnalis eſt, in hæredem ipſius non dabitur.?At gentium dici poſſunt, nec ca res homonymia intelle ris edicto argentarin hæredi actoris dabitur, quoniam ex parte eius eſt rei&ta, multum habet obſcuritatis. Nã idẽ& ciuile ius, Omne iu ue cum Iplis ſi tcontto erſccutoria.l.vlt. hĩc. Pro regula certa tenẽdum eſt& gentiũ eſſe nihil prohibet. Qinim 2 5 Cickroni gentium ci- largentarius, in prin inſtrumentorũ omniũ quibus quis vſurus eſt, exem lib.3. Offic. credimus) omne ius genti idem ciuile uile ℳ non tarij veluti proxeneer pla aduerſario, ante iudiciũ edẽda eſſe, idq́; iure die eſt, ametſi quod ciuile eſt,nõ cõtinuò gentiũ ſit. Eæ conir. rati volẽtihus opermn& cõſule, ne quid excogitetur fraudis. l hic. Quæ autẽ conuentiones, quibus propriũ nomen ac ſpe cauſam pecuniia 6 quidẽ editio non probationis, ſed deliberationis tan ciale datum non eſt, vocabulo ſatis lato& genetali dledar duum⸗ lüce tũ gratia fit,& ideo ne ſubſcriptionẽ quidem edẽtis pacta appellantur. Eadem& pacta conuenta vocari cium virile, Aauo fr. deſiderat. l.exempla. hĩc. Sed animaduertendũ eſt,cũ crediderim, quddt ullis legibue Romanie cõfirmen ar Nic. llie 4. Hig. legatarius ab hærede legatum petit, ante iudiciũ nõ tur, paucis qui uſdã exceptis, ſed ex conuentu an. ase.. cogi teſtamẽtum edere, quia hæredem eo nõ carere tùm ipſo valeant, per tuitionẽ Prætoris: itaque factũ Ues edere tenentur, yt veriſimile eſt. l.z2. hic. licet dubiũ nõ ſit, quin proba- in eis, nõ ius ciuile verſari dicitur, vt infrà dicemus. um publicã habet cau- tionis graria accepto iudicio proferre debeat. l.poſt- Hinc perſpicuum eſt quid pactum ſit. Quòd ſi quis im operacſt, vt actus quã.§.ſi dies. vt leg. no. cauea. Cæterum nemo cogi- 3ruule quoque huius verbi requirat ex Vlpiano, ciant. d.Largentarius. tur alteri inſtrumentũ edere, quo aduerſus eum vti diſcenda eſt, qui pactũ Apactione, id eſt, duorũ con- 3, e, ſcenduml. Quædam. non vult, niſi in certis caſibus, veluti ſi inſtrumentũ ſenſu dictum eſſe ait. l.. in prin. hic. Quod autẽ vul. ne Naaus. & quod ait brætor de ſſbi cõmune cum alio cuſtodiat..procurator. C. eo. g0 tradiderũt interpretes, omnem cõſenſum duorũ
Pdg. patrem ſucceſſotem iuris ſit fuccefſor.d.- D uxædam Snihil inter- ‿.. rutor, ſocius edere de- rbis non continentus ro ſocio liffit, lec erſonis.) quxdam I
nas edere compelltur
In Tit. de Pactis.
tium. Item ratio à capite edi debet, ea pars videlicet
Itẽ ſi fiſco delatus ſit. Nam delator inſtrumẽta, que ad cauſam pertinent edere cõpellitur. l. Senatus. hic. Ada quoq; publica tam ciuilia, quã criminalia iuſſu
iudicis ab actuario inſpiciẽda exhibentur. l.z2. C. eo.
1N TII. X 1I1 I. DE PACITIS. Quid ſit packum. cA.
E pactis tractaturi, videamus quid Pactũ
Nit. Hæc enim eſt in omm artificioſa diſpu
8 — 4
—
jure ciuitatis Romane obligationé pariunt. Cuiuf- Stipulatio
actũ eſſe:tantũ abeſt, vt rectè id inde colligãt, vt vel
vnus ille locus, iudicio meo, ad infirmandã corũ ſen
tentiam ſufficiat. Nam ſi nihil aliud ſit pactio, quam pactum, quæſo quid illis Vlpiani verbis ineptius: Diuiſiones pactorum. ᷑A P. 7.. PNRima diuiſio: Pactorum quoddam nudum eſt,
ſum, id nudum, quaſi ſolũ, ſimplex,& merum appel-
xquè nücxem aione princeps quæſtio. Quod vtc latur Interdum aliquid aliud præter pactum ſubeſt, earelauu tione princeps ſtio Quo Vtcom- latur. nrer lum aliquid aliud præter pa um ſubeſt, fuerit.l Ckodl. Amodius intelligatur, rem omnem altius puta datio, vel ſtipulatio, quo caſu nudum, aut ſim- ſtum. kvlt. C. 15 repetere,& à genere ipſo, quod eſt cõucntio, initium plex, ſeu merũ pactũ dici nõ poteſt. l. diuiſionis. hic. od autem chekurs 1 Conuentio ducere neceſſc eſt. Eſt autẽ cõuentio verbum gene- I. legem. C. eod. vt verba ipſa per ſe clara,& a perta ſi- am, quibus da 1 e u ge- rale, cõmercium omne, ac negotiũ, quodcũque inter gnificãt: quæ homines bonarũ artium rudes ſophi- done accipiendun εuᷣ́. homines cõtrahitur, ſuo ambitu cõplectéẽs. 11..con ſticis quibuſdam& inanibus argutiis mirũ in mo-
robationis cauſa- pertinet,& cuius
ſe non calumniæ
uẽtionis.hic. Cùm igitur duo, plurèſve in idem ne- gotiũ cõſentiunt, ſiue inter abſentes, ſiue præſentes, ſiue ex publica cauſa, ſiue priuata id fiat, conuenire dicuntur.l Labeo. lcõuentionum. hic. Nec refert, an verbis corũ exprimatur ſententia, an te ipſa,& facto aliquo ſignificeturvt in exemplis à Paulo adductis
Comnemtzo⸗ videre eſt. l.item quia. hic. Conuentio autem omnis
aut legitima eſſe dicitur, aut iuris gentium. lconuen tionũ: hic. Quæ verba aliter apud Paulum haud du biè acci poweur Aunen apud Vlpianũ, tamerſi Tribo nianus vtriuſquc diuifionem coniun it. Legitimas eoentſones vocat— lege aliqua cõfirmantur: id eſt, quę conſenſu gẽtium nò ita probantur, vt ad obligandũ valeant, ſed tamẽ
dum obſcurauere. Secunda diuiſio: Pacta quædam in rem ſunt alia in perſonã. In rem, cùm quis gene- raliter paciſcitur, ne rem petat, nec cerrã perſonam exprimit. In perſonã, cùm quis à certa perſona ſe non petiturũ promittit. l. iuris gentiũ.§. pactorum. Tertia
L aliud non nudũ. Cùm enim pacto nihil extrin- ſecus accedit, præter conuentionẽ ipſam,& conſen-
diuiſio: Pactum aliud iuſtũ eſt, aliud iniuſtum. Juſtũ
intelligimus, quod legitimum eſt,& nuri, boniſq́; mo ribus cõſentaneũ. l. tale. l. epiſtola. hic. l.cm emptor. infrà de reſcin. vend. l. Stichũ.. naturalis. infrà de ſol. quãuis pleriq; alij nodũ quærentes in ſcirpo, longè diuerſam adferant, interpretationé, vt Alciat. in l. pa cta nouiſsima. C. e. l.lege obuenire. infrà de ver. ſign. Iniuſtũ quid ſit, inde cognoſci nullo negotio poteſt. Quarta diuiſio: Pacta quædã de re publica fiunt alia

5 ◻
—
verò de re cuiuſq; familiari& priuara.l. iuriſgentiũ. §. li paciſcar. Hec ſatis nota eſt, nec vllam meeiPrede tionẽ deſiderat. Quinta diuiſio: Pactũ aliud exprei ſum eſt, cùm verbis declaratur paciſcetiũ voluntas. Aliud tacuũ, cùm voluntas corũ verbis nõ expreſſa ex coniecturis tantùm colligitur:vt, Si quis debitori ſuo cautionẽ reddiderit, vel inutiliter ei acceptũ fece rit. Nã vtroq; caſu pactus cũ eo videtur, ne petat. Is quoq;, qui in futurũ a debitore vſuras accipit, ne in tra id tẽpus petat, tacitè cum eo pactus eſſe præſumi tur. l. Labeo.l.ſi vnus..vlt. l. qui in futurum. in prin. Addi poſſent& alie diuiſiones: ſed hę nobis ſuffice re ad eorum, quæ ſequuntur, explicationè viſæ ſunt. De perſonis, quæ paciſc poſſunt, quaq́; non poſſunt. Cap. III. 1 NBAdtum à ſeruo aut filiofamil. factũ ne petatur (quia in rem conceptum eſt) domino aut patri interdũ nocet, ſi videlicet de re peculiari, cuius liberã habeant adminiſtrationé, non donationis cauſa, ſed tranſactionis, aliave ſimili, fines adminiſtrationis nõ excedẽte, factũ ſit. Quinimo de re dominica ali- quãdo vtile erit pactũ,vt ſi ſeruus dominicã credẽs pecuniã, pactus ſit, ne ante certũ tẽpus ea petatur. J. cõtra.. ſi fllius. cũ ſeq. 2 Pactũ à ſeruo, aut filio- famil. factũ, Ne petat, inutile eſt. d.§. ſi filius. cùm e- nim regulariter petere, ſeu agere nõ poſsint, pactũ de nõ petendo fruſtra in eorũ perſonã cõcipitur.l. filiusfamil. infrà de act.& obl.l. ſeruus. C. de iud. Et hæc vt plurimùm ita ſe habẽt, pręterquã in certis ca ſibus, quorũ primus eſt: Cùm paciſcitur filius, ne in- iuriarũ agat, velalia quapiã actione ex carũ nume- ro, qus iure ſingulari filiofamil. cõpetũt.l. filiusfa- mi. idq́; verbis Caij ſatis expreſſum eſſe puto, cũ ait, In perſona fili videndu, ne aliquãdo, etſi pactus ſit ne ageret, valet pactio: quia aliquando filiusfamilids habet ackioné veluti iniuriaru..in perſona. hic. Solẽt enim lerũq; talibus verbis ſentẽtiã ſuã exprimere Iurecõ ſul. l.videamus]j. de ædil. edict. l.habere licere. infr. de euic.l.poſtquã]j. de pet. hęr. l Iulianus. infr. de rei vin. (id quod Accur. latuit) ſicuti& Cic. li. 3. Offi. Itaq; videndũ eſt, ne nõ ſatis ſit id quod apud Platonẽ eſt in Philoſophos dictũ,&c. Alter caſus eſt, cùm pactũ à filio cõfertur in id tẽpus, quo ſui iuris effectus age- re poterit. l.& heredi.§. filia. 3 Pactũ filij, aut ſerui, ne à patre, dominòve petatur, vtile eſt: prodèſtq; pa- tri, aut domino. Per eas enim perſonas, quæ in pote ſtate noſtra ſunt, melior cõditio noſtra fieri poteſt, deterior non itẽ. Idẽ dicendũ eſt in eo ſeruo, in quo vsũfructũ habemus, aut qui bona fide nobis ſeruit. l.ſi tibi.§. vlt. cũ I. ſeq. l.ſi debitor. hic. ¹3.I. filius. C. eo. Pactũ à filiofamiliàs factũ, ne à ſe petatur, ei pro- deſt.l. acquiren. hic. Nã ex omni cõtractu filiusfamil. cõueniri poteſt, ſicut paterfamil. Iſi quis cũ filio. in- frà de pecu. d. l. filiusfa. Ac tametſi pactũ iſtud per- ſonale ſit, patri nihilominus etiã proderit, ſi nomine filij conueniatur, quãdiu ſcilicet viuit filius. Nã eius morte, quia perſonale eſt, extinguitur. 5 Pactũ à ſer uo factum, ne à ſe petatur, nõ valet. Ab eo enim peti nõ poteſt. l. cũ ſeruis. de reg. iur. Itaq; domino eius nõ acquiretur pacti cõuenti exceptio: que, ſi in rẽ pactus eſſetſeruus, acquireretur. Exceptio tamẽdoli ſubſidia ria hoc caſu dabitur. l.& hęredi.§.-. 6 Pactũ à patre factũ, ne à filio petatur, nõ prodeſt filio, etiã ſi poſteà hęres patri extiterit.. ſi tibi. 5. ſi pactus ſim. Quod eſt
accipiẽdũ, vt pacti exceptione directa vtatur. Nã doli
Pranc. Duareni luriſconſ.
cxceptio ei denegãda nõ eſt.l.&hæred.§. n0s autẽ. l quodcunq;. infr. de ver. obli. Scd ſi pater filio paciſca tur, vt hæredi futuro: quod tũ facere intelligitur, cũ ſuper ea obligatione paciſcitur, ex qua nõ poteſt fi- lius, niſi vt hæres cõueniri, exceptio pacti ei dãda eſt. Lauus. Hoc autẽ pactũ patri, nomiine filij cõuẽto, vti- le eſt, ſi in paſciſcẽdo id actũ ſit, id eſt, ſi timẽs filij no mine cõueniri, co animo pactus ſit, vt ſibi ipſe proſpi ceret. d. l.& hæred.§. nos autẽ. 7 Pactum factum à procuratore meo, ne à me petatur, mihi prodeſt:ſcili cet vt doli tantùm, nõ etiã directa pacti exceptio de- tur. l.xeſcriptũ..vlt. 8 Pactũ aA procuratore meo fa aam e Kũ, ne ego perã, mihi nõ nocet, præterquã in tribus„2uufßs caſibus. Primus, ſi mãdaui ei, vt paciſceretur. alter, ſi„inne zu
Procuranj
ſit procurator is, qui à Iurecõſul. omniũ rerũ, totorũ ſit.
bonorũ, vniuerſorũ bonorũ dicitur. l. nã& nocere. hic. Quibus verbis dubiũ nõ eſt, eũ ſignificari cõpẽ- dio ſermonis, cui plena, liberaq́; rerũ adminiſtratio cõceſſa eſt.l. procurator, cui generaliter. l.procurator totorũ.j. de procu. l. iuſiurandũ.§. vlt. inf. de iureiu. vt alibi fuſius diſſeremus. De quo M. Tul. in orat. pro Cecina, Nõ alia, ait, ratio iuris in hoc genere dũta- xat, vtrùm me tuus procurator deiecerit: is, qui legiti me procurator dicitur omniũ rerũ eius, qui in Italia nõ ſit, absitve Reipub. cauſa, quaſi quidã penè domi nus, hoc eſt, alieni iuris vicarius, aut tuus colonus, &c. Huius tã ampla eſt poteſtas, vt exigere, nouare, aliud pro alio permutare, eaq́; omnia facere poſsit, quæcùq; ad adminiſtrationẽ magis, quã profuſionè, diſsipationẽq́; patrimonij pertinẽt. Nam donationis cauſa paciſci nõ poteſt, ac ne eas quidem res véẽdere quas diligẽs, attẽtuſq́; paterfamilis vẽdere nõ ſolet, quasq́; dominus ipſe veriſimiliter diſtracturus non fuit. l. cõtra iuris.§.i. hic. d. l.procurator totorũ. l.ſi cõ ſenſit. 6. videamus. l. ſicut.§. an paciſci. J. qui. mo. pig. Tertius caſus eſt, cũ ꝗs procurator in rẽ ſuã cõſtitui- tur, i. cũ ei actio mãdatur:habetur enim loco domi- ni, vt Paulus ait. l. ſed ſi tãtũ. hic. Sed cur procurator is dicitur, nõ dominus, cũ propria magis, quã aliena negotia adminiſtret? Reſpon. ita ius olim cõſtitutũ fuiſſe, vt ſolius Prætoris eſſet, actionẽ alicui dare, nõ Prator oln hominis priuati, cui cõpeteret ea actio. Dabatur au- dabat. tẽ ab eo, directa ſaltẽ, ex verbis tantũ edicti, quo eam Ctionem. propoſuerat, vt exẽpli cauſa, Edicto ita propoſito, Quod quis cõmodaſſe dicetur, iudicii dabo: Cõmoda- tori ſolũ actio dabatur, nõ alij, cuius intereſſet, etiã ſi maximè id vellet commodator, ne à verbis edicti re- cederetur. Itaq; ſi quis ius agẽdi ſibi cõpetens in aliũ trãsferre cuperet, imaginaria quadã procuratoris cõ ſtitutione opus erat:vt nomine alieno inſtitui vide- retur actio. Ac licet hodie in extraordinariis iudiciis formularũ cõceptio nõ obſeruetur, ideoq́; ſubtilitas hec ſuperuacanea ſit. l. actio. de neg.geſt.priſcã tamẽ appellationẽ adhuc retinemus, procuratorẽ vocan- tes eũ, qui re vera nihil minus, quàm procurator, eſt. 5 Pactũ tutoris aut curatoris minori prodeſt. l.tuto ris. hic. Sed& ſi trãſactionis cauſa nõ donationis, pa- ctũ factũ ſit, etiã nocet. l.interdũ.§. qui tutelã. infrà de furt. l.pactũ curatoris. C. eo. tutor. infrà de iureiur. 10 Curator, ſiue adminiſtrator Reipublicæ, aut ci- uitatis paciſcendo non magis ei, quàm tutor pupil- lo, obeſſe poteſt..Imperatores. hic. l. præſes. C. de trã- ſact. Eadem eſt cauſa eius, qui ſocietatis, vel vniuer- ſitatis Magiſter dicitur. litem magiſtri. hic. l.actor. infrà
1 1†
3 ri
9r umn. el
ai. pe 5 naa G d

uris in hoc genere dh uctneſgels alu rerü eius, qui in luli vquali quidã pens don arlus, aut tuus colonu ceſtas,yt cxigere, nouar ach omnia facere poſß ee magis, quã profuſioni ertinẽét. Nam donationi ne eas quidem res véder familids védere nõ ſole, militer diſtracturus non procurator totorũ-.lſico an paciſci.] quimo pig. curator in tẽ ſuã coſtitui abetur enim loco dom .hic. Sed cur procutator ropria mgs quäalieh n. ita iusolmm cöſtiuri et, actionè alicui dare nõ
Hurn
ahat tet ea actio Dabatur adl- a
bis tantücdici quo am Edicco iua propolti b judiciũ dihh: Cömoda. lij cuius intetefteec or, ne à verbis cdi r. di ſibi cõpetens ln uadã procuratomi 5 ze alieno inſtitui vice nariis iudici
Spes impu-
In Tit. de Pactis.
5
inftà rem tat. hab- adeò vt inter hũc& procuratorẽ
vniuerſorum bonorũ, tutotem pupilli, curatorem
adulti, Reipublice adminiſtratorem nthil interſit. Et ita accipiendũ eſt, quos nus Ma
rodeſſe,& obeſſe ait. Magiſtri aute(inquit Feſtus)
non ſolùm do dores artium, ſed etiam pagorum, ſo-
28
cietatum, vicorum, collegiorum,æqultum dicuntur:
quia omnes ij magis cæteris pofſunt. l. cipua.infra de verb. ſig. Aſco. Ped. in Piſo. Quicunq; ſtipulando aliis acquirunt; iidem& paciſcendo ac-
..— 3 A„ 11 quirere poſſunt. l.per quos. hic. Perſonæ publicæ de
negotiis publicis paciſci poſſunt. l. con uenuonũ.hic. De quibus rebus paciſci poſſumus. C4 P. 1111.
1 4½ vt ſi quis paciſcatur, Ne iudicati, mcenſarum ædium, depoſiti, furti, agaune operis noui nuntiatio-
nem exequatur. Liuriſgentiũ.§ ſi paciſcar. ne vtatur
fori præſcriptione. l.pen. C. eod. vt quatenus facere
oſsit debitor, eatenus agat..ſi quis crediderit. vt ab
harede hæreditaté adituro minus petat. l. iuriſgen- tium.§.vlt. ne ab hærede ſatiſdationẽ nomine lega-
torum ſibi relictorũ exigat.l. pactum inter hetedem.
Naã& diuus Marcus cõſultiſsimus, ſapientiisimuſq; Princeps, ipſis rerum experimentis ſe cognouiſle re- ſcripſit, ad publicam vtilitatẽ pertinere, vt humſmo- di ſatiſdationes teſtatorũ voluntate remitti poſsint.
12.C.vt in poſſ. leg. Ob eandẽ rationem valet pactũ,
Ne iumenti vitioſi, aut morboſi venditor teneatur
emptori actione redhibitoria. I. paciſci. hic. Licet
enim contra edictũ Aedilitium id pactũ fiat ad rem
ramen paciſcentis priuatam& familiarẽ tantùm re- ſpicit. Itẽ, ſi fideicõmiſsi onere inuicem grauati ſint
filijxeſcripſit Diocletianus, mutuo conſenſu hæc re-
mitti poſſe, quia iuri ſuo renuntiare nemo prohibe-
tur. l.cum proponas.1. C. eo. Simile huic exemplũ eſt
ex reſcripto Seueri, cùm fideicõmiſſum ab hærede
rxelictum eſt, ſi deceſſerit ſine liberis eique renuntiat fideicommiſſarius, repræſentata ſibi ab hærede, ante
ſuſceptos liberos, pecunia. Nam ne liberis quidem
poſteà ſuſceptis, quod ita geſtum eſt, irritũ efficitur.
I.C. co. Ex eadem regula illud quoq́; conſequitur: Si inter emptorem,& venditorem conueniat, vt ven
ditor re cuicta non teneatur, pactionem ſeruandam
eſſc. l. in emp. hic. lex empto. infrà de actio. emp.
2 De co, quod ad Rempub. magis quàm ad rem familiarem reſpicit, paciſci non poſſumus:vt ſi quis
paciſcatur, Ne operis noui nuntiationẽ, quæ Reipu. cauſa facta eſt, exequatur. d.§.ſi paciſcar. Nã ius pu- blicum priuatorũ pactis mutari non poteſt. lius pu- blicum. hic. Vnde Vlpia. generaliter ait, Quoties pa- ctum à iure communi, id eſi, priuato remotum eſt, ſeruari non oportere. d. 6.ſi paciſcar. liſi vnus.§. pacta. Itaque ſi Ss,cui oppigneratur prædiũ, paciſcatur cum debito- re, vt is onera tributorũ agnoſcat, hoc pacto ius fiſca- le non cõuellitur, tametſi, quod ad paciſcentes atti-
1. 122— net, iuſtum: ideòq; ſeruandum ſit. Linter debitorem.
Bepiſtola. S. pactum. hic..vlt. C. ſine cen. vel reliq. 3 Pactum de re turpi,& inhoneſta, boniſque mo-
ribus, ac legibus contraria, factum, nullius momenti eſt.l. pacta. quæ contra. C. eo. puta de furto faciendo, tatis ile Vel alio quouis maleficio. Sed& li quis paciſcatur bra preca cum aliquo, ne ob dolum ſuum, aut furtum tenea-
tur: ſi poſtea admiſſam fuerit, æquè reprobatur hoc
pactũ: cùm ſp es impu uitatis, illecebra quædã pec-
IVlpianus Magiitri pactum
5 poffunt. l. quibus prr
E re tantùm priuata& familiari paciſci licet,& verſus Horatiani indican
1 —
cati ſit..ſi vnus.. pacta. Diuerſa cauſa eſt eius pacti,
quo conuenſt, ve ne quod maleficium perpetretur Nam quod lege cauetur, quæ(vt Demoſthenes ait) conuentio quædam& pactio eſt, l. z. de legi. cur de eo paciſci hominibus priuatis non licebit?l.non im- poſsibile. hic. Si tamen ob eandem caulam promit- tatur pecunia, nulla naſcitur obligatio, propter tur-
itudinem conuentionis. l. iuris gentium.§. 1i ob ma- 8 1.
leficium. Inter ea pacta, quæ contra bonòs mores
fiunt, duo præcipuè à Iureconſultis memorantur:
vnum eſt, pactum de ſucceßione futura. Apud pri-
Pattum de
ſcos enim Romanos turpe, ac impudens hadbitũ eſt, Heen tIsler 141 etura.
de hæreditate viuentis quenquã ſolicitum eſſe: quod cant, Sermo. lib. 2. Satyr. 5. Qui teſtamentum tradet tibi cumꝭ legendum, Abnuere,& tabulas àa te remouere memento: Sic tamen vt limuis rapias, quid prima ſéecundo Cera velit verſu, ſolus multus ne cohieres, Veloci percurre oculoseeh/. Talis ergo pactio, que hæredipetis captãdæ mor- tis alienæ,& more vulturum cadauer(vt aiunt)ex- pectandi occaſionem præbet:vt odioſa, ac periculo- ſa, meritò legibus improbatur, nec libertatem teſta- menti faciendi auferre poreſt. l. pactum dotali. l.vlt. C. eo-l ſtipulatio hoc modo, infrà de verb. oblig lex eo. C. de muti. ſtipul.l.hæreditas. C. de pact. conuen.
Neredipe-
tæ cuu vul-
turibus ſi- miles.
J. de fideic. infrà de tranſact. l. quidam. in frà de dona.
1.2.§. interdum. infra de vulg. Aliud in teſtamẽto di- „ 4 e.. cendũ eſt, quòd cùm ſecretò fiat, nemine quid con- tineat intelligente, ſitque ambulatorium,& reuoca-
bile quandiu ſuperſtes fuerit teſtator, abſquc peri- culo hæreditas co cuiuis defertur. In militibus ſane ad prælium pergentibus cõſtitutum eſt, hoc pactum valere, vt ad ſuperſtitem alterius bona perueniant. Nam voluntas eorum quoquo modo declarata, te- ſtamenti vim obtinet. Llicet inter priuatos. Alterum
pactum eſt, quo Cauſidicus à litigatorc litem redi-
mit, conuenitq́; vt is nomine mercedis certam par- tem eius pecunie, quæ adiudicata fuerit, vel maiorẽ aliquam ſummã in euentum litis accipiat. lſum- ptus. hic. I ſalariũ.lſi remunerandi.§. Maurus. infrà mand. Nãa hec pactio Cauſidicis calũniosc litigandi occaſionẽ præbet,& iis artibus, ac ſtrophis veritatẽ oppugnandi, quas homines in foro,ac litibus triti, vt ait Plinius, vel nolentes ediſcunt. Quoties enim ſpes aliqua vberioris quæitus certa ipſis oſtenditur,
Tunc immen ſa caui ſpirant mendacia folles,&c.
Quod vt veriſsime, ita parciſsimeè de eiſdem ſcri- bit Saryricus Poeta, ſi ex noſtris ſeculi moribus ſu-
periorum æſtimatio fiat.
4 lus cognationis aut agnationis pacto tolli non
Pactum quotdA par- te litzs.
Cauſidico-
poteſt. l.ius autem agnationis. hic. liura fanguinis. ru auaritia infrà de reg. iur. vt, di quis cum alio paciſcatur, ne&nequitia.
eius frater ſit. Eſt enim neceſſaria, ac naturalis hæc coniunctio, quæ ex voluntate, arbitriòq; noſtro non endet. Hinc Iſocrates, Amicitiam conſanguinitate potiorem eſſe demonſtrat, quòd hæc ès s avdlyxns, id eſt ex neceſsitate, illa& ϑρκάινναέκν d eſt voluntate proficiſcatur. Eademque eſt ratio ſententiæ, ſi fortè iudex adeò vecors ſit, vt agnationem inter duos exi- ſtentem ratione aliqua motus dirimat: aliter atque ſi nullam inter eos agnationem eſſe pronuntiet: quo caſu meritò ius facit ſentenria,& pro veritate habe- tur. l. ſiue cõtra. infrà de lib. agn. Ac ſicut pacto effici b 2

——,
5 2
non poteſt, vt is agnatus non ſit agna nec contraà, ita etiã vt cohæres ſit aliquis, cui neque ex teſtamento, neq; ex lege delata eſt hæreditas, fru- ſtra cauemus, atq; paciſcimur. lepiſtoladin prin c.hic. Quodcũque pactum in traditione rei factũ fue- rit, valet. l. in traditionibus. hic.l.legem. C.co.lirebus. C. de rer. permu. Excipitur pactum, quo cõuenit,vt ei, qui decẽ mutua dat, viginti debeantur, ſiue id de pecunia numerata, ſiue aliis rebus in põdere, nume- ro, vel menſura cõſiſtentibus intelligamus. Re enim non poteſt obligatio contrahi, niſi quatenus datum ſit. l.ſi tibi decẽ.in princ. hic. I.rogaſti. 5. ſi tibi. infra ſi cer. pet. Imò ne ſtipulatione quidẽ id ficri poſſe exi- ſtimo:licet vulgo interpretibus diuerſum videatur. Qui enim ita paciſcitur, aut ſtipulatur. totã ſummã, velut ex mutuo debitam paciſci ac ſtipulari videtur. At ſi quis præter rem, quæ mutuò data eſt, aliquid aciſcatur, vſurarũ nomine, vel ſtipuletur, in quibus caſibus ſtipulatio eſt neceſſaria, non re, ſed conuen- tione contrahitur obligatio: nec dubito, quin ea ac- ceſsio peti poſsit.lItẽ excipiuntur pacta de his inter- poſita, quæ noſtra nõ intereſt fieri:veluti ne per fun- dum tuum cas, ne ibi cõſiſtas, ne inuito me alienes, ne mortuũ in eo ſepelias. l.nemo. hic.l. quoties. infra de ſeruit. Verùm vbi intereſt paciſcẽtis, quòd res fu- tura ſit ei vtilis, aut certè vſui eſſe poſsit, ſeruãda erit conuentio. l.vlt. C. de pact. inter empt. l. véditor. infraà commu. præd. l. ſi creditor. infrà de diſtrac. pign. l. ei
qui agnatus eſt,
fundo. infrà de ſeruit. Quid enim ſi paciſcar, fundum
me inuito non alienari, ne malus mihi contingat vicinus, qui interdũ hominibus plurimum incom- modi afferre ſolet. d. l. vlt. vt enim inquit Heſiodus in libro iνπνη* νμιναι inſcripto,
M/,& gECAd„6Ne, à1)lrr en dé kin.
Cuius dictum non minus, quàm Themiſtoclis factũ, laudatur, qui fundũ venditurus, vicinos bonos eum habere proſcripſit. Cęteras exceptiones præter- mittimus, quæ ex iam dictis facilè colligi poſſunt.
Quomodo paciſcendum ſit. C A P. V.
I= primis videndũ eſt, ne dolo malo pactum fiat.
l.iuris gentiũ.§. prætor ait. hic. l.cuùm poſteaquam.
C. eo. Secundo loco, vt à forma legibus præſcripta
non recedatur. Itaq; pactum de pecunia non peten-
da, à pupillo factũ, ſine tutoris auctoritate ratum nõ eſt. l. contra. hic. ſicut nec tranſactio de alimentis te- ſtamento relictis, ſine Prætoris decreto. l. cùm hi. in-
frà de tranſac. Prætereà cùm hæres ante aditam hæ- reditatem paciſci vult, vt minus, quàm debitum ſit,
cis ſoluatur, alioqui non aditurus hæreditatem for-
ma Diui Marci reſcripto data, quam Vlpianus, Pa- pinianus, Paulus eleganter declarant, ſeruanda eſt. l.
nuris gentium.§. hodie. l. maiorem.l. ſi plures. l. reſcri-
tu m. hic. An autem pactum in ſcripturã redigatur
nêcne, nihil intereſt. l.pactũ. quod bona fide. C. eod.
Q4, De effectu,& poteſtate pactorum. C4 P. II.
an pa 1 Punaen parit actionem Intellige ſi ſolum, 2 vm. ac nudum ſit. Nã ſi pacto acceſſerit ſtipulatio vel traditio, aliave iuſta cauſa, actio dabitur. l. iuris gentium.§. ſed cùm nulla. l.diuiſionis. l. ſi intra. hic. l.
debitori. Lpaſcenda. l. legem. l. petens. l.cum propo-
nas. z. C. co. Cauſa ceſſante, nulla competit actio, niſi
lege confirmatum ſit pactum, vel poſt contractum
bonæ fidei ſtatim interpoſitum ſit.l. legitima.l. iuriſ- gentiũ. 6. quinimo..ſi tibi.5. de pignore. hic. l.in bonę
Franc. Duareni Iuriſconſ.
fidei. C. eod. Quod adeò verum eſt, vt ſi certis annis ſ quod nudo pacto conuenerat, datum fuerit, nihilo 3 magis competat actio.l. ſi certis annis. C. eo. Ph 2 Ex pacto licet actio non naſcatur, naſcitur ta-„5 2 an 4 men exceptio. d. l. iuris gentium. S. ſed cùm nulla. In gad 2 cuius locum ſuccedit nonnunquam exceptio doli. rit 621 4 1 Lreſcriptum.§. plerunque. Iſi cum emptore, hic.& ptionem. 3 V
vtraque actionem inutilem, atque inefficacem red- dit. I.nihil refert. infrà de reg. iur. Proinde eum, qui ſa liti de prædio motæ renuntiauit, cauſam finitam in-
ſtaurare nõ poſſe, certi iuris eſt, niſi dolo aduerſarij ule circũuentus fuerit. l.poſtquã liti.L.cum poſtea. C. eo. w 3 Quod autem dicitur, pactum exceptionem pa- 8 rere:non de quouis pacto, ſed de co, quod de nõ pe- dol tenda pecunia interponitur, alibve ſimili accipien- ha dum eſt. Nam ſi pactus ſim tecum, vt fundũ meum, 0c quẽ poſsides, Titio tradas:Proculus reſpõ dit, vindi- d cantem me eum fundum à te nõòn aliter exceptione ſe conuentionis excludi, quàm ſi iã à te traditus ſit,&c. ſel J.ſi cùm fundum. hic. Cæterum etſi ex pacto non de- uid tur actio: pœna tamen, ſi placitum non ſeructur, promiſſa per ſtipulationem peti poteſt, ſi quis ita Goim agere, quàm agenti exceptionem obiicere maluerit. mote Lreſcriptum.§. ſi pacto. hic.l. ſi pacto. C. eo. Vado mi 4 Nudo pacto dominium rei in alium transferri 2e, ha 11 non poteſt. Et ideò ſi quis vendat rem pacto adie- non tranſ- o Cto, vt emptor ſtatim eius rei dominus fiat, id pa- fertur. Wuſu y ctum nullius momenti eſt, quantum ad dominij rait o ceul tranſlationem attinet. l.traditionibus. C. eo. enigus deh 5 Pactum ipſo iure actionem, aut obligationem wann ir non tollit.. preterea. Inſtit. de excep. Nam ipſo iure, dur id eſt, iure ciuili, ac pop. Romani lege certi obliga- 1 tionũ tollendarum modi cõparati ſunt, veluti ſolu- al tio, acceptilatio, nouatio. tit. quib. mod. tol. obl.Inſtit. gu l.obligationum ferè. infrà de act.& obl. In hunc verò b e numerum nõ refertur pactum, nec vlla lex de pacto 1 Romæ lata eſt, ſicut de ſtipulatione, vt fuſius ſuprà 1 à nobis demonſtratum eſt. Hinc dicitur, in ſtipula- d tionibus ius verſari, cùm in pactis nudum tantum- 7 modo factũ abſq; iure ciuili verſetur. l. ſi vnus.§. pa- ctus. hic.l. nec ſeruus. infrà de pecu. Itaq; fieri nõ po- teſt vt ipſo iure, ſeu iure ciuili obligationẽ tolli pacto rectè dicamus. Quꝑd cùm ita ſit, is, qui pactus eſt ne 3 petat, ipſo iure nihilo magis petere, atq; agere prohi- betur:ſed iure Prætorio(quòd ſubſequitur, emendat, 1 & ex bono& æquo interpretatur ius ciuile) inhibe- tur, vt iniqua eius petitio: idque fit exceptione data: quia Prætor actionẽ denegare non auſus, ne apertè legis auctoritatem conuellere videretur, conditio- nem, ſeu exceptionem addit ex iuriſdictione ſua, ex- tra quam ſi pactus ſit,&c. Ac ſi ad affectũ reſpicia- b mus, huius exceptionis vi, omnino inutilis,& ineffi- cax remanet obligatio: adeò vt ci, qui ita pactus eſt, abſq; errore tamen, mora nulla fieri intelligatur. J.ſ cum te. l. ſi pactus ſim.hoc tit. Hinc Cicero pacta ſic iuſta eſſe ait,vt iuri præſtare dicãtur. Prætor ſiquidẽ eum, cui ius ipſum aduerſatur, exceptione pacti con uenti nihilominus tuetur. Excipiuntur aliquot ca- ſus„in quibus non tantùm iure Prætorio, ſed ipſo ctiam iure, per pactum tollitur obligatio, veluti ſi ſu- per ea obligatione interpoſitum ſit, quæ ſolo cõſen- äm à1 t ſu contrahitur. Cõtrario enim conſenſu eam diſſol- hai eag. 1
ui æquum eſt, modoò res adhuc ſit integra, nec tali obligationi acceſſerit ſtipulatio. õ. vltim. Inſtit. quib. 1 mod.

itum non ſeructur, eti poteſt, ſi qussi m obiicere maluerit, acto. C. co.
1
j in all N 1in alium transferti 3 4
dat rem pacto adie u- lominus fiat, id pain
antum ad domini ibus. C. eo.
aut obligationem cep. Nam ipſo iure, ii lege certi obliga
ati ſunt, veluti ſolu-
mod. tol. obl.Inſtit. K obl.In hunc verò c vlla lex de pacto one, yt fuſius ſupra dicitur, in ſtipula- snudum tantum- tur l.ſi vnus.§.pa- Itaq; fleri nõ po- ationẽ tolli pacto qui pactus eſt ne atq; agere prohi⸗ quitur,emendat, us ciuile) inhibe- exceptione data: auſus, ne aperte eretur, conditio- ſdictione ſuaex-
d affectũ reſpicia
1
Padtu gene 7
ceptis qui operetur.
In Tit. de pactis. 3
mod. tol. oblig. liuriſgentium.§. adeò. l.emptor. in princ. l.ab emptione: hic. Item actio furti, atque iniu- riarum ipſo iure per pactum tolluntur. I. ſi tibi.§. ſi quædam. l ſi vnus.§. pactus. quoniam id lege veteri quæ ipſum ius 3Q rms; ap pellatur, diſertè cautum, atque expreſſum fuit. 3
6 Sed quæritur, pactus ne peteret, poſtea conuenit vt peteret, vtrius pacti maior poteſtas erit: Na con- ſtat ex iam dictis, ipſo iure neutrum quicquam vir- tutis habere: ideòq; prius pactum per poſterius ipſo jure non elidi, ſiue tolli. Verùm quia æquitas ſuadet, nouiſsimam conuentionem ſeruari de bere: ad Præ- toriam iuriſdictionem recurrendum erit,& replica-
tione poſterioris pacti exceptio prioris elidctur, vt
Paulus ait l. ſi vnus.§. pactus. hic. l.pacta nouiſsima.
O. co. Eadẽ eſt ratio fideiuſſoris, ſi quis cũ eo(vti di-
Gum eſtpaſtus ſit, quę& rei principalis. d.§. pactus.
verſi eadem ratione. Alioqui paciſcente reo ſolo vt
petere liceat, vtilitas prioris pacti ſemel quæſita fide-
juſſori non aufertur. I.vlt. vt hic. Nec mirum eſt, ſi
actio ea, quæ pacto extincta non fuit, ſed tantùm ab
..—. co impedita, ne vim ſuã exerceret, eliſo pacto, ſum-
motôque impedimento conualeſcat. Quare in iis pactis, quæ actionẽ ipſo iure tollunt, de quibus ſu-
prà diximus, aliud dicendum eſt: id, quod idem Pau
lus ſubtiliter,& eleganter explicat. d.§.pactus.
ne hæreditatem petat, nullam rem hęreditariam pe-
tere poteſt. l.ſi vnus. ũ. item ſi pactus. Hoc accipien-
dum eſt niſi veriſimiliter aliud actum eſſe appareat:
vt ſi poſt computatam accepti,& expenſi rationem,
—
Pactum aa tẽ pus quid
A„ a2eretur.
adſcripra ſit epiſtolæ, ſiue cautioni hæc clauſula,&i . X—. quod inſerumentum à te emiſſum, cuiuſcunque ſummæ,
ex quacunqut cauſa apud me remanſcrit, vani,& pro
cancellato habebitur, quãuis hæc verba generalia ſint, tamen ex coniectura voluntatis paciſcentium cetere
obligationes manent in ſua cauſa, quæ ad expenſa
acceptaq; non perunent.l. emptor. 5. Lucius. hic. Prę- terea inter cohæredes facta diuiſione,& interpoſi- to inſtrumento, quo cautum eſt, nihil commune re-
manſiſſe: ſi ab vno ſubtracta ſit, cæteris ignoranti-
bus, pecunia, cuius in inſtrumento nulla ſit facta mentio, generalis pacti conuenti exceptio doli re- plicatione elidetur.l. tres fratres. hic. 8 Padtam de vna re factum ad aljam nou porri-
1 gitur. d.l. ſ vnus.. ante omnia. Proinde ſi cõuenerit,
ne dominus à colono petat, colonus 3à domino ni- hilominus petere poteſt. l.ſi conuenerit. hic. Item ſi
cum mihi viginti deberes, pepigerim, ne decem pe-
tam, reliqua decẽ àte petere non prohibeor.l. ſi vnus. 5. ſi cum mihi. Sed& ſi cum eo, qui mihi hominem debet paciſcar, ne Stichum petam: alium hominem petenti non nocet excepiio: tametſi in eo, qui ſtipu-
latus eſt decem, aur Stichum, deinde pactus ne de- cem petat, aliud reſponſum ſit.d.l.ſi vnus.§. ſed ſi ſti-
pulatus. Quod ſi pactus ſim, ne hæreditatem, aut fundum petam:ſingulas res hæreditarias, aut vſum- fructum fundi petere non poſſum, quia non aliam rem, ſed eandem petere vidcor. b
9 Pactum cum reo factum ad tem pus, vltra illud neq; reo, neq́; fideiuſſori prodeſt.l.ſi vnus.§. ſi cũ reo. Jo Pactum factum cũ vna perſona, ad aliam non extenditur. d. l.ſi vnus. S ante omnia. l. actioné. C. eo.
Pactum generaliter conceptũ in omnibus no- raliter con- cet, licet ea ſpecialiter expreſſa non ſint. Vnde pactus
Itaq; debitorũ pactionibus creditorum petitio nec tolli,nec mutari poteſt. vt Diocletianus reſcripſit.. tale.§. poſt diuiſioné. hic. l. debitorum. l. pa cto. C. eo. Itẽ ſi vnus ex duobus reis ſtipulandi, vel argentariis ſociis pactus ſit cũ debitore de nõ petenda pecunia, alteri nõ nocebit. l. ſi vnus. in prin.interd ũ tamen pa ctum aliis pręter paciſcentes nocet, vt puta, Si maior pars cre ditorũ ſeruata reſcripti forma, paciſcatur cũ hærede de certa parte debiti uõ petenda, qui alioqui hæreditatẽ aditurus non crat. Nam hæc conuentio cæteris diſſentientibus obeſt. l.& ſuũ.§. vlt. cum leg.
ſeq. hic. Cui perquã affine eſt quod Scæuola reſpon dit, Cum res in eo ſtatu eſſet, vt pupillus ab hæreditate
atris abſtineret:tutorem, qui c creditoribus pupilli de- cidit, vt certam portionem acciperent, eadẽ parte conten- tum eſſc debere. l. cũ eo. hic. l.cum hæreditas. infrà de admi. tut. Sunt& alij caſus, qui ex 1ã dictis obſerua- ri poſſunt. ſuprà cap. 3.l.ſi cum emptore. cum ſimil.
Vr autem cõmodius tradantur, quæ ad hanc regulã
pertinent, pacta in rẽ, ab his, que in perſonam conci-
piuntur, diſtinguemus. Igitur pacta in tẽ ad hæredes 7.—..
tranſeunt, proſuntq́; omnibus, quorũ obligationem
diſſolutã eſſe eius, qui paciſcebatur, interfun. l. tale. l.
& heredi..vlt. Itaq; debitoris pactũ prodeſt fideiuſ- ſori: quia ipſius intereſt, à fideiuſſore pecuniã non
peti, ne poſtea actione mandati ab codem cõuenia-
tur. Ex quo apparet, ei, qui donãdi animo fideiuſsit, 4. 8
pactũ debitoris, vtpote cuius nihil intereſt, non pro-
deſſe. l. quod dictũ. hic. Eadem ratione fitvt fideiuſ- ſoris cõuentio nec reo, nec confideiuſſoribus proßt. Sed finge α ᷑σεπνQ rcũ fideiuſſoris conſanguineũ aut intimũ amicum eſſe, cuius opes non minui fide- iuſſoris magnopere intereſt: cùum ſi egeat, eiſdem iu- uari, ſuſtentariq́; poſsit, auπρτ ν ον t Ait Euri- pidesa In hac ſpecie, an conuentio fideiuſſoris pro-
ſiciat reo, quæri poteſt. Et reſponſum eſt, non profi-
cere. Nam quod antè diximus: Pacta omuibus pro- ficere, quorum obligationem,&c. ſic accipiendum
eſt, ſi conuentio principaliter ei, qui pactus eſt, profi-
ciat: non ſi quoquo modo interfit. Et hic eſt ſenſus verborum Pauli, quæ in Codice Norico non rectè uncdtis diſtincta eſſe arbitror. l. fideiuſſoris. hicW. Quod ad pactũ perſonale attinet, animaduerten- dum eſt, cũ perſona id extingui, nec ad heredẽ tranſ- ire. Sed nec ad aliũ quẽuis producitun niſi ad ſingu- larẽ ſucceſſorẽ, puta emptorẽ, aut donatariũ, quãdiu viuit is, qui pactus eſt. J. ſi tibi.§. ſi quis. ã. pactũ. l.&
hæredi. S. i. l. idẽ in duobus..l. l.epiſtola.§.vlt. l. qui in
futurũ. S.vlt. hic. Excipe, nifi cõtra paciſcen tiũ volun tatẽ veriſimiliter id fiat, vt cùm pater in dote conſti- tuẽda filiæ ſuæ, pactus eſt, vt ca ſine libeiis defuncta
dos fratri ſuo redderetur, quem ſibi heredẽ fore ſpe-
rabat. Nã ea conuentio liberis præter ſpem à ſocero ſuſceptis,& heredibus inſtitutis, proderit. l.tale.§. vlt. Pacti taciti eadem eſt virtus, quæ expreſsi. Iſtius regulæ aliquot excmpla ſecundo capuc collegi- mus: quibus& alia quædam non inurilia accede- re poſſunt, veluti, Si quis pecuniam ab vno ſtipu- letur, quam alius debet: videbitur enim tacitè pa-
ciſci cum debitore, ne ab co perat:niſi fortè ſtipula-
tus ſit ſub conditione quod ſibi purè debebatur,&
ca conditio non extiterit. Idq́; etiam tum procedit,
cùm à ſeruo quis ſtipulatur, qui iuſtam interceden-
di cauſam aber au caſu dominus de peculio po- 3
„

34
Fideiuſ⁊io- nis comes noxa.
Duplex
4 juit as.
teſt conueniri, aliàs nõ poteſt. Nam licet dominus ſt in peculio, redè
ex contractu ſerui, quatenus e conueniatur, ex fdeiuſsione tamen, culus merito vetercs vt ſcribit Plutarchus aeν τνεα⁴ενααεam comitem eſſe dicebant, non tenetur. l. in perſona. §. qui pecuniam. Præterea ſi creditores hæreditarij actiones ſuas aduerſus emptorem hæreditatis inſti⸗ tuerint, iiq́; venditorem poſtea cõueniant, exceptio- ne taciti pacti ſubmouebuntur. l. C. eo. Eadem ex- ceptio& creditoribus iis obſtat, qui debitores in ſo- lidum obl gatos pro ſua quenque perſona ſoluen- tes admiſiſſe probantur.l. ſi creditores. C. eo.
Pactum ambiguum, vel obſcurum, in contrahen-
da emptione, aut locatione, contra venditorem, aut
locatorem interpretandum eſt. l. veteribus. hic. Et quanquàm vulgoò inrerpretibus idem dicẽdum vi- deatur in emptore& conductore, ſi fortè legem di- xerint contractui, tamen ex verbis VlIpia. ſub tit.de diuerſis regulis iuris antiqui, luce clarius apparet, vetcres iuris auctores hac in re emptori, ac condu-
Gtori magis, quàm venditori, aut locatori fauere
voluiſſe. lin contrahenda. infrà de regul. iur. l.cum in lege. de contrah. empt.
1IN EVNDEM TIT. DE CTIS COMMENTARIVS.
p A-
„ VE PIANVS LIB. IIII A0
1 DI G T y M.
Vius edicti æquitas paturalis eſt. Quid enim tam congruum Sfidei humanæ, qudm ea ſerua-
—re, auæ inter eos placueruni Edictum, quod de pactis cõuentis à Prætorę pro- oſitum eſt. l. iuris gẽum.§. prætor. infeà interpreta- turus Vlpia. more ſuo ab ipſius cõmendatione inci- pit. Cum enim æquitatem à nulla iuris ciuilis parte ſciungi oporteat, meritò Prætoris conſilium lauda- tur, quòd in hoc edicto proponẽdo æquitatem ſpe- tauerit. Ea autem partim naturalis eſt, pattim ciui- lis. l.1. infrà ſi quis teſt. lib. eſſe iuſſ.l bona fides. infra depo. Naturalem vocamus iudicium quoddam ra- tionis, ac veluti legem de iuſtis, atq; iniuſtis, à natu- ra omnium hominum menribus inſcriptã, cui ſpon- te ſua homines, etiã imperiti, ſine vlla probatione, aut doctrina, aſſentiuntur. Ex quo genere(gratia exempli) hæc ſunt, Neminem lædere, Suum cuique tri- buere, Fidem alteri data ſeruare, Benè merentibus gra- tiam habere. Sicut enim naturaliter lumẽ oculis no-
ſtris inditum eſt, quo res corporales cernimus, ita
notiones quaſdam,&, vt Græci dicũt, evas evvciac, I] apo e, noſtris mentibus impreſsit natura, qui- bus hæc, aliaque huiuſmodi iuſta,& honeſta eſſe agnoſcimus. Sed& eadem natura ad vitæ commu- nionem, ſocietatémque nos impellit, quæ ſine his retineri conſeruarique non poteſt. Cuius rei cauſas luculentius docet, atque explicat Philoſophia. Ci- uilis æquitas probabilis quædam ratio eſt, non om- nibus hominibus naturaliter cognita, ſed paucis tan tùm, qui prudentia, vſu& doctrina præditi didice- runt, quæ ad ſocietatis humanæ conſeruationẽ ſunt neceſſaria. Et hæc quidem licet à priore illa nonni- hil recedere videatur, eam ſubſequitur tamen, eique
——, Franc. Duareni luriſconl.
—
maximè eſt conſentanea. Id quod non intelligenti- bus mirum fortaſsis videri poteſt. Dabo igitur ope- ram, vt exemplis his, quæ paſsim vnicuique legenti obuia ſunt, id breuiter,& dilucidè oſtendam. Aequi- tati naturali cõueniens eſt, omnes homines liberos eſſe, ac neminem cum alieno incommodo locuple-
tiorem ficri. Seruitus tamen,& vſucapio, receptæ,&
legibus comprobatæ ſunt. Quarum altera libertas
adimitur hominibus, altera forrunæ,& poſſeſsiones auferuntur. l. manumiſsiones. ſuprà de iuſt.& iure. l. J. infrà de vſucap.& toto tit. Simtliter ratio naturalis dictat, vt bene merentibus gratiam habeamus. 1. ſi lege.. conſuluit. infrà de pet. hæred. vt fidem, verita- temque colamus. hic,& l.z. infrà de conſti. pecu. Iure ciuili tamen neque aduerſus ingratum, neq; aduer-
ſus eum, qui pacto ſeſe adſtrinxit, vlla cõpetit actio.
An hæc iura, aliaque huiuſmodi ab æquitate, natu- raq; omnino abhorrere dicemus, vt Gorgias apud Platonem ait? Minimè verò:alioqui malas atq; im- probas leges eſſe fatebimur. Nec enim alia inquit Cicero de legib- lib.. niſi naturæ norma, bona lex à mala diuidi poteſt. Itaq; ſeiendũ eſt, huius iuris, ſeu æquitatis naturalis permultas eſſe regulas, quarum hæc ſuprema eſt, Societatem ciuilem colendam, ac ſeruandam eſſc. Cæteræ de quibus ſuprà diximus, inferiores ſunt, quæ ab ea ſumma interpretationem capiunt. Et quoties contingit has caſu collidi, atque euentu(nam genere ipſo inter ſe non pugnant,&, vt Fabius loquitur, vna alteri ipſo iure nunquam eſt contraria) ſic eas interpretamur, vt inferior cedat ſuperiori. Hinc illud Cicer. lib. 3. de legib. Salus po- puli ſuprema, lex eſto. Id in vſucapione animaduerti poteſt. Non enim naturali æquitati conueniens eſt, vt quiſquam locupletior fiat cum incommodo alie-
no. l. nam hoc natura. infrà de cond. indeb. At ex Conſerua. diuerſo obiicitur, eius æquitatis obſeruationẽ, com- ſocietatis le gum omnii & rerum
muni viiæ ſocietati(cui lege naturæ mortales om- nes inſeruire iubentur, cuiũſque conſeruatio legum
omnium,& Kerum publicarum eſt finis) aduerſari.
Nam ceſſante h uiuſmodi acquiſitione, incertus ſemper erit poſſeſſor, an res, quã fortè ab alio emit, ſua ſit, nécne. Et quia verebitur, nequando verus dominus eam ſibi auferat, rei ſuæ curam abiiciet, camque tandem perire ſinet. Theop. in initio tit. de vſucap. Cuùm ergo huic malo facilè medeatur vſu- capio. I.i. in frà de vſucap.& ad lites minuendas ma- gnopere pertincat. l.vlt. pro ſuo(quam ideo M. Tul- lius finẽ ſolicitudinis vocat, ac periculi litium) con- ſtat à natura alienam nõ eſſe,& qui eam primi om- nium introduxerunt, regulam illam iuris naturalis non violaſſe, quæ cum alieno detrimento nos locu- pletari vetat, ſed eam potiũs ita interpretatos fuiſſe
vt ne ab alia ſuperiore lege diſcederetur. Hanc au. tem vſucapionis æquitatem ciuilẽ potidùs, quàm na- toea em dicimus, quia licet naturæ conſentanea ſit, tamen dominiorũ incertitudinem vſucapi
eãq́; publicæ vtilitati aduerſariã eſſe lacapne olu⸗ taliũ natura inſitum eſt, ſed ciuilibus tantũ homini- bus, prudentibũſq;,& eruditis cõpertum. Suffraga- tur noſtræ ſententiæ Tyyphon. qui lib. 9. Diſputa- tionum. d. l. bona fides. demonſtrare volens,in xqui- tate 1udicanda, non merum ius gentium ſine præ- ceptis ciuilibus,& prætoriis ſpectandum eſſe, neque vnius perſone, ſed omnium circunſtantiarum ratio-
nenl
Quæ a*ui- tas vſusa- pivnus.
Linjt. ate una ainlan.
2en—

In Tit. de pactis.„
nem eſſe habendam:appoſitiſsimè duobus exemplis vtitur, quorum alterum t r
ximus: Latro ſpolia mihi abſlulit, depoſuirque apud Seium, inſcium de malitia deponentis Vtrum latroni, an mihi reſtituere Seius debeat? Si per ſe dantem(in- quit) accipientéèmque intueamurthæac eſt hona fides, vt
alterum hic referre opportunũ du-
iuſti.& iur. Qu-
autem eſt, inter iuris præcepta hoc nominatim re- ferri ab Vlpiano, vt honeſtè Vinatur. l. iuliitia. ſuprà de uod verbum latiſsimè manat,& om- . 1.. K 3. nem propè de ciuilibus morihus Philoſophiam cõ-
plectitur. Verùm ego ea Vlpiani verba uõô cò perti-
nere exiſtimo, vt quicquid honeſtum eſt, id iure
1 fotrunæ 2 ldena commiſſam rem recipiat is qui de it: K totius rei æqui- præci pi: ſed vt quæcunq; iure ciuili conſtiuu taſ. unt, ſuprà d ſeiones tatem, quæ ex omnibus perſonâ, quæ négotio iſto con- ad ca præcepta pertinere, ex eiſque profluxiſſe de- dimiliter ſei te tinguntur, impletur: mihi reddenda ſunt, quæ facto ſce- mõſtret. Et ſanè multa leges ipſæ, vt honeſta, ac lau-
zecl f leratiſßimo adempta ſunt. Et probo hanc eſſe iuſtitiam, dabilia ſuadent, quæ non imperant. L. de peric.&
quæ ſuum cuique ita tribuit, vt non diſtrahatur ab vl-
lius perſonæ iuſtiore petitione Hæc ille. Ex quibus per-
commo. rei vend. tamen nec pœnam non parenti- bus irrogant: quòd perditorum hominum vitiis co-
tra de conſt ecu. ſpici poteſt, hanc æquitatem ciuilem, naturalis il- endo non ſemper mederi qucan: probos verò ip- W ngratum, eg.— 4 lius æquitatis(quæ generalior eſt) ſpecialem quan- ſa honeſtas ſatis commoucat. Vnde Valeria lex, cùm xit, vlla cöpett ah dam explicationem eſſe. Vnde Vlpia. l. ius ciuile. ſu- prouocantem cædi vetuiſſet, ſi quis contrà feciſſet, odi ab rquitate,- rà de iuſtit.& iure. recè ius ciuile à iure naturæ, vel nihil vltra; quàm improbè factum adiccit. Id(qui nus, vt Gorgias un lus ciule gentium, in totum nõ recedere ait:æmulatur enim tum pudor hominum erat)inquit Liuius, legis vin- llioqui malas a pu emulatur jus naturæ, ac veluti nautæ ad cynoſuram reſſ piciũt, culum ſatis validum eſſe viſum nunc vix ſeruo ita Nec enim alt dehn ius natur s. ad eamque ſuum dirpunteurſum its ciuilis omnis quiſquam minetur. Et hæc quidem hactenus de ire norma,—* ſun conſtitutio naturam ducem ſpectat, atque inſequi- aquitate naturali,& ciuili, quæ nos au- tes epær Xah aa- dũ eſt huius d t1 tur. Sed quia iuri naturæ interpretationem addit ex is eye exequi voluimus,vt rem obſcure ab aliis tra- effe vezula Hſeu his, quæ non nature ſolo inſtinctu, ſed ingenio, pru- ctatam, aliquanto dilucidiðs explicantes iuuentuti iuile Tededtan dentia, vſu, ad communem humani generis vtilita- 3 iuris ſtudioſæ ad grauiſsimas diſputationes, quæ ſi Aequitat 4 lbus d dam, ac tem pertinere deprehenſa ſunt: ideo non per om- ne his intelligi nequeunt, VIann munnemus. Nec 2e, n u, is fupra diximu nia ſeruire ei dicitur: vt veriſsimè,& ſapienter di- enim vlla pars iuris ciuilis hac æquitatis diſputa-„„εeρ α na interpretationem tum ſit ab Horatio, Naturam ſolam iuſtum ab tione vacat,& in controuerſiis obſcurioribus iudi-* 1
as caſu collidi atque 8 non pugnant,&, pſo lure nunquam
aur, vt inferior cedat tatem inter cos tuendam, ac retinendam, rem om- X ita ſe iuſtum, atque æquum præſtiterit, vt natura * legib. Jalus ne nium maximè neceſſariam: qui tamen in Repub. magis, quàm diſciplina conſultus videretur. pione animaduerti verſati ſunt homines prudentes,& vſu periti, facilè Hiac rectè annotant plerique, ex omni pactione, Quid opere tati conueniens eſt, iudicarunt, ſi quam quiſque fidem dederit, eam paſ quamlibet nuda& ſimplici, naturalem naſci obli- tur nudait incommodo alie- ſim,& ſine vllo delectu præſtare cogatur, id maxi- gationemquæ licet actionem nullam producat, ex- ſimpleæ pa- ond. indeb. At ex Cuſa mo eiuſdem humanæ ſocietatis incommodo ceſ- ceptionem tamen parit. I. iuris gentium§. ſed cùm e. bſeruationã com- uina ſurum: infinitis enim pactionibus, ac promiſsioni- nulla. infrà codem. indebiti repetitionem impedit. l. uræ mortales om- nm bus mutuis abundat vita, ad quas obſeruandas ſi iu- fideiuſſor obligari infra de fideiuſ. ad com penſatio- onſeruatio legum uhe Latesfaaie⸗ re publico homines adigerentur(vt ſunt mores)nul · nem quoque,& nouationem prodeſt lxetiam infrà d fni) aduerfari. ²⁷ atẽ huma- lus eſſet litium ac controuerſiarũ modus Minuen- b de compen. 1.I. infrà de nouat. ac multos alios effe- b ftlone, incertus na turbant, darum igitur litium cauſa, quæ ſocietatem eam ma ꝗtus habet, quos ex Barto.& laſ. in lex hoc iure. de Qeid ſr. ortẽ ab alio emid gnopere turbantiuri naturæ commodam interpre- uſti.& iure.commentariis facilè diſces. Nihil enim. 2 nequan do vergs tationem quærere neceſſarium Huit. Itaque ſelecte maglis ſecundum naturam eſt, quàm fides, id eſt di- x curam abiiciet, ſunt certæ conuentiones, quaſi ad vitam præ cæte- ctorum, conuentorùmque(vt aut Cicero lib. offic) „ orit.dd ris neceſſariæ: quas lex ſeruari iuberet, ac renitentem conſtantia& veritas. Et obligationem naturalem, op Anmnlo actione data compelleret. l. Iuris gentium. in princ. ſola naturali xæquitate ſuſtineri, eadèmque ceſſante lem cdeatut viu- infrà, co. Reliquæ iuris ciuilis auxilio deſtitutæ re- diſſolui, Paulus Iureconſ.auctor eſt. l. Stichum.§. na- miauendas m manſerunt, neque vlla carum nomine prodita eſt turalis. infrà de ſolu. Iiſi noxali. infrà de pecul. Nec am ideo M. Tu 8 iure ciuili actio, ſed ideo proſunt ad exceptionem, nos mouere debet, quòd apud lureconſultos, ex pa- culi litium) cof.& retentionem, quòd ea res non adeò legis auxi- ctione nuda nullam conſtitui obligationem,& per- i cam primi om- lium requirat, ſoloque naturali, ſeu gentium iure mutationem ex re tradita initium præbere obliga- m iuris naturalis contenra ſit. Huc accedit, quòd ſupradicta ratio hic tioni, legamus. l.iuris gentium.§. ſed cùm nulla. I.j. mento nos locu⸗ ceſſat: quoniam is qui ab alio conuentus, pacto ſe infrà de rerum permut. Quibus in locis obligatio terpretatos fuiſſe, 9 tuetur ne ſoluat, non cupit contendere cum aduer- ad agendum efficax eſt accipienda, ciuilis nempe, leretur. Hanc au- 2 ſario: quinimo lites,& iudicium ſe fugere apertiſsi- quæ iuris gentium impropriè dicitur, non natura- otius, quàm nar a mè oſtendit. Eadem vtilitas ſuaſit, vt ne aduerſus lis, quæ infirmior eſt quæque non propriè obliga- x conſentanea lt, ngalm daetur actio: tametſi ad remunerandum tio, ſed eeæraxrs uu¹ appellatur. d.I.fideiuilor. Nam Ohligatio n vſucapionet0 b nawee eea, dctu ſit. Id enim in legem non ca.& obligationis definitione 3 Iuſtiniano prodita, ea qud. ſe non cuiuis mot cre, 4 eriſque rationibus, tum hac maxi- demũ obligatio contineri videtur cùm Vide licet u- atũ homint- me comprobat Anneus Seneca, Quôod huic vni 7 vinculu Ve ait, quo neceßitate adſtringimur alicuius bus ta zuffragr legi omnia(vt ipſe ait) fora vix ſuffecerintmullo non ſoluendæ rei, Ec.§.1. Inſtit. de obliga. Cui conſenta- öpertun Diſputa- conquerente,& ingratitudinis alium accuſante. Sed neum eſt,& quod idem tradit, Obligationum om- ui li 9. In xqui- argumento occurrendũ eſt, quod mihi inter diſpu- nium ſummam diuiſionem in duo genera diduci, are volens- 7 tandum à quodam noſtri ordinis viro perquam eru omnéſque obligationes aut ciuiles, aut prætorias
iniuſto ſecernere non poſſe. Sic cùm à natura ma- giſtra primùm didicerint homines, fidei obſer- uationem tum per ſe honeſtam eſſe, tum ad ſocie-
dito non ſemel obiectum eſſe, memoria repeto. Id
4
candis ea ſemper gnomonis vice debet eſſe, ac me- ritò commendatur à Cicerone Sulpitius, quòd iuris
ciuilis rationem nunquàm ab æquitate ſeiunxerit,
eſſe. Ciuiléſque vocat, quæ aut legibus conftitutæ,

———
aut certo iure ciuili comprobatæ ſunt. Prætorias,
quas Prætor ex ſua iuriſdictione conſtituic. De na- turalibus verò obligationibus mirum mco 1069 8 1.. 1 lentium, quaſi ne obligationis duidem vocal vle⸗ gnæ videantur: quibus non adeo quiſquamo 5 gitur, vt inuitus agi id eſt, duci, niadſcnmpe sit. Iude cnim actionis appellatio orta eit. Et,vt 1 eo- phi. verbis vtar in rit. de actio. in princ. napa ra d reu⸗ 2 2c 3 txa⁵ 5. Qui Verò a nobis in liud ſentire videntur, iure gen-
AL£0
hac re diſſentiunt, i
tium, quod eciã naturale appellatur, pactiones quaſ
dam certas ex quibus homines obligarentur, ad ſol-
uendúmque cogeren tur introductas eſſe: quod licet
omnem pactionem ſeruari natura æquum it, quaſ
dam tamen ad communem hominum ſocietatem
tuendam magis neceſſarias eſſe, homines prudentes iudicarint. Nec enim nouum eſt, vt ab eo, quod eſt
natura iuſtum, humanis conſticutionibus& decre-
tis neceſsitatis cuiuſdam, ytilitatisve cauſa receda-
tur. Id quod in ſeruitute perſpicimus, quam contra naturalem æquitatem iure gentium introductam
eſſe conſtat. Et hoc ſenſu intelligenda eſſe cenſent Jureconſulti verba, Is natutra debet, quem iure gentium
qare oportet, Sell. cùm amplius. intrà de reg.iuris. Sed
& ex ciuſdem Vlpiani verbis colligunt, in l. iuris
gentium. in prin. infra eoapud omnes gẽtes, nodum
apud Romanos, pactiones, ſeu conuentiones non
De quacu- eiuſdem poteſtatis fuiſſe. Quod erſi probabiliter di- que promiſ catur,(non enim veriſimile eſt de quacunque pro- Fnu, inai- miſsione, temersè fortaſsis effutita, iudicium reddi vii non red-.— Aaruur. ſolitum: cùm ea res plurimm habeat incommodi, & nihil aliud quàm litium inter homines, conten- tionumque ſit ſeminarium) neque tamen id ex ver-
bis Vlpiant rectè colligitur: neque vel minimùm no-
ſtræ refragatur ſententiæ. Non enim iure gentium conuentiones nudas à cæteris diſtinctas eſſe ait: ſed
quæ iure gentium introductæ ſunt, eas Romano iu-
re partim ad actionem, partim ad exceptionem pro-
deſſe. Cæterum obligationem naturalem non ad
ius gentium modò, verùm etiam ad naturale illud
vetuſtius referendam eſſe credimus. Ac quoties de
hac obligatione quæritur, inſpiciẽdum potius quid
naturali rationi,& æquitati(quæ, vt ait Fabius,
optimo cuique notiſsima eſt) cõgruum, quàm quid
hominum conſenſu,& auctoritate conſtirutum ſit.
Inam hoc natura. de condi. indeb. d. l.ſi noxali. Vn-
de ſi id, quod dominus ſeruo debuit, manumiſſo
ſoluerit, repetere non poſſe Trypho ſeribit, quia na-
turale agnouit debitũ. Nec ad rem pertinere, quòd
obiici poſſet, non modò iure ciuili, ſed etiam gen-
tium ſeruitutem comparatam eſſe, ideò que videri
non modò non ciuilem, ſed ne naturalem quidem
obligationem inter dominum,& ſeruum poſſe con
ſiſtere. Vt enim, inquit, liber as naturali iure contine-
tur,& dominatio ex gentium iure introducta eſt: ita-
gebiti, vel non debiti ratio in condictione naturaliter
intelligenda eſt..ſi d quod dominus. de condict. in-
deb. Neque aliud ſenſiſſe Paulum iureconſultum,
cùm natura eum obligatum eſſé, ait quem iure gentium
dare oportet, verba ſequentia ſatis arguunt: cuius fi-
dem ſecuti ſumus. quibus(niſi fallor)ſignificat, quiſ-
quis fidem dat alteri, ſeſe aliquid daturum, vel fa-
turũ, cum natura obligari. Eodem ſpectat& quod
apud Vlpianum legitur, Vſuras ex pacto naturaliter
*“
Franc. Duareni luriſconſ.
deberi.lin hiis. 6. Imperator. infrà de ſolut. Et plera- que item alia, quæ nos, quòd in aliorum ſcriptis re- periantur, conſultò prætermittimus. Admonet hic locus, vt quæſtionem diu, multũ- que agitatã tractemus, An fides hoiti ab homine pri-
uato data ſit ſeruanda? Quæ quidem diſputatio eo
mihi diffcilior futura eſt, quòd ab omnibus ferè in-
terpretibus, qui à trecentis annis in ius ciuile com- mentarios ediderunt, diſſentiẽdum mihi eſſe video. Quorum celeberrimi quique non modò ſeruandã eſſe negant: verumetiam(quod longeè eſt admira- bilius) omnino violari debere contenduat: vt Bart. §. cæteri. in l.conuentionum. infrà eodem. Zaſius contra Eckium. Neque adeò tan tum mihi diſplicet hæc ſententia, quòd veterum exemplis inſtitutiſ- que repugnet,& grauiſsimis philoſophorum opi- nionibus iam olim eruditè ſit confurata: vt refert Cicero lib.3. Oficiorum:& Gellius lib. 7. c.o. cùm permulta corum monumemis contineri videamus,
0/1i dataa priuato, ſit ſcruanda.
quæ licet ratio, honeſtaſque fieri iubeat, legibus ta-
men R& iure ciuili non præcipiuntur. Quàm angu- ſta innocentia eſt(inquit Seneca) ad legem bonum eſſeiquanto latius patet officiorum, quàm iuris re- gulat Quàm multa pietas, humanitas, liberalitas, iu- ſtitia,& fides exigunttquæ omnia extra publicas ta- bulas ſunt,&c. Ilſud vehementius mouet, quòd ge- neraliter fidem ſeruandam eſſe noſtri quoque iuris authores crebrò aſſerant, neque hic caſus vlla iuris parte exceptus, quin potiis Pontificiis decretis com probatus eſſe reperiatur. cap. noli. 23..I. Sed& com- munis vtilitatis, aut verius neceſsitatis ratio exem- plo ſeruitutis hoc admittendum eſſe ſuadet. Quid enim militi in bello pernicioſius eſſe poteſt, quàm ſi ab hoſte captus, fide data, nunquàm dimittatur ad ſuos vt fortè pactum pro capite pretium adferat:
uod vtique futurum eſt, niſi ea pactione obſtri- us eſſe intelligatur. Supereſt vt aduerſariorum ob- iecta(quæ profectò mihi perquàm infirma eſſe vi- dentur) diluamus. Et in primis quod ex Vlpiano ad- ferunt, Bonum dolum eſſè,& pro ſolertia haberi, ſi quis aduerſus hoſtem aliquid machinetur. l.i.. non fuit in- frà de dolo. Nos de inſidiis accipiendum eſſe credi- mus:& his, quæ ſtratagemata dicuntur, quibus in bello aduerſus hoſtem non minus, quàm vi aperta vti permiſſum eſt. Vt enim pugnare aperto marte quandoque tutum eſt, ſic etiam aliquando inſidiis, & cuniculis hoſtes oppugnare,& licitum& tutius eſt. Dolus enim, an virtus quis in hoſte requirat? Quare optimus Imperator Lyſander dicebat, y'hi leonina pellis deficit, vulpinam eſſe aſſuendam& aſſumendam. Nam& loſue in ſacris Bibliis ipſo authore Deo,
hoſtibus ſuis inſidias ſtruxiſſe legitur. Ioſue 8. c. Vn-
de Auguſtinus, Cùm, inquit, bellum quis ſuſceperit,
vtrùm apertè pugnet, an ex inſidiis, nihil ad iuſtitiã intereſt. c. dominus noſter. 23. q. ². Ne illud quidem noſtræ aduerſatur opinioni, quòd Florentinus Lni- hil. infra de poſt. reuerſ. nihil intereſſe ait, quomodo captiuus reuerſus eſt, vtrùm dimiſſus, an vi, vel falla- cia poteſtatem hoſtium euaſerit. Id enim ita acci- piendum eſt cùm de iure poſtliminij quæritur: quo caſu licet hoc duntaxat conſiderandum ſit, an ab hoſtibus redierit aliquis, animùmque habeat rema- nendi, non ideo tamen minus fidem hoſti datam li- berare tenebitur. Et ideo in Attilio Regulo, quem
Cartha
——.-——

otum, qudàm iuris f manitas,liberalitas iu- Ila extra publicas tz. lus mouet, quòd ge⸗ noſtri quoque iuris ie hic caſus vllſa iuris ntificiis decretis com li. 23. C.1. Sed& com- eſßsitatis ratio exem- m eſſe ſuadet. Quid Leſſe poteſt, quam unquàm dimittatur ite pretium adferat? ea pacttione obſtri⸗
aduerſariorum obh.
im infirma elſe vi- 1od ex Vpiano ad. lertiahuleri, ſt quu ..z.§.non fuit in- iendum eſſe gedi cuntur, quibus in s, quam vi aperta dare aperto male aliquando inſidii licitum& tutius fe nequiru uare ebat, bi leonina „Saſumendam. d authore Deo, ur loſue 8.. Vn- n quis ſuſceperit nihil ad juſtitia Ne Mud quidem
Florentinus ni.
Omin, diſen⸗d
Pago vVer- bum anti⸗ quum, vnde
pactum&
Pax.
In I ic. de Pactis.
Carthaginenſes Romam miſerunt, reſponſum eſt, non eſſe e b ſolùm cauſam quia iurauerat Carthaginem ſe re- uerſurum: id enim ad poſtliminium impediendum non ſufficiebat:ſed quia anmmum non habebat Ro- mæ remanendi. vt Pap. ſcribit. 1.5. infrà de capti.& poſtl. reuerſ. Reliqua, quibus impugnamur, argu- menta frigidiora ſunt, atque ineptiora, quàm vt ac-
curatè ea refellere operæpretium ſit. Vt, Ecce qui ca-
ptus(inquiunt)cim poteſt non redit„ pro transfuga ha- Hetur,l.nõ omnes. õ. qui captus. infr. de re milit. fidem igitur violare etiam debet ux, qui hoſti ſe ſe non abitu- rum ſpoponderit. Breuiter enim reſpondendum eſt, videri eum qui temporibus adductus fidem hoſti dederit, redire non poſſe: quòd ſalua honeſtate non poſsit.. nepos. infrãà de verbo. ſignific.l. filius. infrà de cö dit inſtit. Item obiiciunt commercium militibus
tohibitum eſſe, adeò vt agrum, in quibus prouin- ciis militant, comparare eis non liceat. l. milites agrũ.
infrà de re milit. quaſi verò nullum non contrahen- di negotij genus vel contra militarem diſciplinam
ipſis permiſſum aſſeramusllllud non minus ridicu- lum, nugatoriũmque eſt, Præcipit lex, vt ne Barba- ris aurum præbeatur, ſed potiùs ſi apud eos inuen- tum fuerit, ſubtili auferatur ingenio: ergo fides ho- ſti data ſeruari nõ debet.l.z. C. de commerc.& mer. Has igitur nugas, quas tantùm retuliſſe piget,
miſſas faciamus. Probabilius fortè quis obiecerit,
huiuſmodi promiſsionem, que vi, metũque facta ſit,
efficacem non videri, ſed edictum Prætoris, quo per metum geſta in integrum reſtituuntur, ad eum me- tum, qui iure licito alicui infertur, non pertinet. lſi
mulier. in princ. infrà de eo quod me. cau. Pactum autem à pactione dicitur, vnde etiam pacis nomen appellatum eſt.
Decemuiralium fragmentis etiamnum apud Ci- ceronem. lib. z. Rhetor. ad Heren. Fabiumque lib.x. cap. 10. reperitur: vnde pactum atque pacem dici arbitratur Vlpia. Sicut enim nouatio à nouo, à te- ſtatione teſtamentum, à demptione damnum deri-
uari dicitur, ſeu à verbo Teſtor, atque Demo. l.i.
infrà de nou. l.z. infrà de dam. infe. ita pactum à pa- ctione, id eſt, à verbo Pago deductum non incom- modè dici poteſt. Et hæc de verbi ruνꝶν breuiter à nobis dicta, his, quæ verboſiſsimè à modernis hic,
& Alciato in rubr. de pactis. traduntur, probabi-
liora ſunt.
Eſt autem Pactio duorum, pluriumve in
idem placitum,& conſenſus.
tum eſſe dixerit, quid pactio ipſa ſignificet, iam ex-
Plicat, dicens, Duorum eſſe conſenſum,& cætera. Ca-
ue autem putes, pactum conuentum(de quo loqui- tur in edicto Prætor)hic ab Vlpiano definiri, ſed pa- ctionem: quæ latiùs aliquantò quàm vocabulum inde deriuatum porrigitur. Pactum enim in hoc
tractatu, non pro quauis conuentione, ſed pro ea
Lu 11⸗ tantùm accipitur, quæ pactum conuentum à Preto-
re& à Iureconſultis dici ſolet. Nam venditionem,
locationem,& reliquas huiuſmodi conuentiones nunquaàm à veteribus Pacta dici animaduertimus.
Quòd autem Prætor in hoc edicto non de omni-
um poſtliminio reuerſum, non obeam
Pago verbum eſt iuris antiqui, quod in Legum
Cum à padione pacti, paciſque nomen appella-
bus conuentionibus loquatur, vel illud argumento ſit, quod non ſe actionem ex pactis daturi,(vt in cete- risſed ea ſeruaturum ait. Quæ verba, atque his ſimilia ad ea demum referri ſolent, quæ non valent ipſo iu- re, vt in Comm. tit. de in lit. iur. oſtendimus Licet au tem contractus ipſo iure, id eſt, lege a populo lata,
rati fint, l. homo Üiber. infrà de acqui. rer. domi. l. ſiue
generalis. infrà de iure dot. S. non autem. Inſtitu. de perp.& temp. act. pacta tamen conuenta per Præto- ris tuitionem tantùm valere, paulò pòſt adſcripti Ci ceronis loci ſatis euincunt: quibus accedant& Se-
necæ verba lib.. de Beneficiis. Multa legem non ha-
bent, nec actionem. Atqui conſuetudo vitæ huma- næ, lege omni valentior, dat aditum. Nulla lex iu- bet, amicorum ſecreta non eloqui. Nulla lex fidem etiam inimico præſtare. Quæ lex ad id præſtandum
57
nos, quod alicui promiſimus, alligate nulla. Querar
tamen cum eo, qui arcanum ſermonem non conti- nuit:& fidem datam, nec ſeruatam, indignabor.
uamobrem rectè, atque ordine feciſſe iudicandus
eſt Tribon qui hunc de pactis tractatum hic potiuùs collocauerit, quàm eo loci, vbi de contractibus diſ- ſeritur In hanc enim partem, quam ipſe ra æda no- minauit, congeſta ſunt ea, quæ iudicium antecede- re ſolent,&=οuu iudiciorum dicuntur. Quia igi- tur ſæpe vſuuenit, vt litigator iudicium ſubire nolit, quòd ſecum pepigiſſe dicat aduerſarium, ſiue dona- tionis, ſiue tranſactionis cauſa, non abs re de huiuſ- modi pactionibus, quæ quidem propriè pacta,& pa- cta conuenta appellantur, tractare viſum eſt. Nam
vt de omnibus contractibus generaliter diſputetur
in hac parte, ratio loci, atque ordinis, non patitur. Quod ſi fortè quis obiiciat, Pactum ab Vlpiano dici duorum conſenſum, atque conuentionem: pollicitationem vero ſolius offerentis promiſſum I. 3infrà de pollici. Re ſpondeo, plenam, abſoluramque pacti deſinitionem hanc non eſſe, ſed generi vnam tantummodò diffe- rentiam addi, qua videlicet oſtendatur, quantum inter pactum,& pollicitationem interſit. Id enim de pollicitationibus modò diſſerere inſtituenti(opi- nor) ſufficere viſum eſt. Illud fortaſsis maiorem ali- cui ſcrupulum iniecerit, quòd ſummus non ſolùm Orator, ſed etiam Iureconſultus Cicero, non vno in loco pactum id eſſe generaliter definierit, quod in- ter aliquos conuenit. Quibus verbis pactionem, con
uentionèmque omnem complexus fuiſſe videtur.
Verùm ſi quæ præcedunt, quæq́ue ſequuntur verba conſiderauerimus, facile apparebit, de ea ſolùm cõ-
Cicero ſum muus orator
& iurecon- ultus.
uentione loqui Ciceronem, quæ ex ſolo conuentu
valet, deõque pactum conuentum appellatur: non de ea, quæ lege aliqua, aut iure ciuili ſancita eſt,& quæ tranſit in proprium nomen contractus: qualis eſt emptio, venditio, ſtipulatio,& ſimiles contra- ctus. Diuiſione enim vtitur, quæ vnà cùm exemplis ab eo adductis perſpicuè demonſtrat, pactum non co iure ſeruari quod legitimum eſt, ſed quod ex
natura tantm, aut conſuetudine. Verba autem eius Sex capira hæc ſunt ex libro ſecundo Rhetor. ad Herennium, ex qusbu Ius igitur conſtat ex his partibus, natura, lege, con- né ²aus
ſuetudine, iudicato, æquo& bono, pacto. Natura ius eſt, quod cognationis, aut pietatis cauſa obſeruatur. Lege ius eſt id, quod populi iuſſu ſancitum eſt. Conſuctudine ius eſt id, quod ſine lege æquè ac ſi legitimum ſit, vſitatum eſt. Iudicatum eſt idde quo
ſententia
at.

0 5 0 ſententia lata eſt, aut decretum interpoſitum. Ex orirarem.&vti- æquo,& bono ius conſtat, quod ad veritatem,&vti luatem communem videcur pertinere: Ex pacto ius
eſt, ſi quid inter ſe pepigerin ,ſi quid inter quos con
uenit. Pacta ſunt, quæ legibus obſeruanda ſunt, hoc modo: Rem vbi pagunt, oratione pagunt: Sunt itẽ pacta, quæ ſine legibus obſeruantur, ex cõuenrusque iuri præſtare qicuntur. Idem lib. 2. de Inuent. Naturæ
jus eſt, quod nobis non opinio, ſed quædam innata
ligione m, pietatem, gratiã,&c. Con-
vis afferat: vt, te 3 ſuetudiuis 1us eſſe putatur id, quod volũtate omni ſine lege vecultas comprobarit. In ea autẽ iura ſunt quædam ipſa iam certaipropter vetuſtatem. Qao in genere& alia ſunc multa,& eorum multò maxima pars, quæ Prætores edicere conſucuerunt. Quædam
autẽ genera iuris iam certa conſuetudine facta ſunt.
Quod genus, pactũ, par, iu dicatũ dicitur. Pactum eſt, quod inter aliquos cõuenit, quod iã ita iuſtũ putatur vt iuri præſtare dicatur: Par quod in omues æquabi- lc eſt ludicatum, de quo iam antè ſentẽtia alicuius,
aut aliquorum conſtitutum cſt. Iam iura legitima ex
legibus cognoſci oportebit&c.ldẽ co. li. Coſuctudi- nis ius eſt, quod aut leuiter à natura tractum, aluit, & maius fecit vſus, vt religionẽ: aut quod in morè ve tuſtas vulgi approbatione perduxit: quod genus pa-
ctum, par, iudicatum. Pactum eſt, quod inter aliquos
conuenit. Par quod inter omnes æquabile eſt. Iudi- catum, de quo alicuius, aut aliquorũ ſententiis con- ſtitutum eſt. Lege,ius eſt quod in eo ſcripto, quod populo expoſitum eſt,vt obſeruetur continetur. Sed mirum fortèe quibuſdã videbitur, quòd Iureconſul- tus de pactis conuentis tractaturus, quid ſit pactum conuentum ante omnia non docuerit, quod in pri- mis neceſſarium ad interpretationem edicti videba- tur. Quibus ſi integra VlIpiani volumina extatent, quæ Iuſtiniani edicto ſublata interciderunt, habere- mus ſanè quod certius reſpondere pofſemus. Certè in ſexcentis aliis eiuſdem VIpiani locis, cæterorum-
que Iureconſultorum, ac in hoc tractatu potiſsi-
mum pactum conuentum,& ſine adiunctione pa-
Ctum, pro ea conuentione, quæ non tranſit in pro-
prium nomen contractus, promiſcuè dici obſerua- uimus.l.Iuris gentium.§. quinimo. l. per quos. infra, eodem. l. pacta conuenta. infra, de contrahen. emp. tot. tit. de pact. dot. cũſ infinitis ſimilibus. Adde quòd Cicero pactum conuentum ſemper a ſtipulatione ira ſeparat, vt dubium non ſit ſpeciem longè diuer- ſam à pacto eam eſſe: non ſub pacto velut genere contineri, vt in libro de Orat. 1I. At verò in foro, ta- bulæ, teſtimonia, pacta conuenta, ſtipulationes, co-
gnationes, affinitates,&c. Idem in Orat. pro Cæcin. Quod teſtamentum, quæ iudicia, aut ſtipulationes,
aut pacti conuenti formula non infirmari, aut con-
uelli poteſt, ſi ad verba rem deflectere velimus: Idem.
in Partit. orat. Scriptorum aliud publicum, aliud pri uatum. Publicum, lex, ſenatuſconſultum, fœdus. Pri-
uatum, tabulæ, pactum conuentum, ſtipulatio. Et hoe quidem ita eſſe, ne Baldus quidem, Deciuſque
negant, cum pleriſque aliis, in rub. C. eo. Contracta
aliquando verbi ſignificatione pro ſubiecta materia, .„.*.. 8ℳ idèmque in verbo Conuentionis, accidere aiunt,
ſed pactum nihilominus pro omni conſenſu duo-
rum generaliter, quoque accipi poſſe fatentur. Qui. error inde(niſi fallor) manauit, quod pactionem,
Franc. Duareni luriſconſ.
uæ hic ab Vlpia. definitur,& pactum eadem eſſe falsò ſibi perſuaſerunt, vt paulò ante indicauimus. Quòd ſi qui ſint, quibus noſtra non vſquequaque
ſatisfaciant argumenta: proferant quæſo, locum, in
...„— h).. 1* quo venditio, aut ſtipulatio; aliave ſimilis conuen- tio, pactum appelletur. Id ſi fecerint, vltrò nos huic
liti,& controuerſiæ ceſſuros profitemur. Sinautem
id præſtare non poſsint, mirari non debebunt, ſi ve- terum auctoritatem(quam præſertim a nobis ſtare, inficiari omnino non auſint) interpretum neſcio
quorum opinionibus,& commentis anteponamus. Nãa nec verum eſſe puto(quod ab eiſdẽ dicitur) ver-
bum quoque conuentionis(quod generalc eſt) ſi-
militer contrahi, pactique verbo,& conuentionis
promiſcuè vti Iureconfultos, apud quos videlicet nuda conuentio, plerunque pro nudo pacto repe-
riatur. Quis enim iuris auctor vnquam ita locutus
„ 4* ⁸ 8 eſte Ex conuentione non naſcitur actio:cùm tamen
id de pacto toties inculcatum, ac identidem repeti-
tum ſit. Illud extremæ(vt aiunt) anchoræ loco acce- dat, quad Vlpia. in interpretatione edicti Prætorij,
DE PAGCTI IS, explicata prius(vt credibile eſt)ver- borum ſignificatione, pactorum diuiſionem ſubiicit
dicens, Pacta quædam in rem, alia in perſönam eſſé. J. iuris gentium.§. pactorum. Quam diuiſionem em-
ptioni, locationi,& id genus conuentionibus non conuenire, quis tam cæcus eſt, vt non videat? Quare
dubitandum non eſt, quin pactum& in edicto&
in Vlpia. ad edictum commentariis, ita, vt iam dixi- mus, accipiendum ſit: quod quidem ipſum aliquan- do nudum, id eſt, ſolum,& ſimplex eſt: aliquando cauſam aliquã adiunctã habet, I. legẽ. C. de pact. vt infrà dicemus. Liuris gentiũ. Aemilius Ferretus. in §. præterea. Inſti. dc excep.(quem honoris cauſa no- mino)pacti generalem appellationem eſſe cum cæ- teris fatetur, pactum verò conuentum diſtinguit ab eo, quod iuſſu iudicis fiat, dicens conuentiones quaſdam eſſe, quæ à iuſſu iudicis initium habeant, non à conſenſu, quamuis conſenſu perficiantur, easque ſimpliciter dici pacta: alias eſſe, quæ cùm à conſenſu, atque conuentione nihil non habeant, pa- cta conuenta appellentur. Sed hoc quàm recte tra- ditum ſit ab eo, ex iam dictis arbitror non valde
obſcurum eſſe. Duorum conſenſus Hinc annotant Interpretes, pa- ctum à pollicitatione differre, quòd pactum ſit duo- rum conſenſus: pollicitatio verò ſolius offerentis promiſſum, vt ſuprà dictum eſt. l.z. infrà de pollici- tat. Paul. lib.. ſenten. tit. de fiſci aduoc. Sed cùm is, cui aliquid offertur, tacens conſentire præſumatur. l. qui patitur. infrà mand. quibuſdam videtur, inter præſentes pactum magis, quàm pollicitationem di- ci, quibus ego minimè aſſentior. Non enim conti- nuò is, qui tacet, offerenti conſentire intelligitur: cùm fortaſsis è re ſua id non futurum eſſe credat: aut beneficium accipiendo(vt ait Publianus) liber- tatem vendere nolit. Hoc adeò in his pollicitationi- bus perſpici poteſt, quæ ad aliquod publicum opus extruẽdum olim Reipub. à priuatis hominibus derr ſolebant: de quibus tractatum de pollicitationibus, qui titulo de Operibus publicis ideo ſubiicitur, ac- cipiendum eſſe nõ dubito. Fiebant autẽé ferè per epi ſtolã, cautionêmve, vt ſcribit Macr. lib. 2. Saturnal. c. 4. de Licinio Auguſt. liberto loquens.& patet ex J. 1 Charide
Pollicitatio
apud anti- quos quomo do,& à qui hus fiebat.
lmie veni ſc au. gic i fann. jn thn.
Alten h tulannas ſuipular
luu por uſua in lnſtt.

pactu b b lö iaienss b In It. de Pactis b 59
— uim, b„„ 2 am dun)f Juaga Charidemus. Septitia. infra de pollicit. l. metum.§. Cum ex Vlpiani libris ad Edictum hæc ferè a alapt 6 0, locum) n ſed quod Prætor. infrà de eo quod me. cauſ.quo ca- Triboniano decerpta ſint. quin zd ecia interpre- cerin, mil conuen. ſu conſenſum duorum non interuenire antequàm tationem pertineãt, dubitandum non el Quia gi- o9 Vltrô nos acceptetur, certiſsimum eſt. l. ex pollicitatione, infrà tur de eo verbo quod primum in edicto occurre- Memur. lnau 3 de pollicit. Sed& ſi quis apud Rempub. id eſt, Rei- bat, breuiter antè diſputatum fuit;, iam ad alterius tnon debebunt hen pub. adminiſtratores„coram ad opus ædificandum enarrationem aggreditur, Conuentionisque verbum lertim 1* 1 b pecuniam promiſerit, pollicitatio propriè, non pa- generale ſe ait, ad omnia pertinens,&c. Etui autem la- — interpretum da. tum dicetur, conſenſu fortè Decurionum ſuſpen- oè pateat hoc vocabulum, non ideo tamen pactum nentis antepon dlelo ſo, deliberantium, an tale opus exædificari publicc conuentum in edicto Prætoris adeò generaliter ac- ab eiſdé dicit hi expediat. d.l. ex pollicitatione. Huc pertinet quod cipi fatendum eſt. Nam& rei vindicationem ſpe uod generaleah Cæcilius ad Traianum. de quodam N icenſium ciale nomen certæ in rem actionis eſſe dicimus, li⸗ b 20,& conuent 1 theatro loquens, ſcribit: Huic theatro ex Piauatonun, cet vindicationis verbo omnis in rem actio conti- apu quos viꝗ di policitationibus multa debentur, vt baſilicæ curca, Vt neatur. Itaque Vlpia.hoc loco ſenſiſſe non exiſtimo, ro nudo pad allr or ticus ſupra Caaean, Gus AHpne Oeened qifferuntur, ceſ⸗ pacto conuento omnem contractum, obligatio- Inquam ka lon 3 Nanie eo, quod antè peragendum eft. Cui Traianus, nèmque ſignificari: quod ante aliquot annos vir ur actio:c Ocum Tuns, inquit A/ Lat xrge Dpere tibi cur æ ſit, cum quidam clariſsimus„ eruditiſsimus me audiente, c ddentid n made theatrum propter quod illa promiſſa ſunt, factu erit,&. X ob fingularem eius doctrinam, atque am plitudi- em repeti. y idem. Quid ergo, ſi duo Iuriſperiti, de aliqgua nem leuiter tantùm refragante confirmabat, de-
anchoræ loco acce. iuris quæſtione conſulti, dem reſponderint? talisne ierans etiam(id quod magis mirabar) Præto-
7 ſivis conſenſus pactio appellabitur? Quod ex hac defi- ris verba ne Vlpianum quidem ipſum intellexiſſc. vt credibile eſtver.& Rüus nitione dicendum eſſe videtur. Sed verba Iuriſcon- Quem quidem ego nihilè magis reprehenſio- diuiſionem ſubiicit paltunis. ſulti captanda non ſunt, quem veriſimile eſt, con- ne dignum puto, quaàm ſi de rei vindicatione tra-
tin perſonam eſe.. b ſenſum intellexiſſe, ex quo conſentientium alter al- taturus, Rei verbum generale eſſe,& Vindica- i d'uifionem em- tceri obligetur, ſi minus ciuiliter, ſaltem naturaliter, tione omnem in rem actionem ſignificari obiter ad nuentionibus non qui pactionis omnis finis, atque effectus eſt. Sed& ſi moneat. Placuit enim veteribus hæc interpretan- G
non videat Quare. inter duos conuenerit, vt vni ex ipſis, vel vt cuidam di ratio, quæ etiamnum vulgò vſitata eſt, vt pau- im& in edicto& nutiliter tertio, det Titius centum, ne hoc quidem caſu pa- ld altius répetitis principiis rem aggrederentur,& lis ita, vt iam dixi- hen. a. Kionem rectè dici vulgò receptum eſt, quod muti- de ſpecie aliqua tractaturi, à genere ipſo initium mipinn algran 777 b liter factum alienum promittatur. ſtipulatio iſta. dicendi facerent. 4 ce dſt alfuando infrà de verb. oblig.& quæ ex noſtro contractu ori- Tranſigendique Tranſigendi verbum latè hoc in Se Cus peä gioem trahunt, inania ſunt, niſi x noſtra petſona loco, vt& alibi ſrpius; accipi videtur- vr quoduo nhus Eerrckos i initium obligationis ſumant. l.quæcunque. infraà de mo do ad finem perducatur aliquod negotium, trã-
s cauſa no- actio.& oblig. Quæ ſententia vera eſt. Niſi fortè pa- ſigi dicatur. l. ſi vno. infrà loc..arbitrio. 5.dolo. infra Onons caula no- ſtionem inanem atque inutilem ita pactionem dici de dolo. l. tranſacta. infrà de verbo. ſignifl. L.1.§. vlt. in- eem elle cum cæ- cenſeamus, vt teſtamentum falſum imperfectum vel fra ad Tertul. ſpecialius autem tranſigere, eſt con-
um ditinguitab W trritum ed κευνν teſtamentum appellari ſolet. I... trouerſiam decidere,& pecunia accepta ab aduerſa- s conuenftloſle infrà quemad. teſta. aper. Quod multò magis vide- rio actionem ſibi competentem ei remittere: quod mum labeant retur dicendum, quoties duo, vt vnus ex ipſis det Græci dicunt. Ac talis deciſio, diremptio- lu perh Canca, tertio, paciſcuntur; cùm quod geritur ex paciſcen- que, litis tranſactio vocitatur. II.& toro tit. infrà de eſle) quæ cum a tium iplorum perſona initium ſumat obligationis. tranſact. l.2. in frà de iureiur. Ea neque conuentio,ne- on labeantpa- Sed quia alteri ſtipulari, paciſcive neminem poſſe que contractus eſt per ſe, vt de donatione infrà di- uàm rectè tra- b traditum eſt, niſi ſua interſit.. ſtipulatio iſta.§. alterti. cemus. Ideo qualis ſit conuentio, nominatane, an rror non valde b meritò hæc quoque paccio inutilis,& ſine effectu eſ- nomine vacans, fruſtrà quæritur: habet tamen in ſe
ſe dicitur. Intereſſe autem paciſcentis tum intelligi- conuentionem aliquam,& pactionem, ſicut dona- latetpretes,pa tur, cùm rem ſuam, aut ſibi debitam, dari alteri, tio, quæ vel nominata eſt, vt ſtipulatio: vel carens actum ſit quo- reſtituive paciſcitur. Quo caſu rationibus ſuis eum nomine proprio contractus, vt pactum. l.⁊. infrà de hus offerentis conſulere, ac perſonam eam velut Procuratoris lo- tranſact. Videamus igitur quid pactũ à tranſactione afra de pollici- co ad recipiendum dati expreſſam videri Bart. ex diſtet. Et vulgò proditum eſt, pactum generaliter oc. Sed cùm i Alteri ſti⸗ Proculo annoraulit. Iſi cũ Cornelio. infrà de ſolut. omnem duorum pluriũmve conuentionem ſignifi- e preſumatur. pularinee Vade iactatum eſt, Si paciſcentis, cuius non inter- care, ideõque omnem ſiue contractum, ſiue diſtra- a viderur, inter ſtipulari erat ab initio, intereſſe, ex poſt facto cœperit, conua- dum complecti: quæ fententia iam à nobis refutata
„ 2..„ 1 3 0„. 5,. juus poteſt leſcatne pactio? Et conualeſcere eam eis væoi eſt:ſpecialiter verò pro conuentione gratuita, quæ
. nem dl- icitattonefll d.. Ad⁴*α˙o 1ſſe,... niſi ſua in- u⁴νκ ο placuiſſe video, à quibus diſſentiunt nõnul- contemplatione litis non fiat, accipi:vnde tranſactio
on enim contr terſit. li. Sed hæc alio in! Ne ACs Pr. e 3 jre intelligitut:— oin loco opportuniùs diſcutientur. nem ſpeciem pacto contrariam eſſe aſſerunt, cùm tue„ Credat. b Conuentionis verbum generale ea gratuita non ſit,& tantùm ſuper lite fiat, ac diſtin- rum elle Cl 3 4..„ 1 1 T 3 E 5 2 8. bi VI.. 84.. fra d blianus liber omnia pertinens, de quibus negotij contra- Gionem iſtam ex verhis VIpiani colligunt- Izinfra Quam lata u. arioni⸗ hendi ſigerel Nhe„, T.. 2 de tranſact. Qui tranſigit, quaſi de re dubia,& lite 249 „vollicitat endt, tran gendique cauſſa conſentiunt,, 1, n eu„, 2 Pateat di- is pollien opus 46 ſes iſa conſe nt, incerta tranſigit: qui vero paciſcitur donationis cauſa,ré ν pa Lerſea 3s 2 4...—. 4. 2: e
3 pubhotin er 99 qui inter ſe agunt. Nam ſicuti conuenire di certam,& indubitatam, liberalitate remittit. Ego verò s homintl Ados un cuntur, qui ex diuerſis locis in vnum colli- pacti ſignificationem vnam eſſe, quæ videlicet ſuprà
zcitatl....*.—. 2 mn, polli 85 4„cuf guntur,& veniunt:ita qui ex diuerſis animi a nobis expoſita eſt, conuentionèmque omnem, oſublicl fuͦ moribus in vnum conſer. id ſ. guax non tranſit in proprium nomen contractus, t autẽ kele be J 1 atiunt, id eſt,in vna tametſi gratuita non ſit,& tranſactionis cauſa in- ſb Sacure, ententiam decurrunt. terponatur, eo verbo contineri aio. arg. l.ſiue apud. atel de, G. de

60 C. de tranſact. Verbis autem Vlpia. tenebras offude-
runt alij, conrra veterum exemplarium fidem, imo- Sa u dictioni Paciſcitur addentes, quam poſt di- dictionem Cauſa porius adſcribi opottuit. q. d. pa- &um de non petendo, non tranſactionis folum cau- ſa, ſed etiam donationis fieri poſſe,& eum, qui pa- ciſcicur donationis cauſa, non tranſigere, ſed libera- litate rem certam& indubitatam remittere. Nam alioqui auctorem elegantiſsimum VlIpianum, quis ab ineptiſsimæ rarrovν,& nugationis crimine vin dicauericꝛhunc igitur potius à cõſuetudine loquen- di veterum non receſsiſſe, apud quos donationis cauſa paciſci vſitatum eſt, exiſtimare debemus.l. ſed ſi vir, infrà de donatio. inter virum& vxor. l.in ædi-
bus. Lſi in ſtipulatum.· infra de donat.
Adeò autem conuentionis nomen gene- rale eſt, vt elegantet dicat pedius, nullum eſ- ſe contractum, aullam obligationem, quæ non habeat in ſe conuentionem: ſiue re, ſi- ue verbis fat. Nam& ſtipulatio, quæ ver- bis ft, niſt habeat conſenſum, nulla eſt.
Quàm latè pateat conuentionis verbũ, hinc col- ligit Iurecõ ſultus: quòd tametſi obligationes quædã re ac verbis cõtrahantur, in his tamẽ omnibus con- ſenſus aliquis, ac cõuentio neceſſaria eſt. Neque ideo ſtipulatio verbis, aut commodatum, ſiue depoſitum re contrahi dicuntur, quòd ſine conſenſu, nuda res, nudaq́ʒ verba ſufficiant ſed quia præter conſenſum, re, aut verbis opus ſit. Conuentio igitur ad omnem contractum, omnèmqve obligationem pertinet, in qua contrahẽda duorum, pluriũmve conſenſus in- teruenit:quare conuentionẽ pacto generaliorem eſ⸗ ſe meritò dicemus, quod paulò antè à nobis defen- ſum eſt Hinc pacti conuentio verbum à Iureconſul- tis vſurpatum vt dixi in L. iuris gentium.§. adeò. infrà co. Itaque cùm in ſcriptura aliqua huius verbi men- tio reperitur, an de ſtipulatione accipiendum ſit, an de pacto, ambiguum eſt: cQm ad vtrunque referri queat. Verùm in lege ex præcedentiũ ac ſequentium verborum argumento, aliisque coniecturis voluntas perpendi poteſt. In inſtrumento autem, ſeu cautio- ne, niſi aliud actum appareat, pro pacto accipiendũ, & contra agentem interpretationem faciendam eſſe arbitror. l. lecta. verſi. conuenit. infrà ſi cer. pet. Quod enim controuerſum eſt, per id, quod certum, explo- ratúmque eſt, probari debet. arg. l. non hoc. C. vnde legit. Nec conſentaneum eſt, vt fidei, probationisque gratia quicquam adferatur, quod ipſum ita incertũ, obſcurumque ſit, vt probationem quoque aliam re- quirat. Nam& rexuεσ vitium vel maximum eſt in diſſerẽdo, ddis urd Sey accipere„Avr ε&μð᷑BQCꝛʒpe lvs. Proinde qui ſtipulationẽ factam eſſe allegat, cautio- nêèmque modò profert, qua aliquid conueniſſe con- tinetur, is ſanè infirmam habet probationem. Non enim rectè colligitur, conuentio eſt, ergo ſtipulatio, cùm genus ad probandam ſpeciem minimùm va- leat, plurimùm ad refellendam. Planè verbum Pro- miſit, inſtrumento adſcriptum, ad ſtipulationem po-
tius, quàm ad nudam pactionem referendum eſſe,
lex ait.. ſi ſcriptum. infrà de inuti. ſtipu. Nam Pro- mittere(licet interdum latids accipiatur) propriè, eſt interroganti daturum aliquid ſe, aut facturum re-
Franc. Duareni luriſconſ.
ſpondere: idque Theophilus in Græcis Inſtitutio- nibus ſatis declarat, à quo nec diſſentiunt Gramma-
tici. Pollicemur etiam ſponte, inquit Donatus, pro-
mittimus rogati.
Nam ey ſiipulatio. Veluti, ſi per iocum; vel do- cendi cauſa dixerit quis, Spondes? Et alius reſponde- rit, Spondeo. Quo caſu certum eſt, non naſci obliga- tionem. l.bligationum ſubſtantia. infra de actio.& oblig. Alis ex ſtipulatione obligationem oriri non ciuilem modõ.§.de conſtituta. Inſtit. de actio. ſed ctiam naturalem, quòd adſit conſenſus, crediderim. Idque receptius eſt. Quod ſanè ita accipi volumus, niſi fortè aliquo caſu æquitas illa ceſſet, quæ natu-
ralis obligationis cauſa eſſe dicitur. l.ex diuerſo.§.r.
infrà ſolu. matr. l. indebitum. infrà de condict. inde- bit. Nam licet in genere conſenſum conuentionèm- que duorum cuſtodiri æquum ſit, plerunque ta- men id ob circunſtantiam aliquam, iniquum eſſe poteſt. Cuius rei gratia Prætoriæ exceptiones com- paratæ ſunt.§.J. Inſtit. de except. vbi Theophil.
Sed conuentionum pleræque in aliud nomen tranſeunt: veluti in emptionem, in locationem, in pignus, in ſtipvlationem.
Hæc de conuentionibus paulò plenior, vberiòr- que tractatio, velut ²eν quædam eſt. Etſi nan- quc præcipuum Iureconſulti inſtitutum ſit, de pa- Ais conuentis diſſerere, in locum nihilominus pro- pinquum,& finitimum excurrit, vt re altiùs repeti- ta, pactorum conuentorum natura omnis commo- dius demonſtrari queat. Ait igitur, pleraſque con- uentiones eſſe, quæ in aliud nomen tranſeunt;,&c. Quorum verborum vis& ſenſus qui ſit, infrà do- cebimus. l.iuris gentium. in princ. Illud interim ob- ſeruatione non indignum, ex ſtipulatione actio- nem naſci: cùm ſit ex earum conuentionum nu. mero, quæ nomen proprium habent. Quapropter ſi permutationi fortè, aut cuipiam alij nudæ con- uentioni acceſſerit,(vt ſolet) nec locus erit pœni- tentiæ, nec actio ei, qui non impleuerit, denegabi- tur. Obligatio ſiquidem alioqui inualida, ſtipulatio- nis acceſsione corroboratur: non quidem, vt am- plius quicquam, aut minus ex ſtipulatione debea- tur, quàm ex pacto, ſi id expreſſum non fuerit: ſed vt quicquid pacto comprehenſum eſt, qualecun- que id ſit, efficacius debeatur,& peti poſsit. l. miles. §. decem. infra de re iudica. Et cum hac exceptione accipiendum puto, quod vulgò dici ſolet, Stipulatio- nem imitari naturam eius contractus, ſuper quo inter- ponitur. l.ſi ſtipulatus. infrà de vſur. l.z. infrà de pri- uil. cred. Nam id generaliter intelligendo, quæcun- que huiuſmodi ſtipulatio otioſa, atque inutilis fu- tura eſt. Cuius tamen magnum eſſe vſum conſtat, non modò in conuentionibus„quæ proprio nomi- ne carent, verùm etiam in bonæ fidei contractibus: qui auctore Varrone, citra ſtipulationem à veteri- bus non fiebant. Quanquam enim bonæ fidei con- tractus per ſe ſatis efficax eſt ad agendum, tamen quia non cuiuslibet Iudicis eſt videre, quid ex bo- no,& æquo preſtare oporteat,& iudicia in pleriſque ſint contraria. vt ait Cicero lib. 3. Offic. magnoperè vtile eſt, ea nominatim ſtipulatione caueri, de qui- bus controuerſia ob incertitudinem aliquando cxo- riri poteſt.
II. P AYV
Aequita cauſa natau Tralis obliga tionis.
0 git Jh vim gut cod M0, 5 1l! An 1 ula K conuer
Adüct rum el tcito
wgr ſaad u. ju 1 13 Juo aml

u— blerunquet luam, miquumeſe
vbi Theophil cræque in aliud
nemptionem in
ipula tionem. ô plenior, vberior- rdam eſt. Etſi nan. litutum ſit, de pa. V nihilominus pro- vt te altius repeti. ra omnis commo- ur, pleraſque con- en tranſeunt,&c. qui fit, infrà do- Illud interim ob- ipulatione actio. nuentionum nu. bent. Quapropter n alij nudæ con- locus erit pœni- verit, denegabi- alida,ſtipulatio- quidem, vt am- ulatione debea- n non fuerit:ſe eſt, qualecun- ei poſsitmiles. hac exceptione ſolet, Stipulatid- , ſaper quo inter⸗ 12. infrà de prr- endo, quæcum aque inutilis fu-
ge vlum conſtat jo noml-
II. VL PIANVS LIB. III. AD EDICTVM.
418 vel per epiſtolã, vel per nuntium, inter abſentes quoquc. Sed etiam tacito conſenſu cõuenire intelligetur. Inde
ſi debitori meo reddiderim cautionem, vi-
detur inter nos conueniſſe, ne peterem: profuturaàmque eiconuentionis exceptio- nem placuit.
Quia conuentio nihil aliud eſt, quàm mutuus quidam conſenſus(vt antè diximus.) I..§.conuen- tionis.ideo cõuenire dicuntur hi, qui quoquo mo- ſiue inter abſentes, per nuntium, vel epiſtolam, talis conſenſus expreſſus, aut etiam re ipſa,& facto ali- 19 ſine expreſsione, ac declaratione, ſignificatus
crit.. certum. infrà ſi cert. petat. Eiſdem ferè verbis
vſus Modeſtinus: Societatem, inqu it, coire,& re,& verbis,& per nuntium poſſe nos, dubium non eſi. 1.3. ..
infrà pro ſoc.
Sed etiam tacito. Se quod dixerat Paulus, Re
conuenire poſſe, paul obſcurius videbarur: ideo adicit etiã, Tacito conſenſu,&c. Quibus verbis id ve-
rum eſſe demonſtrat, etiam ſi quod re conuenerit,
tacito tantm conſenſu, non expreſſo, cõuenire in-
telligatur. Re autem,& tacitè conuenire, vt dmerſa ſunt, ita in eo, quod ſequitur, exemplo coniungum
tur. Ac haud ſcio, an ſpecies vlla proponi poſsit, in 12 3 3 4. 4. 4 qua alterum ab altero ſeparatum, diſcretumq́; re-
periatur: cuius rei ſubtilior, eadèmque minime ne-
ceſſaria inquiſitio, mirum eſt quantum interpretes
quoſdam exercuerit. Sed haſce inutiles 4εειερινννκ omitta mus. quas vel leuiter attigiſſe ſufficit. Inde ſi debitori meo. Hic de voluntatis coniectura
agitur: itaq; quod veriſimilius eſt, inſpici oportet.
Cam auté nullus cautionis, chirographive redditi vſus ſit, nõ poteſt videri creditor debitori reddidiſ ſe. niſi vt ipſum exoneraret. l. huiuſmodi.§. ſi ita. in- frà de lega.... infrà de liber. leg. Nam decipere, lu- dificariq; voluiſſe non præſumemus. Quod vtique
4
accipiendũ eſt, niſi ob cauſam aliã redditum fuiſſe
lite pen. Cæterùm varie hinc queſtiones naſcuntur: quæ licet facti ſint, proprieq; ad Iureconſultos nihi- lo magis pertinere videantur, quàm ad quoſuis pru dẽtes,& vſu peritos homines, accurariſsimè tamen
tractantur à noſtris: quorũ exemplo nos quoq; da- bimus operã, vt diligentia noſtra, in ea re non deſi-
1 deretur. Ac in primis illud quæſitum eſt: Tabulas obligationis cuiuſdã Titio reddidi, qua partim Sẽ- pronius, partim ipſe mihi tenebatur:an vtriq; debi- tũ remiſiſſe videar:Et quis huiuſce redditionis effe- ctus ſit, quæriturè? Cenſuit Barto. non ſolùm Titio, quod debebat, remiſſum, ſed ei mandatam quoque actionem videri, quæ aduerſus alterum cõperebat. Verùm cùm donatio nõ ita facilè præſumatur, niſi
uacunque alia deficiamur cõiectura,& aliàs actus inutilis, eluſoriusq́; ſit fururus(quod in hac ſpecie non accidit) nõ immeritò hec ſententia ab aliis im- meritò hec ſemécia ab aliis impugnata eſt. Aequius
Abeo ait, conuenire poſſe ‚velre,
do in idem conſenſerint, ſiue inter preſentes, verbis:
appareat. Cauſa enim expreſſa obſcuritatẽ omnem, incertitudinemq́ tollu, vt ait Panor. in c. eccleſia.vt
In Tit. de Pactis. 61
enim, atq; benignius eſt, ita hoc factũ interpretari,
quaſi Titius exigendi nominis gratia procurator 2 creditore tantùm conſtitutus ſit. Qua tamen in re
rudenter admonuit Nicolaus, Siculus Abbas d. c. eccleſia. ad argumenta,& coniecturas recurrendum eſſe, quæſtionemq́;ÿ eſſe huiuſinodi, vt vix vlla certa iuris regula propter varietatem circunſtantiarum poſsit definiri. Quid enim dicemus; ſi is, cui reddite ſunt tabulæ, fortè miles ſit, aut mulier, aut minor, aut ſacris initiatus, aut aliàs ſimplicitate pręditus,& à forenſibus cõtrouerſiis abhorrens? Creditor con- trà gnauus homo, induſtrius, callidus, quique lites ſequi, ac verſari in foro conſi ueuerit: Quid ſi idẽ cre ditor locupletiſsimus ſit, debitor verò mops, eique affinitate aliqua, ac neceſsitudine coniunctus? quiq́; operam ſuam diuiti pleriſque in negotiis præſtite- riteln his certè caſibus, aliisque nõ diſsimilibus, fa- cile præſumetur donatio: vtpote cùm nilul aliud occurrat, quod inter eos actum eſſe probabilius ſit. 2 Sequens quæſtio eſt, Si pluribus tabulis eodem
exemplo cõſcriptis, vnas reddiderit creditor, an ex-
ceptio cõuentionis proſit reo: Ego non temereeum exceptione iuuandum crediderim, niſi aliud actum
fuiſſe appareat. Cuùm enim aliès eiuſdẽ exempli do- mi habere ſe intelligeret, quibus æquè intentionem ſuã probare poſſet, hac fiducia videri poteſt eas ta-
bulas debitori ſuo reddidiſſe. Argumẽtôq; eſt, quod
Papinianus reſpondit.l. fin. infrà de his, quæ in teſta. delen. Ex pluribus eiuſdẽ teſtamenti tabulis, ſi quaſdam deleuerit teſtator, nõ continuò itritũ fieri teſtamentum, cim ex cæteris, quæ ſuperſunt, res geſta declaretur. N ec verò Bartoli argumentum contrà ſentientis, tanti apud me eſt, vt me de hac ſentẽtia deducere poſsit. Vnum, inquit, inſtrumentũ eſt, licet pluribus exem- plis deſcriptũ ſit.lvnum. inff. de teſta. Verum igitur eſt, inſtrumentũ redditum eſſe, quod lex noſtra re- quirit. Nã non animaduertit Bar. contra ſe hoc telũ retorqueri poſſe, argumentumq́; ex eorum genere eſſe, quc à Græcis ærrisνεοεie appellari ſolẽt: ſic enim
contrà ratiocinari poſſumus: Vnũ eſt inſtrumentũ,
atqui à creditore id retentum eſt, non igitut reddi- tum dici debet. Sed nec illud vſquequaq; verũ eſſe puto, quod vnũ inſtrumentum, non plura eſſe ait. Sicut enim deſcriptis pluribus exẽplis eiuſdem te- ſtamenti, vnum inſtrumentum dicitur, plura verò exempla, aut plures charte ſiue mẽbranæ ita in ſpe- cie propoſita, vnus quidẽ contractus, aut vna obli- gatio, ſed cautiones plures, aut plura inſtrumenta rec nihilominus dici poterũt. Sanè accipiẽda ſunt quæ diximus, cùm quis ſimpliciter reddit inſtru- mentum, nec id ſe donare, ſeu legare profitetur: qua in ſpecie incertirudo maior, obſcuritaſq; verſatur. Nam donatis legatiſve tabulis, quin nomen ipſum, ac debitum donatum legatümve ſit, dubium non eſt Eadem eſt ratio vẽditionis. l. qui chirographum. infrà de lega. 3.l. ſeruum. 5/ cum qui. infr. de lega.1.l.z. infrà quæ res pign. I.r. C. de donat. Sicut enim do- mus pro familia ueroouνs, vẽter pro partu, aber- na pro mercibus, quæ in ea ſunt; calendarium pro nominibus debitorum, teſſera pro iure percipiendi frumentum à noſtris vſurpantur:ita& tabulas pro jure co, quod tabulis continetur, eadem loquen di forma accipimus. La. infrà de Senatuſcõ. Sila. llcùm tabernam. infrà de pigno. l. qui filium. infrà de leg. 3-
X

Donatio no
facilè praſu
muitur.
. —
.ſed etſi ſuſceperit. infrà de iudic. Omnino in hac diſputatione noſtratria potiſsimùm perpẽdenda, ac ſeparatim examinanda nihil eſſe videntur. Quorũ primũ, quod proximè expeditum eſtdubitationem nõ habet, An qui tabulas donat, nomina,& actiones donare intelligatur? Alterum eſt paulo incertius, Cuùm de eo videlicet queritur, qui reddit tãtum, nec ſe donare exprimit: ſed preſumptione iuris obſcuri- tas hæc diſcutitur, vt ſupra annotatũ fuit. Tertium iam explicandũ reſtat, omniũ(vt videtur) incertiſsi- mum: Cùm chirographum penes debitorem, idq́; cancellatum fortè reperitur: ſed an ſit donatu m, ob- ſcurũ eſt, adeò vt ne vllo quidẽ modo redditum ſit, nécne, apparcat. Et ſanè ex his verbis perſpicuũ eſt,
actum de nõ petendo ita de mũ preſumi, ſ cautio- nẽ debitori tedditã fuiſſe conſtiterit. Quod rationẽ habet. Qui enim patto ſe liberatũ eſſe aſſerit, dona- tionẽ allegat, quæ non facilè preſumi debet, niſi cau tionẽ redditã fuiſſe oſtẽdatur. Alia fortè cauſa eius eſt, qui cùm ſe ſoluiſſe contẽdat, probationis cauſa chirographum profert. Nã licet creditor à ſe reddi- tũ, aut cancellatum neget, preſumptione tamen de- bitorẽ liberatum vidert reſpondit Modeſtinus, niſi adhuc ſibi deberi actor manifeſtè docuerit. l.ſi chi- rographũ. infrà de probat. Sed& cancellatis tabulis
debiti ſolutionẽ comprobari poſſe, Paulus ſcribit.l.
fullo. infrà de furt. Nec diſtinguit, à quo cancellatæ ſint. Ex quo intelligitur, id generaliter,& indiſtinctè accipiendũ eſſe. Quod tamen ita perpetuũ non eſt, vt nõ aliquã interdum exceptionẽè admittat. Finge perſonã domeſticã eſſe queę tabulas interuertere po- tuerit, aut in quã aliàs veriſimiliter talis ſuſpicio ca- dat: nõônne ſolutionis præſumptio ceſſabit? Quod vtilitatis cauſa receptũ eſt, alioqui famulis, dome- ſticiſque ceteris herilia inſtrumẽta ſuffurandi, vt ære alieno ſeipſos exoluant, dabitur occaſio. l.1.§. ille au tem. C. de lat. lib. tol. Proinde conſultius fecerit,& cautius debitor, ſi non modò inſtrumentum ſibi à creditore curauerit reddi, quod vel inuitus facere cogitur:ſed pecuniæ quoque ſolutæ profeſsionem, quam nos apocham dicimus, abſtulerit. l. diſſolutæ. O. de condic. ex leg. l.pecuniæ. C. de ſolutio.
III. MODESTINVS LIB. III. REGVI ARV M. — Oſt pignus verò debitori reddi- 15 30 tum, ſi pecunia ſoluta non fuerit, ebitum poſſe peti, dubium non eſt: niſi ſpecialiter contrarium actum eſſe probetur. b
Pignus redditu, puta veſtis, aut liber, vſui eſſe po- teſt debitori, I. certè infrà de precar. cùm charta, ſeu membrana reddita nullam vtilitatem adferat. Ita-
que pignus in hoc potiùs redditũ, vt eo vtatur de- bitor, quàm vt ipſe liberetur, lex præſumit. Idemque in inſtrumẽto reſponſum eſt, quo caſu ex cius red- ditione debitor citra remiſsionẽ debiti aliquid cõ- modi conſequeretur. Ac eandem ob cauſam fit, vt reddito pignore, ne ius quidẽ ipſum pignoris, quod acceſſoriũ eſt,remiſſum plerique opinẽtur. Quibus & nos ſubſcribimus:tametſi is qui pignus legat de- bitori, aut inſtrumentum de obligatione pignoris
Franc. Duareni luri ſconſ.
confectũ reddit, ius quoque pignoris legare, aut re- mitterc dicatur. l... infra, de lib. lega. l. creditricẽ. infra de remiſ. pig. c. eccleſia. vt lit. pen. Cuius diuerſitatis ratio non poteſt ex iam dictis manifeſta eſſe.
IIII. PAVLVS ILIB. III. ApD EDICTVM. b
Tem quj ia cõuentiones tacitæ va- lent, placet in vrbanis habitatio- nibus locandis inuecta illata pi-
gnori eſſe locatori, etiam ſinihil nomina- tim conuenerit. Secundum hoc& mutus
paciſci poteſt. Huius rei argumentum eſt & ſtipulatio dotis cauſa facta. Nà ante nu-
ptias malè petitur: quaſi ſi hoc expreſſum
ſit, vt nuptiis non ſecuris ipſo iure eUane-
ſcat ſtipulatio. Idem Iuliano placet ex fa-
o etiam conſulto, cùm conueniſſet, vt donec vſuræ ſoluerentur, ſors non petere- tur,& ſtipulatio purè concepta fuiſſet, con ditionem ineſſe ſtipulationi, atque ſi
hoc expreſſum fuiſſer.
Quatuor exempla ex libris Iulij Pauli ad Edi- ctum hic adſcribuntur, quibus non ſolùm explica- tur fuſiũs, quod ſuprà dictum fuit, Conuentiones tacitas valere, ſed etiam velut επν ria confirmatur, comprobatuũrque. b
In vrbanus habitationibus. Vrbana prædia à Iure- conſultis omnia ædificia appellari, licet in vico for- tè, aut villa non in oppido ſita ſint, nemo eſt qui ignoret. Vrbanum enim prædiũũ non locus, ſed ma-
teria facere dicitur. l.1. infrà commu præd. l.vrbana.
prædia infraà de verb. ſign.§. prædiorũ Inſtit. de ſer-
uit. Quod ita interpretantur nonnulli, ſi cauſa ha- bitandi conſtructa ſint. Non enim ea tantùm, quæ ædificio, tetôq; carent, ruſticis prediis annumerãda eſſe putant: ſed nonnulla etiã ædificia, veluti tugu- ria, quæ ad rerum ruſticarũ cuſtodiã pertinent. l. tu- gurij. infrà de verb. ſign. ſtabula, quæ ad greges con-
tinendos neceſſaria ſunt. l. eo iure.§.1. in frà in quib.
cau. pig. non quæ ad hoſpites recipiendos parantur. d. l.vrbana,& ibi Alci. idq́; auctore Columella lib.i. c. 6. qui partim ex ruſticis ædificiis, partim ex vrba- nis villam conſtare ſcribit. Alioqui res in prædium ruſticum illatas in pleriſque legibus, ac Iureconſul. reſpõſis, eas demũ eſſe interprerabimur, quæ ſub dio collocatæ, non in domo repoſitæ ſunt. Quòd ſanè perabſurdum eſt. d. l. eo iure. l. ſeruis vrbanis. infr. de lega. 3. Nã& Florenrtinus vrbana ædificia à ruſticis lib. 8. Inſtit. eleganter diſtinxit. l.fundi. infra de verb. ſig. vide l.- infrà de aqua pluuia. arcen. Sed& Pom. tugurij appellatione ſignificari omne ædificiũ air quod ruſticæ rei magis cuſtodiendæ, quàm quod vrbanis ædibus cõueniat. d. ltugurij. His illud adii- cio, ne ædificiũ quidem omne, quod habitandi gra- tia conſtructum ſit, vrbanum appellari:id quod lu-
reconſultus his verbis non obſcurès ſignificat. Eſt
enim villa Ruſtica, Varroni,& Columellæ, quam villicus, familiaq; villatica incolunt. quæ interdum villa
1; 1 Wür Go
gno
5
ca
b
dol
un
F rinſ 1; Tu i

concepta fuiſle Sulationi, atque l
ris lulij Pauli ad Eb
s non ſoſum explica fuit, Conuentiont It e n reνν π⁵ c.
frbana prædia à Iure- Iaru licet in vico for- ta ſint, nemo eſt qui rũ non locus, ſed ma- mmu præd. lvrbana. ædiorũ Inſtit. de ſer-
nonnulli, ſi cauſa ha-
nim ea tantum, quæ
prędiis ann umerãda
xdificia, veluti tugu-
odiã pertinent.u-
quæ ad greges con⸗ rc.§infà in quid. cipiendos patantur. ore Columellalibl. ciis, partim ex vrba⸗ oaui res in prædium gibus, ac lureconlul- abimur quæ ſub di tx ſunt. Qudd ſane ſeruis vrbanis iuft:qt ana ædificia Aruſticis ifundiafra de verb.
villa ſimpliciter à noſtris dicitur. lplenum. infra de vſu& habit. Vrbana verò, quæ& Prætorium vo- b natior, cultiorq; villæ, quam ſibi ad
catur, pars eſt ornatic Villa la inhabitandum dominus reccpit. l.videamus. inftaà
locati. ſic dicta, quòd vrbano vſui, non ruſtico de-
ſtinata ſit. Argumento eſt quod Labeo alt, vi ſer⸗
uum vrbanum,& ruſticum, ita penum, ſupellecti- eve vrbanam,& ruſticam, non loco, ſed genere vſus diſtingui.l.quemadmodum. infra de ſupellect. lega.l.nam quod. infrà de penu lega. idé; à Pau- lo& VIpia. de vrbana familia, muniſterioq́; vrbauo ſcriptum extat. l.vrbana familia. infrà de verb. ſiga. Lſeruus vrbanus. infrà de legat. 3. Sed& Africanus, Seruis vrbanis legatis, agaſonem,& mulionem non contineri legato, reſpondit ſed eos demum, quos zterfamilias circum ſe ipſe ſui cultus cauſa habe- ret. lcùm quæreretur. inſrà de legat. 3. Sed cur in vrbanis tantùm habitationibus, non
ctiã in ruſticis, huic tacitæ hypothecæ locus ſit? que-
ri poteſt. Et quidem Neratius ira obſeruari ſimpli- citer reſpõdit. d..co iure. quaſi certa ratio huius di- uerſitatis minimè apparcat, aut eam inueſtigare cu- rioſius, non magnopere interſit. Si enim eorũ om- nium, quæ conſtituuntur, rationem requiras, multa
ex his, quæ certa ſunt,(vt Iulianus ait) ſubuerti ne- Ceſſe eſt.l.non omniũ. infra de legib. Verùm hæc di-
ligẽtia, ſi modus adhibeatur, quem deſidero in ple- riſque, non omnino inutilis meo iudicio futura eſt. Ego itaq; in ruſticorum prædiorum locatione hoc vrllitatis cauſa in primis conſtitutũ arbitror, vt fru- ctus, qui ibi naſcuntur, tacitè intelligantur iure pi-
noris obligati eſſe domino fundi locati, etiã ſi ni- kn nominatim cõuenerit.l.in prædiis. infrà in quib. cau. pig. In locatione verò domus, ſiuc vrbani præ-
dij, in quo nulli fructus naſcuntur, cùm ea cõſtitu-
tio locum habere non poſsit, ratio tandem excogi- tata eſt, qua domino locatæ domus etiã proſpicia- tur:& quia nulli fructus pignoris nexu obligari
Friuola in- poſſunt, friuola ſaltem inquilini, cæteraq́; in domũ
quilini.
inuecta, velut ſubſidio teneantur. Proinde licet ſta- bula, quæ à cæteris ſeparantur ædificiis, vrbanorum prædiorum non ſint, tamen quod ad cauſam taciti pignoris attinet, proxima vrbanis prædiis, ob ſimi- litudinẽ videlicet rationis, atq; æquitatis eſſe dicun-
tur. d.l. eo iure.§. ſtabula. Cæterũ hæc coloni, inqui-
liniq́; differentia, reſcripto Imperatoris Alexandri ſublata eſſe valgò crediturniſi quòd in inducttis per colonum ſcientia neceſſaria eſt,vt eodem reſcripto cõtinetur, cuius verba hæc ſunt: Certi iuris eſt, ea, quæ voluntate daminorum coloni in fundum cõductum in- dAuxerunt, pignoris iure dominis prædiorü teneri Quan do autem domus locatur, non eft neceſſaria in rebus in-
Auct& vel illatis ſcientia domini: nam ea quog pigno-
ris iure tenentur. l.certi iuris. C. de loca. Ex quibus verbis interpretes collegerunt, inter colonum,& in. quilinum hoc tantùm intereſſe, quòd res à colono in fundum illatæ ita demum obligentur, ſi eas in-
ferri dominus ſciuerit: inducæ verò ab inquilino in domum locatã, ſiue ſciuerit dominus, ſiue ignora-
uerit, indiſtinctè teneantur. Etſi autem me no lateat, — 7. G„. quã lubrica, plenaq́; diſcriminis res ſit, quæ per tot
ſecula tot homines eruditi vno cõſenſu probarunt,
reiicere velle, rationes tamè eas in mediũ adducere „... viſum eſt, quibus adductus hanc interpretationem
In Tit. de Padisz.
damnare auſus ſum. Ac primũ omnium quod dici-
63
tur in reſtripto, Certi iuris, ſatis arguit, id lege aliqua
antè conſtitutum, aut certe longo vſu in motes per- ductum fuiſſe. Certũ enim ius, auctore Fabio, aut ſcripto, aut moribus conſtat: quod cognitionis eſt,
non inuẽtionis, cùm dubiũ æquitatis regula exami- nandũ ſit. Quòd ſi verum eſt, quis iure nõ miretur,
in tot Iureconſultorũ monumentis, eorũ pręſertim,
quos in cõſilio habuit Alexander, ne tenuiſsimum
quidẽ huius iuris veſtigium extare? Nullam enim
conſtitutionem(ſi Lãpridio credimus) ſacrauit Ale- xander ſine viginti Iuriſperitis.& id quidem vt ire-
Nulã con- itutionem
2
ucrauit Alexander
tur per ſentẽtias ſingulorũ,& ſcriberetur, quid quiſ-„ pey fino
cogerentur de rebus ingentibus. Interq́; hos præci- puum locũ tenuerunt Domitius V lpianus,& Iulſus
que dixifſet: dato tamen ſpatio ad diſquirendũ, co- ꝛiginti iu- gitandumq́; priuſquã dicerent, ne incogitata dicere iſperuv.
Paulus:quorũ hic de vrbanis tantũ habitationibus,
hoc ipſo in loco ſic loquitut, quaſi in ruſticis ex-
preſſa requiratur conuentio. Cæteros prætermitto, vel eiuſdẽ Alexãdi τρονν, conſiliarioſq;, qui quo-
ties de pignore rerũ à colono inductarũ loquuntur, conuentionis expreſſæ potiùs, quàm tacitæ faciunt mentionẽ. Mitto etiam illud, quòd qui huiuſce di- ſtinctionis aſſertores ſunt, nulla ſatis firma ratione
nituntur,& quæ non facilè labefactari queat, vt Iaſ.
hic. nu. 14. Quid? quòd Theophilus Græcus auctor, Inſtitutionumq́; luris ciuilis paraphraſtes, locũ il- lum explicare, exemploq́; illuſtrare volens, in quo de Seruiana actionc agitur.§.item Seruiana. Inſti. de actio. eam actionẽ tunc competere aſſerit: cùm colo nus in fundũ res induxit, pacto adiecto, vt locatori mercedis nomine obligarentur: tacitæ verò conuen
tionis nuſquã meminit:vt longè cõſultius mihi vi-
deatur, hoc Alexãdri reſcriptũ ſic interpretari, vt ip- ſorum lureconſultorũ ſententiis, à quibus id profe- ctum veriſimile eſt, omnino ſit conſentancum. Erit autẽ, ſi paulò aliter, quàm cæteri, contextum ipſum
pücttis diſtinguẽtes, ita interpretati fuerimus, vt cer- ti iuris ſit, quæ volentibus, paciſcentibusquc domi- nis, pignoris iure coloni in fundũ conductũ indu-
xerint, ea dominis prædiorũ teneri. Quòd ſi in do- mũ conducã inquilinus res ſuas intulerit, quantum ad taciti pignoris cauſam attinet, tantum abeſt vt expreſſa conuentione opus ſit, vt ne ſcientia qui- dem domini ſit neceſſaria. Eſt ergo in illis verbis talis figura, qualem in Vergilij locum ad fin. lib. 10.
Aeneid. annotauit Seruius,
luguloq haud inſcius accipit enſem. Sed quid ſi verba hęc, voluntate dominoru, de cõ-
ucrione expreſſa intelligamus? vt quoſdã interpre- tatos fuiſſe accepimus. Sanè ca interpreiatio nilhil
incõ modi habitura eſt. Verũm ea non efſiciet, quo
minus in eodem(vt aiunt)luco hæreamus. Nam ex co ſenſu id demum colligi poteſt, ſi nominatim
cöuencrit, vt res ſuas inferat colonus in fundũ con-
ductũ, cas iure pignoris obligari a metſi vt obligen tur nõ conuenerit niſi fortè ca verba ν eperheon le- gamus, vt ad totam orationẽ referantur, hoc modo:
Cerri iurus eſt, ea, quæ coloni in fundum conductum in-
duxerint, pignoris iure dominis prædiorum teneri(vo- luntate ſcilicet dominorum) id eſt, ſi domini expreſsè conſenſerint,&c. Quòd ſi cui forteè durior hæc, aut vcraque potus interpretatio videbitur, is ſi vel emẽ-
k 2

8 1 ¹ 8 8 4“ 3 3*““ 1 2—„——————— *—————— 4 4.———* ————— * 8 8 See„—— 4—...——.
—
2.—— ————
2—%ſ——— —————————————— ——— ſ—— ˖-——*— ——————— . 2—— e 2 ͤſͤſͤſͤſ—— —.—————[O—
—
———
———— ———
1 4 8 1 5 4 3 1 4 4 1 3 1 3 4 4 5 5 1 1 8 3 1 4 1 4 4 3 4 4 4 — 1 3 8 4 1 4 4 * ¹ 1 4 4 4* 2 1 1 4 3 4 4 4 3 * 8 4
64 qationem proferat codicem, vel eömchoron no⸗ bis,& ſtudioſis omnibus intetpretationem a e 4 maximam ei pro tanto in nos, temduc brerdrue, officio gratiam habebimus. At enim fortaſsis übi⸗ tauerit quiſpiam, Cùm actio non detur nere 8 lonum citra cõuentionem pignoris expreſſam,«
aionem Seruianam in eo caſu à quaſi deraiane⸗ ſiue hypothecaria, diſtinxit Iuſtinianus?: Cui reſpõ- deo, Olim pro pignore perſequendo nullam te re ciuili proditam actionem fuiſſe. Quod cùm vtile
cuidam Prærori non videretur, in prædiorum loca-
tione actionem propoluit ‚qua terũ illatarum no- mine, ſi conueniſſet vt pignori eſſent, ageretur. Ead; Scruiana ab ipſius fortè Prætoris nomine appella- ta eſt. Alius deinde Prætor, cùm vriliter quidem comparatam eam actionem, ſed non ſatis plenam eſſe animaduerteret, aliam excogitauit multò la- xiorem, vberioremque: qua non locatoribus mo- dò, in quorum prædia res inuectæ eſſent, ſed qui- buſcunque exiam creditoribus conſuleretur. Quaſi Seruiana ideo dicta eſt, quòd ad exemplum,& imi: tationem Seruianæ actionis introducca ſit. Huius rei argumentum Cum quid per ſtipulatio- nem dotis cauſa promittitur ſilentio, inter contra- hentes hoc cõuenire intelligitur, vt nuptis non ſe- cutis ipſo iure nulla ſit ſtipulatio. Quinimo condi- tionem, quę à conuentione non parum differt.l.2².§. Sabinus. infrà pro emp.tali ſtipulationi ineſſe certi iuris eſt.l.ſtipulationẽ. i.plerunq;. j. licet. infrà de iu- re dot. Vnde dubitarũt plerique, quo ſenſu accipien dum eſſet, quod hic dicitur, Malè petitur,&c. Nam Vateru lu- apud veteres cõſultos(quorum, vt Fabius ait, ſum- ſconſulto- mus circa verborum proprietatẽ labot eſt) qui ante Henur diem petit, malè petere, ſiue malsè, aut perperã agere proprierais dicitur. I. infrà quãdo dies vſuf. leg ced. l.2.§. ſi quis labor. itaque. infrà de eo quod certo loco. Licet enim ante diem nata iam ſit obligatio. l. cedere. infrà de verbo. ſign. quia tamen præmatura petitio incommodum affert aduerſatio, exceptione ſummouerur. Qui ve- rò, quod ſub conditione promiſſum eſt, ea nõdum exiſtente petit, is non malè petere, ſed petendo ni- hil agere dicitur, quòd ante conditionts euentum rem ibi non debitã petat. Cuius rei gratia hic locus variè intellectus eſt. Mihi autem placet, vt malè peti accipiamus nõ modò quod in diẽ, ſed etiam quod ſub conditione debetur. Itaque quiſquis petendo nihil agit, is vtique malè petit, ſed non contrà. 13. infrà de compenſ. Fuere ex veteribus, qui aliter re- ſponderent, nempe conditionem, quæ extrinſecus inſit, ortum obligationis non impedire. Quæ ſen- tentia ab Accurſio,& cæteris exploſa eſt. ſed nos aliquando larioribus commentariis id, loco magis idoneo, tractabimus. b— Idem Fuliano placet. Plerunque(alibi noſter Pau- lus ait) ea, quæ præfationibus conueniſſe concipiuntur, ctiam in ſtipulationibus repetita creduntur. l. Titia. S. idem reſpõdet. in frà de verb. o blig. Quæ vetba Bar. ceteriq́; interpretes ſic intellexerunt, quaſi Iurecon- ſultus velit, ſi quid ante formulam à tabulario con- ſcriptam inter contrahentes actum ſit, de die puta, aut cõditione, pactionève aliqua, quæ cõtractui ac- cedat, mox formula ipſa pure,& nulla huiuſce rei facta mentione concepta ſit, id in ea repetitũ vide- ri,perinde ac ſi nominatim cxpreſſum eſſet. lIdemq́;
. A.— Franc. Duarenl luriſcont.
verbis huius contextus ſignificari aiunt. A quibus omnibus, cum bona ipſorũ venia, diſſeatio. Verba namque inſtrumenti ſequenda eſſe magis placet,
uàm ſermones antè à concrahenribus habitos, a quibus inſtrumentum aliter co 4 cos veriſimile eſt, vt ſcribit Panor. in c. dudum. de
conuer. coniug. niſi forcè plus dictũ, ac minus ſeri-
ptum per obliuionem, ſeu errorem Som probetur. Ex ſermonibus tamẽ huiuſmodi, pactionibusve in- terdum fraudem atque ſimulationem argui poſſe non negauerim. Sed cùm hæc ad ſtatum cõiectu⸗ ralem poriùs, quàm legitimum pertinere videantue, prudentis Iudicis magnopere arbitrium deſyderãt. Cæterùm longè aliam Pauli verborum ſententiam eſſe contendo, quàm Bart. cum ſuis ſequacibus exi- ſtimauerit Nam quod Paulus ait, Prefationibus con- cipiuntur, ex proprietate verborum ſic accipiendu m eſt, quæ ſtipulationis formula exprimuatur. lquic- quid. infrà de verb. obli. cum ſimi. non quidem po- ſteriore parte, quæ ſtipulationem ipſam continere ſolet. L.iuris gentium.§. quod ferè. ſed anteriore, in qna pacta conuenta, conditiones,& alia id genus deſcribuntur, quæ nos præfationum vocabulo ſi⸗ gnificari cenſemus, vt quod à veteribus præſcriptio dicitur in Senatuſconſultis, id in pactorum formu- lis præfatio vocetur. Huius rei appoſitiſsimũ exem- lum hic habemus, ſi modò id commodè inter- pretemur. l.lecta. infrà ſi cer. pet. Finge prolatam in audicio cautionem huiuſmodi, Lucius Titius ſcripſi me accepiſſe a P. Meuio decem, conuenitque inter nos, vt eins ſumma nomine centeſimas vſuras ſoluam,& donec eas ſoluero vt x ſoriẽ à me non petat, hanc ſum- mam ſibi rectè dari ſtipulatus eſt P. Meuius, ſpopondi ego Lucius Titius. Quæro, cùm poſt vnum, aut alte- rum menſem Meuius à Lucio decem petat, an in- uitus ea ſoluere cogatur, ſi vſuras, de quibus con-
uenerat, præſtare velite Iulianus ex facto conſultus,
cogendum non eſſe reſpondit. Hoc enim pactum, uod in ingreſſu contractus factum eſt, ſtipulatio- ni meſſe dicitur, licet ea purè concepta ſit.
V. VEL PIANVS LLIB. IIII. AD EDICTVM.
7 e / 8 E —
Onuentionũ autem tres ſunt ſpe- “ cies. Aut enim ex publica cauſa
ſunt, aut priuata: Priuata, aut legi- tima, aut iuris gentium. Publica conuentio eſt, quæ fit per principem, aut quoties in- ter ſe duces belli quædam paciſcuntur.
Hoc tamen, quod alioqui ſatis planũ, apertüm- que eſt, ex eo ſubobſcurũ redditur, quòd cùm Vl- pianus tres conſtituat ſpecies conuentionum, nihi- lominus duas tantùm ſubiiciat, quarum vnam par- titur in eam, quæ legitima eſt,& quæ luris gen- tium: quo nihil diuiſionum legibus magis aduerſa. rium eſſe poteſt. Harum ctenim vna eſt, vt ſpecics diuiſionis de pluribus dici nequeant, quàm ipſum genus quod diuiduur. Quæ lex ab Vlpia. minim? obſeruata eſſe viderur. Nam vtraque ſpecies priua- tæ cõuentionis, legitima videlicet,& Iuris gentium de publica conuentionc dicitur, cùm genus in eas ſpecies diuiſum, id eſt, conuentio priuata de pu-
blica
ncipiendo receſsiſle
* Al. paci
Maud lu npal pla gele⸗ ql ſilbe Juod nlxc d
ü vn nul ci

lhen Iplam continers cre. lore.i b. anteriole, in lones,& alia id genu tacionum vocabulo ſ. veteri xſeripti 3 teribus præſcriyti in pactorum formu. tappoſitiſsimũ exem. id commodeè iater- et. Finge prolatam i
li, Lucius Titiu⸗ ſcriy)
onuenitque inter nun ꝛas vſuras ſoluam,&
e non petut, hanc ſun-
7 p. Meuius, opond) V polt vnum, auc alte- decem petat, an in- Iras, de quibus con- Scx facto conſultus, Hoc enim pactum, ctum eſtſtipu latio- eucepta ſit.
113. IIII
M.
m tres ſunt pe-
— publica cauſa riuata, aut legi⸗ blica conuentio „aut quoties in- paciſcuntut-
4ℳ
*
In Iit. de Pactis.
blica conuentione dici non poſsit. Sed& ceodem
argumento aliã VIpiani diuiſionem exagitant dia-
lectici, U.. 3 ſuprãà de iuſtit.& iur. mõxque adiectum,
tum eſt. l. de it riuatum ius tripertitum eſſe, collectum nempe ex
naturalibus præceptis aut gentium, aut ciuilibus. Quaſi verò publicum cx nullo horum præcepto- rum conſtet. Aduerſus quos Alciatus lib. Parerg.. cap. 3.. Vlpia. cauſam ſatis viriliter defendit, ſed non perinde feliciter, mea quidem ſen tẽtia:horum ego exemplo wννs VI Euripid. ait, ↄ⁴εμαραναν huic quoque
malo adhibere poſſem, ſi partium magis ſtudio,
4 4
auàm veritatis tenerer. Idque popularius fortẽ„ac plauſibilius apud huius diſciplinæ ſtudioſos fo- ret. Verùm ea ſophiſtice mihi grata non eſt, ac ve- hementer placet illad Ariſtotelicũ, dadi ailen eih onn Tmoy aporiuα riv A& Xi Heucr: cùm præſertim Iureconſul- torum nomini non multùm officere putem, quod
alias artes non percalluerint. Quantis Cicero lau-
dibus Scæuolam ſui temporis lureconſultum or-
nat?quem tamen eam didiciſſe artem negat, quæ(vt ipſius vtar verbis) doceret rem vniuerſain tribuere in partes, latentem explicare definiendo, obſcuram explanare interpretando. ambiguam primùm vi- dere, deinde diſtinguere, poſtremò habere regulam, qua vera,& falſa iudicarẽtur,& quæ qu ibus propo- ſitis eſſent, quæq́; non eſſent conſequentia. Quid:
quod idem Trebatium luris ciuilis vſu,& ſcientia
præcellentem, Topica, id eſt, maximam Dialectices partem ignoraſſe teſtatus eſt, in eo maximsè libro, quem ad cum honoris cauſa ſcriberet,& ad poſte- ritatis memoriam peruenire vellet. Id proculdubio
b nunquam facturus, ſi tanto viro, ſummaq; ſibi ami-
citia,& neceſitudine coniuncto, aut ingratum id, aut parum honorificum fore intellexiſſet. Quod ſi quis hanc culpam in Tribonianum conferre malit, equidẽ non refraꝑabor: cùm veriſimile ſit, ab Vlpia. in is commentariis, ex quibus hæc nobis fragmen- ta ſuperſunt, longè accuratius, copioſius, diſtinctius, ac denique rexiuνd ενtractata fuiſſe omnia, quàm
in hiſce centonibus nunc nobis appareant. De Iu-
re tantùm priuato conuentionèquc priuata, fortaſ- ſis diſſeruerat in illis libris Vlpianus, idemque in-
telligi volebat de publico Iure, ac publica conuen-
tione: quod& ab aliis iuris auctoribus, ne verboſa nimium eſlet diſpurario, alibi facdtum meminimus. §.. Inſtit. quod cum eo. Sed verum eſt quod Bu-
dæus noſter dictitabat, Tribonianum acciſas nobis
Pandectas,& mutilas verius, quàm compendioſas
tradidiſſe: adeo vt quotidic nobis diuinandum ſit
in his, quibus, ſi veterum extarent monumenta, ni- hil exat futurum dilucidius. Neque tamen haſce re- liquias, qualeſcunque ſint: ideo reſpuere,& auerſa- ri, ſed amplecti potius,& boni conſulere debemus: ſimiamque illam imitari, quam ſcriptores quidam tradunt, cùm carulum quendam ſuum pulchel- lum,& carum amiſiflet, alrerum fœdiorem, quem priùs inuiſum habucrat, deperiiſſe. b Quc fii per principem. Nemini dubium eſt, quin Princeps, cui populus omne Imperiũ in ſe, poreſta- tem contulic.A. ſuprà de conſtit. prin. de negotiis ad Rempub. ſpectantibus rectè atq; vtiliter paciſcatur, ſiue pacem, ſiue aliud quodcũq́; fœdus cum hoſti- bus faciat. Sed quæritur, Pacẽ faciendo cum hoſti-
a lus in publicum, ac priuatum diſtribu-
I.I. in prin. ſuprà eod. citãs epiſt. inter claras. de ſum-
dam veritatem eſſe ſcribit Iſocrates ad Nicoclen
65
bus, an priuatorum damna, atq; iniurias, ob cauſam belli acceptas, remitterc poſsit? Et reſpõſum eſt, Pu- blicæ vtilitatis cauſa, ſi aliter diſcordiæ tam priua- tim quàm publiceè ſedari non valeãt, poſſe. l. item ſi verberatum. infr. de rei vind. l. Lucius. infra de euict. c. in noſtra. de iniur. not. in l.vlt. C. ſi contra ius.& in c. quæ in eccleſiarũ. de conſtit. idq́; Thraſibuli exem plo, qui cùm ciuitatem Athenienſium triginta ty-
rannorum ſæuitia liberaſſet, Plebiſcitũ interpoſuit,
ne qua præteritarum rerũ mentio fieret. Quæ ma- lorum obliuio auννsta ab ipſis vocitata, cõcuſſum,
& labentem ciuitatis ſtatum in priſtinum habitum reuocauit.vt ſcribit Valer.tit.de animi mode.
b Quod & M. Tullius Philip. x. in prin aliquãdo Romæ, pu-
blico otio cõſulere volens, ſequendum eſſe cenſuit. Sed hoc tum maximè neceſſarium eſſe conſtat, vt
idem refert lib. z. Offic. de Arato Sicyonio loquens, cùm occupata per iniuriam bona longo temporis ſpatio poſſeſſa ſunt: quæ ſi à poſſeſſoribus auferan- tur, reſtituantürq; dominis, multa concuti, pertur-
bariq́; ſit neceſſe: vt in ſpecie non diſsimili conſul-
tus à Cæcilio Traianus Imperator, prudentiſsimè reſcripfſit. lib. 0. Epiſt. Sequens quæſtio huic tracta- tui perquam affinis eſſe viſa eſt, An princeps con- trahendo, paciſcendòve cũ ſibi ſubditis hominibus
obligetur: Cùm enim legibus ſolutus ſit.l. princeps. de legib. non videtur ad contractus obſeruantiam
adſtringi debere. At in contrariam ſententiam ideo itum eſt, quia lege illa naturali, aut diuina potidùs,
quæ fidem ſeruari iubet, neq́; populi conſenſu, ne-
ue Senatus auctoritate ſolui potuit. S. ſed natura- lia. Inſtit. de iure natur. Bal. in I. z. C. de ſerui.& aqua. Hinc reſponſum eſt, Principi non licere predia no- mine ac titulo clientelæ alicui cõceſſa, αεαννέων vt dicitur,& citra cauſę cognitionẽ adimere. Panor.
in c. quæ in eccleſiarum. de conſtit. Nam inter pa-
tronum atque clientem contrahitur negotium, ex quo alter alteri non ciuili tantùm iure, ſed etiam naturali tenetur. tit. de forma fidel. in vfib. feud. In ſumma, Nihil eſt in Principe diuinius, quã promiſ-
ſorum, conuenrorümque conſtantia, vt ait Iaſon in principe di- Ssl s qud
8 promiſſori ma trinit. à quo omni tempore vitæ ſuæ ita colen-,
Regem, vt plus momenti ad fidem faciendam eius oratio habeat, quàm aliorum iuſiurandum. b Quoties inter ſe duces helli. Nõ tantùm igitur prin- cipi, qui ſummum imperiũ, ſummamq́; poteltatem habet, verumetiam Ducibus belli, pacta cum hoſti- bus inire publicæ vtilitatis cauſa permittitur. Nec dubitandum eſt, quin huiuſmodi pacta ſeruari de- beant. Quod& in his Magiſtratibus dicendum vi- detur, qui coniurationem in Rempublicam, aliüdve atrox facinus detegentibus impunitatem, aut præ- mium aliquod pollicentur. Quibus enim ſides pu- blica ob huiuſmodi cauſam datur, eos nõ decipi, nõ tantm naturalis, ſcd etiam ciuilis quædam ratio ſuadet, ne ceteri poſtea ad ſimilia facinora indican- da fiant tardiores. argu. l. quod ſi minor.§. non ſem- per. de minor. Atq; ita Senatus, Pop. Q.Ro. de Ca- tilinariæ cõiurationis indicibus Cicerone Conſule faciendum decreuit. Quoſdã tamen eſſe Queſitores accepimus, qui cùm ab infelicibus reis impunitate per ſimulationẽ promiſſa, delicti confeſsionem ex-
E 3z
Nibil in
conſtantia.

606 licium eos mittũt. Salomo-
rint, mox ad ſupp— ee e numn ſeſe lchätar dichrantes aliorucede laudatiſsimorũ ludicum, quos hiſtoriæ præſertim ſacræ auctores prodiderunt, nõnunquam in Cou tionibus veritatis eliciédæ gratla ſimulatione 1 ru tiaque vſos fuiſſe. c. afferte. de præſumpt. r dut 22.4. 6. Verùm ego neque Salomonis onili J 3
nulla ſpe vana reum lactauit) cum hac peſsima a te, verſutiaq; conferen gum eſſe, neq; confeſsionem huiuſmodi ad cõdemnationem ſutt xiſtim Licet omnes tam Pontificij, quàm Ceſarei laris in- terpretes, paucis exceptis diſſentiant. Imo. cõſi 109 Decius in l. ea eſt. de reg. iur. Alcia in l.natura. infraà de verb. ſig. Hippol. de Marſil ſingul. 177. Credibile enim eſt, Vt cætera argumẽta prætermittam) eum, cui capitis creatur periculum, ex vinculis cauſam dicentem, non facinoris conſcientia magis; quam iſtius promiſsionis fiducia confitcri. Ec eò magis, quòd qui in tanto diſcrimine verſatur, ſæpius cogi- tare ſolet, quid Iudices poſsint, in quoru manuu ip- ſius vita poſita eſt, quàm quid debeant facere. vt ait Cic.in orat pro Quintio Inde illud Aleibiadis, 550„ Oν⁶ν ενᷣ re ale, Vice prouerbij vulgò iactatum, celebratũmq; eſt. Nõ ideo tamen hanc extorquen- dæ confeſsionts rationem omnino reſpuẽdam eſſe contendimus, quæ in criminalibus cognitionibus non mediocriter vtilis eſſe poteſt, ſed confitentem à Iudice damnaudũ eſſe negamus. Non enim ab of ficio ludicis alienũ videtur, ad explorandam veri- tatem, reo ſpem aliquam abſolutionis iniicere. d c. vtilom. cum ſimil. vt confeſsione velut indicio ad- monitus, prõptius eũ, expeditiuſq́; conuincat teſti⸗ moniis: adeò vt ne poſtea quidẽ deiectus de ea ſpe, quod ſemel confeſſus ſit, reuocare, ac pernegare ſu- ſtincat. Quòd ſi fortè tam atrox ſcelus ſit, vt primo quoq; tẽpore id vindicari publicè expediat, cuiuſ- que plurimi participes ſint, veluti cõiuratio in Prin cipem, aut Rempublicã, cum qui fidem publicam ſecutus, fatetur crimen, non modò ſeruandum, ſed præmio quoq; afficiendum eſſe crediderim. arg. l. l. cum ibi not. ſuprà de iuſti.& iure. Alex. in 1.I. ſupraà quod quiſq; iur. Id quod à nobis paulò ante dictũ, Inſignis ti- ac Senatus Romani exemplo contirmatũ fuit. Nec tulus Sena- id mirũ in eo Senatu, qui tum orbis terre conſilium tus Koma- verè dicebatur, cùm Gellius lib. 20. c. I. de Pop. Kom. 2n. ſcribat: Omnibus quidem illũ virtutum generibus colendis, exercendisque, ſed omnium maximè, at- que præcipuè, fidem colendo tam publicè, quàm Fidei obſer priuatim, ad tantam amplitudinem perueniſſe. Cu- uatione Ro ius rei cùm permulta extent argumenta, atque te- mani adſu ſtimonia, tum illud perquam memorabile, quòd Tanenee, Ader e08& Porſenam pactis induciis cum ludi veneruut. Circenſes in vrbes celebrarentur, ingreſsi hoſtium Duces curuli certamine contenderint,& victores
coronati ſint, vt refert Seruius in lib. I. Aeneid.
lam vt eò reuertamur, vnde digreſsi ſumus, vi- dend um eſt, an à Ducibus belli, citra Principis, aut populi conſenſum, cuius nomine,& auſpiciis bel- lum geritur, pax conſtitui poſsit: Bartolus poſſe ne- gat. Quæ ſententia vera eſt, ſi ducendi tantùm, re- gendiq; exercitus cura eis demãdata ſit, non autem plena, liberaq́; rerum omnium poteſtas conceſſa. arg l.procurator. cui generaliter. infr. de procur. quã & hi habere creduntur, qui Principis vicarij, codi-
4—„,. 1 8 Franc. Puurenl Jurifconl.
ſutfficere exiſtimo.
cillis ab eo impetratis, creati ſunt.. vlt. de co, qui vi- cẽ alt. Bart. in 1... 5.hi, quibus. infra de leg. 3.& In J. fi= lius. infrà de legat. Nã ſi in ciuilibus ac forent ha⸗ negotiis Procurator, qui vel generali mandatu a aionẽ conſtituitur tranſigen di, decidendiq́; nego- habet. l. mandaru generali. infra de procu. conſequens eſt, cum, cui belligerandt cauſa exercitus committitur regendus, pacem cum ho- ſtibus faciendo, muneris ſui fines excedere: quod in re militari maximè vitioſum ſemper habitum eſt. l. 3.§. in bello. de re milit. Quam quidem ob cauſam ſœdus ab Hoſtilio Mäcinio cum Numantinis per- cuſſum, Senatus ratum non habuit: ſicut nec Ca- millus dictator pactionẽ eam, qua inter Sulpitium uendam Tribunum militum,& Brennum Gallo- rum Regulum conuenerat, vt Galli acceptis mille ondo auri à Romanis, obſidionem relinquerent. Vnde Salluſtius de pace inter Aulum exercitus Ro- mani Ducem,& Iugurtham Numidarum Kegem facta, Senatus(inquit)ita vti par fuerat, decernit, ſuo atque populi iniuſſu nullum potuiſſe fœdus fieri. Celebris eſt& Spurij Poſthumij Conſulis Roma- ni hiſtoria, ideo hoſtibus dediti, quod turpi, igno- miniosaque ſponſione ſe, Populumq́; Romanum eis obſtrinxiſſet, extatque eius apud Liuium lib. 9. Decad. i. plena grauitatis, altitudinisq́; animi ora- tio, ex qua nos pauca, quæ ad hunc locum maximè viſa funt pertinere, hic ſubiecimus: Neque ego infl- cias eo, Patres conſcripti, tam ſponſiones, quàm fœ- dera ſancta eſſe apud eos homines, apud quos iuxta diuinas religiones fides humana colitur, ſed iniuſſu
tij facultate non
populi nego quicquam ſanciri poſſe, quod popu-
lum teneat. An ſi eadem ſuperbia, qua ſponſionem iſtam expreſſerunt nobis Samnites, coegiſſent nos verba legitima, dedentium vrbes nuncupare, dedi- tum populum Romanum, vos Tribuni diceretis? & hanc vrbem, templa, delubra, fines, aquas Samni- tium eſſe? Omitto deditionem, quoniam de ſpon-
ſione agitur. Quid tandem ſi ſpopondiſſemus vr-
bem hanc relicturum populum Romanumincen-
ſurumèſi magiſtratus, ſi ſenatum, ſi leges non habi- turumeſi ſub regibus futurum: Dij meliora, inquis, atqui non indignitas rerum ſponlionis vinculum leuat. Si quid eſt, in quo obligari populus poſsit, in omnia poteſt: Et ne illud quidem, quod quoſdam forſitan moueat refert, cõſul, an dictator, an prætor, ſpoponderit. Et hoc ipſi etiam Samnites iudicaue- runt, quibus non fuit ſatis coss. ſpondere, ſed le- gatos, quæſtores, tribunos militum ſpondere coege runt. Nec à me nunc quiſquam quæſiuerit, quid ita ſpoponderim, cum id nec conſulis ius eſſet, nec il- lis ſpondere pacem, quæ mei non erat arbitrij: nec pro vobis, qui nihil mandaueratis, poſſem.
Cæterum ſi de induciis quæratur, idem quod de
pace reſpondendũ pleriſq; placuit. Quam ſenten- tiam vt veriorem, receptiorèmque probamuss licet Accurlius atque Bartolus contradicant Nam& hic à præſcripto mandati, ſicut in ſuperiore caſu receditur, cùm procuratori, qui liberam poteſtatem non habet, tempus ad ſoluendum dare non mi- nus, quàm tranſigere cum aduerſario interdictum ſit.. qui Romæ.§. Callimachus. infrà de verb. obli g. Itaq; cùm inter Aegiden Lacedæmoniorũ regem, & Thraſilum, Alciphronénq; Argiuorum duces,
pa Ctæ

um& Brennum Gallo
Galli acce.. ſie ionem reli Piis wile
rAulum exercitus Ko.
Numidarum R em par fuerat,decetnitſun n potuiſſe fœdus feri umi) Conſulis Rom liti, quod turpi, igno- opulumq; Komanum s apud Liuium lib. 9. itudinisq́; animi ora hunc locum maxim mus: Neque ego inſ ponſiones quaàm fœ ines, apud quos iuxn na colitur, ſed iniuſſu
ĩ poſſe, quod popu-
bia, qua ſponſionem nites, cocgiſſent nes des nuncupare, dedi- 8s Tribuni diceretis: „fines,aquas Samni-. „quoniam de ſpon- ſpopondiſſemus vr- Romanumincen- n.ſi leges non habi.
Dij meliora, inquis,
onlionis vinculum
1 populus poßsitin
m, quod quoſdam dictator, an pfætor, Samvites iudicaue- Sſpondere, ſed le-
um ſpondere coege
e ſe quæſiuerit, quic 1 ſulis ius eſſet, nec l-
on erat arbitlij: nec
Inquerent.
Iiad. 7.
In Tit. de Pactis.
pactæ eſſent quatuor menſium induciæ, non ſine
ratione factum eſt, auctore Alcibiade, vt eas Argiui
ratas nõ haberent. Idemq; à Lacædemoniis factum, uos eam ob cauſam adeò in regem ſuũ indignatos fuiſſe ſcribit Thucydides, vt lege lata, duodecim ei
conſiliarios adhibuerint, ſine quorum conſilio, neq;
inducias, neque quoduis aliud fœdus cum hoſtibus ferire poſſet. Eas tamen inducias;, quæ neceſsitatem
aliquam habent, excipimus: veluti quæ ſepeliendo-
rum cadauerum gratia, quibus aer infic, corrumpi- que ſolet, inuicem conceduntur, quas vel humani: tatis ratio non denegandas eſſe ſuadet, vt Homeri carmine admonemur, apud quem Idæus Troiano- rum nomine Agamemnonem Principem Græco- rum ſic alloquitur,
Ka N28 ꝗs ivd ⸗εοναέιπεν εμπνιςα, 2ε XI'⸗
flauecaισπ⸗αuaď:εααο Lvoxlo, iirdns vengde—
Kie νμε dg 2por adre ua Asa μέε εie dus Tal Atov
Iu⁵ Jhar pi, nd. reur P* viel,. 8
Cui humaniſsimè reſpondet Agamemnon:
Au‿ν dέ νεενοαννιν/εαι‿εκeν Sr Aνι..
Gu ν Tν* Oesd venvor uæ ⁴eHverd 7„ 8
Tiver, krreiue Avεσνν ννοε Aerερσιεεε Iu. G vi N C*dg 18ο dpip ²οεν,ν⁸ gic unc.
Sed& Homerum imitatus Maro noſter, eius quo-
que rei gratia pactas inter Aencam& Latinos in-
Aeneid. u. du
cias refert his verſibus,
Iamq; oratores aderant ex vrbe Latina,
Velati ramuis oleæ, veniàmque rogantes.
Coryora per campos ferro quæ fuſa iacebant Redderet, ac tumulo ſinerct ſuccedere terræ, Nullum cum victis certamen,& æthere caßiis.
Er paulò poſt, Bir ſenos pepigere dies,& pace ſequeſtra Per ſyluas Teucri, mistiq; impunsè Latini Errauere iugi, Oc. b VI. PAVLVS ILIB. III. AD EDICTVM. b
Egitima conuentio eſt, quæ aliqua
lege confirmatur:& ideo interdum
ex pacto actio naſcitut, vel colli- tur, quoties lege vel ſenatuſconſulio ad-
iuuatur..
Conuentio lege confirmari bifariam dicitur, vel quia lex certam ei formã dat, qualis eſt ſtipulatio,& cõtractus emphyteuticus. 5. adeò. Inſti. de loca.& cõ-
duct vel quia nullã formã dando, efficacem eam ad agendum eſſe vult, tametſi alioqui couuentio nuda,
ſimplexq́ ſit.l ſi quis aegumentũ. C. de donat. Sunt enim pacta quædã, auctore Cicerone in loco ſuprà citato, quæ ſine legibus obſeruãtur ex cõuentu, pro- ſuntq́; ad exceptionẽ, ac retentionem. Alia(vt idem ait) lege obſeruanda ſunt, quòd nominatim id lege
exceptũ, cautumque ſit: quæ ideo legitima pacta, vel
legitimæ cõ aentiones rectè appellãtur. Nã etſi con- ſenſu gentium non ita probentur, vt ad obligãdum valeant, tamen iure ciuili, id eſt Romano, obſigatio- nem pariunt. Itaque ſi quis donationis cauſa quic- quam ſe mihi daturum promiſerit quoniam hæc conuentio confirmatur lege, aduerſus eum compe- tet actio: quod& in aliis caſibus locum obtinet. Ac ſicut conuentio lege confirmata parit actionem, ita
eandẽ ipſo iure tollit, licet nuda cõuentione natu- ralis tãtùm obligatio tolli dicatur. l.Stichũ. 6. natura- lis. infrà de ſolu. Huius generis eſt pactũ, quod ſuper actione iniuriarũ interponitur..ſi tibi. S. quædã. infr. co. quoniã id legis 12². tab. verbis cõfirmatur,? pacto
talio eſto. quæ extant apud Gellium lib. 20. c.. Qua de re inferis pluſcula dicemus.§. pactus ne peteret.
VII. VI. PIANVS I.IB. IIII. ao EpIcCTVM.
Vris gentium conventiones qulæ-
dam, actiones pariunt, quædam eMexceptiones. Quæ pariũt actiones, in ſuo nomine non ſtant: ſed cranſe unt in proprium nomen contractus: vt emptio,
venqditio, Iocatio, conductio, ſocietas, com-
modatum depoſitum,& ceteri ſimiles con-
tractus.
Suprà oſtendimus, veteribus Romanis vtile vi- ſum non fuiſſe, paſsim ex qurbuſlibet conuentio- nibus actiones dari, ideõque paucas quaſdam ex multis delegiſſe eos, quas ad agendum vtiles eſſe
ducerent: ceteras honeſtæ cuiuſque voluntati, reli-
gioni,& fidei reliquiſſe. Quænam autem ſint hæ. non enumerat ſigillatim Vlpianus, ſed certam no- bis demonſtrat notam, ac veluti ſymbolum, quo facilè internoſci, diſcernique poſsint: eas demum actiones parere dicens, quibus proprium nomen contractus eſt inditum, vt emptionem, venditio- nem,&c. Alio tamen ſenſu Ange.& Iaſon hunc lo- cum interpretati ſunt, quaſi ſcilicet VIpia. velit, id de huiuſmodi conuentionibus propterea conſtitu- tum fuiſſe, quòd ſuo quæque proprio, certoque vo- cabulo appellaretur, aliis nullam niſi communem generalémque conuentionis appellationem haben- tibus. Quæ interpretatio, ſi quàm inepta, ac ridicula eſt, tam horum Vlpiani verborum ſenſui conueni- ret, verbis ſane, non rebus impoſita lex eſſet: quo ni- hil à legis officio poteſt eſſe alienius. l.vltim. C. de vſur.l.z. C. commu.de leg. Nulla eſt igitur alia iſtius
iuris ratio, quàm quæ ſupra à nobis commemora-
ta eſt: ne videlicet litibus immodicis, contentioni-
ſimuͤm ſtudere Legiflatorem oportet tit. de nouo Cod. fac. in princ.l. quidam. infrà ſi certum per. cle. diſpendioſam. de iud.§.z. Inſtit. de pœna teme. litig. idque auctore Iſocrate, qui leges cas quàm optimas eſſe ſcribit, quæ(vt ipſius verbis vtamur) dε τ⁶ A&⁴,ρμιισ νντισναιεμςεωεενλἀα μςα: a c,&s 4 ra*νεα ralc Æοιτεaε νππιαιιισαν. Cum autem ea ratio tantùm ciuilis, ac probabilis ſit, non neceſſaria,& naturalis (vt diximus) mirum profectò videri non debet, ſi non æquè omnes ei aſſentiantur: adeò vt quorun-
dam populorum legibus cautum eſſe acceperi-
mus, ne ex pactione vlla, quamlibet nuda, ac fim- plici, denegetur actio. Veriſsimum enim eſt quod ſummus vir Ariſtoteles ait: Si quus velit adleges fe- rendas eſſe idoneus, actvt ipſe loquitur)'=νο⁵euο, aut de legibus iam latisr iudicium facere: præter ciui'i ſcien tiæ cognitionem, experientiam quoque ei neceſſariam ſſe. Ac meritò ſophiſtas neſcio quos perſtringit, mihil facilius eſſe confirmantes, quàm multis legi- 4
bũſque abundet ciuitas, quibus minuendis potiſ-
uis ido- neus ad le- ges ferẽdas.

5 3 bus in vnum locũ collatis, optimas eligere, quibus, vtinam neque noſtra hæc ætas; neqre ſuperiora ſe- cula ſimiles aliquando tuliſſent. Non enim tam multa præclarè,& vriliter legibus ac ure ciuili comparata, Pontificum quorun bde abrogata iaccrent,& felicius aliquantò, mea ſen- tentia, cum rebus humanis agerctur. Vide not. in c. 1. de pact. in decret. An donatio Et cæteri ſimiles contractus. An donatio ENX corum ſit contra- contractuum numero ſit, à pleriſque dubitatum fm. eſt. Ec ante omnia ſciendum eſt, cùm res donatio- nis cauſa traditur, nullum propre contractum eſ ſe videri, cùm obligationem non pariat.. Ariſto. in- frà de donat. l. Labeo. infra de verbo. ſignific. Lcum donationis. C. de eo, quod met.j. ſi quis emptionis. de præſcrip.3o. anno. Quare donationum tracta- tum inter ceos non collocauit Tribonianus, in qui- bus de contractibus agitur. Conuentionem tamen tali donationi ineſſe non immeritò quis dixeric, propterca quòd donatarij eam accipientis conſen- ſus accedit. Nec enim donatio(vt in Topic. ait Ci- cero)ſine acceptione intelligitur. not. in J.abſenti. in- fra de dona. Verùm an hoc caſu proprium nomen — habcat, nêcne, contendendum non eſt, inaniſque An pro- νπη☚ηαάσαν eſſe mihi videtur. Siue enim nomen pro- Pruus nomen..„. 2 pabeas do- Prium habere dixerimus, ſiue contrà, conſtat ex do- xatis. nantis voluntate, neque vllam obligationem naſci, neque quod datum eſt, ex pœnitẽtia reuocari poſ- ſe. d.l. Ariſto. Quòd ſi abſque traditione fiat, ex lu- ſtiniani conſtitutione idem erit dicendum, per quã effectũ eſt, vt conuentio legitima, ideõque ad actio- nem producendam efficax ſit. l. ſi quis argentum. C. de donat. not. in J. legitima. ſuprà, cod. Sed cur iure veteri ſine ſtipulatione ad actionem non pro- derat, cùm ſpecialcm,& propriam habere appel- Quid dona lationem videatur? Reſpondeo, Donationis verbo,
tionis ver- bũ propra ſi vim ac proprietatem ſpectemus, liberalitatem,& ſigmificet. munificentiam, non ſtipulatio, aut contractum, ſeu
conuentionem aliquam ſignificari. Sed c˙ùm con- trahendo, ſue paciſcendo liberalitas exercetur, talis contractus, vel pactum, non per ſe, ſed& vie naos donatio dicitur. Cuius rei exemplum eſt in ſtipu- latione, ex qua promiſſor obligatur,& ad dandum cogi poteſt. Si verò pactum conuentum ſit, quia vti liberalitate non videtur, qui ita promittit, vt nulla aduerſus eum competat actio, donationis vocabu- lum ei non conueniet.
Sed etſi in alum contractum res non tranſeat, ſubſit tamen cauſa, eleganter Ari- ſto Celſo reſpondit, eſſe obſigationem: vt puta, Deditibi rein, vt mihi aliam des: De- di vt aliquid facias, hoc uνναμηᷣeν νμα eſſe:& hinc naſci ciuilem actionem.
His verbis docet Iureconſultus, quod antè di- ctum eſt,ex conuentione, quæ nomen non habet, actionem non naſciud accipiendum eſſe cùm ſim- plex eſt,& nuda conuentio. Nam ſi præter conuen- tionem res quoque data ſit, qui accepit, ad præſtan- dum quod promiſcrat, iure ciuili tenctur. Itaque aduerſus cum datur ciuilis actio. Cùm autem ipſa conuentio nomine careat, nec actio quidem ex ea competens vllo proprio nomine vocabitur: atquc
38 Pranc. Duaremi luriſconl.
dam ſanctionibus
ideo non poterit actor ita experiri, vt certã ſe actio- nem inſtituere dicat, veluti ex empto,ex vendito,ex teſtamento, ex ſtipulatu: ſed verbis præſcriptis res geſta demonſtrabitur ab co:ac perinde valebit pe- titio, ac ſi certum,& ſpeciale actionis nomen ex- preſſfum eſſet.l. cùm mota. C. de tranſact. Hinc faci- lè iudicari poteſt ‚cur actio ex huiuſmodi contra- ctibus com petens, Præſcriptis verbis„ ac etiam in fa- ckum, vulgò dicatur. Cùm enim actiones ferè ſolen- nes, ac certæ eſſent, nec populus, prout vellet eas in- ſtitueret. l. z2. de orig. iur. ac(Vr Cicero ait in Orat.
ro Roſc. Comœdo) expreſſæ eſſent ex vniuſcu- iuſque damno, dolore, in commodo, iniuria, publi- cæ à Prætore formulæ, ad quas priuata lis accom- modaretur: neceſſe fuit de quibus negotiis certa agendi forma conſcripta non eſſer, non enim aliter fieri poterat, proptet eorum multitudinem. l.4.in- frà de piæſcript. verb. actionem verbis in kactum præſcriptis,& conceptis, ac(Vr Theophilus loqui-
tur) Auyεμ̈ ιι inſtitui.§.1. Inſtit. de except. l. 4.§-ad-
uerſus. infrà de doli excep. l.non debet. infra de do- lo malo.l. Titius. infrà de præſcri. verbis. Eadẽ ratio- ne incerta quoque actio, ſiue iudiciũ incertũ appel lari ſolet, quia videlicet nec certo deſignatur nomi- ne, nec certa, ſolennique formula concipitur, nec cõtinetur. Et ita paulò pòſt legendum opinor, non
incerti, vt perperam repoſuit Haloander. l.rebus. C.
de rer. permu. l.z. de inuti. ſtipul.l.legem. Icùm res. C. de donat. quanquàm ea quoque lectio defendi poreſt. Ceterùm vbi nulla actio iure ciuili prodita eſt, ne incerta quidem, vtilitas tamen ſuadet actio- nem dari: iqꝗque à mente legis non eſt alienum: quę ſi omnia ſigillatim compledti potuiſſet, hũc caſum non omiſiſſet, tunc Prætoris eſt ius ciuile ſubſequi: Lſi plurium. infrà de noxal. l. Seio. infrà de teſtib.& actlonem ex ſua iuriſdictione compararc. I.ſi quis ſtipulat. infrà ex quib. cauſis maio. quæ modò vti- lis dicitur: quòd non ex ſummo, diredôque iure, ſed vtilitatis cauſa ex bono& æquo intendatur: d. L. quoties.lquia actionum. infraà de præſcrip. verbis. modò in factum, à verbis in id, quod factum eſt, conceptis, vt de incerta ciuili iam diximus. quę re- ligioſis. infrà de rei vend. l. cum res. C. ſi alie. es pig. dat. cum ſimi. Atque hinc ſatis perſpicuum eſt, cur extraordinarium vocetur iudicium, vel extraordi- naria actio, tamerſi hoc vocabulum nõ ſimplicem habeat ſignificationem.
Et idco puto recte lulianum à* Mar- tiano reprehenſum in hoc, Dedi tibi Sti- chum, vi Pamphilum manumittas. manu- miſiſtu euictus eſt Srichus. lullanus in lactü actionem à Prærore dandamille ait, ciui- lem incertam actionem: id eſt, præſcriptis verbis ſalicere: eſſe enim cõtractum(quod ari dieie) ruνμηάσναννα vnde hæc naſca-
In hac ſpecie Saluius Iulianus nullam iure ciui- li actionem competere cenſuit, ſed in factum ex- traordmaria opus eſſe, quæ ex Prætoris iuriſdictio- ne introducatur. Proinde meritò notatus eſt à Mar tiano, cum actio ciuilis, licet incerta, x hoc contra-
etu naſca
al. Maurt 7 iand ·

luas priuata lig accom. wibu negotuss cena eſlet, non cnim aluer multnudinem.a
ꝛem verbis in kadum
vt Theophilus loqu. ſtit de except.l.4§ad don debet. inf u30 on debet. intra de do. elcri. verbis. Eadẽ rato. iudiciũ incertũ appel. crto deſignatur nomi- mula concipitur, nec gendum opinor, non Haloander. lrebus. C dul.l.egem. Icum tem uoque lectio defend io lure ciuili prodita s tamen ſuadet actio- non eſt alienum: que votuiſſet, hũc caſum ſt ius ciulle ſubſequi eio. infraà de teſtib.&
compatare. lſi quis
naio. quæ modoò vti- no, ditectôque iure, xuo intendatur: d. de præſcrp. verbis. I, quod factum elt, m dximus.3quę fe- res. C. U alie. jes pi. erſpicuum eſt, cur lum, vel extraordi- lum nõ ſimplicem
at ra- zerlto not hoc conila au uals
In Tit. de Pactis.
tu naſcatur. Nã ex omni conuentione, cuius appel latio nulla iure ciunli prodita eſt, datur ciuilis actio: modò nuda non ſit, meraque cõuentio: ſed aliquod prærerea negotium habeat, id eſt, ptæter verba,&
conſenſum, aliquid ab vno datum, vel factum ſit,
ca lege, vt ab altero quicquam aliud detur, aut fiat: Iſolent infrà de præſcripr: verb. ſi dominus. co. tit. licet negorium aliquando latſus accipiatur. J. ab emptionce. inftã eo. l.inter ſtipulantem. in frà de verb.
oblig Et ſanè minore cum incommodo à conuen-
tione recedi conſtat, vbi res adhuc integra eſt, quàm
ſi iam aliquid darum ab alterutro, factúmve fuerit.
Tametſi autem hoc ſimpliciter ab Vlpiano dictum ſit, de ſententia tamen eiuſdem Iuliani à Paulo ali-
bi relata, exceptio addenda eſt. Niſi dolus aliquis
ab co, vnde petitur, admiſſus arguatur, quo caſu de dolo quoque agi poterit. l. naturalis.§. ſi cum do. ver.ſed ſi dedi. infrà de præſcr. ver. At ceſſante dolo malo, inter VIpia.& Paulum conuenit, actionem in factum,nõ Prætoriam, ſed ciuilem competere. Ver- ba Pauli hæc ſunt: Sed ſi dedi tibi ſeruum, vt ſermum tuum manumitteres:& manumiſifti,& i quem dedi, euictus eſt: ſi ſciens dedi, de dolo in me dandam actio- nem Iulianus ſcribit: ſi ignorans in factum ciuilem In quibus illud fortè quiſpiam admirabitur, quòd in
referenda Iuliani opinione non conſentiant: ac Pau
lus actionem ciuiſem dari Iuliano placuiſſe teſte-
tur, VIpianus contrà. Sed leuis momenti eſt hoe
diſsidium, cùm de ſumma rei(vt diximus) inter ip- ſos probè conueniat. Et quidem facilè ſuſpicor, Tri bonianum cùm à Paulo luliani ſententiam recitã te, actionis in factum mentio tantum faca eſſet, ne ab hoc Vlpiani loco diſcrepare videretur, verbum Ciuilem, adieciſſe: id ſatis eſſe ratum ad ænrtnosiæ Vi- tandam, ſi in ſumma propoſitæ quæſtionis nulla reperiretur controuerſia. Etenim dubium non eſt, quin veterum Iureconſultorum reſponſis, tum ad-
dendo, tum detrahendo permulta ab eodem im-
mutata ſint: cùm& ipſe hoc ſe feciſſe profiteatur. J.2. C. de vet. iure enucl.& plerique iuris ciuilis loci id manifeſtius oſtendant, quàm vt quiſquam infi- ciari auſit. Ex quibus in mentem vnus venit, quem
aliquando obſeruauimus: cùm titulum De legatis
primum interpretaremur. In eius ſiquidem tracta- tus initio vulgò hæc verba, Per omnia exæquataſunt legata fideicommiſus. VIpiano attribuuntur: quæ fal- ſa perſuaſio magnarum inter Iuriſprudentes alter-
cationum cauſa fuit. Nam ea ex Iuſtiniani conſti-
tutione à Triboniano in eum locum relata eſſe nõ animaduerterunt. Ac ne ipſe quidem id mihi planè perſuaſi: donec in Baſilicana bibliotheca ciuitatis Biturigum Digeſtorum volumen manu ſcriptum offendiun quo non Vlpiani, aut alterius cuiuſ piam Iureconſulti nomen rτνκναό οενε loco, ſed dictio 1 u- PERATON, maiuſculis literis exarata legebatur. Hæc έꝙαeνε»v. Nunc ad inſtitutum reuertim ur. Faceſtit nobis negotium, quod idem Paulus eo- dem in loco ſcribit: Quod ſ faciam vt des,& poſtea- quam feci,ceſſes dare: nullaerit ciuiliz actio, ſed Ae dolo dabitur. Ecce cum facio vt des, veluti, Manumirto Stichum, vt mihi des Pamphilum: nullam actio- nem ciuilem competere generaliter ait, cùm tamen hic ſententia Martiani proberur, exiſtimanrtis, actio- nem præſcriptis verbis, quæ ciuilis eſt, ei, qui manu-
miſit, aduerſus eum, qui ſeruum poſteà euictum tra- didit, ideõque non dediſſe intelligitur, ſufficere. Sed nec Paulus ipſe ſatis ſibi conſtare videtur: quem ex
69
verbis ſuperius à me reciratis cuidenter apparet in
hoc caſu ab Vlpiano non diſſen ſſe. Hmus nodi
diſſoluendi gratia, quæ Bart. ſcripta reniquit, quan- do ſatis, ſuperque ab alis confutata ſunt, in mediũ
adducere ſuperſedebo. Quæ verò Alciatus nouiſsi-
mè cenſuit, in rub. C. de pact l.cũ mota. C. de tranſ
actio. l. Labeo. infrà de verbo. ſignifi. vltrò reiectis, ac
damnatis, quæ prius ipſe aſſeruerat lib. Parad. i cap.
J. ea in diſquißitionem vocare viſum eſt. Non vti- que æmulationis alicuius, aut contentionis cum
doctiſsimo viro,& de literis ciuilibus eximiè meri-
tõ,(id enim inſaniæ proximum eſſet) ſed veritatis aſſerendæ ſtudio: quæ nulla re commodius quàm ſobria,& modeſta diſputatione ex puteo illo educi poteſt, in quo Democritus eam demerſam eſſe aie-
locum habere in quibus præter verba contractus, mutnum quoddam fadum vtriuſque contrahen- tium interuenit: quod ⸗u᷑nvus vocari affirmat. Veluti cùm Do ea lege, vt aliquid des, vel facias: da-
tio nanque citra factum vfriuſque eſſe non poteſt.
At cùm Facio vt des:quia hoc factum à me abſque vllo facto tuo impletur, ſi non dederis, hac aꝗione non agam, ſed de dolo. Et quia huic opinioni quæ- dam obici poſſe videt, diluere ea nititur, ſed ita vt hominis acumen facilè agnoſcas: fucum non pro- bes, exclam èſque identidem illud Horatianum, Qug teneam vultus mutantem Protea nodo?
In primis enim aduerſatur ci, quod ex Diocle-
tiani reſcripto colligitur, I. cum proponas. C. de do
10. Cum trado ancillam, vt mibi aliâ des:de dolo actio- nem aduerſus te decernendami ſi non dederis: quo ta-
men caſu ⸗oμηννυυηᷣ contractum videtur, cùm tra- ditio vtriuſque factum requirat. Item, Si faciam, vt facias, datur mihi Præſcriptis verbis actio. I.natura-
lis.§ ſed ſi facio. infrà de præſcrip. verb. Quanuis
auedsarue hic nullum inſit. Sed ille reſpondet,
cum facio, vt facias: ideo-ενκννν eſſe, quòd præ- ter conuentionem, mandatum quoddam vtrinque interponi videatur. Quaſi verò aliud ſit hoc man-
datum, quàm contrahentium conſenſus: vt mittam, quòd ſi verè mutuum mandatum eſſet, actio man- dati vtrinque competeret, nedum præſcriptis ver-
bis. Præterea cum Trado vt des: nihil videri eum cui traditur, facere ait: cùm traditio merum factum
ſit,& nihil iuris in ipſum transferat. Quod ſi verum eſt, cur in ſpecie ab Vlpiano hic commemorata de-
tur actio Preſcriptis verbis, non video: cùm Stichus traditus, non etiam datus fuerit:niſi fortè mentem contrahentium, magis, quàm rei veritatem(vt ille ait) inſpiciendam eſſe dicamus: quorum vterque
Srichum rectè datum eſſe credidit. Sed hæc quam
leuia, Dij boni, ac nugatoria ſunt! Quidèſi in dica-
uero ſeruum fugitiuum, vt mihi pecuniam des? te
ceſſante, an non datur mihi preęſcriptis verbis actio?
vt ad Sabinum Vlpianus ſcribit, d.l. ſolent, in ea ta-
men ſpecie quodnam iν νά̃ua, quæſo potiùs, quàm cùm alicui traditur res, contrahitur? Nullu m ſanè, ſi, que madmodum intellexit Alciatus, id
verbum
AMod-ſfa 4. ſobridque bat. Sententia igitur Alciati eſt, quantum ex variis 2, 2τ Qαο.
ipſius commentariis colligere pot uimus: In 1is de- ne veritas mum conuentionibus actionem Præſcriptis verbis enquirenda.

— △ /
verbum accipiamus, verùm longè aliam habere ſi⸗ enianem Zuàm ipſe comminiſcatur, planum gnihcationem, quàm ipie veehr cauſe facturi ſumus, id quod ad premendum mius 4 ugulum apud æquos Iudices vel vnum ſatis eſſe iela ahna e ir i teſtimonio Soterit. Nec verò auctoritaté Teraui vriinde carcbit noſtra explicatio, quod in Alciato de 496 ramus. Primùm enim Labeonem laudamus aucto rem. l. Labeo. infrà de verbo.ſignifi.qui apud Vlie num uααι⁴μάό̈μράα Z ſiue contractum(nam hæc verba codem ſenſu accipiuntur) eſſe definit, klin citros obligationem, veluti emptionem, inquit, venditionem— conductionem, ſocietatem, in quibus omnibus con- tractibus nihil vtrinque geri præter conſenſum mu tuum nemo dubitat: vt mirum ſit, eum locum, ab his præſertim, qui ex profeſſo illum interpretati ſunt diligentiùs perpenſum non fuiſſe. Eſt 8 altera aulò latior ſignificatio iuris noſtri audoribus, ve- tuſtioribũſque interpretibus vſitata: cuùm videlicet ita aliquid conuenit, vt vel ex alcera tantùm parte naſcatur obligatio, vt in ſtipulatione. lnon ſolum. infrà de actio.& oblig.§.vltim. Inſtit. de oblig. Hinc T heophilus, zund AXæꝙννμα uit, 91 ou⸗ 1 2 2Nerb-ar 4s „ 205 νεαςε, ε ℳ‿ιαveic, 1 τ0 ν εαραα σ νοᷣ‿υν ασ J„ 7epe- I* raοᷣ 1xπεεεέινν Apud Ariſtotelem verò lib.5. Moral. latiſsima eſt huius verbi ſi gnifica- tio, vtpotè quæ furtum, cædem, aliaque id genus malcficia complectatur: ⁵ νπαμ̈ υκρμ⁴ν, 1qult, 7„0 X11 522, 72 5 Axd⁴ora eudoa o ràd Td'e, 04 Dpde1, dv„Tuνέαιαιmά⁴⁶ισ‧ εννν e'eic, xaæana ſe Hinn, 926. Idiα⁹ X*ꝓνεέτεα 971 2X* Id uα νλμ ιᷣηð'ᷣyod ονν τιπννν 2adeνο pirlar.&ο ᷣuναiνα X Spae, 2NO, or,,1a,Ha- utla, οανυνεαε‿ οꝶπϑκ i⸗ o NoPoεν 2ε* ορατ Flopia. ra 5 Oiaxi*„ a2ele, Leνέο*ε, 0 2yloc, 2p ra‿ννᷣπνιοε⅜σνεσεσ na amyοpia, pernaxνεμεα Cuius appellationis rationem vtcun- que probabilem adfert Epheſius Græcus auctor in ciuſdem loci enarratione, ad quem lectores,(ſi qui ſunt harum rerum cognoſcendarum curioſi,) re- mitto: Non me latet Heſychium ꝶ‿us inter- pretari xα ον μμοάᷣxον vel„ ☚μι fortẽ potiùs.10- cum enim corruptum eſſe arbitror. Sed hoc ſi quid ad rem pertinet, noſtram magis, quàm contrariam ſententiam iuuat. Itaque cùm Facio vt des, non mi- nus dicitur contrahi αννάη να quàm cùm Do vt des, vel Dovt facias, vel, Facio vt facias. Hinc gene-
raliter colligo, ex omni conuentione, cuius propria
appellatio iure ciuili prodita non eſt, ſi cauſa ſub- ſit, id eſt, datio, vel factum, quod alibi negotium ab Vlpia. appellari crediderim, actionem præſeriptis verbis comperere. Neque vlla diſtinctio adhibenda eſt, an certa lege det quis, an faciat, cùm ſit in om- nibus huiuſmodi conuentionibus eadem ratio. Ve- rùm nihilominus actionem de dolo, ſi fortè dolus interueniſſe proponatur, intendi poſſe exiſtimo, vt ſit electio actoris, vtra actione experiri maluerit. d.l. ſolent. Cùm enim verba Prætoris, LI. infrà de dolo. ſi alia actio non erit, de actione tum ciuili, tum ho- noraria, Vlpiano auctore intelligantur: conſequens eſt, verbum actionis, pro ea tantùm, quæ nomina- tim propoſita eſt,& in certam formulam concluſa accipi. Nam ſi actionem in factum tam ciuilem, quàm honorariam complecteretur, quando locus actioni de dolo eſſe poſſet? Nec diſsimilis eſt(niſi fallon Pauli verborum ſenſus, cùm ait: Si faciam vt des, nullam fore ciuilem actionem. Nam licet actio ferè ciuilis dicatur, quòd oriatur ex iure ciuili, eaq́;
Pranc. Duareni luriſconſ.
ſignificatio actioni præſcriptis verbis oeuenlatne men ibi accipitur anguſtius, vt& aliäs Tpen me- ro pro ca, quæ certum nomen, errimqueo mu⸗ lam iure ciuili proditam habet.l.z ·& linter umn infrà de prec. l.is cui. infrà de acti 9.& obliga.. qui ſeruandarum.& 1permifiſti infra de Præſcrip. verb. Quod autem liberum ſit in quibus caſibus actio vel exceptio doli prodita eſt, eam omittere,& actio- ne, vel exceptione, in factum concepta cx periri⸗pre- terquam quòd auctoritate legum non Paucarum id probatur.l.rei, quam, infrà de dolo. lcum reus. de fideiuſſ.cum aliis ſuprà citatis. magna profectò ra- tio,& æquitas id fieri ſuadet. Finge actorem ea pro- neeh bitate,& moderatione animi eſſe, vt actione in do-„ eue lum conccepta vti nolitne fama lædatur aduerſarij, 20³2 Aunf & actionem verbis in factum temperari cupiat: Vt ei, fama non doli, ſed bonæ fidei potiùs fiat mentio, quis auandoau tam auerſus à vero eſt, vt eum aut rem ſuam amit: pæratt.
Ackoris 2
tere, aut famoſo experiri iudicio cogat? ac non po- tius ſingularem humanitatem eius am plectatur, ſponte ſua homini fortè alieno præſtantis? quod vt liberitrbuant parentibus, lege eos adigi neceſſe fuitè l.non debet. infrà de dolo. Nam& Ciccro in oratione pro Quintio Neuium quẽdam in odium Iudicum adducere nititur, quòd honeſtiore iudicio conflictari cum poſſet, caput nihilominus Quintij, & exiſtimationem oppugnaret: quaſi id turpe,& inhoneſtum, licet iure conceſſum fuerit. Idem in oratione pro Cæcin. huius dedecoris& turpitudi- nis crimen à ſe amolitur, his verbis: At ſi quis mihi
hoc Iudex, recuperatòrve dicat: Potuiſti enim le-
uiore actione confligere, potuiſti ad tuum ius faci- liore,& commodiore iudicio peruenire: quare aut muta actionem, aut noli mihi inſtare vt iudicem: tamen is aut timidior videatur, quàm fortem, aut cupidior, quàm ſapientem iudicẽ eſſe æquum eſt, ſi aut mihi præſcribat, quemadmodũ meũ ius perſe- quar, aut ipſe id, quod ad ſe delatum ſit, non au- deat iudicare. Etenim ſi Prætor is qui iudicia dat,
nunquàm petitori præſtituit, qua actione illum vti
velit: videte quam iniquum ſit, conſtituta iam re, Iudicem quid agi potuerit, aut quid poſsit, nõ quid actum ſit quærerc? Verumtamen nimiæ veſtræ be- nignitati pareremus, ſi alia ratione ius noſtrum re- cuperare poſſemus. Nunc verò quis eſt, qui aut vim armatis hominibus factam relinqui putet oporte- re, aut eius rei leuiorem actionem nobis aliquam demonſtrare poſsit? ex quo genere peccati, quem- admodum illi clamitant, vel iniuriarum, vel capi- tis iudicia cõſtituta ſunt, in eo poteſtis atrocitatem noſtram reprehendere: cùm videatis nihil aliud attum, niſi poſſeſsionem per interdictum eſſe repe- titam? Actio autem, cuius ita temperata formula eſt,yt non in dolum concepta ſit, meo iudicio per- petua eſt, non temporaria: ideõque actori ita agere nonnunquam expedit. l. huius actionis. infrà quod falſtut. Quod& nos haud ita pridem ex facto con fulti reſpondere non dubitauimus. At enim fortaſ- ſis admirabitur quiſpiam quòd dixerimus, Si fa- ciam vt des, non tantùm actione Præſcri ptis verbis, ſed ctiam de dolo agi poſſe, ſi dolus admiſſus ſit, cum Paulus ſine vlla diſtinctione ſimpliciter actio- nem de dolo competere dicat, tametſi in præceden- ti caſu diſtinctione vſus ſit. Vnde videri poteſt
e 11111
dar genciente
Kencor.Ex qpo: daadorom more guttm flicbin
ſchorent,vt nu ſidsnulgd cc tren,paucac Aneddicimu bsiyt aiut uesrapanld fu nibigitatac deumn ofkciun tn quod vel- obwudiciun tmulcaturun fuckoſcio in bJlagihatus, dienonludican kndirdähar Mratione, P Alpulko Dt. nttde erdo, Lern adt P' dor Brara oe cogni

matrntrabrdc,e — perart cu nt:yt 14 Kiüs fiat memio, quis a m aut rem ſuam amir 5 110 cogat: ac non 9. b emm cius amplechau, :no præſtantis?quod t lege eos adigi neceſſ lo. Nam& Ciccto in um quẽdam in odium 10d honeſtiore iudicio nihilominus Quirti tet: quaſi id turpe,& eſſum fuerit. Idem i ledecotis& turpitud- verbis:At ſi quis mili cat: Potuiſti enim le- uiſti ad tuum ius faci. peruenire: quate aut hi inſtare vt iudicem: Ir, quàm fortem, aut licẽ eſſe equum eſt, ſ modũ meũ ius perſe- lelatum ſit, non au- tor is qui iudicia dat aua actione illum vti c, conſtituta iam te, quid poſiitnõ d0 b en nimix veſttæ be- one ius noſttum te- uis eſt, qui aut vim linomi putet opori onem nobi
In Tit. de Pactis.—
inter cas contractuum ſpecies diſcrimen aliquod couſtituere voluiſſe. Verùm ego etſi integrum Pau-
li contextum non eſſe, ſed ex co pleraque ſuſtuliſſe
Tribonianum compendij,& breuitatis affectatio- ne, coniiciam: tamen hæc obicctio parum mouere nos debet, cùm Iureconſ. maiotẽ in eo caſu dolt ſu- ſpicionẽ, quàm in ceteris eſſe forſitan crediderit. At
.„ 1... ſi contextũ ipſum accuratè expẽdamus, cùm aliis
quibuſdam locis eiuſdem tractatus, comperiemus Iureconſultos ipſos modò preſcriptis verbis, modò
actionẽ de dolo, ſimpliciter dandã, reſpõdere: quòd
vel ſubeſſe doli ſuſpicio, vel ceſſare videatur. Inter- dũ etiam eos diſtinctionẽ adiicere, an dolus admiſ- ſus ſit, nécne: quæ quoties ab eis prætermittitur, in-
terpreratione ſupplenda eſt: vt cùm dicitur, actio-
nem præſcriptis verbis dandam:accipe, niſi dolus interuenerit, quo caſu etiam de dolo agi poterit. Et ſimiliter vbi tantùm reſpondetur de dolo agi, ſub- audiendum eſt, niſi fortè dolo careat aduerſarius, tunc enim præſcriptis verbis in factum agendũ eſt.
Aclionem à prætore dandam. Ex hoc loco anno- tarunt Bar.& alij non pauci, quaſdam actiones eſſe natiuas, quæ ex contractu aliave cauſa idonea naſ- cantur: alias eſſe datiuas, quæ cùm naſci non poſ- ſint, deficiente ſcilicet ea cauſa, à Prætore tamen
dentur. Ex quo apparet, eos veterem iudiciorum
dandorum morem nõ ſat percepiſſe: quem ne hoc quidem feliciſsimo tempore(quo literarum ſtudia
ſic florent, vt nullo vnquam magis) legum profeſ-
ſoribus vulgò cognitum eſſe video. Non abs re igi- tur erit, pauca quædam, quæ nos ex veterum le- ctione didicimus, hic ſubiungere:& quæ alibi pri- moribus(vt aiunt) digitis,& leuiter tantùm attigi- mus, ca paulò fufius, atque enucleatius aperire Prę- toris igitur, ac Præſidis, ante conſtitutionem Dio- cletiani officium erat, non iudicare, ſed iudicium dare: quod vel ex edictis ab co propoſitis apparet, quibus iudicium ſe aut actionem daturum, non au- tem iudicaturum pollicetur. Huc accedat, quòd VI- pia. de officio ius dicentis, id eſt Prætoris, aut ſimi- lis Magiſtratus diſſerens, quod ipſe ait lariſsimum eſſe, non iudicandi, ſed iudices tantùm litigantibus dandi, poteſtatem ei attribun. l.1. ſuprà de iuriſdict. Qua ratione, Prætoris officium ab officio iudicis, & ſtipulatio Prætoria à iudiciali diſtinguitur. 1.5. infrà de verbo. oblig.& Inſtit. de diuiſ. ſtipul. Hinc Cicero ad Q. Fratrem, Quid? Prętor ſolet iudicare deberi? Aliquando tamen ipſe cognoſcebat Prætor, aut Præſes, certarum cauſarum, aut perſonarum fa- uore, quæ cognitio ideo extraordinaria dicebatur, quòd hunc ſolennem iudiciorum ordinem non ſer- uaret. L.. infrà de rei vind. J. minor. infrà de euid. to- to tit. infra de extraord. cogni. Extraordinaria tamẽ actio accipitur non pro illa Prætoria cognitione,
cuius auxilium ipſo iure alicui comperere poteſt, nedum Prætorio: ſed pro actione vtili,& in factum
compoſita, quæ ciuili deficiente extra ordinem,& ex Prætoris iuriſdictione datur. l.quæ religioſis, in- frà de rei vindic. l. cum filiusfamilias, infrà ſi cert. pet. l. creditor. infrà de adt. emp. cum ſimi. Iam de iudiciis dandis vidcamus. Dubium non eſt, quin iudicium dare, aliud ſit, quàm iudicare: cum Cicero act.z. in Verrem dicat, Omnes omnium pecunias poſitas eſſe in eorum poteſtate, qui iudicia dant,&
eorum qui iudicant,&c. Iudicium enim dare, Præ- tor dicebatur: cùm expoſito à litigatoribus negotio
formam totius litis,& controuerſiæ ita compone-
bat, vt iudici à ſe dato præſcriberetur, qua de re ipſi iudicandum eſſet, vt ſcribunt Theoph. in I. tit. de interdict. Victorinus in lib. z. Cice. de Inuent. Id au- tem non vno modo fiebat. Nam aliquando purum dabatur iudicium, aliquando ſub exceptione. Pu- rum hoc modo: Si paret Titinm Sempronio ex cauſa mutui centum dare oportere&c. Quo exemplo vtitur crebrò Iuſtinianus.§. is quoque. Inſtit. quibus modis. re contra. oblig.§. ſic itaque. de acti.. præterea. Inſtit.
de except. Ac ſimiles apud Ciceronem formulæ paſsim in orationibus leguntur. Vt in 1. de diuina- tione, Si paret eam ſe& ſua Veneris eſſé dixiſſe. Et lib. 4 Si paret fundum(apenatem P. Seruilij eſſe. Et lib. 5.
Fi paret iugera fundi eſſe plura, quam colonus ſit profeſ- ſus. Et eodẽ lib. Si paret aduerſus edictum feciſſe,&c.
In quibus omnibus locis Paret, ac Pareret, legẽdum eſſe contendo, tum fide vetuſtorum exemplarium adductus, tum Sexti Pompeij auctoritate, qui ver- bum Paret, id eſt(vt ipſe interpretatur) apparebit, in formulis vſitatum fuiſſe oſtendit. Sub exceptione verò iudicium concipiebatur, cùm reus non inficia- batur, quod actor intendebat: ſed aliquid oppone- bat tamen, propter quod videbatur cõdemnari non debere: tametſi vera eſſet actoris intentio. Vt ſi pe- cunia certa ex teſtamento petebatur, quam heres legatam quidem eſſe nõ negaret, ſed aſſereret pacto conuento ne à ſe peteretur conueniſſe, in hunc ferè
modum conſtituebatur iudicium, Si paret centum
teſtamento legata eſſe Titio, ſi i pactus non ſit, ne eam
pecuniam ab herede petat, Caſßius Iudex eſto. Hinc fit,
vt exceptionum formulæ apud lureconſultos ferè
per dictionem S1, aut ſimilem conceptæ reperian- tur: Veluti, Si in ea re de qua agitur, præiudicium he- reditati non fiat. I.1. infrà famil. erciſ. Si non volunta- te creditoris fundus venit l. ſicut. 5. quod ſi. infrà qui- bus mod. pig. Si non mihi antè pignoris nomine ſit res obligata. l. creditor. infrà qui pot. in pign. hab. Extra quam ſi quid ita factum ſit, vti de lege fieri licuit l..§. Labeò. infrà de flumin. Quod eius ripæ muniende cauſa non fiat 1..§. ſunt qui. infrà ne quid in flum. pub. Si non vi, non clam, non precario feceris. J. ſi vi- tem. infrà quod vi aut clam. Si non in ea cauſa ſint tabulæ teſtamenti, vt contra eas bonorum poſſeſtio dari poſait. l.z. l. qui in herede. infrà de excep. rei iud. Si ea res indicata non ſit inter me,& eum, cui vendiditti.1.ſi à te. cod. tit. Si in ea re nihil dolo malo actoris factum eſt.l.z. infrà de doli except. Si in eare nihil metus cau- ſa factum eſt. l. 4.§.vlt. eod. tit. Et ſexcenta huiuſmo- di, quæ inter legendum à quouis ſtudioſo facilè ob- ſeruari poſſunt. Huc pertinet, quod Paulus exce- ptionem definit, Conditionenn, quæ modò reum eximit damnatione, modoò minuit Jamnationem. Lexceptio. infrà de excep. Porro huiuſmodi exceptiones, ſcu conditiones, tum interponi ſolitæ videntur, còm ip- ſo quidem iure actio competeret: ſed propter ali- quam circunſtantiam iniqua videretur, cuius ratio- nem iudex, datus ob præſcriptum formulæ habere non poſſet, niſi id nominatim excepiſſet, vel ex bo- na fide addidiſſet Prætor: alioqui poterat quidem addi, ſed neceſſaria non erat. I.I.§. Labeo. infrà de flum. facit l.qui ſeruum. infrà de actio.& oblig. De 3 larunn

Tudici⸗
arbitri àif-
ferentia.
7 2
harum autem formularum co 3 iti-
eſt, apud Prætorem magna plerunque inter
gantes erat conte atio: adeò quòd huiuſmodi quæ-
ſtiones in iudicium rarò incidebant, vt teſtatur Ci-
cero lib. z. de Inuent.& in Partitio. orat.& aliis in locis. Nam ante iudicium acceptum nullæ ſunt partes Iudicis, ſed Prætoris tantum. Jfiliusfamilis. §. vlt. l.procurator. qui pro euictione.l·ſi reus. 1.Ti- tius. infrà de procur. Cæterùm conſtituto iudicio addebatut Iudex ex numero ſelectorum à Prætore, vt videre eſt apud Gellium lib. 14. cap. 2. qui formu- lam ſecutus ab eo conceptam cognoſceret, ac iudi- caret, isque arbiter, recuperator ææνε⁴νενe, iudex pedaneus, iudex datus, iudex delegatus, iudex pri⸗ uatus, judex ſpecialis,& ſimpliciter etiam iudex di- cebatur. lxfundus.ff. famil. erciſ. Theophtit. de inter- dict.& tit. quib. ex cauſis manumit. Nouel. conſtit. 60.1.3. fuprà ne quis eum qui in ius voc. L... infrà de poſtulan. Ivltim. ſuprà de officio præt..ꝑrætor. infra de tut.& cur. liudex.& leum quem. ff. de iudic. l.à iudice. C. co. tit.. ſed etſi in ſeruum.§ ſi quis iudex. infrà de recep. arbit. Theophilus in Græcis Inſtitu- tionibus ſcribit, cùàm Romani bellis eſſent ferè oc- cupati,nec ſemper iudiciis vacare poſſent, certo tẽ- pore anni conuentum celebrare cõſueuiſſe, in quo huiuſmodi iudices, ſeu recuperatores litium diri- mendarum gratia conſtituerentur. Cuius rei quo- ue Cęcilius, lib 10. Epiſt. Iuuenalis Satyr. vlt. Tran- quillus in Cæſare,& Seruius Honoratus in z. Ae- neid memfnerunt. Huius conuentus meminit etiã Iſidorus apud Gratianum 15. diſt. Porrò hi iudices priuati erant, nullamque iuriſdictionem ne man- datam quidem habebant, ſed notionem tãtùm, quæ à iuriſdictione multùm differt. Id quod à Budæo no
nceptione in iure, id
ſtro minimè animaduerſum eſſe miror. lait pretor.
I.quidã conſulebant. de re iud. vide Budæum in l. vlt.§. iudicandi. de muner.& hon. Præterea his iudi- cibus à præſcripta ſibi formula recedere non lice- bat, quamuis id æquũ eſſe iudicarẽt:vt Cicero cùm lib. z. de Finib. bonorum& mal. tũ in oratione pro Cæcin.& act. 4 in Verr. auctor eſt. Quod& Annei Senecæ teſtimonio cõfirmatur, qui lib. 3. de benefi- ciis, Melior videtur(inquit)conditio cauſæ bonæ, ſi ad iudicem, quàm ad arbitrũ mittitur: quia illum formula includit,& certos, quos nõ excedat, termi- nos ponit: huius libera,& nullis adſtricta vinculis religio,&c. Sed hæc hactenus de iudiciis, ac iudici- bus à Prætore dãdis, ex quibus liquet, nullam actio- nem eſſe, quæ dari à Prætore nõ rectè dicatur, ideo- que falli eos, qui quaſdam actiones naſci, alias verò à Prætore dari putant. Nam& promiſcuè his ver- bis Iureconſulti de quibuſcunque actionibus lo- quentes vti ſolent. Dixerit quiſpiam, Si hæc vera ſunt:nõ videtur lulianus à Martiano rectè notatus eſſe, cùm diceret, Actionẽ in factum à Prætore dan- dam: quoniam ea verba de actione quoque ciuili, quam ait Martianus competere, intelligi poſſunt. Cui reſpondeo, hæc verba, A Pretore actionem da- ri anguſtius interdum accipi pro re ſubiecta, quàm 3 nobis dictum ſit, vt ſignificent actionem nouam, & quæ ipſo iure prodita non ſit, à Prætore ex iu- riſdictione ſua introduci, vt ſit Prætoria, non ci- uilis aſtio. Quo ſenſu non hoc tantùm in loco, ſed alibi etiam ftequenter accipiuntur. Vnum ex
Franc. Duareni Iuriſconſ.
multis locum profero ita apertum, vt co lecto neminem mihi non aſſenſurum eſſe exiſtimem 18 eſt ſub tit. de perpet.& tempor. actio. lib. Inſtitu. 4.
Non autem omnes actiones, quæ in aliquem 2 ipſo iu- re competunt, aut à Prætore Aantur,& in heredem æque
competunt, aut dari ſolent. * Si vt maleficium fiat, promiſſum ſit,
nulla eſt obligatio ex hac conuentione. Hoc adiectum eſt,vt oſtendatur, non omne ne-
gotium, quodcunque interuenerit, ſufficere vt ex ea
conuentione actio detur, quæ proprio caret nomi- ne: ſed id duntaxat, quod iuri, aut bonis moribus
non fuerit contrarium.
Sed cùm nulla ſubeſt cauſa, præter con uentionem: hic conſtat, non poſſe conſti- tui obligationem. Igitur nuda pactio obli- gationem non parit, ſed parit exceptionẽ.
alia, Si 5 ne fiat.
Docere volens Vlpianus, quibus ex conuentio-
nibus actio competat, hac diuiſione vtitur: Si con- uentio nomen proprium habeat, parit actionem: ſi non habeat,& cauſa ſubſit, id eſt, præter mutuum conſenſum aliquid non turpiter, neque inhoneſtè datum ab alterutro, vel factum ſit, vt quicquam aliud detur, vel fiat, dem erit dicẽdum. Si verò nul- la ſubſit cauſa, præter conuentionem, id eſt, ſola
conuentio ſit, prætereà nihil, quàm hic nudam vo-
cat, nulla naſcetur efficax obligatio. Dicitur etiam
nuda conuentio, vt alibi nudus conſenſus, nuda proprietas, nudum præceptum, nuda ratio, nuda voluntas, nuda res, nudus vſus, nuda cogitatio. I. i. infrà de rerum perm. l.2 ff. quib. mod. vſusfruct. d.. filiusfamilias.§. diui. infrà de leg. 1. l. nuda. infrà de don. l. z. infrà de adimen. leg. L..§. hanc actionem. in- frà depo. L... infrà de vſu& hab. l. præſenti. C. de his, qui ad eccle. confu. quæ neque in proprium vllum nomen tranſit, neque ei accedit aliqua cauſa: vt ſi quis interrogetur, quid ſit, nihil planè aliud poſsit reſpondere, quàm conuentionem, aut pactionem eſſe Hinc pactum cõuentum ita partiri poſſumus, vt quoddam nudum,& ſimplex ſit: alterum verò, cui cauſa aliqua extrinſecus accedat. Nec diuiſionẽ hanc adiecimus, quòd admodum neceſſaria nobis videretur,(nulla enim ferè res eſt, de qua in iure ci- uili diſputetur, cui talis diuiſio non cõueniat, nem- pe vt nuda ſit, aut non nuda) ſed quòd à conſuetu- üein enoliteerger nocf omnino recedere velle-
aetum e ulgò diuidunt in Nadum,& quod ineptiſsimè conficto à barbaris hominibus
vocabulo, Veſtitum appellari ſolct. Quam diuiſio⸗
nem cùm nuper quidam in eo ludo edoctus, in quo magna cum pompa,& oſtentatione etiamnum iſta docentur, pertinaciſsimè tueretur, nihilq́ue eſſe di- ceret, quod in diuidendo aptius opponatur Nu- do, quàm Veſtitum: per iocum interrogaui homi- nem, cur non ſimiliter cogitationem partiretur in nudam,& veſtitã:cum lex cogitationis n ude mẽ- tionem faciẽs aliam eſſe innuat, quæ non ſit nuda. Qui quanquàm loquaciſsi mus erat,& ei vitio afä- nis, quod Græci à ⁊εναννeay vocan t, obmutuit ta- men leui argumento victus, fractusque, qui prius
tam 4 8.. 8—. men grauioribus à me rationibus à ſententia ſua
diuclli
verun,nec val dio accaur. ngttipote ſta ſabemhoc h rlcnutldem tureacione lane unt v durhi„lecx inac inlu lagur in in ten epponſ enpinemex tnamcontrach am 9 erem 9 mreaan,

m 0 0 3
dumelkeriinnts Ia Tit. de Paciis.„3 d A³.„me... e na lnliu, diuelli non potuerat. Tota autem hæc diuiſio V modi.§. qui Keruñ infta de leurſed etſi deorin frà tur. G quem aut yſzi. iani de Iuris gentium conuentionibus intelligen- ſola. mat. 13 intra ereſein. vendi. Nà in cæteris que
E in⸗ eden da eſt. Ex legitimis enim actionem naſci conſtat.l. ſtricta, anguſtaq; ſunt, cùm à Prætore cõſtituuntur, legitima. ſuprà co. Proinde ſi appareat cauſa dona- tũ excipi debet uiquitas actionis, vt ſcribit Cicero
fiat„promj tionis quicquam promiſſum eſſe, ex lege Iuſtiniani, in Parrit. Orator.& ſub exceptione iudicium dari, ac co ll. A, uæ conuentionem eam confirmat, actio dabitur, nili pactum conuent, exem pli gratia, de ca re non nUentione 6 yt ſicut venditio, ita etiam donatio nudo conſenſu petenda factũ fuerit: aut niſi dolus malus interue- ndatur, non 5 contrahi intelligatur.l. ſi quis argétum. C. de dona. nerit, vel quid aliud ſimile, quo non excepto zudi enerit, ſufñ r. ene. Sunt qui putent, legem municipalem, quæ in cau- cium iniquũ redderetur. At in his, quæ bonæ ei æ propt cere ytere⸗ ſis mercatorum æquitatem obſeruari iubet. ſic in- ſunt, form ula ã dicta has omnes exceptiones com: uon 4 catet nomi- telligendam eſſe, vt etiam ex nuda pactione inter plectitur. liplanè. l.vlt. inft. de petit.hæred. Huic pro- onis morbug eos detur actio. Quibus non aſſentior, cùm æquum ximum eſt, quod hic dicitur, Pacta conuenta ineſſe
& bonum id non ſit, vt ſuprà à nobis diſputatum bonæ fidei iudiciis, quod ex parte rei perpetuũ, atq;
ſt ca uſa, ræte eſt. Ad hæc varias exceptiones huius regulæ ex aliis indubitatũ eſt:ex parte veròo actoris ita demum pro-
hrxter en juris noſtri argumentis corrogatas in hunc locum cedit, ſi ſtatim,& ex continenti ſecuta ſint. Nam ſi
parit exceptionã
quibus ex conuento
uiſione vtitur: Si con. ndcat, parit actionem. ic eſtpræter muruum ter, neque inhoneſts um ſit, vt quicquam dicẽdum. Si verò nul- ntionem, id eſt, ſol
quàm hic nudam vo.
igatio. Dicitur etiam lus conſenſus, nuda m, nuda ratio, nuda „) nuda cogitatio. I.I b. mod. vſusfruct. dl. leg 1. lnuda. infrà de §. hanc actionem. in-
I. præſenti. C. de his,
in proprium vllum lit aliqua cauſa: vt ſ ꝛilplanè aliud poſsit em, aut pactionem a partiii poſſumus x ſit: aſterum verò, edat. Nec diuiſionè im neceflaria nobis ttde qua in iure cr- non cueniat nem- „3 qudd à conſuetu- lere velle⸗
/
tone etiam i
retur,nihidu tius oppona omi⸗ m inrerrogaun e gitationem emẽ- ogiationst nuda d x non 1. uat, qu& vitiod
congeſſerunt interpretes, quas conſultò prætermit- timus, ſuo quæque loco commodius executuri.
Quinimo interdũ format ipſam actio- nẽ, vt in bonæ fidei iudiciis. Solemus enim dicere, Pacta cõuenta ineſſe bonæ fidei iu- diciis. Sed hoc ſic accipiendũ eſt, vt ſi qui- dem ex cõtinenti pacta ſubſecuta ſunt, etiã ex parte actoris inſint: ſi ex interuallo, non
inerunt, nec valebũt, ſi agatur, ne ex pacto
actio naſcatur. Vtputa poſt diuortiũ conue nit, ne tẽpore ſtato dilationis, dos reddatur: ſed ſtatim hoc nõ valebit, ne ex pacto actio naſcatur. Idem Marcellus ſcribit: Etiã ſi in tutelæ actione cõueniat vt maiores, quàm
ſtatutæ ſunt, vſuræ præſtentur, locum non
habebit, ne ex pacto actio naſcatur. Ea e- nim pacta inſunt, quæ legẽ cõtractui dant, id eſt, quæ in ingreſſu contractus facta ſunt. Item reſponſum ſcio à Papiniano, ſi poſt emptionem ex interuallo aliquid extra na- turam contractus conueniat, ob hanc cau- ſam agi ex empto non poſſe, propter ean- dem regulam, ne ex pacto actio naſcatur. Quod& in omnibus bonæ fidei iudiciis erit dicendũ. Sed ex parte rei locum habe- bit pactum: quia ſolent& ea pacta, quæ poſtea interponuntur, parere exceptiones.
Quia generaliter dixerat, nudam pactionem non parere obligationem&ũ A eεκν⁴ε οe⁷α con- tinuò ſubiicit, imò verò interdum format, id eſt, pa- rit, producit, creat actionem. ILin bonæ fidei. C. cod. nempe in bonæ fidei iudiciis: de quibus quia pau- cos ante annos ſatis fusè diſſeruimus, edito nomi- natim de his ĩudiciis, arbitrariisq́; commentario, il- linc aſſumi poterunt, quæ ad hunc locum pertine- re videbuntur. Vnum hic breuiter annotãdum eſt in his iudiciis à Prætore conſtituendis, vſitatam fuiſſe hanc formulam, Ex fide bona, qua Iudici latiſ- fima dabatur poteſtas, neglectis ſtipulationum an- guſtiis, quicquid bonum& æquum ſibi videretur audicandt. Vnde non immeritò pacti, doliq́; exce- Ptiones huiuſmodi iudiciis ineſſe dicuntur. l. huiuſ-
ſtatim, quia pactũ pars contractus eſſe intelligitur, cuius contemplatione vilius fortè res diſtracta eſt, tunc bonum& æquum eſt actionem ad id quoque competere. l. fundi partem. infrà de contrah. empt. Alioqui quod pactione comprehẽſum eſt, peti non poterit: quia ceſſante hac cauſa, vtile nõ eſt, ex pacto actionẽ naſci, vt ſuprà docuimus: idq́; tribus exem- plis Vlpia. hic demonſtrat. Sed quid de ſtrictis iudi- ciis dicendum? Et plerique crediderunt, his Vlpian. verbis adducti, in bonæ fidei tantùm iudiciis id lo- cum obtinere. Quæ ſententia, Pauli cõfirmatur au- Ctoritate lib.. Quæſtionum, dicentis, Pacta inconti- nenti facta ſtipulationi ineſſe. l.lecta infrà ſi cer. pet. ab aliis quibuſdã impugnata eſt, vt meritò ius an- ceps, controuerſumq́; videri poſsit. Ego in hac quę- ſtione perpẽdo, quod ipſe Paulus ſcribit in audito- rio Aemilij Papiniani, cùõm fortè quædam cautio lecta eſſet, qua pactũ ſtipulationi ſubiectũ contine- batur:de eius pacti poteſtate inter Iuriſprudẽtes or- tam fuiſſe controuerſiã: cũmq; id pactũ ſtipulatio- ni ineſſe aſſereret, quendã ex his, qui tum Papinia- no aſsidebant, cõtrà dixiſſe, quem VIpianum fuiſſe credibile eſt. Nam ſimul ambos Papiniano aſſeſſo- res extitiſſe cõſtat. Vrcunq; ſit, Vlpianus hic de bo- næ fidei tãtùm iudiciis ſuam profert opinionem: de cæteris autem apertè nihil definit, ideòq; Paulo mi- nimè aduerſatur. Quapropter dicẽdum eſt ex eiuſ- dem Pauli ſententia, quod ad hanc rem attinet, in- ter ſtricta, ac bonæ fidei iudicia nihil intereſſe, ſed generaliter pacta quæcunq; ſtipulationi ſtatim ſub- iecta, eidẽ ineſſe videri. Quod& ex his, quæ ſuprà à nobis dicta ſunt, confirmari poteſt. l. item quia.§. vlt. ſuprà eo. Iam verò cùm conſtet, actionem ex eo, quod incõtinenti ſecutum eſt, pacto naſci opus eſt, vt quænam ea ſit videamus: idq́; eò libentius attin-
s Facetè di- . 8 1.. 3 gimus, quòd cùm interpretes in varias diſtrahan- 220☚ 2
tur ſentẽtias, vix tamen vllum eſſe putem, qui rem„ rCtt in-
acu(quod aiunt)planè tetigerit, vt quod de mulieri- epeis pluri- ribus Plautus, idem quoq́; de eorum opinionibus„morum in- verè dici poſsit, Optima nulla poteſt eligi, Alia alia terpretz- peior, frater, eſt. Nec ſanè obſcurum eſt, quænam Pmionibiu. iſtius erroris cauſa fuerit, ſi quis paulum modò cõ- ſideret, quæ ab ipſis de actione Præſcriptis verbis, ciũſque natura& poteſtate dicuntur. Extraordina- riam enim actionem eam arbitrantibus mirum vi- detur, quòd veteres iuris auctores ex huiuſmodi pactis, modò actionem ex cõtractu, modò Præſcri-
tis verbis, interdum hanc, vel illam ſub alternatio- ne dandam eſſe reſpondcant. Hinc fit, vt cùm ſeſe
G

Franc. Duareni luriſconſ. aur Tall... ſt is a ertiſsimè Pro- ado c 74 dris, rem cludiyt pleriſque iuris noſtri locis aper celligi non uoliae extricare conèentur diſtinctionum mfſce cEit au- batur, quæ altter citra cauillationem 4 Lune ndmsof 3 icent. 4. 1 frà de contrah. emp. l.ſi conuene- Men hl . is, quàm exp Tunt.l. Labeo- infrà de contrah. emp. l.-ll en noli omnemn inuoluant mag 4½. Ili& mero 1ure Pol unt. l.—.. f 8 d— Al⸗ 2... Ira de releln. hoc d ſ. verbis ciuilis,. inftà commu. diuid. l. ſi conuenit. in ch tem actio præſeriptis dinaria: compe- rit. infraà c. 7 q˙ perce nbee, 4.. extraordinaria:* ànobis tradita ſunt, rectè perce- 1 elel pr 15 ſubſidiaria, ſiue ddum vend. His verò, que à no. nuli proditasi it omnes, contractum Ve 2A. duerſariorũ obiecta di- 1 nuenit inter. is, adeò nihil negotij eſt, aduerſario r ate all tuq́; ea, quoties co ilud ligua actio, ſed ptis, ade leLI) 1rz c vix diclla efle Vi⸗ an dure ciuili detur ac vr ſpeciali retutatione nobis vix digna eſle vi- 1h R54p talem eſſe, ex quo it 5 hab Nam olim luere, vt Pecla ſ Alciart Iler,qu 1 ar incertu nomen habeat. nim ferè enthymemata ſunt Alciati MUel, nullum, aut incert. deantur. Hæc enim fetfe ibql d2r s conſtitutum fuit, vt qua quiſq;(cionc a9 lib. Paradox. 5. c.. qui ex ea caterua cæteris acutior mic 5 Ita iu rimeret, qui titulus actio- lib. Pa do oræſcriptis verbis tantùm datur ſegitt Pa, re vellet, eius nomen cap ſſet, aut vi- videri vult. Actio præ criptis v Ch achl 3 6 poltene ni dicitur. Quòd ſi factum non eſiet; 1 t alia actio, non igitur ea ſimul cũ actio- nl, aes, nis ſæpe neret intentio. l.1. infrà ſi men- cùm deficit mvulgò traditum eſt, re- gpe tiosè factum, non teneret inten 1 C. de inter- ne ex cõtractu dabitur. Item vulgò traditu- ns 9 ixrre fal. mod. dixer. in I. 1 ff. de eden. l.vlt. C. extraordinariũ non concurrere cum ordi- piai er Alndn eiufl 3.Cad Macedo. Theop. medium cxtraordinariu non, Oterit Rurſus inun r dictl.tutor. infr. de fideiuſ.l.3. C. a da. f de nario:vtraq; ergo actione agi nõ poterit. Kurſus ex lgi bnul Inſtit. de interdict. l.ſi pecuniam. infraà de 6 sS eſſe contractus, conſenta- elerltor §.I.& vlt. Inſtit.. cto, quod fingitur pars eſſe contractus, 3. ſmil. Nec citra rationem hæc for pacto, q 8 ctio, cùm ſi ve- lero e Dmmis litas Piꝑn. act. cum alits limil- De ſitigaturis matu- neum non eſt, vt duplex competat actio, cum li ve- 1' ſdur. dubius, at mula agendi comparata eſt, quæ diacda guc quàm Té pars eiuſdem eſſet, vna tãtùm naſceretur. Poſtre- hobe lee 2 temerè ſu- xandi occaſionem reherer. wden 5 Kaflepta mò ſi ex contractu, qui principalis eſt, vna tantùm iha aC .. it litis lertim ſi teme. r Uellar hna nfellx elle poſi li(p eſs mè Heſidiodus moner datur actio, ex eo, quod eſt acceſſoriu m quplex nden u aöridet 4 d ſit)euentus: quod prudentiſsime dabitur. Quibus omnibus hoc reſpõſum volumus, nmd Utcius †*. 4. 3*. 311 3 1 his verſibus:„ 2e ex quocunq; contractu, aut negotio, quis experiri— n M/M O Tpis Xædapbos an, epps Je 5bP9, velit, hanc formã agendi vtilem ei eſſe. Non enim Quiſ wrilt 1 7 4.; 48, 2„„* 4 0 9e œeν ονεοι⁸ α.. 1.. 1 m Ppraſer 1 T K le iieeie iene aur nulla, aut perquam leui credendum eſt, preſcriptis Lerbisenomen derpeir 1 n 3 u r Solent en- P. 1 m ræci ites ferri, cæco quo- actionis eſſe: ſed præſcriptis Lerhls agere IctE Sere nd bli 4 Ae caula ad ltig ueep f 4 cit tädem, ac ſub- compendio ſermonis, id eſt, ita agere,vt quod factũ&eν⁸. Nam furobig. dam feruore incitati, qui de ErHelcir kaden rbi Am exponatur, vel abſq; vllius certæ vorioficto nala 7.3 uod tũ maximè contingit, cm eſt, verbis tantum exponatur, e b ot ait eunetarone a lenior deliberatiô; ac- actionis expreſsione: quo modo& hodie moribus aitantummodo cunctationi ipſi cogitatio plenior; de noſtris in foro omnes ferè actiones inſtitui ſolent. um atelegtimt cedit, in qua verſari cogitur is, qui de nomine, ac ge- 12 e Eacti invaldd cecit,in q dMis ſolicitus eſt. Adde, quOod Hæc igitur actio datur, vel cùm deficit nomẽ actio- zadivalddum, ere inſtituendæ actionis ſolicitus eſt. Adde, quę læc gitur 85. ggeidalc 1 ſilia impetu, bona(vt Tacitus ait) mora nis. l.z. infrà de præſcr. verb. vel cum quis de nomine amddigrione . 1lla. 4 7/ 8.....67 G„ kau. conglit 2 5* ſine incõmodo vſquequaq; dubitans, timet ne ſibi falſa nominis expreſsio frau- lncnmarit obe wat n oſſe randẽ animaduerſum eſt. Brant di ſit. lr infrà de æſtim. act. Et quod dictum eſt, Deff- agtaireſir erua 3. 3. S).. Lai arnull contractus proprio nomine vacan- clnte actione, Vel exceptlone, Vtiliter agendum,&c. l. M cllds ſu enim perin o iure ciuili prodita inſtitui non quoties. de præſcr. verb. id non de hac ciuili, ſed in ktsnede,& tes, ex quibus actio iure ciuili prodita inſtitui no Præ 1b 111, 1c bobihelt, oterat: quod abſurdum videbatur. Itaq; permiſſum factum Prætoria accipi debet duà& ſubſidiariam dllus moment eſt hoc caſu ita agere, vt etſi nullũ actionis nomen& extraordinariã rectè vocari ſupra admonuimus. mis aiquod exprimatur, præſcriptis verbis quod factum eſt de- Nec nos mouet quod nonnulli obiiciunt, verbum— monſtrari ſufficiat. l.3. inftà de præſcrip. verb. Dein- Informat, apud Vlpia. in hoc loco, id eſt, extendit, ſi- zmpactireg de aljud quoque incommodum emerſit: nam ple- ue in formulam extenſim deducit(vt ipſi interpre- Iunck potel runque fiebat, vt de nomine contractus ambigere- tantur) actioni tantum ex contractu conuenire. okuar 7 tur, aliis venditionem, aliis locationẽ eſſe, aliis nulſ- Quod vt verum eſſo fateamur, nõ ideo tamen con- Hübtana fnr lum nomen habere dictitãtibus, eſſetq́; is cauſæ ſta- ſequens eſt, præſcriptis in factum verbis non poſſe rarngi 84 tus, quẽ Rhetores finitiuum dicunt. Itaq; viſum eſt agi,vt ex iam dictis liquidò conſtat. Huc accedat, tügnodem n oper tü, hanc nominis exprimendi neceſsita- quòd in emendatioribus codicibus non, Iuformat, 9 operæpretſu, 3 4 1 4 4 ℳo. mſakem efr tatẽ litigatoribus omnino remittere:vt quiſquis de legitur, ſed Format, potiùs, guod verbũ ab aliis quo- menmau nomine dubitauerit, eidem quoq; præſcriptis in fa- que vſurpatum iurts auctoribus. l. Pomponius. infrà b enn 2t ctum verbis agere liceat. Lr. infra de æſtim. act.etiam de neg. geſt. l.vnica.§. videamus. C. de rei vxo. act.— ſi fortè nomen,& titulum habeat actio, nec iuſta ſit tam ad præſcriptis verbis actionem, quàm ad eam, n lunn un cauſa dubitationis, vt contra receptam vulgò opi- quæ datur ex contractu, æqusè referri poteſt. Nec ſa- di Hnita nionem arbitramur. Hinc Vlpia. eã actionem com- neè parui refert, vtrã nos lectionem ſequamur, cùm Nelane petere ait, non modò cùm nullum actionis nomen ex vulgatiore illa innumerabiles oriantur quæſtio- ünmnalur proditum eſt, ſed quoties illud inuenire non poſſu- nes,& controuerſiæ, quæ hac probatiore recepta, eummt mus. I.x infrà de pręſcript. verb. facit lqui ſeruanda- prorſus cuaneſcunt. Vr cùm quæritur, An pactum aue rum.§. vlt. eo. tit. Et paſsim lureconſulti quoties am- adiectũ ſtip ulationi nõ rantùm inſit eigẽ, ſed actio- enüoder bigunt, an ex locato, aut vendito, aliave actio com nem etiã ex ca deſcendentẽ informeteItem, an ſicut Aianahe petat,& verentur ne certam actionem inſtituendo pactũ informar, ita etiã ſtipulatio cõtractui adiecta? dan 1 in captionem incidat litigator:reſpondent melius, X& aliæ ſimiles: quas qui copiosè tractatas videre,& Pen adc tutius, vtilius, commodius eſſe, vt præſcripris ver- otio abuti cupiet, aliorum commentarios adeat. 6 verhism bis agatur, quaſi extra omnem aleam is ſit qui itia Vtputa poſt diuortinm. Tribus exẽplis docet Vlpia. rmach agit, quicunq; contractus initus qualecunque, aut pactum, quod ex continenti ſubſecutum non eſt, Tuus emd negotium geſtũ ſit. Inaturalis.§. pen.l. ſi gratuitam. ex parte actoris non ineſſe, neque ad agendum va- ſalunlig J. ſi apud.l.fogaſti l. Titius. infra de præſcr. verb. Et lere. Primum eſt, cuùm diuortio iam facto conuenit, 1 coalultt 4 hac ratione adducti cõtendimus, nulla actione, cui vt dos ſtatim reddatur, legitima dilatione non ex- eineui go9 proprium nomen inditũ ſit, hanc agendi formã ex- pectata. l. 1.§. exactio. C. de rei vxor. actio. hoc enim dan gui pactum, alir deßni

agi nẽ 8 n0 poterit Ruluse — econtractus, conſenta. Ompetat actio cumlne
tätum naſceretur Pot.
incipalis eſt, vna tan
tum
accellorium, duplex-on 1
hoc reſpõſum volumus ut negotio, quis expetti
In Tit. de Pactis.
pacdtum, quod in contrahendo matrimonio,& dote conſtituenda appoſitum valet, 8 meliorem reddit mulieris conditionem. l. de die. infra de pactis dot. hoc caſu ob ſuprà ſcriptam rationẽ inutile eſt. Sed num hæc pactio ſaltem proderit ad replicationem,
vt ſi muliere ſtatim petẽte, excipiendo alleget ma-
ritus, ante annum non rectè peti? Replicate poſsit mulier, quòd pacto ſublata ſit ea dilatio. Quæſtio- nem facit, quòd cùm pactus ne peteret, poſteà con-
uenit vt peteret, Paulus ſcribit, exceptionem prioris pacii, poſterioris replicatione elidendam eſſe. l. ſi
vnus.§. padus:infrà eo. Nec in propoſita ſpecie diſ-
ſmilis apparet ratio. Quidam arbitrati ſunt, ante
legitimum tempus ipſo iure actionem nõ compe- tere: ideoq́; nullam exceptionem eſſe, quam clidat
replicatio. De quo ſanè non conuenit inter eos, qui punc locũ ante nos interpretati ſunt,& pleniorem diſpurationem res exigit, quàm quæ huic argumen
to conueniat. Certe Oratorem quendam vt impe- ritum iuris ridet Cicero: qui cùm à Prætore iudiciũ
75
greſſu contractus facta eſſe, quæ contractui ipſi non repugnant, ſed connexam potius cõtractui cauſam habent, illumq; reſpiciunt:cõtenditq́; apud veteres linguæ Latinæ authores ingreſſum, ſiue ingreßsio- nem id dici, quod digreſsioni contrariũ eſt, quodq́; ad propoſiram materiã pertinet. Mihi autem curio- ſius id excogitatũ(pace tanti viri dixerim) quàm ve- rius dictũ videtur. Nec arbitror quenquam hoctem pore vel mediocris eruditionis literatorem eſſe, cui facilè perſuaſurus ſit, ita ingreſsionem accipi in eo Ciceronis loco, quem ſententiæ ſuæ confirmandæ gratia profert ex Orat. ad Brutũ. Adde, quòd ſi hu- iuſmodi interpretatio admittatur, inepta erit, atque inſulſa hæc ratio, nec ſatis cũ præcedentibus verhis coherebit. Ego igitur craſsiore Minerua potius hæc verba accipienda eſſe exiſtimo, vt ca pacta legẽ da- re contractui intelligantur, quæ iam inde ab initio contractus fiunt. Eademq́; eſt ratio corũ, quę ſtatim poſt contractum ſubiiciuntur, nec aliud ſenſiſſe Iu- reconſultũ opinor. Nã particula, Idſt, non definit
in hoc loco(vt credidit Alciatus) ſed paradigmatica eſt,& frequentiſsimè ſolet exẽplis deſeruire: vt cum ...—„ N paulò pôſt idem VIp-ait, Pacla in perſonam eſſe, cum paciſcor, ne à perſona, id eſt, ne à Lucio petam. Idêmq;
vtilem ei eſle. Non euim verbis nomen proprim tis verbis agere dicimgn
poſtularetur, eius Peennia nomine, cuius nondum veniſſet dies, inſtabat vt reo exceptio daretur, cuius pecuniæ dies fuiſſet,&c. Verùm hoc non ita valde mihi videtur ad rem, de qua nunc agitur, pertinerc.
ita agere, vt quod faci
ur, vel abſq; vlius cew
nodo& hodie moriy
actiones inſtitui ſola
um deficit nomẽ ach rel cum quis de nomin nominis expreſsio frau t quod dictum eſt, Def. vtiliter agendum, Kc. non de hac ciuili, ſed in et, quã& ſubſidiariam ri fupra admonuimus. ulli obiiciunt, verbum loco, id eſtextendit ſi- ducit(vt ipſi interpre- contractu conuenic.
Ir, nõ ideo tamen com-
dum verbis non poſle
conſtat. Huc accedat,
icibus non, nformqt, d verbũ ab aliss quo- duSIPDomponius. 2
6.C. de rei vxo-act.
u m m a eaff,
tionem, qua d referti potett
Nam ſue obligationem, atque adeo actionem di- uortio facto natã eſſe, nec obligationi, ſed exactio-
ni tantummodo tempus addiici dicamus, ſiue nul-
lam ante legitimum tempus actionem competere,
æquè inualidum, ac inutile hoc pactum reperietur, cùm obligationem ex lege deſcendentem augeat. Lex enim maritum non niſi elapſo anno obligat, & cogit ad reſtitutionem dotis. Nec mirãdum eſt,
pactum, cuius ſuprà mentionem fecimus, ex parte
acdtoris ineſſe,& ad replicationem valere: cùm hoc
nullius momenti eſſe dicatur. In pacto enim priore
non ius aliquod, ſed factum verſatur, valèrque tan-
tum ex conuentu, non legis confirmatione: quare alterius pacti replicatione, quod licet paris alioqui virtutis,& poteſtatis ſit, tamen quod poſterius eſt,
facilè tollitur. Pacta igitur conuenta ſi ex interual-
lo ſubſecura ſint, nullo modo inſunt: ne ad replica-
tionem quidem, vt maiorem, quàm ex lege eſt,
obligationem reddant. Quod vtique vires habente Pacto, ſaltem effectu,& ri ααμν futurũ eſt. Exce-
ptio enim, quæ mulieri petenti dotem ante tempus obiicitur legitima eſt, pacti conuenti non item. Al- terum exemplum eſt: Conuenit inter tutorem&
pupillum, ſinita fortètutela, vt pro pecunia pupilla-
ri, quam ceſſaret reddere, vſuras præſtaret centeſi-
mas: cùm ad tam graues vſuras lege non teneatur, niſi pecuniam eam in ſuos vſus conuerterit: Eadem enim ratio, quæ& in ſuperiori caſu, efficit, vt ex ca conuentione non naſcatur actio.
Ea enim pacta inſunt. Ea pacta legẽ dicere contra-
ctui dubiũ non eſt, quæ tum à nobis interponũtur,
cùm ad contrakendũ ingredimur: idq́; ſenſit Vlp. his verbis, meo quidem iudicio, nec video quid in- commodi habeat iſta interpretatio: damnat nihi- lominus ear Alciatus his argumentis Quia ſi in-
greſſum(inquit)pro initio acciperemus, fallum eſſet
Iuriſconſulti dictũ, cùm ea quoq́; mſint, quæ ex in-
continenti poſt contractũ fiunt. Item hoc ſenſu non
declararet quid ſit, Legem contractui dare, quod ta- men hic definire viderur: itaq; cõminiſcitur in in-
apud veteres conſultos ſexcentis in ſocis obſeruare licet. l. qui liberis. infrà de vulg. l. pen. infrà de annuis leg.tametſi variant exemplaria. 1.3.§. ſaltus. infrà de
acq. poſſ. iſi ex cauſa. in prin. infrà de mino. l.3z. infrà
de excep. l.z. infrà de ſupellect. leg. ſvlt. infrà de lib. cau. l. cũ eo. infrà ad leg. Iul. pecu. in Codice Theo-
doLtit. de contrah. emp. l.vlt. C. de dona. Perinde er-
go intelligenda erunt hæc verba, ac ſi ita ſcriptum eſſet, Ea enim pacta inſunt, quæ legem contractui
dant: veluti quæ in ingreſſu contractus facta ſunt.
Cæterùm quòd pacta legem dare dicantur, mirari deſinet, qui Ariſtotelem legerit ad fi. liba. Kheto. ita loquentem, 58 rurHiuy, ouο. os, 2 Apoc. 1.αᷣ 0 2½ LKa, 2 e³⁸επσαι σν*(ʃ6ειο xUp:or:?¹ T vε,μμιι a †„6- oy us Siac.*, 5XG& A08 vb οςν πιέ ε ε.& e 5Suc
1 2„„. 4. 3 1½ ει s, A⁴ιοε 9 Hi K, T8G r6£μ☚ Arα‿τεε 2773) 2Ae-
r τνπλ ονπηαιòeꝙm,m0Oᷣd ror,, A 2u⁴οιια εμ τπαε αμιεν ra. e Axuory„ μρωέκ drüpnn aſ à πρρ eν Qν̈ eela Ar0 ν. MWdem reſponſum ſcio. Tertiùm exemplum affertur ex Papiniano, cùm poſt emptionem perfectam pa- tus eſt emptor cum venditore, vt Romam eat, vel quicquam aliud huiuſmodi faciat, quod extra na- turam contractus ſit. Nam quæ ad naturam, ſiue ſubſtantiam venditionis pertinent, ſi de his aliquid conuenerit, etiam ex interuallo, talis cõuentio con-
tractui ineſſe dicitur, eaque ad agendum efficax eſt.
Sed quo dilucidius, ac diſtinctius hæc tradantur, ſciendum eſt, Pacta nonnunquam interponi de his rebus, ex quibus ſubſtantia venditionis conſiſtit, vt de pretio augendo, vel minuẽdo. Verbo enim Sub-
Kantiæ, Vtitur Papinianus, exprimere volens id, ſine
quo non poteſt conſiſtere venditio. l.pacta conuen- ta. infrà de cõtrah. enip. Vlp. noſter Græco vocabu- lo aliàs vſus, quod eſt sei*l. in emptionibus. eod. tit. hic Latinè loqui,& naturam, quàm ſubſtantiam dicere maluit: Ciceronem videlicet imitatus, agud quem ca vox pro si, non pro cuꝛe vſurpatur: vt meritè notatum eſſe à nonnullis Quintilianum appareat, qui elſentiam dixerit„aliam dictionem
G 2.

76 G ſpondeat Latinam eſfe negans, quæ illi Græcæ relponde
8 non conti- Aliquando fiunt pacta de his, ex quibus Lon s,vt ſi venditor paciſcatur
ſtit Iubſtantia venditionis, vt f 38 cum empore, vt inſulam ædificet, vt r icjthaton Romam, vel vt certo modo alter alteri o 88 baci Hæc Papmianus Adminicula emptionis, dur afl interpretes Accidentalia,& naturalia appel aiſa d.Lpacta conuenta. His præcognitis,ita mihi di 111-
aendum videtur ex Vlpiani, Papinianid; ſenten- tia:vt ſi quidem extra naturã ſiue ſubſtantiam ven- ditionis aliquid conueniat, idq́; ſtatim inſit vendi⸗ tioni: talis conuentio, non modò ad exceptionem proſit, ſi detrahat contractuiverum etiam ad actio- nem, ſi adiiciat. Si verò poſt venditionem contra- Kam, referre Papinianus ait, an pactum detrahat aliquid emptioni: vt ſi conuenerit, ne de dupla ca- ueat venditor, ad quam cautionem in his emptio- nibus, quæ mancipi ſunt, vt Varro,& Plinius aiunt, vel vt Vlpianus ait l. emp:ori. infrà de euict. in em- ptione rerum prerioſarũ tenetur venditor: an verò adiiciat, vt ſi cõuenerit, ne vẽditor nuda promiſsio- ne caucat, ſed cũ fideiuſſore: priore caſu pactũ con- tineri contractui, cùm venditor eo non agendo, ſed excipiẽdo iuuetur: pacta enim quandocunq; inter- poſita ex parte rei inſunt: poſteriore caſu non ineſſe cõtractui ideo Papinianus ſcribit, ne alioqui empto- ri aduerſus venditorem ex pacto detur actio. Keli-
uum eſt, vt de his pactis diſpiciamus, quæ ex eodẽ contractu ſunt(vt Vlpia. loquitur) id eſt, quæ ſuper pretio interponuntur, vel alia re ſimili, ex qua con- tractus ſubſtantia cõſiſtat. Et ſatis liquet, ex hoc lo- co ea pacta ſemper ineſſe videri, quocũq; fiant tem- pore,& non ad exceptionem modò, ſed etiam ad actionem eſſe vtilia: quod quemadmodum acci- piendum ſit, vberius mox tractabimus.
Propter candem regulam Hac regula conuincitur, falſum eſſe, quod vulgò receptum eſt, Pacti vocabu- lo omnem cõtractum& conſenſum duorum ſignificari: nam alioqui falſa eſſet, cùm ex venditione, locatio- ne,& aliis huiuſmodi contractibus actionem naſci conſtet. Cæterùm quia præceptores quoſdam meos extra rem(vt fit) pleraque de hoc verbo Regula, in hunc locum annotaſſe memini, ea re admonitus ſum, vt noſfram quoque de eo verbo ſententiam hic adſcriberem: quam etſi confidam auditoribus, ſectatoribũſque noſtris probari, quibus ab hinc ferè quinquennium oſtendi longè latéq; à vero abeſſe, quæ cæteri hac de re adhuc memgriæ prodiderant: tamen cùm viderem, Alciatũ celeberimum noſtræ tempeſtaris lureconſultum lib. 5. Parer. cap.a. diuer- ſam à noſtra ſententiam amplecti, cuius auctoritas fortè maxgis, quàm rario, nonnullos mouere poſſet: ego, qui meus de ea re ſit ſenſus, paulò intempeſti- uius expromere,& cum ſtudioſis cõmunicare ma- lui, quàm eius cauſæ, quæ(niſi fallor) ad commu- nem ſtudioſorum vtilitatem non minimùm ad no- ſtram exiſtimationem nonnihil pertinet, defenſio- nem,& patrocinium, omittere. Cardo autem quæ-
ſtionis totius Vertitur in interpretatione Pauli ver- borum„quæ in initio tractatus de Diuerſis regulis iuris antiqui in Vetuſtis, hisq́; caſtigatioribus libris ita legun tur: Per regulam igitur breuls rerum narratio traditur,&, vt ait Sabinus, quaſi cauſæ coniettio eſt. Cum in aliis legatur, Cauſæ cõiunctio, nullo ſeniu.
quandam narrarionem
Franc. Duarem lu riſconl.
Igitur, Cauſæ coniectio, verbum forenſe eſt, quod olim Romæ in iudiciis protritum ac peruulgatun fuiteidcirco Sabinus docere volens Regulâ breuem tradi eorum, quæ prius iu- re conſtituta ſunt, eam ait cauſæ con lectioni ſimi- lem eſſe. Nihil autem aliud eſt, Cauſam coniicere, quàm cauſæ argumentum Iudici, apud quem agen da eſt, breuiter, ac ſummatim exponere:& hæc bre- uis compendioſaque narratio. Cauſæ coniectio eſt, cui Sabinus regulam cõparat. Aſconius Pedianus Ad. III. Ciceronis in Verrem: C õperendinatio eſt ab vtriſque litigatoribus inuicem ſibi denuntiatio in perendinum diemmanque cùm in rem aliquam agerent litigarores,& pœna ſe ſacramenti peterent,
poſcebant Iudicem, qui dabatur poſt trigeſimum
diem: quo dato deinde inter ſe comperendinum
diem, vt ad iudicium venirent, denuntiabant: quo cùm eſſet ventum, antequam cauſa ageretur, quaſi per indicẽ rem exponebant, quod ipſum dicebatur
Cauſcæ coniectio, quaſi cauſe ſuæ in breuc actio. Ci-
cero ad Herenniũ lib. 2. verba legis Duodecim ta-
bularum recitans: In comitio, aut in foro ante me-
ridiem cauſam coniicito. Eadem referc Gellius lib. 17. cap. ĩ. Afranius cauſam coniicere hodie apud te volo ambône adeſtis? profuturos arbitror. Idem
Gellius lib. 5. cap. Io. Et cùm ad Iudices coniicien-
dæ, conſiſtendæq́ue cauſæ gratia veniſſet, tum Pro- tagoras ſic exorſus eſt,&ꝙꝭ. b
Adeo autem in bonæ fidei iudiciis pa- ctiones poſteà factæ, quę ex codẽ ſunt con tractu, inſunt: vt conſtet, in emptione, cęte- riſq; bonæ fidei iudiciis, re nondum ſecuta poſſe abiri ab emptione. Si igitur in totum poteſt, cur non& pars eius pactione muta- ri poteſt? Et hæc ita Põponius lib. c ad edi- ctum ſcribit. Quod cùm exparte agentis, pactio locum habet, yt& ad actionẽ profi- ciat, nondum re ſecuta, eadẽ ratione. Nam ſi poteſt tota res tolli, cur non& reforma- ri,vt quodam modo quaſi renouatus con- tractus videaturquod non inſubtiliter dici poteſt. Vnde illud æquè non re probo, quod Pomponius libris lectionum probat. poſſe in partem pacto recedi ab em ptione, quaſi reperita pacti conuentione. Sed& cùm duo hæredes em ptori extiterint, ſi véditor cum altero pactus eſt, vt ab emptione recede-
retur, ait Iulianus, valere pactionem,& diſ-
ſolui pro Patte emptionem, quoniam& ex alio contractu paciſcendo, alter ex hæ- redibus acquirere ſibi exceptionem po- tuiſſet. Vtrunque ĩtaque placet,& quod lu- lianus,& quod pom pomus ait.
De pactis, quæ poſt contractã emptionem extra naturam ipſius interponuntur, dictũ eſt, iam de his
nacwein clpit, quæ ex codem contractu ſunt, id eſt, quæ ipflus contractus naturam, ſiue ſubſtantiam
8 5 tepiciunt.
8 gobenpuonc. uügeanlt gactum) cer Lienim haür hurarh mult um urn potel mabhwintegral wnemnlzinf ratswwtolliſe dimralareconl
4 1
Cum mnitä co.l
Luii maaj denendolum ot frhus tum ver vaphorum di hei parna lun gabs kec dlönug kgitor leyruniull 4b dlt dt tenouatz wohe Getman Aaniggiras ſtu giu Rrpei an maxime ſodonincomg dhociun vls

lect
ac pernen dh olens Regu MAanun
ue 1 d ſacr ken dlorr 1 ame 4 ab nuj pexeten
ſe ſuæ in breuc actio Ci tba legis Duodecim u. ¹0, aut in foro ante me. ladem refert Gellius lb.
coniicere hodie apudi
futuros arbitror. lden nad ludices coniicien- ratia veniſſet, tum Dy
; fidei iudiciis pa eex eodẽ ſunt con
in emptione, cęete-
re nondum ſecuta Si igitur in totum Us pactione muta- onius lib. ad edi- Nex palte agentis adactionẽ ptoſi adẽ rationc. Nam non& teforma- ſi renouatus con- m inſubtiliter gici on reprobo⸗ quod num probat: po emptione, qua benf&cum duo nt, ſi vẽditor cum
In Tit. de Pactis.
reſpiciunt. Et in primis traditur regula, Tales con- uentiones cõtractui ineſſe, non modò ex parte rei, yt exceptionem:ſed ex parte etiam agetis; Vt actio- nem pariant Hanc regulam adeò veram eſſe ſcribit Vlpianus, vt conſtet, conuentione poſteà facta, ab emptione recedi poſſe: puta ſi conuenerit, vt res ſit inempta. Quæ enim conſenſu contrahuntur, con- trario conſenſu diſſoluuntur. 5.vlt. quib. mod. tol. oblig Inſtit.liprout. infrà de ſolut. Hoc accipe,mo- doò res ſit integra, id eſt neque merx tradita, neque retium ſolutum ſit. Nam hoc caſu pactum con- uentum ad reſoluendam emptionem non ſuffice- ret, niſi in integrum reſtitutis jis, per quæ effectum cſtvt res integra non eſſet. lab emptionc. infrà co. 1... C. quãdo lic. ab emp. diſce. Quæret aliquis, Cùm hic lureconſultus generaliter loquatur de bonæ fi-
Sdei iudiciis, an quod dictũ eſt, in depoſito quoque,
& commodato locum habeat, quæ non conſenſu, ſed re contrahuntur? Sed hæc quæſtio inanis,& fri- uola eſt. Nam neque depoſitum, neque commoda- tum vllum dici poteſt, donec res tradita ſit. Fruſtra ergo quæritur, an nuda pactione,re adhuc integra, à depoſito aut commodato recedatur.
Si igitur in totu poteſt. Argumento probat Vlpia.
Si poſt emptionem(exempli gtatia) conuenerit vt
b augeatur pactum„hoc pactum ad actionem profi-
cete. Si enim pacto conuento totus contractus re- ſolui poteſt, multò facilius pars eiuſdem, puta pre- tium mutari poteſt. Quod eſt accipiendum, dum res adhuc integra ſit.l.pacta conuenta. infrà de con- trahen. emp. l.z. infrà de reſcin. ven. Et hoc caſu con- tractus non tolli, ſed renouari, ſeu reformari paſsim
dicitur à Iureconfultis. l/ ſi vnus.§. quòd ſi non vt
totum. infrà eo. l.ſi id quod. infrà de reſcin. vend.
Quaſi repetita pact conuentione. Locum hũc val-
de mendoſum offendimus in omnibus ferè exem-
plaribus, tum vetuſtis,& manu ſcriptis:tum iis, qui
typographorum opera excuſi ſunt In Norico legi-
tur, Repetita partis emptione. Ex quibus verbis vix
vllum poſsis rectum& idoneum ſenſum elicere.In aliis vulgò legitur, Pacti emptione. Vt credibile ſit, ſcriptum fuiſſe ab Vlpiano, Reperita pacto emptio- ne. Id eſt renouata. Allũ codicem peruetuſtum vi- dimus, à Germano Colladonio, humaniſsimo viro,
& antiquitatis ſtudioſo, nobis oblatum, in quo vno
ita legitur, Repetita pacti conuentione, quam nos Iectionẽ maximè probamus. Etſi enim reperita em- ptio non incommodè dicatur, quo verbo etiam ali- bi Põponius vſus eſt.l.z. infrà de reſcind. vẽd. tamen
haud ſcio, an ea lectio aptius huic loco conueniat.
Dicitur autem repetita conuentio, quaſi retrorſum petita,vt pretium, de quo poſtea conuenit, eo tem- pore conuentum videatur, quo venditio contracta eſt. Nà& repetita dies non abſimili forma loquen- di crebrò apud iuris aucores reperitur, vt Budæus noſter iamdudum admonuit. Porrò pacti conuen- tio vox inſolens nõ eſt, ſed iiſdem luris auctoribus perquaàm vſitata. l. ſi neceſſarias. infrà de pig. actio. I. in his.§. Imperator. infrà de ſolut. 1.z.& 4. C. de
vfur.. debitum. C. de remiſ.pign. cum aliis ſimi.
Prætor ait: Pacta conuenta, quæ neque dolo malo, neque aduerſus leges, plebiſci- ta, ſenatuſconſulta, edicta, decreta princi-
127
pum, neque quo ftaus cuiquc eorum fiat,
facta erunt, ſeruabo.
Romę priſcis tẽporibus ex pactis conuentis nul- la dabatur actio, nec vlla lex erat, quæ quẽquam ad id, quod promiſerat, præſtandũ cogeret: quod ſuprà Senecæ, ac Ciceronis auctoritate comprobauimus. Venditio autem, locario,& ſimiles contractus; legi- bus non erant incogniti, ſed iure ciuili eorum ob- ſeruatio erat neceſſaria: nam& ciuilis dicitur, quæ ex illis competit actio. Cæterùm quoties actione opus non eſſet, ſed exceptio, ac defenſio agenti op- poſita ſufficeret, promiſſor, quã dederat, fidem præ- ſtare cogebatur:non quòd legibus id conſtitutum, ſed quòd natura,& æquitate ſuadẽte in mores per- ductum fuiſſet. Pretor igitur cùm actiones ex variis cõtractibus, ac negotiis, partim iure ciuili proditas, partim ex propria ipſius iuriſdictione comparatas daturum ſe proponeret, nullam ex pactis cõuentis ſe daturum, ſed tantùm ea ſeruaturũ edicit. Ex qui- bus verbis colligere non poſſumus, Prætorem vim & poteſtatem pactorum augere,& actionem ex eis dare voluiſſe: quomodo perperam intellexerunt ea verba, qui putarũt hoc edictum ad omnes contra- ctus,& cõuentiones pertinere. Cùm enim ait, Serua- bo, illud demum promittere videtur ſe effecturũ, vt pacta ſuam vim, qualis videlicet antè fuit, obtineãt: nõ vt maioris ſint, quàm prius auctoritatis. Hæc eſt inſignis illa difficultas, quæ Bartolũ vſq; eò contur- bauit vt fateri non erubuerit, hunc locũ à ſe, prę ni- mia eius obſcuritate, non intelligi. Verùm obſcuri- tas(vt Sextus Cæcilius quondã Phauorino reſpon- diſſe fertur)non culpæ ſcribentis aſsignanda eſt, ſed inſciriæ non aſſequentis. Ex his verbis edicti anno- tandum eſt, pacta, quæ dolo malo fiunt, non conti- nuò etiam contra leges ficri. Dolus enim iure ciuili vetuſto non niſi certis in cauſis vindicabatur, vt à
nobis diſputatum eſt in co libro, quẽ De in litem
iurando, iudiciisq́; bonæ fidei& arbitrariis ab hinc ferè biennium in lucem emiſimus. Aliorum edicti verborum explanatio per totum tractatum ſic dif- fuſa eſt, vt ſi quis omnia huc congerere velit, ad eius interpretationem facientia, nihil eorum omiſ- ſurus ſit, quæ ſub hoc titulo continentur.
Pactorum autem quædam in rem ſunt, quædam in perſonam. In rem ſunt, quoties
generaliter paciſcor, ne petã In perſonam,
quoties ne a perſona, id eſt ne à L. Titio pe-
tam. Vrruùm autem in rem, an in perſonam
pactum factum ſit, non minus ex verbis, uam ex mente conuenientium æſtiman- dum eſt. Plerunque enim(vt Pedius ait) perſona pacto inſeritur, non vt perſona- le pactum fiat, ſed vt demonſtretur cum quo pactum factum eſt. Hæc diuiſio pactorum ſatis perſpicuè hic expli- cata eſt:vt tamen iis ſatisfiat, qui prima Iuris ciuilis elementa, ac vocabula artis propria nondum planè norunt, in quorum gratiam hæc potiſsimùm ſcri- bimus, negligenda nobis nõ videtur eius interpre- tatio. Mos igtur loquendi vererum Iuris auctorum
G 3

4—————* ————“““—— 8— .—— 4— 1———
78
Ment con-
trahentium
ma gis qud Qη
verba ſbe-
Randa.
Xaliar ad-
ſhuere.
eſt,vt quod generaliter,& ſine perſonaæ expteſsione fit, id in rẽ fieri ab ipſis dicatur. Sic actiones, exce- ptionèsq; in rem ſcriptas, interdicta in rem conee. pta, nũtiationem operis noui in rern fieri legimus. j. merum.§. vlt. inſra de co, quod metus cauſl.² 14. §. vlt. infrà de doli excep. 1§vlt. infrà de interdic. Loperis. infrà de oper. noui. nunt- Cùm ergo quis generaliter paciſcitur ne rem petat, nec perſonam nominat, à qua petiturus non eſt, in rem pactum dicitur conceptum eſſe.In perſonam vcrò, cum ex-
primitur certa perſona. Nec inutilis eſt huiuſce di-
ſtinctonis cognitio. Nam pacta in rem concepta omnibus profunt, quorum obligationem diflolu- tam eſſe, eius, qui paciſcebatur interfuit. 1.& hæredi. §.vlt. infrà. In perſonam autem ei duntaxat cum quo pactum factũ eſt. l. ſi vnus. 5. ante omnia- inffaà.
Ex mente conuenientium. Mens,& voluntas con- trahentium magis, quàm verba, ſpectanda eſt. Quæ ſi tacitis nobis intelligi poſſet, vt inquit Cicero, ver- bis omnino nõ vteremur. Itaque videndum eſt, qua mente, quòque conſilio adiecta ſit pacto perſona, vt perſonale id ſit, an reale intelligatur. Id autem ex variis argumentis, ac cõiecturis colligi potelt. Qui- bus ceſſantibus à verbis minimè recedendum eſſe viderur. l. qui in futurum. infrà eo. Sed cùm incer- tum eſt, quibus verbis paciſcentes vſi, fuerint,& an expreſſerint perſonam, nęcne(ſæpe enim contingit, vt teſtes verborum non ſatis recordentur) præſu- mendum eſt, in rem magis, quàm in perſonam eſſe pactum: quoniam(vt Ceſſus ait.) plerunque tam hæ redibus noſtris, quàm nobiſmetipſis cauemus. l.li pa- ctum. infrà de probationib.
Dolo malo ait Prætor paqũ ſe non ſer- uaturum. Dolus malus fit calliditate,& fal- lacia:&(vt ait Pedius) dolo malo pactum fit, quoties circunſcribendi alterius cauſa aliud agitur, atq; agi ſimulatur. Sed ſi frau- dandi cauſa pactum factum eſſe dicatur, nihil Prætor adiicit. Sed eleganter Iabeo ait, hoc aut iniquũ eſſe, aut ſuperuacuum. Iniquum, ſi quod ſemel remiſit creditor, debitori ſuo bona fide, iterum hoc conetur deſtruere. Superuacuum, ſi ipſe deceptus hoc fecerit: ineſt enim dolo& fraus. Siue igitur ab initio dolo malo pactum factum eſt, ſiue poſt pactum dolo malo aliquid fa- ctum eſt, nocebit exceptio propter hæc verba edicti, Neque hiat.
Quod Prætor in edicto ait. Quæ neque dolo malo: interpretari volens VIpia. quid ſit dolus malus, hic explicat: de cuius definitione inter veteres non con — Caius Aquilius Gallus aliquando rogatus à Saeowiteerieaepehie de
b agitur, a ulatur. Idẽ Paul. lib. i. ſent. tit. 8. Verùm hæc definitio proba eſſe non videtur quod tam ſimulatio abſque dolo malo, quàm do. lus malus abſq; ſimulatione eſſe poſsit. Er hoc ar- gumento Antiſtius Labeo aduerfus Seruiũ Sulpi- tium vſus eſt, cùm tamen paulò adſtrictior fucrit
Franc. Duareni luriſconſ. Sulpitij, quàm Aquilij deſinitio. J.t. infrà de dolo. Si-
cut& hæc Pedij, Quoties circunſcribendi alterius cauſa aliud agitur, ac agi ſimulatur. N am Aquilius apud Ciceronem circunſcriptionis non memimt, quanquã ita cenſilſe eum non dubito, vteunq; pa- rum cjocutus ſit. Huic definitioni nò diſsimilis eſt
8— 8 4 8— 4 4 ea, quàm ſcitè admodũ tradit Moſchopolus in He-
ſiodum, JLé&οec μνννᷣQηs 1, 1 Kœr r nereoueev. Sed nulla harum definitionũ eſt, quæ in
Labeonis reprehenſionẽ non in currat, cõtendentis, dolũ citra ſimulationẽ vllam admitti poſſe. Quod longè veriſsimum eſt. L.lege Cornelia. infra ad leg. Corne. de ſicar. cũ ſimil. Non tamen ideo contem- nenda eſt iſta(vt ſic dicã) ſimplicitas, qua homines
in arte dialectica præcellentes definiendo vſos eſſe
videmus, quæ qualis qualis eſt, vim fortè nõ mino- rem ad docendũ, quam aliorũ ſubtiles diſputatio- nes habet. Quod enim de M Var. Gel lib.I. c. z5. idẽ
de hiſce noſtris dici poterit, nõ fuiſſe ſcilicet eis cu-
ræ, vt ſuperſtitiosè legibus artis inſeruirent, ſed eo-
genere demonſtrationis cõtentos fuiſſe quod Greci ruxu,ν ένονραρνe magis, quàmm εu vocãt. At La- beo, cui nõ modò acre, ſed moroſius etiam, ac ſub. triſte erat ingenũ, diſciplinarum liberalium præſi- dio fretus, in quibus aliquanto exquiſitius cæteris verſatus fuiſſe dicitur, quæ ab aliis rudius,& ſimpli- cius tradita fuerant, ſubtilius tractare, ac(vt Pomp. ait)multa innouare inſtituit. l.z. de orig. iur. Gellius lib. 13 c.xo. Tacitus lib. 3. Dolũ igitur malum definit Labeo omnem calliditatem, fallaciam, machinatio- nem, ad circumueniendum, fallendũ, decipiendum alterum adhibitã. Quæ definitio probatur Vlpia- no,& minus quam reliquæ, cauillationibus expoſi- ta eſt. I.. de dolo. Hunc dolum à pacto cõuento, at- que adeo ab omni conuentione,& contractu, pro- cul abeſſe oportet: cùm ne leges quidem ſeruandas eſſe dicat Ariſtoteles, que latoris dolo malo condi- tæ ſunt. Eius verba hæc ſunt lib. I. Rhet. æπĩ̃ά)a ei Ta⁵ 99„éui dy un 5% b0 4 vei O G Ti AX ‿arA rdοανιοι 7165 Hos 46eha. J.ε⁷ν ²1 Se, ra⸗ ⸗ 22ν6 Aς A va ιον. 479Sr& A peeulic ³☛½ ſ JaS hc. Ssy ro due Mleov, ᷣ᷑‿/ co Ireets repor„ A& 7„9 Tiuxrον εν 91 Alagpé a] 27 4ed,d 7 Av νκ. Msunds S 4.ru„Hiuαs Pipyorταν 2aa eν εσν⁴νενννμ‿ᷣειέwv.
De contractibus tum bonæ fidei, tum ſtricti iu- dicijim quibus interuenit dolus, præter ea, quæ iam à nobis exerunt, quædam alia fortaſsis lectu non indigna propediem edituri ſumus. Cæterùm quod Paul. Caſtren.& ali] plerique de contractibus ſimu⸗- latis annotarunt, non ita difficilem explicationem habet. Cùm enim de contractu ſimulato iuris au-
ctores loquuntur, eum intelligunt, qui contrahen- tium conſenſu& voluntate ſimulatur ſine cuiuſ-
quam dolo malo, cùm dolus in volentem non ad- muraoewel ſi de voluntate contrahentium pro mutuo, vel pignore, in inſtrumento ſcribatur em- Pn„Tuarfinis irnerator vſuras ex mutuo ve- ut rei vendit jat. I. s l æ fructus capiat. l. emptione. C. plus al. quo agitur. cap. ad noſtram. de emp.& vend: . 1 1 4 14. cap. illo vos. de pign. Aliud exemplum adduci po-
teſt 36 Caio Cum dicis gratia loco numerationuis pecu- Did ne, Menit. Sæpe(inquit)ad hoc commoqätur pecu- niæ, vt dicis gratia n
zceve umerationis loco intercedant J.4. infrà commod. Quorum verborũ obſcuritas cum n08
3 SEgoer A*ᷣ 0% Dexs 4.
Qual efu
rit Labn⸗ nis in geni
dauu liam ihi ſa ulèr uyn 6
jau ſir
7,e 5 4 de quo lobgis om
Jhuins quogu- wemiitl 2 ifalorante no bocafde pec ſ un A per ümu alaqe locusi minellg pote Kole commo⸗
nlſfrudan Ww aonetiam darhnabis 1 nth her add
ſdelziofaa
ſille Labeo ai baccipias 39 cous facit, tlperuacat th cbum G vr daudem h tey conylecdat dun nellgr rheriui tau

In Tit. de Pacfis. 29
nos aliquando mirum in modum exerceret, memi- ni conſultum à nobis Gulielmum Budæum ſingu- Iaris eruditionis virum(cuius tum dulciſsima con- ſuetudine fruebamur)reſpondere, neque ca verba à ſe vnquam intellecta, neque apud vllum auctorem Latinum lecta eſſe. Sunt qui eo loco non dicis, ſed dantis potiðs legendum cenſeant, contra omnium exemplarium fidem. Ego verò cum intelligam non veteres modò linguæ Latinæ auctores, ſed Iurecon- ſultos etiam ipſos his verbis vſos fuiſſe, nihil temerè immutandum duco. Cicero in Verrem lib. 7. At- tamen(inquit)vt poſsit ſe dicere emiſſe, Artagatho imperat, vt aliquid illis, quorum argentum fuerat,
nummorum dicis cauſa daret. Vlpia. ſub tit. de Se-
natuſcon. Sillan. in emenda)tis codicibus. I... ad fin. gi fmxit quis auxilium ferre, vel dicis gratia tulit.
Var Gel libcaſis Dici: cau- Idem Vlpia. ſub tit. ex quib. cau. maio. l.5. Zui matu-
d nõ fuiſſe ſcilicet e
autis inſeruirent, ſ
.
ndfül otoe hee es vocãt. Atla
moroſius etiam, ac ſih,a
aarum liberalium prel-i
nanto exquiſitius cætets
ab aliis rudius,& ſimpl
us tractare, ac(vt Dom
tlz de orig. iur. Gellu
lũ igitur malum defm
„fallaciam, machinato-
„fallendũ,decipiendum
nito probatur Vlpir.
cauillationibus expoſ-
um à pacto cõuento, a--
onc,& contraſtu, pro-
eges quidem ſeruandas
toris dolo malo condi-
nt liba. Rhet. a2⸗=u S
4 Aru, 1M' Eara run, 9
„T21 ruu Hiadr Arauasoh,
heashe. Tusr T9 eriin
auru g uſupixlo 14
Jruglec q¹ pyorra- 2
nxæ fdei tum ſtriciiiu⸗ olus,præter ea quæ am alia fortaſdis!
ſa awid fa-„ rofectus eſt, vel dicu gratia cœpit Reipublicæ cau- ga. Fan eſe, Vius profectas eſt, gratia cæpit Reipublice cau
dto rud figmi- 7 in Jicsli arhirrj do Tued ſigmi videtur, de quo tamen liberum iudicãdi arbitrium
ſaabeſſe,&c. Sic enim mihi locus ille reſtituendus
philologis omnibus,& legum ſtudioſis permitto. Plinius quoque Pontificis dicis graria epulantis memioit lib. 28. cap. z. Ex quibus locis, à nemine, ni- ſi fallor, ante nos animaduerſis, apparet, quòd nec bona fide, nec ſeriò& verè fit, ſed perfunctoriè tan- tum,& per ſimulationem, id dicis cauſa factum di-
ci. Itaque locus ille Caij de imaginaria numeratio-
ne intelligi poterit, cuius gratia pecuniæ mox red-
dendæ commodantur.
Sed ſi fraudandi. Quod Prætor in edicto doli tã- rum, non etiam fraudis mentionem fecerit, minus plenè fortaſsis ab eo cautum eſſe videtur, ideòque verba hæs addi oportuiſſe, Neque fraudandi cau-
a&c. l3. infià pro ſoc. Sed nihil iſta adiectione opus fuiſſe Labeo ait. Nam ſi clauſulam hanc de eo pa-
cto accipias, quod quis alterius machinatione de- ceptus facit, ſicque fraudatus eſt, ea proculdubio erit ſuperuacanea, cùm talis fraus inſit dolo, id
eſt, verbum doli, cuius in edicto meminit Præ- tor, fraudem hanc, quia videlicet dolo non ca-
ret, complectatur. Sin pactum fraudandi cauſa fa- ctum intelligas, id eſt, quo quis re, non conſilio aduerſarij fraudatus, ac damno affectus ſit, ſane hic ſenſus à proprietate verborum remorior eſt: quæ
fraudis conſilium omnino ſignificare videntur, li- cet in fraudem fieri re ipſa tantum,& ſine conſilio
rectè dicamus. l. fraudis. infrà de reg. iur. l. inter eos. infra ex quibus cau. maio.§.in fraudem Inſtit. quib. ex cauſ.ma. Vt tamen id ſine veri præiudicio verbis ſignificari poſſe concedamus, talis adiectio(inquit
Labeo) iniquitate non carebit quandoquidem ea
non ſeruari iniquum eſt, quæ inter aliquos bona fi- de, id eſt, ſine dolo placuerunt, tametii ca fortè pa- ciſcentibus noceant. arg. l. dolus. C. de reſcin. vendi. item ſi pretio. cũ ſeq. infra loca.
abſurdeè interpretes colligant, dolo fraudem ineſſe, velut ſpeciem generi,&c. 3 X.„
Quod ferè nouiſsima parte pactorum ita ſo olet inſeri: Cogauit Iitius, ſPopondit Ma- uius. Hæc verba non tantùm pactionis loco accipiuntur, ſed etiam ſtipulationis: ideoq́; ex ſtipulatu naſcitur actio, niſi ſpecialiter
Hinc apparet, quum
contrarium adprobetur, quòd non animo ſtipulantium hoc factum eſt, ſed tantùm paciſcentium. b Moris fuit veteribus, ſtipulationem pactis ſubii- cere, vt ſi minus ex pacto, ſaltem ex ſtipulatione agi poſſet, vt Paulus ait lib. I. Senten. tit. 23. l. pacto conuento. infrà de tranſact. l. duo. infrà pro ſoc. I. Titia.§. vlt. l. pluribus. infrà de verbo. oblig. l. petens. C. de pact. l.item quia.§. vltim. ſupra eod. Proinde obligationum firmandarum gratia ſtipulationes inductas eſſe, idem Paul. ſcribit lib. 5. Senten. tit. 8. Quod adeo verum eſt, vt conſtet, ſtipulationem fe- rè alicuius contractus appendicem,& acceſsionem eſſe,& per ſe ſine alia cauſa inutiliter contrahi. l.2.§. circa. infrà de doli excep. Quod autem dicitur, in nouiſsima parte pactorum: ſic accipere debemus, id eſt, inſtrumentorum quibus pacta conuenta de- ſcribuntur. Nam pactum pro ſcriptura aliquando accipitur, ſicut& ſtipulatio. l.J. ſuprà de eden. Cice. in Partit. orato. Scriptorum, inquit, priuatum aliud eſt, publicum aliud. Publicum, lex, ſenatuſconſul- tum, fœdus. Priuatum, tabulæ, pactum conuentum, ſtipulatio. His ita explanatis, animaduertẽdum eſt, ſuper huiuſcemodi ſpecie dubitatum fuiſſe. Poſt
varia pacta,& conditiones inſtrumento adſcriptas
in extremis tabulis ſubiecta eſt hæc clauſula, æc omnia dari fieri rogauit Titius, ſpopõdit Mæuius. Quæ- rebatur, an his verbis ſtipulationem interpoſitam eſſe ſatis probaretur, vt ex ſtipulatu actio compete- ret? Quæſtionem faciebat quòd cum interrogatio- ne& reſponſiono animum concurrere neceſſe eſt, non paciſcendi modò, ſed ſtipulationem quoque contrahendi, cuius in inſtrumento nulla fit men- tio. Nam ſi caſu fortuito quis me interroget,& ego reſpondeam ei, ac promittam, nec appareat animo adſtringendæ ac firmandæ obligationis id factum eſſe, pactum potiùs, quàm ſtipulatio contrahi vide- tur. Si verò inter partes actum ſit, vt quæ placuerũt, confirmentur ſtipulatione,& mox vno interrogan- te, alius promiſerit: hoc caſu verè contrahitur ſtipu-
latio: idque olim ita fieri ſolitum antiquæ oſtendũt comœdiæ Plaut in Pſeud. Act.i. b
P. Satin eſte ſi hanc hodie mulierem efhicio tibi, Tua vt ſit, aut ſi tibi do viginti minas? C. Jatis ſi futurum eſt p. roga me viginti minas Vi me effecturum tibi quod promiſi ſcias. Foga. C. obſécro hercle P. geſtio promittere. C. Dabisne argenti mibi hodie viginti minas? P. Dabo:moleſtus nunc iam tu ne ſis mihi. Simile huic exemplum in eadè comœdia, Actu. 4. Et quanquàm hæc vera ſunt in dubio, tamen ſi ſuprà ſcripta verba. aut alia his ſimilia, inſtrumenro inſerta reperiantur, VIpia. ait, paciſcentes animum contrahendæ ſtipulationis habuiſſe præſumi, niſi contrarium oſtendatur. b
Et generaliter quoties pactum à iure communi remotum eſt, ſeruari hoc non oportet, nec legari, nec iuſiurandum de
hoc adactum, ne quis agat, ſeruandum
Marcellus lib. z. Digeſtoru m ſcribit. Et ſi ſti pulatio ſit interpoſita de his, pro quibus 1

80 paciſci non licet, ſeruanda non eſt, ſed om-
nimodo reſcindenda.
Hic finiebatur commentarius noſter, caùͦm in lu- cem primùũm exit. Nam ſcholæ, in qus profilcha mur, conſuetudo nobis minime permiſit cœpta commentationem abſoluere, ſemeſtri iam tempo- re, aut eo amplius, in hac diſputatione conſumpto. Nec animus erat his, quæ ſupra ſcripta ſunt, quic
uam impræſentiarum addere, niſi loannes Lucius inſignis vit eruditionis; iudicij, ac probitaris inter togatos Balilicæ Pariſienſis occaſionem mihi præ- buiſet. Cùm enim librum hunc quem denuò for- mis excudendum Typographi poſcebant, cum eo velut ſcriptorum noſtrorum Ariſtarcho libenter communicaſſem, admonuit nos tandem in hoc loco mendum ſubeſſe, quod adhuc vulgò animad- uerſum non ſit. Atque ita hominis in ea re iudiciũ mihi placuit,vt continere me non potuerim, qum cam cmendationem hic adſcriberem. Nam quod hic de legato apud Vlpianum legitur; adeò alie- num eſt à propoſito,& tam malè cohæret cum re- liquo ſermone, vt ingenuè fatear, locum mihi ſuſ- pedum ſemper fuiſſe. Nec me latet interpretatio- nem aliquam adferri poſſe, quæ abſurda omnino non ſit. Verùm ea eruditioribus hominibus,& qui aures tritas habent in notandis lureconſultorum ſcriptis, vix opinor, aut ne vix quidem ſatisfaciet, præſertim ſi lectionem Florẽtinam ſequamur, quæ Aratione Latini ſermonis prorſus aliena eſt. Quod cùm animaduerteret Haloander, locò verbi, legaui, repoſuit legatum. Conſtantinus Harmenopulus Græcus auctor, cuius auctoritati non multum hic tribuo, ſic interpreratus videtur, quaſi Vlpianus di- xerit, nec legari contra ius licet,&c. Sed recefsit ab officio interpretis, ea addendo, atque ſupplẽdo, quæ non ſcripſit Vlpianus, ſi hoc ei propoſitum fuit, vt verba Vlpiani interpretaretur. Itaque noſter Lucius ſagaci admodum coniectura ductus, ita legendum elle cenſet,
Quorties pactum à iure communi re- motum eſt, ſeruari hoc non oportet, nec 8 ligat, cùm nec iuſiurandum de hoc ada- Gtum,&c.
Quxæ lectio eò magis mihi probatur, quòd ligari pactis ac ſtipulationibus homines dicuntur apud Latinos auctores, vt apud Cic. pro Roſc. Comcœ- do. vade& obligatio appellata eſt, vt nos ſuprà in caput primum annotauimus. Pactum autem à iure communi remotum hic accipe, quod Paulus inftà c.28. remotum à re priuata vocat. Nam commune
hic publicum non ſignificat, vt oſtendimus ſub tit.
de rerum diuiſio. ſupra.
AD TIT. XV. LIB. II. PANPDECT. De Tranſactionibus. CA P. I.
— 8 Via,vt ſuprà diximus de pacto, cum quis 8in ius vocatus eſt„aliquando metu in- certi litis cuentus Bt tranſactio, qua à lite
prorſus receditur: ideo ſi actor agere& experiri, opponitur ei exce ptio tranſactio-
.
Franc. Duareni luriſconſ.
nis, quæ eſt litis finitæ exceptio: quæ ſi probetur in continenti conteſtationem licis remoratur, repelli- türque actor, per finem non procedendi vt noſtri modd loquuntur pragmarict 11 foro hoc ſumitur ex c. j. de litis conteſt. in 6 huc pertinet l. Tranſacta. & ſequent. de verb. ſignific. ideo in hac parte Dige- ſtorum, po ce de tranſae nibus diſſerere voluit Iuſtinianus, quibus à lite ipſa omnino receditur: huiũſque tran ſactionis mentio ſit in l. fI. O. de feriis. Pacta, inquit imperator, confe- rant, tranſactiones loquantur. Primò igitur ſcien- dum eſt tranſactionis verbum non ſolum genera- liter accipi, ſed& ſpecialiter. Tranſacta enim ali- uando dicuntur, quæ quoquo modo ad finem producta ſunt, vel tem pore, vel iudicis ſententia, vel aurciurando, vel alio quouis modo. d. l. Tranſacta. & l. ſequenti.de verb. ſignific l. arbitrio. de dolo ma- lo. 1II.§.vlt. ad Senatuſc. Tertull. Specialiter autem ſub hoc titulo tranſactio ac- cipitur pro deciſione rei dubiæ, litiſue incertæ, da- ta, retenta aut promiſſa re aliqua. Ia hoc titulo.& I. tranſacta. C. eod. tit. idem habetur in cap. ſuper eo. extrà eod. tit. Rem autem dubiam intelligimus, de qua, aut iam mota eſt controuerſia, aut aliquando moueri timetur: dummodo abſit manifeſta, atque euidens litigatorum calumnia ſiue vexatio. Nam in euidenti calumnia& vexatione nullus eſt tranſ-
ſt tractatus præcedentes ‚de tranſactio-
Quil
tran ſaliu
In eundat calummia
actioni locus. l.z. C. eod. tit. vide Ciceronem in ora-&ννενsti tione pro Quintio in narratione. Huc pertinet l. in ne nulu ſumma.infrà de condict. indeb. Lis verò incerta di- tranſaili⸗ citur quæ nondum omnino deciſa eſt, pronuntia- ni locu.
tione iudicis, aut præſtatione iuriſiurãdi. Nam poſt rem iudicatam, quæ nullo remedio appellationis, aut in integrum reſtitutionis aut alio modo retra- ctari poteſt, ipſo iure nulla eſt tranſactio. deeſt enim materia ſuper qua ipſa interponatur tranſactiio. J. eleganter.§. ſi quis poſt. infrà de condi. indebi. d.. 1.8 1& poſt. hic. Quæri hic tamen ſolet ab inter- pretibus, quid inter pactum intêrque tranſactio- nem interſit? Sed quia hanc quæſtionem explicaui in commentario noſtro tit. de pactis adl. iuriſgen- tium. de ea hic nihil dicturus ſum: quare ad cætera
progredior quæ maiorem vtilitatem habere viden- Deperſii tur. ſcilicet quæ perſonæ poſsint legitimè ſuper li- 7uæ t anl te mota, controuerſiaque tranſigere: quæ verò à gere! 1
tranſactione iure ipſo repellantur legitima. Nõ hic de omnibus tractatur perſonis, ſed de iis tantùm, de quibus olim apud veteres dubitatum fuit, veluti de procuratore, ſyndico, ciuitatis defenſore, de pa- tre&c. de quibus omnibus ordine dicemus. Impri- mis igitur quæſitum eſt à veteribus an procurator nomine domini tranſigere poſsit In qua quæſtione arguta& ſubtili vtendum eſt diſtin tions diſtin- guendus ſiquidem eſt procurator cui libera vni- uerſorum bonorum adminiſtratio conceſſa eſtidi- ſtinguendus eſt etiam procurator, cui ſpecialiter& nominatim vt tranſigat eſt mandatum. Diſtin- guendus eſt etiam procurator qui in rẽ ſuam con- ſtitutus eſt, ab eo qui generaliter ad vnam litem exercendam, aut aliud quodpiam negotium geren dum conſtitutus eſt. Nam is qui omnium Wno⸗ rum liberam adminiſtrationem habet, tranſigere& omnia alia quæ dominus ipſe faceret, ſi rrſens ad. eſſet, liberè facere audacterque adminiſtrare poteſt.
l.pro
ſumt.
Ihnchone di läe keitime 5 omn, qux eeralten 1 limnfa de un Nm uriconlu- buiut de proc verug adminil gneuliet ai vügd ocurat -Nodem ancn adons pacitan duwwrum bo drmm aäm niſt rlamndumeſt lon dehcüt, guds id quod aitaon dabia Monatmodo.( nürrenud do oraämoittar ibipan apun LlDaades prou Au qurſtio andeller n uüſpecint na uneligendac um punei eed ne on dan
ga ton 4
de Goga 7 Nedyr a ele re, 2 onorumc

C ideo in hac pe al rcedentes, edi lanus, quib lhad Aue tranſactioni ria — wada imp wair Allr. Prims I nd bum dene— Woch ter. Tranſach 9 luoquo mo 11 4 e,vel iudicis ſentenran uis modo. d.) 4
oc titulo tranſadio a.
ubiæ litiſue incette, qa aliqua. lr hoc tiulo l
abetur in cap. ſupet eo
ubiam intelligimus, trouerſia, aut aliquando do abſit manileſta,aunue nnia ſiue vexatio. Nin
xatione nullus eſt tan
vide Ciceronem in on
3 1III On atione. Huc pertinet lum
deb. Lis verò incerta di6
0 deciſa eſt, pronunti i
ne iuriſiurãdi. Nam pol
remedio appellationih
ais aut alio modo fetra-
ſttranſactio. deeſt enim terponatur tranſactio. Ade condict indebi. d.- c tamen ſolet ab inter- im intérque tranſactio-
quæſtionem explicaui b
de pacts adl uriſgen-
„..1 3 0 In Tit. de Tranſactionibus. 8t
Lprocurator cui. ſ8. inftaà de procurator.& Linſiurã- dum. 17.§.vlt. infrà de iureiurando. de eo, cui ſpecia- liter mandatum eſt vt tranſigat, nemo vt puto du- bitat. Nam ſi mandatum ſuſceptum ſit, nec man- qatarius id impleuerit, cum iuſtam cauſam non haberet non implendi, nec renuntiauerit oportunè mandato, ipſa tenetur mandati actione..ſi manda- uero.§.vltim.& l. ſi quis. alicui.§. qui ſuſcepit. infrà. mandat. Procurator omnis diligenter mandatum adimplere debet.lidiligenter. infra mandati. de pro- curatore in rem ſuam conſtituto dubitandũ etiam non eſt, quin is recte tranſigere ac decidere cum aduerſario poſsit Is enim cui ceſſa aut mandata eſt
actio in propria cauſa magis quàm aliena tranſ-
igere videtur.l. qui ſtipendia. C. de procurat. Procu-
rator autem ſimpliciter, aut generaliter conſtitu-— tus, tranſigere non poteſt. is enim actionem tätum
habet, l. mandato generali. 60. infrà de procurat. opus igitur ſpeciali habebit mandato vt riè tranſ- igere poſsit, aut ratihabitione domini:& ſic noſtra diſtmctone diligenter animaduerſa ſuõque pon dere legitimè expenſa ceſſabit& difficultas& an- tinomi, quæ videtur eſſe inter d. l.procurator cui
generaliter, infrà de procurat.& l.iuſiurandum. 17.§.
vltim. infrà de iureiurand.& d l. mandato generali.
Nam muriſconſultus in d.l. mandato generali, non loquiur de procuratore liberam vniuerſorum bo- norum adminiſtrationem habente, ſed de eo qui
generaliter ad vnam litem exercendam datus eſt, vulgò procuratorem ad lites vocant:& is cauſæ
adtionem tancùm habet, non deciſionem. I. tranſ-
actionis placitum. 7. C. eod. Quod diximus eum qui totorum bonorum aut vniuerſarum rerum li- beram adm niſtrationem habet, tranſigere poſſe in-
telligendum eſt, modò ei deficiant probationes Nã
ſi non deficiãt probationes, eique ſit copia teſtium quibus id quod intendit probare poſsit,& ideo cla-
ra ſit non dubia domini ſui cauſa, tranſigere nullo
poterit modo. Gratis enim,& ſine iuſta cauſa re- mittere quod domino ſuo debetur, non debet. Nam hoc adminiſtrare non eſt, ſed profundere potius&
diſsipare, argumenro l. tutor. infrà de iureiurando.
4
& l. Præſes prouinciæ. C. hoc tit.— Alia quæſtio tractatur de procuratore Cæſaris,
an videlicet, is rranſigere poſsit. Et puto non poſſe,
niſi ſpeciale mandatum habeat. l. nulli. 13. hic.& ſic intelligenda eſſe verba iuriſconſulti nulli procura-
torum principis, inconſulto principe tranſigere li-
cet, id eſt, ſine ſpeciali mandato. Quæritur etiam de defenſore ciuitatis municipij, aut corporis alicuius qui ſyndicus dicitur, an is tranſigere poſsit. Et idem de eo, quod de procuratore ſimplici dicendum eſt. Nempe cum non poſſe tranſigere nec iuſiurãdum deferre, ſine ſpeciali mandato, quia vniuerſorum bonorum ciuitaris adminiſtrationem liberam non habet. argumento l.iuſiurandum. 34§. defenſor. in- fraà de iureiurand(...ä..
Alia ſuboritur quæſtio quæ& tractatur& agita- tur de patre, ſcilicet, an de bonis filiorum ſuorum, legitime tranſigere poſsit necne. Et uriſconfaltus. in l.de re. 10. hoc titulo ait, de re filiorum, quos pater in ſua non habet poteſtate, eum tranſigere non poſſe, vnde à contrario colligi poteſt, aliud dicendum cſſe, de bonis corum, quos in ſua habet
poteſtate, veluti de profectitiis& aduentitiis, etiam quorum adminiſtrationem haber pater, vt legiti- mus adminiſtrator, propter vſumfructum quem habet in iis bonis, de iis tranſigere poteſt, ta nquam bonus& prudens paterfamilis. Ea autem donare, aut profundere nõ poreſt, quemadmodum de pro- curatore vniuerſarum rerum ſuprà diximus. l.trãſ- actione matris. 36. C. eod.tit.vt enim filius condicio nem patris deteriorem facere non poteſt, ita pater filiorum ſuorum conditionem deteriorem in bo- nis aduentitiis facere non poteſt, niſi in certis exoe- ptis caſibus. l. filius. C de pact... C. de bonis mater. l. cum oportet. C. de bonis quæ liber.— Alia queſtio tractatur de ægro corpore, an is qui
æger eſt corpore, tranſigere poſsit Imperator de hac conſultus quæſtione reſcripſit, ſanum mente, licet ægrum corpore, rectè trãſigere poſſe. l Sanum mente 27. C. hic huc pertinet l. 2. infrà de teſtam.& I.Senium.z. C. qui teſtam. facere poſſ Hoc tamen intelligendum eſt, niſi ille corporis morbus, vſque ad animum perueniat, eumque vitiet, quod aliquã-
do accidit. l.. S. interdum.& 1. ob quæ vitia. infrà de
ædilit. edict. Hinc notarij noſtri, ſiue tabelliones publici in ſuis tabulis, ſeu inſtrumentis hæc verba apponere ſolent, Eſant ſain d'eſprit non de corps. Hæc iam de perſonis dicta ſufficiant. Supereſt au- tem vt de rebus agamus.“
De quibus rebus tranſigere poſtimus. S&A B. 11.
Morimis indubitatum eſt, de re dubia rantùm& Ilice incerta tranſactionẽ factam valere. J.1. hic. de re certa gitur non valeret tranſactio. l.2. C. eod. Ex quo apparet,vt tranſactio valeat non requiri neceſ- ſariò iam motam eſſe litem, aut controuerſiam, ſed ſolum timorem aut ſuſpicionem litis futuræ ſuf- ficere, modo ceſſet, vt ſuprà dictum eſt, euidens tranſigentium calumnia, quia tunc non tam tranſ-
actio, quàm ſordida concuſsio facta eſſe intelligere- tur. d. l. z.& I. 1.§. pen. infrà de calumn.& l. in ſum-
ma, infrà de condict. indeb huc quoque pertinet I. cum proponas. C. hoc titulo. hinc Tabelliones in- ſtrumenta tranſactionum conficientes, his verbis vti ſolent, propter litem motam vel mouendam. Si igitur euidens appareat calumnia, veluti ſi lis fin- gatur vt fiat tranſactio, vel, vt iam facta confirme- tur, quæ aliàs rata non erat, pro nulla ipſa habebitur tranſactio. Lkeum. 2.§. ſi cum lis, hoc titulo.& d. l.in ſummim.
Ex iam dictis conſequens eſt poſt rem iudica- tam, aut iureiurando deciſam trã ſactionem factam
nullius eſſe momenti, quia per ſententiam& iuſ-
iurandum lis incerta eſſe deſiit. l.-& l. z. hic. Huius rei ratio obſcura non eſt, quamuis pleriq; fatentur. qui de hac re ſcripſerunt, obſcuram eſſe. Inquiunt enim: Cur mihi non licet remittere quod mihi per ſententiam adiudicatum eſtel iuriſgentium§. ſ pa- ciſcar. ſuprà de pact. Hæc ratio mihi eſſe videtur: quia deeſt conſenſus& voluntas donandi, atque re- mittendi, cum quis tranſigere ſe velle ait Non eſt dubium quin poſsit quis remittere quod ſibi iudex per ſententiam adiudicauit ſed tranſactio non erit: tranſactio enim donandi animo facta non valet: quia qui tranſigere vult, non habet animum do-
nandi

—
„ 4—
pädi, n vidctur velle gratis remittere. ſuus. Cae reoud. hæredit. Quod diximus tranſactionem Po ſententiam factam non valere, nec traalailionen eſſe, non ſimpliciter verum eſt. Sunt enim qaiam caſus in quibus ctiam poſt rem iudicatam trã 2 facta valet. hos caſus recitabimus ordine. Nar ef ſi appellatum ſit à ſentẽtia l.& poſt rem. 7.& po rem. II. hoc titulo. Nam pronuntiatum extinguitur aut ſaltem ſuſpenditur prouocatione: hucque per- einer titulus, nihil noua. appell. pendent. in 7. Patte geſtorum. 1 Lechrau caſus eſt ſi appellari potuerit à ſenten- tia, quamuis non ſit appellatum, veluti ſi tranſactio inica ſit intra illud tempus, quod datur ad appel- landum, id eſt, intra ſpatium decem dierum. d.l.& poſt.. huc etiam pertinet. tit. de appellat.& intra quæ tempora. Tertius caſus eſt ſi negetur iudicatum eſſe, quia lis adhuc incerta eſſe non deſinit. 1.I.& l. poſt rem. hoc titulo. uartus eſt, ſi cauſa cognita reſtitutio in inte- grum impetrata fuerit. l. ſi cauſa cognita. C. eod.tit. Nam ſicut appellatione ſuſpenditur vis& effectus rei iudicatæ, ita etiam reſtitutione in integrum. Hoc verum eſt ſecundum ius ciuile, ſed ſecundum ius Pontiſicium aliquãdo reſtitutione in integrum poſtulata non ſuſpenditur effectus ſententiæ. Nec
obſeruatur quod dicitur nihil nouand. reſtitut. in
integrum poſtulata. lib. z. C. tit. 48 Nam aliquid eo iure nouari poteſt. cap. ſuſcitata. de reſtit. in inte- grum extrà. Hodie verò per Gallias, moribus no- ſtris ſententia mittitur executioni, lite ſuper reſtitu- tione in integrum pendente. Ex quo apparet ma- gis derogatum eſſe iuri ciuili, per mores noſtros, quàm per ius canonicu m. Ius enim canonicum nõ permittit ſententiam ſuſpendi per reſtitutionem in integrum, ſi ex circunſtantia cauſæ æquum iudici videatur, cuius arbitrio id committitur, ſentẽtiam ſcilicet pendente cognitione reſtitutionis in inte- grum, interim exequendam eſſe, veluti ſi cauſa re- ſtitutionis in integrum longiorem requirat inqui- ſitionem,& ſtatim non poſsit docere, qui reſtitu- tionem petit, certis rationibus ſe in priſtinum re- mitti ſtatum. Idem dicendum eſt ſi malitiosè peta- tur reſticutio, remorandæ executionis cauſa, ſi veri- ſimiliter appareat diploma reſtitutionis per mali- tiam impetratum vt vera rei impediatur executio, tunc ratio exigit, vt interim ſeutentia executioni mandetur, modò is ſecundum quem lata eſt ſen- tentia, cautionem idoneam præſtet, ſeu ſi ſuccum- bat, reſtitutionem. Conſtitutionem enim Ponmtiſcis vberius multo interpretamur moribus noſtris. Nẽ- pè vt cum petitur reſtitutio aduerſus ſententiam, aut inſtrumentum publicè confectum à tabellioni- bus publicis, quod paratam habet executionem ſi- cut res iudicata, nunquam differatur executio præ- textu reſtitutionis in integrum.
Hic tractatur quæſtio ad hunc locum maximè pertinens, videlicet an in cauſa criminali tranſigere liceat. Criminalis autem cauſa hic accipimus pro accuſatione, qua pœna capitis irrogatur, aliquan- do enim cauſa criminalis accipitur pro deportatio ne.I crimen. de verbo. ſignific.& l. edicto. de bon. pofleſſ.& oœertum eſt de criminc, ex quo pœna mor-
Franc. Duarenl Iuriſconſ.
anſigi poſſe:ignoſcitur enim reo qui anſigi!
tis irrogatur,tr b litercunque redemptum vo-
ſanguinem ſuum qua
luit. I. infrà de bon. corum qui ante ſententiam.
Creditur enim in vitæ diſcrimine non ſceleris con ranſigerc. l.tranſigere. C. côd. diximus de crimine tranſigere licere, excipitur crimen adulterij 7 quamuis publi- cum ſit,& in eo pœna ſanguinis in geratur. d.l.tranſ- igere.& l. quamuis. infra ad IIuliam de adulteriis. Sed cur crimen adulterij excipitur, nec de crimine adulterij tranſigere non licet: cum de cæteris tranſ- igere permittatur. Hæc ratio mihi eſſe videtur, qu ja ccuſatio adulterij, certis præcipuè quibuſdam per- ſonis competit, veluti conſanguineis& coniunctis, quibus turpe valde eſſet aliquid tranſactionis no- mine accipere in hoc crimine. l. ſi pro comperto
ſcientia paciſci aut t Ab eo tamen quod
ſtupro, ad legem Juliam de adult.& I. miles.§.i. eod.
tit In aliis autem criminibus talis infamia& turpi- tudo ex parte eius cui accuſatio competit, non re- peritur, ſi tranſigat, nec etiam ex parte eius aduer- ſus quem datur,& ideo facilius multo tranſactio admittitur. Ex quibus conſequitur in aliis crimini- bus quibus pœna ſanguinis non irrogatur, tranſ- actionem factam non valere, nec licere de his trãſ- igi citra falſi accuſationem. l. tranſigere. 18. C. hoc titulo& d. llI. de bon. eor. qui ante ſententiam. Nec in eis delatorem corrumpere permittitur. Qui enim delatorem corrumpit pretio dato, pro conuicto ha-
betur. lkeius qui. de iure fiſci. b De ſtatu perſonæ etiam quæritur, an in cauſa ſtatus tranſigere poſsimus? Et videtur nobis tranſ- igere nõ licere. Dubitatio ex eo naſcitur quòd ſim- plex pactio non ſufficiat ad aliquem ſubiiciendum alicuius dominio,& poteſtati.l. Nec volens, infrà de liber. cauſa. Receptum tamen eſt, vt is qui de ſtatu ſuo periclitatur tranſigere de eo poſsit. l. vlt. C. hoc titulo. quamuis is qui certus eſt de ſtatu ſuo, tranſ- igere non poſsit, hic obiter notandum eſt cauſam ſtatus& controuerſiam agitari debere coram ma- giſttatibus,& maioribus iudicibus, non autem co- ram pedaneis iudicibas,& priuatis, aut coram ar- bitris: id enim fauor ſtatus& libertatis poſtulat, vt maiores iudices de eo cognoſcãt. Res enim inæſti- mabilis eſt libertas, vt inquit Iuriſconſultus in l. Nö diſtinguemus. de recept. arbit.& I. Placet. C. de pe- da. iudic. Huc pertinet§. cum ergo. Inſtit. quib. ex cauſ. manu. non licet. Circa hunc locum de rebus, de quibus tranſigere licet, aut non licet, quæſtio tra- ctatur de alimentis, an de alimentis tranſigere per- miſſum ſit? Extat de ea re oratio Diui Marci phi- loſophi, quæ ab Vlpia. in l.cum ij. 8. hic recitatur. Ex qua ſum matim colligi poteſt, tranſigi poſſe de alimentis præteritis, de futuris autem alimentis n licere tranſigere, ſine cauſæ cognitione, id eſt, niſi interueniat decretum Prætoris. Quod autem dici- tur de alimentis in futurum relictis non licere ſine decreto Prætoris tranſigere, intelligendum eſt de alimentis teſtamento relictis, aut donatione cauſa mortis, quæ legato comparatur. Nam de aliis ali- mentis alio modo relictis autoritate Prætoris trãſ- igi poteſt: hæc enim omnia quæ de alimentis di- cuntur ita ſunt conſtituta vt ſeruetur teſtatoris vo- lunras Veriſimile enim eſt teſtatorem ita voluiſſe alimenta præſtari, vt ordinauit, quod non tantùm ſperauetit
Cur a. 3
mane au terij tma Fere in ceat.
tde ruogquc netu. Et ¹ tfan
rgua Wlunt
Kilämaler amed bege8c 300d fiid ſmingur. maulſde qu ims lredote inm imtellig nle uanlad fi aätam lim, ſä lunm cadat twigui ſalu tzannetd. Lenl de netum drob ell änt ranſ oguod met dubamics,; Nanls Dratet mptio metu od huc her igeso duo aauen wneen nec mcran Rce nen

inis non itrogatur„tkanl alere, nec licete de his ti-
em. ltranſigere. 18. Chh qul ante ſententiam N
dere permittitur. Quieni tio dato,pro conulcil ci.
am qucritur, an in cau 82 Et videtur nobis tranl ex eo naſcitur qudd ſm d aliquem ſubiiciendum ſtati.l. Necvolens inſtact men eſt, vt is quide ſtari de eo poßiit! ylt C. hoc tus eſt de ſtatu ſuo, tranſ- ter notandum eſt cauſam -gitari debere coram ma- udicibus, non autem co- K priuatis, alt coram at- „ lübenaüs poſtulat, vt gnoſcäãt Res enim inaſti uit Turiſconfultus inl.No cbit⸗&Placet. Cde fe um ergo loſtt. quib.
In Tit. de Tranſactionibus.
ſperauerit de eius, cui alimenta reliquit frugalitate, vt ſumma aliqua, vel quantitas pro alimentis acci-
peret. d. licum hi.§. modus. ideõque Prætor in cau-
ſæ cognitio n ſ ſtantiarum. Aduertendum eſt quod in quibuſdam
libris malè legitur ſequiori, melius legitur ſeniorw,
. 8... yt in l.ſed ſi vnus. õ. quod autem. infrà de iniuriis.J
eum qui. infrà de annuis legatis. Aduerſus ea quæ de alimentis diximus obiicitur regula vulgaris, qui
ante diem ſoluit, plus ſoluere intelligi.§. plus au- tem Inſtit. de act. Quod cùm ita ſit, conqueri non debet is cui alimenta relicta ſunt in aliquot annos, ſi ei repræſentetur pecunia pro alimentis. Sed iu- riſco.. 1. eſſe quo conſilio, quaue mente, alimenta, aut aliud quidpiam ſimile reliquerit teſtator,vt eius voluntas,
uantum fieri poteſt ſeruetur. Huc pertinet d.l.eum de annuis legat. modò quæritur, quæ forma
qui.— ſeruari debeat in tranſactione ineunda. Quomodo fiat tranſaclio. C P. I17.
lrca quod imprimis notandum eſt, tranſactio- Nnem omni metu omnique carere dolo debe-
re, de vtroque ſeparatim dicamus,& primùm de
metu. Et ſi tranſactio metu inita ipſo iure irrita nõ
i, quia voluntas quamuis coacta, voluntas tamen
eſt. i. ſi mulier.. ſi metu. infrà de eo quod met. cauſ. tamen beneficio Prætoris reſcinditur. l. interpoſitas. 33. C. eod. Edictum enim propoſuit Prætor, quo re- ſcindit ea quæ metu geſta ſunt. L.. infrà de eo quod met.cauſ.de quo poſtea dicemus. Quod autem di- ximus Prætorem reſcindere tranſactionem metu imtam, intelligendum eſt, ſi iuſta ſit cauſa reſcin- dendæ tranſactionis. Non enim quilibet metus ſuf- ficit, ad eam reſcindendam tranſactionem, metu factam, ſed is metus requiritur qui in virum con- ſtantem cadat. l. z.& l.6. infrà de eo quod met. cauf. veluti qui ſalutis periculum, aut cruciatum corpo- ris continet. d. l. interpoſitas.13. C. hoc titulo. I. 3. 4.5. & 6. infra de co quod met. cauſa. Quem quidem metum is probare tenetur, qui ſe metu compulſum eſſe ait, vt tranſigeret. d.l. interpoſitas.& l. non eſt. de eo quod met.cauſa. Cum autem tranſactio præſen- tibus amicis, aut parentibus facta eſſe proponitur, metus prætextu reſcindi non poteſt, quia tunc præ- ſumptio metus maximsè ceſſat.l.tranſactionem. 35. C. eod.huc pertinet quod dicitur in l. vltim. in prin- cip. de eo quod met. cauſ. non enim credibile eſt aliquem interuenientibus amicis ſuis,& cõiunctis, aut in vrbe cum qui in poteſtate eſt cõſtitutus, me- tu coactum eſſe, ad tranſigendum aut ſoluendum. Hæc de metu dicta ſint. Nunc de dolo videamus. Quemadmodum Prætor tranſactionum metu fa- ctam ratam non habet, ita etiam dolo initam re- ſcindit, ad quod ſt fficit Prætoris edictum, quod extat in l. iuriſgentium.§. pacta. ſuprà de pact. cùm pacto nudo aliquando fiat. l. qui cum tutoribus.§. qui per fallaciam. hic. Dolus etiam probandus eſt, quemadmodum metum probãdum eſſe diximus. d.l. interpoſitas. 33.& l. ſi maior. C. eod. Non enim ſufficit proteſtari„aut dicere coram magiſtratu ſe dolo aduerſarij inductum eſſe ad tranſigendum vt iꝑſa reſcindatur trãſactio, ſed eum probari opor- tet dolum. I. quoties.. qui dolo. de probat. Et hoc
ne rationem habebit omnium circun-
nfultus in d. l. cum hi. oſtendit conſiderandum
generaliter verum eſt. Huc perrinet quod dicitur in
83
[. metũ. de eo quod met cauſa. Sed juomodo quis
probare poterit ſe dolo inductum
uiſſe ad tranſ-
igendum, aut aliquid aliud faciendum? Hoc impoſ-
ſibile videtur. Imperator in l. dolum. C. de dolo, do- cet recurrendum eſſe ad indicia,& cõiecturas, quas bonus,& æquus iudex prudenter examinabit. Eſt enim quæſtio facti, magis quaàm iuris. Si igitur ad-
uerſarius docere poſsit ſe dolo inductum fuiſſe, tũc
Indicia e
conie Ct ur a
prudenter
examinari
debent.
Prætor reſcindet quod geſtum eſt. Qui tamen ſciẽs & prudens tranſegit, donauit, aut aliquid aliud fe-
cit, cum ſciuit& intellexit ſe dolo induci,& cir- cunueniri ab aduerſario, non eſt audiendus id pe-
tens quod ab eo geſtum eſt reſcindi, cùm volenti- bus& conſentientibus nulla fiat iniuria, neque fraus. l. cum donationis. 34. C. hic. Eſt locus tamen communis de dolo notandus, quia quotidianus& valde vſitatus eſt. Dolus volenti non infertur. LI. de: iniuriis. l.I. de act. emp.& d. l.cum donationis. Quod diximus tranſactionem dolo initam reſcindi, cum exceptione intelligendum eſt, quæ extat in l.tranſ- actione. z0. C. eod. niſi is qui reſtitui poſtulat, par- ticeps doli fuerit, tunc enim non auditur,& dolus dolo compenſatur ex l. ſi duo. infrà de dolo. paria enim delicta mutua cõpenſatione diſſoluũtur. I.vi- ro atq; vxore. 40. ſolu. matri. huc pertinet. ll.cum pa- ter.§. Titio. de legat. 2. Deinde non tantum ſtipula- tione, ſed etiam pacto conuento, ſine ſtipulatione fieri poteſt tranſactio. l.2. hic. vt cum paciſcor ne petam, quod in iudicium deductum eſt. Aliquando
ſtipularione Aquiliana, pacto conuento ſubiecta, il-
lius confirmandi cauſa, fit tranſactio. l. pacto con- uento hic. l. iuriſgentiũ.§. Quod ferè ſupra. de pact.
duæ autem illa ſit ſtipulatio Aquiliana docet Iu- ſtinianus in Inſtit. tit. quib. mod. toll. obligat. Hæc ſtipulatio certo ritu certaque forma& ſolennitate adhibita antiquitus fiebat, nulla ſiquidem eſt obli-
gatio quæ conuerti non poſsit in Aquilianam ſti-
pulationem,& quæ per conſequens, per acceptila-
tionem tolli non poſsit. Huius ſtipulationis Aqui-
lianæ mentio fit in I. 4. hic.& l. pacto.& l. reſpõſum.
C. cod. tit.& l. prout quiſque. de ſolut.
Præterea, ſine ſcriptura fieri poteſt tranſactio. lI. ſiue apud. hic. nõ enim eſt neceſſaria ſcriptura, quia ſine ea valet quod geſtum eſt, ſi habeat probatio- neml. contrahirur. de pignorib. huc pertinet quod
dicitur in I. 4. de fide inſtrument ſcripturæ fiunt, vt quod actum eſt facilius per eas probari poſsit. vide-
te quæ ſcripſi ad explicationem l. pactum quod bo-
na fide. ſuprà de pact. Eſt etiam hic locus commu- nis de ſcriptura notandus. Quod ſi per ſimulationẽ
aliquid à tranſigentibus expreſſum ſit, quod in ſcri-
ptura contineatur id quod inter eos actum, eſt ma- gis quàm quod ſcriptum eſt inſpiciendum erit. l. cum ea. 21. C. hoc titulo. Huc pertinet titulus, plus valere quod agitur, quàm quod ſimulatè concipi- tur. Inſuper, vt valeat tranſactio aliquid datum eſſe, vel promiſſum aut retentum oportet. L. tranſactio. 38. C. eod. Nam ſi quis gratis remittat litem, nõ va- lebit ttanſactio. Huc pertinet l. ſuus. C. de repud. he- redit. Qui animo donandi tranſigit non rectè trãſ igit. l. ſi quis delegauerit. de donat. Quis ſit vſus& vtilitas eorũ queę diximus, colligi poteſt hoc exem- plo propofito: Pone procuratorem aliquem ſim-
. pliciter

84 liciter conſtitutum eſſe; vel ad lites, 1s nanſgete nullo modo poteſt. Quid ſi ei Foreſtas nenie 3 ſpecialiter conceſſa lit is gratis Man Ra zn. terit. l. Præſes prouinciæ. C. eod. am g ui debetur, nullo retento, aut accepto tere quod alicui ins profigus de- tranſigere non eſt, ſed donare, aut po— 1 .„ anſigẽdi animum habeat,& nu te i quis Pirord ren ſerit, ſibi debitum, neque lo dato vel accepto remiſerit, ſibi debitu— ½ tranſactio, neque donatio eſt. mprimi lonarig non eſt, quia animum donandi non habuit:tran actio etiam non eſt, quia gratis remiſit. Deinde tranſactio generaliter& ſpecialiter fieri poteſt, id eſt, verbis generalibus,& Pecialibu S enim tranſigit, neceſſe non habet ſpecialiter omgis negotia recitare, nec omnes lites. l.ſub hretexo⸗ L1ſi de certa. C. cod. Item vt valeat tranſactio, nihi intereſt an interdiu, an noctu fiat.l.non minorem. 20. C. cod. Non ſufficit ad reſcindendam trãſactio- nem, aut ad pactum aliquod, anũmve contractum infirmandum quod noctu initus fuerit. Huc perti- net quod dicitur in l. ad teſtium. 5 poſſe. de teſtam. & l. more Romano. ſuprà de feriis. Poſtremò notã- dum eſt circa formam tranſigendi, cum de alimen- tis tranſigitur formam& ſolennitatem oratione di- ui Marci præſcriptam, obſeruandam eſſe, quę extat in l. cum hj. hoc tit. Imprimis enim decretum præ- toris requiritur& cauſæ ipſius cognitio. de Prætore nominatim loquitur Diuus Marcus, in oratione ſua quod diligenter notandum eſt. Idedòque man data generaliter iuriſdictione à Prætore, non intel ligetur mandata illa cognitio de alimẽtis quæ ſpe- cialiter illi conceſſa eſt. L.1. ſuprà de offic. eius cui mand. eſt iuriſ. in cuius tituli explicatione multa diximus quæ hic pro repetitis habenda ſunt. Multa de cauſæ cognitione, quæ requiritur in tranſactio- ne alimentorum dicuntur notatu digna, in d. l.cum hi veluti, quæ cauſæ moueant, quis modus pecu- niæ, quæ perſonæ tranſigere velint. In ſumma his diligenter perſpectis conſiderare debet Prætor, an illa tranſactione melior fiat legatarij conditio, vt ſi deterior fiat non admittatur ipſa trauſactio. Quid ſi ſine Prætoris decreto tranſactio de alimentis facta ſit, qua tamen conditio legatarij melior extiterit. an co prætextu, quod Prætoris decretum non interue- nerit, nulla ſit tranſactio? Iuriſconſultus in d. ¹lcum hi.docet æquius eſſe, vt eam valere dicamus. Hinc argumentum ſumunt, qui exiſtimant alienationem rerum eccleſiaſticarum, ſine ſolennitate,& ſine its, quæ neceſſariò requiruntur, in alienatione earum rerum, ratam& firmam manere ſi deterior eccleſig conditio facta non ſit, quemadmodum tranſactio- nem de alimentis factam ſine decreto Prætoris va- lere ſuprà diximus, ſi conditio alimentarij melior facta ſit. Sed vt breuiter dicam, quid de hac re ſen- tiam: exiſtimo alienationem rerum eccleſiaſtica- rum factam non valere, niſi ca quæ requirun- tur legibus obſeruata fuerint. Sunt enim quidam caſus, quibus res eccleſiaſticæ vendi& alienari poſſunt, qui continentur in l. ſancimus. 17.& au- thentica ſequenti. C. de ſacroſanctis eccleſiis.& Nouella conſtitutione Iuſtiniani. De alien. rer. im- mo cccl. Huius noſtrę opinionis ratio eſt, quòd hu iuſmodi rerum alienatio ſimpliciter prohibetur, quemadmodum alienatio rerum pupillariũ. L.z. de
FEranc. Duareni Iuriſconſ.
reb. m inor. ſine decret.& huc pertinet. ide reb.ec- cleCnon alun decret. Non eſt igitur quærendum an
cõditio eccleſiæ melior, aut deterior facta ſit, vt rata
ſit alien atio rerum eccleſiaſticaru miſufſicit quod ſi- ne ſolennitate, quæ legibus requiritur, facta ſit, vt nulla eſſe dicatur ipſo iurc. At Diui Marci oratio non ſimpliciter prohibet tranſactionem alimento- rum fieri ſine decreto Prætoris; ſed addit, ne interci- piantur alimenta. Ergo ſi tranſactio fa cta ſit, non vt intercipiantur alimenta, ſed ve conditio legatari melior reddatur,& re vera melior effecta ſit, nõ re- ſcindetur tranſactio, de his alimentis facta, quam uis Prætoris decretum non interuenerit. Supradictis addendum eſt,(hoc enim omiſeram) vt tranſactio de his controuerſus quæ ex teſtamento oriuntur, rectè fiat, oportere verba eiuſdem teſtamenti inſpi⸗ cere, priuſquam de iis controuerſiis tranſigatur. J. de iis.6. hoc titulo. Huc pertinet quod dicitur in l. vlt. C. de reb. cred. vbi dicitur cauſam iureiurando
deciſam, quod eſt fingulare, retractari, quia non ap-
paruerat teſtamentum, nec antè inſpectum fuerat, aam inſiurandum deferretur. Circa ipſius tranſ- actionis effectum quedam notanda ſunt. Imprimis, quòd cauſa tranſactione deciſa,& hinita non retra- tatur.l. fratris. 1o. C. eod. alioqui, inquit Imp. nullus eſſet litium finis. Inuenta enim eſt tranſactio vt fi- nis litibus& controuerſiis imponatur. l. non mino- rem. C. eod. Quod dicimus non reſcindi tranſactio- nem, aut ſententiam tranſactione deciſam, non re- tractari, adeò verum eſt, vt reſcripro Pringipis re- ſtaurari non poſsit l. cauſas. 16. C. eod. Idem de cau- ſa iurciurando deciſa dicitur in I.i. infrà de iureiu- rando, de cauſa etiam per ſententiam iudicis finita in 1. de re iudic. hæ enim tres exceptiones tranſ- actionis, iuriſiurãdi,& rei iudicatæ, litis finitæ exce- ptiones appellantur à Pontifice in cap..& 2. de li- tiſconteſt. extrà. quia impediunt litis ipſius ingreſ ſum, id eſt, repellitur actor agere volens poſt tranſ- actionem factam, aut litem iureiurando deciſam, aut ſententia iudicis, per finem non recipiendi, vt in foro pragmatici loquuntur. Aliæ exceptiones, quamuis peremptoriæ ſint, veluti pacti conuenti cxceptio, litis tamen ingreſſum non impediunt. Deinde quad diximus tranſactione litem finiri, adeò verum eſt vt etiam ſi tranſactio facta de cau- ſa ex qua non erat obligatus is qui tranſegit, non audiatur allegans nullam fuiſſe cauſam tranſigen- i. l. Nec intentio. 23. Sera enim nimis c. illa alle- atio, poſt tranſactionem. I. in ſumma. infrà de condict. indeb. ad fin. tituli. Qui tranſactionis no- mine promittit aut ſoluit, non recte dici poteſt ſine cauſa promittere, aut ſoluere quia ſufficit illa cauſa, nempe vt à lite diſcedatur. Huc pertinet Lſ non tranſactionis. 6. C. de iuris& fact. ignor. Deinde quod dictum eſt cauſam tranſactione finitam non reſcindi, adeo verum eſt, vt etiamſi is qui ſpe hæreditatis futuræ conſequendæ tranſ- cglt, deluſus fuerit,& ſpe ceciderit, quia hæres in- ſtitutus non eſt, non audiatur hoc prætextu tranſ- actionem retractari volens, quòd ſpes eum fefelle- rit,& ſic deceptus ſit. l.ſi minores. 25. C. eod.& J. cum donationis. C. cod. Idem dicendum eſt& fi conueniſſent vt hæres inſtitueretur, quia hæc pa- ctio eſt contraria bonis moribus. l. ſi repeten di. ⁷. Cade
D⸗ efa tranſallu nis 6 6
Cde on ra
&. 9
eun obit 1
Kone tellite, ijaypatetex ſe gecunda excco panü ſi lt non minorem 20 müor;in1liG d onnius loe croadonen ſanäpult. Noandum ta litmacioné, er lnptimis G dekckunlerip lütwdeun, naot aduerſus tinui, ſd etia unclemcum duandomnor! nemyJſeus dic (od d' auerl ruim pboiure deunüttunone luwents iet Näidetl. Dian u len doiu weldälcana nu, 1 noc dülur dü Aonit 9 actbuuas

ex teſtamento ori eiuſdem teſtamenti ugi utrouerſiis nanſixme) ertinet quod dicturi citur cauſam lureiurando rezetractari quia nona lec antè inſpectum luetn, retut. Circa ipſius tranl notanda ſunt Imprimi leciſa,& hnita non retre lioqui inquit lmp. nalbe enim eſt tranſactio ui
unear b
1
imponatur.l.non mig
¹ 1
—
snon reſcinditranſacG
actione deciſam, nonts t reſcripto Principisn 5,16. C. eod. Idem de cau- tur in II. infra de iureiu- ſententiam iudicis finit tres exceptiones tranl. udicatæ, lits fnnitæ excx nifice in cap.I.&2 de l- ediunt litis ipſius igtel agere volens poſt tanl em iureiurando deciſam, finem nontecipiendi yt
antur. Alix xceplioney
nt, veluti pact conucde ediunt.
cenaun. 4 ldem 4, ,qula 4 9 tuete end⸗
In Tit. de Tranſactionibus.
C. de condict. ob cauſ.dator. Poſtremò, quod de vi & effectu tranſactionis dictum eſt, locum habet: etiamſi poſt tranſactionè inſtrumenta reperta ſinr, quibus poſsit aduerſarius ſe non fuiſſe obligatum
oſtendere, eiuſque rei poſsit fidem iudici facere. l.
ſub prætextu. C. eod titul. quod etiam in cauſa, ſen- tentia iudicis definita locum habert,& iureiurando
deciſa. l.ſub ſpecie. C. de re iudic.& l. admonendi. infrà de iureiur. Quamuis quod diximus cauſam tranſactione deciſam retractari non poſſe, verum ſit, perpetuò tamen non eſt:exceptiones enim quaſdam habet, de quibus hic dicemus. b
Vna eſt, quod tranſactio mutuo conſenſu tranſ-
igentium difſolui poteſt. l.ſi diuerſa. 14. C. hoc tit.l. prout. de ſolut. Nec id mirum videri debet. Nam cum tranſactio mutuo conſenſu fiat, dubium non
eſt, quin contrario diſſenſu ab ea recedi poſsit. l. ni-
hil tam naturale. de regul. iuris. Quod locum ha- bet, etiamſi res integra non ſit, quia 1am aliquid ſo- lutum eſt, hoc enim verum eſt ſi vnus velit à tranſ-
actione reſilire, alter autem ratam manere, hoc ſa-
tis apparet ex verbis d.l.ſi diuerſa. 14. hoc tit. Secunda exceptio eſt ‚ſi tranſactio cum minore
25. annis facta ſit, maioris 25. annis fit mentio in l. non minorem zo. hic. in fiin l. ſi maiores 25. in l. ſi maior 36.in l.ſi quis maior. 41. C. hoc titul. ex qui- bus omnibus locis, à contrario ſenſu colligere li- cet tranſactionem cum minore 25. annis factam re- ſcindi poſſe. 1 b b
Notandum tamen eſt, ante quàm minor reſcin- di tranſactionẽ petere poſsit, tria docere eum opor- tere. Imprimis docere debet ſe minorem eſle, dein- de ſe circunſcriptum eſſe. Tertiò ſe cucunſcriptum lubrico ætatis, quod locum habet, non ſolum cum minor aduerſus tranſactionem vult in integrum
reſtitui, ſed etiam cum aduerſus venditionem,&
alium quemcunque contractum, à ſe initum. Sed quando minor reſtitui poſsit aduerſus tranſactio- nem, plenius dicemus in explicatione tit. 32. lib. 2. Cod. Si aduerſ. tranſact. minor.&c. Aliquando enim ipſo iure adeo tutus eſt minor, vt non indi- geat reſtitutione. Tertia exceptio eſt ſi ex falſis in-
ſtrumentis fuerit tranſactum. l. pen. C. eod. titul. huc pertinet l. Diuus Pius. ad legem Corneliam de fal-
fis. Idem dicitur de ſententia, in l. diuus. infrà de re iudicata. 4
Secundò, circa effectum trãſactionis notandum eſt, tranſactionem cum vna perſona factã, ad aliam
non extendi, id eſt, neque ei nocere, neque prodeſſe.
13. hoc tit. Quod generaliter locum habet in omni- bus pactiombus. I. ſi vnus.§. ante omnia. ſu prà de pact. Priuatis pactionibus, inquit I. C. non dubium eſt Ius cæterorum non lædi. Ideò dixit, priuatis pa- Ktionibus, quòd publicæ plerũq; aliis noceant, cum quibus tamen facta non ſunt. huic J.z aduerſari vi-
detur& l. controuerſia 14. infrà hoc titul. vbi tranſ
actio inter legitimum& ſcriptum hæredem facta, creditoribus defuncti nocet, quamuis cum eis non
fit tranſactum: hac enim tranſactione fit, vt non
tantùm ſcriptum hæredem, ſed etiam legitimum conuenire debeant. Sed hoc vtilitatis cauſa rece- Ptum eſt, propter incertitudinem ſucceſsionis, quia dubitatur vter horum futurus eſſet hærcs. Quod
85
igitur dicitur in d. l. controuerſia. exceptio eſt eius,
quod dicitur in d.l. 3. Alia etiam exceptio contine-
tur in l.vlc. huius rituli. vbi debitor ſe tuetur exce. ptione pacti cum venditore hæreditatis initi, ad-
uerſus emptorem,& fideicommiſlarium, ſed æqui-
tas ſuadet, vt debitori ignoranti venditam eſſe hæ- reditatein exceptio nõ denegetur. Huc pertinet 13. C. de nouat.& 1.3. de hæred. vel act. vendit. Sed vt ad regulam noſtram ſecundam redcamus, eius exemplum eſt in I.I. C. eod. Tres tutores dati erant pupillo, is finita tutela egit actione tutelæ aduerſus
fuos tutores:tandem cum duobus ex ſuis tutoribus
tranſegit, quæſitum eſt, an illa tranſactio tertio tu- tori cum quo non tranſegit prodeſſet? Imperator
de hac quæſtione conſultus reſcripſit, hanc tranſ-
actionem tertio non prodeſſe: eũmque inſolidum conueniri poſſe. Dubitatio tamen ex eo oriebatur, quòd obligatio& actio qua tenentur, tutores ſit in- ter eos communis. Tametſi hoc, quod Imperator reſcripſit verum ſit, tamen cum quibuſdam exce- ptionibus intelligendum videtur, quæ ſequuntur. Prima exceptio, ſi diuerſa ſit eorum adminiſtra-
tio, aut diuiſio tutelæ inter eos facta ſir. Nam cùm
hoc accidit, vnus inſolidum non tenetur. l.2. C. de
diuid. tutel. Secunda exceptio eſt, ſi tutor honorarius con-
ueniatur ante eos, qui adminiſtrarunt, quia is exce-
ptionem ordinis obiicere poteſt, vt is prius conue- niatur qui geſsit. Huc pertinet titulus, ſi tutor vel
curator. l.vlt. C. de diuid. tutel. l. ſi plures. de admi- niſtrat:ut. Honorarius tamen tutor non liberatur actione tutelæ, tametſi non geſſerit,& ante alios, qui geſſerunt conueniri non poſsit.
Tertia exceptio eſt, ſi omnes geſſerint,& omnes ſoluendo ſint. Nam hoc caſu, ſi vnus inſolidum conueniatur à pupillo, is exceptione dmiſionis re- pelletur. Hoc enim caſu pupillo non nocct, nec
damnoſum eſt diuiderc actionem ſuam,& agere
aduerſus omnes tutores pro virilibus partibus. I. r.
§. nunc tractemus. de tutel.& rat. diſtrahend. Si verò
cum omnes geſſerunt, vnus ſoluendo non eſt, vel pupillus cum quibuſdam tranſegit, illa tranſactio aliis non proderit, nec impediet quominus illi cum quibus tranſactum non eſt, inſolidum poſsint con ueniri, vt nec diuiſionis exceptio. Quod diximus tranſactionem cum vno ex tutoribus factam, aliis neque prodeſſe neque nocere, intelligendum eſt, cum exceptione niſi aliquid tranſactionis nomimne acceperit miinor. Nam quod accepit aliis tutoribus prodeſt, qui poſtea conuenientur inſolidũ. l.ſi duo- bus de tutel.& rat.& cedere actiones tenetur.
His quæ de effectu tranſactionis dicta ſunt, ad- dendum eſt, tranſactionem de vna re factam, ad aliam non extendi, id quod de pactis generaliter à nobis ſuprà traditum eſt ex l. ſi vnus.§. ante omnia. ſuprà de pact.l. Qui cum tutoribus. hic.& I. age. 3. C. eod. Ex qua lege obiter notandum eſt actionem negotiorum geſtorum bonæ fidei eſſe. 5
Præterea circa vim& effectum trãſactionis no- tandum eſt, tranſactionem generaliter factam om- nia complecti etiam ea de quibus cogitatum fortè non fuit à tranſigentibus. l. ſub prætextu ſpecie- rum. C. cod. veluti cum de omnibus negotiis& li- tibus facta eſt tranſactio, quamuis de certis quibuſ-
b H
9 4

—
* ſ
Perba tra- ſigen ca- pranda non ſunt, ſed eo- rum men, E& voluntas inſpicienda.
86
dam tantum ſpeciebus lis mota fuerit. Nam Teao. do tranſigentes eo animo fuerunt, Vt de omm 3 3 generaliter litibus tranſigerent, erſi mentione he cialiter ſingularum litium& negotiorum fecerint: ſitamen veriſimiliter appareat, ex verbis dmenie tranſigentium, eos,ſi de iis mentio facta fuii et, 3 zis etiam voluiſſe tranſigere, illa generali tranſ- adtione omnia compræhendi voluiſſe intelligun- tur,& tũc vera erit regula. d. l. ſub prætextu. Quan- tumuis enim aliàs generalis tranſactio fiat„non compreęhendit, niſi ea de quibus veriſimiliter zdum eſſe apparet. Nam verba tran ſigentium captanda non ſunt, ſed eorum mens& voluntas inſpicienda. Exempli gratia ſi, tranſactio de vna certa re& lite facta ſit,& hæc verba adſcripta ſint, nihil amplius peti, quæ generalia ſunt ad eam ſpeciem de qua actum fuit, vt eius nomine nihil amplius peti poſ- ſit, referenda ſunt. Exempla eorum, quæ diximus ſunt in l. qui cum tutor.§.vlt. l.tres fratres. ſuprà de
act. l. de his controuerſiis. hic. Notandum tamen eſt quoniam facti quæſtio eſt& voluntatis, inſpi- ciendum eſſe quid inter tranſigentes actum ſit,& an generali tranſactione, omnia negotia, omnes li-
tes comprehendere voluerint necne,& in ſumma
bono iudici multa eſſe conſideranda certum eſt vt in cæteris facti quæſtionibus. Huc pertinet l. quẽ- admodteſta. aper. Poſtremus locus huius tituli eſt in quo tractatur
De quibuſdam remedil quæ tam actori, quàm reo competunt aduerſus eum qui vult à tranſactione reſilire. CA P. IIII.
Ic locus eſt cognitu digniſsimus, quæritur lenim quotidie quibus remediis vti poſsit tam actor, quàm reus aduerſus eum qui infringere vult tranſactionem, aut illam non vult ſeruare Plerum- que enim accidit vt alter inuito& non conſentien- te altero à tranſactione diſcedere velit: vt autem hunc locum breuiter& paucis verbis abſoluamus, diſtinctione vtendum eſt. Primò quod fit duobus modis, videlicet pacto conuento ſine ſtipulatione, & cum ſtipulatione. Pacto, hoc modo fit, promitto tibi decem vt à me amplius non petas. I.z. hoc tit. Cui aliquando adiicitur ſtipulatio quæ Aquiliana dicitur, huius pacti confirmandi gratia.. l.z. Videa- mus primùm de actore. 8
De remediuws actori competentibus. EAFP. BU.
8 reus qui tranſegit cum actore nolit tranſactio- nem ſeruare, actor verò eam ratã habere velit,& ob id reum cogere tranſactioni ſtare,& ad id quod in trãſactione ineunda promiſit preſtandum, dicen- dum eſt ſi ſtipulatio Aquiliana,& acceptilatio in- teruenerit, actorẽ nõ poſſe priori vti actione, vtpote per acceptilationem extincta. Semel enim obliga- tione extincta, non renaſcitur. l.reſpõſum..& l. qui reo.§. Aream. infrà de ſolut. hic etià notandus eſt o- cus communis de obligatione extincta, quæ nõ re-
naſcitur, actione igitur ex ſtipulatu„ ſi interpoſita b
fuerit ſtipulatio vel præſcriptis verbis, experiatur actor neceſſe eſt. l.cum mota. 7. C. eod.
27 Franc. Duareni luriſconl.
Cum enim Aquiliana ſtipulatio in tranſactione interuenit, ab ea recedi non poteſt, quamuis dolo vel meru facta ſit. Nam de præterito dolo tranſigi poteſt, licet de futuro non ſit permiſſum tranſigere: & ideo ſola de dolo ſupererit actio; niſi ſpecialiter fuerit tranſactum. 3 terpoſitas. C. hoctitul. Si pacto nudo fac tranſactio, eo caſu actor prima actione agere pote- rit, quia pacto non rollttur actio. Et ſi fortè reus ve- lit excipere, quod tranſactum ſit negotium, actor replicabit de dolo, quòd non præſtet reus, quod promiſit.& ſic ipſe in dolo ſit.lſiue apud acta. Nec huic legi aduerſatur. l ſi pro fundo. 34:de præſcript. verb. vbi Iuriſconſultus ait, Conceptis in id, quod
actum eſt verbis agi poſſe,& tamen pactum tan-
tùm eſt, ſed re vera pactum nudum non fuit. d. 1.34. ſed quædam permutatio. Res enim, quæ poſside- tur, pro tradita habetur. hæc de actore:nunc videa- mus de reo, id eſt,
De remediis reo aduerſus actorem competentibus. CA P. VI.
Mprimis reus aduerſus creditorem agerc volen- Iin„poſt tranſactionem factam, ex veteri obli- gatione excipere poteſt, quod de ea tranſactum ſit, que exceptio ſi ſtatim probetur, impediet litis con- teſtatione m. dict. cap. z. de litis conteſt. extrà. Dein- de quod ab eo tranſactionis nomine datum fuerit, illud repetere poteſt, ſi velit condictione cauſa dati. tit. de condict. cauſ. data. l. l.§.vlt.
Tertiò pœnam petere poterit, ſi pœna promiſſa ſit.l.qui fundum. hic. Sed quæritur, an omnibus his remediis reus vti poſsit, ſcilicet exceptione tranſ- actionis, condictione cauſa dati, cauſa non ſecuta, & pœnæ exactione? Et verius eſt eum non poſſe excipere,& pœnam exigere, niſi fortè in tranſactio- ne ineunda conuenerit, vt rato manente pacto pœ- na exigi poſsit, aut niſi iuſiurandum tranſactioni adiectum fuerit, quod vim& effectum habet clau- ſulæ ſuperioris, rato manente pacto,& l. cum pro- ponas. l.ſi quis maior. C. eod. tit. l.reſcripta.§. ſi pa- cto. ſuprà de pad. l. apud Celſum. de doli mali ex- cept. Notãdum igitur eſt, à tranſactione recedi non poſſe inuito altero ex tranſigentibus, etſi nudo pa- cto facta ſit, hoc ſingulare eſt in tranſactione, vt mi- nuantur finianturq́; lites. Nam aliàs in pactis con- uentis, quandiu res integra eſt, pœnitentiæ locus eſſe ſolet, vt in permutatione,& aliis contractibus
innominatis. l. quamuis. hic.& l.ſi pecuniam. de con dictione cauſ. dati cauſa non ſecuta.
IN TIT. I. II B. IrI. PANDECI.
D E POSTVLANDO, Dheopia. (. A P. I. D iudicium perueniri legitimè non poteſt niſi priùs in limine cauſæ expo- ſito ius dicenti negotio 3 itaque in hac bprima parte Digeltorum de poſtulan- do tractandum nobis fuit. Primus igi- tur locus huius tituli eſt in quo quæritur, b
Quid
Jatione. d. l.ſub prætextu.& lin- ra fuerit
vlum dbäpol
ndico Gänatu, ſocedicto, ſed 5 AAlrgitem Sene pravorus ordin üugubsſpuadim
De hu qui
nor dece NMa ni regolt, nec ladwocatum ne dülegalt Dra lonseadé hum: Mntta nece zummlprouich tun upta d (deexoll tu
½
( 34„ dulenta 1 cpet püum gbu n gu ſoguls cau probatati älg nudulent nentio, 4 Narlo.1 lab Aduocatij duCcodlu 22 FnQu dere achus li n. dotaanur
Qua. mem
1 3

anlagion, muix dolo O trant tan ſiget 6. bec laliter du.& Lin.
a Aa fuerit
ere pote- reug ve. m, actor 18, quod ucta. Nec ræſeript, id, quod tum tan- nit. 4134. — poſside-
ne videa. entibus.
ere voſen. eteriohl. actunſi
rlitis chn.
rrä. Deir- um fuert auſa dati
promiſſa nibus his ne tranſ n ſecuta, on poſſe nſactio- to pœ- ſactioni det clau⸗ un Pfo- § ſ pa⸗ ali ex- di non do pa- vt ml⸗ s con- locus Gibus de con
0
In Tit. de Poſtulando.
Quid ſit pofrulure. CAr. 11 Galoef7 definit VIpianus eſt deſiderium ſuum, vel amici ſui, in iure apud eum, qui iuriſ-
dictioni præeſt exponere, vel alterius deſiderio con
tradicere. l.i. in princ.hic. quæ verba de his, qui apud
judices datos, ſeu pedaneos aliquid exponunt, in- telligi non poſſe nõ dubito:tametſi Accurſius, cæ-
teriq;
taxat referũtut, vt alibi admonuimus, in tit. ſcilicet de in ius vocãdo,& Liuriſgentium. 5.. ſupr. de pact. Nec mirum cuiquã videri debet, quòd huius verbi ſignificatio, quæ latior videtur eſſe, hic cõtrahatur. Nam ita definiendo Vlpianus edictũ Prætoris, in- terpretatur, quo dignitatis ſuæ,& decoris tuendi cauſa, certis perſonis interdicit poſtulatioue. l..in rinc.& verſinec enim. Ex quo perſpicuum eſt, eo edicto tales perſonas apud iudices priuatos, qui ne- ue dignitatem, neq; poteſtatem, aut iuriſdictionem vllam habét, poſtulare non prohiberi. l. ait Prætor. infrà de re iudic. Vt verò calumniæ cauſa publico iudicio dãnatus, ne apud eos quidem poſtulet, non hoc edicto, ſed Senatuſconſulto quodam effectum eſt. L.1.§. item Senatuſconſulto. hic. Cæterum, quia Prætor tres ordines fecit non poſtulantium, de his ſingulis ſeparatim dicemus. Et imprimis
De hus qui omnino poſtulare prohibentur. 6 4 y. 117.
Inori decem& ſeptem annis& ſurdo, qui prorſus nõ audit, poſtulare apud Prætorem, nec pro ſe, nec pro alio licet. I.1.§. initiũ. hic. Quod ſi aduocatum non habeant, ab ipſo Prærore eis da- bitur. l.§. ait Prætor. hic. Sed& aliis plerunq; per-
ſonis eadẽ humanitas exhiberi ſolet, ipſisq́; adeiſe,
niſi contra neceſſarios,& propinquos, aduocati co-
guntur. l. prouidẽdum. C. eod. l.nequicquam.§. ob-
ſeruare. ſuprà de offic. Proconſul.& l. humanitatis.
C. de excuſat. tutorũ. Cuius rei gratia honorarium
Omnis fraau accipere poſſunt, modo id certà quantitatem, id eſt dulenta le-.— 3
Sahauch im. pro ſingulis cauſis centũ aureos non excedat, om-
prohata co- niſq́; fraudulenta abſit legibũſque improbata con-
uentio, ab uentio. I.ſi ſub ſpecie. l.ſi qui aduocatorũ.& l. quiſ-
aduocati quis. C. eod. l..§. in honorariis. infrà de extraord. co-
abeſſe de- gnit. Qua de re videndus eſt Cæcilius in epiſt.& Bae 4e gnit. Qus lus eſt piſt. . Tacitus lib. II. Annalium. Alius locus ſequitur in quo tractatur De his qui prohibentur pro alib poſtulare. CA P. 1111. 3 Ria funt perſonarum genera, quibus pro ſe ranium, non etiam pro aliis poſtulare, apud Prætorem permittitur. Imprimis fœmina, quia hoc efiſum à pudore muliebri alienum eſt. d. 1.1.§. ſe- cun do loco. l. ſœmine. de regul. iur. Quapropter etſi Cornelia lier inſigni dcnri 1 Graochwc muller 1un S us Prudentiæ, eruditionis facundiæ re- matey,a. Periatur, qualem fuifſe Gracchorum matrem Cor- trona virtu neliam memoriæ eſt proditum, nihilominus hoc ei
Ius Jorzr. permitten dum non erit, licet vnius mulieris im pu- naq;, orna- dentia cauſam huic dederit edicto: cuius meminit ta. Valerius Maximus, lib. 8. cap. z. finis enim& ratio edicti magis quam cauſa, ſiue occaſio, quæ Prætorẽ ad proponendum edictum impulerit ſpectanda eſt,
argumento l. damus. infra de condid. indebiti. Eo-
interpretes aliter ſentiant. Hæc enim verba in iure,& qui iuriſdictioni præeſt, ad Prætorem dun-
dem quoque edicto, cæcus pro aliis poſtulare ve- titus eſt, quòd magiſtratus inſignia videre, vt ait Vlpianus,& reuereri, non poſsit. d. l..§. calum. hic. Ex quo loco illud etiam in tranſcurſu obſeruan- dum eſt, quod iam diximus, in iudicibus datis ſeu pedaneis, huius prohibitionis cauſam cefſare. Cæ-
cus tamẽ iudex dari,& iudicandi officio fungi po-
teſt. l. cecus. infrà de iudic. Itaq; ab interpretibus diſ-
ſentio, qui ita demum iudicandi officium exercere
eum poſſe cenſent, ſi ante cæcitatem datus fuerit. Nam nec vlla lex eſt, quæ iudicẽ dari eum prohi-
beat, nec iudicio caret, vt cæteri, qui à munere iudi- candi idcirco remouentur. l. cum prætor. infrà de
iudiciis. Et ſi enim alba& atra luminibus amiſsis diſcernere nequeat, protinuſne ad iuſtitiæ atque in- iuſtitiæ cognitionẽ diſcretionemq́; minus erit ido- neus?cuius rei exẽpla inquirere volentibus non de-
erunt. Vide Ciceronẽ lib.5. quæſt. tuſcul. ſed Accur-
ſius ignoratione antiquitatis lapſus eſt, qui, quid in-
ter iudicẽ datum,& magiſtratũ intereſſet m hoc VI
piani loco ne per ſomniũ quidem vnquã cogitauirt quod à nobis non indiligenter ſuprà demonſtratũ
eſt in l. Iuriſgentium.§. z. ſuprà de pact. Alius locus huius tituli eſt, in quo tractatur
De hus qui ob turpitudinem ſuamà poſtulando pro aliis repelluntur. CA PL. V.
X genere eorum qui ob turpitudinem ſuam à
poſtulãdo pro aliis repellũtur, ſunt, muliebria
patlus: deinde capitali crimine, aut calumniæ cauſa
publico iudicio damnatus: præterea quioperas ſuas vt cum beſtiis in arena pugnaret locauit. d. lI.§.re-
mouet. hic. Idem dicendum eſt& ſi quis nulla pa- ta mercede pugnauerit, deinde paſſus ſit in arena
ſe honorari, id eſt, vt ego interpretor, præmio ali-
quo ob eam cauſam afnci. Nam honos interdum pro præmio accipitur, vt apud Græcos iuμ. Vide Ciceronem pro Roſc. Ameri. l. item ſi verberatum. de rei vindic. l.1. de extraordina. cognitio. vnde ho-
norarium dictum eſt. l.i. infrà ſi menſor fallum mo
dum dixer. Tametſi autem prætor ſimpliciter lo- quatur in hoc edicto, tamen ex bono& æquo ex- cipiuntur tutor& curator, qui neceſſario fungũtur officio,& ſuam quodammodo cauſam videntur
tueri.l. puto. hoc tit. Alius locus ſequitur huius titu-
li in quo tractatur
De hus qui non niſi proſe& certis perſonis poſtulare poſſunt. CAP. I1.
Vi edicto vt infames notantur. l.. infrà titulo
proximo.& quædam item aliæ perſonæ, quæ
veteribus legibus,& ſenatuſconſultis expreſie ſunt,
niſi impetrata à Principe, aut Senatu in integrum reſtitutione, ad poſtulandum non admittũtur: præ- terquam pro parente, patrono, liberis, fratre, pu- pillo&c. d. l.1..vt initio, cum ſequen. I.z. cum ſeq. Nam quod ad tutorem attinet, quem ſupra dixi-
mus neceſſario fungi officio, vſqueadeò id ei per-
muttitur, vt vel aduerſus fiſcum, pro quo antè ad- uocatus fuit, contra patrem pupilli, ipſi puꝑillo adefſe poſsit, nec pœnam præuaricationis me-
tuat.l.penultima& vltima hic. Ab eo autem quod
hic dicitur de infamibus, excipiendus eſt caſus, cum videlicet exilio temporario quis mulctandus
II 2
87

0 88
eſtex eo crimine quod in & ſi finico tempore inter in
pus. de decurionib. l. Qui c
de re milit. tamen hæc unfa effectum ſuum non p
poſſunt„‚vt aduocato interdicat poſtul
hic. Eadem elt inſcriptio l.Imperat
AVnt& alæ cauſæ, non eni
famiam importat. Nam fames habeatur. J. ad tẽ- um vno. 5. ad tempus. mia ad poſtulationem orrigit. Idque propter reſcri- fert) Imperator.
ü Adriani(quod Papimanus re i Aer ai 3 or.& l. ad tem-
us. Poſtremuùs locus huius tit. eſt
e,. n probibitionis. C.4 P. VII. 9. Je 3 momnes edicto co-
giſtratum mouere arione. Sed
prehendi potuerunt, quæ ma
notandum elt, multum referre in quibus verbis cõ-
cipiatur ea interdictio, nam ſi nominatim proa buerit ei, ne apud ſe ad tempus certum poſtulet, nec apud ſucceſſorem ipſius, nec elapſo eo reinpo⸗ re, prohibitus intelligitur. lputo& JImperator. oc tit. Quod ſi ſimpliciter facta ſit prohibitio„ rt⸗ ditionem eius qui prohibuit, nullas Vires habet;ni 1 fortè prohibito, ſimul infamiæ nota iniuſta ſit. kex ca cauſa hic. Ex quacunq; verò cauſa quis prohi-
beatur ne conſentiente quidem aduerſario poſtula-
re poterit.l. Quos prohibet hic.
Qui apud bonos gra- ie de ros malè au dit, infamis dicitur.
Elegan:⸗ Plauti ſen- tentia de infamuia.
C laudi/ Cæ ſaris dittu
TIT. I I. LI B. 111. PANDECT. De his qui notantur infamia. cA P. I. Via edicto de poſtulando, generali clau- ſula continentur qui à poſtulando tan- quam infames excluduntur, igitur poſt titulũ de poſtulando ſequitur titulus de
—
his. qui notãtur infamia, quo reſpectu hoc loco hic titulus eſt poſitus, licet infamium cognitio,& in ac- cuſationibus,& in popularibus actionibus,& in te- ſtimoniis dicendis, atq; etià in dignitatibus honori- buſq; ambiendis, locũ habeat l.is qui. infrà de accu- ſat.& L.popularis. 4. de popul. act. 1.3 infr. de teſtibus. 1.2. C. de dignita. lib. 12. Et quia variis modis, quis in-
famia notatur, veluti re ipſa, atque opinione homi- num ipſaq́; authoritate legis, de his ſeparatim dice- mus. Et imprimis De infamia ſcilicet, quam vulgò facti appellant. C P. 77. Ominum opinione aliquando quis infamia notari dicituùr, nã is qui apud bonos,& graues viros malè audit, infamis dicitur, licet ei iure& le- gibus nulla irrogetur infamia. l.ob hæc verba hic. l. ea. l.verbũ.& l. interlocutio. C. eo. l. honori. infrà de obſequiis. Itaq; cũ qui reſtitutus eſt famæ, hac nota adhuc laborare exiſtimo, verumque eſſe quodait
Plautus in Pen. act.z. Hominũ immortalis eſt infa-
mia, etiam tum viuit, cũ eſſe credas mortuam. hinc Claudius Ceęſar, cũ cuidam notã infamiæ appoſitã deprecantibus familiaribus ademiſſet, litura tamen
(inquit)extat, ſentiẽs remiſſa culpa infamiæ prioris
de infumia. veſtigium quidẽ manere. Hæc infamia tametſi ne-
minem à poſtulando repellat, nec tam effcax ſit,
quam ea, quæ iuris dicitur, effectu tamen nõ caret, vt ex aliis iuris noſtri locis obſeruare licet. l. honori. &l. eos. inftà de decurio. l.infamia. C. eo xit. l. z2. C. de dignitat. l. fratres. C. de inofH. teſta. J. Teſtiũ. in princ.
ob carmen. in fi. infrà de teſtib. ſed huius rei fuſior
d ſputatio in aliud tempus eſt reiicienda. Alius locus huius tituli ſequitur, in quo quæritur
Franc. Duaremi Iluri ſconſ.
De infamia iuris quæ abſqyue ſententia irrogatur. SCAP. 117.
T Onnüquam infamia alicui irrogatur iure ct. N uili, erſi forte apud bonos viros non lit gra- uata cius exiſtimatio, eaq́ iuris infamia vulgò ap- pellatur:dupliciter autẽ id contingit. Vno modo cũ jex factũ ipſum notat, non ſentenria.l. palam.§ quæ in adulterio. infrà de ritu. nupt. IImperator. hic. vt ſiquis ab exercitu ignominiæ cauſa dimiflus ſit„ſi artis ludicræ cauſa in ſcenã prodierit, ſi lenocinium fecerit, idq́; Prætoris edicto eſt expreſium, ad cuius interpretationẽ videnda ſunt que Vlpianus ceteriq; juris authores ſcribunt in I.. z. 3.& 4. hic.& kpen. C. eod. tit. Quod autem eo edicto cõtinetur de bi- nis nuptiis eodẽ tempote cõſtnutis, ntèmq; de ma- trimonio intra tempus lugendi contracto, planius nemo explicare poteſt, quàm ab iiſdem factum eſt Iuriſconſ.l. genero. cũ ſeq. l.parentes.& LJvlt. hic,& 1. decreto. C. eo. de eo, qui in carcerem coniectus eſt, qui abſtinuit ab hæreditate paterna, qui ceſsit bo- nis, qui non defendit negotia publica ſuæ patriæ, oum quidem dubitatum fuir ſed reſcriptis Princi- pum conſtat eos aliqua infamia non notari. I. 1. 1. nemo. l. neminem. l. debitores. C. eod. Alius locus
ſequitur in quo tractatur b— De infamiaiuru, quæ per ſententiam irrogatur. b C4 P. 711
Liquando factum ac perſonã lex non notat, ſed ſentẽtia. d.§. Quæ in adulterio, vt is demũ hauc notã ſubeat, qui feciſſe iudicatus eſt, cũ in ſu- praſcriptis caſibus factum ipſum ſufhciat, nec ſit ne- ceſſaria ſentẽtia: cuius rei exẽpla in Prætoris edicto aliiſq́; locis habentur. I. I.& I. Athletas cũ ſequenti- bus. l. nõ alia hic. l. nullã. C. eo. tit. cũ aliis ſimilibus. Sententiã autem accipimus iudicis, non arbitri, nec pronuntiationẽ quamlibet, ſed qua, cauſa cognna negotiũ diffiniatur. l. quid ergo.§. ex comprom ſſo. cum ſequen.hic. ſed nec teſtis, cuius teſtimoniũ per ſententiam inter alios dictam, reprobatum eſt, quaſi
ex falſi teſtimonio, inter infames habebitur, idq́; ex
vulgari regula, qua dicitur res inter alios actas aliis non nocere. J. Lucius. hic.& l. ſæ pè. infrà de re iudic. Præierea damnatum ſuo nomme, non alieno,& directo iudicio non contrario acci pere debemus.l. furti. 6. ſi quis alieno.&§. vlt.& I. ſeruus. hic. Deni- que notandum eſt, ſi cui vltra legem grauior pœna infligatur, exiſtimationem eius illibatam manere, quaſi duriore ſententia non eo tranſactum de fa- ma videatur. I. quid ergo.§. pœna grauior. hic. Sed quid de paciſcente dicendum eſt? Et certum eſt in actionibus ex delicto, non ex contractu, deſcen- dentibus, pactionem condemnationis vim habere, niſi Prætoris iuſſu, aut gratis facta ſit. l. furti.§. pa- ctus. liin actionibus. hic.& l. non damnartos. C, cod. tit. de crimine ſtellionatus, cuius ſub hoc titulo fit mentio; videnda ſunt, quæ in diſputationibus an- niuerſariis ſcripſimus,& ſub tit. de crimi. ſtel. in 7. Digeſtorũ parte. Quxæri ſolet an dãnatus exilio ad tem pus, vel alia pœna, quæ infamiam irrogat, finito tempore inter infames habeatur? Et verius eſt inter infames haberi. l. ad tẽpus. C. eo. l. ad tempus. de de- cur. l.qui cum vno.§. ad tempus. de re militar. At- que ideo, nec ad honores, nec ad militiã, niſi fruſtra aſpirat, vt ex iã dictis paset legibus: Adrianus tamen & poſtu
neriiu Cludole 4 eirntſes tunanne E rkäuhmalg
1
fau N. 49 rn ſmit
rreratem gei; m:Gam qan euetiot ſcntent
iehnbia tatlo. ctkntiam pc
nie vtu dignu diigtet nullar
cham minuet Kemm de pœnr oumd icfami rcchiadum eſ eaminaliqu ſeomyelutie Djeminfamia
11
vnuntrni ſtiinen
dorator interdu NacutCæſar. detdenn i Klai ind daat ro Marken adadon c düd Vnluet R d enſorguin
cfendend

rgau,
arur inreci non ſit gu 1 vulgo 4p. dmodo cũ amqua Ror. hic. 3 allus ſit, demum
adcuius nus cgeerih lc.& lpen, vetur de bi. mq; de ma. do, planius 1 factum eſ vlt.hic,&. niectus e i ceſit ho. ſux patria, lptis Priaci notari. 1I.)
Alius lcu Togatun
non non vt is demi ſt, cũ mſu- nec ſit ne. oris edico ſequenti fumilibus. arbitra nec la cognna promſo. omũ per
eſt, quaſi
Ir,idq; ex
ctas aliis re iudic. alieno,& bemus.l. c. Deni- r pcxla manele, de fa- hic.Sed m eſt in „deſcem n habete, rti. 5.9e⸗ s. Cfou ctiul ſ
Ae infamia Vi
In Tit. de Procu
ei poſtulare permiſit, quamuis aliàs infames non oſtulent, vt dixi ſub tit. de poſtul. Non me mouer Reſcriptum Antonini apud Vlpianum in lgenera-
liter. de decurionib. Nam quatenus de ordine lo-
quitur accipiendum eſt cum hac exceptione; niſi
cauſa famoſa ſit ei. d. l. ad tempus. Sanè contingit plerunque, vt crimen per ſe iudiciumve famoſum
ſit, non tamen irrogetur infamia damnato, veluti ſi
pœna grauior vltra legem impoſita ſit. dict. l. quid
ergo. S.pœna grauior. hĩc.& lPoſidonium. C. cod.
tit.cuius legis duplex videtur fuiſſe ſententia ‚vna proconſulis de tempore vnius anni, à qua prouo-
catum eſt, ſed interim reus ſententiam non exceſ-
ſit, atque ideo nulla cauſa eſt, cur pœna augeri de-
Sentẽtiaſe peat. Altera eſt ſententia Præfecti prætorio, de ap- aeritas fa- ellatione cognoſcentis, qua damnatur reus, quin- 2,, 55 2 que annorum exilio, cuius ſententiæ ſeueritas facit, Tuur de infamia tranſactum videatur. trãſattum. Item ſi mitior dicta ſit ſententia à iudice„pro- pter ætatem rei, vel aliam huiuſmodi circunſtan- tiam: nam quamuis crimen per ſe famoſum ſit,& ſcuerior ſententia dici debuerit, ſi huius circunſtan- tiæ habita ratio non eſſet, tamen iudex propter eir- cunſtantiam pœnam minuens oſtendit reum infa- miæ nota dignum non eſſe. Letſi ſcuerior. C. cod. Si igitur nulla ratione, ſed gratia tantùm ducttus, pœnam minuerit iudex, aliud dicendum erit. Nam & cum de pœna à iudice aucta loquimur, propter quam de infamia tranſactum cum eo, videtur ſic accipiendum eſſe, cum iudex motus non eſt cir- cunſtantia aliqua, propter quam grauius delictum ſit, ſed vt, veluti compenſatione quadam facta, reum
à pœna infamiæ vindicaret.
TIT. III. I.1 B. 111. pANDECI. b
Deprocuratoribus& defenſoribus. Ad rubricæ expo- ſitionem apoheupia. CA P. J. KRKocurator in iure ciuili multiplex occur ic. Imprimis procurator Cæſaris, qui& 22 rationalis,& procurator priuatę rationis, a& procurator diuinæ domus, vel etiam curator interdum appellatur. l.1.& 2. ſupra de offic. procur. Cæſar. vbi diximus. Erat& procurator Rei- publicæ, qui& ipſe curator rationalis&"⁶ννν‿ dicebatur, cuius mẽtio eſt in 1.z. C. de mod. mulcta. & I.I.& fin. infrà de adminiſtr. rer. ad ciuit. pertinẽt. Alius erat procurator vniuerſitatis, ſeu collegij, vel corporis Reipublicæ minoris, qui actor& defenſor ſeu fyndicus vniuerſitatis, aut ciuitatis appellatur, cuius mẽrio eſt in l.-.& l.item. infrà quod cuiuſque vniuer.& I. infrà de munerib.& honorib. Eſt& de- fenſor, qui vltro,& ſine mandato admittitur, ad reũ defendenduin, in ciuilibus,& criminalibus etiam nadantenus. l. ſeruũ.. publicè hic.&§. ſi verò. Inſti. de ſatiſdat.& hic in rubr. Eſt etiam procurator pri- uatorum de quo hic,& ſub titulo C. eod. diſſeritur. & is eſt, qui ſuſcepto mãdato aliena negotia curat, ſiue extra iudiciũ, ſiue in iudicio. II. hic. Eſt autem duplex lic procurator generalis,& ſpecialis, prior eſt cui generaliter omnia negotia mãqantur. l. pro- curator totorũ. hic. Eſt quoq; duplex hic procura- tor generalis: vnus eſt, cui omnium bonorum atque negotiorum libera datur adminiſtratio,& à quo
p
r.& defenſoribus.
Q
¶◻
5
7
mandatum ſpeciale non exigitur. l.procurator cui. hic. Alius eſt ſine libera adminiſtratione. l. mãdato hic. Procurator ſpecialis duplex quoq; eſt, vnus cui ſpecialiter vna cauſa, vnùmve negotium madatur, quod genus mandati in certis quibuſdam negotiis
eſt neceſſarium, cuius exemplum eſt in I. illud. infr. de minorib.& I. qui duos. hoc tit. Alius eſt procu-
rator ſpecialis, cui certũ genus negotiorũ commit- titur,& hic quoque duplex occurrit. alius eſt pro- curator negotiorum extraiudicialium, quales ſunt hodie receptores noſtri. b
Alius eſt procurator negotiorum forenſium, ad
agendum vel defendendum cauſas, qui procurator
iudiciorum, ad iudicia, ad agendũ, vel ad lites vul- gò appellatur. cap. qui ad agendum. de procur. in 6. Quod munus iure ciuili nullã habet neceſsitatem, nec quiſquam inuitus cogitur ſuſcipere alienum ne gotiũ. l. inuitus. C. eo. Sed tamen hodie moribus no ſtris munus eſt publicũ. Creantur enim à Principe procuratores forẽſes, cuiuſcũq; fori, intra certũ nu- merum, qui negotia priuatorum per iudicem ſuſci- pere coguntur, inſtar aduocatorum in iure ciuili.l.
nemini. C. de aduoc. diuerf. iud.& generali appella-
tione etiam aduocati dici poſſunt, vt qui quoquo-
uiſmodo in cauſis operantur. l. fi.§. aduocatos. infrà
de variis& extraordi. cognit. Hactenus de diuerſis
procuratorum generibus, veniamus ad definitio-
nem procuratotis, de quo agitur ſub hoc titulo. Primus igitur locus huius tituli eſt,
Quid ſit procurator. CAℳ P. 77.
L* Sus procuratoris perquam neceſſarius eſt,
7 inquit Vlpianus in I.I..vſus hic. vt qui rebus
ſuis ſupereſſe non poſſunt, aut nolunt, ſaltem per
alios vel agere, vel conuenire poſsint. Videndum
igitur eſt, quid ſit procurator.
Procurator definitur ab eodem VlIpiano in I. J. in princ. Qui aliena negotia mandatu domini admi- niſtrat. quæ definitio ex genere,& differẽtiis conſta-
Nullus in- uitus alienu ſuſdiperé co gt un Ne ⁰- ium.
re videtur. Nã adminiſtrare, verbum quo luriſcon-
ſultus vſus eſt, generale eſt, pertinet enim ad alios quàm ad procuratores, exempli gratia, Præſes pro- uincie, ſyndicus, tutor, curator, adminiſtrant, qui ta- men propriè procuratores non ſunt.
Deinde dicitur in definitione negotia. Hoc ver- bum tã de iis negotiis, quæ in iudicio adminiſtran- tur, quàm de iis, quæ extra iudicium accipere debe- mus, quamuis vnum tantum negotium admini- ſtret procurator ipſe. Prærerea dicitur in definitio- ne aliena:nam qui ſua negotia adminiſtrat, procu- rator nõ eſt. l.z.§.vlt. infrà mandat. etſi alterius con- ſilio,& ſuaſu adminiſtret. Nec procurator in rem ſuam quis eſſe poteſt, ſed tamùm is cui con ceſſa eſt, aut mandata actio, procurator propriè dicitur, alias imaginarius tantm procurator eſt dicendus. L. qui ſtipendia. C. hoctit. Deinde dicitur mandatu, quia qui ſine mandatu adminiſtrat, aut gerit, procura- tor propriè non eſt, nec ad eum pertinent, quæ ſub hoc titulo ſcripta extant, ſed ei& aduerſus eum competit actio negotiorum geſtorum, de qua titu- lus eſt in hoc libro quẽ explicabimus propediem.
Præterca dicitur domini, hoc verbũ adiicitur ad
differentiam turoris,& curatoris, qui non man datu
domini adminiſtrant, ſed authoritate magiſtratus 2.—
gerere& adminiſtrare compelluntur„Vel alterius
I

1—————
— 4—— ͤͤ——·. —
„
* 3 3— Franc. Duarem luriſconl.
0
2. qui tutoris dandi ius habet, vt diximus ſub titulo 1 d
e adminiſt. tut. Hæc definitio ſic explicata pertinet tam ad pro- curatorẽ, qui datur ad lites, quàm ad eum, qui de gotia extra iudicium adminiſtrat. Defenſoris fit mentio in rubrica,& ſub hoc ticulo quibuſdam in locis,veluti in 1.ſeruum ait Prætor.33. vnde à qui- buſdam quæritur, quis lit n le ho conuenit inter iuris interpretes. Quidam enim di- cunt defenſorem eum eſſe, qui reum defendit, pro- curatorem verò, qui actoris cauſam agit, ſed hoc falſum eſt. Nam is defenſor dicitur à iuris authori-
bus, qui vltro,& ſine mandatu alium defendit, qui
cũ familiaris erat,& cauſam præſentis domini no-
uerat, coguitor à Cicerone dicitur in Vertem, teſte
Aſconio Pediano, quo perrinet titulus, qui extat in
Codice Theodoſiano de cognitor.& procurat. Se-
quens locus eſt in quo quæritur, Quomöodo conſtituatur procurator. CA P. III.
Rocurator ſolo conſenſu conſtituitur: nulla
ſolennitas requiritur in conſtitutione procu-
ratoris, ſufficit conſenſus eius, qui conſtituit& eius
qui conſtituitur.l.filiusfamilias.§. inuitus. hic. Vnde conſequitur procuratorem eum conſtitui poſſe, qui abſens eſt. l...§. fix lic. Hinc naſcitur quæſtio tractata in Clementina de procurat. Si quis literas procu- ratorias acceperit,& non contradixerit, an procu- rator conſtiturtus intelligatur?& dicitur conſtitu- tum intelligi. Et ideo ſi poſteà is negotia neglexe- rit, conueniri poterit actione mandati.
Deinde procurator ad litem futuram, in diem, ſub conditione,& vſque ad diem,& in perpetuum cõſtitui poteſt. l.z.& 4 hic. In edicto Prætoris, quod de procuratoribus propoſitum eſt, quædam perſo- næ nominatim prohibẽtur procuratores eſſe. Que- dam etiam procuratorẽ dare prohibentur. Quibus cognitis facilè cognoſcemus, quæ perſonæ dari ſeu conſtitui,& cõſtituere procuratores poſsint: videa-
mus igitur imprimus, de his qui dari, ſeu conſtitui
procuratores non poſſunt. Qui dari procuratores non poßint. CA FP. I1111. Mprimis miles procuraror ad litem dare nõ po- teſt. l. militem. 7. C. eo. tit. cuius rei rario eſt quòd publicè interſit eum non auocari à militia. Quæ ratio, quia in veterano ceſſat, hoc munus exerçere
non prohibetur. l.filiusfamil. d.§. veterani. hic. Tam- etſi verum ſit militem ad lites exercendas conſtitui
non poſſe. tamen cũ quibuſdam exceptionibus ac- cipiendum eſſe cenſeo:vna eſt, niſi pro cõmilitone agere, aut eum defendere velit, hoc enim caſu ad- mittitur, d. l. filiusfamil. hoc tit. Alia exceptio eſt niſi miles in rem ſuam conſtitutus ſit, aliena ſibi man- data actione. Nam tunc ſuo nomine, magis quàm alieno agere videtur. J. Qui ſtipendia. C. eod. Præ- tereà quod dictum eſt ſupra de milite, ad clericos
cęlibes pettinet. hi enim in foro laico procuratores
eſſe nõ poſſunt, niſi fortè pro ſuo ordine& eccle- ſia. cap..& 2.ne cler. vel monach. Et ratio eſt ne cle- rici vel monachi aà diuinis ad profana auocentur- huius quoque juris alia ratio mihi eſſe videtur, quòd iudex laicus ſi quid fortè deliqucrint, non Poſsit eos coercere, quæ ratio ceſſat in clericis con- lugatis, qui ſubiecti ſunt ad facultates, quod attinet
defenſor, nec ſatis de hoc
laicæ iuriſdictioni. cap. penult. de cler. coningat. In cauſis verò criminahibus retinent ſitum priulle-
gium: niſi fortè detonſum verticem in orbiculum,
& veſtes non habeant ordini congruentes. cap. vni- co. de cler. coniu. in 6.& c. fi. de vita& honeſt. cleric.
Deinde minor viginti quinque annis procura-
tor conſtitui non poteſt. Ei enim obeſt exceptio,
quæ procuratoria dicitur, niſi minor eſſet. I. minor
25.hoc titul.& Lexigendi. C. eod. Ratio huius iuris
eſt, quod in preiudicium aduerſarij in integrum re-
ſtitui poteſt. d.l. minor. hoc tamen accipiendum eſt, de procuratore, qui ad lites exercendas conſtitutus eſt:nam negotiorum extraiudicialium procurator eſſe poteſt duodecim annis natus.. Eadem lege In-
ſtit. quib. ex cauſ. manu. non liccat. Poteſt tamen
admitti filius minor vigintiquinque annis, vno ca- ſu(quod diligenter notandum eſt) quo pater quaſi
contumax condemnari poteſt, nimirum in iudiciis
crimmalibus,& in ciuilibus ſi lis iam conteſtata ſic: nec eo caſu filius in integrum reſtituetur. l. ſeruum. §. publicè. hoc titulo.& l. minor.
Item fœmina, procurator in iudicio dari non
poteſt, quia hoc ofhcium ad viros pertinet. l. neq;.
54-hoc tit.l. alienam. C. eodem. húcque pertinet iu-
ris regula, quà fœmina ab omnibus ciuilibus of. ficis remotæ ſunt. l. fœminæ. de reg. iur. Quod adeò verum eſt, vt mulier non poſsit defendere liberos ſuos in iudicio, ſed debeat eis petere tutorẽ. d.I. Alie
nam. 18. C. eod. Tribuitur tamen eius pietati, vt ap- Quuadin buuiur yi tatis uuu⸗
pellare poſsit pro filio,& curet cauſam appellatio- nis agi, licet ab initio non defendat. I.. de appellat. recip. Et pro patre ſuo, etiam ſuadenie pietate, ad- mittitur fœmina, ſi morbo impeditus, ſuis rebus ſupereſſe non poſsit.l fœminas. hic. Etſi regulariter mulieres ad agendum, aut defendendum non ad. mittantur. l. neque hic. ſitq́; mulierum quàm viro-
tu.
rum deterior conditio. l. in multis. ſuprà de his, qui
ſunt ſui vel alien. iur.& l. fœ minæ. de regul. iur. ſunt
tamen cauſæ quædã ſpeciales, quæ per eas agi poſ-
ſunt, quæ ab eo, quod ſupraà diximus, excipi debent.
Imprimis accuſatio necis cognatorum mulieri conceditur, ſuam ſuorümque iniuriam eis perſequi datum eſt. l.vxor.& l. non ignorat. C. quib. accuſ. non licet.
liem ſi cognatus mulieris in ſeruitutem aſſera-
tur, ipſa mulier eum iure defendit, quòd hæc cauſa
ad honorem familiæ pertincat. l. 3. ff. de lib. cauſ. Præterca mulier rectè pairem ſuum defendit, vt di- ximus ſupra cognita tamen cauſa, vt, ſi morbo ſit impeditus„nec ſit qui eum defendat. d. l. fœminas. Deinde quod ſuprà dictum eſt, mulierem nõ poſſe in iudicio ſuos liberos defendere ex l. alienam. C. cod. ſed debere eis turorem petere. hoc eſt intelli- gendum niſi fortè ipſa tutoris officio fungi velit,& pPoſsit: Authent.vt liceat matri& auiæ. C. Quæritur de inuito ſurdo, furioſo an hi procu- Iadotes conſtitui poſsint? hæc quæſtio tracLuun in —— un; lum procuratores dari poſſe ad adminiſtrandum, in ludicio verò propter deco- rem non adiitti. argumento cius quod dicitur in II.§. caſum. Iuprà de poſtul. quod magiſtratus vo-
cem,& decretum audire, aut eius videre inſignia vt ait Vlpianus,& rcuereri non poſsit. Præterea
mroduelli te ſotpoteklors Lcapduo. 3 hiqui proculat un lidtamos,
Ne hu
To0cedicte
lbcognit rnrraotem emihom lt voe xiterpt llum, niſtei vebedicto, a Wädde hiꝗh dübesbona üngncb ab
Liyn
unn pr liien contel dnetenon dote dagen Klp thaud nemo fobelſ pup nad aceage kanteta cäüde n
3 Nocndan beclalitt curaoten teſtatam cul. in 6.

On;:
Driult. Præterea reus delatus procurator eſſe non po- ſtrant, non etiam cum fraudant. l. qui fundum.§.& T lculum teſt.l.reus delatus. infrà de muner.& honor. ſi tutor. infrà pro emptore)& omnia negotia, vt S.cap.yna. Alia quæſtio tractatur de filiotamil an is procu- procurator omnium rerum, gerãt. l. Lucius§. fi. in- gelt.cleric rator eſſe poſsit. Hæc quæſtio tractatur in I. filiuſ- fraà de admi.tut.& procuratorem rectè conſtituant procura. fam. d.§.ipſe quoque.hoc titulo. vbi dicitur filium-, ad negotia extra iudicium gerenda, inſtar procura- ceptjo, b familias procuratorem dari poſſe,& ad agendum toris generalis.liita. C. eod. tamen ad litem exercen- e. lminor& ad defendendum. Imò etiam ſine mandato ali- dam quia domini non ſunt litis nondum ceptæ, vt Ulus jurig quando admittitur etiamſi mandatum non al. de procuratore ad lites conſtituto diximus, procu- tegrum e. get, tantum abeſt vt illud probare teneatur, ve uri ratorem ante litem conteſtatam non conſtituunt, endum ek, cum pro patre ⸗gere, vel defendere eum vuſſ Non repugnãte procuratoris definitione. 1..hic. ſed acto- onſtirutus enim tanquam procurator cauſam patris ſa e rem, iudice authore„ſi parum idonei ſint, ſuo pe- drocurator ſed tanquam coniuncta perſona, quæ der 0 riculo rectè conſtituunt. 5.Hin.Inſtit. de curat. huius emlegelln. ſine mandato admitti ſolet, quales ſunt iberi 5 actoris mentio eſt in l. vltim. hic. Ipſi tamen pupilli teſt tamen rentes,fratres afſinesliberti, maritus* VXOfTe. l. ied& adoleſcentes, quia domini ſunt, rectè procurato- , vyno ca.& hæ. hic.& l.exigendi.l. maritus. C. eocd. rem conſtituunt, modò tutorum vel curatorum. Pater quali Deinde quæritur, an ls liis de neot) nommie ſuorum interueniat authoritas. Sed& poſt litem mudu ne, plures procuratores dari poſsint? Hæc Tu conteſtatam, inſtar procuratorum ad agendum, ateſtata ſi tractatur in l.ſi quis Cd Droena dn.§. 4 us 3 tutores quoque& curatores recte procuratorem dl ſeruum tis. hoc tit. quod ſic eſt diſtinguendum, vt ſi qui conſtituunt, quia& ipſi litiſconteſtatione domini — duos procuratores in eadem cauſa,& eodem tem- cauſæ litisque fiunt. dati non pore dederit, eos pakein poteſtatem habere dica- Idem dicendum eſt de œconomis rerum eccle- mus,& occupantis meliorem fore conditionem. Si ſiaſticarũ adminiſtratoribus, de ſyndicis ſeu defen- ned. lae. verò diuerſis temporibus plures procuratores dati ſoribus rerum publicarum,& ciuitatum,& allis id vertinet i⸗ ſint, poſterioris melior erit conditio. l.pluribus. hic. genus, qui propria ſpecialique ſignificatione pro- uilibus o.& cap.ſi duo.de procur. in 6. Hactenus vidimus de curatores dici nõ poſſunt, licet aliena negotia om- — 1) his qui procuratores dari poſſunt aut non poſſunt, nes adminiſtrent& in iure põtific. latiori quadam ere lide iam videamus, 4 ſignificatione omnes procuratores appellentur.l. rê dat De his qui procuratores dare poſſunt. Nec ciuitatis. hic.& cap. Quia, vbi not. extra eod. tit.
In Tit. de Tranſactionibus.
CAP. V.
91
Aℳ
tatbwa dan can. Saluatur. i. quæſt. 3. Ex eo quod diximus pupil- ppellatio- wu JTOcedidtum prohibitorium fuit, atque ideo lum aut adoleſcentem ſi modo tutoris aut curato-
appellat ſan I his cognitis, qui prohibentur prætoris edicto ris authoritas accedat, poſſe procuratorem conſti- etale, ad. procaratorem conſtituere, manifeſtum erit quibus tuere, naſcitur quæſtio tractata in l. Non eO minus. uis rebus permiſſum ſit procuratorem dare. l. mutus.§.I. hic. 14. C. cod. gularitet hodie igitur procuratorem dare vnicuique eſt per- Quidam minor procuratorem conſtituerat, ſine non ad. miſſum, niſi ei nominatim fuerit prohibitum Præ. authoritate curatoris,& ſic nulla erat procuratoris am viro- toris edicto, aut aliqua lege: videndum igitur no- conſtitutio, lis ad ſentẽtiam vſque producta eſt, pro his, qui bis eſt de his qui procuratorem dare prohibentur, minore iudicatum eſt, aduerſarius nullam eſſe ſen- iur. ſunt qui locus bonam huius tituli partem continet, ſed, tentiam contendcbat, quòd minor procuratorem agi poſ eum paucis abſoluemus.. ſine tutoris authoritate conſtituiſſet, quæſitum eſt debent. Qui procuratorem dare prohibeantur. an rata habenda eſſet lententia⸗Reſceip Impera- mulieri CA P. LI. tor, eam ſententiam valere. Nam quod introductũ erſequi Mprimis procurator ad lites conſtitutus, ante eſt in fauorem alicuius, in eius perniciẽ& in com- accuſ. Alitem conteſtatam, alium procuratorem conſti- modum verti non debet.l. nulla. ff. de legib.& l. ne- tuere non poteſt, hoc dicitur in I. Quod quis. 8.& l. que. de contrah, empt. Eſt locus communis diligen aſſera- neque II.& l. procuratoribus. C. eo. huius rei ratio ter notandus, quia ſæpe occurrit. Nec nos mouere ccaua eſt, quòd nemo ſine mandato,& actione experiri debet, quòd ſententia lata pro furioſo, ſine curatore cauf. poſsit. ſi pupilli. C. de neg. geſt. l. naturalis.§. ſed ſi non valeat. Nam licet pupilli& minores furioſis vt di⸗ facio. infrà de præſcrip. verb. At procurator ante li- comparentur, magna tamen inter eos eſt differen- bo ſir tem conteſtatam non efficitur dominus litis. l.in tia. Minores enim iudicium habent,& dre ſua re- dulnas cauſæ. hoc titulo.& knulla. O. eo.hoc tamen ceſſat Gtè contrahunt, ſine tutoribus,& curatoribus, qui- 5 poſſ A bedentirore in rem ſuam conſtituto,& in cocui bus interuenientibus indiſtincte contrahunt:furio- n,C pecialiter Poteſtas data eſt ſubſtituendi alium pro- ſus contrà iudicio caret, nullümque negotium ipſe 1 ell. curatorem. Hli enim poſſunt etiam ante litem con- contrahit: quare ſtare in iudicio non poteſt, vt fera- Ainte— teſtatam PrOcuratorem conſtituere. cap.. de pro- tur ſecundum ſe ſententia, præſens enim corpore veli- cur. in 6. Quæritur de Procuratore negotiorum pro abſente habetur. l. furioſo. ff. de re iudic. vbi no-
b extraiudicialium an is ad negotia gerenda alium tatur. Quæſtio etiam tractatur de ſeruo. an ſcilicet Igaa- procuratorem liberè ſubſtituere poſsit? Et dicitur ſeruus procuratorem conſtituere poſsit. Et Iuriſ- uu poſſe, licet ad agendum alium ſubſtituere nõ poſ- conſultus non poſſe ait, in l. ſeruum. hoc titulo. niſi nuum ſit.I.ſi procuratorem.§. infrà mandati.& d. c.J. dein- fortè de ſtatu ſuo litiget, aliàs ſeruus, nec pro ſe, nec goſe de quęritur de tutore& curatore, an procuratorem pro alio in iudicio eſſe poteſt. l.ſeruus. intrà de iudi. deco· ad litem exercendam pupilli nomine conſtituere Huc quoque pertinet I. vel. 3. hic. An idem dicen- cko poſsint? Hæc quæſtio tractatur in lneque I1. C. eod. dum ſit de filiofamiliàs quæſitum eſt, ſed alia cauſa 1uss1o Quamuis tutores& curarores quaſi domini in le- eſt hliifamilias, vt ſuprà diximu»s.ʒ mignl ge dtcantur(quod intelligendum eſt cum admini. Alia quæſtio eſt de muto& ſurdo, an hi procu-

—
————— ——.——————-— 4. „— —— 6— 4*——————— „„—————— — 2——.————— ——————— — r 8 r 8
Eromart auel.
Franc. Duareni Iuriſconſ.
2 9
ratorem conſtituere poſsint. Et luriſcon. in lxmutus. 10. 2 m dare,& conſtituere 43. hic. ait eos procuratore niieie oſſe. Nec id mirum videri debet, nam cum p o conſenſu conſtituatur, certum eſt ei tum, aut ſurdum conſtituere procuratorem poſſe, ia conſe ſignificari poteſt.l.obligamur. quia conſenſus nutu ſig pot 1 n § fin. infrà de oblig.& act.& l. ſi ſtipuler. de ke. obligat. Alia quæſtio tractatur de zccnlarore ke0. an hi procuratorem in criminalibus cau 5 D14 17 habere poßint. Hæc quæſtio tractatur in pen ad crimen. de publicis iudiciis. Pro cuius explicatione ſciendum eſt, in cauſis ciuilibus non tantum hee actore, ſed etiam pro reo admitti Procurarotenazn 1 fortè iudex putauerit certus de cauſa vocandum eſſe reum, vel actorem vt per ſe reſpondeat, vel iu- redaut aliquid aliud ſimile faciat:vt ſi fortẽ propior ſit principalis perſona, vel ſi derineri debeat nineu- lis, aut in carcere audiri. l. in pecuniariis. C. eod. In cauſis verò criminalibus, ad crimen perſequen dum fruſtrà interuenit procurator, multo magis ad de- ſendendum. d.l.pen. de publ.iudic. Vtrum autem in criminalibus cauſis, vbi pœna pecuniaria itroga- tur, procurator interuenire poſsit, cõtrouerſum eſt. Interdum enim publici iudicij pœna eſt pecunia- ria, vt cum de ambitu quis accuſatur in centum
rator ſol
aureos condemnandus.l. vnica. ff. de ambitu. dubi-
tatio oritur ex d. l.in pecuniariis vlt. C. eod. quã in- diſtinctè ſtatuit imperator, in pecuniatus cauſis procuratorem interuenire poſſe. uidam exiſti- mant ex parte accuſatoris non eſſe admittendum procuratorem in criminalibus cauſis, etiam pecu- niariis, ex parte verò rei accuſati intercedere poſſe procuratorem, ſi pœna ſit pecuniaria. Hæc ſenten- tia per quam lex, quæ vbi ad pecuniam quis dam- natur cum infamia procuratorem indiſtinctè ad- mittit ad defendendum. l.i. infrà an per alium cauſ.
appella. mihi non probatur. Nam in criminalibus
cauſis non admitti procuratorem indiſtinctè lex alibi ait, in pecuniariis verò admitti. Vnde colligere licet nullam cauſam criminalem in hoc argumen- to pecuniariam eſſe, quia pecunia in quam con- demnatur reus, ad rem familiarem accuſatoris non peruenit, ſed ad fiſcum pertinet. I. reos. C. de ac- cuſat.& l. fi. infrà de minorib. Eius rei ratio eſt, quia in criminalibus cauſis, rei ſunt interrogandi, vt ex ſua reſponſione ſuſpicionibus vrgeantur, vel in car- cerem coniiciantur, vel committantur cuſtodię mi- litum, vt infrà de quæſt.& C. eo. l.l. C. de cuſto. reor. & I.. infrà cod. tit. Et hoc moribus noſtris obſerua- tur, quibus vel præhenſio corporis decernitur, vel vocantur criminoſ, vt per ſe reſpondeant, quam ci- tationem perſonalem vocant, vt in terrogentur à iu- dicibus& ore proprio cauſam dicant. Quod dixi- mus in cauſis criminalibus non interuenite procu- ratorem, non eſt intelligendum de defenſore: nam in cauſis capitalibus defenſor, vel etiam procura- tor ad excuſandam innocentiam ad præſcriptio- nem fori opponendam,& ad alias exceptiones di- latorias opponendas admittitur,& ſic intelligi de- bent. l.ſeruum. 5 publici. hic.& l. reos. C. de accuſat. Quamuis reus per procuratorem plenè defendi non poſsit, t amen poteſt excuſare eius abſentia,& anoeraſit proponi, quod vulgò in foro exoniari icunt.
Præterea quod dictum eſt in publicis& crimi-
nalibus iudiciis, nõ poſſe dari procuratorem, idem & in popularibus actionibus, quæ cuiuis hopolo comperit, obſeruatur.1 licet. 42 hoc titulo. atio eſt quia ſi reus procuratorem daretsis in propria cauſa dari videretur, vel reus in aliena cauſa daret procu-
ratorem quod abſurdum eſſet. Hoc tamen intelli-
gendum eſt, niſi popularis actio priuatum com- modum reſpiciat. l. non cogendum.§. qui ita. hic. Circa hunc locum notandum eſt, quod de magi- ſtratibus& illuſtribus viris dicitur in J. vlt.& au- thentica ſequenti. C. hoc tit. cogi illuſtres perſonas, per procuratorem litigare, ne corum præſentia ter- rorem incutiat aduerſario. Huc pertinet nouella conſtitutio Iuſtiniani de illuſtribus. Alius ſequitur huius tituli locus in quo tractatur De oflicio procuratoris alieno nomine agenti. CA P. V11.
JH4nimis ad officium procuratoris, qui agit& ex-
peritur nomine alieno in iudicio, pertinet man- dati ſui fidem facere, nam ſi poſt litem etiam con- teſtatam falſus procurator appareat, expelletur& iudicium retrorſum erit nullum. l. licet. C. eod.& ſi enim exceptio dilatoria opponi debeat in initio litis. l. exceptionum. infrà de probat.& l. ita demum. C. eod. tit. tamen quia hæc exceptio procuratoria iudicium reddit nullum, in quacunque parte litis rectè opponitur. Hoc tamen eſt intelligendum, ſi huiuſmodi perſona ſine mandato interuenerit, quæ neque pro ſe, neque pro aliis in iudicio eſſe poteſt, veluti quia ſeruus eſt.l. ſeruus.infrà de iudiciis. Nam ſeruus in iudicio ſtare non poteſt: vel quia eſt pu- pillusmam aliaàs ratihabitione, id eſt, domino ratum habente quod per falſum procuratorem geſtum eſt cõfirmatur iudicium. l.licet. 56. infrà de iudiciis.
Ab eo quod diximus procuratorem non admit- ti ad agendum niſi mandati ſui faciat fidem, exci- piuntur coniunctæ perſonæ, vt liberi, parentes& aliæ huiuſmodi. de quibus aliquid ſuprà attigimus, quibus permitrtitur ſine mandato pro aliis interue- nire. l. ſed& hæ. hic.& l. exigendi. 12. C. eod. quæſtio tamen tractatur de marito in l. maritus. 21. C. eod.& in l.z. eo. an maritus pro vxore, ſine ipſius manda- tu interuenire poſsit. Et ex dictis legibus ſatis appa- ret maritũ cauſas pecuniarias vxoris ſuæ, ſiue agat
ſiue conueniatur, etiam ſine mandato exercere poſ-
ſe. Hoc in marito ſingulare eſt, vt contracto matri- monio intelligatur ei tacite mãdatum vt agat pro vxore. Si tamen nominatim poſtea aliquid ei man- dauerit vxor, non poterit excedere fines mandati. Nam mandando quædam negotia, aliorum admi- niſtrationem vxor videtur prohibere. l. maritus. in- frà eodem tit. Eſt tamen opus ſolennibus, cum ma- ritus pro vxore ſine mandato experitur. Imprimis oportet vt ipſe maritus caucat vxorẽ ſuam ratum habituram aut ſi conueniatur vxor,& velit inter- uenire, debet cauere iudicatum ſolui, niſi fortè no- mine dotis, vel paraphernorum experiatur. Hoc enim caſu maritus ſine cautione admittitur. vt d.J. 2.& l. maritus. C. eod.& l. fin. de pact. conuent. Mo- ribus Gallicis maritus apud quoſdam ſine vlla cau tione admitti ſolet,& ſine vllo vxoris mandato, apud alios neque coniuncta perſona recipi ſolet ſi- ne mandato.
Deinde
iicipi oblato rtautctiam lit tim ſe habele; rotem factum Avem man Aptoeratoken geducnträ ce amdcaution aeae Domg waodatam! dhcuet datis dutuom ad eſt nmeritäpt d&laon ſo loutnim int vntum dic nonumeller oonannt af hrormipoböi dleeuidenti dümgle ler Alpottem ior cuni pabeſtauthe rtias anz Kaguil du deddu ngt uan kalgede Nolnad elnet deken

Llentia ter. et nouella ſequitur
gentu.
agit Kex. tinet man. etlam con. ppelleturge C eod.& t in inttio ta demum
ocuratori
epartelus
kendum, ſ enerit, qur ſſe poteſh iciis. Nam lia eſtpu. no ratum a geſtum
eiudiciis.
L' admit- m, exci- rentes& tgimus, interue- quæſtio eod.& nanda- sappa- le agat re pol⸗ matfl- at pto iman⸗ andati. 9 admi- dtus. inn- uum ma- mprim
In Tit. de Procur.& defenſofibus.
Deinde notandum eſt, ex dictis legib. à contrario
ſenſu, cauſas criminales neque per maritum, neque per procuratorem exercere poſſe, quòd hi præſen- tia opus ſit. l. 4.§ alianus-infra de dam. infect.& l. in poſſeſsionem. infrà quibus ex cauſ. curat. bo- nor. dent.
uod diximus coniunctas perſonas ſine man- qato admitti, intelligendum elſt niſi appareat eas contra manifeſtam voluntatem eorum pro quibus interueniũt, experiri, aut interuenire. l. Pomponius. 5.vltim. hic. Nam hoc caſu expelluntur. Secundò
quod diximus procuratorem debere mandati ſui
idem facere, cum hac exceptione accipiẽdum eſt, niſi is qui qualem qualem ſui mandati fidem facit, caueat dominum ratum habiturum. lnon ſolum. §. qui alieno.& lPomponius.§.. hoc tit.& 1I. C. eo. Ex quibus apparet, ſi certum ſit mandatum eſſe
rocuratori negotium, tum nullam ab eo exigen- dã eſſe ſatiſdationem. Sed dubitatur à quibuſdam, quando certũ eſſe dicatur mandatum habere pro- curatorem. Et ſi dominus præſens in iudicio pro- curatorem conſtituerit, vel apud acta, aut in libello principi oblato, id profeſſus ſit, hoc eſt niſi iuraue- rit, aut etiam literis ſuis ad aduerſarium directis ra- tum ſe habere promiſerit quod per ipſum procu- ratorem factum erit, dicendum eſſe mihi videtur aliquem mandatum haberc. l.vnica. C. de ſatiſda.l. ſi procuratorem. hic&§. ſin autem. Inſt. de ſatiſdat. Sed ſi contrà certum ſit mandatum non eſſe alicui, etiamſi cautionem offerat, is nõ admittetur vt pro-
curator.l. Pomponius. 5. fi hoc tit. Si verò incertum
ſit, mandatum ſit necne, admittitur procurator, mo dò caueat datis fideiuſſoribus dominum ratum ha biturum, id eſt, approbaturũ cogniturũmque quod actum erit à procuratore, vt hic.l. ſeruum. 5. Ait prę- tor.& l. non ſolum.§. qui alieno. eod.& d. l.. C. eod. Iquo enim. infrà rem ratam. Sed quando incertum
mandatum dici poteſt, hoc controuerſum eſt. Ego
incertum eſſe mandatum exiſtimo, ſi mandatum à procuratore affirmetur, reus verò neget, aut alioqui
ignorari poſsit quòd neque confeſsione in iure, ne-
que euidenti probatione appareat incertum du-
biũmque eſſe mandatum. l.3. infra. Quis ad libert. l.
1.& l. poſt rem. ſuprà de tranſact. hodie moribus no- ſtris iuri ciuili fere derogatum eſt, nam mandato opus eſt authentico, id eſt, à tabellione præſentibus
teſtibus aut à duobus notariis ſiue teſtibus recepto.
Alioqui ſi dubitetur, iubebit iudex intra certum tempus, vt procurator curet dominum ratum ha- biturum, vel vt proferat mandatum domini ſp ecia-
le, aut generale ad lites.
Secunddò, ad officium procuratoris agentis per- tinet defendere dominum ſuum in recõuentione: quamuis ad defendendũ procurator datus non ſit.
ILſeruum.§. Ait prætor. z3. hic. lcum Papinianus.14.
C. de ſent.& interloc.& cauere de eo defendendo
cuius nomine agit alioqui ei denegabitur actio, id
eſt,non admittetur ad agendum. Ea enim eſt pœna procuratoris non defendentis. L mutus. 43.§.pœna. hic.huc pertinet quod dicitur in l.eum qui. 5. actio- nem. C. eod.& J. ſed& hæ.& legibus ſequentibus hic. Hæc de officio procuratoris actoris ſufficiant. videamus
De ofhcio procuratoris eius qui conuenitur. Cap III. Aenuag officium procuratoris eius qui con-
uenitur, pertinet cauere iudicatum ſolui. Nemo enim idoneus defenſor eſt alterius abſque ſatiſda- tione.§. ſi verò Inſtit. de ſatiſdat. Non tamen cogi- tur mandati ſui fidem facere. Et eo differt procu- rator rei conuenti à procuratore actoris.l. exigendi. 12. C. eo. titul. l.qui proprio.& l. minor. hic. huc per- tinet titulus de ſatiſdation. Hoc tamen intelligen- dum eſt, niſi dominus ſatiſdederit, vt dicitur in I. ſi defunctus. hic.
Secundò, procurator datus ad defendendum, pro quo dominus ſatiſdedit iudicatum ſolui, inui- tus iudicium accipere cogitur, quod expreſſum fuit edicto Prætoris.. filius.§. procuratorem. hic. Exci- piuntur tamen quidam caſus, quibus non poreſt
cogi procurator ad defendendum eum, cuius no-
mine agit. Hi caſus exprimuntur in d. S. procurato- rem.&§. vlt.& legibus ſequentibus.
Tertiò, procurator rei præter ſolitam ſatiſdatio- nem iudicatum ſolui, ſatiſdat dominum rem ra- tam habiturum, ſi mandatum certum non ſit, quæ
ſatiſdatio etiam à coniunctis perſonis exiguur:quã-
uis Accurſius ad d. l. exigendi. C. eod. putet à con- junctis perſonis hanc fatiſdationem non eſſe exi- gendam. d.l Pomponius.. ſed& is.& l. non ſolum. hoc titulo. Poſtremus locus huius tractatus eſt, de his quæ communia ſunt tam procuratoris actoris, quàm rei. De hus quæ pertinent ad ofhcium procuratoris tam actoris quam rei. CA P. F. J liprinie procurator ad certam litem, ſiue agen- dam, ſiue defendendam datus, diligenter debet cuſtodire fines mandati ſui. l. ſi procurator. C. eod. Nam ſi aliud fecerit, quàm quod mandatum eſt, dominus illud ratum non habebit, niſi velit: neque lata ei quicquam præiudicabit ſententia. l. diligen- ter. infrà mandati. Si verò nihil præterquam quod mandatum eſt, geſſerit procurator, dominus qui- dem ratum habere tenetur,& ſententia aduerſus procuratorem lata valebit, ſed dominus, ſi dolosè verſatus ſit procurator, actione mandati conue- nietur.. licet.§. ea. hic.& d. l. ſi procurator. C. cod.
quod diximus procuratorem diligenter debere fi-
nes ſui mandati cuſtodire, cum hac tamen exce- ptione eſt intelligendum, niſi ea quæ cõiuncta ſunt cum mandato, veluti quæ ex re mandata pendent, fecerit. l.i. ad exhibendum. l. ad rẽ.& l. ad legatũ. hic. Secundò, procurator gencraliter conſtitutus ad lites poteſt quęcunque ad litem pertinent exercere. d. l.ſi procurator. 10. C. eod. tit. Sed vt commodius intelligatur hic locus, qui alioqui difficilis habetur, animaduertendum eſt procuratorem aliquando in rem ſuam dari, veluti quando actio ei mandatur, ceditrque ad ſuam vtilitatem: quo caſu actio qui- dem directa manet in domino, qui mandat, ſed in ea exercenda pro domino habetur,& ideo in hoc iudicio tranſigere& paciſci poteſt,& alia quecun- que verus dominus faceret,& ipſe facit. l. ſed& ſi tantum. ſuprà de pact. l. Plautius. hoc tit. huc perti- net l.Inſiurandum quod conuentione. 7. de iure- reiurando.& 1.3. infrà pro ſocio. Quod ſi alias actio- nes exerceat, quàm quæ mandatæ ſunt, fines man- dati exceſsiſſe intelligitur. d. l. diligenter. Alius

——— *— 2* ———. —— 2— .—
— — — ——
8—„ —*— 2— ———————— —————
94 Alius eſt procurator, qui procurator omnium bonorum, vel etiam vniuerſorum rerum, totorum bo
llatur. l.procurator totorum. 63. hic.& hic qui- abb⸗. ſci. j dum deferre& ac-
dem tranſigere, paciſci, iuſiurandum der— exigere, ſoluere credito- cipere, nouatre, permutate, 3 erum⸗ ribus poteſt, vendere etiam ẽa poteſt quæ Lorrümn.
untur,& quæ ſeruando ſeruari non poſſunt,
2 c domino vtilia ſunt: do- alia ciuſmodi poteſt, quæ dom—. naro autem, vendere immobilia,& alia quæ ſeruan poſſunt, animo donandi trãſigere, vel vaeilei, Iu⸗ ambitiosè tranſigere lex vocat, non poteſt. l. Præſes. de tranſact. Ideõque ſi hæc quæ non licent, procu- rator generalis adminiſtrauerit, fines mandati ex- ceſsiſſe dicetur. d.I. procurator totorum. I. nam& nocere. ſuprà de pactis.& d. l inſiurandum quod. infrà de iureiurand. I. Lucius. de adminiſt. tut. huc
uoque pertinet cap. petitio.& cap. dilectus. extra cod. Eſt alius procurator, qui iudiciorum procura- tor, ad iudicia, vel ad lites exercendas dicitur,& in- terdum ad agendum,& defendendum conſtitu- tus,& hic iudicia extraiudicialia vt pacta, trãſactio- nes, contractus, exercere non poteſt neque etiam tranſigere, de lite decidendi cauſa, paciſci, iuſiuran- dum deferre, aut accipere, iurare propter calum- niam:in his enim omnibus præter mandatum ge- nerale ad lites opus eſt ſpeciali quodam mandato.l. tranſactionis. C. de tranſact.& d. l.ſi procurator. C. de procurator.& d. cap. qui ad agendum.& authen. principales. C. de iureiurãdo propter calum. dand. & ideo ſi hæc negotia geſſerit, exceſsiſſe mãdatum dicetur, niſi ſpecialiter quædam his exprimantur in literis, veluti, conſtituo procuratorem Titiũ ad lites generaliter exercendas, faciens ei poteſtatem com-
arendi, tam in iudicio, quam extra iudicium agen di litem, defendendi, iurandi de calumnia,& aliud quodlibet iuſiurandum, defendendi, excipiendi, dilationes petendi& perſequendi appellationem, quo caſu omnia quæ expreſſa ſunt procurator ad lites exercebit. Si igitur tranſegerit, aut contraxe- rit, dominus ratum non habebit, quia hoc ei non
mandauit. Atque hoc moribus noſtris conuenit.
Si procurator ad vnam litem,& actionem exercen- dam datus ſit, hoc ei duntaxat mandatum intelli- gitur, vt vſque ad appellationem agat, quam ne- que perſequetur, neque ſolutionem exiget, niſi hoc quoque nomnatim ei mandatum ſit. l.hoc iure. in- frà de ſolut. Litem con. Tertiò, procurator dominus litis efficitur per li- teſtando tiſconteſtationem,&ſi quoquomodo conteſtata zuu cõtra fuerit. quaſi enim contrahitur litem conteſtando.l. . procuratoribus.& L. nulla. C. hoc titulo.l.poſt litem. 17. hic. Quartò, procurator ante litem conteſtatam mu- tari poteſt, aliquando etiam ex iuſta cauſa poſt li- tem conteſtatam. L.ante litem,& legibus ſequenti- bus, quæ lectionem tantum deſiderant. Quinto. mandatum morte domini non extin- guitur, ſi dominus pro ſuo procuratore ſariſdederit. I. fi defunctus. hic. Licet enim morte mandantis ſoluatur mandatum re integra.§. rectè. Inſtit. man- dati. l.& quia. ſuprà de iuriſdictio. tamen poſt li- tem conteſtatam morte non rcuocatur. d. l.nulla,& J.quod quis. 3. C. eod.
E
legij alicuius nomine, eum à
Franc. Duareni Iuriſconſ.
TIT. IIII. I. IB. I11. PaNDECI.
OVOD CvlVSQVE VNIVERS C PV7.
Vperiori titulo tractatum fuit de procu-
4
cum aliena adminiſtrant negotia, id eſt, — qui ſingularum perſonarum negotia ge- runt, ſiuc in iudicio, ſiue extra iudicium. l.I. fupra de procurat. Sub hoc verò titulo tractatur de acto- re, ſeu ſyndico qui creatur 4 ſocietate ‚collegio, aut alio corpore legibus permiſſo, qui procurator pro-
riè dici non poteſt, quia vniuerſiras domina dici nõ poteſt, ſi ſubtilitatẽ iuris aut dictionis ſequamur. Actor autẽ dicitur ille ciuitatis, aut ciuitatis defen- ſor, quòd ad agẽda negotia ciuitatis ipſius ab vni-
uerſitate deſignerur, idque cõſueuit ad negotia que
iam cœpta ſunt referri, non etiam ad futura. Ta- men ex moribus ciuitatum ſyndici quandoque ad negotia futura conſtituuntur, ex quorum contra- ctu, magiſtratibus vel aliis adminiſtratoribus re- rum vniuerſitatis, actio vtilis competit. Videamus igitur, quia de vniuerſitate hic diſputaturi ſumus, Quid ſit vniuerſitas. CA P. I7. )7 Niuerlitas eſt hominum ſocietas, ita contra- cta vt vna tãtum perſona eſſe appareat, à ſin- gulis differens perſonis, ex quibus ea conſtat. l. in tantum.§. vniuerſitatis. de rer. diuiſio. J. mortuo. de fideiuſſo.vnde in l. z. hic dicitur, eum qui interuenit pro ciuitate, pro ſingulis non interuenire, quaſi à pluribus datus ſit.l. ſicut.§.I. hic. Quæſtio tractatur ſi omnes perſonæ deceſſerint, ex quibus vniuerſi- tas conſtabat, vnaque tantum perſona remancat, an
vniuerſitas adhuc dicenda ſit? Et Iuriſconſultus in
d.J. ſicut.§.vlt. hic. ait vniuerſitatem am plius dici nõ poſſe, vt nec grex amplius dici poteſt, vna tantum
remanente oue. Viilitaris tamen cauſa fingitur ali-
quando vniuerſitas eſſe quæ non eſt. l.vvltim. quib. mod. vſusfruct. amittat. Vniuerſitas igitur agere& conueniri per ſuum ſyndicum poteſt, vt ſingularis perſona per procuratorem. Li. hic.
Quibus autem permiſſum eſt.&c. Hoc dicit Iuriſ- conſultus, quia collegia olim prohibita erant, velu- ti ſuſpecta propter coniurationes in corpus,& alia quædam incommoda quæ inde oriebantur, vnde fit vt nullum collegium iure Romano ſit licitum, niſi ſpecialiter lege aliqua permiſſum fuerit. 1.1. hic. & Lz infrà de collegiis. 1.2. de extraord. cognitio. Er ideo qui illicitum collegium vſurpant, extra ordi- nem puniuntur ad exemplum legis Iuliæ de vi pu-
blica. l.z. infra. de colleg. Non ciullibet igitur colle-
i0 d hermillum eſt ſyndicum conſtituere, ſed ei tan- b quod legibus aut conſtitutionibus Principum
ermt igui Pe— lom cla. de colleg. Vt tamen aliquis agere, onueniri poſsit ciuitatis, vniuerſitatis, aur col- 3 maiore parte decurio- nunn aud ſaſiem à duabus partibus eorundem, crea- ume con uiſhelſe Oportet. l. nulli.& I. 6.§. actor. Mie. Lniuetlitas a ſyndico non defendatur, bona s poſsideri 8 diſtrahi poſfunt, vt& bona priua- weun 4 ſingularum perſonarum. 211 2ℳ, 2 einde quemadmodũ procurator priuatæ per- ſonæ
ratoribus, qui mandatu dominorum ſuo
autem procl de wenra lmr neum quænam; dtom deo ſequ reggtolum gel rogegotiorum u g dler vlalcL inl Bconanaſc wdtech.
Ci G alne
Tdecadi
ninusſi Uwmetſit mionm tedd dlquid dale— Wiio Saa ho lnellgamus, gaihae xperi
Leyreſt
Rimom: g et, itswäs dhae bem d Daionene BNennd reluti lig uum geſtun lerti, drodter rati ut Namr dü. at ucle yj Nanio ) 1.

II.
VERS
orum ſuo
dla, id eſt
egotla ge. d.lupra r de ado. llegioaut Tator plo Smina dici equamur ats defen. us ab yni. gotia que Rura. Ta. 1doque ad m contra. toribus te· Videamus 1 ſumug, I J.
ta cont reat, 4 Ha. onſtat. Lin ortuo. de nteruenit , quaſi d tractatur vniuerſi- ancat, an ſultus in dici nõ tantum
itur ali-.
n. quib. gere& gulalis
luriſ- t,velu- & alia „vnde citum, 11. ic. dio. Et ra ordi- e vi pu⸗ ur colle⸗ deitan- incppum iaheie aulcol- uli.
n cle- ador
t, bol aptidd
In Tit. de Negotiis geſtis. 95
ſonæ ſi agat cogitur cauere, de defendendo eum cuius nomine agere valt. l. ſeruu m.§. ait prætor. ſu- prà de procurat.&lvnica. C. de ſatiſdat. ita etiam actor vniuerſitatis nomine agere volens, eam de- fendere compellitur. lkitem eorum.§. addor. 6. hic. De rato tamen ſatiſdare non cogendus eſt, niſi de man- daro dubitetur. d. l. aCtor. Et in ſumma quæ de pro- curatore ſuprà à nobis dicta ſunt, ad hunc titulum
ertinent, quare hic pro repetitis haberi debent. d.
§. actor. verſ. actor.&§. ſeq.
TI T. V. I. IB. 1I I. PANDECT. DE NEGOTIIS GESIIS. cC/ b. 7
Ic titulus affinis eſt ſuperioribus ti- ſulis, quamuis ab eis differat. Nam ſi quis ſine mandato negotia alie- na gerat, procurator propriè dici nõ poteſt. Inter dominum qui procu- ratorem conſtituit,& ipſum procuratorem man- dati actio locum habet, directa ipſi domino, contra- ria autem procuratori competit. I. licet.§. ea. ſupra de procurat. Inter dominum,& defenſorem vltro- neum quænam actio haberet locum, non erat tra- ditum, ideo ſequitur hic ritulus, in quo de actione negotiorum geſtorum directa, quæ competit domi- no negotiorum,& de contraria, quæ ei competit qui geſsit diſſeritur. Vtriuſque actionis fit mentio in l.2. hic& in Inſtit. ſub tit. de obligat. quæ ex qua- ſi contract. naſcuntur. Videamus primùm de actio- ne directa.
Cui& aduerſus quem competat hæc directa actio. CMA P. 71.
T TAecactio ei cuius intereſt datur, ſiue is do- minus ſit rei geſtæ, ſiue non ſit, ſufficit quòd illius interſit. Hæc actio datur aduerſus geſtorem, vt rationem reddat ſuæ geſtionis, ſeu actus ſui, ſi forte aliquid male geſſerit, vel aliquid retineat. d. l.z.& l. actio. 46. 2 fin. tituli. Vt autem vſum huius actionis intelligamus, videndum eſt quid agere debeat is
qui hac experiri vult actione.
Quæ præſtare debeat is qui hac actione vti velit. ℳ P. 111.
DMhn actor probare debet negotium quod
—geſtũ eſt, ſuum eſſe& ad ſe pertinere, id quod multis modis facere poterit, veluti propter domi- nium, quia dominus eſt rei quæ adminiſtrata eſt. 1.5. Item ſi. hic. Nec ei oberit quod alterius contem- platione negotium geſtum fuerit. d. l..
Secundò, negotium alicuius proprium eſſe di-
citur, propter curam& munus, quo quis fungitur, veluti ſi quis vt gratificaretur tutori, negotia ſui pu- pilli adminiſtrauerit. 1. ſi pupilli. 6. hic. Inſpicitur
enim in hac actione cuius contemplatione nego-
tium geſtum ſit. b
Tertiò, negotiũ dicitur alicuius eſſe proprium, propter ratihabitionem. d. l. ſi pupilli. S. item quæri- tur. Nam ratihabitio mandato com paratur. l.l.§. ſed & ſi. de vi& vi armat.l. fin. C. ad Macedo. l. vero. in fine infrà de ſolut.
Quartò, is qui hac actione vti deſiderat, debet
aduerſarium malè geßiſſe probare. Malè autem geſ- ſiſſe dicitur, non ſolum qui dolo malo geßit, fed etiam qui negligenter,& culpa quadam geſsit. ltu- tori. C. eod. tit. Nam in hoc iudicio habetur ratio
culpæ etiam leuis. l./. S.videamus. hic. Excipitur ta-
men caſus in quo culpa tantùm præſtatur. l.z.§. In- terdum. hic. veluri cum quis negotium ab omni- bus deſertum ſuſcepit adminiſtrandum. His con- ſequens eſt caſum fortuitum non præſtari à nego- tiorũ geſtore. l. litis. 36 hic.& l. negotium. C. eo. tit. uod tamen intelligendum eſt, niſi culpa caſum preceſſerit. l.debitor.& l. ſiue hereditaria. Hactenus de directa negotiorum geſtorũ actione, nũc viden- dum eſt de contraria. De contraria negotiorum ge- ſtorum actione tractaturi, imprimis videamus Cui& contra quem detur hæc actio. b C42. Iä.. ITAec actio ei datur, qui negotiũ alterius vtili- I Iter geſsit, aduerſus eum cuius negotium ge- ſtum eſt. l.z. hic. Nam quemadmodum æquum eſt & iuſtum, negotiorum quemlibet geſtorem, actus, atque geſtionis ſuæ rationem reddere, eõque no- mine condemnari, ſi quid vt non oportuit, geſſerit, vel ex his negotiis quæ geſsit, aliquid retineat: ita ex diuerſo iuſtum eſt& æquum, ſi negotium vtili- ter geſſerit& fecerit quicquid bonus& prudens aterfamilias feciſſet, ei præſtari quod eo nomine ei abeſt, vel abfuturum eſt. d. l.2. hic.& ſumptus in rem factos. d.. ſiue hæred. 22. hic. Quod diximus hanc actionem contrariam ei dari qui alterius ne- gotium geſsit, adeo verum eſt, vt etiam ſi effectum non habuerit negotium,& licet euentus non ſit ſe- cutus, nihilominus tamen hæc ei competat actio. Sufficit enim eum vtiliter negotium geſiiſſe,& id feciſſe quod vir bonus& diligens paterfamilias fe- ciſſet. l.ſed an vltro...§. is autem. Quod dictum eſt de ſumptibus, id de neceſſariis& vtilibuꝭ accipien- dum eſt, non de voluptariis. Nam voluptariæ im- penſæ hac actione non repetuntur. l. qui aliena ne- gotia. 33.l.ſiue hæreditaria. l. quæ vtiliter.& l. ex duo- bus. hic. Tametſi verum ſit quod diximus hanc actionem contrariam negotiorum geſtori compe- tere, perpetuò tamen verũ non eſt. Sunt enim qui- dam caſus in quibus ceſſat hæc actio, de quibus vi- dendum eſt. Vnus caſus eſt ſi poſt prohibitionem domini, cuius negotium geſtum eſt, aliquid geſſe- rit, quamuis de hac re apud veteres controuerſia
fuerit, quæ quidem controuerſia deciditur conſti-
tutione luſtiani ad hoc nominatim promulgatall. vlt. C. eod.tit. b
Alter caſus eſt, ſi amicitia, aut pietate ductus ali- quis, alterius negotia geſſerit& ſumptus fecerit eo nomine: ſi tamen eo animo ſumptus fecerit, vt non peteret, nulla ei cõpetit actio. l.is qui amicitia.l. Ne- ſennius. hic. Sed hec queęſtio facti eſt,& ideo ex cõ- iecturis, ſicut omnes facti queſtiones, definienda eſt. In re tamẽ dubia æquius eſt ita interpretari, vt actio derur magis quàm denegetur:I.1. C. eo.l.ſi paterna.. quod in vxorem.l. officio.& Lalimenta. C. eo.tit. Tertius caſus eſt, ſi quis lucri ſui tantùm cauſa negotium alterius geſſerit. 1.5.§. ſed& ſi quis. In ſub- fidium tamen datur ei hæc actio: ſi is cuius nego- tium geſtum eſt, locupletior factus fucrit ex illa adminiſtratione.

96
Hæc actio bonæ fidei eſtnumeratur enim inter actiones bonæ fdei in§. Actionum. Taltirguino. Et ideo iudex, qui de ca re cognoſcit„pote eenn habet ſtatuendi quod ſibi æquum& bonum vide- bitur, vt in cæteris bonæfidei iudiciis.
TrIT. VI. L IB. 11 I. PANDECT. DE CALVMNIATORIBVS. CA P. T
V M quiss parat actionem inſti⸗ tuẽdam, adhibet aduocatos& pro- curatores, de quibus ſuprà diximus. Et quia olim interdum accidebat, vr alter litigantium maligne pecu-
lam darct, vel procurator, vel cuilibet egregio cõ- cinnatori redemptorique litium, vt, vel linc cauſa,
edicto dedit prætor actionem in faẽ locos communes diſſeremus. Imprimis igitur vi- deamus Que ſit cauſa huius actionis in factum. CAP. 11. T Vplex eſt huius actionis cauſa. Prior cauſa eſt, quia locauit quis operam ſuam vt negotium
alicui faceret, pecunia ſiquidem per calumniam accepta. l..hic. Hoc autem iudicium non tantum locum habet in pecuniariis cauſis, ſed etiam in cri- minalibus. d. l..§.. Interpretantur enim Iuriſconſul. ſub hoc titulo verbum pecuniæ, veluti in I.i.& le- gibus ſequentibus, vt ſi aliquid loco pecuniæ acce- perit calu mniator, perinde tencatur ac ſi pecuniam acceperit ipſam.
Altera cauſa huius actionis eſt, ſi quis pecuniam
Franc. Duareni luriſconſ.
alumniam negotium
ab alio acceperit, ne ei perc 4 huius tituli eſt,
facerct. d. L.I. hoc titulo. Alius locus
Cui detur hæc actio in factum. C¶AP. 117.
Aec actio in factum ei competit, cui nego- tium factum eſt, in quadruplum, quamuis is
non numerauerit. Is enim qui numerauit vt nego-
rium alicui exhiberetur, turpiter fecit. Datur etiam ei qui dedit ne ſibi negotium fieret, quia is turpiter non fecit. I.3. hic. Turpitudo tantum eſt ex parte accipientis. Hæc actio in quadruplum datur intra annum, oſt annum verò in ſimplum. d. lI.hic. hæredi non datur hæc actio, ſed condictio eius quod defunctus dedit.l.hæc actio. 4. lic. In hæredem verò datur id quod ad eum peruenit, quia conſtitutum eſt vt lIu- riſconſult. ait in l.in hæredem. hic. Turpia lucra ab hæredibus quoque extorqueri, licet crimina extin- gantur. Præter hoc interdictum conſtitutio impe- ratoria edita fuit, qua is qui dedit pecuniam iudici, ſiue aduerſario, cauſa cadit, ſi quam iuſtam cauſam habeat. llI.§. ſed& conſtitutio hic.& tit. C. de pœn. iudic. qui mal.iudic. Tertiò loco, qui dedit pecuniam vt ſibi nego- tium non fieret, quia turpitudine caret, condicere poteſt vt diximus, condictione ob turpem cauſam, quæ cum attione ex hoc edicto non concurrit. d.l. 4. Ad extremum calumniator ipſe in priuatis& ex- traordinariis criminibus, præter hæc iudicia ciuilia, coercebitur extra ordinem, relegatione ſcilicet vel alia pœna. l.& in priuatis. infrà ad ſenatuſcõſultum Turpill. In publicis verò iudiciis, punietur ſimilitu- dine ſupplicij.l.fi. C. de accuſat. Moribus noſtris iu- dicium pœnale ex hoc edicto non habet locum, vt nec aliæ ferè pœnæ in Gallia locum habent, quæ legibus Romanis introductæ ſunt, ſed tantùm agi- tur quantt interſit, arg. cap. ſuam. extra de pœnis. In criminalibus quoque non obſeruatur ſimilicudo ſupplicij, ſed pœna irrogatur calumniatoribus ex- tra ordinem arbitrio iudicantis. hic finem impone- mus. Multa omittimus quæ ad explicationem hu- ius tituli& ſuperiorum pertinent, quia auguſtiæ
temporis non patiuntur vt fuſius explicemus. Ideo
cætera veſtris priuatis ſtudiis relinquimus.
FRANCISCI DVARENIIVKECON
IN IIB. QVARTVM DIGEST. SEV PANDECT.
NTERPRETATIO vTILISA:
PRETATI IN GVO MVLTI E CODICIS lib. z. tituli ad hanc materiam pertinentes expl
icantur.
TIT. I DE IN INTEGRVM RESTITVTIONIBVS.
C A PEV 2
IC liber quartus continet I reſtitutiones in integrũ, quæ apud nos valde vſitatæ ſunt, quate de hoc libro poſſumus dicere quod Vlpianus in ini- tio huius tituli ait: Vtilitas hu- Al us tituli non eget commenda- enim ſé ęftendit. Prætor ſiquidem ſuccur-
——B——
P RTIM V M.
rit, auxilio extraordinario reſtitutionis in integrũ, his qui capti ſunt& circumſcripti ſiue propter me- tum, ſiue propter dolum, ſiue propter ætatem, ſiue propter abſentiam, ſiue propter errorem, ſiue aliam ob cauſam probabilem: Prætor inquam, his ſubue- nit, æquitate exigente: quæ quidem æquitas beni- Sna mitiorque& legis& iuris interpretatio dici- tur,& snuizuz nuncupatur: quamuis mero iure aut
ciuili
nüguiibicu i llb quo etla wia cogtipchan vodato, de pign reslareconloltor Cogis contradt os ectanrbutus. On autem id wrdenurrgrür trxawlic tra6 lgar nqpũe zernonen iudic rintocauxilio (xeeareltiradior chlo citcun ditltſtatim d unkbetei aa lumcreſtitut ſn lmm unno rationen— un perinere. niandum der dasluls u
Cuin
— emndan
At töbinen nes 1a idte
vntut ſe e

anegdtinn
lus ticuli ch
»cui nego. qdamugs 1s Alt yt nego⸗
Atur etiam
41
eE. eX Darte
dra annum, xtedi non 1 defundug ro daturic melt yr la. la lucraab nina extin. dutio impe. iam uudii am cauſam
C. de pœn
t ſibi nege tcondichr m cauli,
mncurritd Uatis& e- cia ciuili, ſcilicet yel ſcõſultum r ſimilitu- noſtris lu- locum, yt dent, quæ ntum agi- pœnis. In milicudo ribus ex-
impone-
nem hu-
uguſtiæ
us. ldeo
N
3. V.— Tit. I. de In integrum reſtitutionibus.
ciuili fortè, deficiãtur actione ad recuperandũ quod amiſerunt, ex his cauſis quas enumeraui, prætor ta- men eos in priſtinũ ſtatũ reducit, idq; eſt in integrũ reſtituere ſuadente(vt dixi)ipſa æquitate, quæ om- nium rerum& bonarum& laudatarum eſt veluti coryphæa. Hic autem titulus generaliter inſcribi- tur, De in integrum reſtitutionibus, ſub quo titulo in edicto perpetuo continebatur, quicquid in ſe- uentibus titulis ſcriptum extat. De his autem cau- ſis ſpeciales ſunt tituli in hoc libro, veluti De me-
.. 4*.. tu, De dolo, De minoribus, deque maiorum æta
te,& Capite minutis. Sub eodem titulo generali de reſtitutionibus in integrum: omnia ita con-
tinebantur, vt is ſuo ambitu ſuõque gyro cæteros
contineret ſpeciales reſtitutionum titulos. Nam non alius erat titulus de dolo, deque metu,&c. Sed poſtquam tam multa, ad ſingula capita titu- li, ſcripta fuerant à Iureconſultis, viſum fuit com- modius in peculiares& certos titulos omnia patti ri atq; legitimè diſtribuere, vitandæ ſcilicet, confu- ſionis gratia, ſicut factum eſt de titulo de rebus cre- ditis, ſub quo etiam titulo tanquam generali varia capita continebantur: veluti de iureiurando, de cõ- modato, de pignore,&c. ſed propter interpretatio-
nes Iureconſultorum facti ſunt diuerſi tractatus,&
ſingulis contractibus proprius& peculiaris titu- lus eſt attributus.
Cur autem in prima parte Digeſtorum tracte- tur de in integrũ reſtiturionibus, cur inter a æν⁸, ſit relatus hic tractatus, facilè eſt ex ſequentibus in- telligere. 4 οᷣριέ ſiquidẽ ea continent, quæ ad præ- parationem iudiciorum verè pertinent. Reſtituitur enim hoc auxilio Prætoris actio amiſſa, quâ aliàs& ſine ea reſtitutione quis non poſſet expeririri. vt ſi quis dolo circunſcriptus, rem aliquam, alicui dede-
rit, deſiit ſtatim dominus eſſe eius rei, ideoq́ue reſti-
tuenda eſt ei actio, antequã poſsit agere. Sed poſt- quam eſt reſtituta permittitur ei agere, perinde ac ſi rem ſuam nunquam amiiſiſſet: videtis ergo hanc tractationem maximè ad præparationem iudicio- rum pertinere. De hac igitur reſtitutione eſt nobis tractandum per locos communes. Primus igitur locus huius tituli eſt in quo quæritur, b
Cuius ſit reſtituere in integrum. CAP. II.
P omnibus penè capitibus huius tituli fit men- lTtio Prætoris, quaſi Prætoris, Prætoriumque ſit reſtituere in integrum. in I. tertia. dicitur, om- nes in integrum reſtitutiones à Prætore promit- tuntur. ſic enim legendum eſt,& ſic in Pandectis Florentinis legitur, in l. quinta. dicitur nemo vi- detur excluſus eſſe, quem Prætor in integrum ſe reſtituturum pollicetur. Prætoris ergo eſt in inte- tegrum reſtituere: nec id mirum: cum mixti im- perij ſit reſtitutio in integrũ, vt docuimus ſuprà ſub tit. de iuriſdictionc, interq́; exempla mixti imperij hoc exprimitur, in l. ea quæ. ad municip. his verbis,
Magiſtratus municipalu, qui illud imperium nõ habet,
von poteſt in integrum reſiituere. Idem dicendum eſt de aliis magiſtratibus, qui hoc imperium habent,
nempe& cos reſtituere in integrum poſſe,& reſti- tuendi in integrum facultatẽ habere. Exempla ſunt in l.in cauſæ. 16.§. vlt.& legibus ſequentibus, infra de minor. Aliquando ſolius Principis eſt in integrum reſtituere, exeplum eſt in l.l. C.vbi& apud quem. Si autẽ à procuratore Principis aliquid iudicatum ſit, Princeps ſolus poteſt aduerſus cam ſententiam reſtituere: fauor enim fiſci hoc exigit. Cæſaris autè procurator cognoſcit de cauſis fiſcalibus, cum lis eſt inter fiſcum& priuatum,& ideo nemo poteſt eam reſcindere ſententiam, niſi ſolus Princeps. Ho- die tamen moribus noſtris videtur Princeps ipſe in
integrum reſtituere. Nam diplomata concipiuntur
nomine Regis, ab cõq; impetrantur,& hæc cura ad cancellarium,& magiſtros libellorũ perrinet, quod quidẽ cæteris non permittitur magiſtratibus. Quæ- ſtio eſt an iudex delegatus poſsit in integrum reſti- tuere? hæc quæſtio tractatur in I. vlt. C. vbi& apud quem. quæ eſt vna ex nouis conſtitutionibus Iuſti- niani, edita Lampadio,& Oreſte conſulibus. Con- ſtitutio eſt obſcura, propter improprietatem verbo- rum: quamuis enim is qui iuriſdictioni preeſt diffe-
rat ab co, qui iudex datus eſt, tamen eos confundit
Iuſtinianus: vocat enim delegatũ iudicem eum cui mandata eſt iuriſdictio. Sed tamen expendite pru- denter totum cõtextum, facile enim eſt videre Im-
97
Qusſlionis
operoſa as diji ilir ſ6- lutio.
peratorem diſtinguere eum qui habet facultatem
iudicis dandi, ab eo cui mandata i pſa eſt iuriſdictio.
In ſumma autem hæc conſtitutio nihil aliud vult,
niſi ſpecialiter mãdari poſſe hauc reſtitutionem,& madata generaliter iuriſdictione transferrinec mi- rum, cum mandata iuriſdictione tranſeat quoque
mixtum imperium, quod ipſi cohæret iuriſdictioni. J.1. ſuprà de officio eius cui mand. eſt iuriſdict. Eſt etiam cõſtitutio Pontificia, quæ videtur apertè de- clarare Iuſtiniani conſtitutionem, cap. penultimo. de in integum reſtitutionibus. Alius locus huius tituli eſt in quo tractatur b b
De foro, in quo eſt conueniendus is, contra quem pelt ur 2 zntCgrun reſtitutio.
CAP. III.
L TAcc quæſtio difficilis eſt,& pertinet ad tra-
ctatum, Vbi quiſque agere vel conueniri de- beat. Si quis enim hodie literas releuationis im- petrauerit, quæſtio eſt in quo loco aduerſarium ſuum debeat conuenire, pro illarum literarum executione, quæ quæſtio eſt difficilis. Varietas
certè magna eſt iudiciorum,& variè iudicatum à
Senatu Pariſienſi de hac re ſæpè fuit: alij enim pu-
tant in loco domicilij agendum eſſe, alij verò loco in quo res, de qua futura eſt controuerſia, ſita eſt. Qui exiſtimant agendum eſſe in loco do-
micilij adducunt. l. z2. C. vbi& apud quem cognit.
reſtit. in qua lege apertus eſt locus de domicilio: ex quo videtur inferri ſemper in loco domicilij, id eſt, apud iudicem eius loci in quo reus domicilium ſuum habet, experiendũ eſſe. Qui putant agendum eſſe in loco in quo res ſita eſt, citant l. in cauſæ.§. vlt. de mino. 13 ex qua colligunt hoc genus in rem ſcri-

O
prum eſſe, id eſt, eſſe actionem in rem ſcripta. Cer-
IX itur in rem tum eſt, vt diximus, aliquando cum agitur in in, ſita eſt,l. vlt. C. vbi in re
Oſſe agi in loco in quo tes ie es ſit arell gendum eſſe cenſeo, vel mae mè ex verbis legis, Dato in rem iudicio, quæ ver 1 pauci intellexerunt, ca autem interpretabimur a tit. quod met. cauſ. Hec extraordinaria actio in rem ſcripta eſt. In rem aute m ſcriptam vocant, quia Pa⸗ do in perſonã eſt, modo in rem. de quo dixi in tit. de oblig.& act. ibi admonui, non rectè in rem ſcriptas
vocari has actionum ſpecies. Antequam autem de hac quæſtione dicam quid ſentiam, aliquid bre-
uiter dicendum eſt de ratione actionis reſtituen- dæ, cum quis agere vult ea actione quam ami-
ſit metu, vel dolo inductus aliave cauſa. ratio huius
reſtitutionis petende eſt, vt Prætor reſciſſo eo quod geſtũ eſt, det reſtituatque actionem, vel in rem vel
in perſonam Iaterdũ enim is qui agit, reſtitutione
in integrũ in rem agit: exemplum quia in l.in cau- ſæ. 13.§interdũ. de minor. Simile exemplum eſt in l. metuũ.§ vlt infrà de eo quod metus cauſa. Metu im-
uliſti me vt rè meam tibi darem, ſecundũ ius ſum- mũ ſtrictümq; non poſſum eam vindicare, quia iu- rc ciuili dominium amiſi: itaq; peto propter æqui- tatẽ, quia iuſta cauſa eſt reſtitutionis, vt Prætor me
ſcilicet reſtituat,& permittat me rem vindicare
meã, perinde ac ſi dominus mauſiſſem. Poteſt enim Prætor reſciſſo co quod malè perperamq́; geſtum eſt, dare actionem in rẽ, poteſt etiam dare actiouem in perſonam, puta actionem quod metus cauſa, ſi velimus petere quadruplum. Simile exemplum eſt de actione in rem.§. rurſus. Inſtit. de act. Quidã vſu cepit rem meam,& ideo eam amiſi, nõ poſſum iu- re ciuili eam vindicare: ſed tamen quia iuſta cauſa eſt reſtitutionis, veluti quia vſu capta eſt, cùm Rei- publicæ cauſa abeſſem, Prætor me reſtituit, quaſi dominus manſiſſem non, tamen vt Pretor permit- rat mentiri, vt Accurſius ait, ſed habetur pro domi- no iure prætorio, quamuis iure ciuili nõ ſit domi- nus, hæc actio dicitur plærunq; reſtitutoria, dici- tur etiam reſciſſoria. l.verſi. planè de eo per quem factũ. l. necnon. 28.§. pen.& vlt. ex quib. cauſ. maior. Antequam enim hæc actio detur, opus eſt reſciſſo- ria eius quod geſtum eſt, vnde vulgò dicitur, aliud eſſe remedium reſcindens, aliud reſciſſforium, id eſt aliud eſſe remedium reſciſsionis, aliud reſtitutionis. Prætor eadem opera reſcindit& reponit in inte-
grum ſtatum. Vnde cum quæritur, de foro compet.
(vt ad propoſitam quæſtionem redeamus)vbi hæc
cognitio agitanda eſt, videndum eſt an quis velit
agere in rem, an in perſonam. Nam ſi in perſonam, tunc ſpectandum eſt, vbi reus domicilium habeat.l. 2. C vbi& apud quem reſtitu. in integ. Si verò in rem, ſpectabitur vbi res ſita eſt, ex l. vlt. C. vbi in rem actio. exer. deb. Sic mihi videtur hic nodus expli- candus qui alioqui eſt valde difficilis& intrinca- tus. Vidimus cuius ſit reſtituere,& in quo loco re- ſtitutio fieri debeat. Alius locus huius tituli eſt in quo tractatur b
De quibuſ dam generalibus præceptis circa re- ſtitutionem in integrum ob-
ſeruandis.
Iran 8 Pranc. D.laren
GKy. 1 111. Jibre dicitur cauſa cognita omnes in imtegrii
reſtitutiones à Prætore promitti.l.3.hic. Cauſa c9 t d S de integrum reſtitu-
gnita. In omnibus edictis quæ tionibus proponuntur, additur, cauſa cognita, vt vi- debimus in ſingulis ed 1 bus. Vbi quæc res erit(inquit Prætor) animaduer- tam. Quibus verbis Prætot oſten dit ſe reſtituturum cauſa cognira, ſiue per metum, ſiue per dolum fue-
rit amiſſa actio.
Vt inſtitiam earum cauſarum examinet. Videt Præ. tor& æſtimat an iuſta ſit cauſa reſtitutionis, an ſit Cauſa, dolus, an metus. Cauſarum denique examinat ipſe
prætor juſtitiam, iuſto lancis examine, an veræ ſint, quarum nomine ſinulis fubuenit varià eſt interpreta- tio horum verborum, ſed magis mihi placet, veras cauſas pro iuſtis accipiẽdas eſſe, quod& Accurſio etiam viſum fuit. Alij dicunt hoc ideo adſcriptum, quia cum minor petit reſtitutionem, ait ſe circun- ſcriptũ,& aduerſarius negat, Prætor cognoſcit an id verum ſit neche: ergo& de iure& de facto cogno- ſeit ipſe Prætor. Sed verum ferè iuſtum ſignificat.5. ſemel inſtit. quib. ex cauſ. manu. non licet. qui§. de- ſumptus eſt ex l. iuſta. infr. de manumiſsis vindicta,
vbivera cauſa pro iuſta ſumitur.I ſi flideiuſſor. 5. me-
miniſſe. de legat.. vbi verum pretiũ pro iuſto acci- pitur. Ideõq; yeras pro iuſtis hic explicabimus. Et cũ ambigua ſit hæc oratio, ex antecedentibus& ſe
quẽtibus explicari debet hæc ambiguitas. l. ſi ſeruus
pluriũ§. fi de legat. antecedẽtia enim proſunt mul tum ad coniecturã faciendam: quæ enim precedũt, nempè vt iuſtitiam earũ examinet, oſtendunt hoc verbũ veræ, pro iuſtis accipiendum eſſe: ſi enim di-
uerſa hæc fuiſſent dixiſſet, cum copula,& an veræ.
Ali] dicunt his verbis ſignificari Prætorem cogno- ſcere an cauſa falſa ſit, an vera, ob quam reſtitu- tus eſt quiſpiam, ſed verba ab hoc ſenſu aliena ſunt. An autem Prætor ipſe cognoſcat, an alium dele- gare poſsit, dicimus: non nego quin cognitionem mandare ipſe Prætor poſsit, ſed nego hoc his ver- bis ſignificari. De cauſis autem propter quas quis reſtitui poſ-
ſit à Pretore, quædam hic ſunt capita l. prima, ſe- cunda, quarta, ſexta,& ſequentibus. Aliud exem- plum eſt, in l. ſeptima. Diuus more ſolito. vbi delen- dum eſt verbum ſolito, ex Pandectis Florentinis. Quidam citatus voce præconis non reſpon dit, ſen- tentia eſt edita in eum quaſi contumax eſſet, ille ſtatim adit iudicem ſedentem pro tribunali, pe- tüt reſcindi, quæ geſta fuerunt, quæritur an iuſta ſit cauſa reſtituendi? Marcellus ait, eum reſtituen- dum, cum tam citè ad Prætorem venerit, cum ad- huc pro tribunali ſederet. Et hodie hoc vtimur iu- re. Cũ quis defecit,& acceſsit ſtatim cùm iudex ad- huc ad tribunal ſederet, auditur. Quomodo autem citare verbũ hoc loco ſit accipiendum docui lib.. Diſputat. c. 7. Ce n' eſt pas à dire adiourner, ſed voce præconis vocare, vt accipitur in l. Et poſt edictũ. de iudiciis, vbi reſpõdere verbũ, oſtendit quomodo ſit accipiendũ, citare verbũ. Citante enim præcone de- bet in die cognitionis cauſæ reſpondere ſe adeſſe: quod ſi non reſponderit& ſententia in eum pro- nuntiata fuerit, poteſt reſtitui, ſi ſtatim reſpondeat, quòd
ctis. Sub titulo de minori-
1 V
Hendein cau
ndqum magne
ſco lie Hio de cul cognita wvigatean vde lt rcttui,& tune rwrodem hoc fen änaum ide (erim cltete me dcom Darmine beinimwiudici hunctulylt. rrltimer min rintamẽ wierc Arxei in tnchan totun umbin cau naaxztdtuit linnuwamc maohs ere mamtum eſtte emas lb it, .„ bem not Pem egrum b Canch dei in du 6 ndar,m ln Ama Acagdus

an der⸗ ſint 2 mterpreta. mn placet yera Accarlio adGcripum ait ſe circun. gnoſcitanii acto cogno. ſigniflca cet. qui de Gis vindich eiuſſor.Ho.m. o iuſto zr cabimak tibus êb 2s..ſi ſerob droſunt mu m precedit endunt hoc ſi enim d Xan velx. rem cogno- am reſtitu- aliena ſunt. lium dele- gnitionem oc his ver-
ſtitui pof⸗ orima, ſe⸗ ud exem- i delen- grentinis.
9 dit, ſen-
eſſet, l anali— pe⸗ ur an juſta reſtjtuen-
In Tit. de eo quod metus cauſa. 99
quòd videtur magis abfuiſſe, quia vocem præco- nis non audiuit, quàm contumaci cauſa. d. l.7. Et ſĩ nihil facile mutandum eſt ex ſolennibus. Solennia, quæ ad ordinem iudiciorum ſtatuta ſunt, non de- Pent facilè immutari, id eſt, non niſi ex graui cau- ſa, ſicut in hac ſpecie. Solennia vocat legitimum ordinem qui obſeruatur in iudiciis exercendis. Sic
ſolenne accipitur in l. Nec ex prætorio. 27. 1. de
reg. iur. Sic ſolenne ſpatium, ſolenne tempus. l.I. pro dote. ſpatium legitimum quo res pro dote ipſa vſu
capitur, ſolennẽ annũ ctiam dicimus. l ſi ſtipulator.
de donat. inter vir.& vxor. Ex hoc loco ſumpta eſt regula iuris quæ incipit, Et ſi nihil de reg. iur. quod oſtendit inſcriptio Marcelli lib 3. Digeſtorum. ea
enim regula iuris candem inſcriptionem habet.
Vnde ſi quis velit eam explicare, ſumẽdum eſt exẽ
lum ex hoc loco: videtis ergo quæ ſit vtilitas ha- rum inſcriptionum. Et nemo poteſt poſteriores il- los titulos Pandectarum, de verb. ſignifi.& de reg. juris commodius explicare, quàm ſi videat inſcri- ptiones,vt ſæpe admonui.
Deinde in cauſe cognitione verſatur an fiat prę- iudicium magne cauſæ in reſtiturione minimæ rei. 1. ſcio. hic. Hic locus pertinet ad id quod diximus de cauſa cognita. Videndum eſt an fortè agatur de
minima re, an videlicet ob minimam rem quis ve-
lit reſtitui,& cunc iuſta cauſa eſt denegandi reſti- tut ionem. hoc remedium enim Prætoris eſt extra- ordinarium,& ideò non facilè debet concedi, præ- ſertim cũ de re minima agitur& maiori fit præiu- dicium. Per minorẽ enim cauſam maiori non de- bet fieri pręiudiciũ. l.per minorem. de iudic. exem- plum eſt in l.vlt. vbi Iureconſultus docet, quidnam interſit inter minorẽ& eũ qui reip. cauſa abeſt, reſti
tuitur tamẽ vterq;, ſed id fit cum cauſe cognitione.
Prætereà in cauſæ cognitione ctiam æſtiman- dum eſt, an totum ſit reſtituendum,& ad quẽ mo- dum.l. vlt in cauſæ enim cognitione Prætor aliter minores reſtituit, quàm maiores. Nã minores re- ſtituit in totam cauſam, quamuis legitimè defenſi
ſint, maiores verò, qui abfuerint Reipublicæ cauſa:
ita tantum reſtituit, vt poſsint appellare, ſed de his dicemus ſub. tit.de minorib. ⁊5 an. in integ.reſtit. Poſtremò notandum eſt beneficium reſtitutio- nis in integrum ad hæredem tranſire,& ad quem- cunq;, qui in ius vniuerſum ſuccedit. Exempla hic traduntur, in l. non ſolum. 6. fideicommiſſarius ta- men propriè hæres nõ eſt, ſed pro hærede habetur, ideòque captus reſtitui poteſt. Sic ſi minor captus ſit in hæreduate, quam adierat, ſi à patrono rediga- tur in ſeruitutem, fortè propter ingratitudinẽ, pa- tronus tunc erit veluti ſucceſſor cius, an tamen po- terit patronus ipſe poſtea reſtitui in integrum? & ait poſſe reſtitui, cũ minor adierit hærednatem, qua læſus eſt. Sed alia ſuboritur quęeſtio:is redactus eſt in ſeruitutẽ, an patronus poſsit abſtinere hære- ditate?dubitatio ex eo naſcitur, quia videtur adiiſſe hæreditatem minoris, redigendo cũ in ſeruitutem. hæreditatẽ enim etiam tacito facto agnoſcere poſ- ſumus. Lpro hęrede. l. gerit. de acq. hered. Sed reſpõ det, quia nõ adipiſcendæ hæreditatis gratia poſtu- lat in integrum reſtitui,& oſtendir animum de- fuiſſe adeundæ hæreditatis, vtiturq́; patronus be- neficio legũ, vindictæ gratia, non adeundę aut adi-
piſcendæ hæreditatis cauſa. Ex his intelligitis, l.ne- mo videtur, propter ſpem quã habet recuperandi, quod amiſerat, quia facilè poteſt ea relinquere pro- pter in integrum reſtitutionem: non videtur igitur
excluſus quem Prætor in integrum reſtituturum
pollicetur, vt ait Paulus Iuriſconſultus in d. 1..
1N TIT. II. DE EO QVOD ME- TVS CAVSA GESTVM ERIT.
b C4p. J. N9itulo ſuperiori tractatũ fuit generaliter de reſtitutione in integrũ, in quo diximus varias eſſe cauſas ex quibus quis in integtũ reſtituitur. Prima cauſa quo hic occurrit eſt metus, de qua edictum hoc loco proponitur. Cuius duo ſunt capita, vnum generale, quo prætor ait ſe ratum non habiturũ quod metu geſtum eſt. Alterum eſt ſpecialius, de actione quæ ex hoc edicto naſcitur. Primi capitis verba ſunt hæc: Ait Prætor, Quod me- tus cauſa geſtum erit rata non habebo. in L.I. hic. Iuſtiſ- ſima eſt cauſa huius edicti, quia libera hominũ vo- luntas in negotiis cõtrahendis eſſe deber, quamuis coacti velle ſæpe dicamur, vt patet ex l. ſi mulier.§. vlt.hic. Nec dubiũ eſt, quin voluntas hominis ſæpe cogi poſsit. Quare meritò Ariſtotel. lih 3. Ethic. c. 6.& 7. tractat an ca quæ metu funt ſint esea an edν, id eſt volũtaria, an inuo lũtaria,& ait neutrũ eſſe, ſed eſſe mixta. Principiũ enim agendi non eſt extrinſecus, ſed in eo ipſo qui aliquid coactus facit, is tamen mallet, ſi vi nõ cogeretur, non facere. Vti- tur ille exẽplis nõ diſsimilibus, iis quæ in hoc tra- ctatu reperiũtur. Admonet auiẽ Vſpia. aliter olim fuiſſe conceptũ edictum prætoris antequã Iulianus illud cõpoſuiſſet auctoritate Adriani Is dicitur me- tu aliquid feciſſe, qui vi impulſus, metuq́; coactus fecit. huc pertinet I 3. hic.l. metũ. C. eo. Vim accipere debemus arrocẽ,& que eſt cõtra bonos mores, non quãcunq; vim, vt in interdicto vnde vi, quod nõ da- tur ob vim feſtucariã, vt ait Gellius lib. 20 c. 9. Exẽ- plis docet que ſit vis atrox. 13. 45.6. 7.8.& 9. In edi- cto credibile eſt mortis& cruciatus corporis men- tionẽ factã fuiſſe, vt colligitur ex l. interpoſitas. C. de trãſact idẽ in l. 4.& l.ſi donationis. C. de his quæ vi met.edictũ tamẽ hac interpretatione productum eſt ad ſimilia, vt ſeruitutem, ſtuprum,& alia. Metus infamiæ non eſt idoneus, vt eius nomine reſtitutio tribuatur.l.7. hic. Non eſt enim viſum Prætori hu- iuſmodi hominibus ſuccurri debere, qui vmbram ſuam, vt dicitur, timent. In ea lege 7. dicitur, iu- ſtus metus eſſe eius qui deprehenſus in adulterio aliquid dedit, metuens ne vinciretur, aut occidere tur, aut proderetur. Obiicitur l. 4. infrà de cõdict.ob turpem cau. Condictio ob turpẽ cauſam non da- tur, cum turpitudo eſt ex parte dãtis,& adfert exẽ- plum quod hic tractamus, videlicet, Si quis depre- henſus eſt in adulterio ei ſuccurritur. Illic nõ poſſe condici Sabinus& Pegaſus reſpõderunt. Diſsimi- litudo igitur eſt in his ſpeciebus. in d.l. 4 Deprehẽ- ſus in adulterio, dedit vt ſe redimeret:& rectè de- diſſe dicitur, ne cauſam detegeret adulterij, quod ad infamiam pertinet:& quia turpitudo eſt ex eius parte, non repetit. I.7. hic proponitur metu mortis dediſſe, nec mentio eſt vlla infamiæ aut turpitudi- nis ex eius parte, vt metui, ſcilicet ne me proderes
2
Vis Fſtuca-
ria.

10 O○ us, aut idẽ facturus quod teipſo eadem hæc pate- mihi videtur eſſe ſen-
ei qui me erat interfecturm mæœchus faceret: aut ne a rer. Alij aliter explicant, ſed mi ſus huius loci germanus& verus. Aepaesed
Varia exempla hic proponuntur ad quę produ- tum eſt hoc edictũ, quod de mortis metu Loiide⸗ ptum eſt, vt ad ſeruitutem quam ferd morralitati com paramus.. ſeruitucẽ in frà de reg. iur. Aliæ ſie ſtiones paſsim tractari ſolent ſub hoc tit. vt in l. qui in carcerem. ad fin. huius tit. de eo qui in carceremm
quẽ detruſit, vt aliquid ab eo extorqueret: ſed huig ſimile eſt quod dictũ eſt de vinculis. l.7. iuſtus me-
tus eſt vinculorum, vt ſeruitutis. Vincula enim ſer⸗ uitutis ſpecies ſunt. l. Titio centũ§. Titio. de cõdit.
& demon. l. z. de lib. homi. exhiib. Quod autem dici-
tur, Qui in carcerem quem detruſit,&c. nõ eſt intelli- gendum ſimpliciter de homine incarcerato. Hinc & ſtultè facere ſolent, qui cum incarcerato contra- here volentes, educunt eũ è carcere, vt id tutius per- ficiant.Nec enim id volun Iuriſcon. cum de eo tan- tum loquatur qui in carcerẽ aliquem duxit, vt ali- quid ab eo extorqueret. Poteſt igitur qui eũ in car- cerem non duxit, contrahere. Aliud exemplũ eſt in
ylt.§.-. hic. cuius ſpeciei omnes circunſtantiæ ſunt
expendendęvt intelligamus iuſtum metum fuͤiſſe. Aliud eſt exẽplum in d.l.vlt.§. ſi fœnerator. in quo hæc verba, Cuſtodiẽ do athletam, interpretor vincien- do. Vnde titul. de cuſtodia& exhibit. reorum extat infrà. Alij aliter intelligunt,& aiunt, quia nõ eſt iu- ſtus metus, reſtitui eum ex officio iudicis: quo ni- hil eſt nugacius:nec ab æquitate alienius.
Hæc ſunt exempla eius metus ob quem reſtitu- tioni locus eſt. Ex edicto prætoris inanis& vani metus, qui in conſtantem virum non cadit, nulla
Vani metus habetur ratio. Exempla ſunt pleraque in C. eo. l.ad nã babetur inuidiam.& L. cum te domus. vbi loquitur de metu Tatio. eius qui metuit, ne quis eum ad ciuilia munera no- minaret. Aliud exemplum in l. metum. co. huc per-
tinet regula iuris, vani timoris nulla habenda ratio
eſt. Aliud exemplum in l. accuſationis. C. eo. Exem-
plum eſt de canonico, cui maritus quidam bonus
1 interminatus eſt ſe iacturũ pileum per feneſtram. Quis vanus Quæritur de metu amiſsionis bonorũ. Exemplum metus., eſt in c.. de his quæ vi metusve, in Decret. vbi ait iuſtam eſſe cauſam reſtiturionis in mtegrum, quo-
niã ſine bonis non poſſumus nos tueri. Maior que-
ſtio eſt de reuerentia, vt ſi filius qui contraxit cum
patre, aut libertus cum patrono, aut vxor cum ma-
rito velit reſtitui, quòd dicat ſe cõtraxiſſe metu re-
uerentiæ. Reſpon. nõ eſſe locum reſtitutioni, quòd
nulla ſit mentio eius reuerentiæ ſub hoc tit. neq; in
Pandect. nec in C. Quam ſentẽtiam confirmo aliis
exemplis: vnum eſt in I. ſi patre cogente. de ritu
nupt. Cogente enim interpretor imperãte. Matrimo-
nium enim iuſto metu cogẽte factum, nullum eſ-
ſet,vt cetera metu facta,& tamen contractum reue-
rentiæ metu firmum eſt. Similis locus eſt in l. fide-
iuſſor.§.v de pigno. vbi pater obligat prædium flij
ſui,& filius ſcribit inſtrumentum obligationis: re
enim oppignerata metu reſtituererur filius. Verùm
quia metu reuerentie tantum coactus eſt, ſcribit re-
ctè contractum eſſe pignus,& ſilenrium cius loco conſenſus haberi. Obiicitur nobis I.penul. infrà de
furt. vbi ait, Si patronus rem liberti contrectet eo
.
₰
5 Franc. Duareni luriſconl.
ræſente,& non contradicente metu reuerentiæ, poteſt dici metu feciſſe. Videbatur tamen fu rtum non eſſe, quia furtum eſt contrectatio rei alienę in. uito domino:& ſic qui volente domino cõtrectat, non eſt fur. Valt autem q ui non contradicit: vide- batur igitur hic con ſenliſte libertus ob reuerẽtiam: dicitur tamen patronus nõ ideo minus furtum fe-
eiſſe, quia libertus ob reuerẽciam patrono debitam
non contradixit. Obiicitur& I.I.§. quæ onerandæ. infrà quarum rerum actio non datur:vbi adiectum
liberto onerandæ libertatis gratia propter nimiam patroni reuerentiã, exigi non poteſt. Vulgò diſtin. guunt iuxta l. interpoſitas. C. de tranſact. Sed hanc
diſtinctionem nunquam probaui. Itaq; breuiter ita
reſpondeo ad d. lpen. expendenda eſt diligenter fa-
ci ſpecies. Quæſtio eſt an libertus tacens,& non contradicens ſit intelligendus conſenſiſſe& permi- ſiſſe. Keſpon. non conſenſiſſe. Nam is cuius magna verecundia, ei, quem in præſentia pudor ad reſiſten dum impedit, furtum facere ſolet, vt ait Labeo in fi. d.l.pen.& quamuis non contradixerit, non tamen conſenſit. Hic enim agitur de præſumptione: quæ, vt alibi diximus, alteri cedit præſumptioni:nã præ- ſumptio conſenſus cedit præſumptioni reuerentię.
Præſumimus enim libertum non conſenſiſſe, quia
ob patroni reuerentiam noluit contradicere. Simi- lis locus in I. 23.§.. infrà ſolu. matrimo. Ad I.I.§. quæ onerandæ. verſic. in ſumma. ait, non dabitur exce- ptio,&c. niſi liquidò appareat metu vel nimia re- uerentia in id conſenſiſſe. nec dicit ſimpliciter re- uerentia, ſed nimia, ſiue immodica:ita vt ei ſuccur- rendum ſit ex bono& æquo: deinde fauor liberta- tis ſuadet, vt ita benigne interpretemur pro liberta- te. Addendum eſt metum præſentem non futu- rum in hoc edicto eſſe accipiendum. l. metum. 3. hic. quod videtur aduerſari his quæ dicta ſunt in l. I. hic. metus eſt inſtantis vel futuri periculi. Hæc ta- men non ſunt pugnantia. nam præſentem metum eſſe oportet, etli periculum fururum ſit: id eſt, opor tet aliquid factum eſſe propter quod metuere de- beamus: quod ſequentia verba oſtendunt. dicta l. metum. non ſuſpicionem inferendi eius. Denique tractatur quæſtio ibidem, ſi fundum meum dere- liquero, audito quòd quis cum armis veniret, an
huic edicto locus ſit. quò pertinet quod diximus.
l. metum. C. eo. Obſtat l. non ſolum.§. ſi dominus. infra de vſucap. Sed hæc antinomia pertinet ad titu. de vi& vi arma Ideo reiicio illam in illum tit. Metum accipere debemus non iure illatum.l. 3.§. I. hic. Nam ſi magiſtratus iure poteſtaris aliquem terruit, non ideo locus eſt huic edicto. Iuris enim executio non habet iniuriam. l. iniuriarum actio. §.. infr. de iniur. Magiſtratus tamen tenentur actio- ne imuriarum, ſi quid iniuriosè faciant. l.nec magi-
k1 14 ſtratibus. infrà de iniur. Hinc naſcuntur aliquot
quæſtiones. vna eſt in l.vlt. ũ. vlt. de eo qui apud prę- ſidem prouinciæ conqueſtus de quodam, quem contendebat ſibi eſſe debitorem certæ pecuniæ, premiſit ſtatim apparitorem, qui eam pecuniam vi eriperet. Quæritur enim an iuſtus ſit metus, quia magiſtratus iuſſu hoc factũ eſt: Reſpon. huic edicto locũ eſſe,& hoc iuſto metu ablatum eſſe reſtituen- dum. Sed ſiea pecunia debeatur reſtitutionẽ ex hoc edicto locum non habere ſine cauſæ cognitione, vt
b l ſi pig
rrlereim e 1 Necauditut 1 rüpſebunc mer 9 agt eſta b liosnolt blu 1 ewmilum rene porel caul toünauiad dandcit merus atiegnbat. Ft edeguit verba mpont V rferda Ansquam 4 neüpatusete wursexigit Uae faco! Günarpton unctcnti g donüdednr,& dlralryolc Keadtnt e d Adttad mun asuoc li

breuitet ita
lligenter cens,& von ille& petmi⸗ cuius magm or ad reliſten it Labeo u. t, non tawen nptionegur tioninähre ni reuereni; ꝛſenlillegu dicere.qn. Ad Urſa dabitur enn. vel nimaar- npliciter h yt ei ſuceui auor libertr pro lidene mnon futu. I. metum.z. aa ſunt in!. xvuli. Hæcua- em metum d eſt, opor ꝛetuete de- int. dicta J Denique eum dere- eniret„al diximus. dominus. ertinet ad Illum tit. um 13S1. s aiquem
In Tit. I I. de eo quod metus cauſa.
J. ſi pignora. infrà de euictio. Aliàs enim interuenit cognitio cauſæ,& executio ordinaria quæ ex re iu- dicata fit. là diuo Pio. infrà de re iudic. N am cùm per ap paritorẽ executioni mandatur ſententia, hoc dicutur extra ordinem fieri: quo caſu ſi in executio- ne malè verſatus ſit, reſtiturio ex hioc cdicto im pe- trari poterit à debitore. At cùm per iudicem execu- tioni mandatur ſententia, dicitur fieri cauſa cogni- ta,& tũc ſi malè verſetur iudex,erit appellandum. Alia queſtio eſt in l. ſi mulier. ꝛ1. Liberta ingrata fuit in patronũ: is volebat cam redigere in ſeruitutem: ob idq́ cum de ſuo ſtatu periclitaretur, aliquid de- dit patrono ne redigeretur in ſeruitutẽ. Petit reſtitui ex hoc edicto, quia metu dedit. Reſpon.ceſſare hoc edictum, quia hunc metũ ea ſibi intulit: hoc eſt vi⸗ tium ipſius,& ingratitudo hunc metum illtintulit. hoc eſt quod dicitur in I.3.ure licito. Oportet enim metũ iure inde licito eſſe illatum, vt aduerſus eum reſtirui pobsimus. Hinc cõſfirmatur quod ſuprà di- ctum eſt.de eo qui contrahit cum eo qui eſt in car- cere, licet enim cum eo contrahere, modò iure id fiat. Nec auditur ſi dicat metu carceris hoc feciſſe.
nã ipſe hunc metum ſibi infert. Idem dicitur de eo
qui captus eſt ab hoſtibus, ſi ſe redemit,& reuerſus ad ſuos nolit ſoluere quod promiſit, tanquam me- tu promiſſum fuerit. Debet enim fidẽ hoſti ſerua- re, nec poteſt cauſari ſe metu promiſiſſe. Hanc que-
ſtionẽ tractaui ad I.. ſuprà de pact. Quomodo 1u0.
bandus ſit metus, non eſt huius loci: pertinet enim ad tit. de probat. Vno tamen loco hoc attingam l. VIt.§. Vlt. Sequitur in edicto, Ratum non habebo. Ea verba exponit Vlpianus in l. metũ.§. ſed quod præ- tor. Hæc verba generalia ſunt,& pertinent tam ad actionẽ, quàm ad exceptionẽ:& ſic ſignificãt ci qui
metũ paſſus eſt dari, vel actionẽ, vel exceptionem,
prout res exigit. Citatur autẽ hic reſcriptũ, quo con ſultus ex facto Imperator ad mutuas, tam actionẽ quàm exceptionẽ competere in re ſiue perfecta ſiuc
imperfecta ei qui propter metũ cautionẽ pollicita-
tionis dederit,& ob id reſtitutionẽ poſtulauerit, iure
reſcripſit. Pollicitationes ſolebant fieri Reipubl. vt
oſtendit titt de pollicit.& ideo ſtatim collocatus eſt
poſt tit. ad municip. vt iam oſtendi ad l. J. ſupra de
Pactis. Quod hic colligitur, interlocutionẽ princi-
pis in cauſa aliqua pro lege habendam eſſe, ridicu-
lũ eſt. nõ enim meminit hic interloquutionis prin-
cipis, ſed reſcripti quod cõſultus edidit. Solebãt au-
tem conſuli Imper. in quæſtionibus dubiis, vt iure-
conſulti. Ideo reſcripta Imperatorũ dicuntur in C.
luſtiniani, vt iuriſconſultorum reſponſa in Pande-
24 2diio Gtis. Actionẽ quæ ex hoc edicto datur dixi eſſe reſti- ex boc edi- tutoriam, vel reſciſſoria b
e naſca- keſtieeoeltralignad nomen ſit actionis: ſed tantum
. qualitas quædã actionis quæ reſtitutione facta da-
tur Aptætore: quemadmodum reſciſſoria, quæ reſ
ciſsione facta datur.. rurſus. inſtit. de action. l. nec- non.§. pen.& vlt. inftà ex quibus cauſis maio.
§. Volenti autem datur & in perſonam, reſciſſa acc alia liberatione.
Imprimis datur actio vel in rem, vtilis, quæ propternegotium met
& in rem actio, eptilatione, vel
vel in perſonã u contractũ de-
m: non quòd hoc verbum
101 ficit cõpetere,& ideo datur actio quod metus cau- ſa. Tu me compuliſti metu, vt rem meam tibi da- rem, dedi:ſed deinde reſtituor in integtũ à pretore, reſciſſo eo quod geſtũ eſt. Datur enim mihi actio quæ prius competebat, ſcilicet rei vindicatio, quia eram dominus. Vel ſi coegeris me liberare te acce- ptilatione, reſtituor à prætore:& datur actio in per- ſonam, quia fortè debebas ex mutuo. Sic interpre- tor l. metum.§. volenti. hic. Qui locus exiſtimatur difficilis ab Accurſio. Volenti igitur datur vtraque
actio,& licet experiri vtra velit. Inter has autẽ actio-
nes multum intereſt: nam ſi quis experiatur veteri actione, id petet quod ex ea competebat, ſiue in rẽ actio, vt vindicatio, ſiue in perſonam, vt ex mutuo fuerit. Si verò malit ex hoc edicto agere quod me- tus cauſa, petet quadruplum; niſi tes arbitrio præto- ris reſtituatur. Electa tamen vna actione, altera tol- litur. Simile eſt quod dicitur in I. ſi mulier.§. vlr. Metu compulſus hæreditatem delatam repudiaui, reſtituor in integrum. Hac reſtitutione duplex via mihi patet: poſſum enim experiri petitione hæredi- tatis vtili, quia ſummo iure propter repudiationem directa deſiit competere, vt in§. volenti. intelligitur dari actio vtilis in rem. Datur quoque in rem actio ex edicto de eo quod metus cauſa. Sed alterutra electa, ad alteram regredi non potero, ſiquidem vnius electione altera rollitur. Sed hactenus de cau ſa huius actionis, abunde dix imus.
CVI ET CONTRA QVEM
DETVR HACACTIO. CA PB. 11.
X iam dictis patet hanc actionẽ ei com- petere, qui metum paſſus eſt, ciuſq́ hæ- redibus& ſucceſſoribus, quia rei perſe- cutionem continet, contra eum qui me- tum intulit. Nec refert à quo metus illatus ſit, an à ſingulari perſona, an curia, an collegio, an ciuitate. I. metum.§. animaduertendum. Hoc edictum eſt in rem conceptum non in perſonam. Exemplum eſt in dicta l. metum.§. ſed quod ait prætor. l. ſed& ex dolo.§. i. infrà de dolo malo. De eo dicemus in tit. de dolo. huc pertinet l. alind.§. refertur. infrà de reg. iur. Hic autem locus nos docet, quid ſit à ciuitate, municipio vel corpore aliquid factum eſſe: quod non facilè diſcernitur ab hominibus imperiris, qui non poſſunt diſtinguere ciuitatem à ſingulis ciui- bus. ſic diſtinguitur in titul. de rer. diuif.in inſtit. 5. vniuerſitatis. Vniuerſitas igitur ipſa intelligitur fe- ciſſe quod publicè fit per maiorem partem. Publicè, id eſt publico nomine,& opponitur aduerbio pri- uatim apud Ciceronem. Datur etiam hæc actio contra eum qui rem metu extortam poſsidet tam- etſi metum non intulit. l. metum.§. vlt. Vnus mihi metũ intulit: ex eo metu nihil fortè ad eum perue- nit, ſed ad alium qui metum non intulerat. Contra vtrunque datur actio, quia hæc actio in rem ſcripta eſt, id eſt concepta in rem, non in perſonam, vt ex his verbis colligere licet: Quod metus cauſa geſtũ Quali, 7u erit, rarum non habebo. Videtis enim non fieri vL hac afl. lius perſonæ mentionem in edicti verbis. Idem di- cimus de pactis. l. iuriſgentium.§. pactorum. ſuprà de pactis. Cùm igitur animaduerteret Iuriſconſul- tus hoc edictum eſſe cõceptum in rem, nec expreſ
3

3. 8 88 1 4 4 3 3 A* 4 1— 8 3——.— 4 „ 2 84 2 24 d. 8 8 ſ 2—— 3* “ 4 8 ͤͤͤ“ 8 6 4, 3—“— “— 4———e— 4 Se 8—— 4— 1— * 95—
—
5 8*
1
—
102
ſum eſſe perſonam metum inferentis. jnterpretatue
eſt facilè actionem dari contra eum ad quẽ aigui⸗
ex co metu peruentt. Huc quoq; pertinet. item ſi um exceptione.§.in hac actione.
&§. Pedius. Res tua ad me peruenit metu tibi illato. Peto vt doceas quis metum intulerit,n
eſcis:non enim noſti, nec for
te percipere potuiſti: nihilominus competet mihi actio cõtra te ad quem res peruenit. Eſt tamen hæc actio ctiam in perſonam.§. præterea. inſtit. de actio. uia actor contendit reum ſibi eſſe obligatum ad dandum vel faciendum: quæ natura eſt actionum in perſonam. õ.omnium. de actio. inſtit. Ad dãdum ſcilicet, quia peto pœnam quadrupli. Sed dicet ali- quis, eſt in rem ſcripta.Reſpõd. ea quæ in rem ſcri- pta eſt, perſonalis eſt. Nec propterea audiendi, qui diuidunt actiones in perſonales, reales& in rem ſcriptas: tolerabilius enim eſſet, ſi dicerent actiones in rem ſcriptas nonnunquam concipi in rem, non- nunquam in perſonam. Ex hoc etiã errore mana- uit ille quem attigimus, cum tractaremus quæſtio- nem, an reſtitutoria actio debeat intẽdi in loco do- micilij, an in loco vbi res ſita eſt. adducũt autem J. in cauſæ. 13. infraà de minor. cuius ſenſum eos non percepiſſe ſatis hinc manifeſtũ eſt. Nunc videndum cit, an,& quomodo hæc actio ad hæredes tranſeat: tractatur hæc quæſtio in l.item ſi cum exceptione. 5. poſt annum.& l. quod diximus.§.vlt. hic. Probabi- lis dubitatio fuit: quia hæc actio pœnalis eſt ex ma- leſicio. Reſponſum tamẽ eſt competere de eo quod peruenit ad bæredem,& ex quo locupletior eſt fa ctus. Eſt locus communis de hæreditariis actioni-
bus. Sequentibus capitibus varie quæſtiones tractan
tur huc pertinentes. Oſtendit Paulus l. videamus. hic. cùm dicitur actionem competere contra hære- dem, ita eſſe intelligendum, vt contra omnes hære- P, Se des in infinutũ detur, erſi ad primum hæredem tan- to valde. ilis in: werandz 17 1um peruenit. Nullus eſt locus huic ſimilis in iure edioto qued ciuilitaq; hæc duo ſunt diligenter notanda,. Vnum metus Au⸗ Eſt, ſi quid peruenerit ad aliquem metus cauſa,& ſa. conſumpſerit ipſum, nihilominus teneri. Alterũ eſt, vtfi ad vnum heredem peruenerit, ceteri teneantur. Verba autem Ca]. l. quod autem. hic videntur pu- gnare cum ſuperioribus. ſed hæc ſunt diuerſa. Hinc male Proconfulem Accurſius in hac lege interpre- Pnur Præiotem: ideo enim hoc dictum eſt, quia hoc criptum tu alum ac ü prouinci eee. e ,ae eananaaheaed, Iſa noxali, ob no- xam ſerui contra dominum.l quod diximus. hic. Quid veniat in hanc actionem,& quid petatur. CA P. 111. In hanc actionem venit reſtitutio rei per metum ablatæ, aut ſi res non reſtituatur, pœna quadru- plt. Id expreſſum fuit in edicto I. item ſi cum exce- Puioas§. 1. Continet reſtitutionem rei& pœnam. dẽ dicitur in l. 4. C. co. Reſtituitur igitur hac actio- ne, Juod actori abeſt,& id in quo damnum eſt paſ- ſus, non quicquid forte ablatum eſt. Notandum eſt ex l.ſed& partus.§.1. hic. naturam eſſe huius actio- nis, vt ob damnum detur. Inde ctiam ſi tu vi me& metu compuliſti ad rem meam tibi vendendam: deinde com puli te metu, vt candem rem mihi ven- deres:nõ cõpetet tibi actio quod metus cauſa, quia nullum damnum pafſus es, nec quicquã tibi abeſt. Aliud exemplũ eſt in ſ mulier.. qui poſſeſsionẽ.
Franc. Duareni luriſconſ.
Ego poſſeſßsionẽ fundi cuiuſdam habela. non pro- prietatẽ aut dominiũ, ſed tamum vſumttuctũ, fortè tu me per vim coegiſti, vt tibi traderem fundi poſ ſeſsionem, lis æſtimabitur nõ quanti eſt fundus, ſed
uanti eſt poſſeſsio. huc pertinet I. ſi duo. intrà vii poſsid. vbi dicitur diuerſam eſſe fundi& poſſeſsio- nis æſtimationẽ. Hæc omnia eò perrtinent, vt oſten- damus dominium reſtitui,& quod abeſt actori. Notandum etiam eſt in hanc reſtitutionẽ fructus, & alias acceſsiones venire. Sic interpretantur Iure- conſulti verbum Reſtituere, in J.videamus. 2§. in Fauiana. de vſur. De fructibus autem, quid ſit dicen- dum, in d. l. ſed& partus.& l. ſi mulier. hic ſatis ex- preſſum eſt, vbi etiam cauſæ nomen pro acceſsione ſumitur: ſed pleniſsimè dixi ad tit. de vſur. Hæc re- ſtitutio pendet ex arbitrio iudicis, non enim ſatis
oteſt in vniuerſum definiri, quomodo quicquid eſt reſtituendum ſit in hoc edicto comprehenſum. l.itẽ ſi cum exceptione. S. quatenus. Hus referendæ ſunt l.metũ.§. ex hoc edicto. l. illud.§. ſi metu, vbi do- cet exẽplis quomodo hoc ſit accipiẽdum:ſed poſt- hac agam de reſtitutione, propter quam pœna im- ponitur, ſi res arbitrio iudicis non reſtituatur. Non eſt ergo pœaalis ſimpliciter hæc actio.§. quadrupli. inſtit. de acti.l.Qitem ſi cum exceptione.§. hæc autem. Aliquando hunc locum citaui, diſputans de actio- nibus arbitrariis. in§. præterea. Inſtit. de actio. vbi dicitur arbirrarias ex arbitrio iudicis pendere. quod ita accipio, in quibus arbitratur index, quemadmo- dum actori ſit ſatisfaciendum Tantum verò poteſt arbitrium iudicis in hac actione, vt poſsit iudex ali- quando reum abſoluere. De noxalibus actionibus locus eſt, hoc Iaſtit. tit. animaduertendus, quem ci- taui, vt dicerem omnes actiones nõ eſſe arbitrarias- Ea verba addidit Iuſtinia. quaſi velit explicare ver- ba edicti prætoris, niſi res arbitrio iudicis reſtitua- tur. Prætor enim dat actionem in quadruplum ob metum illatum, ſi res arbitrio iudicis non reſtitua- tur. Poterat dubitari, ſi quis conueniatur ob metum illatum à ſeruo, an conueniendus ſit ad pœnam quadrupli. Reſpond. hoc iniquum eſſe,& ſatis eſſe ſi dominus noxæ ſeruum dedat nec am plius eum teneri. Huc pertinet l.quod diximus.§. i hic.
De Rcio judiciux. 0O⁴ P. IIII.
Fficium iudicis eſt ſi noxaliter agatur, vt cõ- demnet tantum ad pœnam quadrupli, niſi rem reſtituat arbitrio iudicis, aut noxæ dedat. Dixi- Singuls mus agi contra dominum noxaliter ob metum à uatan ſeruo illatum, niſi res ad dominum peruenerit:tunc tfluus ennm poterit conueniri directo, nec liberatur noxæ* a dedendo ſeruum. Quadruplatur autem id quod z aeuß reſtitui oportet, nõ autem quod ablatum eſt. l. item a ſi cum exceptione.§. quadruplatur.&§. Iulianus. ad in. Queæritur an in quadruplo inſit ſimplum. Eſt enim ambigua hæc oratio. Tractatur hæc quæſtio in l. item ſi cum exceptione. 5. ſed ſi quis.&§. quate- nus. Reſpon. Quadru plũ eſſe accipiendu m, vt in eo res metu ablata cõtineatur. Viſum eſt cnim durum ſic interpretari quadruplum, vt totum pœnæ inſit. nam pœnæ ſunt potius molliẽdæ, quàm exaſperan- dæ. l. pen. infrà de pœnis. Cuius eſt hic commodiſsi- mum exemplum. Simile eſt quod dicitur tit. de vi bono. rapt. Inſtit.§. 1. Aliud autem eſt in actione fkourr',
uncim. dievon nimur rigonadiesN tür, pt petemn tenpl udau colgem ſat van. Fplætere rcgietæquum deltedetne c telh glo etia cünen dlqu mnckequu rmioneled op Erttuendo täter caſus doc actum karnri ferte tnen eam! noigtce x dulcoademn: toneg tplur tomindicls laum nud ou fice doome Inalgendum raäum eair

do quicquid aprehenlum, uo referende metu,ybido. um: ſed dold uim pœna im. ituatut.Non § quaduupl- . hæc Altem, ans de adh- de acctioi en dere‚qul quemadmr. verò pot sit iudex al- s actionibas us, quem c- arbitrarias. plicare ver- cis reſtitua- lruplum ob on reſtitua- ob metum d pœnam & ſatis eſſe plius eum Iiic.
IIf.
„ tur, vt co⸗ upli— nili lat. Dixi- 5
— n runc aernune
atur nOX n id quod 1m eſt-Litenm
In Tit. II I. de Dole malo. 103
futti, vbi quadruplum totum pœna eſt, vt§. vltim. Inſtit. de oblig. quæ ex delict. Vnde rectè colligitur, quories ſit mẽtio tripli aut quadrupli, nec aliud ex-
rimitur, intelligendum eiſe in eo triplo vel qua- druplo rem quoque ipſam contineri. In§. ſed& ſi
quis. d. litem ſi cum exceptione. obſeruatur quem præcisè cogi ad faciendum. Sed ego aliter hæc ver- ba inrelligo: eſt enim hæc compulſio non neceſſa- ria, ſed quam tua cauſa vocamus. Quxritur, ſi res
er metum ablata perierit, an reus ab hac præſta- tione liberetur, an condemnetur ad rem, id eſt ad æſtimationem rei peremptæ: Reſpon. l1.. C. eod. eſſe perſecutionem integram. Actio enim perpetua eſt. Iin re furtiua. infrà de condict. furt..t.§. rectiſsimsè.
infrà de vi& vi arma. quod eſt intelligendum ſe-
cundum 114. 5. quid ſi homo.& ſeq. Obſeruanda eſt dil genter hæc diſtinctio,& duo caſus conſide-
randi ſunt. Vnus eſt, cum pott ſententiam latam
aduerſus eum qui metum intulit, ante tempus iu- dicati res perierit ſine eius dolo& culpa. Tempus iudicato ad ſoluendum datur ad quatuor menſes. Iſancimus. C. de vſur. rei iudic. quo tamen iure ho- die non vtimur: ex lege duodecim tabu. dabantur triginta dies. Natura enim huius actionis non pati-
tur, vt perempta re poſt condemnarionem intra
tempus iudicati, eius æſtimatio ab eo exigatur: quia
tripli pœna ſatisfacere cogitur. Hæc actio eſt arbi-
traria.§. præterea. de acto. Inſtit. In hac ergo iudex reſpicit æquum& bonum: ob idque diligenter vi- dere debet ne quid ſtatuat alienum ab hac æquita- te. In quo etiam de eo qui damnatus ob ſeruum, qui metu aliquid abſtulit,& aufugit, reſpodetur, non eſſe æquum, vt omnino relaxetur à rei cõdem-
natione:ſed oportere eum cauere de perſequendo
& reſtituendo ſeruo, ſi in eius poteſtatem peruene- rit. Alter caſus eſt, cum extortus eſt homo vi ab ali- quo,& actum eſt cũ co qui abſtulit, ſed antequam ſententia ferretur aufug t vel periit. Reſpond. eum teneri, etiam ſi ſine dolo& culpa eius perierit. In priori ſpecie æquitas non patitur, vt rem præſtet qui condemnatus eſt, cùm cogatur ob condemna- tionem triplum præſtare: in poſteriore ſpecie arbi- trium iudicis ceſſat, ſed protinus dicitur damnare reum in id quod intereſt. l. arbitrio.§. non tamen. in-
frà de dolo malo. Quod diximus reum teneri, eſt
imelligendum cum exceptione& diſtinctione. Vi- dendum enim eſt, an eodem modo res peritura fuiſſet apud eum à quo res ablata eſt:& de hac quæſtione diximus ad l. ſi ex legati cauſa. infrà de verbo.oblig. Propter conſenſum expreſſum vel ta- citum eius qui metum paſſus eſt, ceſſat hæc actio, & datur exceptio. l.z.& 4. C. eod. cap. I. de his quæ
. 2
4
vi metsve cau. in Decr. vbi agitur de profeſsione monaſti a. Vltima exceptio eſt ob pretium nõ red- ditum, vt in venditione metu contracta. nam irrita eſt: ſed ramen pretium datum debet reddi. l.3.& 4. C. eod. Hoc intelligendum eſt de pretio ſoluto ei qui petit reſcindi quod geſtum eſt. Nam ſi alij ſo- Iutum fi vnon dicitur reſtituerc. Et ita intelligenda I.ſi mancipium. C. de rei vindic. cuius mentio eſt in gloſsis Accurſianis, nec rectè explicatur. Excipitur vnus cafſus in l. pen. C. eod. de eo qui in Officio erne ſtitutus rem aliquam per vim emerit. qui& not. in I.aufertur. 5. qui à præſide. infra de iure fiſci. l. non
licet.l.qui officij. infrà de contrah. empt. hæc actio concurrit cum rei vendicatione vtili, vt iam dixi.. metum. 6. volenti. Sed vna per alteram tollitur, item
concurrit cum actione de dolo. l. item ſi cum.§. do-
lo. hic. non concurrit tamen cum actionibus furti, quãuis hoc controuerſum diu multũmque fuerit.
AD TIT. III. DE DOLO MALO. SA v.
Iximus varias eſſe cauſas reſtitutionis.
præcedente: altera eſt dolus malus. l.t. ſuprà de reſtit.vt ergo quod metus cauſa geſtum eſt reſcinditur& reſtituitur in integrum, ita etiam quod dolo malo geſtum eſt. Nihil enim à natura alienius eſt, quàm fraus& dolus in contra- hendis negotiis, vt docet Cicero lib. 3. Officio.& quod dicitur naturaliter licere hominibus in con- trahendo ſeſe inuicem circunſcribere. l.in cauſæ. z. §. pen. infrà de mino. non eſt de dolo intelligẽdum, ſed ita licere contrahere, vt quàm minimo ficri poſ- ſit res quæ pluris ſit ematur, vel conducatur, maiori etiam pretio res, quæ minoris ſit pretij, vendatur, ita tamẽ vt ſemper dolus abſit. quod& not. apud Pau-
lum IJ. item ſi pretio§. vlti. infrà loca. Inirium actio-
nis de dolo tribuit Cicero Aquilio Gallo lib. 3. Of- fic. Cuius actionis formulam Prætores poſtea ſe- cuti ſunt. Veteres enim dolum non magnopere cu- rabant, cum in iis tantm locum habere exiſtima- rent, qui ſe decipi paterentur, facillimèque à viro prudente vitari poſſe crederent. Creſcente tamen hominum malitia, doli vindicandi cauſa, varia pro- poſita ſunt remedia à prætoribus, de quibus hoc tit. dicetur. Et primũ quidem reſtitutio in integrum datur. l.diuus. ſuprà de in integrum reſti. datur actio de dolo, datur exceptio de dolo, quæ valde neceſſa- ria eſt in ſtrictis iudiciis:nam ineſt iudiciis bonæ fi- dei.l. ſed& ſi ideo. ſolu. matri.l. huiuſmodi. 86.§. qui.
ſeruum. de legat. i. Oportuit enim in illis eam ex-
primere in concipienda formula& conſtituendo iudicio, vt extra quam ſi de dolo ſtipulatus ſit, nul- la habeatur doli ratio, à iudice præſertim pedaneo. hodie tamen ſublatis formulis non multum in- tereſt mter bonæ fidei iudicia,& ſtricta: vt do- cui ad l. ſi quis cum aliter. infrà de verborum obli- gatione. De hac exceptione eſt titulus ſpecialis in Pandectis, de doli ma.& met. except. Datur etiam actio ſtellionatus, ſed tamen agitur criminaliter ad pœnam. Quod enim in priuatis iudiciis eſt de dolo actio, hoc in criminibus eſt ſtellionatus per- ſecutio. l. ſtellionatus. infrà de crimine ſtellionat. Inter præcipua tamen auxilia eſt actio de dolo malo: quam Cicero lib. 2. de Natura deorum vocat cuerriculum omnium malitiarum. De hac actio- ne extat edictum in I. 1.§. I. ex quo colligunrur cauſæ huius actionis. Neceſſe eſt imprimis aliquid
dolo malo factum eſſe, vt alicui hec competat actio,
deinde nullam aliam actionem eſſe proditam: po- ſtremò iuſtam eſſe cauſam actionis dandæ. Definic Labeo dolum malum hic, eſſe omnẽ callidiratem, fallaciam, machinationem, ad circumueniendum, fallendum, decipiendum alterum adhibitam. De
Winen eeeee
————
Prima eſt metus, de qua diximus titulo
Nibel à
ftura d
mus fraudo 4
& dols.

Dalus ma- lus,& do-
lus onus.
* Aldricum
10+ L. hac definitione ſcripſi ad iuriſgentium. ſuprà de „act.§. ſi fraudandi. Addit autem prætot malum,
dolum bonum dicebant, vt qui aduer-
ſus hoſtem admitttitur, aut atronem. Hinc ſal 20
notant quidam fidem hoſti ſeruandam non 35 5
qua re ſcripſi ad li. ſuprà de pactis. hæc enim d
verba ſunt referenda ad ſtratagemata:de quibus i-
tum eſt, Dolus an virtus quls in hoſte equirati Hæc
igitur verba, Dolus malus, ſignificant n6 niſi ex ma- na cauſa,& cuidenti calliditate debere dari de do-
quia veteres
ſ adtionem, quod explicatur l.& eleganter§.vltim. hic. Quæritur ſi venditor commendandæ ſuæ mer-
cis cauſa quid dixerit, an tanquam doli mali tenea- tur? Reſpond. non teneri, l. quod venditor. 38. Hic enim mos eſt venditorum, laudant enim ſuas vena- les, qui volunt tradere merces:& hæc ſi palam ap- parcant venditorem non obligant. l. ca quæ. ff. de contrah. empt. c. cum dilectus. de his quæ vi met. in
Decr. Reſtitutiòni igitur locus eſt, ſi talis ſit machi-
natio, quæ hominem conſtantem& prudentem
fallere poſsit: nam ſi talis ſit vt homint hebeti im-
ponere poſsit, ratio non patitur; vt ei ſuccurratur:
quod in metu obſeruãdum eſſe diximus in Imetũ.
ſuprà de eo quod met. cau. Eodẽ pertinet quod dici-
tur in l.dolum. C. eo. Itaq; rectè dictũ eſt in l.. infrà
de doli mali metũúſye excep. ex facto intelligi, quan
do dolus ſit factus,& ex facti circunſtantis& in-
conſtantiis hoc eſſe confirmandũ, nullis enim legi-
bus id conſtitui poteſt. Exemplis tamẽ hoc vtcun-
que demonſtrari poteſt: quæ multa reperiũtur ſub
hoc tit.& pleraque quotidie occurrunt. Recitat Ac-
curſ.vnum in d.J. dolum. de ſcholarib. qui fefellerũt
ræceptorem* Albericum, cui ad cœnam inuitato
babet gloſſ. babẽt gloſſ præbuerunt loco aquæ vinum album. Plurima hic
occurrunt exempla, adeò vt magnam partem tra- ctatus occupent, vt non immeritò de Iureconſul. li- bris videatur dixiſſe Cicero, quod in vna cognitio- ne poſitum erat, in infinita hæſerunt. Hæc igitur
breuiter percurremus: ita tamen vt ſemper intelli-
gamus, in vniuerſum definiri non poſſe quãdo do- lus ſit admiſſus, ſed ex facto hoc pendere,& in hoc
Cauſidici magis quàm in iure verſari. Adeundi ſunt quoque noruat om cauſidici, à quibus plura exempla diſci poterũt: no-
nes frau-
runt enim omnes fraudes, omnèſque technas, vt ait Accurſius,& Plinius in epiſtolis. Vnum igitur eſt in l.& eleganter.§. ſeruus pactionis.&§. penul. hic. Aliud in I ſi quis affirmauerit. hic. l. fi maior. C. eo. Aliud eſt de eo qui ſuppreſsit tabulas.jn d.. ſi quis affirmauerit.§. itẽ ſi tabulæ.§. ſi ſeruũ. hoc tit. Aliud eſt de eo qui falſa pondera cõmodauit. in L.arbitrio. §.de eo. Aliud in l. ſeruus. 20. in prin.&§. ſ perſuaſe- ris.. ſi legatarius. l. cũ quis. 1. J. filius. 32. l. rei quã ve- nalem. l.ſi cum mihi. J. ſi quis tabulas.. quida debi- tor.& lpen. hic. Atque his ferè exemplis oſtenditur quando dolo malo aliquid admiſſum eſſe dicatur. Eſt vnum inſigne exemplum extra hunc tractatum in I. infrà de actio. empt. de fallaci ſimulatione, cal- lidaque reticentia. Hæc igitur eſt prima cauſa hu- ius actionis de dolo, quia ſcilicet dolo malo aliquid admiſſum eſt. Neceſſarium præterca eſt, vt de his rebus alia actio nulla ſit. I. I.§. ait prætor. hac actio- ne, quę famoſa eſt, comprehenduntur omnes frau- des& malitiæ, quarum nomine nulla actio prodi- ra eſt iure ciuili. Interpretatur hic latè actiongm pro
Franc. Duaremi Iuriſconl.
omni auxilio, quo res ſalua eſſe poteſt ei qui eam
amiſit. Continetur etiam interdictum, erſi ab a-
Kione differat. l. actionis verbo. infrà de actio.& oblig. Continetur quoque exceptio: nam qui exci- pit, quodammodo agere videtur. I. infrà de excep. DMimus, ſiue actio ciuilis, ſiue honoraria compe-
tat, ſiue etiam interdictũ, ceſſat actio de dolo. Quæ-
ritur de in integrum reſtitutione d. I.§.idem Pom- ponius. Sic producitur longius interpretatione ver- bum actionis. Reſtitutio enim in integrum propriè non eſt actio. l. quòd ſi minor. 24.§.vltim. infià de minor. non enim cum in integrum reſtituit, dat prætor iudicium. Sed tamen latè accipimus actio- nẽ pro omni auxilio quo res ſalua eſſe poteſt acto- ri. Illis igirur d.§.verbis oſtendit Pomponius ex ſen tentia Labeonis, reſtitutionem in integrũ non con- currere cum actione de dolo. Videtur tamen hoc eſſe ſalſum, ex his verbis. l. Diuus. ſuprà de reſtit. in
integ. Cum etiam actio de dolo competere ſoleat. ex qui-
bus apparet hæc duo remedia concurrerc. Sed ex-
pendendum eſt quod ſequitur in ea lege. Permittit enim vel reſtituere in integrum, vel actionem de dolo dare. admonet tamen ſatius eſſe reſtituere in integrum, quàm actionem famoſam de dolo con- ſtituere. Eodem pertinet. l. quidam debitor. 38. hic. Quidam falſam epiſtolam obtulit creditori, ob quã liberatus eſt acceptilatione: dolus malus interuenit: quæritur quomodo ſuccurrẽdum ſit creditori con- tra debitorem, qui dolo fecit, vt liberaretur. Nam nulla compertit actio, vtpote remiſſa per acceptila- tionem,& ſibi debet imputare creditor qui tam fa- cilis fuitvt eam remiſerit. Reſpondet diſtinguendo inter minorem& maiorem. Creditor maior vigin- tiquinque annis habet de dolo actionem: minor autem reſtituerur in integrum. Sed puto tamẽ hoc ita ſtatutum eſſe, quia prætor in cauſa minorum facilius cognoſcebat: hoc totum tamen debemus accipere, vt pendeat ex prætoris arbitrio. d. l. diuus. niſi etiam dicamus diſtinctas eſſe actiones,& cir- cunſcriptionem non eſſe iuſtam cauſam reſtituen- di actionem amiſſam maioribus, ſed abſentiam. I.I. infrà ex quib. cau. maio. Quæritur etiam de actione quod metus cauſa, an concurrat cum adtione de dolo, quæ tantùm competit cùm alia deficit,& vi- detur concurſum harum duarum actionum ad- mitti non poſſe. O biicitur l. item ſi cum exceptio- ne.§. cum qui. ſupra quod metus cau. vbi ait poſſe vel actione de dolo, vel actione quod metus cauſa agi. Difficultas naſcitur ex l. 4. C. eod. Pro explica- tione huius quæſtionis expendenda ſunt verba edi- cti de dolo. Pollicetur prætor actionem de dolo ſe daturum, ſi quid dolo malo factum eſſe dicetur, nec alia actio crit. Vt ergo ſit locus edicto, oportet dolo malo aliquid factum eſſe contendere. Cum quis allegat metum ſine dolo, dabitur actio quod metus cauſa, non etiam de dolò, quamuis dolus re- uera admiſſus fuerit: ſed ſi ſolus dolus allegatur, de dolo dabitur. Pone, aliquid extortum metu ab aliquo competit ei actio quod metus cauſa, velde dolo. Sed ſt is alleget metum, nulla facta doli men- tione, dabitur actio quod metus cauſa:ſi verò velit de dolo experiri, poterit hoc allegare,& contende- re rem dolo extortam fuiſſe, tuncꝗ́ue dabitur actio de dolo, non autem quod metus cauſa. nec enim
poſſumus
zü quam 4
däsyb. actio I oderat e Hacto aum actone ſisecbquando rcelmo hæcn femandio dl
pſun quoc m hcum age enpuruaelt qucdtilo tur eConſtanuu surie qux ddmus.Vnr tſelabeor uübexempl noauctore tiünpone duicmnpap. um enm eſt ſnca toren 6 dob cootr. deorlit nop dunon pobs dge qua 8 decdorum i

el qui ean zetli 36 d actio.& Iqui exci. ALexcep. la compe.
olo. ken her.
em bom.
atione ver- um propris mm infia de ſtituir„dat mus adio. oteſt aco. nius exſen u non con. lamen hoc de reltit,i leat. ex dui.
ce. Sed ex.
e. Permitti Kionem de eſtituerein dolo con. tor. 33 lie toti,ob qu interuen-
ditori col
etur. Nam
acceptila Gui tam fr- tinguendo nor vigin- m: minot tamẽ hoc minorum debemus 1I diuus. s,& cir- eſtituen-
atiam. II. b
actionc dione de iit,& vi⸗ um ad. ceptio- it poſle
15 cauſa
explica- erba edi-
de dolo
dicetub
Ad Tit. I I 1. de Dolo malo.
voſſumus dicere illi competere actionem de me- tu, cum eum non allegat. vn de dicimus alterutra cleca alteram tollinon tantum ipſo iure, ſed exce-
tione in factum oppolita: ex quo apparet vtran-
ue ſimul non competere. Addendum eſt ſupradi- Ats, hanc actionem dc dolo concutrere cù action i- bus in factum. Hanc ſententiam defendi ad l.iu- riſgentium. ſupraà de pactis. vbi oſtendi quid ſit in factum agere, vel præſcriptis Verbis in factum age- re, nempe omiſſo nomine& titulo actionis, facto ipſo,& re, vt geſta eſt expoſita, actionem concipe- re: quomodo hodie actiones moribus noftris con- cipiuntur in foro: qualis eſt.l.cum mota. C. de trãſ- actio. Atque ideo in factum poteſt agi nulla facta doli mentione, nẽpe ſi malit quis mitiore iudicio experiri, omifſa actione de dolo, quæ famoſa eſt: tunc enim illi non eſt deneganda actio in factum: ſic filio in patrem,& liberto in patronum, atque in cæteris perſonis:& non debet hic comprehenſis de dolo actio dari, ſed in factũ verbis tẽperanda eſt. Eit ctiã huius rei exemplũ in l. nõ debet.& L.rei quam. 33.hic quam adduci in commentariis in tit. de pa- ctis.vbi actio in factum competit, quia foriè ita in- ciderat ex facto, vt quæreret conſultor, an poſſet in factum actione experiri. Vbi igitur dolus commiſ- ſus eſt, quandoque in factum actio dicitur compe- tere Imo hæc nonnũquam eſt vtilior, quia eſt per- petua actio. d. l. rei quam& conſultor, fortè, poſt tẽ- pus intra quod poterat agi de dolo, conſuluit an
in factum agere poſſet. Hæc autem actio de dolo
temporaria eſt, id eſt annalis. l. huius actionis. infrà
ſuod falſo tutor. aucto. Hodie verò ex conſtitutio- ne Conſtantin biennalis eſt. l. vlt. C. eo. Ex iam di- ſtis variæ quæſtiones oriuntur: has ſigillatim tra- ctabimus. Vna eſt in I.I.. pen. aliaàs vlt.vbi legendũ eſt, vel ab eo res ſeruari poterit, vt in Florent. libris: cuius exemplum eſt in lideò que. de pupillo, qui tutore auctore concludẽte, à Titio circumſcriptus eſt.vbi reſpondetur, vtrunque& tutorem,& eum qui cum pupillo contraxit, in dolo non eſſe. Cer- tum enim eſt competere pupillo actionem tutelæ contra tutorem: ideõque non agi debere actione de dolo contra eum qui circumſcripſit, niſi fortè tutor ſit inops, ita vt pupillus ſuum ab eo conſe- qui non poſsit. Alia quæſtio tractatur in d. l.r.& l. ſeq. ex qua colligitur interpreratio horum edicti verborum, Si e hus rebus alia actio non erit. Certum eſt non eſſe actionem, ſi i9ſo iure non competat, vel per exceptionem infirmetur. L.nihil intereſt in- frà de reg iur. ſed hic ſiue ius ciuile, ſiue ius præto- rium inſpiciamus, competit actio ſua, vnde proba-
biliter dubitari poterat an actio daretur,& verba
edicti ad hunc caſum producenda eſſent. Recedi- mus à proprietate verborum, vt ſequamur mentem legis ſic enim accipimus hæc verba Prætoris, Si de hu Febus alia actio non erit. vt ſignificet, ſi rem ſuam alio modo ſcruare non poſsit. Atque hoc exem plum eſt interpretationis, quod ſequi debemus in interpretauone nurts ciullis. Nem pe actionem de dolo dandam non eſſe, cùm alia competit actio. Iulianus tamen videtur hutc VIpiani dicto aduer- ſati in l.& eleganter. hic. Cuius ſpecies eſt: minor vigintiquinq; anms perſuaſione ſerui circumſcri- ptus eum vendidit cum peculio ci, à quo ſtatim
eſt manumiſſus. Iulia, ait dandam eſſe actionem de dolo in manumiflum: cùm altter videatur cfſe
conſultum minori vt& ex empto agere poſsit ob
hanc circumſcriptionem: prærerea in integrum reſtitutione aduerſus id quod geſtum eſt. Dici igi- tur poſsit ab alus diſſenſiſſe Iulianus,& actonem
de dolo poſſe competere, etſi alia competat. Sed
huic quæſtioni occurru VIpianus,& oſtendit eius ſententiam congruerc cum aliorum luriſconſul. opinionibus. Exiſtimatur hic locus obſcurus, qui totus eſt corruptus apud Haloandrum. Ego cen- ſeo ſequendam eſſe vulgarem editionem, ca enim proximè accedit ad Florentinam, quæ omnium æditionũ& optima& veriſsima eſt. Sic enim acci- pimus. In caſu enim Iuliani opponitur minorem vigintiquinque annis vendidiſſe ſeruum cum pe- culio, vbi de dolo emptoris nil proponitur,& ſi
105
ab eo admiſlſus eſſe poſsit. Hac enim diſtinctione vtitur, vt oſtendat in ſpecie Iuliani propoſita, fuiſ-
ſe tantum minorem circumſcriptum conſilio ſer-
ui,& dolum emptoris nullum interceſsiſſe. Recté
ergo reſpondit, dandam eſſe in manumiſſum de
dolo actionem, non in emptorem, cuius nullus
dolus arguitur. Quod autem proponitur venditor
minor fuufſe:& idcirco dicitur poſſe eum reſtitui
in integrum: infirmatur hac regula, non dari re- ſtitutionem contra manumiſsionem: vt etiam di-
cemus ad tit. de minor. Obiter autem hic notan-
dum eſt, venditionem ipſo iure eſſe nullam ob dolum malum, ſi quis in hoc circunſcriptus ſit vt venderet. idem notatur l.3 infrà pro ſocio. l.in cau- ſæ. infrà de minor. vbi ait Paulus pſo iure nullam eſſe, id eſt iure ciuili, ſecundum leges populi Ro- mani. Veteribus enim legibus ante Caium Aqui- lium Gallum non vindicabatur dolus in contra- hendo admiſſus, niſi in iis iudiciis in quibus ex fide bona addebatur, vt ſcribit Cicero lib.3 Officio. Poſt illum tamen etiam dolus in iudiciis ſtricti iuris ex- ceptione oppoſita, infirmatum eſt, quod& not.l. dolo. C. de inutili ſtipu. Dolus dat cauſam contra-
ctui, cum quis inducitur ad contrahendum dolo,
cum aliter nõ eſſet contracturus:vt in caſu Iuliani: allàs enim minor non venditurus erat: vnde ſi ma- numiſſus ſeruus non eſſet, reuocaretur perinde ac ſi nulla venditio interceſsiſſet. ſimilis eſt caſus in l. cum ab eo. infrà de contrahend. emptio. Aliquan- do incidit in contractum dolus: ſed certa lege& forma corrigitur hic dolus: non tamen vt rece- datur à contractu, ſed datur actio ex ipſo contra- ctu ad id quod intereſt.& hoc fit in bonæ fidei iudiciis: in contractibus autem ſtricti iuris, agi- tur de dolo. dicta l.& eleganter.§. non ſolum. I Iu- lianus.§. ſi venditor. infrà de actio. emp. Qui enim per dolum. Sed hinc variæ quæſtiones tractantur, multæque ſpecies proponuntur, in quibus quæri- tur, quando actio de dolo danda ſit, an non: quæ omnes ex eo pendent, vel quia deſicit actio de do- lo, vel non. Hic exempla rem valde illuſtrare poſ- ſunt. inquirenda eſt igirur natura cuiuſque actio- nis,& ex qua cauſa detur vel non. Vna quæſtio
eſt in l.& eleganter.§. ſi ſeruum. Quidam habebat
vſum ſerui, non proprieratem: proprietarius eum occidit: quæritur an vſuario actio de dolo ſit dan- da. Quæitio hinc pendet, an alia etiam actone
b conſul
Nõô datur reſtitutio ν ta manu- miſsionem.

106
conſultum ſit actori. Datu
ctio. l.z. infrà ad leg. Aquil.ſec am de hoc caſu eſt ſcriptum l. item Mela.§. fI.cum
Iſeq. infra ad leg. Aquil:nam directa han damur domino Inde eſt quod dicitur in lar itrio. 5. 1do minus. Proprietarius inſulæ, cum alius eius v n fructum haberet, eam incendit: datur in 1* 1 legis Aquiliæ: atque ideo ceſſat actio b dols Obiicitur l.repeti.õ.vlt. infrà quib. modis vſusfruct. amit. Verum longeè diuerſa eſt ſpecies. Sic enim nullum damnum datum proponitur. Alia eſt ſpe- cies in d. l.& eleganter. in§. ſi ſeruum. in quo Wh⸗ ex teſtamento competit actio, ceſſat hæc actio de dolo. Alia quæſtio in§. ſi quadrupes. Quadrupes mihi damnum dedit: datur mihi actio ob noxam quadrupedis in dominum, vel vt damnum ſarciat, vel vt noxæ dedat, ex lege 12. tabu. Sed ſi dolo alte- rius non domini damnum dedit mihi quadrupes? Reſpond. Iuriſcon. ſi dominus non ſit ſoluendo, dari aduerſus alterum actionem de dolo. An au- tem actio legis Aquiliæ competat hoc caſu, viden- dum in l. item Mela.§. item cum eo. infrà ad leg. Aquil. Alia quæſtio in§. item Labeo. de co qui compeditum ſeruum vt fugeret ſoluit. ad quam pertinet Ia. C. de ſcruis fug.& 5-vltim. Inſtit. de lege Aquil. Alia in§. ſeruus. quam ſuperius artigimus de ſeruo, qui cum à domino libertatem conſequi vellet, expromiſſorem certæ pecuniæ dedit, ea con-
rautem legis Aquiliæ .ſed vtilis, vt nomina-
ditione vt poſt libertatem obligatio in eum tranſ
ferretur. Obiicitur autem, actionem ex ſtipulatu non competere effectu, quoniam exceptione eli- ditur. Reſpond. id ineptum eſſe,& hanc ex ſtipula- tu actionem tunc tantùm ceſſare, cum ipſum ma- numiſſum nollet patronus expromiſſorẽ accipe- re. ſuccurritur nihilominus altero caſu ipſi expro- miſſori de dolo actione aduerſus manumiſſum, ipsique patrono in manumiſſum, ſi non ſit expro- miſſor ſoluendo. Alia quæſtio eſt in§. ſi dolo ma- lo. d.l.& eleganter hic. de procuratore qui paſſus eſt aduerſarium vincere. Reperitur autem valde difficilis antinomia in his verbis, quibus dicitur nõ dari de dolo actionem aduerſus eum qui vicit, ſi paratus ſi transferre iudicium,&. Nam in cadem ſpecie.l.cum à te. hic. dicitur, ex integro agendum eſſe priori actione, qua iudicium acceptum fuerat, ſed maior difnicultas eſt in l. ſeruus tuus. 20.§. vlt. vbi in ſimili ſpecie ſimpliciter dicitur de dolo dan- dam eſſe actionem. Simile eſt quod obiicitur ex l. fi quis affirmauerit.§.& ſi tu ſeruum pigneratum. Egi contra te ob noxam ſerui: dixiſti te velle da- re ſeruum pro noxa,& dediſti: ſed pigneratum: ac ita deceptus ſum. Sed quia paſſus ſum te abſol- ui, dicitur de dolo mihi dari actionem: tamen ex l.cùm à te. poterat aliter proſpici mihi, noxali ſcili- cet actione. Hæc inter ſe mirabiliter pugnant:ſed vidẽdum quomodo expediri poſsint. Dico in hu- iu ſmodi caſibus ceſſare de dolo actionẽ, quia alia actio nõ videtur deficere. Hic ſequimur edicti ver- ba, Si alia actio non erit. Diximus autẽ ad exceptio- nem verbu m actionis pertinere, cuius exemplum eſt in Lvlt. idem dicendum eſt de replicatione. Eſt enim quædã exceptio, nẽpe exceptionis exceptio. Lexceptio. infra de exceptio. In huiuſmodi igitur ſpeciebus,&ſi res ſit iudicata.& abſolutus reus do-
Franc. Duareni Juriſconſ.
lo malo, aget actor actione de qua iudicatum fuãit: ſi opponatur exceptio rei iudicatæ, replicabitur de dolo malo. Sic intelligitur l.cum à te. in fus dicit im eſſe:nam illud quo- Vlpianus ex integro agendi q
modo intelligendum ſit, expreſsit Paulus in l.&
eleganter. 5. ſi dolo malo. Poteſt autem ita agere ex integro, vt actionem denuò inſtituat, perinde ac ſi nunquam actum fuiſſet: poteſt etiam petere, vt
reus transferat in ſe iudicium,& in eo inſtat reus,
in quo erat cum dolus admiſſus eſt. Nam nonnun- quam poteſt intereſſe eius, vt iudicium transfera- tur in reum in eodem ſtatu, potius quam vt de- nuò agat, quia fortè magna cum moleſtia& ſum- pta lis ad exitum erat producta. quod nerum ex. periri, moleſtiſsimum illi& difficillimum eſſet. Sic conciliatur facilè cum§.ſi dolo. l.cum Aàte. in l. ſeruus tuus.§.ult. recitatur tantùm Iuliani opinio, de qua Paulus nil pronuntiat: ideõque poſt hanc legem ſubiicienda eſt ſententia Pauli, quæ recita- tur in l. cum à te. Et certè vtraque lex ex eodem Pauli loco eſt deſumpta. Ad I. ſi quis affirmauerit. §.& ſi ſeruum. hæc verba, De dolo teneri, ſunt am- bigua,& poſſunt referri vel ad actionem de dolo, vel ad exceptionem, vel replicationem. Itaque ad replicationem referemus, vt hoc dictum conue- niat, cum aliis legibus,& præſertim. cum l. cùm à te. In ambiguis enim legis ea potius accipienda eſt ſignificatio, quæ vitio caret. l. in ambigua. ſuprà de legib.& ſenat. in quibus omnibus ſpeciebus ſupraà relatis ceſſat actio de dolo, quia ſunt alia remedia, quibus poteſt res ſalua manere. Alia quæſtio eſt in I ſi quis affirmauerit. in princ. vbi diſtinctio fit in- ter bonæ fidei iudicia,& ſtricti iuris, de qua dixi in l.& eleganter.§. non ſolum. quæ ita dixi diſtin- guenda propter formulas quæ olim obſeruaban- tur. nam in effectu nulla eſt differentia: quia dolus eatenus ſemper corrigitur: quatenus dolo pecca- tum eſt: nihilominus tamen vt hic dolus corriga- tur, refert qua actione agamus. ſienim ſit contra- ctus bonæ fidei, agetur ex contractu in id quod intereſt:ſi ſtricti iuris, agetur de dolo. In contractu ſtricti iuris opponitur exceptio doli: in contractu bonæ fidei opus non eſt exceptione: quia contra- ctibus bonæ fidei exceptiones doli inſunt. Aliud exemplum eſt in l. ſi quis adfirmauerit.§. ſi oleum. de duorum controuerſia, qui apud aliquem oleum depoſuerant. Aliud eſt in I. arbitrio.§. de eo. de eo qui commodauit falſa pondera, in quem ſi non conuenit, vt illis ponderibus res traderentur, com- petit actio ex empto, vt l.ſi quis à me. infrà de actio. empt. Sed ſi conuenit, vt illis ponderibus vtatur emptor, non poteſt agi ex empto, ſed actione de dolo contra eum qui põdera commodauit. Aliud eſt in d.l. arbitrio.§. vltim.& l.ſeq. an fideiuſſor te- neatur ob moram: ſed quomodo hoc accipien- dum ſit, plenè dixi ad I. filiusfamil. infrà de verbo. oblig. Aliud exemplum eſt in l. cum proponas. C. eod. tit. Qin qua ex contractu innominato, facio vt des, datur actio de dolo, contra l. naturalis. infrà de præſcrip. verbis. ſed quomodo hoc accipiendum ſit explicui adl. iuriſgentum. ſuprà de pactis. Ad- dendum autem eſt ex edicto, Et iuſta cauſa eſſe vi- debitur. Ergo etſi quid dolo fuerit factum,& nulla ſit actio eo nomine prodita, tamẽ ſi ſit iuſta aliqua ſfaula
Kfdde contral de caulse qul
Dejejſini
Nkrum eſt Uk aducr rdvetlus atteru digari opol reunon litn tedic.Ai mgnerallte dumaum ine uencrmetu damntem drendtur qui colgture Weciotltie ddercaulam! vrnſete- iütengolte deldi me dedas g nrennn dc We
um unaum neaddetl tur in 1no contra flu

firmauett. ¹, ſunt am. im de dolo a. Itaque ad um conge. um l cun; cipiencid ua ſuprad lebus ſupn ia remedi⸗ eſtio eſtiin ctio fit in- le qua dixi lixi diſtin- bſeruaban- quia dolus dlo pecca- s corriga- ſit contra- id quod contractu contractu ja contra- nt. Aliud ſioleum. moleum o. de 60 1f non ur, com⸗ b de actio. us vtatul Gione de git. Aliud eivſſor e accpie auwie qrasd- ſac 1 vuade endum
₰
5.A reſe Dl⸗
alqu b cul
Ad 1 1t. 1 I d
cauſa quæ prohibeat; non dabitur actio de dolo. Vnde in l. 2. C. eo. dicitur hæc actio caula cognita dari. Hoc autem adiecit prætor; vt inieruitet edi- go ſuo.videbat enim multa accidere poſſe, propter uæ actio de dolo danda non eſſet. Atque horum verborum interpretationem exemplis indicat Vl- an. in lſi quis affirmauerit§.viti.& legib. ſequen. Vnum proprium exemplum eſt huius loct in J. quòd ſi deferente. 21. vbi in eum qui alio deferente jurauerat, poſtca periurio adprobato reſpondet actionem de dolo dandam non eſſe, cuͤm iuſta cauſa prohibeat, nam cauſa iureiurãdo deciſa non retractatur. l. C. de iureiurand. vbi copiosè expli- cui. Addit, ſufficere periurij pœnam, vnde colligen- dum eſt, puniri poſſe periurium, tametſi cauſa iu- reiurando deciſa retractari non poſsit, quod expo- ſui ad tit. de iureiuran.& lib. z. Diſputat. c. 32. Hinc admonemur non ſemper dandam eſſe actionem, vbi dolus commiſſus eſt,& nulla alia actio prodi- ta ſit ad dolum vindicandum. Aliud exemplum eſt in l. ſi duo. 36. Si duo dolo malo fecerunt inui- cem, duo de dolo non agent. Dolus enim dolo ab. vtraque parte compenſatur, vt Ivlt.§. ſi& ſtipula- tor. ſuprà de eo per quem factum erit.& l.domum. infrà de contrahen. empt. Atque hactenus quidem de cauſis, ex quibus datur actio de dolo. Sequitur
De perſonis, cui& aduerſu quem ablio de dolo competat. C4 D. 11.
Ertum eſt ei qui dolo alterius circumuentus Aeſt, aduerſus doloſum actionem dari: cum
aduerſus alterum non detur. In hac enim actione
deſignari oportet, cuius dolo factũ ſit, quamuis in metdò non ſit neceſſe, vt ait Vlpianus l. ſed ex dolo. §.vlti. hic. Actio enim quod metus cauſa, cum in rem generaliter concepta ſit, non in eum tantum qui metum intulit datur, ſed& aduerſus eum ad quem ex metu aliquid peruenit. hec autem de do- lo cum in rem ſcripta non ſit, contra eum tantùm intenditur qui dolum commiſit. Ratio diuerſita- tis colligitur ex l. item ſi cum exceptione§. in hac. ſuperiori tit.Ie cui per vim aliquid aufertur, iuſtam habet cauſam ingnorantiæ. in ea enim trepidatio- ne vix ſcire poteſt quid ſibi auferatur. Vnde durũ videri poſſet eum aſtringi ad deſignanda omnia, quæ ſibi metu ablata ſunt, ad omnes perſonas ex- primendas, quæ tale facinus commiſerunt, aut cõ- mittentem comitatæ ſunt, quod non item de dolo dici poteſt. Datur ergo hæc actio aduerſus dolo- ſum tantum. Excipiuntur tamen quædam perſo- næ, aduerſus quas hæc actio nõ datur, quæ notan- tur in Lnon debet. nam licet parens patronũsve contra filium aut libertum aliquid dolo fecerint, non tamen dabitur actio de dolo, vtpote famoſa, & qua infamiæ notam non effugerent. I. honori. Iparens. infra de obſeq. à liberis& libert. parent. præſt. Quid ſi parens aliquid dolo abſtulerit à fi- lio, iniquum videtur vt locupletior fiat cũ damno alieno,& ex ſuo dolo. Reſpon. Vlpian. In factũ ver- bis actio temperandam eſſe, vt bonæ fidei mentio fiat. Verba, de dolo expungenda ſunt,& deſunt in Florent. lib. Verbis autem temperare actionem, vt bonæ fidei mentio fiat, eſt ita concipere actionem,
1
8 7„ 1 2 O0lO mMalo.
10 f vt quis ſe ſimplicitate ſua potius, quàm dolo alte- rius circunſcriptũ eſſe dicat. Hunc locum aliquan- do adduxi, vt oltenderem actionem de dolo con- currere cum actione in factum, quæ eſt generalis, & licere actori omiſſa doli mentione, præſcriptis verbis in factum agere. ad Liuriſgentium.§.& ideo puto. ſuprà de pactis. An hæc actio danda ſit in pupillum quæritur. non videtur dolum admittere poſſe. l.heredibus. 13,§.1. fed reſpondet ibidem Iu- riſcon. non poſſe conueniri de dolo, nifi iuſta ali- qua cauſa ſubſit: vt ſi ex dolo fortè defuncti, tanquã hæres coueniatur, aut ſi proximus ſit pubertati, & doli capax, aut ex dolo tutoris locupletior fue- rit factus pupillus. Locus eſt communis de pupil- lo diligenter obſeruandus, quatenus cõueniri poſ- ſit. Quæritur de municipibus, an aduerſus ipſos doli actio detur. l. ſed& ex dolo.§. an in munici- pes. Tractauimus eandem quæſtionem l. metum. §. animaduertendum. ſupra quod metus cau. vbi doeuimus quid differant quæ vniuerſitatis ſunt, ab his quæ ſunt ſingulorum, ex tit. Inſtit. de rerum di- uiſio. S.vniuerſitatis. Aliud eſt ſingulos ciues con- uenire, aliud verò ciuitatem, vel munici pium, quod vice perſonæ eſt, inquit Florent. I. mortuo. infrà de fideiuſſo. nam etſi ciues aliquid commiſerint, non dicetur tamen ciuitas id commiiſſiſſe, niſi pu- blico nomine ciuitatis,& ſono tubæ vocati ſint. Non videbatur igitur municipium dolum admit- tere poſſe in negotio contrahendo, eiſi metum& vim inferre poſsit, quia negotia non ſolent ab om- nibus municipibus contrahu:tametſi ab his qui res
eorum adminiſtrant dolus poſsit committi: ideõ-
que ſi municipes pro more ciuitatis in vnũ cocant, & callido conſilio quem circumſcribant, vel pri- uatum, vel alterius ciuitatis adminiſtratorem, non negat Iuriſconſult. quin de dolo poſsint conueni- ri, ſed& ſi Scabini& Decuriones dolum admiſe- rint, de dolo poſſunt conueniri. Qmſtio eſt de procuratore i 5.ſequen. cum eius dolo aliquid ad dominum peruenit, ſed dandam eſſe ait Iuriſconſ. in dominum de dolo actionem, inquantum ad eum peruenit ex dolo procuratoris. Procurator autem de ſuo dolo tenerurmon enim habet procu- rator poteſtatem delinquendi, quamuis habeat generalem adminiſtrationem, vt nec tutor nec cu- rator, de procuratore loci ſiue experti, in l.ſi procu- rat. de condict. indeb. l. creditor.§. Lucius Titius. infrà mandati. l. ſi procurat. C. de procurator. de tutore& curatore locus eſt in l. meminerint. C. vnde vi. Quæritur de hæredibus. l. ſi plures. vbi in eos& ceteros ſucceſſores hanc actionem, ſi quid ad eos peruenerit, pollicetur ptætor.& in L.in hæ- redem. Proconſul. Turpia enim lucra ſunt ſem- per ab hæredibus extorquenda, vt diximus ſub ti- tulo quod metus cauſa. in l. quod diximus. S. in hæ- redem..
De eo quod venit in hanc actionem. CA P. 777.
J Ac actione petitur reſtitutio eius quod dolo L eſt amiſſum, cuius niſi reſtitutio ſequatur, damnatur doloſus quanti ea res eſt arbitrio iudi- cis.l.arbitrio. Reſtitutio igiiur ſit arbitrio iudicis: vnde hæc actio dicitur arbitraria.§. præterea. inſtit.
2 é& action.

lis quid.
108 de action. Antequam iudex finit ex bono& æquo, quemadmoct u encar ri ſatisfacere oporteat: cuius arbitrio nili p ru reus, in litem iuratur. Hinc appatet arbitrium præ- cedere,& ſequi condemnationem quanti 24 res eſt. Oſtendit poſtea quanti ca Tes eſt definien m eſſe iureiurando actoris,& actort deferendum eſſe juſiurandum, ſi reus nolit arbitrio iudicis rem re- ſtituere, vt l. tutor. infrà de in litem iuran.l. ſi cum gos.de act rer. amot. l.arbitrio hic.l. qui reſtituere. de rei vindica. Taxatione tamen iudicis refrænatur iuſiurandum, ne accepta occaſione in immenſum iuretur. Eſt locus communis de in litem iurando diligenter notandus. Sed quid ſi manifeſtum ſit rem reſtitui non poſſe, vt ſi ſeruus dolo traditus erierit, in hoc caſu arbitriũ iudicis ceſſare ait: ſed rurſus alia queſtio eſt ex cad. l. ũ. dolo cuius. ſi dolo alicuius factum ſit, vt inſtantialitis perierit: de dolo dandũ eſſe iudiciũ: in quo ad finiendas lites, quas immortales eſſe pernicioſum,& intolerandũ eſt. I. pro perandũ. C. de iudic. arbitrio iudicis res non re- ſtiuetur, ſed tantum conſequetur actor, quanti eius interfuerit id non eſſe factum. Et eſt locus de legum interpretatione, ne fraus eis fiat. Ex iam dictis apparet, rem dolo amiſſam in hoc iudicium venire. Addenda eſt exceptio, niſi modica res ſit, ex J. ſi quis affirmauerit. 5.vltim. cum I. ſeq. quod ex Iuriſcõſultorum interpretatione additum eſt, cùm Prætor nullam certam ſummam preæſcripliſſet, ſed hoc tantum, Si iuſta cauſa videbitur. Sed quod hic dicitur de duobus aureis, non eſt producen- dum ad alias actiones, nec dicendum illas non da- ri, niſi ſaltem duorum aureorum ſumma ſit. hæc enim ſumma reſtricta eſt in hac actione de dolo, quia famoſa eſt. b De tempore intra quod agi poteſt dæ dolo. CA P. 771T. Xtat de hac re conſtitutio Conſtantini, J. vlti. C. eo. vbi ſtatuit biennium continuum loco anni vtilis, qui olim dabatur ex edicto prætoris, de dolo agere volẽtibus, vt arbitror, tametſi nulla eius mentio fiat ſub hoc Pandectarum tit. Hac igitur conſtitutione apparet derogatum eſſe iuri antiquo.
ſententiam ferat; de- dmodum reum acto-
Anmurs dti- Et annus vtilis eſt, ex quo deducuntur dies, in qui-
bus agere non licet. I.I. infrà de diuer.& temp. præ- ſcript.l. 4.de his quæ vi metuſve. C. Viſum autem fuit luris noſtri autoribus præſtituere certum tem- pus huic actioni, quòd famoſa& odioſa ſit,& de- tur contra ius ciuile. l. in honorariis. infrà de act.& oblig. Mero enim iure tenctur qui circunſcri tus eſt, ſed ex æquitate contra merum jus& ci uilt re- ſtituitur. Huc pertinet 13. C. eo. quæ Gordiani eſt cuius tamen reſcriptum referendum eſt non ad ius nouum, ſed ad ius antiquum, quod in Pande ctis eſt relatum. Eius enim tempore annus vills erat præſcriptus ad agendum de dolo, quod colli gi poteſt ex conſtitutionum ordinc: in luo hocà Cod. compoſitoribus obſeruatum ſem d eſt 94 reſcripta Imperatorum eo ordine Colidcatolt; 5 quo ipſi Imperatores imperauerunt Notand 10. tamen eſt de dolo aliquando agi per etuò df annum vtilem, ſcilicet, vel biennium Lo⸗ 3 vnum eſt in l. itaque. 28.§. vlt. Cœpimus dcct Me dolo agi contra hæred, q uatenus adeum derne t
4
Franc. Duareni Iuriſconſ.
ex dolo defuncti, idque perpetuò nec intra bien⸗ nium: idem dicendum de eo qui dolum commi- ſit, in eo in quo locupletior eſt factus. Tum enim ceſſat ratio, ob quam diximus hanc actionem fini- ri biennio, neque enim amplius actione de dolo agetur, quæ famoſa eſt, verbis actione in factum temperata. Ideõque non alio finietur tẽpore, quàm quælibet alia actio vel ciuilis vel ꝑrætoria,& expe- riri perpetuò licebit ſine vlla præfinitione tempo- ris. Nulla etiam cauſæ cognitio hic erit neceſſaria, quam neceſſariam eſſe diximus in actione quæ de dolo datur. non enim ita hæc actio concipitur, vt notæ infamia inuratur. Eodem pertinet l. hæredi- bus. 13. hactenus de dolo.
AD TIT. IIII. DE MINO-
RIBVS VIGINTIQVIN- AV E ANN 18. 8 Pparet ex ſuperiori titulo de reſtitu- tionibus in integrum, varias eſſe cau- ſas, ex quibus quis in integrum à Pre- tore reſtituitur: ſcilicet ob metum,& vim, propter dolum,& propter ætatem. Hæc eſt tertia cauſa, ob quam quis in integrum reſtituitur, nempe propter ætatem. Si quis minor vigintiquin- que annis, qui nondum rationis eſt firmæ, aliquid geſſerit, æquum eſt, vt in priſtinum ſtatum repona- tur. Cur hoc edictum ſit propoſitum docet Vlpia. L. hic. Ait enim prætorem ſecutum fuiſſe natura- lem æquitatem in hoc edicto. Quod videtur Ac- curſio,& quibuſdam aliis falſum. Nam mirantur quòd hic Vlpianus ait hoc edictum naturalem ra- tionem habere. Imò verò naturæ contrarium vide- tur: quia reſcinduntur hoc edicto per in integrum reſtitutionem contractus, qui iuriſgentium ſunt- veluti, ſi minor locauerit, ve] cõduxerit, quod æquũ eſt, hocremedio reſtituitur. Hoc natureę maximè re- pugnat, cui nihil magis eſt congruum, quàm ſerua- re quod conuenit. I.. ſuprà de pact.& I.. infrà de conſtit. pecu. Ergo non eſt naturale, quod conue-
nit, reſcindere: cum nihil ſit tam congruum fidci
humanæ, quàm ea ſeruare, quæ omnibus inter eos placuerunt. Huc etiam accedit quod ſcribit Cice- ro, lib. z. de inuent. Rhietor. de iuridiciali. pactum eſ
ſe quod inter aliquos conuenit, quod iam ita iu-
ſtum putatur, vt juri præſtare dicatur. Rectius igi- tur videtur facturus fuiſſe VlIpianus ſi dixiſſet, Prę- torem ſecutum ciuilem æquitatem fuiſſe. Nam du- bium non eſt„quin aliqua ſit ciuilis æquitas. I.I.§. hæc actio, infrà ſi is„ qui teſta. liber eſſe iuſſus. De qua accuratè diſputauimus ad l.1. ſuprà de pactis. Accurſius interpretatur naturalem æquitatem ſe- gutum;naturali ingenio inductum contra ius gen- tium ſiuc naturale, quod xæquitate certa, pacta con- uenta tuetur. Sed qui meminerint diſputationis noſtræ de naturali quitate& obligatione, facilè hunc nodum expedire poterũt. Eſt enim naturalis xduntas ex cuiuſque negotij circunſtantiis æſtimã- da. l. bona ſides. infra depoſi. Ac obiter notãda ſunt aureola Celſi verba, In boni& æqui diſputatione plerunque ſub auctoritate iuris ſcientiæ pernicio- 88 errari. Eſt enim bonum& æquum benignior, ac humanior iuris interpretatio, quæ ſcripto com- prehen ſa non eſt, quam Ariſfoteles e xessr vocat.
◻ uam
lurüb 1, Ruum geninea
het,dl cum c uandum elſe& run dkounſtanti” diigwol ulg odlgtionern, quu corlcalu. Sequ
Coodcüminc
ſetgadä eſt Dheiutijue n ocedium ie trhnani lm aaosbi Gicit,, unnispketet dglüntutelae nerworem niſc Rladudeus; ro nrſeha vlii guiin Ma ds pociennin iu lan wimab fec Tiernnu. De lerſegeLeche Rerdemendi d okss zcolpe üenunee din Mclad Lan Ei rum Kinuit ditos an

reſtituidu, 'igintiqun
a, aliqii
um reponr
ocet Vlpi ille natur⸗ idetur Ac. n mirantut zuralem ra- rium vide- integrum tium ſunt: uod æquũ naximè re- dam ſerua- 7. infta de
od conuc-
ꝛum fdei inter cO5 bit Cice- actum cſ- n ita iu- ctius igi⸗
ſſet,prẽ⸗
Nam do- itas. 14.S.
In Iit. IIII. de Minorih. xxv. annis. 10
9
Quam interpretandi rationèm iuriſprudentia nos docet, ideõque ius dicitur ars boni,& æqui eſſe ab Vlpiano. L... ſuprà de iuſti.& iure. Alciatus lib. 1. Pa- rergon, c. 29.& 30. Cu m igitur hæc boni,& xæqui tra Ktatio, propria ſit iuris ſcientiæ, nec cuiuſuis homi- nis ſit, ſed artificis tantùma id eſt Iuriſconſulti: non jmmeritò Celſus ait, in hoc genere interdum errari ſub auctoritate iuris ſcientiæ. Aequum eſt ſeruare quod conuenit, vt iam dictum eſt, ſed æquius eſt, quod cum minore geſtum eſt, nõ ſeruari. 5i ſpecte- mus leges ciuiles, ratum habendum eſt, quod cum minore geſtum eſt: ſi verò naturalem æquitatem reſpiciamus, non eſt ratum habendum. Hæc eſt na-
turalis æquitas, quam Vlpianus ait Prætorem ſecu-
tum. Lex cõſilio minorum, tanquam parum firmo *. 8... in omnibus reſiſtit, inquit Iureconſultus. I.vlt. infrà
de manumiſ. vind. Nemo enim prudenti homini
poterit perſuadere, æquum eſſe quod geſtũ eſt cum minore, qui cõſilij expers eſt, ſeruare: ac conſulendi ſunt philoſophi„& videndum quid ad cuiuſlibet officium pertineat. Si quis Ciceronem roget, aut
alium hominem prudentem, an æquum ſit ratũ ha-
bere, quod cum minore geſtum eſt, nõ reſpondebit
ſeruandum eſſe,& æquitas eſt maximè ex perſona- rum circunſtantiis metienda. Atq; aliàs falſum eſſe-
dixi, quod vulgò dicitur: ex omni conſenſu naſci
obligationem, quia pupillus non obligatur ex ſuo
conſenſu. Sequuntur verba edicti.
Quod cũ minore&c. Vti queq; res erit&c.
Ic legendũ eſt vt in Pandectis Florentinis. Aliàs
hllegitur, Vtique quæ ea res erit. Præfatur Vlpianus in hoc edictam id quod cõtrarium videtur ſenten- tiæ Iuſtiniani Imperatoris in§. item inuiti. Inſtit. de curato.vbi dicit, Adoleſcentes inuiti non accipiunt curatores, præter quàm in litem: id eſt, Adoleſcen- tes, qui in tutela eſſe deſicrunt, non coguntur habe- re curatorem, niſi in litem, hic tamẽ contra dicitur. Et ſanè Budæus in ſuis annotat. in Pandect. in hoc loco fatetur ſe hærere, moueriq́; teſtimonio Capi- tolini, qui in Marco Philoſopho(qui Diuus Mar- cus vocitari in iure ſolet) ita inquit, Prætorem tute- larem primus fecit, cùm antè tutores à Conſulibus poſcerentur. De curatoribus verò, cum antè, non niſi ex lege Lectoria, vel propter laſciuiam, vel pro- pter dementiã darcntur, ita ſtatuit, vt omnes adulti curatores acciperent non redditis cauſis. Sed mihi videntur eſſe diuerſa, non pugnantia,& poſſe ita conciliari. Inuiti non accipiunt curatores, ſed non ſequitur, quòd eis debeat concedi libera rerum ſua- rum adminiſtratio: vtrumque verum eſt,& eos in- uitos nõ accipere curatores,& non concedi eis re- rum ſuarum adminiſtrationem, id eſt, non plena adminiſtratio eis conceditur, alias poſſent diſtrahe- re res ſuas, quod maximè abſurdum eſſet, eò quòd inter omnes cõſtet, fragile eſſe,& infirmum huiuſ- modi ætatum cõſilium,& multis captionibus ſup- poſitum, multorumq́; inſidiis expoſitum. Hinc di- ſtinctio extat animaduerſione digna apud Impera- torem I.z. C. de in integ. reſtit. min. vigintiquinque annis. qua dicit, ſi minor habens curatorem, con- trahit ſine eo, contractus eſt nullus: quòd ſi non ha- bet, contractus valet: ſed reſtituitur, ſi læditur. Ergo plenam rerum ſuarum non habet adminiſtratio-
nem: eo quòd ſi plenam haberet, non reſtitucretur in integrum,& ratum eſſet, quod cum co geſtum foret. Minor qui habet curatorem, pupillo ſimtlis eſt, qui tutorem habet, ſi negotium gerat, vel cõtra-
hat ſine curatore, poteſt reſtitui, vt poſtea dicemus.
Ad I Nec per liberos.
Jo⸗ caput ſuperiori cohæret, in quo dicitur
4 minoribus non concedi rerum ſuarum ad- miniſtrationem.
Quod enim legibus cauetur, vr ſin- 7 1— gult anni&c. 1
* lege Iulia& Papia, ad quam hæc ſcripta ſunt, orta fuit diſputatio: qua quidem lege ci-
uibus Romanis præmia donata ſunt, vt ad libero-
rum procreationem incitarentur, vt exemplis do- cuimus lib. i. diſputat. Ad honores Diuus Seuerus. (anum eſt illis legibus, quod ad honores& —Reipub. adminiſtrationem pertinet, nõ autem quod ad rerum propriarum adminiſtrationem mi-
noris pertinet, quia ad Rempublicam adminiſtran-
dam ante vigeſimumquintu m annum, vel ad mu- nera, quæ non patrimonij ſunt, veluti publica, vel honores admitti minores non oportet. l. ad rempu- blicã. ff.de muner.& honor. ſed propter numerum liberorum ex lege Iulia,& Papia ciues Romani ad Rempublicam maturius prouchuntur, ita vt ſingu li anni propter ſingulos liberos remittantur. Hoc autem ad rerum minoris adminiſtrationem nõ eſt producendum, vnde ſi fortè magiſtratus conceden- dam minori adminiſtrationem decreuerit, huiuf- modi decretum, vt ambitioſum eſt reſcindendum. Ipſi principes minoribus rerũ ſuarum adminiſtra- tionem rarò indulſerunt, ſolent tamen eis aliquan- do ex cauſa concedere, vt alibi opportunius dice- mus. Vide in hunc locum Ariſtotel. lib. z. Poliric. cap. 7. Nunc ſingula verba edicti interpretabimur, ex quibus, cauſæ, ob quas minores reſtitui debent, colliguntur.
Ait Prætor, quod cum minore 25. annis,&c. Mprimis videndum eſt, quomodo hæc verba ſint accipienda. Quæſtio tractatur in 1.3.§. ſi quis cum minore. hic. quæ tamen non eſt huius loci propria. Negotium geſtum eſt cum minore, ſed tamen eſt conſum matum cum maiore, an pro maiore, an pro minore ſit habendus, vt in integrũ reſtituatur? Du-
bium non eſt, quin hæc ſpecies ad edicti interpreta-
tionem pertineat:& ait Vlpianus reſtitutionẽ ceſſa- re. Alia ſpecies eſt:actio inſtituta eſt cũ minore vi- gintiquinq; annis, cum fortè vigeſmumquartum annum ageret:lata eſt ſententia poſt 26. annum, an reſcindetur quod geſtũ eſt: an denegabitur reſti- tutio, quaſi cum minore geſtum ſit? Hec etiam ſpe- cies ad verborum edicti interpretationem maximè pertinet nec dubiũ eſt quin minori, ſiue actor ſit, ſi- ue reus in iudicio,& captus ſit, ſubueniatur. gloſ:in 1.1. C. ſi aduerſus rem iudic. reſtit. poſtul. ad quẽ tit. ſcripſi. Alius locus eſt. l. 3.§. minorẽ. hic. vnde naſci- tur quæſtio ex his edicti verbis, Quod cu minore vi- gintiquing; annis. Minor 25. annis cõtraxit, deceptus eſt, vult in integrũ reſtitui. Obiicitur ei quòd dies K
Coniunge l. 6. de vfuca. Sl. 9. de mu ne.& ho-
nor. ſ.

8* 110 Franc. Duare quinti cœptus eſt, nõ h. keas plo die nakls uenan anen ntigum⸗ quæſtio ad verba edicti, an debeat ici vigin 9 3„inet. Annus ex trecentis lexa que annorũ eſſe, pertinet. Tenin dem gintaquinq; diebus cõſtat,& certum e nhan hl jgiſſe,veruùm nondũ completus eſt:vult lis we har. Heckar a momento ad momẽtum, ac weideutiomern ei non denegati, donec neniſma 3 tempus præterierit; Sed Parletas aur iee nno parit: nam alibi dicitusccœ pium em p a6 b b haberi, ac diem vltimũ anni duodecimi, ei deepe tãtùm ſit, pro cõpleio haberi.lqua ætate:fl. de zeitn Simile eſt quod dicitur in l. in vſucapionibus. e vſucap.& l.vlt. de diuer.& tẽp. præſcrip. in vlucapio- nibus tẽpus à momhento ad momentum non com- putatur: trienniũ accipimus, vt vltimus dies cœptus pro cõpleto habeatur, etſi vltimus dies prus⸗omn plerus non ſit. Huic reſpondet quando Iureconſul- tus legem Aeliam Sentiã interpretatur; quæ vetat ne minor viginti annis ſeruos manumittat, quæri- tur quis ſit habẽdus minor,& inquit Vlpianus mi- norem non eſſe, qui diem ſupremum agit ann 20. 1.. f. de manumiſ. Eodem pertinet quod Paulus in- quit. l. anniculus. ſf de verb. ſig. anniculum, non ſta- tim vt natus eſt, ſed trecẽteſimo ſexageſimoquinto die dici, incipiente planè, non exacto die: quia an- num ciuiliter, non ad momenta temporum, ſed ad dies numeramus: igitur qui decedit trecenteſimo ſexageſimoquinto die cœpto, dicitur anniculus de- cedere. Hic verò contra, nam tempus à momento ad momentum aſſerimus computari. Sed omnibus in his ſpeciebus ratio deprehenditur, ob quam dies cœptus pro completo habetur. Quæſtio eſt, d.l. qua ætate. ff. de teſta, qua ætate quis poſsit teſtamentum facere, lex præſtituit 14. annos maſculis,& 12. fœmi- nis,& cum quæritur, an qui attigit vltimum diem poſsit teſtamentum facere, ambigua oratio eſt, ve rùm fauor teſtamentorum ſuadet, vt benignius in- terpretemur, eiq́; detur potius condendi teſtamenti facultas, quàm vt denegetur. Idem in vſucapioni- bus ius receptum eſt, vt is qui bona fide rem poſsi- det, eam rem ſibi acquirat. Ideòque cum tractatur, an triennio ſit dicẽdus poſſediſſe is, qui diem trien- nij vltimum attigit, fauor bonæ fidei poſſeſsionis exigit,vt ita interpretemur,& dies cęptus pro com- pleto habeatur, ne dominia rerum in incerto ma- neant. l. ff. de vſucap. ſeu vſurpa. Sic etiam propter libertatum fauorem benignius interpretamur. in l. 1.fl. de manumiſin reſtitutione autem minoris, de qua hic loquimur, tempus à momento ad momen- tum computamus, quia minorum fauor id exigit. Si igitur minor vyltimo die vigeſimiquinti anmi ne- gotium contraxerit, fauor poſtulat, vt non ei reſti- tutio denegetur, niſi tempus nouiſsimum præterie- rit. Sic in præſcriptionibus temporum, à momento ad momentum tempus computatur. l.in omnibus. hde actio.& oblig. Quædam actiones tempore fi⸗ niuntur, an id tempus à momentd ad momentum computabimus? ita, quia nullus eſt fauor, qui diem œptum pro completo habendum eſſe ſuadeat.
Proinde& ſi biſſexto&c.
quis natus ſit intercalari die biſſexto anno vi- „„ ⁸‿
imoquinto, eodem die,& momento, viginti-
poſttemus anni vigelimie
* 7 7 „ 8 4 4] i 1u1!
quinque annorum cus dicitur, ita vt, ſi quid cum co geſtum ſit eo tempore, in integrum non reſti. tuatur. Vt autem hic locus commodius exph' cetur, intelligendum eſt tyronibus, annum ex trecentis ſexaginca quinque diebus conſtare. l.cum hæres. 6. Stichus. de ſtatuliber. l. ita vulneratus.§. æſtimatio. ad leg. Aquil. ff Sed præter eos dies trecentos ſexa- gintaquinque, ſex horas annus haber. Non potuit enim annus ita conſtitui, vt curſui ſolis omnino congrueret, quin aliquot horæ ſupereſſent:huius autem errati corrigendi cauſa, quarto quoq́; anno vnus dies intercalatur, id eſt, interſeritur. Sex horæ quadruplicatæ diẽ efficiunt in quolibet quadrien- nio vigeſimoquarto die Februarij, ſexto Calendas Martij, dicitürque biſſextus, quia ſexto Calendas, bis in Calẽdario ponitur. l. cum biſſexto ff de verb. ſigni. Cum hiſſexto eſt, id eſtqcum ſexto Calendas bis ponitur. Ponamus igitur anno biſſextili natum ali- quem poſteriori die, non priori, id eſt, ipſo interca- lari: quæritur ſi anno vigeſimoquinto die natalis ſui, id eſt, ſexto Calendas Martij eodem momento, & hora qua natus eſt, quid geſtum ſit, an poſsit re- ſtirui? Sequens dies expectandus videbatur, quia poſteriori die intercalato natus eſt. Sed hic Iurecõ- ſultus ait, eum non eſſe reſtituendum, quia vnus dies fingitur eſſe vterq; dies,& iſte dies cum priore confunditur. Nihil quidem refert, an priore, an po- ſteriore die natus ſit: nam ſexto Calendas natus, maior vigintiquinque annorum factus eſſe dicitur:
nec is qui priori die natus eſt, citius ad vigeſimum-
quintum annum peruenit, quàm qui poſteriori die
natus eſt. Vide d.l.cum biſſexto. vbi plenius hic lo-
cus explicatur. In eadem lege admonendum eſt le-
gendum eſſe ad finem, menſem intercalarem ex
viginti octo diebus conſtare, ſecundum Pande-
ctas Florentinas: in aliis legitur, ex viginti nouem
diebus. Geſtum eſſe dicetur.
N ldendumn eſt, quid ſit geſtum,& ait Vlpia- nus l. ait Prætor. hic. hæc verba latius inter-
pretans hoc verbum, ad omnem conrractum, ſi- ue omne negotium, quod cum minore contra- hitur, referri. Hinc naſcitur difficultas, ex eo quod dicitur in l. Labeo. 19. ff.ide verborum ſignificatio- ne. eſſe differentiam inter actum„contractum,& geſtum ait enim Iureconſultus actum ſignifica- ri, quicquid agitur, ſiue re, ſiue verbis: contra- ctum autem, vltròô citréôque obligationem eſſe, quem Græci ouναν αρμα, id eſt, mutuum factum obligatorium vocant, veluti emptionem, vendi- tionem, locationem, conductionem, ſocietatem: geſtum verò rem ſignificare, ſiue re, ſiue verbis fa- ctam, cum quid, abſque vllo contractu, traditur: & tamen hic plenius hoc verbum accipi vide- mus, vt etiam ad contractum pertineat. Notatur in l. hæc verba contraxerunt,& in I. licet. de ver- borum ſignificat. Sed animaduertendum eſt, in c0 loco Labconis ſententiam ab Vlpiano refer- ri. Labeo, inquit, libro primo Prætoris vrbani de- finit, quod qùædam agantur, quædam gerantur, quædam contrahantur,& cxæt. dicta l. Labeo. Hæc ſententia Labeonis relata eſt apud VI pianum libro primo, ad edictum, ex quo,& hoc caput noſtrum ſumptum
lodccmls,1 ulnunel Su (odcx lultiana jleidlorbos m larecoolaltorumm lio ceedict en Coücsttulosv debuibetbi, in edid 7ii 99 dEramadmond pyyim acion wumner Dtæto naor tMc. viaats peniie weRtex edi alipetor amiaptopc Aunenent, dudoſchs i apalioniuæ.
[IOcaddi Aläspleru Kcdanb udan! Eccllg Kad wintegd, du cn aaon id anadd candoe a Tume Teladione dladlionen c neutrun Qut ies emne cognitione tlonis perho Vnponius TLplanus& 3 ntegrum 3 hrator0 tnec id ban nubte ¹ ¹ 1 5 4 lbceer
8

nto die natalb em momenm
ſitan hobit
idebatut, 1 Sed hic lurci- um, quiam lies cum ur
mpriore, an
alendas um
tus eſſe dich ad vigeſimm poſteriotidi plenius hich nendum eſt k tercalaremex dum Pande- riginti nouem
& ait Vpia- Natius inter- veractum, fi⸗ hore contfa- ex eo quod ſigniſicatio tractum,& m ſiggaifica- dis: contta- jonem elle, aum factum nem„vend- 3 ſocietatem
In lit. 11 I1 I. de Minorib. XXv. annis. 111
ſumptum eſt. Nam eadem eſt vtriuſque capitis in- ſcriptio, vnde appatet ex hoc tractatu hunc jo⸗ cum ſumptum eſſe,& relatam Labeonis ſenten- tiam ab Vlpiano, qui poſtea ſuam ſubiecit. In in- terpretatione edicti de minoribus vigintiquinque annis, Vlpianus oſtendere volens quid ſit geſtum cum minoribus, recitat Labeonis ſententiam, qui diſtinxit. Deinde idem Vlpianus ſubiecit hoc ver- pum latius accipiendum eſſe neglecta fubtili diffe- rentia Labeonis,& geſtum hic accipi pro omni contractu, ſiue re, ſiue verbis quid actum ſit, aſſe- uerauit. Coniungenda ſunt igitur hæc capita l La- beo.& noſtrum, vt facilius intelligantur quæcun- ue hic dicuntur. In 1. Labeo. refertur tantùm La- peonis ſententia, nihil definitur, ac poſt verba Labeonis recitata, ſubiiciendum eſt quod hic di- citur: Geſtum accipimus&yc. Atque ita hic nodus diſſoluitur. Varia exempla ſub hoc titulo paſsim extant, de contractu, de quaſi contractu,& cæ- teris negotiis omnibus, quæ cum vigintiquinque annis minoribus geruntur: ſed de omnibus ſuo joco dicemus, nempe ſub ſingulis titulis Codicis luſtinlanei. Sunt enim penè de ſingulis tituli in Codice luſtinianeo, De filiofamilias minore. De
fideiuſſoribus minorum,&c. Nos cùm ordinem Iureconſultorum ad VIpiani,& Pauli verborum huiuſce edicti explicationem ſecuti fuerimus, ad
Codicis titulos veniemus. Satis igitur dictum fuit
de huius verbi, Geſtum, interpretatione. Sequitur
in edicto, Vti quæque res erit. ſic enim legendum eſſe iam admonui. Vlpianus hinc annotat nullam propriam actionem ex hoc edicto proficiſci, ſed totum ex Prætoris cognitione pendere. I. quòd ſi minor.§. vlt. hic. Ex alils edictis ctiam quæ ad reſti- turiones pertinent, actiones propriæ proficiſcun-
tur: vt ex edicto de dolo malo, ac eo quod metus cauſa, Prætor pollicetur ſe actionem daturum. Hic
autem ita proponitur edictum, vt nulla detur actio. Quaque res erit, inquit Prætor, animaduertam. Ex
quibus verbis ſigniticat Prætor ſe totum negotium cognitioni ſuæ reſeruare.
Vel cautio&c.
Oc addit Paulus in dicto§. vlt. quia ex edi-
1 dis plerunque cautiones proficiſcuntur, quæ
4 4
actionis inſtar habere dicuntur. I. actionis verbo. ff.
de oblig.& actio. Huiuſmodi eſt edictum de dam- no infecto, quo edictum de damni infecti cogni- tione, cautionéque adhibenda proponitur. Ex his edictis omnibus, quæ propoſita ſunt à Prætore, cautiones,& ſtipulationes, quæ inſtar actionis ha- bent, proficiſcuntur, arque ſe coacturum cauere,
vel adtiionem daturum Prætor pollicetur. Verùm
hic neutrum dicit, ſed tantum ait Prætor, Vti quæ- que res erit animaduertam: ergo totum ex Prætoris cognitione pendet. Iureconfulti ſolent vti cogni- tionis verbo, cum de reſtitutione loquuntur. 1.3.§. Pomponius. hic.&, Impetrare cognitionem, vocant Vlpianus& Pomponius impetrare reſtitutionem in integrum, quia prætor extra ordinem cogno- ſcit. Prætor olim non cognoſcebat, ſed iudices da- bat, nec ipſe, niſi extra ordmem, iudicabat. De hac re vulgaria ſunt apud iuris authores exempla:
ſnub tiulo de extraor. cog.& l. prima. de rei vindic-ff.
ff. cùm omiſſo ritu ſolenni dandorum iudicum, ipſe cognoſcit, idebque dicitur extra ordinem co- gnoſcere. Exemplum ctiam eſt hoc in loco„cum minor reſtitutionem petit:& ſic intelligendum eſt, quod dicitur, totum ex Prætoris cognitione
endere. Id autem quod dicitur de Prætore, ita intelligendum eſt, vt is cui mandata eſt iuriſdi-
Gtio, unon excludatur. Quæ quidem cognitio eſt
imperij mixti.l.ea quæ. r ff ad municip.& de incol. atque ideo mandari poteſt:& imperij mixti eſſe, eius imperij eſt, quod mandata iuriſdictione tranſ- fertur: ergo mandata iuriſdictione poteſt illud im- perium transferri. Qua de re luſtiniani conſtitutio cxtat l. vltima. C. vbi& apud quem cognit. in in- tegrum reſtitur. agit. ſit. vbi ait reſtitutionem in in- tegrum poſſe peti coram iudicibus ordinariis,& ſpecialiter delegatis, vel ad vniuerſitatem cauſa- rum, non coram arburis vel iudicibus qui pro- priam iuriſdictionem non habent. Animaduer- tendum tamen eſt, hoc edicto plerunque actio- nem reſtitui, ſiuc in rem, ſiuc in perſonam quam minor amiſit: de qua actione deinde iudex ordi- ne ſeruato cognoſcat: ſicq́ue intelligenda eſt Vk piani ſententia. in l. in cauſæ. 33.§. interdum. hoc titulo. Hic verò locus ſumma cum diligentia eſt attendendus, eò quòd ſit valde obſcurus,& malè vulgò intellectus ab his, qui de hac re ſcripſerunt. Accurſiani ex hoc loco reſtitutionem in integrum in rem eſſe ſcriptam annotarunt, quod quidem abſurdum,& perridiculum eſt: ſatis enim ſe non intellexiſſe quid ſit in rem ſcripta actio, oſtendunt: & ex co magni ſunt errores nati. Hinc nanque collegerunt, in eo loco agendum eſſe, vbi res, de qua agitur ſita eſt: quia in actionibus in rem„fe- qui domicilium eius contra quem agimus, cogi- mur. De hac re iam diſſerui ſupra in titulo gene- rali de in integrum reſtitut.& nominatim hunc locum adduxi in l. ſfecunda. C. vbi& apud quem cognit. in integr. reſtit. agi. ſitIgitur hoc edicto amiſ ſa actio, ſiue ſit in rem, ſiue in perſonam, plerun-
ue reſtituitur, vt prædixi: veluti: cum quid me- tu ablatum eſt, etiam ei reſtituroria actio in rem, qua id quod ablatum eſt metu, perinde ac ſi nihil ablatum eſſet, vindicare poſsit, datur: l. metum.§. vo- lenti. ffi de eo quod met. cau. atq; in rem vrilis actio reſtituetur, reſciſſo eo quod geſtũ eſt. Simile exem-
lum eſt de minore, ſi ex inconſulta ætatis facilita- te actionem ſibi competentem amiſſeerit, eandem Prætoris eſt actionem reſtitucre, ſi ipſe cognoſcere velit: ſi verò cognoſcere nolit, iudicem, qui de ea cognoſcat actione dare poteſt, ac debet. Quos iudi- ces datos accipiendum eſt cum mandata juriſdi- Ktione, non cos qui ſimplicem iudicandi faculta- tem habent, vt colligitur ex ſuperioribus: hic enim eſt acyrologia, quæ parit obſcuritatem. Exemplum
erſonalis actionis: minor inductus eſt propter con ſilij infirmitatem, vt acceptilatione debitorem libe- raret, qua prior actio ſublata eſt: tunc Prætor actio- nem amiſſam ei reſtituet, id eſt, actionem in perſo- nam vtilem dabit:ſic, ſi minor rem ſuam alienaue- rit, ei aſtio reſtituetur, id eſt, ei actio in rem, reſciſſo co quod geſtum eſt, dabitur: ſi autem Prætor co- gnoſcere nolit, in rem iudicium, de quo iudex da- tus cogniturus eſt, dabit. Et ſic intelligendum eſt
b K 2

„. 1 2 5* 2„ 1 112 Pranc. Duareni luriſconſ. .„....,.—.. 5. quod dicitur ab Vlpiano in dicta l.in cauſæ. 13.§. ceſſariũ, porrigebatur ſupplex libellus magiſtratui, grarubet . àX.—. NX. 6 interdum hic. vt illud interponeret. Quòd ſi eo non interpoſito, acil Vt puta rem& libello tantum ſubſcripſiſſet, dubitatiũ eſt an ſatis eſ. d uim⸗ 4 D̃ 4 1 Leonſuleuns Rem à mi ſet. Hoc negar Vlpianus. Torquetur valde Accur- m 1 oche A A 8r rrnel um ain von giilti, ndn rantum ſius. Sed vide Alciatũ 2. Paradox. c.3. Quòd autem un gd nore emiith 23 ſel nOn ka d cauſæ cognitio ſit hic neceſſaria, id expreſſum eſt n m a0c aduerſus te, ſed& aduerſus poſſeſſorem, quicquid 5 ud 1 hi bis Cagſa enim og 4 nae,(. 1 426 apud Vlpianum his verbis, Caula cnlmm cognita,&„ lec. geſtum eſt, reſcindetur. Prætor ei in rem iudicium 7. 12. 1„„ 5 de un præſentibus aduerſarüs, vel ſi per cõtumaciam de. czelt col dabit, perinde ac ſi nulla fuiſſet alienatio facta,& ſi. bd 4* 188, ſint, in integrum reſtitutiones perpendendæ ſunt.l. M. endom velit ipſe cognoſcere, poterit. Reſtituitur actio, quæ in caufæ. 5 Lauſa enint cogaa Ric. ſi,poſ 4. Pbcx 8 amiſla eſt ſiue in rem, ſiue in perſonam fuerit:non dro niſi i de nlech er lofur re Lnte eſle a0n eſt ſbiuls— quòdi rem ſcripta ſit reſtitutio:& ſic facilè crit farios Ve falrẽlc lrns J.Bareor ortet. H ii ſi uu apueme ſcire quo in loco ſit experiendum, ſecundum l.vlt. Le eſt noch Ueuhrr lodieſei 34 WLer- 1uic IIi. dkturmn 4....:; G C. vbi in rem act. exer. De actione in rem ſcripta Scauce reſ 4 elc 1 evno neaelo iu- uimli 4 II 5 2.— entl s Oom 1 nugæ ſunt, quæ hic à pleriſque iuris profeſſoribus enngit, iu Fiae 6 ico Hanibar Anus eu acon⸗ ſclemllen 1 dicuntur. Hic multæ quæſtiones inutiles de reme- ru inter ræſ 8 1 a ſi 1u Lle nn tan- ſoödcenſe dio reſcindente,& reſciſſorio remedio, sintne ſepa-„noquo P de beuanee Jetiã ſi patre. S. V t.hic. 1de vchuuna 1 rata, an coniuncta, tractantur. Sed dicam breuiter 10an E. eir in f atio autẽ ds enocandt ad i wi I quid ſit Hæc actio, quæ reſtituitur, ſiue in rem ſit, ſi- vt ſponſali. 169, 1 nupSlac 4 itur nouuel. bor flcft ue in perſonam, dicitur reſtitutoria, quia reſtituitur 2 fe falitlargit. S. ad hæcquoqueIn hac quidem ndßtt actio amiſſa. l. z. ff. de eo per quem fact. erit. quo dn donttdO videndum eſt, quid ſit inquiren- milket I...... 3. 8. m:n erili b... min. quis in iudic.ſiſt. Dicitur etiam reſciſſoria, quia Hancfreecf 4 eOene? zlde vrilis eſt, ac multa inqui- ſn atonc J quod geſtum eſt, reſcinditur: nec daretur, niſi reſciſ- ſigill 3 4 Sninorie reſtitutione agitur, de quibus diguguod ma ſo eo quod geſtum eſt.l.necnon. ex quib. cau. maio. 8 8 1n, 1 umus, qux nOrarl debent ab iis fovel lita8t ffllab hoſtibus. 18. C. de poſtli. reuer. Gouelibror. 4u* Ot In 1010 verſari, vt quo modo regia diplo- ntone litupe lect. 46. falli videtur in d. l. necnon.§.vlt. An autem mala COcip lenda ſint intelligantquip pe quod ple- iimut minot 1 diſcreta ſint, an coniuncta: ſecundum veterem iu- Tund; jnciuilitas cörta literas Regias obiiciatur,vt- f auanum! diciorum dandorum morem ſeparata eſfe afſe ote iuſtam fortè cauſam earũ impetrandarum n oferte c Se ſt eni 4 feparata clic allero. ju iſſe Igirur hæc ſunt dili on doszecomtamen eparatum eſt enim Prætoris officium, qui reſcin- iſſe.Igitur hæc ſunt iligenter obſeruanda. Impri- lt erekeem —.„....—..„. dit actionem, ab officio iudicis qui de data actione misan minol ſt captus infirmitate conſilij lubrico lne 6 cognoſcit: Prætor dat actionem reſciſſoriam, deinde xtatis,& pluribus aliis modis à Iurecõſ.expreſsis in bn n. iudex de ea cognoſcit. Sed poſtquàm iudiciorum Iverũ n·. ſciendũ. hic. nec ſufſicit minorem eſſe al- ui hed encomuun mos exoleuit, magiſtratus ipſe partibus legare, eũ qui reſtitui poſtulat, ſed captũ,& frauda- drischthi G 3 icis fngſtur Vnde ſi minor captus ſit ſecun- tum eſſe neceſſe eſt. Primò nãq; ponendum eſt, mi- duslecha um poſteriorum Imperatorum tempora, ad ma- norẽ eſſe:ſecundò captũ eſſe:tertiò captũ eſſe incon ui h lir gi kauü bit aduerſarium in ius vocabit, ac ſibi re- ſulto lubrico ætatis. Quoniã ſi id ei acciderit, quod ware itul a ion... 2..... 2 t. Wanua dr em, reſciſſo eo quod geſtum eſt, conten- Lra prudẽti homini potuiſſet accidere, nõ reſtitue- un Axttur det. Moribus quidem noſtris, idem ferè, quod vete- tur. Idꝗ́; docetur exemplis, quæ ſunt perſpicua. Vnũ zriufendii n ne in dict is dandis, ſequimur: quia non idem iu- eſt:minor affectus eſt damno, ſed quia alius vir pru- rundneluti Lrſhu e cauſis reſtitutionũ in integrum cogno- dẽs, etſi minor nõ fuiſſet, circunueniti potuiſſet, n5 unürttuim ........* bellor un l reſtituit: ſiquidem vel magiſtri li- reſtituetur. d.. ſcien dũ. Aliud eſt in l. quòd ſi minor aramdkaleg, Ere Caucell Sancellarius vel princeps reſtituit. 24 5non ſemper. l.non omnia. 44 hic. non ſemper tutcnhüls ellarius vice Prætoris z11 f ea, quæ c nam, quod geſtum eſt, reſ- Andhe, ameiqun fungitur: ſc 4 d b um minoribus geruntur, reſcindenda ſunt, un gremmier actionem, de iud Aecdtn it,& dat reſcifforiam 1e⁴ ad bonll, 8 Equum redigenda ſunt, ne magno Krdontättuer Aon 4 Lua ex enoſeir Ita moribus no- incommodo huius ætatis homines afficiantur, ne- Quumai Edatgralt .„ qu 1—. 171 441.. id quod geſt ſt dMur S. interdum. reſcinditur mune cufn his contrahente:& quodammodo com- liceat en. Weltläſict de d 1 Auo Leſhun eſt,& actio vel in rem, vel in per- metclo cls interdicetur. Simile eſt etiam quod dici- trabenu lengemiois . 3 mcunque minor amiſerit, datur. tur in l. non omnia. eod. Non omnia quæ minores ſe eircams lltm Janponi I anni Irri 14, TA nre. X Hin onius quoque&c. Wans gerunt, irrita ſunt. Itaq; niſi aut manifeſta deaecoaducn — cri 4 d Lemplum eſt pertinens ad interpretatione ſati ptio ſit, aut tã negligenter in ea cauſa ver lne weltt. 1 verborum edicti P m ſati ſint, Prætor i b Gtrllenwe * m edicti, quod obſcurum non eſt. Ait ſc nterponere ſe non debet. Idem: co- üneia e Slrut Prætor, Vti quæque res erit, animaduertam. E Bnd cere debet Prætor an minor captus ſit,& ſic leellend his verbis notandum eſt cauſæ m6 m. Ex eum reſtituere. l. nã poſtea.§. ſi mi ff. de durei machinan 1 no necefſari T. 174 cognitionem omni- Sed quando ci rine, nOr. fi. de rurclu ere we hic ce acham eſſe,l.in cauſæ.§. cauſa enim cogni dir ando circumſcriptus eſſe dicetur minor, vt lofe,we mind . lic. eò quòd ſine cauſe cognitione, minot L 5 tutionem mereatur? Et notandum eſt, mino- Luator. 15 don poteſt: omnia enim qu⸗— em captum intelligi, nõ tantùm ſi d ccete L tionem deſiderant quæcunque cauſæ cogni- ctus, ſed& ſi quid! tantum ſi damno ſit affe- 6 onom u 2 5.— pediri. l. nec quic„Per libellum non poſſunt ex- tuendum.] ailp Crar! deſierit, eõque caſu reſti- neus permil Londe quam.§. vbi decretum. ff. de offi- minor deſii rætor. 7.§. hodie. hic. Porrò tunc orum conſti I P onlu quod Galli in foro ſari 111 ellit lucrari, cum res, de a1u.. telcin.y I ſimple requeſte, vocant. Decret— ati, 1 vne quam ei fuit acquiſita. Damt e 44 asttur, hun audi dodi endlit. V Ktratus 1. um e quo magi- uiſiram. Pen. aum elt cum rem ac-. ll te non. tatuit cauſa cognita, id eſt quttitam minor amiſit: exempli grati 3„am, lu u 1 — 1110 tia. Pecunia le- 32 Sebe tione d 3.„examinata ra- gata eſt PIi Sia a mpl H cur quid ab eo petatur:idq́; 8 tminori, is! ofau lacran. dg g. blu idq́; ſolenni„1s legatum repudiauit, cum id po- tele tribunali. J.I. de offic. af ſolenni more pro tuiſſet lucrari jri. tantt, CtiIn 19 po relus re gis puto. de teh Kelleirledm hi. de tranſact. l. ma- damno, ne d 1 reſtituetur, cum non ſit affectus mntkotckit t.ſt. Cum igitur decretum eſt ne- quod pr Ser Limmljnarum ſit eius patrimonium? arbigu 5 mnum eſt. I. z. ff. de damno infect. oe Etat dend, Secet . t tamen— Ke

lrun dolte R(l. lccun. lutem Imeſt ita,& m de. lunt.. meſt aduer. dſimi. rio iu. acon. ntan. lede di ad uuel. idem iren- qui- ibus Iis, blo- dle- Vr- non apii orico is in le al⸗ auda- hͤmi- ncon mod titue- Vnü T Pru- et, no ninor. emper aſunt, agno ur, ne- com⸗ dici- mnores nifeſta Iſa Ver em:co- t,& fe iureiut. inor; 7 , miuo⸗ otafe 00 ek- d unc
9 nun- aid 4 em ac⸗ num, nia k- lurm
Quomodo ceat con- abhentibus circunue- ire.
In Tit. de Minorib. XXv. annis.
Et tamen hic dicitut eum reſtituendum eſſe. Simile eſt quod ſequitur: Si res minoris ſit alicui addicta in licitatione, ſi fortẽ poſt addictionem maius pre- tium quis offerat, an minor reſtituctur:& aeerti ius eſſe, quòd quotidie Pratores cum 1 ituunt, vt rurſum admittatur licitatio. dicta— meror§. hodie. 7.hic. Certum verò lus cenſetur il ud, quod moribus eſt comprobatum. Hoc tamen circunſpe- faciendum eſſe, id eſt, non niſi ex magna cauſa, Vlpianus ibi admonet: aliãs nemo accederet ad emptionem rerum pupillarium nec ſi bona fide diſtraherentur. Captus igitur videtur minor non tantùm ſi de damno vitando agatur, verumetiam
ſi de lucro. Idem dicendum eſt, ſi minor in odioſas lites inciderit, propter id quod geſtum eſt, reſtitui
oteſt.l. minoribus. hic. quia Prætor curat ne litibus
5dioſis, moleſtiſque vexetur minor; quas ſemper
bonus vir effugere debet.facit l.4. ff. de alienat. iudi. mut. cau. fat. Habetur etiam in cauſæ cognitione ratio iuſtæ affectionis: vtputa, res quædam venie- bar in auctione publica, minor eam rem volens cõſequi, quod maiorum eius fuiſſet, obtulit pretiũ: honeſta fuit affectio, ſed adiectione ab alio in li- citatione fuit ſuperatus, ac ideo res fuit addicta lici- tatori: vult minor in integrum reſtitui,& tantum offerre quantum licitator: non videtur reſtituen-
duswerumtamen ait Hermogenianus audiendum,
ſi eius intereſſe emptam ab eo rẽ fuiſſe, adprobetur. Iſi in emptione. 35. hic. Vnde colligitur huius affe-
Ktionis honeſtæ hic haberi rationem. An autem
huius affectionis ſemper ſit habenda ratio, non eſt huius loci,de qua re aliquid tradidi ad l. in actioni: bus. ff. de in litem iuran.& ad id locum commu- nem citaui textum I.1I.& aliàs. ff.ſi quid in fraudem patro. Quæritur etiam an reſtituendus ſir minor aduerſus venditionem, vel emptionem cum mino- re initam: veluti, pluris ei res vendita eſt, quàm vale- ret, vult reſtitui minor, cum reſtitui petit, oportet ſe captum eſſe alleget, vt dictum eſt ſupra, vtrùm ca- ptus ſit cenſendus? Dicet ſe damno affectum, quia rem, quæ tanti erat, pluris emit, ſed tamen dicitur, eum non reſtituendũ, propterea quòd(inquit Pom- ponius)naturaliter licet cõtrahentibus ſe circunue- nire, id eſt, licet rem quæ minoris eſt, pluris védere, rem quæ maioris eſt, minoris emere.l. in cauſæ. 16.§. idem Pomponius. hic. l.item 2.§. quemadmodũf. ff. loca.& conduc.nec eo nomine conceſſum eſt à ven
ditione recederc. Ne quis tamen in negotio fratrem
circũueniat, vetat D. Paulus 1. ad Theſſal. 4. Verm hæc libertas neceſſariò eſt concedenda, non quòd machinatione aliqua vti liceat, ſed quòd pretio ma-
iore, vel minore licet emere, modò dolus non ar-
guatur. d.§. quemadmodum. cum I.ſeq. nec tamen licet eo nomine ab emptione recedere. Tãtùm ve- rò ius permiſſum non eſt contrahentibus Impera- torum conſtitutionibus. l.rem maioris pretij. C. de reſcin. vendit. Hũc pertinet alia conſtitutio. l.vlt. C. eod. in re non in verbis obſcura, qua vix commo- dius exemplum obſeruari poteſt, quod mihi vide- tur eſſe eius regulæ: cum minor pluris emit rem, non ideo reſtituetur in integrum, nec cenſetur cir- cunſcriptus eò quòd iure communi ſit vſus, quia codem iure licet ſe mutuò circunſcribere in ven- dendo,& emendo, ac ideo non venit reſtituendus.
2 113
Poſtrema quæſtio eſt de minore, qui in arbitrum compromiſit litem habens cum aliquo an poſsit reſtitui?& reſtituendum eſſe Paulus aſſerit. l.ii mi- nor.§..34. hic. quod mirũ videtur:poſſet enira pro- babiliter dici expectandum iudicij euentum, quo- niam fortaſsis minor vincet, ſed quoniam id incer- tum eſt, minor reſtituitur. Nam melior eſt condi-
tio, inquit Seneca, bonam habentis cauſam non
compromittere. non eſt enim prudentis cùm bona cauſa eſt, compromittere, ſed ſi dubia ſit cauſa, tunc minor poteſt compromittere, vt facile oſtendam ex his, quæ à me tractabuntur ſub tit. de recep. arbitr.ff. Vnde vulgatiſsimum illud adagium in Gallia fer- tur apud veteranos forenſes, Qui a compromus ſon
chaperon, il a deſia perdu ſa cornette. Nunc autem de
ceteris videndum eſt, quæ in cauſæ cognitione, de qua loquimur, ſunt examinanda. In hac cauſæ co- gnitione inquiritur, an alio remedio minori con- ſuli poſsit, quàm per in integrũ reſtitutionem, ſecun dum conſtitutionem ab VIpiano inſertam in l.in cauſæ. 16. in princip. hic. Quæſtio eſt ſi alia ſit actio, qua conſuli poſsit minori, abſque reſtitutione in in- tegrum, an ſit ei in integrum reſtitutio conceden- da, an verò partes Prætoris ceſſent? Et ait Iurecon- ſultus, ſi minor iure munitus eſt, quia cõtractus ipſo iure nullius eſt momenti, partes Prætoris ceſſare: ſinautem quod cum minore geſtum eſt ipſo iure valet, licet alia prodita ſit actio, nihilominus poſſe in integrum reſtitutionem locum habere. Hac di- ſtinctione vtitur Iuriſconſultus in dict. l. in cauſæ. eamq́; exemplo expedit. Admonui ſuprà extraor- dinarium eſſe hoc auxilium, quia prætor extra or- dinem cognoſcit, an captus ſit minor necne: ſi qui- dem cum pupillo ſit cõtractum ſine tutoris aucto- ritate, contractus ipſo iure nullus eſt,& perinde ha- betur, ac ſi nihil eſſet geſtum: vnde huic edicto non poteſt eſſe locus. Simile eſt exemplum ſuperiori in 1.3. C. de reſt. in integ. ſi quis cum adoleſcente cura- torem habente ſine eo cõtraxerit, nullius momenti erit contractus:idem ſi quis abſque curatore mino- ri vendiderit, irrita venditio erit: ſi verò ſit contractũ cum minore curatorem non habente, ratum qui- dem eſt, quod actum eſt, ſed ſi caprus ſit minor, re- ſtitui poterit. Ergo cum ſtatus mutatus non eſt, ri- diculum eſſet eum in integrum reſtitui, vbi contra- ctus eſt ipſo iure nullus. Hodie tamen in Gallia, Regia diplomata concedi ſolent à libellorum ma- giſtris, vt ſecuriores ſint minores, quamuis id neceſ ſariũ non ſit. Si minor&c. Exemplis Paulus demon ſtrat, locum non eſſe reſtitutioni, cum contractus ipſo iure non tenet. Nullam eſſe ſocietatem ne inter maiores quidem. dicta l. in cauſæ. 16. Si quis dolo cir- cunſcriptus contraxerit, ipſo iure nullum eſſe con- tractum bonæ fidei, oſtendi ad l.& eleganter. ff. de dolo malo. in aliis contractibus aliud dicendum eſt: ſed hæc diſputatio non eſt huius loci. ca enim ad titulũ de ſolutio. pertinet. Pomponius quoque re- fert&c. in dicta l.in cauſæ. Vlpianus lureconſultus ſpeciem adfert, in qua condictio ſine cauſa datur: ſi quis cauerit ci cui cauere non debebat, in inte- grum reſtitui,& cautionem condicere poteſt. Hoc m loco apparet, vbi alia actio competit, nihilo- minus reſtitutionem locum habere, quoties ipſo iure munitus nö eſt minor:& quãuis minori con- kE. 5

Franc. Duareni luriſconſ.
114 dictio competat, tamen non ipſo ure dicitnmn. nitus: veluti, ſi quis indebitum per ertorem 1 uerit, nullam ipſo iure repetitionem habede 24 dominium in accipientem tranſtulit, Nerum eeran quo,& bono condictio contta memda 4 be. Hinc dicitur indebiti condictionem cauſam ha re naturalem. L. indebiti. ff. de condict. indeb.& 84 æquo,& bono introductam, quod alterius ap alterum ſine cauſa deprehenditur, reuocare contue- uit. l.hæc condictio. pen. ffleodem Idem de aliis con dictionibus dicendum eſt, vt ſi cui minor per erro- rem cauerit, repetere cautionem poterit. Hoc caſu Prætor poteſt ſuas nihilominus interponere par- tes. At quoties quis ipſo iure munitus fuit, 4 elt quoties ipſo iure res in eodem ſtatu eſt, vt ſi dolo malo venditio inita eſt,& omnia in ea cauſa ſint, erinde ac ſi nihil actum eſſet, ceſſant Prætoris par- tes Fruſtra hic de reſtituendo in priſtinum ſtatum ageretur, cum ſtatus eſt integer. Quin etſi quo caſu ipſo iure contractus nullus eſt, quod tradidit, licet ei vindicare, neque reſtitutio locum habet. Et„Vt compendio orationis vtar, quotieſcunque ipſo iu- re contractus nullus eſt, minor non reſtituitur. Exempla hic alia ſunt, de quibus ſub aliis titulis Codicis dicturi ſumus. Quæritur etiam an minor contra minorem reſtituatur in integrum beneficio ætatis: hoc quidem in cauſæ cognitione examinan- dum eſt,& Pomponius exiſtimat, cùm par ſit cau- ſa vtriuſque, non eſſe minorem reſtituendum. l. ve- rum. II.§. vlt. hic. Verum quidem dixit Pompo- nius, ſed cum diſtinctione illud dixiſſe debuerat. uare huic ſententiæ cum exceptione,& diſtin- ſtinctione Vlpianus accedit, aſſerens inſpiciendum eſſe, quis ſit captus, ſi vnus ſit captus, alter non, æ- quum eſt vt capto aduerſus alterum ſuccurratur, ne alter cum alterius damno locupletetur, vt ſta- tutum eſt ab eodem Pomponio. l. nam hoc natu- ra. ff. de condictione indeb. quòd ſi vterque ſit ca- ptus, non erit locus reſtitutioni: exempli gratia, minor minori pecuniam credidit, alter dilapida- uit, vterque captus eſt, igitur ceſſabit reſtitutio: ſed meliorem eſſe condicionem conſumentis ait Paulus. l.ſi minor.3 4 hic. Qui tamen exceptionem addit, cum qua intelligendum eſt, quod in ea le- ge dicitur, videlisct ita demum eum liberari mi- norem, qui conſumpſit, ſi ita conſumpſerit, vt non ex conſumptione, tempore litis conteſtatæ, ſit locupletior factus. Et hoc traditum eſt ſecun- dum vulgarem iuris regulam, qua dicitur: Cùm par eſt viriuſque cauſa; rei fauorabilior eſt cauſa, quàm actoris.] fauorabiliores. infra. Alia eſt huic af- finis quæſtio quæ ibidem tractatur: vt puta, Simi- nor vigintiquinque annis filiofamilias maiori vi- gintiquinque annis mutuam pecuniam dederit, fi- liusfamilias ex mutuo propter Senatuſconſultum Macedonianum non obligatur: ex vna parte mi- nor eſt, qui pecuniam petit, vult reſtitui: ex al- tera parte filiusfamilias eſt, qui vult ſe Macedonia- no Senatuſconſulto tueri: ſi Macedonianum Se- natuſconſultum filiofamilias proſit, beneficium æ- tatis minori non proderit: ſi beneficium Senatuſ- conſulti Macedoniani non proſit, ætatis benefi- cium proderit. Ait lureconſul. magis haberi ratio- nem ætatis, quàm Senatuſconſulti Macedoniani.
Hic autem obſeruanda eſt antinomia, quæ eſt
wene aliAe Miſſeerhn. m⸗sanr, de quo genere artis plene aliàs diflerui.
mus ſub titul. de legibus. ff. Antinomia&ν aeris aau dicitur, cum duæ leges inter ſe non natura, ſed cir. cunſtantia pugnant, vel vt Quintilianus ait libro ſeptimo Iuſtit. Orat. cap. ⁷. Omnibus manifeſtum eſſe debet, nunquam eſſe legem legi contrariam iure ipſo: quia ſi diuerſum ius eſſet, alterum altero abrogaretur: ſed eas caſu collidi& euentu. Vide Budæ, in annotat. in Pandect. ad ticul. ad legem Iu- liam maieſta. In aliqua hypotheſi pugnant: ſicuti, Hic vna lex eſt qua ſtatuitur, minor aduerſus pe- cuniam creditam reſtituatur: vult minorem reſti- tui: Altera vult filiumfamilias ex mutuo non tene- ri. Hæc non ſunt inter ſe natura ſua pugnantia, ve- rùm ſpecies accidit, in qua euentu collidunt, vt Hermogenianus ait libro primo KRhetor. Minor vi- gintiquinque annis filiofamilias mutuum dedit: quæritur an filiusfamil. ſit reſtituendus: an verò beneficium ætatis, ſeu Senatuſconſulti Macedo- niani ceſſabit? Nos Ciceronis conſilium ſeque- mur, libro ſecundo de Inuent. Videndum eſt vtra lex ad maiores& vtiliores res pertineat, vnam ne- ceſſe eſt alteri cedere, vtiliori nempe minus vtilem: idꝗue Iureconſultus hoc in loco ſpectaſſe videtur. Haud dubij iuris eſt maiorem eſſe fauorem ex par- te minoris, quàm ex parte filiifamilias: Senatuſcon- ſultum enim Macedonianum in fauorem filiifami- lias non eſt latum, ſed in odium fœneratoris: po- tentius igitur eſt beneficium ætatis, quàm Senatu- conſulti Macedoniani, quod filiisfamilias compe- tit. Non abſimilis eſt quæſtio in I. ſi apud. 1z. hic. de muliere pro alio intercedente apud minorem, an reſtitutioni locus ſit: quæritur, mulieri enim pro alio intercedenti Senatuſconſulto Velleiano fuc- curritur, nec tenetur ex interceſsione. Neceſſe eſt hic vnam legem alteri cedere: an idem dicemus quod de filiofamilias? Non ſimpliciter, dicit Iu- riſconſultus, idem eſt dicendum, ſed cum exce- ptione, propterea quòd fauorabilior eſt cauſa mu- lieris, quàm filiifamilias, quæ quidem repetere po- teſt, quod ſoluit, filiusfamilias non poteſt, quod ſoluit exceptione Senatuſconſul. Macedoniani tu- tus, repetere. l. qui exceptionem. 40. ff. de condict. indeb. quippe quòd in gratiam filiorumfamilias fa- ctum non ſit, quia nuſlo fauore digni ſunt pater- nam ſubſtantiam dilapidantes, ſed in odium fœne- ratorum. At Senatuſconſultum Velleianum in gra tiam mulierum factum eſt, eò quòd ſi minor apud quem fideiuſsit mulier, aduerſus eam velit agere, exceptione ſummouebitur. Addit tamen exceptio- nem Caius„affirmans in dicta l. ſi apud. reſtituen- dam eſſe actionem aduerſus veterem debitorem, ſi mulier pro eo interceſſerit: nam actio in vete- rem debitorem transfertur. Ideõque mulier, ſi ad- uerſus Lam agatur propter illam interceſsionem, exceptione Senatuſconſulti Velleiani ſe tuebitur: ſed ita tamen ſi ſoluendo ſit vetus debitor, qui ſi ſoluendo non ſit, melior eſt cauſa minoris, quàm mulieris, quæ eo caſu Velleiani Senatuſconſulti auxilio non vtetur. Alia quædam conſideranda ſunt in cauſæ cognitione, de qua in l. in cauſæ.iz. in princ. hic: vtrum fideiuſſori quoque minoris ſit ſuccurrendum: ite m ſi minor ſit filiusfamilias an patri
doendetqu tponietgo el dummodo mi-
peral vtilttate
raawtem ſolu don, guinom n qpenus Momur min
Fende Atqu
ercharorun r xob ean nt wumaduen onundot Ka dutur, vte Anatte mir r trerlarij Uaalſt min n nüoor in in wbratio emyrorgreti luctaguir beugeier ula fde inco nwiu qllcguld ſud eenaalbe dulletdangr dMod a0 wandt n au N e deti mütao,,
4 minote eſt all locuplei næc Verba

ontene. ntia, ve⸗ unt, nt mnor vi- — dedit: in vero lacedo- b ſeque- eſt vtra am he- etilem. detur. xpar- Acon- itami- ts: po⸗ Senaxtu- compe- 2. hic. de eem, an im plo no fuc- ceſſe eſt licemus gicit lu⸗ n exce-
uſa mu-
etere po- t, quod niani tu- conqdict. nilias fa-
nt patelk-
m fœne- m in gla not apu Nit agere, exceptlo⸗ reſtituel- gebitoremn lo in ſer
In Tit. II II. de Mimorib xxv. annis. 115
roſit reſtitutio? Verùm de vtraque quæſtione fuo loco diſſeremus, nempe ſub titulis Codicis Iuſtiniani ad hanc rem pertinentibus, Oſ- ue ordine, poſt compendiariam edicti interpreta- tionem, explicabimus. Ait Prætor, animaduertam&c.
patri quoque p
Is verbis ſignificat Prætor ſe reſtituturum, ſi
iuſta eſſe cauſa videbitur, quia ex hoc edicto beneficium reſtitutionis oritur, de qua ratione re- ſtituendi nunc videndum eſt: cùm minor reſti- tuitur, omnia in eum ſtatum in quo fuerunt an- tequam quid geſtum eſſet, reponuntur. L. quòd ſi minor. 24S·reſtitutio. hic. Breuiter quicquid ge- ſtum eſt cum minore, reſtituitur, perinde ac ſi ni- hil geſtum eſſet: ac etiam quicquid ex eo ſecutum eſt..ſi ex cauſa. 9. hic.vtpote, minor damnatus eſt ſententia Præſidis,& ex cauſa iudicati capta ſunt cius pignora atque diſtracta, poſtea minor reſtitu- tus eſt, quæritur an in pretium& cauſam pigno- rum diſtractorum reſtituatur. Hæc quæſtio ex eo dependet, quod dicitur omnia in priſtinum ſtatum reponi:ergo etiam pignora, quamuis ſint diſtracta, dummodò minoris interſit, reſtituuntur: quia ſem- per ad vtilitatem minoris reſpici debet. De pecu-
nia autem ſolurta iudicati cauſa, nihil eſt dubitan-
dum, quin omnia in priſtinum ſtatum reſtituan- tur, quatenus id æquitas exigit, vt nullo damno afficiatur minor:ad quem ſcopum omnia ſunt re- ferenda. Atque ideo Prætor non aſſerit ſimpliciter ſe reſtitururum, verùm hoc cognitioni ſuæ reſer-
uat: ac ob eam rem dixit Vlpianus, Vti quæque res
erit animaduertam. Omnia igitur in priſtinum re-
ponuntur ſtatum. Ita autem quod geſtum eſt, re-
ſtituitur, vt etiam hinc inde quod geſtum eſt, non ex parte minoris duntaxat, verumeriam ex par- te aduerfarij qui cum eo contraxit, reſcindatur. l.quòd ſi minor. 24.§. reſtitutio.hic. Exempli gra- tia, minor in vendendo fundo circunſcriptus eſt, ita reſtitutio fiet, vt minor fundum recipiat,& emptor pretium, quod numerauit minori. idque ſuadet æquitas ne minor cum alterius detrimento locupletior fiat, quod iure vetitum eſt L.nam hoc natura. ff.de condict. indeb. igitur minor recepto fundo pretium reddere cogitur. Admonui ſupra quicquid ſub hoc titulo de reſtitutione ttactatur, ſemper ad bonum,& æquum referri, ne minor cir-
cunfſcribatur. Ideo cum ait Paulus pretium reddi
oportere, addit hic exceptionem: nam plerunque non ſit minor locupletior,&ſi pretium non red- dat, vt ſi quis minori conſumpturo pretium de- derit:& fit hoc ſæpius, inquit Iureconſultus, in mutuo, quàm in venditione. Deinde ſi quis emit à minore,& conſtituit pretium ſoluere, videndum eſt, an pupillus illud pretium receperit,& ex eo locupletior ſit factus: ſic enim intelligenda ſunt hæc verba. Atramen ſunt qui putant cogi mino- rem reddere pretium, erſi non ſit ex venditione locupletior factus,& vidẽdum eſſe, an ſciuerit em- ptor minorem conſumpturum pecuniam, quia tunc reſtituetur, quamuis pretium non reddiderit. Mihi nihilominus videtur, vt ex aliis locis facilè colligitur, nunquam pretium reſtitui, niſi mino- rem locupletiorem eſſe factum ex pretio appareat.
Lait prætor. 7.§. planè. d. L. quòd ſi minor.§. reſtitu- tio. hic.& l.tutor decedens. ſub fin. ff. de liber. lega.
Nönulli inter eum qui pecuniam minori ſoluit,& eum qui minori aliquid aliud quàm pecuniã ſol- uit, vel ſpõte, vel ipſo pupillo inſtante, differen tiam conſtituunt: ſed inquit Vlpianus videndum eſſe, an aliquid ad minorem peruenerit, nec perierit per imbecillitatem ætatis,& tunc demum reſtituere eum cogi pretium emprori exiſtimat. d.§. planè: eo- dem pertiner l. patri, quam excutiemus ſub tit. C. ſi aduerſ.credit. Ad hunc locum variæ quæſtiones, quas breuiter recitabimus, pertinent: vna l. in inte-
rum. 22. hic. cuius hæc eſt ſpecies: minor incon- fulta facilitate, hæreditatem adiit, legata teſtamen- to relicta ſoluit, ſeruos ſecundum teſtatoris volun-
tatem manumiſit: deinde reſtitutus eſt in integru:
alij verò delata eſt hæreditas„& ab eo, vt quod ex hereditate imminutum eſt, reddat, petitur: tamen hæc à minore non eſſe reſtituenda dicitur, eo quòd non eſt locupletior factus, nihilque ad eum perue- nit, ac ideo cogendus non eſt onera hæreditaria ſubire. Quemadmodum ait, per contrarium ſi cu- rator ſit bonis datus, qui bona diſtraheret, quia for- tè hæreditatem, propter conditionem aliquam, non adibat,& minor cùm poſtea reſtitutus fuerit, hæreditatem repudiaret, non ſunt reuocanda quæ
interim geſta ſunt. Similis eſt locus Papiniani in—.
ſ mulier. z1. hic. dicentis, minore reſtituro aduerſus hæreditatis aditionem, libertates datas,& ſolutio- nes creditoribus factas non reſcindi. Idem eſt de co, qui cum hæres eſſet, legata ante reſtitutionem ſoluit, deinde reſtitutus eſt, rata eſt ſolutio. Alia eſt quæſtio in l. cum minor. 28. hic. Minor egit actione tutelæ aduerſus tutorem, actus ſui ratio- nem reddi petit, victus eſt: tutor quoque actione contraria egit, victus eſt hic tutor: minor eſt aduer- ſus priorem ſententiam reſtitutus:queritur an con- trarium iudicium tutori ſit reſtituendum?& vide- tur reſtituendum. arg. l. quòd ſi minor.§. reſtitutio. 24. hic. vide Anto. Auguſt. lib.-emendat c. 8. Atta- men Celſus inquit contrarium tutelæ iudicium tutori non eſſe reſtituendum. d. l.cum minor. 28. hic. Quod quidem fit, eò quòd res ſunt ſeparatæ, nec aliquid habent commune. In alils exemplis, cum minor vendidit,& recepit pretium, coniun- aa ſunt, nempe reſtitutio fundi,& reſtitutio pretij, nec ſeparari poſſunt: minor fundum venditum petit, emptor contra fundi pretium, in hac reſti- tutione vtriuſque ratio habetur tam maioris, quàm
minoris. Huc etiam pertinet Modeſtini ſententia
inquientis in Letiã ſi patre.§.I. 29 hic.& vtraq; lex
eſt coniungenda. Pupillus ex cauſa curationis dã-
natus eſt, petebatur fundus, ab eo victus eſt: victus eſt etiam pupillus in altero iudicio de domo,&
vult reſtitui aduerſus ſententiam, ſcilicet ad do-
mum conſequendam quoad rem alteram in qua vicit non reſtituitur: vult tamen aduerſarius, vt aut omnino ſententiæ ſtetur, aut omnino reſcindatur. Verùm lureconſultus ait, nullam hic aduerſarij ra- tionem haberi, quia ſunt ſeparata; ac ſemper vi- dendum eſſe an ea, de quibus agitur, cohæreant. Et quia videbatur in cæteris litis ſpeciebus releuata
fuiſſe, id eſt, abſolutus fuerat à iudice in cæteris litis
ſpeciebus. Alia quæſtio eſt in l. ſi iudex. 41. hic. cum b 4

116
udex ita pronuncla- de fundo vendito ageretur, iudex ita 85 dua. uit, reſcindendam venditionem, minon Adis, dium venditum recipere debere, ea SS. Lnopäon ri pretium reddat. Videbat cnim iudex pra
ſſe minorem ex pretio ad emptorem perueniſſe„R&
iudicatam,, reſti- letiorem. Poſt rem iudi dcdun lonun tuit, quoniam ſe
tutionis impetrate minorem pœnitu adian rædium conſecuturum nullo pretio re p
rabat: iudicatum erat pretium keodendum„ lieene⸗ qui ſententiam non curat, ſed aduer zios e n Sd. gere vult ad pretium reddendum: quæri man de⸗ nor inuitus ei prerium reddere cogaturs 4 2 lis eſt dubitatio, propterea quòd per con-ue tiam ius quæſitum eſt aduerſario per hanc enten- tiam: attamen Iulia. affirmat in d.l.ſi iudex. mino- ti licere ſententiæ renunciare, nec cogendum eſſe
retium reddere, eò quòd in eius fauorem ſenten- tia lata eſt ſecundum reſtitutionem,& quòd eo remedio emptor vti non potuiſſet, niſi minor re- ſtiturionem impetraſſet. Hinc generaliter dicen- dum eſt, notandumque: quando ſententia prin- cipaliter ſecundum aliquem lata eſt,&ſi alteri ex ea ſententia per conſequentiam ius ſit quæſitum, ea tamen non cogitur vti,
Vtilem&c. Ma quidem iure aduerſus emptorem pre-
tium petentem minor ſe tueri non poteſt,
ſed exceptionem vtilem habet, quia vnicuique li- cet ea contemnere, quæ pro ſe introducta ſunt. d.l. ſi ludex. l. hic. l. ſi quis in conſcribendo. de epiſco. & cler.& l. ſi quis in cõſcribendo. de pact. C. atque in candem cauſam, in qua vult minor manere, re- ſtituitur: emptor enim pretium petere non potuiſ- ſet, niſi minor reſtitutionem imploraſſet. His alia quæſtio addenda eſt. in l. tutor. 47.§. curaror. hic. Curator quorundam adoleſcentum cum eis præ- dia habebat communia, quæ vendidit, non ſuam duntaxat partem, verùm etiam corum adoleſcen- tum, quorum curator erat: adoleſcentes, eò quòd circunuenti fucrant in venditione, reſtituti ſunt: quæritur, an in totum ſit reſcindenda venditio, an Pro parte? Reſpondit Scæuola, eatenus reſcindi venditionem, quatenus prædia adoleſcentum alie- nata fuëre. Addit hanc exceptionem, niſi fortè ma- lit emptor à toto diſcedere contractu„quòd dicat ſe nullo pretio pro parte emere prædia voluiſſe, quo caſu venditio in gratiam em ptoris omnino reſcindetur. Id enim æquitas ex qua,& ex Præto- ris cognitione ratio reſtitutionis dependet, exigit: ſiquidem Prætoris eſt æſtimare quatenus æquitate conueniat, vt quis reſtituatur: ac Iurecõſultus ani- mo perpendit, aliter abſque iniquitate iudicari non poſſe: nam durum eſt in communionem incidere inuitum. ſi non ſortem. 5. ſi centum. ff de condic. indeb.& in ea, vel ſocietate nemo com pellitur in- Ultus detinexi. L.vltim. C. commu. diuid. Naturale quippe vitium eſt negligi, quod communiter poſ ſidetur: vtque ſe nihil habere, qui non totum ha- beat, arbitretur: denique ſuam quoque partem cor- rumpi patiatur, dum inuidet alienæ. I. z.§. natura- le. C. quando& quib. quarta pars deb. Concord. in cap. I. in glo. in verbo, religio., extra ne ſede vacan. aliq. inno. ſub fin. Su perioribus hæc eſt non diſzi-
——.
Pranc. Duar eni Iuriſconl.
milis ſpecies: ſi euicta ſit res pro parte, eò quòd res alia ſoluta fuerit, venditor inolldum manet obli- gatus.l. ſi quis aliam. 46 fl. de ſolut. quia PIxlet ſü⸗ rra dicta, funt qui nullo pretio communionem vellent habere. Hic ergo receditur à toto contractu vitandæ iniquitatis cauſa, quamuis minoris inter- ſit, duntaxat à contractu pro parte recedi,& naſca- tur tantùm ex perſona duoru m hie contractus, pu- pilli ſcilicet,& curatoris: verum æquitatis ratio tan- ta habetur, vt etſi ſolùm ex duorum perſona naſ catur, tamen in totum reſcindatur ſi emptor id maluerit. Alia quæſtio eſt in Lvlt. hic. in qua pro- ponitur epiſtola Iun. ad Pomponium,& poſtea ſe- quitur reſponſio: Reſpondit,&c Pro explicatione huius loci ſciendum eſt, manifeſti iuris eſſe mino- rem, qui pro alio interceſsit, reſtitui. Lait Prætor. 7.§. non ſoluùm. l. minor. 48.hic. æquè ac ſi obliga- tionem alienam in ſe tranſtulerit. Deinde notan- dum eſt, cum minor reſtituitur aduerſus ſuam in- terceſsionem, actionem in veterem debitortẽ tranſ- ferri.l.ſi apud. 1z. hic. Exempli cauſa, cum quis cen- tum deberet, minor, qui pro eo interceſsit, vel obligationem in ſe tranſtulit animo nouandi, re- ſtituitur:& actio in veterem debitorem transfer- tur, perinde ac ſi non interceſsiſſet: ſicuti de mu- liere dicitur, vt ſi tecum eſſem contracturus, mu- lier interuenerit, vt cum ipſa potius contraham, videtur interceſsiſſe: quo caſu datur in te actio, quæ inſtituit magis, quàm reſtituit obligationem: vt perinde obligeris eodem genere obligationis, quo mulier eſt obligata: verbi gratia, ſi per ſtipu- lationem mulier,& tu quaſi ex ſtipulatu conue- nieris. l. quamuis.§. ſi cum eſſem. ff.ad ſenatuſcon. Vellcia. Sed quæritur, quomodo ſit actio reſtituen- da, an ſimpliciter reſtituenda ſit, an verò ita, vt fit in eo ſtatu, in quo fuit, cum minor pro alio inter- ceſsit: vtpote, minor vigintiquinque annis, pro co, qui temporaria actione tenebatur, puta iniu- riarum actione, interceſsit, ſupererant decem dies anni illius, qui præſcriptus eſt illi actioni: quo pa- cto minor in ſe actionem tranſtulit,& ob cam rem poſtea reſtituitur: an actio reſtituctur ita, vt annum habeat integrum ad agendum, an& in eadem cau- ſa in qua fuit cum intercederet?& ait, d. I. vlt. hic: Ego didici ex tempore in integrum reſtitutionis tantundem temporis præſtandum, quantùm ſu- pererat: deinde ſubiicit, Reſpondit,&c. ſequitur re- ſponſio Pauli ad epiſtolam: verius eſt vt in eadem cauſa, in qua fuit actio, cum tranſlata fuit in mi- norem, reſtituatur, vt decem dies tan tùm ſu perſint, qui ſupererant»cum minor eam actionem in ſo transferebat, nõ autem in integrum tempus actio- nis inſtituendæ reſtituetur. Vide cap. I. de reſtit. in integ. in Clement. Ratio quidem perſpicua eſt ex his quæ diximus, quia reſtiruenda ſunt omnia in priſtinum ſtatum ‚in quo erant antequam minor Captus eſſet. Hæc ſanè exempla, quænam ſit ratio reſtituendi, oſtendunt, eaque pertinent ad verba edicti„Vu quæque res erit animaduertam. Ex quibus verbis edicti alia quæſtio de magiſtratibus oritur: videlicet, apud duos magiſtratus poſtulanda ſit re- ſtitutio. Prætor ait ſe animaduerfurum. Vnde du- bitari poteſt, an Prætoris ſit duntaxat reſtitutio, eiũſque coguitio, an aliorum magiſtratuum. Iure- conſulti
igpsnne nis De arkimilas lohmlüs min mägoynum aaumt mde ſi ai lceniti, jantsnon fu tuumde hæc ſchonum edic ab gempla wilomfam dwnium:h unnrreta niondue glogle qui tlnpotetate den ſpanu lthumianit lumnerell. Wonouete ge Vetur. nam! faddr ntt dundgenm;
gadin

Ad Tit. XXIII. Cod. de Filiofam. min. 117
conſulti verba Prætoris ita ſunt interprerati, vt alij maxgiſttatus non excludantur nam qui merum,& mixtum imperium habẽt, in integrum etiam con- tra ſuam ſententiam poſſunt reſtituere, minor verò magiſtratus contra ſententiam minorum non re- ſtituetd. in cauſæ. z.§. vlt. Lpræfecti.77. lminor au- icm. 18. hic cum ſmilib. Sed huius loci proprius
eſt in Codice Iuſtinianeo titulus, vbi,& apud quem cognitio in integrum reſtitutionis agitanda ſit:
uo in loco plenè de hac re tractabimus. Sed iam Amu ordine interpretaturi ſingulos tit. Cod. ad hanc materiam in integrum Treſtitutionis pertinen- tes,& quoniam imprimis occurrit titulus de Kllo- familias minore, ab eo initium faciemus.
Tituli omnes qui ſequuntur, ſunt ex libro ſecundo Cod.
FRANCISCI DVARENIIVRECON
4 D TIT. XXILIII. LIB.
11. Cop. DE EIIL IO.
familias minore Commentarij.
= Norimis occurit hic ti- tulus, de filiofamilias mi- norc: nam primus ſatis iam explicatus fuit ex eo quod in edicto ſcriptum ſeſt de minore vigintiquin ſque annis. Sed exiſtit quę- ſtio, an ſit reſcindendum
— jquod cum minore vigin- tiquinque annis geſtum eſt,&ſi filiusfamilias ſit. De patrefamilias minore nulla eſt dubitatio. De filiofamilias minore probabilis eſt dubitatio: quia nihil proprium habet, ſed quicquid acquirit, patri acquirit: vnde ſi ei ſubuenitur, videtur patri quo- que ſubueniri, qui maior eſt: quod propoſitum prætoris non fuit, qui tantùm minorem voluit re- ſtitui:vnde hæc quæſtio pertinet ad explicationem verborum edict,,& hic in vtraque lege ſub hoc ti- tulo exempla proponuntur, ex quibus intelligi- mus filiumfamilias quoque, etſi minor ſit, eſſe re- ſtituendum: harum autem duarum conſtitutio- num interpretatio pendet ex 1.3.§. ſed vtrum. ff. de minorib. Quæſtio naſcitur ex eo quòd videtur pa-
tri quoque, qui maior eſt, ſuccurri, cum filius qui
eſt in poteſtate patris, in integrum reſtituitur. Sed tamen VlIpianus illo loco ait, ex his tantùm cau- ſis filumfamilias in integrum reſtitui in quibus ipſius intereſſe verſatur: puta ſi obligatus eſt. Nec nos mouere debet, quòd patri hac ratione ſuccurri videtur: nam filio ita poteſt ſuccurri, ne patri ſuc- curratur, vtitur ergo Iuriſconſ. diſtinctione. Ali-
quando enim iuſſu patris obligatur ſiliusfamilias,
aliquando ſine iuſſu patris: cùm iuſſu patris filiuſ- fam. contraxit,& ex eo contractu obligatur, actio- ne quod iuſſu tenetur pater: cum ſine cius iuſſu, tenetur vſque ad quantitatem peculij, ſed ſiue iuſ- ſerit pater, ſiue non iuſſerit, ſiue peculium habeat, ſiue non habcat filius, ſemper obligatur.filiusfam. iafrà de obligat.& act. vnde dicitur in l. ſi quis cum filiofam. de peculio, eum qui cum filio contraxe- rit, duos debitores habere, patrem& filium: pa- trem quatenus eſt in peculio, ſi ſine cius iuſſu con- traxit filius,& ipſum filium inſolidum. Videndum tamen primùm an iuſſu patris ſit obligatus filius: quia ſi iuſſu patris ſit obligarus,& aduerſus eum agatur, reſtituetur: ita tamen vt hoc auxilium pa- tri nihil proſit. Si verò contraxerit ſine iuſſu pa-
4
tris, tenetur pater actione de peculio, filius ex con- tractu in ſolidum: ſi tamen conueniatur filius, im- plorabit reſtitutionem. Sed ſi pater ipſe conuenia- tur, filius non impetrabit reſtitutionem. Maior ta- men quæſtio videtur in poſteriori ſpecie, quia filij videtur intereſſe peculium habere, vt patet ex l. de- poſitum.§. peculium. de pecul. quod quidem pecu- lium eſt puſilla pecunia, ſiue puſillum patrimo- nium quod pater filio dedit: hunc locum explica- uimus tit. de peculio,& l. frater à fratre, de condict. indebiti. Peculium eſt patris. l. quam Tuberonis.
infra de peculio, id eſt, pater poteſt ei adimere. Sed
tamen multum refert, an pater quid filio dederit in peculium,& ſeparauerit à reliqua ſubſtantia ſua: alioqui nihil opus eſſet de peculio diſpuratione. Igitur pater tenetur de peculio ex contractu filij, quia velut patrimonium eſt filij: ſi nihil aliud eſſet peculium quàm ſubſtantia patris, non teneretur pater. arg. tit. C. ne filius pro patre. Alius eſt etiam effectus peculij de quo hic. Nam peculium eius ex conſtitutione D. Claudij ſeparatur. Hic locus eſt inſi- gnis, nec ſimilis eſt in iure Ciuili de peculio. Bo- na patris ſunt confiſcata: filius petit ſeparari pecu-
lium, ne vindicetur fiſcoque applicetur: quæritur
quid iuris? Si dicamus habendam eſſe rationem peculij, quaſi in patrimonio ſit patris, vindicabi- tur à fiſco. Si dicamus eſſe in patrimonio filij, ſepa- rabitur, ne vindicetur à fiſco. Et Vlpianus ait ſe- parandum peculium à bonis patris, quaſi ſit in pa- trimonio filij, nec à fiſco eſſe vindicandum. No- tanda ergo diſtinctio quæ hic traditur, cum quæ- ritur an reſtitutio proſit patri. Difficultas incidit ex eo quod dicitur, ſi iuſſu patris contraxit, eum reſtitui poſſe: quæ naſcitur ex antinomia. L.cum mandatu.hic.& 1.3.§. ſed vtrum, quia hic ſi manda- tu patris filius res adminiſtrauit, non haber bene- ficium reſtitutionis. at d.§. ſed vtrum, inquit Iuriſ-
con. poſſe reſtitui filiumfamil in integrum, licet pater non reſtituatur. hæc videntur pugnantia: ſed diuerſa ſunt magis, quam pugnantia. nam Iuriſ
conſultus in I.z.§. fed vtrum. loquitur de filio qui- ſe obligauit nomine ſuo,& qui rem ſuam geſsit. iuſſu tamen patris:ſed l.cum mandatu. loquitur de filio qui rem alienam geſsit, non ſuo, ſed patris nomine,& tanquam patris mandatarius. Cum
igitur filius nomine patris adminiſtrat rem, non
habet beneficium reſtitutionis, non magis quàm
ſi ahe

“ „ =-“““
2 8 4 3*—* 23 4½ „ 8—— — 1.——=———— 4 5 8 ͤͤͤͤͤ 3.“— 5—— 4— 6——— —— 4 —*—— 1 9— 4— aeus 8 .„— A— 8 — eeee e n eeehe Bteree Se.—. — 2 4 8 8“ 3 4“—
———
118 ſ alterius nomine res ſi aliquid vendidiſſet do
eſlet in venditione, non
adminiſtraſſet: Verbi gratia, mini ſui nomine,& raptus ci ſuccurreretur:nam ma-
is domino, cuius res geſsit, quàm minori ſucone rererut. Diligenter igiturerbalcura maun 3ru pesfenda ſunt, nam 1.3.§. ſed vtrum.l. ogulturs 6 lid qui propriam rem geſsit iuſſu patris, at in 3 mandatu, flius adminiſtrat res patris; ipſius 8 2- tu,& apertè vna lex loquitur de iuſſu,altera c1u4. datu, inter quę magna vtique eſt differẽtia. 1. quo- juſſu. mandatum enim ſemper rei alienæ eſt,vr di- xi ti. de mandato. oportet rei alienæ mandatũ ſem- per eſſe, l.z. infrà mandati. Sed cum pater juber fi⸗ lium negotium contrahete, non nomine etus; ſe ſuo iubet, non mandat: poteſt enim fieri vt iubeat pater& conſulat filio ſed pater hoc caſu tenetur quod iuſſu: quia hoc viſum eſt equum prætori. Vi- dendum igitur eſt, an interſit minoris reſtitui. At cum procurator conſtitutus eſt minor, eius non in- tereſt reſtitui, ſed domini. Quoties autem intereſt minoris, fortè quia impendit de ſuo in ea admini- ſtratione, nec dominus eſt ſoluendo, poteſt reſtitui: nam ad hunc ſcopum omnia debemus referre,& hoc fuit prætoris propoſitum, vt minoribus proſit, non maioribus.
AD TIT. NXNXIIII. LIB. II. cop. DE EFIDEIVSSORI- BVS MINORV M.
IC locus eſt valde obſcurus& diffi- 444 Gcilis: nam magna eſt iuris varictas in hac diſputatione de fideiuſſoribus mi- nòôrum In quibuſdã locis dicitur non ſubueniri fideiuſſori. l..& 2. hic. l.in cauſæ. ff. de mi- nor. in aliis locis dicitur ſuccurri nõ tantum mino- ri, ſed& fideiuſſoribus eius, veluti in l. minof. ff. de procur.l.exceptiones. 5. vlt. de excep.& ſimilibus lo- cis. Sequenda eſt autem diſtinctio, quam nunc tra- diturus ſum pro explicatione totius huius rei:& imprimis dicendum eſt, ſi dolo malo ſit contractus initus, fideiuſſori quoque ſuccurri debere vt dicitur in l. z. hic. verùm ſi dolo malo apparuerit contradũ eſſe interpoſitum, ſuccurretur etiam fideiuſſori: vt ſicuti minor non cõdemnatur deceptus, ita nec cius fideiuſſor. Ratio ſumitur ex diuiſione excep- tionum, quæ eſt in l. exceptiones. f. de excep. nam ibi ait Iuriſcon. quaſdam exceptiones eſſe rei, alias perſonarum. Exceptiones quæ perſonæ coherẽèt, nõ egrediuntur perſonam, vt exceptio quam habet ſo- cius, vel maritus ne condemnentur in ſolidum, hec exceptio non datur fideiuſſori mariti vel ſocij. Sunt quædam exceptiones rei, quæ nõ propter fauorem perſonæ competunt, ſed propter rem: pſam: vt eſt exceptio doli, iuriſiurãdi, rei iudicatæ, pacti. Tracta- tur in cadẽ lege exceptio quæ datur minori circun- ſcripto, an ſit rei, an verò perſonæ. Si dolo ſit cir- cunſcriptus minor, exceptio rei eſt: nam exceptio doli competeret ei, etſi minor non eſſet is qui cir- cunſcriptus eſt, l.. de excep. Doli, quia cõpetit pro- Pter rem& propter genus cauſæ. Sed ſi in re ſit cir- cunſcriptus. ſinc dolo aduerſarij, puta lubrico etatis, datur ei exceptio: ſed ea exceptio cohæret perſone: non enim daretur alij qui minor nõ eſſet: quia ma-
Pranc. Duareni luriſconſ.
jor non reſtiruitur in integrum, ſi ſine dolo malo circunſcriptus ſit, ſed minor reſtituitur, propter mi. noris ætatis fauorem. Peceptus ſit in re. ſic enim le- endum eſt in d. 1excepriones. vt in Pandect. Flo- rent. in aliis libris corrupta eſt lectio. Adqducit lu- riſconſultus exemplum de mmore, dul ſi in re ſit circunſcriptus, id eſt, ſi res ipſa habeat circun ſcri ptionem ſine dolo aduerſarij(quia ſic eſt intelli- gendum) tunc beneficium non competit fideiuſ- ſori, nec egreditur minoris perſonam huic conſen- taneũ eſt quod dicitur in hac 12. Tũc enim exce- tio quæ cõpetit min ori, perſonalis eſt: ſed cũ realis eſt, ldeiuſſori quoque cõpetet, quia cõpeteret alij quoque, qui minor non eſſet. D uo igitur notanda ſunt. Primum ſuccurrendum vtrique,& minori & fideiuſſori, cùm dolo malo circunſcriptus eſt minor. Alterum cum eſt circunſcriptus in re tan- tgm ſine dolo aduerſarij, tunc ita ſuceurritur mi- nori,vt non ſubueniatur fideiuſſori eius. Hoc au- tem poſterius eſt accipiendum cum exceptione, niſi euidens æquitas ſuadeat etiam fideiuſſori ſub. ueniendum. Aequum aliquando eſt vt non tan- tùm minori, ſed& fideiuſſori eius ſuccurratur: qua de re euidens eſt diſtinctio VIpiani, in l.in cauſæ. iz. in princ. cum ait, In cauſæ cognitione verſatur, id eſt, judex debet animaduertere an æquitas ſuadeat. Vlpianus igitur ait, cauſæ cognitionem adhiben- dam, id eſt arbitrio Prætoris æſtimandum, quate- nus ſit reſtituendum quod cum minore geſtum eſt,& ad quas perſonas reſtitutio pertineat, an tan- tůùm ad minorem, an ad alias quoque perſonas quę pro eo obligatæ ſunt. Deinde addit, Itaque ſi cum ſcirem&c. Cum quidam vellet mecum contrahe- re, quem ſciebam minorem, nec tutum eſſe cum eo contrahere, petiui fideiuſſorem ſecuritatis cauſa, fideiuſſor eſt adhibitus, vt mihi magis eſſet cautũ, quàm ſi cum ſolo minore contraxiſſem: non eſt æquum ſubueniri fideiuſſori, cum actum eſt diſer- tè, vt fideiuſſor cautionis meæ cauſa ſe obligaret, cum reum principalẽ ſcirem minorem eſſe. Sed po-
tius ipſi erit deneganda, id eſt, deneganda ctiam erit
fideiuſſori actio aduerſus minorem. Nam alias fi- deiuſſor habet actionem mandati aduerſus eum pro quo ſoluit: ſed hic non habet, neque de eo eſt dubitatio: ſed tota quæſtio eſt, an fideiuſſori quo- que ſubueniatur. In ſumma&c. Certum eſt neutri teneri minorem actione ex contractu, neque credi- tori, neque fideiuſſori: id eſt, non habet creditor actionem ex contractu, nec fideiuſſor mandati, ſed hoc fiet cum damno alterius vel creditoris vel fi-
.. 74. deiuſſoris. Ideõque in cauſæ cognitione verſatur
vtri potius ſit ſuccurrendum. /n mandatore dicen- aum erit Mandator qui non ſim pliciter intercedit, ſed mandat vt negotium cum minore cõtrahatur, is verè intercedit:& ideo ei facilius denegatur re- ſtitutio quàm fideiuſſori, qui ſimpliciter tantum intercedit. An igitur ſit idem dicendum de eo qui vltro fideiuſsit, vt quis contraheret cum minore, qui aliàs non fuiſſet contracturus. Illud, inquam, perpendendum erit Prætori. hæc diſtinctio eſt ob- ſeruanda. Et ſimile eſt apud Paulum lib. 2. Senten- tiarum. tit. de minorib. Qui minori mandauit vt ne- Cotia ſua agat, ex eius perſona in integrum reſt tui
b nõ poteſt. Exemplum eſtl.ſi pupillus. ff. de acquiren.
hæredit.
Iackiulote c nohsGadia5 cerdorb ln q ti lacunli, quc lxacdum. l (acwritot al ſaucgprid püchecam noedgveritu dfdeuoloria h dccclotiat rüchallcu ralie dicim dagdorem n teur contr dogrteſtitut wrnilo i unrgatic hohlgnone fionb grer da ſdlent addant ohli chlone gre lamusinkegg Noptet aud dem aWem durmwätte gw edne (le ld ſoceurim lb obl gu

adeat. üden⸗ quar- gedom an dan- mas qus ie ſicun ntrahe- ſee cum Scauſa, cautũ, non eſt ſt diſer- ligaret e. Sedpo-
jam exrit
aliès fl⸗ ſus eum de eo eſt ori quo- ſt neutr ue credi- creditor dari ſed ris vel fi⸗
verlatut
ore dicen- utercedin ötrabarul,
In IIt. X X V. Oltutor vel curat. 119
hæredit. Pupillus abſtin uit ſe hæreditate, reſtitutus eſt in integrum„quia ſe miſcuerat heredicati„ ſuc- curritur ei,& etiam deiuſſoribus, inquit Scæuo- la, ſi fdeiuſſores dederit. Ratio eſt, quia in ca ſpe- cie id æquitas ſuadet nec eſt magna Sapeis elus contra quem reſtituitur. Sunt enim ere itores hæ- reditarij, qui habent actionem aduer us eos qui adituri ſunt hæreditatem: vnj de facilè in ea ſpecie
adductus eſt Iuriſconſultus, vt reſſ ponderet ſubue- niri etiam fideiuſſoribus, nõ tantum minoOtt. Cum hac diſtinctione accipienda eſt I. Marcellus. de fi. deiuſſorib.de qua multa dxi tit. de verbo. oblig.l. is cui i bonis. Admonui eandem legem ex eodem loco deſumptam. Vlpi enim interpretatus eſt edi- gum hoc de minorib. lib.. ad edictum. C oniun- genda igitur eſt l. Marcellus de ſideiuſſotib. cum d. Pin cauſæ. In eodem loco Vlpianus Marcelli ſen-
tentiam recitauerat, deinde ſuam adiecerat. Sic ac.
cipienda eſt l. ſi pupillus de arbit. vbi Gaius loqui-
tur ſatis generaliter, ſed id cum exceptione intel-
ligendum eſt quæ hic traditur. Non poteſt peti
œna à pupillo. Quando autem pœna peti poſsit
à fideiuſſore cognoſcendum eſt ex diſtinctione à
nobis tradita Sic eſt intelligenda l. minor. ff. de pro- curatorib. In qua dicitur minori& eius fideiuſſo- ri fuccurri, quod cum eadem diſtinctione eſt in telligendum. lraque aliquando fideiuſſori minoris ſuccurritur, aliquando minori tantùm, prout ratio ſeu æquitas id ſuadet, quam Prætoris eſt in hac co- pnitione examinare& ante oculos poſitam habe- re. Sed quæritur qui fieri poſsit vt conſiſtat obliga- tio fideiuſſoria ſine principali. Vulgare enim illud eſt, acceſſoriam obſigationem non conſiſtere ſine principali, lcum principalis. infra de reg iur.& ta- men hic dicimus reſtituto minore nihilominus fi- deiuſſorem manere obligatum: quod illi regulæ videtur contrarium. Sed reſpondendum eſt, cum minor reſtituitur, ea reſtitutione non tolli obliga- tionem ipſo iure: nullo enim Prætoris auxilio tol- litur obligatio ciuilis, ſicut videmus pacto conuen- to obligationem non tolli ipſo iure, ſed ope exce- ptionis. S. præterea. de obligat. inſti. Quamuis enim acta valeant per Prætoris tuitionem, tamen non tollunt obligationes, quæ valent ipſo iure; ſed ex- ceptione prætoria eliduntur. Sic videmus in l. Iu- lianus, infrà de condict. indebiti. dari exceptionem propter auctoritatem rerum iudicararũ: obligatio- nem autem per ſententiã ipſo iure non tolli. Ideo- que quod hic dicitur eſt conſentaneum illi regulæ, qua dicitur obligationem acceſſoriam non conſi- ſtere ſine principali. Reſtitutionis enim auxilio ſuccurritur minori, ſed interim remanet principa- lis obligatio. Sequitur, b
AD TIT. XXV. ILIP. II.
CO D. SI TVTOR VEI Cy- RATOR INTERVENERIT.
4
8 e minore pigintiquinque annis geſtum erit,
ad ri quæque res erit, animaduertam. Qui- bus verbis Prætor pollicetur reſtitutionem in in- tegrum, ſi quid cum minore vigintiquinque annis
geſtum ſit. De tutore& curatore non loquitur Prætor: vnde dubitare potuit, an quid referat, ſi tu- tor vel curator interueniant in negotio quod cum minore geritur, an nihil referat cum non inter- uenire. Ad hunc locum perrinet hic titulus Codi- cis,& animaduertendum eſt, ſi ſine tutore& cu- ratore geſtum quid ſit, cum minore, id nullum eſſe ipſo iure, ſecundum diſtinctionem l. ſi curatorem. ſuprà de reſtit. in integr. Nam quod ad adultum attinet diſtinguitur, an habeat curatorem, an non. S1 contraxerit curatorem habens ſine ſui curato-
ris authoritate, ipfd iure nullus eſt contractus, vt
non ſit opus reſtitutione: ſed ſi curatorem non ha- bet, quia vel non petiit ſibi dari curatorem, vel quia inuito nõ datur curator, ratum eſt negotium, ſi contraxit: ſed ſi læſus ſit, reſtituitur. Hac diſtin- ctione vtimur in adulto, qui exceſsit decimum- quartum annum: ſed in impubere nihil diſtingui- mus, quia nihil eſt ipſo iure quod cum eo geritur. Cum agitur de re iudicata, nihil diſtinguimus, an tutorem vel curatorem habeat minor qui condem- natus eſt: ſed ſi captus ſit eo iudicio, ſiue tutor aut curator interuenerit, ſiue non, ſimpliciter dicimus judicatum nullius eſſe momenti. l. acta.§.J. de re iu- dic. l.vltim. ſi aduerſus rem iudica. Sed quid ſi non ſine tutore geſtum eſt, ſed tutore vel curatore in- terueniente: De hac re loquitur hic titulus. Alia hic ſunt obſeruanda. Primùm quòd tutoris vel cu- ratoris interuentus non impedit reſtitutionem: vn- de Prætoris verba generaliter accipimus, Si minor captus eſſe proponatur, ſemper reſtituitur, ſiue tu- tor vel curator interuenerit, ſiue non. Hoc colligi- tur ex omnibus legibus huius tituli, quæ ſunt exẽ- pla eiuſdem rei. Addendum, etſi idem& pater& tutor ſit. Si legitimus tutor filip ſit ipſe pater, ple- runq; enim ſi,vt pater fiat tutor filij ſui legitimus, tit. de legi.tut. nihilominus filius minor reſtituitur. Probabilis fuit dubitatio de hoc caſu, quia videtur
paterna diligentia magis proſpectũ eſſe filio, quàm
alterius cuiuſcunque tutoris: ſed tamen dicitur in Letiam. in princ. ff. eod. reſtitutioni nihilominus lo- cum eſſe. Sed& ſi bona fide omnia geſſerit tutor vel curator,& nihil dolo admiſſum eſt, adhuc re. ſtitutio locum habet.l. tutor. ff.co. Exempli gratia: Tutor bona fide vrgẽtibus creditoribus rem quan- dam minoris vendidit, denuntiante tamen matre emptoribus. Ait Iuriſconſultus bonane fide geſſe- rit, an non, nihil ad rem pertinet: quia ſufficit mi- norem captum eſſe: non enim quærimus an dolo aduerſarij,vel tutoris captus ſit, quia facilitate æta- tis ſufficit eum captum eſſe. l.non omnia. 44.·cod. Simile eſt exemplum in l.verum. 6. ſciendum. cod. de quo alibi diximus. Præterea nihil refert, an in judicio, an extra iudicium aliquid geſtum ſit cum minorc, vt reſtituatur. l.z. hic. Quinimo nihil inter- eſt, an cum minore ipſo quid geſtum ſit, accedente tutoris auctoritate vel curatoris, an cum ipſo tu- tore vel curatore ſiue minore. Aliquando cum ip- ſo minore negotium geritur:& hoc vſitatum eſt, cum infans non eſt: quamuis adhuc adultus for- taſsis non ſit. Sed quod ad reſtitutionem nihil re- fert, an cum tutore vel curatore geſtum ſit aliquid, an ſine tutore vel curatore. l. etiam. ff eod. idem in I.vlcim. hic. Hoc igitur locum habet ſiue ipſe tutor vel

.— X Franc. Duareni Iuniconl. 120.. A. rurori ntracku d.* aucotl traxerit. ſiue ipſe minor, ritur enim pupillo actio: x tutoris contractu dire- 4oosco vel curator negotium contIaxE* d rece. to ſine vlla ceſsione:& nos intelligimus negotiũ A n inre de quo tamen potuit dubitar Aequc noc non Ganod geritur à tutore& curatore, quaſi à minore T s,Hn ptum eſſet: quia edictum loduicar 2e 4 d ſtum eſſe:non idem de procuratore dicimus. Sic 1 duuice cũ turore vel curatore geſtumn eſt, ſed de eo Tnol de ae mabete Cum quaritur dercſtitutonc an 8 Guuam cum ipſo minore: nam Taoiouen tutore ur ent Trenor dchean reſtitun ücimus. ſiue ſit cum tutoris u dub ratore geſtum oſt ſatis intel girur cum minofle uctoritate, ſiue ſine tutore contractu m. ſemper de- 9 jinote, geſtum eſſe. Inde ita interpretantur luriſconſulti auctorita 8 Une den deim diciimusu u anl mi dictum Prætoris generaliter vt ad tutorem, cura- bere eum reſtitui. Nõ autem ide Aeru quid mii 15 ineat. Hoctamen eſt intelligendum geſſerit procurator minoris, vt in d. cum manda- veumc
torèmque pertine.. 2 lli Sed ſi ſoluendo procurator nõ ſit, tunc demum 3 ewalet cum tutor vel curator contraxit nomine pupilli tu. Sed ſi ſoluendo p vraror ne ſit d di 8 ſui, vel minoris, non autem cùm nomine proprio, minotèem reſtitui dieeune 121 ur, 1 quæ- luu as unt vt ſi obligationem in perſonam ſuam tranſtulerit: ſtione igitur propoſita o ite 0, 5 or ve— am.u la tunc enim non tenetur minor, nec opus eſt reſtitu- tor interuenerit tria doeande* erimum eſt ex- npurun vüi uo 6 tione. l. 4. hic. quia nulla competit actio aduerſus peditum— ſcilicet non impediri re Itutlonem, etſi 1 hum. C.4 vncm minorem eo nomine, ſed tantùm tenetur curator interuenerit tutor vel curator. Secundum eſt, dari zudi- gmtch b vel tutor, perinde ac ſi neque tutor vel curator eſ actionem tutelæ, vel negotloru m geſtorum aduer- mückuße ſet. Idem de procuratore ſcriptum eſt l.procuratot ſus tutorem, vel curatorem, ſi interuemeri nrotye Kalsouun qui pro euictione. ſuprà de procuratorib. vt tenea- curator,& eius arguarur culpa. Sic vi et 19 iu- 6 luaan u ipſc in iis quæ ſuo nomine geſiit, non domi- dicium cõcurrere cum alia actione, quod in l.1.hic rriimanenn nus. Solet tamen his, quæ iam diximus minorem, not. Concurrit enim reſtitutio in integrum aduer- aubei arl; poſſe reſtitui, cum quo contractum eſt, quamuis ſas eum cum quo contractum eſt,& actio tutelæ urmatlnp ne tutoris, vel curatoris interuenerit authoritas, addi aduerſus tutorem vel curatorem, ſi minor læeſus ſit. fölcium, puta exceptio, reſtitutioni locum non eſſe, cum debitor Et ait Imperator vtilem eſſe plerunque actionem nautum dicn pecuniam minori ſoluit, tutoris interuentu, vel ſi- hanc tutelæ: quia deficit aliquando reſtitutionis be- ruoreminſtiue ne tutore, auctoritate tamen Prætoris. lait Pretor. neficium: nam conſtitutum eſt legitimum tempus, wbin utegrum. §.J ff. co. fancimus. C. de adminiſt. tuto. vbi dicitur intra quod ea reſtitutio peti debeat, ſcilicet qua- ſxrntague cuim ſecuras eſſe,& tutus is qui ſoluit pupillo, vel tutore driennium, vt poſtea dicemus, quo elapſo non po- 1 ageenila interueniente, vel iudicis auctoritate, ſine tutore. teſt reſtitui. Et tamen poteſt minor agere actione— Sed quomodo id ſit accipiendum docebimus in- tutelæ, cm actio tutelæ finiatur longiſsimo tan- undmeconke fra tit.ſi aduer. ſolutio. Obiicitur I.cum mandatu. tùm tempore: ſed hoc ita ſi culpa tutoris vel cu- cian ulles 25.ad fin. verſi. ſi autem. ff.eo. Minor procuratorem ratoris ſit æſus. Nam ſi captus ſit minor ſine cul- 1 ig dedit: procurator deceptus eſt in negotio contra- pa tutoris vel curatoris, poteſt quidem reſtitui, ſed n lnae hendo: quæritur an minor poſsit reſtitui? Actio- nõ habet actionem tutelæ. Eodem pertinet Letiam. a9 2 ˖ nem quidem habet aduerſus procuratorem: ſed an 3. ffl.de mino.& I. vlt. hic. Tertium quod hic obſer- dla* nihilominus poſsit reſtitui: Et Iuriſconſultus ait uandũ eſt, electionem minori eſſe intra legitimum 39 4 4 non poſſe fi à procuratore res ſeruari poſsit, aliàs, reſtitutionis tempus vtro auxilio malit vti, nec ele- 1 nnn ſi procurator ſoluendo non ſit, reſtitui. Et tamen ctione vnius ſibi præiudicabit. J.vltim. hic. Ecce mi- whi i dicimus, ſi vel tutor vel curator interuenerit, ni- nor culpa tutoris vel curatoris circunſcriptus eſt, a lel u hilominus reſtitui minorem, quamuis ei actio alia& cum videret ſe horum auxiliorum electionem ehn ä detur. Hæc videntur inter ſe pugnantia, ſed tamen habere, elegit actionẽ tutele: agit aduerſus tutorem, 4 uunchh 1 wibil feailueduam reſoncere 4* hie dici- vibilchue poteſt obtinere: ideoq; altero auxilio vult anpanad,
mandatu. ad procuratorem Dau ſa ha 9 4 Lunn„(Auarirur an poſoit, aAlt Imp. poſſe eum V
erla hæc eſſe cer- vtroque, nec electione vnius ſibi præiudicare. Sed
——
wum eſt, ſed diuerſitaris ratio eſt ſubobſcura. Hic hic oritur quæſtio& difficultas l. in cauſcæ. 16. in maxime mimadbertantoqaf dicunt nos gramma- princ. Barbari enim doctores& præſtigiatores hæc ticos Wire in e& faſcin ati preſtigiatorum ine- obiicere ſolent, Remediũ extraordinarium nõ po- Pand, go conſidero multum intereſſe inter tuto- teſt concurrere cũ ordinario: ergo nec actio tutelæ em iue curatorem, qui datur pupillo, ſiue adulto, cum reſtitutione in integrũ. Hę lunt illorũ argutie: Pprocuratorem, quauis vtrique adminiſtrationẽ nulli tamen ex magnificis illis doctorib 3 Bro habeant. Facile eſt obſeruare apud I octoribus, qui Bro. pud Iureconſultos, cardica tractant, hæc diſſoluere poſſunt, ſed dicunt quod geriturà tutore, vel curatore, multèfac ilius à r. Pollutlt, led dleung, — dũ eſſgi— curatore, multofac ilius à remedium ordinarium nunquam cum extraordi- 1cdre Bin 1 dlh inrclii quam credatur quodà nario concurrere, quod tamen eſt falſiſsimũ. Iuris Procuratore geitum eſt, à domino geſtũ eſſe. Er 13IlI. geſtü effe. Ergo auctores non fruſtra adi„. ditüni aior eſt a admonuerũt omnem diffini- mator eſt auctoritas tutoris& curatoris quàm pro. tionem eſſe periculoſam in iure:illi non poſſunt ſe
curatoris. Id vno exẽplo oſtẽdi p g. oteſt quod ſatisfa- extricare:& 1 .—„. 9 tam 4 8 cere poterit, ex lcũ qui.§. Julianus.& 5. ſeq. de con- quæ diximus ſi eu nibii ef facilius, his intellectis 12 proſit mai „....„„.. 2 t 1 X.— vplull Lina peoh aliis locis ſimilib. de quibus dixi in I. contractus nolla eſt cefr atidne in cault ve.ü eha minore,Prop ipulatio iſta.§. alteri. de verb. obli. Dixi.»Cellat reftitutio in integrum, 1,⁷⁄ν lor cum n;
obli. Diximus actio- cũ minor ipſo iu 1 2, popo- Um min r: re munitus ſit. R ſt perſpicua ²2* AMſa
nem non acquiri d-—— P t. Ratio eſt perſpicua 2⁹992 euunniczauß 1t ommo per procurarorem. Si ex his quæ adduximus. Cum enim reltirker ſi in muu ſac r nciplim Knta zdit oeuratotſc aliquid nomine meo integrũ ſtatum reſtituere: ineptũ eſſetin ſtatum pri nHiums wnretüui n0
7 I...— 3 L c 1.
mthi a gio maanaar lutur obligarlo. ſed datur ſtinũ& veterem reſtituere quod ſemper eun den aundilprode W vt cedat mihi acione e lele, aper eundem ſitam poſleſio Qnoquc 1 1.i detonen quæ- ſtatũ obtinuit, quod idẽ ius ipſum ciuile obtinuit: an nul aliud in tutore& curatore ece B Ertalnen plerunquc enim quod cũ minore cõtrahitur, nihil delm tat V onſtitutum. Acqui- valet, ideoq́; tunc ceſſat reſticutio in integrum, non rbme 3 13 8‿. 941 r. quòd ueuo⸗

mis be⸗ mpus, t qua- on po⸗ Wione mo nn. vel co- ſine cul. ditui ſed tletiam. c obler- ztimum nec ele⸗ Lcce mi⸗ otus eſt, Gionem cutofem, ilio vult eum vii care. Sed ſe. 16. in fores hæc n nõ po⸗ 10 tutelæ argutie: aui Bro. d dicunt, attaotdi- mü. lurs m diftivi- oſuot l intellec
71 aufe h⸗ „*„ 2 “ Iutmn„eVöp! xcre lt nnun wompli rerode obünole itor⸗ oih gumnn
100
Explicatio diximu geſt X.§. vltim. 1. vtetur, nam et preperan-
chm nde.
Ad Tit. XXVI. Si in comm. eademq; cauſa&c.
aliis ordinariis remediis reſti- patet ex L.in cauſæ.§. Pompo- de condictione ſine cauſa& reſtitutione cõcurrentibus. Condictio enim mino- ri dicitur competere,& tamen reſtituitur in inte- tum, ſed id locum habet cum id quod geſtum eſt cum minore, valer ipſo iure: etſi enim tunc Teſliha⸗ tur in integrũ minor propter æquitatèm⸗ kur 5 men etiam cõdictio ad repetendum quod dedit, etſi ipſo iure valet quod datum eſt, ſicut in reſtitutione s. Ergo etiam hoc loco vtroque remedio ſi remedium reſtitutionis implorare oſsit minor, cum culpa tutoris circunſcriptus eſt:ſi
quòd concurrat cum tutio in integrum, vt nius, ff. de minorib.
etamen contractus valebat, prodeſt etiã actio tutelæ, ltera non tollitur. Hæc diſtinctio no-
E vna electa, altera non t Cdiſtincti tanda eſt pro præſtigiatorum ſomniis. Hic alia dif-
ficultas occurrit, ex ſ.properãdum.§. vlt. C. de iudic. vbi ſi lis cum minore mota protracta fuerit vltra triẽnium, tutorum deſidia in pecuniaria cauſa, quo caſu lis perit, dari actionem eo nomine aduerſus tu- torem, ait Imp. nec tamen reſtitui minorem, niſi m ſubſidium, puta ſi ſoluendo non ſit tutor. Videtis concurſum hic non admitti, nec electionem habere minorem inſtituende actionis tutelæ, vel reſtitutio- nis in integrum. Sed hæc cũ exceptione ſunt intel- ligenda, quæ enim dicuntur in d.I. properandum.§. vlt. propter vtilitatem ita conſtituta ſunt, vt lites fi- niantur, ad quem ſcopum tota conſtiturio l. prope- randum, eſt conferanda,& vt fraudibus eorum oc- curratur qui lites immortales faciunt. Ideoq́; ſi cu- ratorum vel tutorum culpa lis vltra tempus legiti- mum protracta perierit, omne damnum ad tutores & curatores pertinet, nec datur reſtitutio in integtũ propter authoritatem iudiciorum,& litium mi- nuendarum,& finiendarũ cauſa. Et ſimile eſt quod diximus. l. arbitrio.. dolo. de dolo malo. Si dolo ali- cuius factũ eſt vt lis alicuius pereat, datur de dolo actio, non vt lis reſtituatur in integrum, ſed vt id quod intereſt ſoluatur. Atq; ita hæc ſunt intelligen- da, vt patet ex d. S. vlt. d. l.properandũ. C. de iudiciis.
AD IIT. XXVI. LIB. II. COD. 81 IN COMMVNI EBADEMOVE CAVSA IN INTEGRVM R E- ſtitutio poſtuletur.
Vaſlio hic tractatur ad edictũ etiam prę- H) 1 toris pertinens, quæ& ex eodem edicto
8 naſcitur. Prætor ait, Quod cum minore 29. annis geſtu erit, vti quæque res erit animad- uertam. Et ex hoc enim edicto naſcitur quæſtio ad interpretationem eiuſdem pertinens, Si quis com- munem cauſam habcat cum minore,& minor re- ſtitutionem poſtulet à Prætore, an ca reſtitutio proſit maiori communem cauſam habenti cum minore. Propter communionem quam habet ma- ior cum minore, videtur reſtitutioni locus nõ eſſe, & hanc ipſi maiori prodeſſe. Sed certum eſt maio- rem reſtitui non poſſe. Ideõque ait Imperator, ma- iori nihil prodeſſe reſtitutionem minoris. l.vui. hic. Quædam mulier minor tranſactionem fecit de re quam cum fratre communem habebar, ipſo fratre abſente, à ſorore, deinde frater comprobauit& ra- tum habuit quod geſtum fuit, quamuis non con-
121
traxiſſet, perin de habenda eſt ca tranſactio, ac ſi ipſe tranſegiſſer. nam qui ratam habet tranſactionem vel alienationem ab alio, eius nomine factam, is vi- detur alienarc. Illa mulier poſtea petiit reſtitui in integrum, quæritur an illa reſtiturio proſit fratri,
qui ratam habuit, cum maior 25. annis eſſet. Impe-
rator hic reſpondet non prodeſſe. Hoc reſcripto Diocletianus ſequutus eſt edictum Pretoris de mi- norib. quod edictũ ita interpretatus eſt, quaſi præ- tor polliceatur reſtitutionem de co quod cum mi- nore geſtum erit, non quod cum maiore. Hic inci-
dunt aliquæ difficultates. Primùm quod ait, fratres
ratum habuiſſe, quod geſtum fuit,& illam ratiha- bitionem his fratribus nocere. Mirum enim vide- tur quibuſdam quod hic dicitur, ratihabitione con- firmari quod ſine mandato geſtum eſt. Trãſegerat quidem ſoror, ſed fratres nec mandauerant, nec ra-
tam habuerant trãſactionem, niſi poſt vigintiquin-
que annos. Brocardici ita argumentantur, Ratum haberi nõ poteſt, quod noſtro nomine geſtum non
eſt: hic fratres dicuntur ratum habuiſſe quod illo-
rum nomine geſtum non fuit:igitur rabitabitio hic nulla eſſe potuit. Probant maiorem ex l. ſi pupilli. §. ſed ſi ego. ſuprà de nego. geſtis. Minorem autem diuinant, cum aiunt, hic nihil fuiſſe geſtum à ſoro- re nomine fratrũ. Nam nulla fit mentio huius rei, nomine fratrum negotium geſſerit ſoror, nêrne. His præſtigiis omnia ſolent inuoluere, nec intelli- gunt aliam eſſe rationẽ interpretandi leges& con- ſtitutiones generales, quàm Imperatorum reſcripta. Hoc autem caput, reſcriptũ eſt ab Imperatore. Li- bellus enim fuerat illi oblatus, cui reſpondendo
ſubſcripſit. Hoc igitur reſcriptũ fuit perſonale. Scio hæc reſcripta iam habere auctoritatem cõſtitutio-
nis,& legum: ſed tamen in ratione interpretandi multum differunt. In conſtitutionibus ponderamus omnia verba, in reſcriptis non ita: quia in libello for taſsis omnia plenius erant deſcripta. Reſcripta prin- cipum) olim non ita concipiebantur vt hodie, vbi
planè omnia deſcribuntur, ſed ſimilia erant expedi-
tionibus requeſtarum atque ſupplicationum in cu- ria Parlamenti. Igitur debemus intelligere hic ita fratrum conſenſum interueniſſe, vt rectè confirma- rint cõtractum à ſorore initum: de eo non fuit du- bitatum, nec etiam difficultas in co verſatur, an fra- tres ratum habere potuerint, nêcne, ſed in eo po- tius, an reſtitutio ſororis proſit fratribus, quibus ea res communis erat cum ſorore. Neque vſquequa- que verum eſt quod iſti dicunt, ratihabitionem fie- ri non poſſe eius quod noſtro nomine geſtum non fuit: cum plerunque ratihabitio noceat ei qui ra- tum habuit, quod ab initio in eius præiudicium fa- ctum fuit.l.ſi fundus.§.i. infrà de pignorib. Alia dif- ficultas eſt ex l. ſi communem. infrà quemad. ſeruit. amit. Ego& pupillus communem fundum habe- mus. IIli fundo ſeruitus debetur, quæ quidem ſer- uitus amittitur tempore non vtendo,, niſi pupillo debeatur: quia longiori tempore opus eſt in rebus
pupilli vſucapiendis. l. bonæ fidei. infrà de acquir.
rerum dominio. Si ambo non fuimus vſi tempo- re legitimo ea ſeruitute, pupillo quidem ſuccurri- tur, ſed an& mihi? Iauolenus ait dicta l. ſi commu- nem.& mihi& pupillo ſuccurri:& tamen hic dici- tur beneficium ætatis quod ſorori competit, fratri

122
maiori non poſſe patrocinari. otius quàm pugnantia, nam I.li commu⸗ at por de analis Jue non recipit diuſontha cepto vſufructu, lſtipulationes no diuic uädorn 4 de verbo.oblig. quo caſu vulgò receptu e propt 3 minorẽ maiori quod; ſuccurit, quia cauſa 1n ln u eſt,& ſic d. l.ſi communenm. intelligenda el Alu eſt cum loquùimur de re cmuni quæ diuiſionẽ 3 c& ſic hęc ſolutio facilis eſt. Alia difficul-
Sed hæc diſimilia
am l.ſi communem.
cipit, vt hi
C tas naſcitur ex I.l.& 2. C. ſi vnus ex plurib. appel.. ſi 2 qui ſeparatim.§.i. in
fra de appellat. Si vnus ex pluri- bus appellauerit, qui cõmunem cauſam habeant,& lata ſit ſentẽtia pro eo qui appellarit,& victoria ric⸗ qui appellauit, alteri prodeſt qui non appellauit. 1 enim vno appellante& vincente, eius victoria pro- deſt alteri non appellanti, cur non idem de reſtitu- tione dicemus? nõnne eſt eadẽ ratio appellationis & reſtitutionis? in d. l.z. C. ſi vnus ex plurib. apertè not. reſtitutionẽ ab appellatione differre: ſed ratio- nem diuerſitatis non docet Iuriſconſul. Magnifici doctores noſtri, qui ſubtiles volunt haberi, cũ nihil minus quàm ſubtiles ſint, oſtendunt hic ſe planè he- betes& ſtupidos eſſe. Dicam quod ſentio de ratio- ne diuerſitatis, ſed ante omnia animaduertendũ eſt uod in d. Ii ſi vnus ex plurib. dicitur, quõdque eſt expreſſum in d. l ſi quis ſeparatim.§.vlt. infra de ap- pel. Si vnus ex pluribus appellauit, qui vna ſentẽtia damnati ſunt, victoria vnius prodeſt alteri, ſcilicet ſi vna& cadem cauſa fuerit defenſionis. poteſt enim eſſe diuerſa cauſa defenſionis. Ergo non ait Iuricõſ. ſimpliciter prodeſſe victoriam vnius alteri ſed tunc demum ſi vna cademq́; cauſa ſit defenſionis. At ſi de reſtitutione loquaris, itemq; de appellatione, vi- debis diuerfam eſſe cauſam vtriuſque. Imprimis vnam& eandem cauſam intelligo, cum inter cau- ſam vnius& alterius nihil intereſt, niſi quòd vnus appellat, alter nõ, quamuis alter appellare potuiſſet. In reſtitutione idem non poteſt dici:vnus enim po teſt reſtitui, alter non. Hic igitur diſparitas eſt: quia minor quidem poteſt reſtitui, mator autem nequa- quam poteſt, etiam ſi vellet. Cum autem dicimus vnam eadèmq; cauſam eſſe vtriuſq; in appellatio-
5
ne, ita intelligimus, vt etſi vnus appellarn, alter nõ,
tamen potuerit alter appellare,& lic videtis magnã W
diſsimilitudinẽ inter appellatonem& reſtitutionẽ. Diſsimilitudmes rerum noſſe difficillimum eſt, au- ctore Platone. Hæc igitur videntur ſimilia eſſe, ſed non ſunt: nam vt ſimilia eſſent, dicendum eſſer, vt diximus, vtrunque poſſe reſtitui, etſi vnus tantùm petiiſſet reſtitui, alter non. ſicq́ue, vt opinor, idem ius ſeruandum eſſet quod in altero appellantium.
1NTLII.XXVII. I. I B. 1I. CO P. SIADVERSVS REM IVDICATAM
RESTITVTIO0 POSTVILETV R.
lc locus de re iudicata pertinet ad edictũ 65 3 Prrtonis, cuius verba ſunt in l.ait prætor. 174 auod omnia referẽda dixi quæcun- 4 que hic tractantur de reſtitutionibus. Ait ræt.—. 3. ¹
or. Quod ci minore geſtum eſſe dicetur, vti quæg res erit animaduertam. Cuim ait Præto t, geſtum eite dicetur probabiliter dubitari poterat, an id ad iudi-
catum quoque pertineat,& ſi iudicatum ſit contra
minoreman reltitui debeat. De contractibus nul
in iudiciis, vt ſiue actor ſit minor, ſiue reus in iudi-
la
Franc. Duareni luriſconſ.
eſt dubitatio: de iudicio probabilior fuit dubitatio, an reſtituatur ex hoc edicto minor in iudicio læſus & circunuentus, quia publicè intereſt res iudicatas non facilè reſcindi, cum ſtatus reipublicæ rebus iu- dicatis maximè cõtineatur, vt ait Cicero in oratio- ne pro Sylla. Sed lurecõſulti ita interpretantur ver- ba edicti, quaſi nihil referat, an in iudicio an extra iudicium quod cum minore geſtum eſſe dicatur, vt diximus in interpretatione verborum Geſtum eſſe gicetur. Et de iudiciis loquitur VIpianus in inter- pretatione lorum verborum I. ait prætor.§. ſed&
cio,& captus ſit, ei ſubueniatur. Ex edicto ergo pre- toris hoc annotandũ eſt,& veluti pro regula con- ſtituendum, minorem reſtitui poſſe aduerſus rem iudicatam. Sed duo ſunt neceſſaria ad hanc reſti- tutionem. Imprimis oportet minorem captum eſſe, vel circumſcriptum, alioqui non reſtituitur. Non enim ſufficit ætatem allegare, ſed eum circunſcri- ptum fuiſſe oportet. lxverum.5 ſciendum eſt autem. l.non omnia.& l. quòd ſi minor.§. I. ff. de minor. Exemplum circunſcriptionis eſt, ſi forte allegatio- nem aliquam omiſerit in iudicio, id eſt aliquas ex- ceptiones, dilatorias aut peremptorias. l. minor. 36. Allegationis verbum pertinet ad omnẽ exceptio- nem, ſiue dilatoriã, ſiue peremptoriam. Similis lo- cus eſt in l. minor autem. 18§.1. vt ſi quid quod pro cauſa faceret, omiſſum ſit in iudicio, reſtituatur mi nor. Et hæc obſeruare debent hi qui in foro ſunt verſaturi, vt ſciant quomodo diplomata ſint conci- pienda, vt inferatur captũ eſſe minorem, quia omi- ſerit exceptionem aliquam vel allegationem. Alte- rum neceſſarium ad hanc reſtiturionem eſt, quòd minor defenſus ſir in iudicio contra quod vult re- ſtitui. Nam ſi defenſus non ſit, ceſſat reſtitutio, quia ſententia ipſo iure nulla eſt, vt dicitur in l. pen. hic. Cum igitur ſententia lata eſſe dicitur aduerſus mi- norem, vidẽdum eſt, an ſit defenſus à tutore vel cu- ratore, quia ſi defenſus non ſit, reſtitutio non poteſt locũ habere, vt docui in l. in cauſæ. i. ff.de minorib. Cum enim ipſo iure non valet quod actum eſt, re- ſtitutio nõ habet locum: quia oportet aliquid acci- diſſe quod in priſtinum ſtatum ſit reponendum. Si- mile eſt quod dicitur in l. acta.§. vlt. infrà de re iu- dic. l. cõtra pupillum. eod. Diſtinctio autem de qua diximus in 1 3. C. de reſtitut. in integ. hic locũ non habet. Cũ enim loquimur de contractu inito cum minore, quærimus an is contractus valeat: quia vt reſtitutio habeat locum, videndum eſt, an habuerit curatorem, an non, vt ſi contraxerit ſine curatore, cum haberet curatorem, nullius momenti ſit quod geſtum eſt: ſi verò curaror ci datus non ſit, valeat quod cum minore geſtum eſt, ſed tamen reſtitua- tur. At in iudicio aliud eſt, nam ſi aduerſus mino- rem iudicatum ſit, ſimpliciter ipſo iure non valet iudicatũ, modò defenſus non fuerit, ſiue curatorem habuerit minor, ſiue non: quòd ſi defenſus fuerit, valet quidem ſententia i pſo iure, ſed tamen minot captus reſtituitur. Ratio diuerſitatis non eſt valde guu obſcura. Nam quoties ſententia fertur contra rece-—⁰ ptum ordinem iudiciorum, nõ valet. l.prolatam. C. orun 1 de ſenten.& interlocut. At hoc eſt neceſſariũ in ot cun dine iudiciario, vt ſi contra minorem agatur, ad, ni lan ſit eius tutor, vel curator. dicta l. acta. de re iudic.& valn- eſt tit.
aa Wernor urra
konair rsſekandan rrytekäntct rnibidem dic ogelſtutionem natum ſt tempu riss ditenus tt.
kut, Quiditunc
icswinor vel ſo nlännerec thihänm. mademäm ddicto ullann Rel Diarktanuslan ieunatvec ernaxen, moc delnodd tuto wiiteſnt cor zmraͤdam unnipupi geumlelicin Ailadcecon umdocur linmadan. ebzedi eli, dr coran can endans nit deopti dul dedſtor de nn pu ie Lintton chlus nomin

anc reſti. tum elle tur. Non jrcunſcri. eſtautem. de miasr. allegatio- lquas ex- unor. 36. ceptio- nilis lo- uos do aautmb. ſoro(ocd ſint cond- quia omr nem. Alte- teſt, qudd àd vult re- tutio,quia J pen hic. uerſus mi- ore vel cuͤ= non poteſt
e minotib.
um elb re⸗
iquid acci- endum di ra ge te iu⸗ tem de qua C locũ non.
In Tit. XX VII. lib. II. Cod. Si aduerſ. rem iudic.
eſt tit. C. lib.3. qui legit. perſonam ſtandi in iudicio hab. Minor non eſt perſona legitima, ex qua poſsit iudicium conſiſtere. Ideo mirũ non eſt ſi dicatur ſen tentiam nullã eſſe ipſo iure, ſi minor in iudicio nõ defendatur. Sed hodie in Gallia moribus noſtris ſen tẽtia ipſo iure valet,& opus eſt appellatione vel re- ſtiturione. Vulgò enim dicitur,viã nullitatis contra ſententiam locum non haberc. IIlis igitur duobus concurrentibus minor reſtituitur contra tem iudi- catam, ſed videndũ eſt, quomodo id accipiendum ſit. Multæ enim quæſtiones naſcuntur, tà citca per- ſonam minoris, quàm circa rationè& cauſam re- ſtitutionis. Nam circa rationem reſtituendi in inte- grum imprimis querimus, cum iudicium momen-
aaneum non ſit,& in iudicio factum dicatur, quic-
quid accidit ex quo lis conteſtata eſt, quid dicendũ ſit, ſi minor ſit tempore iudicij cœpti, maior tamen faus ſit tempore ſententiæ aduerſus eum latæ, an eum reſtituendũ eſſe dicamus aduerſus ſententiam.
uæſtio naſcitur ex verbis l.i. in qua ſatis oſtendit Imper. ſpectandum eſſe tempus iudicij accepti,vt ſi tempore ſententiæ maior ſit, reſtitui non poſsit. Et apertius idem dicitur in 1.3. ff. cod. vbi additur excc-
ptio, reſtiturionem quidem nõ competere, niſi pro-
tractum ſit tempus dolo aduerſarij. Sed de hoc ple-
nius dicemus tit.ſi maior factus&c. Inde etiã quæ-
ritur, Quid ſi tutor ipſe damnatus ſit ſententia iu- dicis,& minor velit reſtitui, an audiendus ſit. Quæ- ſtio naſcitur ex edicto Prætoris, Quod cum minore geſtum eſſe aicetur. His enim verbis oſtendit Prætor, ita demum edicto locum eſſe, ſi aduerſus minorem ſit iudicatum. Reſpõdet huic quæſtioni Imperator Diocletianus l. vlt. hic. vbinihil referre ait, an ſit iu- dicatum aduerſus minorẽ, an aduerſus tutorem vel curatorem, modò iudicatum ſit in cauſa minoris, id eſt,modò tutores vel curatores adulti, vel pupilli
nomine ſint condemnati, cùm dc re pupillorum ageretur. Nam quod cum tutore vel curatore geri-
tur nomine pupilli, vel adulti, cũ pupillo vel adulto
eſtum eſſe dicitur iuris interpretatione.l.eum qui. §. vlt. infrà de conſtit. pecu.& hoc intereſt inter tu- totem& procuratorem minoris, vt videri poteſt ex Lcùm mandatu. ff. de minor. datur igitur reſtitutio ex verbis edicti, cùm ſententia lata eſt aduerſus tu- torem vel curatorem, ſi nomine pupilli vel adulti condemnatus fuerit tutor, vel curator. Sed ſi tutor nomine proprio ſit condemnatus, aliud dicendum erit. l. ſi creditor. C. ſi tutor vel curat. Deinde id con firmatur alia ratione, quia tametſi in cauſa pupilli ſententia in tutorẽ& curatorẽ fertur, non aduerſus pupillũ ſicut de procuratore dicitur I.1. C. de ſent. & interloc. tamen executio fit aduerſus minorem, cuius nomine ſunt condemnati.. 4. de re iudic. Ea- dem ratione ſi aduerſus procuratorem ſit lata ſen- tentia, datur exccutio contra dominũ, niſi ipſe pro- œurator ſe liti obtulerit, inquit d. l. 4.id eſt, niſi vltro voluerit ſuſcipere litẽ alieno nomine, lleum qui. 46. de minorib. Qui ex ſua voluntate defendit, hoc eſt quod dicitur I. 4.de re iud. qui ſe liti obtulit. Cùm igitur aduerſus minorẽ lis moueretur, quidã ſe liti obtulit,& damnatus eſt:vult reſtitui: nõ reſtituetur, inquit Iuriſcõſultus, quia maior eſt. Nec minor ipſe reſtitueretur, ſi vellet, cùm eius nõ interſit, nec vllo afficiatuy damno ex co quòd damnatus eſt is qui ſe
2 2 123
liti pro eo obtulit. Alia quæſtio eſt,ſi lata ſit ſenten- tia aduerſus minorem pro patte in cauſa patrię po-
eum vindicaret,& filius ſit dãnatus, idemq; minor, quæritur an aduerſus patrem poſsit reſtitui,& an generaliter verba edicti accipiemus, vt in quacunq; re iudicatum ſit, reſtitutioni ſit locus, de quo potuit dubitari. Non enim eſt credendũ eum captum eſſe, qui negotium cum patre geſsit. Reſpondet quæ- ſtioni Imperator Gord. l.z. hic. Is qui prouinciam re- git, in impertienda cognitione ſuas partes ſecundum le- ges exhibebit. Quibus verbis ſignificat minorom te- ſtitui poſſe in integrum aduerſus patrem, qui dice- bat eum nõ eſſe emancipatum, filius contraà. Et has
partes attribuit Proconſuli prouinciæ, qui quamuis
non eſſet magiſtratus, nec iudicare ſoſeret, ſed iudi- cia dare, tamen de huiuſmodi cauſis cognoſcebat contra ordinem, tit. de extraord. cognit. Cùm igitur pater vindicabat filium ex iure Romano, erat co- gnitio cxtraordinaria Prætoris Romæ, Proconſulis verò in prouincia. Mentio huius extraordinarię co- gnitionis eſt ſub tit. de extraord cognit. Proconſul igitur eſt qui prouinciam regit. Meminit autem hic Procõſulis, quia hoc acciderat in prouincia, in qua eadem poteſtas erat Proconſulis, quæ erat Prætoris
Romæ: ideo mirum non eſt ſi de ea re Proconſul cogouerit. Quare hic nugatur Accurſius. Oppo- nitur l.vlt. C. qui& aduer. quos in integ reſtitu. In
hac cõſtitutione Imperator refert apud veteres du- bitatum fuiſſe, an filius contra pattẽ reſtitui poſsit:
& decidit reſtitui non poſſe: hic autem dicimus re-
ſtitui filium. Sed apparet ex verbis eius conſtitutio- nis, voluiſſe Iuſtinianũ derogare iuri antiquo, cum apud veteres dubitatum ait. Eſt enim illa conſtitu-
tio vna ex quinquaginta deciſionibus, quę ſunt edi-
tæ poſt repetitionẽ Codicis, nempe Coſs. Lampa-
dio& Oreſte. In hac autem pro Pondere, fortaſſe
melius legeretur Pudore. Poſterior veterum opinio robabilior fuit. Dicebant enim, videndum ex qua
cauſa petat filius reſtitui, vtrum dicat ſe eſſe dece- ptum, vel fraude patris captum, vt hoc caſu repella- tur à petitione reſtitutionis, an verò ſimplicitate ſua
captum, vt amittatur. hec enim opinio veri ſpeciem habet:& tamen ea reiicitur à Iuſtin iano, qui ſimpli-
teſtatis, cùm filius diceret ſe eſſe ſui iuris, pater autẽ
Quæ fuit
ratsio Fraæ- torts Roma,
eadem juit Procon ſulis in proum- cia.
Expeſatio l. 2 tt.q;xi&
aduerſus
4 15.
citer ait, denegãdam eſſe reſtitutionem Imp. tamen
in d. l. 2. videtur ſecutus eam ſententiam. Nam non,
ait reſtituendum eſſe minorem aduerſus parentes, ſed ait videndum à Præſide prouinciæ, an ſit iuſta cauſa reſtituendi, vt ſi filius obiiciat patri fraudem, non audiatur: ſi ſuam ſimplicitatem, audiatur. Sed vtcunque ſit, manifeſtiſsimum eſt ex Iuſtiniani no- ua conſtitutione, emendatum eſſe ius antiquum: nec ideo fatemur aliquid contrarium eſſe in libris noſtris, quia id dicimus de his, qui eodem tempore editi ſunt. Sed qui non norunt hiſtorias Romanas, has conſtitutiones non poſſunt ſecernere ab aliis. Alia quæſtio eſt, ſi damnatus ſit minor abſens in- dicta cauſa, vel per contumaciam, an ſit reſtituen- dus in integrum. hæc quæſtio naſcitur ex his quæ diximus, Quod cum minore vigintiquinque anni ge- ſtum eſſe dicetur. Cum minor lite accepta damnatus eſt, maximè ei verba pretoris conueniunt. Nam qui iudicium accipit, dicitur velut contrahere. I. 9. in fi. infrà de pecul. Sed cum non iudicium accipit, ſed 2

84
—„ 4 1 5 42 8. Franc. Duareni lurilconl.
abſens damnatur contumax indicta danſa a ho. teſt dici quicquam cum co geſtum elie Se re. confſulti noſtri eo vſq; producunt verba edie Pr toris, vt ad eum quoq́; bertinere velint u c 88 max abſens ſit con demnarusil. minor.& ‚jait 5 8 tor.§.vlt.ff de minorib. in quꝗ alt luriſcol erene. dicij pręſtari reſtaurationem omnis riati om mi bus ex iuſta cauſa. Eremodiciũ autem eſt, cum ſens condemnatur vt præſens, quia copiam ſui non
icitur quaſi εμη dmn; id eſt de-
facit in iudicio& d ſertum iudicium ob abſentiam& contumaciam.l.
properandũ. C. de iudic.& lcu m rrerbaruriniie folui. Sed hæc omitto, ne nimiũ videar cſie gram
maticus. Hie alia eſt quæſtio. Sẽtentia lata aduerlus
minorem abſentem,& veluti contumacem reſcin-
ditur per reſtitutionem in integrum. Hoc videtur
pugnare cum his quæ diximus: videlicet tune non
eſſe locum reſtitutioni quæ extraordinaria eſt, cͦm
ſententia ipſo iure n ulla eſt,l.contra pupillum. infrà
de re iudic. Contra minores enim edictum per- emptorium propoſitum, ipſo iure nullum eſt de
qua ratione procedendi aduerſus abſentes diximus
Lad peremptorium. infrà de iudic. Si ergo nullius momenti eſt aduerſus minorem edictum perem-
ptoriũ, quid opus eſt reſticutione? Sed hic animad- uertendum eſt, impetrari reſtitutionem, quòd de-
fenſus fuerit minor:nam tamerſi fuit abſens, potuit
vocati vel tutor, vel curator iudicium pro eo acci-
ere. non igitur poteſt dici indeſenſus condemna-
tus. Alia eſt quæſtio de minore, qui cõdemnatus eſt
à ſupremo magiſtratu à quo appellare non licet, an
poſsit reſtitui in integrũweluti ſi à præfecto præto-
rio ſit condẽnatus, vel is iudicauerit, qui vice Prin-
cipis fungitur, qui ſacer cognitor dicitur. Et certum
eſt minorem poſſe reſtitui. l.3. hic. Duo autẽ notan-
da ſunt ex hoc capite:vnum, aduerſus ſententiã eius
qui vice principis iudicauit reſtitutionẽ impetrari
oſſe propter beneficium ætatis: alterum, aduerſus
— ſentẽtiam reſtitui poſſe minorem, ſed reſtitu-
tionem à ſolo principe concedi poſſe. Simile eſt in
lpræfecti. ffde minor. Dubitandum igitur non eſt,
quin reſtitutio impetrari poſsit aduerſus horũ ma-
giſtratuum ſentẽtiam, quamuis hoc rarius fiat. Sed
cur admittitur potius contra Præfectorum Præto-
rio ſententias reſtitutio, quàm appellatio? Ratio ex-
tat in d.l. præfecti. quia is, inquit Hermogenianus,
qui appellat, conqueritur de iniquitate iudicantis:
at qui cupit reſtitui, petit veniam ſimplicitatis ſuæ,
vel aduerſarij fraudem allegat. Quo fit, vt hodie
74,„ aduerſus ſumma tribunalia à Principe impetretur
Heme re. reſtitutio& hoc vocamus literas in forma reque-
queſtæ cini- ſtæ ciuilis, qu ia ex cauſa legitima dantur, vt cũ mi-
42. nor quid omiſit in iudicio vel dolo, vel circumuẽ-
ennha ſjone aduerſar j. Nihil eſt frequentius apud nos,
„7 quamuis appellatio non admittatur. Hæc requeſta
ciuilis differt ab ea quã propoſitionem erroris vo-
camus. Erraſſe autem iudicẽ dicimus, errore facti,
non iuris: nam hoc turpe eſſet allegare, etſi verũ eſ-
Ratio reti- ſet. Alia eſt quæſtio, de ratione reſtituendi. Hæ om-
Tucnuts mt. Pr. quxſtiones ex eodẽ fonte manant: videlicet ex
— Iroris edicto aliæ enim ſpectant perſonã mino-
ris: aliæ cauſam reſtitutionis:alæ rationẽ reſtituen-
di. Reſtituitur ſta minor aduerſus rem iudicatam,
t res in priftinum ſtatum reponatur. ylt. ſuprà de
1. qf. anfia réſtriees reſtit. in integr.vbi traditur differentia reſtitutioni in integrũ inter minorem;& cum qal Keipublicæ caulſa abeſt Abſentes Reipublice cauſa reſtituuntur aduerſus rem iudicatã tantum ita vt᷑ ap pellare poſ. ſint, minor autem omnimodo reſtituitur. Eſt tamẽ caſus in quo reſtitutione impetrata, tätum permit- titur minori prouocare. J.ait prætor.§. pen. Minor
* 8 e H. damnatus eſt ſententia iudicis: nih il poteſt caufſari
propter quod reſtitui debeat. Nullam enim defen- ſionem omiſit:omnia geſsit in iudicio quæcunque prudẽs paterfamilias potuiſſet Debuit appellare in- tra decem dies, ſecundum nouecl. Iuſtiniani conſti- tutionem de appel non appellauit. Reſtitutio tan- tùm ita cõceditur, vt ei liceat appellare,& quod fa- cilitate ſua omiſit, recipere. Sufficiet eniin, eum ad. uerſus ſententiam appellare: quia nihil aliud omi-
ſit, quàm appellationem. Vnum exemplum eſt hu-
ius reſtitutionis in I. ſi ex cauſa.9 ff.de minor. ſenten-
tia lata eſt aduerſus minorẽ:diſtracta ſunt eius bona
in auctione: deinde reſtitutus eſt in integrum: quæ- ritur an pignora ſint reddenda, an pretium eorum? Et ait Iuriſconſul. videndum eſſe iudici, an mul; tum minoris interſit, corpora pignorum recupe-
rare:vt ſi grande damnum ſit, minorem carere cor- poribus, in eorum ius reſtituatur. Præterea notan- dum eſt, aliquando ſententiam reſcindi pro par-
te, quia pro parte tantùm minoris intereſt,& pto
parte tan tùm læſus eſt, L... hic. Species de qua alij hie
futiliter digladiantur eſt, Minor actione tutelæ con- tra tutorem experiebatur:lata eſt ſententia tantùm de ſorte, non de vſuris: quæritur an minor poſßiit reſtitut,& vſuras perere? ait Imper. reſtitui mino- rem in integrum, non ad petendas vſuras, ſed ſor- tem: ideõque vtitur his verbis: Minus ex tutelæ in dicio conſecuti, de ſuperfluo habere actionem, ita pote- ſtis,&c. Sed meminiſſe oportet diſtinctionis à no- bis traditæ, ex l. etiam.§.. ff. de minor. vbi diximus, ſi
ſeparata ſint capita ſententiæ,& reſtituatur minor
aduerſus vnum caput, in co capite tantùm reſtituit in quo læſus eſt, alia verò capita manere firma: quia idem in hac ſpecie dicitur. Quoties autem aliquid tale eſt, quod nõ recipit diuiſionem, aduerſus om- nia capita ſententiæ, reſtiturio locum habet: quod exemplis demonſtraui d. l. etiam.§. I. His quæſtio- nibus explicatur totus hic tractatus de reſtitutione minorum contra rem iudicatã. Sophiſtæ tamen ar- gumematur aduerſus hæc omnia quę hic diximus, dicuntꝗ; nos fruſtra hic diſputare, cum hodie locus
non ſit reſtitutioni aduerſus rem iudicatam. Sic
autem argumentantur: Reſtitutio ita locum habet, ſi aliud ordinarium auxilium non competit, I. in cauſæ. ff. de minor. At hic remedium ordinarium non deficit, quia minor poteſt appellare. Ergo in in integrum nõ poreſt reſtitui minor aduerſus rem iudicatam. Maiorem ſumunt ex dicta I.in cauſæ. eamque habent pro certiſsima lege, quæ tamen ad hoc probandum& ineptiſsima& falſiſsima eſt, vt ſupra diximus. Minorem ita probant, quòd licet minoril appellare, quia non currit ei tempus ad ap- pellandum, adeò vt non opus ſit reſtitutione, I.vlt. C.in quib. cauſis reſtit. in integ. cùm enim minori exceptio cõpetit, non poteſt ea excludi præſcriptio- ne. Hæc omnia ſunt, vt diximus, ineptiſsima& fal ſiſsima. nam cum dicũt reſtitutionem locum non
habere,
2eninot eumcleretirn niorrtlciai Afer deschdti ner:dfenödon Inradlerlus münelgad duinslub tit. unmtütcaht ii cherale e radgerſus mmeübeſt. Al lriktnendt namdm i vyne lmcau nia dlgeandh hoüu, ſ Geccdo atori dormea nfe ttanlocum h dernquamuis Ryedijrendi uum eun dcnawle Mama torbaend nor i inte priſtinumſ ſit ira dium care ſed ſin

Lcungque dllate m. ul conſti. tutio tan. Auodfa- veumad. Uiud omi⸗ im eſt hu. or ſenten⸗ eius bona Tum qux- im eorum anl mul. m kecupe. acre cor. a notan- pto pat- 1 k, Cpto.
m lſe atCle con. ia unm not pobil titui mino. 3g, ſed ſot- x tutele u- m ita pote- lonis à n0- diximus ſ
atur minot
im reſtttuit firmæquia em aliquid duerſus om- abet: quo lis quæſto- reſtitutionę r tamen al⸗ c diximus odie locu,
In Tit. XX VIII. lib. II. Cod. Si aduerſus vendit.
haberc, vybi poteſt competere aliud auxilium, meræ ſunt nugæ:& in d.liin cauſæ. diximus id aliter acci- piendum: Imò& reſtitutionem in integrum con- currere cum aliis auxiliis, vt dicta 1. in cauſæ. cum actione tutelæ, cum condictione indebiti. Equidem giximus cum contractus ipſo iure non valet tunc ceſſare reſtitutionem:& hanc eſſe ſententiam d. l. in cauſæ. Quomodo enim poſſet reſtitui quod muta- tum non eſt, quõdq; in ſuo ſtatu permanſit? At hic aliquid mutatum eſt, nec eſt ipſo iure nullum quod eſtum eſt. ſententia enim lata contra minorem de- Eenſum valet ipſo iure. Valcant igitur Brocardici cum Brocard's. Deinde vberior eſt reſtitutio, quàm appellatio magis enim ſuccurritur minoribus per reſtitutionem quàm per appellationem: vnde fauo- re minorum permittitur eis reſtitutio, cum tamen
X
maioribus permittatur tantüm appellatio, l.vlt. ff. de reſtit. in integ. b b 1IN TIT. XXVII I. LI B. 11. C O D. SI ADVERSVS VvEINDITIONEM. Is verbis edicti Prætorij de minorib. Quod NLeſtum eſſé dicetur, vt antè diximus, Pretor omnem contractum complectitur: itaq; ſi — minor captus ſit in venditione, certũ eſt, cum eſſe reſtituendũ: ideõq; Vlpianus in interpre- ratione edtcti, l. ait Prætor. fl. de minorib. exemplum adfert de venditione. Ergo edictum prætoris perti- net ad venditionem, ſicut ad ceteros contractus,& minor aduerſus venditionem feſtituitur. quod ta- men intelligendum eſt duobus concurrentibus, vt diæimus ſub tit. de reſtit. aduerſus rẽ judic. Primum vt minor ſit captus Nam nunquam alias reſtituitur: idq́; generale eſt in omnibus reſtitutionibus. l.2 hic. ergo aduerſus fraudulentas véditiones minor reſti- tuendus eſt. Alterum eſt quòd vẽditio teneat: nam ſi nulla ſit venditio, ceſſat hoc remedium reſtitutio- nis. cum enim ipſo iure ſit munitus, non eget reſti- tutione, l.in cauſæ. 2. Huc pertinet l. ſi res. 49. ff. de mino. Aliquando contractus venditionis nullus eſt ipſo iure, vt ſi venditum ſit prædium minoris ſine decreto prætoris, vel ſine tutoris vel curatoris au- Ktoritate, l.. infrà de rebus eorum qui ſub tute. quod etiam locum habet, ſi prædium vrbanũ venditum fuerit: quamuis veteri iure non prohiberetur vrba- ni prædij venditio. l.lex quæ tut. C. de admin. tut. Aliarum rerum ſine decreto permittitur venditio, ſcilicet quæ ſeruari nõ poſſunt. d. l. lex quæ tutores. Ponamus ergo prædium venditũ ſine decreto præ- toris: venditio nulla eſt ipſo iure,& fruſtra petit mi- nor in integrum reſtitui: quoniam nihil eſt quod in priſtinum ſtatum reponi poſsit. Ideõq; ſi prædium ſit traditum ipſi emptori, minor illud poteſt vindi- care: ſed ſi interuenerit prætoris decretum,& diſtra- ctum ſit prædium cum cauſæ cognitione, venditio valet quidem ipſo iure: ſed tamen ſi læſus ſit in ea minor, reſtituetur. Nam decretum prætoris nõ im- pedit reſtitutionẽ, ſi minor fuerit captus. Sunt igi- tur res, quas lex non prohibet diſtrahere: ſunt& aliæ quas prohibet alienare niſi cauſa cognita. Si- milc eſt in l.tutor. 47. in princ. ff. de minor. Tutor iuſta de cauſa,& vtgẽtibus creditoribus pupilli ven didit res eiuſdem, ſine dolo, ſine fraude: quæritur an
Vyverior eſt reſtiutio, quam ap- pellatio.
12 5 poſsit pupillus reſtitui. Ait Scæuola, poſſe, cognita cauſa. Nihil enim refert an fraus tutoris arguatur, an non: quia ſufficit minorẽ captum eſſe, etli fuerit diſtracta res ſeruatis ſolennibus. I. magis puto. infra de rebus corum. Simile etiam eſt in l. ait Prætor.§. quæſirum. f.i de minor. Iſta diſtinctio apertius tradi- tur in l. ſi quidem. C. de prediis minor. Sine decreto prædium eſt venditum, contractus nullus eſt ipſo iure:ſed ſi decretũ interuenerit in diſtractione, tunc debet minor probare ſe captũ fuiſſe in venditione, vt poſsit reſtitui. Ex hoc autem cõcractu venditio- nis quomodo ſit reſtitutio facienda, docuimus ad l. quod ſi minor.§. reſtitutio. ff.ide minor. vbi diximus
reddẽdum eſſe pretium em ptori, ſi ex eo ſit minor
locupletior factus. Idẽ dicitur I. ait prætor. Quæſtio etiam hęc à nobis tractata eſt in d. l. tutor. 5. curator. Cum ergo de ca re ſatis diſputatũ ſit, repetitio eſ- ſet moleſta. Hæc autem reſtitutio ceſſat, cum ven- ditio fuit iureiurando confirmata. I.. hic, id eſt, ſi minor iureiurando corporaliter præſtito confirma- uerit venditionem. Quod igitur dictum eſt reſti- tuendum minorem aduerſus venditionem ſui præ- dij intelligendum eſt cum hac exceptione, niſi ven ditio cõfirmata ſit iureiurãdo corporaliter preſtito. Corporaliter iuſiurandum præſtitum dicitur, cum quis ſacra Euangelia tangens manu, iurat, vt expli- catur Nouel. Iuſtiniani 8. vbi traditur formula iu- riſiurandi, quæ exigitur à magiſtratibus: maior eſt vis in politiis huius iuriſiurãdi, quaàm ſi quis tãum verbo ſimpliciter iurauerit, propter cerimoniam ſcilicet,& magis ſerium exiſtimatur. Similis locus eſt de hoc iureiurando. I. ſi alterius. C. ſi minor ſe maiO. dixer. Videtur hoc maioris perfidiæ eſſe, cùm quis non tantùm ſimpliciter ſermone, ſed& actu corporali teſtem vocat Deum ipſum.Sed huic ſen- tentiæ aduerſari videtur, l. non eſt dubium. C. de legib. vbi ait Imper. quoties contra leges quid agi- tur, nullius momenti iſud eſſe, etſi lex non infirmet quod geſtum eſt: quia ſufficit lege prohibente fa- Ktum quod adeò verum eſt, vt neque iureiurando, neque ſtipulatione confirmetur. Et tamen hic vide- mus contractum cum minore initum, confirmari iureiurando. Sed reſponderi poteſt, reſcriptum Ale- xandri, quod extat in d. 1..I. intelligi de contractu, qui valet ipſo iure, contra quem tamen minor poſ- ſet reſtitui in integrum, ſi iuſiurandum non eſſet præſtitum: non autẽ de contractu qui non valet ip- ſo iure. Sic eſt accipiẽdus hic locus, vt cõueniat ſub- iectæ materiæ Loquitur Imper. de reſtitutione quæ tunc demum locum habet, quoties contractus ipſo jurc valet: veluti ſi vendita res eſt, quæ erat peritura tempore, l. lex quæ tutores. C. de admin. tuto. vel ſi acceſsit prætoris decretum, ita vt venditio rei im- mobilis valeat. Aduerſus has venditiones, ſi ſe læ- ſum oſtendat minor, reſtitui poteſt. Ait nihilomi- nus Imper. reſtituendum non eſſe minorem pro- pter iuſiurandum, quod ab eo præſtitum eſt. Loqui- tur ergo hæc lex de venditione quæ valet ipſo iure. At dict. l.non dubium. quæ opponitur huic, loqui- tur de contractu qui ipſo iure nullus eſt, tanquam factus cõtra legẽ:cui vt perfectus habeatur, non po- teſt iuſiurandum accedere. Rurſus obiicitur l. ſi ex falſis. C. de tranſact.& l. vltima. C. de non nume. pecunia nam dict. liſi ex falſis. Ioquitur de tranſact.
L 3

— 2
4
8 3 —— ——
— Seeeeöö—““—
₰ 1260
næ ex falſis inſtrum Irandlo donfirmara,quam tamẽ vult lnd dere i anann uis ſit interpoſitum iuſiurandum. loa n 8 tur noſtræ legi contrarium; in qua zeiur On ke⸗ um minore, ſt id iureiu tractari quod geſtum eſt cum 5 8 rando ab eo præſtito confirmatum eſt. A bacui uerſa ſunt, nam in l. ſi ex falſis. trãſactio reſein 3— propter dolum aduerſarij qui prorulie 3 1 in mn menta, quæ vera credebantur,& extorſit hac ran ne trãſactionem ab aduerſario In hac ſpecie nof ra, non proponitur dolus interueniſſe, ſed minor dici-
1 ici 1 dolo tur captus tantum ſua ſimplicitate. Et ideo ſi
ac machinatione eſſet circunſcriptus, etſi iaſiuran-
dum præſtitum fuiſſet, nihilominus poſſet reſtitui.
Cum igitur nihil aliud allegatur, niſi patrocinium
xtatis,& infirmitas conſilij propter iuſiurandum ræſtitum non reſtituitur. Ratio videtur eſſe, quia conſtitutio noſtra videtur eſſe lata vitandi periurij
cauſa,& perfidiæ Ne perfidiæ meque periurij. Ideòq́;
ait Imper. Ergo quoties in periurium incideret mi-
nor, vel alius qui reſtitutionem imploraret, tunc ei reſtitutio eſſet deneganda. Aliud eſt cùm dolo quis
eſt circumuentus, quia tunc nullum eſt periculum perfdiæ: ideoq́; non impedietur reſtitutio propter juſiurandum, neq; ideo periurus quis iudicabitur.
Sic intelligenda eſt d.l.ſi ex falſis. Et ſic reſponderi
poteſt ad d. l. vlt. C. de non nume. pecu. Si is qui ca-
uet ſe pecuniã accepiſſe ex cauſa mutui, conuenia-
tur ex chirographo intra annum,& opponat exce-
ptionẽ nihil ſibi eſſe numeratum, non aliter vincet
actor, niſi docuerit ſe pecuniã numeraſſe. Hac au-
tem exceptione iuuatur reus, non tantùm ſi cauerit,
ſed etſi iurauerit ſe pecuniam illam ſoluturũ, quaſi
illam receperit, his verbis Juro me ſoluturum pecu-
niam quam promittis: quia tacita quædam ineſt
conditio huic iuramento, ſi numeraueris: ideòque
ſine metu periurij, ſi illi non ſit numerata pecunia,
poteſt ſolutionem detre ctare. Hoc iuſiurädum non
habet maiorem vim, quàm ſimplex cautio. Sed in
ſpecie noſtra non poteſt cauſari minor, quod ad-
uerſarius ei perſuaſerit dolo malo vt venderet. Vn-
de ne in periurium incidat, cautum eſt ne reſtitua-
tur. Hic animaduerte in omnibus his caſibus hodie
gratiam& relaxationem iuriſiurandi neceſſariam
eſſe, etſi dolo quis inductus ſit ad contrahendum,
propter ius Pontificium, quam vocamus Diſpen-
ſationem, cap. i. de iureiur. Si quis enim vſuras ſol-
uere iurauit, quamuis vſuræ contra Ius canonicum
Waißwa ſint, tamen vt non teneatur, opus eſt relaxatione iu- „,721,7. riliurandi. Hæc relaxatio à Põôtificibus impetratur, 2ubas Ae- olim à Principibus impetrabatur, I.vlt. ad municip. 2a. Iurauit quidam ordini ſe non interfuturum: deinde creatus eſt Duumvrr, ei gratia iuriſiurandi facta eſt
ab Imperatoribus ipſis. Hodie igitur iure Pontifi.
cio ſancitum eſt, Pontificibus ſolis licere relaxare
ab hoc iureiurando, contra veteres conſtitutiones
& canones, cap. nouit. de iudic. quod tamen apud
Explicati nos non ſeruatur, nec ſeruari æequum eſt. Quod au- authen. Sa tem dictum eſt, ſi nullus ſit cõtractus ipſo iure, non Sehnere ſ 2onaleſccte piogrer iuſiurand um, ſunt qui putant haue ne orkeckm eſſe conſtitutione Friderici Oenobardi, ſe waur Auæ inſeritur quibuſdam libris, ſub hoc tit.& repe- 28 ritur ſub tit. de pace tenen. lib. de feud. atq; Authent. ſzcramenta puberum,& ſi aduerſus vendit. Conſti-
—₰„„. 5 8 8.„ Pranc. Duareni luriſcont.
entis facta eſt,& aureiurando
tutum hoc eſt generaliter à Friderico ſine diſtin- Ktione, quæ conſtitutio tamen valde iniqua eſt nec ſeruatur pleriſque in locis, in quibus rectius Reſpu-
blicæ ſunt conſtitutæ. Nec dubium eſt, quin omni-
bus temporibus iniqua habita fuerit„Vtpotè ex ſu- perſtitione potius, quàm ex æquitate exorta. Cynus ſanè vir non indoctus illis temporibus,& minimè ſuperſtitioſus homo, quod recti& ſani eſt iudicij argumẽtum, cam deteſtatur quòd præbeat occaſo- nem inſidiãdi minoribus, quos facilè eſt circumue- niri. Et mihi videtur Pontifex Honorius IIIaà Fri- derico ſanè extorſiſſe, cum denegaret diadema lm. peratori. Tandem enim expreſsit quaſdam conſti- tutiones, quas dicebat ad eccleſiaſticã libertatẽ per- tinere. Scripſi in libris de beneficiis hac de re plura.
IN TIT. XXIX. L I.B. II. COD. SI ADVERSVS VEN-
DIIIONEM PIGNORIS.
— Ic titulus ſuperiori affinis eſt,& diffe- rentia eſt vtriuſque, quòd ſuperior per- lcineat ad res minorum, quas ipſi vendi- derunt: hic autem ad eas quas non ipſi vendidcrunt, ſed alij, puta creditores. Sępe enim ac- cidit, vt res minorum diſtrahantur à creditoribus, tanquam pignora, quia ſcilicer pignus habẽt in eas res:nam ſi pecunia non ſoluatur, creditor vendit pi- guus, ſecũdum diſtinctionem, quam tradidimus in
infrà de pigno. actio. Prætoriũ quo-
J.ſi conuenerit. i que pignus diſtrahitur, cum quid in cauſam iudica- ti captum fuerit, l.à diuo Pio. infrà de re iudic. l.non eſt mirum. infià de pigno. actio. diſtrahuntur igitur pignora tam quæ ex conuentione contrahentium, quam quæ ex auctoritate prætoris capiuntur. Sed queritur an reſtitui debeat minor, ſi pignora diſtra- cta ſint à creditoribus. Et dicendum, minorem re- ſtitui aduerſus venditionem pignoris, ex iuſta cau- ſa, veluti ſi graui damno afficiatur, I.i. hic. Multo magis dicendum eſt, ſi dolus creditoris interuene- rit emptoris conſilio participante. l.. C. de prædiis minor. Ait igitur Imp. Si fraudulenta véditione. Em- ptor enim participauerat conſilium cum credito- ribus fraudulenter rem vendentibus: iuſta eſt ergo cauſa reſtitutionis. Vel etſi emptor non participa- uerit, ſi tamen graue damnum ſenſerit minor reſti- tuetur. Huc pertinet titul. Cod. ſi vendito pignore agatur. Nam plerunque maior agit de pignore 3 creditore dolo malo diſtracto, vt ſi mala fide ven- ditum ſit,& dolus malus interuenerit, de quo ſub tit. Si vẽdito pignore agatur. Additur exceptio inl. 2. hic. Quod enim diximus minorem reſtituendum eſſe aduerſus venditionẽ pignoris, intelligitur cum hac exceptione, niſi cum eo ſit contractum, cui mi- nor hæres exticit: quia tunc demum minor reſtitui- tur, ſi ipſe cum alio contraxerit: ſecus ſi minor non contraxerit, ſed alius cui ipſe ſucceſsit, quia tunc minor reſtituetur. Et hoc ad illos contractus pertr net, qui fiunt cum his quibus minores hæredes exi- ſtunt:veluri ſi creditor diſtraxit rem obligatam non à minore, ſed à patre eius cui minor ſucceſſerat. Prætor in edicto de minoribus ſic loquitur, Quod
eum minore vigintiquinque anni,&yc. Ergo ita de-
mum reſtituere pollicetur, ſi cum ipſo minore quid gellum
— — — — — —
N Alℳ rtödun muliu 1 48 de A
nun. xaiol
nidora, id el tur urra cettu tocdcturiu rrionon ll xendiione.S conila, ſic dumiora due emmilaelle uſeh:n. ronlobanur. dowami 9 ommicdc t,data d enum temp ultsinem anumich llazaas blutgnur ett keltut 6 cim apu 81 dan ae Rad pret Machke. 4 erüktor üedabe glaarre müe tun worüdaͤle noten ei beneg te duelt le emera

ne d la eſt dec 25 Kelhu mnomni. d88 ex ſa. Cynun — minime ludici 1 occaſo- Icumne. I UAPri. dema lm. im conſti- ertaté per⸗ ere plura.
3 II. EN.
uperior ger⸗ 11 pendl. das no pſi
x enin ac ediroribus indeti es Kwadnp adidimain xdoti qqo lam iudicr- iudic.1non untur igitut rrahentium, wuntur. Sed nora diſtra- ninorem re⸗ x iuſta cau- „hic. Multo s interuene- 3. de prediis zlitime Ew- um credito: juſta eſt elgo
on pal ticlpe.
In Tit. X X 1 X. lil. I I. Cod. 8i aduerſus vendit.
geſtum fuerit: ex quo ſequitur, ſi cum alio fuerit quid geſtum, minori non eſſe ſuccurtendum. Huc pertinet quod dicitur in lapud Iulianum. inftà ex quibus cau. in poſſeſſ. eat. Titius rem communem cum patre pupilli habuit, mortuo patre cum pu- o communi diuidundo egit: cum pupillus non defenderetur, volebat mitti in poſſeſsionem quæ- rebatur an pupillo eſſer ſuccurrendum. Kecitatur ibi Iuliani ſententia, quam notat Marcellus,& ait rationem ætatis non habendam. Rationem adfert, videlicet periniquum eſſe expectari pubertatis tem- us ab eo qui cum pupillo non contraxit, ſed cum eius patre. Quibus verbis ſignificat non eſſe ſuc-
Ad I. Ae- currendum pupillo. Eodem pertinet l. Aemilius. mulius ff.de 38 ff de minor. in qua recitatur ſpecies, de qua Im-
Mun.
derator decrcuit, quæ eſt ex Pauli lib.. Decreto- rum. Decreta autem ſunt quæ priucipes ſoli de- creuerunt cognoſcendo, quo tempore cognoſcere principes ſolebant. Sic decretum accipitur, quod princeps vel magiſtratus decreuit. Species huius legis hæc eſt: Aemilius quidam fundum certum emit ab alio quodam Oumio nomine, lege com- miſſoria, id eſt ea lege, vt ſi precium non ſoluere- tur intra certum tempus, res eſſet inempta. Nam tunc dicitur fundus lege commiſſoria emptus, quia pretio non ſoluto lex committitur, id eſt receditur Aà venditione. Sic lex committi dicitur, ſtipulatio commiſſa, ſi conuenerit, vt promiſſor ſoluat pre- tium intra duos menſes: quia ſi non ſoluat, dicitur commiſſa eſſe lex. Huius legis commiſſoriæ ma- na vis eſt: nam alis valet venditio, etſi pretium non ſoluatur. Lex commiſſoria dicitur, quaſi pa-
ſtio commiſſoria: igitur ineptè dicitur pactum le-
gis commiſſoriæ. Aemilius igitur fundum illum emit, data parte pecuniæ,& conuenit, vt ſi intra certum tempus reliquum pecuniæ non ſolueretur, fundus inemptus eſſet. Aemilius emptor deceſsit antequam id tempus lapſum ſit, relicta puella pu- pillaris ætatis, quæ intra tempus definitum non ſoluit pretium, ſicque commiſſa lex eſt, ea autem petit reſtiturionem. De hac reſtitutione lis mota eſt, cum apud prætorem, tum apud præfectum vr- bi. Nam apud prætorem victa puella prouocaue- rat ad præfectum vrbi, qui erat eo tempore maior prætore. A præfecto prouocauit ad Imperatorem. In conſiſtorio principis cum conſuleretur Paulus, dicebat bene iudicatum. Mouebatur hac ratione, quia pater eius, non ipſa contraxerat. Quoa, inquit, pater eius, non ipſa contraxerat. Sed certis motus ra- tionibus lmperator, pronunciauir in integrum mi- norem reſtuuendam eſſe. Putabat contrà Paulus ci denegandam reſtitutionem, hac ratione, quia pa- ter puellæ, non ipſa contraxerat. Pater enim puel- læ emerat fundum lege commiſſoria. Hoc eſt con- ſentaneu m his quæ diximus, minorem vti iure de- functi non ſuo in his quæ ex contractu defuncti deſcendunt. Igitur ſententiam Pauli adduximus ad confirmandum id quod diximus, minorem vti iure defuncti. atque hinc apparet Pauli dicto iuua- ri noſtram ſententiam. Cuinihilominus decretum Antonini non eſt contrarium, quamuis Antoni- nus pronuntiauerit puellam reſtiuendam. Nam ita decreuit propter varias circunſtantias, causaſve,
quæ ſuaſerunt hãs puellam teſtituendam. Idebque
127
in decernendo Antoninus rarionem Pauli non improbauit, qui dixerat videndum, an pater, an puella contraxiſſet. Sed melius hæc legendo intel- ligimus. Putabã, inquit Paulus, bene indicatum, quõd pater eius, non ii ſa ontraxerat. Refert Paulus quid acciderit in tota ea diſputationenec enim oſtendit Paulus, malè iudicatum eſſe, ſed oſtendit quid pri- mò, quid ſecundò ei in mentem venerit in hoc ne- gotio,& iudicio. Et huiuſmodi plura ſumt in li- bris noſtris ſcripta, ad memoriam cius, qui ſerbbit, non vt ederentur. Hoc genus ſcribendi indicat in hoc loco. Rectè igitur Paulus ſentit, bene ſcilicet
iudicatum fuiſſe: ſed aliæ erant circunſtantiæ, quas
ſpectare oportebat. Ideõque Imperator ita reſpon- det, Quamuis pater contraxerit, non pupilla, ta- men quia dies committendi, id eſt tempus ei con- ceſſum, quo ſoluere debuit pretium, incidit in
tempus pupillæ,& factum eſt negl gentia ſua&
tutoris, ne pretium ſolueretur, æquum videtur ei ſuccurri. Hac ratione motus fuit Antoninus, ne- que tamen hac vnica fuit contentus(hæc enim ſo- la non ſuffeciſſent) ſed& aliis, ſicut fieri ſolet in re- bus iudiciariis: quia quę non proſunt ſingula, mul- ta iuuant. Quamuis enim hæc ratio ſola non po- rerat eam iuuare, tamen coniuncta cum aliis, mul- tùm ei profuiſſet. Sequitur, Dicebam poſſe magus, inquit Paulus, ea ratione reſtitui eam,&c. Oſtendit Paulus ſibi nõ diſplicere quod Imper. putauit, alia ſpectanda eſſe. Hoc autem ſecundo venit in men- tem Paulo. Quamuis enim non videbatur poſſe reſtitui pupilla, quia pater, non illa contraxerat, ta- men alia ratione poſſe eam reſtitui docet. Nam venditor qui legem dixit vẽditioni, poſt diem quo placuerat eſſe commiſſum,, petiuit pretium,& pe- tendo pretium, videtur receſsiſſe à lege commiſ- ſoria: videtur enim ab ea eo conſilio petere, ne vta- tur lege commiſſoria. In hac igitur hypotheſi non ſine cauſa hoc ſpectandum eſt, cum quæritur de reſtitutione. Iuſtiſsima cauſa eſt reſtiturionis, cum poſt duos menſes offert puella pretium, perinde ac ſi nihil eſſet factum contra legem commiſſoriam. Nam venditor poſt diem legis commiſſoriæ fini- tam, denuntiando tutori vr ſolueretur pretium,
videtur à lege commiſſoria diſceſsiffe. hæc enim
contraria ſunt, exercere legem commiſſoriam,& petere pretium: quia tunc exercetur lex commiſ- ſoria, cum venditor vult contractum nullum eſſe. Addit Paulus, Non me moueri quod dies poſlea truſiſ- ſit,&c. Ad rationem Imperatoris reſpondet Pau- lus,& ait, ſe ea minimè moueri, non magis quàm ſi creditor pignus diſtraxiſſet poſt mortem debi- toris, die ſolutionis finita. qui fenſus eſt l.2. quam nunc interpretamur. Si enim creditor pignus di- ſtraxerit poſt mortem debitoris, ſolutionis die fini- ta:id eſt, ſi dies ſolutionis intra quam pecuniam ſoluere debuit debitor, finita ſit poſt eius mortem, & pignus ſit diſtractum à creditore, minor qui ſuccedit defuncto nõ poteſt reſtitui prætextu æta- tis. Cum enim in pignoris venditione hoc ſit re- ceptum, cur non idem dicemus in lege commiſſo- ria, ſi dies legis commiſſoriæ finita ſit poſt mor- tem patris,& inciderit in tempus pupillæ? Sequi- tur: Quia tamen lex commiſſoria diſplicebat ei,&c. Princeps rationem adduxit, cui reſpondit Paulus. L. 4

128 ane, Sed Imperator dixit legem comnilotiue bi 8 leri odioſam,& duram, non in vendiione b 5 d t.pig. Mouit etiam Impe pignoribus. kvlt. C. de pa 5 ine oronunte⸗ ratorem, quòd tutores ſu pecti e Eut Piot anſic⸗ ti, quia fraude eorum dies komm üi cran rat. Quibus omnibus concutrenti 120 iae po. ſtulat, vt puella reſtituatur. lraque 1 d nnee ciauit in integrum reſtituendam Fypen it ations⸗ omnes quibus motus eſt Imper.a ae ke 1io⸗ nem faciendam. Prima ratio eſt, quia dies c 3 mittendi incidit in tempus pupillæ, quæ ratio 5 aliis coniuncta aliquid ponderis habet. Soeun a, quòd renuntiatum fuerit legi commiſſoriæ, un venditor petiit pretium: quæ ratio videtur rauiſ ſima. Tertia durities legis commiſſoriæ, nam ſi humanitatem ſpectes, videtur ſufficere ſi pretium petatur. Poſtrema, quòd fraude tutorum Hactam ſit, vt dies committendi tranſierit. Hæc ratio ſola non ſufficeret, vt dicitur l.⁊ hic. Nam poſſet eo no- mine agere contra tutores: ſed in rebus iudicandis quæ non proſunrt ſingula, multa iuuant. Hic igitur ad æquitatem reſpexit Imperator: quia omnis re- ſtitutio ad æquitatem pertinet:& multa videbat eſſe expendenda in hac reſtitutione. Vnde in ſpe- cie de qua hic cœpimus diſputare, videlicet de re- ſtitutione in integrum aduerſus venditionem pi-
gnoris, vulgò receptum eſt, quod& mihi probatur,
reſtitui poſſe minorem, etſi à defuncto contractum ſit, cui hæres extitit, ex iuſta caulſa, vt ſi cum ætate concurrat probabilis cauſa, veluti iuſta ignorantia,
uemadmodum dixi in l. cum filiusfamil. infrà de verbo.oblig. Sic poteſt intelligi dictum Pauli ſen- ten. lib. i. tit.9. ad fin. Minor aduerſus diſtractiones eorum pignorum& fiduciarum, quas pater obli- gauerat, ſi non ita vt oportuit à creditore diſtractæ tint, reſtitui in integrum poteſt. vtrumque igitur verum eſt, poſſe reſtitui minorem,& non poſſe
reſtitui contra venditionem pignoris. nam plerun-
que in alia ſpecie incipit ratio, vt æquum ſit mino- rom reſtitui, vt in caſu d. l. Aemilius.& in eo cuius mentionem feci I.z. C. de prædiis mino. ſi creditor minoris vendidit dolo prædium minoris,& em- ptor particeps fuerit fraudis. Ergo quod hie dicitur in l.z. non haberi rationem minoris ætatis, cum hac exceptione eſt intelligendum, niſi præter æta- tem ſuadeat probabilis cauſa reſtituẽdum eſſe mi- norem in integrum. Sed occurrit quædam diffi- cultas,& difcilis quæſtio. Imprimis ex eo quod dicitur in l. cum filiusfamil.§. in hac. de verb. obli. ille enim locus obiicitur aduerſus id quod dixi- mus, cum obligatio naſcitur ex contractu defun- cti‚tunc minoris ætatis habendam non eſſe ratio- nem: quia in d.§. in hac. ratio habetur minoris æta- tis. In co ſtipulatio ita concepta eſt, Neque per te, neque per hæredem tuum fieri, cxplicatur à Paulo,& ab Vipiano in l.in illa. ceod. tit. de verbo. oblig. quæ quidem ſimplex abnutiuum continet. d.liin illa in- frà de verb. oblig. ſed promiſſor tenetur ex illa ſti⸗ pulationc ad factum: vnde in negligendo com- mittitur: quamuis aliter vulgò diſtingui ſoleat. Sed indubiè in illa ſpecic negligendo committitur ſti- pulatio: ſi enun promiſſor deceſſerit,& hæres ne- glexerit, committitur hæc ſtipulatio: niſi pupil- lus, inquit, fuerit: tamen proponitur contracta non
.. ,r Franc. Duareni luriſconſ.
cum pupillo, ſed cum patre eius, adeò vt non vi deatur rationem haberi debere ætatis. Vulgò di- ſtingui ſolet, vt dixi& admonui in d. S. in barem obligationem non eſle hæreditariam, neque habe- re initium à defuncto, ſed Imcipere a perſona pupil- li, non à perſona defuncti in ipſum pupillum trãſ- ferri: quia ſcilicet facta ſit mentio hæredum,& qua- ſi duæ ſunt ſtipulationes, Neque per te, neque per hæ- redem fieri Obligatio igitur qua hic tenetur pup 19 lus, ab ipſo pupillo incipit, non a perſona defuncti. Idem dicitur de ſtipulatione vſusfructus. poteſt enim quis ſtipulari vſumfructum ſibi& heredi:nec tamen idco hæreditarius eſt vſusfructus: niſi quòd alius quodammodo videtur vſusfructus in perſo- na hæredum. Sed hoc plenius dixi eo loco. Alia difäcultas naſcitur ex I. poſt diem. infrà de le- ge commiſſo. vbi dicitur poſt diem legis com- miſſoriæ venditorem ſi petat pretium, receſsiſſe à lege ſua videri,& legi commiſſoriæ renunciare.
S1 intel ligatur ven ditor renuntiare legi commiſſo-
riæ: ergo iure communi ſuccurritur emptori, vel hæredi eius,& ex contractu poteſt agere: ſi ex con- tractu poteſt agere, ergo reſtitutio ceſſabit, ſecun- dum l.in cauſæ. ſicque tantum abeſt, vt reſtitutio denegari poſsit in caſu I. Aemilius. vt ne quidem vllo modo reſtitutio poſsit locum habere: tamen Imperator ait reſtitutioni locum eſſe. Variæ ſolu- tiones reperiuntur in gloſsis Accurſianis. Non igi- tur inaniter perdam tempus, eas ineptias recitan- do: ex his enim quæ dicemus, facilè intelligetis, uæ cauſa erroris fuerit. Dicunt illi, quia poteſt conſuli ordinario remedio minori, ideo locum nõ eſſe reſtitutioni in integrum. hæc eſt maior. Minor eſt, quòd puella poteſt agere ex defuncti cõtractu: ergo reſtitutio eo caſu ceſſare debet, cum aliud re- medium competat. Sed iam ſæpe oſtendi maio- rem propoſitionem eſſe falſam, nec rectè explicari vulgò. lin cauſæ. 2. de minorib. Reſtitutio enim in integrum concurrit cum aliis remediis, vt exem: plum eſt d.l.in cauſæ. in qua etſi dicatur condictio ſine cauſa competere minori, tamen reſtituitut. Sic in l. etiam. ff. cod. minor reſtituitur,& tamen adtio tutelæ ei competit. Nos igitur dicimus hæc ita in- telligenda, vt cum ipſo iure munitus eſt minor, tũc ceſſet reſtitutio. Et quod ad ius ipſum ciuile atti- net, ſi nullius eſt momenti, quod cum eo actum eſt, tunc multò magis reſtitutio ceſſat. Quomodo enim poteſt reſtitui quod ſemper in codem ſtatu manſit? Sed fieri poteſt vt actio tencat ex contra- tu ipſo iure,& detur nihilominus reſtitutio. Exé- pli gratia, vt in caſu dictæ Ipoſt diem. fundus eſt venditus lege commiſſoria: deceſsit em ptor intra diem præfinitum legi commiſſoriæ: reliquit pu- pillam hæredem, quæ intra tempus non ſoluit. poſt diem lapſum venditor à pupilla exigit pretium: quod priuſquam offerret pupilla, venditor pœni- tẽtia ductus recipere noluit, quòd iam legem com- miſſam eſſe diceret: quæritur an poſsit pupilla re- ſtitui? Videamus qua ratione ei poſsit conſuli,& an ipſo iure munita ſit. Non eſt fanè ipſo iure mu- nita, quia valet ipſo iure quod geſtum eſt. Ponamus ergo pupillam velle poſt tem pus elapſum offerre pretium venditori,& quod intereſt, an audienda ſit Excipiet venditor, legem commiſſam eſſe, cam- b“ que
E xplan
rio l. 7 dut dt 1
Comuniſ.
rant Et brev icamur qui morajet il Mecus don woontinem dcanume t 4 po au licrwandiſu ſtiploiln: tumüt duo kedoraio, cetedtrutic dmdonaio todilocaxm dul koll: ante dua 8— Wandene M A d aumlmg liem drur Notandaſ Propterm e7

aon vi. led. ac eam ehabe. bupil. n trã &qua. her he. pupll. dundh. doteſd edi:nec qudd perſo- -O. Alia 3 de le. is com. En
ceſoile a
. 6 4 aunciare. un ommiſdo. dtori, pel ſi ex con-
di, ſecun. treſteur de guidem ere amen ann(aue .Nonig- as recitan. nellgeti uia poteſt ocum nõ or Minor cötractu: aluud te- ndi maio- Kexplicai o enim in „vt exem. condictio tuitut. Sic men adio hæc ita in- minon tũc juile atti⸗ co actum
jata Romæ, quæ nou
In Iit. X X X. lib. I I. Cod. St aduerſus donat. 129
1
que non poſſe agere; quia fundus inemptus eſt, propter legem com milſoriam. Replicatione vtetur
puella, quòd æſi ſummo iute ſit lex commiſſata- men venditorem perendo pretium videri 2 lege commiſſoria giſceſsiſſe. Videtis per replicationem uellam,& non ipſo iure eam munitam eſſe intti- tur enim pacto, quòd tacitè pepegiſſe videatur ven- ditor, ne exerceat legem co mmiſſoriam. Pacta conuenta ipſo iure nullam vim habent; ſi ius ci- uile inſpiciamus.1 ſi vnus.§.pacta. ſupra de pactis. Stipulatio per ſtipulationem tollitur, non autem per pactum ipſo iure. Seneca, Nulla lex eſt inquit, ad præſtandum all get. Igi-
tur in hac ſpecie exceptione puella iuuatur ‚id eſt replicatione, nec eſt munita ipſo iure, ideõque po-
reſt reſtirui in integrum. Sic videtis nihil obeſſe di-
ctum 1poſt diem. His intellectis facile erit refellere quod ab aliis ſcribitur ad explicationem huius an- tinomiæ. Alia eſt queſtio de præſcriptione, an tem-
us legis commiſſoriæ, de qua hic agitur, currat ipſo iure,an non. Hæc quæſtio à nobis tractabitur Lvlt. C. in quib.cauſis reſtit in integ. non eſt neceſſ.
IN TIT. XX X. I.IB. II. COD. S1 ADVERSVS DO-
NATIONRM&c.
VEA— It Prætor in edicto de minorib. Quod cam minore vigintiquinque annuis ge- um eſſé dicetur,&c. Quæritur an hæc verba Prætoris ad donationem perti-
—
neant. Et breuiter dicendum eſt, vt ſummatim cõ- plettamur quicquid hoc titulo conrinetur, cum do- natio valet ipſo iure, minorem reſtituendum eſſe aduerfus donationem, ſi captus ſit. Hæc enim ver- ba continent quicquid his duabus conſtitutioni- bus cautum eſt, ſi minor ſit qui donauit, ſi captus nit,& ipſo iure valeat donatio. Tres igitur caſus hic notandi ſunt. Primus eſt cum donatio non va- let ipſo iure: quia tunc reſtitutio ceſſat, cum nihil actum ſit quod reponi poßit. Secundus, cum va- let donatio, ſed captus eſt minor in donatione, vt tunc reſtitutioni locus ſit. Tertius, cum valet qui-
dem donatio, ſed captus non eſt, vt tunc reſtitu-
tioni locus minimè ſit. His intellectis ſpecies huius tituli facilè intelligentur. Minor vigintiquinque annis res quaſdam dedit propter nuptias ſuæ ſpon- ſæ, accedente turoris præſentis auctoritate: quæ-
ritur an poſsit reſtitui aduerſus donationem. Et.
aiunt Impp.obtentu ætatis minorem non reſtitui, ſi congruente moderatione res donauit. Hinc duo notanda ſunt. Vnum, quòd minor donare poteſt propter nuptias,& donario tenet. Exceptio hæc eſt Iſi quando. C. ſi maior factus vendi. fact ſine decr. Olim autem dicebatur ante nuptias donatio quæ iam propter nuptias dicitur. I. vltim. de dona. ante nupt. Alterum eſt, quòd quamuis teneat do- natio propter nuptias, tamen poteſt minor reſti- tui in integrum, ſi donatio modum exceſſerit: ſin moderatione congruenti donatum ſit, non reſti-
tuitur. Idem de ſimilibus cauſis dicendum eſt, ve;
luti in L.cum plures. ff. de adminiſt. tut.& 1.. de tu- tel.& ration. diſtrahen. Tutor non poteſt donare
res minoris, niſi ex cauſa, videlicet, ſtè re pupilli ſit, quia tunc tenebir donatio. Huc pertinet J. vlt. de curat furioſi, vbi dicitur curatorem furioſi non oſſe donare, niſi ex magna furioſi vtilitate. In ſe- cunda lege huius tit. diſtmctio eſt rerum donata- rum. Sunt quædam res quæ non poſſunt donari- ſine decreto, cuiuſmodi ſunt res ſoli:aliæ ſunt quæ ſine decreto donari poſſunt, vt res mobiles. Si igi- tur quid donatum ſit ſine decreto, ad quod tamen opus eſt decreto, de quibus rebus agit Llex quæ tutores. C. de adminiſtr. tuto. eo. caſu opus non eſt reſtitutione, quia ipſo iure non valet donatio: ſed
ſi res fuerit, quæ ſine decreto poteſt donari, valet
donatio, niſi modum quis exceſſerit in donando: quo caſu reſtitutione in integrum opus eſt: quia tenet ipſo iure donatio. Et obiter notandum eſt, quòd ſicut minor non poteſt ſine decreto donare: ſic nec poteſt conſentire donanti. Nam hic pro- ponitur ſpecies de eo qui conſentit donanti. Quia ſicut non poteſt alienare ſine decreto, ita nec patri poteſt conſentire alienanti, cum ipſo iure alienatio non valeat. K b
IN TIT. XXXI. LIB. II. COop. SI ADVERSVS 11 BERTATEM. lc quoque locus ad interpretatio- nem ecicti pertinet, cum ait Præ- dtor, Luod cum minore vigintiquin- aue annus geſtum eſſé dicetur. Quæri- ſtar enim an ad libertatem& ad manumiſsionẽé ſerui hoc quoque pertineat. Duo- bus modis poteſt hæc quæſtio mtelligi. Primò cum minor manumiſit ſeruum, aut dedit alij vt manumitteretur, quia tunc quæri poteſt, an poſsit reſtitui in integrum minor aduerſus illam manu- miſsionem. Secundò, cum in cauſa liberali pro- nuntiatum eſt pro libertate: veluti ſi in cauſa de ſtatu ſerui, cùm quæreretur an ſeruus eſſet, an non contra minorem pronuntiatum eſt nõ eſſe ſeruũ: an minor poſsSit reſtitui. Hæc quæſtio tractatur in 1.fi ex cauſa.§.vltim.& legib. duabus ſequentib. ff. de minor. aduerſus libertatem non ſuccurritur mi- nori, licet verba generalia ſint in edicto, quia ma- gnus eſt libertatis fauor. Ex magna tamen cauſa princeps reſtituit aduerſus libertatem, non Prætor. Prætoris non eſt reſtituere, niſi in caufis ciuilibus & legitimis: ſed Princeps ex quacunque cauſa re- ſtituit. Et quamuis vterque reſtituat,& Princeps & Prætor, tamen multum intereſt inter vtriuſque reſtitutionem. Prætor enim non reſtiruit niſi ex cauſis edicti: ex aliis cauſis poteſt reſtituere Prin- ceps, L.. de poſtul. Ideque vulgò diſtinguimus li- teras iuſtitiæ à literis gratiæ. Literæ iuſtitiæ ſunt, vt cum minores reſtituuntur, quæ impetrantur à Ca. cellario: literæ verò gratiæ ſunt quæ àb ipſo Prin- cipe impetrantur: cuiuſmodi eſt reſtitutio aduerſus libertatem. Addit Iuriſconſul. in d. l. niſi ex magna cauſa, quia Princeps non niſi ex magnis cauſis io- let reſtituere. Ex his quæ diximus quæſtio oritur: cum enim aduerſus lbertatem non reſtituatur mi- nor, quæritur quomodo poſsit ei conſuli. Et ait Vlpianus in l.verum in prin. ff. de minorib. ſi minor ſit ea

1 3 0
ſsione doli actionem ſit captus in manumiſsione, dari doi ac ſone aduerſus eum qui dedit manumitten⸗ um. wela uerſus manumiſſum, ad id quod intereſt in
8 7„..„ ris ſeruum manumiſſum non eſſe, vt diximus J.&
eleganter. ſuprà de dolo. lntetdhum ems mühe 8 factum actio datur, vt diximus ſu 4 e 4 4 Jo. Sic enim locus hic in d.l. verum. egen 495 e 5 yerum vel de dolo, Vel vtilus aëkio erit in 4 den winoris interfuit non manumittt: V eſt in 8— B Flor. Malè in Norico,& pelus in vulgatibus 1 m legitur. De dolo Viilus,&c. Conſequitur lfein mie nor id quod eius intereſt non manumitti. D d1 ctiam actio ad exhibendum minori,& rei vin 4 catio ad vindicandas res, quas ſeruus manumiſſus interuertit. Certum autem eſt ex eo quod ſeruns fecit, poſt manumiſsionem cum non teneri, c 8 quo tit. Cod.an ſeruus ex ſuo facto poſt manumi conue. Sequitur in d.Iverum. Quid ſi minor vigin- tiquinque annis. Hic tractatur alia quæſtio. Mior vigintiquinque annis, ſed ramen maior annis vi- inti, vendidit ſeruum hac lege, vt manumittatur: vult reſtitui: an poſsit? Si is ſeruus iam manumiſ- ſus ſit, ait Vlpianus non poſſe reſtitui minorem aduerſus libertatem iam datam ipſi: ſed ſi non- dum ſit manumiſſus, aduerſus contractum, quo conuenit vt manumitteretur, poterit minor reſti- tui. Ideo ait, ſe propoſuiſſe in hac quæſtione mino- rem vigintiquinque annis,& maiorem viginti an- nis, quia ita ſcripſerit Scæuola. Quod eo factum eſt, quoniam ex ſententia conſtitutionis D. Marci ad Aufidium Victorinum, manumiſsio eo caſu valere videbatur: ſed ait eam conſtitutionem mi- norem viginti annis non complecti. Conſtitutio enim Diui Marci vult ipſo iure liberum eſſe eum qui ita venditus eſt, vt certo tempore manumit- teretur. de qua l.z. C. ſi mancip. ita fuerit alienat. vt manumit. ſed ca non pertinet ad minorem viginti annis, qui lege Aelia Sentia non poteſt manumit- tere.§. eadem lege. Inſtit. quibus ex cauſis manu- mit. De minorc igitur viginti annis dubitatum fuit,& ideo vtitur diſtinctione. Boc admonere vo- lui, vt intelligi poſsit non fruſtra quæſtionem hac fuiſſe propoſitam, de minore vigintiquinque an- nis,& de maiore viginti annis: in qua vtitur Iuriſ- con. diſtinctione, vt ſi quidem libertas nondum data ſit, poſsit minor vigintiquinque annis reſti- tui, ſi verò iam libertas data ſit, non poſsit reſtitui aduerſus libertatem iam competentem. Sequitur
in ea..verum./tem quæri poteſt ſi qui emit hac lege,
minor ſit, an poſis reſtitui. Quæſtio ſuperior eſt de
minore qui vendidit ea lege ſeruum vt manumit- teretur. Sequens quæſtio eſt de emptore minore, b qui emit ca lege vti manumittat, in qua quæritur, an poſsit reſtitui. Et ſimiliter diſtinguit Vlpianus, vt in ſuperiori ſpecie. Sed hic occurrit antinomia ex l.is qui.§. nihil. autem intereſt. infrà de manu- miſſ.vbi dicitut non ſpectari ætatem emptoris, ſed liberum fieri eum qui ea lege emptus eſt vt ma- numittatur: cum tamen hic dicatur xætatis ratio- nem haberi, vt ſi manumiſſus nondum ſit, tum demum reſtituatur minor, ſi verò manumiſſus ſit, non habeatur cius ratio. Sed diuerſæ ſunt ſpecies in vtraque lege. in liis qui. tractatur de ſeruo qui nummis ſuis eſt redẽptus, vt manumittatur. Quæ-
Franc. Duareni Iuriſconſ.
ritur enim an ſi redemptus ſit ab eo, qui nomen ſuum tantum accommodauit, tunc debeat eum manumittere. Et eum cõſtitutio diuorum fratrum cogit ad mahumittendum: nec ſi minor ſit qui compararit, ait Iureconſultus eum eſſe reſtituen- dum: quia eius non intereſt. Eſt enim tãtùm ima- ginarius emptor,& tantum accommodat nomen fuum: ideõque non poteſt dici captus eſſe. Sed quæſtio hic proponitur de eo, qui verus emptor eſt,& qui ſuis nummis emit, non nummis ſerui. Multum igitur intereſt inter has ſpecies ideòque diſtinctio eſt notanda, cum quæritur, an minor ſit reſtituendus aduerſus libertatem. Diſtinguendum enim eſt, an libertas iam data ſit, quo caſu non po- teſt reſtitui: an verò nondum ſit data, quia tunc poteſt reſtitui. Et ſecundum hanc diſtinctionem accipite, quod dicitur in l. minor. 48. 5. 1. de minori.
Habedòit actionem minor aduerſus emptorem quanti
ſua intereſtſi ab eo fraudatus eſt Datur enim actio il- li aduerſus emptorem propter fraudationem. nam intelligendum id eſt ſecundum diſtinctionẽ quam diximus, vt ſemper reſtitui poſsit minor, ſi manu- miſſus nondum ſit ſeruus: contrà autem reſtitui non poſsit minor. Hac diſtinctione intellecta, fa- cilis erit explicatio legum quæ ſub hoc titulo de- ſcriptæ ſunt. IN LEGEM PRIMA M. Rta fuerat controuerſia de libertate relicta per fideicommiſſum ſeruo. Cuidam enim ſeruo cùm relicta fuiſſet libertas ſub conditione, de qua quæſtio fuit in iudicio, Prætor fideicommiſ- ſarius pronuntiauit libertatem deberi: quæritur an minor poſsit reſtitui aduerſus pretoris ſententiam? & ait Imp. Si manumiſſus non eſt,&c. Hoc conſen-
taneum eſt, diſtinctioni quæ traditur in d. l.verum.
A Prætore fuit pronuntiatum deberi ſeruo liber- tatem: poteſt reſtitui in integrum minor, antequam libertas ſit data, nec oberit ſententia, licet Prætor fideicommiſſarius pronuntiauerit libertatem ei de- beri: quod ſi libertas iam data ſit, non poteſt re- ſtitui, ſed actione negotiorum geſtorum à curato-
ribus recuperabit, quòd eo nomine damnum paſ-
ſus eſt: nam aduerſus curatorem habet negotio- rum geſtorum actionem, ſicut aduerſus tutorem actionem turelæ, ſi dolo tutoris ſit captus. Notan- dum autem obiter quod de Prætore hic dicitur. lo- quitur enim de Prętore fideicommiſſario, qui pro-
nuntiabat de fideicommiſsis, de pecunia& aliis re-
bus per fideicommiſſum relictis, de quibus Prætor vrbanus niſi extra ordinemnon cognoſcebat. Haãc differentiam alibi notaui,& extat apud Vlpianum tit. de fideicom. in fragmen. Inſtit. Fidecommiſſa, Imqun,non petuntur per formulam, vt legata: ſed cognitio eſt Komæ quidem Conſulum, aut Præ-
toris qui fideicommiſſarius vocatur. Aditur qui-
Lem Prætor vrbanus, qui dat iudicem. Deinde ob- eruandum eſt, quod iam diximus de decreto. De- cretum eſt ſententia vel prætoris, vel principis. l. ſi
Prætor. infrà de iudic.& ſimilibus locis. cum enim
Princcps pronuntiat, vel magiſtratus, tunc dicun- tur decernere: quod eſt quaſi ture poteſtatis& im- Perij pronunciare. Iudex autem delegatus non di- citur decernerc. Sequitur in eadem lege: Aetas tua litus inſtaurationem admittit. Id eſt propter ætatem
tuam
falttui:g vaumit cte gürborcan vimiborem, tiouem Nec b i Noncaim: not liſelt man runttere itf « jl cocl wirdu.vin tzinprnedatu T Ticeu.lalt tenlgrKib Manet acio m lueh.
IN L Lcca
lum ſep ntadenem, rkrlin aula Buum nanu neyncli ſt nolose auptr ſge ſantineo lun badoteter
ach mnun Aer eg, ddedeand dt. Nu voradien mütrator, enim elt eSadaine

N quantij n aGio ib vein. nam onẽ quam — ſ manu. m reſttti elleca, g. tiub d.
M.
ate wic
dam enim
ditione,de eicommil. zrttur an ntentiam? c conſen⸗ dverum. eruo lier⸗ anteqpam icet Prætot atem ei e⸗ poteſt to. n acurato⸗ anum pal- t negotio⸗ s tutorem us. Notan- dicitur.o- o, qui pto-
K aliis fe-
us Prætot cebat. Häc VIpianum ccommili tlegata:ſ
m, ault J ha. Adituf u Deiudk 16
ecrnnT
In Tu. XXXI. lib. II. Cod. Si aduerſus libertrt. 151
tuam potes reſtitui aduerſus ſententiam Prætoris, & ita reſtitui, vt lis inſtauretur. Notandum autem eſt, quod hic dicitur de litis inſtauratione, ex quo intelligimus quomodo ſit minor reſtituendus ad- uerſus rem iudicatam. Prætor qui reſtituit, non
cognoſcit de cauſa, ſuper qua iudicatum eſt, id eſt, an malè, an bene iudicatum ſit, ſed litem tantum- modo inſtaurat. Ideòque in reſtittutionibus de cau- ſa ſententiæ non cognoſcitur, ſicut ſuper cauſa ap- pellationis. ¹.eos. C. de appel. ſed ſuper cauſa reſti- tutionis. Si quis igitur impetrauit literas reſtitutio- nis à principe, princeps litem inſtaurat: is autem
ui iudicauit, ad quem minor remittitur, reponet litigantes in priſtinum ſtatum, in quo ante ſenten- tiam fuerant: ſed an iuſts an iniuſtè ſit iudicatum non pronunciabit, ſicut in appellationibus.
IN LEGEM SECVNDAM.
Iximus aduerſus libertatem minorem non
reſtitui: quid ſi minor ſit dolo ſerui quem manumiſit circunſcriptus, an poteſt reſtitui? Re- ſcribit Gordianus, ne hoc quidem caſu poſſe reſti- tui minorem, quamuis aduerſus ſeruum habeat actionem. Nec ſine cauſa dicit, n concilio manumi-
ſiti. Non enim aliter valeret manumiſsio: quia mi-
nor ſi velit manumittere, cauſa cognita debet ma- numittere, tit. ffide manumiſ.vindict& C. de vindi. & apud concil. man. eius enim capiti qui manu- mittebatur, vindicta, id eſt, virgula à lictore præto- ris imponebatur. Hinc illud Perſij, Vindicta poſtquam meus à prætore receſi.
Vide tit. Inſtitu. ex quib. cauſis manumit.§. ca- dem lege.& ibi Theophilus. Semper tamen ſalua manet actio minori aduerſus eum qui manumiſ- ſus eſt. ö 8 IN LEGEM TERTIAM. Ho⸗ capite admonet nos Valerianus, quod
iam ſæpe à nobis dictum eſt, ineptam eſſe reſtitutionem, cum ipſo iure quod geſtum eſt non valet,l in cauſæ. ff.de minorib. Vnde ſi proponamus ſeruum manumiſſum à minore viginti annis non in concilio, fruſtra quæritur de reſtitutione, quia actus nullus eſt ipſo iure, quod ad ius ciuile attinet, propter legem Aeliam Sentiam: ideõque omnia ſunt in eo ſtatu, in quo eſſent, ſi non manumiſiſ- ſet. Poteſt ergo minor vindicare ſeruum, quia nul- la eſt manumiſsio. Nam ſi obiiciatur manumiſsio,
minor allegabit nullam eſſe manumiſsionem, quæ ſine decrero ſit facta, quia via nullitatis hic admit-
titur. Et notandum eſt, nullum actum eſſe tam fa- uorabilem, quin via nullitatis aduerſus eum ad- mittatur. quod ex hoc loco facilè colligitur. Nihil
enim eſt fauorabilius libertate: tamen via nullita- tis admittitur aduerſus libertatem. ſicꝗ́ue reſtitutio non habet locum. Nam petimus tantum pronum- ciari nihil actum eſſe: quia hoc caſu libertas data eſſe non intelligatur. Sequitur, Sitamen in eare, cul-
pauſeu fraude, Ec. Idem hic repetitur quod ſuprà
diximus. Conſulitur enim minori aduerſus eum,
cuius dolo eſt fraudatus, non quidem vt libertas
data tollatur, ſed vt conſequatur id quod ſua inter- eſt. Et notandum eſt hic, non tantùm dari actio-
nem tutelæ aduerſus curatorem, ſi eius circunſcri-
ptione ſeruũ ſuum manumiſerit minor, ſed etiam
extra ordinem puniri curatorem. Additur, Liberti, eiuſdémque curatoris. Mentionem ſacit liberti. quia propoſitum fuit, eundem fuiſſe& libertum,& cu- ratorem minoris.
IN LEGEM VLTIMAMNM. b
I Ic proponitur ſententiam dictam eſſe in cau- na liberali. Ea autem ſententia quæ pro liber- tate lata eſt, reſcindi non poteſt prætextu minoris æratis. Hoc videtur contrariũ l.. hic. vtraque enim
lex loquitur, ſi ſententia pro libertate lata ſit. In
priori dicitur reſtitui minorem, in poſteriori non reſtitui. Sed diuerſa hæc ſunt. Prior loquitur de ſen- tentia qua pronuntiatum eſt libertatem deberi: po- ſterior verò de ſententia qua pronuntiauit Prætor liberum eſſe eum, de cuius ſtatu quærebatur. Inter vtrunque multum intereſt, vi delicet an pronuntie- tur aliquis liber eſſe, an verò pronuntietur alicui deberi libertatem. Cum enim pronuntiatur, liber- tatem alicui deberi, non ſtatim ſequitur eum libe- rum eſſe.nam ſi iudex pronuntiat rem mihi debe- ri, non ſequitur rem meam eſſe. In liberali autem cauſa neceſſe eſt pronuntiari vel ſeruum, vel libe- rum eſſe. Huic ſimile eſt quod alibi dicitur, multum intereſſe an iudex pronuntiet bona publicanda eſ- ſe,an verò pronuntiet bona publicata eſſe. nam ſi pronuntiat publicanda eſſe bona, vt fit in cauſa læ- læ maieſtatis, vel hæreticæ impieratis, in iure pon- tificio, càp. cum ſecundum. de hæret. in 6. non ſta-
tim eorum in fiſcum dominium trãsfertur. Si verò
pronuntiat bona publicata eſſe, ſtatim transfertur corum dominium in fiſcum etiam ſine vlla tradi- tione, à tempore ſententiæ. Nam publicata bona ſine traditione in fiſcum tranſeunt. l.commiſſa. de public& vectigal.ſed cum pronuntiatur publican- da eſſe bona, non ſtatim acquiritur dommnium fiſ- co carum rerum, ante traditionem vel apprehen- ſionem. Sequitur, Sine appellatione poſſe reſcindi. Hic videtis à ſententia appellari, quæ pro libertats lata eſt, quamuis reſtitutio non concedatur. Nec id mi- rum videri debet. Nam iniquum eſt libertatem ali-
cui dari cum inmuria alterius,& iniquitate. At de
iniquitate ſententiæ conqueri ſolemus per appella⸗ tionem, la. de appel. Sed qui cupit reſtitui, non con- queritur de iniquitate ſententiæ, ſed proprij erroris ac ſimplicitatis ſuæ veniam petit, l. præfecti. de mi- norib. cuius pretextu abſurdum eſſet reſcindi liber- tatem iam competentem. Cum igitur is qui petit reſtitui aduerſus ſententiam, alleget vel ſuam ſim- plicitatem ‚vel dolum aduerſarij: admittitur rectè appellatio aduerſus ſententiam, ſi pro libertate ſit lata ſententia, nec debet admitti reſtitutio.
1IN TIT. XXXII. ELIB. II. CoD. 8S1 ADVERSVS TRANS- CTIONEM VEL DIVISIONEM in integrum minor reſti- tui velit.
2
5————
Ic titulus ad edictum pertinet ſicut& e aly. Ait enim Prætor, Quod cum minore e geſtum eſſe dicetar, quæ verba ad omnem contractum pertinent. Itaque ſi cum
mminore

I 32 minore tranſactum ſit, quia tunc geſtum quid Sres co dicitur, vel ſi diuiſio lit cum eo facta,vt quia 6 eſſent communes,& velit reſtitui, quæritur an ſit audiendus. Et ſummatim dicendum eſt loco argu- menti totius huius tractatus, minorem, quode in tranſactione vel diuiſione circunſcribitur, po e re- ſtitui,ſi diuiſio vel tranſactio ipſo iure valeat ranc enim cum tranſactio ipſo iure nulla eſt, non datur
reſticutio, quia nihil mutatum eſt, quod—
oßit. Exempli gratia, ſi tranſactum ſit cum eo de prædio ruſtico vel vrbano, quod ſine decreto præ- toris non poteſt alienari, nec ſine cauſæ cognitio- ne, tranſactio nulla eſt ipſo iure: ideòque reſtitu- tio non dabitur. Prædiorum enim alienatio eſt rohibita ſine decreto. l ff. de reb. mino. ſine decre- to. l.lex quæ tutores. C. de adminiſt. tuto. Et de trãſ- actione locus eſt expreſſus in l. non ſolum. C. de ræd. mino. nam ſicut minor cum vendit fundum, ſine cauſæ cognitione, vindicare illum poteſt: ſic cum de fundo tranſegit ſine cauſæ cognitione, vin- dicare illum poteſt. Quod ad ius attinet„omnino non valet, quod actum eſt. ideõque ſatis ei conſuli- tur, quod iure ciuili nihil geſtum eſt. Hinc anno- tandum eſt, quoties lex prohibet alienare ſine de- creto, ne pretextu quidem litis, aut tranſactionis‚ in alium transferri poſſe dominium: aliàs facilè lites fingerentur,& alienationes fierent in fraudem. l. cum hi.§. ſi cum lis. de tranſactio. vbi alimento- rum nomine tranſactio non valet. lis enim erat mota de alimentis: ſed ne eo quidem prætextu poteſt valere tranſactio ſine prætore. Etenim faci- lè circumuenirentur minores, vt prætextu litis res alienarent. Res ergo quæ prohibetur alienari ſine decreto, ne prætextu quidem litis, aut tranſactio- nis poteſt alienari ſine decreto: vt ſi decretum ſit neceſſarium in alienatione, idem ſit quoque neceſ- ſarium in tranſactione. Hoc non ſolùm pertinet ad tutores& curarores: ſed& ad eccleſiæ admini- ſtratores. Extat enim tit. in Decretalib. de rebus eccle. alienan. vel non. Sed obiici poteſt quod dici- tur in l.præſes. C. de tranſact vbi dicitur admini-
ſtratores ciuitatis poſſe tranſigere de rebus ad ciui-
tatem pertinentibus, ſed gratis remittere non poſſe id, quod ad ciuitates pertinet. nullam enim habent facultatem donationis cauſa remittendi: tranſige- re autem poſſunt. Idem ſi lis eſt incerta& dubia: nam de re dubia propriè dicitur tranſactio, I.1. C. de tranſact. Sed quod dicitur in dicta l.præſes. cum hac exceptionc eſt intelligendum, modò decre- tũ interueniat in his cauſis in quibus neceſſarium eſt vt ſi tranſigant de prædiis minorum, adhibere debent formam legitimam:iin aliis verò rebus„Va- lebit quidem tranſactio ſine decreto. Eſt enim ea diſtinctio adhibenda, quam tradit l. lex quæ tuto- res. C. de admin. tut. quæ in tranſactione, venditio- ne,& alienatione ſeruanda eſt. Idem autem de di- uiſione rerum ad minores pertinentium dicẽdum eſt. Cùm enim quæritur an minor ſit reſtituendus aduerſus diuiſionem, inſpiciendum eſt, quæ res di- uiſæ ſunt, an res mobiles, an immobiles. Nam ſi res immobiles, ſiue ruſticæ, ſiue vrbanæ ſine decrcro ünt dis er. ſliesn dumn eſ diuiſionem ipſo iure 10n valſere, ſi decretum fuerit inrerpoſitum. diui ſio valebit, nec ſuccurtetur terpofltun,. per reſti-
Franc. Duareni luriſconl.
tutionem. Si verò res mobiles& ruſticæ ſint,& ſine decreto ſint diuiſæ, dicendum eſt non valere diuiſionem ipſo iure: ſi Verò decretum fuerit in- terpoſitum, diuiſio valebit, nec ſuccurritur minor niſi per reſtitutionem. Videndum autem quis au- thor fuerit diuiſionis, de qua I.i. infrà de rebus eor. nam in diuiſione qua minor alium vult prouoca- re, debet ſenatus decretum interpont: in alia ve- rò, qua alius minorem prouocat ad diuiſionem, non eſt neceſſarium decretum. Cùm quæritur er- go an diuiſio ipſo iure valeat, habenda eſt tum ra- tio rerum quæ ſunt diuiſæ, tum perſonarum, vter prouocauit ad diuiſionem. nam ex eo iudicabitur, an ipſo iure valeat diuiſio necne: quia ſi interue- nerit decretum, in quibus cauſis opus eſt decreto, valet diuiſio, ſed minor reſtituetur in integrum, ſi doceatur captus. Ex his intelligitur verum eſſe quod diximus, minorem reſtitui aduerſus tranſ actionem, ſi in tranſactione fuerit circunſcriptus. Hinc naſcitur quæſtio quæ tractatur I.. hic. ſi mi- nor ſit reſtitutus aduerſus tranſactionem aut diui- ſionem, an aduerſario quoque proſit reſtitutio, vt actionibus ſibi competentibus vtatur, perinde ac ſi nulla diuiſio interueniſſet,& nulla tranſactio. In qua dicit Imper. Tu quoque actionibus, quas pridem habuiſti, vtéris. Hæc verba, neceſſe eſt vt referantur ad aduerſarium, qui trauſegit cum pupillo, aduer- ſus quem pupilla impetrauerat reſtitutionem. Is enim audita minoris reſtitutione Imperatorem Seuerum conſuluit, an actionibus veteribus vti oſſet: qui reſcripſit, eum vti poſſe actionibus pri- ſtinis. Sed incidit hic difficultas& antinomia ex l. cum minor. 28. de minorib. qui locus eſt difficilis. Minor eſt reſtitutus aduerſus ſententiam, in qua victus fuerat tutelæ iudicio directo: lis eſt inſtau- rata,& cœpit agere contra tutorem, perinde ac ſi iudicatum non fuiſſet: volebat tutor experiri rurſus contrario tutelæ iudicio, in quo antea vi- ſtor fuerat, quærebatur an poſſet. Ait Celſus non poſſe. In hac tamen huius prioris legis ſpecie re- ſtituto minore aduerſus tranſactionem, reſtitui- tur quoque actio, quæ competebat aduerſario. Hæc videntur magnopere pugnantia. Reſcribit enim Imperator aducrſarium eiſdem actionibus vti poſſe, quas habebat ante tranſactionem, cum dict. I. cum in minor. tutori prior actio denegetur. Sed animaduertendum eſt reſcri ptum eſſe, non le- gem ſeu conſtitutionem generalem: inter quæ multum intereſſe ſæpè monui, cum reſcriptum in certis cauſis reſcribatur, conſtitutio autem ſit ge- neralis„generalitérque intelligatur: hodie tamen omnia authoritatem legum habent. Sed in inter- pretatione multum refert an ſit reſcriptum, an lex. Apparet autem hoc reſcriptum eſſe, quia ait Im- Per. Tu quoque actionibus.& adeò perſonale, vt ſit incertum,& omnes Accurſiani dubitauerunt, an hæc verba ad minorem ſint referenda, an ad ad- uerſarium. Sed contextus ſatis oſtendit, de aduer- ſario eſſe intelligenda. Sed obſcuritas ex co naſ- citur, quod deeſt hic libellus in quo erat deſcri- pta ſpecies, ad quam hæc ſunt reſcripta. nam olim 1n libellis deſcribebantur ſpecies, ſicut hodie de- ſcribuntur ſpecies, quibus ſubſcribunt iudices. Ho- die quidem principes non conſuluntur de iure vt 8 861jm.
—
2
krktmielt! lionen atue
miſa Retitmtoc rem pecdſecktac to wmladuell egikemütach et mnohigtur
nem daagwerei Jirereugiitir Juoon deutadt dusclktadti wegenthim tel wmilacho, danminor. dun Unor ag neuaxyictus, txrülbiſu Vuialmnpa vem adcels ſe d ircaB cm onnanio j wnraram tutel nann, ceoc t won elicoitart dudolto amil- har zücetlar A npearaa nec K per unlada daxt aquüa cundum qu a poflumdg It adueran

in 64 Valere uerit i T mindr luls au. Us eor, rouoca. alia ve- lionem eritur 94 dum ra. um, Nter licditu Ulmerue. decteto, tegtum, ſt
erum ele
ſus tranſ nſcriptus
vhic. 1m.
n aut dut Kitutio,n perinde ao anſadio quuyim t ntemear illo aüur. utionen. peratoren teribus m enidus ptr nomia exl. ſt difficilis. im, in qua eſt inſtau⸗ petindt ac ot expetii o antea V-⸗ Cellus non ſpecie te⸗ m, reſtitur aduerſatio. .Reſcribi acionibus nem, cum denegetur- eſſe, non le
In Tir. N X X II I.IIL. I I. Cod. Si aduerſ ſolut.& c.
olim, ſed libellus illis offertur. Grihu⸗ ergo rale re⸗ ſcriptũ occurrit, fingẽda eſt ea ſpecies quã veriſimi- le eſt cõuenire poſſe reſcripti verbis,& rationi iuris, ab eaq́; non abhorrere. Videamus ergo an ſpecies ſit quæ poſsit conuenire huic reſcripto,& rationi iuris,vt non pugnet cum l.cum Frtarid ſpeciem proferre huiuſmodi. Minor quidã fundum etiit,& tandem ſuper ea actione& lite mota tranſ
cgit, aduerſus illam tranſactionem vult reſtitui in
riſtinam actionem, quæritur an poſsit? Reſcripſe runt Imperatores minorem poſſe iure vti iiſdem,
uas prius habuit actionibus, ſed eo aduerſus hanc rranſactionem reſtituto, aduerſarius quoq; eius re- ſtituitur, etiam ſi in tranſactione iti pulatio Aquili a- na interuenerit, atq; acceptilatio: idque fiet iudicis officio. Quod verum eſſe patet. Nam in l.cum mi-
nor. diximus plerunq; accidere, vt reſtitutio mino-
ris aduerſario proſit, vbi adduximus exemplum l. etiam.§.1. eod. cùm ſpecies ſunt connexæ,& ſepara- tionem non recipiunt. Vnde idem dicendum eſt, cùm actio aliqua competebat aduerſario, contra quẽ reſtitutio eſt impetrata,& actio ea eſt per tranſ- actionem, aduerſus quam reſtitutio eſt impetrata, amiſſa. Reſtituto enim minote aduerſus tranſactio-
nem, neceſſe eſt actionem quoque reſtitui aduerſa-
rio. nam ſi aduerſarius agens contra minorẽ tranſ egit,& remiſit actionẽ:trã ſactione eius actio amiſſa eſt. minor igitur cùm reſtituitur; neceſſe eſt actio nem quoque reſtitui aduerſario. Non enim poteſt aliter res in priſtinum ſtatum reponi, quàm ſi actio quoque detur aduerſario amiſſa tranſactione. Si ve- rò talis eſſet actio, quæ non eſſet amiſſa tranſactio- ne, non ſtatim reſtituto minore reſtituetur aduerſa- rio amiſſa actio, neque prodeſſet ei reſtitutio, vt in d l.cum minor. Iuriſconſul.enim hanc ſpeciem ad- ducit: Minor agebat contra tutorem directa actio- ne tutelæ:victus eſt, tutor agit contraria actione tu-
telæ, petẽs ſibi ſumptus reddi: victus eſt& ipſe. Hæc
judicia ſunt ſeparata. Minor impetrauit reſtiturio- nem aduerſus ſententiam quæ fuit lata in actione tutelę directa. Hoc iudicium nihil habet commune cum contrario iudicio: nec tutor amiſit actionem contrariam tutelæ per ſententiam contra minorem latam, ideoq́; reſtituto minore in directo iudicio,
non reſtituitur tutor in cõtrario iudicio. Sed in ca- ſu noſtro amiſſam ponimus actionem, quę compe-
tebat aduerſario per tranſactionem, aduerſus quam
eſt impetrata reſtitutio. Reſtituto igitur minore, neceſſe eſt vt reſtituatur actio aduerſario, quam
per tranſactionem amiſit. Hæc diſtinctio magnam
habet æquitatem,& verbis legis non repugnat, ſe- cundum quam hæc facilè conciliari poſſunt. Nos ita poſſumus fingere ſpeciem, quaſi actione vti poſ-
ſit aduerſarius, quam amiſerat propter tranſactio- nem, aduerſus quam minor fuit reſtitutus. Alia
quæſtio naſcitur ex l.z. Diximus reſtitato minore reſtitui quoque interdum actionem aduerſario, quam propter tranſactionem amiſerat: ſed quæri-
tur quæ actio poſiit competere aduerſario, ſi pro- pter eam tranſactionem, ſuam actionem amiſerit. Cum actor tranſe git cum reo,& lite ceſsit accepta pecunia, ſi quæratur qua actione ei ſubueniatur ſi reus nolit tranſactionem ſeruare, diſtinctio ſeruan-
da eſt, quæ eſt in 1. fiue apud.& l.vt reſponſum. l.
l. cum minor. Et facile eſt
cum mota. C. de tranſact. Videndum enim eſt, an acceptilatione actio ſit ſublata: nam ſi tunc aduer- ſarius nolit conuentis ſtare, non ideo poteſt actor
agere actione veteri per acceptffationem extincta,
quia in perpetuum ſublata obligatio reſtitui non poteſt. l. qui res.§. aream. de ſolut.dicta l. vt reſpon- ſum. C. de tranſact. ſed aliter conſulitur actori, vi- delicet actione ex ſtipulatu, vel præſcriptis verbis. d.lcum mota. C. de tranſact. Si verò pactum ſit ne peteretur ſine acceptilarione, ſi debitor nolit con- uentis ſtare, tunc actor poteſt agere prima actione. Nam pacto non tolluntur obligationes. Si enim obiiciatur exceptio pacti, replicatione elidetur ex- ceptio, quia replicabit actor in factum, fidem quo- ue ab eo non ſeruari. l. ſiue apud.& I. ſi pro fun- do. de trãſact In ſpecie quam propoſui, is qui tranſ- egit, ceſsit actione ſibi competente, ita vt eo nomi- ne obſeruet tranſactionem reus: qua actione poteſt agere?: Et ait Imp. ſi acceptilatione non eſt extincta actio, poteſt agere veteri actione: ſed ſi eſt perem- pta acceptilatione: ex inſtauratione inqui negotij, aget adhuc priori actione: ſine reſtauratione enim non poterit agere priori actione. nam etſi reſtitui- tur minor& atio ipſo iure ſit extincta, tamen po- teſt agere actione reſtitutoria, vt diximus ad tit. ge dolo.& tit. de minor. vel reſciſſoria, quæ ei compe- tebat ante tranſactionem.
1N TIT. XXNXIII. LIB. I1 Cop. 81 ADVERSVS SOLV- b rIoNEM A TVvrTORIA.
vel à ſe factam.
———— eder——— 1
4*.2Ar 8 AS
Erbum geſtum, quod eſt in edicto Praætoris, latiſsimè patet,& non tan- tum ad contractus pertinet, ſed& 9. S ad diſtractus. Geſtum enim latius
accipimus quàm contractum, vt di-
4
ximus I. ait Prætor. continet enim& diſtractus, vyt eſt ſolutio. nam ſolutione diſſoluitur obliga- tio, non contrahitur.§. I. Inſtitu. quibus modis tolli. oblig. Ergo ſiue contractum ſit, fiue diſtractum cum minore reſtitutioni locus erit. Duo autẽ ſunt Joci præcipui huius tit. vnus eſt de ſolutione facta minori: alter eſt de ſolutione facta à minore: de
vtroque ordine videamus. Ac de primo quidem, vt
ſi minori debitor pecuniã ſoluerit, an ſit reſtituen-
1
dus minor. Et dicitur in l.- hic, minorem reſtitui in- tra tempus legitimum, ſiue minori, ſiue eius curato- ri ſit ſolutum. Exemplum hic eſt: quamuis debitor pupilli curatori ſoluens liberetur, tamen minor po- teſt reſtit ui, ſi captus ſit. Hoc enim ſemper eſt intel⸗ ligendum, nunquã reſtitui m inorem, niſi captus ſit) vt ſi pecuniam acceptã inutiliter conſumpſerit, vt. dicitur d. l. ait Prætor. Hinc notandum eſt, eum qui curatori minoris ſoluit, liberari ipſo iure: quod& dicendũ eſt, etſi ſolutum ſit minori ipſi, ſi fortè cu- ratorem non habeat. 1.z. C. de in integ. reſtit. Nam etſi minor non habeat curatorẽ, ipſo tamen iure ra- tum eſt quod cũ eo geritur, licet poſsit teſtitui, ſi ca-
ptus ſit. Hæc diſtinctio traditur in d. 13. Ergo ſi mi- nori ſolutum ſit curatorem non habenti. beratur

Morpriſti-
nus depdnẽ-
bendum eſſe curatorem, cum ſoluitur pecunia à debitote minoris, nec cogẽdum debitorem ſoluere ſine curatore, ne forte cam pecuniam minor cõſu- mat, qua conſumpta velit reſtitui. Ideo conſultiſsi- mum eſt vt adhibeatur curator, qui eam pecuniam accipiat. Ideoq́ ſi minor agat aduerſus debitorem, iuſta eſt poſtulatio debitoris, ſi petat ei curatorẽ da- ri ſi nullum habeat. Nam etſi liberetur ipſo iure, ta-
puis ſit, necne. Vnde Vlpianus in l.ait Prætor. ait, ad-
men quia periculum eſt, ne eam perdat, melius eſt
ceſsitatẽ in his tantùm requiti vult luſtinianus, quæ ex fœneratitia cautione minoribus debentur:adeò vt ſi pecuniã fœneratus ſit minor,& ei ſoluatur ex ea cauſa, debitor non conſequatur plenam libera- tionem, niſi iudicis auctoritas acceſſerit. Huius rei exemplum eſt I.i. hoc tit. ex qua colligi poteſt, ſi tu- tor pecuniam debeat ex adminiſtratione tutelæ,& curatori minortis ſoluat, tunc nõ ſequi pleniſsimam ſecuritatẽ, niſi hoc fiat decreto iudicis interpoſito. Idem dicendũ eſt de ſimilibus cauſis. Hodie id etiam
5 334 Franc. Duareni luriſconſ. b Ig U h, lrer di is verbis in eadem lege additis, Sequitur hu
n ſoluens ipſo iure. De pupillo aliter dicendum. Sim Ex hi J,eikimea, 20 v 1— 7 d uiuſ gbü liciter enim dicitur nõ liberari ipſo iure qui ſoluit modi canſam plenißima ſecuritas. Vulgaris diſtintto uleè xelbi
P llo. l.pupillo. infrà de ſolut. l.contra iuris ciuilis ineptiſsima nata eſt, Plenæ, Plenioris,& Pleniſsimæ gdlicel Jerd
P 8las.— b As ſuc curatorẽ habeat, ſiue nonſed ſecuritatis: ſicut finxerunt doctores diſtinctionem ſouelr e
**.... 4⸗ 1 4 1
dehne ſi wei letior factus ſit pupillus ea ſolutione, culpæ, propter l. quod Nerua. infrà depoſi. latæ, a. 6 In glr
vel nõ pau eor& is denuo agat, repellitur exce- tioris& latiſsimæ. Addit ibidem luſtinianus exce- dccu in
*...... 406 tione folld l.pupillo. infrà de ſolut. Sed nos hic ptionem, niſi ſit ſolutum aliquid minori ex penſio. Kolüdl le adulto loquimur, cuius curatori ſolutum eſt. Et nibus domorum conductarum,& ex reditibus, qui I II
certum eſt liberari ſoluentem,& tamen reſtitui mi- ſoluũtur quotannis minoribus. Eſſet enim hoc ca. co! norẽ poſſe. In cauſæ cognitione ſpectabitur an ca- ſu moleſtum debitoribus quotãnis adire iudicem, vt ſuum decretum interponeret. D ecreti igitur ne-
2i pecunias vt petat ei curatorem dari. Si autem habeat curato- b minorum in rem minor, ſoluet debitor minoris curatori, quem obſeruari videmus in Gallia. Tutor enim à quo pe-
ade ſacra. veriſimile eſt non ita perditurum pecunias. Poteſt ritur pecunia, non cogitur ſoluere niſi iuſſus à iudi-„ rale
etiam debitor eiuſmodi pecuniam obſignatam de- ce:ſi tamẽ velit, ſoluere poteſt. Licet enim ex foren. mn nller 4
ponere in ædem ſacram, ſecundũ priſcum morem, ſibus quidam putẽt ſoluere eum non poſſe ſine iu. clitutiute luc
de quo dixi l. qui Romæ.§. Seia. infrà de verb. oblig. dicis auctoritate, hoc tamen falſum eſt Poteſt enim niarle mner
vel in loco publico,vt l. acceptã. C. de vſur. De qua ſoluere, vt dixi, ſed id periculoſum erit: quia peric- nuncklüegau
ratione ſignandi eſt l.vlt. infrà de lege commiſ. Et lum eſt ne reſtituatur minor. Hæc de priori huis zretisdemno l
acculum, inquit Scæuola, cum pecunia ſignatorum ſignis tituli parte, nunc ad ſecundæ part is explicationem bem ullnt
obſignauit. Sed dixerit quis, an ita poſsit ſatis conſuli accedamus. der(ſctaunin
debitori, vt omnino tutus ſit& ſecurus,& nũquam Secundus locus eſt de ſolutione facta à minore. Nattando
minor poſit reſtitui aduerſus ſolutionem. Reſpon- Ad hunc locũ pertinet l.z. hic. Si enim minor ſoluit dlexocſione
det Vlpia.d.l. ait prætor.§..eum poſſe ſecurum eſſe, pecuniã alicui tanquam debitor, poteſt reſtitui ad. Juodmelb cau
ſi interuenerit iudicis auctoritas,& decretum. Hoc enim decreto tollitur omnis reſtitutio in integrum:
uerſus ſolutionem: veluti ſi ſoluit legatum indebi- tum, tanquam ſi fuiſſet debitum. Sed hoc ita eſt in-
dos bada citc ntuilclet ho
quamuis in venditione rerum minoris, aliud ſit di- telligendum, ſi valeat ipſo iure ſolutio, quę facta eſt lungein dor cendum. Nam etſi decretum interuenerit in vendi- ab comam niſi valeat ipſo iure, non eſt locus reſti- licau. rione rerum minoris,nihilominus tamen poteſt re- tutioni. Exempli gratia, ſi minor ſoluerit prædium namm Vulge ſtitui. ſiquidem. C. de præd. mino. Sed in ſolutione banum v ere aplſt liueruul detunrt möris eſp vus der l doeekchte age vrbanum vel ruſticum ſine decreto prętoris, nullius nule rum minoris eſt vis huius decreti, idque vtilitas momenti eſt hæc ſolucio. tunc enim nõ eſt ſolutio, tüuümlun
exigit: quoniam agitur de ſolutione pecuniæ quam cogitur debitor ſoluere: contrahere enim nemo co-
ſed alienatio. l. magis puto. S. ſi pupillus. de reb. eorũ.
quia omnis actus per quem dominium transfertur,
Gulagexpdü nmmameri
itur cu inore. Igi 1 accedat auctori e1.. tem confs Uer Aebueee de k r amaln lecurita- natio prædiorum minorũ interdicitur Senatuſcon- nderge mu Quid zeui 7 Pnetur de.e 24 pe luniam ulto: I. infra de reh eorum Sed obiicitur à quibuſ- untmwun C Al Olucn, 2„ 1 al minori ſine curatoribus, C;c. Si at luſſert ſn dam n0 poſſe hoc caſu locum eſſe reſtitutioni, quia 4 Main dot ue curatori ſiue minori wi ornen eſt⸗ dr nd cö dictio locum habet. Si enim ſoluerit per errorem rputedlee
Tatori iue minori, m audiendus X& repetere 8 2 dutan wul ſi velit reſtitutionẽ petere. Sed norandum eſt quod nr ehe 8 P oteſt, quid opus eſt reſtitutione? Sed ſe- nbi rwul hic dicitur. Si enim cõtradicat minor,& intercedat 5 ne Terrep etere, quia ſæpe occurrit, condi- ma 91 ola:,— onem indebiri,& alias aian⸗ b RKäuxiud dicens ſibi ſolui debere:tunc ſe opponet debitor, qui rol X alias actiones concurrere cum Qu Vnitur inn naröne
reſtitutione. Exemplum eſt in l. in cauſæ. tunc enim nerr eiman, au ,.. tantum ceſſat reſtirutio, cum quis ipſo iure tutus eſt: rut ua ſe z14 errnüim at qui indebitum ſoluit, nõ eſt tutus ipſo iure:quia unf an weud Junültan dominium rei ſuæ amiſit, igitur non ceſſat reſtitu- fu, auußa vmemdan tio. Præterea condictio indebiti hoc caſu non com- leintano locddte errrenn jars loluitor⸗eiu e e m abeat neceſſe eſt. Condictio enim pnuua areaallla.
iuſſus à Prætore ſoluerit,& dicet ſe ſoluilſſe cõpul- ſum auſtoritate iudicis,& ideo nihil eſſe imputan- dum, nec reſtitui debere minorem. Et de hac re ple- nior eſt conſtitutio Iuſtiniani. I. fancimus. C. de admi. tuto. quæ eſt vna ex nouis cõſtitutionibus ad emendationem veteris iuris edita. Facta autem eſt Conſſ. Lampa.& Oreſte,& inſerta eſt Codici poſt
— L. b it—„nen Ni rea„e, barum An editionem,& compoſitionem Pande- waehe cu tunc habet, cum per errorem facti am na eae arum. Ait igitur ibi Iuſtinianus, licer itoribus utum lolutum eſt. Lerror. C. ad Falci- dkrcum — icere d t. J.error. C. ad legem Falci cumt. popiilorum del adullormn, 5 ebitoribus diam. l. cum quis. C. de iuris& facti ĩ ge mD. beleri.
K Drtuus f lorum ad eos ſolutionem fa- do autem ſi 3 gno-uomdo Aher cere, ſi prius ſententia iudicialis ſine omni damno ſub ti em ſunt diluenda quæ obiiciuntur docul, 8 rtum au celebrata hoc permiſerit Iureconſulti autem decre- vul ede condictindeb hæcenim ſententia noſtta ürtnd
₰ 7. 4.. uU an...„..„. Uohe, tum vocant quòd hic fentẽtiam iudicialem luſtin 80 recepta non eſt. Obiicitur etiam l.interdum. diy tt en
de condict. indeb. vbi ait Vlpianus condictionem lecui indebiti dädde b

„ 4 4—. 1 1 3. 1„e —. X7 X7 1. 1 4 8(1 521 ‚dotem... Lin, In Tu. XXXIIII. Iib. I I. Cod. i aduerl. dotem. 35 ri g.” 2 b— ſt. E li gratia: Prædia ruſti- zaüg ter perſonam, cum vi- iplſo iute munitus eſt. Exempli gratia:t ts. dn X Plen,de indebiti dari interdum proptet perlonattl, Cuttt.,. ſine decreto in dotem data ſunt, con- liſt enlün areer 5 locum facit condictioni,vrſi minor ca& vrbana fine decrcto la elt. Allcmatio enim ltmdd delicet perlonalo 9 à reſpõd icutio dotis ipſo iure nulla eſt. Alienatu . eſpöõdendum ſtitutio dotis ipfo 3 pol odt ſſ d eodem modo quo ſuprà reſpõde ſ 1 ſertim ſi pactum ſit interpoſitum b0 Tlate, ſoluerit, ſe ſt locum habere quod quædam eſt, præſertim ſi p 154 nian, Sb æterea dicendum eſt l 3 fit: alienatio autem prædio- unus ex eſt. Et prætete inor ſoluit ſine tu- de dote lucranda, vt fit: a ori 6 gacirur in d. l.interdum. cum m— jnoris eſt orohibita ſine decreto, vt admo- lnerpenli Aſeitur a e ſic enim loquitur d.l. interdum. rum minorls elt prohpita keeV dm alia tedtthus gu roris au coriiate.ſice 11 nuimus. Sed tunc locus eſt reſtiturioni, na ). 1„„„ enim hoe IN I I T. XXXII 1 I. LI B.. bona ſua, vtpote pecuniam in dotem dedit, ve cum dire ludi u. COD. 81 ADVERSVS decretum Prætoris interceſsit. Ergo dmxerit quis; tetiigir na oT E M. praqdia ruſtica vel vrbana in dotem dari poſſunt: uin ur ne.. 8 G Prætoris cdictum d Sunt qui dubitent. Et quæſtio de his mouetur in planusgqur le locus refertur ad boe ſe 1 8 gloſsis Accurſianis in d.llnulla. C. de iurc dot. Ego demurradeg A jnoribus, ſicut omnes alij tituli præce- 1-11 8 Aded l minoribus, 1 Jubi in de vrœd oque, hæc verba ſ to quin de prædiis quoque, 5 ola A ſtum enim ad dotis dationem non dubito quin de.14.. b b nute dentes. Geſtu a rlls vniuerſa bona intelligenda ſint. Id eſt expreffum in enam Üoder Iconſtitutionem refertur:nam ſi mulier vnlusé ure 3 lo atnin ꝛut. Sc dilticultas Fapeftol. Tit. HIofler it,& in ca datione capta ſit, reſtituitur, I. lex quæ rutores. O. de ob as alie- dus e dotem dederit,& 1i ſtum ſit. Hæcautéreſtitutio naſcitur ex l.ob æs alienum. C. de præd. mino. vbi 2nn. C. A. 1 4. 8 1... 4 0 aenetche uuſ um ee Lahin 34 ſu den ſ duo concurraud ſi dicitur, Ob æs alienum tantùm minorum prædia d min. etutele,. duerſus dotem locum habet, 9. ſam dotis nõ alie- . aducrins s datio, diſtrahi permittitur. Ergo ob cauſam dotis nòô al plenibim ſit minor in dote danda,& valeat dotis datio, p 4 200 4 olloe⸗ am capta ſit mi T.„L; g*. b„Sed hic ambiguitas naſcitur ex colloca- : iximus nabuntur. Se g nal 1 3 Aeholn vtrundu enlmeſ ecel arh ſen 1 b d dili- tione verborum. nam dictio tanrùm, ad ſequentia odie dainn in aliis reſtirutionum capitulis. Hli igi d eiduie ade mon Prepedent ae referenda. arglin am- uimagur 1 gentet notand fünt lac tem andn de et higua ſuprà de legib ad hæc ſcilicet verba, cauſa co- Kunim. on muliec ſasrlerziurnite 4 85 dtoen oreſt gnita. Idcirco autem dicit, ob æs alienum, quia fortè en'm ex fo. nam mulier maior decepta. Sei a We d at Lonſulti fucrant Imppede xrc alſeno, quæ ſpecies npolelri keſtitul aüte ucrurſn zui ad Laeum L frequentius incidit. Similis locus eſt in l. ſi quidem. eſt Darterin probat hac ratione lui cotdula ec 2lfumm cum in fi. ge præd. min. ſine decret. quæ multum confert nitqungen. b num eſt. ld Peaua Aran aler 4 ue id qui- ad huius antinomiæ explicationem, vbi ait Imper. ehuma Ini dmae lonalänlle urccö ulr. quia(. cauſa tamen cognita quibus verbis remouetur om- ihi videntur addidi quia Ee.SS. llocati er- expliaiunn demm in li nis ambiguitas quæ naſcitur ex collocatione ve r in cauſa dotis quod æquius melius. uns B IaA ha Har 1 per ſpectatu ſTa dict borum d. l.ob æs alienũ. Hæc igitur verba, vniuerſa 1 ullam orum d. l. ob lA. 1HAl vS .aA... Vnde cum dos metu eſt promiſſa, lcituf nulla dii ſr celligi, ſi cum de- acta d minon. 5 2 1K naulier. S,ſi1 fuorà de bona, etiam de prædiis poſfunt intellig’ ſi cum d .§. ſi metu. ſuprà deeo bond, e Wenf— . eſſe promiſsionem.l. ſi mu jer.§. ſi metu dee Ar non ſit nentio dcerc- mminorlolut do dicatu lier in creto ſint data in dotem. At d decr tui uod metus cauſ. Sed quanddo dicatur imuiter in crelo⸗ ſimpliciter dicuntur. Fateor id reſtreſtiuial⸗ Ju⸗ 12 2 ſtio hec ti,& in dotem data ſimpliciter dicuntur. Fateor 1nes dote danda circunſcripta, quæritur. Quæ 7.& 1n 1 KALa. d diuj hoCeft. menti . b m s fuit, nec diuinare hoc eſt. mentio grum indebi ſolet hoc! Exemplum hic eſt de mu- quidem nec opus fuit, Alute e 4 Hat uin lltde tractari ſolet hoc loco. E pP. a de co nulla fuft quxſtio. dbocita eſt in- 1. b a b dedit:ſimile eſt in enim non fit decreti, quia de eo 4iuſ ilTit liere quæ in dotem omnia bona dedit: ſimile im! 1Er, L Karie h on b 1n... antùm eſt ad conſultationem In con- dgus lacael Lſi ex cauſa.§.. de minorib. ſi dederit totum patri- Reſcriptum tai dadec elit grortchätat de qlibus j.. 8„ ⸗.» 1 25 2 4 ⁸* 44 5 ettlorwbreli monium. Vulgò tamen dicitur, non ſufficere vt re ſplestioneenien dat leee 1 Is cors ir datettn er ueri predum ſtituatur muliet, etſi totum patrimonium dederit. dubitabatur. Ergo intelligamus d, Jiſkcultas. De retotisnullis Adducitur I. nulla. C. de iure dot. in qua dicitur, valeat dotis datio. Hic alia naſcitur difficu be—05 — ucitur l. nulla. C. 3 itur, valeat dotis 4Cll I 1. teſt, ſoluto matrimonio: ergo reſtitu no eſt lolti nulla lege prohiibitum eſſe, quominus vniuerſa bo⸗ enim herhe us. nia fatis t enſaru lwrreg dt rhaui Mlrnini meriro in docendat. Sedes lex mühi vaaecden hionncr ſipolhts⸗quia dös eepe⸗ um transferuu, ad rem non videtur pertinere: nam etſi nulla lex mulieris per SIII L 1ha a4 lcheihaec 3 itur. Sed iam ſæpius demõſtraui, hancactionem re nis autem ale prohibet ne mulicr omnia ſua bona in dotem det, titur. Sed iam 1æp in concCurrcre eum alls 4 O. b:2. ituti ntegtu 3 Senatuſcol- non idcirco tamen prudenter facit mulier que om- ſtitutionis in integru b 1 do dote lucri. ir G 1 ned.—. d nibus. Prærerea fieri poteſt vt pactũ de dote lucrã citut à qubi- nia bona in dotem dat. Videndum enim qui mu- nibus. Dræterea d o guch caln ef do, ishellnon titutioniqu lier prudens facit, non quid ei permiſſum ſit. Sequi- da fuerit Lſtetia 4 ſlto id auls egpreſum it per errortl tur igitur, mulieri non ſuccurri, ſi omnia bona ſua poſſetnece dede erat te 7 flun Ln ſultbis, Alia b Sed in dotẽ marito dederit. hoc nego. Sed dixerit quis, non fuit, quia de eo non fuit Imp. confultus. urioneddelf iruri aut 10 ittit. Mini- difficultas etiã oritur. Atqui videtur ipſo iure nulla ccurrit cnd vtitur iure communi, quia lex hoc permittit. Mini- ditficult AiruU. AA )
1. 1.— 1. Itutio: ergo ceflat hic reſtitu- rrere cii ſtitur iure mè verò hoc eſt vti iure communi.Is enim rectè di- eſſe huius dotis Lon Rine jern Adducitur in hanc nei iu umuni, qui citur vti iure communi, qui ita ſe gerit in negotio tio. Hæc quæſtio 2 f de u Jor vbi dicitur, 91 ta ſe gerit adminiſtrando, vt patremfamil. diligentem& pru- rem l. liue generalis‚in ra e iured di lrel d. dentem decet. l. verum.§. ſciendum de minorib. Ve- amplius doti promiſſum ir, quàm faculrat zun idem eſt iui iure lieris patent, quamuis tutore interueniente, ipſo iu- rum quidem eſt non reſtitui eum, qui iure com- leris patent, quamuis th dotis nulla eſt, Cufa lege muni vtitur. Lvlt. C. de reſtit. mino. ſed mulierem re promiſsio& cöſtitutio 0 3 10 ma„Na 21 gentem& quæ omnia ſua bona in dotem dat„iure commu- rata non habetur auctoritas, dolo malo facta.
duumr ſin udentem ni recte vti non dicitur. Dicendum ergo mulierem nulla eſt dotis promiſsio ipſo iure,& keſtitn näcve cet. tunc circumſcribi, ſi omnia bona fua in dotem nullum habeat locum neceſſe eſt. l. in cauſæ. 1 5 muenà. dederir. 1 mino. Sed reſpondendum eſt, fieri poſſe, vt mu 94 gem fac Alterum quod diximus eſſe neceffarium, vt ſit non ſit ipſo iure tuta, quamuis ſi nmtenta m oan locus reſtitutioni, hoc eſt, vt ſcilicet valeat dotis da- dote danda. Sansè ſi interuenerit dolus malus, nulla dut docut tio. Oportet enim primùm mulierem eſſe circum- eſt ipſo iure dotis con ſtitulio, nec rata eſt. Id enim vianoſtl ſcriptam: deinde valere dotis dationem: quia non cautum fuit lege Lectoria, cuius meminit Cicero eeςακ αρο
1.. 1 Ke. auiz ſi 3 eſſent dolo malo„π᷑ i& ſuccurritur ci per reſtitutionem in integrum, qui lib. 3. Offic. quia ſi adoleſcentes 1 Jede
M 2

quis
— 3 1 ur⸗ 3 8 126 Franc. Duareni luriſconf. woßns s ſuccurrebatur. In cæteris olim pœna legis Corneliæ in liberos etar deporta- unto 1 .. ¹. Cl Od*...., 4 circunſcripti, ea lege eis fue eformulam Galli tio, in ſeruos vlrimum ſupplicium 5.item lex Cor. deläon G auſis dolus nõ vindicabatur anc. li it. de publ. iudi. In hoc arbitrio ſtatuenqdi„coer0 cauſis do ritas do- a. Inſtit. de pu adi oiche § oitur lege rata non ſit auctoritas do- nelia. Iul tis Vde dlc tore hon Aquilij. Cum igitur leg ſsio tutore interue- pœnam iudex habet rationem ætatis. Vnde dicitur, ſiene d1 W lo malo facta; jplo iur fi buerit nõ valet. Ex hoc Aiſi quatenus miſeratio ætatu,&c. Minori ergo non qwun⸗ niente facta qui doluma- b nid ſit iplum ius: ſubuenitur in delictts atrocioribus per reſtitutio- tal2 Ciceronis Jooo ſatis ed* Anmentanio ad tit. nem in integrum. Exempla ſunt in dict.lauxilium. rliln quem locum alias ade u da,n ius ſſe, ius pop. de minor. quod vr alia quædam punit lex lulia de märti in lit.iuran. Dixi enim ipſum ius eſſe, 1us p 1 2mi ſerit quæ pro adulter,(cuatul de in lit-iintan go de legibus Romanis intelligi, ad adult. Nec ſi quid eorum commiſeru g D Tauftenio t vid Rom, dr iabe ue de legid& eius quod naſcitur ex eadem lex punit: veluti ſi adulteri; damnatã ſciẽs uxo. grrnu 6 differentiam iuris Pre 3 us Jerſt jus dicatur, em duxerit:&c. Hæc tunt præcipua capita legis lu- vruſt l b nrerdireudad hius Ergoi 8 iure nõ valet, quod liæ de adulteriis: ideõ que hic locus notatu dignus ngxoun ic Ue. Ergol 3..:— R tamen id fit abult 80 1b toris dolo malo eſt, pertinens ad titul. legis Iuliæ de adulter. ſub quo ſeeme E lege ratum non eſt, vt auctoritas tutori PekLnn.1. Al. la ſunt irr1 ſt glieb cge 56 rquod in dote danda ab eo vl- hæc capita explicantur. Alia exempla ſunt in J. ſi ex rm. facta,& cleclletnte uutum fuerit. Sed ſi dolus cauſa.§. nunc videndum. de minor. Nihil autem re- ferdtale 1 imonijc—. 1 z1; erall tra vuc benern eim licitate tantũ ſua, vellubrico fert an minor deliquerit in contrahendo, an ſine he 4... 65 aurei ge e 63 wuulter in dote conſtituenda, non contractu, vt locum habeat quod hic dicimus,& ei büire Ttatis iit decepta n ſſe, etſi omnia ſua denegetur reſtitutio. Exempli gratia, depoſui rem Kengut dit dicemus, eam nihil omnino egiſſe, et 14 Bent;„p; laibætat bona i dotẽ dederit, ſed eſſe opus reſtitutione, quia apud minorem,& dolum admiſit in ea re: mihi te- zwd n Ona m 004 Er ſicintelligendum eſt quod netur,& agam ex contractu aduerſus eum actione l cis kegu ipſo iure nõ eſt tuta. Et ſic intellige qus L. e1 A. o,h f dicitur, ipſo iure non valere dotis conſtitutio- depoſiti. Nihil enim refert ex qua cauſa ob dolum Eb1ocando, G hic dicitur, ip 3 74 1 eniatur, an ex dolo admiſfſo in. ſcelolne nem vltra vires patrimonij à curatore promiſſam. ſuum conueniatur, an ex dolo contra dicetlo COD ctu, an extra contractum,& an ciuiliter, an crimina- vinquaglita a I 1NTIT. XXXV.I. I. 1 B. II. liter. Cuùm agitur actione furti, agitur ciuiliter, cum ntaplacxig SI ADVERSVS DEILI- ex lege Iulia de adulteriis, criminaliter agitur:in his Kecerrguldinqu c T vM S V V M. nunquam reſtituetur in integrum. Simile eſt ind; 4 dameklöem d ... 8. eſt d. ldendum eſt an verbum geſtum ad deli- Iiſi ex cauſa.§. ſi mulier.Si vxor à marito, vel contts uſu m quueum cta quoque pertineat. De contractibus& maritus ab vxore cũ culpa diuertat, an poſsit reſti- eom zu deme I quaſi contractibus nulla eſt dubitatio. tui, ne amittat dotem. Hæc enim pœna eſt diuor. wedäuskthec! ff Queſtio igitur eſt de delictis, an in iis re- tij.l.conſenſu. C. de repud. non poteſt, quia deliquit. dm heghunte ſtituatur minor. Hic dicitur in delictis non eſſe lo- nam aduerſus leges facit, qui ſine cauſa diuertit. ror idadmil cum reſtitutioni. Sed vt commodius hic tractatus Aliud exemplum eſt, ſi minor dolo malo non ſol- zämülkguam explicetur, notandũ eſt duplicem hic eſſe quæſtio- uerit vectigal mercis nomine, quia merx commit- mr tögue 1 nem, vnam de minore reo cõtra quem agitur: alte- titur. l.commiſſa. infrà de publ.& vectig. nec aduer- aaal, Or. H. ram de minore actore& accuſante. quæ quidem ſe- ſus commiſſum reſtituerur in integrum minor. wrndK tit.n I parandæ ſunt, vt vitetur cõfuſio. Et primò quidem Quamuis autem nihil referat an ex dolo admiſſo luwaliiate ..—.... videamus de minore cõtra quem ex delicto agitur, in contractu, an ex dolo admiſſo extra contractum lntrblenp .. 5. ₰ ¹. 2 ⸗ 3 3 ſi teneatur, an poſsit reſtitui. Et dicendũ eſt, mino- quis conueniatur:multum tamen refert ſcire cuius zaltücum, rem ita teneri ex delicto, vt non ſuccurratur ei per ætatis ſit minor. Poteſt enim eſſe impubes, poteſt 1 wan ltg reſtitutionẽ. l.i.& z. hic. In reſtitutione enim, vt dixi- eſſe infans. Vnde quæritur ſi ſit impubes, aut etiam ner Achelt. mus ſæpe, petitur venia erroris proprij. l.præ fecti.de infans, an locum habeat quod hic dicitur. In hoc denyleids mino. nam minor ad impetrandã reſtitutionem in ſequenda eſt diſtinctio, quæ traditur in Il. infans in- maisnel I integrum allegat Propriù errorem, aut ſe facilitate frà ad legem luliam de ſicar.lſimpuberem. de furt.l Ji amondi 3 ubrico rati d:cepiũ eg: euiu cauſ⸗ petit re- impunitas. C. de pœn. l.pupillum. de regul. iur.& ſi- Mi an 1ltRcaul I büdia 6 zn 8 et ſi peteret delicti veniam,& mil. Diſtinguitur impubes ‚qui doli capax eſt,& aemaun rireh Ai ob do m,ge m⸗ e um reliſrurionem Ideòq; ita proximus pubertati, ab eo, qui doli capax non eſt. artum l. Gnaden ag eum teneri dicim X inari aui 1„.. 2ep Ar Ludnene i cieind ex de 3 bo 35 Aeiraordinario Impubes, qui doli capax eſt, tenetur: ſi verò doli ca- Es amnun ortunehi ſæratu ata- in! auxilium 4 Ao eaie m d0 quod dicitur pax non eſt, quia longè abeſt à pubertate, non te- iwwi 1 tus iudicem hoinus. eminorib. n elictis inquit Try- netur, nec ei vlla reſtitutio eſt neceſſaria. Nam Nötreddu ad medio- P Ln wee n zuni vigintiquinq non meretur perinde eſſet, ac ſi diceremus pecudem teneri dict. diäd nin Sen pæna uncee Wn te tu unenr. vdig atrocioribus: niſi I. infans. infrà de ſicar. Fruſtra ergo quæritur, an re- tetirulag rducit. um miſer futi; Perduci dnem uaenum, ntic ætatis ad mediocrem ſtitutio ſit concedenda, cùm perſona ſit huiuſmodi keneatur oh 6 b 5 dan acies p inftin anc exceptionem ad- quæ non tenetur ex delicto. Sed' hic de minore lo- lguur reki 0 at; 1... A. — altus, rin pœnis infligendis quimur qui doli capax eſt,& pubertati proximus. infeiatio in« nanquentes nannunquam rationem haberi æ- Hcæc ſententia, ctſi vera ſit, multas tamen habet elicke 4 tatls, ſi io h:— 2 1— 3. aume. licut ratio habetur aliarum circunſtantiarum. cautiones. Quid enim ſi delict dmiſſum ſit ſi- Delig neß I aut facta. infrà de pœnis. Vnde dici b 1 Kelis tunn admuftum dlidum t tacta. intra de Vnde dicimus pœnas eſſe ne dolo& culpa, ſed tat ligenri nex Pe d. arbitrarias. I.hodie. infrà de pœnis. Hõ Das um meoligenria,& mon. lo malo tin f ae Pgxnls. Hiécque vulgare animo? Durum eſſet hoc caſu denegare reſtitutio- tmerſraee 73 6 9r0, quamuis enim legibus publicis cereæ nem, vt dicitur i L.. hic. j d) nit iG ſt. ſ.„Vt dicitur in I..hic, id eſt, ex dolo& conſilio, lignoſeiene: atutæ ſint pœnæ. tamen in earum legum interur-&. 3 n eltur mamell gum interpre- ex propoſito. Delictu r, ſt eſſe ſine pro- llall, tatione, aiunt Iuriſcõᷓſulti paſsim licere ve] mi ſito.& ſ ruin Lerte Potéſt c E1itie Pt dai nlg ” re, vel augere pœnas e mlnue⸗ pollto, Se ſine dolo. lperſpiciendum. 5. delinquitur. delscf — Sere pœnas pro varietate circunſtantia- infrà de pœnis ſul inoribus Cn.-dum rum& perſonarum. Sed& hodie vid iene, erO tunc ſiihuenietur minoribus Gll; lad miliores duriori ſupplicio ahei emus eas hu- Sequitur: Fiiam hi pænæ cauſa pecuniæ damnum ir. de eg der P quemadmodum rogetur. Pœnæ caula pœna pecuniæ irrogatur, ſi ne di

Bdepoſui tem ca remihit. 3 cum adiiohe uſad rlm ldo in conne er,an ctimioé. tciuilicgam
er agnrul
dimileca
6
ena eſt diuot
quia deliqut
auſa diuentn.
nalo non ſol derx commit- ig nec aduer- grum minot. dolo admillo a contractum ert ſcire cuiis vubes, potett bes, aut etiam citur. In hoc n Linfansin- em. de futt! guliut.& ſr apax eſt,&
227
rito, yei Kmiis . Ag
n poßitti.
Minor con
In Lit. XXXVI I. hb. l I. Cod. Si aduerſ.vlucap. 137
quis culpa tantùm deliquerit, imò& ſi caſu quis tantum deliquerit. Lex enim eſt, inquit Papinianus, delictorum quæ ſponte vel ignorantia contrah un- tur, coercitio la. ſuprà de legib. Vebvt dicit Demo- ſthenes in orat. aduerſus Ariſtogitonem, im ²*⁵9oue 2usot 2„ Aενᷣπe aA,μαα,ρ ννμά⁴νν. Exemplum aliud eſt in l. 2. hic. Senatuſconſulto Tertulliano mater excluditur ab hæreditate filij, ſi ei tutorem non pe- tierit dari.l. matres. C. ad Tertul. Hic maximus rigor obſeruatur. Nam niſi tutorem ei petierit dari, ne pretextu quidem iuris ignorantie excuſatur ab hac
œna. lvlt. C. qui pet. tut. quãuis alioqui mulier iu- ris ignorãtia excuſatur. Sed hoc eſt intelligendũ de
muliere maiore vigintiquinque annis. Si verò mi- nor ſit mulier, reſtituitar, vt admittatur ad fllij ſui hæreditatẽ. Creditur enim ex leuitate quadam mu- lieris magis quàm ex malitia id actum eſſe. Itaque facile ignoſcitur mulieri. Huc pertiner I. ferè. infra de reg.iur. Ferè inquit Paulus, in omnibus pœnali-
bus iudiciis ætati& imprudẽtiæ ſuccurritur. Exem-
plum eius regulæ ſumendum eſt ex edicto de in
ius vocando, quod multa capita continet. Vnum
eſt de filio ſine decreto vocato: is non venit:petitur quinquaginta aureorum pœna. Quid ſi minor ſit,
an ea pœna exigetur. Minimè verò, quaſi dolo non
fecerit: quia, inquit, ætati& imprudentiæ ſuccurren- dum eſt. Idem dicendum eſt in edicto, quo caue- tur, Ne quis eum qui in ius vocabitur vi eximat. Si
enim qui exemerit minor ſit, videtur quoque reſti-
tuendus. Et hæc ratio eſt, quia hæc edieta ferè in do- lum cõcipiuntur. vnde cum aduerſus edictum mi- nor quid admiſit, facilè creditur iuuenili ætate id
admiſiſſe, quàm malo animo niſi dolus eius argua-
tur. Idebque ait Paulus, Perè in emnibhus pænalibus indicius,&c. Hæc exempla adduxi ex tit. de in ius
vocand.& tit. ne quis eum qui in ius voca.&. quia
Paulus ad interptetationem illorum edictorum ca ſcripſit. Inſcriptio enim eius regulæ eſt, Paulus lib. 4 ad edictum, in quo explicauit Paulus titul. de in ius vocan.& ſeq. tit. qui ferè a lem interpretatio- nem habent. Ex hus igitur locis colligenda ſunt exempla eius regulæ:& ſic in ſimilibus faciendum, quæ aliàs intelligi non poſſunt ſub tit. de reg. iur. vt alias admonui. Aulaen e ſunt plures exceptiones ex d. 1ſi ex cauſa. 65. nunc videndum. Quarum hæc prior eſt. Ait enim minorem reſtitui aduerſus infi-
x non eſt. T mne le- ciationem actione legis Aquiliæ. damnatus eſt in
reero doli Ca⸗ 15 aqul 2.
„ate, nonte: Haria. Nam
n teneri d
duplum ob inficiationem. Nam inficiationis pœna eſt duplum. l. inde Neratius. infrà ad leg. Aquil. an pPoſsit reſtitui? Quæſtionem facit quod dicitur ex delicto minorem nõ reſtitui. Sed Vlpianus ait eum reſtitui hactenus, vt pro confeſſo habeatur,& non teneatur ob inficiationem ad pœnam dupli. Non
igitur reſtituitur aduerſus delictum, ſed aduerſus
inficiationem, qua in iudicio vſus eſt. Sed nonnc
delictum eſt infician ſe damnum dediſſe iniuria: Delictum quidem eſſe poteſt,& poteſt inficiatio
dolo malo fieri: quia tamen in minore creditur ex temeritate id potius proficiſci, quàm ex dolo, facilè ci ignoſcitur, niſi euidens dolus arguatur. Et id eſt quod vulgò dicirur hoc loco, diſtinguendum ad- uerſus dolum præſumptum quidem reſtitutionem dari: ſed aduerſus dolum verum non reſtitui. Hoc non inepteè dictum eſt. In id enim recidit quod
nos diximus, tunc fauendum ætati,& reſtitutio- nem procedere, cùm aliqua tantùm ſuſpicio doli eſt:non tunc cum euidens eſt dolus. Alia eſt exce- ptio dict. l.ſi ex cauſa.§. ergo& ſi. Cum minor furti teneatur, potuit decidere cum aduerſario ſuo,& peę- nam vitare qua fur actione furti tenetur dupli, ſci- licet, vel quadrupli. nam ſi icd non elegit, reſtituitur. Hoc eſt diligenter notandum. Exempli gratia, Pa- ratus erat aduerſarius cum minore tranſigere, ſi voluiſſet rem reſtituere: maluit tamen iudicium ſubire minor: quæritur an poſsit reſtitui. Aduerſus delictum quidem non reſtituitur minor, ſed tamen aduerſus tranſactionem omiſſam poterit reſtitui, vt negotium pro trãſacto habeatur, quod tranſactum non eſt,& de quo tranſigere poruiſſet niſi fuiſſet circunuentus. Tum notandum eſt, quàm vtile ſit minori tractatum habere,& ſermonem cum aduer- ſariis de decidendo negotio, vel tranſigendo. nam tunc ſi paratus ſit aduerſarius decidere cum eo,& maluerit minor ſubire iudicium,& condemnatus fuerit, poterit reſtitui. Ideõque qui habent litem cum minoribus, diligenter cauere debent, ne quid
eis offerant, vel cum eis tranſigere inſtituant. nam
ſi poſtea minores eo neglecto condemnati fuerint, poterunt ad id reſtitui. Hæc eſt cautela Cæpolica, quæ diligenter eſt menti tenenda. Hæc autem ſpe- cies ſimilis eſt ſuperiori, vt enim illic non reſtitui- tur minor omnino contra delictum, ſed inficians pro confeſſo habetur:ita hic, non omnino reſtitui- tur contra furtum, ſed habetur negotiũ pro tranſ- acto, hactenus vt vitet pœnam tripli, vel quadrupli. Sequens locus eſt de minore ex delicto agente, an reſtitutio in eo locum habeat. De hac verò quæ- ſtione videte l. auxilium. D. in qua eſt Florentinis
Pandect. ſic legitur: Auxilium in integrum reſtitutio-
Cautela c tra mino- res.
nus executionibus pænarum paratum non eſt. quæ vera
eſt lectioIn codice Norico, pro executionibus, legi- tur exceptionibus. cum dictione, in, corrupté. Quo- modo autem id ſit accipiendum docet Iuriſconſ. exemplis. Sequitur enim: Aeoq; ininriarum indi ium ſemel commiſſum repeti non poteſt. Iniuriarum actio omiſſa eſt pacto fortè, vel diſsimulatione eſt aboli- ta: vt ſi quis cum co potauerit quem iniuria adfe- cit..lt. Inſtit. de iniur. vel cxpreſſa remiſsione. Po-
namus igitur omiſſum iudicium iniuriarum à mi- nore, quæritur an poſsit reſtitui. negat Tryphoni-
nus poſſe. Executionibus enim pænarum, inquit ille,
paratum non eſt auxilium in integrum reſtitutio-
nis. Id eſt, Cum minor perſequitur quod ſua inter- eſt, tunc ei ſubueniri poteſt: ſed hoc remedio non ſuccurritur ei qui pœnas exequitur. Exequi quid ſit conſtat ex l. in lcldti cenf non intelligens fortè Haloander, mutauit hoc ver- bum executionibus,& repoſuit in exceptionibus. Le- gendum ergo executionibus, ſine voce in. Hoc igitur auxilium non eſt paratum executionibus pœna- rum. Cum enim quis ea actione agit, qua pœnam perſequitur, vt eſt iniuriarum, rem ipſam non
perſequitur nec quod ſua intereſt, ſed pœnam tan-
tum,& meram vindictam. Il. Prætor. S. ſi dicatur. in-
frà de iniur. vbi ait Iuriſcon. eum qui agit iniuria-
rum, non petere ſibi damnum ſarciri, ſed vt vindi-
cetur contumelia illata. Sic euidens eſt differentia
inter actionem iniuriarum,& actionem legis Aqui- NN 3z
rà de verb. oblig quod

—— 8 5„—„—
—
ö“, 8. —— —“—)]1““
— = —
liæ. Exemplum huius di
8 „ ferentiæ eſt in 1. ſi lernie E vul* cæterum. ad leg. Aquil. Si quis ſeruum m um
crauerit 51 Aquiliæ, qula damnum nerauerit, datur actio legis qnile d camnun mihi dederit: ſi quis autem percuſlerit er 8. eem & iniuria affecerit, non datur actio legis quii 3 quia non deterior eſt factus ſeruus, nullumquee
mihidamnum datum. Ideõque datur actio iniurla-
riniuria vindicetur. Igitur actio in- rum, qua peto vt iniuria vindicetur. Igitu
zuri indict. itur tan- uriarum nudam vindictam perſequitur, non
tum pœnam. Quędam enim ſunt actiones, quæ etſi ad vindictam pertineant, tamen damnum exia her ſequuntur. hæc verò damnum non perſequitur, ſe
meram pœnam, vt diximus. lgitur aduerſus eam actionem omiſſam nõ reſtituitur minor. An de pœ- na furti,& de aliis actionibus idem ſit dicendum quod de actione iniuriarum, hic quæri ſolet. nam inter actionem iniuriarum, actionem furti,& actio- nem vi bonorũ raptorum, multum intereſt, quam- uis omnes ſint pœnales: quia, vt dixi, actio imuria- rum ad vindictam tantùm perrinet: hæ verò ſunt quibus rem perſequimur. Mihi tamen probabilius videtur, idem dicẽdum de aliis actionibus quæ me- ram pœnam perſequuntur, ſicut actio de furto, que quadruplum perſequitur,& actio vi bonorum ra- ptorum. Mouet me quod Tryphoninus generaliter loquitur. Ex eo enim id infert,& colligit in iniuria- rum actione: illius regulæ vnum adducens exem-
Hominis plum, à quo cetera non diſtinguuntur. Neq; enim intereſt, bo- illud vnicum exemplum eò appoſuit: quod id tan- mmẽ bene- um locum habeart in actione iniuriarũ. Et magna ſuaus ahiaj videtur ratio in aliis pœnis, vt pœna furti. Pœnæ
enim executio odioſa eſt. l. ſeruus ea lege. infrà de ſeruis export. Seruum vendidi, ne in Italia commo- raretur puniendi ſerui cauſa, eòq; nomine promiſ- ſa eſt pœna ab emptore, ſine ſtipulatione: ſi id non factum ſit, non poſſum agere, ſed ſi conueniſſet, vt manumitteretur, id eſt de eo quod vſui eſt homini, ſi faqtum non ſit, dabitur eo nomine actio, quia ho- minẽ affãci beneficio intereſt hominis. Nõ tam be- nignè interpretamur leges pœnales, quàm eas quæ fauorem aliquem continent. Hic obicitur I. 1.§. ac-
„ehenif cuſationem. infrà ad Turpil.vbi dicitur, ſi deſtiterit 2 zwpe⸗ minor ab accu ſatione non impetrata abolitione, rraueru, iguoſcitur ei, quominus puniatur pœna 8. C. Tur-
ignaſcatur, pil. Ea pœana eſt quinque aureorum, cuius mentio
eſt in loco ſingulari. l. 3. infrà de præuaris. Si enim quis non impetrauerit abolitionem, pœna hæc ci infligitur: quam tamen minori remittit Iuriſcõſul- tus. Cur igitur hic dicimus in accuſationibus mi- norem nõ reſtitui? Hæc diuerſa ſunt. Aliud enim eſt Pœnam perſequi,& aliud petitio pœnæ exemptio- nis. Cum igitur minor vult reſtitui vti pœnæ exi- matur, datur ei reſtitutionis auxilium: cum verò vt pœnam perſequatur, denegatur reſtitutio, cùm au- xilium huius reſtitutionis regulariter non ſit para- tum pœais. De pœnis conuentionalibus hic etiam quær ſolet, videlicet an ſit hoc intelligendum de Ppœnis, quæ ex contractu minori debentur& ab eo omiſſæ ſunt,& an in iis poſsit minor reſtitui. Si hæ- reamus verbis Iuriſconfulti, omnino minor exclu- ditur. Scd ratio non patitur, vt de pœna conuentio- nalt hoc intelligatur. Mouet me quod dicitur in J. ait Pretor. in princ. D. de minor. vbr ait Iuriſcõſ. Ge- ſtum generaliter accipi, ſiue conuentũ ſit, ſiue aliud
8 1 3 8 4* 3— F rancC..1a1 LnI ALI 6O. 1 AxkX.
—
. 7
8 4
quid contigerit. Neque refert an de damno„an de lucro agatur, vt d. kait Prætor. 5.hodie. Agitur au- tem de lucro, non de damno, cum de pœna agitur. Et ſanè tota hæc noſtri Juriſconſ. T yphonini di- ſputatio ſatis oſtendit, ea verba de delicto eſſe acci- pienda,& cum quis ex delicto pœnam perſequitut, non autem cum ex conuentione.
1N TIT. XXXVI. LIB II COD. S1 ADVERSVS VSV-
CAPIONEM. — Dictum Prætoris, in cuius interpretatio. ne verſamur; ad vſucapionem pertines ſi- 2 cut ad aliud quodcunque genus aliena-
8 4
ltionis. Ideoq́; minor reſtituitur aduerſus vſucapionem. Hæc autem reſtitutio ideo eſt neceſ- ſaria, quia vſucapione dominiũ acquiritur poſſeſ- ſori,& minor amittit rei ſuæ dominium. De pupil- lo quæritur. Et dicitur in l. bonæ fidei. inftà de acq. rer. domi. non poſſe rem pupilli vſucapi, ideõque reſtitutio in integrum nõ eſt neceſſaria. Sed diuer- ſum eſt in minore. Nec verò refert, an res mobilts, an immobilis, vt fundus, vſucapta ſit:nam etiam ad- uerſus vſucapionem fundi neceſſaria eſt reſtitutio. Nec audiendi ſunt qui hæc verba tantùm de rebus mobilibus interpretantur, quaſi immobiles res non vſucapiantur. Aiunt dominium vtile, non directum vſucapione acquiri. Hæc ſunt commenta Bartoli, quibus obſcurauit iuriſprudentiam. Omnes enim res vſucapiuntur, vt eſt in princ. tit. Inſtit. de vſuca.& 1.3. D. eo. in prin.& ego aliàs docui. Ergo cum dici- tur fundus vſucapi, vt crebrò dicitur, necceſſe eſt intelligamus fundi dominium acquiri poſſeſſori. Hinc illud Horat. b Qu⸗ædam ſi credas conſultus mancipat vſus.
*
* 1
—— ₰
g
.
Mancipare enim eſt dominium transferre. Ergo intelligimus tam res ſoli, quàm res mobiles vſuca- pi poffe. Sed dixerit quis, in alienatione prædiorum minoris neceſſarium eſt decretum, alioqui non va- let alienatio. Cum autem alienatio non valet, non eſt opus reſtitutione in integrum. l. in cauſæ. D. de minor. At vſucapio eſt alienatio. l.alienationis ver- bum. infra de verbo. ſignifi. l.. C. de fundo dota. Si alienatio rerum minoris ſine decreto Prætoris nul- la eſt: ergo ſine decreto vſucapio rerum minoris nulla eſt. Sed certum eſt vſuca pionem valere etiam fundi„& prædij quod minoris eſt: nec locum ha- bet quod dicitur de alienatione facta ſine decreto, titul: de teb. eor.& ſimil. nam ad vſucapionem non,
pertinent: nec alienationem in eo loco ita domus t
intelligere. Quod enim ſcripſit Paulus in dicta I. alienationis verbum. de verbo. ſignific. non ſcripſit ad hanc rerum alienarionem minorum, ſed ad edi- ctum de rei vindicat. quòd facilè ex inſcriptione capitum animaduertimus. Ea enim lex habet in- ſcriptionem Pauli lib. zr. ad edictum, quam etiam inſcriptionem habent quæ ex Paulo leguntur ſub tit. de rei vindic. Ergo hoc à Paulo ſcriptũ eſt, cum de rei vindicatione differeret. Rei autem vindica- tio dicitur competere domino qui rem ſuam alie- nauit. Idebque poſſeſſori, qui vſucepit rem, com- petit rei vindicario„non ei, cuius res vſucapta eſt. Quia igitur videbat Paulus candem rationem cſſe in venditione, quàm in vſucapione, ſic interpre-
tatus
wn vorei 31 ſtagendum d tiuu chotla rant aleitim tor ieio Roll drte id wokerettt doiclütlne Coou ſulcg (ri demp ciesrelcunt lucyio dum gütmapills Rcljecor no ullelacap t doni didh nu Rquam 1 on vi aule Atm irem lcloc nauitoxy tew cli hete In luapi archel temdole in N denuagi tm iann ema e Culnr de 108 dio h ad corum, de Kanu. eum h lbe tum disk 1

aterpretatio
bertinerſ. 3
enus alienz. nur aduerſus eo elt necel
üritur polle
em. De pupi-.
infia de ac, api 3 ideoge ta. ed diue an tes mohll nam etianag. 4 et rettte num(rg dobilorun mnon diran nenta Daud Omnes euin tit. de vſucalt tgo cum dio. ,, neceſſe et
iri poſleſſoii
toſas ansferte Etgo nobiles vſuca-
ge prædiorun
oqui non va
noD valetnon
cauſæ. D. de enationis vel- ndo dota. ö Prætoris nul- rum minori valere etiam c locum ha- line decreio pionem non, 0 ita dus nus in dich
ac.pom ſcipli
um ſed adeli
„„—.— 1— 4 la Tu. XXXVI. Lb. 1 I. Cod Si aduerfus vlucap.
tatus eſt verbum alienationis, atque ita receſsit a
proprietate verborum. Sed ſub tractatu. tehus eorum qui ſub tutela, vel cura ſunt„Rc. hioc ver bum non ita accipitur. Elet enim ineptum quere- re, an decretum in vſucapione deberet interuenire: Ergo quod hic dicitur de rebus minoris; de qlui buſcunque rebus accipi debet: quia etiam vluca- iuntur prædia minotis. Et regu garts b traditur in l. quæ ſub conditione.§.fi inftà de con- gic. inſtit. Non eſt neceſſe adire Prætorem in his uæ lex permittit. In executione legis non eſt de- cretum neceſſarium Prætoris. Hic obiter notan- dum eſt exemplum reſtitutionis„quæ in rem da- tur, de qua diximus in l. in cauſæ.§. interdum. de minoribus. Vbi admonuimus quomodo hoc ſit accipiendum, non quòd in rem ſit ſcripta hæc aſtio, vt Bart.& alij exiſtimauerunt: ſed quia ita reſcinditur interdum negotium, vt detur actio in rem. interdum actio in perſonam. Si amiſerit actio- nem ia rem, reſtituetur ei actio in rem: ſi actionem in perſonam, reſtituetur actio in perſonam. Et ſi quis hac executione vti velit, diplomate impetra- to vti poterit, vt hodie ſit ſi quæratur quo in loco ſit agendum, ſequemur naturam actionis, quæ re- ſtituta eſt, vt ſi actio in rem reſtituta ſit, actor expe- riatur ea.l. vltim. vbi in rem actio. tunc enim dabi- tur actio actori, vt agat, vel vbi domicilium ha- bet reus, vel vbi res ſita eſt. Si verò in perſonam actio eſſet reſtituta, agendum eſſet, vbi reus habet domiciliũ. Hinc quæriturl. etiam. 2. de minorib. de eo qui priuſquam naſceretur vſucaptum amiſit. Cœpit, exempli gratia, poſsideri res Titij, qui de- cedens reliquit vxorem prægnantem: perfecta eſt vſucapio dum eſſet prægnans mulier: quæritur an poſsit pupillus aduerſus vſucapionẽ reſtitui. Quod hic dicitur non caret dubitatione: quia dicitur rem pupilli vſucapi non poſſe. libonæ fidei. infrà de acq. rer. domi. dicta autem L. etiam. loquitur de eo qui minor eſt quàm infans. Cum igitur res non vſuca- piatur, non videtur locus eſſe reſtitutioni, luxta l. in cauſæ. At mihi videtur duplici ratione reſtitu- tionem hic locum habere. Imprimis, quia vſucapio non fuit cœpta contra pupillum, ſed contra pa- trem, cui hæres extitit. Neceſſe enim eſt, intelliga- mus vſucapionem cœptam antequam natus& conceptus eſſet hic minor. nam non potuit tanto tempore in vtero fuiſſei deõque quia non fuit cœ- pta vſucapio contra eum, ſed contra eius deceſſo- rem, darur reſtitutio. Secundò, quia nondum natus erat,& erat adhuc in vtero. nam d. lbonæ fidei. lo- quitur de pupillo, non de eo qui adhuc erat in vte- ro. Scio haberi pro natis eos qui in vtero ſunt quo- ad eorum commodum attinet. l. qui in vtero. ſupra de ſtatu hominum. non tamen ideo ſequitur tunc eum haberi debere pro nato. Nam mero iure mul- tum differunt à natis hi qui adhuc in vtero ſunt, cum de ipſorum commodo& incommodo agi- tur. l. vlt. infrà de collat. bono. vbi dicitur non eiſe in poteſtate patris cum qui nondum eſt editus: ſed tamen benigniore interpretatione intelligi na- tum eum qui adhuc in vtero eſt. Occurrunt quæ- dam aliæ quæſtiones de præſeriptionibus, de qui- bus dicemus in l. vlt. C. in quib. cau. in integ. reſtit. non eſt neceſ. b
la vulgaris eſt, quæ
1N TIT. XXXVII. LIB. II.
COD. S1 ADVvERSVS FE I18C V M.
Via multa ſingularia habet fiſcus, ideo (E quæritur, an minor ex edicto Præroris contra fiſcum ſit reſtituendus,& quate-
Anus. Multa ſingularia in cauſis fiſcali
bus eſſe neceſſe eſt, propter vtilitatem, vt fiſcus ſci·
licet augeatur, ſine quo ſtatus Reipublicæ conſer- uari non poteſt. Fiſcus eſt pecunia publica, inquit Aſconius Pedia. ſiue illa Principis ſit, ſiue imperij.
b 339
Fiſtus uld.
HJerarium
Acrarium dicitur populi apud Plinium in Pane- ud.
gyrico: fiſcus autem principis. Sed in iure ciuili his verbis promiſcuè vtimur, quia idem ius Princi- pis eſt in omnes. libene à Zenone. C. de quadr. pre ſcrip. Fiſcum autem vocamus per metonymiam, eum qui adminiſtrat res fiſci, vt hic ſi aduerſus fiſ- cum. Eſt tit. lib. I. D. de offic. procu. Cæſa. id eſt, de eo qui res Cæſaris adminiſtrat, qui etiam Ratio- nalis dicitur, vt& à Lampridio in Alexan.& 1.z. C. de modo mulcta. vbi ait Imp. Alexan. Rationalem non habere poteſtatem mulqtæ dicendæ. Dicitur etiam curator Cæſaris, l.vlt. de offi. procur. Cæſar. Et etiam procurator priuatę rationis. liprocurator. C. de eden. Seuerus Imp. vocat diſpenſatorẽ ſuum.
Rationalis quis. 2
1I. hic. Diſpenſare, curare, procurare, eundem ſen-
ſum habent.*οε‧οει dicitur apud Strabonem Äb.
de eden.& ex co quod ſcribitur tit. de offic. procu. Cæſ.& ration.& præfectus fiſci. Apparet aurẽ hunc procuratorem eodem munere functum, quo pro- curator priuatorum hominum, licet quædam ei attributa fuerit iuriſdictio,vt ſcribit Cornelius Ta- citus lib 1². Suetonius in Claud.& Dion in Tibe-
I.Dicitur etiam procurator priuatæ rationis. 17. C.
rio, quam primùm ab Imperatore Claudio fertur
accepiſſe. Hodie iurifdictionem habent, quoties lis eſt inter priuatum& fiſcum, vt explicatur 1.1. C. de juriſdi.omn. iudic.& toto tit. C. vbi cauſæ fiſca.& colligitur ex omnibus legibus huius tit.& præſer- tim ex l... Sed vt ad quæſtionem propoſitam redea- mus, videndum an minor reſtituatur contra hi⸗ cum. Et dicendum eſt eum reſtitui, li. hic ſi captus ſit, ſi longè minori pretio contraxerit Fiſcus enim, inquit Seuerus, Iuris publici ſequetur auctoritatem. Publicum ius, commune vocat, per duονοννκννuia nonnunquam ab eo diſtinguitur, Liuriſgentium.§. ſi paciſcar. ſuprà de pact. hoc eſt quod dicitur vul- gò, fiſcum vti iure priuatorum, Vi litem veniunt. §. in priuatorum. infra de perit. hæred. Igitur ſingula
ria tributa fiſco diligẽter ſunt notanda. Contra fiſ-
cum igitur minor captus reſtituitur. Huc pertiner Lin fraudem.§.vlt. infrà de iure fiſci.vbi dicitur preę- dia fiſci non debere minoribus locari, ne fortè eis
oſtea ſubueniatur ætatis beneficio: ideòque è re fiſci non eſt, vt contrahat cum minore. Huc perti- necl. ſi ex cauſa.§. ſi in commiſſum. D. de minor. Quia minor non ſoluit vectigal, quod mercis no-
mine pereretur, dicitur in commiſſum incidiſ-
ſe. Confiſcatur enim merx propter non ſolutum vectigal.l.commiſſa. infta de publ.ob minorem ta- men ætatem ſubuenitur ei, niſi dolus eius interue- nerit. Nam aduerſus dolum non reſtituitur mi-
nor, vt iam diximus. De hac autem reſtitutione M 4

““——.— 3 3—— 1 4—— 6 2 4 1.—— 4 3 8. 9 6—————— ———.—. 15 4 ——— 8 8.—yy 4———— 3 2 4 4 E——.——— 8 eh.———— 8.—“*——. 8—— 5 8 4 1—.————. 3 4 . 8.——„————Q—Q————.—————— 4 8 1 4 8——-——.—.—.— 2* ö))ͤ 84 2 8 8 44 4*———— 4— 4 4 3= 6 6— 4 ᷣ————————— * 8 e5 ee eee—————— 3 8— e„— 3— — 4“ e—— 1———.,———.— 4— Tee 4—————— 4“—*—— 4—. — 4e 65
— 4 8
ö
ſſſ
— —
—
Franc. Duareni Iusiſconſ.
140 quis cognoſcat inter Bſcum
in l. z. hic. vbi Imper. Alex-ait, dicitur etiam rationalis. l.vlti. hic,& procuratorem
Cæſaris vnà cum præſide de ea Penoſeere Am quæſtio naſcitur, quæ tractatur 13. vbi diſtinctio ponitur, quæ magnopere huc pertinet, qua cogno- kcitur cauſa huius reſtitutionis. Explicandæ huius quæſtionis gratia, quædam prius ſunt intelligenda. Imprimis cum minor reſtituitur aduerſus Kieum⸗ cum quo contraxit, multum refert qua ex cauſa & quomodo cum fiſco contraxerit. Contingit ali- quando vt fiſcus rem alienam vẽdat vt propriam, quæ tamen ſua non eſt: aliquando vtrem alienam vendat non vt propriam, ſed vt alienam, quia de- bitor fiſci non ſoluerit. Cum rem vendit vt ſuam, ſequendum eſt id quod conſtitutum eſt variis Im- peratorum conſtitutionibus, quarum meminit Iu- ſtinianus tit. de vſucap. in Inſtit. Meminit imprimis edicti cuiuſdã D. Marci, cui ſucceſsit Zenonis con-
& minorem, traditur patronum fiſci, qui
ſtitutio, deinde alia Iuſtiniani. Videamus quid his
conſtitutionibus caueatur. Edicto D. Marci cau-
tum eſt, vt ſi fiſcus rem alienam alicui vendat vt
fuam, poſt quinquennium, ſi ea res vindicetur, em- ptor exceptione ſubmoueat agentem. Nam ſi do- minus rei velit rem à poſſeſſore vindicare, poterit equidem, ſed poſt quinquennium ſummouebitur exceptione. 5. vltim. de vſucap. Inſtit. Hoc edicto ex- cipiuntur minores, quibus ſuccurritur beneficio ætatis, vt poſt quinquennium reſtitutione impe- trata poſsint agere, vt d. I. vlt. hic ſignificatur. Dum enim dicit Impe. Edicto diui Marci res mindrum ex- ceptæ, nihil tuum adiuuant deſiderium. Significatur, minori ſuccurri, ſi aduerſus emptorem& poſſeſſo- rem agere& rem vindicare potuerit ex edicto D. Marci. Deinde facta eſt conſtitutio de eadem re ab Imperatore Zenone, quæ extat l. omnes. C. de qua- drien. pręſcrip. qua ſimulatque fiſcus rem aliquam, vt ſuam vendidit, ſtatim fit emptoris, etſi aliena fue rit res. Hoc admodum ſingulare eſt,& reſpicit ad ſingularem fiſci vtilitatem, vt alliciantur homines facllius ad res fiſci emendas, cum intelligunt ſe ſta- tim ſecuros, nec poſſe inquietare: iure communi ſi rem meam quis vendit, ego eam vendico à poſſeſ-
ſore:ſed hic tantùm conſulitur domino rei vendi-
tæ, vt agat aduerſus fiſcum, ad pretium rei ſuæ. De domino nihil poteſt amplius queri, ſed quadrien- nij præſcriptione ſummouetur. Intra hoc tamen quadriennium non pretium, ſed ipſam rem vindi- cae poteſt. Sccuta eſt alia conſtitutio, qua hæc Ze- nonis lex eſt producta ad omnes res quę ſunt Prin- cipis, vel Auguſtæ. hac enim cautum eſt, nil refer- re, an quid priuatum an proprium ſit Principis, quod nos vocamus Domaine, an verò fiſci. Ea enim
omnia intelliguntur Principis: quia in ea fiſcus ha-
bet imperium. Non quòd omnia ſint Principis, etlam priuatorum res, vt quidam ineptiſsimè in- tellexerunt. Hæ igitur conſtitutiones locum ha-
bent, cum fiſcus vendit rem alienam ‚vt ſuam,& hoc caſu ſuccurritur minori‚ ne noceat minori prę- ſcriptio quadriennij. Edicto autem Diui Marci cũ eſſent excepti minores, vt hic dicitur, idem intelli- gendum elt in aliis conſtitutionibus ſecutis Diui Marci edictum, vt mmores ſcilicet excipiantur, ne noceat præſcriptio minoxibu. Exempli gratia, pu-
blicata ſunt bona cuiuſdam propter crimen pet- duellionis, atque interca prædium cuiuſdam mi. noris, cum damnati eſſe crederetur, captum eſt a fiſco,& diſtractum: quæritur an minor ſit ſum- mouendus exceptione, ſi lapſum ſit quadriẽnium. Et dicendum eſt, ei beneficio ætatis ſuccurri ad. uerſus fiſcum, non aduerſus poſſeſſorem. At ſi fiſ. cus rem alienam vendit non vt ſuam, ſed fortaſsis propter debitum, vt ſit aliquando, cum fiſci debr- tor non ſoluit,& ideo in bona eius miſsio facta eſt,
uod nos dicimus Saiſine, an aduerſus illam bono-
rum diſtractionem minor ſit reſtituendus, quæri- tur. Et dicendum eſt, ſi ſubhaſtarionis ſolennibus
ſeruatis fit facta venditio bona fide, minorem non
eſſe reſtituendum. l. quæcunque. C. de fide inſtru.
& iure haſtæ fiſca. nam ob omiſſam ſolennitatem in ſubhaſtatione, vel dolum malum interpoſitum, ſuccurritur non ſolum minori, ſed etiam maiori.
Quibus perceptis facilè intelligemus quæſtionem
tractatam in l. vltim. hic. Minor adiit Imperatorem, apud quem expoſuit, à fiſco em ſuam venditam
eſſe: petiitque ab eo, vt poſt quinq uennium lapſum agere poſſet,& ei præſcriptio quinquennij non obſtaret. Mouebatur minor edicto D. Marci, quo excipiuntur minores, vt ſuprà demõſtrauimus. Sed
Diocletianus reſpondet, Nihil tuum adiuuant deſr derium, edicto Diui Marci res minorum eæxceptæ Edi
ctum enim D. Marci pertinet ad res quas fiſcus vt ſuas vendidit. At in hac ſpecie proponitur fiſcum
non vendidiſſe res vt ſuas, ſed vt debitas propter æs
alienum, ſcilicet non ſolutum. nec enim quæritur
de præſcriptione quinquennij ex edicto D. Marci. Sequitur tamen: Sed quoniam per colluſionem, ſius
Faudem tunc temporu procuratoru noſtri,&c. Quua
enum proſpexit Imperator, ita exprimi ſpeciem oblato libello ſibi, quaſi dolo fiſci fuiſſet circun- ſcriptus minor:pronuntiat, etſi minori propter æta- tem non ſuccurratur, nihilominus tamen ob ſim- plicitatem ſuam, ſi dolus procuratoris fiſci inter- uenerit,& venditio bona fide non ſit facta, reſtitu- tionem in integrum minori cõpetere. Adde etiam propoſitum fuuiſe ſolennitatem haſtę hic nõ fuifſe ſeruatam. Quæ diſtinctio facilis eſt, his perceptis quæ iam dximus.
IN TIT. XXXVIII. LIB. II. COp. SI ADVERSVS CREDITOREM.
Lſum, Sc. diximus ad omnes contra- ctus Pertinere, nec tantum ad cõtractus,
tium cum minore geſſerit, non eſt dubium, quin reſtitutio habeat locum. Sic enim Vlpianus inter- preratur verba edicti in l. ait Prætor. vbi admonui
in 1 Labeo. infrà de verb. ſ gnifi. referri tantùm La-
beonis ſentẽtiam:aliàs nec mutuum quidem con- uacum eſſe dicemus cum dicat Labeo, contra- um vltro citrôque obligationem eſſe: in mutuo
autem non ſit mutua obligatio. Sed quia Prætot generaliter loquitur„docuimus etiam edictum ad mutuum pertinere: quod vel maximè apparet ex
hoc
1-.... 4. Vod dicitur in edicto Prætoris, ſi quid
ſed 86 ad quoſcunque actus,& negotia quæ cum minoribus geruntur. vnde ſi quis nego-
I
poc düdhos
„ l ayxlan de Luc
dla cglact mrantribip 1 qudc- 4 rt mädoroquoc ſR capiss: li oladütleges! crediam m mic locas Keutio. wiast.Vewini Nroronllb, 9 gouücök, 9 uraunela E rrairedc panam acc cdadtio, G nim(ed v w aduerſe chetant, CHüdenusc netiomni tnn cam du aKan n lun rm rett relm elle dulleidl an ononi 1 Ad: Ner 2 ajtinen uön dedne dcupedan tir mpii norbugin Ccaptog Poſtea g d 1 genter V

ciiden ag bm aptum 4 or ſ ſan adtjénian uccurri 4.
dc konalii můlei dedi. io facda 41 llam bono dus, quxti. 8 ſolennidun inorem non ehde indrn. 0 ennitatem nerpolum dam maict quæſtionem mperatotem am vendtam mum uplum Iquennij Jc Marci 1 trauimuszel adiuuni nexcqyt li. quas fleun onitur hlcun as propteta im quartur cto D. Mardi. luſoonem, ſu n, Ge. Qua ami lpecem ulllet citcun⸗
proptet xæta-
umen ob uim- ris fiſci imer⸗ facta, reſtitu⸗
Acdde etam hic nõ fuiſe lis percepti
IB. II. „5
toris, ſ nil—
anes conttr ad cotractu
In Tu. XXXVIII. hb. I. Cod. Si aduerius credit. 141
hoc titulo, Si aduerſus creditorem. nam etſi crediti appellatio ſir generalis,tamen contrahitur plerun-
ue& accipitur pro mutuo.l. ſingularia. 1. in credi- tum ire. infrà de reb. cred.l.creditorum. de verbo. ſi- gniſ. Vc autem ſignificarionem huius verbi ita re- ſtringamus;argumento ſunt ſuperiores tituli huius libri. Apparet enim ex illis voluifſe Imperatorem hic tractare generaliter de his, quibus ex quacunq; cauſa debetur: ſed ex cauſa mutui debetur. Ergo minor aduerſus mutui obligationem ex edicto re- ſtituitur. Duo tamen ſunt neceſſaria, vt hæc reſti- tutio locum habeat. Primum eſt quòd teneat con- tractus ipſo iure: alias enim ceſſaret reſtitutio, vt qiximus in lin cauſæ. de minorib. Nihil enim eſſet quod poſſet reponi in priſtinum ſtatum. Minor au- tem obligatur ex mutuo, ſecundum diſtinctionem 13. C. de in integ.reſtit. vt ſi tutorem habeat,& ac- ceſſerit auctoritas tutoris, tunc quamuis ipſo iure yalcat mutui obligatio, captus poſsit reſtituiiſi ve- rô non acceſſerit tutoris auctoritas, ipſo iure non
valeat contractus. Sin tutorẽ non habeat,& mutuũ
contraxerit, ipſo iure nullus ſit cõtractus. Alterum eſt, quòd captus ſit minor, nec enim ideò reſtitui- tur minor, quòd minor ſit: ſed quòd lubrico ætatis ſit captus: vt ſi in rẽ ipſius pecunia verſa non ſit, vt
oſtendũt leges huius tituli. Oportet igitur pecuniã
creditam in minoris vtilitatẽ non eſſe verſam, vt ſit
locus reſtitutioni. Huc pertinet l. patri. 27.§.I. de
minor. Meminit autem hic Caius Iuriſconſultus Proconſulis, quia hoc fuit ſcriptum ad edictum
prouinciale, quod ſcilicet Proconſul propoſuerat
in prouincia. Ergo ſi totam pecuniam amiſit mi- nor, nihil reddet. Quid ſi minor egenti viro dedit
pecuniam acceptam mutuo, aduerſus quem ina-
nis eſt actio, damnabitur minor non vt reddat pe-
cuniam, ſed vt actionem quæſitam cedat credito- ri ſuo, aduerſus eum cui pecuniam illam credidit.
Huc ſpectant quæcunque extant ſcripta in eo lo- co. Hactenus omnia ſunr perſpicua. Sed magna eſt quæſtio vtri incumbat probatio, an minori, an cre- ditori, cum quæritur, an minor ſit locupletior fa- ctus,& an minor debeat docerę eam pecuniam in ſuam rem verſam non eſſe, an creditor, in eins rem verſam eſſe, docere cogatur. Ex vtraque lege huius
tituli nihil aliud colligi poteſt, quã creditori onus
probationis incumbere. Dicit enim l1I. Imp. Anto- ninus: Nec doceri potuiſſe Prætorem ex eo contractu locupletiorem eam eſſe factam. Ergo onus probatio- nis in creditorem transfertur, vt probet minorem locupletiorem factum. Sed contra multa obiiciun- tur.Imprimis l. minoribus. C. de in integ reſtit. Mi- noribus, inquit Imp. competit reſtitutio, in quibus ſe captos probare poſſunt. eodem pertinet I. nam poſtea. 5.li minor. inftà de iureiur. Expendẽda ſunt diligenter verba huius legis. Dicit enim VIpianus: Nec enim Vvtique qui minor eſtſtatim& circumſcri-
ptum ſe docuit. Ex quibus apparet minorem doce-
re debere ſe circum ſcriptum eſſe. Difficultatem au- get. l.ſi pradium. C. de prædiis mino. ne quis forte cò confugiat, vt mutuum diſtinguat ab aliis con- tractibus,& has duas leges de mutuo intelligat alias autem leges de aliis contractibus: nam d.l. ſi prædium. C. de præd. mino. loquitur de venditio-
ne. In ea tamen ait Imp. aduerfarium docere de-
bere minorem locupletiorem factũ. Quęſtio enim eſt de venditione prædij minoris, non de mutuo,& cogitur probare emptor eſſe conuerſum pretium in rem minoris: alioqui pretium amittit. Viden- dum igitur eſt, quomodo hic modus ſoluendus ſit. Quatuor variæ ſolutiones apud Accurſium re- feruntur: cæteri alias adducunt, quas excutiat qui otio abuti volet. Mihi ſic videtur diſtinguendum, ex ſententia eorum, qui ſanioris ſunt iudicij in hac diſputatione. Et imprimis quia hic locus omnino tractat de probatione,& pertinet ad tit. de proba. meminiſſe oportet vulgaris regulæ l. 2. de proba. ex qua dependet deciſio noſtræ quæſtionis. Ait enim Paulus: Ei incumbit probatio, qui dicit, non qui negat. Non dicit reo aut actori, ſed ei qui dicit, ſi- ue ſit actor, ſiue reus. nam vterque dicit,& vterque negat plerunque. Aliquando reus dicit excipien- do,& probare debet exceptionem. Et exemplum eſt appoſitum. I.ſi minorem. C. de in integ. reſtit. Minor implorat reſtitutionem,& ait, ſe minorem fuiſſe cum contraheret. Obiicit aduerſarius eum tempore excluſum: intra quod tempus debuit re- ſtitutio impetrari, vtri incumbat probatio. Viden-
dum eſt vter eorum dicat:& quia vterque dicit, vtrique incumbit probatio. Minor enim dum ait
ſe fuiſſe mmorem quo tempore contraheret: illud debet probare. Aduerſarius autem dum dicit mi- nori tempus lapſum eſſe, id quoq; probare debet. Nec poteſt adferre commodius exemplum eius regulæ. Cum ergo quæritur vtri incumbat proba- tio, in ſpecie de qua hic diſſerimus, ſemper viden-
dum, vter neget, vter intendat. nam modò minor
ait, modò negat, iuxta varietatem negotioraum: quę diligenter in ſingulis ſpeciebus conſideranda eſt. id quoque ſpectatur in quaque ſpecie. Quod vt commodius explicetur, vtar diſtinctione, vulgò re- cepta. Plerunque contingit vt contractus nullus ſit ipſo iure, propter quem minor vult reſtitui:plerun-
ue vt valeat, ſed aduerſus eum minor reſtitutio- nem deſideret. Hinc depẽdet explicatio totius hu- ius diſputationis. Huius diſtinctionis pars prima eſt,cum ipſo iure nullus eſt contractus initus à mi- nore: quo pertinet d.l. Iprædium. C. de pred. min. vbi proponitur prædium ruſticum vel vrbanum, ſine Prætoris decreto, venditum, ex quo apparet nullam eſſe venditionem, ex I.i. infrà de reb. eor. ideõque ipſo iure nihil eſt actum:& perinde mi- nor vindicabit predium ſuum, atque ſi nihil actum eſſet. Ponamus ergo emptorem hoc caſu petere ſibi reddi pretium quod ſoluit minori eius prædij nomine. Ait Imp. dari emptori exceptionem doli aduerſus minorem prædium repetentem ad pre- tium recipiendum, ſi minor ſit locupletior factus ex eo pretio. Nam licet ipſo iure deficiat auxilium,
tamen propter æquitatem datur exceptio, ſi minor
ſit locupletior factus, arg. l. nam hoc. infrà de con- dict. indeb. Si quæratur vtri incumbat probatio minori an aduerſario: videndum eſt quis dicat. Et certum eſt onus probandi hic aduerſario incum- bere, cum is dicere debeat, minorem eſſe factum locupleriorem, quia id dicit,& id intendit. Minor non intendit ita agendo, eam pecuniam eſſe in rem ſuam verſam. Neceſſarium enim id non eſt in rei vindicatione: in qua ſatis eſt, ſi dicat fundum ſuum

88ö8öö—öööö
— –––⁵–⁵
14 2
ſuum eſſe. Sed Enptore non poteſt ſc alitet tuert. VWencitctrf ſibi prædium fuiſſe,& prerium ſe ne didicte. ihi aget, quia venditio ipſo iure nulla el eto Prapet æquitatem datur ei exceptio, quia no patitur Æd vt pretium retinea eXc euletdr, recipiat prædium. idedque cogitur do- cete minorem locupletiorem factum ex ea pecu- nia, quia id dicit. Hoc exemplum pertinet ad een tractus, qui ipſo iure non valent. Videamus de aliis contra dibus initis cum minoribus, qui ipſo iure valent:vt ſi prædium ſit venditum decreto Præto- ris. tunc enim valet venditio, ſed tamen ſi captus ſit minor, poteſt reſtitul ex bono& æquo. Sed fi de pretio quæratur, an ſit locupletior factus minor, vtri incumbat probatio. Sequẽda eſt regula noſtra, ei incumbere probationem, qui dicit. videndum enim an ita intendat actor, idemque minor, vt di- cat ſe eam pecuniam amiſiſſe,& non eſſe verſam in rem ſuam, an quid aliud alleget. Id exemplis de- clarandum eſt. Ponamus minorem velle reſtitui, uòd dicat ſibi vtile non fuiſſe prędium venditum eſſe quocũque pretio. Iuſta eſt cauſa reſtitutionis, ſi nõ expediat minori fundum ſuũ alienari. De pre- tio nihil dicit, nec quòd ſit factus locupletior, ſed ait tantùm, non expediſſe ſibi, ſuum prædium ven- di. Repetitur igitur ab emptore prædium, reſtituto minore in integrum. Aduerſarius tamen vult reci- pere pretium, vel vult retinere prædium, donec ſibi reddatur pretium. Ait enim minorem locupletio- rem factum ex pecunia quod minor negat. procul- dubio incumbit probatio aduerſario, quia ita ſe tuetur aduerſus minorem, vt dicat eum locuple- tiorem factum. Sed quia contingit aliquando vt non idco petat reſtitutionem minor, quòd captus ſit in venditione, ſed quòd locupletior non ſit fa-
ntra quem agit minor, am etſi dicat venditum
ctus ex pretio, vt ſi fortè ob vrgens æs alienum,
cui aliunde ſatisfieri non poterat, expediebat mi-
nori prædium vendi, modò iuſto pretio vendere-
tur. nihil enim in hac ſpecie aliud poteſt cauſari minor, quàm eam pecuniam in eius cauſam, rem & vtilitatẽ verſam non eſſe: vtri incumbet proba- tio. Et certè, ſi minor dicat ſe locupletiorem factum non eſſe: aduerſarius contrà inſtet, minori incum- bet probatio: quia dum hoc dicit, nihil aliud inten-
dit, quàm quòd ea pecunia in ſuam rem verſa non
ſit. Et ſic intelligendum eſt quod dicitur l. minori- bus. C. de in iuteg. reſtit. l.nam poſtea.§. ſi minor. de iureiur.& ſimi. Sed huic diſtinctioni aduerſatur 1.2. hic, cuius hæc eſt ſpecies,& qua hic tractatur quæſtio. Quidam mutuam pecuniam dedit mi- nori: obligatus eſt eo mutuo minor, quia acceſsit curatoris auctorixas: creditor agit ex mutuo,& petit ſibi id reddi. Minor ita ſe tuetur ‚vt dicat ſe non locupletiorem factum ex ca pecunia,& ſe cam pecuniam amiſiiſſe. Secundum regulam no- ſtram videtur minori incumbere probatio, quia hoc dicit& tamen verba legis noſtræ oſtendunt aduerſario incumbere probationem. Dicit enim Imp. Si(vt allegas) minor anni pecuniam fænori ac- cpiſti„Rec ea in rem tuam verſa eſt. Quibus verbis oitéditur hoc à minore propoſitum fuiſſe, eam pe- cuniam in rem ſuam verſam non fuiſſe. Sed ab eo quod diximus, mutuum eſt excipiendum, nam
t minor ex quo eſt factus lo-
8
₰: I p.,. F rlngs. Luaren 1 110 8.
quoties aduerſus mutuum petitur reſtitutio, onus drobandi ſemper incumbit aduerfario minorem factum eſſe locupletiorem ex pecunia numerata. Vtilitatis enim& æquitatis gratia hoc cõôſtitutum eſf, propter fraudem, quæ interueniebat in mutuo, cùm multis documentis eſſet expertum, damno- ſum eſſe minori credere pecuniam. Argumento eſt S.C. Macedonianum. Obligatur enim filiusfa- milias ex omni contractu. J. filiusfamilias. infrà de oblig.& actio. Ex mutuo tamen non poteſt obli- gari, propter ſenatuſconſultum Macedonianum)in odium eorum, qui pecuniam mutuam dant flliiſ- familias. Hoc enim ſenatuſcõſultum ad mutuum tantum percinet, non ad venditionem. Ratio eſt in I..& 3. infrà ad ſenatuſcon. Macedo. Nam obru- ti ære alieno filiifamil. inſidiabantur morti pater-
næ. Hoc experientia rerum docuit; maiora dam- na ex mutuo, quàm ex aliis contractibus minores
conſequi. Et tamen ſenatuſconſultum Macedo- nianum pertiner ad alios contractus, ſi in fraudem ſenatuſconſulti ſint initi à minore. Hoc igitur in mutuo, ſingulari iure conſtitutum eſt, vt incum- bat aduerſario probatio. Ex quo intelligitur quàm ſit periculoſum credere minori pecuniam, vel cre- dere etiam filiofamilias: quia filiusfamilias ex mu- tuo non obligatur, etiam ſi maior ſit vigintiquin- que annis. Nec ergo minori, nec filiofamilias, tu- tum eſt pecuniam credere. Quid ſi minor ſit,& fi- liusfamilias, periculoſum eſt& temerarium,& ni- hil magis aduerſatur vtilitati publicæ. Igitur pu- niuntur grauiter apud nos creditores. Vnde ſæpè iudicatum fuit etiam S. C. Curiæ Pariſienſis, ne mercatores filiisfamilias vel minoribus pecuniam mutuam dent, vel merces ad tempus: idque con-
ſtitutum eſt ſub pœna amiſsionis mercium, vel
etiam mulctæ arbitrariæ. Sunt qui dicant de mu- tuo fœneratitio hanc legem intelligendam, in odiũ fœueratorum,& aliam cauſam eſſe mutui ſimpli- cis. Ego exiſtimo cum aliis quamplurimis, nihil referre, an ſub vſuris, an ſine vfuris credita ſit pecu- nia minori,& ſemper creditori onus probandi in- cumbere. argum. eſt quod dicitur in l. ſed Iulianus. §. ſiue autem. infrà ad ſenatuſcon. Macedo. nam etſi Senatus de fœnore locutus eſt, quia frequentius ac- cidebat, vt ſub vſuris crederer, qui eam ſubibat aleam credendi filiisfamil. ideõque de fœnore ſit factum ſenatuſconſultum, ita tamen Iulianus eſt interpretatus Senatuſconſultum, vt ad mutuum quoque ſimplex pertineat. Quod ad l.z. huius tit. attinet, quæ de fœnore loquitur, nihil ad rem facit. nã hoc reſcriptum eſt ad ſpeciem Imperatori pro- poſitam,& reſcriptum perſonale eſt, quia ex facto ita inciderat. Sed quæritur, quomodo probabit cre- ditor pecuniam creditam verſam eſſe in rem mi- noris. Et ſanè difficilis probatio: ideõque co pericu-
loſius eſt minoribus credere. Sed puto ſequendas eſſe coniecturas, quæ traduntur l. vlt. de exerc. actio.
D e ciuitate,& eccleſia, hic queſtiones tractãtur, quę nõ ſunt huius loci. De ciuitate videte l. ciuitas. infta de reb. cred. De eccleſia videte quod eſt in N ouel. 120. de alien.& emphy. rerum eccle.§. ſi verò quod. Aget enim ſemper creditor aduerſus adminiſtrato- res, non aduerſus eccleſiam vel ciuitatẽ, niſi docere Poſsit in rẽ illarũ verſam eſſe. Sed de his ſuis e 1
aaulidque tyaaid Kc oig qur ſlur vim lentin ſiwnituent Ibrmdum d Ieh lauctol Amen cptus
ubensadierit tiohſguns dblgm ipbi depuber ogu §i addeimp mam hubert
urlDaoke: pan an! Culdclr vordigauur herckeluot liidehæxe Kll hnur, tam gretor nöab h dxdcher dh pen, no dunreotid dlrndo, oh. cpwckkt annrvt.9. erplum ac nolo antem lreungli

m Macedo. tin fraudem loc igtur i
t, vt incam. ligirm quim aam, ſelcr. nilias érnu- tvigingr ofamilan ninor fitä arium,& ii x. lgitur po Vade lepa zriſienſis, ne s pecuniam idque con- ercium, vel cant de mu- dam inodiũ autui fimpl- rimis, nlhil lita ſit pecu- orobandi ii- ed lulianus. do.nam etl Wentius ac- am ſubibat ſgœnote ſit ulianus et 4 mutuum
In Tu. XXIX. lib. I I. Cod. Si minor ab hærcditate. 143
1N TI T. XXIX. ILIB II. CoOp. S1 MINORABHERE-
DITATE SE ABS TINEArT.
Vod ait Prætor in edicto, Quod cum
minore vigintiquinque annis geſtũ eſſe
4 —
dicetur,&c. pertinet non tantùm ad con- traddus, ſed ad aliud quodcunque ne- otium, quamuis contractus non litveluti ſi minor ſit obligatus ex quaſi contractu. latiſſims enim pa- tent hæc verba. Vnde etſi ſe minor hæreditati im- miſcuerit, reſtituitur, quia ex quaſi contractu obli gatur per aditionem hæreditatis ad ſoluenda lega- ta,& ad id quod defunctus debebat, quaſi tacitè ſe legatariis& creditoribus obligauerit.§. hæres. de oblig. quæ ex quaſi cont. naſ. Dicitur etiam teneri vltra modum hæreditatis ſi ſine inuentario eam adicrit.lvltim. C. de iure deli. quod ſi minor ſit qui ſe immiſcuerit hæreditati, certum eſt eum obliga- ri, ſecundum diſtinctionem l. 3. C. de in integ; reſtit. id eſt, ſi auctoritate tutoris interueniente adierit, ſi tamen captus ſit reſtituetur. ſed ſi curatorem ipſe habens adierit fine eius auctoritate, ipſo iure non erit obligatus. Si autem non habucrit,& adierit, obligatur ipſo iure: ſed captus reſtituetur. Rt ſic ſi de pubere loquamur, ſequenda eſt diſtinctio d. 1.3. Si verò de impubere loquamur, aliud ſtatuendum. nam impuberibus etiam ſine reſtitutione præſta- tur à Prætore abſtinendi facultas, quæ diſtinctio planor eſt in I. neceſſariis. infrà de acquir. hæred. Quod ad filium attinet, qui ſuus hæres dicitur, is non obligatur niſi immixtione. Ipſo quidem iure
hæredes ſunt ſui heredes ſine aditione.§. ſui autem.
Inſtit. de hæred. qualit.& differ. l. in ſuis. infrà de lib. & poſth 1.§. qui ſunt. infrà ſi quis omiſ. cauſ.ſed vt obligentur, neceſſaria eſt immixtio, propter bene- ficium prætoris, quo eis conceditur ſe abſtinendi poteſtas ab hæreditate. d. 5. ſui autẽ. de hæred. qua- lit.& differ. ideo vulgare illud Diui Pauli, Filius eſt, ergo hæres, non habet hic locum, propter benefi- cium prætoris. Cùm igitur minor hereditati ſe im- miſcendo, obligatur, neceſſaria eſt ei reſtitutio, ſi captus eſt. Et ſic interpretatur Vlpianus edictum l. ait Prætor.§. non ſolum. de minor.& nominatim exemplum adfert, de eo qui hæreditatẽ adiit. Quo- modo autem captus eſſe dicendus ſit, traqatur in l.verum. 5. ſciendum.&§. ſeq. de minor. veluti ſi mi- nor adiit hæreditatem in qua erãt multæ res mor- tales. nam inconſultò facit adeundo hæreditatem quam bonus& prudens paterfamilias non adiiſ- ſet. Vel ſi hærediatem adiit implicitam multis li- tibus l.mmoribus. 6. de mino.& ſi aliàs ſatis ſit lo- cuples hereditas. ex his enim cauſis minor reſti- tuetur. Reſtituitur autem cauſa cognita:& hoc ge- nerale eſt in omnibus reſtitutionibus. l. in cauſæ.§. cauſa. de minorib. Si ſine cauſæ cognitione reſti- tueretur minor, deterior eſſet minorum conditio, quam maiorum, quia nemo cum eis vellet contra- here, d.Iverum.§. ſciendum. Et quia in his cauſæ cognitio neceſſaria eſt, oportet creditores hæredi- tarios præſentes eſſe, eiſque denunciãdum eſt quo- rum intereſt, vt adſint alias quod geſtum erit ipſis abſentibus cis non nocebit. l. etiam.§. vltim. de mi- no.& I.. C. de prædiis mino. Ratio autem denun-
tiandi& conuocandi creditores traditur Nouella 119. vt ſponſa. larg. S. ad hæc.& relata eſt ab Irnerio vetere iuris interpretete, in hunc tit. Ait igitur illa conſtitutio, ſi ſint in ciuitate creditores, denuntian- dum eſt eis, vt adſint: Sin abſint, ſolenniter citandi ſunt. Hinc orta eſt magua d ſputatio inter docto- res an mittendus ſit nuntius ad eos, an voce præ- conis ſint citandi. Si inſpexiſſent Græcam conſti- tutionem non incidiſſent in has altercationes. Lo- quitur enim dicta Nouella de conuocatione cre- ditorum, quæ fit à Prætore,& mσαμϑQ,*iενμ‿ννν ευν pudratid eſt, per conſuetas citationes: zipꝰua enim præconium ſignificat, vel edictum quod proponi- tur. Igitur dubium non eſt, quin abſentes rectè vo- centur edictis propoſitis, vel per præconem: tamen conſuetudo cuiuſque loci eſt ſequenda,& omnes euocandi ſunt, quorum intereſt. Nam poteſt inter- eſſe creditorum, quia fortè poſſunt oſtendere hæ- reditatem eſſe ſoluendo, nec eſſe cauſam reſtitu- tionis. Et notandũ eſt vno ex creditoribus, non vo- cato, nihilominus valere ſentẽtiam: quod pleriſque imperitis viſum eſt falſum: nam etſi creditorum quis non ſit vocatus, tamen ſententia valet, licet ei non præiudicet: idque ſatis eſt expreſſum in dll. etiam.§. vlt. de minoribus. Addendum eſt ſupradictis, ſi minor poſtquam ſe immiſcuerit hæreditati, aliquid geſsit ſine dolo, vel ſoluit: deinde reſtitutus eſt, quod interim ge- ſtum fuit, ratum manere. Id enim vtilitas exigit, quamuis ſtricto iuri videatur repugnare. Quod au- tem dixi, expreſſum eſt in l. quoties, infrà, de acqui- renda hæreditate. Sed quod ex ea adminiſtratione peruenit in rem minoris, ei reſtituere debet minor, ad quem pertinent hæreditaria bona. I. ait Prætor. §. non ſolum. de minorib. vt ſi vendidit rem hære- ditariam,& pretium accepit, debet id reddere ei, ad quem commoda hæreditaria pertinent. De eo ta- men, ex quo non eſt factus locupletior minor non tenetur. Exemplum eſt in l.in integrum. 22. de mi- nor. Minor legata ſoluit quibuſdam legatariis, vel ſeruos manumiſit ex teſtamento, ex quorum ma- numiſsione pretia ad eum peruenerunt:quia tamẽ nihilo eſt factus locupletior, non tenetur ad red- dendum:ideõque ſi legata ſoluit ex teſtamento, ra- ta manet ſolutio, ſi tamen hereditas ſoluendo non eſſet, condictio indebiti daretur, ad repetendum, quod ſolutum eſt legatariis. Datur autem condi- Kio indebiti, non minori, ſed ei, ad quem hæreditas pertinet. Exemplum igitur eſt condictionis, quæ
competit alij quàm ei qui ſoluit, I.. de condid. in-
debiti. Similis locus eſt in l. ſi mulier. 31. de minor. Malieris hic facit mentionem, quia ſpecies ita in- ciderat. Eſt ex libris reſponſorum Papiniani: Si mulier manumiſerit ſeruos hæreditarios, rata eſt manumiſsio. Dubitatio oritur ex eo, quod alibi ſcriptum eſt, de reſciſsione teſtamenti in officioſi, l. Papinianus. §. vlrimo. infrà de inoffic. teſtam. Reſciſsione teſta- menti inofficioſi facta, exigitur interdum pretium viginti aureorum pro libertate, teſtamento relicta à ſeruis hæreditariis retinenda. Sed ſi ſoluta ſit pe- cunia aliquibus ex creditoribus, aliis non, nec poſt- ea omnibus creditoribus poſsit ſatisfieri ex bonis hæreditariis, tamen alij creditores petant ſibi com- municari

4 ſſ — 1
— 2—
. 1 Franc. Duareni Iuriſconſ.
1+ 4 b ed municari id, quod aliis fuit ſolutum, non audien. tur, ſed erit melior cauſa eorum, qui occuparu 3 Redè enim ſolutio facta exiſtimar da eſt nec pote- rit reuocari quod ſolutum eſt. Cum eree Kninot reſtituitur in integrum, vt abſtineat here katesoen nia in priſtinum ſtatam reponuntur, perinde ac
hæres non fui endus e rius, vt dicit L.ait Prætor.§. nõ ſolùm. quamuis ſuus
ſit. Sed ſi aliquis ſit omnino ex neceſſariis, vt ſeruus,
non reſtituitur ſimpliciter. Notandum eſt ſeruum qui eſt hæres neceſſarius, reſtitui non ſimpliciter,
ſicut cæteri hæredes, ſed ita vt habeat ſuorum bo-
norum ſeparationem. Exemplum autem ſepara- tionis bonorum, de qua titulus eſt lib. 42. Pande- Ktarum, eſt d.l. ait Prætor.§. non ſolum. Diſcretio bonorum& ſeparatio, variis ex cauſis permittitur.
Et hoc exemplum refertur ſub eod.titulo, de ſepa-
ratione bonorum. I.I.§.vltimo. Seruus impetrauit reſtitutionem, ſed eatenus vt ſeparatio bonorum fiat: ſcilicet vt defuncti bona ſeparentur ab ipſius bonis, ſi bona acquiſierit poſt mortem domini, à quo ei libertas eſt relicta. Et huic ſimile exemplum eſt in princ. tit. Inſtit. de hæred. qualit.& different. non igitur cogitur ſatisfacere creditoribus hæred.
ex ſuis bonis, ſed ex defuncti.
IN TIT. xL. LIB. II. COp. ZSI VT OMISSAM HARE-
PDITrTATEM„ V EIL. BO NO- rum poſſeſßtionem, vel quid aliudl acquirat.
Icut minor qui adiit hæreditatem, reſti- tuitur vt eam repudiet, ſic is qui omiſit hæreditatem, reſtituitur in integrum, vt eam adeat. non enim tantùm in propriis bonis reſtituitur, ſed& ſi omiſerit lucrari, l. ait Præ- tor.§. hodie. de minor. veluti ſiquid lucratus non fuit ſua ſocordia& deſidia. Alia exempla adfert Vlpianus dicto§.hodie. Verbi gratia, legatum quid minori fuit: id repudiauit: petit reſtitui vt poſsit id conſequi, Iuriſconſultus ait reſtitui eum poſſe. Ha- betur igitur ratio lucri cuiuſuis omiſsi: vnde inſcri- bitur hic titulus, Si vt omiſſam hæreditatem vel bo- norum poſſeſcionem, vel quid aliud acquirat. His ver- bis ſignificatur, ſi quid omiſerit minor quod po- tuit acquirere, aduerſus negligentiam ſuam reſti- tui. Bonorum poſſeſsio eſt Prætoria. Quandoqui- dem cum vocat Prætor aliquem ad ſucceſsionem, dicitur quidem illum bonorum poſſeſſorem face- re, non autem hæredem facere. Non enim lex eam defert, ſed Prætor, cùm aliquem ad bonorum poſ- ſeſsionem vocat Prætor:Is enim non dicitur hæres ſed bonorum poſſeſſor, nec ca hęreditas dicitur, ſed bonorum poſſeſsio: non quòd vocatus à prætore ad bonorum poſſeſsionem reucra poſsideat, ſed eſt quædam poſſeſsio iuris. Quod autem hic dici- Mun cmäla derc hra acquirenda, Scæuola ait ipiendum eſfe, ſi omnia in; ſi iſnoe 1 8.Sentaſe an neete ſne 4dd imin b Scæuolæ ſenten- tia fuit, ſi minor hæreditatem delatam omiſit, quæ
delata eſt ad ſubſtitutum„& vult reſtitui aduerſus
ſuam repudiationem, reſtitui poſſe, ſi res adhuc in- tegra ſit. Sed huic ſententiæ aduerfatur I.vlti. Cod.
Het. Excipiendus eſt hæres neceſſa-
*
de repud. hæred. Ait enim ibi luſtinianus ſi hære- ditariæ res ſint diſtracdæ cum adhuc eſiet minor, tũc eũ reſtitui in integrum, vt eas res recuperet. Hec videntur mirabiliter pugnantia:& ſeptem variæ ſo-
lutiones apud Accurſium referuntur. Ego dupli- citer reſpondeo: Imprimis apud Paulum.Iquod ü minor. id eſt apud Iuſtinianum: quia omnia hæc
ei attribuenda ſunt, vt videre eſt ex 1.z.§. tanta au-
tem. C. de vet. iure enucl. recitatur ſententia Scæuo- læ. Scæuola noſter, inquit, aiebat, Videtis Paulum, vel potius Iuſtinianum nihil definire, ſed referre
.. Aℳ 1. tantum Scæuolæ ſententiam. Cum hic ergo luſti-
nianus tantum referat ſententiam Scæuolæ,& in
alio loco definiat, quid ipſe de ca te ſentiat, quo-
modo poteſt contraria ſcripſiſſe dici Iuſtinianus?
Alicer reſponderi poteſt, Etſi Iuſtinianus l. quod ſi minor probaſſet Scæuolæ ſententiam, tamen ab eo poſtea reuocata eſt. Nam d.l. vltima eſt noua
conſtitutio, qua ius antiquum emẽdatum eſt. Nam certum eſt eam inſertã fuiſſe Codici, poſtalteram
codicis editionem: quod hæc inſcripi ſatis indi- cat, Poſt Coſſ. Lampadij& Oreſtis. Renouatus enim fuit Codex poſt compoſitionem Pandeca- rum, vt patet ex hiſtoria Romana. Atquo ideo mi- rum videri non debet, nec abſurdum ſi derogetur per dictam l. fin. d. l. quod ſi minor.§. Scæuola. cùm prioribus conſtitutionibus derogetur per poſterio. res, l.vltim. de conſtit. principum. Non voco poſte- riores& priores conſtitutiones, quæ à diuerſis Im- peratoribus ſunt editæ. Nam quæ ſunt editæ cùm prima editione Codicis, perinde accipiendæ ſunt, ac ſi ab eodem Imperatore eſſent editæ: ſed de iis quæ ſunt editæ in ſecunda repetitione Codicis, aliud eſt dicendum:aliàs& de nouellis idem quo- que iudicandum eſſet. Hinc variæ quæſtiones exi- ſtunt. Vna eſt in l. ait Prætor.§. reſtitutus. Si quis petierit reſtitui vt adiret hæreditatem. Si petat rur- ſus reſtitui, vt ſe ea abſtineat, ait Iureconfſultus au- diendum eſſe. Videtur obſtare l.I. Cod. ſi ſæpius in integrum reſtit. vbi Imp. ait, minorem qui reme- dium in integrum reſtitutionis non obtinuit, non
aliter ſubueniri vt rurſus ea quæſtio agitetur, quam
per appellationem. Sed hæc quomodo debeant ac- cipi dicemus eodem titulo. b b.
Alia quæſtio eſt in eadem I. ait Prætor.§. ſed quod Pap. Duplex eſt quæſtio in hoc§. ad fubſti- tutionem pertinens,& ſimul ad reſtitutionem: nam tractatur quæſtio duplex apud Vlpianum, ad quas ſententias duas Papiniani refert,& reprehendit. Prior quæſtio eſt, cum minore non adeunte hære- ditatem, ſeruus qui ſubſtitutus ei erat adiit hæredi- tatem. Deinde minor eſt reſtitutus vt adiret. Mi- nor eſt inſtitutus in primo gradu, noluit adire hæ- reditatem, eamque repudiauit: delata eſt hæreditas ad ſeruum ſubſtitutum: qui eam adiit. Minor pœ- nitudine ductus,& videns è re ſua fore aditionem hæreditatis, petiit reſtitui:reſtitutus eſt. Papinianus
conſultus reſpõdit, hoc caſu, quo pupillus non adiit
hæreditatem, ſed eam repudiauit, ſeruum liberum manere: idque fauorc libertatis. Quæritur enim in hac ſpecie an ſeruus liber maneat,& an etiam hæres. Papinianus exiſtimat ſeruum liberum ma- nere. Non putauit quòd ei libertas data auocetur. Hanc ſentẽtiam ita probauit V pPianus, quòd dicat
n0ʃ1
züik ftquamd rusquintamen nelkperin 4 1 ece dicemusin! qurhochilzi Am diaach om muerna im adüt dadähaxühnem kKepiequdda damnoa:pult au perämm adiue tarrtiuipolle demn lqulle,
mMIr. N Ul
rle
Dore:xculd
cullaréttul, arum nonnj

»quo. uſtiniano anus lqunl m, tamen a5 na eſt noma dum eſt Nam Doſtalterm Dio laisnd. 8. Renouang mn Dandech. tqudiickom. nſt denger Scæuouon
t per holker
n roco yxia diuerſiIw nt editæ cim piendeæ ſum te: ſed de is one Codici, li idem quo- eſtiones exi- tutus. di quis Si petat tur- conſultus au-
d. ſi ſepiusin
m qui reme- obtinuit, non itetur quim debeant ac.
erætor. Sſed §. ad ſubſti⸗ tionem nam um, ad quas reprebendt geunte hæte-
In Tit. N I. I. lib. I ICodin quib. cauſ.reſt in integ.
m hunc liberum manere, ſed& hæredem:nec Prætorem facere poſſe quominus hæ res maneat. Nam iure ciuili delata eſt ei hæreditas, licet quod ad effectum hæres non ſit. Sent euim dicitur Prætor hæredem facere non poſſe: ſic nec poſſe facere quominus is, cui delata eſt hæredi- tas teſtamento, non ſit hæres ipſo iurc. Nec for- taſsis aliter ſenſit Papinianus. Altera quæſtio eſt, cum minor adiit hæreditatem,& poſtea abſten- tus eſt ab hæreditate,& ſeruus ſubſtiturus hæ- reditatem adiit, an ſeruo ſubſtituto acquiratur hæ- reditas,& locus ſit reſtitutioni, de qua eſt viden dal. poſtaditã. C. de impub.& aliis ſubſtitutio. in qua hæc refertur regula, ſimulatq; adiit minor hæ- reditatem, videri omnino extin Kt vulgarem ſubſti- tutionem, quam ſecutus eſt Papinianus. Sed tamen
non tantùm ſeruu
ab hac ſententia Papiniani recedit Vlpianus, qui
etiam ait huic ſubſtitutioni locũ eſſe, ſi non ſit ſol-
vendo hæreditas. Idem de quouis extraneo debet
dici,vt videre eſt ex l. ex contractu. de re iudicata.
Ratio eſt quia reſtitutio facit, vt non videatur
adiiſſe. Et quamuis hæres in primo gradu ſit inſti-
tutus, quia tamen reſciſſum fuit quicquid ab eo ge-
ſtum eſt, perinde eſt ac ſi nunquam adiiſſet. de quo
lenè dicemus in tractatu de ſubſtitutionibus. Alia quæſtio eſt in 1.2. tit. ſuperioris. Aui hæreditas cui- dam delata eſt, omiſit cam: Delata ei eſt hæreditas
paterna, eam adiit: peccatum eſt in duobus, in eo
quòd hæreditatem repudiauit aui, quæ erat lucro- ſa: deinde quòd adiit hæreditatem patris, quæ erat damnoſa: vult autem ita reſtitui vt hæreditatem
patris quam adiuerat repudiet,& adcat auitam: di-
citur reſtitui poſſe. Quomodo hoc ſit accipiendum dicam in l. qui ſe patris. C. vnde liberi.
1N TIT. XIII. 1.1. II. cobp.
1IN QVIBVS CAVSIS IN IRNTEGRVM RESTITVTIO neceſſaria non eſt.
☛☛ N citulis ſuperioribus varias cauſas A deſcripſit ex quibus poteſt quis reſti- 3 à tui, quæ omnes referũtur ad verba edi-
cti: Quod cum minore vigintiquinque annus geſtum eſſé dicetur,&c. eius enim tantùm ſunt exempla. Exemplum vidimus de re iudicata, tranſ- achone, diuiſione& aliis. Docet nũc Iuſtinianus in qu bus cauſis reſtitutio non habeat locũ. Nec mirũ videxi debet, quòd in peculiares titulos hæc nõ di-
geſsit,vt cũ quæritur an minor ſit reſtituẽdus ſi té-
pore excluſus ſit. videtur enim adiicere debuiſſe, pe- culiarẽ titulũ, ſed poſiti ſuprà tituli ſingularum cau ſarum nomine ideo fuere, propterea quòd in his cauſis neceſſaria ſit reſtitutio: quæ non habet lo- cum, cùm ipſo iure munitus eſt minor. Vidimus exempla in l. in cauſæ.& tit. ſi aduerſ. vendit.& aliis. Huius rei demonſtrandæ gratia quædam exempla hĩc deſcribit. Nos ordine ſingula capita huius titu- li explicabimus. Primum exemplum eſt in primo capite huius tituli.
Ad legemprimam.
I mortem defuncti parentis non vlciſcatur hæ- Ires, ei adunitur hæreditas tanquam indigno. Hic
locus pertinet ad titul. de his quibus vt indignis. 5i occiſus ſit is cui hæres extitit alius, nec vltus eſt ne- cem defuncti, hæreditas ei aufertur, ex Senatuſcon- ſulto Silaniano. Sed tamen excipitur minor. 1. mi- noribus. C. de his quibus vt indign. qui etſi mortem parentis vltus non fuerit, non tamen repellitur ab hæreditate vt indignus: nec hic reſtitutione opus
145
eſt quia ipſo iure eſt ſatis munitus. Veriſimile eſt le-
ge ipſa aliquid exceptum fuiſſe de minoribus. Sic autem interpretati ſunt veteres legem illam, quę de morte defuncti vlciſcenda erat promulgata, quaſi ad minorem non periineret. Vnde dicitur, Ipſa le- ge, id eſt, ex verbis legis: ſicut in l. Aquilia dicitur, ip- ſa lege cauetur, id eſt, ex verbis legis. Præterea hoc fortaſsis mouit Iureconſultos vt ita interpretaren- tur edictum, in quo minorum non fuerat facta men tio, quòd videbant odioſam eſſe legem qua hære-
Odioſa di⸗
Aerur Ma
lex, qua hæ- reditas au-
ditas aufertur indigno& fiſco vindicatur. Nihil ſe/tur indi-
poſſum probabilius adferre. b In legem ſecundam. A Liud exemplum eſt. Ad querelam inofficioſi A teſtamenti in ſtituendam cõceſſum eſt quin- quennium, l. Papinianus.§. vlt. de inofficio. teſta. op-
e, ſicog
vindicasx.
poni enim debet intra quinquennium: poſt quin- quennium verò non eſt audiendus, qui volet queri de inofficioſo teſtamento. Sed hoc tempus nõ cur- rit minori: nam ſatis munitus eſt ipſo iure. Et eſt
veriſimile aliquid fuiſſe exceptum de mmoribus.&
aliquid adſcriptum, ex quo intelligebatur, eos ipſo
iure munitos eſſe. Ait Imperat: Non integratio amiſſæ cauſæ his datur, ſed integra ipſa cauſa ſeruatur. Id eſt,
reſtitutio, per periphratim. Sic reſtitutionem definit
Paulus lib. i. ſententiarum. de mino. reſtit. integra
ipſa cauſa ita minoribus ſeruatur, vt nihil opus ſit reſtitutione. Nec tantum eſt dicendum, non eſſe re- ſtitutionem neceſſariam, ſed nec ei locum eſſe.
Obiicitur la. Cod. de in integr. reſtit. vbi Alexan.
der conſultus de quercla inofficioſi teſtamenti, cui erat renuntiatum, an poſt renuntiationem poſsit reſtitui: de minore quodam loquitur, in cuius per-
ſonam illud cadere non poſſe auxilium, quod illi
ætati impertitur, vt(inquit) oſtendit: de auxilio au- tem reſtitutionis in integrum loquitur. Reſtitutio enim vocatur auxilium, l. auxilium. ſuprà de minor. Significat igitur auxilio reſtitutionis in integrũ lo-
cum eſſe:& tamen loquitur de eo qui diſsimula-
rat,& tacitè renuntiaucrat, veluti ſi quis paſſus ſit labi quinquennium. hic autem dicitur, non in-
tegratio cauſæ amiſſæ his datur, ſed integra cauſa
ſeruatur. Sed ea verba vt alij admonuerunt, poſſunt
etiam aliter intelligi, videlicet vt non loquatur Im-
perator de temporis lapſu, ſed de renuntiatione ta- cita, quæ re ipſa ſine verbis fit. Poteſt enim quis palam renuntiare querelæ teſtamenti inofficioſi, videlicet pacto, conuentione, re ipſa: vt ſi quis ſe quodammodo pro hærede geſſerit, vel aliquo mo- do iudicium defuncti comprobauerit, vt dicitur J. Papinianus.§. ſi conditioni. I. vlt. infrà de inoffic. teſta. Si hæres ſcriptus parere iuſſus conditioni, de- derit legatum ei qui querelam poteſt mouere,& id acceperit, videtur agnouiſſe iudicium defundti, nec poteſt inſtituere querelam inofficioſi teſtamenti. Is enim qui accepit ex teſtamento, probare teſtamen- tum videtur, quia non niſi rato teſtamento, poteſt

5 Franc. Duareni luriſconſ. uus I 24— 7 4 4 debque præcludit ſibi viam minoris ætatis fauor. Duabus enim de cauſis preſtãtur Goin quid ex eo accipero, ic Schue P i querela inoffi- vſure in hac ſpecie:primò propter fructus perceptos: accipiendo ex teſtamento 3 Lmni Tfea au pof- ſc cundò propter fauorem ætatis. Igitur nõ tantùm 1 In cioſi teſtamenti, vt cam un utu 6 propter minorẽ xætatem, ſed etſi nulla mora interceſ. dpii ſit.Igitur neceſſaria eſt hic reſtitutio- ferit, quia tamen re ipſa mora interceſsit, peti pol 9 con In legem tertiam. zor debi- funt, non ſoluto pretio, vſuræ. quod etiam expreſ- lmnud Liud exemplũ eſt. Quæſtio eſt, ſi minot devi- ſum eſt l.lulianus.§. ex vendito. infrà, de actionibus nir Ibe A△ torem ſuum non interpellauerit, vt quod vel ernott diti mane, uo n pti& ven 111. Nſus co reſtamento,vel contraou dchhat aerliaslac Ad legem quartam. iau⸗ an 4 caſu poſt moram conſequeretur vſuras,& alias ac- b 5 ſ de ſ tia aduerſuie Eni ſricen Giones, an ſit reſtituendus aduerſus hanc ceſſa- Liud exemplu eſt de fententia achuerius tu. Iathiu komem. Aiunt Impp. non eſſe neceſſariã ei reſtitu- X torem, qui nõ haberet tutelæ adminiſtratio- amkrki nonen. Sic enim I* eſt accipiendum, vt conue- nem. Quæ ſentẽtia dicitur ipſo 1u3 nulla eſſe; adeo I riniüm niat huic titulo, in his quæ moram deſiderant. vt non ſit opus reſtitutione. Guo enim geritur à Eicoltn, Mora enim dicitur fieri in minoris perſona ſine in- tutore; qui non habet legitimã 3 dmini macjodeme mor mue R terpellatione re ipſa: quamuis alids interpellatio ſit nullum heſt ylo lure. Iune ute eden non idene rlifimmn neceſſaria, vt quis ſit in mora, l. mora. infr. de vſutis. admini rationẽ, cum 5 li edit zm papi 1 ſal ſgen. Et hic ergo dicitur moram fieri quaſi res ipſa inter- uaã fore. Sic enim eſt intel igẽdum quod hic dicitur. ast J0Soc ellet pro homine. Sic loquuntur Iurecõſulti.l.cum Qui pro tutelari officio nõ cauerat. nam tutor qui aun verò.. apparet. infrà de Kdeicom.libert... ſuprà- de non ſatiſdedit non habet adminiſtrarionem rerum unajgct minorib. Quorum verborum ſenſus petẽdus eſt ex pupillariũ: præterquam in exceptis caſibus, vt ſi tu- rntigt ſaperiori capite, in quo dicitur ſeruum minorem, ſi tor reſtamẽto datus ſit. Inſtit. de ſatiſd. tuto. in princ. Pwbb lg b ſit in poteſtate domini, nõ reſtitui. Nulla enim cau- Allàs vetatur res adminiſtrare.J 3. C. de tut.& curat. nnbor fatue ſa ſuadet ſeruo minori ſuccurri. Nam quicquid ge- qui nõ ſatiſd. Secundò dicitur non habere poteſta ſteuti, vulli rit‚ domino gerit, cui eſt imputãdum quòd minoti tem adminiſtrandi, qui verum repertorium nõ fe⸗ frcömcom negotia ſua cõmiſerit. Sitamen, inquit, ſeruus fuerit cit, ltutor. qui repertoriũ, inftà de adminiſt. tut.&l mur hnton cui fideicommiſſaria libertas præſens relicta eſſet,& vlt. C.arbit. tut. Dicitur autẽ repertorium, vel inuen aummiot mai b is captus fuerit, Pretor ei ſuccurret. Nã ſi ei fideicõò- tarium. Vnde ſequitur, ſi tutor agat nomine pupili deadaenc miſſaria libertas eſſet relicta, poſt moram conſequi- aduerſus aliũ, tria eſſe probãda ab eo, ſi aduerſatius rnirrgrlt tur ſine vlla manumiſsione libertatem, idꝗ́; conſti- id poſtulet: primuùm ſe eſſe tutorẽ:deinde ſe ſatiſde ba i tutionibus multorum Principum cautum eſt, præ- diſſe rem pupilli ſaluam fore:tertiò deſcriptionem eimrinumera ſertim d.l. cùm verò. de fideicom. libert. Ergo hic di- certam rerum pu pillariũ conſcripſiſſe. aliàs iuſta eſt vun Empcnc citur re ipſa morã fieri, cQm purè libertas ei relicta allegatio rei cõuenti, ſi nolit eum admitti ad agen- m 1 eſt. Quod autem dicitur ſeruum non reſtitui ex eo dum. Et hæc omnia in initio litis probare debet tu- Nnn Muu quod geſsit, ad hunc caſum nõ pertinet. Nã hicnon tor. Vnde dicendũ eſt, nihil referre, an quis tutor n6 In Marher poteſt dici cum ſeruo geſtum, ſed cum libero, qui ſit, an nõ habeat tutelæ adminiſtrationem: quod ex im rhuged nl 1 poſſet liber iam eſſe, cũ per eum nõ ſtetetit quomi- hoc loco& aliis colligitur. Is igitur qui tutor eſt, cũ 79 Abu luf nus liber eſſet. Aiunt Impp. In bonæ fidei cõtractibus. non habeat adminiſtrationẽ, perinde repellitur, ac 7 un In bonæ fidei enim contractibus vſuræ ex mora ſi tutor non eſſet: ac proinde irritum eſt, quod cum 9„ wuu debentur, l. mora. infrà, de vſuris. debentur etiam ex eo geritur. Et hæc produci debent ad ſimiles caſus 4 1as⸗ 24 n hur teſtamento, legatis& fideicõmiſsis, quæ etſi nõ ſint& vbi eadẽ eſt ratio. nam idem dicendũ de iudice 34 53 8 b bonæ fidei, tamẽ ere ſunt eiuſdem naturæ, vt dixi- qui non habet facultatẽ iudicandi propter ſimilitu· per integni 4 34 la mus. Moram. Morã igitur interpretamur ex perſona dinem rationis, vel quia nondũ fuerit introductus habert, 1 üneb 8 winorü. eiünuils it fagta ineerpolhedouded Im- in poſſeſsionem iuriſdictionis, vel quia ſuſpenſus⁊ Dha peratoree i 5 5 lemnd d 8 W he— 6 el mapiisatu tẽpus iuriſdictionis nondum venit: quii Pun maraaddr bas nweptum eibelus recehtum ipfem dn 7 4 nihil refert an iudex non ſit, an facultatem non ha- ung Wccdit heis imu minotibus recepti eſt Sic diſtin Al ſt, quod de beat iudicandi. Non tamen loquor de eo iudice, nerlli vnufrdasae, i eſt. Sic guitur ius à Gellio quem iudicem fecit error communis, de quo Bar- rühe ru lib 12. cap. 4. nec enim hic interpretor receptum ius, barius. ſuprà de offic. Præ tſatisfaciam his quæ uidadtich quod moribus introductũ eſt. Sed plerunq; contin- 2 5 rc. kækol.yt 1atlsfaCtan 1c mdiddag 4— 1 D eſt.Sed plerunq; contin- aduerſus hæc adducũtur. Sed in hoc caſu eſt notan agch git,vt quod de minoribus dicitur, ad maiores quoq; dum, valere ſententi atam, ſi ipfam alaün producatur in bonæ fidei iudiciis,& quoties id bo- raram habm C htlam pro minore latanulii talmaten 1l na fides exigere videtur, vt l. curabit. C. de act. empt. tentiaà 1* um emmm dicimu Snony alete un⸗ Aue maxin 1 1 Vendidi tibi fundum,& tradidi, nõ ſoluiſti pa dhn uhaarlue unorer laram intelligimus üm cim muko pretij:illã peto actione ex venditomon taneilu ar- nonip reiudicet: fed ſ PrO mllrOkc lata ſitz vel Pro tu. quam atiol tem illã pretij, ſed& vſuras pretij ſolues, etſi dePfu⸗ win nar nommine pup illietſi nondum haberet ad- Eigorx h ris nihil inter nos conuenerit. at vſuræ non deben- neſtu adedesdre ef 25 Omwibus valee⸗ua temporanir tur niſi ex mora,& hic nulla mora interuenniſſe di- geſtũ cum tutore& minore. Na vtilitas exigit, vt non r citur. Sed morã nihilominus intelligimus interue- de ePlamus un minoribus:dq́; ſatis dP reſſume 6 ir an, In bona fi- niſſe etiã ſine interpellatione, in bonæ fidei iudicii non eo minus. C. de procurat. Vbi ſententia aduet cenriri⸗ im 1 qei tonura. cͦm tãta eſt in rexqunas, vr emptor intell d ſus minorem lata eſt nulla ipſo iure, ſed pro mino- dethr de 6 1 vſa- beat ſe ſoluere debere:& cettecn fructus e fu re valet. De procuratore an idem dicendum ſit d denziecn Tamns wendio hereipirrquias ſaaset vr Olsat viltan e Tuan de e aamniltrarorecdveſtd elt unhcaug, Ghanacon acceldiones in iucheis enim bone hldatlras de uerſi, id eſt an ſi falſus procurator litigauit in 3 be iu tatis huius ratio haberi. Additur in eadẽ l.cu* 6 cio,& vincat, proſit domino pro duo lata eſt ſen nn- Curabit. G tentia. Sed hæc quæſtio huius loci non eſt:pertm feda enl

im geritutz ¹ ratlonem, tnon habere
n pupili l
lc dicinn. um tutor qui onem retum libus nll w. tuto in gede le tut Kcunr adete port torium nut minikang! jum dtnrn dominepyil zſt aduetlins nde ſe ſatlid eſcriptionen aliasiuſtach niti ad ager ate debet du⸗ quis tutor nôl
nem quod er
i tutot eſtcl
.. repellitur a
In Tic. XL I. lLb. 1 I. Cod. In quib. cauſ. reſt in integ.
enim magis ad tit. de proc.& llicet. C. de procurat.
Ad l. ſin.
Ic attendite: maior enim eſt difficultas huius capitis quàm ſuperiorum. Hac conſtitutione ſummatim continetur, ex quibus cauſis olim mi- nores reſtituebantur aduerſus temporariam præ- ſcriptionem, hodie nihil eis nocere preſcri ptionem, & aduerſus cos non currere. Ante hanc enim con- ſtitutionem currebat præſcriptio cõtra mmorem, in exceptione non numeratæ pecuniæ, cuius exem lum hie refert Iuſtinianus quæ poſt biennium nõ poteſt obiici agen ti Inſtit de literarum obligatione. & tit. Cod. de non numer. pecu. Sed tamen luſtinia- nus ante hanc conſtitutionem videtur conſtituiſſe, ræſcriptionem huius biennij non obſtare minori: vrque ius minoris manetet illæſum, vel curſus tem- otis ei non noceret. quod hoc loco producit, lon- us ad omnes temporarias præſcriptiones, præter- uam ad præſcriptionem triginta, vel quadraginta annorum. Ait igitur: Fauore imperfectæ ætati. His verbis ſignificat ſe motum eſſe fauore æta- tis, vt hoc ſtatueret. Sed videtur bie nullus fauor eſſe ætatis, nullũmque commodum minori acce- gere, ſed incommodum. Id oſtendere quidam ni- tuntur hac ratione:ſecundum ius antiquum, poſt- quam minor maior factus erat, quadriennium ha- bebat ad petendam reſtitutionem,l.vlt. C. de tem- por in integ. reſtit. Sed ſecundum hanc conſtitutio- nem loco quadrienni), habet biennium. Exceptio enim nõ numeratæ pecuniæ opponitur intra bien- nium. nam pone maiorem factum opponere in- tra biennium, audietur: ſi poſt biennium oppo- nat, non audietur: ergo nullus eſt fauor ætatis, nul- lum accedit ex hac conſtitutione commodum mi- noribus. Sed reſpondendum eſt, ad commodum& ad fauorem minoris nihilominus pertinere, tamet- ſi non habeat quadriennium, ſed biennium ad op-
tquod cum,, 3½„ε. pPonendam exceptionem non numeratæ pecuniæ. ſimiles callo eſt mi. Longs eſt enim vtilius minori ius integrum ſem- Jdũ de iuditt rinius ſem per habere, quàm reſtitui in integrum. quod luſti- pterſimül r integru nianus his verbis oſtendit, Melius enim eſt intacta eo- t introducto vere, quaã rum iura ſeruari, quàm poſt cauſam vulneratam reme-
(us1 a ſuſpenluui,,
im venit:qul tem non hr e co iudice le quo 1Bar- iam his qur
in. m. Aium quæyere. Nam magnum incommodum in eo
verſatur, quòd reſtitutio tantùm cognita cauſa da- tur,& conceditur tantùm his præſentibus quorum intereſt.l. in cauſæ.§. cauſa cognita. ff.de minor.& ſi- milibus. Sed cùm integra eſt cauſa, perinde eſt ac ſi nihil eſſet geſtum, illibataque ei omnia manẽt, nec cauſæ cognitio eſt neceſſaria.& pręterea parum tu- ta ſunt, quæ ex iudicantium pendent arbitrio. Ideo- que maximè conſultum eſt minoribus hoc caſu, cum multo ſit conſultius minori actionem ſcruare, quam actionem repetere à Prætore, vt hic dicitur. Ergo ex hac conſtitutione notandum eſt, aduerſus temporariam preſcriptionem reſtitutionem mino- ri non eſſe neceſſariam. Sequitur, Sed humanius eſt, latius eandem legis interpretationem extẽdere,&c. Vi- detur initio eſſe legendum, Sancimus: nam videtur mterpretatione oſtendere Iuſtinian. quod antè ſta- tuerat alia conſtitutione. Ideõque addit: In omnibus caſibus in quibus vetera iura, currere quidem tempora- les præſcriptiones aduerſus minores conceſſerunt. Haæc verba diligenter ſunt obſeruanda, quibus
147
oſtendit Iuſtinian. conſtitutionem ſuam tantùm ad eas præſcriptiones temporarias perrinere, quæ olim currebant minoribus: in quibus ramen ſubuenie- batur eis per reſtitutionem. Nam iure antiquo ante hanc conſtitutionem pleræq; huiuſmodi erant prę- ſcriptiones, quæ currerent aduerſus minores, in qui- bus tamen cis non ſubueniebatur per reſtitutionẽ, vt Lauxilium. de minoribus.& 1.1. C. ſi aduerſ delict. Sed& ſi quis intra annum non agat iniuriatũ, non poteſt poſtea agere,& aduerſus cum currit præſcri- ptio, nec reſtituitur. At huiuſmodi præſcriptiones non pertinent ad conſtitutionem luſtiniani. Nam loquitur tantùm de his præſcriptionibus, quæ olim currebant minori, ſed aduerſus cas dabatur reſtitu- tio. Addit Iuſtinianus: Eas ipſoõ iure non concurrere. Hoc exemplo poteſt demõſtrari in quadriennij præſcriptione, Lomnes. C. de quadrien. præſcrip.&
Ivlt. Diximus etiam in 1.3. fupraà ſi aduerfus fiſcum,
Si fiſcus rem alienam, vt ſuã vendiderit, dominum rei agere intra quadriennium poſſe contra empto- rem. Hæc præſcriptio non cutret minori, adeò vt nec reſtitutio ei ſit neceſſaria. De aliis igicur quæ non currebant iure antiquo, non eſt intelligen-
dum. Simile exemplum eſt etiam in l. ſi mater. C
ne de ſtatu defunct. poſt quinqu. de matre quæ vt ingenua communi opinione vixerat, à cuius obitu quinquennium exceſſerat. b
Sed quæritur, quare illæſi conſeruantur minores aduerſus has præſcriptiones tẽporales magis, quàm
aduerſus contractus. Diximus aduerſus venditio-
nem, tranſactionem& alios cõtractus, opus eſſe re-
ſtitutione: cur idem de temporaria præſcriptione non dicemus? Mihi ratio videtur hæc eſſe, tametſt alij aliam adducere ſoleant, quia hæ præſcriptiones temporariæ cum ex quodam iuris rigore profici- ſcantur,& odioſæ quodammodo ſunt, contra has non eſſe opus reſtitutione, ſed contra has illæſos
ſeruari minores. Durum enim eſt quempiam ſolo
temporis lapſu iure ſuo priuari. Itaq; rectius conſu- litur minori, cũ de contractu agitur, quam ſi de alio negotio. His explicatis veniendũ eſt ad antinomias, quæ hic difficiles& obſcuriſsimæ reperiuntur. Im- primis obiicitur quod dicitur tit. ſi aduerſ. vſucap.
ſuprà ſi quis longo tempore rem aliquam minoris
poſſederit, camq́ vſuceperit, neceſſaria eſt ei reſtitu- tio. Et tamen hic dicitur in temporaria præſcriptio- ne locum non eſſe reſtitutioni in integrum. Vulgò dicitur, legem illam de vſucapione intelligendam quæ cum defuncto, non cum minore eſt contracta, Sed ſomnium eſt:nullum enim eſt verbum, ex quo hec diſtinctio poſsit colligi, quia ſimpliciter dicitur, reſtitutionis auxilium decerni minoribus, ſi vſuca-
ione dominium rerum minorum ſit acquiſitum. Bgo igitur aliter puto diſtinguẽdum. Cauſa tamen
huius crroris mihi videtur fuiſſe, quod exiſtimatũ
ſit præſcriptionẽ vſucapionem eſſe, nec ſatis ſit in- tellectum diſcrimen. Vſucapio eſt acquiſitio domi- nij.l.3. infrà, de vſucap. Præſcriptio autem, eſt exce- ptio, vt tit. de except. ſeu preſcript. Præſcriptio igitur eſt exceptio temporis: quod& colligi poteſt ex ſe- rie titulorum. nam ponitur titulus de temporalibus præſcript. poſt genetalem titulum de exceptioni- bus. Exempli gratia:Ego poſſedi rem longo tempo- re, vel longiſsimo tempore ceſſaſti: ego me tueor N 2
Queæſtio nis obſcuriſri-
mæ ſolui io.
Eſucapiod
præſc ri pt:o quid aiſſe-
Trantt.

2 —*²“
——
2 5 4 4— ——— —: 3 ““ — ——— ——
— ——
en ee e — 4 ——4ä4
640
——
14.8
exceptione temporis: ego allego rantue teheen ræceſsiſſe. Præſcribere igitut non ſigni ic Vlen. Perge vſu rei dominium zechairrrime 4daus. ins ſurpauic. Batbari tamè ita 1. Land o eua dargun hoc Leleenat in Horun. Sed ſi quis rem vſuceperit cum bon⸗ e, nunem 3 tum præſcriptionem habet; id eſt; Areh dn 15 conueniatur, ſd& dominium habet: lelu Aui rem immobilem decem annis inter præſentes, 85 viginti inter abſentes poſſederit, non Anedeeprr⸗ ſcriprionemaid eſt, exceptionem zcairidu⸗ gens remouetur, ſed acquirit quoque dominium, J. ld uer. vſucap. Fauora bilior autem eſt„leapie c 3 præſcriptio propter bonam fidem. Vnde mitun 83 eſt ſi opus ſit reſtitutione aduerſus vſucapionẽ, pro pter fauorem eius vfucapionis: ſed de præſcri ptione temporaria non idem dicemus, ſi quis leue Epo re non egerit, cum actio ei competeret. Mu tum 3 1 go intereſt inter preſcriptionem,& Alheiionen ſic accipienda eſt letiam 45·de minori enann re- ſtituitur minor aduerſus vſucapionem. Verum ta- men eſt aduerſus pupillum rem non vſucapi, pro- ter rationem quam adduximus alio logo. . Diſtinguendæ igitur ſunt leges, quæ de vſucapio nibus loquuntur, ab his quæ de præſcriprione tem- poraria. Rurſus obiicitur[Aemilius. z8. de minorib. in qua dicitur minorem reſtitui aduerſus præſcri-
*
ptionem temporariam„quod videtur contrarium ei quod dicimus hic reſtitutionem in integrum no eſſe neceſfariam, nam in 1. Aemilius. cum vendi- tus eſſet fundus lege co mmiſſoria, id eſt, ea lege, yt is eſfet ineptus, niſi emptor ſolueret pretium intra duos menſes: poſt duos menſes agenti mi- nori obiicitur lapſus temporis quæritur an poſ- ſit reſtitui. Diximus ſi cum minore ſit contractus initus, eum eſſe reſtituendum:at in caſu l. Aemilius. contracta proponitur venditio non cum minore, ſed cum patre. Quo caſu iure communi non vide- batur competere reſtitutio, quia cum defuncto erat
contractum: ſed tamen Imper. motus variis circun-
ſtantiis pronuntiauit eſſe reſtituendum minorem.
Ergo reſtituitur minor,& ipſo iure currit contra eum tempus: hic tamẽ dicimus reſtitutionem non habere locum. Facillimumn eſſet elabi,ſi diceremus hauc conſtitutionem derogare iuri antiquo. Eſt enim vna ex nouis conſtitutionibus: quod& ſub- ſcriptio eius ſignificat. Verùm aliter concilio hæc capita. nam l. Aemilius. loquitur de præſcriptione, quæ ex conuentione contrahentium naſcitur, quæ
longè eſt fauorabilior, quàm ea quæ ex ſolo rigore
iuris proficiſcitur. Aequum enim eſt ſeruare guod conuenit inter cõtrahentes. Vnde vulgo diſtingui- tur præſcriptio cõuentionalis à legali. Conuentio- nalis enim eſt, Si fundum emerim ea lege, vt niſi ſoluerim intra duos mẽſes, is ſit ineptus: ſi poſt duos menſes offeram pretium, remouebor conuentiona- li præſcriptione, qua conuenit vt res ſit inepta ſi in-
tra duos menſes pretium nõ ſoluerim. Legalis au-
tem eſt quæ àrigore ipſo legis proficiſcitur. Sed hic nos loquimur de ea præſcriptione quæ ex ſolo rigore iuris proficiſcitur„quæ odioſa eſt, cùm ea quæ ex conuentione oritur, fauorabilior ſit, ide oq; mirum nou eſt ſi minori hæc currat.
Et idem de ea dicendum, quæ ex teſtamẽto ori-
.
„
4 1„. e. 1 Franc. Duarem lux(conf.
tur, de qua exemplum eſt in 1.3.§.& ſi hærcs. fl. de minorib. Hæres eſt inſtitutus filiusfamilias, ſub con ditione, Si emancipatus eſſet in diebus centum. Is non effecit vt emanciparetur:& ideo cum non eſ. ſet emancipatus, amiſit hæreditatem, reſtituitur ni. hilominus in integrũ: quia naſcitur ea præſcriptio ex teſtamento,& fauorteſtamenti exigit, vt defun- Gti voluntas feruetur. Sed noſtra conſtitutio perti⸗ net ad exceptionem, quæ e¼ ſolo rigore uris profi- ciſcitur. In hac autem conſtitutione excipitur præ- ſcriptio longiſsimi temporis, id eſt triginta vel qua- draginta annorum. Et hoc apertlus declaratur lſi. cut. Cod. de præſcriptione triginta vel quadragin- ta anno. Graue enim viſum eſt actionem ſaluam manere poſt tantam ceſſationem& negligentiam. & ideo in d.l.ſicut. dicitur eam præſcriptionem ad. uerſus minorẽ currere, non aduerſus pupillum, qui tutorum auxilio regitur. Si igitur minor ceſſarit agere aduerſus debitorem ſpatio triginta vel qua- draginta annorũ, currit aduerſus eum præſcriptio: nec reſtituitur in integrum, niſi ex magna cauſa. Alia exceptio eſt in l.properandum.§.vlt. C.de
iudic. de tempore triennij, quo finitur inſtantia litis, qua cautum eſt, vt citius finiantur lites, ne exten- dantur vltra triennium, vbi etiam dicitur non faci- e reſtitui minorem in integrum, niſi in ſubſidium.
Publica enim vtilitas, que ad lites finiendas ſpec
ſuadet vt minoribus hic non faueatur, ſicut in alis
præſcriptionibus imo nec reſtitui quidem poſßiint niſi omni auxilio deſtituantur, veluti cum omni actio inanis eſt aduerſus tutores, vel curatores. De his præſcriptionibus, quæ ſpecialiter legibus cuiuf cunque ciuitatis ſunt introductæ, magna eſt quæ- ſtio,& quotidie vſitata in foro. Quædam enim pre- ſcriptiones certis legibus ſunt introductæ.
Exemplum vnum eſt de retractu lineari, quo ſ 29 7 32
nua
quis vendidit prædium, proximi gentiles ius ha- bent intra annũ& diem retrahendi illud prędium, poſt id tempus opponitur preſcriptio. Hog ſpeciali aure eſt introductum. An hæg præſcriptio minori currat? Certè in iure pontificio eſt expreſſum reſti- tutionem eſſe neceſſariam, nec poſſe poſt illud tem pus offerri pretiũ, capit. conſtitutus. de in integrum reſtitut. in Decret. Sed an noſtra conſtitutio ad hu- iuſmodi præſcriptionem pertineat? Certe velba
conſtitutionis oſtendunt, illam non pertinere ad
has præſcriptiones, cum ait, In omnibus caſibus in quibus vetera iura,&c. Referuntur enim hæc verba ad præſcriptiones, quæ veteri iure ſunt inductæ. Er- go non poteſt intelligi de his quæ nouo iure&R
ſtatutis, vel cõſuetudinibus poſtea ſunt introdudtæ.
IN TIT. XLII. LIB. II. CO. QVI ET ApvERSVS QVOS,
LIN INTEGRVM KRESTITVI non poſſunt.
ldimus quibus ex cauſis reſtitutio in in- tegrum concedatur: nunc videndũ quan- do denegerur minori reſtitutio, ita vt nullo modo ei ſuccurratur. Diximus ſu⸗
pra certis ex cauſis ceſſare reſtitutionem, non quo
minori non ſuccurratur, ſed quòd neceſſaria non
Dgo excpb den eravotelciptüc rlig ſrrt:m derlo Gltone zrümälri nrriühhauläe amtoims gui dum ntetit Std dirlls zuullbevnlu eptena.K gäniuo vete guaaäuerla dünot oſten chiii dle klerndlog rucenibmus lunmalerad lunuwe türmlt minc üarr god, do dgüſl angitem nco 38 godetur, dn durſaras büte Cüaaa eeguntar norault non Auls onc eninn pot ncem 1

ptlonem ag.
dupillumaa
mnor ceſtatt
anta vel qux pralcryan mgna caula. m. ſayk Cde inſtantal ltes, ne ehr. citurson g. in(üädum nienca heh
ar, ſicutiu uidem pob tl cum omas curatores. N legibus cuil- agnaeſt qux lam enim pre⸗ uce.. lineari, quo— ntlles ius ha. ud predium,
.Hoc ſpeciull
riptio minon prelſumxeſt voſt illud tem in integtum itutio ad hu- Certe verba ertinere a ls aaflbu 1
m hæc verba
inducæ. Et 0uo iure,t mutoducts
ſit: ſed variis ex ca
In it. X LII. lib. I I. Cod. Qui& aduerſ. quos. 149
uſis ita plerunque denegatur re- ſtitutio, vt nullo modo ei ſuccurratur. De his ti Vun lis ſequentibus tractatur. Hoc aden comtiagt 1 e- runque propter conditionem per vnarunn. 8 5 plum eſt de condirione eius qui petit re itui, 8 91 enim minor qui petit reſtitui in integrum, pru en, ſagax,& cautus eſſe dicatur,& quamuis Auueis ſe dicatur tamen ſenilis prudentiæ, tunc ei deneganda eſt reſtitutio. In cauſæ enim cognitione, quam dixi- mus eſſe neceſſariam in reſtitutione; hoc eſt inſpi⸗ ciendum, l. in cauſcæ.. ex cauſa. de minorib. Hoc eſt uod vulgò dicitur, prudentiam ſupplere ætatem: ſicut dicitur, malitiam ſupplere ætatem, l. ſi alterius. infrà.titul. ſeq b ctum ſupplet. Aduerſus hanc ſententiam argumen- tatur Accurſius ab enumeratione partium. Aut minor probat ſe captum eſſe,& reſtituitur: aut non robat,& non reſtituitur: ergo non poteſt incidere fpecies in qua quæratur: an fuerit diligens paterfa- milias. Eſt enim minoris probare ſe circunuentum eſſe, lnam poſtea infrà de iureiur. l. minoribus. de in integr. reſtit. In quo igitur caſu erit ſpectandum quod dicimus an fuerit diligens paterfamilias. Sed ego exemplo demonſtraturus ſum id quod ab Im- peratore ſcriptũ eſt, ex quo vſus huius reſcripti in- telligi poterit: minor reſtitui vult in integrum ad- uerfus venditionẽ prædij: docet ſibi non fuiſſe vtile prædium diſtrahi, aut viliori pretio eſſe diſtractum. Hæc iuſta cauſa eſt reſtitutionis in integrum, ex his quæ diximus, quia ſibi non expediebat vendi præ- dium, petit reſtitui, quaſi captus ſit ea venditione. Sed aduerſarius obiicit ei, non eſſe captum lubrico ætatis,& inconſulta facilitate:allegat, eũ induſtrium eſſe patremfa.& Iuriſperitum,& fortè cauſidicum, qui in foro verſetur,& aliis cauere ſoleat. Hac alle- gatione aduerſarius elidit minoris petitionem, nam etſi minor oſtendat læſionem, tamen aduerſarius oſtendit nõ eſſe peccatum lubricæ ætatis, ſed talem læſionem eſſe, quæ in quemcunque cadat,& in qua prudentiſsimus quiſq; paterfamiliãs peccet in rerũ fuarum alienatione. Videmus quidem reſcindi ven
ditionem propter læſionem. l.z. C. de reſcin. vendit.
ctſi non ſit minor 25. annis. Cum igitur minor læ- ſionem probat, quia non expediebat fundi vendi- tio, vel quia viliore pretio eſt diſtractus, præſumi- tur quidem inconſulta facilitate læſus, niſi contra- rium probetur, veluti ſi contrariis coniecturis nita- tur aduerſarius, vt qui aſſerat eum fuiſſe diligẽtem & induſtrium patremfamilias, cuius prudentia erat cognita in actibus publicis: tũc enim iuſta eſt cauſa denegandæ reſtitutionis. Illud autẽ, aut probat mi- nor, aut non probat ſe captũ, nihil pertinet ad rem: quia non eſt ſufficiens partium enumeratio. Fieri enim poteſt, vt probet leſionem, ex qua preſumatur inconſulta ætas: ſed hoc verum eſt, niſi contrarium
probetut, eum nõ eſſe captum lubrico ætatis: quod
hit, vbi eius induſtria probatur publicè. Vnde hodie ei, qui ſe Iureconſultũ profitetur, ac de iure reſpon- det, non ſubuenietur prætextu ætatis. Sequitur, Pro- pter hoc ſolum velut præſcriptione à ſolito auxilio re- moueri non debet,&c. Extat hic alia quæſtio: Si mi- nor probhet ſe læſum eſſe in venditione,& aduerſa- rius dicat eum non eſſe captum lubrico ætatis, quia inquit decurionem ecum creatum eſſe, vel liberos
Induſtria igitur iuuenilis ætatis defe-
ſuſcepiſſe: an hac præſcriptione ſit ſubmouendus minor quæritur. Ait Imp. non eſſe ſubmouendum, nec ei denegandã reſtitutionem. Nam ex eo quòd
decurio eſt creatus, nulla eius arguitur vel pruden-
cia, vel induſtria. Plerunque enim neceſsitate ita vr- gente,& inopia ciuium, hi decuriones creantur, qui
per ætatem ſibi nõ poſſunt ſuccurrere, 1.2. Cod. qui ætate vel profeſſ. ſe excuſ. Apud nos plures huiuſ- modi exiſtunt, ſed cæteris non prudentiores: ſunt igitur illiuſmodi allegationes im pertinentes, quas
vocant cauſidici: quia etſi liberos ſuſceperit, nõ ideo
eſt doctior, quia fortè liberis magis, quàm libris ope- ram dedit. Et ſic hæc intelligenda ſunt.
8 luatz. AMiad exemplum eſt in hac lege, in qua inſpi- citur conditio eius, contra quem peritur reſti- tutio: in ſuperiori exemplo ſpectatur conditio eius, qui petit reſtitui. Interdum enim ob conditionem eius, contra quem peritur reſtitutio denegatur, vt ſi filius petat reſtitui contra parentem, libertus contra patronum. Hec conſtitutio vna eſt ex nouis conſti- tutionibus Iuſtiniani. Refert initio opiniones vete- rum Iuriſconſultorum. Diſtinguebant enim veteres variis modis ſuper hac quæſtione, ſed ſanxit Iuſti- nianus, ſine diſtinctione, denegandam eſſe reſtitu- tionem filio contra parentem, liberto contra patro- num, obreuerentiam huiuſmodi perſonis debitam, vt diximus l. non debet. ſuprà, de dolo. Quidam enim putabant diſtinguendum eſſe, an allegaretur dolus malus parentis, contra quem reſtitui quis po- ſtulabat,& hoc caſu reſtitutionem denegandam: an verò allegaretur tãtuùm ſimplicitas eius, qui vult reſtitui,& hoc caſu concedendam. Diximus enim jta actionem cum parente& patrono ita eſſe tem- erandam, vt non doli, ſed bonæ fidei mentio fiat, d. Lnon debet.& vt ſie pareatur honori parentis vel patroni. Sed luſtinianus hic oſtendit hac ratione non ſatis conſuli honori patris, vel patroni. Ci pro- culdubio ſit, inquit Imp. etiam ipſas perſonas cauere, nequid ſuæ opinioni contrarium exiſtat. Actio famoſa aduerſus parentem vel patronum non debet inten- di, ſed temperanda eſt verbis: ſed vtcunque tempe- 83 omniſ 13 retur, ſemper tamen oneratur exiſtimario patris inu ho. apud bonos& graues viros, quamuis iure non in.„vri paven- fametur.quod vitandũ eſt. Sicq́; puto accipiẽda eſſe tis& pa- verba poſtrema huius conſtitutionis, Ne quid ſuæ troniAä. opinioni contrarium exiſtat. Quamuis non negem
Parendum
haæc non latinè, nec commodè ſatis ſcripta, vt ple- raque alia luſtiniani reſcripta. Ergo aduerſus patrẽ
vel patronum omnino nõ datur reſtitutio. Sed hic occurrunt antinomiæ, quæ totam hanc diſputatio-
nem difficilem reddunt. Vna ex 1.z. Cod. ſi aduerſ.
rem iudic. aliæ ex l.z. Cod. ſi aduer. donat. ex I. vlt. de bonis quæ lib.& l.non debet. de dolo mal. Sed an imaduertendũ eſt hanc cõſtitutionem eſſe vnam ex nouis deciſionibus quæ inſerta eſt Codici poſt primam cius editionem, cuiuſmodi pleræque iuri
anrtiquo derogant. Ideõque facilè poteſt dici,ſi quùid
contrarium vel in Pandectis, vel in Codice repe- riatur, id correctum eſſe: Sed videnduùm eſt an quæ adducuntur; ſint pugnantia. Excutiamus omnes locos qui obiiciuntur. Imprimis dict. l.z. C. ſi aduer.
rem iudic. Quæſtio inter patrem& filiam orta eſt
N 3

—
——
————
1) de ſtatu filiæ. Dicebat illa ſe emancipatam: haner contra: pronuntiatum eſt contra güam. anerhxur an poſsit reſtitui,& dicitur telticuenaam lis he agit contra patrem: damnata eſt,& eſt reſtitu
uerſus patrem. Vulgò dici ſolet; ibi zeſtſrononon concedi non contra factum patris, ſed iue ſerm ho. rius, qui aduerſus minorem promuntiauire anè conſtitutio noſtra loquitur de facto patris,i q;ᷓ prin cipium eius indicat, Quaſi non ritè in eos verſatos. Ecgo conſtitutio intelligenda eſt cum de fatto he tris quærituricis enim qui petit ſe reſtitui aduerſus rem iudicatam, non conqueritur de facto eius cum quo litigauit, ſed iudicis, qui inique judicauit. mire opinio eſt ſpecioſa, ſed vix eſt quin aTuarur a patris, qui agit aduerſus filiam, quæ petit reſcindi rem iudicatam. Igitur rectius dicendum puto hanc legem abrogatam eſſe conſtitutione noſtra. Oppo- nitur quoque d. l.z. C. ſi aduer. donat. Pater dona-
uit prædium filio. Deinde conſentiente eodem fi-
lio idem prædium alij donauit. In hoc conſenſu fi⸗ lius eſt cixcunſcriptus: ideõque vult reſtitui. Nam ſicuti minori ſuccurritur qui captus eſt per dona- tionem, ſic ſuccurritur ei, ſi conſenſit alij donanti, vt in ea lege diximus. Hic locus eſt reſtitutioni, etſi petatur cõtra patrem, qui proponitur alienaſſe fun-
dum filij conſenſu. Vulgò ita reſpondent, hic dari
reſtitutionem contra factum patris, ſed non contra patremaeſcinditur enim factum patris,alienatio,& donatio patris. Proponitur enim pater donaſſe filio, & deinde alij: poterit ergo reſcindi poſterior dona- tio: quæ proculdubio eſt factum patris. Sed non pe- titur reſtitutio contra patrem. In priori exemplo re- ſtitutio petitur contra patrem, non contra factum patris. Poterit ergo reſtitui minor contra donatio- nem patris, qui poſſeſſor eſt fundi donati. Verũ eſt
peti contra id, quod à patre factum eſt,& contra
eius donationẽ: ſed cum reſcinditur id quod factum eſt à patre, vix poteſt dici quin petatur contra pa- trem reſtitutio, idq́; præſertim cum neceſſarium ſit patrem intereſſe reſtitutioni. Scio reſtitutionem in rem ſæpe peti. l.in cauſæ.§. interdũ. de minoribus, ſi poſsideatur res quæ alienata eſt: ſed fieri non po- teſt, vt non contra vnumquenque agatur. Sed aiunt id fieri in conſequentiam Ego concedo. Huius po- ſterioris membri exemplum eſt appoſitum l. vlt.§. ſin autem. C. de bonis quæ liber. Delata eſt hære- ditas aduentitia filio minori: noluit eam hæredita- tem adire, quam pater adiuit: pœnitentia filius du- ctus, vult reſtitui. Et ait Imp. reſtitui eum poſſe, ita vt auferat hæreditatem à patre. Perinde enim erit ac ſi eſſet hæres, pater nunquam adiiſſet,& filius nunquam repudiaſſet. Non petit ſe reſtitui contra patrem, nihil enim poteſt dici geſtum inter eum& patrem: quia repudiauit tantum hæreditatem, ni- hilq́; cum patre geſsit. Et ſanè cum ſe petit reſtitui, nihil ea res habet cõmune cum patre. Igitur quod dicitur in dict. l. vlt. Cod. de bon. quæ lib. non poteſt dici eſſe emendatum noſtra conſtitutionc: cum& noua ſit conſtitutio,& vtraque miſſa ad eundem præfectum, vt inſcriptio indicat: ſed in ſuperioribus exemplis videtur idem dici non poſſe. Ideõque diſ- ſimilitudo ee Rarſus aduerſus hanc conſtitutio-
nem obiicitur L. non debet. ſuprà perltiterit. Cod. eod. In der cnece 95— . ge dicitur, ſi pater
Franc. Duareni luriſconſ.
filium ſuum circunuenerit dolo, ita eſſe in fadum verbis temperandam de dolo actionem, vt bonæ fi- dei mentio fiat: ita vt filius dicat bona fide factum,
uod factum eſt à patre, ſed tamen ſe eſſe læſum in ca re. Hanc diſtinctionem veterum luſtinianus in hac conſtitutione improbauit,& conſtituit, ſine di. ſtinctione, denegandam eſſe actionem. Vulgo rece- ptum eſt d. l. non debet.& d.I ſi ſuperſtiterit. eſſe ac. cipiendas de reſtitutione, qua iure actionis petitur, cum quis per actionem reſtituitur:. ſed hic loqui- mur de reſtitutione, quæ fit officio prætoris, ſine actione. Verum quidem eſt reſtitutionem non fee- ri per actionem à prætore datam, ſed per prætoris cognitionem. l. minor.& l. quod ſi minor.§. vlt. de minorib. totum hoc pendet ex officio prætoris. lp- ſe enim prætor cognoſcit, non dat formulam, ſiue iudicem,& iudicis officio minor non reſtituitur. Sed cum quis dolo alterius dicit ſe eſſe circunſcri. ptum, prætor ita eum reſtituit, non vt ipſe cogno- ſcat, ſed vt det formulam,& iudex cognoſcat. Sic aliæ leges de actione intelligendæ ſunt. Hæc de co- gnitione prætoria. Vtuntur vulgò aliis verbis: nam loco iudicij à prætore dati, dicunt per viam adtio- nis. Certum quidem eſt hæc eſſe diuerſa, ſed rec ratio diuerſitatis non apparet. Quid enim refert
quod ad parentis, patronive honorem attinet, an
per cognitionem prætoris, an per actionem filiss reſtituatur? quia ſemper reſtitutio eſt. Reſtitutioni
enus eſt, cum datur actio de dolo, cum iure ipſo valet quod geſtum, ita vt neceſſaria ſit doli actio.
Certè cum luſtinianus voluerit conſulere hono-
ri parentum& patronorum, probabilius videtur, quod dicitut in vtraque lege, hac conſtitutione eſſe emendatum.
Dicendum eſt igitur, quoties prætoris auxilium cxtraordin arium petitur, aduerſus patrem, vel pa- tronum non audiendum eſſe filium, vel libertum. Et licet Iuſtinianus tantùm de minoribus loqua- tur, tamẽ mihi eadem eſſe videtur ratio maiorum: & vtile rantùm minorum ibi mentionem fieri pro exemplo, ſed idem videri dicendum, ſi maior ad-
uerſus patrem vel patronum velit reſtitui:quia ea- dem eſt ratio.
IN TIT.XLIII. LIB. II. COp.
SI MINOR SE MA I1O0- REM DIXERIT.
Equitur alia cauſa, ob quam denega- (tur reſtitutio in integrum, nec minori ſuccurritur. Diximus ſuperiori titulo, = propter conditionem eius, qui vult re- ſtitui, interdum denegari reſtitutionem. Hic alia cauſa eſt, cum minor ſe maiorem eſſe dixerit. Sed hoc eſt intelligendum cum diſtinctione, quæ ex Yarlis capitibus huius tituli colligitur. Quare vt ſummatim complectamur quicquid ſub hoc ti- tulo tractatur, diſtinguendi ſunt tres caſus. Pri- mus eſt, ſi minor dolo malo ſe maiorem eſſe di- xerit, vt induceret alium ad contrahendum:& tunc ei non ſuccurritur: veluti ſi minor fingat ſe malorem eſſe, cum minor eſſet, de quo l. ſecun- da. hoc titulo. Cum enim quis vellet contrahere cum
re lockt ra crfunde- cinndena vnioe ürckamne Tnagangu
gum- dtt.R
attce eralis
plouac cltpec ddirqueritut⸗
Atth aulos 3
notem„quamd- nrchanttele grotn8 dunt Uneer
nalchuscit kraetkgon wio, quie ttaldetutel ſinemioor f narnon elle Reedm cius gm Kare enaoomina Krlhäls mutor, d 9 naore conrr. itemelle adtett vrltjſacha 1 1 mperam leruusc Ndord nec ndäient ndnke dolus u uanum 1 dtulo de tur l ber do proder Itra— de Drolelsic

le un ka b un drei cum aliquo,& qubitaret an maior eſſet, an minor: do ſit cõfirmatum,& quomodo ſit iuratum. Nam ie kaüun ſi golo minor affirmauit ſc maiorem eſſe, non ſuc- ſi non tantùm adfirmarit, ſed iurauerit ſe maiorem ſle lelun curretur minori, ſi captus fuerit. idem eſt in l.; in eſſe, non reſtituetur, niſi palam ex inſtrumẽtis, non ſtinianu ua conſtituunt Impp. minorem non reſtitui ſi ali- ex teſtium depoſitione, docuerit ſe minorem fuiſ- tuit,(ue guan circunueniendi cauſa ſe maiorem dixerit. ſe. Neceſſe eſt igitur vt profeſsione,& tabulis pro- ulgd ne vbi etiam locus eſt communis& obſeruatione di- bet, ſe minorem fuiſſe„non teſtibus prolatis. Sed nert. elle, gnus, de dolo in his verbis, Malitia ſupplet ætatem: ſi- cur non teſtibus. Noôönne candem habent vim 3& loni pertur dut antè diximus, prudentiam ſupplere ætatem. depoſitiones teſtium,& fides inſtrumentorum, lin ddlic daui Notandum autem eſt,non eſſe facile præeſumen- exercendis. Cod. de fide inſtrum. Hoc verum eſt: dord lnd dum aliquid dolo factum, nif probetur. Eſt enim ſed non tamen perpetuo. Nam pleraque ſumt in nem non ſe quæſtio magis facti, quàm iuris,& controuerſi iu- quibus maiorem vim habent inſtrumenta, quam der prxtoti ris. Sed verius eſt& receptius, dolum non eſſe preę- teſtes, vt in ætatis probatione quaæ facile exeidit. nor 5. ſumendum ſecumlum vulgarem regulam, J quo- Eſt hic locus communis de probatione teſtium,& Dptætotis! ties.§. qut dolo' intra de probat. Qut enim, inquit fide inſtrumentorum. Similem locum de iureiu⸗ tmalam, d Vlpia. dolo dicit factum aliquid, ſicet in exceptio- rando à minore preſtito vidimus I.I. ſupraà, ſi aduer- on rcliuim ne, docere dolum admiſſum debet. Si igitur appa- ſus vendit. Si iureiurando fuerit confirmata ven- ecircanle reat circunueniendi alterius cauſa, eum minorem ditio, non facilè ab ea recedi. Subiicit poitea, Sacra- tipſe o 3 ſe finxiſſe, non debet reſtitui. Quod autem dixi- mento corporaliter præſſito. Multum refert an iura- acſehn maus minorem non eſſe reſtituendum, intelligen- tum ſit ſimpliciter, an corporaliter præſtitum ſit Irieee d dum eſt cum exceprione, quæ traditur in l. minor ſacramentum Hoc quid ſit docui ſuprà, ſub tit. ſi 5 rehanoh vigintiquinque. ff. de mmor. lde tutela de in inte aduerſus vendit. Tactis euangeliis iurare, ett cor- 6 de grum reſtit. Minor falsò probauit coram iudice ſe poraliter iurare, Nouel. 9. Hoc autem ita conſtitui- ac. perfectæ ætatis eſſe, cum tamen minor eſſet:deinde tur, quia magis ſerium eſſe iudicatur, quod cum derſa lelrc ſoluta ei eſt pecunia à debitore: eam pecuniam per- tanta ceremonia geritur, maiòrque eſt impietas,& d ein ntr didit: quæritur an tutores teneantur? contemptus religionis. Hoc autem admonuimus em arin Ait Paulus, ſi curatores ſciuerint eum eſſe mi- ita conſtitutum, ne via periuriis aperiatur. Si enim nctionem di norem, quamuis falſo in iudicio ſe maiorem eſſe reſtitueretur minor, qui ſe maiorem eſſe iurauerit, „RKeſtiunn probauerit, reſtituitur minor aduerſus eos: ſed ſi probata ærate, aperiretur via periuriis, ſemperque cum iuti ignorauerint,& fidem habuerint iudici, non reſti- diceret, ſe putaſſe eſſe maiorem. Atque ita facile ſit doli acto tuitur. Hinc ergo colligitur quod diximus, ſi mi eſt reſpondere l.ſi ex falſis. C. de tranſact. quæ pro aſulere horo- nor alterius circunueniendi cauſa ſe maiorem af contraria hic adducitur, de qua dixi L.1. Cod. ſi ad- ilius videtu- firmauerit, non eum reſtitui, niſi aduerſus curato- uer. vendit. nam in d. l. ſi ex falſis. Ait retractari con- ttitutione ele res ſuos, qui eum ſciuerunt minorem eſſe. Simile tractum iureiurando confirmatum prætextu æta- b eſt in l. de tutela. Cod. de in integ. reſtit. Hic propo- tis& hic ait non retractari. Sed dicta lex ſi ex fal- otis auxilium nitur minor falſo ætatem probaſſe, cum tamen cu- ſis. loquitur de co quod contractum eſt dolo ma- trem, vel pe- rator non eſſet ignarus ætatis eius, nec eſſet credi- lo: quoniã eo caſu nullus eſt metus periurij. Cum vel libertum. bile eum cius ignarum eſſe, cum eius curam ipſe enim quis dolo inductus eſt vt tranſigat,& prolatis ribus loqua- gereret. Ea res vt vult Imper. non releuat curato- falſis inſtrumentis iurat ſe non receſſurum à tranſ- rio maiotum: rem,quommmuls reſtituatur minor. actione, etſi recedat, non dicitur peierare, quia ineſt nem feeripto Secundus caſus, ſi tantum dolus aduerſarij ar- tacita condnio in eo iureiurando ſi inſtrumenta ſi maior ad- guatur, de quo l.vltima hic. Si aduer farius cum vera ſint: aliàs iuraturus non fuiſſet, niſi dolo fuiſ- litui: quia ea minore contracturus, induxit eum, vt affirmaret ſe ſet circunuentus. Sed in hoc caſu noſtro non eſt maiorem eſſe, ſperans fore vt nullus poſtea aditus idem dicendum, quia loquirur de eo qui nullo ad- eſſet ad reſtitutionem,& appareat hoc dolo ad- uerſarij dolo fuit inductus Incertum liquideim eſt, b uerſarij factum, ſubuenietur minori, vt reſtitutio- an dolo, an ſimplicitate ſua inductus ſit minor. 1Cob. nem impetrare poſsit. Cautum igitur eſt hac conſtitutione, ne facilè re- 10- Tertius caſus, Si neutrius dolus arguatur, nec ſtituãtur minores hoc caſu, ne via periuriis aperia- mioris, ec aduerſarij, ſed minor ſimplicitate ſua tur, facileque inducantur minores vt dicant ſe iu- fortè dixerit, ſe maiorem eſſe. Et certum eſt eum raſſe, quia exiſtimaſſent maiores ſe eſſe. am denega reſtituendum eſſe hoc caſu, quia non præſumitur C.
*
In Tit. X LIII. lib. 1 1. Cod. oi minor ſe malo. 151
dolus, niſi probetur, de quo I.. hic. Tabulis quæ ſunt tuarum profeßionum. Quid ſit profeſsio, docui ſub
IN TET. XLIIII. LIB. 11.
eriotitituo titulo de probauonibus. Parentes olim profiteban- cCOoD. SI ST PIVS IN INf us-qul dle tur liberos ſibi natos in æde Saturni. Hæc profeſ- TIG RV M RES TIT v.
em. Hic àl ſio proderat ad probãdam ætatem, de qua Letiam. b de eohubenir le dixcerit infrà, de probat. l.cum de ætate. eod. Huiuſmodi 16G6G“ gione, profeſsio fit hodie cum baptiſantur pueri. In his lc ſubiicitur alia cauſa denegandæ iur Cur, OrMItdhuis caſibus, cum minor ſe dixit maiorem ſi- feeſtitutionis in integrum, ſi ſæpius di l 4 ne vlla fraude, ſuccurritur minori, propter ſimpli- eee in integrum reſtitutio poſtuletur. ſe alls 4 citatem. Hoc eit tamen intelligendum cum diſtin- ſluſta enim eſt cauſa reſtitutionem jotesn dke x Wone quæ eſt in 13. hic. vttu m in inſtrumento per denegandi, ſi quis ſemel petierit re- närnäune ctament relgiouem maiorem ſe aſſeuerarit:vel ſtitutionem,& in ea cau ſa non obtinuerit, quod miüot y n Saan 1a10 Ekalodge obauerit. Multum enim Gallicè dicimus, Sila ehté debouté, id eſt,ſi pronun- ko lhin ert an quod geſtum eſt cum minore, iureiuran- tiatum fuerit aduerſus cauſam reſtitutionis, atque let Wo 4

1 5 2 ca de cauſa velit iterum reſtitui. Exemplum eſt in L. hic. Quidam damnatus fuit ſententia procon ſulis, voluit reſtitui: cum lis eſſet agitata in iudi- cio, tandem eſt pronuntiatum; eum non eſſe reſti- cuendum aduerſus ſententiam:vult reſtitui aduer- ſus hanc poſteriorem ſententiam. quaſi aliquid Omiſerit,& non omnia allegarit:& dicitur reſtitu- rionem ei denegandam: alias res in infinitum ab- irct, nec eſſet vllus litium finis. nam ſi diceremus aliquem ſæpius eſſe audicndum, modus reſtiturio- num nullus eſſet:iraquc optima ratione eſt conſti- tutum, vt ſemel denegata reſtitutione vel aduer- ſas rem iudicatam vel aduerſus contractum, am- plius non audiatur. Aduerſus hanc ſententiam ad- ducitur l. ait Prætor.§. reſtitutus. de minor. Quidam ſe abſtinuit ab hæreditate, reſtitutus eſt vt eam adi- ret: Deinde voluit reſtitui vt eam repudiaret, quia œnituit cum reſtitutionis impetratæ.
Ait Iureconſultus Vlpianus eum denuo reſti- tuendum. Videtis igitur, ſæpe obtineri& peti reſti- tutionem. Sed notandum eſt non ſimpliciter nos dicere ſæpius reſtitutionem peti non poſſe. Verum uidem eſt ritulum eſſe generalem, ſed in legibus ſub hoc titulo dicitur tantùm, ſi quis petierit reſti- tutionem, quæ cognita cauſa ei ſit denegata, tunc eum amplius non eſſe audiendum, ſi velit reſtitui aduerſus eam pronuntiationem. Itaque nihil ad- uerſatur d.§. reſtitutus. Non enim ait poſſe eum iterum audiri, cui denegata eſt reſtitutio: ſed loqui- tur de eo qui petiit ſemel reſtitutionem, camque obtinuit, ſed poſtea pœnituit eum reſtitutionis, pe- tiitque reſtitutionem aduerſus præcedentem reſti- tutionem: neque enim petit ſe reſtitui aduerſus re- ſtitutionem denegatam. Itaque magna diſsimili- tudo& diuerſitas eſt: nam quæſtio non eſt de eo qui petiit reſtitutionem, quæ ci denegata eſt, ve- rùm de eo qui variauit in reſtituendo. Et ait lu- riſconſultus eum audiendum eſſe, licet ſemel iam fuerit reſtitutus. Sed ſi cauſa cognita ei denegata fuerit reſtitutio, aduerſus eam pronuntiationem non poteſt reſtitui. Quod autem diximus, non poſſe minorem reſtitui, ita eſt intelligendum, ne
reſcindatur ea ſententia, qua ei denegata eſt reſti-
tutio: ſed tamen reſtitui ita minor poteſt, vt ab ea ſententia appellare poſsit. Eatenus igitur reſtitui- tur vt ei liceat appellarc. Multominus eſt reſtitui ad appellandum, quàm reſtitui ad vniuerſam cau- ſam, l.vlt. ſupra, de in integr. reſtit. Inter hæc enim duo multum intereſt in effectu:quia cum reſtitui-
tur ſimpliciter aduerſus rem iudicatam, perinde
habetur, ac ſi nihil eſſet iudicatum, hoc enim eſt reſtitui, ſed cùm reſtituitur ad appellandum aduer-
ſus ſententiam, ſententia firma manet, donec iudex
appellationis pronunciauerit malè iudicatum eſſe. Currunt ea tempora, quæ data ſunt ad appel- landum, quæ minimè currerent ſi reſtitutus eſſet in priſtinum ſtatum. Quamobrem ſi tempus ap- pellationis præterierit, ipſo iure ei amplius per- miſſum non eſt appellare, ſed reſtitui poteſt ad hãc appellationem omiſſam. Ex hoc igitur loco obi- ter notandum eſt tempora appellationis currere minori. Tempora ſunt, veluti decem dierum, de quibus Nouella de appellat. vel biennij,&c. Cod. de tempor. appellat. quanuis aliàs præſcriptiones
Frane. Duareni luriſconſ.
non currant minori, l.vlt. in quibus cauſis reſtitu. in integr. neceſſa. Simile adduximus ex l.properan- dum.. vlt. Cod. de iudic. vbi minori currit tempus præſtitutum finiendis litibus, neque reſtituitur ad- uerſus inſtantiam litis, niſi curator ſoluendo non ſit Ergo minor, denegata ſemel ei reſtitutione, non reſtituitur. Addenda eſt exceptio, niſi ex noua cau-
ſa reſtitutio poſtuletur, vt l..& 3.hic. Idem dicitur
in iure pontificio cap.vlt. extrà de in integrum re-
ſtitut. Si qua enim noua defenſio ſuperuenerit, po- teſt peti in integrum reſtiturio, quamuis ſemel fue-
rit denegata. Nam tunc non videtur quæri de ea- dem re:ſicut dicitur de exceptione rei iudicatæ, I. cum quæritur. de except. rei iudic. Et ſi eadem res petatur, tamen ſi ob aliam cauſam petatur, non di- citur eadem cauſa eſſe. Sed hic non ſatis eſt aliam cauſam eſſe, ſed nouam. Exemplum ſumi poteſt ex d. l.properandum. S. vlt. Cod. de iudic. ſi litis in- ſtantia ſit perempta lapſu triennij culpa curatoris,
minor ita poteſt reſtitui, ſi curator non ſit ſoluen-
do, ſi verò ſit ſoluendo, non quidem reſtituetur ei
litis inſtantia, ſed aget aduerſus curatorem ſuum,
quanti eius interſit litem non eſſe peremptam.
Pone igitur minorem non egiſſe aduerſus cura- torem, ſed maluiſſe petere reſtitutionem pro in- ſtantia litis amiſſa recuperanda: cognita autem cauſa reſtitutio ei denegata fuerit,& pronũtiatum ſit aduerſus eum, quoniam videbat iudex litem non eſſe reſtituendam, cum intelligeret tutorem eſſe ſoluendo: deinde curator facultatibus lapſus ſit,& actio inanis reddita ſit minori: ſi vult reſtitui minor, dicitur reſtiruendus. Poteſt enim ex ea cau- ſa reſtitui, quia ſuperuenit noua cauſa, ex qua æquũ eſt eum reſtitui. Hoc exemplo illuſtrata eſt I. 2.& 3. cum loquantur de noua cauſa.
IN TIT. xXIL. V. I. I B. II. COPD. DE HIS QVvI VENIAM AATATIS IMDETRAVERVNT.
Ed& hic proponitur alia cauſa, propter E quam reſtitutio denegatur, ſi minor ve- niam etatis à principe impetrauerit. S1 de 3enim permiſſerit ei princeps, vt res ſuas adminiſtret, ac ſi maior eſſet, tunc ſi velit reſtitui, deneganda eſt ei reſtitutio, ne quis principali au- ctoritate circunſcriptus eſſe videatur, vt dicitur in LI. hic. Sed vt vim huius veniæ cognoſcamus, de ea per locos communes tractabimus. Videndum igitur eſt qua ex cauſa minor petat hanc ætatis ve- niam: Deinde quid conſequatur hac impetratio- ne. Hæc ſunt neceſſaria cognitu, vt diplomata poſsimus concipere, quæ hoc nomine ſolent im- petrari. Diploma enim continet cauſam permiſ-
ſionis,& alia huiuſmodi de quibus dicemus. Im-
1 5 ½* L
primis igitur cauſa huius veniæ,& reſtitutionis de-
negandæ, eſt grauitas morum, prudentia, honeſtas vitæ, quæ in minore requiritur: quanquam rarò id fiat, vt dicitur l.2. Ingenium& prudentia velox an- te pilos, vt Perſius au. Hanc veniam Caſsiodorus
lib. 7. Variarum, vocat glorioſam ſupplicationem.
Altera cauſa eſt, ætas: non enim paſsim conce- ditur minoribus, ſed certæ tantùm ætatis. In maſ- culo requiritur ætas viginti annorum, in fœmina
(ſ(ſtode
qubtstim polbt in tem cult iuſcum vocands cauſeſa rerct Jqaus näienig fiuunn Scaula: wng meii ilbe li tem zrat lleei

Uxri de ea. ludica, leadem tes Kur non d. ts eſt Nliam ſumi potelt lc. ſi lits n. à curatofi, n ſit ſoluen. reltituetutei totem ſuum temptam. duerſus cur. dem hw- gnita mum pronütnn iudex hm eret tutoken tibus laplu Ivult reſtitui mex ea cau- exquaæqui actl².&;.
3. 11. NIANM
FNT.
ꝛuſa, proptet ſi minor ye- etrauerit. â vt res ſuas clit reſtitui, ucipali all- t dicitur 111 damus, de Videndum
nc xtatis Ve
In/Tit. X LV. lib. I I. Cod. De his qui veniam Etatimp. 153
Godecim: non quòd prudentiores ſint, vt inquit Accurſ ſed quòd mala herba citius creſcat. Sed ta- men apud nos qui valent gratia, ſolent hanc ve-
trare. Memini uẽdam niam ante hos annos impetrare. M 1 quẽgamæ: uiſſe veniam hanc Itan-
in curia principis impetra tum eſſet decem& ſeptem annorum. Ex his quæ diximus, et
riam in hac impetratione,& probationem corum omnium, ob quæ diximus hanc veniam concedi, &ab eo fieri qui hanc veniam impetrat, vt dicitur in 1.2. Hæc autem probatio exigitur coram iudice,
non coram principe: quia princeps facile hanc ve-
niam concedit ſine vlla examinatione.
ged deiade literæ ſunt examinandæ apud iu- dicem,& tunc probatio exigitur eorum, quæ re- ſcripto continẽtur. Intimatio eſt neceſſaria, vt eam vocat lea quæ. Cod. de tempor. in integ: reſtit. Inti-
mationem autem vocamus enterinement. Debet
igitur ille qui veniam impetrat, reſcriptum exhi- bere coram iudice competenti,& ibi examinabun-
tur cauſæ,& probatio exigetur.
FEtnotandum in hoc iudicio præſentiam eius, qui petit veniam, eſſe neceſſariam, nec ſufficere procuratorem, vt dicitur in 1.z. Excipit fœminas,
quibus tametſi venia con cedatur, tamẽ reſcriptum
poſſunt intimare per procuratorem. In hac au- tem cauſæ cognitione non requiritur vocatio cu- 2 4. 4 ⸗.... 4 4
iuſquam, ſicut diximus in reſtitutione in integrum
vocandos eſſe quoſcunque, quorum intereſt, l. in
cauſæ.§. cauſa, de minoribus: quia nullius hoc in- tereſt. Si quis velit reſtitui aduerſus id quod contraxit, ratio exigit vt eo audito, cum quo contraxit, re- ſtituatur, quoniam aduerſarij intereſt: ſicut in qua- uis cauſa audiendi hi ſunt, quorum intereſt; l. de vnoquoque. de re iudic. l. Nam ita diuus. de adopt. Atque ideo dicimus hic cauſæ cognitionem requi- xi ſine vllius vocatione, quia nullius intereſt, mino- rem ætatis veniam impetrare, quia tantùm reipu-
blicæ intereſt, reſtitui minorem. Præſentiam pro-
curatoris fiſci, vel regij, hodie requirimus, ſed nul- lius priuati præſentia requiritur, quia nullius in- tereſt. Non enim poteſt vllius, ſed ius publicum, lædi. Sed cur præſentia minoris requiritur? Cur non licet per procuratorem hoc tractare? KReſpondeo, ideo neceſſariam eſſe præſentiam, quòd exploran- da ſit conditio perſonæ, ne obrepſerit principi, ex ſermone, vultu, geſtu. Poterit enim iudicium fieri morum, prudentiæ,& ætatis, ne obrepſerit principi in perſequenda hac glorioſa ſupplicatione, vt Caſ- ſiodorus ait in loco iam ſuperius adducto. Hacte- nus de caulis huius veniæ, ex quibus intelligimus quomodo ſit concipienda formula, qua petitur hec venia. Sequen⸗ 4 locus eſt de eo à quo hæc ve- nia impetranda eſt. Et dicendum hanc tantum à principe impetrari, 1.1.& 2. Er(umula quæ legitur apud Caſsiodorum, concepta eſt prin cipis nomine. Huc pertinet quod dicitur l.z. de mi- nor. in princ. vbi eſt quoque mentio huius veniæ quamuis rara ſit in libris Digeſtorum. Nam cam conſules& præſides permittebant minoribus ad- miniſtrare res ſuas,& veniam ætatis concedebant,
principes interpretati ſunt ea decreta eſſe ambitio-
conſtat cauſæ cognitionem eſſe neceſſa-
ſa, id eſt in fauorem& gratiam conceſſa, vt dicitur Lambitioſa. infrà de decreto ab ordine faciendo. Quamobrem conſulibus atque magiſtratibus hoc denegatur,& ſoli principi permittitur. Vnde hodie ꝗuoque à cancellario non impetratur hæc venia, ſed adeũdus eſt princeps, vel præfectus libellorum, qui ſimilis eſt pretoribus: quamuis diplomata con- cipiantur ſemper regis nomine, illi tamen literas gratiæ concedunt. Poſtremus locus eſt atq; præcipuus huius titu- li, Quid conſequatur minor hac venia Ptatis im- petrata, nam vtrumque ſciendum eſt,& quare de tur,& quid ea venia conſeq uatur. Hacautem venie impetratione conſequitur minor, vt rem ſuam ſibi liceat adminiſtrare, perinde ac ſi maior eſſet,& vt cum quouis poſsit contrahere, I.. hoc tit. Itaque ſi quid geſtum ſit cum eo, qui hanc veniam impetra- uit, non erit vllus locus reſtitutioni, vt dicitur I.1. Sed quæſtio eſt controuerſi iuris, an poſsit minor reſtitui aduerſus hanc impetrationem veniæ. Mi-
nor, verbi gratia, qui veniã æratis impetrauit, quan-
dam rem ſuam alienauit, an poterit reſtitui non aduerſus alienationem, ſed aduerſus impetratio- nem veniæ, ſi leuitate aliqua hanc veniam impe- trauerit? Imprimis videtur ſpectandum quod dici- tur in edicto prætoris, Quod cum minore viginti-
quinque annis geſtum erit. Hicenim cum minore
aliquid geſtum eſt, cum impetrat veniam: ergo vi- detur reſtituendus. Sed poteſt etiam obiici, quòd minor habetur pro maiore: deinde quòd ſolemnia interuenerint,& cauſa cognita hæc venia ſit impe- trata:quamobrem denegãdam ei videri reſtitutio- nem in integrum. Et ego exiſtimo aduerſus talem impetrationem veniæ non niſi ex magna& graui cauſa minorem reſtituendum eſſe, I. Diuus, ſuprà, de in integrum reſtit.& liſi ex cauſa. de minorib.
Etſi nihil facile ſit mutandum ex ſolemnibus, ta-
men ex magno damno minori poteſt reſtitutio concedi, ſi magna æquitas id poſtulet. Minor er- go impetrata venia ætatis ſuam rem gerit, ſicut quiuis maior, nec reſtituitur niſi magna æquitas id ſuadeat. Hoc tamen ita eſt intelligendum, vt præ- dia non poſsit alienare, ſine decreto, I. z2. hic. Per- mittitur ei quidem alienare, ſed ita,vt interponatur
decretum. Et hoc eſt in formula Caſsiodori lib.
Variarum 7. Quod de alienatione dictum eſt Iu- ſtinianus producit ad hypothecam, l3 hic. Memini hanc quæſtionem agitatam fuiſſe, an minor poſt veniam ætatis imperratam poſsit eſſe in iudicio,& in iudicium deducere, cum quæſtio eſt de re im-
mobili, id eſt quam ſine decreto non poteſt aliena-
re? Verbi gratia, cum lis eſt de prædio in iudicio. Plerique putant poſſe:& vtranque legem intelli- gunt, de alienatione prædiorum minoris. Memini tamen iudicatum vbi lis eſt de prædio minoris, aut de poſſeſsione eius quæ non poteſt alienari ſi- ne decreto, minorem non poſſe ſine curatore rem deducere in iudicium. Nam generaliter notãdum eſt, eum qui rem non poteſt alienare, non poſſe ceam in iudicium deducere, l. iuſiurandum quod ex conuentione.§. ſi tutor. infra, de iureiur. Sed ex his naſcitur quæſtio tractata in 1vlti. hic. ſi in teſtamen- to facta fuerit legitimæ, aut perfectæ ætatis mentio, veluti, Lego Titio centum, cum perfectæ fuerit xtatis,

15+
ætatis, quo ſenſu erunt accipienda hæc verba,& an perfectæ ætatis verbo intelligamus eum quo que qui veniam ætatis impetrauit. Dubitatio ex eo naſcitur, quod dicitu
tamen luſtinianus ait hæc verba, cum quis fuerit
legitimæ ætatis, aut perfectæ ætatis non eſſe acci-
venda de eo, qui veniam ætatis impetrauit, niſi id acum ſit& ex venia quoque ætatis id procedat. nam in teſtamentis ſequimur proprietatem ver- borum, nec aliter ab ea recedimus, niſi euidenter appareat aliter teſtatorem ſenſiſſe,vt dicitur in 1. n5
aliter. 69. de legat. 3vnde cum dicitur, cum legirime
ætatis fuerit, legitimam ætatem accipimus, quæ le-
gibus eſt definita. Ergo ſi quis veniam xætatis impe-
trauerit, non intelligimus eum fuiſſe legitimæ xæta- tis. Eſt tamen quæſtio voluntatis, de qua copioſa eſt diſputatio in l. cum filio. infrà, de legat. 3 quæ ad hunc locum maximè pertinet, in qua queritur im- primis, quid teſtator ſenſerit, vt ſi id non apparcat, lequi debeamus proprietatem verborum. Ideõque addit Imp. Nißi pecialiter quiſqquam addid rit ex ve- nia ætatis velle aliquid procedere. Si enim ſpecialiter id fuerit expreſſum in teſtamento, res non habet dubitationem, quia cum in verbis nulla ambigui⸗- tas eſt, non debet admitti voluntatis quæſtio. Lille
aut ille. 25.infrà, de leg. 3. Hic mihi videtur ſenſus
huius conſtitutionis. Annotant alij, verba eſſe acci- pienda naturaliter,& propriè non fiqe, neque ciui- liter. Sed hec ſunt brocardica& quodlibetica relin- quenda doctoribus brocardicis: qui ſimiles ſunt pleriſque magiſtris noſtris, qui theologiam exactè
ſe profitentur noſſe,& neque nouum, neque vetus
teſtamentum didicerunt.
IN TIT. XIL VI. LIB. II. COD. SI MAIOR FACTVS RATVYM HABVRRIT.
Ic alia ſubiicitur cauſa, denegandæ reſtitutionis in integrũ. Iuſta enim eſt cauſa denegandæ reſtitutionis, ſi maior factus ratum habuerit quod
cum eo minore geſtũ fuerit. Nam ſi quis in minori ætate contrahendo ſit captus,& maior factus id comprobauit, perinde eſt ac ſi ma- ior id negotium contraxiſſet, de quo quæritur,& aduerſus quod vult reſtitui. omnis enim ratihabi- tio retrotrahitur,& confirmat ea quæ ab initio ſubſecuta ſunt, lvlti. Cod. ad Macedo. Nihil aliud continetur his capitibus, quæ breuiſsima ſunt. Si quis ergo ratum habuerit quod geſsit cum adhuc minor eſſet, fruſtra petit reſtitutionem, dummodo ſine dolo ratihabitiò facta ſit. Nam qui ratum ha- bet, quod geſtum eſt, non videtur ratum habere quod dolo factum eſt, niſi nominatim etiam ra- tum habuerit quod dolo cum eo geſtum eſt. quia videtur id ratum habere, ſi maior factus id com- probauerit. Exemplum eſt in l. tres fratres. ſuprà de pactis.l.cum Aquiliana. ſuprà, de tranſact. Cum duutio fit inter hæredes,& pactio generalis fit, non pertinet ad ea, quæ dolo cohæredis ſubrepta ſunt,
r eum qui veniam ætatis impetrauit perinde habendum eſſe, ac ſi eſſet legi- timæ ætatis. Ergo videtur in co legato hunc quo- que contineri, qui veniam ætatis impetrauit. Sed
Franc. Duareni Iuriſconſ.
quia non eſt veriſimile contrahentes de eo ſenſiſſe quod dolo factum eſt. Sed ſi quis ſciens,& pru- dens remiſerit quod dolo geſtum eſt,& expreſ-
ſum comprobauerit, dubiaque non ſit eius vo- luntas, certe talis ratibabitio ei nocet. Sic eſt intel- ligenda l. Aurelio.§. Gaius. infrà. de liberatione le- gat. vbi curatores liberatos, de dolo tantum poſſe
conueniri refert Modeſtinus. Addendum eſt hanc ratihabitionem quoque confirmare, quod ita ge- ſtum eſt cum minore, vt ipſo iure non valcat, non tantum ſi valeat contractus, aduerſus quem vult reſtitui: vt ſi fundus ſine decreto ſit venditus, quo
caſu non valet ipſo iure vendirio:& tamen ſi rati-
habitio acceſſerit confirmatur quod geſtum eſt. Qauo pertinet alius titulus Cod. lib. 5. Si maior fa- ctus alienationem factam ſine decreto ratam ha- buerit. Ratihabitione igitur etiam cõfirmatur fun- di alienatio ſine decreto facta, quamuis ipſo iure nulla ſit. Eſt autem ille tit. ſub lib.5. C. poſitus. quia non pertinet ad reſtitutiones in integrum, quia
allenatio ſiue cõtractus eſt ipſo iure nullus: Sed tit.
de quo hic fit mẽtio, pertinet ad reſtitutiones in in- tegrũ,& tunc locũ haber quãdo alienatio valet. In his verbis nulla alia eſt difficultas. Sed difficultas magna naſcitur ex antinomia 1.3.§. ſcio. de minor. Naà nihil fere obſcurius in hoc tractatu habetur,& de quo frequentior ſit quæſtio in foro. Minor adiit hæreditatem, qui maior factus à debitoribus hære- ditariis aliquid exigit: vult reſtitui: obiicitur ei quòd maior factus ratam habuerit aditionem hæredita- tis, quia maior factus exegit nomina à debitoribus hæreditariis: quæritur an ci deneganda ſit reſtitu- tio. Et videtur denegãda ex his quæ diximus, quia maior ratum habuit quod minor geſſerat. Exigen- do enim à debitoribus paternis, vel hæreditariis videtur ratam habuiſſe aditionem, vel immixtio- nem hæreditatis. Ratum enim habemus non tan- tum verbis, ſed& re, l.non ſolùm aliàs l. Paulus. in- frã, rem ratam habeti. Ait tamen Vlpianus, ſe pu- taſſe reſtituendum minorem initio in ſpecto. Cre- didit Vlpianus ſpectãdum eſſe initium, aditionem nempe quo tempore ſe minor immiſcuit hæredi- tati. Quare ait, Imitio?Initium ſpectari voluit, quia quæſtio fuit propoſita de contractu, qui incidit in tempus quo quis maior factus eſt. Ait Prætor in edicto, Qupd cum minore vigintiquinque annus ge-
ſum eſſe Aicetur. Cum igitur quæritur an minor ſit
reſtituendus, videndum an eo tempore, de quo quæritur, minor fuerit. In his enim actibus, qui non
habent tractum temporis, facile iudicatur an quid
cum maiore, an minore ſit geſtum: ſed in his quĩ tractum habent temporis, id non facile eſt iudica= re:vt ſi quis aduerſus iudicatum petatreſtitui. Nam iudicium plerunque habet magnum tractum: quia fortaſſe cœptum eſt cum minore, ſed finitum cum malore: an ergo dicemus cum minore geſtũ, quia cum co cœptum eſt, an cum maiore, quia cum co finitumꝰ In hac ſpecie videbatur de eo quoque iu- dicari. Nam vnus& idem videtur actus, qui ini- tium habet& finem, aditio hæreditatis& exactio debitorum. Sunt quidem duo actus, ſed quia po- ſterior actus eſt prioris acceſsio, ſequitur quòd vi- deatur idem actus, cum& initium& finem ſpecta- e debeamus. An ergo initium, an finem ſpectabi- mus?
Hlen
tomywdal boie Nar kxenqigr neritä ma non telim nocet di Panet eun igzurike adi bene rdeber der acti kehere Mrdtar rmana wmw ritgri pwod di forttl wrddt dubene dienus lahicon gtaded Wennd lä ſohale Lunc qaode toribu Potui nonc terea f interde Vlca rel quod p Norih. 9 ir nuüni nite
ſt
M n übite

¹ maior ſ. ratam ha. marur fun. is iplo ins doſitus qui Arum, gaia llused tt. tlones ini. tio valet l ed dicfcalls io. de miur u habaux .Minorad oribus hær- itur eigqvdt n hæredita- debitoribus aſit reſtitu⸗ ximus, quia rat Exigen- hæreditatiis limmixiio- us non tan- IPaulusin- anus, ſe pe. pecto. Cte- aditionem uit hæredi- voluit, quia i incidit in Prætor in e annu ge- n minot ſit
In Tit. XL VI. lib. 1 I.
mus: Sententia. Vlpiani eſt, nitium eſſe ſpectandũ: ſed ita tamen vt vidcamus, vtrum ratihabitio in- teruenerit quaſi dicat, niſi ex fine facti appareat, maiorem ratum habuiſſe id quod cum ipſo mi- nore geſtum eſt. Vnde Vlpianus in propoſita quæ- ſtione, ſtatim ſubiicit, uaſi maior factus&rc. Quaſi dicat, ſi proponatur talis ſpecies, in qua appareat oſtea maiorem robaſſe, quod cum eo minore eſtum lat ceilabit reſtitutio.
Duæ autem ſunt ſpecies apud Vlpianum, quæ ex facto inciderunt. Vna qua dicit finem eſſe ſpe-
gandum: altera qua initium. Videamus de poſte- riore ſpecie, quæ magis ad rem noſtram pertinet: inde aliam tractabimus. Quoties ergo idem actus eſt potius quàm diuerſus, tũüc debemus magis ini- tium quàm finem in ſpicere:quod eſt intelligẽdum
niſi ratihabitio interceſſerit, eius quod cum eo ge-
ſtum fuit, vt ego exiſtimo. Exemplum eſt in 1.2. Cod. de his quæ vi metuũſ- ve cauſa geſt. Maiot metu impulſus cauit ſe quid ſoluturum: Is poſtea ſponte, nec coactus id ſoluit: non reſtituitur. videtur enim ratum habuiſſe, quod cum eo geſtum fuit. Cur non idem de minore quoque dicemus, vt ſi minor quid geſſerit, maior comprobauit, nõ reſtituatur, quia id poſtea ratum habuite Nam idem de minore videretur dicẽdum. Exempli gratia, ſi minor lubrico ætatis ſe obliga uerit,& maior factus ſciens prudènſque ſoluerit, vt non reſtituatur in integrum. Ratihabitio enim ei nocere deberet, quamuis tacita, quia cuidenter ap- paret eum ratum habere quod geſtum eſt. Cur igitur idem in hoc caſu non dicemus, cum minor adiit hæreditatem,& maior factus exegit à debito- ribus hæreditariis nominamam videtur ratam ha- bere aditionem antecedentem? Certe is videtur adire hereditatem, qui exigit aliquid à debitoribus
hæreditariis. nam& ſi nondum adiiſſet hæredita-
tem, tamẽ hoc ſolo facto videretur adire, quia non
tantùm verbis ſit aditio, ſed etiam facto,& pro hæ- rede gerit, tunc dicendum eſt, quoties quis accipit
quod citra nomen& ius hæredis accipere non poteſt l.pro hærede,§. Papinianus. infrà, de acquir. hæred. Et certè non videtur exigi poſſe à debitori- bus hæreditariis, niſi iure hæreditario. Quid igitur
dicemus? Reſponde, hic præſumptionem eſſe&
ſuſpicionem ratihabitionis aditę hereditatis, ſi exe- git à debitoribus paternis, quaſi animum habuerit adeundæ hæreditatis,& comprobarit mixtionem: ſed tamen non adeo eſt certa hæc coniectura, ac ſi ſoluiſſet maior factus quod minor promiſerat. Tunc enim indubitatum eſt eum comprobare, quod cum eo geſtum fuerat. Sed de eo, qui à debi- toribus hæreditariis exegit, idem dici non poteſt. Potuit enim alio animo exigere, vt ſi aduerſarius non conſentiat,& eam pecuniam retincat:& præ-
terea fauor ætatis exigit vt in re obſcura benignius
interpretemur. Hac te motus mihi videtur Vlpian. vt ita reſponderet in ſpecie d.S. ſcio. Huc pertinet quod Paulus ſoribit lib. i. ſententiarum, tit. de mi-
norib. Si maior factus, res quas minor egit, pacto vel ad rem facit, quòd quo tempore eſt cœptum iudi-
ſilentio comprobauit aduerſus hoc quoque in integrum reſtitui frustra deſiderat Ergo vult pactum r⸗ nite, vt vel ſaltem huiuſmodi ſit actus, vt non poſ ſit dubitari de voluntate,& animo eius, qui vult
Cod. Si maior factus. 155
reſtitui. Si pactum ſit nominatim interpoſitum de comprobatione eius quod geſtum eſt, cum mino- re, nulla eſt dubiratio: Si etiam talis ſit actus, vt appareat eum ita ſenſiſſe. Paulus in dicto loco ait, Silentio quod addidit propter conſtitutiones, qui- bus cautum eſt, vt lapſu certi temporis intelligatur minor probaſſe quod ſecum geſtum eſt. Extat cõ- ſtitut. quæ eſt vltim. ſub tit. ſi maior factus alienat. ſine decret.fact rat. qua cauetur, Si minor maior fa- ctus alienationem factam ſine decreto, per quin- que annos continuos non retracarit, tunc nõ poſ- ſe obiicere, contractum eſſe nullum, propter decre- tum Prætoris omiſſum: quia lapſu quinque anno- rum intelligitur comprobaſſe id quod geſsit. Ergo ſilentio poteſt ratum haberi, quod cum minore ge- ſtum eſt, propter lapſum certi temporis: quia tunc interpretamur minorem ratum habuiſſe, quod ge-
„
ſamef. Sed quomodo ſit accipienda ea conſtitutio, ple- nius tractaturi ſumus, cum diſputabimus de tem- porib. in integ. reſtit. Ad alteram quæſtionem quæ proponitur in ead. l.3.§.j accedendum nunc eſt, vt intelligamus quid interſit inter priorem& poſte- riorem ſpeciem. nam, vt diximus, in d.1 3. proponi- tur duplex quæſtio. Vna eſt,& prima, cum minor vigintiquinque annis actionem tutelæ inſtituit ad- uerſus hiæredẽ tutoris,& lata eſt ſententia quo tem- pore maior factus eſt: vtrum pro hærede ſententia lata locus ſit reſtitutioni. Altera quæſtio eſt ea quã abſoluimus. In poſteriori ſpecie, vbi minor maior factus exigit à debitoribus hæreditariis, ait ſpectan- dum eſſe initium: in priori ait ſpectandum eſſe fi- nem,& tempus rei iudicatæ. Hæc vidẽtur eſſe pu- gnantia apud Vlpianum: nec hoc facile quis aſſe- cuturus eſt niſi diuerſitatis rationem intelligat. De
poſteriori ſpecie diximus:in priore vt diximus mi-
nor agit aduerſus tutores, vel eius hæredes: maior factus lata eſt ſententia aduerſus eum:& in ea qus- ritur an poſsit reſtitui. Hic nulla eſt quæſtio de ra- tihabitione: quod eſt diligenter notandum. Cõtra- ctus enim hic propriè non eſt, ſed quaſi cõtractus, ſcilicet iudicium.l.3.S. idem ſcribit.infra,de peculio. Hic ergo quaſi cõtractus, ſiue iudicium incidit in vtrũque tempus: cœptum eſt cum minore, finitum cum maiore.An igitur principium, an finem ſpe qtabimus? Ex his qus diximus videtur inttium ſpe- Aandum. Scd lurcconfultus ait initium non eſſe ſpectandum, niſi apparcat calliditate aduerſarij fa- Aum eſſe, vt ſententia in id tempus protraheretur quo maior eſt factus: tunc enim certum eſt poſſe cum reſtitui. In priori ergo ſpccie minor non re- ſtituitur, quia finis inſpicitur: in poſteriori ſpecie initium. Mirabilis eſt diuerſitas. Sed notandum eſt in hac ſpecie recte eſſe reſponſum, minorem non eſſc reſtituendum aduerſus ſententiam, quæ lata eſt tempore maioris ætatis. Intelligere præterea debemus minorem implorare reſtiturionem ad- uerſus rem iudicatam: ideoque inſpiciendum, an quo tempore lata eſt ſententia, maior fuerit. Nihil
cium minor fueritõ enim petit ſe reſtitui aduer- ſus id, quod actum eſt in iudicio cum minor eſſet, ſed aduerſus rem iudicatam. nam proponitur ſpe- cies, quæ ex facto inciderat. tum verò quia in ma- teria

156 1 teria reſtitutionis aduerſus rem uaiearant ipici debet tempus quo res eſt iudicata.l.i. Ca derſus rem iudic. Ergo denegari debet reſtitutio,ſi res iudi- cata ſit, cũ iam maior quis eſſet factus. Si verd hro.
oneretur velle reſtitui aduerſus ca, quę malè ab eo geſta ſunt in iudicio:vt puta quia fortè omiſiſlet 31. legationem. vt l. minor. 36. de minor. tunc certè poſ-
ſet reſtitui, quia allegatio eſt omiſſa quo tempore
erat minor. Hic autem cum quęratur de ſententia,
aduerſus quam minor vult reſtitui,& conſtet ſen-
tentiam latam eſſe tempore maioris ætatis: dubium eſſe non debet, denegandam eſſe reſtitutionem, niſi dolus aduerſarij interuenerit,vt hic dicitur. ſic vide- tur intelligenda vtraque ſpecies apud Vlpianum in d.l.3.§.1 pPrior de re iudicata, poſterior de exactione à debitoribus hæreditariis. Sed obiicitur lliberis. ũ.ſi quis minor. z. infrà de liber. cauſ.Ibi ait Vipia. ſi quis minor vigintiquinque annis venũdari ſe paſſus ſit, ad pretium participandum, ea venditio non nocer eius libertati, quamuis noceret maiori vigintiquin- que annis, vt dicitur I.ſi ex cauſa.§. Papinianus. de minorib. Minori igitur non nocet, nec ideo in ſerui- tutem redigitur. Addit exceptionem, niſi preriũ par- tiretur cum venditore, poſtquam maior factus eſt. Nam ait cam participationem pretij ei nocere. Hæc ſpecies videtur ſimilis quam tractat VIpia. d.l.3§... de eo qui adiit hæreditatem minor,& maior exegit debitum à debitoribus hæreditariis. Hic enim mi- nor paſſus eſt ſe vendi,& maior factus harrſerhauns pretium id eſt exegit maior factus pecuniã ab eo, cum quo pactus fucrat minor. Vidẽdum quo mo- do hic nodus debeat ſolui.& diuerſitas vtriuſque ſpeciei eſt cognoſcẽda.in dicta l.liberis.. ſi quis mi- nor. non nocet ratihabitio libertati. nec enim ideo dicitur libertatem eum amittere, quòd ratũ habue- rit pretium participando, ſed nocet ei turpitudo fa- cti. lInſpexerunt iurecõſulti maximè pretium quod accepit eo nomine. nam ſeruile quidem eſt& abie- cti animi, pati ſe venundari,& redigi in ſeruitutem: ſed turpiſsimum eſt,& indigniſsimum pretio acce- pto,& mercede de ea re paciſci. Videte de hac re I.j. infrà, quib. ad liberta. procla. non licet. Non igitur tantum ſpectãdum eſt an quis pactus ſit, ſed an pre- tium participauerit. Eſt enim indigniſsimum eius rei nomine pretium accipere,& pretio libertatem vendere. Ita vt non dicendum ſit denegari ei liber- tatis proclamationem debere, ſi poſtquam ma- ior factus eſt in ſeruitute durauit: ſed ſi pretium ac- ceperit. Ex quo apparet Iuriſconſultos cos non ha- buiſſe rationem ratihabitionis: quia tunc ſatis fuiſ- ſet ſi manſiſſet in ſeruitute: ca enim ratione ſatis oſtendiſſet quis ratam ſe habere ſeruitutem: ſed præcipue participationis pretij: quo facto nihil eſt fædius, nihilque turpius. Atque ita concilianda ve- nit lex liberis.§. ſi quis. de liberali cauſa. cum dicta lege tertta.„
IN TIT. XLVII. LIB. I. COp. VBI ET APDVD OQVEM COG NITIO IN 1INTEGRVM b
reſtitutionis agitan-
da ſit.
Franc. Duareni luriſconſ.
Equitur alius locus, qui eſt de foro com- „petenti: de quo nonnulla ſuprà ſub titu. 3de minoribus diximus,& dicemus fuſius lſludb tit. de iudiciis. Quæritur enim in quo loco cauſa in integrum reſtitutionis ſit agitanda,& apud quem magiltratũ. Sic hic duplex eſt quæſtio, vna de loco, altera de perſona iudicantis. Ad primã
quæſtionem pertinet I.z. hic. Quidam volebat reſti-
tui aduerſus tranſactionem, in qua aliquid dederat, ex eius cauſa volebat id per reſtitutionem repetere, quærebatur in quo foro hæc quæſtio eſſet exami-
nanda. Reſpondent Impp. Præſidem domicilij eo-
rum qui conueniuntur adeundum. Hinc ergo col- ligitur, ſicut in aliis cauſis, forũ rei actor ſequi debet, vt l. iuris ordinem. Cod. de iuriſdict. omn. iud. ita in hac cauſa, vt quo in loco reus contra quem petitur reſticutio, domicilium habet, in eo foro examinerur hæc cauſa. Hinc obſeruare poſſumus, non eſſe bãc cauſam agendam in loco contractus, ſicut dicitur in l.hæres abſens. infra, de iudic. Nam id accipiendũ ita eſſe hic locus nos admonet, quoties agitur vt is contractus ſeruetur, ſed ſi agatur vt ab eo contractu recedatur, aliud eſt dicendum, vt hic dicitur. Si igi- tur petatur reſtitutio contra contractum, in eo loco eſt petenda, in quo domicilium habet reus. Sed hic
quæritur, quid ſi res de qua lis eſt, alio in loco ſit ſi-
ta: veluti ſi agatur de fundo,& prædio, quod eſt in alieno agro, quàm in quo domicilium habet rcus,
vbi agatur hæc cauſa reſtitutionis. Hęc quęſtio pro-
prie de re immobili eſſe videtur: nam ſità eſſe rem cum dicimus, intelligimus de re immobili. Sũt qui exiſtiment locum domicilij ſem per ſpectandum eſ- ſe, propter verba huius reſcripti. Sed non animad- uertunt reſcriptum eſſe ad certam cauſam& perſo- nam,& reſcriptum conueniens eſſe huic ſpeciei. in ea enim propoſitum erat, rem in eo loco ſitam eſſe, in quo reus habebar domiciliũ:ideõ que reſcriptum eſt vt Preſes domicilij adiretur: quia res ipſa ſita erat in eo loco. Alij putant, vbi res ſita eſt, exercendam eſſe quæſtionem reſtitutionis„per J.vlti. vbi in rem actio in qua dicitur, in rem actionem exerceri vbi res ſita eſt. Alij putãt electionem actoris eſſe qui re- ſtitutionem petit, vt agat vel in loco in quo domi- cilium habet reus, vel vbi res eſt ſita. Ali jaiunt reſti- tutionem in rem ſcriptam eſſe. Quę verba ita intel- ligunt, vt exiſtiment reſtitutionem ta in rem, quàm in perſonam eſſe,& partim habere naturam perſo- nalis actionis, partim rcalis: ideõque actorem habe- re electionem. idq́ue colligunt ex co quod dicitur in lin cauſæ 13.§. interdum. de minorip. Sed admo- nui in eo loco, eos non intellexiſſe ſenſum d.§. in- terdum. Actiones quædam in rem ſcriptæ dicũtur, vc hæ, in quibus non exprimuntur perſonæ in edi- Cto, vt eſt actio, Quod metus cauſa, ſ. metum.§. vlt. ſicut pactum in rem ſcriptum eſſe dicimus, cum pa- ciſcitur quis, ne petat, non expreſſa perſona, l.iuriſ- gentium.§. pactorum. ſu pra, de pactis. Hoc non po- teſt dici, de reſtirutione, quæ nec actio quidem eſt, nec ad rem pertinet. nam etſi dicit Iuriſconſultus in d.§. interdum. reſtitutionem quandoque fieri dicat dato mn rem iudicio, non tamen in rem eſſe dicit. Et certè ſi quis minor amiſerit vel ſimplicitate ſua vel
dolo aduerſarij actionem in perſonam, reſtituitur
ci actio in perſonam, quæ fuit amiſſa ſi verò actio- nem
aür gorli
lxrureli an tec5i 1 tzt, ſedoemul dom. demuc judic. tahd IytCabia tur hæccheo gnaetomn mentaris ll eccleln nii oletegei dorſuuo tecklaltco ſworon a deunäomm necde, dikgont Mnnßcia dwnnm. lidkenan dionbasn Rerlonayide Tumn hoe
„ .
nleſaald Rdcgel udn te nam) un Competen
Abter.

agitur ni do conttaah dicitur Sih um in eo lc treus. Salie
din loail⸗
0, quoden
m habet w
rqueſtio en. iſitã eſſe ten bili. Sut qui ctandum eſ- non animad- am R perſo- ii ſeciei in co ltamelle, e reſcriptum ipſaſtaetat
exercendam
i. vbi in rem exerceri vbi eſſe qui t 1quo domi-
aiunt reſti⸗
ha ita intel⸗ ir' em, quam Iram perſo⸗ rem habe- od dicitur Sed admo- (um d. än.
tx dicũtur,
In Tit XLVII.Ib. I I. Cod. Vbi& apud quem cognit. 157
nem in rem, dabitur ei actio in rem, vt dicitur in d. §. interdum. Sed& ſi quis ſimplicitate ductus acce- tilatione liberauerit aduerſariũ, reſtituetur ei actio 8 rhanlre dicitur reſtitutoria aut reſciſſoria. Sin autem amiſerit dominium rei ſuæ metu; dolo, vel circumuentione, actio in rem ei reſtituetur, vt poſ ſit eam rem vindicare quam non poſſet vindicare ſummo iure. Cuius rei exemplum eſt in§. inter- gum. Vendidi tibi rem meam, quam alij vendidiſti: æquum eſt me reſtitui, vt dominium rei meæ mihi reſtituatur. Et datur actio in rem qua agam non tantùm aduerſus te, ſed ⸗ aduerſus poſſeſſorem. Is eſt verus ſenſus d. 5. interdum. Et quod ab aliis ad- fertur, omnino alienum eſt à ſenſu huius loci. Hinc facilè eſt intelligere, quid ad propoſitam quæſtio- nem ſit reſpondendum, ſi quæratur, quo in loco ſit agendum. Duæ ſunt regulæ, quæ diligenter ſunt notandæ. Aut enim amiſſa eſt actio in perſonam, aut in rem. Si actio in perſonam ſit amiſla, viden- qum vbi reus domicilium ſuum habeat: ſi verò in tem actio ſit amiſſa, poteſt actor etiam agere vbi res ſita eſt.l.vlt. Cod. vbi in rem actio. Ergo in pro- poſita quæſtione, videndum eſt quam actionem ſi⸗ bi petat reſtitui minor, an actionem in perſonam, an in rem. Si in perſonam actionem ſibi reſtitui pe- cat, ſequemur quod dicitur in l. in cauſæ.§. inter- dum. de minorib.& l. hæres abſens.§. vlti. infrà de zudic. St actionem in rem, ſequemur quod eſt in d. Ivlt. C. vbi in rem acttio exerc. deb. Sic mihi viden- tur hæc concilianda& intelligenda, de quibus ma-
gna eſt controuerſia in vulgarium doctorum com
mentariis. Hic tractari ſolet quæſtio de eccleſia. Si eccleſia reſtituatur aduerſus venditionem aliena- tionêmve rei ſuę,(reſtituitur enim vt ciuitas, vel mi- nor) in quo loco ea cauſa ſit agitanda, an in foro eccleſaſtico, an in foro ſeculari. Et ex diſtinctione ſuperiori facilè poteſt intelligi quid ſequendum ſit, ſecundum mores& conſuetudines. Nam apud nos nec clerici, nec eccleſiæ in attione in rem vllo pri- nilegio fori vtuntur. Magna tamen pugna eſt apud Pontificios an vtantur priuilegio fori in actioni- bus in rem. Sed apud nos indubitatum eſt, quic- quid ſentianr Pontificij nullo priuilegio eos vti in actionibus realibus: in his enim magis res, quàm perſona videtur conueniri. Sed tanta eſt Pontificio- rum 5-eszia, vt omnia ad forum ſuum trahant. vnde facilè ſciri poteſt, quid in his ſequendum ſit: vt ſi eccleſia petat reſtitutionem actionis in rem, in foro ſeculari petat: ſi autem actionis in perſo- nam, in foro eccleſiaſtico, cap. cum ſit, de foro competenti. 1
Altera eſt quæſtio de perſona cognoſcentis in foro, in quo ſunt varij magiſtratus. Nam& ſi con- ueniat de foro, adhuc quæritur de iudice. Et dicen- dum eſt, cauſam reſtitutionis tractari apud Præto- rem, vel præfectum prætorio, vel alium magiſtra- tum, qui iuriſdictionem habet. Hoc adieci, quia re- ſtitutio eſt imperij magis quàm iuriſdictionis. Eſt enim imperij mixti. I. ea quæ. infrà ad municipal. idcõque magiſtratus mumcipales non poſſunt re- ſtituere. Nos ergo intelligimus magiſtratum po-
puli Romani qui imperium habet. Nam ea quæ
imperij ſunt, non competunt magiſtratibus muni-
quxæ fuerat extincta,& ca reſtituta cx-
cipalibus:cuiuſmodi ſunt quos Scabinos vocamus. Et certè quæ dicuntur de magiſtratibus populi Ro- mani, ferè ad magiſtrarum municipalem haudqua- quam pertinent. Exemplum eſt in tit. ſi quis ius di- centi non obtempera. omnibus enim maxiſtrati- bus conceſſum eſt authoritatem ſuam defendere pœnali iudicio, non tamen duumuiris. Duumuiri autem ſunt magiſtratus municipales. De magiſtra- tibus qui in integrum reſtituendi ius habent;, eſt diſtinctio obſeruatione digna in l. in cauſæ.§. vlt.& I. præfecti.& l.ſequen. de minorib. Dubitatum fuit de præfecto Prætorio, vtrum aduerſus eius ſenten- tiam poſsit peti reſtitutio. Nam à præfecto Præto- rio non licet appellare, I. 1. ſuprà de offic. præfect. præto. Et ait Hermog. poſſe. Sic videtis etiam ho- die dari reſtitutionem aduerſus curiam parlamen- ti, à qua tamen non poteſt appellari. Deinde do- cet rationem diuerſitatis. Appellatio continet ini- quitatem ſententiæ. nam qui appellat, dicit inique iudicatum: is autem qui petit reſtitui in integrum, non contendit iniquam ſententiam, ſed allegar er-
rorem ſuum,& ſimplicitatem. Subiicit magiſtratus
poſſe reſtituere, tam aduerſus ſuam, quàm allorum ſententiam. Hoc eſt intelligendum, niſi minor ma- giſtratus contra maioris ſententiam velit reſtituerc: quia id non permittitur. Sed quid ſi princeps ſen- tentiam dixerit? num alius magiſtratus poterit re- ſtituere? Minimè verò. nam tunc ſolius erit Princi-
pis reſtituere. Non docet an reſtituere poſsit, an
non: id enim eſſet diſputare de poteſtate. Principis, quod ſacrilegio proximum eſſet, I.z. C. de crim. ſacril. Adfert deinde Vlpia. exempla in quibus cau- ſis non permiſerint Imperatores reſtitui minorem in auditorio ſuo,& in quibus permiſerint. Cum quis enim dixiſſet, ſententiam aduerſus minorem, & is appellaſſet ad Principem: Princeps autem de- diſſet iudices, qui de cauſa huius appellationis co- gnoſcerent: pronuntiarunt iudices, vice Principis. (Solebant enim Principes cauſas appellationis de- legare examinandas certis iudicibus, Nouel. de appel,) quæſitum fuit, petita reſtitutione aduerſus
huiuſmodi ſententiam, quis reſtitucre debeat. Re-
ſpondet Vlpia. neminem niſi ipſum principem, ad- uerſus horum iudicum ſententiam reſtituere poſſe. Sicut dicimus de priuato conſilio regis, noſtris moribus. Huc pertinet l.i. hic. Dixi ſub tit. C. ſi ad- uerſ fiſcum. Si inter fiſcum& priuatum res ſit iudi- cata, neminem aduerſus hanc ſententiam reſtitue- re, niſi Principem. Quod non videtur percepiſſe Accurſ. cùm ait. Procurator Cæſaris habet cogni- tionem inter priuatum& fiſcum, quare Imperator hoc loco vult, ſi quid à procuratore ſuo ſit iudica- tum inter priuatos& fiſcum,& petatur teſtitutio, ſolius Principis eſſe hanc concedere reſtitutionem. Eſt ius ſingulare de fiſco, quod eſt notandum, nec eſt alia ratio requirenda. Sed hic quæſtio eſt, an hæc reſtitutio minoris poſsit mandari, vel delegari,& an etiam iudices compromiſſarij, vel delegati poſ- ſint cognoſcere. Extat hac de re Conſtiturio luſti- niani l. vlti. hic. Meminiſſe autem oportet eorum quę diximus de mixto Imperio:vbi& diximus hãc reſtitutionẽ eſſe mixti imperij, ex l. ea quæ. infrà ad municip. Ideòq; dubitandum non eſt, quin poſsit
maudax:, ſicut alia que ſunt mixti Im perij, quamuis

15⁸ Accurſius& alij aliter ſentiant. Aiunt; ea quæ umn-
perij ſunt non competere iure magiſtratus: ergo
cum iuriſdictione mandata non tranſire. Hanc ſen
tentiã confutauimus ſub tit. de offi. eius cui mand.
eſt iuriſd. vbi oſtendi delegantem ſicut iuriſdictio-
nem mandat, ſic& imperium quod ei coniunctum
eſt mandatur enim generaliter iuriſdictio,& cum ea transferuntur in eum, cui eſt mandata, ea quæ co- hærenrt iuriſdictioni, I.I.& vlt. de offic. eius. Tale eſt imperium mixtum, quod conſiſtit in danda bono- rum poſſeſsione, in mulcta dicen da, in mittẽdo in bonorum poſſeſsionem. Sed in hac quæſtione eſt diſtinctio ſequenda, quam Iuſtinianus tradit in hac I. vlt. Hæc conſtitutio eſt ſubobſcura his qui non animaduertũt οεενννεν, nec propriè locutum lu- ſtnianum Docui ſuprà quid inter Pretorem,& iu- dicem interſit,& quid ſit iudex datus,& quid peda- neus. Dixi eum qui iudex datus eſt; ne iuriſdictio- nem quidem mandatam habere:& hoc intereſt in- ter iudicẽ datum,& eum qui habet iuriſdictionem. In hac autem conſtitutione Iuſtinianus vocat iudi- ces etiam hos quibus eſt mandata iuriſdictio, cum veteres iuris authores iudices vocent, iudices priua- tos,& delegatos. Scd hic ideo receſsit 4 forma lo- quendi veterum, quia tempore Iuſtiniani exoleue- rat ille mos iudicum dandorum. Vocat autem iu- dices datos, quia dari videntur, cum eis mandatur juriſdictio. Hæc aupexyia animaduerſa, nihil erit obſcuri in hac cõſtitutione. Magiſtratus iuriſdictio- nem habent:Is verò qui datus eſt iudex, iuriſdictio- nem non habet. His autem verbis, Sed& apud eos iudices,&c. Significat delegari poſſe non tantum à ſe, ſed etiam à magiſtratu, cognitionem reſtitutio- nis. Hoc eſt quod iam diximus, quæ mixti imperij ſunt mandari poſſe. videtur enim ipſe cognouiſſe qui mandauit. Sequitur: Sic etenim non dijicilis erit cauſarum examinatio. His verbis oſtendit hoc ſe con ſtituiſſe, vt facilior eſſet harum cauſarum expedi- tio, ſi poſſet magiſtratus reſtitutionis cognitionem mandare. Addit deinde, Sed ne quls ita diffusè,&c. Quia dixit delegari poſſe cognitionem reſtitutio- nis in integrum, addit diſtinctionem qua ſignificat cognoſcere poſſe iudices eos quibus mandata fue- rit iuriſdictio: non autem eos qui dati fuerunt iu- dices ad iudicandum. Quaſi dicat, datus iudex non reſtituit, ſed is cui mandata eſt iuriſdictio, quia reſti- tuere eſt iuriſdictionis. Ergo ſi quis tantum notio- nem vel iudicandi facultatem habet, non iuriſdi- ctionem, non poteſt reſtituere, nec cauſas reſtitutio- nis examinare. Is mihi ſenſus videtur verborum Iu- ſtiniani, licet aliis verbis vtatur. Cùm autem dicit, Qui propriam iuriſdiclionem non habent. Qui, id eſt, qui ſudices dati propriam iuriſdictionem non ha- bent. Alij aliò referunt,& aiunt intereſſe, an ordina- rius magiſtratus habeat adminiſtrationem, an non. Quidam etiam aliter intelligunt, dicuntq́;H referre an is qui delegat mandatã habeat iuriſdictionem, an non:& ita interpretantur cap. penul. extra, de in integ.reſtitu. Sed apparet eam conſtitutionem hau- ſtam eſſe ex fæce commentariorum iuris ciuilis, vt ſunt aliæ multæ in iure Pontificio. Ego aliter intel- telligo,& refero relatiuum hoc qui ad datum iudi- cem, non ad eum qui dedit. Obiiciet fortaſsis quis, Pontificem errare non poſſe, iuxta cap. I. de conſtit.
—. Franc. Duareni lurliconl.
in 6. Ego ſic reſpõdeo,& ſic interpretor: Habet qui- dem omnia iura in ſcrinio pectoris Pontitex, id eſt, fingitur habere propter vtilitatem: ſed Gregorius fortè cùm illa ſcribebat, multa bona iura habebat in ſcrinio pectoris ſui, id eſt ventris ſui, vt accidit bonis patribus, cum bene pranſi ſunt. Sequitur, Vel ab his fuerint qati,&c. Dati ſcilicet cum iuriſdictio- ne, vt ex ſuperioribus colligitur. Poſtremò dum ait, Sedne quid penitus, Oc. His poſterioribus verbis oſtẽ
dit, nihlreferre, an ſpecialiter, an generaliter ſit man
data hæc iuriſdictio. Nam omnia quæ mixti impe-
— N.. rij ſunt, generaliter transferuntur, ſicut ſuprà dixi- mus, tit. de offi. eius cui manda. eſt iuriſdict.
1IN TIT. XILVIII.LIB II.CObD. DEREPVTATIONIBVS, QVE
FIVNT IN IVDICIO IN INTE-
grum restituti nls.
iam ſatis eum expoſuimus in interpreta-
Dione horum verborum edicti Prætorij:
1 41
eBseees„oA cum minore vigintiquinque anni geſtum eſſe dicetur, vti quæque res erit animaduertam. His enim verbis Prætor oſtendit omnia ſe reſerua-
re cognitioni ſuæ. nam cum Prætor videret multa
eſſe quæ non poſſent definiri,& quæ penderent ex
boni viri arbicrio, ſubiicit, ſe omnia ſuæ cognitioni
reſeruare. Vnde fit vt cum reſtituitur minor, ſubue- niatur quoque eius aduerſario,& plerunque repu- tationes fiant. id eſt, computationes,& compenſa- tiones. Et certè ſi minor repetat fundum, quem for- tè vendidit,& quid ex pretio ad minorem perue- nerit, ex quo locupletior ſit factus, æquum eſt id compenſari,& deduci, quod reputare vocant Iuriſ- conſ. Aequitas enim exigit, vt ſuccurratur aduerſa- rio, ita vt omnia in priſtinum ſtatum reſtituantur. Ideo ait Imperat. Qui reſtituitur in integrum, ſicut in damno morari non debet, ita nec in lucro. Huiuſmodi multos locos adduximus, in tit. ff. de minorib. vt J. quod ſi minor.§. reſtitutio. J.tutor.§. vltimo.& alias. Obiicitur l. ſi iudex. ff. de minor. quam explicaui- mus in dict. tit. de minorib. Obiicitur etiam l. ſi per vim. Cod. de his quæ vi metuſve. quam etiam ex-
plicauimus eod. titul. Sicut igitur æquum eſt mi-
norem damno non affici, ſic cum damno alterius non debet locupletior fieri. Igitur compenſatio ea- tenus admittitur, quatenus aliquid ad eum perue- nit. Sequitur, Sed etſi interceſſor minor vigintiquinque annis interuenerit. Eſt caſus obſeruandus. hic enim
non tantum deducitur quod peruenit ad mino-
rem, ſed quod ad aliquem extraneum, vt cum actio contra veterem debitorem reſtituitur. Exempli gra- tia, Titius debebat centum. Minor interceſsit ani- mo nouandi, quod eſt notandum: atque ita libe- ratus eſt Titius. Minor eſt reſtiturus. Quomodo mihi ſuccurretur aduerſus debitorem meum vete- rem? Reſpondet Imper. reſtituetur tibi actio. Idq́ue æquitati maximè eſt conſentaneum. Quod& vi- demus fieri in Senatuſconſulto Velleiano. nam ſi agat quis aduerſus mulierem, quæ interceſsit: actor
quidẽ ſummouetur, ſed ei reſtituitur actio aduer-
ſus veterem debitorem. l. prima. ad Velleianum. Sed hoc intereſt inter Senatuſconſultum Velleianum, & hanc
alepii cte la ypb iur gid guaſte lurermlt mmnet lde nit pobi nhi iplo im cum detutn reponaclt rem debiore
MIn. EIIA- 5
celäran, Lltiohn ludeac die d nn N tutlond ur pralen mus in im quipenia
Præſentem

INT E-
dtingemugi aus n Wrennte eäici Drev ntiquinqu unj iit animuunm omnia le ttm. for vidermut Jux peniana a ſux in tur minoridn. plerunquer- es,& compell dum, quemſir minorem peni s,xquum cſit are vocant luri- curtatut aduerſe tum reſtituantur integnm, ſautij acro. Huiuſmoii de minorbitt! FJvItimo Kalls
uam explicur 4
tur etiam lüe uam etiamc æquum eſt ml Jamno alteti om enſa tio ei
7 ſjela cumm R bu
& hac reſtitutionẽ, quòd ſine reſtitutione beneficio Senatuſconſulti Velleiani ſuccurritur mulicri, hic non ſine reſtitutionc. Ideo debemus intelligere hic nouationem eſſe factam. Scd difficultas naſcitur ex §. præterea. Inſtitu. quib. mod toll. oblig.ybi ait, ſi perſona in quã per nouationem obligadee eſt tranſ- lata pupillus ſit,non teneri,& tamen li rar eum 3 auo fuit in pupillum trãſlata obligatio: de magne diſsimilitudo conſiſtit in his duobus. Primum eſt,
uod hic dicimus reſtitui actionem aduerſus Vete- rem debitorem quibus verbis ſignificat non teneri ipſo iure veterem debitorẽ: nam alids ipſo iure non tencretur vetus debitor. Præterea ille§. præterea. lo- quitur de pupillo, in quẽ nulla cadit obligatio non de minore. Hæc mu uerl
lum ſit trãſſata vetus ob ligatio per nouationem, certè pupillus non eſt obligatus,& tamen Uberatus eſt vetus debitor: ſed ſi ponas minorem eſſe, tenet obligatio poſterior ipſo lure, ſed reſtituitur. Vis au- tem reſtitutionis eſt,vt omnia in priſtinum ſtatum reponantur,& omnia reſtituantur non tantùm ex
minoris, ſed ex aduerſarij quoque parte. Sed cum
non tenet obligatio poſterior ipſo iure, non poteſt ſubueniri creditori aduerſus veterem debitorem, quia ipſo iure iam liberatus eſt, neque datur reſti-
tutio, qua ſuccurratur ei qui interceſsit, cum ipſo
ure tutus ſit. Sic per conſequentiam vetus debitor manct liberarus, cum non detur teſtitutio qua om- nia poſsint reſtitui in priſtinum ſtatum. Aliud cſt vbi ipſo iure tenet obügatio poſterior: quia tunc cum detur reſtitutio, omnia in priſtinum ſtatum reponuntur,& per conſcquens obligatio in vete- rem debitorem. Ergo hæc facilè conciliari poſſunt.
1NTIT. XLILX. LIL. II. COD. ETIAM PER PROCGVRATO REM CAVSAM IN 1 NTEGRVM restitutionis agi poſſo.
integrum, pertinens ad cauſæ cognitio-
& pendet ex edicto Prætoris in expoſi- tione horum verborum, Vti quæque res erit an=imad.
uertam. Diximus enim cauſæ cognitionem eſſe ne-
ceſſariam,& reſtitutionem concedi cum cauſæ co- gnitione. Vnde quæritur an minore tantùm poſtu- lante, ac præſente, an etiam eius procuratore peten- te, derur reſtitutio. Et dicitur hic hãc cauſam reſti- tutionis etiam per procuratorẽ agi poſſe. Hic igi- tur præſentia perſonæ non eſt neceſſaria, ſicut dixi-
mus in impetratione ætatis veniæ, ex l.z. C. de his
qui veniam ætatis imp. Aequiſsimum enim ſic eſt, præſentem eſſe cum qui veniam ætatis impetrat, in cauſæ cognitione, vt ex ſermone eius& geſtu poſ- ſit æſtimare iudex an mereatur veniã ætatis. In hac autẽ cauſæ cognitione preſentia eius, qui reſtituitur non eſt neceſſaria,& ſufficit per procuratorẽ id agi. Procuratorem autem eum delmus accipere, qui ſpeciale man datũ habet: quia procurator habens li- beram omnium bonorum adminiſtrationem,& ge nerale mandatum non ſufficeret, l. illud.§. ſi talis. ff. de mino. Si minor procuratorem habcat generali-
In Tu. XLI X. lib. I I. Cod.
Itum diuerſa ſunt. nam ſi in npu-
Ic ſequitur alius locus de reſtitutione in
nem, quæ requiritur in reſtiturione, qui
Etiam per procur.& c. 159
ter conſtitutum cum omnium bonorũ adminiſtra-
tione quamlibet plenam habet adminiſtrationẽè,
non tamẽ poterit reſtitutionẽ petere minori, quan- uis alias lites poſsit mouere nomine domini, nec re- quiratur ad eas ſpeciale mandatũ. Nam quancun- que actionẽ poteſt inſtituerc eius nomine à quo eſt procurator inſtitutus. De actionibus ordinariis hoc eſt ſatis expreſſum in J. ſed etſi vnius.. procuratorẽ. infrà de iniur. vbi ait Vlp. procuratorem accipi eum
cui generaliter eſt conceſſa adminiſtratio omnium
bonorum. Sed in hoc auxilio extraordinario, quod datur cõtra ius ciuile, vt dicitur in l.in honorariis. infrà, de obli.& act nõ eſſet audiẽdus is procurator qui nõ haberet ſpeciale mandatũ à domino. fubiicit Paulus in c. ſeq. d. tit. de mino. queſtionẽ. Pone enim dubiũ eſſe an mandatũ ſpeciale habeat procurator, an nõ,& probatio non ſit firma, an deneganda erit procuratori reſtitutio, an in dubio ſit audiẽdus. Ait Iurecõſul. eũ audiendũ, ſed exacta cautione de rato. Idque etiã alias obſeruatur, cum dubitatur de man- daro procuratoris, I.I. C. de procur. Hinc naſcitur
quæſtio de coniunctis perſonis, ex J. patri. 37. de mi-
norib. coniũctæ enim perſone,& neceſſariæ, plerun- que abſque mandato admittuntur ad agendũ, l. ſed & hæ. ſuprà, de procur. Quæritur igitur an in peten- da reſtiturione, hæ perſonæ cõiunctę ſint audiendeę.
Sed dicitur eas non eſſe audiendas, excepto patre.
Inter cõiunctas enim perſonas ſolus pater admitti-
tur ad petendam reſtltutionem, etiã ſine mandato,
& nolente& inuito filio. Duplex eſt huius iuris ra- tio: Vna, quia pater eſt legitimus adminiſtrator bo- norum filij: à legitimo autem adminiſtratore non exigitur mandatum, ſpræſes. C. de tranſact. l. man- dato generali. ſuprà. de procur. quia legitimã admi- niſtrationem habet. Eadem eſt tutoris ratio, qui à lege datur, ne mandatũ ab co exigatur, idque vulgo
eſt receptum.Sed ratio hrmior eſt, quia patris inter-
eſt filium reſtitui in integrum. Periculum enim eſt, ne ſi non fuerit reſtitutus filius, execurio rei iudica- tæ fiat in peculio, quod aliàs patris eſt,& quod aliàs pater retineret in ſubſtantia ſua. Sic eſt intelligen- dum quod hic dicitur, ne aduerſetur 13.§. ſed vtrũ. de minorib. vbi dicitur reſtiturionem non prodeſ- ſe patri, quam impetrat filius. Non enim prodeſt patri, ſi de peculio conueniatur, quia minor velut pater conuenitur: aliud eſt cum pater petit non ſe reſtitui, ſed filium. Hæc enim reſtitutio prodeſt pa- tri, ſi nihil aliud ſit vnde poſsit mandari ſententia cxecutioni. Sed ſi agatur de peculio aduerſus pa- trem, non poterit pater ſe vlla exceptione tueri. Alia cxceptio eſt, in qua mandatum non exigitur, velu- ti ſi petatur reſtitutio minoris, ex co quod luxurio-. ſus ſit adoleſcens, vt meritò ei debeat interdici bo-
norum adminiſtratione, tunc enim audiendi ſunt cognati, etſi nolit filius. Cũ his igitur exceptionibus
intelligendum eſt quod hic dicitur procuratorem
non admitti ad petendam reſtitutionem in inte- grũ ſine ſpeciali mandato. Sed quæri ſolet an idem dicendum ſit, ſi incidẽter petatur reſtitutio,& prin- cipaliter filij nomine requiratur reſtitutio. Cautum quidẽ eſt ſpeciale mandatũ requiri: ſed ſi in aliã litẽ hæc quæſtio de reſtitutione incidat, an idem dicen dum ſite Vulgò receptum eſt, idem non eſſe dicen- dum quam ſententiam ſequor. Exempli gratia, da- O 2

160
tus eſt procuratort ad certam actionem: in ea lite b
aliquid eſt commiſſum, quod nocet minori, vtpo-
itur reſtitutio: an te aliqua allegatio eſt omitſa. Petitur reſtit
neceſſarium eſt mandatum ſpeciale? Non videtur eſſe neceſſarium, quoniam is qui procuratorem de- dit, videtur omnia permiſiſſe ſine quibus non po- teſt iudicium peragi, lad legatum.& l. ad rem im- mobilem. ſuprà, de procuratorib. Hæc ſententia ratione nititur,& æquitate,& cum hac exceptione hoc eſt intelligendum, quod dicitur in hac lege.
IN TI T. L. LI B. II. COD. IN INTEGRVM RESTITVTIO- NEPOSTVIATA NE QAVID
noui fiat. Ic locus ſpectat ad effectũ reſtitutionis: quia hæc vis eſt reſtitutionis, vt omnia in priſtinum ſtatum reponantur. Igitur ca- 3 uendum eſt, ne quid noui fiat pendente cauſa reſtitutionis. Exemplũ id oſtendi poteſt. Po- namus enim ſententiã latam contra minorem, ad- uerſus quam minor vult reſtitui,& interim ille pro quo ſententia lata eſt proſequatur ſententiam exe- cutioni mandari:an interim mandanda erit ſenten
4 N
5.
d 2 2 8
2— —
1 3
4
tia executioni? Et dicitur interim ceſſare executio-
nem: ſic enim eſt intelligendum quod hic dicitur. Ex quo perſpicuum eſt, ſimilem eſſe reſtitutionem in hac re appellationi, licet in aliis multum interſit. Eſt enim tit. Ne quid appellat.pendente innouetur, id eſt, vt ne quid attentetur(vt vulgo loquimur) do- nec cognoſcatur de cauſa appellationis. Huc perti- net l.ſi cauſa cognita. C. de tranſactio. Poſt rem iu- dicatam non valet tranſactio, niſi inquit Imp. reſti- tutione in integrum vel appellatione executio ſen- tentiæ dilata ſit. Ergo non minus ſuſpenditur ſen- tentia per reſtitutionem, quàm per appellationem. Solet addi exceptio, quæ ex decretaſibus conſtitu- tionibus ſumitur, c. ſuſcitata. extra de in integ. reſtit. quæ diligenter notanda eſt, videlicet niſi ex circun- ſtantia cauſæ æquũ videatur, ſententiam pendente cognitione reſtitutionis, interim eſſe exequendam, quod iudicis arbitrio cõmittitur. Exemplum eſt, ſi cauſa reſtitutionis requirat longiorẽ inquiſitionẽ,& non ſtatim poſsit docere is qui petit reſtitutionem, id quod aduerſus ſententiã propoſiturus eſt. Inſpi
cere ergo debet iudex an ſtatim poſsit docere iuſtà cauſam eſſe reſtitutionis, an verò res requirat altio rem inquiſitionem,& in qua nõ facilè queat expe- diri negotiũ. Huc pertinet l. ſi is à quo vt in poſſeſſ. legat. Videndum etiam eſt, an malitioss petatur re- ſtitutio,& cauſa remorandæ executionis ſententiæ: veluti, ſi veriſimiliter appareat diploma reſtitutio- nis per malitiam impettatum fuiſſe,& de induſtria vt impediatur executio: tunc enim ratio exigit, vt interim ſententia mãdetur executioni. Hæ circun- ſtantiæ& aliæ huiuſmodi mouere debent iudicem vt hoc caſu mandet ſententiam executioni, modò is, ſecundũ quem lata eſt ſententia, cautionem ido- neam præſtet, ſe rem reſtituturum, ſi obtincat mi- nor in reſtitutione petenda. Hæc exceptio nititur ſumma æquitate. Conſtiturionem hanc Pontificis vberius muſto interpretamur moribus noſtris: nẽpe vt cum petitur reſtitutio aduerſus ſententiam, aut
Franc. Duareni luriſconſ.
publicũ inſtrumẽrum, non differatur eius executio prætextu reſtitutionis petitæ. Hodie enim vſu eſt notũ, frequenter accidere, vt reuocandæ ſolutionis, & executionis cauſa, hæ impetrationes fiant: ideõq;, vt eiuſmodi fraudibus occurreretur, receptum eſt apud nos, vt nunquam differatur executio ſenten- tiæ, aut publici inſtrumenti propter reſtitutionem. Hoc ius noſtrum præter conſtitutionem Pontifi- ciam, etiam comprobatur argumento ducto ex l. ſatis apertè. C. ad leg. Cornel. de falſ. Si quis ex chi- rographo conueniatur, quod arguatur falſi ab ad. uerſariis, interim cogitur ſoluere is aduerſus quem inſtrumenta proferũtur. nam%luit per prouiſionem, vt dicitur in foro, ſalua accuſatione falſi, ne moran- dæ ſolutionis cauſa facilè cõminiſcantur litigato- res quòd moretur executionem. Ergo etiam hodie damnatus, non obſtante appellatione, aut in inte- grum reſtitutione, cogitur ſoluere. Nec tantùm hoc iure vtimur, ſi de ſententia quæratur, ſed etſi reſti- tutio petatur aduerſus quemcunque contractum. Is enim contra quem reſtitutio petitur, poteſt pete- re vt interim contractus ſeruetur, que le contradt ſoit entretenu. Imòô præſcriptione remouetur à petenda reſtitutione. Nam debet præſtare quicquid conue-
nit in eo contractu, contra quem petit reſtitui, idq́;
antequam admittatur ad cauſam reſtitutionis, alàs
repellitur, par fin de non receuoir. Hõôcque eſt vſita- tiſsimum. Ex quo apparet, moribus noſtris à iure ciuili multum receſſum, propter vtilitatem. His tit.lib. 2. C. abſolutis redeundum nobis eſt ad reli- quorum titulorũ explicationem primæ partis Di- geſtorum, ſeu Pandectarum, quæ ad ασρκ.
IN TIT. V. I. IB. IIII. PDICEST. DE CAPITE MINVTIS.
Apitis minutio, ſiue mutatio ſtatus, inter caufas reſtitutionis in integrum refertur, 2 12. ſupra, de in integrum. reſtitu. Ordo
igitur poſtulat, vt nunc de ſtatus muta- tione& capitis minutione tractemus, propter quam impetratur reſtitutio. Sed antequam ad edictum Prætoris quod de hac capitis minutione hic ex- tat, accedamus, videndum eſt, quid ſit capitis mi- nutio,& quotuplex. Gaius in I. 1. hic ita definit,
Capitis diminutio eſt ſtatus imminutio, ſeu mu- Lui
tatio. Quid ſit autem ſtatum mutare„poteſt intel-„ ligi ex diuiſione, quæ traditur in I. vlt. hic. mutare wu enim ſtatum dicitur, qui vel libertatem, vel ciuita- aua tem, vel familiam amittit. nam ſic ſtatus in hoc lo- co accipitur:licet aliàs latius aceipiatur, vt tit. de ſta-
tu hominum, videlicet pro ſexu, dignitate,& ple-
riſque aliis. Ergo ſtatus, de quo hic loquimur, in tri- bus conſiſtit, in libertate, ciuitate, vel familia,& tunc dicitur aliquis ſtatum mutaſſe,& capite eſſe minu- tus, cùm vnum horum amiſit. Sic omnes veteres lo- qui conſueuerunt. Diuiſio hæc quæ tradita eſt in d. Ivlt. ſumitur ex Pauli libris. Eadem plenius deſcri- bitur lib.. Inſtit. tit. de capit. diminut. Capitis ergo dimin utio hinc tri plex cõſtituitur, maxima, media, & minima. Maximã vocant, cum libertas, ciuitas,& familia amiſſa eſt, mediã, cum ſoluùm ciuitas, mini- mã, cùm ſola familia amittitur. Videamus de maxi- ma capitis diminutionc. illa eſt, vt dictum eſt, cum amittitur libertas, ciuitas,& familia,& cũ non tantu ciuitas,
autigtut m. Exemmp jnterdicitur,
tuenim am gtode
lus vocmd
intellext num opyn cides, qun criptunct Topicouo penurtlot Linr uil Hmäonih dmlami deenntac borilän rua jianumer fopulofag maldosa kunc tenami perhm.
b ſlundan N
unad Kolla in b Conin Tullen caplisc uit ate 8 cognitio minutiou

ectamümlur ur, ſed etſ t ne contraqun atur poteſt per dae le camnnigi ouetur aperne quicquid ems- etit reltin 1 reſtitutinda Iocquedmn dus noſttb in tilitatem. nobis eſtadm rimæ patti Ur d ra.
DIGE5I
VIIS.
tatio ſtatus, intet tegrum refertu⸗ m. reſtitu. Orcdo de ſtatus muts- us propterquam am ad edictum autione bic er⸗ id ſit capits m
hic jta definb nutio, ſeu mi-
te, poteſt inte plt. c mutat tem, vel ciuita atus in hoclt tur,vtut.deſi iguitate,& h
10 uimur in l-
In Tit. V. lib. II II. Digeſt. de Capite minutis.
8 9*. ⁴. ciuitas, ſed& libertas, nec tantum deſinit quis co- eſſe, ſed etiã ciuis, nec tantum ciuis, ſed& li-
gnatus ciu& li- cum quis ex libero homine in ſeruitutẽ
ber: deniq;
redigitur. Exépla ſunt in Inſtitutionib. co. tit. veluti
cum quis ſe venundari paſſus eſt, ad pretium parti-
1.....—
cipan dum. Redigitur enim tunc in ſeruitutẽ.. pen. * 2* 8ℳ.
de iure perſon.l. liberis.§.ſi minor. infrà de liber. cau.
Iſi ex cauſa.§. Papinianus. de minor.Item ſi libertus
propter ingratitudinem cõmiſſam aduerſus patro- num pœna legitima ſit affectus,& redactus in ſerui- tutẽ. Hæc enim eſt pœna ingratitudinis, l. nõ ſolum. & l. ſeq. de reſtit. in integ. Aliud exemplũ, cum ſerui pœnæ quidã efficiuntur atrocitate ſentẽtiæ, vt cum damnantur in metallũ.§. pœnæ. quib. mod.ius pa-
triæ poteſt Inſtit. Addicuntur enim fodiendis me-
tallis, qua pœna adimitur libertas. Aliud etiã exem- lum eſt in his qui vltimo ſupplicio dãnantur iure
veteri, l. qui vltimo. infra, de pœnis, ita vt ante execu
rionem ſententiæ ſerui ſint. Hoc ius eſt mutatum
Nouel. de nupt.§. quod autem, qua conſtituit Iuſti-
nianus vt ſtatũ quis non mutet, ſi ingenuus fuerit,
& libertatem nõ amittat per vltimum ſupplicium. Alia capitis minutio eſt, quæ media dicitur, vt cum contingit vt libertatem quis nõ amittat, ſed ciuita- tem. Exemplum eſt in Iuſtit. de co cui aqua& igni interdicitur, vel qui deportatur in inſulã. Deporta-
tus enim amittit ciuitatem,& ex ciue efficitur pere- grinus. Sic loquuntur Iureconſ.l. ſed etſi. ſuprà, de in ius vocan.& I.l. C de hæredib. inſtit. Accurſius non intellexit quid eſſet peregrinus, nec eo loco peregri-
num opponi ciui. ex teſtamento enim tãtùm capiũt
ciues, quia eſt publici iuris. Hinc in I. Falcidia ita ſcriptum eſt, Qui ciui Romano legare volet. Cicero in
Topic. Quod defertur iure ciuili, ad peregrinos n5
pertinet. Igitur cũ teſtamenti factio ſit publici iuris, & iure ciuili ex teſtamento capiatur, meritò ex te- ſtamẽto nihil capere poteſt peregrinus. Exemplum eſt in l. amiſsionc. S. nunc reſpiciẽdum. hoc tit. Qui deficiunt ad hoſtes, etiã capite minuuntur, de qui- bus vidẽda eſt l. poſtliminij. infrà, de capt.& poſtli. reuerſ. Quos inquit Paulus, hoſtes Senatus iudicat, i in numero peregrinorũ ſunt, ſiue etiã lata lege à populo factũ id ſit. Quod Neroni& pleriſq; Impe-
ratoribus accidit, vt hoſtes declararẽtur populi, velà
ſenatu, vel à lege. Qui autẽ hoſtes iudicati ſunt, ciui-
tatem amittunt. Lex verò ibi dicitur quæ de certa perſona& re fertur, nec dubium eſt legem ita ſæpe vſurpari. Nã ſic dicitur lex Manlia, quæ de Põpeio lata eſt. Aliàs dicitur priuilegiũ in eo ſenſu. Hic dif- ficultas incidit ex lcognitionum. infra, de extraord.
cognit. in qua explicanda hic breuis ero, quia de ea
quid ſentiã docui c.o. lib. v. Diſput. Diximus mediã capitis diminutionẽ eſſe non maximam, cũ quis ci- uitatẽ tantùm amittit, non libertatem. Atqui in d.l. cognitionũ, Calliſtratus vocat magnam capitis di- minutionem, cum quis libertatem amittit: quod in perſona deportatorũ venire ait. Hæcvidentur valde pugnantia inter ſe. Ego tamen hec vt conciliarẽ ad- monui.à veteribus diuidi capitis diminutionem in duas ſpecies, vt vna dicatur magna, altera minor. Et
magnã quidem vocare, que& maxima& media di
citur, quia vtraq; magna eſt:& ſic accipitur I.i. infrà ad Tertul. Siue quis ante delatam, ſiue poſt dela-
tam capite minuatur, ad legitimã hæreditatem ad-
161
mittetur, niſi magna capitis minutio interueniat, que vel ciuitatem adimit:vt puta ſi deportetur. Re- uera autem magna eſt vtraq; reſpectu minimæ ca-
pitis diminutionis, quæ ex emancipatione venit.
Quod ad ſecundũ attinet, reſpondi libertatem adi- mi, cum ciuitas amittitur, id eſt libertatem minui, non quòd omnino auferatur: cadem ratione, qua ſenecta adimere vires dicitur, id eſt diminuere, non penitus auferre. Tam multa enim ſunt propria ci- uium, vt liber verè plenèq; dici non poſsit, qui ciui- taté amittit. Sed locus Ciceronis ex Oratione pro Cecinna quem eo in loco adduxi, facilè confrmat noſtram ſententiam: quo lecto nemo facilè de his dubitaturus eſt. lam videndum eſt de minima capi- tis diminutione. Minima igitur dicitur cum familia tantum mutatur, ſalua libertate,& ciuitate, l.vlt. hoc tit. Veluti cum quis delnſan agnatus eſſe alicuius familiæ, manet tamen ſiper& ciuis, dicitur minui capite, ſed minima capitis minutione. Minima enim capitis minutio agnationem tantùm tollit, ciuita- tem, aut libertatem non tollit.§. vlt. de legiti. agnat. tut.vt ſi emancipatus quis ſit, dicitur agnationem amittere. Familia enim,& agnatio, quiddam ciuile eſt magis, quàm naturale. Sunt autẽ agnati qui per virilem ſexũ coniuncti ſunt. Qui verò cognati ſunt,
etſi per virilem ſexum deſcendant, inter ſe tamen non agnaſcuntur, nec dicuntur agnati. Argumento
eſt, quòd idem nomen non retineant. Ciuile quid- dam hoc eſt. Natura enim non diſtinguit eos, qui per famineum ab his qui per maſculinum ſexum coniunguntur: ita vt hoc nomẽ iuriſperitis tantum
ſit notum. Qui enim ſint cognati, omnes idiote no-
runt: qui verò ſint agnati, tantùm iuriſperiti. Igitur minima capitis diminutio dicitur, per quã agnatio tollitur, quãuis retineatur& libertas& ciuitas. Exẽ plum eſt in arrogato& emancipato. 13: hoc tit. Is e-
Similitudo capi is Arni nutionis 5
ſancclutis.
nim qui arrogatur in alienã familiã adſciſcitur, tan-
quã eius ſit filius, qui eũ arrogat. Emancipato etiã hoc manifeſte accidit: cum emancipari nemo poßiit, inquit Paulus, niſi in imaginariam ſeruilem cauſam deductus. Ea erat ratio temporis Pauli, cur filiusfa- milias minueretur capite per eius emãcipationem,
dam venditio intercederet. Huius imaginariæ vẽdi- tionis ritum deſcribit Caius lib. i. Inſtit. Mãcipatio, inquit, eſt manus traditio,& quędã ſimilitudo ven- dirionis eſt: quia& in emãcipation bus præter illũ, hoc eſt certũ patrem alius pater adhibetur, qui fidu ciarius nominatur. Ergo iſte naturalis pater filium ſuũ fiduciario patri mancipat, hoc eſt manu tradit, à quo fiduciario patre naturalis pater vnũ aut duos
nummos, quaſi in ſimilitudinẽ pretij accipit,& ite-
rũ eũ acceptis nummis fiduciario patri tradit. Hoc ſecundò& tertiò fit,& ſic de patris poteſtate exit. Plenius hæc traduntur apud Theophil.§. præterea. quib. mod. ius patrię poteſt. ſoluit. Hic autẽ ritus ori- inem traxit ex lege duodecim tabul. cuius mentio eſt apud VIp. tit. o. in fragment. his verbis, éi pater filium ter venundedit filius à patre liber eſto. Scribit Dionyſ. Halicar. plus iuris patrẽ habuiſſe in filium, quàm dominũ in ſeruũ. Quia ſi dominus ſemel ſer- uum vẽdidiſſet,& fuiſſet manumiſſus ab emptore, non poterat recidere in poteſtatem veteris domini: ſed filius vſque ad tertiam venditionem recedebat O 3
quia non poterat emancipari niſi imaginaria quæ-

62 PFranc. Duareni lurilconl. ..,. 0
in poteſtate patris, ſi vendidiſſer eum emptori, dut nem lad 1 ex depuletione elein e hereiſ boſ nn
eum manumiſiſſet. Hunc ergo ritum excogitarunt emanæetpatione, dicitur— daan de d d—
reres. pandi filios, quaſi conuenientem legi Quod autẽ dicitur actionem tol, igendũ c uuch
vereez emaufah n d. l.3. Aliter atq, cum ſer de actione quæ ex cõtractu naſcitur, non autẽ ſi ex totels
duodecim tabol dequidur 1 u9, irrirur, non delicto. Quod enim hic dicimus, non pertinet ad a- Plor
uus manumittitur Cum ſernus manumittitur, clieto.A inn f ie mu u ibſede den 9
dicitur capite minui, ſicut filius cũ emancipatur. Ra ctionẽ, quæ ex delicto en, 1 delicto a9
tio eius duuerſitatis liquida eſt. Cum enim capitis uid debeat 3 ſiue ei quid debeatur. nemo enim, in- un
minutio, ſit ſtatus mutatio vt diximus, quæ cõſiſtit quit Vlpia. delictis exuitur, quanuis bapite midueis wu
in libertate, ciuitate,& familia: horũ autem nihſtha- ſit. l.2.§. nemo. hic. Id enim vauſ nõ e 95-du um
beat ſeruus: ſequitur non poſſe dici ſeruum caàpite ex delicto naſciturtollatur. 9 5 hertiner tutelas.§. 2
minutũ. Ergo& is qui dignitatem mutat, non ideo iniuriarũ. eod. Etſi enin qlia Verit Pie minutus,.
minui dici poteſt capite, Inſtit. de cap. minut. Ordi- tamen obligationes ex delicto deſcẽdentes 4 de 9
ne enim ſenatorio motus, non dicitur capite minu- cunq; ſtatũ perſona acceperit, cũ capite ambulãt:ſi- han⸗
tus, etſi ordine motus ſit. Admonui enim paulò an- cut dicimus de actione noxali. Quod autẽ dicimus b
tè ſtatũ non tàã latè hic accipi, quam tit. de ſtatu ho- amitti hac capitis diminutione quæ iuris ciuilis ln
minũ. Ex his igitur quæ diximus apparet, hoc ius, ſunt, hoc eſt accipiẽdum cũ hac exceptione, niſi ad ue
uod ad capitis diminutionem pertinet, ſubtilitate iura publica pertineãt. Iura enim publica n5 tollũ- luran m
quadã niti. Hodie veròn ulla eſt huiuſmodi vendi- tur capitis deminutione, quæ ſalua ciuitate accidit. 7 uun di
tio,& ne imaginaria quidẽ, propter conſtitutiones l. amiſsione.§. vlt.& lſeq. nã ſi filiusfamilias ſenator 4 1 tiim
Principũ, de quibus dixi tit. de emancipa. Sufficitq; vel magiſtratus, ſit emãcipatus, nõ deſinit eſſe ſena-„ hinn
ſi voluntas patris corã magiſtratibus declaretur ex tor vel magiſtratus. quia abſurdum eſſet iura publi- ſahan naha
I.iubemus,& l.vlt. C. de emancip. Sed etſi hodie no ca interuerti actis priuatorum hominuũ. vnde dixi- 2, aat ultſu
vtamur huiuſmodi imaginaria venditione, tamen mus amitti tantũ quæ ſunt iuris ciuilis, modoò ca ad vililo:ꝗ
ius idem retinemus, quod olim in emancipationi- publicum ſtatũ non pertineant, ſed ad ciuilem pri- hucen
bus. Et hoc quidem productum eſt vſq; ad arroga- uatorũ. Quæſtio eſt de tutelis, an ea finiantur ſi tu- lo Orelt
tionem. De emancipatione enim nulla fuit dubita- tores ſint capite minuri, hæc tractätur in d. l. tutelas. ricum hac
tio tempore horum Iuriſconſ. ſed hoc productum Et breuiter dicendum eſt legitimam tutelam quæ Alpaalir
fuit vſq; ad arrogatos, quia in familiam aliã tranſ- agnatis defertur, perire hac capitis deminutione, rucin liht
eunt. Ex hac autem ſubtilitate iuris multa ſequun- cæteras non item. Idem dicitur in§.vlt. inſtit. quib. ſngulosm
tur. Vnum eſt de quo dixi, quòd quæ iuris ciuilis modtutel. finia. Verba ſunt notanda apud Iuſtinia- rus: nam bo
ſunt, facilè tollũtur hac capitis diminutione quę ci- nũ: quia Pauli verba in hoc loco ſunt ſubobſcura. notionequs
nilis eſt, velut agnatio, obligatio& actio ciuilis. Siue Legitime igitur tutelę quę agnatis deferũtur, pereũt jte conlii
enim emancipatus obligatus fuerit alteri, ſiue alter capitis minutione. Et ratio ex iam dictis eſt perſpi- Nägwan
ei fuerit obligatus ex ſtipulatione poſt emancipa- cua:nã deſinit in familia eſſe is, qui capite minutus tollaer ha
tionem deſinit teneri, propter capitis diminutionẽ. eſt. Cũ ergo deſinat agnatus eſſe, neceſſe eſt eã tol- wochkein
J.z. hic. Ita enim ſublata eſt ca ciuilis obligatio, vt li agnatione ſublata. Cæteræ tutelæ, quę teſtamento drertgioe
conueniri non poſsit iure ciuilt. Si etiam actio ali- deferuntur, non pereunt per hanc capitis diminu- annsen
qua ciuilis ei competierit, iure ciuili ea non poterit tionem, ſicut nec aliæ, quæ vel lege, vel ſenatuſcon- ideoddetur
exerceri. nam certis ex cauſis permittitur filiofami- ſulto deferuntur, vt ea quæ patri, vel matri defertur: uigns
lias agere, quãuis non ex omnibus, de oblig.& act. quia hæ perſonæ in lege naturaliter deſignantur. uie du
Ifiliusfamilias. 39. Tolluntur ergo tantm obliga- nã pater,& mater nomina ſunt naturalia, fed agna- dui tiones ciuiles, naturales non item: quia hæc capitis tus nomen tantũ ciuile eſt. Cum igitur agnatio ex zußtn diminutio nullũ aliud habet fundamentum, quàm iure ciuili tamùm naſcatur, ideo hæc tantùm tolli- wmin 3 ſubtilitatẽ iuris antiqui. Et certè, inquit Imp. ciuilis tur. Sequitur in d. J. tutelas. Exceptis his quæ in iure Knuun ratio ciuilia iura corrumpere poteſt, naturalia non alieno perſonis poſitis deferuntur. Varia eſt huius loci ri vtiq;.§. vlt. de legit. agnat. tutel. Inſtit. Ideòq́; ait Vlp. lectio. In quibuſdã libris legitur, Exceptis his quæ in lzrii 3 J. 2. hic. Vi qui capite minuun ur, ex hus cauſis quæ ca- iure alieno poſitis perſonis deferuntur. Et ſic legitur in 4 u n pitu diminution? præceſſerunt, manent naturaliier obli- Pandect. Florentin aliis eſt negatio,& legitur, Ex- nu gati. Id eſt, manet naturalis obligatio in ſuo ſtatu. ceptur his quæ in iure alieno poſitis perſonis non deferun dn el Eodem pertinet l. eas. hic. Actio ex ſtipulatu tollitur tur. Apparet lectionẽ eſſe corruptam: ſed ex his quæ m db hac capitis diminutione: Actiones quæ præſtationè ſequũtur ſenſus eſt facilis. Nã Paulus diſtinguere vi- naturalem habent nõ amittuntur quia ciuilis ratio detur tutelas legitimas, que agnatis deferũtur, quęq nah non corrũpit ca quæ ſunt iuris naturalis. Nullum deſignãtur ciuili nomine ab aliis. Vult igitur eos qui sbe eſt aliud fundamentum huius diſputationis. Sequi- tutores teſtamẽto vel lege, vel ſenatuſcò. dantur, ni- cad tur in d.l eas. Inaque de dote attio, quia in bonum& hilominus eſſe tutores. Lex enim permittit patri fi- olih eqquum cocepta eſt, nihilominus durat etiam poſt capitis liis tutores dare. Ideo ́ᷓ ſi pater filiis ſuis turorẽ te- 8 marion Aiminutionem. Actio de dote naturalẽ habet præſta- ſtamẽto dederit,& is ca pite minurus ſir,nullacſt cau talis Da tionem, vt mulier quæ dotem dedit eã repecat ſolu- ſa, cur finiatur ea tutela: quia etſi agnationẽ amittat, 1 co præte to matrimonio. Igitur merito durat poſt capitis di- tamẽ agnatione nö eſt opus in hac erela. Eadé eſt rceuus mi nutionẽ Ideoq; addit PaulusE¹ quandoque eman diſtinctio hæreditatũ in l. capitis. infrà. de ſuis& le- 1 üeiun cipata agat. Id eſt, etſi filia quę dotẽ dedit, fuerit emã- gitimis hæredibus. Legitima enim hæreditas vt ait ſum in ſt cipata,vt nihilominus poſiit de dote agere. Obliga- ibi Põpon. quæ agnatis defertur ex lege duodecim wlodiem 1 tiones igitur naturalẽ pręſtationem habẽtes, in ſuo tabularũ tollitur capitis deminutione:aliæ quæ na- 3 amittur ſtatu manent nec amittũtur, per capitis diminutio- turali nomine deſignantur,& ex legibus nouis, aut eendl doi b ſenat mekdtet
——
—
— —
— — —
2 —— ——— ——

Cultate accit,
amilias ſenann. clinit ell t dlle lurapabl. und. Vnde di lis moddeaa ad ciuilem- a finiandrl- dur in dluge am tutemar is deminuin, Kylt inſitan la apud luhr ant ſuboblon deferũtur pelti dichis eſt perg capite minunu ecelle eſt eã tol qus teſtamento capits diminu- vel ſenaruſcon- l matri deferrur ter deignantur uralia, ſed agns itur agnad 6 rc tantuͤm toli his que in in a eſt huius lc ceptu his quen Et ſic legitur „& legitur, Ei nu von deferu
ſed ex his Ju
dictinguete geferütur,quc,
d
In Tit. V. lb. IIII. Digeſt. de Capite minut. 1
ſenatuſconſulco veniunt, non tolluntur. Legitimæ igitur tutelæ ex lego duodecim tabularum tollun- tur, quia agnatis deferuntur: qui vt inquit Paul. d.l. tutelas.(ſic enim eo in loco legendum, vt in Pand. Flor. nõ quia)deſinunt eſſe familia mutati. Sed non eæ quæ ex nouis legibus deferũtur, in quibus natu- raliter perſonæ deſignantur. Exépli gratia, cum Se- natuſconſultum Orficianum& Tertullianum de-
fert matri hæreditatem filij:nam mater& filius no-
mina naturalia ſunt,& que deſignãtur naturali no-
mine:agnatorum verò nomen magis ciuile eſt Ho-
die autem ob conſtit. Nouell. de hæredit. ab inteſt.
hæc differentia eſt ſublata, inter agnationem& co-
ationẽ. Statuit enim eo in loco Iuſtinianus nul-
gu eo nus m jam eſſe habendam rationè vetetis huius diſtinctio-
nis nec in tutelis, nec in hæreditatibus. Hac igitur
cõſtitutione derogatum eſt iuri veteri. Quæſtio alia eſt de vſufructu,& de eo quod in annos ſingulos relictum eſt, quæ tractatur in l.legatum. hic. Si vſus- fructus ſit relictus, vel habitatio, ſeu in ſingulos an- nos aliquod legatũ, an capitis deminutione id per- cat. De vſufructu fuit dubitatio inter veteres Iure-
conſultos: quia vſusfructus eſt nomen iuris ciuilis:
ſed noua conſtitutio Iuſtiniani extat edita Lampa- qio& Oreſte coſſ. qua conſtituit non amitti vſum- fructum hac capitis diminutione, lcorruptionem. & l. pen. ad fin. C. de vſufruct.. finitur. Inſtit. de vſu- fruct. in Inſtit. Sed quid de eo quod eſt relictum in ſingulos annos? Hæc quæſtio non eſt huius tracta- tus: nam hoc legatum non amittitur capitis dimi- nutione: quia hoc legatum in facto magis, quàm in iure conſiſtit, id eſt legatum hoc iuris ciuilis nõ eſt. Nã quæ ciuilia ſunt magis quàm naturalia, tantùm tolluntur hac capitis diminutione: ciuilis autem ra- tio tollere iura naturalia nõ poteſt. Et certè multum intereſt inter vſumfructum& legatum in ſingulos annos, lin ſingulos. infrà, de annuis legat. Nam non ideo dicitur vſusfructus, etſi quid mihi ſit legatum in ſingulos annos. Vſusfructus enim eſt nomen ci- uile, legatum in ſingulos annos, eſt nomẽ naturale.
uid ſit legatum in ſingulos annos idiotæ intelli- gunt, ſed nõ intelligunt quid ſit vſusfructus, ſed tan- tum iuriſperiti. In iure enim quodã vſusfructus di- citur conſiſtere,& ciuile quiddam magis eſt quàm naturale. Denique hoc intereſt inter vſumfructũ& legatũ in ſingulos annos, quod inter agnationem& cognationẽ. Ideoque dicit Modeſtinus d. l.legatum.
uia tale legatũ in facto potius, quam in iure con-
ſiſtit. Modus eſt loquendi apud Iurecõſultos veteres vſitatus, quoties in eo de quo queritur nudũ factum eſt, ſine vllo iure: ſicut de pactis dicitur. I. ſi vnus.§. pactus. ſuprà de pac In ſtipulationibus ius cõtineri,
in pactis factũ verſari. Hoc enim intereſt inter hæc
duo ſtipulari& paciſci, quod inter agnationẽ,& co-
gnationẽ. Nã ſtipulari eſt iuris ciuilis, paciſci eſt na-
turalis. Pactũ nõ confirmatur legibus Romanis,& ideo prætèr factũ nihil eſt ciuile. ſic factũ accipitur l. nec ſeruus. infra de pecu. Sic eſt intelligðdum quod hic dicitur. quid inter legatũ vſusfructus,& hoc le- gatum in ſingulos annos interſit, plenius, ſi dederit Deus, dicemus ſub tit. de vſufruct. Hactenus de his quæ amittuntur capitis diminutione minima: nunc videndũ quid reſtituatur edicto Prætoris: neceſſaria enim eſt reſtitutio ad ea quę ſunt amiſſa. De reſtitu-
tione igitur edictũ quod propoſitum eſt à Prætore, pertinet tantum ad minimã capitis diminutionem. Näã reſtitutio in eo locum nõ habet quod eſt amiſ- ſum maxima& media capitis diminutione Edictũ eſt, aut ſaltem pars edicti Pretoris; vt ego puto in l.z. hoc tit. ſub his verbis. Qui quæve poſteaquam quid cum eis actum contractümwe ſit, capite dewuinuti demi- nutæ eſſe dicentur, in eos edſve perinde quaſi id far um non ſit, indicii dabo His enim perſonis piætor actio-
nem quandam reſtitutoriã proponit. Nam ſi actio
ſit amiſſa aduerſus aliquem propter emancipatio-
63
Reſtitutio tant u per- tinet ad ꝛun mmã capi- tis diminu- tionem.
nem, Prætor perinde in eũ emancipatũ dat actionẽ,
ac ſi capite nunquam minutus fuiſſet. Hec fuit viſa juſta cauſa reſtitutionis in integrũ. Vlpianus enim
in initio huius capitis admonet edictum hoc perti-
nere ad eã capitis diminutionem quæ ſalua ciuitate contingit: qualis eſt ea quę fit per emancipationem.
Et credibile eſt aliquid in edicto de hac re fuiſſe ex-
preſſum. Si cui verò alia contingat capitis diminu- tio, videlicet ſi damnatus ſit in metallũ, vel in inſulã
Iureconſultus hos non poſſe penitus cõueniri, cum
deportatus, non reſtituitur attio amiſſa. Ait enim
bona eorũ confiſcata ſint in fiſcũ, igitur ei qui ſuc-
ceſsit dabitur actio, ſed aduerſus eũ qui dãnatus eſt, actio nõ reſtituetur. Huc pertinet quod dicitur l.tu⸗ telas.§.pen.& vlt. Hic enim loquitur Paulus de eo, qui redactus eſt in ſeruitutem, in quẽ ait nõ reſtitui actionẽ queę prius competebat, quia non poteſt eſſe actio cũ eo, qui ſeruus eſt: ſed in dominũ vtilẽ actio- nem. Sequitur, Item cum ciuitas amiſſa eſt. Exẽplum eſt mediæ capitis diminutionis. Hic oſtendit Paulus cur in deportatũ non reſtituatur actio,vt poſsit con ueniri: quia iniquum eſſet eum qui cogitur inuitus exulare, adhuc cõueniri:ſed dabitur actio aduerſus eos, ad quos bona eius peruenerũt. Hoc igitur edicto proponitur actio reſtitutoria, ſiue reſciſſoria. Sed e-
tiã actio emancipato reſtituetur, quãuis nihil ſit de
eo expreſſum in edicto. Itaque ſuſpicor multa in eo deſiderari. Et certè apparet iuriſcõſultos interpretari particulam edicti in l.eas obligationes. hic. Ait enim Gaius emancipatã filiã poſſe agere de dote. Cũ igi- tur quæritur in hoc edicto an reſtitui debeat actio
filiofa. diſtinguẽdæ ſunt actiones ciuiles ab his quæ præſtationẽ naturalẽ habent, vt iã diſtinximus. Naã
ſi ciuilis eſt actio,& ex cõtractu deſcendat, reſtitui- tur actio: ſi verò naturalis, aut ex delicto deſcendat, nõ reſtituitur, quia nõ tollitur. De natura autẽ hu- ius actionis duo ſunt notãda. Primò, quod hec actio nõ datur inſolidũ, ſed quatenus facere poteſt emãci-
patus, l. z. C. quod cum eo qui in aliena poteſtate.
hocq; eſt intelligẽdũ de alia parte edicti. Boni enim confſulere debet creditor qui mero iure amiſerat a- ctionem, ſi obtinere poſsit actionẽ in id quod facere poteſt emãcipatus. Deinde ꝙ hec actio dicitur per- petua,& hæredi& in hæredè cõpetere, l.z.§.vlt. non enim videbatur perpetua eſſe debere,& in heredẽ& heredi cõpetere, quod reſtitutio cõtra ius ciuile cõ- cedatur:cũ alie actiones Prętorie habeãt prefnita tẽ pora. Nã actio quod metus cauſa, intra annũ tãätuùm datur in quadruplũ:alic intra certa tempora. Tũ ve- rò maximè, quod contra ius ciuile hæc actio detur.
Sed prætori viſum eſt hoc cõſtituere, nullũq́ue præ-
finire tẽpus, quia hac actione emẽdatur tantũ mera
iuris ciuilis fubtilitas. Nihil enim poteſt cauſari ema

— 164 cipatus, quominus ſoluat, quàm iuris ſabrllienteeded ſ quis contraxerit, aliud eſt, quia poteſt cauſari ve
tars eſt häãc actionẽ de- dolũ, vel ſimplicitatẽ. Poſtremũ eſt häc actionẽ de
negari, cũ ratio aliqua id poſtulat, vt 12§ei qui de- bitorẽ. Si enim quis debitorẽ fuũ arrogarit, amittit quidẽ actionẽ. d. 5. ei qui debitorẽ, ſed ſl emãcipauit cũ, quæri poteſt an ei reſtitui debeat actio. Viderur reſtituenda ex edicto: quia conſtat debitorem fuiſſe ante capitis diminutionem,& reſtituitur capite mi- nutus. Sed alia ratio eſt cur nõ reſtituatur, quia con ſenſu creditoris amiſſa eſt ea actio,& tacito conſen- ſu arrogato remiſiſſe videtur actionem.
IN TI T. VI. L IB. IIII. D 1- GEST. EX QVIBVS CAVSIS MAIORES VIGINTIAVINQAVE annus in integrum reſtituuntur.
1 c ſubiicitur ea cauſa reſtitutionis, quæ pertinet ad abſentiã, propter quam maio 7Ilribus etiam ſuccurritur. Sub titulo gene- rali de reſti. diximus varias eſſe cauſas re- ſtitutionis, metum, dolũ, ætatem,& abſentiã. De hac abſentia ſub hoc titulo tractatur,& de aliis quibuſ- dam cauſis, ob quas nõ tantũ minoribus, ſed& ma- joribus ſuccurritur. Huic titulo reſpondent tres alij tituli in C. tit. de reſtit. milit.& eorũ qui reip. cauſa abſunt tit. de vxoribus. milit.& tit quib. ex cauſ.ma- iores in integr. reſtit. Argumentum totius huius tra- ctatus continetur edicto Prætoris quod extat in l.r. hic, his verbis, Si cuius quid de bonus, cii ¹s metu, aut ſi- ne dolo malo reipubl cauſa abeſſét: inve vinculuw, ſerui- tute, hoſtiumq; poteſtate eſſet, ſiue cuius actionis eoru cui dies exiſſe dicetur: item ſiquis quid vſu ſui feciſſet, aut quod non vtẽdo amiſit conſecutus,&c. Hoc igitur ſum matim cõtinetur hoc edicto, ſi leſum ſit ius alicuius propter eius abſentiam vel caſum, vel impedimen- tũ aliquod, vt puta, proptet ſeruitutem& captiuita- tem, ei ſuccurritur per reſtitutionem, ſi forte ex eius bonis quid vſucaptũ ſit, ſiquid de bonis eius exierit, aut ſi dies actionis exierit(de vtroque enim loquitur Prætor)id eſt ſi dominium amiſerit rei ſuæ, per ab- ſentiam, vel quia actio erat temporaria, quam intra diem cöſtitutam non inſtituit. Ita enim lIæditur ius abſentis propter abſentiam:& iuſtiſsima cauſa reſti- tutionis eſt, cum ius abſentis propter caſum aliquẽ læditur. Deinde ſi læſum ſit ius alicuius præſentis propter abſentiam alterius: vt quia nõ potuit agere propter abſentiã aduerſarij cõtra quẽ volebat agere. Hæc ferè cõtinentur edicto pretoris. Suſpẽditur au- tẽ ſentẽcia totius cõtextus edicti vſq; ad finẽ edicti. Cuius actionis, id eſt, alicuius actionis. Eorũ cui, id eſt, alicui eorum. Deinde verbum reſtituendum eſt ſub finem edicti, Earum rerum adtionem intra annum, quo primũ ae ea re experiundi poteſtas erit: item ſi qua alia mihi iuſta cauſa eſſe videbitur, in integrum reſti- tuam. Nam poſttema verba ad ſuperiorem locum referuntur,& ſententia hucuſque ſuſpenditur. Totũ enim hoc edictum eſt vna periodus. Hoc ſit veluti argumentum totius diſputationis. Duo aùtem ſunt præcipua capita huius edicti, vt ex eius recitatione animaduertiſtis. Priore capite ſuccurritur abſenti- bus vel aduerſo caſu laborantibus, ſi læſum ſit ius corum vel propter abſentiam, vel propter caſum
Franc. Duarenmi luriſconſ.
aliquem: poſteriore ſuccurritur contra eos quorum
abſentia nocuit,& ius aliorum leſum eſt Hæc capi- ta diſtinguemus, vt omnia commodius explicen- tur. Videamus de abſentibus. b De abſentia. T igitur reſtitutio detur ex hac parte edicti, duo ſunt neceſſaria. Vnum eſt abſentia eius qui petit reſtitutionem, aut caſus, aut impedimen-
tum:alterum eſt damnum ex ca re contingens. Hec duo ſunt diligenter notanda& obſeruanda, ob di-
plomata,& reſcripta quibus petitur reſtitutio. Nam oportet vtrumque allegare,& abſentem fuiſſe, vel aliquid caſu eueniſſe ei,tum quoque damnũ ei con- tigiſſe. Summatim hoc continetur non tantùm edi- cto, ſed& Lz. C. de reſtit. milit. Siquid de bonis eorũ qui reip. cauſa abſentes ſunt, deminutum eſt, actio- nêve qua competente eis aliquis liberatus fuit, in integrum reſtiturio perpetua iuriſdictione intra an- num vtilem permittitur. Nihil potuit breuius dici, multque hoc caput eſt breuius quàm edictũ Præ- toris,& multo clarius. Hic tamẽ loquitur de abſen-
tibus Reip. cauſa, quia ſpecies inciderat de huiuſ-
modi abſentibus. Si quid de eorum honis deminutum. In Prætoris edicto idem dicitur, de bonis deminu- tum. Et quod ſubiicit acliontve qua competente,&c. idẽ eſt quod in edicto prætoris, ii actionis dies exiiſ- ſe dicetur. Cum autem ait, Perpetua inriſdictione Id
eſt edicto perpetuo prætoris, cuius mentio eſt in II.
hic. Edicta enim proponebantur perpetuæ iuriſdi- ctionis cauſa, de quo diximus J. ſiquis id quod. ſu- prà, de iuriſdict. Duo ergo ſunt neceſſaria vt ex hoc capite reſtitutio impetretur, vel abſentia eius qui petit reſtitutionem, vel abſentia alterius. Videamus de priori. Exempla varia ſunt, tam ex edicto ipſo,& ex interpretatione prudentum, quâm etiam ex re- ſcriptis Principum. Imprimis in edicto dicitur, Cum is metu abeſſet. Primum ergo exemplum eſt, cum quis metus cauſa abfuerit: non dico, ſi quis metu compulſus fuerit quid dare de bonis ſuis, ſed ſi me- tu abfuerit à domo ſua, fortè imminẽte bello,& ob eam cauſam ſit fortè ius eius læſum,& dies actionis exierit, in integrum reſtituetur. Hæc autem verba interpretantur Iuriſconſulti I. 2.§. vlt.& 1.z. hic. vbi quomodo metum accipere debeamus docet,& di- Ximus ſub tit. quod metus cauſa. Affectum ridicule interpretatur Accurſius defectum. Affe ctus=Aboc eſt græcis. Nam an quis metu abfuerit intelligitur ex eius affectu, id eſt quo animo, qua opinione abfue- rit. Metus eſt(inquit Cic.) affectus ex opinione ma- gni mali impẽdentis. ſubiicit poſtea in d. l.3. Sed non
ſufücit quolibet terrore abductum timuiſſe, Cc. Tota
igitur inquiſitio huius rei iudicis relinquitur arbi:
trio, quia pendet ex cõiecturis, nec poteſt in vniuer- ſum definiri, quando ſit danda reſtitutio. Alterum exemplum eſt in eodem cdicto, de co qui abeſt ſine dolo rei publicæ cauſa. Hæc verba interpretãtur iu- riſconſulti in l.4.& ſeq. Tria ergo hic requiruntur: primum quod abfuerit: alterum quod Reip. cauſa: tertium, quod ſine dolo malo. O portet enim ab- fuiſſe, nec ſufficit eum Reip. cauſa occu pari, vt dici- tur in J.ſeq. Magiſtratus enim qui ius Romæ dice- bant, etſi reipub. operam darent, tamen non habe- bantur pro abſentibus. Aliud in militibus eſt con- ſtitutum iure ſingulari,yr habeantur pro abſentibus
di
nnene N-
ecauuale aut Cod. nültbos. ſerunilod
r.Deinded
hwalh. Ddt
ronis cau dbelletkeg di gralu ei noneit firclügui riygaual lwultte lasddelei culſelc inſet., lsguinn uis wance vetda addi th oper⸗ md lar alle tetc münug nen imäüge T vaadd: coatue Kän e de d

enis deninm 1 boni denil 4 comyettm. ionis um inn iſ Aümnel mentio chl perpetuæ iund quis id quod eeſſaria yt exh bſentia eius qu erius. Videamb X edicto jplod aam etiam ex re iGo dicitur,(un mplum ekt, cum ico, ſiquis meui nis ſuis ſed ſi me lnete bello, Kch n,& dies acioni lec autem zebd „l. K 1; le nus docet,&0 ffectum ndicli Affectus ehs 1 t intelligitut 6
opinionea 9
T ame ge col⸗
.oro 49 o vurpi U
In Tit. Ex quib. cauſ. maiores RAc. 165
Qui autem dicantur abeſſe docet Iuriſconſultus in l. abeſſe, hic. Solet ſæpe tractari quæſtio de præſen- tia& abſentia in vſucapionibus. Aliquãdo eſt pro- babiliter dubitatum: cum dicitur vſucapio locum habere decennio inter abſentes, triennio inter præ- ſentes, an præſentes ſint qui in eadem vrbe ſunt, an qui in eadem prouin cia. id definitur in LJvlt. Cod. de præſcript. longi temp. vbi ait Iuſtin. hoc de prouin- cia eſſe intelligendum. Præſentes enim ſunt qui in cadem prouincia ſunt. Sed aliter hic hoc verbum interpretamur quàm in vſucapione:nec mirum. Na verba debent capi pro materia ſubiecta. Inſpicien- dum enim eſt quid ſpectarit vel quid voluerir Præ-
tor, vel iuris author. In vſucapionibus ratio exigit, yt ita interpretemur abſentem: quia eadem eſt ratio
eius, qui ab vrbe profectus eſt,& eius qui prouincia
exceſsit. Aliud eſt in reſtitutione: quia eum abeſſe
hic intelligimus, qui iam in ea cauſa eſt, vt non poſ- ſit incommodum& læſionem vitare, quæ accidit ſi ab vrbe profectus ſit, licet adhuc ſit in prouincia: quia ſuccutritur his, qui non potuerunt cauere ne ius ſuum læderetur. Ergo reipublicæ cauſa dicuntur abeſſe qui abſunt prouinciæ alicuius adminiſtran- dæ cauſa, legationis cauſa, militie cauſa, vt hic l. pen.
&tit. Cod. de reſtit. militum. Eſt locus apertus de
militibus. 13. Cod. de reſtit. mil. Et hic poſſunt ob-
ſeruari loci communes de militibus,& iure milita-
ri. Deinde dicitur, Si quis abfuerit reip. cauſa, ſine doo malo. Doli mali facta eſt mentio plenioris declara- tionis cauſa, vt oſtendit l. 4. hic. nam ſi cum quis abeſſet legationis cauſa, commodi alicuius captan- di gratia tardius rediit, quàm oportebat:vult Iuriſc. ei non eſſe ſuccurrendum quaſi dolo malo abfue- rit: quia qui ſui commodi gratia abeſt, non abeſt
reip. cauſa. Hoc igitur addidit Prætor ne quis cauil- lart poſſet edicti verba. Reipub. autem cauſa eos ſo-
los abeſſe intelligi vult Vlp. qui non ſui commodi cauſa, ſed coacti abſunt, l. reipublicæ. 36. idem in J. non verc. 42. ideõque cùm aliqua dubitatio eſſet de his qui re vera reipub. cauſa ſunt profecti, ſed diu- tius manſerunt ſui commodi cauſa, Prætor hæc verba addidit, Sine dolo malo. Idem dicitur de eo qui data opera hos affectauerit, etiam ſi forte non ca- ptandi lucri cauſa diutius manſerit in legatione, vt hoc caſu ei nõ ſuccurratur. Et eſt locus communis de affectato munere, puta de affectione. Affectatum munus nemini prodeſt.& ſimile dicitur in l. z2.§. vlt. ſuprà ſi quis cau. Si quis iudicio ſe ſiſtere nõ potue- rit, quòd à magiſtratu retentus ſit, datur exceptio contra pœnã petentem, ex ſtipulatione iudicio ſiſti. Sed ſi hoc affeauerit, nõ dabitur ci exceptio. Simi- le de affetata tutela.l. ſpadonẽ.§. vlt. infrà de excuſ. tut.&§. idem tria Iuſtit. de exc. tut. Sed& ei qui litis vitandæ cauſa militiam appetierit, non ſuccurritur,
ſi leſus ſit: de quo I. l. qui militare poſſ. lib. 1z. Poſſet
tamen hoc in loco, pro litis cauſa legi dicis cauſa, vt aliàs monui: quod quid ſit, videte in l.Iuriſgen- tium.§. dolo. ſuprà de pact.& lib.r. Diſpu. cap. 47. Deinde dicitur in edicto Prætoris, In vinculit. Si quis cum in vinculis eſſet, ius ſuum amiſerit ‚iuſta eſt cauſa reſtitutionis. Hec verba interpretantur Iu- reconſ.in l. ſuccurritur.& I ſcq. Illa autem verba In Vinculis, eſſe latius accipienda refert Calliſtratus,& fere de cuſtodia publica intelligi, ſicut& tit. de cu-
ſto. reo. Carceres enim priuati legibus vetiti ſunt, I. vn. C. de priua. carceri. Cuſtodia autem militaris eſt, cum conſules in prouincia milites ſuos cuiſto- diendos dabant. Conſules enim in prouincia ſuos habebant milites, vt aliàs monui: quia fungebantur
magiſtratu militari. Sed notandum eſt, cuſtodiam,
quæ ſpecies eſt carceris, non ad puniendos, ſed ad continendos homines haberi debere, vt l. aut dam-
num.§. ſolent. infrà, de pœn. quamuis iure Põtificio
pœna ſit carceris. c. quamuis. de pœnis. in 6. Sed vin- culorum nomen latius accipimus, vt tam priuata quàm publica vincula ſignificet, l. vinculorũ. infrà, de verb. ſigni. Vincti dicũtur, qui quoquomodo de- tinentur, ne poſsint diſcedere, etiã ſi nullis ſint com-
edibus ligati: tamen pro vinctis habentur, qui in la tumiis ſunt. Addit Vlp. in eadem cauſa eſſe eos qui à mllitibus ſtatoribũſq;, vel à municipalibus mini-
ſteriis adſeruantur. In interpretatione huius edicti non tantuùm ea ſunt obſeruanda, quæ pertinent ad
abſentes, ſed exempla interpretationum ſunt etiam obſeruanda:& ſi in his exemplis fuerimus attenti, magis nos iuuabũt, quàm regulæ ab Accurſ. docto-
ribus excogitatæ. Aliquando ſequuntur Iuriſconſ.
verborũ vim& proprietatem:aliquando quod ſcri- ptum eſt in lege producũt longius, cum id eadem æquitas& ratio ſuadent,& credibile eſt Prætorem idem fuiſſe dicturum. De his igitur qui in his locis
agunt, ex quibus diſcedere non poſſunt, idem vide-
batur dicendum quod de his qui in vinculis deti- nentur, vt illi quoque reſtituantur. Municipalia au- tem miniſteria, ſunt hi quos Sergentes vocamus. Hinc igitur colligitur, videndum eſſe an potuerint hi qui abſunt ſupereſſe an aliquod fucrit impedi- mentum, vel aliquod paſsi fuerint detrimentum, per quod non potuerint cauere, ne dies actionis exiret. Et quoties id perſpicitur ex aliqua ſpecie,
id ſequi debemus:& ſi verbis minus fuerit ex-
preſſum, tamen interpretarione id conſequemur. Sequitur, Iu vinculis autem etiam eos accipimus, qui ita alligati ſunt, vt ſine dedecore in publico parere non poſiint. Eſt aliud exemplum interpretationis exten- ſiuæ, cùm deficiunt verba: vt is qui ita omnibus ſuis veſtimentis eſt exutus, vt ſine dedecore nõ poſ- ſit apparere, dicatur vinctus eſſe,& ſi forte non con- tineatur locis, nã quia honeſtè non poteſt apparere, dicitur apparere non poſſe. Et eſt locus communis, Vt ea facere non poſſe dicamur, quæ honeitè facere non poſſumus. de quo I. filius. infrà de condict. inſt. Sequi- tur in edicto,/n ſeruitute. Horum verborũ interpre- tatio eſt in l. ei quoque.& l. ſeq. Si enim liber homo deducatur in ſeruitutem,& quis contendat eum ſeruum eſſe, quamuis forte ſeruus nõ eſſet, iuſta cau- ſa eſt ei ſuccurrendi per reſtitutionem in integrum. Hoc autem edicto non continetur, qui de ſtatu ſuo litigat. Nam poſtquam lis eſt ordinata, habetur pro libero, l.ordinata. infrà de lib. cauſ. l. lite. C. eo. vbi ea de re eſt plena diſputatio. Additur in edicto, In ho- ſtium poteſtate Interpretatio eſt in l. item ei.143. Non admodum fuit neceſſaria hæc adiectio: quia ſuffi- ciebat dixiſſe in ſeruitute. Capti enim ab hoſtibus fiunt ſerui hoſtium, vt admonet lureconſ. hac lege. Nec verò ait omnibus qui apud hoſtes ſunt eſſe ſuc currendum, ſed captis tantùm, non autem transfu- gis. De transfugis diximus in l.amiſsione.§. vlt. ſu- b perio.

—————————.———O————— ————————————————— 5 —————————.— ————Q—;—F&Y=R—————— ——,————— ——— ☛‿——— — y—————— 3— ——.— ———- 5
———— — 8
—————y———————————— 2————————— ————ſſſſſſſſſ————————
—.,“ —
160 perio. tit. Cum autem addit luriſcon. in d.l. item ei fuccurritur: Poterant tamen qui in hoſtiun poteſtate eſ⸗ ſent, illa parte edicti contineri Ce Admonekho der tos potuiſſe contineri huius edicti harte Se 4 poſtliminio ſit quis reuerſus cum ab hoſtibus eflet
captus, ei ſuccurritur, c
ibi ſunt mortui, cum multo maior ſit ratio his ſuc- currendi, qui procuratorem habere non potuerunt, vt ſcribitur in l.ab hoſtibus.hic. Hoſtium potiri au- tem, quo genere loquendi hic vtitur Vlp. eſt in po- teſtare eſſe hoſtium:quod& vſurpauit Plaut. in Au- lul. quod Budæus non animaduertit in annot. Hæ cauſæ ſunt expreſſæ edicto Prætoris, propter quas reſtituitur quis ex priori parte edicti: aliæ ſunt cauſe variæ, quę continẽtur generali clauſula edicti, Si qra alia mihi iuſta cauſa videbitur, in integrum reſtituam, inquit Prætor. quæ quidem clauſula ad vtrũque ca- put edicti refertur,& ad primũ, quo propter abſen- tiam ſuccurritur,& ad ſecundũ quo ſuccurritur his quorum ius læſum eſt ob abſentiam aliorum. Hu- ius clauſulæ mentio eſt in l. ſed& ſi per Prætorem. §. vlt.& l. ſequen. in quibus docent Iuriſc. variis exè- plis quid contincatur generali edicti clauſula. Pri- mum eſt, ſi quis abſit pro ciuitate ſua, non contine- tur verbis edicti: quia non dicitur reip. cauſa abeſſc. Nam in legibus,& edictis Pretorum rempub.-intel- ligimus pop. Rom non rempub. cuiuſuis populi,& cuiuſuis municipij, l.eum qui vectigal. infrà de verb. ſigni.& nos remp. ita in hoc loco accipimus. Sed tamen ſi quis legatione fungatur pro ſua ciuitate, æquitas ſuadet eum eſſe reſtituendum, d.§.vlt. Alia ſunt, veluti ſi teſtimonij cauſa quis abfuerit, vel ap- pellarionis. Et generaliter, aiunt Iuriſc. quoties quis ex neceſsitate, non ex voluntate abfuerit, ſuccurren- dum eſt ei. Hęc verba ſunt diligenter notanda. Exẽ- pla ſunt de Prætore, ſed idem de aliis dicẽdum. Ad- dit Vlp. in l. necnon. in princ. poſſe eſſe cauſam tam probabilem abſentiæ, vt etiam quis reſtituatur,&ſi
cauſa neceſſaria non ſit. Et de hac cauſa deliberare
debet Prætor, an ei ſuccurrendum ſit. Exempli gra- tia, ſi ſtudiorum cauſa quis abfuerit. Studiorũ enim cauſa non eſt neceſſaria, ſed iuſtior& probabilior nulla eſſe poteſt,& vtilior reipublicæ. Eſt locus cõ- munis de fauore ſtudiorum,& de abſentia ſtudiorũ cauſa. Edictum autem Prætoris de his loquitur qui in vinculis ſunt:ſed quid ſi quis promiſerit non re- cedere à loco, quo ſiſti iuſſus eſt,& fideiuſſorem de- derit eo nomine,& vterque ad pœnam'eſt obli- gatus: hic dicitur eriam ei ſuccurrendum per reſti- tutionem: quod colligitur ex clauſula generali. Ad
hunc locum pertinent alia exempla in l. abeſſe. 32. l.
inter eos. l. qui mittuntur.& ll. ſeq. Sed quid de fiſci patrono? Fiſci quidem patronus non continetur priori parte edicti: quia is non dicitur recte reip. cau- ſa abeſſe qui cauſa fiſci abeſt, vt ſupra docui tit. ſi ad- uerſus fiſcum: ſed tamen ſuadet generalis clauſula edicti vt reſtituatur, d.l. inter eos. Sed qui notis ſcri- bunt acta, qui dicuntur notarij, non dicuntur abeſ- ſe reip. cauſa, quia operam dant ſcripturæ:& ex vrbe
non remittuntur cum conſulibus,& Preſidibus, ſed
eis dant operam ob mercedem aliquam, nec ſunt relati in commentarium Principis, vt dicitur in d.l. abeſſe. Alij referebantur in commentarium Saturni,
ũ aliis ſupraſcriptis ſubuenia- tur,& ſi potuerint habere procuratorè: vt& iis qui
Franc. Duareni luriſconſ.
qui dicebantur Principis commentarij,& hi dare operam Reipub. dicebantur. Succurritur tamè mi- litum medicis, vt& ipſis militibus. Aliud exẽplum de his qui operas in publicum dant quod cauſa ve- ctigalium locatum eſt, vt reip. cauſa abeſſe non di- catur l. miles. de quibus tit. de public.& vectigalib.& qui quare ſic dicantur docuit Budæus in annotat. Exempla autem quæ ſequuntur lectionem tantum deſiderant. Nunc videndum de vxoribus militum.
IN TIT. LII LIBII. CObD. DE VXORIBVS MILITVM.
Liud exemplum generalis clauſulæ, ſub hoc tit. continetur, ſi vxor militis cũ ma- rito reip. cauſa peregrinata ſit,& excluſa fuerit temporaria actione, nam ſicut ipſe miles reſtituitur. Hoc notare debent hi quibus res eſt futura cum militibus Germanie, quos vocamus, Les Landſquenets. Quædam alia non difficilia ſunt in eod. tit. Obiicitur quod dicitur in l. obſeruare. de offi. proc. melius eſſe procõſulem ſine vxore profi- ciſci. quod difficile nõ eſt. Non enim vętat quo mi- nus proconſules ducant vxores ſuas, ſed ait melius eſſe, ſi non ducant: tamen eas ducere poſſe, modò præſtent factum vxorum ſuarum, ex S. C. quod fa- ctum eſt Corta& Meſſala conſulibus. Huius S. C. mentio eſt apud Cornel. Tacit. Iib. 3.& lib. 4. Hæc autem exempla demõſtrant vim effectumq́; huius clauſulæ. Alia exempla crebra occurrunt in iure ci- uili, quæ debent obſeruari, vt 1..§.ſi quis propter. in- frà de itin. actuq́ priuat.J. Pannonius. infrà de acqui. hæred. I.Præſes. C. de appel. Alij caſus quotidie oc- currunt qui non poſſunt ſigillatimi tradi, in quibus ſequenda eſt regula quę hic traditur. l. ſed& ſi.§. vlt. vt quoties æquitas reſtitutionem ſuggerit, ad hanc clauſulam generalem ſit deſcendendum. Eſt ſimilis regula in l. Diuus. ſuprà de in integ. reſtit. vbi aliud eſt exemplum huius reſtitutionis, de eo qui citatus per preconem nõ adfuit, ſed confeſtim adiit Preto- rem pro tribunali ſedentẽ: cui per reſtitutionẽ ſuc- curri ait Iuriſcon. Hinc quæſtio difficilis& obſcura naſcitur de eo qui procuratorem habuit, vel habere potuit. Dicimus abſenti ſuccurri:ex mente VIpiani. Exempli gratia, erat abſens quis, vel in vinculis, qui dimiſit procuratorem, vel dimittere potuit. Poteſt enim ei obiici, potuiſti agere& interrũpere vſuca- pionem per procuratorem quẽ habuiſti, vel habere potuiſti. Variant iura in hoc caſu. nã in quibuſdam locis videtur permitti reſtitutio, vt relegato in l. ſed & ſi.§.]l. nam quia procuratorem potuit relinquere quem non reliquit, putabat Põp. ei non ſuccurren- dum. Vlp. tamen exiſtimat, ei ex magna cauſa ſuc- curri poſſe:& recedit à ſententia Pomp. Similis lo-
cus eſt in ea. l. ſed& ſi.§. vlt. de eo qui legatione pro
ciuitate ſua functus eſt. nam ſiue procuratorem ha-
buit, ſiue non reliquit, tamen ei ſuccurri debere,&
eum reſtitui in integr. ſcribit. Vlpia. In aliis locis vi- derur denegari reſtitutio ei qui procuratorẽ habuit, vel habere potuit, vt l. is qui. 39. de eo qui reipub. cauſ. abfuturus erat.& procuratorem reliquit. Qui- bus verbis nihil videtur clarius. Ei tamen aduerſa- tur l. ſed etſi. 6.vlt. Et ſimile eſt in l. Papinianus. ſu- prà de minoribus. Quidã cum in exilio eſſet, amiſit
— tempus
venmu Dü lijean teſenu tut jetindtciac zuit proana ſus eumrit R didi luc Rcen ſentabrigl tütaterlr nlin lua nwrraore cdibdev üdneinr peyxri Teninrat auiſamus zuun laderiee te duore pwocharore dicimr 1) mn d nn dübii tell
1 piſa ompor currild

l obſetuaxi- ne xote mwi. n vetat quoni H ſed ait nali ere poſſe, uch eXO§Caunt. bus. Husgo
33.& libah
ffectumq; iu
trrunt in iutec
quis propteti- sinfrà de acqu- ſus quotidieoc tradi, in quibis rlſed& ſiH.vl- ggerit ad hanc dum. EKlmils reſt. ialud de eo qui ciratu tim adüt Dtxc reſtitutionẽ luo ſcilis& oblamm lbuityelhibet mente Vlpunl- in vinculis qu e potuit. Dotcl errpete vſucr riſti, Vvel haber in quibuſdim
In Tu. 1. 1 I. lib. II. Cod.de VXorib-. milit.
iudicata eo tẽépore quo erat in vinculis. Dicebatur
tempus ſtatutũ reſtirutionibus in integrũ: abſentia hæc eſt neceſfaria. Papinianus ſabücit non Lueruen ei, quia procuratore habere potuit E Wne ſunt 5 c difficilia explicatu, nec nodus eſt eiori oc tractatu.Pro cuius tamè erpllcarien 3 ingen a ſunt genera abſentie. Etſi enim abſentibus læſis ſuc.
curratur, ramꝰnon omnibus, ex quacũque cau ſa ab- ſentia alia fauorabilior eſt alia, vt ab-
fucrint. Nã ab 1 ſentia reip. caufa. Fauor enim reip. ſuadet vt abſenti
86 X.* ur nàm 0 reip· cauſa ſuccurratur plenius, quam ei qui propter
carcerem, aut exilium abeſt. Vnde cũ loquimur de
abſentibus reip. cauſa, dicendu m eſt eis ſuccurri ſine diſtinctione, ſiue procuratorem habuerint, ſiue nõ, vt dicitur in J. ſed& ſi..vlt. Im ò& ſi quis ob ciuita- tem ſuam abſit tantùm, tamen fauorabilior eſt eius teſtirutio⸗quàm aliorum. Et hoc ait Iuriſcon.conſti- tutum. Nãa quia videbat hunc non abeſſe reip. cau- ſa qui ſuæ ciuitatis cauſa abeſt, voluit confirmare ſententiam ſuam authoritate cõſtitutionum. Nam cum latè accipimus rempub. etiã poſſunt dici reip. cauſa abeſſe hi qui abſunt in legatione ciuitatis ſue cauſa. Sed magnum negotium faceſsit d.liis qui.39. Nos tamen hoc caput cum pleriſque aliis ita inter- pretari ſolemus, vt id referamus ad poſteriorem par- tem edicti, non ad eam partem quam nuns inter- dretamur. Dũ enim ait Paulus, Is qui reipublicæ can-
ſa abfuturus erat, ſi procuratorem reliquerit, per quem
defendi potuit, in integrum volens reſtitui nõ andietur:
Perinde eſt ac ſi dicat, ſi is qui reip. cauſa abeſt, reli-
quit procuratorem non audietur qui cupiet aduer- ſus eum reſtitui. Diſtinxi enim duo cap. edicti:prio-
ri dixit ſuccurri abſentibus qui reip. cauſa abſint, Rc-altero præſentibus quibus nocuit aliorum ab-
ſentia. Exẽpli gratia, Res vſucapta eſt, quia non po- tuit aduerſarius conueniri propter abſentiam ſuam: æquitas ſuadet vt reſtituatur. Hoc intelligitur, niſi procuratorem reliquerit, quem potuit conuenire is, cuius res vſucapta eſt. Alij dicunt ſyntaxin non pa- ti hanc interpretationem: quibus non aſſentior. Hæc interpretatio colligitur ex l. item ait Preror. ſed quia perrinet ad poſterius caput edicti,& plenius ibi di- Gturi ſumus, non vlterius perſequemur. Abſentibus igitur reipub. cauſa ſuccurritur, ſiue procuratorem habuerint ſiue non: quia plenius eis ſuccurritur pro- pter fauorem reipub. Cæteris non ſuccurritur, ſi procuratorem habuerint ſiue habere potuerint, vt dicitur I. Papinianus, ſuprà de minorib. Hoc ta- men eſt intelligendum, niſi ex magna aliqua cau- ſa eis videatur ſuccurrendum. Hec exceptio colligi- tur ex l. ſed& ſi.§. l. hic. Ex cauſa, inquit VlIpianus pu to ipſi ſuccurrendum. Non enim improbat ſentẽtiam Pomponij; ſed ait aliquando ex cauſa ei poſſe ſuc- curri. Id exẽplo ſum demonſtraturus, vt facilius res intelligatur. Si grauis ſit cauſa quæ præſentiam do- mini maxime requirat:(Nen facile enim ſuccedunt, quæ oculis gerutur alienisinquit Liuius lib. z20.) Tũc æquũ eſt ei ſuccurri,&ſi procuratorẽ reliquerit, vel habere potuerit. Ergo ſi relegatus, vinctus incarcera- tus procuratorẽ habuerit aut dimiſerit, vel dimittere potuerit, nec dimiſcrit, ſi læſus petierit reſtitutionẽ, fuccurretur cinin graui cauſa. Sic ex Germania con- ſultus reſpondi pro illuſtriſsimo Principe Landgra- uio Heſsiæ cum eſſet in vinculis. Quærebatur enim an poſſet reſtitui aduerſus rẽ iudicatã: quia res erat
16 7
potuiſſe habere procuratorem. Sed ego cõſultus re- ſpondi ei ſuccurrendũ, quia cauſa erat magni pon- deris. Nã cum potens ei eſſet aduerſarius, Comes Naſſouię gratioſus apud Principẽ iniquiſgimũ fuiſ ſet ei denegare reſticutionẽ,&ſi fortè ob delictũ fuiſ- ſet in vinculis. Nã hoc de relegatis dicitur,& tamen ex cauſa eis ſuccurrendũ eſſe dicitur. Sic eſt intelli- endũ quod dicitur in nec non. hic. de eo qui ſtu- diorũ cauſa abfuit. Intelligenda enim ſunt hæc om- nia, cũ hac diſtinctione,& reuocãda ad æquitatem. Aequitas& ratio naturalis eſt in conſiliũ adhibẽda, ſecundum regulam quæ traditur in I. ſed& ſi.§..vt quoties æquitas ſuggerit reſtitutionẽ eſſe conceden dam. In hac autẽ cauſa æquitas ſuggerit, vt reſtitu- tio detur: quæ quidẽ æquitas facile iudicatur ex cir- cunſtantiis: nã quæ in æquitate poſita ſunt, non poſ-
ſunt definiri, l. de acceſsionibus. de tempor. preſcrip.
& ideo cõmittuntur boni viri arbitrio. His adden- dũ eſt, vt quamuis reſtituatur is, qui habuit procura torẽ, ex cauſis de quibus diximus, tamen in ratione reſtituendi multum intereſt, an procuratorẽ habue- rit, an nõ, l.vlt. de reſtit. in integ. Si enim abſens reip. cauſa procuratorẽ reliquerit,& tandem dãnatus ſit, nihilominus reſtituitur, ſed eatenus vt ei permitta- tur appellare. Mulrum autem refert an ad totam cauſam reſtituatur, an ad appellandum: ſi ad appel- landum tantùm, manebit res iudicata, nec reſcin- detur ſententia: ſi reſtituatur ad totam cauſam, to- ta ſententia reſcindetur,& hoc intereſt inter mi- nores,& eos qui abſunt reip. cauſa: ex quo intelli- gimus fauorabiliorem eſſe cauſam minorum quàm eorum etiam qui abſunt reip. cauſa. Hactenus de abſentia aut impedimento, vel caſu, propter quem maior debet reſtitui. Admonui enim duo ſpectan- da eſſe cum quæritur, an maior ſit reſtituendus ex hac parte edicti:primùm an abſens fuerit, vel alio ca ſu impeditus:deinde an ius ſuum læſum ſit, propter illum caſum. Vtrunque colligitur ex verbis edicti,j. 2. Et ſimile eſt de reſtitutione minorũ, l. nã poſtea. de iureiur. Sic nõ ſufficit aliquẽ abſentem fuiſſe, ſed oportet eũ quid amiſiſſe quod ei ſit reſtituendum. Exemplũ, Si quid de bonis exierit, vt ſi res eius poſ- ſeſſa longo tẽpore, vſucapta ſit,& eius dominiũ eſt acquiſitum, ſic enim de bonis eius aliquid exiit: vel cum dies actionis exiit,& debitor liberatus eſt tem- pore, quia creditor actionẽ non inſtituit intra tem- pus præfinitũ, nã tũc dicitur ius ſuum læſum, ideo- ꝗue reſtituetur. Propriè autẽ dicitur, quid de bonis exire, cũ id amittitur, quod in dominio noſtro eſt: ſed tamen latè porrigitur etiam ad obligationes, vt dicitur in Ibonorum appellatio. de verb. ſignif. Sed tamen ea propriè dicũtur eſſe in dominio, vel quaſi dominio, quæ in bonis noſtris ſunt, non obligatio- nes. Et viſum eſt Iureconſulto hæc ſeparare melio- ris imerpretationis cauſa, ita vt poſterior hæc ad obligationes referatur, prior ad bena corporalia. Deinde hæc verba ſic interpretantur lureconſulti, vt permittant etiam reſtitutionem in integrum; ſi lucrari quis deſierit. nam producunt etiam ad lu- crum hæc verba, quamuis de damno videantur po- tius accipienda: quia ſi quis deſierit lucrari, non vi- detur ex bonis cius exiiſſe. Sed tamẽ ita accipiũtur
verba prætoris, vt pertineant quoque ad lucrum.
41.&
8

168 1.& ſine. 25.Idem dictum eſt à nobis de minoribus, 1.ait Prætor.§. hodic. de minorib. Exemplum huius rei habetis in l. Iulianus. 37. 81 quis velit reſtitui ob legatum in ſingulos annos relictum. agitur enim hic de lucro, non de damno,& tamen propter hoc lucrum omifſum reſtituitur. Siue igitur quid e bo⸗ nis exierit, ſiue quid lucrari quis deſiit reſtituitur. Hoc autem eſt intelligendum, nifi quis lucrari velit ex alterius pœna, vel damno. J. ſciendum. i8. quia tũc non audietur. De pœna ſimile vidimus J.auxilium. de minorib. vt ſi minor velit iniuriarũ agere& fur- ti,& non perſequatur rem, ſed pœnnam, non reſtitue- tur. Auxilium enim reſtitutionis perſecutionibus pœnarum non eſt paratum. Sic intelligo illa verba Lauxilium, vt propter abſentiam ad maiores quo- que pertincant. De damno exempla ſunt in J. ſcien- dum. l. denique.& l. nec vtilem. vbi ſunt hæc verba, Auferre domino. Sic eſt legendum, vt in Florentinis. Nota in l. deniquc. nõ reſtitui ea quæ facti ſunt, ſed ea quæ iuris. Ergo tota reſtitutio ex æquitate pen- der,& quoties quid alienum videtur ab æquitate, denegatur reſtitutio, vt ſi de lucro acquirendo, cum damno alterius agatur. Eſt tamen alia rario cur hic non poſſet reſtitui aduerſus hanc vſucapionem, de qua ſuo loco dicemus.
IN TIT. LI. LI B. II. COD. PD RESTITVTIONE MI- LITV M., I T EO RV M ‿ꝝ1
reip cauſa abſunt.
NLia exẽpla varia reperiuntur ſub hoc tit. Cod.vr in I.1. Quid miles cui bonorum oſſeſsio delata erat, non petierat bonorũ poſſeſſ.nũc cauſatur abſentiam ſuam. Di- citur eum poſſe reſtitui, quia ius ipſius læſum eſt: nam acquiſiſſet ſibi hæreditatem. igitur enim reſti- tui oportet. Vnde notandum tempora bonorum poſſeſsionis currere abſenti reip. cauſa, ſed tamen eum reſtitui. Simile exemplum eſt in I.. hoc tit. De hac præſcriptione dixi tit. ſi aduerſus fiſcũ.& l.om- nes. Cod. de quadriennij præſcript. Aduerſus hanc præſcriptionem reſtituitur non tantum minor, ſed & maior. Hic notandum aduerſus fiſcum etiam ab- ſentem reip. cauſa reſtitui. Aliud eſt exemplum in l. 6. ſi vendita ſint pignora,& debitor cauſetur abſen- tiam ſuam Reip. cauſa, ob quam factũ ſit vt pigno- ra ſua non liberarit, reſtituitur. De hac reſtitutione dixi tit. C. ſi aduerſus fiſcum. Exempla hæc ſuff- ciunt in arte tradenda. Infinitum enim eſſet om- nia tradere. In hac igitur priori edicti parte quod interpretamur, diximus duo eſſe neceſſaria. Pri- mũ eſt quod oportuit eum fuiſſe abſentem qui re- ſtitutionem petit, vel alio quouis modo fuiſſe im- editum, deinde oportet eum aliquo, affectum fuiſſe damno, aliàs nõ reſtituitur. His igitur duobus concurrentibus, locum habet reſtitutio. Quod tamẽ ita eſt accipiendum, ſi damnum ob eam abſentiam ei contigerit. Nã hæc duo poſſunt cõcurrere, abſen- tia ſcilicet& damnum eius, qui vult reſtitui, ita ta- men, vt damnum ex ea abſentia non ſit conſequu- tus:quo caſu tunc nõ reſtituitur. Intelligimus enim reſtitutionem, cum ex bonis cius quid exiit. Huc
Franc. Duareni luriſconſ.
pertinet l.s qui. 44 Læſus eſt abſons reip. cauſa, quo tempore aberat, in qua re etſi non abfuiſſet reipub. cauſa, damnum tamen erat paſſurus, vel caſu, vel etiam ipſius culpa, non reſtituetur, quia damnum non accepit propter abſentiam. Et ſimile eſt quod diximus de minoribus. l. verum.§. ſciendum. de mi- nor. oportet enim minorem vt reſtituatur circum- ſcriptum eſſe lubrico ætatis, non tanfùm captum eſſe. nam ſi in re captus eſt in qua aliquis prudens fuiſſet captus, non reſtituetur. Ergo idem de maio- re dicemus: quia non ſufficit quem abſentem fuiſſe, damnum paſſum ſed damnum paſſum propter ab- ſentiam: nam aliàs non reſtituitur. Et hoc eſt expri- mendum diligenter in formula diplomatis, in qua
impetratur reſtitutio. Ex iam dictis naſcitur quęſtio,
an ob damnum poſt abſentiam contingens quis re ſtituatur ex hac parte edicti.nã hic diximus ſuccur- ri abſentibus quorum ius læſum eſt. Quid igitur ſi abfuerit quis reip. cauſa,& ius eius ſit læſum, poſt- quam reuerſus eſt, an reſtituetur: Quæſtio naſcitur
ex eo quod reſcriptum fuiſſe Vlp. ait, in edicto Præ-
toris. l.ab hoſtibus.§. ſed quod ſimpliciter. Interpre-
tatur Iureconſultus hoc verbum, Poſtedve. in editio-
ne Norica legitur, Poſteãve in hac priori edicti par- te. Quibus verbis ſignificat Prætor, non tãtum ſuc- curri ei, ex cuius bonis quid exiit, cum abſens eſſet, ſed& ſi poſteaquam exierit è bonis eius. Hoc ver-
bum in vulgaribus codicibus qui impreſsi ſunt, an-
te editionem Haloandri non legitur, ſed legitur Si- ue. In editione Norica, nõ legitur Siue, ſed Poſtedve. Hoc Poſteãwe ne in Florentino quidem Codice le- gitur, ſed Sine. Sed manifeſtum eſt, in edicto legen- dum eſſe, in aliqua parte, Poſteave. In omnibus Co- dicibus ita legitur in hac lege ab hoſtibus.§. ſed quod ſimpliciter. Prætor edixit, poſteãve. Ego puto
vtrumque verbum legẽdum,& Poſtedve,& ſiue, hoc
ſenſu, poteſtate eſſét, poſteavée, ſiue cuius act.&c. Hæc videtur verior lectio, hoc ſenſu, Si quid exierit cum quis abeſſet reipub. cauſa, vel poſteaquam abeſſe de- ſiit, ſiue dies actionis exierit. Nam ob vtramque cau ſam datur reſtitutio, ſiue quid ex bonis exierit, ſiue
actionis dies exierit. Sed ad quæſtionẽ propoſitam
hic reſpondet Vlpianus d. l. ab hoſtibus.. ſed qüod
ſimpliciter. Si poſtquam quis abfuit reip. cauſa, ali- quid è bonis eius exiit an ſit reſtituendus. Cum ait Prætor, Poſteãve, videbatur ſimpliciter accipiẽdum: ſed quia abſurdũ eſſet, generaliter interpretari quod
ſimpliciter Prętor dixit, adfert Vlpianus interpreta-
tionẽ de modico tempore, ſicut diximus hanc vo- cem accipiendam eſſe, Plurisve. Hæc res eſt tanti, plurisve. Hæc enim adiectio ad modicam ſummam pertinet. l.hæc adiectio. de verb. ſigni. Ergo hoc loco ſuccurritur ei qui dum abſens eſſet Reipub. cauſa, læſus eſt, poſteave, quod ad modicum tempus eſt referendum. Id demonſtrat exemplo Vlpianus: Po- ne rem meam mobilem poſſeſſam eſſe non trien- nio integro, ſed ſupereſſe modicum tempus, puta diem vnum, aut alterum, dominus eius rei ab ho- ſtibus eſt reuerſus, completa eſt vſucapio. Reuer- ſus petit reſtitui, quæritur an poſsit. Ait Vlpianus eum poſſe reſtitui,& hoc tempus modicum, quo præſens fuit, pro tempore abſentiæ accipiendum. Nec tam præcisè accipiendum, quod hic dicitur,
ſed debet acci pi& ꝭε, vt Iuriſconſulti loquũtur. Sed
rmjar Cdt Abimubin ſe dtſannre nmm iſoom mmen edir aidliceul cauſula qu tiet. Qucda ne conualg tdictaetihe dim algand Drncp T wlatttNar
nläuluse
Prur u cmtem rraalu loand( eaßzu. elleſ
d ultr d tcronel filann aodaila dimn ahi lpainmn Tölokxla tuny dg tdineiu ſnüd oetls Conuenie I unen tem hac⸗ clicit in

rſtio mlim ldin edichon.
citer. lotenr..
ſteaveiin eäli drioti ediqh 3 „non tätunie cum abſercgi 1s eius. Ba- imprelsiluna ur, ſed legieut ine,ſed poſain dem Codice b ein edicto leger. in omnibus(o. hoſtibus.§. ſed leive. Ego pulo
leive,R ſueoc
liusadt. G'e Hec quid exierit cum
aquam abelle de. ob vtramque cal onis exierit, lue onẽ propolam bus S led qüol it reip. ca al jendus. Cumas iter aceipitäm
terpretati quo
In Tit de Reſlit. in integrum.
Sed interpretatur lureconſultus verba Prætoris. Quandoque Sio legitur in Florentinis;& apud ve- kores ſignificat, Quandocunque, Dicit ISitur Vlpia- nus. Sed ita demum ſi intra modicum enu qudm rediit,&c Hoc adiecit vt oſtenderet flus lſimp 8 cter à Prætore adiectũ eſt, cum moderatione eſie cipiendũ,& cum ea zcchienaees fuit propoſitum Prætoris, benlere neceſsitate impeditis, non negligentibus- æc ver-
ha in ipſo edicto interpretabimur„quia hoe vem⸗ us non eſt expreſſum, nec præſinitum in e icdo, Xcommittitur Prætoris arbitrio, ſicur de tempore dicitur quod ad deliberandum adeundæ h eredita- tis cauſa datur, Lr. de iure deliber.vt exempli gra- tia, Si poſſeſſa fuerit res biennio,& annus ſuper- erat ad implẽdam vſucapione m, rediit ex legatio- ne, roto anno neglexit agere aduerſis poſſeſſorẽ, ait Vlpianus ei non ſucvurendum, quia tantum im editis rerum neceſsitate ſuccurritur. Hæc exẽpla adduxi vt rem magis illuſtré. Sed magna quæitio eſt an illud biennium ſaltem deducendum lit, an poſit reſtitui aduerſus illud biennium quo abfait
reipu. cauſa,& ſi anno præſens fuit, de quo l. quod
tempore C. de reſtit milit. Nos hanc quæſtionẽ tra- ſtabimus, in ſequenti cap huius edicti. Ex his quæ dicta ſunt intelligimus. Si quis prapter ſuã abſen- tiam ius ſuum amiſerit, eum reſtituendum. Hoc
tamen eſt intelligendum, ſi modo per leges& edi- notandum quod ait, Cum abſens non defenderetur.
Aa id liceat. Hoc eſt expreſsũ generali huius edicti clauſula que quidẽ ad vtrumque caput edicti per- tinet. Quod adiecit Prætor vt oſtenderet ſe nemi- nẽ contra leges velle reſtituere. Dũ autem dicit, Er
edicta, ditta ego intelligo Principum. Principes e- nim aliquando diſcernunt, vt dixi l.-.de conſtituc. Princip.& Theophil tit. de iure natu. gent.& ciuuli. in Inſtit. Nam Prætor nunquam iura populi Ro- mani auſus eſt abrogare,l cum ſponſus. de publi-
etor in- ciana in rem actione Prætor dicitur iuris ciuilis cu duili ſtos, apud Cic. Adiuuat Prætor,& ſupplet quod
deeſſe videtur iuri ciuili interpretatione, l. ius autẽ. de iuſtit& iure, vbi viua vox dicitur iuris ciuilis. hoc non eſt legem tollere, quamus corrigere le- gẽ dicatur. Vocat Ariſtoteles Ʒeπάηνπν,˙ένπημα voutuu, quod cuiuſuis non eſt, ſed tantùm luriſperiti: leges etiam cupiunt vr iure regantur. Nam tẽperantur leges interpretationc ex bono& æquo, vel vt ait Philoſopłus, 2²ο ε τieze Ait ergo Prætor, Quod eius per leges, plebiſcita, ſenatuſconſulta, edicta, decre- ta Principam licebit. Exemplum huius clauſulæ nõ — ab aliis reperiri: vnum vidcor reperiſſe ſub oc tit. 1.z8 Cetera quæ ab aliis adferuntur nõ ſunt conuenientia huic tit luriſconſultus in l.nec non. in interpretatione huius clauſulæ oſtendit Præto- rem hac clauſula ſupplere, ti ita res exigat, quod deficit in legibus& Principum Decretis: ſe tamen non velle reſtituere, cum nominatim prohibẽt, ſed cum non prohibent leges. Exemplum eius quod lex prohibet eſt in l. ſi cui in prouincia. lege cautũ eſt, ne quis in prouincia ſua aſsideat, l.Z. de officio aſſeſſoris,&] in conſiliariis. de aſſeſſ. L.vlt. C. de cri. ſacrileg. Hoc eſt intelligendũ, niſi Princeps id ali- cui permiſerit. Pone aliquem aſſediſſe in prouincia ſua ſpeciali permiſſu Principis, an reſtituetur ſi ob eã cauſam ſit captus? In edicto Prætoris cautũ eſt
interpreratione cexeo quocd
— 169 vt ita reſtituatur ſi leges non prohibeant. Hoc autẽ legibus omnino vettum eſt. Igitur non reſtituitur.
ALTERA PARS EDICTI,
De reſtitutione in integrum maiorum.
Actenus de priori parte edicti quod in- hterpretamur, iam ad alterã partẽ edicti accedendum eſt.Inter vtrunq; autem ca- dut edicti Prætorij hoc intereſt, quòd primo capite ſuccurritur abſentibus, ſi quid ex bo- nis corum exierit propter abſentiam Poſteriori ve
ro his, quibus abſentia aliorũ nocuit. Succurritur b præſentibus contra abſentes. Propoſitum hoc fuit Prætoris, vt abſentibus nõ noceat abſentia ſua, nec proſit cum alieno incommodo. II 5, item ſi quid. ſi ius præſentis læſum ſit, propter ab ſentiã alterius, quia nõ defendebatur. Veluti, Quidã abſens Reip.
cauſa poſsidebat rem meam, non poteram cum eo
agere ad vſucapionem impediendam, quia nemi- nem reliquit procuratorem. Non eſt æquũ vt ab- ſentia ſua ei proſit cũ meo damio& fraude. Hoc tractat Vlpianus litem ait Prætor. Dicit igitur, Non
ptendo amiſit. Hoc pertinet ad ſeruitutes quæ non vtendo amittũtur ti. quemadmod ſeruit. amit. Ab-
ſens tenebatur mihi temporaria actione, dies eius actionis exiit, iuſta eſt cauſa reſtitutionis aduerſus hũc abſentem ne ei proſit ſua abſentia. Eſt autem
Erat abſens vel præſens, ſed in vinculis, vel erat ma giſtratus, non liccbat eũ inuitum in ius vocare, l.z. de in ius vocãd. Idem& ſi per ipſum Prætorẽ ſte- tit quominus ius mihi diceretur, reſtitutio mihi competit. Hac igitur in parte edicti ſuccutritur nõ abſenti, ſed contra abſentẽ, ei qui abſens non fuit.
nec vllo priuilegio vtitur is qui abſens fuit Reipu.
cauſa. Nam aduerſus eum reſtituitur is, qui propter
abſentiam cius læſus eſt, non minus quàm aduer-
ſus quemuis alium abſentem. Hinc ratio colligi poteſt..vlt. quæ non ſatis vulgo intelligitur. Duo erãt abſentes reip. cauſa, vnus aduerſus alium vult reſtitui, quaſi hęc ſpecies ſit ſimilis ſpeciei. l.verum. §. vlt. de minor. vbi quæſitum eſt, an minor aduer- ſus minorem reſtitueretur, ſed non eſt ſimilis. Hic nulla eſt difficultas. Is qui nullo priuilegio vtitur, nec abeſt Reip. cauſa, teſtituitur aduerſus alium, qui abeſt Reip cauſa vt ex iam dictis apparet: ergo multo magis ſuccurretur ei, qui abeſt Reip. cauſa,
aduerſus alium qui abeſt itidem reip. cauſa. Exem-
pli gratia. Quidà erat legatus in Germania‚ alter in
Anglia. Legatus Angliæ rem legati Germanic pol
ſidebat longo tẽpore, eamq; vſucepit: alius vult re- ſtitui. Quæritur an poſsit. Et dicitur reſtitui in in- tegr. legatum Germaniæ poſſe. Nec ad rẽ pe rtinet, quod vterque ſit priuilegiatns. Non inſpicimus an priuilegio ſiitatur alteruter. Prætor voluit cõſulere his quibus abſentia aliorum nocet. Cum eſlet pro- poſitum Prętoris ſuccurere abſentibus Reip. cauſa, voluit ita abſentibus ſuccurrere vt corũ abſentia nemini foret perniciofa. In hac autẽ parte edicti explicãda& obſeruãda ſunt ea de quibus ante ad- monuinẽpe ſicut in priori parte duo suũt neceſlaria vt reſtituatur aliquis ex illa parte edicti, abſentia vi delicet eius qui petit reſtitui,& dãnù quod ex ſua
L
4

1) 0◻
abſentia percepit: Sic in hac parte cdicti itidẽ dus elſe neceſſaria dicendum eſt, orimo abſentiam, ve vt in vinculis fuerit, vel in contumacla; vel magi- ſtratus, is contra quem petitur reſtiturio. Secuudò
oportet quid e
tionẽ,& exiiſſe de bonis ob cã abſentiã, vt iã admo-
nui: quia ſcilicer abſens aduerſarius erat. vel invia culis, vel qùia magiſtratus erat. His intellectis 2 cilius aſſequemur mentem lureconſultorum 2 hanc partem edicti quæ incipit adl.item ait Præ- tor. Dicit igitur Vlp. Vt quemadmodum ſuccurit Fu- praſcriptis perſonis. Hoc elt quod dicitur in l. I. in inc. vbi dicitur abſentibus reip. cauſa ſuccurri,& aduerſus cos. Hæc verba expungenda ſunt, Qui vel abſenter reip cauſa fuerint, vel apud hoſtes detẽti. Nã in hac poſteriore edicti parte continentur omnes, aui nõ adfuerunt vt cũ eis agi poſſet, ob quãcunq;
cauſam abfuerũt: in priore parte non generaliter
loquitur Prætor. Et certe non ſine delcctu Prætor debuit enumerare perſonas in priori parte. Opor- ret enim probabilẽ vel neceiſariã eſſe cauſam ab- ſentiæ, vt quis reſtituatur. Sed cũ aduerſus abſentẽ
petitur reſtitutio, nihil intereſt qua de cauſa abſit,
vel agi cum eis nõ poſsit ſufficit enim cum eis agi
*.—..»— nõ poſſe. Sed cũ Prætor ita edixit, Cum abſentes nõ defenderentur. meritò hoc adiecit, quia& ſi quis
abſens fuit, non ideo cõceditur reſtitutio aduerſus
cum, ſi moddò, potuerit defendi à procuratore: velu- ti ſi forte procuratorem domi reliquerat. Nõ enim potes dicere te mecum agere nõ potuiſſe, ſi reliqui procuratorẽ. Nam etſi mecum agere non potuiſti, tamen habebã procuratorem, quem poteras cõue- nire. Ex hoc loco intelligimus l. is qui reipub. 39 de qua iã mota eſt quæſtio. Habetur valde obſcura& difficilis lex,& reperiuntur ſex vel ſeptem opinio- nes apud Accurſium. Sed iã admonui hanc legem ad poſterius caput edicti referendã eſſe. Quo colo- re poſtulabit reſtitutionem in integrum aduerſus hunc abſentem reip.cauſa, cũ procuratorem dimi- ſerit per quem defendi potuit is qui reip cauſa ab- futurus eſt Nemo aduerſus eum reſtitui volens au
dietur. Hæc interpretatio maximè conuenit cũ hius,
quæ hic dixit Prætor in hac parte edicti. Satis ap- paret abſentem reip. cauſa ambiguam eſſe oratio- nem,& poſſe referri tam ad eum, qui præſens læſus eſt ob abſentiam alterius, qdàm ad abſentem, cui ſua abſentia nocuit, ſed ſequẽda eſt regula iuris de intepretatione legum ambiguarũ.l.in ambigua. de legibus& ſenat. In ambigua orationc ſequendã cã interpretationẽ quæ vitio caret. Id eſt quoties am- biguitas in lege reperitur, is ſenſus eſt accipiendus qui vitio carec. Diximus ſuperius eum qui abſens eſt reipub cauſa, poſſe reſtitui. Ergo neceſſe eſt in- telligi hæc verba de abſente, cuius abſentia ius al- terius læſum eſt. Nec me mouet quod dę ſyntaxi dicitur. quia ſine incommodo ita poteſt conſtrui, Si is qui reipublicæ cauſa erat abfuturus, procura- torem reliquerit, nõ audietur is, qui volet aduerſus eum reſtitui in integr. Sed loquitur(dicet aliquis) de abſente qui reip. cauſa abeſt, cum iam dictum ſit in ea parte edicti nihil referre qua de cauſa quis abſit, vt aduerſus eum detur reſtiiurio: Dico hoc exempli gratia eſſe adiectum. Hic mihi videcur pla nus ſeriſus huius legis,& receptus vulgo. Si quis re-
.*.... &bonis eius exiſſe, qui petit reſtitu-
. 3. 4*
Franc. Duareni luriſeonſ.
quirat cur in poſteriori parte edicti diſtingnatur, an is, qui abelt reip. cauſa procuratorem haocat an
nõ, in ſuperiori parte nũ diſtinguatur, dico,in prio- ri parte edicti nõ diſtingui, an abſens reip. cau. pro. curatorẽ reliquerit an non, quia magra cauſa eſſe poteſt, vt fuperius diximus, ſed tamen in hac parte nihil refert an mecũ agas, an cũ procuratore meo, in poſteriori enim parte edicti reſtirurio petitur, contra abſentem Non potes obiicere tam conful- tum tibi nõ fuiſſe cum procuratore experiri, quam cum domino, ideõque meritò hec diſtinctio adhi- betur. Extat tamen luſtiniani conſtitutio I. vt per- fectius. C. de annali exceptio, qua plenius cõſulitur
ræſentibus, contra eos qui abſentes ſunt, qu-m e-
dicto Pretoris. Nã inuenta eſt ratio aditionis iudi- cis, quo fit, vt pręſcriprio nullo modo currat nec noceat alterius abſentia& ſi quis abſit quocunque modo, nõ curret pręſcriptio, ſed manet ius meũ il læſum, quia poſſum adire iudicẽ eius loci, cum pro teſtatione,& cum forma quæ ibi proponitur,& ſic omne ius ſaluum manet, nec opus eſt reſtitutione. Ideõq; non facile quis reſtitueretur in integrum propter abſentiam alterius. Nam,& ſi quis abſens ſit, poteſt tamen ſibi conſulere, d.l.vt perfectius. C. de annali exceptio quæ vna eſt ex nouis conſtitu- tionibus, quibus ius antiquum emendatũ eſt. Ideõ- que ei, qui propter abſentiam alterius ſe læſum cõ tendit, imputandum eſt, quod iudicis aditione, que ibi proponitur ius ſuum illæſum non ſeruarit.
Diximus igitur in hoc ſecũdo& poſteriori ca-
pite edicti prætorij, quo reſtitutio datur præſenti- bus aduerfſus abſentes, eum qui propter abſentiam alterius læſus, eſt reſtituendum eſſe in integr. qua- cunq; ex cauſa is abſens fuerit, ſufficit abſentẽ fuiſ- ſe, nec defensũ ab alio, quãuis referat in priori par te edicti abſentem fuiſſe, ex neceſſaria, vel proba- bili cauſa. Hic autem ſufnicit abſentem fuiſſe, vt di- citur in l item ait Præcor.§.1. quam cœpimus ex- plicare ſuperius. In eadem lege item ait Prætor.§. vltim. ſequitur locus de defenſione, Ait Prætor in edicto, Si abſens non defendatur quod ait Pretor, ſi non defendatur, nõ ita hęc verba cõcipienda ſunt, ſi nemo ſe vltro offerat defenſioni, ſed potius ſi ne mo requiſitus ab alio, velit defendere. Requiſitio eſt neceſſaria, ſi quis rem meã poſsideat,& vereor ne vſucapiat, requirere debeo rei amicos, vt defen- dant cũ, ſi tunc nemo velit eũ defendere locus erit reſtiturioni. ait enim Prætor, ſi non defendãtur ab- ſentes. Sequitur in ea.l. ait Prætor 23. nue vinculis. Interpretatur Iurecõfultus verba edicti ſequentia, Prætor ait, Cũ abſens non defenderetur, inue vin- culis eſſet. Hęc particula meritò eſt adiecta, fieri po terat vti quis eſſet preſens,& tamẽ poteſtatẽ nemo haberet cũ co agendi,cũ quis eſt in vinculis. Præ- ſens etiã poteſt eſſe in vinculis vel publicis, vel pri- uatis. Demde ſequitur in edicto ſecùmue agẽdi po teſtatẽ non faceret) ſi non ſit poteſtas agendi cum eo,vt vfucapionem poſsit interrũpere Iureconſul- tus ait eã clauſulam pertinere ad eos qui apud ho- ſtes ſunt, nõ agit hic de vinculis, ſed tamẽ cõrinen- tur hac clauſula, hi qui apud hoſtes ſunt,& de his loquitur Iuſtinian. S. rurſius. de act. in inſti. vbi ſum- matim cõplectitur Iuſtinian. hanc poſteriorẽ edi- ti partem, quia cũ illis quoque poteſtas agãd. non
C1
üaufäun Uelle at enl cun. Mpolkeioler rorkcnn nbexyiodem MboreN tum neqlgen miodo Gdd ſcqpemibn dari rethrid ſwecxi picimba danerätur rtklguod ttlrenm
cn Doreſt üadorl kruuin udhrrwn menul benlruch duondur- tmogi porckrit elbgobi oaglpob ſämoni weräpünu menn ln de éulj mde c lüld, cetltſat Aſteteri ell 6 ta 5

büt quoauan nanet lu weüli lus locican 1 droponirun Seelt retnnon. dur in iurgmm n& ſiqus èin Lyt pertecuug. X nouis cqi. ne adatuthläl erius ſe bunu dicis adinaas non ſecuart & polterode odatur pralmi ropter abfentim ſe in integr. qu-
Kcit abſencẽ ful-
ferar in prori pu
ſaria, vel proba- arem fuille,yt- nam cæpimus ex- em ait Prxoor.! ge, Ait Prætors
uod ait Drg,l
cöcipiendi lur ai ſed potiublt 1 ndere. Requli Gideat,& tena amicos, N delr endere locuöch nn defendätul 1 2z. jnue vina cdicti ſeque-
1
In Tit. Ex quib. cauſis maiores&c.
dũ ſi actio ſit alicui exẽpta reſtituitur, hoc eſt intel- ligendũ niſi actio ſit exempta dum non obtẽperat
4
eſt, ſed tamen ratio iuris videtur aduerſari, quia captus ab hoſtibus non videtur lücapee poſſe, quia poſsidere non poteſt l. ſiue po üong. de v- ſucap.l.homo liber ad fin. de avitderum domnin. vſucapio per poſſeſsionẽ impleri de ber 3 e vſu- Ca ſed docet lureconſultus, cuim POolle J ucapere, ſi ſeruus eius ex pecu liari cauſa rem pol cderit, ali- ter autem non poteſt vſucapere.l. ult,. Jds v. ſucap. neque ſeruus, de vſucap. 3„ 8 qui fue. vunt in poteſtate. Captiui puta, ſerui. Poteſt qui ca- tus eſt ab hoſtibus per. ſeruos vſucapere, modo in cauſa peculiari, tunc erit æquum vt reſtituatur ad- uerſus captum is, cuius res vſucapta eſt. Sed etſi dies adtionis. His verbis docet, quomodo ad captiuos edictum pertineat, dictum eſt pertinere ad capti- uum ſi quid vſucaptum ſit per ſeruos, imo etli ſer⸗ uos nullos habcat captiuos, poteſt vſucapere ſi pre ſcxiptionis dies lapſus eſt:actio pœnalis compete-
bat aduerſus captum ab hoſtibus:liberatus eſt præ-
ſcriptione temporis, quia actor non poterat agere, dum captiuus abeſſet. Hæc reſtitutio locum habet aduerſus captiuum, quia non habuit poteſtatem agendi cum co actor. Sed quid intereſt inter priorẽ
& poſteriorem caſum? Per ſeruũ tamen vſucape- re poteſt captiuus; quia neceſſaria eſt poſſeſsio ad
vſucapionem, ſed in poſteriori caſu non eſt opus 7
poſſeſsione. Nulla eſt neceſſaria poſſeſsio. Nam tã- tum negligentiæ meæ nomine, præſcriptionis cõ- modo excludor non aliqua poſſeſsione. Deinde ſequentibus verbis docet Vlpianuꝰ, aduerſus eum gari reſtitutionem, qui non patitur ſecum agere ſiue ex iuſta cauſa ſiue iniuſta id fiat non enim in- ſpicimus an iuſta de cauſa id faciat: nam nõ ideo
datur reſtitutio, quod aliquid iniuſtè abſens fece-
rit ſed quod aduerſarius cum eo agere non potue- rit. Nec enim ſemper ſuf;cit. Occurrit obicctioni ta- citè. Poteſt obiici reſtiturionẽ locum non habere: quia actori conſulitur ex edicto Prætoris, Quibus
ex cauſis in poſſeſ. eatur. Sed ait Iureconſultus edictũ
illud Prætoris Iocum tãtum habere aduerſus lati- tanem,& ſpeciẽ eſſe poſſe, in qua locum non ha- beat l. Fulcinius. quib. ex cauſ.in poſſ. eatur vbi. ad- ducuntur multæ ſpecies in quibus locum habet re- ſtitutio:igitur reſtituitur: quia etſi non latitet, ſed poteſtatẽ faciat ſui.lſed& ad eos, etſi tergiuerſetur, ne lis poſsit cum eo conteſtari vel fruſtretur, ne cũ eo agi poſsit, reſtituetur: ſed tamẽ poſterioribus cõ- ſtitutionibus plerumque ſola litis cõteſtatione in- terrũpirur vſucapio.. ſicut. de præſ.30. vel 40. anno. Præterea iam dixi aliud remediũ eſſe comparatũ. I vt perfectius. C. de annali except. Quoa quidem ſi- mili modo. Hoc eſt quod dixi nihil referre‚ an ex cau ſa iuſta, an ex iniuſta poteſtatẽ agendi ſecũ non fe- cerit:ſatis eſt nõ licere aduerſario cũ eo agere, etiã- fi ſteterit per Præ torẽ, quia Prætor ius non dixit, cũ eſſet appellatus, ſi dies actionis exierit, tamen reſti- tutio cõcedetur.I. ſed etſi.§.I.& ſe. Aduerſus relega tum etiã ex hac ciauſula poteſt reſtitutio dari dua non fecit ſecũ agẽdi poteſtatẽ,& poteſt yiiicancrc rem quia manet ciuis. Differentia eſt in tit. de in- terdict.& relegat. inter relegatos,& deportatos. Etiã datur reſtitutio aduerſus eos, quos ſine fraude non licebat in ius: vocare de quibus in tit. de in ius vo- cando.cętera ſunt facilia vſq; ad l. ſed etſſ.. ſed etſi
171
Pretori, non reſtituitur Hunc locũ ſum interpreta
tus ſupra in edicto, ſiquis ius dicẽti non obtẽp. Di- xi enim cũ litis dãno affici.vt dicitur in l. cõtuma- cia. de re iud. id eſt, perditione cauſæ:hic dixi legem ill, ſi quis ius dicenti non obtẽp eſſe accipiendã ſi-
ue reus, ſuue actor fuerit, de reo propoſitum fuit edi-
Gũ, quia frequentius accidit, vr ipſe non, optẽperet
decreto Pretoris, ſe tamẽ de actore quoq; accipiẽdũ
eſt.& Labeo de actore loquitur ſi non obrẽperaue- rit, denegatur ei iuriſdictio, ſcilicet vt prætor ei n5 det iudicẽ, non det actionẽ: hoc enim eſt denegare
iuriſdictionẽ. Afücitur däno litis vterque, ergo dã-
no litis affcitur& reus& actor: ſic eſt intelligendũ
quod hic dicitur. Hæc ſentẽtia Labeonis recitatur in hoc loco& d. tit. ſi quis ius dicenti non obtem-
per Si feriæ extra. Si per magiſtratũ factum fuerit, quominus ius ſuũ actor perſeꝗq ui potu erit, nomi- natim reſtituendus eſt. Exemplum adfert de keriis, quas magiſtratus extra ordinem inducit.& diſtin-
Aio hæc feriarũ notanda eſt inter ordinarias& ex-
traordinarias ferias, he ſunt cauſæ reſtitutionis hac
parte edicti expreſſę. Addẽda eſt generalis claufu-
la gi qua mihi alia iuſta cauſa videbitur in integru re- ſe⸗ Na admonui eã clauſulam ad vtrumq; edicti caput pertinere. Addẽda eſt& alia clauſula, Si quod eius, per leges,plebiſcita, ſenatuſconſulta, edicta, decreta rincipi licelit Dixi enim vtramq; clauſulã ad vtrũ- que caput edicti pertinere, aliàs m aior nõ reſtitui-
₰
tur. Nã cum quęritur ex quib. cauſ. reſtituatur ma-
jor, dicendũ eſt ex his cauſis ex quibus ęquitas ſua-
det eſſe reſtituendum. I. ſed etſi. S.vlt. offcio iudicis
maiori ſuccurritur interdũ ſine reſtitutione, nẽpe in cõtradtibus bonæ fidei. 13§. eo. iniquitas cor: igi-
2
tur& emendatur. In actionibus bonę fidei ſpecta-
mus id quod æquũ& bonũ eſt, quod bone fidei cõ
uenit.§ in bonæ fidei. de actio. l. cõſenſu. C. de obli.
& actionib. l. quia. de neg. geſt.& Cic. li.. offl. Exẽ- plum vnum vide in lſocietatem. pro ſocio, Si duo
.
ita coierin: ſocietatẽ, vt Titius partes ſocietatis cõ-
ſtituat, ſequendũ eſt illud arbitriũ, quia bonæ fidei
iudiciũ eſt ſed hoc fit ſine zeſtitutione, propter bo- nã fidem,& officiũ iudicis, quod eſt latiſsimum in
bonæ fidei iudiciis. Quod autẽ dicitur ex aliis cau- Orinm ſis non reſtitui.l. Keip. C. eo. quæ hic de maiore di- 2icir in bo cũtur de rep. non ſunt intelligenda. Nã reſpublica ne fiadi iudi vtitur iure minorũ, intelligimus autem rẽp. Roria- cis eſt latiſ nã.l eum qui vectigal. de public. in rẽ actione. Quę mum.
ſtio eſt an aliæ ciuitates poſsint reſtitui: ego puto idẽ dicendũ de quouis municipio. mouucor im- primis L.legatus.. ſed etſi per procuratorẽ§. vlt. Et nos latius edictũ Prætoris interpretamur,& in lata ſignificatione publicũ dicitur, quod etiã ad muni- cipiũ pertinet. Si ſuccuratur legatis municipiorũ, multo magis eodẽ edicto municipiis ſuccurritur. Deinde mouet me I. rẽp. C. de iure reipub. Nã ani- maduertendũ ceſt tractari eo tit. de ciuitatibus. Diſ- cutite omnes leges eius tituli& videbitis. co iure e- tiam hodie vrimur. ſed quid de fiſco dicemus? Ma- gna eſt queſtio in fiſco.hærẽt plerique, quia aiunt nihil reperiri conſtitutũ de fiſco, niſi de ſententia aduerſus eum lata. Eſt tit. in C. de ſentẽtia aduerſus fiſcum retract. De contractibus non loquitur ille
P 2
Fiſs uus eſt Reip. pari.

Fiſcus eſt reipu. pecu nia, vel per
ſona quæ
earn admi-
unſtrat.
172
moueor quod dicit
en idem de fiſco eſſe dicẽdum, ur remp.reſtitui. Fiſcus autem pars eſt reip. ſcio inter vtrumꝗue interctie, vt do- tui tit. ſi aduerſus fiſcũ. ſed fiſcus eit pecunia reibu vel perſona, quæ adminiſtrat heruniden reipu ies Ergo cum dicimus remp. vti 10C iure, cur non 7 cemus fiſcum eodem iute vti argumento Atotoa partem? nec aptius exemplum poteſt adforn— ius legis, quæ de repub. loquitur, quàm cum nicus
titulus, arbitror tam
læſus eſt: igitur itidem reſtituitur. Prdetatonc. regij vel fiſci ſolent ſæpe reſtitui. Quxritur 3 te. cleſia, de qua nihil reperitur cautũ nure ciuili quo ad reſtitutionem attinet, ſed tamen videmus eccie ſiam reip. comparari I.vlti. de ſacroſanct. eccleſ Er- go ad eam quoque produci deber quod de repub. dicitur, ſed in iure pontificio ſatis id expreiſum eſt toto tit. de in i gx:reſtit. in 6.& in dectetalib. Ha- ctenus igitur de cauſis ex quib. maiorib. reſtitutio in integrum concedi deneg-
cus eſt in quo quæritur quid reſtituatur„& quo- modo:& hic locus pertinet ad interpretationem horum verborum edicti, earum rerum Aclio. Valde vtilis eſt hic locus& neceſſarius poſtquam cauſas reſtirutionis cognouimus, vt intelligamus formam diplomatis,& reſcripti. edictũ oſtẽdit actionẽ reſti- tui, actio que amilſa eſt ob cauſas quas dixi, reſti tuitur hoc edicto, vt perinde poſsim agere ac ſi nũ- quã actio fuiſſet amiiſa, ſi dies perſonalis actionis
. ⸗. 1..... exiit, actio in perſonã reſtituitur perinde ac ſi nihil
geſtũ eſſet§. rurſus. de actionib. in inſtit.& l. in ho- norariis.de oblig& act. Vſucepiſti rẽ meam, ago re ſtitutoria aduerlus te, reſcindetur vſucapio: reſciſſa vſucapione ita rẽ peto, vt dicam non vſucepiite eũ qui vſucepit. Ex quo cõcludit Accuruus. Ergo Pre tor permittit mentiri:ſed hoc ineptũ eſt, quia præ- tor reſcindit quod geſtũ eſt, ſi plenã iuril dictionem inſpiciamus,& perinde eſt ac ſi res vſucapta nõ ſit, quãuis iure ciuili ſit vſucapta. Permitritur ei rẽ ira petere, perinde acſi non ellet vſucapta. ſi ius ciuile ſpectemus, res eſt amiſſa, ſed tamen reſpectu iuris
* 9*.. prætorij habetur res perinde, acſi ſemper in bonis
mãſiſſet, nec eſſet vſucapta. hinc dicitur actio reſciſ-
ſoria, quia datur reſciſſo, eo quod geſtunm eſt. l. nec nõ.§. pe.& vlt. Sic in l. ab holtibus. de capt.& poſtli. reuerfreſciſſoria non poteſt aliter cõpetere. poteſt etiã dici reſtitutoria vt in l.z. de eo per quem factũ eſt, quia reſtituta eſt ei actio, qui eã amilerat. Reſciſ ſoria dicitur, quia agatur reſcilſo eo, quod geſtũ eſt. Dicitur etiã vtilis actio.] necnon. hic. l. vlt. Cod. eo. quia directa actid non poteſt dari, ſi quis vſucepe- rit rẽ meam, directo iure non poſum agere: ſed re- ſcila vſucapione mihi datur vtilis actio deficiente directa. Prætor non poteſt tollere ius ciuile, vt ſæpe dixi ideõque nôn poteſt directa competere. hinc quæritur de remedio reſcindente,& reſciſſorio, de quo dixi titulo, de in integrum reſtitut. Breui- ter repetam quod dixi titul. de in integtum reſtit. Eſt enim magna digladiatio de hac re, cùm Præ- tor actionem reſtituit. ex hoc edicto diſcernitur of ficium Prætoris à iudicis officio, qui cognoſcit ſecundum veterem iudiciorum formam& ritum: huius reſtitutionis cauſa adeundus eſt prætor qui reſcindit vſucapionem, reſciſſa vſucapione dat actionem vtilem, perinde ac ſi ea res vſucapta non
ditur. vel denegatur, ſequens lo-
Franc. Duareni Iuriſconſ..
eſſet. Deinde adeundus eſt iudex qui cognoſcit de vindicarione rei. Sic diſtinguitur iudicis dati off6- cium à Prætoris officio. Hæc remedia diſcernun- tur ſæpe ſecundum veterum iudiciorum morem.
Sed poſtquam exoleuit ritus ille, exoleuit quo- que differentia illa inter oficium Prætoris& iu-
dicis,& eadem opera petebatur reſciſforium,& re-
ſcindens remedium, adibatque Prætorem ſi quis volebat reſtirui. Exempli caula, cùm abeſſem, vſu- capta eſt res mea. Peto rem meam, mihique ſuc- curri. Id eſt, Peto vſucapionem reſcindi,& vindi- catione vtili repero rem meam eadem opera: ſic vtrumque remedium& reſcindens& reſciſſorium concurrebat. Hodie videmus in Gallia veterum morem iudiciorum qui vſitatus erat ante tempo-
ra luſtiniani vſurpari. Non enim idem reſtituit&
cognoſcit de actione vtili. Cancellarius reſtituit, & actionem dat apud iudicem perſequendam. De hac re diximus tit. de in integrum reſtit. reſtituun- tur igitur actiones. Notandum tamen interdum contingere vt in hac reſtitutione magis noua actio detur quam vt vetus reſtituatur. hoc fit in quibuſ- dã ſpeciebus, quod eſt notandũ. Exemplum eſt in l ſi quis ſtipulatus. 43. hoc ti. Stipulatus ſum centũ. in ſingulos annos quibus annis eſsẽ in Italia ego
uabfui ab Italia propter rẽpub.volo reſtitui. quomo-
do reſtituet? Non dicendũ eſt mihi reſtitui actionẽ.
nullam enim habebam, igitur ita ſuccurretur mihi
vt magis inſtituatur actio, quam vt à Prætore eo
caſu reſtitui poſsim, id eſt, dabitur vtilis actio inſti- tura magis, quam reſtituta à Prætore. Simile exem plum eſt de teſtamento in Iſi quis Titio.& I. Iulia- nus. 17.§. vlt. Simile quiddam eſt ad Senatuſcõſul- tum Velleianum. l. quamuis. S. ſi cũ eſſem, ſi mulier intendit pro alio,& transferat in ſe obligationem alienam, iuuatur Senatuſconſulto Velleiano, nec dãnatur ad ſoluendum, ſed Senatuſconſulrto reſti- tuitur actio in veterem debitorem, accidit tamẽ ali- quãdo vt magis inſtituatur, quàm reſtituatur actio. dict l. quamuis§. ſi cum eſſem. Mulier ſe ream cõ- ſtituit, cum tecum volebam contrahere, ſiiccurri-
tur mihi, vt cum eodem cum quo volebam con-
trahere mihi inſtituatur noua actio, quæ nunquam competiit. Diximus reſtitui actionem amiſſam, ſi- ue in rem ſit, ſiue in perſonam, vel quia perpetua eſt actio, vel quia temporaria Et dicitur reſciſſoria vel reſtituroria actio. Tametſi autem detur actio reſciſſoria vel reſtitutoria, tamen quibuſdam per- ſonis ſine hac actione extra ordinem ſubuenietur. 1.2 cuius verba ſunt obſcura his qui non nouerunt
veterem morem iudiciorum Sed dicendum eſt cõ- tingere aliquando, vt non reſtituatur actio omiſſa,
puta rei vindicatio: ſed vt ipſe prætor extra ordi- nem cognoſcat. Cum enim ipſe Prætor cognoſcit non data actione ſecundũ ſolennẽ modum danda- rum actionũ. tit. de extraordi. cognit. l.I. veluti cum profeſſores liberaliũ artium ſuũ ſalariũ petunt, Præ tor extra ordinẽ cognoſcere dicitur, nõ ſeruato or- dine iudiciorũ dandorum, quẽ ſeruat cũ reſtituit a- ctionẽ amiſſam. Diximus enim Prætorẽ reſtituere actionẽ amiſſam, deinde ea actione agendũ coram iudice dato, ſic nõ receditur à ſolenni ritu dandorũ iudiciorũ, ſed cum nõ dat iudicem, ſed ipſe cogno- ſcit extra ordinem. Ex ſenatuſconſ.& principalib-
b Quibuſdam
A 1 m Dralo
Luu vr mig 2 g nl- neeo
tu dhe
ll l wcitt raügle doctull ruſſ9 a mertalll Pndkul pud n Dcl mcum. 4 enonag Rölbelore molemiddi diquomng decunuub rdinenuu te cenaun non uumn ramen lr ſoliichuio tun aclor Rchon.. deud g ma. Cui cdondce bmig dubtüur deaceio
k äemyl rtturo. drader menn, du lin palle Aception dpdor lmtan aoktut et&d aütene telii tem ali Drælerr c Kün

xolan n Locus inſi- W gnis& no- ru Lir tandus.l.1.
W&n. de migran- lgus do.
8* do Ttorem
Nabell nf
woſt ni xemxum latus lumccri eEẽin laaug
5 reltituignr njreſtitue ſuccurrenuri 1ytà Praunna rwtilis acio ii ore Simile ecen „Titio.& llola- ad Senatuſcõil- eſlem,ſi multe ſe obligationen to Velleiano, nec ruſconſulto rett accidit tamẽ al reſtituatur acdi lulier ſe ream c trahere, ſuccurt-
10 volebam cob-
io,quæ nunquim onem amiſam el quia vetheli licitur reſcilon utem detur au-
uibuſdam i
em ſubueniel
In Tit. Ex quib. cauſis maiores&c.
auibuſdam fortè Senatuſconſultis cautum fuit, vc li miles ius ſuum amiſerit propter abſentiam, Prætor ipſe ſubueniat. Similis locus eſt in l.1. de migrando. qui locus eſt inſignis& vix vnquam ſi- ne eo intellexiſſem quod hic dicitur. Interdictum de migrando datur inquilino, ſi res ſuas exporta- re impediatur, ſi nulla iuſta cauſa ſit carum rerum retinendarum: ſed infrequens eſt interdictum il- lud, inquit, quia ei etiam extra odinem ſubueniri poteſt, id eſt, non datur interdictum, quia cum da- tur interdictum, datur iudex qui inter duos litiga-
tores de poſſeſsione pronuntiet. Sed fauor cauſe poſtulat, cum inquilinus perſoluit penſionem,&
velit exportare res ſuas„‚vt Prætor pſe cognoſcat extra ordinem: vnde infrequens eſt, inquit, illud
interdictum: ſic ex cuiuſque loci collatione facile
vtrũque interpretabimur. Similis Prætoris cogni- tio etiam eſt in reſtitutione minorum. l. quid ſi mi
nor. 5.vltim. Nam in reſtitutione minorum non
datur actio ſicut in hoc edicto, ſed ait, vti quæque res erit animad uertam, ſignificans ſe cogniturum, ſi videtur. Et eſt hæc cognitio extraordinaria. Apud nos hæc cognitio extraordinaria non habet locum, cum reſtitutiones impetrantur ab eo, qui de re non agnoſcit, puta à Cancellario, vel magi- ſtris libellorum: ſed Iocum hab ere poteſt ſecũdum morem iudiciorum vſitatum. Tempore luſtinia- ni quo magiſtratus cæperunt cognoſcere de rebus
pecuniariis,& tempore Iureconſultorum, extra
ordinem tantum cognoſcebant magiſtratus fauo-
re certarum perſonarum„& cauſarum. Præterea
non tantum actio datur, ſed& exceptio, quamuis tamen Prætor de actione loquatur. ſed Iurecon-
ſulti in huius edicti interpetatione aiunt, non tan-
tum actionem, ſed exceptionem quoque dari. l.
necnon.§. exemplo. 29. Hic appellatione actionis
exceptio quoq; continetur, vt diximus tit. de dolo malo. Cui enim actionẽ damus, multo magis ex- ceptionẽ competere dicendũ eſt. l.i. de ſuperficieb. Ergo ſi quis nactus ſit poſſeſsionem rei ſuæ, quam
quis vſucepit,& petat is, qui eam vſucepit, dabitur
ei exceptio, qui eius poſſeſsionem nactus eſt. Simi- le exemplum eſt in I. ſi is cuius. 31. Sed queritur an
reſtitutio ſit neceſſaria, vt quis hac exceptione vta-
tur aduerſus vindicantem. Quidam vſucepit rem
meam, dum abeſſem reip. cauſa: ego eius nactus
ſum poſſeſsionem, is eam vindicat, ego me tueor
exceptione, ſed an reſtitutione opus ſit ad hanc
exceptionem opponendam? xX hic locus ſatis mi- hi videtur oſtendere opus eſſe reſtitutione: ideo agitur reſciſſoria, ergo reſtituitur quod amiſſum eſt& deinde datur actio. Cum ergo Iureconſultus
ait exemplo reſciloriæ dari exceptionem, hoc in- telligi debet, vt reſtitutio prius impetretur. Id au-
tem alibi ſatis expreſſum eſt, ne quis de eo dubitert, præſertim in l. exceptiones, de exce
Iureconſultus quaſdam exceptiones eſſe rei, quaſ- dam perſonæ. Cum circunſcribitur minor„eXN- ceptio poteſt elle rei, poteſt etiam eſſe perſonæ cũ dolo eſt circunſcriptus, exceptio non eſt perſonæ, ideòque competit fideiuſſori eius, quia etiam ma- iori daretur ea exceptio, nec datur propter perſo- nam minoris. Sed ſi nullus dolus interuenerit, ſed
pt. l. nam poſt-
ca.§.ſi minor. de iureiuran. In d.l. exceptiones. ait
aiorcs&cK.ͤ 17) re ipſa captus ſit, dicitur perſonæ eſſe exceptio: tũc, inquit, non ipſe habebit auxilium niſi reſtiſtutus fuerit. ſic enim legendum eſt, vt in Florent. Opus eſt reſtitutione ſi ſine dolo alterius captus fuerit, quia ea exceprio datur propter perſonam. Hoc- quoque ſatis colligitur ex dicta l. Nam poſtea.§.
ſi minor. de iureiurando. Minor detulit iuſiuran-
dum aduerſario, aduerfſarius iurauit ſe non debe- re,& ita incipit ei competere exceptio iuriſiuran- di. Minor agit denuo aduerfus eum ‚aduerſarius vtitur exceptione iuriſiurandi, vult ſummouere minorem illa exceptione, ſed minor replicatione vult clidere illam exceptionem aduerſarij. Ego,
inquit, inconſulta facilitate detuli iuſiurandum,
cum non deberem, an dabitur ei replicatio? Pom- ponius dixerat ei ſimpliciter danda, ſed Vlpianus ait neceſſariam eſſe reſtitutionem vt replicatione vti poſsit. Hæc cognitio quoque, ſtatutum tempus vnius anni, poſt 25. annos ſecuadum ius antiquum vel quadriennium, ſecundum Imperatorum con- ſtitutiones non debet egredi. Aliæ exceptiones fe- rè ſunt perpetuæ. Hæ autem temporariæ. l. excep-
tio. de except l. purè.§.vlt. de dol. mal. except. Ergo
neceſſaria eſt reſtitutio, vt poſsit agi actione ne-
ceſſaria. Hæc autem exceptio vulgo dicitur in mo-
dum contradictionis poſſe proponi, idque verum eſt. Reſtitutio interdum petitur principaliter, in- terdum per modum defenſionis ſicut quercla in- officioſi. l. Papinianus. S. ſi filius. de inoffic. teſt. vbi ait principaliter interdum intendi querelam, inter- dum verò per modum defenſionis ſeu contradi- Kionis, ſi filius exheredatus iam obtineat poſſeſ ſionem hæreditatis,& hæres ſcriptus aduerſus eum agat, is opponendo querelam ſeu exceptionem,
inofficioſi teſtamenti, ſe tuebitur in modum con-
tradictionis: ſic hoc loco reſtitutio aliquando im-
petratur à Prætore principaliter ſed ſi minor vel
alius poſsideat res, quas amiſerar, per modum de- fenſionis poterit implorare reſtitutionem. Apud
nos non poteſt ita peti, quia is, à quo impetratur
reſtitutio, non ſolet cognoſcere: is enim reſcindit quod geſtum eſt,& reſtituit actionem, deinde alius b iudex cognoſcit. Sic hodie ſi minor, vel maior qui
abfuit reip. cauſa, nactus ſit poſſeſsionem rei, po- terit exceptionem opponere contradictorie, non apud eundem iudicem, ſed impetrandum erit di- ploma, quod nomine principis concipietur. Prin- ceps reſtituit ei exceptionem, ſic apud nos non im petratur per modum defenſionis, licet in aliis lo- cis, vbi ſeruatur ius Romanũ, id obſeruari poſsit. Ex his intelligitis actionem competere, vel exce-
ptionem ſi rem poſsideat. Præterea cognitionem extraordinariam interuenire poſſe. Deinde no- tandum reſtitutionem ex hoc edicto non tantum
in perſonam, ſed in rem quoque competere dixi-
mus. l in cauſæ.§. interdum. de minori. Exemplum
eſt in l. lulianus. Species hec eſt, Militi cum abeſ- ſet militie cauſa, delata eſt hereditas, quã non adeũ te eo, alius adiuit, res hereditarias pofſedit, exegit, deinde vendidit. Emptor poſsidet, miles vult reiti- tui, quæritur an aduerſus em ptorem qui res lam vſucepit, ſit reſtituendus, an aduerſus venditorem? Ait lureconſultus aduerſus emptorem reſtitui, id eſt, ita reſtitui, vt poſsit rem perſequi; tanquam
24 3

174
Quaſtio de reſtitutione militis pro- pter abſen- tiam.
ſuam, hoc enim eſt in rem reſtitui, ſic enim agi die ximus vt petat actor reſcilla vſucapione, polelſo- rem non vſucepiſſe rem capionem, recte dicitur, nunquam vſucapta fuiſſe res, ſempèrque in bonis man r hæc reſti
tutio datur in rem, ſl minoris rem aliquis vendi- derit& emptor vluceperit, miles propter abſen- tiam hæreditatem omilit, eamque poſſeſſor inter- ea vendiderit:miles reuerlus agnoult hereditatem, tunc demum datur reſtiturio in rem, ſi non agno- uerit, rata eſt vſucapio emptori. ſimile eſt quod di- ciur in l. cum miles.§. ſi 1s qui 30. Quidam abſens reipublic. cauſa me præſente vſucepit rem meam, Ait lureconſultus me reſtituendum, vt non tan- tum aduerſus eum qui vſucepit, ſed& aduerſus eum qui alienauit, polt vſucapionem reſtiturio de- rur. Ex iam dictis conſtat, cum quæritur de reſtitu-
tione, ex hoc edicto reſtituitur quod amiſſum eſt,
& quatenus ius læſum eſt, catenus. reſtitui. Viden- dum quis fuerit ſtatus rei, antequam læſus eſſet: in
eum enim ſtatum res reponenda eſt. id enim eſt
reſtituere, quod eſt notandum, l. minori. de minor. vnde etiam fructus reſtituendi ſunt. l. nec non. 5.vl. Abſens reipub. cauſa rem meam poſſedit& vſu- cepit toto eo tempore, quo aberat. Non poteram interrumpere vſucapionem, quia non defendeba- tur. Actio eſt mihi reſtituta, ſed præter actionem etiam fructus eius temporis, quo non potui cum eo expiriri ſunt reſtituendi. latam enim ſignifica- tionem habet verbum, Reſtituendi.] videamus§. in Fauiana. de vſuris.& de minore, id eſt exprelſum l. quod ſi minor. 5.I. de minor. ſiue quis aduerſus mi- litem ſit reſtitutus, ſiue quis militis abſentia rem vluceperit.ergo videndum quatenus cuiuſque ius leſum ſit, vt eatenus reſtitutio fiat. Alia eiuſdem
rei exempla in l. ſed&ſi.§.ii ferie.&§. quoties. Qui-
dam polſedit rem mobilem ſpacio triennij minus vno die: vnus dies ſupererat, ad tempus triẽnij cõ- putandum. eo dic volui interrumpere vſucapio- nem. Prætor indixit ferias eo die, vel ego cæpi ab- eſſe reipu. cauſa. Ergo eo die reſtituitur actio, quia eo exempta fuerit, ſed cuius diei reſtitutio fiet? vnius diei tantum, quia facto magiſtratus, vel mea abſentia, ſiue adueriarij, id tätum mihi exemptum eſt. Id ſatis clarum eſt in exemplo noſtro eo tamen
die agere volui. ſimile exemplum de abſentia. ſe-
quitur ſimile in l. vlti,de minor. Aliud exemplum in l.ſi quis Titio 4. Quidam abſens reipub. cauſa eſt herès inſtitutu; cum onere legatorum, ſi reſti- tuatur ad hæreditatis peritionem, reſtitui cum in- telligendũ eſt, cum onere legatorum nã quatenus quis leſus eſt, eatenus reſtituitur, quia in priſtinum ſtarum reponitur, in quo manſiiiet, ſi non abfuiſ- ſet reipublice cauſa, atqui legatorum onus illud ſubiiſſet, ergo reſtitutio hereditatis intelligenda eſt cum onere illo reſtituta: ait enim(reſciſsio) hec ſunt verba luliani. Deinde ſunt notæ Marcelli. Marcellus notas ſcripſit in lulianum. Hinc naſci- tur quęſtio quam cæpimus tractare in L.ab hoſti-
bus.. ſed quod timpliciter. 25. Martintis& Burga-
rius quorum de hac re diſſentio eſt apud Accur-
ſium, variè ſentiunt: dixi ſi quis abfuerit reipublic.
cauſa,& res eius ſit vſucapta dum rediit, ſi modico
Franc. Duareni lunlconl.
„‚quam vſucepit. Secun- dum iuriſdictionem Pretotiam, qus reſcindit vſu-
niiſſe. Igitur hæc reſti-
3„.. 4. 1- tempore, poſtqnam rediit fuerit vlucapta; modi- cum illud tempus habetur pro tempore abſintie,
quid ſi modicum tempus non lit, ſed abfuit reipu-
3 L. a cſt rcdist 7 blicæ cauſa biennio:res etiam poſſeſſa eſt, rediit cũ
ſupereſſet annus vnus integer, ad perficiendũ triẽ-
nium, toto illo anno non egit aduerſus poſſeſſo rem: vult reſtitui. ait Iureconſultus non debere re- ſtitui: quia negligentibus non ſuccurritur. Hoc edi-
do Burgarius& quidam Burgariani putaucrunt,
hoc ita eiſe intelligendum, vt non reſtituatur tem- pus quo ille abſens fuit. Et cum hac exceptione intelligendum, quod dicitur dicto S. ſed quod ſim-
3.. 3.. 3„—. pliciter. Alij autem nihil omnino eſie reſtituen-
dum, ſed reſtitutionem ſimpliciter denegandam.
quam ſententiam probo. Mouet me quod Vlpia-
nus ait, Simopliciter non ſe audiendum poſt longum tempus. Sòi præſens fuerit, non modico tempore, id eſt, quod bonus& prudens iudex æſtimauerit lon- gum tempus. Cum ait nullo modo reſtituendum, oſtendit, nec tempus illud quo abfuit reſtiruendũ.
Ratio quoque id ſuadet, quia potuit agere, ex quo
rediit,& ei eſt imputandum, quòd non egerit. Prę- terea ſi rem recte perpendamus, dicitur læſus præ- ſens, non abſens. Hoc edicto ſuccurritur vel his, qui præſentes læſi ſunt propter abſentiam alterius,
vel his, qui propter ſiam abſentiam læſi ſunt. Hæc
læſio intelligitur in præſentia eius, ante finem ejus triennij, quo res vſucapi poteſt, verè& propriè non poteſt dici læſus eſe. Non poteſt dici læſus eſſe in biennio, ſeu triennio, ſed anno poſteriore illo præ- ſens fuit, igitur eo anno læſionem vitare potuit, nèc danda eſt ei reſtitutio triennij, cum eo læſus non ſit quoties enim ſuccurritur alicui, earenus ei ſuccurrendum eſt, quarenus læſus eſt. Sed aduerſus hanc ſententiam quædam obiiciuntur à Bulgaria- nis. Primùm dicunt, Pœna non debet eſſe maior delicto. At hic negligentia vnius anni perinde no- cet, ac ſi pro triennio abfuiſſet, hic pœna eſt maior delicto, cum negligens vno tantùm anno fuerit, in eo tantùm ei anno debet nocere, non in eo quod proceſsit. Iniquum eſt ei nocere negligentiam v- nius anni, quantum ei nocere poſſet negligentia trium annorũ. Sed reſpondeo, id ideo non eſſe vi- ſum iuris authoribus, quia diligentia ſua potuit to- to tempore poſtremi anni ſibi conſulere,& vitare, ne vſucapione amitteret iem ſuam. Hoc eſt quod aiunt Iureconſulti, Impeditis rei neceſsitate ſuc- curri hoc edicto. igitur modicum ei concedere vi- ſnm eſt tempus, ne iniuria aliqua afficeretur. Sed ſi poſt modicum tempus non egerit, noluerunt eum
omnino excludi. Katio oſtendic non eſſe alienum
ab æquitate, vt ei tantùm noceat negligẽtia vnius anni quàm triennij. Aliud argumentum priori fi- mile eſt. Læſus hic reſtituitur hoc edicto, ne offi- cium ſuum damnoſum ſit cuiquam, vt diciturl. vi- delicet. 27. Ethec eſt ratio ad quam reſpexerunt Iureconſuůlti. At hoc officium damnoſum eſſe de- prehenditur in hac ſpecie, quia abbreuiatum eſt tempus propter abfentiam. Habebat triennium propter abſentiam: ei eſt exemptum triennium, igitur damno aliquo affectam conſtat propter of- ficium ſuum. Sed reſpondeo, hoc non eſle viſum iniquum iuris authoribus. Nam longo temporis ſpacio poſt reditũ potuiſſet ſibi conſulere,& vitare
hoc dam
mmän adt disabkent
tmtetturic
dlestut:⸗ ndnl egt adi blenniune rer dicut,e nec raroll- don yatte rertmnxr omxdhiclu Uü crrera nn anoti Mele cum ch cajt üpdc dran Meuua- vapott amäennu glhwstut eyy iten lenren Nrdertem Wame buden
V tundar noftel unpler cedenti Nem, ſec

9 reltituenäum uit reſtiuenlü uit ageren au non egerthy licitur lelu m ccurrirur b ſentiam Aa in læſi lursk
s ante Hamiu
re& proptin dici læſus eiti ſteriore illom im vitare potu- „cum eo leb alicui, eacenubei eſt Sed aduetlos mrur à buſgart debet elſe maiot anni perindde ne pcœn eſt mäi un ann wueribim „nonin co qot negligeniame det negligein ideo non tſeit ti ſua potui do- Alulere,& Vitas n. Hoc eſt qus neceſsitate lu i concedeteſ
hoc damnum. 5
rit miles,& præſe
In T'it. Ex quibus cauſ. maiores.& c.
jmile eſt quod dicitur l. ab hoſti- bus.§ ſi damni. Si damni infecti nomine non caue- nte eo rem iuſſerit Prætor poſsi-
deri, non reſtituetur. Quia hoc eo præſente acci- dit. Inſpicitur poſtremus actus, potuit miles hoc damnum vitare, cauendo damni infecti. Et ſimile eſt quod dicitur in hac ſpecie, dicunt eandem eſſe rationem temporum& rerum, ſed ſi quis negligẽs fuerit circa rẽ vnam: eam negligentiam non ob- eſſe in re alia quo minus reſtituatur rei alterius no mine: ſed hoc eſt argumentum ſophiſticum. Er- o idem de tempore eſt dicendum, vt&ſi negli- ens fuerit vno tempore tantùm, reſtituatur circa aliud tempus, nec noceat ei negligentia circa vnũ tempus. Sed reſpondeo, hæc argumenta ſunt à fi- mili, vbi eſt eadem ratio, verum eſt,& ius idẽ fuiſ- ſe, ſed hic non eſt par ratio. Eſt magna diſsimilitu- do& in rebus& in temporibus. Neque poſtremo
anno poteſt corrigi quod peccatum eſt ſuperiori
temporc. Capta eſt vſucapio, dum abeſſet reipub. cauſa, ſed diligentia adhibita poſteriori anno po-
teſt corrigere, quod amiſſum eſt, ſuperiori anno, idem in rebus non poteſt euenire. Et hoc argumẽ-
tum à re ad tempus nihil ad rem facit. 81 poſt ali- cuius abſentiam vſucapio fuerit completa, an ſal⸗
tem reſtitutio fieri debeat, pro eo tẽpore, quo quis abſens fuit: abſens fuit biennio, cum ſupereſlſet annus advſucapionẽ, rediit, toto tertio anno non egit ad interrumpẽdam vſucapionem ‚an faltem
biennium ei ſit reſtituendum, quoniam ſimplici-
ter dicitur, eum non audiẽdum dicto§. ſed quod.
nec ratio ſuadet, quia læſis tantum ſuccurritur,& non poteſt excuſari à culpa quod toto anno po- tuerit purgare quod neglexit. id non fecit. Ad ea quæ obiiciunt alij cæpimus reſpondere. ſequamur nunc cxtera. Rurſus obiicitur l.ſed&ſi per preto-
rem.§. quories. Ego toto triennio neglexi fundum
petere, cum ſupereſſet vnus dies eius triennij, ab- eſſe cæpi reipublicæ cauſa, poſt abſentiam meam vſucapio eſt impleta. Ait Ilureconſultus reſtitui mi hi tempus vnius diei.
gligens fuit,& ſi toto alio tẽpore negligens fuerit, ergo idem in noſtra ſpecie dicendum. Proponitur
abſentem aliquem fuiſſe biennio reipub. cauſa, ſed
præſentem fuiſſe vno anno, ideo videtur,& ſi non totum triennium ei ſit reſtituendum, tamen tem- pus biennij ei eſſe reſtituendum. Hoc argumento Vtuntur, quod parum me mouet. nam parum eſt
noſtræ ſpeciei ſimile. In noſtra ſpecie vſucapio eſt
impleta,eo præſente,& certum eſt abſentiam pfe- cedentium temporum non excludere reſtitutio-
nem, ſed ſequentis temporis tantùm: vt quidam
præſens fuit toto ferè triennio, vlrimo die cœpit abeſſe reipublic. cauſa, is reſtituitur aduerſus eam
vſucapionem. Nec ei poteſt obiici ſuperioris tem-
poris negligentia, quòôd vſucapionem non inter-
ruperit, toro eo tempore clariſsimè id conſtat ex dicto§. quoties. l. nec non.§. ſi quis, ſed ſequentis
temporis abſentia non nocet, vt dicitur in d.§. ſed quod ſimpliciter. Ratio diuerſitatis hæc eſt, Is qui
abeſſe cæpit vltimo die triẽnij fortè non cogitauit
uia eo die abeſſe cæpi rei- pub cauſa. Reſtitutio fiet tantùm vnius diei, quo non poteſt mihi negligentia imputari. Hinc ita ar-
gumẽtantur. Keſtituitur ad eum diẽ quo non ne-
ſore vt abfuturus eſſet vel ipſe, vel eius aduerſa-
rius reipub. cauſa: ideõque non putabat neceſſeriã
eſſe interruptionem vſucapionis. Sperabat ſe vel
poſtremo die eius vſucapionis acturum: ſed ſi de
antecedente tempore loquamur, quo abeſſe cæpit reipub. cauſa, aliud dicendum eſt. Is qui biennio abfuit reipub. cauſa,& rem ſuam poſſeſſam eile ab alio ſciebat, reuerſus cogitare debet vſucap- tam eſſe poſt annum rem ſuam. ldeoque diligens eſſe debet in interrumpenda poſſeſsione,& niſi id fecerit, ei imputandum eſt, quod non emendarit, quod biẽnio antecedente neglexerit: ſic accipien- da eſt lex nec non.§. ſi quis. 28. Dixi iam, tantum temporis reſtituendum quanto tempore læſus eſt,
vt dicitur dicto§. quoties. Si quis temporis lapſu
damno ſit affectus, ſi vno anno læſus eſt, vnus an-
nus ei reſtituendus eſt, ſi vno anno abſens fuit, alio præſens, ait Iureconſultus hec tempora coniungẽ- da,& videndum quantum temporis ex eo colligi
poſsit,& totum illud tempus reſtituéẽdum eſt. Sed
hoc ita eſt intelligendum, ſi vſucapio eſt impleta tempore abſentig. Nam poſt abſentiam nihil re-
ſtituetur, niſi poſt modicum tempus ſit impleta. Preterea opponitur.z. quod tempore. Cod. de re-
ſtit. militum. Sed facile eſt hoc obiectum diluere,
ſufficit eius explicatio ad ſolutionem. Nos ita in- terpretamur impletam fuiſſe vſucapionem, pꝓręſen- te milite non abſente. Quamuis poſſeſsionis ver- bum ſit ambiguum, quia non exprimitur quanto tempore ſit poſſeſſum, tamen ita eſt accipiendum
ne quid abſurdi occurrat, ſicut in omni ambigua
oratione. l.in ainbigua. de leg.& Senatuſconfultis. Propoſitum fuit poſſeſſum fuiſſe, quia non erat de ea re quæſtio. Nihil aliud dicit quàm ſi tempore
militiæ reipublic. cauſa res ſit poſſeſſa, poſſe reſeiſ-
ſa vſucapione rem peti intra annum. Nam iuſta eſt cauſa militis reſtituendi, reſtitutionis beneficium intra annum petentis, non intra quod cępit poſsi- dere. Deinde poſtquam rediit vſucaptam eiſe rẽ:
nam nec hoc quidẽ expreſſum eſt. Obiicitur etiam
Ipreſcrip. Cod. quibus mod. præſcript. long. temp. Sed illa lex adrem non pertinet. Quamuis bona
fide poſsidens acquirat præſcriptionem, tamen tẽ-
pus, quo abſens fuit reipub. cauia deducendum eſt. Nos non negamus quin deducendum ſit. Deduci- tur illud tempus, ſi præſens fuit modico temporec. I. ſed&ſi§. quoties. l. nec non.§. ſepe. 91 tempus non modicum ſit lapſum poſt reditum, tunc non ad- mittitur reſtitutio, ſed ſi quis eo tẽpore non egerit, non audietur. Nos autem loquimur de pretente, qui habuit commodum tempus ad interrumpen- dam vſucapionẽ. Obiicitur etiam l. cum miles. de ua mox dicemus ſequenti capite, ex quo intelli- getur ſolutio huius nodi. Ex iam dictis incelligi- mus, quid hoc edicto reſtituatur nunc quedã perti- nentia ad hanc actionem reſtitutoriam tractanda ſuntImprimis queritur de heredibus,& dicendum dari heredi& contra heredem: idque generaliter de reſtitutione dicitur, non ſolum de reſtitu. in in- tegr. Hinc naſcitur quæſtio l. cum miles. Quaſt iun- ota deſcendit. Sic legendum eſt vt in Pandect. Flo- rent. Miles cum abeſſet reipub. cauſa cępit rem v- ſucapere. Heres eius impleuit vſucapionem, poſt- quam miles cui ſucceſsit deceſſerat Quæritur an
P 4
17)

—— ————————————— 8 ——*———,—————— —————Né 4————— ——ů-——.——————— .——— w— ———————
———
. 8———— ———
— —
—
—— ͤ——.—— 4——— 5————
E————
8—444—-—ͤ—— 4———————,——————— ——õ———————— 4—.—————— 4—=——————*—-—— 1
2——— 5* 4———
2——— 8 22—————————
—
176 reſtituendum ſit quod geſtume ſt,& Sonre— dem danda ſit reſtitutio. Dixi contra liere drtn. dandam. ſed aliud hic dubitationem adfert. Pro
c lite defun- ponitur enim cum herede, non cum mulite de s contra præ-
cto impletam vſucapionem, præſen 3 ſentem vſucapionem impleuit. Igitur non vide- batur reſtitutio locum habere, quomodo præſens contra præſentem reſtituetur. Ex edicto rtcoris preſens contra abſentem reſtituitur. Sed præ 9 erat heres vt hic proponitur. Ergo videtur non eſ- ſe reſtituendum in integrum. Hinc argumentum ducunt aduerſus noſtram ſententiam. Aiunt reſti- tui, quanuis poſt mortem militis ſit impleta vſuca- pio, ſed ſingularis hic eſt ratio, propter quam reſti- tuitur. Animaduertendum eſt igitur vſucapionem cæptam à defuncto poſſe compleri ab hærede ‚Vvel ab hæreditate, etiam ſine apprehenſione, ſiue poſ- ſeſsione. lxcaptam. de vſucap. l. nũquam.§. vacuam. eodem. Hereditas non dicitur poſsidere, in his quæ
facti ſunt, hereditas perſonæ vice non fungitur. l.
prima§. Scæuola. ſi quis teſta. lib. Quamuis in his
uæ iuris ſunt in illis perſonæ vice fungatur hære- ditas. l. qæreditas. de acquirendo rerum domin. Sed hic nos fingimus poſsideri hæreditatem, quæ non
tenetur vtilitatis cauſa, propter complendam vſu- capionem. Idem&ſi hæres hæreditatem adierit.
dict l.nunquam. S. vacuam. de vſucap. In hac ſpecie ſine vlla apprehenſione hæreditatis, eſt adimpleta vſucapio.Sic intelligere debemus. Si quis tunc ob- iiciat, preſentem fuiſſe vtrumque,& eum qui com pleuit& eũ aduerſus quem res vſucapta eſt, ergo reſtitutio locũ non habet. Reſpondco æquum eſſe hunc reſtitui, ſecundum verba edicti videbatur nõ poſſe reſtitui, quomodo potuiſſet interrumpere v- ſucapionem? 1.officium. de rei vindic. Sed& ſi fin- gatur rem poſsidere, non ideo poteſt rei vindica- tio aduerſus eum competere. Ergo quamuis finga- tur poſ;idere rem, ciuili fictione, propter impletam vſucapionem non ideo competit aduerſus eum rei
vindicatio. Hinc datur reſtitutiò, cum res vſucapta ſit, quanuis hæres non defunctus impleuerit vſuca-
pionem. Quaſi iuncta deſe. Oſtendit his verbis nõ
Poſſ: ſio de veram eſſe viucapionem, ſed fictionem quandam. funçti tran Et notãdum polteſsionem defuncti tranſire ad hæ-
ſit ad hære- redem. Quod longius à noſtris productum eſt:nam dem. moribus noſtris Le mort ſaiſit le vif. Mortuus non tantum iura ſed,& poſſeſsionem transfert in hæ-
redem, nec opus eſt apprehenſione, quamuis id ſit neceſſarium iure ciuili I.cum herede. de acquiren.
poſ. Niſi in quibuſdam cauſis propter implendam vſucapionem. At noſtris moribus nõ eſt opus poſ-
ſeſsione,& datur illis interdictum. Deinde quæri-
tur an hæc actio ſit perpetua, an temporaria. Et cer
tum eſt temporariam eſſe, quia datur intra an-
num.l. in honorariis. de oblig.& actio. quamuis ea
tremm perſequamur non pœnam, tamen ideo viſum
eſt rantum intra annum eam dare, quia contra ius
ciuile datur. ea enim reſcinditur actio, quæ contra
ius ciuile eſt,& perinde vindicat, ac ſi nunquam eſ
ſet vſucapta: id quia durum eſt, ideo ſtatuerunt
annum,& meritò. lege vltima. Cod. codem. Ve-
rùm de hoc tempore plenius dicemus, Deo opt.
max. iuuante, tit. ſequenti.
Franc. Duareni luriſconl.
INTIT. LII. LIB. II. Cod. DE TEMDPDORIBVS IN INTE.
GRVM RESTILTVTI ONIS TAM MI- norum qudm aliarum perſonarum quæ reſtitui poſſunt, qu am etiam hæ- redum eorum.
ad maiores qui reſtituuntur. Sub hoc tit. Bquaritur intra quod tempus debent re- ſticui minores,& maiores, item hæredes eorum ſub tit. de minor. nihil de tempore attigi- mus, quia locus aptior erat dicendi de ea re hoc in loco. Magna autem hic diſſentio eſt inter iuris in- terpretes. Et non ſine ratione, conſtitutionibus re- gum noſtrorum aliud eſt ſtatutum, ſiue minores ſiue maiores ſint, qui reſtituantur. Videndum eſt de hoc tempore quantum detur tam minoribus, quàm maioribus. Hoc tempus definitum eſt con- ſtitut. Imperat. l.vltim. Hic ſtaturum eſt quadrien- nium, loco vtilis anni qui dabatur iure veteri. lgi- tur abrogantur hac coſtitutione quæ de anno vtili dicuntur, tam in Pandectis quàm in Codice. Mul- tæ ambages reperiebantur circa annum vtilẽ pri-
—
4
ſcis temporibus. Que res magnam difficultatem
pariebat in iudiciis. Annus vtilis differt à conti- nuo, in vtili dies tantum continentur quibus age-
re licet.In continuo omnes dies, etiam feriati, qui:
bus non licet agerc. Eſt locus notandus de hac re 1.1. de diuerſis& tempor. præſcript. Docet ibi Vê pianus quid ſit annus vtilis: quid continuus, vtilis eſt quo experiundi facultas eſt. Si quid accidat propter quod non poteſt agere, illa dies non po- teſt dici vtilis. Ergo cum datur annus vtilis, intel- ligimus dari trecentos ſexaginta quinque dies, qui forte non reperiuntur in totis triginta annis, ſicur
olim accidebat,& inde maxima incommoda ſe-
quebantur. Ideo viſum eſt& hæc abrogare,& lo- co vtilis temporis continuum ſubſtituere. Loqui- tur igitur de anno vtili, qui dabatur olim. Nunc datur quadriennium continuum. Huius vtilis an-
ni mentio ſæpe fit, vt in ipſo edicto Prætoris, titulo
de minoribus. l. vlti. Cod. eod. l. quo tempore. Cod. de reſtit. milit. De anno vtili, qui dabatur minori- bus. l. interdum. l. intra vtile.& ſimilibus. Sed notã: dum hic eſt tempus accipiendum, intra quod reſti- tutio petenda eſt. Quadriennium continuum da- tur, intra quod reſtitutio petatur. His verbis multa complectimur. Ex quo apparet conſtitutionem il- lam quæ eſt l.ſi quando. Cod. ſi maior fact. vendit. ratam hab. non huc pertinere, nec abrogatam eſſe hac conſtitutione.In ea conſtitutione præſcribitur vel quadriennium, vel ſpacium decem vel viginti annorum. Si minor alienauerit predium ſuum,& deinde maior factus,& lapſum ſit tempus quinque annorum, queritur an poſsit venditum prædium peterc. Ait ſi venditum ſit, non poſſe petere, ſi do- natũ ſit, poſſe in integrum reſtitui. Ego contẽdo di- ctam l.hac conſtitutione non eſſe abrogatam, quã- uis hæc conſtitutio ſit poſterior. Illa eſt edita Cõ- ſule Decio, hæc Lampadio& Oreſte conſulibus, quia diuerſa ſunt quę vtraq; lex continet.l. ſi quã- do. ad reſtitutionem non pertinet. Ideõque com-
poſitores
lc titulus pertinet tam ad minores, quàm
um un l
Maeautte TMwonem, ſcdadxtid theraüten rmpanönt rlum, füol primo ns Dendeqn färotonn. rotiog düden m. auren ſt lixittel udtenni- num conti dauurga imanig dione ed Ceinium Cnnoderſt donemi- nel in un,4 ſ daadtienn vntn An
dugan
rum k ſKorion
Grienu uadue K elci
reuiter medio, leot qu voke luſt nlagton loOne co dparaa 1 1. 14) d b lem

unngi ne⸗ tem- ub hoci 43 preſti- pus debenr ttun: ſit. Hltem han udicant,
dempore drg m ſuam.
lis
lde care hoc ettiner un 1 lltitar n onlbusn. zue münun t. Videndum dan mind u un d 6 nelt quactien. druure verei duxde awfd am Codicrjll- annum nii dam diffcle li diflerm entur quuux etiam fetunn otandus de un pt. Docet biſ d continuus,yib Si quid acci illa dies non y annus vtilis, inte quinque dies,9 lginra anis, lo a incommodaſt c abrogare, Kl- ubſtituere. Loqh- barur olim. Nunc 1 Huius vills a9 do Drætorisutll uo tempote. C idabatur midch milibus Sed Wl a intra quod id n continuumdi Hiis verbis ml- onſtitutionem naior fact Veli
In Tit. de Temp-in integ. reſtit.&c.
poſitores Codicis rectẽ a qu no Pacrumm ſecundo libro Codicis. Sæpe dixi cum
ſine decreto venditur prædium minoris nihil eſle mutatum, nec reſtirutionem locum habere. N ihil eſt quod poſsit reſtitui, manſit ca res rin g ven- dit Ergo non quæritur de reſtiturioni RKeſtitu- tioni petende quadriennium eſt præſtitutum. Sed quęritur in ea lege non vt reſtituatur quis in inte- grum, ſed vt vindicanti rem ſuam quale tempus ſit præſtitutum. E tunc videndum an maior factus ratum habuerit. Nam fi ratum habuerit, vel maior factus,vel lapſu temporis alicuius, non auditur. Sed
vtilitatis cauſa certo lapſu temporis fingitur ra-
tum habuiſle, quod egit, ita vt non pPoſsit hoc co- lore, quòd decrerum non interuenerit, reſtitutionẽ petere. Igitur non intelligitur, hac conſtitutione correcta. dicta Lſi quando. Nam hæc conſtiturio ertinet ad tempus, quo quis petit reſtitui in inte- am. Quod dicitur dicta l. per Prætorem§. quo-
ties. non pertinet ad hanc legem. dixi in§. quoties. Poiſefſa eſt res quædam vſque ad finem triennij,
vnus dies tantum ſupereſt illius triennij. Diximus
tamen vnius diei reſtitutionem faciendam: id non abrogatur hac conſtitutione. Diximus hanc con- ſtitutionem pertinere non ad tempus reſtitutionis,
ſed ad petitionem reſtitutionis, dictus autem§. per
tinet ad tempus reſtitutionis. Reſtiuitur tantum temporis in quanto læſus ſit, ſi diceremus quadriẽ
nmium, ridiculum eſſet. Duo in eo 5. ſunt ſpectanda,
primo tẽpus quod petit reſtitui qui eſt vnus dies.
Deide quæritur intra quantum tempus petat re- ſtirurionem. Dico, intra quadriennium petet reſti-
tutionem, licet ali) diſſentiant,& petere ſibi reſti- tui diem vnum. Ergo diſtinguẽdum tempus quod
quis petit ſibi reſtitui,& tempus intra quod quis
ſibi petit reſtitui. Neceſſe igitur eſt vt petat intra
quadriennium: nam vtriſque datum eſt quadrien- nium continuum, loco anni vtilis, qui veteti iure dabatur. Ea enim conſtitutio Iuſtiniani derogauit
iuri antiquo. Hinc quæritur an hoc tempus in a-
ctione relciſſoria locum habeat, an idem tempus definitum ſit actioni reſciſſoriæ. Queſtio eſt iuris controuerſi. Sunt qui putant,& receptum eſt reſti- turionem in integrum, ad reſcindendum quod ge- ſtum eſt intra quadriennium continuum peten- dam,& ſic accipiendam eſſe conſtitutionem de
quadriennio, actionem autem reſciſſoriam quæ in-
tenditur impetrata reſtitutione intendendam intra
annum vtilem, quaſi in ea nihil ſit mutatum. Di-
ſtinguitur ab illis remedium reſcindens& reſciſſo- rium Aiunt intra annum vtilem remedium reſciſ- ſorium intẽdendum: Reſcindens autem intra qua-
driennium. Sed probabilius mihi videtur, vtrique
Nuaaenoium definitum,& remedio reſcindenti & reſciſſorio. Quia autẽ eſt obſcura hæc quæſtio,
breuiter dicam quid ſentiam. Exiſtimo vtrique re-
medio quadriennium præſtitutum. Primùm mo-
1 dal ſearat IuMi ueor quod ſeparata non eſſent hæc remedia, tem- p
pore Iuſtiniani, ideſt officium Prætoris, qui reſti- tui actionem,& officium iudicis, qui de reſtituta actione cognoſcit. Ante Iuſtinianum verò hec erãt ſeparata,& officium Prætoris& iudicis, id eſt, re- medium reſcindens,& reſciſſorium. Ille mox actio- num tempore luſtiniani in deſuetudinem abierat.
aè fecerunt qui eam non in-
17 7 Deinde perpendendum eſt quod dicitur in Con- ſtitutione Iuſtiniani dicta l.vlt. quadriennium dari non tantum ad mouendum litem, ſed& ad cam faciendam, vt fuſius poſtea explicabimùs. Ergo cũ eadem opera reſcmdat Præior,& cognoſcat de re- ſtituta actione, ſatis ea res oſtendit, vtrique quadriẽ- nium præſtitutum. Præterca mouct me quod in edicto Pretoris de actione reſcifloria& reſtitutio-
ne maiorum tantum vnius anni, non duorum fit
mentio. Inſpicite I.. hic. videbitis vnius anni tantũ mentionem fieri. Farum, inquit, actionem intra an-
num initituam. Ait ſe reſtituturum intra annum,
non, inqun,& dabo actionem reſtitutoriam intra alterum annum, quod non fuiflet omiſſum à Pre- tore. Ergo cum de anno fit mentio vr l. in hono- rariis, de obligationibus& actionibus, de codem
anno debemus intelligere non de duplici. N ullum
inueni locum in quo di ſtinguatur annus reſtitu-
tionis ab anno reſciſſoriæ actionis, ſed de eodem anno loquuntur non de duplici. Sic Iuſtinia. loqui-
tur§. rurſus. de act.inſtitut. tam de reſciſſa actione,
quaàm de reſciſſoria actione inſtituenda, ſic loqui-
rur d..in honorariis. Idem ergo de hoc quadrien- nio dicemus. Cum dicat luſtin. ſe inſtituiſſe qua-
driennium loco vtilis anni, ſic accipiendum eſt, vt
rerineat eius vtilis anni naturam, niſi diſcrimen ſit inductum per conſtit. Iuſtinia. Datur ergo tempus quadriennij ad petendam reſciſsionem vſucapio-
nis. Deinde ad intendendam actionem ad finien- dam litem. Intra illud quadriennium eſt petenda
reſtitutio, reſciſſa vſucapione, eſt petenda actio re- ſciſſoria. Id enim eſt expreſſum conſtit. Iuſtiniani. Ad interponendam cõteſtationem finiendämque litem. Non ſufficit reſciſſa vſucapione rem vindicarc, pe- tere, ſeu litem conteſtari, ſed oportet litem finire. Sunt qui exiſtimant tantum ad litem mouendam, non ad finiendum quadriẽnium hoc concedi. Mu tant vt acumen ſuum oſtendant, verba luſtiniani putant legendum, ineundämque litem; ſed refragã- tur huic lectioni omnes Codices. Deinde etiam
ctiam eodem verbo vtitur Pontifex, de ca re lo- quens in Cle. i. de reſtit, in integr. ſed certiſsimũ eſt hanc lectionem veteribus quoque legibus conſen- tire. Annus vtilis dabatur non tantum ad incipiẽ-
dam, ſed ad finiendam litem, vt meritò idẽ de qua- driennio ſit dicendum, quod anno vtili ſucceſsit.
Huius rei exemplum eſt in l. ea quæ. ũ. nec veriſi-
mile in tot locis erratum eſſe. Et aliis quoque 10- cis idem probari poteſt, veluti l. intra vtile. de mi- nor.l. petẽdæ. hoc tit. Ex vtriuſque loci declaratio- ne facile intelligemus, quod nũc dicimus anuum vtilem datum fuiſe non tantum ad ineundam li- tem, ſed& ad eam finiendam. Ex his quę diximus uæſtio naſcitur, ex l. intra vtile. 39. de mino.& d. l. petẽdæ. Quidã minores apud Præſidem petierant reſtitutionem intra annum vtilem. Dicebant ſe
capros cum contraherent,& probata eſt ætas,&
ro ætate pronunciauit Preſes. Ita enim Præſides ſolebant pronunciare. Aduerſarij appellarunt ad Imperatorem à pręſide donec iudicatum elſet ab Impetatore. Præſes pendente appellatione, cætera cognitionis diſtulit. D einde finiia appellationis co gnitione pronunciauit lmperator malc appellatũ, & recte iudicatum. Interim lapſum eſt tempus præfinitum

—————— 8 8 ———.*.———— 4 ——— 8—— 4———— 2.„ 8 Se. 8——————————— —————„“———. v——³—.———————— ——— 4————.————————————*—————————=———* —— 3———— 2———— 2———— 7—————— 8—————— 3———— 85 2— ſͤ—————————— 5— 4———.—————————— ——,.—p———————. ——————— ———— 2———— ————————“———————“y——— 5————————————— — 3————————— 2———————————.—— 1———— ———————————.————————————————y—;;;—;—;—-:—— ——— 4—————————————————*——————.—.— ſ—n— 8——*—————ͤꝛ—n———y——————————-—.———.——
17 8 prefinitũ reſtitutioni, ſcillcet annus ille veilsquer tur an ſit reſtituẽdus. Quęſtio ex co naſcitur, quò tẽpus illud videbatur datum ad finiendam lem, interim lapſum erat tẽpus nec finita erat lis. vn e non amplius videbatur audiendus is; qui petebat reſtitutionẽ. De eo dubitatum non fuiſſet, niſi tem⸗
us illud fuiſſet datum ad finiendã litẽ Nihil aliud cõtinetur hac lege quod ad reſtiturionem attinet. Eſt ramen locus cõmunis de appellatione a ſentẽ- tia intetlocutoria, de qua l. ante. C. quorum appel.
non recip. Alius locus eſt in l. petendæ. Ex iis quæ
diximus de temporibus, naſcitur quæſtio, quæ ver- ſatur circa dilariones quæ dantur ſiue actori liue reo in cauſa reſtitutionis Partienn de actore, an el dãda ſit dilatio, ſi forte huiulmodi dilatio petatur, quæ excedat annum vtilem ſecundum ius vetus ante Iuſtinianum, vel quadriennium continuum, ſecundum ius nouum ait luſtinianus nõ dandam, quia lis non poſſet finiri intra tempus illud vtile. Et imputandum eſt actori, qui arctare debuerat intra metas temporis reſtitutioni preſtirutas& iu- dicium ſubire, ne dilatio iſta excederet ſpaciũ defi- nitũ reſtitutioni. l. oratione.& I. vlti. de feriis.& I.J. Cod. de dilat. Facilius dabitur reo dilatio, quia nihil poteſt reo imputari. Keus non potuit intel- ligere quando conueniretur ab actore: dilatio po- teſt ei concedi, etſi excedat tempus legitimum. Ideõque eo caſu tempus illud prorogabitur, ſed eo caſu poterit etiam actor probare,& dilatione à reo impetrata vti, qui per ſe non potuiſſet dila- tionem impetrare. Eit locus communis de dilat. & cui non eſt ſimilis in tit. de dilationib.
Si confinio legitimi Id eſt ſi prope finem anni v- tilis vel quadriennij petãtur. Quod ſi defenſor rei di lationis ſuffragium Nunc de reo tractat. Si reus pe- tierit dilationẽ ad probãdam exceptionem ſuam, non eſt in poteſtate rei, quando conueniatur, ſed in poteſtate actoris. Ideo actiones fere ſunt tempo- rar æ, exceptiones perpetuæ l. licet. de except. l. pu- rè..vlt. de doli except. Hoc ſingulare eſt quod ſe quitur. Denegatur actori nõ reo dilatio, ſed ſi fue- rit conceſſa reo intra idẽ tempus, vtetur actor ea- dem dilatione. Hoc imperitis in foro notum eſt. Dilationes ſunt communes vtriq; parti, vnde que- ritur ſi reo ſit conceſſa dilario,& renuntiare ei vo luerit reus, an& actori nocebit ea renũtiario. Si ius aliquod quæſitum eſt, non tantùm reo, ſed& acto- ri quia cęepit eſſe cõmune, hoc beneficium vtrique nocebit. Sed reus ait ſe velle renuntiare beneficio, actor dicit ſe nolle renuntiare, quia commune eſt factum non reo tantùm, ſed& actori, quæſtio eſt an poſsit renuntiare reus inuito actore. Puto pro- babilius eſſe renũtiare poſſe. Et argumentum du- citur ex I. ſi iudex. de minorib. Venditum erat prę- dium minoris,& in venditione erat circunuentus minor, petiit ſe reſtitui. Pronuntiatum eſt reddi de- bere prædium, reddito emptori pretio. Hac ſen tentia vtrique ius quæſitum eſt, minor contemnit ea quæ decreta ſunt, non vult ea ſententia vri: ſed mauult retinere pretium, relicta in integrum reſti- tutione, quætitur ad aduerſarius poſsit pretiũ pe- tere, ex ea ſententia, ait non poſſe. Igitur nec hic a- ctor dilatione vti poterit, cum ei reus renunciaue-
ric. ſcio multa adduci poſſe ad hanc ſententiã refel-
Franc. Duareni Iuriſconſ.
lendã, ſed hic locus pertinet ad titu. de diliation ib. Igitur ſatis ſit ea delibaſſc. Ex his intelligitur qua. drienniũ dari ad reſtitutionẽ in integ& ad finien- dã litem. Hodic in Galliis loco huius quadriennij habemus decennium cõtinuum, legibus regiis tã minorib. quàm maiori bus. Quod decẽnium cõpu- tandũ eſt ex quo finita eſt minor etas. Et datur hoc tempus continuum ad petendã tantum reſtitutio- nem. Sufficit intra illud tempus litẽ conteſtari. Id longius eſt productum moribus noſtris decẽnium pertinere ad contractus qui non valent ipſo iure, quod eſt diligẽter notãdum propter I.ſi quãdo. C. ſi maior factus vendit rat.hab. Dixi legem illã ac- cipiendã de contractibus, qui non valent ipſo iure. Conſtitutione regia comprehenduntur etiam illi cõtractus.Ita vt etſi decretum nõ interceſſerit ven- ditioni prædij minoris, poſt decẽ annos, ratus ma- neat ille cõtractus. Quod tamen iure Romano cau tũ eſt Et notãdum quia ea cõſtitutio regia ad ple- raque negotia nõ pertinet. Ad præterita enim ne- gotia nõ pertinet l lege. de legibus. Quæ ante eam conſtitutionẽ cõtracta ſunt iure Romano decidũ-
tur. Tamerſi verè dixerimus intra quadriennium
poſſe peti reſtituti onẽ tantum, notandũ eſt actionẽ reſciſſoriã, quæ temporaria eſt, interdum perpetuã fieri. Nõ dico litis conteſtatione, quia nõ perpetua
tur per litis cõteſtationẽ.l. petendæ. hic. Datur illud
quadriennij tẽpus ad finiendam litẽ, alia tempora dantur tantùm ad mouendã litẽ,& tunc actio litis conteſtatione perpetuatur. Hæc autẽ nõ perpetua- tur litis conteſtatione, ſed perpetuatur apprehẽſio- ne.l. ſi is cuius. 31. flNde interrupt. præſc. Similis locus eſt in J. cũ notiſsimi. 6. imo. C. de præſcr. 30. vel. 40. ann. vbi dicitur, Poſſeſsionem rei imitari litiſconteſta- tionem, ſicut litis conteſtatione interrũpitur vſuca- pio, ſic poſſeſsione. Nihil enim ei imputari poteſt, qui rẽ tenet, cur non agat. Cætera quę hic pertinẽt diximus l.nec non. S. exẽplo. tit ſup. Sequens locus eſt in quo quæritur, quãdo incipiat hoc tẽpus qua- driẽnij currerc. Id docet Iuſtinianus. l. vlt. hic Mino- ribus currit à primo die 26. anni. Maioribus autẽ poſt abſentiam, vel aliud impedimentũ finitũ, ob quod reſtitutio petitur. Quãdiu enim quis minor eſt, nunquam ei currit hoc tempus. Itẽ quandiu ab- fuit n oncurret abſenti. Dixerit aliquis ergo nõ eſt continuum hoc tempus, ſed vtile. Quia dicitur iis qui ſunt impediti, non currere. Tempus vti- le eſt, quo quis facultatem habet experiundi. Cõti- nuum currit,&ſi nullam habeat agendi faculta- tem. Et tamen dicitur continuum hoc quadrien- nium. Sed ideo dicitur hoc eſſe continuum qua- driennium, quia vbi cœpit currere, ſemper con- tinuatur nec interrumpitur,& ſi dies inciderit quo non liceat experiri. Et propterca vulgo dicitur continuum vtile eſſe in initio, ſed continuum elle in progreſſuu,& non currit niſi ex quo cœ- pit habere facultatem experiundi is qui abeſt reipublicæ cauſa. Ex eo tempore nos inſpicimus an facultatem experiundi kabuer ‚cum impe- dimentum ob quod petitur reſtitutio, ſublatum eſt. Hinc dicitur ſi vtraque cauſa reſtitutionis in eandem perſonam incurrat,& ætatis,& abſentiæ, vtriuſque cauſæ rationem habendam. Si minor ſit,& abſit reipublicæ. cauſa, quomodo incipiet currete
Rckroiod bolumter Mres peu tempn nor di ad retter da inkäl norllcr rettanor m o Aütsd mnamni- nolseld nutfig ek warn rrfecus dulke ch lut duum ar äüche Lonkt latzn nonſc tu, qua 94 non p luc⸗

num teltiur
Valent plo unn dunturetiam il rercelerite anno;, ratus m. u Ro man ca lo regia aph. ITderlta enim d 8. Qür Anteenn omano dird ra quadtieniin otandũ ettaqig nerdum prni quia nõ mr de Nic. Darku lité aliatemn „& tuac auuh autẽ nõ peryene uatur appreltäi ræeſc. Similis ocd preſcr 0. velan mitari itiſcumtthe nterrüpitur vfuc eiimpotatipotch a quelic petin ſup Sequens loch
iat hoc tépus qr-
aus.VIthic Miro i Maioribus aui imentũ fnitũ 1 enim quis nun us.tẽ quandi: aliquis ergo v8 xrlle. Quia dicn rcere. Templi B cxperiundici at agend facd m hoc quad convinuum
e conteſ 1 voreſt doe venaam dt
In Tit. de Alienat. iud. mut. cau. fact.
currere quadriennium: D uo concutrere debent, vt ci tempus incipiat currere,& vt deſierit abeſſe,& ſactus ſit maior.l.1. 2. 3.& 4 hic ſunt exempla eiuf- dem rei. Tempus quadriennij ſecundum conſtitu- tionem luſtiniani. poſtquam maior factus eſt, non
ſtatim incipiet currere, ſed ex die quo miſſus erit Quomodo in militiam, Notandæ ſunt quædam exceptiones, 615
in quibus currit hoc tempus ante ætatem 26. ann. eſt cum minor veniam ætatis impetrauit, tũc enim curret ex quo venia fuerit impetrata,& iudi- ci intimata, ſeu admiſſa à iudice locus eſt in!l. ea
uæ. in princ. Si impetrauerit venla xratis, incipiet ci currere tempus nõ ex quo impetrauit veniã, ſed ex quo iudici tuerit intimata. Dixit tit. ſi minor ve niã ætat. impet. ſup.vt quis poſsit veniam impetra- re ætatis, vti debet literis publicis apud iudicẽ᷑, tunc habetur pro maiorc. Alia eſt exceprio, ſi delatum fuerit tẽpus quadriẽnij, aduerſarij culpa,& fruſtra⸗ tione, tunc etiam poſt quadrienniũ poteſt lis cępta Hiniri..intra vtilem de minorib. Non eſt credendũ
d.I intra. hac cõſtitutione luſtiniani eſſe correctam.
Poſteriores leges ad priores trahendæ ſunt, l. nõ eſt nouum. de legib.& ſenatuſconſ.vt intelligamus po ſteriorem legem, cum exceprione ſumpta ex dicta I intra vtilem. Niſi fruſtratione aduerſarij factum ſit, vt tempus protelatum ſit. Circa hoc tẽpus quæ- ſitum eſt de heredibus, heeres petat reſtitutionem. Reſtitutio datur etiam hęredibus, vt diximus Lnõ ſolum. de reſtit. in integr. Sed multum intereſt an heres petat, an is qui captus eſſe dicitur, quod ad tempus atrinet. Qaæſtiò eſt in l.interdum. de mi- nor. Edictum Præioris dat annum vtilem minori, ad reſtiturionem petendam. Si hæres minoris pe- tat, interdum vltra annum ei datur. Fortaſsis mi- nor ſucceſsit alij minori ex cuius defuncti perſona reſtitutionem petat. Tunc minor habet quadrien- nium, non tantum ex quo adiit hæreditatem mi- noris defuncti, ſed ex quo vigeſimum quintum annum impleuerit:nam tantum tempus ætatis mi noris ei deducetur, id eſt, dabitur ei quadriẽnium,
poſt vigeſimum quintum annum. In eo enim ca-
ptus eſt, quòd intra tempus defuncto ſtatutum nõ potuerit reſtitui, ſed ex quo ſucceſſor maior fue- xit factus, tantum ei tempus dabitur quantum ha- buiſſet defunctus, ſiue maior fuerit ſiue minor, id eſt, ſiue defunctus annum vtilem, vel quadrien- nium iam fuerit ingreſſus, ſiue non. Sed planior eſt diſtinctio in l. ea quæ.§. ſi quando. Extat tamen Conſtitutio Iuſtmiani Nouella 100. de exceptio- dotis non numeratæ 100. Inſcribitur de temp. dot. non ſolut. Quæ conſtitutio mulra habet ſingula- ria, quæ non conueniunt cum his quæ diximus, quia ſingularia ſunt l.in his.& l. quod vero de le- gib.& ſenatuſconſ. Sed ea ad hanc diſputationem
non pertinent, vt mirum ſit Irnerium cam ſub hunc titu. collocaſſe.
1N IIIT. II. I.I B. I111. DI1G6EST. ET TIT. L v. L.IB.
II. Cop. DI AIIRNArTlo-
ne iudici; mutandi cauſa factla.
⅓ lc ſubiicitur ſexta cauſa reſtitutionis in Eintegrum. Proponitur edictum quoddã hreſtitutorium, ſicut ſub aliis tit. de metu, 3dc dolo, de minor. de capit. dimi.& aliis. Vnde mirandum non eſt, quòd hic tit. ſit hic col- locarus, nempe in tractatu de reſtit. in integ. Con- tinetur autẽ hoc tractatu ſummatim, quòd ſi quis rem aliquam alienauerit ante iudiciũ, dolo malo, murandi iudicij cauſa vt duriorem efficiat cauſam aduerſarij, eo nomine datur actio in factum, ad id quod intereſt, niſi in priſtinã cauſam ca res reſti-
tuatur. Hanc puto expreſſam fuiſſe edicto Præto-
ris, quãuis in integr. non ſit: ſed cius particula extat hic. l. ex hoc edicto.§. I. Sed quod dixi colligitur partim ex tit. Digeſt.& C. l.l. fl. hic,& I.l. C. eo. Ga- ius Proconſulis edictum interpretatur, non Præto- ris. Nam ſicut prætores vrbani Romæ proponebãt
edicta: ſic Proconſules in prouincia. VIpian.& Pau
lus edictum vrbanũ interpretantur, Gaius prouin-
ciale. l.7 omnibus modis proconſul id agit,&c. Oſtẽ- dit quomodo hic tit. cum ſuperioribus cohereat.
Primùm, ſicut in ſuperioribus reſtitutio fit pro-
pter metũ, fauorem,& abſentiã alterius ex alieno facto:ſic in hoc edicto reſpexerunt Prætores, ne ex alieno facto alterius cauſa deterior redderetur: vt ſi quis alienaliet rẽ ſuam, vt duriorem cauſam ad- uerſarij redderet. Id declarabo exemplo ſumpto ex 1.1. C. co Is qui poſsidebat rem meam, eam védi- dit:ne poſſet à me conueniri, tranſtulit eã in potẽ- tiorem hominem. ſperabat me non auſurum cum conuenire, vt iudicium hoc eluderet rem alienan- do,& duriorem aduerſarium mihi opponendo. Qusęritur quæ actio mihi danda ſit. De emptore nõ eſt dubiũ, quin teneatur rei vindicatione, quę a ctio rẽ ſequitur:ſed aduerſus venditorem, qui alie- nauit xem iudicij mutandi cauſa, petitur ex hoc e- dicto id, quod intereſt, rem alienatam non eſſe: ni- ſi in priſtinam cauſam reſtituerit eã rem. In ſpecie propoſita duplicem actionẽ habet is, cuius res alie- nata eſt. In primis habet actionẽ contra emptorẽ, qui rem poſsidet. Deinde habet actionẽ ex hoc edi⸗
cto propter alienationẽ factã iudicij mutãdi cauſa.
Hoc eſt argumentũ totius tractatus. Nüc de actio- ne huius edicti dicendum per locos communes.
Videndũ ex quibus cauſis detur,& quid veniat in
cam. Cauſæ huius actionis colliguntur ex ipſo Prę toris edicto, ex ca particula quæ extat hoc tit.in l. 3.Ex hoc edicto. In primis vt locus ſit huic actioni, oportet vel alienationẽ, vel ceſsionẽé rei. aut actio- nis factã eſſe, vel ceſsiſſe iuri ſuo, de quo controuer- ſia erat futura. Vnde l. C. interpretantur hoc ver-
bũ variis in locis quid vocetur alienatio in edicto.
Et producunt quod dicitur de alienatione ad alios actus propter ſimilitudinẽ: vt exempla oſtendunt. Alienatio autẽ dicitur tranſlatio dominij. l... C. de fund. dot. Duo ergo ſunt necei aria. vt quis rem ſuã alienaſſe propriè dici poſsit, vt teneatur ex hoc e- dicto, dominiũ rei ſuæ admittere,& dominiũ eius in alium trãsferre. l. 4. itẽ ſi res fuerint.§. i. verſic po- teſt autem.hoc tit. Nec alterutrum ſufficiet. Nam alienationis verbũ propriè tranſlationẽ dominij ſi- gnificat. l. Alienatum. de verbor. ſign. Non quiſquis vendit alienare dicitur. dominij tranſſatio per tra- ditionẽ fit.3.traditionibus. C. de padt. Ab hac verbi
propricta
179
—————
—————

———————————————— ——————**———— 2————————————————————— —————————— ————————————————— ———————— ————.— d—— —— 23—— ſͤͤ 8 8———————
————.— 2————— ——* 6 4—
2 1860
proprietate recedunt I. C. in interpretarionè edicti
3.———
Prætoris. d. l. 4.itẽ ſi res fuerint.§. Pedius. lib. 9.&c. Aliàs eſt l.6. Non ſolũ In aliis libris legitur, Etiam ſi res. Si quis poſſeſsi t an teneatur hoc edicto?Si ſpectemus propria ver- bi fignificationẽ, non tenetur. nã non transfert do- miniũ. Sed quia eſt eadẽ ratio, in eo qui poſſeſsio- nẽ transfert, ad eum quoq; verbum hoc produci- mus:alioqui nõ tenebitur is, in què trãſlata eſt poſ- ſeſsio:ab eo, qui tenebatur actione in rem, quod eſ- ſet iniquum. Rei vindicatio tãtùm datur aduerſus poſſeſſorem. l.officiũ. de rei vin. Si igitur is cũ quo actione in rẽ agebatur, ceſsiſſet poſſeſsione, ſeque- retur eum non teneri. Ergo hoc verbũ latius inter-
retantur lureconſ.& eſt exemplũ interpretationis obſeruandũ. IJ. C. enim aliquando propter æquitatẽ
verbis inhęrent, aliquãdo ab illis recedunt. Iuriſcõ.
qui hoc ſcripſit, ſaris ſciebat propria alienationis appellatione contineri dominij tranflationsè: ſicut Vlpianus, qui ſcripſit l. alienatum de verb.ſignific. Sumptũ eſt hoc caput ex edicto de litigioſis, quod
magnam habet affinitatem cum hoc, vt mox dice-
8...* 2 4⁴ mus. Sed dubitandum non eſt, quin in interpreta-
tione eius edicti, alia ſubiecerit, quæ hic non legũ tur. Nam L.alienatum. habet inſcriptionem Vlpian. lib.77 ad edict. Eadem inſcriptio caJ. tit. de litigioſ. vt dubium non ſit, quin ex eodẽ loco ſit deſum- ptum. Aliud exemplum in d.l.ex hoc edicto. in§. Alienare,&c. Sic eſt legendum, qui alienam rẽ ven- dit, non transfert dominium: nec quidem transfer- re poteſt,& tamen alienare intelligitur,& is qui alienam rem vendit. Nam&ſi rẽ non faciat acci- pientis, nec transferat dominium tamen nocet ad uerſario, quia poſſeſsionem transfert,& facultatem vſucapiendi. Præterea alinationis appellatione cõ- tinentur iura incorporalia: vt dicitur d. l. non ſolũ. §. ad iura. hic. Et tamen ſi proprietatem verbi ſpe- Ktemus, hæ res non dicuntur poſſe alienari, neque etiam tradi.l. ſeruus.§. incorporalia. de acq. rer. do. ſed latius id verbum accipimus, ex ſententia Præ- toris, qui noluit alicuius cauſam dceteriorem fieri: quod hic fieret. Præterea, porrigitur edictum Præ- toris ad ſerui manumiſsionẽ. I.3§.. Si quis manu-
miſerit ſeruum quem eram vindicaturus, non po- teſt dici propriè alienatio. Nã dominium in alium
non transfert, quod eſt neceſſariũ, vt dicatur alie- naſſe, Sed quia eſt eadem ratio, dem de manumiſ- ſione ſerui dicimus, quod de vera alienatione. Idẽ de ceſsionc actionis dicendũ, vt cũ quis conſtituit procuratorẽ in rem ſuã. Ponamus eũ, cum quo mi- hi lis erat futura, rẽ non alienaſſe, ſed ceſsiſſe actio- nẽ de qua erat controuerſia futura, edictũ hoc ſi- militer locũ habere dicitur. Id colligitur ex d. l. 4.§. item ſi res fuerint. al. non ſolum ad dominij,&c. §.ſi quis autem. Si quis litem tranſtulerit in alium ob iuſtam cauſam valet tranſlatio. Sed inde colli-= gitur hanc actionem cõ petere, etiam ſi iniuſta fue- rit cauſa. Quod autẽ de ceſsione actionis diximus, id mirum videri non debet. quia edictum pertinet tam ad rem, quam ad actionem. Exempla frequen- tiora ſunt de reo:ſed tamẽ ſunt etiam exempla de actore, vt hic. in 1. I. Cum miles poſtulabat. vbi lo- quitur de actore, cuius eſt experiri,& agere. quidam
alienauit rẽ militi vt, miles eã rẽ perſeq ueretur: ſic
sionẽ, non dominiũ tranſtulerit
Franc. Duareni luriſconſ.
videtis alienationẽ ex parte actoris huc quoque pertincre, quãuis plura exẽpla de reo hic reperian- tur. Ex his intelligitis, vt locũ habeat hæc actio, ré
oportere alicnata eſſe. Secundò, alienatio mutandi
iudicij cauſa fieri debet,vt detur hæc actio, id ex- primitur d. l. 8. ex hoc edicto.& in ipſo tit.hoc ver- bum interpretatur P aulus. d.J. 8.§. alt Prætor. in fin. ibi, Futuri iudicij cauſa His verbis oſte ndit fi iudi- cium iã cœptum ſit,& res ſit iam facta litigioſa‚ ad hoc edictũ non perrinere. Pertinet enim ad titu. de litigioſ. Videte l.z.& l. 3. C. de litigioſ. Rẽ litigiosã alienare prorſus non licet,& alienatio ipſo iure nõ valet. Hodie tamẽ licet reſcripta impetrare ad alie- nandam cetiam rem litigioſam, nec cuiq; denegan- tur:ſed iure Romano id nulli cõceditur. Ergo hoc edictum pertinet ad alienationem factã futuri iu- dicij mutandi cauſa: non eius quod iam cœptũ eſt. Et quamuis Prætor id nõ expreſſerit:tamen lure- conſ. interpretatur ex ſententia Prætoris edictũ„Vt litigioſa res non noceat aduerſario: Ait Prætor, Dolo malo. Certum eſt hoc expreſſum fuiſſe edi-
cto. d. l. 4. tem ſi res fuerit.§. ſi quis autem ob vale-
tudinem. Hoc igitur addendum eſt verbis edicti, quæ ſunt in d. l. 8. ex hoc edicto. Ergo neceſſe eſt alienarionẽ factã eſſe dolo malo.& oportet cõſiliũ
interueniſſe, litem magis transferendi, quã rem: li-
cet nõ erat conſiliũ transferendi rẽ. ſed litẽ potius. Hoc enim edicto cõtinetur is qui hoc conſilio rẽ
alienauit, vt litẽ magis trãsferret quàm rem, ſic lo-
quũtur I. C. in l. 4.& l. cũ miles. hic. volũtas eius eſt, vt rẽ habeat nõ tantùm litem.ſic in d.l. cũ miles. ſic dolũ malũ accipimus in hoc edicto. idq́; eſt, quod Gaius ait in I.I. exẽpla quæ ſequuntur in I.i. 2.& 3. id declarant. in d. ll. in fi. Gaius ait, Alterius prouin- ciæ hominè,&c. Si enim aduerſariũ qui alterius ſit fori oppoſuerit, durũ eſt cũ eo experiri in ſeql. Aut alium,& c.vt vafrũ aliquẽ cauſidicum,& ſubdolũ. 13,quia ſi cũ eo,&c. ibi. Porentioribus pares eſſe uon poſſumus Tanta poteſt eſſe aduerſarij oppoſiti no- bis potentia, vt pares ei eſſe non poſsimus. Quod ſumptũ eſſe videtur ex Heſiodo. Hodie hoc ſæpe fit in ceſsionibus, quæ fiunt ſcholaſticis, vt durior fiat cauſa aduerſarij,& pleriſque regiis conſtitu- tionibus, huic fraudi occurritur quæ ſunt notæ in foro. Aliud exemplum adfert Gaius in d.l. 3.§.1. in quo durior fit conditio aduerſarij propter aliena- tionem. Sed&, inquit, Si hominem, quem petebamus
manumiſerit, noſtra conditio fit durior. quia P rx-
tores fauent libertati.reſtitutio non admirtitur ad- uerſus libertatem donatam. tit. C. ſi aduerfliberta. Quod ſequitur in§. z. Item ſi locum,&c. pertinet ad tit. quod vi au clã. ad tit. de aqua plu. arc.& ad tit. de oper. no. nũt. Hinç intelligimus, quibus ex cauſis aduerſarij cõditio fit deterior, vt actio ex hoc edi- cto habeat locũ quod ad potẽtiã attinet, hodie nõ eſt opus hac actione ob cõſti. Imp. Nã ſi actor ſit for midoloſus, ob potentiã ſuã, huic rei plenius perſpe- ctũ eſt cõſtitutione ti. C. ne liceat potẽt. Qua cõſtit. cauetur, ſi quid trãſſatũ ſit in potẽriorem dolo ma- lo, nulla ſit trãſſatio vel alienatio. Ergo ſi quis hoc animo rem alienaucrit, dicitur dolo malo alie- naſſe. Hic dolus arguitur ex coniecturis. quem ex indiciis perſpicuis probari cõuenit. Cod. de dolo.l. quoties.. qui dolo. ff.de prob. Ex facto intelligitur,
Aℳ quid
döetwoated Pxmpn: quem lral tum ſe chne obtolileli actioneenh rem adhert rs ANalo ſerekab urggerali varediu alorre gimrunc ealenadar locedia terhan blftegr d uaßk verlbeum „Kürn Rnotume Gestre mäde eumg cum cal ſequitu ent hum onlend

rrori edic, ario: AitDreng ellum faülleel 1 autem od n eſtverdds eli d. Eigo neckt
X oponeetili renduqua m
ro ſed ltenn dui hoc conhi quim rem, le- lc. volütas eiud in d.cũ milsit icdo dq cſt qunt untur in 1I..&) dit Alterias ynuil uũ qui aberiu peritiin ſcqle icum,& ſubdol ilus unestſt un ſarij oppoltt no poßsimus. Quo
6 Hodiehoc ler laſticis, Mtdullk
ue regiis cont auxæ ſunt nolel-
orun 1se- ro G Jo m 37 0 cut ed. ueg edtul 0! dmn Co b 1 ent.= ellh . 3 5
40 10 eo S
—
In Tit. de Alien. iud. mut. cauſ. facta.
an quid dolo ſactũ ſit, vt dicitur I.j. de doli except. Quoties igitur dolus ceſſat: tunc hæc actio locum non habet. Exemplũ eſt in d.ê.4.item ſi res.. ſi quis autem. Si quis ca Valetudine ſit adfectus, vt ſuã cau-
ſequi in iudicio, atq; ideo ceſ
— it per ſam non potuertt P.. ſerit ſuam actionem, non tenebitur hoc edicto: quia
dolo caret. Aliud exemplũ eſt. in d. l. 4. Poteſt autem liquis,& c. det nöõ eſt improbandum eius confilium vere- cundum, nec poterit conueniri hoc edicto. Verecun- da cogitatio. Sic legendũ eſt,vt in Florentnon Vere- dundie. Si generaliter intelligeremus edictũ, quoties uis transfert iudiciũ iniquum eſſet omnibus caſi- bus dari hanc actionem. Aliud exemplũ eſt in l.ex hoc edicto. 5.vltim.& ll. ſeq. Ex his cauſis edicto ex- reſsis, datur hæc actio. Addendũ eſt,& ſi verè dete- rior cauſa aduerſarij faſta ſit. Verbis edicti ſignifica- tur tantùm cõſilium fraudis: ſed addendum etſi re vcra fraudatus ſit aduerſarius, ob illã alienationem. Nam plerunq; conſiliũ fuit fraudulentum:& tamen cuentus non nocuit, quo caſu non datur hæc actio. Sic interpretatur edictum 1.2. Exemplum in l. 8. Ex hoc edicto. ũ. ſi quis alienauerit. Pone aliquẽ mutan di iudicij cauſa alienaſſe rem quandã, deinde cam rem recepiſſe, an tenebitur? Si verba ſpectemus ma-
gis, quàm mentẽ Prætoris, dicemus teneri, ſed dicen
Ja cſt non teneri, vt ibi dicitur. Simile eſt in 1.3.§.vlt. Exemplum eſt ſuperiori ſimile omnino. Pone ali-
quem alienaſſe iudicij mutandi cauſa, deinde para- cum ſe oſtendiſſe ſubire iudiciũ rei vindicationis,&
obtuliſſe ſe lixittunc nõ intereſt actoris, qui vult hac actione experiri‚ cum hic ſe liti offerat perinde, ac ſi rem adhuc teneret. Aliud exemplũ eſt in l. 4 item ſi
res al. Non ſolũ.§. vlt. ſi res non fuit actoris, nihil in-
tereſſe eius poteſt rem nõ eſſe alienatam. Similiter ſi res quæ alienata eſt, perierit ſine culpa venditoris, non tenebitur, quia co caſu nec malæ quidem fidei poſſeſſor teneretur.J itẽ ſi.fB de eo quod met. cauſ.hę
igitur ſunt cauſę ex quibus datur hæc actio in factũ
ex alienatione iudicij mutãdi cauſa facta, quæ actio ex hoc edicto cõceditur in id quod intereſt. Ex quo apparet hanc actionem ex delicto dari ex dololma- 1o.l.) hic quia pertinet. Dolus enim malus delictũ eſt. Itaq; hæc actio in perſonam eſt, quia datur ad- uerſus eum, cuius perſona ex delicto obligata eſt. Sequenti loco quæritur, Cui& contra quẽ detur. Et notum eſt ex iam dictis hanc actionem dari ei, in cuius fraudẽ res alienata eſt, aduerſus eum qui alie-
nauit. Eſt enim in perſonam. Datur autem aduerſus cum, qui alienauit dolo malo. Non datur aduerſus
eum cui res alienata eſt. quia nõ eſt in rem, nõ per- ſequitur rem, ideo in perſonam eſt actio.& quæ ha- bent huiuſinodi naturã, ex§.omnium. Inſtit. de act. contendimus perſonã teneri ex dolo ſuo, ex delicto ſuo. Hinc quæritur ſi turor pupilli,vel curator rem, alienauerit iudicij mutandi cauſa, an detur actio ex hoc edicto: Quæſtio eſt hic.in l.10. Nam etſi§.ſi tu- tor. Reſpondet I. C. directam actionem nõ compe- tere aduerſus pupillũ vel furioſum: quia actio da- tur aduerſus eum qui dolo alienauit. nam pupillus, & furioſus carent dolo:ſed ob vtilitatẽ datur etiam aduerſus cos actio. Quod eſt intelligéedum cum di- ſtinctione, quę eſt in l.hæredibus. l. ſed& ex dolo. ff. de dolo. Extat etiam titul. Quando ex facto tut. vel
Si quis cùm lites abhorreret, maluerit rẽ
181 curat.&c. Hinc quæritur, an hæc actio detur hære- dibus& contra hæredes: Quæſtio eſt in d. l. 4.§. vlt. In heredẽ eius, qui alienauit non datur. nam rei per- ſecutoria eſt ex perſona agentis. Ideo dicitur hære- di dari, quãuis ex delicto detur. ex parte enim eius, qui alienauit, eſt ex delicto. ideo contra hæredem non dabitur, ſed de hoc dicemus ſeq. c. Sequens lo- cus eſt, Quid veniat in hanc actionem. Hac actione
petitur id, quod noſtra intereſt, vt dicitur d. l.l.& 4. §. pen. Agitur hac actione in factũ, id eſt verbis con-
ceptis, in id, quod factũ eſt: quia hæc actio nullũ pro-
priũ nomen habet, ſicut ſtipulatio: ſed agitur verbis conceptis, in id, quod factum eſt, vt ſæpe diximus. Quia plura ſunt negotia, quàm vocabula: nec poſ- ſunt ſingulæ res ſui vocabulis denotari. l.2.& l.3 de preſc. verb. Idẽ dicitur J. 4.§. pe. datur ad id, quod in- tereſt, deo ſpectandum an interſit adtoris, vt ſi non interſit non admittatur ad agendum. Exempli gra- tia, ſi res nõ fuit actoris, non datur actio ex hoc edi-
Sco. quia etiam ſi alienata res non fuiſet, non poſſet
cam vindicare actor, quia eius rei dominus nõ eſt.
Vnqde dicitur rei perſecutoria. l. 4.5. VIti. Is qui agit,
perſequitur id, quod ſibi abeſt. Sic eſt intelligẽdum, quod dicitur de actione pœnali,& rei perſecutoria. §. pœnales. de actio. in Inſtit. Pœnalis actio proprie dicitur, cũ pœnalis eſt ex parte vtriuſq;, vt actio fur- ti cuùm peto, quod mihi abeſt, nec alij adeſt. Sed ali- quando eſt rei peſecutoria ex parte actoris, pœnalis ex parte rei:vel cõtra, cuiuſmodi eſt hæc actio. Non eſt enim merè pœnalis. Is, qui agit, perſequitur id,
uod ſua intereſt, aliũ aduerſarium datum eſſe. Ideo
hæredi actio dabitur: ſed in hæredẽ nõ dabitur iux-
ta regulam, que traditur in§. non autem. de perp.& temp. act in Inſtit. Quia petitur quod ei non adeſt. Pœna eſt ex parte rei, contra quẽ agitur. Hinc intel- ligitis quid petetur hac actione, nempe id, quod in- tereſt rem alienatam nõ eſſe iudicij mutandi cauſa. Si hoc verum eſt, dixerit quis, cur reſtitutio dicitur hoc edicto permittiꝛld enim dicitur I.l. C. Permitti- tur, inquit, reſtitutio in integru. Quid ergo reſtituitur? Non reſcinditur quod geſtũ eſt, vt diximus in tit. de reſtit.& aliis. Hic nulla talis eſt reſciſsio. Sed ideo hoc edictũ dicitur reſtituroriũ:quia actor reſticuitur, vt hac actione Pretoria vti poſsit,cùm iure ciuili nul
lã habeat actionẽ aduerſus eum qui rem non poſsi- det, nulla datur iure ciuili rei vindicatio. Hac de cau ſa dicitur reſtitutio cõcedi hoc edicto. id expreſſum eſt 1.3.§.vlt. hoc tit. Sehs diximus ex his verbis ſa- tis eſt perſpicuum. Reſtituit procõſul eum in cuius fraudem res alienata eſt, vt poſsit petere, quod ſua intereſt. Sic in actione de dolo& aliis quæ propter reſtitutionem dãtur, de quibus diximus ſuperiorib. tit. Actio de dolo ſæpe datur ad id, quod intereſt, etſi nõ reſcindatur, quod geſtum eſt: ſed reſtituitur
actto ei, qui captus eſt, vt poſsit de dolo agere. Sic
actio quod metus cauſa ad quadruplum dicnur re- ſtirutoria: quia reſtituitur actor, vt ea actione agat, cùm iure ciuili omni actione careat, vt in actione de reſti. maio. Exemplum eſt in l. Iulianus. Ex quib-. cau. maio. in integ. Cum quis reſtituitur, vt legatum capiat. Legatum eſt alicui, ſi in Italia maneat, non fuit in Italia: reſtituitur, non vt veteri actione agat, quæ ei nunquam competiit. Aget ex teſtamento, ex beneficio Prętoris. Sic hoc edictum reſtitutoriũ eſt:
r2

182 Franc. Duareni luriſconſ.
quia actor reſtituitur, vt poſsit agere ad id, quod in- tereſt, cum aliàs iure ciuili non poſsit agere. Præter- ea reſtitutio quædam priſtini iudicij petitur. Petit
enim actor ſe reſtitui,vt agere poſsit ad id, quod ſua
intereſt rem non alienatam eſſe:ſed ſub conditione, niſi aduerſarius arbitratu iudicis priſtinã iudicij cau ſam reſtituat.d. J.8. 5.vlt. Simile eſt in l. z2. de eo quod
met.cau. vbi cauetur dãnari in quadruplum reũ, niſi
rẽ metu ablatã reſtituerit arbitrio iudicis.. itẽ ſi cum exceptione. de eo, quod metus cauſa, in his actioni-
bus,& aliis, quarũ mentio eſt in§. Preterea quaſdam
aiones atbitrarias. de act. in inſtit. Arbitratur iudex antequam ſententiã ferat quomodo actori ſatisfiat, & reum obtemperantẽ abſoluat, non obtemperan- tem condẽnet. Ab eo arbitrio dicuntur actiones ar- bitrariæ. Talis eſt hæc actio, vt apparet ex d. l.8 Ex edicto.& l. 4. 5.vlt. hic. Vnde rem arbitrio iudicis re- ſticuens in priſtinam iudicij cauſam, abſoluitur. nõ ſatis eſt enim rem exhibere: ſed oportet in eodẽ ſta- tu exhibere, aliàs non dicitur priſtina cauſa iudicij reſtituta. Similis reſtitutio locum habet in act. quod metus cauſa.& act. de dolo, vt diximus d. tit. ſupraà. Proxima quæſtio eſt, intra quod tempus danda ſit hæc actio. Et dicitur l. 6. hoc tit. Hanc actionem poſt annum non dari. Idem dicitur de hac actione, in J. poſt venditionem. de aqua plu. arcen. Euitandi iudici cauſa. Vocat ibi Põpo. quod hic nos mutan- di iudicij cauſa. Sed vtilem annũ hic accipere debe- mus, vt in omnibus reſtitutionibus, quãuis alij diſ- ſentiant, l. ex quib. cau. maiores. l. intra vtile, de mi- minor. l. item ſi. de eo, quod met. cauſ. Semper datur annus vtilis ad petendam reſtitutionem, cur igitur idem de hac reſtitutione non diceretur? Sed an ho- die detur quadriennium ex l. vlti. C. de temp.reſtit. Dixi iam antè in tit. ſuperiori, omnibus reſtitutio- nibus præfinitum eſſe quadriennium continuum, loco vnius anmi vtilis. Loquitur enim generaliter de omnibus reſtitutionibus, quibus erat annus vtilis præſtitutus. Ergo dubium nõ eſt, quin ea conſtitu- tio etiam ad hoc edictum pertineat. De actione de dolo, aliud ius erat conſtitutum. Nam ei erat bien- nium cõſtitutum: ſed loquor de reſtitutione mino- ris,& aliis. Rationes etiam alias adduxi aliis locis, quibus probauimus luſtiniani cõſtitutionem perti- nere ad edicta, quibus datur actio conſtitutoria:& non tantum pertinere ad remedium reſcindens. Poſtremus locus de alits remediis& iudiciis cũ hac actione concurrentibus. Sunt enim aliæ actio- nes,& exceptiones, quæ cum hac actione concur- runt. Imprimis datur rei vindicatio aduerſus poſſeſ- ſorem rei alienatæ, ex quacunque cauſa eam poſsi- deat. tit. C. eo. Poſsidebas rem meã: quia Pereharis, ne eam vindicarem à te, eam alienaſti cuidam po- tentiori vt duriorem aduerſarium mihi opponeres, etſi mihi detur actio in factum aduerſus te ex hoc edicto ad id, quod intereſt:ramen poſſum rem vin-
dicare à poſſeſſore. Non enim ideo dominiũ tranſ-
ferre potuiſti, etſi eum vendideris. Siquidẽ eius do- minus non eras. Ergo nihil probibet me eam rem vindicare, tanquã dominus. Electionem habet do- minus rei harũ actionum, vt agat vel aduerſus poſ- ſeiſorem rei, vel aduerſus eum, qui alienauit. Agit autem ex edicto in factũ, ſi velit, nec ei poteſt obii- ci, quòd aliam habeat actionem: quia potentiorem
habet aduerſarium. Hoc eſt intelligendum, niſi res vſucapta ſit ab eo,cui fuit alienata, d..4. in princip. Si quis vend'derit rem meã:tametſi dominium non transferat:vſucapiendi tamen facultatem transfert: vnde ſi bona fide lõgo tempore poſſederit emptor: tunc rei vindicatio amplius non cõpetit aduerſus eum: quia datur tantum aduerſus poſſeſſorẽ domi⸗ no. At ex poſſeſſore factus eſt dominus, ſi rem vſa. ceperit. Ergo eo caſu in rem actio non dabitur ad.
uerſus eum, cui res alienata eſt: ſed ſupererit hec ſo-
la actio ex edicto aduerſus eum, qui rem alienauit. Præterea aduerſus eum, qui alienauit, darur in rem actio vtilis: quia dolo deſiit poſsidere. Directa actio datur aduerſus cum, qui rem poſsidet. Et in l. offi- cium. de rei vindic. dicitur dari rei vindicatio aduer ſus quemcunq; rei detentorem: ſed aduerſus eum, qui rẽ deſiit poſsidere, non datur. l.vlt. de rei vindic. Sed tamen ſi dolo deſiit poſsidere, perinde tenetur, ac ſi rem adhuc poſsideret, neq; vnquam alienaſſet. L.parem eſſe conditionem. de reg. iuris. l. qui dolo. eodem. I. ſin autem.§. ſed ſi is. de rei vindic. l. ſed& ſi lege. S. proinde. de petit.hæredit. Sed hic incidit ma- gna& difficilis quæſtio, cur datur hæc actio ex hoc edicto, cum actor poſsit agere in rem, perinde ac ſi res alienata non eſſet. Dicimus competere hanc a- ctionem in factum eo edicto ad id, quod intereſt rem alienatam non eſſe:ita vt quoties non incereſt ceſſet hæc actio, vt iã diximus. Sed cùm in ré adio detur aduerſus eum, qui alienauit dolo, quomodo Ooteſt dici intereſſe actoris rem nõ eſſe alienatam: Ideo dicitur intereſſe actoris rem non eſſe altenatã: quia potentior forte ei aduerſarius eſt oppoſitus, cũ quo ei neceſſe eſt cũ potentiori contendere: ſed hic neceſſe non eſt contendere cum eo, cui res alienata eſt:imò poteſt experiri cum eo ipſo, qui altenauit rem, perinde ac ſi rẽ adhuc poſsideret. Quid enim refert, an dolo deſierit poſsidere, an rem adhuc poſ- ſideat? Non datur hæc actio aduerſus eum, qui alie- nauit rẽ, niſi dolo malo deſierit poſsidere. At quo- ties dolo alienata eſt res, datur in rem actio aduer- ſus eum, qui alienauit, perinde ac ſi rem adhuc poſ- ſideret. Ergo nõ poteſt dici cõcurrere cũ vtili actio- ne in rem, actio ex hoc edicto. Ego exiſtimo horũ iureconſultorũ tempore,& pretorum, à quibus edi- cta hæc ſunt propoſita, nullũ fuiſſe actionem aduer fus eum proditam, qui dolo deſierit poſsidere. Rei vindicatio dabitur aduerſus eum, qui rem poſside- bat. Hoc edicto aduerſus eũ, à quo dolo malo fue- rat quid alienatum, actio erat propoſita. Nulla igi- tur ex legibus, vel edictis Prætorum actio vtilis in rem cõpetebat aduerſus eum, qui alienauerat rem,
qui poſſeſsionẽ tranſtulerat, etſi dolo fecerat: ſed in-
terpretatione magiſtratuũ& Iureconſultorum fa- tum eſt tãdem vt vtilis actio daretur aduerſus eũ, qui dolo deſiit poſsidere. Omnes fatentur directam actionẽ non dari, idq́ue ſatis etià collig poteſt ex! 3.§.Vlt. Vtile, neque directo iure, neq; ex lege, neque ex verbis edicti talis actio datur. Sed nullus locus id apertius oſtẽédit, quàm Pauli in Iſin aurẽ.§. Sed& is. de rei vindic. Iureconſultus his verbis ſatis oſtédit, edicto quo ſpecialis in rẽ actio eſt propoſita, id non fuiſſe expreſſum, vt daretur in rem actio aducrlus eum, qui dolo deſiit poſsidere In ſenatuſconſ. de pe- titio. hæredita. id fuerat expreſſum, ſcilicet vt non
minus
eieclerwee pæcalo! oeds odi achoman ſadexcelt umixceni imelea düewan enyett rrdoni doniene deiüge dam Dui Rrxaddor wilslte, tnäbg doderlau
At di dnca dersten naath aduet terme cj mur

Vqu am dirna 3 uril ua rei vindh ſctgi Sedhie maihn. ur hæcacdio ah nrem, penugſ competeret, dd id, quolmi quoties nouna Sed cum urd uit dolo, quom doo elle aleccum m non eſſe alleu ruseſt oppoliwi icontendere: ſdl neo cui tes altcna
plo„gui altenau
Gidetet. Quid enu c an tem adhucpl erſuscum quial
it polsdete. Arque
rin rem Actio adbe-
zcſt rem adhücht
urrere cũ til 1 Ego exiſtimo 9 rorum,i qubo 4
uſſe acorema llierit pobidett
1 um, qul rem bo—
uo dolo mao
ropoſſta. Nabi
In Tit. de Alien. mut. iud. caul. facta.
minus tenerctur is qui dolo deſierat poßiidere, quã
ui poſsideret. Nõ fuit abſurdum, inquit, ad ſpęcia- lem actionem id producere, qduæ dicitur rei vindi- catio: ſed oſtendit nullo ſenatuſconſulto, nullis legi- bus id expreſſum fuiſſe. Ideoq; dicitur vrilis actio,
uamuis nullis legum verbis detur:tamen ex inter-
etatione iuriſconſultorum datur, quia datur defi- riente directo iure, propter vtilitatẽ aliquam ex in- terpretatione prudentũ. Vnde mirum non eſt, ſi Pre- tor propoſuerit hanc actionè, quaſi maximnè inter- eſſet actoris ſibi aduerſarium non oppoſitu m, quaſi actio nulla eſſet propoſita, adicto aliquo, vel lege.
Tempore horũ Iureconſultorum nondum certum
rrat actionem vtilem cõ petere. Actiones vtiles erãt, uæ nullis legibus dabantur: quod oſtendi in expli- catione l.cùm filiusfamilias. de verb. oblig.& in ex- licatione antinomisé l ſi fidciuſſor. de dolo malo.& d. l. cum filiusfam. de verb. oblig.vbi in vno loco di- citur, actionem vtilẽ dari: in alio actionem de dolo. Vnde dicitur ob hanc cauſam in J.z.§. vlt. quod ſi hoc caſu ſubire paratus ſit reus vtile iudiciũ in rem: nihil intereſt actoris hac actione ex edicto experiri. Igitur denegãdam actori actionem. Quare ait, Quo caſu velit reus ſubire iudicium vtile. Quia certi iuris nondum erat, nec quod de actionibus vtilibus ſcri- tum erat, nihil certo iure ſtatutum erat. Igitur in-
quit, Si velit reus ſubire vtile iudicium. quia fortè nõ poterat cogi:ſed ſi reus velit fubire vtiſe iudicium,
denegabitur hæc actio ex edicto actori. quia tunc
nihil intereſt actoris, aliũ aduerſarium oppoſitum
ei eſſe:tunc certè ob hanc cauſam deneganda eſt ei
hæc actio. Ergo, dixerit quis, huic actioni ex cdicto
locus hodie non erit: quia certum hodie eſt vtili actione in rem poſſe agi aduerſus eũ, qui dolo poſ- ſidere deſiit, quamuis tempore horum iurecõſulto-
rum incertũ illud eſſet. Reſp. huic quæſtioni, viden-
dum eſſe an aliquo caſu poſsit actoris intereſſe, re iudicij mutandi cauſa alienata hac actione ex edi- Cto experiri:ſi poſsit eſſe caſus, in quo non conſula- tur actori hac vtili in rem actione, locus erit huic a- ctioni ex edicto. Puto reperiri talẽ caſum poſſe, ve-
luti, ſi ponamus ex parte actoris alienationem fa-
Gtam. Dixi hoc edictum pertinere ad alienationẽ ex parte actoris, nõ minus quaàm ex parte rei. l. o. Cum
miles. hic. quamuis crebriora exempla occurrant de
reo. Si is, qui acturus erat aduerſus me propter con- trouerſiam de re aliqua, eam actionem alienauerit militi. dict. l.cùm miles. adhuc eſt confugiẽdum ad hanc ex hoc edicto actionem. Ponamus me poſsi- dere rem alicuius, in cuius fraudem res eadem alie- nata eſt. Poſsidenti non dabitur rei vindicatio: ſed aduerſus poſsidentem. Controuerſia erat futura in- ter me& te. tu eras rem vindicaturus à me: ſed iudi- cij mutandi cauſa ceſsiſti militi, aut potẽtiori actio- nem, quam tibi dicebas aduerſus me com petere, vt aduerſarium mihi potentiorem opponeres: ſi mea intereſt aduerſus te ſaluã aionem eſſe, qua actio- ne agam? Nulla mihi actio in faqum ex hoc edicto eſt. Directa rei vindicatione non agam: quòd rem
ipſe poſsideam. Rei vindicatio enim denegatur ei,
qui poſsidet ſed tamen mea intereſt actionem à te non eſſe alienatam, qui oppoſuiſti mihi potentem
aduerſarium, qui mihi plurimum negotij eſt exhi-
biturus. Igitur fieceſſaria erit actio in fadum. Deni-
—
que quoties caſus inciderit, in quo intererit actoris, vel rei hanc actionem cum ſaluam habere ea expe-
riri poterit, cuiuſmodi caſus multi effingi poſſunt,
& occurrere. Addendum eſt etiam actionem com- petere ob eandem cauſam, partim ex lege Licinia,
partim ex prætoris edicto I vlt. hic. lege Licinia cau-
tum eſt, vt ſi quis vitandi iudicij cõmuni diuidundo
cauſa rem alienauerit, non experiatur cõmu. diuid.
iudicio. Exemplum hoc adfert ibi Marcianus, 51 quis habẽs rem cõmunem vendiderit partem ſuam potẽtiori, vt is ſuperior ſit in licitatione. Sæpe enim vni ex ſociis adiudicatur tota res. Tota res adiudi- catur ei, qui maius pretium adfert. Hic igitur ven- dit partem ſuam potentiori, vt ſuperior eſſet in lici- tatione, vt aduerſarius non auderet contra licitari. In fraudem igitur proponitur hæc alienatio facta: & lis magis, quàm res tranſlata. Cautũ igitur eſt le- ge Licinia, vt ei, qui alienauit partem ſuam iudicij mutandi cauſa, denegetur actio:& ſi agat commu. diuid. iudic. exceptione ſummouetur. Lex Licinia vetat experiri eum, qui alienauit iudicij mutandi cauſa. De eo, qui alienauit, nulla eſt dubitatio: ſed de co, cui ceſſa eſt actio poteſt queri. Et ait Martianus,
ex hac parte edicti vetari agere cum, cui res aliena- ta eſt. ſed non lege Licinia. Lex Licinia aufert tan- tum actionem ei, qui alienauit actionẽ iudicij mu-
tandi cauſa in verſ. Sed ipſe. ſic legẽdum eſt ex Flo- rent. in aliis libris legitur: ſed& ipſe. Multum enim
183
½
intereſt inter vtranq; lectionem. Videtur partim ex
lege Licinia denegati actionem, partim ex edictto
8
Prætoris dari exceptionem ei, cui ceſſa eſt actio.
Exemplum non diſsimile eſt in d. l. cùm miles. 81 donata ſit res militi iudicij mutandi qauſa ab co,
qui acturus erat: qui erat rem petiturus,& miles li-
tigare velit vel agat, ſubmouebitur exceptionc, alter
non ſubmouebitur. Hoc enim non pertinet ad leg
Liciniam: ſed pertinet ad edictũ prætoris. Aliud re-
medium eſt in tit. C. ne lic. potentio. de quo etiã di-
ximus. Qui in potentiorem transfert actionẽ, dam-
no litis afficitur. Præterea potentior ille, in quem tranſlata eſt, punitur arbitrio iudicis ſeuera ſenten-
tia 1. C. ne liceat potent. Et idem iure Põtificio ex-
reſſum eſt. c. vlt. de alienat. iudic. mutan. cauſa fa- ta In Gallia ſunt cõſtitutiones Principum noſtro- rum, ad eundem locum pertinentes. Vna eſt Caroli quinti vulgò nota, quæ idẽ ferè continet quod duæ leges C. Addit ca conſtitutio expreſsionem perſo- rum rectarum, ne dubitetur quæ ſint potentiores huiuſmodi exprimit autem ſcholaſticos,& eos, qui officio funguntur in republica. Sed notandum eſt cam conſtitutionem loqui tantùm de ceſſa actione.
ſicut vtraque lex C.ne liceat potent.de tranſlatione
actionis loquitur, de ceſsione actionis, non de alie-
natione rei.nec eſt intelligenda de alienatione rei. Edictum verò quod interpretamur, loquitur non tantùm de ceſsione, ſed de alienatione: duæ leges Codicis tantũ de ceſsione loquuntur. Ergo ad alie- narionem rei nõ debet produci pœrna, quæ illis con ſtitutionibus ſtatuitur in eum, qui cedit. Alia pœna eſt earum legum, quàm huius edicti. Edicti pœna eſt actio in factum: earum autem legum eſt dam- num litis,& iactura cauſæ. Ergo ſi quis hodie rem alienauerit potentiori, non punitur cearum legum
pœna, nec conſtitutionis Gallicæ. Ideoq́; ſtatutum
2

—,—
———
5———— 2————W————————— ewue— —— 1———————————— ͤͤͤ—— j———— 4— 1———————————— —*——— 8 1 e—*—..—..——— ————————————————————————————.————————.————* —————————* 8—— 8—*————————— 8—. en„„ 5.——————————— 4———— ———————.—————.————————— 8— —;———. 4——. 4*—.————— 1————————— .—— ee———————— —— 3—— b——— 5——— 2——— 4.——— 4 4———— ——, 4—————————————’———--——————
r
Arbiter eſt
mſtar ali-
C ειιτ dome- htica dofie-
Pptato/ ig.
tum fuiſſe circa interpretationem ill
33 15 ₰¾ eſt in curia Parlamenti 1543.
eſlet cõtrouerſia. Memini in foro aliquando tracta-
arum conſtitu- tionum& legum. C. ne lic. pot.an potẽtior ſit iudi- candus reſpectu cedentis:an eius, cõtra quem cedi- tur, potentia eſſet ſpectanda. Fieri enim poteſt vt te⸗ ſpectu eius, qui cedit ſit potentior. Kurſus poten tior
oteſt eſſe reſpectu ciuscui ceſſum eſt Memini etiã hoc dubitatũ in foro. Exempli gratia, Ruſticus ce⸗ dit actionẽ aduocato contra iudicem, vel magiſtra- tum eiuſdem vrbis. Querebatur an ceſsio eſſet facta
..— 3...— 4. potentiori. Certũ eſt aduocatum cui ceſsit, eſſe po-
tentiorem ruſtico. Rurſus etiam aduocatum non
eſſe æquè potentẽ, atq; magiſtratum. ludicatum eſt haberi rationem nõ tantum cedẽtis:ſed etiam eius, contra quem ceſſa eſt actio, quod rationi eſt cõſen- taneum. Eò enim ſpectant conſtitutiones Princi- pum, ne opprimantur humiliores& leuiores. Alia
conſtitutio Ludouici 12. codem pertinet, qua dero-
gatum eſt cõſtitutioni Caroli Quinii. Permittitur ca conſtitutione cedere actione quacunq; ſine dolo & fraude ſcholaſticis in certis caſibus. Prior conſti- tutio Caroli quinti omnino vetat ceſsionem: bæc permittit in certis caſibus cedere actionem ſchola- ſtico:vt cùm pater filio, frater fratri permittit agerc. Hocſummatim continetur ea cõſtitutione. Notan dum igitur eſt, ſcholaſticis tantũ hoc priuilegium eſſe conceſſum. Sunt alij priuilegiarij in aula regia: ſed dubium non eſt, quin in propriis cauſis poßint ad iudices ſuos vocare quomodocunque: ſed ſi ceſ⸗ ſio cis facta fuerit actionis, non valebit ceſsio. Ne his quidem caſibus patrem filio cedere poſſe. ſic iu- dicatum eſt anno 1738. quia conſtitutio tantùm de ſcholaſticis loquitur. Sũt aliæ quæſtiones cuca con ſtitutiones illas, an idẽ ſit dicendum de matre, quod de patre, de auo& nepote. Et receptum eſt ad eos caſus producendam eſſe conſtitutionem. quod non eſt difficile argumentis multis probare. Sunt aliæ multæ quæſtiones: ſed vna eſt, de qua dubitari poſ- ſit, an ſi frater fratri ceſſerit, nũ pertineat hæc ceſsio
ad ſororis maritum. Et conſtitutũ eſt non perrinere:
quia tantum de fratre lex loquitur: non autem de marito ſororis, qui improprie tantum frater dicitur. 1N 11IT. VII 1I. I. IB. IIII. D I- GEST. DEKEBCEPITIS, QVI AkR BITRIVYM AECEPERVvVNI VIT ſententiam dicat.
Rgumẽtum totius huius tractatus, De re
ceptüis arbitris, duo præcipuè continet.
Vnumsa ſi quis arbitriũ receperit, eum co- gédum eſſe iudicarc, ſi iudicare nolit, au- Koritate prætoris, ſi iuſtam non habeat excuſatio- nem. Deinde quæritur de officio arbitri& ſentẽétiæ ab co latæ vi. Nam aut arbiter vult iudicare, aut n
vult. Si non vult iudicare, eſt cogendus. ſi vult iudi-
care, quæritur quod ſit eius offcium, quid ſequi de-
beat,& quæ authoritas ſit ſententiæ eius ſi iudica-
nerit. Cur hic titulus ponitur inter a æνυι, facils eſt iudicare. Prima pars Digeſtorum continet præ- paratoria iudiciorum, vt reſtitutiones. Plerunque ante iudicium, litigatorum conſenſu arbiter eligi- tur, veluti domeſticus diſceptator. Ideòque hac pri-
cum de ea re magna
ma parte de his tractatur. Quod autem de receptis inſcribirur, ſic eſt accipiendum, vt ſequentes titulos iſte complectatur titulus. Edictum proponitur de nautis, cauponibus& ſtabulariis vt recepta reſti- tuant. Vt ſ quid receperint: niſi id reſtituãt, ea actio⸗ ne teneantur. Sequitur diuiſio huius tractarus, de arbitris, in locos cõmunes. Primus locus eſt de ar- bitro nolente iudicare. Propoſitũ eſt edictum à prę⸗ tore. Edicti verba hæc fuerunt. Qui arbitrium, copro- miſſa pecunia, receperit, eum judlicare cogam. His verbis conceptũ fuit edictum, vt colligitur partim ex 13. partim ex alits legibus. Qui arbitrium, pecunia com- promiſſa, ſic eſt legendum, vt in Pandectis Floren- tinis legitur. Eadem verba repetuntur. l.litigatores. uid ſit arbitrium reci pere, interpretantur lurecon ſulti in aliis locis. Vnde apparet in edicto hoc ver- bum ita accipiendum eſſe. j. 3. Pomponius. Deinde ſequitur in edicto, Hunc indicare cogam. id colligitur ex l. i. licet. Hoc capite videtis nullã proponi actio nẽ: ſicut in aliis edictis, ſed tantùm coercitio quædã eſt. Pretores edictis interdũ proponunt actionẽ, idq́; frequentius. aliquãdo ita proponunt edicta, vt nul- lam dent actionem. Exemplũ eſt in l. quod ſi minor. de minor. Proponunt interdum cautiones, cogunt cauere. Si domus ruinoſa ſit, cogit Prætor cauere damni infecti. His igitur edictis comprehenduntur non tãätum quæ ſunt iuriſdictionis, vt ſunt actiones: ſed quæ imperij ſunt, vt ſunt coercitiones. Vt cùm Prætor cogit iudicare, cauere. Exemplum eſt impe- rij mixti, quod cohæret iuriſdictioni. Cur autẽ pro- poſitum ſit edictum, docer Vlpianus 1.33. quæ verba lectionem tantùm deſiderãt His verbis oſtendit VL pianus magna ratione fuiſſe hoc edictum propoſi- tum, licet enim ratio non permittat, vt quis cogatur recipere arbitrium: tamen cogitur ſententiam dice- re, ſi receperit. Hic obiter notanda eſt differentia iu- dicis,& arbitri. aliæ plures in hoc titulo differentiæ
occurrunt. Nemo cogitur arbitrium recipere: ſed ſi
receperit, cogitur arburium dicere. Sed iudex cogi-
tur iudicare,& ſi non receperit iudicium. I...§. iudi-
candi neceſsitas. de munerib.& honorib. diximus in l.eum, qui. ſuprà de iuriſdict. Nũc accedamus ad fingulorum verborum edicti in terpretationem. Iu-
reconſulti hoc titulo ſingula verba interpretantur,
ad quam interpretationẽ debemus maximeè reſpice- re. In eo enim conſiſtit iuriſprudentia, quæ eſt pars boni& æqui,& ats, quæ nos docet quaſcunq; con- ſtitutiones interpretari ex bono& æquo, cuius exer
citio valde neceſſaria,& noſſe exempla Iureconſub torum veterum, qui artẽ boni& æqui nouerũt. Ait Prætor in edicto, Qui arbitrin, pecunia compromiſſa,
receperitiſententiã dicere cogam Ait prætor, Qui. Hæc eſt prima vox edicti circa quam multæ quæſtiones tractãtur de perſonis. l.;§.vit. Non diſtinguit perſo- nas Prætor, conditionẽ vel ſtatum earum Vnde du bitari poteſt quomodo ca verba debeamus accipe- re. Et quidem arbitrum cuiuſcunque dignitatis ac- cipere debemus. Cum igitur Prætor ait, OQui, nos accipimus cuiuſcunque dignitatis ſit, etſi cõſularis ſit. Sed quid ſi conſul ſit? quid ſi magiſtratu funga- turdi Prætor arbitriũ receperit, non cogetur ſenten tiã dicere. Quãauis enim generaliter Prætor loqua- tur:tamen conſtat hunc excipiendũ eſſe. nam ratio non permittit vt complectatur conſul aut Prætot:
qula
3
haxiſpen Iuspase laat pudic dicis.idt vel contal vetbofünl un dech. manf W iultaä Aüdleiins wonfedd dlerbimile Parininr tesnos b dnsN dapocl ladurd wlm cndet dien e llektindo alddud 1 nlewi um dena blolege tur dice tur Dto deturin uneſs dgatoni tum ddei cn eſſe — 1 kamin, Wllüßes ob 1L ſo 1 4 4 Tla

meen
1ae S win parẽ quia cogi nõ p r0 O habet, 5 aber in parem no 1
zaore
in edico h
im coercito mi vonunt adionäge nun eamt tin Lquodlann cautiones un vgit Prætoran comprehain nis yt ſunt ain
oercitiones. ia
xemplum clim dioni Curaut pianus 1 qux sSverbis oſtendu- oc edictom proßet uttat t quis cogan tur ſeptentam do gdaeſtdiferenuat- oc titulo different
trium reeipete tut
3 1
vere. ed iudex cop riudicium 1id
honorib. dili
Nüc accedamusd- aterptetationem ¹
erba interptetand aus maximere
dentia, quxe R
3
xæqui nouell,
g. jnoll 3— ſcpo ralitel ſ 1m güͦ Cl“ oh 6 aut! 43 lu 1 0 3
—
In Tit. de Receptis arbitris. 1
intelligen
wnaiſe Aliofanil..lüc. Quid ſi ſit filiusfa. qui arbi- riũ receperit, an cogat Aüuecoch ere⸗ uih Lrefer an ſit filiusfa. an paterfa. Hoc eſt quod alibi dicitur, filiusfa.in publ cauſlo- cum patrisfa btinere:filiusfa ſuprde his, qui ſunt ſui. Idem l.ait Prætor.§. vlt. de iudiciis. Simile Inam uod. ad Senatuſc. Trebell. Publicã cauſam hic in- telligerem iudicium, aut publicum munus Lin pri- uatis.& l. ſeq. de iudic. Cum ergo de iudicio agitur, filiusfa.habetur loco patrisfam. Addidit Gaſu shic 1.6. Quinetiam& de re patris dicitur filiumfa. arbi trum eſſe poſſe. nam& iudicem eſſe poſſe pleriſq; dlacere. Dubitatio tamen naſcitur ex eo, quod dici- tur pen. hoc tit. Non poteſt quiſquam arbiter eſſe de re ſua:ſed cur conſenſu non poteſt eſſe iudex in re ſua. Ratio, inquit ibi Marcianus, nom permittit ſe
facere iubere. Vnde videbatur idem de patre& fi⸗
lio dicendum: quia pro eadem perſona habentur 1 vlt. C. de impub-& aliis ſubſtit. Sed reſpõdent non haberi pro eadem perſona‚ in his, quæ ſunt publ. iur.
lus patriæ poteſtatis non habet locum in his, quæ ſunt publici iuris. Huc pertinet d.l. in priuatis. de iu-
qiciis. vbi dicitur, in priuatis negotiis patrem filius, vel contra, iudicem habere poteſt. Senſus eſt horum
verborũ vt ſæpe docui, quam uis negotium ſit pri- uatũ,de quo agitur, non publicũ:tamen iudicare eſt
munus publicũ:& muneris publ.vt colligitur ex I. vlt.§.iudicãdi. de munerib. In his autem, quæ ſunt
publici iuris non ſpectamus patriã poteſtatẽ Ideoq́; non perinde habendũ, ac ſi vna ac eadem perſona
eſſet. Simile eſt in lille à quo.§.vlt. ad Senat. Trebel.
Ego in interpretatione huius loci, docui ante mul-
tos annos id ita accipi:niſi ſuſpectus ſit filius in cau ſa patris. Nam ſi aduerſarius eum ſuſpectum ha-
beat, poteſt eum recuſare iudicem. Iudices enim re-
cuſantur ſi ſuſpecti ſint. Magnifici quidã obiiciunt noſtram ſententiam non poſſe defendi, quia; in-
quiunt, de hac re nemini dubium eſt, ſuſpectum iu-
dicem recuſari poſſe. Interpretanrur d. l. in priuatis. id eſt in domeſticis. Sed ſic interpretari delirare eſt. Cauſa dubitationis erat, etſi conſenſerit aduerſarius
in talem iudicem: tamen non videbatur valere iu-
dicium, vel arbitrium, quia iudex non poteſt quis eſſe in cauſa ſua.l.penult. hic. Ratio non patitur vt pro ſe, vel contra ſe ſententiam dicat. Idem videba- tur dicendum ſi ſit iudex in cauſa patris. quia habe- tur pro eadem perſona, vt cum patri iubet, ſibi vi- detur iubere. Sed reſpõdet iudicandi munus publi- cum eſſe. Et dubitatum fuit de arbitro, qui conſenſu litigatorum ſemper eligitur. Cur ergo non dubita- tum de iudice fuiſſet? Et ſemper admonui dupli- cem eſſe quæſtionem, quam vulgo perperam con- fundunt. Vna quæſtio eſt, an iudex poſsit eſſe fi⸗ liusfam. in cauſa patris. Altera eſt, an poſsit recuſa-
. 7. 2.„ 8⁴. ri ſi ſuſpectus ſit,& ſic interpretor dict.l.in priuatis.
vt poſsit eſſe iudex: ſed recuſari poſſe. l. qui iuriſdi- ctioni præeſt. ſuprà de iuriſdict. Interpretatus ſum
ſuprà quæ hic obiiciuntur. Ait Prætor in cdicto,
4
92 O) Qui arbitriam Inde quæritur de conditione perſo- narum, an nihil referat cuius conditionis ſint arbi- tri. Qugritur de famoſo, de ignominioſo. l.7. Pedius. In pleriſque rebus refert, an quis ſit libertus, an inge- nuus. C. ad leg. Viſcel. De famoſo certum eſt ei n5 patere aditum ad diguitatem. l.z. C. de dignitati. In- de dubitatũ eſt, an cogatur ſententiam dicere. Hoc fit propterea quòd conſenſu legatorum eliguntur
arbitri. Nihil refert cuius conditionis ſint arbitri. Hinc differentia colligitur iudicis& arburi, nihil
enim refert, an arbiter ſit infamis an non: in iudice
multum refert. l. Cùm Prætor. de iudiciis. l. 2. de
ſenato. De ſeruo quæritur.& certum eſt ſeruum non poſſe arbitrum eſſe, vt dicitur in dict. l. Pedius.
§. in ſeruum. Sed quæſtio eſt, ſi in ſeruum& li- berum ſit compromiſſum, an valeat? luliani ſen- tentia eſt, ſerui atbitrium nullum eſſe. Sed an etiam liberti? Iureconſulti dicunt non valere arbi- trium, ſed cur ita? Vulgò dicimus, vtile per inutile
non vitiari. Doctores brocardici non poſſunt ſe ex-
pedire:& hunc locum tractant ad I. de verb. oblig. Hic vtile per inutile vitiatur. Duo ſpectantur hoc loco: vnum eſt vtile: alterum inutile. Compromiſ- ſum in Titium eſt vtile,& tamen viriatur propter
arbitrium ſerui. Ergo fallax eſt regula brocardica
& quolibetica. Sẽper ſpectanda eſt ratio in qualibet 1 ſpecie:ſicut hæc ſpecies nos admonet. Cur vtriuſq; arbitrium non valet? Litigatores elegerunt duos ar- bitros ſeruum,& liberum. De ſeruo non eſt dubi- bitatio: ſed liberti arbitrium an non valeat quoq;. Et iniquum id eſſet, quia ſolus fortè non recepiſſet ar-
bitrium. Sæpe quis arbitriũ recipit cum alio, quod
ſolus nunquã vellet recipere. Recipit cum alio, qui non poteſt iudicare propter conditionem ſuam: ſi ſolus cogeretur iudicare, afficeretur iniuria. Imo ne
quidem volens ſolus iudicare poteſt. Ratio eſt, quia
litigatores fortè ſe non ſubieciſſent eius ſolius arbi- trio: fortè non elegiſſent Titiũ ſolum. Hoc plerumq;
accidit vt ſi ſententiam ſolus cogeretur dicere, affi-
ceretur iniuria. Diximus hanc voculam Qu i, ſic ac-
cipiendam eſſe vt de perſonis idoneis tantùm in-
telligatur. Sunt enim quos cogere non licet ad iu- dicandũ. Alij, qui nec iudicare poſſunt. De his præ- toris edictum intelligi nõ poteſt cuiuſmodi quædã exempla adduximus. Aliud exemplũ eſt in 1.9. Sed:
& ſi in ſeruum compromittatur. 5§.i. hic, de pupillo,
ſurdo, muto, furioſo,& ſimilibus, qui iudicio carent: in eos non recè cõpromittitur, tantùm abeſt vt co- gantur judicare. Simile eſt in l. cũ Prætor, de iudici. vbi dicitur, has perſonas prohiberi iudicare: quia iu- dicio carẽt. Dubitari poteſt de minore vigintiquin- que annis, qui pubes eſt. hic enim de pupillo loqui- tur. Et dicẽdum ſi receperit arbitrium, arbitrij rece- ptionem valere: ſed reſtitui poteſt, ne cogatur judi- care. l. 41. Cũ lege. Si minor ſit vigintiquinq; annis,
ait nullum eſſe cõpromiffum ‚argumentum ducit
ex l.Iulia iudiciaria. Producit ad arbitrium quod de iudice ſcriptum eſt l. Iulia. Hæc eſt lex Iulia, de qua attigimus nõnihil in I. 2 de iudic. Mentio huius le- gis fit apud Gelliũ lib.14.c. 2. Si minor annis viginti iudicium receperit, valet iudiciũ, niſi reſtitutionem impetrauerit. Auditorium. Hoc verbum plerumque refertur ad iudicia. l.lecta. de rebus credit. Addendũ eſt id, quod de muliere ſcribitur in l.vlt. C. eo. Com-
Q3

0 186 romiſſum non tenet cum mulier recepit zub sri i m de eo de hoc alio loco dicemus. Qweritur etia eo⸗ qui iudex eſt, qui cognoſcit de te aliqua, an arbi- trium poſsit recipere ruum.§. Sc ſi quis iudex. hic. ſed eadem lege lulia ulſenatin prohiberi arbitrium recipere, nedum dicere n tentiã, Vlp. ait hoc enim non conuenit iudicis offi- „Vlp.ait.
cio. Quæſtio eſt apud Gell.lib. 14.C.-.an conueniat
iudicis officio iudicis perſonam deponere,& paci-
ficatoris perſonam ſuſcipere. Quæſtioni huic apud Fauonium facile reſpondetur pacificatoris perſo- nam ſuſcipere poſſe ſed non arbitri. id etiam ex- preſſum eſt nouella luſtiniani, vt differ. iud.& dice- mus ſequenti cap. Sequitur in edicto, 2ui arbitrium receperit Hæc verba interpretatur Vlpia. in li3. Pom ponius.§. Recepiſſe.hic. Is demum arbitrium rece- piſſe dicitur, qui iudicis partes ſuſcepit. Cum litiga- tores adeunt aliquem,& ille ſuſcipit arbitrium;& pollicetur ſe ſententia ſua finem controuerſiæ im- poſiturũ: tunc demum partes ſunt Prætoris vt co-
at cum ſententiam diccre. alids non creditur arbi- trium ſuſcepiſſe. Ergo fungitur iudicis officio, qui arbitrium ſuſcipit,& ideo iudex arbitrarius dicitur. Lcum ante. C. eod. Igitur non eſt credendum ali- quem arbitrum eſſe: niſi polliceatur ſe controuer- ſiam finiturum. l. Societatem.§. Arbitriorum. Pro ſocio. Non ſufficit conſenſiſſe. Duo coeunt ſocieta- tem, non conuenit de partibus, volunt parres ſocie- tatis conſtitui arbitrio Neruæ. Eſt aliud arbitrij ge- nus, quod huc non pertinet. Ponamus conſenſiſſe eum in cuius arbitrium res collata eſt, non pertinet ad hoc edictum. Nam loquitur de eo arbitro, qui iudicis partes ſuſcipit. Valde inepta eſt diuiſio eo- rum qui diſtingunt arbitrũ ab arbitratore. Vterque
enim rectè dicitur arbiter. Arbitrorũ duo ſunt ge- nera. Vnus, in quem cõpromittitur, qui ad hoc edi-
Ctum pertinet. Sed ſi duo rem aliquã committant arbitrio Neruæ, nõ ideo Nerua ſuſcipit partes iudi- cis, etſi cõſentiat. nec vlla eſt inter eos lis. Verba ſe- quentia, inquit, oſtendũt edicti verba eſſe accipien-
da de arbitro, qui officiũ iudicis ſuſcipit, cùm præ- tor loquitur de eo, qui recipit arbitriũ. nec eſt intel-
ligendũ de co, qui interuenit inter eos. Sequitur in edicto. Pecunia compromiſſa, ſic eſt legendum in edi- cto, in alis legitur, pœna. Ait Prætor, compromiſſa pecunia: non ait ſimpliciter coacturũ eum ſenten- tiam dicere, qui arbitriũ recipit, ſed qui recipit com promiſſa pecunia. llirigatores. Sed cur hæc addidit Prætor. Quantũ intertit, an pecunia ſit cõpromiſſa, an nõ, colligitur ex L3.§.I.vbi Iurecõſultus oſtendit conſiliũ Prętoris, qui edictũ propoſuit. Ergo duplex eſt ratio huius edicti, quia, inquit, ſtudet lites finiri, quia vider hoc maximè pertinere ad publicã vtili- tatem vt lites finiantur. Breuiter Prætoris officium eſt velle lites finiri.l. quidã. de rebus creditis. ltẽ, quia non debent decipi hi, qui cũ tanquam virũ bonum
inter ſe elegerunt: ſed ratio ceſſat in eo, qui recipit
arbitrium, nulla pœna cõpromiſſa. Quia ex ſenten- tia arbitri nõ naſcitur actio vel exceptio I. 2. hic. Sen tentia arbitri eſlet eluſoria, ſi dãnatus parere nolit. Lites non finirentur: ſed augerentur. Hoc fuit con- ſilium Prætoris vt finiantur lites. Vnde Prætor exi- ſtimauit ad cuiã ſuam pertinere, vt cogat ſententiã dicere eum, in quem cõpromiſſum eſt. Meritò igi-
2d.l. Sed& ſi in ſeruum.§. Sed
Franc. Duareni luri ſconſ.
tur addidit Prætor, Qul arbitrium receperit, pecunia compromiſſa Hæc verba lurecon ſulti interpretantur in l.litigatores& legib- ſeq.& ita interpretantur, vt omnia ad hunc ſcopum referant, ne ſit inefficax, ne
ſit eluſoria. Ob rationem, quã dixi, in iudicibus da- tis hoc non ſpectatur, vt dixi in l.eum, qui. ſuprà de
iuriſdict. cogit iudicem dicere ſententiã Prætor,&
eius ſentẽtiam exequitur. J. à Diuo Pio. de re iudic. Exemplis demõſtratur.LII. lirigatores.& I. ſeq. Iure-
conſuſti interpretantur verba edicti. Ait Prætor, pe-
cunia. Quid ſi fundum, aut equum promiſſerit? Ait
Iureconfultus nihil referre an pœna nummaria, an alia ſit res promiſſa loco pecuniæ. Pecunia plerun-
que nũmos ſignificat.l pecuniæ verb. de verb. ſigni. Sed latè accipimus hoc verbũ in edicto, ita vt præ- toris ſentẽtiam, ad quam ſpectauit, nobis propona- mus. in d.l. litigatores.§. 2. verſ. Proinde& ſi alter rem, alter pecuniam promiſit,&c. Hic diſtinguitur res à pecunia, quãuis rei appellatio generalis ſit.rei appellatio latior eſt, quàm. de verb. obli. ſicut inl. na. turalis. de præſcr. verb. Nihil etiã refert, an maior, an minor pœna promiſſa fit, quàm res eſt de qua quæ-
ritur. Preterea nihil refert, an certa ſit, an incerta pe-
cunia quæ compromiſſa eſt. Litigatores adeunt ar- bitrum, compromittunt pecuniam incertam ſe ſo- luturos, quanti intereſt, niſi arbitrio paruerint, valet compromiſſum, de quo tamẽ dubitari potuit: mul- to firmius eſt compromiſſum, cum certa quantuas promittitur, quam cũ incerta. Cuvm enim promitti-
tar, quãti intereſt, cogitur docere intereſſe, cuius dif Eiu ficilis eſt probatio. J.vlt. de præto. ſtip. Sed tamẽ quia intan poteſt peti quod intereſt, ideo plenũ eſſe viſum eſt feuu
cõpromiſſum. Sed quid ſi ſimpliciter promiſerit ſta- batin
re ſentẽtie, an cogatur arbiter arbitrari: Queſtio dif- ficilis. l. 47. diẽ proferre. hic. S1 litigatores elegerint arbitrum, nulla pœna compromiſſa, ait Iureconſul- tus fore incerti actionem aduerſus eos:& petit id,
quod inrereſt. Id enim incerti actione petitur. l. vlt. ſi quis in ius vocat. Si quis factum promiſerit, perinde
habetur ac ſi id, quod intereſt promiſiſſet. I. ab alio.
de re iudicata. Ex hoc loco colligo, ſi promiſerint litigatores ſimpliciter ſine expreſſa certa pœna, vel pecunia, vel eo quod intereſt, ſtare ſententiæ arbitri, & arbitrum cogendum ſentẽtiam dicere. Hoc enim
ſatis exprimitur hoc loco: ambiguũ tamen eſt quod
hic dicit Vlpianus. poteſt dixiſſe hoc, vt oſtẽdat va-
lere ſententiam eo caſu: ſed cogi non poſlſe. Sed mi- hi videtur probabilius interpretatione producen- dum, vt cum Prætor ait, pecunia compromiſſa, ſic in- terpretemur non tantum ſi pœnam: ſed& id quod intereſt promiſerit. Idem ſi promiſit ſtare ſenten- tiæ: quandoquidem qui promiſſit ſtare ſententiæ,
creditur id quod intereſt promiſiſſe. Facti enim kus
. 5 2.... 4 obligatio cõtinet id quod intereſt. Diſſentiunt au- bp
nn⸗
tem quidam eruditi, atque inquiũt ſe moueri quòd a³
de pœna loquatur prætor: Verùm fefellit eos edi- tio Norica: in libris enim Florentinis legitur in edicto, pecunia compromiſſa. ſanè poteſt pecunia tan quam pœna promitti:& poteſt promitti tanquam id, quod intereſt. Sed ſi pæna. lureconſultus ani- maduertit locum non eſſe dubitationi, cùm pœna vtrinque compromittitur: ſed etſi id, quod intereſt promittitur, valet compromiſſum. Deinde eò ven- tũ eſt, vt nihil interſit an expreſsim promittatur id
quod
lanonem rſgadter cogu met prchekuneh bitot. App ct ertunch drionemun ne ineſten ſiagotdn Maolickde vomücon ſom Daud uialgai am lein prror. ttpenm tomſender mül,oh ntanbor niumſt doald. miſu, cmperde vpkom Adwnzr Vilenun doscken Led aan Dianud ponius Quia en ariorqu nihi de 05 danc tomifſu omponi pon:m 4 dum 1 he deunadi hbar aptom

dd odli lewt la refer an wicha tes eſt it gurom ta ſixan lncann
dgatores adeun
V am incetra trio paruernia zubitari dotual cum cerra qunn
. 3 „um entm pron
e interelle, cuib”
4
ſtp Sed tamĩi-
3
plenũ eſſe vilͤnd licterpromiletih buranQuellod liigaotes elcgent mlla atlureconli erſuseos:& peti ctione getturlt n pomibthpeini romililet.adald ligo, ſ promibin reſla certa pcrnaiſ are ſententix abd” am dicete Hoc m guũ tamen elt ſehoc, nolkäin! inon polleo 1
4
doct
A 6
per obligatur, qui fa
’.
tacitè nã ad id, quod intereſt ſem- ctum promittit, ſecundum re- gulam, quæ traditur, in obligationibus facti ſucce- cedere id, quod intereſt. Ait Prætor in hoc edicto Compromiſſaatn hoc de patto intelligendum ſit? Kit Iureconfultus de ſtipulatione accipien dum, ſic ple- runque accipitur promiſſum. ſi ſcriptum. De inu- tilib. ſtipula. inſtit. Pollicemur vlero, promittimus inquit Donatus in Terentium. P roducitur uis de ſtipulatione intelliga-
uod intereſt:an
rogati, 1 autem longius, quam
tur Idem enim de quacumque conuentione dicen-
dum eſt Eadem vis eſt,& nõ debemus verbis inhæ- rere: ſed ſententiam ſemper ſequi.l. Non aliter. De legat. z. Quoties apparet caadem vim packi eſſe, duæ eſt ſtipulationis. Plerumque par eſt vis pacti, atque ſtipulationis in hac re. Cum tres litigatores eſſent romiſſuri 100. aureorum ſummam, tandem con- uenit vt ſi quis non paruerit ſententiæ arbitri, alter ab altero non petat 100. aureos, quos ei debet. Ait Iureconſ. cogendum eſſe arbitrum, vt ſententiam dicat. Dicitur enim compromiſſum pacto, quod ſtipulationis vim habet. ſic videtis à verbis recedi ropter mentem leg ſlatoris. Dxi facilem eſſe ex. plicationem edicti hus, qui ſpectant ſcopum, ad quẽ reſpexit Prætor in hoc edicto proponendo. 8i enim cogantur metu pœnæ arbitrio ſtare, vel pecunie, lic
proſpectum eſt ſatis ei rei, cùm alter alterius eſt de-
bitor. 81 promiſſa ſit ſub conditione pecunia, non eſt certum efficacem fore ſententiam, propier con- ditionem: quia ſuſpenditur pœna. ſemper videndum ne ineffcax ſit ſententia. Idem in alio exemplo di- ſtinguitur. 132. Non diſtinguemus.§.8i mulier. hic.
Mulier non efficaciter intercedit.& ideo ſi alieno nomine compromiſerit, non tenebit compromiſ- ſum. Deinde ait Prætor, compromiſſa ‚non ait pro-
miſſa ſignificat vtrinque promittendam eſſe pecu-
niam. ſic interpretatur d. l. litigatores.§. Quod ait
prætor.&§.Idem Iulianus ſcribit. Si vnus promiſe-
rit pœnam, alter non, ait non cogendum eſſe arbi-
trum ſententiam dicere. Poſſet enim is, qui nõ pro- miſit, non parere ſententiæ,& Prætor non interpo-
nit authoritatem, niſi metu pœnæ parere compro-
miſſum ſit Hinc quæſtio naſcitur tractata m l. Pom
ponius.§.1. Quæſtio eſt difficilis& ſubtilis. ⁷ go ſi de
meus ſolis, id eſt de meis ſolis actionibus, quæ mihi
comperebant aduerſus te: de tuis aduerſus me non
cõpromiſſum eſt. Item à te ſum ſtipulatus pœnam: tu non à me, quæritur an valeat compromiſſum? Videndum,&c. Refert Vlpian. verba Pomponij qui- bus oſtendit ſe exiſtimare non eſſe compromiſſum.
Sed cui rei moueatur. Hæc addidit Pomponio V
pianus, diſputans de eo edicto Pomponij. Cui Pom
ponius exiſtimauerit compromiſſum non eſſe, an quia tantum de meis compromiſſum eſt, nulla eſt ratio: quia de vna re licet cõpromittere. Licet enim
mihi de controuerſiis meis compromittere. Ergo ob hanc rationem Pomponius non redè dixit, 65. Promiclamn non eſſe. Si verò ideo, quia ex altera. Si
omponius eo morus eſt, quòd vnus eſt ſtipulatus
pœnam, alter non eſt ſtipulatus. ratio eſt, Quam b
quam ſi petitor ſit qui ſtipulatus eſt. Hæc diſputandi gratia adiiciuntur. Quæritur, an in ſpecie Pompo- nij ideo non ſit compromiſſum: quia vnus tantum
compromiſit. Eſt, inquit, ratio, quia prætor agit de
In Tit. de Receptis arbitris.
187 pecunia compromiſſa ex parte vtrinſque. Poteſt ta- men dici, inquit, Si petitor ſit qui ſlipulatus ſit,&c. Exempli gratia. Peto 100. ex caula mutut, lis eſt in- ter nos, elegimus arbitrum. ſtipulor àte pœnam, ſi
non paruerts arbitrio. tu à me non ſtipularis:ſed pa- ciſceris de non petenda pecunia, quam mihi debes.
Si ego arbitrio non paruerim, probabiliter dici po- teſt plenum eſſe compromiſſum. Imprimis petitori conſulttur, ſi reus non paruerit: quia habebit actio- nem ad pœnam ex ſtipulatu. Reo verò conſulitur per exceptionem pacti. Nam cùm peto centum ex cauſa mutui,& conſentio in eam pecumam, video tacite conſentire, vt ea pecunia non petatur ſi reus fuerit abſolutus. veluti, pacti. ſic eſt legendum vt in Florent. in Norico deeſt, veluti. In hac ſpecie vide- tur ſatis eſſe, ſi actor tantùm ſtipuletur pœnã. Con- fulitur enim reo per exceptionem, ſi ab actore de- nuo poſt abſolutionem conueniatur. aGor enim ha bebit actionem ex ſtipulatu ad pœnam, ſi reus arhi⸗- trio non paruerit. Sed id verum eſſe non puto. Hic concludit, verum eſſe non puto, id eſt, non puto plenum eſſe compromiſſum in hac ſpecie: cùm vnus tantùm pœnam ſtipulatus eſt. Neque enim ſuf- fcit,&c. Non obſtar quod dicitur, reum habere ex- ceptionem adverſus actorem, quia hoc non ſuffi- cit, vt agi poſsit arbiter ad ſententiam dicendam. Nam Prætor requirit ſtipulationem pœnæ vtriu-. ue,& pecuniam vtrinque compromiſſam eſſe. Sed ditffcultas naſcitur ex eo, quòd per hanc exceptio- nem pacti, perinde reo conſulitur, atque actori per
ſtipulationem pœnæ.& hoc videtur reo ſufficere. Qunid ergo nocert in hoc caſu, quod
plenum non
ſit compromiſſum? Et auget difflicultatem d. l. liti- gatores 5 luterdum. Duo litigatores pacti ſunt, ne alter ab altero petat. pactum tantum prodeſt ad ex- ceprionem:& tamen ait valere compromiſſum. Quid eſt ergo quod Vlpianus ait exceptionẽ hoc- caſu non ſufficere? Hæc videntur mirabiliter pu- gnantia. Dicam breuiter quod ſentiam. In hac ſpe- cie, quam tractamus, l. Pompon. ideo compromiſ- ſum non valet. quia nulla eſt pœna ex parte actoris: Prætor vult vtrinque pœnam promitti: hic reus tã- tùm actori pœnam promiſit: nõ actor reo. Edictum pertinet ad finiendas lites, vt metu pœnæ cogantur litigatores ſententiæ ſtare. Periculum eſt ne is, qui
œnam non promiſit, non ſtet ſententiæ atbitri. In dicta l. litigatores.§. interdum. vere pœna eſt. Non eſt quæſtio, an pœna hinc inde interuenerit: ſed de pacto eſt quæſtio. In edicto dicitur, Pecunia compromiſſa.&c. Vult Prætor pœnam compro- mitti hiric inde per ſtipulationem: quia dixi hoc
verbum Promittendi, ad ſtipulationem pertinere.
Vnde duplex eſt quæſtio in hoc loco. Prima; an hinc inde ſit pœna compromiſſa. Deinde; an per ſtipulationem, an per pactum ſit promiſſa. In di- Ao§. interdum. conſtat vtrinque eſſe pœnam, ſed quia pactum tantùm interuenit, dubitatur an va- leat compromiſſum. Species hec eſt: Duo elegerunt: arbitrum, agebant de compromittenda pecunia, tandem in mentem illis venit alium alij mutuò de- bere. Sic autem pecuniam illam, quam alter alteri debebat, pacti ſunt ne petant. loco pœnæ, factum eſt pactum de non petenda pecunia. Erant ambo mu- tuò debitores. Pactum eſt interpoſitum de pecunia
3‿ 4

4
◻ 9 109 4,1 ſe pœnam dcbita non petenda. Videtis vtrinque eſſe pœnan
5 auentum amiſsionem pecuniæ: ſed pactum eſt co
3 Ma ne eo nomine detur actio. Quxæritur, an valeat cõ
. ¹ 1— 7 8 romiſſum. Ait valere: quia pactum candem vim id enim re-
habet, quam habet hæc ſtipulatio. Qui
. iam, quam debeo, an mihi re-
fert, an ſoluam pecuni debeo, i tur ex ſententia edicti magis, quam ex
irtatureIgi Aät varbis eletear hic eſſe compromiſſum. N on ddc ſine pœna valcat compromiſſum ſed quòd nudo acto hic promiſſum eandem vim habeat quam haberet ſi ſtipulatio iuterceſsiſſet. Sed dixerit quis, ſatis eſſe conſultum reoin l. Pomponius. per exce- ptionem pacti. Si id ita ſit, quid opus eſt ſtipulatio- ne pœnæ: Ego reſpondeo„& ex co quod iam di- cam, pendet explicatio huius difficultatis. In hoc edicto inſpicimus, an lis ita finita ſit Vt litigatores cogantur ſtare ſententiæ metu pœnæ, non inſpici mus an alter alteri debeat, an non: ſed an ſit lis ac- ceptura finem. Propoſitum eſt hoc edictum tollen- darum litium cauſa. d. l.litigatores. S..& 1.41. quam- uis. hic. Inſpicimus au lis ſit finem acceptura, vt co- gatur is, qui victus erit ſententiæ parere arbitri, me- tu pœnæ. Fieri poteſt vt ita fiat compromifſum, vt is pro quo ſententia fertur nihil debeat effectu, quia forte habeat exceptionem pacti: ſed non ideo dici- tur lis finita. Is qui habet exceptionem iudicati, ha- bet exceptionem litis finitæ. Galli noſtri vocant, Fin de non recepuoir. quod non poſſumus dicere de exceptione pacti. Multum enim intereſt inter exce- ptionem pacti,& exceptionem rei iudicatæ. Loqui- tur hic Iureconſ.de exceptione pacti, quæ non po- teſt dici lis finita. Ergo inſpicimus, an lis veriſimili- ter ſit finem acceptura, ſaltem metu pœnæ. Conſi- derauit Prætor cogi litigatores metu pœnæ ad ob- temperandum ſententiæ arbitri, neceſsitate condi- tionali, quam cauſatiuam vocamus. Igitur reſpon- deo, per exceptionem pacti, de qua loquitur lex noſtra, Prætoris edicto nõ eſſe ſatisfactum. Tametſi reus habeat exceptionem pacti: non ideo lis finita eſt. Non poteſt reus ſummoueri ab agendo, perin- de ac ſi eſſet exceptio tei iudicatæ. Non eſt pœna aliqua, cuius metu poſsit deterreri à lite actor. id quod facile ex mente Prætoris colligemus. Quæ- ſtio pendet ex interpretatione verborum edicti. Si inſpiciamus quodnam fuerit conſilium Prætoris, facile nos explicabimus non ſimpliciter velle Præ- torem pœnam promitti: ſed hinc inde. Hinc dico ex ſententia Prætoris, ſi hinc inde interuenerit ſti- pulatio ſine pœna, non valere compromiſſum. Et ſi alter alteri promiſerit ſoluere pecuniam, de qua lis eſt, ſi ſententiæ non ſteterit, non valet compro- miſſum. Prætor enim vult pecuniam tanquam pœ- nam promitti. Si promiſerit quis ſimpliciter ſtare ſentẽtiæ arbitri, valet quidem compromiſſum, quia tenebatur ad id, quod intereſt: ſed cum nihil aliud in compromiſſum deducitur præterquam id, quod agitur, non valet compromiſſum. Nam Pretor vult pecuniam tanquam pœnam compromitti,& ſic mihi videntur hæc concilianda eſſe. Vnde colligen- dum in hac ſpecie, aqud Pomponium arbitrum nõ cogi dicere ſententiam. An autem valeat ſententia ab eo vltro dicta: Quæſtio eſt alterius loci, de qua dicemus ſeq. cap. Nos quærimus tantùm, an cogi pobsit à Prætore inuitus ſententiam dicere. Sequr
1„— 1 12 4 LdIIL. A 5
tur in edico, Sententiam dicere. Hæc verba ſumpli. mus ex l. z1. qualem. hic. Paulus Iureconſ. interpre- tatur verba illa edicti. Quid ſi arbiter non rectè pro-
nunciauerit, an poſsit cogi aliter pronunciare? Ait
cogendum non eſſe ſecuu dò ſententiam dicere. Id. que ex edicto ſatis colligitur. Prætor non ait ſecun- dum ius, ſecũdum leges ſententiam dicere cogam, ſed ſimpliciter ſententiam dicere cogam. Ergo quo- cunque modo pronunciauerit arbiter non poterit
amplius cogi à Prætore ad ſententiam dicendam.
Si duo litigatores compromiſerint in arbitrum vt
certam ſententiam dicat, nullum eſt cõpromiſſum:
niſi ita ſit compromiſſum, vt liceat ei pronunciare quod ipſi videbitur. Opponitur J. ſi conuenerit. de
re iudic. vbi dicitur, ſi conuenerit inter litigatores,
quam ſententiam debet pronunciare, iudex aliter pronunciare non poteſt, debet enim ſequi volunta-
tem litigatorum. Cur idem de arbitro dici non po- teſt. Difficultas hæc non ſatis explicatur ab Accur- ſianis. Sed ratio perſpicua mihi videtur vniuerſiratis
inter iudicem& arbitrum. Nam fruſtra itur ad ar- bitrum, cum conuenit inter litigatores. Quid com- modius poteſt litigatoribus afferri ex ſententia ar. bitri, quàm ex ſuo conſenſu? Sententia arbitri non parit actionem, neque habet executionem vr poſtea
dicemus: ſententia iudicis habet executionem. lgi-
tur conſultiſsimum eſt vt,&ſi conueniat inter liti. gatores: tamen petere vt iudex de eo pronunciet: quia ea ſententia iudicis habet execurionem: ſed alia cauſa eſt arbitri. Admonui iam vos nõ vti Prę- torem hac extraordinaria coercitione, cum cogit arbitrum pronunciare: niſi quatenus faciat ad lites finiendas: ſed hic non cogitur partes ſuas interpo⸗ nere, quia ad lites finiendas non pertineret. Con-
uentiones non habent executionem iure ciuili. Igi-
tur prodeſt ſententia iudicis ad executionem. Et vulgo adduci ſolet l. minor. 40. de minorib. vt oſtẽ- datur ius Romanum noſtris moribus diſſentire. In- ſtrumenta publica habent executionem moribus noſtris paratam, quæ iure Romano non habent
executionem. Vnde ſi minor cauerit ſe recepiſſe pe
cuniam, ex cauſa iudicati, quam non accepit,& de- bitor cidem cauerit, quaſi ex cauſa murui eam à mi- nore acceperit, aduerſus caurionem poteſt reſtitui.
Obligatio noua poſt iudicatum non habitura eſt
executionem ſed per reſtitutionem oportebit de- nuo agere in iudicio,& ad ſententiam rurſus per- uenite. Picere autem ſententiam. Interpretatur Iure- conſ. edicti verbum, ſententiam. Propriè ſententia dicitur qua negotium finitur. ſic accipitur C. tit. de ſenten.& interloc. Autequam ergo totum nego- tium finiatur, Prætor cogit dicere ſententiam, cùm de pluribus rebus eſt arbitrium cœptum: ſed de vna tantum eſt ſententia dicta. Et ait non videri ſenten- tiam dictam. Hoc ſubiicit vt oſtendat quãdo ſit co- gendus arbiter ſententiam dicere. Cum dicimus iudicem ſententiam ſuam mutare non poſſe, intelli- gimus de ſentẽtia diffinitiua, ſi latè accipiamus ſen- tentiam, poſſet intelligi de interlocutione, quæ dici- tur ſententia latè ſententiam accipiendo. Videmus interdum iudices dilatione vna data, aliam darc,& ſtandũ eſt poſteriori ſententig. Hic locus pertinet ad rẽ iudicatã. l. quod iuſsit. de re iud. In ſententiis nihil Poteſt mutare iudex. Quod autem dicitur de arbi⸗ tro, qul
unabiele de wum jis dt jabat nibos,Klo 85 mͤchn nem veutn copunchi dam ha cumcam: nbentim unslaci man nerlögr reylle Prreneni rn mmn tes cout vet Nlo b de Neenn tquoue lane NMemah. d Mg aod Wlote dicibus loquin eantde 1s magit Uerla udex di te lbi dat.

2
m kruſtra ima Salores.Quil tierri ex lentenun dententn adun ecutionem yi et execution 1 conueniat in,
tde eo prom et executionen
iam vos nöfuülh
ercitione, cumen natenus faciat auli tpantes ſuas mn
on pertinetet. Cm
onem iute ciulllg ad executionem.
„de minotib.tol
oribus diſſentiell ecutionem molba
omano non häbml
auetitſe recepiſti n non accepis Ad uſamurui cam⸗ I önem potelt relbun
n non lubitula onem oporebi 1 atentiam rüfliös „Interpretan b m. Proprie lar c accipitut u ergo totum N
ere lentenrurh
9
& —— ——
In Tit. de Keceptis arbitris.
tro, qrn vetuit,& qui mox iuſsit, adduxi aliquando exemplu in exphieatione eius leg's. Quod iuſit. de re judic. ex 1.10.de Pretot. ſtipulat. Cum P rætor vti- rur imperi forveran do, iubendo, ſi cauere ꝛuſſerit intra certũ diem, mo* ioflerit intra ahum diem Hec de ſententia arbitri. Quæſtiones hæ latius tractan⸗ tur in ſequen. cap· Hinc notandũ,pronuntjationem arbitri recte gici ſententiam:B arbari ineptiſsimè ali. ter vocant: cum 4 veteribus Iureconſ.vbique ſenten- tia vocetur. Prætor in edicto ait,C gam. Ex hoc ver- bo apparet nullam actionem continett edicto ſed coercitionẽ. Quæ coercitio eſt imperij, asque ideo Vlpianus in edicti interpretatlone 41 1.3:litigatores. 5vtim.&] ſeqſic accipit verb.cogi, pro coercitio- rdmaria. Varia ſunt autem genera coerci-
ne extraordmarla. v tionum. Huiuſmodi eſt dictio mulctæ; apud Pau-
jum in 1.32. Non diſtinguemus.§.ſi arbiter. Poteſt
Prætor mulctam dicere quod his competit, qui ha:
bent iurifdictionem, Vt dicitur in I. z.§ vit. de iud. Ex his cauſis, de quibus diximus, cogitur arbiter ſen-
tentiam dicere. Sed tamen id perpetuum non eſt.
Variæ ſunt exceptiones Iureconſultorum, ex qui- bus poteſt ſumi exemplum interpretationis quæ di⸗ citur reſtrictiua. Vna eſt inſignis& difficilis in l. 9.
ſed ſi in ſeruum.. pen.de quo aliquid attigmus ſu- pra. Si quis udex ſit eius rei, de qua lis eſt, non co-
gitur arbiter eſſe. Lex enim lulia iudiciaria prohi-
bet compromitti in arbitrum, qui eius rei de qua
lis eſt, judex eſt. Sed videtur Cæſarum conſtitutio- nibus,& Pontificum, huic iuri derogatum. Nouella
86. vt diffetent. iudices. Vbi dicitur ſi in ſuſpicio- nem venerit magiſtratus, adiungendum eſſe Epiſ-
copum ciuitatis. Permittit Imp. pacificatione qua-
dam negotium tranſigere. idem in bullis Pontifi- cum.c.cum tempore. c. cũ olim. de arbitris. Primum
conuenit inter omnes, iudicem poſſe pacificationis
partes ſuſcipere,& velut communis amici perſo- nam: ſed non arbitri. Et poteſt hactenus experiri
inter litigatores,vt à lite diſcedant. l.Pomponius,§. recepiſſe. hic. nec eſt arbiter. Arbiter eſt enim qui interuenit finiendæ litis cauſa, qui pollicerur ſe fi- nem impoſiturum controuerſiæ. Sic intelligũt no-
ſtras conſtitutiones Iuſtiniani& Pontificis. Ego
verò puto hunc locum Vlpiani de iudice dato non
de Prætore, aut magiſtratu intelligendum, cùm ait,
de quo iudex eſt. Iureconſulti veteres iudicem ap- pellant eum qui datus eſt iudex,& diſtinguitur apertè à Prætore in l.5. de verbo. obligationib. Mo- uet me quod ait, einſdem rei. Satis enim ſignificat, quod ſit tantum iudex eius rei, de qua datus eſt à
Prætore. Præterea lex lulia iudiciaria, de variis iu-
dicibus loquitur. licet videre legem cum 1.41. Non loquitur de ætate magiſtratuum l.quidam. conſule-
bant. de re iudicata. Nam poteſt cuiuſcunque æta- tis magiſtratus dari. Tertia ratio eſt, quæ eſt magne
diuerfitaris inter iudicem datum& maxgiſtratum. Iudex datus non poteſt à formula recedere, à Preto-
re ſibi data, ſecundum formulam iudiciorum ve-
terum: quod tamen comingeret ſi poſſet iudex da- tus iubere in ſe compromuti, vel ſi in arbitrium eius compromitteretur. Huc pertinet quod dicit Seneca, Melior videtur conditio cauſæ bonæ, ſi ad arbitrum, quàm ſi ad iudicem eatur. Loquitur de udice, qui adſtrictus eſt formulæ. Eodem pertinet
139 quod dicit Cic. in Orat. pro Comedo, Ad iudicem hoc modo imus, vt aut totum habeamus, aut to- tum amittamus: non ita ad arbitrum. Ergo non eſt mirum ſi prohibeatur iudex in ſe compromitti, vt non poſsit recipere arbitrium: ne hoc prætentu re- cedat à præſcripto formulæ Prætoriæ, quæ eum in- cludit certis cancellis. Quartum& præcipuum ar- gumentum id quoque eſt, quod in 1.4. de tutoribus vel curatoribus dat. ab iis, qui ius dandi hab.&c vbi Prætor, ait Vlpianus, ipſe ſe tutorem dare non po- teſt: ſicuti nec pedaneus iudex, nec compromiſſa- rius ex ſua ſenteutia fieri poteſt. Quibus verbis oſtẽ⸗ dit Iureconſultus Prætorem poſſe compromiſſum accipere: non quòd cogat litigatores ad compro- mitrendum. Poteſt, inquit, recipere arbitrium, ſed ex ſua ſententia non poteſt. Nõ hoc adderet. ſi non poſſet alids arbitrium ſuſcipere. Vnde alias conſti- tutiones, quæ videntur repugnare, de magiſtratibus intelligimus. Quid enim incommodi eſt in ea re, ſi is, qui dicitur ordinarius aubeat litigatoribus com- promittere,& eligere communem amicum: aut ſi tãquam communis amicus, recipiat arbitrium? Sed quod dicitur in hac!- 9 de iudicibus datis, intellige, ui dabantur certa formula præſcripta.& ita etiam hodie obrinunt.
In primis igitur dicendum arbitrum non cogi ad ſententiam dicendam, ſi compromiſſum non va- leat. nam nulla poteſt iuſta eſſe cauſa. Diximus hoc ad curam ſuam reuocare Prætorem vt lites finian-
tur. Igitur ſi comprom flum non valet, quo modo
lites finiri poſſunt? Adduximus in ſuperioribus exemplum de arbitro, qui recepit arliitrium eius rei, cuius iudex erat d..9.§. ſi quis ludex. Ex liis, quæ diximus poſſunt alia exempla adduci ex interpre- tatione edicti: nos ala exempla perſequemur. Vnũ eſt in l.7 item ſi vnus.§. item Pomponius. Exem- plum eſt in quo non valet compromiſſum, ſi ele- us ſit arbiter Seius vt pronuntiet quod placuerit
Tirtio diſceptatori. Cur non valeat compromiſſu
rationem ſubiicit, quòd in eo libera facultas arbitri ſententiæ futura non ſit. Quomodo poteſt arbiter dici, qui non habet liberam facultatem pronunciã- di D iſceptare eſt cognoſcere, arbitrari, iu dicare. Sic accipitur apud Cic. lib. 3. de leg'bus Prætor iurb ciui- lis diſceptator esto. Sic& apud Iureconſ.Jl.z.§. 1. l. ſfed
& ſi compromiſſum. hic. licum hi.§. ſi cui. de trauſ-
act. Si ergo eſt compromiſſum vt Seius pronunciet quod Tnio placuerit diſceptatori, rectè lureconſ ait
tale compromiſſum non valere. Simile adduximus ex 122 qualem. hic. ſ conuenerit inter litigatores, vr
certam arbiter ſententiam dicat, nulli poteſt eius
ſententia vſui eſſe. Igitur notandum eſt,& eſt locus commums, quoties libera pronunciandi facultas adimitur per compromiſſum, compulſum non va- lere. Hinc vulgo quæritur, ſi ita ſit compromiſſum, vt conſilio alicuius arbiter pronunciet, an valeat,& expreſſum eſt cap. cum olim. de arbit. valere,& re- Cte. Nam libera facultas hoc compromiſſo non au- fertur. Vis eſt horum verborum, vt conſilio vtatur eius, cuius facta eſt mentio in compromiſſo. Aliud dicitur in noſtra ſpecie, cùm arbiter pronunciare iubetur, quod placet Titio: aliud eſt conſilio alte, tius pronunciare,& quod alteri placet pronũciare: & idem expreſlum eſt iure ciuili.l. quidam decedẽs.
8. Papin:

— —-———— .——
—
190 b §. Papinianus. de adminiſt.tut. Non ideo arbitrandi & pronunciandi facultas adempta. Hinc alia quæ- ſtio naſcitur in d.l.item ſi vnus. õ. ſed ſi ita arbitratu Titij fieri quod diceremus in hac ſpecie. Contro- uerſia erat inter duos rem reſtitui arbitratu Titij, vel Sempronij, ſub alternatione, an valeat compro- miſſum? dubitationem facit quod incertum ſit vter debeat arbitrari. Ait valere. Multum enim differt à ſuperiori ſpecie. Hic vterque dicitur ſub alternatio- ne arbiter: ſupra non, quia in ſuperiori ſpecis iube- tur pronunciari quod alteri placet: hic verò non. Item interrogantur à Pretore litigatores, vtrum vel- lent arbitrium dicere:& in quem conſenſerint, eum coget Prætor dicere ſententiam. ſic hic locus eſt ſa- tis apertus ita intelligendo. Aliud exemplum eſt in d. l. item ſi vnus.§. ſi in duos. Duo arbitri ſunt electi ita, vt ſi diſſentiant tertium aſſumant. Quia facile poſſunt diſſentire. Putauerunt litigatores ſatis cau- tum eſſe, ſi tertium aſſumant. An hoc caſu videatur vtile compromiſſum? Ait Iureconſ.ſi certam perſo- nam expreſſerint, valere arbitrium. ſed ſi nomina- tim expreſſerint inutile eſſe. Duo arbitri poſſunt diſſentire,& ita res non eſt habitura exitum: quod non poteſt fieri ſi certum aſſumant:ac ita debet ar- bitrium fieri vt certum ſit litem habituram exitum.
Idem expreſſum eſt in c. innotuit. de arbit. Ex his,
quæ diximus, videtur nunquam valere compromiſ- ſum in duos, quos fruſtra cogeret Prætor ad iudi- candum ſi diſſentirent. Hoc videtur ſequi ex his, quę
diximus: ſed tamen ſubiicit Vlpianus in duos poſ-
ſe compromitti.& vt occurratur incommodo, de quo dixi, cogit eos Prætor certam tertiam perſo-
nam eligere, d. l.item ſi vnus,&c. quæ ſic habent, Ft
debet Prætor cogere arbitros, ſi non conſentiant, ter iam
tertam perſonam eligere, cuius authoritati pareatur Po-
ſtrema verba probabiliter dici poſſunt referri ad ſu- periorem ſpeciem, de qua diximus, ſi duo ſunt ar- bitri electi, ſi diſſentiant, poſſe tertium eligere. Pro- fert ſententiam Vlpia. receptum tamen æſt ad po- ſtremum tantum pertinere. Ratio diuerſitatis ad- fertur, quia in ſuperiori ſpecie duo arbitri non ſim- pliciter eliguntur: ſed ita vt ſi diſſentiant eligant tertium. Sed in poſtrema ſpecie eliguntur duo ar- bitri ſimpliciter. Ergo iubebit Prætor tertium cos aſſumere, cuius authoritati pareatur. Sed in ſupe- riori ſpecie relinquere nolunt voluntati Prætoris: quia ſi Prætor cogeret eos aſſumere tertium ali- quem, videretur eos contra mentem contrahentiũ cogere. Hocque eſt conſentaneum d. cap. innotuit. Auud exemplum eſt in 1.32. aliàs 36. non diſtingue- mus. 6. Iulianus. In hac ſpecie dicitur non valere cõ- promiſſum propter rem de qua compromittitur. de cauſis tantum pecuniariis compromittitur: de aliis qux ad remp. pertinent, non compromittitur, de cauſa ſtatus, de lib. cauſ.quæ per magiſtratus ma- iores exercentur. Sed obiicitur nobis l.quid ergo.§. ex compromiſſo. de his, qui not. infam. vt oſtenda- tur etiam de delicto famoſo compromiſſum vale- re. Edictum Præroris de his, qui notantur infamia habet locum in ſentẽtia, fruſtra hoc à Iuriſc. dictum fuiſſet, ſi ad arbitrum de delicto famoſo non poſſet iri. Hoc præſupponitur,& præterea valere ſenten- tiam, quamuis non notatur infamia. Animaduer- tendum eſt hic Paulum reſerre Iuliani ſententiam,
Franc. Duareni Iuriſconſ.
.. 4 8 3 quam non probat, nec improbat Ideõque cum que.
ritur, an ſit probanda luliani fententia an non, ſe.
quenda eſt diſtinctio. l. quid ergo.§. ex compromit. ſo. de his, qui not. infrà. Et hoc receptum eſt vulgò, vt catur ad arbitrum in cauſa criminali. Dixi alias ciuile iudiciũ eſſe, cùm quis petit aliquid ad ſuum commodum pertinens. Cum autem non agit ad ſuum commodum ſeu vtilitatem, ſed ad vindictam publicam, vt coerceatur is, contra quem agitur: tunc dicitur criminale iudicium. Hinc obiter no-
tandum eſt, quod dicitur vetare Prætorem: ſicut
Prætor cogit ſententiam disere: ita plerunquc vetat ſententiam dicere. Exemplum eſt mixti imperij, quod coniunctum eſt cum iuriſdictione. Qui diſſe- runt de iuriſdictione, magnam habent diſſentio- nem in exemplis, ſed certum eſt hoc mixti impe- rij non iuriſdictionis, quæ conſiſtit in iudicij dandi licentia. Sed imperium mixtum coharet iuriſdi-
ctioni, quod in quadam coercitione conſiſtit. Aliud
exemplum eſt in d.lnon diſtinguemus.§. ſi ſeruus. Si ſeruus non poteſt ſiſti in iudicio: ſic in eius arbi- trium compromitti non poteſt. l. ſeruus. C. de iud. J. certis ex cauſis. de iudiciis. Idem de pupillo dicitur 1.35. aliàs 39. ſi pupillus. hic. Quia efficax non eſt ad. uerſus eum ſententia. Diximus in tit. de minorib.
ſuprà. Ex his cauſis videtis compromiſſum non v-
lere. Er ideo Prætorem non cogere ſententiam di.
cere. Idem dicendum eſt,& ſi poſtea ſit ſolutum
compromiſſum. d.J. non diſtinguemus.§. 2. ſumma
rci eſt, Prætor,&c. Breuiter Paulus in d.§. ſumma
rei,&c. in fi.docet, quibus ex cauſis ſoluatut com- promiſſum. Die, inquit ſoluitur compromiſſum. Adde I. 21. Quid tamen.§. vlt. aliàs l. 26. Si cum dies. §. intra quantum. Ita eſt compromiſſum, vt iudicet imra Calen. Auguſt. Poſt Calend. Auguſt. finitum eſt compromiſſum. Hinc quæritur d. l. quid tamen. 5. Papinianus. aliàs eſt d. l. ſi cum dies. Si dies com- promiſsi finita eſt, nec iudicauit arbiter, litigatores verò prorogarunt tempus, an cogetur arbiter ſen- tẽtiam dicere: Diſtinguitur ſi per eum ſteterit, quo- minus intra ſtatutum diem ſententiam diceret, co-
gendum eſſe: alias non. ſi enim per eum non ſtete-
rit, ſed per litigatores, ſoluitur, inquit, compromiſ- ſum Soluitur etiam acceptilatione. d.§. Summa rei. & 1.13. Pomponius. hic. Nam ad eum caſum venit compromiſſum, vnde non potuit initium capere. Exemplum etiam aliud eſt in I.30. aliàs 34. quis rem. hic. Si ab arbitro, quem elegerunt, litigatores pro- uocarint ad iudicem, compromiſſum dicitur ſolui, & pœna committitur, quaſi non ſeruetur com- promiſſum:alias facile quiſque eorum ad iudicium vocaret aduerſarium. Ideõque pœna committitur, quaſi non ſit paritum arbitrio,&ſi ab arbitro ad iu- dicem prouocarint Idem dicitur de pacto. Nihil re- fert, an quis pactus ſit cum aduerſario, ne petat. Si- mile exemplum eſt in d.l.non diſtinguemus. 5.-.hic. Sed mirum eſt quod hic dicitur. In quibuſdam li- bris legitur: Niſi pæna compromiſſa ſit Hæc lecttio eſt expedita. Diximus enim pœnam eſſe compromit- tendam, vt valcat arbitrium. In aliis libris& Flo- rentin. legitur, Si pæna compromiſſa ſit. Hanc lectio- nem probo. Eſt exemplum eius regulæ, quam tra- didimus ſoluto compromiſſo non cogi arbitrum
ſententiam dicere. Arbitrium ſoluitur cùm pœna
eſt com
rauum a0f runm ont ganbogo z ÄlsLocer birn, Adct run baqdia ſotam ldlc ſabaaranes ſummam! Atbitet ono
nut Hoot cddunddt mnte Comy 10) pot dec ſuatlureco aram
maücit
mumqu videbat. ſet nerh vonlchi dierr.9. 1 nuxä don Cge bosbon Mo Wlenden ene Du nd C compte promiſ

muone conlüh d nuemus. e dicio:ſic in tu 4 lſeruus tnn em de pupilon na efficax nonsi nus in tit. ée na mpromiſſumn cogere ſentenn ſi poſtea ſit li nguemus, aln Daulus in d. ſim
ccauſis ſoluatut
nitur comptonile alids la6. Sicumä romiſſum, mriuir lend. Auguſt foim eritur dl quidtam uum dies idies c acit arbiter iigam in cogetur adir 8 per eum ſterert, qe ententiam dicera im per cum von 1, inquit compton atione d. Summan nad eum calum e votuit initiun Gh Izoalids 34 4uün erunt, ltiggole
ſum diciut Ic.
In Tit. de Receptis arbitris.
eſt commiſſa. Exemplum 134. aliäs 39. Si duo rei ctedendi. Committitur pœna ſimulatque non pa- ritum eſt ſententiæ. Fortè ante diffinitiuam ſenten- tiam arbiter iuſsit cos adeſſe in certo loco,vnus non adfuit: pœna eſt commijſſa. Sed an toties commit- tatur pœna, quoties vnus non paruit ſentẽtiæ? ibid. Paulus.. ſemel cõ miſſa,&c. ait ſemel tantum com- mitti, niſi a iud conuenerit. Hoc ſi verum eſt ſolue- tut ſi pœna ſit commiſſa, quia impune paritur ſen. tentiæ arbitri, qui poſtea vult arbitrium dicere, cùm jam ſolutum ſit arbitrium. Ergo ſic recte legitur, vt in Floren. Aliquando ceſſant Prętoris partes in co-
endo: quia non valet compromiſſum. Aliquando,
quia compromiſſum ſolutum eſt,& ſi conſtiterit. Aliquando&ſi valeat,& non ſit ſolutum: tamen
non cogitur dicere ſententiam. Idqᷓue poſtremum variis ex cauſis accidit, propter perſonam arbitri. Exemplum eſt in 19 ſed& ſi in ſeruum.§.vlt. Alia cxempla in l. non diſtinguemus.§. ſacerdotio. pro-
ter neceſsitatem ſacerdotis. Eſt locus communis
de ſacris,& de Deo, obſeruatione dignus. Sed ſi ſa-
cerdos iam arbitrium ſuſceperit, cogetur dicere ſen-
tentiam non à Pretore, ſed ab epiſcopo ſuo. Et con- trarium non reperitur cautum iure Pontificio. Ali-
uando propter factum, aut caſum litigatorum, vt in d. 1.9.§.vltim.& I.. licet. hic. Iuſta eſt excuſatio ar-
bitri, ſi dicat ſe infamatum eſſe conuitiis litigato-
rum. Ie, qui arbitrium recepit, amici communis per- ſouam fſuſcipit. Si igitur conuitiis ſit appetitus, ceſ-
ſabunt partes iudicis. Idem dicitur dicta l.licet. vbi
ſummatim Paulus complectitur cauſas, ob quas arbiter non cogitur ſententiam dicere. Edicat. Sic le- nur in Floreut. Prætor enim edicit, cum proponit edictum. Idem dicitur in 1.17. aliàs 18 Item ſi vnus.. 1. hic. Compromiſſum eſt in arbitrium ſine die cer- to, poſt decem annos ad eundem arbitrum reuerſi ſunt Iureconſultus ait dicto§.1. non eſſe cogendum arbitrum dicere ſentẽtiam quia elegerunt arbitrum ſimpliciter, non expreſſo die. Facile ſuſcepit arbi- trium, quia putauit ſtatim adituros eſſe litigatores, videbat ſe eo tempore iudicare poſſe: aliàs non fuiſ- ſet recepturus arbitrium. quia ei fortè per ocium non licuiſſet. Igitur non eſt cogendus ſententiam dicere. Aliud exemplum eſt in dicta l. item ſi vnus. in principio. Duo litigabant: elegerunt arbitrum: non cogetur ſententiam dicere, ſi vnus ex litigato- ribus bonis ceſsit. non poteſt enim conueniri ob hanc ceſsionem. Ideõque non poterit cogi arbiter vt ſententiam dicat. Eſt locus communis, de ceſsio- ne bonorum. Dixi variis ex cauſis accidere vt arbiter iudicare nõ cogatur, vel quia compromisſſum valet:vel quia compromiſſum ſolutum eſt. Interdum,&ſi com- promiſſum ſolutum non ſit: tamen non cogitur dicere ſententiam; veluti propter caſum aliquem li- tigatorum. Adduximus exemplum ex dicta l. item ſi vnus. in principio. quia vnus ex litigatoribus bo- nis ceſsit, non cogitur arbiter ſentẽtiam dicere. quia qui bonis ceſsit, neque agere neque conueniri po- teſt. Hæc ratio pendet ex his, quæ diximus. Dixi ideo cogi arbitrum, vt lites finiantur, vtqꝗ́ue arbitrio ſatisfiat metu pœnæ. Quod non contingeret in eo, qui bonis ceſsit. Eſt obiter locus communis ani- maduertendus, de ceſsione bonorum. Is, qui ceſsit
191 bonis, neque agere, neque conueniri poteſt. Agere non poteſt, quia cum bonis cedit, etiam actione ce- dere intelligitur, quæ comprehenditur nomine bo- norum. l. bonorum appellatio. de verborum ſignif- cationibus. Actio quidem remanet directa, apud cedentem:ſed inanis eſt. Obiicitur l. is qui bonis. de ceſsione bonorum.§. vltim. Inſtit. de actionibus. Sed
hæc pugnantia non ſunt: ſed generi per ſpeciem de-
rogatur. Vna lex ait, Is qui bonis ceſsit conueniri non poteſt:altera ait, conueniri poſſe: ſed ita demũ, ſi quid poſtea acquiſierit Sic ergo interpretabimur, vr generi per ſpeciem derogetur. Quod ſæpe fieri ſolet in iure ciuili.l.in toto. de regul. iur. Vtrunque autem& regula noſtra& exceptio. comprehendi- tur in l. z. C. de bon. auct. iudic. Conueniri autem eum, qui bonis ceſit, accipimus, propter exceptio-
nem: ipſo enim iure poteſt conueniri. l.. C. de his, qui bon. ced. poſ. Hoc igitur exemplo demonſtra-
tum eſt aliquando contingere, ob factum litigato- rum, vt arbiter non poſsit cogi ſententiam dicere. Aliud exemplum eſt in d. l. nõ diſtinguemus.§. item ſi quis Romæ.&§. ſeq Hoc caput obſcurum eſt, vt alia Pauli pleraque, ſed explicatio pẽdet ex his, quæ diximus l. z. de iud. de iure domum reuocãdi quod legati habent,& aliæ perſonæ, non coguntur Ko- mæ iudicium acgipere. Idem de arbitrio hic, quod lbi de iudiciis. Non cogetur ſe defendere coram arbitro, in quem compromiſſum eſt: nec arbiter cogitur ſententiam dicere, quia fieret cum iniuria cius, qui habet ius domum reuocandi. Et eſt hic obiter notandum, exceptionem declinatoriam fori, coram arbitro allegari poſſe. quod mirabile eſt: quia arbiter eſt priuatus diſceptator. Subiicit Paulus ad finem cap. Si velit legatus ſententiã ab arbitro dici, eum audiendum eſſe: quia hoc ipſius gratia conſti- tutum eſt, ſi poſtulat Rome ſententiam dici:ſed co- getur Rome ſe quoque defendere. Compromiſſum enim ordinariæ actioni, in hac parte, comparatur. de qua 1.2.§. Sed ſi agant, compelluntur. de iud. Hic locus videtur probare mutuam conuentionem eſ- ſe, apud arbitrum, quod alij negant:& id ſatis eſt expreſſum in c. cum dilectus. de arbit. Et hoc ſatis colligitur ex 1Pomponius.§.idem Pomponius. hic. & tamen hic contra videtur dicere in fi. Paulus ait, Quam ſi ſe hic defendat. Idem hic videtur dicere, quod de iudiciis. dict. 1.2§. ſed ſi agant. de iud. Sed
animaduertendum eſt Paulum dicere, ſi ſe defen-
dat. Non autem dicit, ſi ſe defendat, apud arbitrum
cogetur ſe defendere: ſi non petierit iudicari apud arbitrum, quem elegerit, conuenietur coram iudi- ce competente, cogetur ſe defendere non coram ar- bitro:ſed coram iudice,& ita intelligo d. l. 2.§. ſed ſi agant. vt cogantur ſe defendere coram iudice non coram arburo. Aliud exemplum eſt in d. l. non di- ſtinguemus.§.ſi 1s faciat controuerſiam Is, qui com- promiſit cum defuncto, perſequitur litem coram arbitro aduerſus defuncti hæredes, petitione hæ- reditatis. Ait Iureconſ.arbitrum non eſſe cogendũ, imo prohibendum dicere ſententiam. Erat fortè quæſtio de proprietate fundi cuiuſdam, compro: miſſum fuerat. Hoc compromiſſum non eſt ſolu- tum morte. Sic enim eſt intelligendum quod dici- tur in d. l. diem proferre. Conuenitur hæres petitio- ne hæreditatis. Ait Paulus non eſſe cogendum ſenten

192 ſententiam dicere, ne præiudicium fiat hæreditati. Nam ſi damnaret reum: damnarct hæreditatem. Omnes alixæ lites cedunt petitioni hæreditatis: quia centumuirale eſt iudicium. l.ſi quis. de pet. hæredit. Omnes aliæ lites debent ceſſare, quæ poſſunt præ- judiciũ facere hæreditati Præiudiciũ quid ſit, expli- caui in tit. de iudi. l.ſi per minorẽ. ſic accipitur in 1. fundo.de cxercit.act.l.Prætor.de iniuriis. l.z2. C. quãd. criminali act. ciuilis actio preiud. Hinc ergo notan- dũ, ſicut omnibus iudiciis ſuperſeditur, ne præiudi- cetur hæreditati: ſic& in cõpromiſſo. Hoc eſt, quod dixi in ſuperiori ſpeciei tractatione, arbitriũ ſimile
eſſe ordinariæ actioni. Hæc igitur de facto, ſeu caſu litigatorũ ſufficiant ob quẽ arbiter non cogitur ſen-
tentiã dicere. Alia cauſa eſt ob quã nõ cogitur arbi- ter iudicare, ſi iudicare non valeat: vellet quidẽ iudi- care: ſed non poteſt, id variis ex cauſis accidit, veluti propter impedimentum, aut caſum aliquem. exem- pla ſunt in l6. licet.& ſeq. Licet Prætor dixerit ſe coacturum: tamen æquitas non patitur, vt ſi quis ſit impeditus aut valetudine, aut alio impedimento, vt iudicare cogatur. Sic in edicto procuratorio ſimi- les exceptiones adducuntur.& ſimile diximus in J. ſi longius. de iud. quamuis iudicandi munus ſit pu-
blicum. l.vltim.&§. iudicandi. de munerib. tamen
excuſatio iuſta eſt admittenda. Id eſt intelligendum ſecundum diſtinctionem l. vlt. de vacat. muner. Di- xi d. l. ongius. de iud.& l. vltim. de vacat. munerum, eiuſdẽ auctoris eſſe,& eſſe coniungendas, alioqui nõ poſſe intelligi.& ideo hic quoque coniungẽde ſunt in quæſtione de arbitris Præter hæc nihil eſt in hoc capite, præterquam quod hinc annotari ſolet à bro- cardicis Doctoribus, vbi lex non diſtinguit: nos ta- men diſtinguere. cum tamen contrà dici ſoleat, vbi lex non diſtinguit, nec nos diſtinguere debere. Ad- duci ſolet l.de prerio. de publicia. in rem act. ab his, qui brocardis delectãtur. Doctores brocardici mul- tum temporis impendunt in his theſibus explican- dis: ſed fruſtra. Facile eſt enim iudicare homini cordato, quando exceptio ſit adhibenda. ſed in vni- uerſum definiri nõ poteſt. propter tempus quia for- te dies feriata eſt. l.13. Pomponius.§. vlt. hic. Diebus feriatis non cogitur ſententiam dicere, argumento ducto à iudice ad arbitrum. Quid ſi conſenſcerint li- tigatores? Diſtinguendæ ſunt tunc feriæ diuinæ ab humanis. l.ſi feriatis. de feriis. Si feriæ ſint diuinæ, vt dominicæ diei, nulla habetur ratio con ſenſus litiga- torum ſin humanæ, cogetur ſententiam dicere. Qucxritur quid de arbitratore ſit dicendum? Dixi iam arbitratorem dici, qui non recipit arbitrium, vt lites finem accipiant: ſed qui interuenit tanquam communis amicus. d.l. PDomponius.§. recepiſſe. hic. Dixi eum arbitrum dici poſſe:ſed non recepiſſe di- citur arbitrium. Nam recepiſſe dicitur arbitrium in edicto, qui ſe adſtringit ad ſententiam dicendam. ſed qui pacificatoris perſonam obtinet, non adſtrin git ſe ad ſententiam dicendam, quæ finem faciat li- ti, ſed tamẽ vt dixi, arbiter dici poteſt. Arbiter etiam dicitur, cuius arbitrio contractus initur. I. ſocieta- tem.§. arbitrorum pro ſocio. Quid igitur dicemus? Et certum eſt poſſe eum interuenire diebus feriatis, veteres tantùm voluerunt lites ceſſare diebus feria- tis. L.vltiin. de feriis. Permirtitur autem cuique tranſ-
igere de quocunque negocio. Hic de quo loqui-
Franc. Duareni Iuriſconſ.
mur, pacificatoris tantùm perſonam tenet& non iudicis, coram quo lites exerceantur. Sed ſi Prætor juſſerit arbitrum iudicare, quæſtio eſt, an danda ſit exceptio. Hic locus a nobis tractabitur ſequenti c. Eſt autem hic locus communis de feriis, obſerua- tione dignus. Poſſem hic multa adducere de feriis, tam iure ciuili prodita, quàm canonico: ſed mihi videtur hic inanis labor. Hic eſt ergo exemplum, in quo non poteſt iudicare arbiter ideõque non co- gitur. Aliud exemplum eſt in 1. Pomponius.§. vlt. Prætor vult cogere eum, qui recepit arbitrium, ad ſententiam dicendam, is negat ſibi liquere. Prætor ei defert iuſiurandum, vt iuret ſibi non liquere:& ſi iurauerit, ſibi non liquere tunc abſoluendus eſt,
vel ei ſpatium datur ad pronunciandum. Sed cur ait, Proinde,&c. Quia argumentatur à iudice ad ar-
bitrum. De iudice expreſſum eſt in Il. Pomponius. de re iud. Abſoluitur à iudicandi munere ſi iuraue- rit ſibi non liquere. ita ſolebant pronuntiare apud veteres: ſicut docent veteres auctores. nam Aſco- nius Pedia. apud Cic. refert notas literarum A, per quod abſolutionem ſignificabant. C. per quod con. demnationem vel N L. quod fignificabat, ſibi non liquere. Sed quare in l. Pomponius de re iud. om- nino abſoluitur: hic autem ſpacium datur ad pro- nunciandum? Dico, quia hic iurat ſibi non liquere.
Si dicat ſe nondum ſatis deliberaſſe, tunc ſpacium
dabitur: ſed ſi præciſa omni ſpe deliberandi, plane iuret ſibi non liquere, abſoluetur. ſicut Gellius nb.4. c. z. ait ſe abſolutum. ſic hic locus videtur accipien- dus. Quando autem dicitur noff liquere? Accurſia- ni hic ratiocinantur vt oſtendant nunquam dici
poſſe, nondum liquere iudici. Nam aut probauit
actor quod intẽdit,& tunc reus damnatur:aut non
robauit,& tunc reus eſt abſoluendus. Sed quomo do hoc ſit accipiendum diximus in I. admonendi. de iureiur. vbi in eandem difficultatem Bart.& alij inciderunt. Diximus iuſiurandum deferri ob cau- ſam dubiam, quod Accurſiani interpretantur ſemi-
plenam probationem. Aiunt, nunquam deferri iuſ-
iurandum, ob dubitationem. Nam inquiunt, vt iam dixi, aut actor probat quod intendit,& tunc condemnandus eſt rcus aut non probat,& tunc eſt abſoluendus. Qui dicunt dubiam eſſe cauſam, cùm ſemiplena eſt probatio, ita ratiocinantur:& deferũt iuſiurandum cùm quis vnum teſtem tantùm ha- bet. Sed admonui hoc eſſe alienum ab æquitate: nec vſus forẽſis hoc admittit, vt ſcripſi lib. z. Diſput, Dico ob ſemiplenam probationem non eſſe defe- rendum iuſiurandum: puta ſi actor vnum teſtem habuerit, hoc caſu ſine magna iniquitate poſſe de- ferri reo iuſiurandum, ſed iniquum eſſe retractari, cum ſine probatione potuiſſet abſolui, ſic magnam iniquitatem continet. Sed dubia cauſa non eſt, vbi eſt ſcmiplena probatio: ſed certum eſt abſoluẽdum reum, vbi vnum teſtem tantùum haber actor. l. qui accuſare volunt. C. de eden. Sed interdum fit vt probationes vtriuſque ſint ſimiles,& teſtes toti- dem, vt neſciat in quam partem vertere iudex ſe debeat: ſic dubia cauſa dicitur. l.non puto. de iure fiſci.& dubia cœna apud Terent. Sic etiam poſſu- mus intelligere quod dicitur, ſi nondum liquere ſi-
bi arbiter iurauerit, tempus illi dandum eſſe. Sed
cũ incertum eſt in quam partem ei ſit inclinandij
vt in
nilcPrchn plurs u tionellche concum ati luemn j Kü nonalt ſed ameo ſenreatülcl weblhgavre (e lhtulkard omcblmal! aatiennic thencube aügtu
he 4 Mlch ancttec 4 mengur üathaei dn otios, clho dea uüch nulamd ti. C Ptum rep fer en ta: cii 0 ci

nere liun dt pronuntin n Hauctores. nan A dotas lteerarum
bant.C per per quoh d ſigniſtcada. k
Donius de te iun
pacium datura- lurat(ibinonl beraſſe, tunc ſpe dellberandtn
etur.ſicut Gellicl
8
locus videtur acin noff liquete:cm endant nunqumi lci. Nam aut praha rccus damnaturautuu oluendus Sed qunn imus in! admonen gäcultatem Dart.&
andum defemiobet
ni ioterptetanrut in tnunquam dekenig m. Nam inqulü-t, uod intendit,&W non ptobat& mnr lbiam eſſe caulam atiocinantur dc
*
Im teſtem tanun
n
In Tit. de Receptis arbitris.
o à me adducto,& talia multa excogi- præterea non poteſt iudicare arbiter miſſum. Litem ſi vnus.§. item ſi plu-
vt in exempl tari poſſunt.
proptet coprO rcs. Tres atbitri
re: n num vult cogetre 80 vnum compromißsi. Electi ſunt enim tres, vt omnes
gicant fententiã. Pixi cùm in liberũ& ſeruum eſt com promiſſum, atbitrium nõ valere. namm Titius liber nõ poteſt di- cere ſententiam. Dixiq;,ſi cogeretur ſententiam di- cere, fieret ei iniuria, qui arbitrium recep it. Plerunq; enim quis cũ alio recipit arbitrium, qui ſolus nun- uam hoc onus obiiſſet. Vnde ſi cogeretur ſolus ſententiam dicere, iniuria afficeretur. Præterea& ſi maximè ſolus vellet dicere ſentẽtiam, id fieret cum iniuria litigatorum. Hæc ſcripta ſunt à iuris aucto- ribus vt conſuetudini& moribus hominum con- uenientia. Ideoq́;, ſi quæratur ratio legis, hæc inue- ſtiganda fuit, non mathematica ratio inquirenda. Sůutfcit talem rationem adferre quæ debeat mone- re hominem politicu m. Videmus hæc maximè con ucnire hominum moribus, vt vnus ſolus non co- gatur ſententiam dicere abſq; cæteris in quos ſimul compromiſſum ſit. Idem de iudicibus dicitur. l. duo ex tribus.de re iudic. Hoc tamen eſt intelligendum: niſi aliter conuenerit. l.non diſtinguemus. 6. cum in plures. Bonifacius tamen hoc abrogauit conſtitu- tione ſua.c. vlt. de atbitr. in 6.& fatetur iuri ciuili eſſe contrarium. Scd, ne quem fallat, ait, Si legitimè vo- cati fuerint alij, in quos ſimul fuit compromiſſum: & fi non adfuerint, vnum poſſe ſententiam dicere, ſed tamen non ait, cogi vnum poſſe ad dicendam
ſententiã ſed ſi velit, non prohibebitur. At veriſimi- le eſt litigatores, qui elegerunt ꝑlures arbitros, non
ſe ſubieciiſe arbitrio duorum:niſi ſperaſſent fore vt omnes ſimul iudicarent. Ideõque videtis maiori æ- quitate niti, quę ſunt ſtatuta à veteribus iuris aucto ribus, in quibus ars boni& æqui diſcenda eſt, non
ex aliis quibuſcunque auctoribus.
De offcio arbitri.
Dictum de arbitris, quod ad cogendum arbi-
Luum pertinet, interpretati ſumus: nunc viden-
dum eſt de officio arbitri, qui iudicare vult, vel iu- dicare cogitur à Prætore, vel quomodo ſit cogen- dus. Et hoc imprimis ponendum veluti fundamen- tum totius diſputationis. Officio iudicis fungi arbi- trum. d.l. Domponius. S. recepiſſe. Quæ igitur de of⸗ ficio iudicis alibi ſunt ſcripta tenere oportet, quia multum cõferunt ad intelligendum officium arbi- tri. Cognoſcit ergo fers, vt iudex niſi ſi quid exce- ptum reperiatur:oſtẽdemus exemplis, ſicubi ſit dif- ferentia: ſed ſemper tenẽdum arbitrum fungi iudi-
cis officio: hoc eſt quod dicitur l.1. hic. Non eſt pro-
priẽ iudicium: neq; de proprietate verborum, ſed de re ipſa agitur. Scio ſæpe arbitrum dici iudicem. Et ipſe Cic.pro Murena oſtendit idẽ eſſeſed tamen in
jure intereſſe inter iudicem& arbitrũ. Circa ratio-
nem cognoſcendi notandum. Si plures ſint arbitri,
omnes debere ſimul cognoſcere, vt diximus. l. item
ſi vnus.§. item ſi plures.&§. vlti. al.eſt l. 20. ſi in tres.
Si tres arbitri ſunt electi, duo non poſſunt cogno-
ſcere vnio abſente:ſi tamen omnes præſentes eſſent, ſententia duorum præualeret. idq́; ſcriptũ eſt etiam
ſunt clecti ad iudicandum. Prætor on poteſt cogere propter for-
Rationem adduxi in l. Pedius. hic.
193 de iudicibus. l. duo ex tribus. de re iudicata. Obiici- tur vulgaris regula, Quod nobis inuitis fit, mulro magis nobis abſentibus fieri poſſe. l. qui poteſt. de regul. iur. I.4.§. illud. de fideicom.lib. Sed non puto talem regulam extare in iure ciuili. Nam regula ſic habet, Qui poteſt alienate nobis inuitis, idem no- bis abſentibus poteſt. Idem dicit d. l. 4. Scd inde con flarunt theſim:cum tamen Iuriſcõſulti non tam ge-
neraliter locuti ſunt. Erant veteres prudẽtiores: quia
videbant omnem diffinitionem in iure eſſe pericu-
loſam. l. omnis diffinitio. de reg. iur. Nihil eſt alie-
niusà regula, quàm ſi in vno ſit vitioſa. l.. de reg. iur.
Videbat lureconſ. rationem ſuadere, vt qui inuito aliquo poſſet alienare, poſſet etiam co abſente. Si
quis colligat inde ſic, Ergo ſi quid poteſt fieri inui-
tis nobis, idẽ nobis poteſt& abſentibus, non eſt bo- na cõſequentia. Sed ſi quis ita collegerit, Si quis in- uitis nobis ſententiam poteſt digere: ergo& nobis inuitis dicerc arbiter ſententiam poreſt. eſſet bo- na argumentatio: quia ſimilia non ſunt alienatio, & arbitrium. Rationem adducit: quia potuit præ- ſentia vnius eos trahere in aliam ſententiam, vt ali- ter pronunciarent. Igitur magna eſt diuerſitatis ra-
tio. Et hoc eſt, quod dicitur de electione nocere
abſentiam vnius. vocari enjm omnes neceſſe eſt in electione canonicorum: quia ſi is, qui abſens fuit, adfuiſſet, potuiſſet eius contradictio nocere. Dein- de notandum eſt arbitrum, cauſa cognita& præ- ſentibus litigatoribus, cognoſcere& iudicare de- bere, exemplo iudicis, de quo dicitur l. de vnoquo- que. ff. de re iud. Et ſententia non valet, aliquo liti- gatorum abſentia lata. l. diem proferre. 37.§. ſi quis hic. Hoc eſt intellgendum, quod ſingulare eſt,&ſi lirigator ſit cõtumax. quod eſt diligenter not. Non poteſt dicere ſentẽtiam aduerſus eos:niſi adfuerint. Hoc differt arbiter à iudice. Iudicis ſententia ple- runque profertur in abſentem, cum eſt eremodi- cium, vt dixi in l.properandum. de iud. Ratio diuer
ſitatis eſt: quia cum nonadeſt litigator, iuſſus adeſſe,
ſtatim pœna commitcitur, ſimularq; incipit nõ pa- rere arbitro, vt dixi in l.non diſtinguemus.§. vlt. hic. Hoc eſt dignum obſeruatione. in ea enim re facilè crratur. Non poterit pronuntiari ſententia, niſi in compromiſſo hoc conuenit expreſsè. Quod autem dicimus, arbitrum eorum litigatoribus debere ſen- tentiam dicere, videamus quomodo ſit accipiendũ. Id docet Vlp.in l. diem proferre.. coram autẽ. Co- ram videtur præſentiam corporalem requirere: ſed aliter interpretantur hoc verbum. Nam nihil refert, an abſens quis ſit corporc, vel animo. l. cũ Pretor. de iud. Idem aicitur in l.coram. de verb. ſigni.& eſt lo- cus cõmunis de præſentia& abſentia. Deinde offi- cio arbitri cõuenit litigatores iubere adeſſe, exẽplo iudicis. l.z1. quid tamen. al.]!.ſi cum dies.§. ſi arbiter. Prolixa hic eſt quæſtio: ſed difficultatem nõ habet,
uo in loco debeant adeſſe litigatores iuſſu iudi-
Cis. Sũma eſt, iubere debet cos adeſſe in loco, de quo
adum eſt in cõpromiſſo, ſi id actum eſſe appareat. Si nihil de co cõuenerit,& expreſsè,& tacite pote- rit iubere eos adeſſe, in quocunque loco, modo is honeſtus ſit. Hinc notandũ in d.§. ſi arbiter. in verſ. Impuns gicitur,&c Quemadmodum vulgo dicitur, vbi citatio nulla eſt, unpunè non parebitur.& idem de iudiciis dicitur.l. ſi locus. de iud. facere enim non

1 0 4. — 1
pollu mus quæ honeſtè fa 84.652 uo de cond inſtit. De magiſttitibus quæri ſoler‚ in ꝗq ſt in eo loco eos
loco iudicare debeant. Et certum eſt in e debere iudicare, in quo ſolitũ eſt iudicari more ma- Iorũ. l. pen. de iuſtit.& jure. Sequendus eſt mos ma- jorum. Hinc collige, ſ iudex ornum edcaueriefe pronuntiet ſententiã: ibi in inuitum dilde poſle— cernere, quia nõ eſt mos maiorum, nec fieri potelt, falua imperij ſui maieſtate. Ex his quæ diximus ar- bickos poſſe iubere litigatores adeſſe;naſcitur quæ- ſtio d.l.non diſtinguemus. Si domini, qui inuicem- pyocuratores. Sic eſt legendum: in lectione Norica legitur: Per curatores. Ibi, Si velint adeſſe corain ar- bitris. Neque enim cogi poſſunt. l.i. de procur. Ego puto de procuratoribus ſine incommodo intelligi verbum, JIpſos. ſed tamen ſi adfuerint procuratores edrum, nõ cõmittitut pœna. Sed melius eſt de pro- curatoribus intelligi qitia maior de co fuit dubita- tio, ſi apparet eos procuratores ad litigandũ dediſſe, vtraq; interpretatio poteſt defendi, ſi heredum facta ſit mentio in cõpromiſſo, poteſt cogere etiã hære- des adeſſe. Quia diximus morte ſolui compromiſ ſum. J. diẽ proferre. hic. poteſt hæredes iubere adeſſe, pour reprendre le proces Nõ enim ſufficeret per pro- curatotẽ vocare: niſi vdluerint per procuratores li- tigare. Solet quæri de teſtibus, qui teſtimonij cauſa producũtut, an poſsit eos iubere adeſſe, ſi nolint po teſtatẽ ſui facere? In teſtes nõ habet poteſtatem ar- biter, ſicut in litigatores Igitur nõ poteſt eos cogere adeſſe:ſicut videmus in pleriſque locis. Hoc videtur cöuenire officio Prætoris. Recurritur ad officium Prætoris, cum deficit arbitri poteſtas. ſic teſtes non ab arbitro, qui nullã in eos habet poteſtatem, ſed à Prætote cogendi ſunt. Addendũ eſt, arbitrum iube- re poſſe adeſſe, etiã per nuncium, aut epiſtolã. Nam quod ſuprà diximus, nõ ita accipiendum eſt, vt ipſe arbiter eat,& cogat venire: ſed poteſt per epiſtolam, aut nuntiũ efficere. Indecorum eſſet eum ad litiga- tores proficiſci, quẽ vt iudicẽ elegerunt. Huiuſmodi interlocutio proferri poteſt abſentibus litigatori- bus,&c. hodie ſolent vti nuntiis publicis: olim in iu- dicis priuatis vtebãtur alia forma: vocatio fiebat ab
aduerſario ſiue apparitore, vt docui lib. it Diſput. c.i. deinde arbiter iubere debet adeſſe litigatores intra diem cõpromiſsi. I. quid tamen.§. ſi intra. Electus eſt arbiter, vt iudicet intra Calend. Auguſti:non poteſt jubere eos adeſſe intra Calen. Decemb. quo tẽpore
ſolutum eſt arbitriũ. Abſurdum eſſet, quo tempore finita eſt eius poteſtas, vocare litigatorcs. Si vnus li- tigatorũ abfuerit, alter adfuetit, committitur pœna, quaſi nõ paruiſſet arbitrio. l. diẽ proferre.§.- Hoc eſt intelligendũ, ſicut dicitur I. 40. arbiter Calend. hic, ſ expediebat ei, qui vocatus eſt ab arbitro adeſſe, ſi adfuiſſet mortuo arbitro, nõ potuiſſet dici ſententia. Si ipſi litigatores adſint, arbiter verò nõ: pœna com mittetur. Nã hic contumacia non eſt. Nam etſi ad-
fuiſſet, tamen arbitrium nõ fuiſfet dicturus: quia di-
ximus arbitrum nõ pofle vltra diem iubere adeſſe. Quxritur an poßsit diem proferre? Et dicendum eum poſſe diem proferre, volentibus litigatoribus: & ſi hoc ei permiſerint litigatores. I. 33. Arbiter ita
ſumptus. hic. Solet hoc in cõpromiſſo exprimi. Huc
pertinet quod eſt in J. non diſtinguemus.§. vlti. qui locus eſt obſcurus: ſed puto ita intelligendum, liti-
— 1 1 1 4. 3 8. n 4 —„„* 2 8 N 37 7 2 4 5 P ranc. Ddar I11 U 11L-FKA44⸗
cere nõ poſſumus. l.hlius..
*
gatorum non eſſe diem ptoferre, ſed arbitri. Ar. biter pronunciat de die proferenda: ſad hoc ait, vo. luntate compromittentium fieri, ſi permiſerint liti- gatores proferrre autem poteſt per n unciũ, aut epi- ſtolam.l. diẽ proferre. in prin. id eſt, quod dixi, poteſt iubere adeſſe per nunciũ, vel per epiſtolã. Hoc dubi- tationẽ habuit: quia ſententia proferri per epiſtolam non poteſt C. de ſent. ex ſcrip. recit. Sed vilum eſt iu-
ris auctoribus has interlocutiones proferri ſine ſol.
nitate, vt in emptione& locatione. I.I. de contrah. empt. Et tamen non contrahitur per nuntium, vel epiſtolam. L.I. de verb. oblig. Quid ſit per nuntium gerere negotium, docui in I. ſi ita ſtipulatus fuero. §. Chryſo Sonus. de verb. oblig. Dicitur per liberam perſonã nullam acquiri obligationt: ſed datur actio mandati, vt cedat actioni, quæſitũ eſt in l. poſſeſsio. de acq. poſf. Sed ſi quis abſens per nuntiũ vendide- rit, aut emerit, ſibi acquirit non nuntio. Diſtinctio colligitur ex l.& licet.& l.eum qui. de conſtit. pecu. Nunciusoffieio tãtùm fungitur denuntiantis,& ad- monẽtis, nõ vt vendat aut emat, ſed vt ſignificet me velle emere, aut vẽdere. Nũcio vtor tanquã organo, id eſt, miniſtto: ſic& epiſtola. Nũcius eſt veluti lo- quens epiſtola. Si quis per epiſtolã emat, nõ dicitur per epiſtolã emere. id declaratur exẽplo. Nuntius ita loquitur, Dominus me huc miſit, vti tibi nuntiarẽ,
ſe velle ex te fundũ emere. ſi reſpõdeat ſe velle yen
dere, venditio intelligitur cõtracta cum domino x&
cõcipietur in verba domini. Procurator non italo- quitur, eſt enim conſtitutus ad emẽdum: ipſe emit, vendit,& cõtractus verba concipiuntur in eius per- ſonam.l. eũ qui. de conſt. pec Et ita inteiligendũ eſt, quod dicitur, ex contractu per liberã perſonam no- bis non acquiri. Verũ enim eſt de contractu inito à perſona libera: ſed epiſtola& nuntius, non contra-
hunt. Addendü eſt iſtis, ſi quis offictũ arbitri ſum-
matim cõplecti velit, omne arbitri officium pende- re ex ipſo cõpromiſſo. Inſpiciendum eſt enim com promiſſum,& videndũ eſt quæ poteſtas ei data ſit. d. Ilnon diſtinguemus.§. de officio. Videndũ eſt de qua re,& quæ ſit modo cõpromiſſum. Aliquando
generaliter eſt cõpromiſſum de omnibus cõtrouer- ſiis: aliquando de certa lite. Pleni compromiſsi men
tio eſt in I.rz. l. quid tamen.§. plenum. vocat ibi Iu- riſconſ.plenum cõpromiſſum, quod ad omnes con trouerſias pertinet. ſic interpretamur cõpromiſſum & alias omnes ſtipulationes, vt nihil in id veniat, niſi de quo actum eſt. l. quicquid. de verb. oblig. Huc perrinet l. 43. a1. 47. de rebus. hic. vt intelligamus actũ eſſe de cõtrouerſiis, quæ ſuperuenerint, inſpicimus quid cautum ſit compromiſſo. Qui cõpromittunt de omnibus controuerſiis, nõ videntur cogitaſſe de futuris cõtrouerſiis. Igitur de illis non cogitur ſen- tentià dicere. Idem de iudice dicitur d.l.non poteſt. de iud. Quatenus igitur compromiſſum eſt, ſenten- tiam dicit arbiter. Eſt autẽ arbitri, ſententiam dicen atbitrio ſuo qualẽ velit. 1⁹. qualẽ. Dicit ſententiam arbitrio ſuo:inde etiam arbitet dicitur, imò non va- let ſententia dicta alterius arbitrio. dict. l. qualem.ſi- cut& iudex, imò magis, iudex, niſi in bonæ fidei iudiciis. Nam latiorem habet poteſtatem, quàm iu- dex in aliis iudiciis, quæ non ſunt bonæ fideis valct igitur ſentẽria ab arbitro dicta de re, do qua cõpro- miſſum eſt. Cùm exce dit fines poteſtatis fibi daræà
compio
bitndguint promilocn ſententian poſtCaleu comploml quidtama mta Ck- ſe Cloeyi unendt Ksat riſocaui ſadalt en Guardu foleſeln därtlur zdelt lig rehe ceno ribnt dem keate tii duo. votexeln n Men Maletels compte Dœnac risnon Promiſ caarbite rüace. O de ſen aciolger öponius öbiti ſen N ul Vj de tur idcernz nun tiand Acale mie
8

„ qui de conltt 1
1
6 65
aat ſed yt ſogüa 0dor tanquätg
1. Nücius ctnet dittolä emar at tur exEplo Nun miltt,vti tibim teſpõdeat ſem tracta cum dom Procurator nori ad emädum: ita oncipiunturin Gubn Etita imteliigeuci der deläpetſonum, eſt de contractu un & nuntius,non con uis ofcü arbitnih arbiteioffcium pal lciendum ett eninan ur potekes e Officio. Videndt
——
— —
romiſſum. Alqpni
ade omnibus cöror Pleni comptom r lenum. rocat
cöpromittentibus, du r ue de re dixerit ſententiã, de qua non eſt cõpromiſ-
ſum, ſiue aliter dixerit quàm eſt cõpromiſſum, non valet ſentẽtia. l.nõ diſtinguemus.§. de officio. 5. quę ſitũ.vbi exemplis hoc oftenditur. vbi, Non quãlibet, in Florent. Vnde ſi pronuntiauerit,
eſt legendũ, vt. 1 ad litem non pertineat, no valet ſententia, vt
oſtendit exẽplis, ſi remittat ceos ad iudicẽ, non valet ſententia, quaſi ad aliũ arbitrum eos remittat, impu ne nõ paretur. Nã pa valer,& cuius nomin I ac re ſe finem impoſiturum controuerſiis. 1Pöponius.§. recepiſſe Igitur nõ conuenit cos ad alium arbitrum mittere. Ergo ſententia tunc dicta erit ab arbitro, cũ lis eſt finita, vel cauſa præparata ad finiendã litem: ſed non cum eos ad alium iudicẽ remittit. Igitur nõ ſatis eſt interlocutũ eſſe, Vel cauſam præparaſſe, vt vere dici poſsit eum ſententiã dixiſſe, quamuis ſen- tentia interdũ pro interlocutione accipiatur. l. qua- lem. Aliud exẽplum eſt in 1.15. Labeo. hoc tit. Hoc expreſſum eſt cõpro miſſo, vt arbiter eodem die de omnibus controuerſiis ſententiã dicat. Hinc dicitur non recte fungi officio ſuo. Receſsit enim à cõpro- miſſo ſuo, ex quo omnis eius poteſtas dependet. De quibuſdã enim rebus dixit ſententiã: de quibuſdam diem protulit. Simile exẽplum eſt in 1.1. C. eo. de ar-
bitro, qui vltra diem ſtatutum dixit ſententiã, com-
promiſſo expreſſo. Expreſſum erat cõpromiſſo, vt ſententiam diceret intra Calend. Auguſti, iudicauit poſt Calend. Auguſti, nõ rede audicauit, quia aliud compromiſſo continetur. Aliud exemplũ eſt in d.l.
uid tamen. 5.ſi intra. Datus eſt arbiter vt iudicaret
intra Calen. Auguſti, iuſsit adeſſe litigatores coram
ſe Cal. Septẽbris: exceſsit fines cõpromiſsi: latiorem tamen diẽ poteſt ſtatuere. d. l. quid tamen.§. ſolutio- ni. quod videtur repugnare d.. ſi intra. Nam cõpro- milſo cautũ eſt, vt iudicet arbiter intra Cal. Augu- ſti:dixit ſententiã ſed iuſsit ſolui pecuniã Cal. Aug. Quaritur, an ita poſsit ſententiã dicere? Ait Iuriſc. poiſe, ſed non poteſt iubere adeſſe litigatores. Hæc diuerſa ſunt,& diſsimilia. Queritur, an iubere pobsit adeſſe litigatores,& an poſsit iubere litigatores ſol
uere certo die. Si iuberet eos adeſſe poſt diẽ compro miſßszi, no fungeretur officio ſuo arbiter:ſed cũ intra
diem ſententiã dicit,& differt ſolutionẽ, fungitur of- ficio ſuo. quia poteſt ſententiã ſuam dicere, de mi- nore, vel maiore, ſic poteſt differre diẽ ſolutionis. Si- mile exemplũ eſt in l. quid tamen. 5. item ſi arbiter. Qus omnia huc ſpectant, vt intelligamus ita demũ
valere ſententiã, ſi ſententiam dixerit de eo, de quo
compromiſſum eſt, de pœna nihil compromittitur, pœna cõmittitur vt ſententiæ pareatur: ſad de pœ- nis non cõpromittitur. Igitur recedit à forma com-
promiſsi,ſi de pœna nõ petenda pronuntiet: preter-
ca arbiter debet certã dicere ſententiam vt& iudex. vulgare hoc eſt de iudice.l.ait Prætor. de re iudic. l.j. C. de ſent quæ ſine certa quanti. 5. preterea. Inſtit. de actio. Idem de arbitro hic dicimus. d. l. quid tamẽ.§. Põponius. hic. Sed obicitur quod dicitur eadéẽ 1.§.I.
Arbitri ſententia valere debet, ſi ita pronuntiauerit,
Nibhil videri Titinm debere Seio. Hæc ſententia vide- tur incerta. hic tamen fuit mos ſententiarum pro- nuntiandarum, ſibi ita videri, vt docet Cic. lib. 4. Academicarum quæſt. Volens oſtendere morem
In Tit. de Keceptis arbitris.
impunc ei non paretur. Ideo ſi-
de lib. cauſa.& 1. de ventre inſpic. Nec tunc incer- at di 2, cere ſabi cõ- flare.
rendum eſt eius ſententiæ, que e cõpromiſſum eſt, ac recepit
maiorum Academicorum:& teſtes ita dicere ſoli- tos eſſe teſtimonium, ſibi ita videri. Ita enim omnia incerta eſſe in rebus humanis: vt nemini facilè li- ceat dicere, ſibi conſtare. vt oſtendit in oratione pro Fonteio. Exempla huius veteris moris pleraque
195
Omnia ita incertaſunt m rebus ha manis, vt
reperiuntur in iure ciuili. Vnum eſt in l. diui fratres. nemaunn faci-
ta eſt ſententia, quia exprimit certam quantitaten quod viſum fuit iuris auctoribus ſufficere. Mutare autem aut corrigere non poteſt. l.qualem.& l. ſeq. quod& de iudice dicitur. I. iudex. de re iudic. Ex his intelligitur quod ſit officium arbitri: Poſtremus locus eſt de effectu ſententiæ arbitri.
De eſſectu ſententiæ ab arbitro latæ.
⁴Ertum eſt valere ſententiam eius. ſententiam
le liceat di-
vocant lureconſulti, licet non per omnia pro
ſententia habeatur. l. quid ergo.§. ex cõpromiſſo. de
his, qui not. infa. Damnatus fuit arbiter: non nota-
tur infamia, etſi ex cauſa famoſa ſit damnatus. Sæ- pe occurrunt exempla hoc tit.& aliis locis, in qui- bus nõ per omnia pro ſententia habetur arbitrium. Ex eo igitur quod vocat ſententiam, apparet ſimile eſſe pronuntiationi iudicis, vt dicitur l.z. hoc.titul. Hinc duo memorabilia colliguntur ex l. cum an- tea. C. eod. Vnum eſt de interruptione temporis. Sicut enim lite cœpta coram iudice interrumpitur tempus. l. mora. de rei vindic. ſic lite cœpta coram arbitro. Alterum eſt nihil referre quid geſtum eſſe in iudicio, an corã arbitro. Ea enim quæ geſta ſunt, coram arbitro valent coram iudice. Sicut acta iudi- ciaria valent: ſic acta coram arbitro facta valent in
ordinario iudicio. Quod eſt intelligendum ſecun- dum diſtinctionem. vlt. C. eod. Pronuntiatio igitur
arbitri comparatur ſententiæ iudicis: ſed non per omnia ſentẽtia eſt. Sententia arbitri damnatus non
notatur infamia, etſi de re famoſa compromiſerint
litigatores. Simile exemplum eſt in l. ſi dictum. d, Pe
compromiſero. de euict. vbi Paul.ait, Si compromi-
ſero,& contra me data fuerit ſententia: nulla mihi hes.
de cuictione actio danda eſt aduerſus vendirorem. Rationem adfert, quia ſciens illud iudiclum ſubiit.
2
Mihi liberum erat me ſuo non ſubiicere arbitro:at.
Tue ideo non damnari. Iudicium etiam in inuitum ertur. l. inter ſtipulantem. de verb. oblig Idem aliis exemplis demonſtratur, quòd ſententia arbitri non
ſic ſimilis ſententiæ iudicis. l.=. hoc tit.& I.I. C. eo. Ex
ſententia iudicis naſcitur exceptio rei iudicatæ ex parte rei, ex parte actoris habet actionẽ. Ex ſenten- tia autem arbitri non datur exceprtio iudicati, ſed pœnæ petitio. l.2.hic,& l.. C. eo. Sed exceptio pacti videtur naſci. ſic intelligo. 13. Pomponius ſcribit.§. ſi de meis. Quia videtur hoc inter eos agi tacitè,vt
areatur ſi reus abſolutus, vel condemnatus fuerit. Sed ſicut inter actionem ex ſtipulatu,& actionem ex iudicato eſt differentia: ita inter exceptionem rei iudicatæ,& exceptionem pacti. Sententia iudi- cis habet executionẽ. l.à Diuo Pio. de re iud. Exce: ptio rei iudicatæ, impedit ingreſſum litis. Is qui ni- titur exceprione rei iudicatæ, non vult agere cum aduerſario. non cogitur conteſtari litem& reſpon- dere:&tend à fin de non receuoir. Aliud eſt, ſi quis exceptionem pacti habet. Is enim nihilominus re- ſpondere cogitur. c. de litis conteſt. in 6. ait omnino
R 2

Fauor lit u finiendaru
mæximè po ſtulat, vt e- rraν miquæ ſtetur ſen-
tentiæ.
100
aduerſarium non eſſe admittendum, ad lit. conteſt. Obucitur exceptio rei judicatæ. Is autẽ qui pactus eſt ne peteret, cogitur reſpõdere. Notãdum tamen eſt ſententiã arbitri habere executionem,& vim rei iudicatæ, in certis cauſis, quæ explicantur 14.& F. C. eo. Vult imprimis luſtinianus arbitri ſententiam habere executionẽ, ſi ſit iuſiurandum interpoſitum:
ſed Nouella quædã huic iuri derogauit, qua vetuit
auſiurandũ exigi:ſed pœnã tantùm cõpromiſsi, pro-
pter metum periurij. Addidit, arbitri ſententiã vale-
re ad executionẽ, ſi acceſſerit cõſenſus litigatorum
tacitus, vel expreſſus, ſi acceſſerit νυνκοντ id eſt, ſi li-
tigatores ſententiæ ſubſcripſerint. Nec refert quo-
modo cõſenſerint, quamuis ſubtilitas quædã apud veteres fuerit obſeruata. Idẽ enim de tacita appro- batione dicitur, de ſpacio decẽ dierum. Tunc habet arbitriũ actione iudicati,& exceptionẽ rei iudicate, yt ſententia iudicis. Poſterior cõſtitutio derogat iu- ri antiquo, quia eſt edita conſulib. Lãpad.& Oreſte. Deinde notandũ eſt, quamuis ex cõpromiſſo nec actio nec exceptio naſcatur: tamen pœaæ perſecu- tionẽ dari ex cõpromiſſo. Ideo pœna adiicitur. quia aliàs nõ poſſet cogi ad obtẽperandum ſententiæ is, qui victus eſt Sic dixi ſuprà coactionem hanc eſſe conditionalẽ, vulgo vocant coactionẽ cauſariuam. Non idẽ eſt in ſententia iudicis. Cic. vocat neceſsi- tatem, quæ habet adiunctionem. lib. z. de Inuentio- ne. igitur intereſt inter ſententiam iudicis& arbitri. Quod diximus de pœnæ exactione, eſt intelligen- dum etſi pœna ſit iniqua. l. diẽ proferre§. ſtari. Hoc videtur alienũ à ratione eſſe: imputandum ei eſt, qui pœnam cõpromiſit, qui talem elegit arbitrũ. Eodem pertinet l. ſocietatẽ.§. arbitrorum. pro ſocio. Vnũ ge- nus eſſe arbitrij ait, cui parendũ eſt, etſi æquum, vel iniquũ ſit. Diſtinguit ibi Iuricõſ. duo genera arbi- trorum:alterum eſt, de quo hic loquimur. Alterum, inquit, eſt huiuſmodi, vt ad boni viri arbitrium re-
digi debeat&c. Plerunq; alterius arbitrio quid cõ-
mittitur, etſi in eum non cõpromittatur. vt ſi duo ſocietatẽ inierint, de partibus, quas Titius arbitra- retur, hic non cogitur pronuntiare. in d.§. ſtari. in fi. Vlpian ait, Nam& diui Pij reſcripto adicitur, vel mi- nus probabilem ſententiam aquo animo ferre debet Ra
tio eſt, de qua diximus in I. ſi quis arbitratu. de verb.
oblig. Quia iudiciũ pro ſocio bonæ fidei eſt. In bo- næ fidei iudiciis ſpectamus quod æquum eſſe vide- tur, nec dubitandũ, quin æquum ſit id emendari, ſi contra bonam fidem lata ſit ſententia. Huic autem arbitrio ſtipulatio intercedit& ad lites finiendas pertinet,& fauor litium finiendarũ id maximè po- ſtulat; vt ctiã iniquæ ſententiæ ſtari debeat, ex quo cõſequens eſt à ſententia arbitri non appellari. Ap- pellatio datur ad oſtendendã iniquitatem ſenten- tiæ. l... de appel. De appellatione hoc eſt expreſſum. L. hic. Nõ appellatur à ſententia arbitri, etſi ſenten- tia ſit: quia actio iudicati ex ea non naſcitur, ſic eſt intelligendum quod hic dicitur, in quo Accurſ.& cæteri hæſitant. In Gallia tamẽ appellatur à ſenten- tia arbitri. Vt ſi arbiter iniquã dixerit ſententiam, ad ordinarium iudicẽ appellatur: nec poteritpœna exi- gi, donec ille iudex pronũtiauerit: ſed pœna exige- tur, poſtquam iudex ordinarius pronunciauerit, etſi etiam à iudice ordinario ſit appellatum. Addédum eſt etam tunc peti pœnam, ſi nõ interſit aduerſarij
Franc. Duare
ni luriſconl.
ſententiæ arbitri pareri, vt dicitur in I38. cum pœna. hic. Ponamus eum qui vicit co rã arbitro, petere po nam: quia aduerſarius noluit patere ſententiæ arbi. tri. obiicitur ei, quod illius non intereſt. Exceptio hæc ſæpe obiicitur in foro: ſed non recipitur, cum conuenit de certa pœna quæ petitur. nihil enim re- fert tunc an interſit, an nõ. ratio eſt in I.vlt. de preto. ſtipul. Pœnam ſtipulamur propter difficilem pro- bationem eius, quod intereſt. l. quatenus. de reg. iur. Igitur prudẽtes homines ſemper pœnam ſtipulan- tur. Hinc non quæritur quatenus interſit: ſed tan- tũ conditio'ſtipulationis inſpicitur. l ſtipulatio iſta. §. alteri. de verb. oblig. eius rei hic exẽplum eſt, alias ca verba obſcura ſunt. In ſtipulatione pœnali eſt
quantitas ſub conditione promiſſa: ſi non paruero
promitto decem. Duo inſpicienda ſunt, quæ quan- titas promiſſa,& quæ cõditio ſit. Vt ſciamus, an ex-
titerit cõditio, an poſsimus petere: tunc non inſpici-
mus, quæ ſit pœna: ſed quæ conditio. Sed quid ſi pœna non ſit cõpromiſſa? tractatur in l.diem pro- ferre.§. I. ait ibi Iuriſcon. dari incerti actionem. Dixi dari actionem ad id, quod intereſt. tũüc enim dicitur agi incerti. Dixi in edicto prætoris mentionem eſſe
factam pecuniæ. in Florẽtinis libris legitur pecunia, non pæna. 1s,q ui pecuniam promittit, id quod inter-
eſt promittit. Sic is, qui promittit ſtare ſentẽtie, quia factum promittit, cui ſuccedit id, quod intereſt ſi quis ab alio. de re iudic. I. ſtipulationes nõ diuidun- tur. de verb oblig. Ex iam dictis naſcitur quæſtio, di plures arbitri diuerſas ſententias dixerit, an cõmit- tatur pœna, ſi quis litigatorum non paruerit. Quæ- ſtio tractatur in I. diem proferre.§. ſi plures. Ergo
quod dicitur pœnam cõmitti, ſi non pareatur ſem-
tentiæ, eſt intelligendum, niſi plures arbitri diuer- ſas ſentẽtias dixerint. in d.§. ſi plures. ibi, Sed ſi maior pars,&c Diuerſum eſt in iudicibus datis, qui diuer- ſas ſententias dicunt. Hic difficultas incidit ob di- uerſitatẽ iuris. In quibuſdam legibus dicitur, ſi iudi- ces diuerſas ſententias dixerint, cam valere, quæ fa- uet reo. l. inter pares. de re iudic. Alibi dicitur expe- ctandam eſſe iudicis competentis cõfirmationem. l. duo iudices. eo. tit. Hic dicitur parendum eſſe: ſed quia variæ res ſunt, varium ius reperiri mirum non eſt. Loquitur enim hic de ſententia arbitrorum:in aliis Iocis fit mentio iudicis. Sed mirum eſt, quod dicitur in vna lege, fauendũ eſſe reo: in altera com petentis iudicis confirmarionem expectandam Ro manus Pontifex pauciſsimis verbis hoc interpreta- tur. c. vlt. de ſenten.& re iudic. Arbitri ſententiã nul-
lam eſſe: quia compromiſſum non ſeruaretur, quod
ad iudices attinet, diſtinguit datos iudices, ab ordi- nariis. Si dati ſint, expectatur confirmatio iudicis competentis. De eo loquitur l. ſi duo iudices. de te iudicata. Si iudices ſint ordinarij, qui ſuperiorẽ non habent: niſi cum accuſacio interponitur, ſequimur quod dicitur l.inter pares. de re iudic. fauorabilio eſt cauſa rei, vt& Ariſt. ait in Problem Si maior Ali- quando maior pars conſentit in vnam ſententiam. Quando vnus iudicum condemnauit in quinque, alius in decẽ, alius in quindecim, ſententia in quin- que valebir. idque eſt, quod vulgo dicitur, maiori ſummæ minorẽè ineſſe. diximus 11.§. ſi ſtipulanti. de
₰
verb. oblig. Alia quæſtio ex ſupradictis exiſtit. 81
ſtipulati ſint non tantùm pœnam ſibi inuicemiſedl
Irer allel!
e 8 dac d” 4 brcl denh vüſn uuf vanf wull
ſijb tiucl hr 3 wilh vlad ephi volc hgo b r,1 au ummai gdat yenn 4 üücic mrrkroub da ut Vnr noiit.On
carn aleta-
nium
busponent œna con
Aſa u. nos chund mi ſas get lomn
refjiſa.
Gam gein nancimi (umlerr rawolle rimqui aütyod tid Nihahe
alllano üngle ute hecema eadi d lvelg li codn ir Cen dln Gelad fideiu prom biter, pobit, lamcz 410d 3 getioru locuscã
Ttaſtcan unugſ
cum dae
reoppoſg
d 1 ſor
Altcam.

an conditio. ded 1 actatur in lien incetti aGionenl. tereſt rüc tnimät rioris mentione zlidris legttur 3 romittit,id Juoh nittit ſtare ſenä
lit id, quod inm
zulationes nõ dun dis naccitur qucti ntias dixerit, acin
rerr Ch d. ₰—. m non patuett, Scæ- n08 exemit, an cõmittatur pœna? Scæuola reſpon-
In Tit. de Keceptis arbitris.
mitti cõpromiſsi ſiue directo, ſiue indirecto contra
alteri pœnam dari, puta fiſco, an poterit fiſcus pœ- nam petere, ſi nõ paritum fuerit arbitrio? Quæſtio eſt in l. 42 arbiter. Cõpromifſum eſt factum, vt ar- biter poſsit dãnare litigatores ad pœnam fiſco pen dendam, niſi damnatus rem reſtituerẽt Et præterca, niſi parerent arbitrio, inuicem cõpromiſerunt pœ- nam:Fiſco ex ea ſentẽtia nihil acquiritur: ſed pœna in compromiſſum deducta cõmittitur. Si paritum non ſi ſententiæ arbitri cõmittatur ea pœna: quam ſibi ipſis pendere promiſerint: ex co verò nihil po- terit acquiri fiſco,vt ne priuato cuiquam J. ſtipulatio iſta.§.alteri. de verb.obli. Solebant plerunq; veteres pœnã ſtipulari fiſco pendẽdam. ſimile exemplũ eſt in lea quidẽ. C. ſi mancip. ita ven. uod cõtert ad interpretationem Imulcta. de cond.& demonſt.vbi quod de mulcta dicitur, de ca mulcta acci piendum eſt, quã ſolebant veteres fiſco ſtipulari. Ex his quæ- ritur, quando arbitri ſententiæ parere quis dicatur. Tractatio huius loci valdè eſt neceſſaria. Si quid juſſerit arbiter alteri litigatorũ, aut vetuerit, res eſt expedita, ſi quis contra fecerit, quàm iuſſus fuerit: ſed ſæpe nihil aperte iubet, aut vetat arbiter,& mul-
tæ alie diſſicultates ex pronũtiatione arbitri oriun-
tur, de quibus videndum,& omnia exẽplis illuſtran da ſunt. Vna ſpecies eſt in l. 44 inter Caſtellianum. hoc tit. Orta eſt controuerſia de finibus regendis,
cùm alter alterius fines inuaderet, arbiter eſt electus
finium regundorũ cauſa: ſententiam dixit, de fini- bus ponendis nihil iuſsit, nihil vetuit. Quæritur an œna committatur: Fortè vnus litigatorum termi-
ferre. F ſiplurs h ſuus det hic, more ſuo, non ſatis exprimens, quod ad fa- tii ſi non paramtßonur. um pertinebat, ſed tamen oſtendit hoc caſu pœ-
iſi plures abiuidr ſi plures bicelſm dicibus datéquiui
fäcultas uciditch-
n legibs im 1 rint cam nletegu
Mdic. Albi dictule
etentis cöüimaüne
decim, ſctu„ dvulgo d 1 4 F ttol
nam cõmitti. Executus eſt id in quod compromiſ- ſum faerat: pœna cõmittitur terminis motis ab al- terutro. Id enim actum apparet. Nõ refert, an nomi- natim quid iuſſerit, aut vetuerit, an aperte appareat,
quid voluerit. Simile exemplum eſt in l. zr. quid. S. ſi
arbiter hic. Arbiter ita pronũciauit, ſibi videri illum Titio debere,&c. nihil prohibuit, nihil iuſsit. Mera cauillatio eſt, ſi quis diceret, non feci contra ſenten- tiam: quia non feci contra ſententiam: quia non ve-
tuit me eam pecuniam petere, ſi non tantum verba
ſpectemus:ſed mẽtem arbitri: cum euidenter appa- reat, id actũ eſſe. Quod etiam in ſtipulatione locum habet.l. quicquid aſtringẽde. de verb.obli. Alia quæ- ſtio eod. pertinens eſt in l. 29. Aduerſus ſententiam. hic. Certũ eſt ſi petatur ab co,à quo arbiter peti ve- tuit, pœnam cõmitti. ſed an idem dicendum ſit, ſi à fideiuſſore eius petatur? Nos nõ interpretamur hic fideiuſſorem acceſsiſſe cõpromiſſo: ſed alter com- promittentiu habebat fideiuſſorẽpronuntiauit ar- biter, ne petatur ab eo: an ab eius fideiuſſore peti
Pobit? Ait ibi VIp. non poſſe:& ſi petat, cõpromiſ-
ſum cõmitti. nam ri qaidue.& effectu à reo petitur, quod a fideiuſſore exigitur: quia habet actionẽ ne- gotiorum geſtorũ, vel mandati aduerſus reũ. Et eſt locus cõmunis de reo& fideiuſſore. In ea. lege, ibi, Sed ſi cum fideinſore,&c. Eſt ſpecies cõtrouerſa. Po- ſuimus fupra cõpromiſſum cum reo principali: hic cum fideiu ſſore compromiſſum:an vetitus petere à reo, poſsit petere à fideiuſſore? Ait poſſe:niſi interſit fideiuſſoris à reo peti. Repetit à reo: ſed id nõ acci- dit, cum à reo petitur. Igitur notandum, pœnã com.
197
arbitri ſententiam aliquid fiat. Simile eſt in l. 34. ſi duo rei. in princ. hic. Exemplum eſt de duobus reis debendi,vel ſtipulandi. Cum duo vna atq́; cadem obligatione tenentur, ſi vnus cõpromiſit, an ſenten- tia de vno lata, poſsit porrigi ad alterũ correum. Et ait idem dicendũ, ſi ſocij ſint. Effectu, qui ab vno pe
tit, ab altero peti, ſi ſocij ſint bonorum. Hic multæ
incidunt difficultates ex I. ſi vnus. de pact. in princ.
de pact. ſupra ſed hæ ad titul. de pact pertinent. Alia
quæſtio eſt in 37. Quãuis arbiter. hic. Duo litigato-
res cõpromiſerunt, arbiter vetuit alterum ab altero
peterc, de hærede nihil eſt dictũ. Quæritur, an ſi ab hærede petatur, pœna committatur? Ait ibi Celſus, cõmitti. Si prohiberetur tantùm petere is, côtra quẽ ſententia eſt pronũtiata, nõ finiretur lis, poſſet enim ab hærede: peti. Nõ eſt credibile tantùm de eo actũ eſſe, qui cõpromiſit. quia ad arbitrũ imus finiendarũ litiũ cauſa. Obiicitur l. 27. diem proferre.§ 1. hic. ait ibi Vlp·ſolui cõpromiſſum morte, ſi non fuerit hæ- redum facta mentio. Si igitur duo cõpromiſſerint ſi- ne mentione heredũ, ſoluiturcõpromiſſum vno eo- rum mortuo:& tamẽ dicimus tranſire in hæredem actionem ad exactionẽ pœnæ. Sed hæc valde diſsi- milia ſunt. Diuerſum ius eſt, quia res ſunt omnino diſsimiles. Ergo ſic diſtinguendũ eſt. Cum vnus li- tigatorum moritur ante finitam litem, ſoluitur cõ- promiſſum: quia facta nõ eſt mentio hæredis in cõ- promiſſo. Sed ponamus in hoc caſu, latã eſſe ſenten tiam antequã moreretur litigator, deinde hæredem eius cõtra ſententiam feciſſe: an cõmittatur pœna? eſt quæſtio multũ diuerſa à priore quæſtionc. Vna quæſtio eſt, an morte finiatur cõpromiſſum: altera multum diuerſa, an pœna exigi poſsit ab hærede, ſi
ſententia lata ſit aduerſus defundũ. Et certũ eſt cõ- mittere pœnam rationem adfert Celſus in d. l. quã- uis arbiter. nõ enim, inquit, differendarũ litiũ cauſa,
ſed tollendarũ, ad arbitros itur. Alia quæſtio eſt in 1.43. De rebus controuerſiisq́,&c. hic. Plenum cõ- promiſſu m factũ eſt de omnibus controuerſiis:ele- &æ ſunt quædã ſpecies corã arbitro, quædã omiſſæ ſunt per errorẽ De his diſputatũ eſt apud arbitrum, quæ in petitionẽ deducta ſunt: nõ eſt pronunciatũ de illis ab arbitro: ſed de his, quę omiſſa ſunt per er- rorẽ, nihil pronuntiauit. Quæritur ſi petat eas ſpe⸗ cies, quæ in procedendo per errorẽ omiſſæ ſunt, an committatur pœna: Ait Scæuola peti poſſe eas ſpe- cies omiſſas, quaſi contra ſententiã non faciat. quia ſententia nõ pertinet ad eas, quæ per errorem ſunt
omiſſæ. Diſtinguũt an per erroré an malignè omi-
ſerit. Si malignitate omiſerit, poterit eas perere: ſed ſubiugabitur pœnæ propter petitionẽ: ſed ſi per er- rorẽ omiſerit, poterit impune eaſdẽ ſpecies petere. Alia quæſtio eſt in l. 23. Celſus ait.§. pen. hic. Vnus li- tigatorũ iuſſus eſt dare centum alteri Calẽd. Augu- ſtiaduerſarius propter valetudinem non potuit ac- cipere: Poſtea cum paratus eſſet accipere, noluit is ei dare qui damnatus erat, an hoc caſu cõpromiſ ſum cõmittaturꝰ Refert Celſus veterum lurecõſul. opinionem. Dura fuit ſententia Proculi:ſed Celſus putat, cum arbiter iubet intra Calendas dare, duo quodammodo precepta eſſe. Vnum eſt pecuniã da- re: alterum pecuniam datc intra Calendas. Quod ad hoc, non ſtetit per eum, quominus ad calendas
R;

4„⅓⅜⅓⅜.ͤͤͤͤ— ——— —. —
193 daret: ſed quod ad alterũ recte dicitur per eum ſte⸗ tiſſe, quod non dederit, Nam quamuis no potuerit dare intra Calend. tamen potuit dare. in ea. I. verſ. Idẽ ait,&c. Hæc ſunt diligenter notãda. docet ſum- matim quando dicatur pateri ſententiæ arbitri. De- bet, inquit, facere quantum in ipſo eſt,vt arbitri ſen-
tentiæ pareatur. Ex his exemplis, quę hic Celſus re-
fert, facilè intelligimus, quando quis ſit dicendus compromiſſo arbitri parere. S equitur alius locus, in quo vari) caſus explicantur:& Varla- cauſæ, propter quas pœrna non exigitur. Reperiuntur enim caſus aliqui in quibus reus ſe tuetur aduerſus eũ, qui agit. eſt locus cõmunis de reo, qui exceptionem habet. De exceptione rei, dixi ſuprà ſententiæ arbitri pa- rendum eſſe,& ſi iniuſta ſit, nec appellationem reci- pit. Sed loco appellationis datur doli. lnon diſtin- guemus.§ cum quidã arbiter. Duo litigatores ele- gerũt arbitrum, vt cõmunem amicum. Deinde ini- micitiæ ortæ ſunt inter vnũ litigatorum& arbitrũ: is noluit eum ſententiam dicere, cõteſtatione de ea re facta, nihilominus arbiter ſententiã dixit, ſpreta fortè denuntiatione litigatoris. Imperator Anton. reſcripſit poſſe eũ vti doli exceptione, ſi arbiter poſt eam denuntiationem ſententiam dixerit, ſi petatur ab eo pecunia, poteſt doli exceptione agentẽ à pœ- Exeeptio næ petitione ſummouere. Exceprtio, eſt appellandi It Kecue; ſpecies:& ſpeciem inſtar& ſimilitudinẽ habet ap- „7 8 pellationis. ſic accipitur ſpecies in 1 2. de zureiur. 3 Speciem gloriæ habent,&c. apud Cic. Ideoq́; malè ab aliis tractatur omne remediũ quo quicquid re- ſcindi poteſt appellationem eſſe: ſed hic eſt ſenſus huius I. z. Iuſiurãdum ſpeciem tranſactionis conti- nere, id eſt, ſimilitudinem. Aliud exemplũ eſt in l.31. Ita demum hic, in quo datur exceptio doli, ſi ſtipu- lantis dolus malus interuenerit: ſi fortè dolo aduer- ſarij corruptus arbiter ſententiã dixerit, cõmittitur ſtipulatio,& eſt locus communis de dolo. In omni negotio cauetur, ne lucrũ quis faciat doli ſui: ſicut ſuprà, locus cõmunis de inimicitiis. Et idem 1.3. C. eo. de ſordibus& corruptione, ob quã datur exce- ptio doli. Aliud exemplũ eſt in quo datur teo exce- ptio, ſi dãnatus ſententia, moram ſuam purgarit, iu- ſta eſt cauſa defenſionis, aduerſus petentè pœnãà. d.l. quid tamen. S. vlt.& duabus legibus ſeq. hic. Eſt lo- cus, quo nullus eſt notatu dignior de mora: de quo fuſiſsimè tractatur in l. ſi inſulã de verb. obli. Arbiter quid iuſsit dari ſine die: nõ eſpreſsit diem quo dari debuit. Ineſt modicum tempus, quo peti poſsit, poſt cuius lapſum cõmittitur pœna:& tamẽ inquit, poſt cius tẽporis lapſum audiẽdum eſſe, qui purgare vo- let morã vſq; ad litem conteſtatam. Aliud dicendũ eſſet ſi arbiter expreſsiſſet certũ tempus. I. Celſus. in- frà eo. Hæc videntur contraria: ſed non ſunt. Vide- mus eſſe diuerſas ſpecies. In priori, obligatio nõ ha- bet certã diem Iuſsit arbiter ſolui ſimpliciter. In po- ſteriori certa dies eſt adiecta, veluti intra Calend. Sepremb. Cũ dicit intra Calend. Septemb. ideo pur gatio more non admittitur: quia ſemper verum eſt intra Calend. datũ non eſſe. Atq; verè idem de alte- ra ſpecie dicendũ videtur, verũ eſſe intra illud tem- pus datũ non eſſe, quod ineſt ſicut in poſteriori ſpe-
cie. Oſtendã breuiter quę ſit diuerſitas. Inſpiciendũ, 4 an condicio extiterit, an non. Cõditio quædã ineſt,
ſicut in ſtipulatione, quæ certã habet diem:ideõq́; à
Franc. Duareni lurilconl.
forma conditionis eius recedendum non eſt. l. qui hæredi. de cond.& demõſt. At cũ ſtipulatio nullam certam habet diem, nec apparet quando ſtipujator ſibi dari voluit: facilè producimus racitum tempus, quod ei ineſſe tãtuùm iuris interpretatione creditur, vt præterito eo tẽpore, moram reus purgate poßsit, & offerẽdo quod promiſſum eſt liberari,& euitate pœnã. Addendũ eſt, ſi arbiter ſententiã dixerit, nul- lã eſſe pœnæ perſecutionẽ. hoc conſtat ex his, quæ qrximus. l. quid tamẽ§. vlt. Naſcitur hinc quæſtio, quæ tractatur in I. 36. ſi feriatis diebus. hic. Diximus
impuns arbitro nõ pareri, ſi feriato die dicat ſemẽ-
tiam. ſed quid ſit prætor cum coegerit ſententiam dicere die feriato. Ait ibi Vlp. exceptionẽ locum nõ habere:quia coactus à prætore ſententiã dixit. De- inde ſequitur, viſi alia lege,&c. Sic legendũ eſt, vt in Florent. Holoander legit aliqua lege, nõ intelligens, vt opinor, huius loci ſenſum. Sed quid eſt, niſi alia lege: Quidam legẽ pro pacto interpretantur, vt ple- runq; accipitur. l.legẽ. C. de pact. Animaduertẽdum eſt pro explicatione huius loci, hanc legẽ coniungi debere cum I.ſi feriatis. de feriis. ſuprà. nec aliter in- telligi poteſt Vlpi. in eodẽ loco. vtrumq; enim ſcri- pſit. Inſcriptio huius capitis eſt, lib. 77. ad edict. ſic enim ſcribi& emendari debet, vt in Florent. eadem
eſt inſcriptio d. l. ſi feriatis. De feriis. in qua ait, Siſe.
riatis diebus fuerit cautum lege, ſic enim legendũ eſt
vt in Florent. Apparet hinc manifeſtiſsimè Vlpia- num referre cuiuſdam antiquæ legisvVerba. Kefert quandam legẽ de feriis. Ad interpretationem eius legis Vlpianus tractauit queſtionẽ de qua cœpimus loqui, an ſi arbiter, eogẽte prętore feriatis diebus iu- dicauerit, parendũ ſit ei ſententiæ:& ait parendum eſſe. Lex de iudice tantum loquitur, quã Vlpianus
refert, ad arbitrum ergo non pertinet. Ergo Ylpia-
nus ſic ait, niſi alia lege. interpretatur legẽ quandam, & refert verba antiquæ legis, in d.l. ſi feriatis. ſed ad- didit, niſt alia lege, ſcilicet alia quam interpretamur. ſcilicet ſi fortè tales ſint feriæ, vt per legem aliquam eo tempore non liceat arbitrari. Fortè dies aliqua poteſt eſſe excepta alia lege: quia non tantum non iudicare: ſed ne cõpromiſſa quidem exercere poſ- ſumus. Hic videtur ſenſus eſſe horũ verborum, quæ aliter intelligi nõ poſſunt. Vnde apparet legem pro pacto hic non accipi. Alius caſus eſt ſi litigator non adfuerit, iuſta de cauſa impeditus,& ob eam abſen- tiam, agatur aduerſus eum ad pœnam. I. quid cr- men.§. ſi quis. Dixi compromiſſum cõmirti, ſi quis non paruerit arbitrio,& ſi arbiter non definierit, ne- gotium: puta, ſi noluerit parere arbitro iubenti ad- eſſe: quia per eum ſtar quominus ſententiam di- cat arbiter:ſed hic ait ei ſuccurrendum, ſi iuſta de cauſa abfuerit, dabitur ei vel exceptio, vel denega- bitur actio aduerſus eum. Sic Iureconſ. plerumque loquuntur, cum ius eſt incertum, actionẽ ex eo non competere: tunc denegatur actio. Interdum datur actio: ſed additur exceptio propter æquitatẽ. Quo- ties de iure dubitant Iurecõſ. quod non eſt certum, dicunt ſemper eſſe dãdam exceptionem vel actio- nem denegandã. ſic loquitur Vlpian. in l. qui ſeruũ. de oblig.& adt. Tutius eſt cõſtitui iudicẽ, vt addatur exceptio. idq; explicaui in l. iuriſgentium. de pactis. Alius caſus eſt, in quo exceptio datur, qui latiſi- moè patet, ſi quid iuſſerit arbiter extra cõpromiſſum Cœpimus
anutut a mſti Jol dgestöyroln neceleckin cete gcobe crurponit rnimnont aret arbin ha torehn notaim lo diem wonce 2 1,tm A tentthum rr hrmeg adite eare nae ſcna Hundlz dooßahte cmeke ſoert m (deaüh rnawug Rartentam fnd rit lxetotid

lteus Khen Blt ol tlöern 1 T ententid, d
4
. ern
lententi dirt.) Hic lexendũ n lua lege,no unelha Sed quid et l Knterpterandumng aa.Animaducrät 1. hanc legi eunn iss lupra nec An
c0. vtumq; enmm.
6
eſt— lib77 ad e et yt in Flotent, eferiisiin quaa e. ſic enim legrnt manifeſtibimaſt zuæx legisyetba interptetationemt ſtionẽè de quacen etore feriati dici tentir& att parhin oquitur, ou Vlu peninet Erwoyp eretaturlegiqqania vin dliſ feriarsell a quam interptekam e,yt pet legem Iiga
rari. oè dis 1g
guia non tanromlt
In Tit. Nautæ, caup. ſtabul.&c.
Cœpimus iam de eo dicere ants, quod omnis eius poteſtas pendet& cõpromiſſo. 150. Arbiter ex cõ. promiſſo. hic. Huc pertinet 139. non ex omnibus. Exempla ſunt in Lnon diſtinguemus.. quæſitũ. Si juſſerit quid ſolui, de quo eſt controuerſia:vel operã præberi,& juſſerit litigatores adeſſe. ſic enim operã ræbere accipiũt luriſc.xt labolenus in d.Lnon om- nibus. qui locus eſt notãdus. N ö tantum ſi quis non ua eſt dicta ſententia:ſed ſi ope
ſoluerit pecuniã, de qua tenti ram nõ præbucrit,vt diceretur ſentẽtia.id eſt, iuſſus
non adfuerit: ſicut dicimus operam præbere præce- tori. id eſt præceptorẽ audire, cùm docer, ei adeſſe. In d.lnon omnibus. ver Idem contumaciam,&c. Hũc locum peruertit Haloander, cum non intelligeret uid eſſet. Idẽ in Florent.legitur. Idem hoc eſt refe- rẽdum ad inſcriprionẽ laboleni ex Caſsio. Apparet cũ referre verba Caſsij. verba ſunt laboleni ex Caſ ſio,& idẽ Caſsius ſcripſit, quæ ſequũtur, Atbiter ex- tra cõpromiſſum nihil facit:ſed tamen contumaciã
litigatoris punire poterit, ſi non paret arbitrio. Hoc
quidã intelligunt de iureiurando in litẽ, quæ ſenten- tia videtur carere incõmodo. Nã defertur, cùm ad- uerſarius non vult rem reſtituere, neo dicitur arbiter fines cõpromiſsi excedere. ſi deimente intelligamus,
neceſſe eſt ita intelligamus, mulctam eũ debere di-
cere, ſ conuenerit inter litigatores, contumacem di-
citur punire ſecundum ſententiam Caſsij Subiicit
enim non habendum eſſe contumacem, cum non aret arbitro iubẽti exhiberi teſtium nomina Hunc cñ interpretatur Harmenopul lib.i tit. 4. Ait teſtiũ
nomina non edenda in initio litis conteſtatæ: ſicut
diem non cogitur edere. l.I. Editiones. de edendo.l. 2.§.diem autem. Quemadmo:teſt. aper. Nomina au
tem teſtium edere non cogitur. ſic recte interpreta-
tur Harmenopulus, meo iudicio. Alius locus eſt, cũ arbiter ſententiã dicit cõpromiſſo ſoluto, tunc non recte pœna exigitur. Hunc locum fuſiſsimè tracta-
uimus d. 134. non diſtinguemus.§.1. huc pertinet 1. ſi
duo§r. hic. Cum litigator adeſſe iuſſus non paruit, pœna eſt cõmiſſa,& folutum compromiſſum: nec poterit amplius committi ſi non adfuerit iuſſus ad-
eſſe, niſi hoc conuenerit vt in ſingulas cauſas com-
mittatur pœna. Quædã ſolent obiici aduerſus hanc ſententiam, quæ docuimus l. ſi ſic. de verbo. oblig.
vnde peti poſſunt. Sunt& aliæ exceptiones, quæ ex
ſuperioribus capitibus facile colliguntur.
IN TIT. IX. DIGEST. LIB. IIII.
NAVT, CAVDPO. STABVIL. VIT RECEPDTA REBSTITVANT.
& Mprimis argumentum exponã: deinde
& diuiſione vtar per locos cõmunes, mo- a re meo. Edictũ proponitur ſub hoc ti- „ Ia⸗e tulo, ex quo duplex actio proponitur aduerſus nautas, caupones,& ſtabularios. Prior a- ctio datur propter receptionem rerum in nauẽ, cau ponam, ſtabul. vt ſi perierint res receptæ eo nomi-
44
ne reneatur nauta, caupo, ſtabularius. Agitur ergo
aduerſus eum, vel ad res reſtituendas, vel ad æſtima- tionem rerum. Hæc eſt prior actio. Altera actio ex edicto naſcitur,& datur his, qui in naue ſunt aduer- ſus dominum nauis. Et competit in duplum. Huius ationis mentio eſt in pleriſque capitibus huius tit.
ponũ fidem ſequi. Ideo magis cis
999 l licet.& l. ſeq. Et eſt alius titulus in alia parte Dige- ſtorũ, Furti aduerſ. nautas. Cur propoſita ſit edicto
vtraque actio, docet Vlp.L... hic. Nõ ſine magna vti-
litate has actiones propoſuit prætor. Quia neceſſe eſt hominibus in caupona, in nauibus nautarũ, cau- eſt conſulendum, qui coacti fidẽ alienam ſequuntur. Simile eſt in I.1. depoſiti. Actio depoſiti datur in ſimplũ:ſed ex certis cauſis datur in duplum, cum quis coactus depoſuit. Et Cic.docet ea peccata maximè animaduertenda, quæ vitari nõ poſſunt. Neceſsitatem huius actionis demonſtrat VIp. 1.3. quãuis videantur aliæ actiones cõpetere ex locato, ex conducto. Poteſt depoſitum eſſe, ſi quis deponat res ſuas, apud nautã, poteſt eſſe
actio depoſiti. Poteſt eſſe locatio,ſi merces interue-
—
nerit. Vnde videbatur hæc nõ eſſe neceſſaria, ſed re- ſpondet Vlp. L.z Plenius multo conſultũ eſt hac pre- toria actione, quàm actione depoſiti, vel locati vt vi- debitur. Hoc eſt argumẽtum totius huius tractatus. Sequitur huius tractatus diuiſio, per locos commu- nes. In primis de cauſa huius actionis dicemus. Eſt enim cauſa præcipuus locus cuiuſque actionis. Cau ſa huius actionis ex verbis edicti cognoſcitur: quia omnia ferè ad cauſam huius actionis pertinent. Sin gula igitur verba edicti interpretabimur. In primis ait Prætor, Nautæ. Hæc igitur actio datur, ſi naura ſaluam rem fore receperit illatã in nauim. Sed quis ſit nauta videndũ. VIp. id docet I.1. hic. Nautæ ap- pellatio eſt generalis,& continentur nautæ appel- ljarione omnes etiam remiges:-ueuνιαν, dietari] ſed
tamen de illis prætor nõ ſenſit. Prætor aduerſus ip-
ſum exercitorem voluit actionẽ dari,& aduerſus eũ, ad quẽ quæſtus ſingulorũ dierũ peruenit, ex naue, vt dicitur d. l.3.§. Exercitorem. de exercito act. ſiue is dominus ſit, ſiue nõ. Nos vocamus, Le patron, ſi re-
ceperit ille exercitor merces, vel alius, qué officio ali
cui in naui præpoſuit, aduerſus exercitorem danda eſt actio. Ergo non aduerſus alios interpretabimur. Vocabula hic ſunt nautica, M⸗ονανντ, qui in media naui operã præſtat. Quidã ſunt ορνμα‿ᷣε cuſtodes nauis, qui ſi quid receperint cuſtodiendo, exercitor nauis tenebitur, quia exercitor huic negotio eos prę poſuit. Xe psπεσναι eſt etiã verbũ Græcũ nauticũ,& eũ ſignificat, qui manu res apprehẽdit. Extenditur etiã ad lintrariũ, quòd eius eadẽ ſit ratio. eſt exemplũ in- terpretationis reſtrictiuę, cũ de nauta locutus eſſet prætor: tamẽ de exercitore debet accipi. Sequitur in edicto, Caupones. Hi ſunt qui tabernã meritoriã exer cent. Vulgo diuerſoria publica vocãtur. Mulier lati- nè dicitur caupona, quæ exercet tabernã, apud Vir- giliũ. Qui igitur exercent diuerſoria publica caupo nes ſunt, nec rectè dicuntur hoſpites& hoſpitia:vt
apud veteres. Et diffetẽtia refertur apud Cic. lib. i. de
diuinat. Hoſpites erät, qui gratis excipiebant. Locus eſt Senecæ, Nemo cauponẽ, hoſpitẽ vocat ſuum ib. 1. c. 4. de beneficiis. Nullũ cum eco ius habet hoſpici. Caupo& tabernarius pro eodem accipitur, ne quis dubitet: quãuis inter doctos de ea re aliquando cõ- trouerſia fuerit, an caupo, tabernarius diceretur. Ta bernarij pro vilibus perſonis accipiũtur, vt dicuur in l.humilẽé. C. de inceſtis nupt. Senatores vetantur ta- bernarij filiã ducere vxorẽ. Memini à me quælſitũ, an quos hoſpites vocamus viles ſint perſonæ, cum quidam caupo electus eſſet huius ciuitatis confilia-
K 4

200
rius, cötta ſtatutum, quo vetantur eligi viles,& 85 chanici. Quidam putabãt caupones, non eſſe taber- narios:ſed id verũ non eſt. Nam indifferenter acci- piuntur, caupona& taberna, eodẽ ſenſu.l. quæ adul- teriũ. C. ad leg. Iul. de adult. Viles crant apud Telcra quia digniores apud hoſpites diuertebãt. Sed an ſint viles, exiſtimatione cuiuſque populi eſt iudicandũ quoties id ex facto incidit. Eſt enim quæſtio facti. IGcrates in Areopagitas(referẽs Athenienſiũ Reip. formã)ait, ne frugi quidẽ ſecũ in caupona edere, vel bibere ſolitũ, adeo id fœdũ habebatur. Sequitur in edicto, Stabulari Hi ſunt, apudquos ſtabulãtur equi. Stabularij& caupones, ferè pro eodem accipiuntur:
uia homines& equi excipiebantur. vt apud Apu- leiũ lib.10. De Aſino aureo.& alios authores. Sequi- tur in edicto, Saluum fore receperit. Hæc verba inter- pretatur V I. II.§.vlt. Kecipere, eſt promittere apud veteres latinos, qui recipit, promittit re ſaluam fore, ac recipit in ſe rei periculũ. Sed& ſi verbis expreſsis nõ ſuſceperit periculũ:tamẽ ſi rẽ receperit, tenetur,
quaſi periculum diſertè receperit. 1...§.. Si ei tradita
res fuerit,& paſſus ſit inferri in nauim, eo nomine tenetur. Hoc eſt intelligendũ: niſi nauta, vel caupo rædixerit, ſe non præſtiturum damnum, vt dicitur in I. vIt.§.I. Quod eſt diligenter notandum. Si nau- ta dixerit, ſe damnum non præſtiturum, non tene- bitur: ſed ita ſi conſenſerint hi, qui rẽ ei tradũt. Si non conſenſerint, hic locus apertiſsimè oſtendit nihilominus cuſtodiam omnino ad eum pertine- re. Imputandum eſt ei, qui patitur res inferri& vti- litas publica ſuadet hoc, ne hominibus detur occa- ſio cum furibus coeundi, vt dicitur in I.I. in princ. Ne quem,&c.In quibuſdã libris legitur, ne qurquam, quaſi ſit in arbitrio eorũ, ne hoſpitẽ recipiãt. In Flo. legitur, ne quemquàã. Non enim coguntur quemquã recipere. Eſt etiã in arbitrio eorũ, ne res recipiant,& dicãt, patiar te hic eſſe: ſed res tuas nõ recipiã. Que- ſtio eſt de eo, qui dedit cfaues cubiculi. Sæpe hoc ac- cidit, vt caupo claues tradat ei, qui apud eũ diuertit: an periculũ rei à ſe dimoueat claues tradendo: Hæc quæſtio mihi videtur facti eſſe,& ex cõiecturis faci- Iis erit explicatu. Si quis intelligere velit quid iuris ſit, duo ſpectãda ſunt. Vnũ eſt, ſi prædixerit caupo ſe nolle rerum cuſtodiã recipere. Alterũ eſt, vt conſen- tiat prædictioni cauponis:aliàs periculũ eſt eius qui paſſus eſt inferrè Ex traditione clauiũ poteſt iudi- cari, quid actũ ſit, ſi eo animo apparcat traditas eſſe claues, vt periculum non præſtaret caupo, eõque animo ab eo acceptas, actio non dabitur: ſed aliàs dabitur. quia traditio clauium hoc non arguit, acci- pientem in ſe trãſtuliſſe periculũ: poſſunt alio ani- mo tradi.nẽpe vt liberius vtatur cubiculo, cũ volet: nõ vt periculũ in ſe recipiat. Eſt igitur quęſtio facti, & ex circunſtantiis iudicanda, ſi appareat eo animo claues eſſe traditas,& acceptas, vt periculũ in ſe ſuſ- cipiat, nõ datur actio. Nec ad rẽ pertinet. l. clauibus. de cõtrah. empt. Poſſunt claues eo animo tradi, vt trãsferatur vel cuſtodia, vel poſſeſsio: ſed ex cõiectu- ris hoc pẽdet. Hoc edictũ pertinet ad tractatũ de re- ceptis arb. ideo Iulianus cõpoſitor edicti cadẽ parte cõplexus eſt arbitros& nautas: ſicut arbiter cogitur iudicare, ſi receperit arbitriũ:ſic nauta ſi receperit. ſed addendũ eſt. ſi receperit exercẽdo cauponaã. I.3.§. eo- dẽ modo. Alias nõ tenebirur: ſed alia fortatzis actio-
Franc. Duareni luriſconſ.
ne tenebitur, ſi receperit non exercẽdo cauponaã, vel negotiũ ſuum. Proximus locus eſt in quo queritur, cui,& cõtra quẽ detur actio. Et certũ eſt dari ei qui res ſuas immiſit in nauim, cauponã, ſtabulũ:& ad. uerſus cũ, qui cuſtodiã recepit, vt dicitur in edico. Datur autẽ ei, cuius intereſt res ſaluas eſſe,& ſi ea- rũ rerũ dominus non ſit. L.I.§. pen. Res enim alienas cogitur reddere ei, qui depoſuerit. Quæſtio eſt hic de patre,& de domino. l.z. 5. ſi filiusfamilias. Si filius.
fa. vel ſeruus receperit, res ſaluas fore:& tenetur do-
minus, vel pater de peculio filij, vel ſerui tantùm: ſed ſi volũtas patris, vel domini interuenerit, inſolidum datur actio. Deinde dicitur, heredi,& in hæredem c-
petere, vt dicitur in 1.3.§. Hæc autẽ rei perſecutionem
&c. de quo poſtea. Nunc videndũ quid petatur hac actionc. Ex prætoris edicto id facilè colligi poteſt, illis verb. niſi reſtituat, in cos,&c Petitur reſtitutio rei quã ſaluam fore recepit:aut niſi reſtituat, æſtimatio. Haæc eſt ratio agendi. Hinc dubitarũt aliqui, an hæc actio ſit arbitraria, ſicut actio, quod metus cauſa. Et certũ eſt ex his, quæ diximus tit. De eo, quod metus cauſa. non eſſe arbitrarium. Iuhoc edicto, arbitrij nulla eſt mẽtio:ſicut in I. itẽ ſi cũ exceptio.§. quate- nus. de eo quod met.cauſ. Nõ dat actionẽ, niſt reſti- tuere noluerit. Itaq; in actionibus arbitrariis opor- tet arbitrũ interponere ante ſententiã diffinituama. præterea. inſt. de act. Hec tantũ ſunt arbitrarieę adʒio- nes, in quibus arbiter ex æquo& bono, tanquã paci- ficator interuenit. Hec actio igitur nõ eſt arbitraria: quia non neceſſariĩũ eſt vt arbitriũ iudicis præcedat antequã condẽnet. Eſt autẽ hæc acttio reſtitutoria.j. 35. hæc autẽ. Nõ eſt pœnalis: perſequitur quod ſibi abeſt,vel æſtimationẽ rei. Ideo nõ finitur tempore. Perſequitur rẽ, quã reus ſaluã fore recepit. Addendũ eſt& rẽ nos perſequi hac actione, quæ accedit rece- ptæ rei. l.1.§. ait Pretor.& I. 4§. vlt. Tradidi tibi mer- ces meas, periculũ ad te pertinet& aliarũ quoque, què eis accedũt. Deinde rẽ alienã quoq; hac actione perſequimur, vt dixi I..§. Idẽ Pom po. Res erat mihi obligata iure pignoris, nauta eã recepit: datur mihi hiec actio quãti mea intereſt. rẽ ſaluam forc. Etenim nobis magis, quàm quorũ ſunt debent ſolui. Ex his verbis oritur difficultas, propter I. Bona fides. infrà depoſiti. quę videtur huic cõtraria, quia ſi quis rem alienã poſsideat, magis eã debet reddere deponẽti, quàm domino. In l. bona fides. ait Iuriſc. reddẽdam domino. adfert hãc ſpeciẽ, Dominus vindicat rem cõtra ſpoliatorẽ, qui depoſuit. quãuis bonæ fidei cõ- ueniat reddi ei, qui depoſuit: tamẽ æquius eſt redde- re ei, cuius res fuerit: non ei, qui depoſuit. Atqui hic dicitur reddi debere magis ei qui immiſit, quàm do mino. Sed ego aliquãdo oſtendi apud Triphonini ſpeciẽ eſſe multũ diuerſam ab hac. in I. ſi alienaã. ſo- luto matri.& extat ea de re commentarius noſter oſtẽdi diſsimilitudinẽ magnã eſſe inter vtrũque lo cũ. in d.bona fides. Proponitur eũ, qui depoſuit& eu, qui dominus eſt, ſimul petere: hic V pianus non loquitur de domino petẽte: ſed de co tanti m, qui in caupona, aut nauim immiſit. Preterea& ſi ponamus vtrumque petere, magna eſt diſsimilitudo. Hic Vpp. de eo loquitur, qui ius habet in rẽ propter quod ip ſius intereſt rẽ ſibi reſtitui,&ſi alius ſit dominus. In Ibona fides. proponirur is, qui latro eſt,& ſpolia ab- ſtulit, tẽ depoſuiſſe. Deinde Triphoninus loquitur de iudi
Lodel
4 A
A 00 A
do
— E
masſt wul ſiſe Kctu nellai ue omaie tuirus nonl
mine eun
karllechg onektkco
eie cumadd
cctddd. en Keun reäth heot nminſag däder Ala trlredoe 7 ioy raauu pac xni unchn deoou 4 üne

In Roc edicd, 4 cnanfän * ne, n. dnibus abitrari ſementä diffmd rũ ſunt arbiras; 1o&bonortangi- igitur no eſtahn arbitru iudicimm hæc actio reſttun liperſequitor qut deo nô fniturtemy n fote necept ülle Kione, quæ xccedtu Hykt Tnäcditbin ertinet& aiũ quo alienĩ qvoc harait e DompokRsstini t ei recepit dannn Rtẽ luam fote.Ee Lunt debentlolul
1
6
topter Bom 3 ötraria, qula iq qebet reddere c ges ait lutiſc. Ri’
us vindie Dominus vmd
iit quãui bonæ .: 9' tramé æquilbeh
In Tit. Nautæ, caup. ſtabul&c.
de iudiciis bonę fidei in quibus tãta eſt vis, vt etiam ad alias perſonas extraneas pertincat, inter quas nõ eſt coutractum, vt dicitur in d.I bona fides. Cõgruit bonæ fidei, vt depoſitum reddatur deponenti: ſed æquius eſt reſtitui domino vindicanti„quod ſuum eſt. Sed hoc plenius tractatur d.lſi alienã ſolut. mat. in d. 13.§. ait Prætor, niſs reſtitudt. Ergo ſi perierit res, tenebitur nauta ad eius æſtimationẽ, ſiue culpa eius crierit, ſiue ſine culpa, vt dicitur d. l. z. hic. nihil re- fert quo modo perierit, quia recepit eã ſaluã fore. In S.§.rin fi. Nõeſſe iniquũ exceptionẽ ei dari. In edicto Prætoris videtur teneri fortuiti caſus nomine. ait e- nim ſimpliciter, niſi reſtituant, in eos iudicium dabo. Qui rẽ ſaluam fore recepit, videtur omne periculũ recepiſſe etiã fortuiti caſus ſed quia hoc diſertè nõ exprimitur: ideo ex benignitate quadami ſuccurri-
tur, propter caſum fortuitum, aliàs autem, ſi res non perierit caſu fortuito, tenetur etiã ſi ſine eius culpa
percat: ſed quomodo ſine eius culpa perire poteſt, niſi fortuito caſu? Culpam ſolam vocant Iurecon- ſulti leuem culpã.l.ſi vt certo. 5. nunc videndum. cõ-
mod. Sed culpa alia eſt, quæ leuiſsima dicitur, cuius
non niſi vna eſt mentio in l. in lege Aquilia. ad leg. Aquil. Quomodo gradus culpæ diſtinguendi ſint
ſcripſi in.ſi mora.ſol. matri.& l.in actione. de in lit.
iurand. Cum quis in eo peccauit quod diligentiſsi-
mus vir potuiſſet vitare, leuiſßsimam culpam admi- ſiſſe dicitur, furtum vir diligentiſsimus potuiſſert vi-
tare, culpa ſimpliciter pro leui culpa accipitur. Ideo-
7.. que omnẽ culpam præſtare dixit, modo caſus for-
tuitus non ſit, vt intelligamus culpæ leuiſsimæ no-
mine eum teneri:culpa autẽ inter culpam& damnũ fatale eſt, gitur leuiſsimam vocamus. Poſtre mus lo cus eſt de concurſu actionum,& certum eſt cõcur- rere cum actione ex locato,& conducto. d. 13 5. ex hoc edicto. Cõductio contrahi poteſt inter caupo- nem& eum qui diuertit: ſed ſi merces non interue- nerit, depoſitum erit,& dabitur actio ex locato. Sed hæc actio in factum prætoria erit vtilis, vocãt actio- nem in factum, quia nullum aliud nomen propriũ habet. Aliæ actiones ciuiles proprium nomẽ habẽt ex locato, ex conducto. Dubium autem nõ eſt, quin vna actio per aliam tollatur. Nam vtraque eſt rei perſecutoria, vt dixi in l. qui ſeruũ. de oblig.& actio. Huc pertiner l.. nauta& caupo. hic. Ex eo, quod di- ximus, naſcitur dubitatio. Nauta accipit mercedem pro co, quòd traiiciat vectores: curij gitur tenebitur cuſtodiæ nomine? ſic caupo mercedem accipit, vt Patiatur diuerti viatores. Reſpõ det huic obiectioni, pro receptione mercedẽ accipiunt:ſed hac actione cuſtodiæ nomine tenentur. Præterea concurrit cum cone ati aGtione legis Aquiliæ. d. 13.§. vlt. idẽ eeenedeeeehe nererdeeda
tineat: vel dolo culpave rer I el daleeTd Mpave rem corruperit, actio legis
Aquiliæ dabitur: ſed vna per alteram tollitur. d. 1.3§.
Vlt. in ea. l.3.§. vlt. in fi. Sed magis eſt vt vel officio,& cætera. De eo dubitatio fuit, quia cum vna actio eſt rei perſecutoria, altera pœnalis:vna alteram n6 tol- lit. Vnde merito hic dubitãdum fuit de actione fur- ti, quæ pœnã perſequitur:& de hac actione qua per- ſequimur rem, ſed tamen ait alteram per Mleur dol l., vel officio iudicis, vel doli exceptione. Hoc vide-
201
tur cõuenire officio iudicis, vt ſi vnã elegerit actor, alteram ei deneget, vel ſaltem doli exceptione. Hoc addit, quia periculum eſt, ne nõ tam latè porrigatur
officium iudicis, vt deneget actionẽ. Ideoq́; opus ſit vt addatur exceptio à prætore in iudicio cõſtituen- do, quia nõ eſt iudiciũ bonæ fidei. Igſtut vel officio iudicis, vel doli exceptione addita, rolletur ea actio.
Sunt veſtigia veteris ritus iudiciorũ dandorum, quẽ
Accurſius, Bart.& alij nõ intellexerunt. Sed cur al-
terutra contẽtus eſſe debet, cùm vna ſit rei perſecu- toria altera pœnalis: Exiſtimo hanc rationem poſſe defendi: quia durũ eſt eum, qui omne periculũ præ-
ſtat, hac actione magts, quàm in depoſito, vel con- duſto, adhuc pœnã præſtare. Hec actio prętoria eſt,
ideo æquitate niti debet: ſicut videmus in bonę fidei iudiciis nõ facile admitti pœnę perſecutionem, cùm
admiſſa eſt rei perſecutio.l. ſi merces.§. culpæ. locati.
Hactenus de prima actione aduerſus nautas, caupo-
nes, ſtabularios. lã videndum eſt de aliis actionibus. Diximus enim varias actiones ex hoc edicto com- petere. Præter hanc, de qua iã diximus, duæ aliæ dã-
tur, actio, ſcilicet de dãno,& actio furti. Hanc diſtin- ionẽ actionũ didici ex inſcriptione capieum ex Floren. Pand. quã antè nõ poteram percipere,& eſt
certũ omnes eruditos viros valde hallucinatos eſſe,
qui has actiones nõ potuerunt diſtinguere, niſi per nebulas. In primo capite& ſecundo naſcriptio eſt Vlp'a. lib. 3. ad edictum. in c. z eſt eadẽ inſcriptio, vſ- que ad legẽ ſextam. in 1.6. inſcriptio eſt Pauli lib. 18. ad edictũ. Haloander in c. 6. ſcripſit, Paulus lib. 13. ad edictũ. in c. vlt. ſcxipſit, lib. 3. ad edictum, quia vide- bat in ſuperioribus eandem inſcriptionem eſſe,& videbat hoc ordini cõgruere. In ſuperiorib. lihris eſt inſcriptio, lib. 12. in aliis 13.14. Igitur facile adductus
eſt Holoãder ad hanc inſctiptionem variandà Hæe
autẽ inſcriptio, quæ in Florẽt. eſt, nos admonet I. C. loqui de dãno dato, ex quo datur actio legis Aqui.
vel actio in factũ, ad exemplum legis Aquil. ſub tit.
legis Aquil. hæ inſcripriones reperiuntur, Paulus lib. 32. ad edictũ. Vlp. lib. 18. ad edictum,& leg. Aquil. interpretati ſant ſub tit. de lege Aquil. Edictũ pro-
oſitum fuit à Prætore, quo dat actionem directam ex lege Aquilia, propter dãnum datum. Dat etiam
„acionem in fadum ex mente legis Aquiliæ. lquia.
de præſcrip. verb. Sed propoſuit eodẽ edicto prætor actionẽ aduerſus nautas, cau pones, ſtabularios pro- ter dãnum datum ab illis, quos nauta in naui, vel caupo, vel ſtabularius in domo habuit, quaſi nauta & caupo durum factum præſtare cogãtur. Sed quia Triboniano viſum fuit hæc magis actioni in factũ de recepto cõuenire, magis hic collocata ſunt. Ergo hæc omnia ex comment. I. C. ſumpta ſunt ad leg. Aqui.& hic collocata Hęc igitur eſt prima actio de dãno dato, præter hãc de recepto. Altera eſt de furto
facto ab his, qui in naui ſunt aduerſus eos, qui res in nauẽ receperũt:& de his titulus eſt ſpecialis poſt ti- tulum de furtis. furti aduerſus naut. cau. ſtab. vbi in-
ſcriptio eſt, Vlp. lib.8. ad edictum. Tribonianus non tranſtulit ex loco ſuo, quod erat ſcriptum de furto:
ſicut tranſtulit ea, quæ de damno ſunt, ex commẽt.
ad legẽ Aquil Hæc autem coniungenda ſunt:& ſic facilius intelligentur. Igitur duæ actiones, præter pri
mam, ſunt proditæ, vna de dãno dato: altera de fur-
to. Sicut actio dtrecta legis Aquiliæ datur aduerſus eum.

202
eum, qui damnum dedit:ſit hec actio aduerſus nau-
tas, caupones, ſtabularios, ſi damniũ datum ſit ulni ſtris eorum, qui in nauẽ res receperunt. Et animad- uertendum eſt Iureconſiin c. 6. hic loqui de damno
dato: ſicut in Lvlt. Quod magno argumento eſt ex tit. legis Aquil. ca in hunc locum tranſſata. Vtrumq; cdictum luſtinianus eſt complexus.§.vlt. de oblig. quæ ex
cum ſeque i caupo na, ſtabulo, vel naui, damnum datum ſit iniuria a
his, qui in ea ſunt, eo nomine datur actio vel in cau- onem, vel in nautam, qua actione tenentur quaſi ex maleſicio. Imputandum enim eſt eis, cur tales ho mines in familia habeant. Igitur ex quaſi maleficio tenentur. Tractandum eſt de his actionibus per lo- cos communes. Si cauſam harum actionum quis requirat: vtriuſque ad. cauſa facile cõſtat ex his, quæ diximus. Cauſa eſt damnum datum, vel furtum fa- ctum à miniſtris,& his, qui in naui ſunt. Cauſa verò non eſt receptio rei. Igitur debet actor probarc dam num datum,& furtum factum: ſicut ſuprà debet probare recepiſſe res nautam. Ex quo differentia ſu- erioris actionis,& huius, de qua loquimur cogn oſ⸗ cenda eſt. Addendũ eſt ab his, qui in naui ſunt, exer- cendæ nauis cauſa, damnum datum eſſe oportere..
licet.. vlt. hic. l. vlt. in princip. quod eſt diligenter no
tandum. Dixi præſtare hac actione nautam, caupo- nem, ſtabularium factum corum, quos adhibuit na- uis, vel ſtabuli exercendi cauſa. Non præſtat factum eorum, qui apud eum diuertunt: ſed ob damnum tantùm ſuorum tenentur. In ſuperiori actione fa- ctum erxiam præſtat viatorum: quia recepit rem ſal- uam fore,& ex contractu ſuo tenetur: hic non agi- tur ex contractu eius: ſed quaſi ex delicto, quia ei eſt imputandum quòd tales homines elegerit. Igitur factum viatorum non poteſt præſtare: quia viatores non elegit: ſed miniſtros elegit, hic nulla eſt eius culpa, ſi à viatoribus damnum datum, vel furtum factum ſit. Rario etiam ſumitur ex d.§. vlt. de oblig. quæ ex quaſi delict. Inſtit. Hinc fit vt ne ſeruorum quidem ſuorum factum præſtet: quod ſingulare eſt. liberorum hominum factum præſtat: ſed non ſer- uorum ſuorum. noxam quidem præſtat: ſed nõ du- plum: tenebitur quidem ſeruorum alienorum no- mine, quos adhibuerit. l.vltim.§. ſeruorum. hic. Aliis verbis expreſsius idem ſignificat Vlp. L.. furti aduer. naut. caup. ſtab. Hinc intelligimus quid interſit, inter primam& has duas actiones. Dixi primam dari ſi res receperit, ſi cuſtodiam non præſtet. Hæ autem actiones dantur ob culpam miniſtrorum nautæ, etſi res non receperit cum periculo. Ideõque ſi prædixe- rit nauta his, qui in naui ſunt, vt res ſuas ſeruẽt, hæc prædictio non prodeſt.J.vlr.§.1 niſi conſentiant: quia contractus eſt inter eos initus: quia non conuenitur his duabus actionibus propter periculum, quod ſuſ- cepit nauta: ſed propter factum miniſtrorum ſuo- rum, quia eorum miniſtrorum opera vtitur. In ſu- periori actione videtur prædictio ſuſficere, vt amo- ueat à ſe periculum Poſtquam rem omnem expen- di, ea me vehemẽter exercuit, eſt res diffcilior quàm quiſquam credat: nec poteſt intelligi,niſi diſtingua- tur ab his, quæ ſcripta ſunt ad hunc titulum. In ſu-
quaſi delicto naſc. qui§.eſt veluti argumen- ntis diſputationis. Ait enim ſi in caupo-
Eranc. Duaremi lIuriſconſ.
periori actione agitur aduerſus nautam, quia rece- pit rem ſaluam fore. Ideòque non tenebirur nauta, ſi prædixerit: niſi appareat tacito conſenſu eum pe- riculum ſuſcepiſſe: ſed hic tenetur ſuorum mmni. ſtrorum nomine, etſi prædixerit ſe nolle cuſtodiam præſtare. Ideõque non ſine cauſa id, quod de præ- dictione dicitur, ſcriptum eſt in hac parte. Dixi ab hac lllicet, vſque ad finem, omnia ad interpretatio- nem edicti de lege Aquil. pertinere,& ſeripta eſſe ad actionem in factum ob damnum datum, que datur ex lege Aquil. nec pertinet ad ſuperiorem actio- nem. Prædictio igitur non prodeſt nautæ, cauponi, ſtabul.quominus teneatur, ſi damnum datum fue- rit à miniſtris: quia ei ſemper imputãdum eſt, quòd malorum hominum opera eſt vſus. Prædictio tan-
tùm prodeſt, ne videatur cuſtodiam ſuſcepiſſe: ſed
hic non conuenitur propter cuſtodiam& pericu- lum quod ſuſcepit, ſed propter maleficiũ miniſtro- rum. Ideõque prædictione non liberatur nauta, niſi conſenſerint vectores. Ex his intelligere licet, qui- bus ex cauſis detur hæc actio,& quid interſit inter hanc actionem& ſuperiorem. Sequens locus eſt cui & contra quem detur. Datur ei, cui furtum factum
eſt, vel damnum datum ab his, qui in naui ſunt, ad-
uerſus nautam, cauponem, ſtabularium. Quòd ſ plures ſint nautæ, aduerſus ſingulos pro parte da- tur. J.vlt. 6. plures. Obiicitur aduerſus hoc I.. Qvylh.
2.de exerci. act. vbi dicitur, inſolidum aduerſus ſin.
gulos actionem exercitoriam dari. Sed res diuerſe
ſunt, exercitoria datur: quia contraxit cum exerci. tore, ideòque inſolidũ datur, ne in plures aduerſa- rios diſtinguatur, qui cum vno contraxit, hæc ratio hic ceſſat. Hic agitur cum quis contraxit cum nau- ta: ſed veluri ex maleficio:quia malos homines na-
ui ſuæ prępoſuit,& in familiam adſciuit. Hæc actio
non datur in hæredem. l.vlt.. pen. Hæc iudicia, tam actio in factum ob damnum datum, quàm acctio in factum propter furtum non dantur in hæredem, quia dantur ex delicto. Accurſius hinc ſe expedire non potuit, propterea quòd pœnales actiones ex maleficio in hæredes non dantur. Superior, quæ de recepto eſt:datur aduerſus hæredem: quia non eſt
penalis: ſed æſtimationis perſecutoria. Nam quam-
uis ſpeciali titulo diſſeruerit de actione furti aduer- ſus nautas, caup. ſtabula. tamen de hac quoque in- telligitur, quæ ob damnum datur. Petitur autem non tantum res: ſed& pœna, ideõque in duplum eſt. l. vltim.§. Hæc actio. hic. Idem in I. 1. furti ad- uerſus naut. cau. ſtab. ſuperior actio eſt rei perſecuto ria: quia non datur propter maleficium, ſed quia res non reſtituitur, datur ad æſtimationem. Con- currunt hæ cum aliis actionibus. vt dicitur in I.licet. 5. in factum. ſicut diximus actionem de recepto, cũ aliis concurrere: ſic& de hiſce dicendum. Quidam ex miniſtris cauponis damnum dedit, poſſum agere ex lege Aquilia: ſed vt magis cõſulatur hominibus quorum res ſunt ſurreptæ, datur hæc actio, aduerſus nautas, caupo,& ſtabular. qui tales miniſtros præ- poſuerunt. Igitur conſultius eſt, vt aduerſus do- minum actio detur, quia facilè poſſunt huiuſmodi leues homines effugere, ſed vna tamen per alteram
tollitur. FRANC
baictin teilbd lre eine jeriüdtden piranih condenn hic rcnmt vnde node Adlimn prumin T dinrumer retton 1 kenim arenetm mi talu napitem
b ardh läcm Ah nlic eKanno fl uune iinind Akän 1as aſt. Ahlh velcor
us yet zctione ge hg dlrhanas lone acc flite ſin enni 1 bll ſ hac lidesſe Ann unen ahiud 1 Cheltan
1

— ———
— — — —
— —-» — — — —x — —
— — — —2̃ — —
2*ł 2* —
—
—
——
— —
dp lorem zn
— —
4 — — —˖ — — B— — — —½ SS ———
—
Diernae diet malettcü m
von lerarurn
1i inreligerelin, 10,& quid urt m. Sequens locna
ir ei, cui furundi 1 qui in naul
1 ſtabularium. lingulos pro aduerſus hoc li
inſolidum aducl am darl. Sed tesai a contraxit cuna tur ne in plutes alt vno conttaxi lan quis contraxttam uia malos homüsi liam adſciuit Hri t.§ pen.Hec indein m datum, duim 1 non danturin x:t
=
curſius hineſt eyi
dd pœmales acnre dantur Supetioh u Hæredem: qbiu d erſecutori Namo it de actone furia
amen de hac Juot
m darur. Petttu
7
lelt 1 citut 1 3
7 8
.
K,
AX
* K GG, B
8»*
(., 5 ₰ 8 SS 2 8. b
AKRENIIVKRECON
DECTARVM COMMENTARIVS
IN TIT.I. DE IVDICIIS, ET VBI QVIS AGERE b 1 VEL CONVENIRI DPDEBEAT.
— Vſtinianus in hac ſecunda parte D igeſt.& in aliis par dus ſequentibus, tracta- urus de ſingulis actioni- us,præponere voluit hũc (i generalem de iudiciis, in aliis quibuſdam lo ccis, ab eo factum& obſer- arum eſt. Nam cùm de
bus creditis oriuntur, præpoſuit generalem tit. de tebus creditis. Sic ſub hoc tit. generaliter diſſeritur qe iudicus, de his quæ ad iudicia ſpectant:& ſpecia- liter de foro competenti vbi quiſque agere& con-
ueniri debeat. Huius enim inſcriptionis duo ſunt ca
pita, prius eſt de ludicits poſterius vbi quis agere, vel conueniri debeat. Habet autem magnam adſinitatẽ hic tit. cum tit. de iuriſdictione, de quo iã diximus. vnde nobis vtile viſum fuit à iuriſdictione incipere. Adfinitatem autem hanc indicant inſcriptiones ca- pitum fingulorum huius tit. atque capitum rit. de iuriſdict cùm ex eo. lib. capita huius tit.& quæ ſub illo tit.de iuriſdict. extant, deſumpta ſint. A iuriſdi- Gione tamen iudiciũ differt:&ſi enim imperiti pu- tant non differre:non parùm tamen differunt. Dif- ferentiam arguit diuerſitas tractatuum. Iuriſdictio
autem eſt magiſtratus vel eius, cui pretor iuriſdictio- nem dat ludicium eſt etiam priuatorum, qui nullo
magiſtratu funguntur. Vnde obſeruauimus aliquã- do hæc differre inter ſe, in iudicio eſſe:& in iure, in iudiciũ vocare,& in ius vocare. in iure aliquid fieri, & in iudicio aliquid fieri,vt docuimus lib.i. Diſput.
c.-.& annotauit Budæus noſter in l.vlt.§. iudicandi.
f.de mune.& honor In ius vocari eſt ad pretorẽ vo cari:in iudiciũ vocari, propriè eſt ad iudicem qui da tus eſt à pretore, quãuis plerũque hæc differẽtia cõ-
adicimn fundatur. Si quis fortè querat quid ſit iudiciũ, poſſu- ud ſit. mus nò malè reſpõdere, eſſe lirigatorũ apud iudicẽ 4
vel coram iudice diſceptationẽ. Ego ſeio variã hu- ius verbi ſignificationem eſſe: nam alquando pro actione accipitur, aliquando pro ſentẽtia: alias quo- que ſignificationes habet, quarum explicatio non eſt huius loci. Hic autem pro litigatorum diſcepta-
tione accipitur, quæ ſit coram iudice. Accurſiani ſo-
phiſtæ ſine modo de hac fignificatione argutätur. Memini me aliquando integrum annum cõſump- ſiſſe in hac definitione explicãda, cũ aliquot diuiſio- nibus:ſed tandẽ has nugas valere iuſsi. Solet quæri quãdo incipiat iudiciũ eſſe, à qua parte litis, an à vo- catione in ius, an à litis conteſtatione:& verius eſt
(meo iudicio)tũc propriè dici iudiciũ cœptũ eſſe, cũ ls cpreſtata eſt. idq́; colligitur ex la. C. de lit. cõteſta-
ta. Tũc lis dicitur cõteſtata, cùm iudex cœpit audire cauſam per narrationem negotij, cùm expoſitum eſt negotium à litigatoribus. Nõ eſt autem litis ple na narratio facta antequàm vterque actor& reus auditus fuerit. Poſtquàm verò intentionẽ ſuam pro- poſuit actor,& inficiatus eſt reus, tunc lis cõteſtata eſt,& res in iudicium deducta, aliter res in iudicium deducta non dicitur: id enim colligitur ex l.1z. am- plius. ffIrem ratã hab. Stipulatio enim amplius nom peti,tunc committitur cùm lis conteſtata eſt. Hinc dicitur iudicium accipi cùm lis conteſtatur. Iudicij accepti frequens eſt mentio apud Iuriſconſul. vt J. cùm fundus. z ff. de reb. cred.& modò iudicium ac- ceptum, modò litem conteſtatã dicunt. Cur autem
dicatur lis conteſtata, docet Feſtus Pompeius lib.z.
quòd ſcilicet ordinato iudicio litigatores dicunt, Iudices eſtote, teſtes eſtote, Deo inuocato. Verum quidem eſt antequam lis conteſtetur, quædam geri inter litigatores, à quibus initiũ actionis habeatur. §. vlt. inſti. de pœna tem litig. vt in ius vocatio,& ſa- tiſdatio iudicio ſiſtendi cauſa. ſunt enim quædam veluti proœmia& præparatoria iudiciorũ De qui- bus omnibus in prima parte Digeſt. tractatum eſt, quæ Iuſtinianus a a vocat. Hæc eſt propria ſi-
gnificatio huius verbi de qua hic loquimur, à quo nönunquàm recedimus. Significat cnim interdum
iudicium fieri antequam lis conteſtata ſit: ſed hic propriè accipimus, vt& apud iuris auctores accipi- tur. De diuiſione iudiciorum multa hic traduntur ab aliis:ſed vna mihi ad inſtitutum noſtrum vide-
tur pertinere, nempe de ciuilibus& criminalibus.
Aliud dicitur iudicium ciuile, aliud criminale: quæ- ri ſolet quid ſit iudicium ciuile, quid criminale. Ego diſputaui de hac re lib.i. Diſput. aduerſus quoſdam,
qui putant quoties quis cõdemnatur ad pecuniam,
iudicium ciuile eſſe:quod mihi eſſe falſum videtur. Seripſi ciuile eſſe iudicium, cùm quis ita agit,vt pe- tat id, de quo quæritur, ſibi adiudicari: cùm enim proprij commodi cauſa& priuati iudicium inſti- tuitur, tunc ciuile iudicium eſt, vt commodatum, mutuum,& huiuſmodi actiones: idem de actioni- bus quæ oriũtur ex delicto, vt actio furtiua& ſimi- les, quę actiones ciuiles dicuntur, cùm actor ad pro-
priam viilitatem agit, nõ ad muldã publicam, vt in
reũ animaduertatur. Criminale autẽ dicitur quod ad vindictã publicã inſtituitur, vt extra ordinẽ ani maduertatur. Hæc diſtinctio& diuerſitas agẽdi tra- ditur in l.locatio.. aliàs incip. licitatio.§. quod illi- citè.ffde pub.& vectiga. Nonnunquã extra ordinẽ puniuntur, cùm poſtular vtilitas, vt quod ablatum eſtreſtituatur cum pœna. Alterum eſt vt publicæ diſciplinæ gratia puniatur. Tametſi autẽ pecuniaria
conſe

C 4. 0 4
conſequatur condemnatiomon ideo tamen dicen- dum eſt iudiciũ ciuile eſſe. Nam plerunque infligi- tur pœna pecuniaria extra ordinè, 8& afentur ülco⸗ non actori, ide que non dicitur quòd pœna ſit pe cuniarianon inſpicimus quid in condemnationem veniat, ſed quorſum,& ad quem finẽ illa condẽnatio ſequatur. Si pœna ſequatur,& reſpiciat priuatum cõ- modum aſtoris, tunc dicetur ciuile: ſed ſi fiſcũ reſpi- ciat ad coercendũ delictum, dicitur criminale iudi- ciũ eſſe. Non recte igitur colligitur, quoties pecunta ria condẽnatio eſt, ciuile iudiciũ eſſenam ciuile iu- diciũ ſiue pecuniariũ eſt, cùm principaliter ad pro- priũ& peculiare cõmodum agitur. Hæc de iudicio ciuili& criminali breuiter à nobis perſtricta ſunt, uia alterius ſunt loci. In hac parte Digeſt. præcipue de ciuilibus iudiciis tractatur, non de criminalibus, criminalia ad ſeptimam Digeſt. partem pertinent.
De has ſignificatione verborum hactenus, iam in-
cipiamus tractare de iudiciis. Et quia iudiciũ(vt iam admonui) conſiſtit iudice& litigatoribus, hoc eſt actore& reo, de ſingulis nobis eſt agendum. De in dice. Viendum imprimis quid ſit iudex in hoc tra- aqatu, quomodo hoc verbum accipiatur. VIp. in I. pen. huius tit. vtitur diſtinctione, quæ eſt diligè-
ter obſeruanda. Oſtendit enim eſſe iudicem, qui iu-
riſdictioni pręeſt, vel à principe poteſtate aliqua prę- ditus eſt, vel datus eſt ab eo, qui ius dandorum iudi-
cum habet. Hæc omnia ſeparatim tractanda ſunt,&
reuiter. Primùm qui iuriſdictioni preeſt dicitur iu- dex eſſe. Iuriſdictioni præeſt prætor vrbanus. dixi ſub tit. de iuriſdictione, officium prętoris vrbani eſſe Romæ iuriſdictioni præeſſe,& propriè dicitur eius iuriſdictio. l. qui iuriſdictioni. 10. de iuriſdi. Prætor vr banus, qui iuriſdictionem exercet, vel prætor, pro- conſul. in prouincia, qui parem poteſtatem& impe- rium habet, hic dicitur iudicare& iudex eſſe, quia plerũque extra ordinem iudicat. Dixi ſub tit. de iu- riſdict. prætorem eſſe, qui præeſt iuriſdictioni, quã- uis ſoleat dare iudices potiùs, quàm iudicare: tamen extra ordinem cognoſcit,& ideo dicitur iudex. Exẽ- plum eſt in l. ſi prætor. 75. huius tit. Quamuis hoc verbum, iudex, apud iuris auctores, de iudice dato accipitur, tamẽ de prætore dicitur, cùm extra ordi- nem cognoſcit. Prætorem pronũtiare,& qua ratio- ne id fiat, alias diximus. Sequitur in d. lpen. qui ne- que à principe poteſtate aliqua præditus, id eſt qui magiſtratu aliquo fungitur. l. eũ qui iudicare. 13. de iuriſdict. A Principe Quia magiſtratuum creatio ad principem pertinet.l. vnic. ad leg. Iul. de ambi. Non igitur is tantùm, qui iuriſdictioni præeſt, iudicat: ſed alij quoque magiſtratus, qui à principe dati ſunt cũ poteſtate. Id autem intelligendum eſt de minoribus magiſtratibus, qui tribunalibus nõ preſunt: ſunt ta- men iudices. l.J. ff hoc tit. cuius legis non intellexit Accur. verba illa, Cuiuſuis iudicis. Quomodo ea ac- cipienda ſint docet Aſconius Pedianus in Cicc. in Verrem. Ait enim Prætores& maiores magiſtratus pro tribunali ius dicebant, minores magiſtratus in ſubſelliis conſedebant, non in tribunalibus, vt tribu- ni, quæſtores,& huiuſmodi alij. Itaque Vlpia. de ma giſtratibus loquitur,tam de minoribus, quàm ma- i0ribus, qui tribunali præſunt, vel aliam iuriſdictio- nem habent. Accurſiani nugantur de chartulariis
Franc. Duareni luriſconſ.
iudicibus, ac ſomniant. Scquitur in ea. l. pen. lic, u. dex datus. Hic eſt iudex ſpecialis pedaneus, de quo nunc dicturi ſumus, de quo etiam diximus ſub tit. de iuriſdict.& de offic. eius cui mand. eſt iuriſdic. Deinde ſequitur, Nec ex compromi0 datus Iudex etiaã ex compromiſſo dicitur iudex: Arbiter cnim iudex
compromiſſarius dicitur. Rurſum ibi, Ex aliqua le-
ge. Hæc verba paulò obſcuriora ſunt cætexis. Quo-
modo diſtinguemus eos qui lege aliqua confirma.
ti ſunt, à cæteris de quibus dictum eſt? Mihi vidẽtur
hæc verba accipienda eſſe de eo cui mandata eſt iu- riſdictio: hic enim differt à iudice dato, vt mirũ non ſit eos ab Vlpia. ſeparatos eſſe. Hanc interpretatio-
nem noſtram confirmat ſuprà de iuriſdict. I.6. illis
verbis: Sed confirmat mandatam. Loquitur enim de eo cui mandata eſt i uriſdictio. Is, inquit, qui ma-
datam iuriſdictionem habet, non poteſt mandare:
quia nec principaliter, id eſt, non eſt poteſtate ali- qua præditus à principe, vt magiſtratu fungi poſsit, nec lex ei defert: ſed confirmat mandatam iuriſdi- Gtionem. lex permittit proconſuli mandare iuriſdi. Ctionem, vel alij magiſtratui: quia cùm ſic ei mãda- ta eſt, dicitur lege confirmata. Hæc mihi videtur plena interpretatio horum verborum: nam iudex eſſe non poteſt niſi qui horum aliquo præditus ſit maxgiſtratu. Præterea iudicis appellatio ad eos, qui cauſas tam ciuiles, quàm criminales cognoſcunt&
iudicant, pertinet. Dixi quoddam iudicium ciuile
eſſe, quoddam criminale eſſe. Sic magiſtratus qui-
dam ſunt ciuiles, quidam criminales. Sic olim Præ- tores octodecim Romæ ius reddebant: ſed alij præ- erant iudiciis pecuniariis: alij animaduertebant in facinoroſos homines:alij iuriſdictioni præerant:alij de fideicommiſsis cognoſcebant. l.i. de orig.iur. Pre- tor cui hic magiſtratus ſorte contigerat, dicebatur Prætor vrbanus, vt docet Cicero pro Murena. Exé-
plum vnum eſt huius cognitionis hic in l. ſolemus.
§.latrunculator. Hæc vox, quæ alibi non eſt à me
lecta, indicat latrunculatorem eſſe, qui animaduer-
ſionem habet in latrones. Ex quo animaduerten- dum eſt eum, qui iudex criminalis dicitur, apud nos de re pecuniaria non iudicare, nec de ciuilibus cauſis cognoſcere. Deinde notandum eſt iudices quoſdam ciuiles eſſe, quoſdam militares, vt C. lib.
rreit. 47. vt omnes iudi. tam ciui. quàm milit.&c.
Militares quidem iudices erant, qui inter milites cognoſccbant& iudicabant. Vnde magiſtri mili. tum dicti ſunt. l. magiſteria. C. de iuriſdict. omn.. iud. Cuiuſmodi ſunt apud nos iudices militares, Con- neſtabilis, qui dicitur ſummus magiſtratus, Mareſ- chalij,& Balliui, hi omnes ſunt militares iudices, li- cet imperiti ſint. De his intelligendum eſt, quod di- citur in l. certi iuris. C. de iudic. Videtur cnim per- miſſum eſſe militaribus hominibus iudicare, quam- uis periti non ſint, vt dixi ſub tit. de iuris magiſtr
5 Hletungue imperiti fucrunt aſſeſſores. ff. de al eſſor. I..
De iudicibus datis. Vdices dantur à magiſtratibus, qui ius dandi habẽt. hi iudices dati, vt alids ſepè admonuimus, propriè iudices dicuntur apud Iuriſconſultos. Nam piætor& magiſtratus Romani ſolebant iudices da- re magis, quàm iudicare, tametſi iudicarent extra ordinem
fünbnil cugiudie gutwrl uütt Dſltut gudeivdci GræcO wmir ter, Aiqu dex Heciib ofic pren zadices,g certa cuh cs Yattn Qüotkcal ducdaxoh dcwandde Ddaneu dic Dedane aen. tnanſ denorbe dötknlon umiu rpullone ckac nor dara doectlcu dwilem Pdo i Anrand ckiolg rim ne qul exit Vocatur 1us. Va lulicem dumad, Teum iud 0 clico catelur. Wcatur ad ctone, düusagul lu dcls publco 3

vrin en li d. 1. Teanl deecwan 6 ſed iudicum datorũ mu- nam Gimn 9 ordinem nonnunquam, IC. uee I ui mand lalit nus erat cognoſcere& iudicare de cauſa iniqua. miſ. iudg r., 1. agiſtratu:vnde diſtin- Loan 1 ludices autem dau tan nefum preoris ab of uitur mudex à pretofe, t.. 8 te 8 b. oblig. Ait enim ibi Pomp.
ficio iudicis.l.5. de ver quaſdam ſtipulationes C diciales. Pretorie ſunt qus cio proſiciſc atu roriudae ſeparetur& diſtinguatur à iudicc de egato, in ca qiuiſione. Dicitur hic etiam iudex arbiter. Aliquã- do enim dicitur pro ſocio,arbiter familie herciſcũ- dę, arbiter communi diuidundo, id eſt iu dex datus àpretore in actione pro ſocio, pro communi diui- dundo, pro iudicio familię herciſcundę. Sic accipi-
ſſe pretorias, quaſdam iu- ex nullo pretoris offi-
lvinggigu 1 mus in là diuo Pio de re iudic. Magiſtratus pop. non potel 85* Rom, qui iudices dabant, ſententiam à dato iudice „»non eſd dotelan datam cxequebanturiudex datus exequi non po- aagiſtraru lung b teſt. imperium enim non habet, ſed notionem tan- Nar mae, d P. 1.... 6 nat mandaram h tum,& iudicandi facultatem.l. ait preton cod. titul.
Hic iudex, modo delegatus„modo pedaneus, mo- do iudex datus, modo arbiter, promiſcuè dicitur
a. Hxc mihi 1 Iuriſconfultis. Cicero pro Murena ait, mirum eſ- Fetborum: nam— ſec luriſconſultos tot annos definire non potuiſſe, um aliquo prat, vtrum iudicem, an arbitrum dicere oporteat. Exa- Lappellatioad 1 itat more ſuo lureconſultos, vt cauſæ ſuæ inſer- minales coguct uiãt. Dicũtur à luſtiniano iudices εαα⁵‿aν. Nouel. 5.it g2. de iudic. id eſt, arbitri, qua in re Latini videntur
ddam iudii
Iu IClun....* 2.«.. 0 2 ſcumt Græcos imitari. Dicitur iudex ſimpliciter vel arbi- e. Dic magiſttan, b
minaſe Eic ter, aliquando iudex datus, iudex delegatus, iu- . d— dex ſpecialis. Exemplum eſt vnum in I. vltim. de redcebaneſtd in offic. præto.l. ĩ. de offc. pæſid. Dicuntur ſpeciales
li znimaduertin zudices, qui dantur ſpecialiter& delegantur, vt de riſdicioni renm certa Su cognoſcãt, ſic accipitur iudex in illis lo bantudeorgith cis. Dicituúrque recuperator apud Theoph. Inſtiru. contigera, diohn uib. de cauſis manumit. non lic. Et apud Cicero. cero pro Mutenali quod à nobis alibi explicatum eſt, Pedanei iudices
itionislicinllolem dicuntur, de quibus eſt tit. Cod. libr. 3. de pedan. iu-
quæ albi von ti daneus dic. Pedanci iudices accipiuntur pro iudicibus da-
tis, non pro magiſtratibus municipalibus, non pro defenſoribus magiſtratuum, vt Accurſius& Ac- imimnalis dicirul, curſiani omnes malè intellexerunt. Horum peda- icare, Vec èrcilh neorum iudicum non tantùm apud Iuſtin. ſed& notandum ctt il- apud lureconſukos fit mentio; qui iudices dicunt am milieres, n0 pedancos. Exemplũ eſtin Lprætor. 4.ff. de tut.& cu a ciui. quam mil rator dat. ab his. Prætor inquit, nec tutorẽ dare ipſe poteſt:ſicut nec pedaneus iudex. Vlpia. ibi his ver-
bis idem ſignificat, quod aliis verbis in I.vl. de offl.
m eſſe, qui mimaducx. x quo animaddend
rant, qui iter 1
r Vnie mn præto. vbi vocat ſpecialem iudicem, quemin illa Ade urid 80 I. prætor. vocauit pedaneum iudicem. Alius locus udices mi üu 3 eſt in 13. ne quis eum vi exi. qui in ius voc. Eſt e- mu5 mgilram nim propoſita actio prætoris edicto aduerſus eum, nt milltatesil 1 qui eximit vi,& manibus eripuit cum, qui in ius ligendum hagnf vocatur, ſecundum veterem morem ducendi in dc. Videuu ius. Vnde quæritur, ſi quis vocaretur ad pedaneũ inibus ucſcabe iudicem, an locus ſit edicto: Iureconſultus ait edi- ub tit de uubn ctum ad eum non pettmere, quem vocant pe da- — leſſoresl neum iudicem. Ratio eſt, quia loquitur prætor in co edicto de co, qui exemptus eſt cùm in ius vo- . caretur. Propriè autem in ius vocari dicitur, qui g dAuu- 4 vocatur ad magiſtratum. Exempla adduximus ex 4 o9 Cicerone aliud efſe in ius ire, aliud in iudicium: rauibus,9 dmou aliud apudiudicem eſſe, aliud apud prætorem. A- lus ſep⸗ 1 olu lius locus eſt in L.I. 6. remouct. fi. de poſtul. in quo ud lualeen ples publico iudicio damnatus remouetur à poſtulan- m beihar„ neth uce rlr
In Tit. I. de Iudicuüs.
untur, quaſi pretor iudex non ſit, quaſi
205
do, etiam apud pedaneos iudices Prætor aliter di- xit& inhibuit quibuſdam perſonis ne in iure apud ſe poſtularent, is autem qui poſtulat apud iudicẽ pedancum, non continetur verbis edicti:ſed poſtea factum eſt ſenatuſconſultum, cùm edictum in ea re deficeret. Similis locus eſt in Iſi quis aliquid.z8. §. iudices pedanei. ff.i de penis. Iudices pedanei amo uentur à præſide, ſi pecunia corrupti eſſe dicantur:
quia dantur à præſide. Ille totus locus ſumptus eſt
ex Paulo lib. 5. Sentent. tit. ad legem luliam repet. vbi eadem verba leguntur, cum interpretatione cuiuſdam non omnino ineruditi, qui pedaneum iudicem interpretatur(vt nos) qui ex delegatione cauſas audit. Sunt ergo hi iudices dati. Animaduer- tendum eſt horum iudicum deſcriptas olim curias fuiſſe, quibus iudices ſumerentur quoties viſum e-
rat magiſtratibus cauſas aliquas iudicandas dele- gare. Gellius lib. 14.c. 2. id ſatis oſtendit. ſcilicet prę torem ſolitum fuiſſe in caſdem curias legere& ad-
ſcribere viros probatos peritiæ& induſtriæ nomi-
ne, quibus delegaret cauſas cognoſcendas, quoties
delegare iudicem opus eſſet. Et certum eſt cos non cognouiſſe, ne tempore quidem luſtiniani, niſi ex delegatione, vt ſatis apparet ex l.vltim. C. de iudic. Officium autem horum deſcribitur à Iuſtiniano Nouell. 82.& Nouel. 60. vt defun. ſeu funera eorũ. & vocatur ab eodem luſtiniano Xaεᷣudᷣusa, voluit enim Græcè exprimere, quod Latini peda- b neum dicunt. zau⁵ds enim idem ſonat ac hu- milis iudex priuatus tantùm, qui nullo magiſtratu fungitur, quòd nullam iuriſdictionem habeat; vt diximus. Ex quo apparet cur pedanei iudices dici ſunt, nẽpe à vilitate: nec vt quoſdã ſenatores peda-
nei, quòd pedibus irent:ſed quòd cũ non veheren-
tur, vt alij. Theophain ti. de interdict. ctiam hoc ver . X 3. 8. bo vtitur xauedεαᷣς⁵. Cùm ergo quæritur quid
iudex ſit,& in hac diſputatione de iudiciis quomo
do iudex accipiendus ſit, nõ tantuùm qui præeſt iu riſdictioni, ſed etiã qui delegatus eſt, iudex dicitur. De his autẽ iudicibus datis, quæſtiones hic tractã- tur, ſed loci quidam ſunt præcipui: vnus locus eſt
in quo quæritur, qui poſsint iudices dare:alius, qui
iudices dari poſsint. Quod ad primum attinet, no-
tanda eſt hæc diſtinctio, quæ traditur in l.icum præ- tor.12. hoc tit Iudicẽ dare poſſunt, quibus lege; vel ſenatuſconſulto, vel more maiorũ conceditur. Pro- conſul iudicem dare poteſt in prouincia, quam re- git. Is quoque cui mãdara eſt iuriſdictio,& alij Ro- mani magiſtratus, quibus id more conceſſium eſt, propter vim imperij, quod habent. Sed difficultas naſcitur ex I.1. ff. de offi. eius cui mand. eſt iuriſd. vbi dicitur, ea quæ lege vel ſenatuſconſulto, vel con- ſtitutionibus principum ſpecialiter deferuntur, non poſſe mandari nec transferri in eum cui man- datur iuriſdictio. At iudicis dandi facultas lege de fertur, ergo videtur non poſſe mandari. Hoc qui- dam fatentur his verbis adducti, ea quæ ſpeciali- ter lege deferuntur, non transferuntur mandata iuriſdictione: hic autem ait Iuriſconſ. lege concedi Proconſuli. Qui in ca ſunt hæreſi, vt defendant mandatam iuriſdictionem non transferri, dicunt ſpecialiter deferri Proconſuli. Ergo diſſerens de iu- riſdictione, docui quẽadmodũ hic nodus eſſet ex- plicãdus,& dixi, plus aliquid eſſe Pecalire deferri

.. 1 206 Franc. Duareni Iuriſconl. G Am ſimpliciter aliquid le Mlicui tribui. eam cauſam,& vt dicuntur verba legitima. Lvlt. C gaöo G lege, quàm ſimpliciter aliquid lege alleni eri d di nittas od deteſt 1 oh 8 Obſeruandum eſt diligenter quod Papinia' ait in d. de teſta. tutel& dIcctas. Ocl. dc telra. manu. qua vec L.. Jc ofn. cius cui mand.eſt iuriſdict. non enim ait etia ciuilia verba dicuntur.l. verbis ciuilibus. ff. de acue ſimpliciter deferuntur lege, ſed ſpecialiter, id eſt vulgar. Sublata eſt autem illa ſolennitas paulatim gri quodam iure ſpeciali. cuiuſmodi eſt tutorls da- propter vtil Itatem. Erat Loltunirae quædã& ritus rilett tio, quæ nõ competit iure magiſtratus. Cum crea- introductus legibus. Sic mülri vi dunn accipiendũ mrall tus eſt prætor& alij, nulla eis data fuit facultas tu- quod dicicur in lnemo. ff. de reg. iur. Nemo alieno gian tores dandi, pupilli erant in tutela agnatorũ ſuo- nomine agere poteſt lege, id eſt actus legitimi illi, cno rum. l. 6. ex 12. tabul. legibus decemuiralibus. Dein- illæ legis actiones non poſſunt exerceri per procu- uoli de latæ ſunt leges, vt pupillis tutores darentur,& ratorem, cùm ſolennitas quædam ſit,& actus legi 5 ſpecialiter quibuſdã magiſtratibus, hoc eſt conceſf- timus& ritus legis, i mutetur perſona, vel aliquid fra ſum lege Attilia& lulia, de quibus mentio eſt ex ea formula& ſolennitare, nihil dicitur actũ elle, uvn Inſtit. lib. I. de Attilia. tut. Vnde dicitur in l. Muto, S. Ideõque cùm in legibus fiat mentio prætoris, yel gug tutoris datio. f de tutel. Tutoris dationem neque proconſulis, quoties iure nulla alia perſona agere pims impexij, neque iuriſdictionis eſſe, ſed ei ſoli cõpe- poteſt, nec valet quod agitur. vnde dicitur apud le- leth tere, cui nominatim hoc dedit, vel lex, vel ſenatuſ- gatum proconſulis non eſſe legis actioné,& ſi quis auun conſultũ, vel princeps. Hæc igitur quæ ſpecialiter apud eũ manumiſerit, nihil agit. Igitur legis actio cauöſt lege deferuntur, diſtinguenda ſunt, ab aliis quæ cõ- reftertur ad ea, quæ non competunt lure magiſtra- p 1 petunt iure magiſtratus:nam pleraque competũt tus, ſed ſpecialiter lege competunt. Magiſtratus er⸗ Lon⸗ iurę magiſtratus, quæ lege deferuntur: ſedtamen go ius dandorum iudicum habent— iudex autem(buiker non ſpecialiter. Exempli gratia, Creatus eſt Romæ datus iudicem dare non poteſt; nifi à principe da- prætor iuriſdictionis cauſa,& more maiorum cõ- tus ſit.J.à iudice. C.hoc ti. Iudex à pretore datus iu. ſtitutum eſt vt iudices daret, interdum ipſe cogno⸗ diciario tantùm munere fungitur,& iudicandi tã- ſceret, deinde lata eſt lex, vt proconſul ea faceret tùm facultatem habet, nec eſt tranſlata in eum iu- quæcunque Romæ magiſtratus exequebatur. Lex riſdictio eius, qui eum iudicem dedit: atque ideo cam poteſtatem transfert in Proconſulẽ, nihil ve iudicẽ dare non poteſt. Ego dixi ſub tit. de iuriſdict rò ei ſpecialiter tribuit: ſed quod more maiorum multúm intereſſe inter cum, cui mandata eſtiu. competebat magiſtratibus Romanis. Exẽplo quo- riſdictio,& qui iudex datus eſt. Iudicem enim da- E flo dn que id oſtendi poteſt, moribus noſtris accommo- tum tantùm cognitionis munus habcere. I. ait præ- mn Hlios n dato. Præfecti Mareſchallorum(vt à nobis vulgò tor.. ff.de re iudi. At is cui mandata eſt iuriſdictio, cleliapi dicuntur)primùm ſunt inſtituti, vt animaduerterẽt iuriſdictionem habet,& iudicem dare poteſt:udex tet zobiar in homines vagabundos. Deinde lege quadam re- verò datus iuriſdictionẽ nõ habet, quare nec iudi- postan gia tributa eſt eis iuxiſdictio in venatores, ſpeciale cem dare poteſt. excipitur à principe datus iudex,(eeiwi quiddam hoc eis delatum eſſe,& ſpecialitet hæc 4 nanga iuriſdictio poteſt dici eis attributa quamuis enim De ils 74 iudices dari 1 ſun. lrtiudie quidam magiſtratus regij habeant iuriſdictionem Vc pertinet diſtinctio d. l. cũm prætor. 12.§.vl domo aliquam, non tamen ſpecialem habent ſinguli häc[ hoc tit. Natura comparatum eſt& homini- Deſinot facultatem, ſicuti Præfecti Mareſchallorum in hac bus inſitum, licet nulla lege expreſſum eſſer, vt qui runen Herie ſiwinn ano, megiltron don habi Viielo Erent ad iudicandum non admittantur caguole legibus non dabantur tutores pupillis ſed 2 9 rennn mocie Tutio9is Fimpubes. De ſürioſo a2 aapo ſisGaller lece jeſerr gapan hülis;ed es vem ü. il erlnln. ſequenda eſt diſtinctio quæ cis nes, de quibus magna quxæſtio& difRcuRias eft in 95 rn t fur ſlus c furioſiis. 39.& liudex darus mün 1.2.& ſedᷓ ff.de offic. procon. dicitur emancipari nõ Aeue 8 5 An 3 3,qui iudlelo Catt, Non. ſit ido⸗ un Polit nei manumiriſapualegau pnamſulsgnh wred din hn aheumaſi tamen juclex datus ſir nom trnn apud eum non eſt le 1 actio.id 4 5 fde De. ideo nulla eſt eius datio, cũ in iudicis datione iu- Rbilbe nd Aler nanfu g 3 mr lem in 1. de oltie. dicio opus non ſit. ſed tantùm in iudicando. Cum anrl inir Cornelſus Tzcirn Pote Auguſti, cuius me- furioſus adaitur Sic videtur legendum in d. l. cum dadott dini 2 OrAelllS 1 acitus, qua permiſfum erat, Vt furioſus. quamuis alias le at diici ar Aui te⸗ W eque 1IS ordinis homines, ui pr ſide 2 A.. 1 g uUr, ac licitur. qula Ve 3 au lege agerent, vt actus legiidn Te ds 3 1 ahd kes dicebant addere, pro dare, vtebantur enim co- dena i guss velit incelligere quiint aadus jegtmichur Auga de e ſen edtur, id eſt damn a ſint legis actiones, poteſt id cognoſci ex v dcc Aerien e homine, qui luminibus orbatus üü in lib. Topic. Cicer. apud Boetium ibi, Emancipa- Jhraclln Kierudum ſit: Dicitur in 1.6. hoc.titu. Cr. nec tio fiebat certo ritu, diſcutit Caius illum ritum ae vun iurllcaud officio fungi. Nihil breuius dici ni ſubiicit vocari legis actionẽ. Huiuſmodi eſt u0. weelt. Coniſ N Accurfiani omnes ſic interpre⸗ Luu adoptio, quæ inter legitimos aqus Lefentued. tantur, quaſi cegus non poſsit iudex dari, ſed ſiij Äluß in lachusxlede regu ius. Maon lu ketert 1,8 d cxcitatẽ inciderit poſtquàm datus eſt iudex, iud odi emancipationibus, vt habetur apud Thæophil.in vor uanobe Sic mrerp erantur illud ſextum c⸗ calo ſtit. lib. quib. mod jus pat. pot. ſol. vbi luſtluun ai Norum ah umn Verborum& ſententiam iuris an o iat emancipationem conſtituram fuiſſe olim ſub legis fius um. Ad hanc diſtinctionem confugit Accur. eisadin actione. in Nouel. 81. conſtit. quæ de dign Curmn 19, Ideonl intelligeret differentiam magiſtra- Ctod Varba legi. Tecipiunt diem, quæ ſolennitas erat legibus intro- Kas oſtul Pchran traddirur ab VIpiar in rS.Czſum urho tima& vo⸗ ducta, ſi quis addat, iam ſolennitatem illam mutat. 8 0 Poreunr Pretor, inquit, cæcum repellit à poſtuli- b Ge ba cuila. Dicuntur ergo actus legitimi vel legis ctie rra Oqula inſignia magiſtratus videre& reuereri no ns caul 3 girim', vel legis actiones ob poteſt, ſed ſenatoriũ ordinem retinet,& iudicandi run e Offlc-¹O

vetabei In Tit. I. de Iudicis. 207
d6 5 b.. I ue uaa cio fungitut. Eadem ſunt verba, quæ legũtur in eſt itaque ſi quis iudex datus Frßues prineie,dus 4 olemi 4 hoc c.6. quod interpretamur. Deinde Vlpi. explica- ab alio magiſtratu. intelligendum 2 aluo iure ennitzs b dat ta quæſtione de iudice, tranſit ad quæſtionẽ de ma- recu ſationis,&(vt vulgo loqalmur 4 u0 iure par hi nideneüüd ſtratibus, ſed melius eſt, nquit, vt cæcum quidem is Rationem huius recuſationis docet mperzot ereg in. dcchint retinere dicamus iam acceptum magiſtratũ: adſpi- in d. l.apertiſsimi.& vlivbi notan dunn⸗one ene⸗ d et 10 Nenoa rare autem ad nouum prohiberi Hæc verba ad ma ceſſarium allegare cauſas& probatonem lu picio- unt ex au cgäm giſtratus pertinent non ad iudicem. Accurſiani nis ſi quis putauerit ſuſpectum eſſe iudicem: quia edader de caùm non intelligerent quid interſit inter magiſtra- eo caſu datur arbiter. Hæc forma iuris ciuilis„qua n tK tum& iudicem, putabant hoc caput ad iudicẽ per- arbitri eliguntut, contracta eſt ure pontificio.· capit. rhellons, n nnere. Ego igitur ſentio cæcum iudicem rectè dari. ſuſpicionis. de offi. dele. c. ſi ſpecialiter. de appe. Alia midi dictdr 6 Pxtat difputatio noſtra in lib.i. diſpu. vbi multis ar- forma eſt in Gallia, quæ peti poteſt ex conſtitutio- entio— gumentis oſtẽdi cæcum rectè iudicem dari, quam- nibus Regiis,& aliis ocis:ſed prouinciam non ſuſ ulla ali derunnn uis magiſtratu fungi minimè poſsit. Quid aliud re- cepi referendi quid quibuſcũque in locis obſerue- urvnde dicitur uirimus in iudice, quàm judicium? Etſi enim non tur moribus& conſuetudinibus. ſufficiet vt inſtru- elegis aciond du oſiit album à nigro ſeparare& ſecernere: tamen ti& periti artis boni& æqui ex his quæ diximus agit.lgitu 1 iniquum ab æquo ſecernere poteſt. imò quadam progreſſu temporis eſſe poſsitis ſic enim Vlpi. defi- mperunt iuxe m 3 ceteris precellunt vi iudicij ceci, quòd carent oculis. nit uus. ff.de iuſti.& iure. vultque vt leges ex æquo nperune Mahe In magiſtratu aliud requirimus, ſpectamus enim& bono interpretemur. Neque verò poſſunt inquit n hadent, jucen 4 decorem aliquem& ſplen dorem d.l.r ff. de poſtul. Iulia. ita leges ſcribi,vt omnes caſus, qui quãdoque dreſt, ni— Oſtendit enim Vlpian.eo loco, quòd inſignia ma- inciderint comprehiendantur. Sic enim natura cõ- uder a neaunn iſtratus reuereri non poßsit. Deinde ſequitur in d. paratum eſt, vt res plures ſint,vnde peccatum eſt in ungttur, Kiucen J. cũ prætor. lege impeditur, qui ſenatus motus eſt, rei ipſius natura magis, quam in legumlatoribus. deſt tranllarz un uidam prohibentur lege iudices dari, vt qui ſena- Hinc ars fuit neceſſaria quæ nos docet hoc vitium dicem dedit an tus motus eſtll. Caſsius. ff. de Senatorib.& I. Iulia emendare. Nunc quædam attingenda ſunt, que in odai ſih tr repetundarum. nominatim expreſſum eſt, Moribus dandis iudicibus obſeruantur, partim neceſſaria,
m, cui mandan us eſt Iudicemen nunus habere. an Imandata eſt iult dicem dare pori
5 habet, quaxe à principe dars u
e dari uſem.
io d cum prroru nparatum ct& hor ge exprellumcke 1 ndum non admitmn im pudes De iudü duendact ditinchag Oſus 9.& Liuder dicio cacet, DoO¹ 1 men iudex duu-
cũ in iudici dauioh ncuͤm iniu ſrund
receptum eſt, vt fœminæ iudices non recipiantur.l. ſœminę Hde reg. iur. Queſitum eſt etiam de patre & filio, diximus nihil referre, an pater in cauſa filij, an hlius in cauſa patris. ſit iudex. ſic intelligendam eſſe l. in priuatis, hoc titu. quamuis de eo probabtli- ter dubitatum fuit: quia nemo ſibi ipſi imperare poſsit. At pater& filius eadẽ perſona eſſe vidẽtur, ſed eius in publicis muneribus non habetur ratio. Inam quod. ffad Trebel. Si tamen aduerſarius no- lucrit iudicem admittere patrem tanquã ſuſpectum diximus habendam eſſe rationẽ huius ſuſpicionis. De viatore quæritur in lvltit hoc titul. Magiſtratus vnum ex viatoribus ſuis non debent delegare, vt cognoſcat cauſas priuatas, niſi re vrgente fortè talis cauſa poteſt eſſe, vt non ſit magni momenti,& ne- ceſsitas vrgeat, vt non dubitent magiſtratus viato- rem ſuum iudicem dare. Videndum eſt autem ne magiſtratus iudicem dent eum, qui nominatim ab
altera parte petitus eſt l.obſeruandum. hoc tit. Pro-
babilis eſt enim cauſa ſuſpicionis,& cùm reſcriptis expreſſum eſt, vt talis iudex nõ detur: niſi repugnet auctoritas& dignatio eius qui petitus eſt iudex, vt maximè pertineat ad verecũdiam eum non remo- ueri à iudicando: ſed tamen princeps de ca re ad- eundus eſt,vt ea.l. obſeruandum. in fi. Curare igitur debet magiſtratus, vt eum iudicem det, qui ſuſpicio ne careat, cuiuſmodi nõ poteſt dici is, quem nomi- natim altera pars petit. Sed& notandum eſt quiſ- quis iudex datus fuerit à magiſtratu, vel à principe, ſi ſuſpectus ſit, eũ poſſe recuſari.l.apertiſsmi. l.vl. C. cod. Dicebã nuper eã l. apertiſsimi. loqui de iudicc dato. nã prętor& alij iudices, qui dicũtur ordinarij, nõ ita poſſunt recuſari, vt iudex datus: nam ſocius eis adiicictur, vt epiſcopus. auth. ſi verò contigerit. C. eod. quamuis receſſum ſit ab hac conſtitutione iure Pontificio quo poſſunt non tantum iudices datiſed& magiſtratus,& epiſcopi ipſi ſuſpicio- nis cauſa recuſari. Corrupti enim mores epiſcopo- rum fecerunt, vt alij mores introducerẽtur. Viſum
partim vſitata, partim recepta. Ac in primis certum eſt cùm datur iudex, aliquod nomen ei exprimen- qum eſſe,vt Caſsius iudex eſto. Vnde queritur ſi er ratũ ſit in nomine iudicis, quem iudicem datũ eſſe intelligemus?l.ſi in iudicis. 80. hoc tit. Si nominatus ſit Caſsius pro Meuio, aut contrà quæritur quis iu- dex datus intelligatur. Ait lex illa, ſi iudex ex con- uentione ſit additus, id eſt datus, vt iam ſuprà dixi, etror in nomine nihil obeſt: ſed eum datum intel- ligemus de quo litigãtes ſenſerint. Inſpiciemus ita- que quid actum eſt inter litigantes,& de quo ſenſe- rint veriſimiliter. Sed etſi non ex conuentione liti- gatorum datus ſit:ſed ex voluntate prætoris,& in nomine eius errauerit, videndum eſt etiam, tunc de quo prætor ſenſerit: ſicut ſpectatur voluntas litiga- torum cùm ex eorum conſenſu datus eſt iudex. Eſt locus communis de errore in nomine, vt non no- ceat, modò conſtet de re, in qua erratum eſt. Error autem in corpore iudicis noceret in dando iudice Lſi per errorem. ſuprà de iuriſdictio.& 1.2. hoc titu. Præterea in dando iudice præſtituitur tempus in- tra quod iudicare debeat iudex datus, vr intra tres menſes, intra biennium,& hoc tempus ei definitur à magiſtratu vt celerius& maturius cognoſcat, iu- dicet,& litem dirimat, ita vt poſt lapfum tempus cius nullam poteſttem iudicandi habeat: ſolutum eſt eius officium, niſi conſenſu litigatorum illud tempus prorogatum ſit, de quo fuſius poſtea. Præſ- cribitur etiam interdum locus in quo iudicare de- beat.Ül. ſi locus.⸗9. hoc titu. Magiſtratus iudicem de- dit,& iuſsit cum iudicare in certo loco, is in alio lo- co iudicare non poreſt, excederet enim fines for- mulæ ſibi præſcriptæ à magiſtratu, à quo omnem poteſtatem ſuam habet. Sed ſi locus nõ præſcriptus nec expreſſus ſit:tunc eodem loco iuſsiſſe videtur, quo ſolet iudicari ſine incommodo litigatorum. Commodiſsimus eſt autem locus in quo magiſtra tus ipſe ius reddit, ſalua maieſtate imperij, ſaluoque more maiorum. penultim. in fin. ff. de iuſti.& iure.

2 205
Inſpicimus enim in quo loco iudicari ſoleat ſecũ- dum morem maiorum,& in eo tutiſsimum eſt iu- dicem datum iudicare, ſi expreſlus non ſit locus.
Saltem oportet locum eſſe com modum litigatori-
bus, in quo ſcilicet litigatores cõmodè& hoseſſ conueniri poſsint. l. ſi cùm dies. 36.·§.ſi arbiter. 4/de arbit Deinde aliquando deſinitur certa quantitas, ad quam vſque iu dicetur.l. de qua re. 74..1. hoc ti. Cuùm lis eſſet inter duos de variis reL,us, datus eſt iudex à prætore, qui cognoſceret inter eos vſque ad ſummam cẽtum aureorum: cam ſu mmam ex- cedere non poteſt iudex, niſi inter litigatores con- ueniat,& in maiorem ſummam conſenſerint. hoc eſt quod vulgò dicitur iuriſdictionem prorogari de re ad rem, vt de loco ad locũ. ſed de hac re poſt- ea ſuo loco dicturi ſumus. Hæc ſunt quæ in iudice dato vſitata ſunt& recepta. Iam videndum eſt de mutatione iudicis, ſicut iudex datur à prætore, ita iudex ex cauſa datus remouerur,& contingit in- terdum vt remoto iudice, alius ſufficiatur in cius locum,& ſic mutatio iudicis fit. Huc pertinet quod dicitur in L.8 iudicium ſoluitur. hoc tit. Variis mo- dis volẽte eo qui iudicare iuſsit, is qut iudex datus eſt remouetur. Nam is, qui iudicare aliquem iube- re poteſt, eundem vetare iudicare poteſt. Cuius eſt enim dare, eius eſt etiam reuocare, ſicut quodlibet mandatum reuocatur voluntate eius qui mãdauit. 1.& quia. de iuriſd. Non tantùm is, qui iudicare iuſ- ſit poteſt vetare ne iudicetur: ſed& qui maior eſt eo.qui iudicare iuſsit, vetare poteſt, vt ſi prætor iu- dicare iuſsit, non tantùm ipſe prætor poteſt vetare: ſed& maior prætore, vt præfectus prætorio. Præ- terea ſi is, qui iudicare iuſsit: ex priuato factus ſit prætor vel ciuſdem magiſtratus, cuius erat is, qui iudicare iußsit, nitur iudiciũ. Hinc naſcitur quæ- ſtio in lcùm pretor. 1z. hoc tit. Prætor duos iudices dedit, deinde vnum ex his iudicare prohibuit, que- ritur, an ſolurum ſit iudicium. Quæſtio naſcitur ex eo, quod diximus ſolui iudicium etiam vetan- te eo qui iudicare iuſsit, ſed cùm prohibuit vnum tantum ex his iudicare, non omnes, probabiliter de eo dubitatum fuit. Videbatur enim ſolutum eſſ: e iudicium,& alterum non poſſe iudicare, cùm ſi- mul eos dando videantur co iure fuiſſe vt ſimul iudicarent, vt firmius eſſet iudicium. Sed quamuis ſo lurum eſſe videatur iudicium, ramen tacitè vide- tur denuò alterũ cõmittere,& ſolũ dare iudicem. Non idem dicendum eſt cùm vnus ex iudicibus datis eſt mortuus, alter verò eſt ſuperſtes. nam ſu- perſtes tantùm non poteſt cognoſcere. Id enim ex- preſſum eſt iure Põtificio. c. vno delegatorum. 4². de offi. iudi, deleg. Sed cũ vni vetitũ eſt iudicare, al- ter cognoſcere poteſtmam, vt dictum eſt, cum pro- hibuit vni, videtur alterum denuò iubere iudicarc prætor,& eidem negotium cõmittere quem non prohibuit. Ex his intelſigitur, quibus ex cauſis iu- dicium ſoluatur propter perſonam iudicis,& qui. bus ex cauſis iudex deſinat eſſe is, qui iudex datus cſt. Alie cauſæ ſunt de quibus paſsim ſub hoc titu. exempla reperiuntur, vt cauſa ſi uſpicionis, de qua exemplum eſt in L. Iulianus. 17. hoc tit. Cùm duo litigarc vellent, datus eſt eis iudex à prætore, vnus ex licigatoribus deceſsit relicto harede co, qui iu- dex datus fuerat, ait Iuriſcõſ. iuſtã eſſe cauſam mu-
Franc. Duareni luriſconſ.
tandi,& remouendi eius iudicis,& alterum in eius locum ſubſtituen di. Rationem adfert quia iniquũ eſt aliquem rei ſuæ iudicem fieri: hic autem iudex
eſſet in cauſa ſua, ſicut enim ab initio in propria eius cauſa non potuiſſet iudex dari: ſic dicendũ eſt
cùm res poſtea eius proptia facta eſt. Quod eſt in
telligendum, etſi res poſtea ad iudicẽ pertinet pro-
pter communionem fortalſe, vt ſatis colligitur ex verbis antecedentibus, vel ex eo quod ante dixi- mus, neminem poſſe in ſua cauſa iudicem eſſe, hoc eſtvulgare,& veluri principium in iuriſprudentia,
& à multis imperitis, ſcilicet, contemnitur, tanquã indubitatum atque vulgatum, ſed eruditi homi-
nes intelligunt horum principiorũ cognitionem neceſſariam eſſe in iuriſprudentia ſicut mn aliis om
nibus artibus. Similis cauſa ſuſpicionis colligi po.
teſt ab aliis, vt l. orætor. 7. ff. de iuriſdict. Prætor mã
dat iuriſdictionẽ ſuã vel totam, vel partẽ vnam, vel
in certas perſonas, vel ad vnam ſpeciem& plerun- que ex iuſta cauſa mandat, veluti propter ſuſceptã ante magiſtratum aduocationem, vt ſi ſuſceperit aduocationem cauſæ, qui magiſtratus eſt, is cogni. tionem debet mandare& iuriſdictionem ſuam, nec tantùm iudicẽ dare. Ea agitari ſolet quęſtio in caſu d.l. Iulianus. an iudex qui hæres factus eſt ab vno ex litigatoribus, poſsit aliũ iudicem dare? Vi
detur quibuſdam poſſe arg. d. l. prætor. ſuprà de iu-
riſdict.vbi dicitur, iuſtam eſſe cauſam mandaudi. ſed illi non cogitant l prætor. loqui de prætore, qui mandare poteſt iuriſdictionem hic verò tractaride iudice dato, qui nõ poteſt iudicem dare. l.à iudice. C. eo hoc tit. Alia eit cauſa propter quam mutatur iudex,& in locum iudicis remoti alius ſubſtitui- ur, ſi iudex datus non poſsit iudicio operam dare. l.ſi lõgius. 18. hoc tit. Datus eſt iudex qui propter longam peregrinationem, propter aliquam occu- pationem non poteſt iudicio operam dare, an ſit cogendus iudicare, an remouendus? Certũ eſt pre- torem eum, ſi excuſationem non habeat, cogere iudicare. l. vlt.§.iudicãdi quoq; neceſsicas ff. de mu- ner& hono.& I. prætor eos.§. qui autem nõ habet excuſationem ff. de vaca.& excuſſmune. Iudicandi cnim munus numeratur inter publica munera& perſonalia. d.§. iudicãdi. Sed poteſt iuſtã excuſatio- nẽ habere.exemplũ vnũ eſt in d. l. ſi lõgius vt ſi for- te aliqua occupatio nõ patiatur iudicẽ iudicio ope ram dare. 81 quis velit plenè hunc locum intellige re, addenda eſt diſtinctio quæ traditur in l. prætor. ff. de vac.& excu. Dubium autem non eſt quin olim iſta capita coniuncta fuerint. In terdum tamen debet iudex expectari ad aliquod tempus, ſi ſpes ſit eius reditus, vel ſanitatis. melius enim eſt expectarc ad aliquod tempus, quàm eum remouere,& aliũ ſufficere. Exemplum eſt in l. iudex datus. 46. hoc titul. quamuis furioſus non rectè iudex detur: ſi tamen ſanæ mentis aditus, id eſt, datus ſit,& poſt- ea furere cœperit, idem manet: quia ab initio re- ctè datus fuit, morbus tamen ſonticus ei iudican- di neceßsitatem remittit,& alius in eius locum ſubſtitui debet. l. quæſitam. 60.ff. de re iudi. Igitur intelligitis quibus ex cauſis iudex remoueatur, vel mutetur. Sed animaduertendum eſt amoto iudi- ce dato, an idem iudicium eſſe intelligatur. Non ideo eſſe diuerſum iudicandũ iudiciũ, quòd iudex mutatus
dere denun ile fumes. von ikclt faitS:d qu Jiud do ſporatio 8 feiucha. Ni & ẽ judi Caa dckt I i no. prir luder nteel ſceralt S'üram menone K item dun i dlobe oher luleanc nlüiuds Celta the nand dtns bo 8 dum du ritur a duod tidus lulex U 3IIOg c ecſer

9 pecem Lma b ve— velun opurl lone m»Rlulen naglitratus eſbi 1
nuricdicionen,
agitanjſoler 49 qui hætes fadus aiü iudicem di d.lprxtor unn ſle cautan mans r. oquude prær, nem hic verò tauu udicem dare laim propter quammmn remoti alius ſudäne it iudicio operumds Heſt iudex quigenn propteralcuamon io opetam dare, an! ouendusCenüetyy m non Mbeal, coor oq; neccſirsſiem §. qui autem ött excu(mune. ludtenl ter publica moren dotelt iuſtà exclig
6 4 6
1 1
†
ell 4 1. lü audiciiq nuus
In Tit Lde Iudiciis.
mutatus ſit: quòd in locum mortui, vel re moti ju- gicis alius datus ſit. Verum eſt iudiciũ ſolui ex his cauſis:ſed poſtquam alius in eius locum ſubſtitu- tus eſt, nos interpretamur idem non diuerſum ju- dicium eſſe. Id expreſſum eſt& declaratum in 1 proponebatur. 76 hoc tit. Dati ſunt tres iudices, v- nus eſt excuſatus à vocatione huius muncris, da- tus eſt alius in eius locum, an idem ſit nidiciũ: Ait ibi Alphenus non modò ſi vnus, aut alter mutatus ſit,vt proponitur in hac ſpecie, ſed& ſiomnes mu- tati ſint,& a C. b cium manere. Multa& ſimilia exempla adfert„Vvt oſtendat rationi conuenite, vt idem iudicium eſſe cxiſtimetur. Si, inquit, ideo dicamus diuerſum eſſe iudicium, quia iudices mutati funt, nos etiam dice- mus hominem non eunde m eſſe, qui abhinc anno fuit, propterea quòd, vt philoſophi dicunt, ex qui- bus particulis minimis conſiſtimus ex quotidie ex noſtro corpore decedunt, aliæque extrinſecus in earum locum accedunt,& certè potus& cibus hac de cauſa ſunt neceſſarij. De hac philoſophorũ o- inione, locus eſt animaduerſione digniſsimus a- pud Senecã lib. I. epiſt. epi. o. Nemo, inquit, idẽ eſt in ſencctute, qui iuuenis fuit: nemo eſt manè qui fuit pridie, corpora rapiuntur fluminũ more. Citat illud dictũ Heracliti, in idẽ flumẽ nemo bis diſcen- dere dicitur, nos tamẽ cundẽ hominem dicimus,&
idẽ flumen. Sed qui paradoxis delectantur, dicunt
non idẽ eſſe fumen:nec eundẽ hominem, qui heri fuit. Sed quid refert, dixerit quiſpiam, idem eſſe, an Aliud& diuerſum iudiciũ: videtur enim inanis di- ſpuratio& Xoyμαες: ſed certè nõ eſt inanis nec friuola. Nã re& effectu multùm intereſt, an vnũ
& idẽ iudiciũ eſſe dicatur, an duo& diuerſa iud- cia Id facilè demonſtratur ex l. mortuo. 60. hoc tit. In locũ mortui iudicis datus eſt& ſubditus alius,
prior iudex cęperat cognoſcete. queritur, an nouus iudex in eius locũ ſubditus, debeat denuò cogno- ſcere an ſequetur quod à priori actũ eſt& inceptũ? Si dixerimus diuerſa eſſe iudicia, æquũ eſt, vt dica- mus non debere ſequi, quod ab alio inceptum eſt. Sin idem(vt re vera eſt)iudiciũ ſit, ſequi oportere quod prior fecit, id eſt, ex iiſdem actis iudicẽ poſte- riorẽ oportere iudicare, ex quibus qui mortuus eſt iudicare debuit. Huc referenda eſt quæſtio de qua in l.ſi iudex. 32. Datus eſt à prætore iudex,vt intra
certa tẽpora cognoſceret& iudicaret. puta intra an
num; aut bienniũ:hic iudex datus deceſsit, alius ſubditus eſt in eius locũ, de tempore nihil dictum eſt, quæritur intra quod tempus iudicare debeat:
Lerhun eſt tempus videri repetitum, quod expeſ- ſum fuerat in prioris delegatione iudicij. Sed quę-
ritur an integrum tempus habeat, an verò tempus quod ſupereſt computandum ſit cũ altero, an idẽ tẽpus præſtitutum ſit quod ſupererat, cùm prior iudex deceſſerat. Iuſſus tuerat ingicare intra duos annos fortaſſe,& erat lapſum tempus cùm prior deceſſerat. nouus iſte iudex an habebit id ſi eriuun duorum an verò vnius anni? Ait Paulus itallega- ta l. mortuo. habere duos annos integros, quamuis ſuperſit tantum annus cius temporis An rio
iudex dcceſsit. Videbatur tamen Cantra dicum eſſe, ſicut enim alter cogebatur iudicare intra an- num: ſic videbatur ſecundus cogendus eſfe vt
lij ſubrogati; dicendũ eſſe idem iudi-
209
intra eum annum iudicaret. Sed vtilitatis cauſa conſtitutum eſt, intgrum ei tempus dandumñ eſſe. Viſum eſt enim nihil in ea re incõmodi eſſe: nam ſpacio aliquo temporis ei opus eſt, non tantm ad judicandum: fed ctiam ad deliberandum de his rebus quæ à priore facta ſunt. Et ne quid videatur abſurdè inde ſequi, ſubiicit, ita tamen ne legitimũ tempus excedat, tempus autem legitimũ, quod ex- cedi non debet, expreſſum eſt in l. properandum. C. de iudic.ſcilicet triennium. addita eſt hæc expo- ſirio ne facilè elidatur illa lex,& lites diutius, quã par ſit protellentur. Exempli gratia, fingamus iu- dicem datum, vt iudicet intra triennium, prope fi- nem triennij deceſsiſſe,& alium datum eſſe in e- ius locum:ſi habet hic integrum triennium, vſque ad ſex annos illa lis protellari poſſet,& adhuc con- tingere poſſet, vt illo mortuo prope finem trien- nij, alius etiam ſufficeretur:& protraherctur lis in nouem annos, vnde plurimum incommodi ſequi poſſet. b Dae litigatoribur. IIximus iudicium conſiſtere ex iudice& li- L Nigatoribus. Litigatores autem vocamus a- gorem& reum, ſine quibus iudiciũ nõ conſiſtit. J.
inter litigantes. 5 2z. hoc tit. In omni iudicio oporret
vnum eſſe, qui actoris partibus fungatur, alterũ qui partes rei ſuſtincat. Si veerque diceret ſe reũ eſſe,& ſic neuter velit ſuſcipere onera probationũ, lis ex- pediri non poſſet. Vnde quæritur plerunq; vter ſit
reus, vter actor, vter poſsidcat. 1.1. fI. vti poſside. nam
nõ probãte actore reus abſoluitur. C. de edẽ. l. qui ac
cuſarc. Sed hec dubitatio maxime oritur in duplici bus iudiciis: vt interdicto vti poſsidetis, in iudiciis familiæ erciſcundæ, communi diuidundo, finiũ re- gundorum, quæ iudicia duplicia eſſe dicuntur in quibus vterque actor eſt, vterque reus, nec poteſt diſcerni actor à reo, ex eo quod vterque petit à cõ- munione recedi, vterque rem diuidi petit, vterque ſe tuetur aduerſus alterũ. Sed neceſſe eſt, vt lis pro- cedat, alterum ex his eſſe qui actoris, alterum qui rei partibus fungatur.(Qua in re Iuriſconſulti no- ſtri dicũt inſpiciendũ eſſe vter prior ad iudiciũ alte
—
rũ prouocarit: nã is actor cenſendus eſt, quod dici- Aclor qus
tur in l. qui prior. z9: hoc tit. Sed ponamus ambos ſic. cos ad iudicium prouocare: vt ſi ſint duo hæredes, & petant vt res propter hæreditatem cõmunes di- uidantur: quodnam eſt futurum iudicis officium?
neuter horum prouocauit prior:ſed ambo pro- uocauerunt. Sorte res diſcerni poteſt per taxillos,
inquit, Accurſ.in l.ſed cum ambo. 14. hoc tit. Hæc lex ſuffragatur iudici Pantagruelino; qui omnia ſorte dirimebat, citans hanc legem. Sed tamen nũ- quam exiſtimaui illam, tam late producendam eſ- ſe: ſed cùm quæſtio facti eſtnon juris, nec eſt res magni momenti, nec poteſt lis aliter expediri. Ex- emplum eſt in l.vlti. C. commu. de leg.
Qui pofFint agere yel conueniri
E quibuſdã perſonis queritur, de quibus pro-
babilis eſſe poteſt dubitatio, veluti de patre&
filio. Queritur itaque an pater à filio, an filius à pa-
tre cõueniri poſsit? Et ait luriſconſ litem nullam nobis eſſe poſſe cũ co quẽ habemus in poteſtate.
3

210 l.lis nulla. 4. hoc tit. Filius ergo, qui eſt in poteſtate patris, nec patrem conuenire, nec à patre conuenl- ri in iudicio pote npelimento eſtmam ſi pater cum hlio agat, perinde eit ac ſi ſecum ip
agat ac litiget. habentur enim pro vna& cadem
perſona. Hoc autem pertinet tam aülfiliumm adop- riuum. quàm ad filium naturalem. Sicut igitur pa- ter naturalis non poteſt conuenire filium in iudi- cio, nec conueniri à filio: i dem dicendum eſt de pa- tre& filio adoptiuo, vt iudicium ab initio non oßsit conſiſtere inter patrem& filium adoptiuũ. Ergo ſoluitur iudicium, ſi res in eum caſum inci- derit. l.ſi à me. II. hoc tit. Eodem pertinet quod di citur in L.adoptiuum. ff. de in ius vocan. De eman- cipato filio idem dici non poteſt: ad emancipatum enim pertinet edictum prætoris de in ius vocando, yt emancipatus patrem in ius vocare poſsit per- miſſi præroris, venia à prætore impetrata. Et hoc intereſt inter edictum prætoris de in ius vocando, & ius quod nunc interpretamur, quod edictum de in ius vocando ad emancipatum pertineat. Hoc autẽ verum non eſt de in his, qui in poteſtate ſunt: nam ſimpliciter dicendum eſt non poſſe filium a- gere aduerſus patrem, cmacipatum autem venia impetrata poſſe agere,& conuenire patrem per miſſu prætoris. dicta l. adoptiuum. de in ius vocan. vbi luriſconſ. filium ait, qui eſt in poteſtate patris, magis iure patriæ poteſtatis, quàm egicto prætoris prohiberi in ius vocare patrem. Sed quæritur, an filiusfamilias ſaltem aduerſus alium extraneum ui pater non eſt, poſsit agere in iudicio? Et cer- tum eſt filiumfam. non poſſe agere, niſi ex cauſa: aliàs nullam habet in iudicio actionem. l. lliusfam. 8 ff. de oblig.& actio. Actio enim datur patri, non filiofamilias ex eo quod acquirit filiusfamilias: ſed ex cauſa propter vtilitatem aliquando ei permitti- tur agere extra ordine m cauſa cognita, vt expreſ- ſum ett in lcùm filiusfamil. 17. ff. de rebus cred. vbi oſtendit Iuriſconſ.ordinarias actiones patri defer- riſed tamen permittendum eſſe filium extra ordi- nem experiri vt in caſu de quo ibi,& aliis de qui- bus in I. ſi longius. 18.§. ſi filiusfamilias. hoc tit cùm ſcilicet vtilitas exigit, vt permittatur filio agere: ne dum pater eius expectatur, magno incommodo filius adficiatur, aut impunita maneãt delicta, cùm fortè furtum paſſus eſt filusfam. nec pater ventu- rus ſit, vel cum is qui commiiſit, ſe ſubtrahit. Quod autem luriſconſ. ibidem ait filium vtili iudicio a- gere poſſe, vtile iudicium vocat, quod dicitur ex- traordinarium. d. l. cùm filiusfa. ff. de rep. cred. Vti- les actioncs extraordinariæ ſunt, non cx legibus, non ex jure directo proficiſcuntur: ſed ex vtilitate, xquitate,& benigniore quadam interpretatione. Eodem perrinet quod dicitur in l. in factum. 12. ff. de oblig.& actio. hliumfamil. poſſe exercere actio- nes 11 factum„quæ non ſunt dircctæ, nec legitime, nec ordinariæ ſed propter vtilitatem dantur in fa- ctum extra ordinem,& præſcriptis in factum ver- bis concipiuntur. Sic ego interpretor hæc tria ver- ba eandem ſignificationem habentia, vtilom actio-
nem, extraoriinariam,& in factum. quamuis hec
ſingula ſuas quaſdam Proprias ſignificationes aliis in locis habeant. Sed an aduerſus filiumfamilias actio datur: Certum eſt eum, ſi quod negotiũ con
ſt Res ipſa impedimento eſt:nam
Franc. Dunrem luriſeonf.
traxerit, ſi quid admiſerit, ex co conmeniri poſſe, vt patremſamilias. l. 77. tam ex contractibus. hoc tit. Oui autem cum filiofam. contra xerit, duos de- bitores habet.l.ſi quis cum filiofam. 45. ff. de pecul. ſed mortuo filio poſt litis conteſtationem, inſtan- tia iudicij tranſit in patrem de peculio,& quod in rem patris verſum eſt,& inſtantia dicitur tranſire vt in hæredem, ſic in patrem. eſt enim velut hæres.
1.2. ff.de pecul. Quæſtio eſt de ſeruo. Seruus nõ po-
teſt eſſe in iudicio, nec poteſt, agere nec conueniri.
Iudicium enim nullum eſt aduerſus eum actum. l
ſeruus. C. de iudic.& l. non idcirco. 44.§. vlt. hoc tl.
Excipiuntur tamen certi caſus, in quibus licer ſer-
uo conſiſtere in iudicio,& etiam contra dominũ agere. l.vix certis. ĩ3 ff.hoc tit. Pertinet& hoc ius ad monachos noſtri temporis, quos ſeruis comparare poſſumus, cùm nec in iudicio conſiſtere, nec agere, nec conueniri poſsint. Multi enim non abſum à ſeruiture. Alia quæſtio eſt de magiſtratibus, de qua extat reſcriptum imperatorium in I. pars literarũ. 48.hoc tit. Loquitur enim lex illa de magiſtrati- bus. aoνανa cnim magiſtratus interpretamur, quos ait non poſſe conueniri quo tempore magi- ſtratu funguntur:ſed hoc eſt intelligendum ſecun. dum definitionem, quæ traditur in I. 2.de in ius vo- cand.& l. nec magiſtratibus. 32. ff. de iniur. Hoc ca- put ad maiores magiſtratus pertinet. Maiores au- tem poſſunt vocari, Conſul, Proconſul,& alipqui imperium habent, qui non poſſunt conueniri,qui habent ius in vincula coniiciendi. Minores poffunt conueniri etiam cùm ſunt in magiſtratu: ſed de magiſtratibus noſtri temporis idem dici non po- teſt: quia perpetui ſunt non temporarij, vt Romæ erant. Et ſatis apparet iſtis omnibus capitibus, agi de magiſtratibus temporariis, cùm poſtquam de- functi ſunt magiſtratu conueniri poſsint. Abſurdũ autem& iniquum eſſet magiſtratus noſtri tempo- ris non poſſe conueniri, ſicut diximus de rebus creditis in l.præſidis prouinciæ.4.
De varits iudiciorum praceptis.
Oquürnt tertius locus huius diſputationis no⸗ 1 ſtræ, in qua præcepta quædam de iudicis tra- dituri ſumus, quæ diſperſa habentur ſub hoc titu. Incipie mus autem à generalibus præceptis de of ficio iudicis. Præcepta quædam generalia tradun- tur de officio iudicis, de quibus meminit Gellius lib. 14. c.2. vbi meminit de lege Iulia iudiciorum, & de libris Tuberonis, de officio iudicis. comple- ctebantur autem lex& libri Tuberonis ca, quæ ad ordinem iudiciorum pertinerent,& quid in quacunque re iudicem ſequi oporteret:& maxi- me quæ ad ordinandam litem ſpectant, quod pau- cis libris facilè comprehendi potuit. Huius ſegis Iuliæ fit mentio hoc tit. in l.z. paulò poſt prin. ver- ſic. eõuenire, ibi, Lex Iulia iudiciorum ait, quo mi nus Inter priuatos conueniat. Vocant enim lurif- conſulti legem Iuliam iudiciorum, legem iudicia- riam. Ea lex continebat, quæ ad ordinem iudicio- rum pertinebant, tam ad iudicia priuata, quam pu blica. Primum præceptum eſt de officio iudicis, quod generaliter iudices oportet ſecundum leges iudicare,& in iudicando non poſſe à iure rece-
de re. id colligitur ex l.rem non nouam. 12. Cod. de
judi.
-
venteint. goragle mete, ſci quidosh Bon&E to legbe legs ſent vchitell xich l ürl Krüdrezu lecbenm eemn,, Sky Alem e ümun pger
1 1 tenten
alte aple lo nreg
Rpo
tora nid mtu gb3
Pro dte 1is 4p kam ap Si no. Dno 6 tatione. diert, Cellus
lilolers

elt imeelligenunt aditur inl.xde 9 us.zz ff de iniur, us pertinet. Man uul, Proconſulat
on poſſunt conumn
llciendi. Minoren
94
at in magiſtrauit voris idem diim on temporarimke omnibus capiide ariis, cum poſcqum nueniri poßin Adu agiſtratos oldite ſicut diimu de t
ninciæ.z4. orum yractiti
huius dipurami medam de iuidi-
(a habentur lub he ralibus præcegti xdam generaln 1 uibus memilt
ni m
1
In Tiit. de ludiciis.
ſcribitur formula iuriſiurandi, cibus, verboſa lex eſt,& nihil juſiurandum exigi à magi- ſtratibus ſicut plerunque fiebat à iudicibus Rome. zurati enim iudices cognoſcebant& iudicabant. Fodem pertinet Nouel luſtinian. Iuſiurandum, uod præſtatur ab his, qui adminiſtrationẽ ſuſcip. quæ conſtitut. formulam continet iuramẽti quod exigitur à magiſtratibus: iurant enim ſe iudicatu- ros ſecundum quod iuſtum& æquum eis videbi- tur, id eſt, ſecundum ius& leges, vt ego iuterpre- tor. Quoties autem ius ſcriptum ęquitati repugna- re videbitur, iudicis eſt æquitatem magis; quàm ſcriptum ius ſequi: vt dicitur in I. placuit 8. C. co. Aequitatem præferri rigori e ſt vulgare dictum, quod ex co cap. ſumitur. uid ſit autem æquitas, guam ſequi debet iudex, breuiter nunc explicam- dum eſt. Aequitas igitur, vt aliquando docuimus, eſt benignior quædam,& humanior interpretatio legis ſcriptę quæ æquitas ſcripto co mprehenſa eſt. sic definit Ariſtot iππνιεεενάlib. Moral. quã nos vel æquitatem, vel æquum& bonum vocamus. Oſtendit Ariſtot. eo loco ſicut Iuriſconſulti ſub ti. ffde legib. l. neque leges. lnon poſſunt. non omnia poſſe difiniri legibus, de quibus aliquando con-
udi In ta lege de quod exigitur a iudi 1. W
aliud continet quam
trouerſia poteſt incidere. Nõ enim poſſunt omnia
*
venire in mẽtem legiſlatoris, cum infinira ſint ne- gotia, quæ inter homines contrahuntur: vt expri- mere, icribere,& mandare lirteris res omnes, de quibus homines quandoque litigant, non poſsint. Bonis& prudentibus viris permittitur, interpreta- tio legis, cam verba legis deficiunt; quod videtur legis ſententiæ,& menti legislatoris maximè con- uenire Interpretatio eſt, quam Ariſtot. vocat ππν- sαν, nos æquitatem, vel æquum& bonum. De ea intelligendam eſt, quod ait Vjlpia.in I. de iuſti. & iure ius eſſe artem æqui& boni. Ius igitur noſ- ſe eſt, eam artem noſſe, qua poſſumus quamcunq; legem, quodcunque reſcriptum principis, ciuita- tis, Reip. interpretari ex bono& equo,& ad equi- tatem reducere. hoc proprium eſt Iuriſconſulto rũ munus. Eo nominee laudantur à Cicerone Phi- lip.o. Seruius Sulpitius& alibi Gallus Aquil. quod in interpretatione ciuili omnia ſemper ad æquita- tem retulerint. Dubitandum non eſt quin aliqua arte opus ſit ad iudicandum,& æquum& bonum explicandum,& ad interpretationem legum ex xæquo& bono faciendam,& ad hanc ixιεiαᷣexν interpretandam, ſunt qui ſolam naturam ſuffice- re putãt. Quid, inquiũt, opus eſt tot libris, ſi hoc na tura nobis eſt inſirum? ſi æquitatem natura homi- nibus perſuaſit: Certum elt eam ortum habere à natura:& quo quiſq; eſt natura prouectior, eo ma- gis 6 eſt ad iudicandam xæquitatẽ, ſed ars quã Profi emur, maximè naturam iuuat, vt aliæ artes. Ars enim numerandi eſt omnibus incita,& tamen ars Arithmetica non inutilis hominibus: nam qui eam artem norunt, multò facilius numerant, quã qui non norunt. Sic ad interpretationẽ legum ex- bono& xquo, opus eſt arte, ſtudio, vſu,& exerci- tatione. Artificis eſt, id eſt, Iuriſconſulti, qui eam di- dicerit artem, tractare bonum& æquum. Vnde Celſus iunior dicebat perniciosè plerumque erra- ri ſolere, ſub auctoritate iuris cùm fortè quis præ-
textu iuris ſcientiæ, quam profitetur recedit ab co uod bonum& æquum eſt. Iſi ſeruum. 91.§. ſequi tur. ff.de verb. oblig vnde in J. ſcire leges. ff.de legib. admonemur ſcire leges non eſſe earum verba te- nere, ſed vim& poteſtatem. Leges enim omnes Imperatorum, Romanorum, Regum noſtrorum, aut cuiuſque ciuitatis memoria complecti hoc non eſt Iureconſultum eſſe. Qui putant his libris, nihil aliud contineri, quàm leges Imperatorum, falluntur. Continetur enim ars ipſa boni& xæqui, ac reperiuntur multa præcepta ad æquitatem ac bonum& æquum pertinentia ad legum interpre- tationem, de quibus nihil à principibus traditur, nullæ leges præſcribi ab Im peratoribus ſolent. Hu- iuſmodi funt ferè quæ in libris Pandectarum le- guntur, in quibus conſtitutiones& reſcripta inter- ſeruntur. Hac de cauſa exempla valde vtilia ac ne- ceſſaria, quoridie vobis ob oculos pono VYlpiani, Pauli,& aliorum, qui edicta& leges interpretan- tur. Non poſſumus commo dius exemplũ require- re de interpretatione huius æquitatis, quàm quod vidimus de interpretatione albi corrupti. in 1. ſi quis id quod. ff. de iuriſdict.& de interpretatione edicti aduerſus eum, qui ius nouum impetrauit- ff. quod quiſque iuris in alt.&c. His præceptis atque exemplis continetur ars æqui& boni, quam ius nos appellamus. Itaque dubitandum non eſt, quin letio horum titulorum ſit vtilis etiã his, qui pro- priis moribus reguntur, licet Romanis legibus non vtantur. Hi, qui dicunt ſe Romanis legibus nõ vti, non putant hæc ſcripta leges eſſe: ſed velut philoſophica quædã præcepta, quibus queuis con- ſticutio emẽdatur, Ariſtot. vocat mardpa uν'eeius pueν⁄. Mirum ergo non eſt quod dicitur id ad iu- dicis officium pertinerc, vt iuſtſtiam atque æqui- tatem præſcripto iuri præferat. Sed faceſsit nobis negotium quod in d.l.placuit. C. de iudic, dicitur, æquitatis ſcriptæ præcipuam eſſe rationem. Nam ſi verum eſt quod diximus ex Ariſtotele& Iuriſ- confulti s, equitas non ſcripta, eſt æquitas,& di- ſcernitur à iure ſcripto. Eſt enim inte rpretatio iu- ris ſcripti, quæ interpretario iure non eſt compre- henſa. Multa comaniniſcuntur non tantum iuris interpretes, ſed& Philoſphi& Theologi, vt expli- cent id quod hic dicitur,& hoc excuſare poſsint. Quædam alia adduxi eodem pertinentia,& in eo laboraui antequam in codices emendatos inci- diſſem, in quibus hec vox, ſcripte, deeſt,& quidẽ in vetuſtis etiam codicibus deficit, vt admonui lib.. Diſput. Non dubito quin ita ſine dict ſcriptæ, legendum ſit. Vox autem illa videtur ex commẽ- tatione aliqua addita ab his, qui non potuerunt conciliare caput l... C. de legib.& I. placuit. Vide- bant enim contraria& repugnantia, cùm Impe- rator dicat in d. l.l. C. de legib. inter ius& equi' a- tem interpretationem nobis ſolis,& oportet,& licet inſpicere. uibus verbis adimere videtur iu- dicibus poteſtatem interpretande legis quoties de 1ure ſcripto& equitate quæricur. At verò' in l. pla- cuit ait iudicem in iudicando precipuam debere æquitatis quàm iuris ſcript rationem habere. Ali- ter enim intelligi non poſſe viſum eſt huiuſmodi caput nihil autem facilius fuit, quàm hoc verbũ addere æquitatis ſcripte Aequitas enim que ſcripta 4.
„4 11

2 1 2. 8——* 4. . Franc. Duareni Juriſconlſ. non eſt, non poteſt præferri iuri ſcripto. d. I. 1.& ſic tra i„ſtieee inns. Cuaſa— 3 POte P r 10t1ptO.G tra ius conſtitutionis aliquid facere, aut contra: 1 aſi ſunt. Scd nihil neceſſe fuit cO confugerc. re- lirigaroris pronunciarc, vt dicit e, aut contra ius lcemm ctius accipienda fuit. d..I. C. de legib. vt alias do- tia ſine 2 le reſei w ay ſost ler u dux ſenté e WJnobe cui in interpereratione huius tractatus. Interpreta- preſsè alguis romun Lrrat 21Il Cotra ius cx a Pomn .....— auer APA 3. b tio enim legis ex bono& æquo, non ſolius eſt prin eſſe, adeò vt Eeoſle 8 Mnerltntermlam mullam in and .—....— 4. 5- 110 d dr cipis ſed& magiſtratus, iudicis,& Iuriſconſulti. judex de iure or on itt prouocarc. Cum aut? ˙⁰ ſir 1 ec ea res vllũ incommodum habet, ſi æquitatẽ tutionis, ſec... Contra ius conſti- adi i1 12.. 4 1 ionis, ſed contra ius litigatoris, ipſo iure C..= ſeud a accipiamus, vt iam à nobis dictum fuit. Nam rtia non eſt nullaiſed ob 8„1pſo iure ſentè. Its hoc non eſt à legibus recedere: ſed leges potius ſe. izatonfs, aned DllS cſt appellare, gi e jure 19 dl qui,& legibus ſententiam ſuam accommodarc. Si- hits ui 4 ſ nalas enus PJecverba obſcura ſum iimn uidem ſententia legis, magis lex dicenda eſt, nurtlanrin amcIGi motem vcterum in pro. han quàm verba legis. lnon dubium. C. de legib. Sed ſi judices ſolit Enrenel ixi cap. 4*. lib. x. Diſput: tũc ſ interdum accidat, vt certa non ſit legis ſententia, ſtio un ios un e de lure pronuntiare, cùm quę- 1o 1 vt non poſsit colligi ex eo quod ſcriptum eſt in De fao dder 2 CulIn ſtatus cauſæ eſſet iuridicialis leco lege, id de quo iudicandum eſt: tunc ceſſant iudi- Urdio rie pronuntiabant factum eſſe, cuͤm Hin ... 8 1 3 4 3. cis partes,& princeps necciſſariò adeundus eſt. Sic lb i eſſet, vt ſi quis allegauerit numerum fali intelligendum eſt quod dicitur i iberorum aut ætatem pro excuſatione wol elligendum eſt quod dicitur in 1.l. C. de legib. iudex pronuntiaueri allonc muneris&e di Cuͤm ait Imp. inter ius& æquitatem, interpreta- Waeſbe 21 mrfadeni neque ætatem, neq; numerũ an tionem&c. Sic ego intelligo quod dicitur in L.ne- Farrit 1 excu ationem Hoc quod expreſs di. ſalu que leges 9.& l.non eſt nouum. 25.& l. ſed&. 27.ff. pronunti I1Ver nten.ſine appell. reſcin. de iure lnn de legib ldem dicendum eſt,& cùm quis ita inter- 2* niilane contra ius. Quia verò ſecundum min pretatur, vt perpetuum uus Conſtituat i em ⸗ prdder a muneiis excuſationem, numerus. lrian lius principis eſt Sed æquitatis interpretatio, quam noic er eſt quod dicitur ‚ſententiam conti⸗ unaa nos ⁊ieiuey dicimus, non ſolius eſt principis, ſed zudey Ptelutn crrorem iuris. Poteſt etiam fieriyt Hi „...... 3. 6.* 12 & cuiuſuis magiſtratus& iudicis, qui de re aliqua de iu ninde iudicet ſed non ſit error in iure, quia nind am cognoſcit. Et ideo non ſolm fupremas curias, uijure ni 1 pronunriar& hoc caſu eſt appella vunthe .. OpbUs. A.„ 5 1 ſed ginferiorcs magiſtratus ex æquo& bono iu. uulen hi iquando igitur de iure cöſtitutionis odimdhe 2. XDr.. 44 11 44. dicare poſſe non dubito. Quod itaque vulgò dici- eſt in I Lre ſeine„non de iure litigatoris. Idem ii boüh di in Gallia, ſupremas curias ex bono& æquo iu- addixt 4. 15 zim. ff.de appella.& aliis ſimil. qulas duepehn icare poſſe: inferiores curias& magiſtratus non con ſt in d. lib.-. Diſput cap. A1. Iudex ergo comuua gerinetht poſſe, ſed tantùm ſecundũ leges, hoc ex errore natũ Iite u ie nihil f acere debet: quòd ſi fecerit lgamusqu eſt. Nã ſi ſpedtemus vim boni& rqui fatendum eſt t 3 uam facere dicitur,& co nominc datur 24 depenon 9.. 4. 1 4 4— nõ ſolũ ſupremos iudices:ſed& interiores ex bono ellus enmin factum actio ei contra quem iudi crunche & æquo iudicare poſſe. nã ſi dicamus cos ex bono d tmn eſt. Cuius actionis mentio eſt in tit. de obli recsnii & æquo iudicare nõ poſſe, idẽ eſt ac ſi diceremus Aer ex quaſi delict.§. 1. in Inſtit. Hæc obligatio m. 1 ere uon nõ poſſe eos ſententi legis ſaqui ſed opomere 3 Laltus Tdaſ ex maleficio: quia per imprudentiam morro ſtc verba legis ſequi, quod abſurdũ& eſt iniquũ. cõue 2 c lcauit, non per dolum, vnde ex delicto nonte- nit igitur officio iudicis leges ſequi in iudicando ng als 9 dicitur, ſed ex quaſi delicto. De hac actio- rurantn du cõtra leges nõ poteſt iudicare. Si quis cõtra a He a n 3 locus in l. vlt. ff. de var.& extraod. co- wiütkene .*.. 6 c IIit.. 6.*. dielegf offendit. l.non quicquid. 40.§. 1udex. ff.hoc 3 dodie tamen hioc iure non vtimur: ſed à mo- yrälton rit. Sed multum refert, vt cognoſcamus vtrum iu- maiorum noſtrorum receſsimus. Olim iudex, rkalun dex aliquid ſecundum leges, an cõtra leges faciat qui malè iudicauerat, co gebalur dicerc al 5 cX, dekeride .. 4 82 l« 1.. 1 11. 4.— Tnomodo ſit concepta lex. Aliquando enim— pud iudicem appellationis,& dies diccbaturin 4 prrund ' el Sondoßt⸗* neceſsiratem imponat iudici, ali ci: velbjgia eius rei manſerunt in nominibus Lus te ddereh quando ita eſt concepta, vt eius facultatẽ reli all- uis res fit mutata. Cu 1„quã- Lcde h 1... 2.* s facultatẽ relin uat. a. LQum enim 1mpe—. durcpouu arbitrio. Si dicat lex iudi duat diplomata betrantur hodic . cemm oportet ei neceſs 1 4, quæ VOcCant lettres Ij etce 1 1 tem imponit. Si ita dicat, facer 8 anra. tur parti, ſe Les Aer,leſa, declara. 1 at, facere poteſt, permittit ci fecundum quam iudi. nelere Kaculraer Jier ntoll t, permittit ei d 2 am iudicatum eſt, vt adſit te n. Sic intelligenda eſt d. l.. quod adiourner v„Vt adlll,- I K dJ. non quicquid ocant, quod ad perſe adici fuckre in princ.hoct quicquid. FrtIr ne perſonam iudicis Abed it.& l.. C. quomod refertur, inter r. 1*. C. odo& quando iud— ner appellant. Hic incidit di Sim Sic intelligend 2Od⁴do& quando iucd. X& vel. Hiic incidit difficultas mt 8 um eſt quod dicitur iudic Velut antinomia e 1I. ſi fili 8 dum gratamf itur iudicem inter- Dixj mn XIſi filiusfam. 15.§. 1. hoc ti condh lam facere poſſe. cap. conſului 2 Iximus iudicem lite 5.§. I. hoc titu.. cap. conſuluit. de offic.& em litem ſuam facere, cù am poteſta. iud. delegat. Ex eo lo omfc.& prudentiam iudi A laCefcscum per m. 6 at. co colligunt iudicen utlam 1udicat, etſi dolt hersödt Bocl feanam facere. Sed quomodo bo accipien. ideo teneri quaſi er mnüiſag n wulas arguurur& r9 5* um fit, ſatis perſpici— em tunc iudi 1Clo, ied in d. l.15. dicitur, m dela i poteſt ex his quæ dixi c iudicem facere litẽ 7, lun, 1 P. itẽ ſu— rem l cum lex permittit, neci— 4 ximus, fraud am, cùm dolo mal 4 do 1.. audem 41O 111 faul teſtor Der littit, nec imponit neceſsitatem, po- ri legis ſententiam dixerit, recfrit ihi 4 hchen gratiam facere vt cum de dilationibus te riſconſ. dolum malum in iudice vi requirit ibi lu- 21 rum,& aliis quibuſdam aliquid ſtatuit, ſi mpo⸗ cljar,& in aliis locis ait: indice, yr litem ſuam fa- 1 cepru ge ſorte, qua drximus dof atuit, ficut etià dentiam. d s att 1udicem teneri ob impru- d iudici Di us poſſe quaſdam lites dirimi. d.§.I. Inſtit. de oblig 1 Poteſt ictum iam cſt quxdatn or ai.& d. vlt. He u Oblig. quæ ex quaſi delicto. Apre judiciari 1 præcepta eſſe circa rem lt. Hæc videntur pugnanti npol iudiciariam, quorum ali 4 vt contrari ur pugnantia,& Budæus ca ea a generalia ſunt, ali ria annotauit. S macMer theli lia. G»alla fpe- ed animad lal cialia. Generale præceptum eſt, de P in d.. ſi filiusfami d animaduertendum eſt ane pimus, ne iudex contra leg 2 ds Al dicere cæ- malum requiri IH.§ 1.nõ ſimpliciter dici dolum Im npete faci— cgummn præcepta uidaua Juiri, vt iudex lite ſi facere di qula aciat. Quid ſit contra leges facere, quid dmdqua ſed vt veram litig æſtimat m ſuam facere dicatur: UnacRcau ges facere, quid ſecundum qui per impr Sr lmationem præſtet. Sed ſi is, adcum ru 4. 1 1ul Prudentiam contra ius iudicat, litem nonore
leges, etiam docui ges, etiam docuimus, Addend b. endum eſt quid ſit cõ (C0- ſuã f. or 1r acere dicitur:multe 18 1 multò magis is qui dolo iudicat.
ee Hoc 5-guit

— —
& hoc calu el 3 tur de iure cött
de uur ltigaron
ppella&alis im ap. 41.ludex eroya debet: quòd ük & co nomine qrt o ci contra auem mentio eſt in ticel
Inſtit. Hæc oblouwr
quia per imprudemd
dolum, vnde ex ct aſi delicdo. Decat f. de var Xexuaodi re non ytimurſcdim ceſsimus. Olm il-
ebatur dicete calm.
s& dies dicebanu 1 unt in nominibu nim impettantul 1 ires des mliſs, lt riudicatumet, ſt od ad perſonam c. Hcc incidit d aliusfun ſ W. am facere, cimm lus nullus agum
„ l cio,ſed in d. 9 lam, cum Dom
In Tit. I. de Iudiciis.
Hoc enim intereſt inter eum, qui malè iudicat per imprudentiã,& eũ qui dolo quòd is qui iudicat dolo malo, ad veram æſtimationem litis teneatur, vt in dicto loco ad finem dicitur,& in l.vlt. de pœ. iudi. qui male iudi. Qui verò per imprudent iã ma- ldè mdicauerit, non tenebitur ad veram xltimatio- nem litis ſed quatenus religioni iudicis viſum fue- rir,vt dicitur in d.lxvlti. de extraor. cogu. In inter- tetatione edicti cuiuſdam Vlpia ſcripſit iudicem ui dolo malo iudicauit, litẽ ſuã facere vt xſtima- onem verã præſtet. Sic eſt intelligendus Vlpiam locus nec ſanè captanda ſunt eius verba D lcitur li- tẽ ſuam facere, cùm veluti in perſonam ſuã tranſ- F rt litem,& is incipit teneri propter dolum ‚aut imptudentiã fuam, cùm alter litigantiũ teneretur. Nũc intelligitis quid veniat in hanc actionem,& quid hac actione petatur. Addendum eſt ex eodẽ Vlpia.in lſeq. Iulianus. 16 hoc tit. hane actionẽ n5 trausferri in hæredem iudicis, licet Iuliani ſentẽtia
fuerit, eam transferri in hæredem, ſed hæc ſenten-
tia notata eſt à multis:& ratio videtur, quia ex ma- lcãcio, vel quaſi maleficio datur,& pœnã quoque continct. Iam accedendum eſt ad præcepta rei iu- diciariæ ſpecialia: generale enim præceptum eſt quod iam diximus. Præcepta ſpecialia multa ſunt ſuib hoc ti. quæ partim ad litigatores, partim ad rẽ quæ petitur, partim ad rationem exercendi iudicij pertinet. Hac diſtinctione opus eſt, vt apertè intel- ligamus quæ hoc tit cõrinentur. Videamus primũ de perſonis, quæ rẽ in iudicium deducũt Imprimis
certum eſt, vt conſiſtat iudicium opus eſſe actore
& reo, vt diximus ſupra. Vnde cùm iudicium cõ- ſiſtere non dicatur cum homine mortuo, ſi cum mortuo ſit cœptũ iudicium, qui viuere putabatur, non tenet ſententia, quòd ſi deceſsit fortè reus, qui putabatur vmere,& ſententia lata eſt,& condẽna- tus fuit ſententia nulla eſt, nec ad eam infirmandã appellatione opus. l.pe. ff. quæ ſenten. ſine appell. reſcin. L.in ſumma.§. vlt. de re iudic. Simile dicitur de beneficio principis. l. Neratius. ff. Äe reg. iur. Cũ princeps dedit beneficium ei, qui purabatur viue- re, id beneficium cius heredi nõ datur. Hinc oritur quæſtio in l. 74. de qua re§.vlt. hoc tit. Species hæc eſt de qua eo loco tractat Vlpia Cùm quidam litẽ mouere vellet aduerſus Titium amicũ meum, de- f ndere eum volui,& litem ſum conteſtatus, cùm is iam mortuus eſſet,& eum viuere putarem, tan- dem condẽnatus fui,& ſolui. Hæc eſt hypotheſis, cx qua multæ quæſtiones oriuntur. Imprimis, an hæres ſit liberatus mea ſolutione dubitatio naſci- tur: quia ſolutio facta à quocunque liberat debito- rem Iſoluendo. 4r.ſf. de nego geſt.& tamen dicitur hic hæredem non liberari. iudicium nullũ eſt quod ſuſceptum eſt à defenſore, mortuo eo cuius nomi- ne iudicium ſuſcepit, ideõòq; ſolutũ eo nomine nõ poteſt prodeſſe hæredi, ſi ſtrictum ius inſpiciemus vt poſtea dicam. Altera quæſtio eſt ex hac hypo- theſi, an ego, qui defendi,& ſolui condẽnatus, poſ- ſim repetere quod dedi?& ait non poſſe repetere:
quia ex cauſa iudicati ſolui. Nam&ſi nullum ſit
iudicium/tamen cùm quis putat iudicium valere, non poteſt repetere. Simile eſt in l.cum putarẽ. 37 famil. erciſc Deinde queritur ex eadem hypotheſi, an ego, qui ſolui ex cauſa iudicati,& non poſſum
repetere ab eo cui ſolui, habeam actionem aduer- ſus eum pro quo ſolui? Hic dicitur actionem ne- gotiorum geſtorum me habere: quia eius negotia vtiliter geſʒi, ſi debitor erat, quod verum eſt: quia ſi ab actore conueniatur, poteſt eum remouere ex- ceptione doli mali,& ideo vtiliter negotia eius geſ ſi. Datur itaque actio negotiorũ geſtorũ,&ſi quis ſtricto iure liberatus nõ fit. l.ſi rem. quę eſt vlt.ff.de neg geſt. Sequẽs queſtio eſt de procuratore, an pro cura or rem in iudiciũ rectè deducat? Et certũ eſt rectè deducere. l.ſi mater. S. hoc iure. fl de except. rei iudic. toto tit.ff.de procur. ſi verus procurator ſit, ſi mandatum habeat:alioqui non valęt iudiciũ, niſi is, qui agit, verus procurator ſit.licet. C. de procur. Quod adeo verum eſt, vt in quacunque parte iu- dicij opponi poſiit, quòd falſus procurator ſit: quia mandatam non habeat à domino. Hoc autem in- telligendum eſt, niſi domiaus rei ratum habuerit, quod à procurarore falſo geſtum eſt. d.l.licet. Hoc eſt quod vulgò dicitur ratihabitionem comparari mandato.J.vlti. C. ad ſenatuſconſ. Macedo. Vnde exiſtimo,& magis receptum quoque eſt, quod di- citur in d.l.licet etiam. locum habere, etſi ſenten. tia lata ſit aduerſus falſum procuratorem. Nõu ul- li tamen putant ſi pro eo lata ſit ſententia, tunc tantùm confirmari iudicium ratihabitione. Sed e- go puto accipiendũ eſſe, etſi contra procuratorẽ ſit pronuntiatũ. Vlpia enim generaliter loquitur. De- inde mouet me quod iã diximus de poteſtate ra- tihabitionis: nam comparatur mandato, vt dictũ eſt. Vnde videndũ eſt in hac poteſtate ſi mãdatum interceſsiſſet, quid eſſet iudicandum? Certè ſi man- datum interceſsiſſet, dubium non eſt quin iudiciũ
3 T. cö%ſiſtat, ſiue pro eo, ſiue contra eum lata eſſet ſen-
tentia: idem ergo de ratihabitione dicẽdum. Que- ritur nũc de tutore& curatorc. Extat ti vnus li.z. C. qui legit. perſo. ſtã. in iud. hab. L. eges cõtinet duas il le tit. quæ loquuntur de pupillis,& eorũ curatori- bus. Tutor& curator rem pupilli recte deducunt in iudiciũmon autem rectè pupilli ſine tutore. Ex- cipitur tamen iudicium poſſeſſoriũ in quo mino- res legitimam perſonàã ſtandi habent. Actio in qua agitur tantùm de poſſeſsione vel recuperanda, vel amittenda, vel acquirenda, dicitur actio momenta- riæ poſſeſsionis, in qua non agitur de proprietate: quaſi momentaria verò dicitur, quaſi breui tempo re duratura ſit, donec lis finiatur de proprierate. Sine tutore igitur poteſt pupillus de poſſeſsione ſuſcipere iudicium, quòd id non videatur magni momfẽti eſſe. Ex his apparet vt cohſiſtat iudicium, opus eſſe præſentia litigatorũ actoris& rei. Inde na ſcitur quæſtio in l.non idcirco. 44. hoc tit. Si aduer- ſus plures mota ſit controuerſia,& aliqui ſunt ab- ſentes, aliqui ſunt præſentes, an iudicium aduerſus præſentes conſiſtat, an expectandi ſunt alij? Ait Iu riconf. nõ idcirco iudicis officium umpediri. Hoc eſt diligenter notandum: quia eſt tritum,& frequẽ- ter in iudicis allegatur, etiam ab imperitis iuris, nõ differri ſuſceptum iudicium cum pluribus, etſi qui dam cœperint abeſſe. Addit id Iuriſconſ. Cum præ ſenrium& eorum, qui non defenduntur admini- ſtratio diſcerni& ælſtimari poſsit. His verbis ad- monemur hoc locum habere, cùm res de qua agi- tur eſt huiuſmodi, vt diuiſionem recipiat,& hoc caſu
213

——
*—
— ——.—
———
214 caſu quot perſonæ ſunt, tot erunt cauſæ— delnot cauſæ ſunt, tot erunt lites. Ildcirco propter 5 en. tiam vnius litigantium, de alterius tamen cauſa re- A interea iudicabitur:ſin tanta eſt cömunio vau ſæ, vt res diuiſionem non recipiattunc daen 65 eſſe iudiciũ propter abſentiam aliquorum. 4 e- nus de preceptis quaæ ad perſonas lrigatorum- pe- Ktant:alia ſunt præcepta ad rem, quæ in iudicium deducitur, pertinentia. Imprimis notandum eſt„fi plures hæredes ſint vnius creditoris, vuntm hæredẽ non poſſe rem totam in iudicium deducere. Cuùm res tantum quæ debetur in iudicium deducitur Deduco enim tantùm in iudicium quod miai de- betur, quod cohæredi debetur deducere in iudiciũ non polſum in cids præiudicium. l.ſi. ꝑrætor 31. hoc tit. Ea lex in f. ſic habet, Nec euim quiſquã„Gc Ka- tio eſt, cur cohæredi præiudicare non poreſt is, qui ſolu; agit. l ſæpe. ff.de re iudi. Bod autem adduci- tur in l. z. C de conſor. eiuſdẽ lit. non multùm ad rẽ pertinet Dicitur in ea lege, vnum ex conſortibus litis poſſe agere de vna re,& cautione exacta de ratihabirionc. Quamuis enim aliàs nemo poſsit ſi- ne mandato agere, tamen hic poteſt agere. Sed hoc nihil ob at noſtræ ſententiæ:nam vnus hæres non admitritur ſolus in præiudicium ſui cohæredis, ſed cùm cauet de rato, cohæredes id ratum habituros, interim admittitur, cum caurione illa exacta, ſic in- telligi debet d. l.z. de conſor. eiuſdem lit. Hinc ori- tur queſtio difficilis exiſtimata ex l etſi reſtituatur. 28.§.vlt. Species hæc eſt, Quidam paterfamil. mor tuus eſt relicto filio& vxore prægnante: filius vult agerc aduerſus hæreditarios debitores quæritur pro qua parte agere poſsit? Dubitatio naſcitur ex co quod ſolus hæres non eſt. Nam partus naſcitu- ri ratio habetur, partus enim naſciturus futurus eſt ei cohæres,& incercum eſt quot naſoituri ſint ex vxore, ſed interim ſi velit agere, quotam partem in iudicio deducet? Ait Iuriſconſ. partẽ dimidiam eũ non poſie deducere in iudicium& recte non dici partem dimidiam deductam in iudicium, etſi vnus tantùm natus fucrit. De hoc tamen conſtat fuiſſe dubitationem inter veteres ſed in illam ſententiam itũ eſt, vt ne pro dimidia parte quidem rectè rem in iudiciũ videatur deducere. Poterüt enim plures naſei ſaltim incertũ fuit, an plures naſcerentur, quã vnus vt ea illa l. ver. Sed& Sabinus Caſsius dicunt &c. Quæritur ergo, quã partẽ debeat in iudiciũ de- ducere: aiũt partẽ quartã peti de uiiſe. Hec ſentẽtia obtinuit inter luriſcõſultos qui ſentiũt quatuor na- ſoi poſſe:& probatur aperte in I.anriqui. f.ſi par. hę- re. pet. que valde notãda eſt. Sed difnicultas naſcitur ex l. cùm quidã. 30.§. ſuũ hæredẽ ff. de acq.hæ re.& l. ſi pater. 36. ff de ſolut. quæ antinomia habetur dif- cilis. Qua in re in primis mihi videretur ſequendũ, quod eit apertè expreſſum in d.l. 28. 5. vlti.& in d.l. antiqui. Nam in d. l. cùm quidam. referũtur tantùm opinioncs,& in d. l.ſi pater. Iulianus in nota ſua ad Vrſeium oſtendit ſe dubitare, non enim affrmat quot naſci poſsint: quia putat hoc magis philoſo- pho, quam luriſconlulto conuenire, ideõque cùm non attirmet, ſed dicat quartam, vel quintam: alij autem luris auctores ſtatuant ac definiant quartã partem peti debere, ego non dubito: quin ſequenda ſit eorum ſententia, quia definiunt quod dicitur in
Franc. Duarem luriſconſ.
dl. cũ quidã.& in d.l. ſi pater. Huius autem le io in Norico nõ eſt emẽdata, legendũ enim eſt, vt in Plo rẽtinis, Ilulianus notat, quaſi hæc Iulianus notet ad ſcripta Vrſei ferocis. Præmittit enim Vrſei verba, deinde ſuã ſententiã fubiicit, in qua dubitat, nihilq; deffinit. Ideòq; ſequẽdũ eſt quod in d. L.28. definitũ eſt,& in d. l. antiqui. Addendũ eſt, quod nondũ de- betur, nõ venire in iudiciũ, quãuis futurum ſit ali. quando vt debeatur. l. nõ quẽadmodum. 3j. hoc tit vbi Iuriſconſait, Si quis experiatur in iudicio ad. uerſus aliquem,& petat eum condemnari eius rei nomine de qua futura eſt obligatio, non poteſt ita conititui iudicium, quòd in pendenti eſſet. Poteſt quidem obligatio in pen enti eſſe, ſed in iudicio id receptum non eſt Si quis promiſerit mihi ſe pe- cuniam daturũ, poteſt accipi fideiuſſor eius obli- gationis nomine, quæ futura eſt:futuræ enim obli. gationis, quæ nondum contractta eſt, fi deiuſſor ac⸗ cipi poteſt d.lnon quemadmodũ. 35. hoc tit& tũc fideiuſſor obligabitur, cùm accepta fuerit pecu- nia ſed idem de iudicio dici non poteſt: non enim ſic iudicia in pendenti eſſe poſſunt, vt obligatio fidciuſſoris, quæ pendet ex futuro, iudicium autem
non poteſt ita pendere. Quid enim perrtinet adiu.
diciũ futuri temporis tractus:l.§.J. ff. de vſuris. Eo- dem perrinet.non poteſt 23. f.hoc tit. Sl quispe. cuniam mutuam dederit,& ſtipulatus ſit vſurasſ
petat& ſortem& vſuras. Vſuræ quidem, quæ de-
bentur cùm accipitur iudiciũ, petuntur: aliæ yer peti quidem poſſunt: ſed alio iudicio, alia interpel- latione opus eſt, non enim interrũpitur curſusy- ſurarũ per litis conteſtationem 1 1. C. hoc ti.& l.lito conteſtata 35. ff.de vſur. Sed dixerit aliquis, ſi obli- gario quæ in pendenti eſt, non poteſt deduci in iu-. diciũ, ſi quid igitur annuatim debeatur nõ videre- tur poſſe peti ad præſtationem ſingulorũ annoruũ: quod iniquum eſt,& iuri contrarium. Nam ſi quis
mihi debeat reditum annuum, poſſum petere, w
condemnetur non tantùm ad præſtandum recdi- tum temporis, quod effluxit: ſed& futuri tempo- ris poſſum petere vſuras, id ſatis eſt expreſsũ in li. Cod. de fideicom. Sed expectamus quod ait luriſ- conſ.in d.J.35. in fin. hoc tit. Antequam aliquid dt- beatur&c. In hac ſpecie de annuo reditu aliquid debetur, tunc cũ iu diciũ accipitur: nos autem po- nimus nihil deberi, nihil in obligatione eſſe: ſed ta- men inſtitui iudicium ex eo quod fururum eſtin obligatione, quamuis nunc nihil debeatur. Ex his quæ diximus, quæritur. Quidam eſt obligatus ad mihi dandum in diem, aut ſub conditione ante diem aut conditionem non poſſum petere, quia ni- hil debetur. Sed quia malè vtitur ſubſtantia ſua peto vt caueat ſe ſoluturum cùm dies aduenettt, an rectè inſtituatur iudicium aduerſus eum? Hæs quæſtio tractatur in l.in omnibus. 41. hoc titul. qu cauetur, vt licet quod nondum debetur in ius cium non veniat: tamen ad interponendam car tionem poteſt agi ſi periculum ſit ne nõ ſoluendo ſit. I1dem dicitur in l. ſi creditores. 15. ff. de priuileg. credit. vbi locus eſt apertior. Exemplum ſimile de legatis, de qu ibus tit. vt leg.vel fideicom.nomi ca- uea. vbi cum legatum ante diem, vel fideicom miſſum non poſsit peti, ex cauſa exigi poteſt cal- tio ab hærede. Hoc igitur receptum eſt in bon fidel iu
tralam. catx ce videruend judiciom omhnl vrent ſeꝛs ni tteumge crücnen eaene deelec la do Chonen Ndenud lnck umch Rtaroon nralter tmi glan a damna
dib
tae
caul la kenele
Ne Cau decot cauj po lupetin que dy In ero niltran dicum mu, 1 hac⸗

auais et, Bbe damoduaſ.Nont um accepua fun lici non porek:mn ile pollun, n h Xfuturoindiim Did enim p erin dul réäfide i t 3 fthocti. t,& ſtipalatuslin Vfuræ quidem, diciũ, petuntur:i alio iudicio, alan im interrüpitur a donem lIChhocul ved dixerit alqusii ſt, non potett Gecdlal uatim debeauuröſt tionem ſinguorüm eicontrarium Nani- nuum, polum deun am ad pexlanim Auxit ſed& fuuuu i id ſats ett eoprcü X ectamus qwoluf tit. Antequam lin „de annuo rdul accipiuur:105 un lin obligatolt ch
In Tit. I. de Iudiciis.
hidei iudiciis,& in legatis,& fideicommilſsis, quæ naturam bonæ fidei imitantur. l.in minorum. C. in quib. cau.reſtit. in integt. non eſt neceſ. Aliud ex- emplum eſt in. ſolemus. ê. hoc tit.ſi petitio gene- raliter concepta eſtad omnia pert inet, quæ ſpecia- lirer inter litigantes non ſunt excepta. id eſt, non eſt neceſſe id actum eſſe, vt omnia veniant, de qui- bus ſpecialiter à litigantibus nihil eſt cautũ. Hæc ſententia refertur in c. cùm cccleſia. de cau. poſſeſ. & propriet. Exemplum eſt in actione negotiorum geltorum& ſimilibus iudiciis quæ vniuerſalia di- duntur, idem de actione tutelæ,& petitione hære- ditatis. In hæc enim iudicia veniunt quæ nomina- tim excepta non ſunt, de quibus ſpecialiter nihil cautũ eſt inter litigantes ne vemrent, non de qui- bus ſpecialiter actum eſt inter contrahentes vt ve- nirent. Hinc naſcitur quæſtio tractata in l.⁊. Cod. hoc tit. cuius hæc eſt hypotheſis, Pupillus finita tu- tela egit actione tutelæ: aduerſus tutorẽ ſuũ: petiit rationẽ ſibi reddi tutelę generaliter:eius adminiſtra tionis variæ erant ſpecies: is enim pecuniã exegerat debitoribus pupilli:prædia cõparauerat; multa alia geſſerat que diuerſa ſunt. De vna tantũ ſpecie, puta de exactione pecunię, actum eſt in iudicio, cam tantùm ſpeciem perſecutus eſt, nec eſt habita mentio aliarum rerum: eadem abſolutus eſt tutor. Agit denuò pupillus eadem actione,& proſequi- tur aliam ſpeciem. Obiicitur ei exceptio rei iudi- catæ, quæritur an obſtet: Ex his quæ iam diximus, videtur non poſſe agere, videntur enim veniſſe in audicium ſecundum regulam a nobis traditam) omnia, niſi de quibus nominatim actum eſt ne ve- nirent: hic nihil exceptum eſt. Ergo hæc quoque ſpecies in iudicium venit, ergo ſi venerit, dicendũ eſt eum qui denuò agit aduerſus tutorem, per ex- ceptionem rei iudicatæ ſummouendum eſle, quia cadem res in iudicium deducitur. I. cùm queritur. de excep.rei iudic. Tamen in d. l.z. dicitur, aduer- ſus exceptionem rei iudicatæ, dandam eſſe repli- cationem doli minori pupillo, qui actionem tute- le denuò inſtituit aduerſus tutorem, id enim vi- ſum eſt æquum: quia proſecutus fuerat tantùm v- nam ſpeciem adminiſtrationis, cùm varie admini- ſtrationis ſpecies eſſent. Quamuis eius petitio ge- neraliter concepta fuiſſet. Verum quidem eſt me- rum ius obeſſe pupillo: ob æquitatem tamen ad replicationem doli admittitur. Alia ſpecies in I.ſi cum tibi. 4. Cod. eo. in qua dicitur ius huic contra- rium In actione tutelæ quæſtio mota erat de præ- diis compararis à tutore minoris, is volebat impu- tare pretium minori, de eo iudicatum eſt, ſed de
cauſa cuictionis nihil actum eſt. Nam emẽdo pre- dia pupilli nomine, conuenerat cum venditore, ne
tenerctur cuictionis nomine, atque ita de euictio- ne cautionem remiſerat, ideo malè geſſerat tutelã: de eo tamen nihil actum erat. Quæritur an reuo- cari poſsit ea ſpecies in iudicium: ſicut diximus ſuperius? Ait d. I. 4. non poſſe, ſed diuerſitas vtriuſ- que hypotheſeos facit. vt diuerſum ius ſtatuatur. In Pridi hypotheſi exponitur plures ſpecies admi- ni
dicuum, altera non proſecuta fuerat:& vulgò dici- mus, ſeparatorum ſeparatam eſſe debere ration. In hac verò ſpecie proponitur tantùm vnam ad-
rationis fuiſſe, quarũ vna deducta fuerat in iu-
miniſtrationem eſſe, videlicet circa comparationẽ prædiorum. Quod autem dicitur de euictione, ſe- paratum non cſt:accedit enim comparationi præ- diorũ: cũ quid verò in iudicium venit, nos intelligi mus id venire cum acceſsionibus& appendi cibus ſuis. Cùm itaque ſpecies ſeparatæ ſunt, licet denuò agere,& aduerſus exceptionem rei iudicatæ oppo- nere replicationem doli, vt diximus. Hacte nus de re, quæ deducitur in iudicium:precepta que ſequũ- tur pertinent ad rationem iudicij exercendi,& ad officium iudicis in exercendo iudicio. Primũ pre ceptum eſt, vt iudex det operam ne lis proteletur, vt primo quoque tempore finiatur: preſtitutũ autẽ eſt tempus certum intra quod lis quoq; finiri de- bet...properãdum. C. eo quę ciuiles cauias vult de- finiri intra triennium, criminales intra biennium, quod& antea conſtitutum extat lib. 9. C. tit. vt in- tra certum temp. queſt. crimin. terimni. Lites omnes ſeu ciuiles, ſeu criminales vltra triennium non de-
215
bent protelari,niſi in certis cauſis, quæ recenſentur
in d.l. properandum. puta fiſcalibus. Litem hic vo- camus inſtantiã, nõ quòd actio ſalua non maneat. Nam denuò agi poteſt ſed inſtantia periiſſe dici- tur. Quamuis autem verbũ hoc ſit de tempore pre- ſcripto ad lites ſiniendas:tamen ob iuſtas cauſas ſu
ſtinetur iudicium cauſa cognita. Exempla ſunt in
Linterdum. 36. hoc ti. vbi ſi litigator inſtrumenta li- tis alleget apud eum eſſe, qui reipub. cauſa abeſſe dicitur, runc fuſtinetur iudicium. Hac ratione im- petrantur diplomata regia, quæ apud nos vſitata ſunt, Le'res d eſtat vulgò vocant. Milites ſolent huiuſmodi literas impetrare: quod Reip. cauſa ab- efſe cogantur,& in judicio adeſſe non poſſunt: li- teris illis princeps mandat, vt eodem ſtatu cauſa mancat, donec abeſſe deſierint. Aliud preęceptum eſt in l.ſi debitori meo. z4. ff. hoc tit. Cùm reus vo- catus eſt ad iudicem, multum intereſt an confitea- tur, quod actor intendit, an inficietur. Si inficietur, tunc probatio eius quod inficiatur neceſſariò ab actore proficiſci debet:& procedendum eſt obſer- uato ordine iudiciorum vſque ad ſententiam. 81 verò confiteatur ſe debere,& paratum ſe dicat ſol- uere, audiendus eſt, non cogendus iudicium ſuſcE ere. Omnia, enim iudicia dicuntur abſolutoria eſſe.§. vlt. inſtit. de perpet.& tẽp. i paratus ſit ſoluere id quod ab eo petitur, prodeſt reo magis bonam fidem agnoſcere co ſoluto quod petitur, quam iudicium expectare propter notam infamiæ, quæ plerunque ſententiam ſequitur.liſi reus. 73. de procura. Hoc eſt quod l.proinde. 25. ffad legem A- qul. nullas eſſe partes iudicis in confitentem. Vide- tur hoc contrarium his eſſe, quæ in d.l.ſi debitoxi. 21. dicũtur, quod ſcilicet iudex dare poteſt aliquod tempus confitenti. Nam ſi ita ſit, exgo ſunt aliqueę iudicis partes in confitentem. Sed verum eſt, quod ait dicta l.proinde. iudicis partes non eſſe quicquã iudicare, id eſt, ceſſat omnis iudicatio, non quod non poſsit diem dare confitenti, accepta cautio- ne ad ſoluendum, imò in ipſa l. proinde. æſtimat udex, non iudicat: partes autẽ æſtimantis, non ſunt iudicantis. Ait dicta 1. 21. ſi debitore. in fin. Mo- qJicum autem tempus&c. De tempore quod poſt condemnationem reis indultum eſt, videnda eſt L.2 ff. de vfur. rei iudic. quæ ait tempus eſſe quatuor menſium
Militi pri nilegum.
Omnia iu
reus dicia dicun
tur abſolu- toria eſſe.

——— —— 4——. —————.—— —--* 4—.
——
216
menſium, quod non ſeruatur hodie apud nos. A- liud præceptum eſt in l. quories. 3.C. eod. Ait zim. cùm incidit quæſtio aliqua in iudicium eius rei 4 qua cogniturus eſt iudex, de ea cognoſcere poteſt, etiam ſi ad eius cognitionem non pertineat. Fin- gamus eſſe pedaneum iudicem, qui de cauſa ſtatus
da. iudic. ſi cognoſcore non poteſ J. placet. C. de peda. iudi
tamen hæc quæſtio inciderit, de ea cognoſcere po-
1 aæſtio in- 853— 1 e teſt. Rurſum ſi agitur de hæreditate petenda,& ob
cidens,& 89 6 Pere 0 principalis. iicitur de ſtatu hominis, quòd ſeruilis ſit conditio-
nis: prius quærendum eſt an ſeruus ſit,& apud eum pedaneum iudicem de ea re agendum„quamuis de ea re principaliter non poſsit cognoſcere. quod ideò ſic eſt ſtatutũ, quia principalis quæſtio nõ po- teſt iudicari, niſi prius de illa cauſa quæ incidit, co- gnitum fuerit. Locus ſimilis eſt I. C. de ord. iudic. quæ rationem adfert, quòd tunc iudex qui de cau- ſa ſtatus cognoſcit, de ea non pronuntiat, ſed ſi de- prehenderit eum ſeruum eſſe, pronuntiat cũ hære- dem nõ eſſe. Simile exemplum eſt de quæſtione ci- uili& criminali nam iudices quidam de ciuilibus, alij de criminalibus cognoſcunt. Sic enim hæ co- gnitiones diſtinctæ ſunt, vt hodic apud nos iudex ciuilis de criminalibus non poſsit cognoſcere, vel contra. d.l. ſolemus. õ. latrunculator. ff. hoc tit. Sed tamen iudex ciuilis, ſi quæſtio criminalis incidit apud eum, de ea cognoſcit,& condemnat vſque ad ſummam pecuniariam. id colligitur ex d. l. quoties. 3. C. hoc ti.& I. L. C. de ord. iudi. Aliud præceptũ eſt in I. nulli. 10. C. hoc tit. Quæſtio eſt de poſſeſsione & proprietate cuiuſdam rei, fortè prædij,ſi alius iu- dex de poſſeſsione, alius de proprietate pronũtiat, diuiditur continentia cauſæ: continens vocamus quod coniunctum eſt, vt ædificia vocamus cõiun- cta, ædificia continentia. l.z. vt Alphenus. 87. ff. de verb ſign. Quæ igitur continentia ſunt in iudicio, ea ab eodem iudice iudicari debent, nec debet di- uidi continentia cauſæ. Notãdum tamen eſt, quòd ea l. nulli. dicitur ſi cauſa vno& eodem iudicio terminari poterit. Sed hoc non obtinet apud nos in beneficiis eccleſiaſticis, quia vtraq; quæſtio de poſ⸗ ſeßione& petitione apud eundem finiri non po- teſt, cùm iudices regij de ſola poſſeſsione cogno- ſcant. Aliud præceptum eſt in I. ſi de vi. 37. ff. hoc tit. Species eſt huiuſmodi, cùm poſsiderem prediũ, poiſeſsionémve quandam(nam prædium aliquan- do poſſeſsio vocatur)quidam ine vi expulit. Ago aduerſus eũ interdicto vnde viorecuperandæ poſ- ſeſsionis cauſa. allegat ſe dominũ eſſe fundi. Quæ- ritur, an de dominio& proprietate prius cognoſcẽ dum? luriſcon reſi pondet, prius de vi& poſſeſsione, quàm de proprictate eſſe cognoſcendum. nõ enim idem eſt quod de ſuperioribus quęſtionibus: nam nihil quæſtio dominij habet coniunctum cum in- terdicto. Cogendus eſt primùm poſſeſſor reſtitue- re, quia alium ſpoliauit, quanquam alter dominus ſi t fortè prædij nec poteſt quæſtio mota aliter fini- ri ideo non quæritur in hoc interdicto„‚an domi- nuls fit, an non is, qui alium ſpoliauit: ſed quæritur id tantùm an deiectus ſit necne is, qui poſſeſſor fue rit. Similis locus extat in I.qui oœtu..§. ſi de vi& poſſeſione. Had legem luliam de vi public. vbi ca- dem ſunt propemodum verba. Predium vocat poſ ſeſsionem: quamuis poſſeſsio aliès à dominio ſe-
Franc. Duareni Iuriſconſ.
paretur: tamen interdum prędium pro Poſſeſsio. ne accipitur. l.interdum. 87. de verb. ſignilic. Aliud eſt preceptum de preiudicio. in l. per minorem. 14 ff. hoc titu. vbi Iuriſconſ. Maior quęſtio, inquit, mi- norem ad ſe trahit. Breuis eſt hic aphoriſmus, ſed obſcurus. Exemplum valde oppoſitum eſt in l pre.
tor edixit. 7§. ſi dicatur. ſf. de iniur. vbi ſi ſeruus in.
iuria occiſus fuit, competit actio iniuriarum quæ ciuilis eſt,& criminalis ex lege Cornelia de ſica. riis. Præiudicium dicitur hic iudicium: non eſt e. nim in hoc argumento actio, ſed exemplum quod adfertur iudicaturis quod ſequantur, vt in rac in Verrem Pædianus ait. Si dicam præiudicium f- ctum eſt tibi, aliud ſignificatur,& pro actionc ac- cipitur In illo vtroque iudicio& ciuili& crimi nali de eadem re cognoſcitur,& ob eandem rem condẽnatur reus, ob occiſum ſcilicet iniuria reum.
Ponamus reum condemnatum eſſe actione iniu.
riarum, quia ſeruũ occidit: deinde agi ex lege Cor- nelia de ſicariis Durum eſt per priuatum iudiciũ, preiudicium fieri iudicio publico. Simile exemplũ eſt apud Ciceron. lib. z2. de Inuent. Denegabit ergo pPrętor actionem iniuriarum, propter præiudicium quod fieret iudicio criminali legis Cornelic. Hoc tamen locum habet cùm vnus agit ad id quod ad rem familiarem pertinet, alter ad vindictam pu.
blicam. l. 2.§.. ff. vi bon rapt.& eſt tit. C. quando ci
uil.actio crimi. priud. Sed cùm agitur ad id quod
priuatim intereſt, poteſt vtroque iuidicio agi& ci-
uili& criminali, nec habetur ratio preiudicij, vtft in actione legis Aquilieę. Tu ſeruum mneum occi- diſti iniuria, ago actione legis Aquiliæ, qua peto quod intereſt mea: potero te quoquc conuenite lege Cornelia de ſicariis: quia vna ad rem fami- liarem, altera ad vindictã pertinet. In actione verdò iniuriarũ cadem res dici non poteſt: quia licet in- ſtituatur ciuiliter, vel criminaliter, ſemper tamen vtroq; modo perſequimur vindictam, nec petimus quod noſtra intereſt, etiamſi nullum damnum da- tum ſit. Et hoc intereſt inter actionẽ legis Aquiliæ, & actionem iniuriarum: quòd ſi quis ſeruum vulnerauerit,& ita damnũ mihi datũ eſt, ago actio- ne legis Aquiliæ, quia damnũ acccpi. Sed ſi quis alapam dederit ſeruo meo, nullum damnũ eſt: ſed contumelia facta:ego actione iniuriarũ perſequar vindictã, vt mihi damnetur ad pœnam aliquà ar- bitrio iudicis, vindicandæ cõtumeliæ cauſa. Si ag0 criminaliter, perſequor etiã vindictam, nõ poſſum vtroque iudicio experiri. d.l.prætor.§. ſi dicaturfff de iniur. Ergo in aliis iudiciis poſfumus vtroque
iudicio agere, cùm vno priuatũ commodũ perſe-
quimur, altero publicam vindictam. Sic accipien dum eſt quod dicitur in d. l.per minorem. Cœpi- mus explicare pręcepta iudicij exercẽdi, huiuſmo- di eſt illud quod ſequitur, Plenam cauſe cogni- tionem in iudiciis neceſſariam eſſe: feſtinandum c- nim iudici non eſt, vt cauſam plenè audire nõ poſ- ſit..iudices.o. C. eo. quia plena debet eſſe cognitio rei de qua iudicatur. Ideõque monẽtur ea lege iu- dices, vt ſepius interrogent vtramque partem:& poſtquam vtraq; pars dixerit ſe nihil am plius velle producere,& concluſerit in cauſa ‚vt vulgò loqul ſolent, tunc Poterit iudex ſententiam dicere. Quę autem dilationes dentur& requirantur, expreſſum
eſt No
dum cacen fe, Gdlo
Ahm. mus iudic mmayt ineligend
nau onekſ 4 ce. mf neferte à pem oic 1 hoctau
bris Codl donss totu pruchenc Hoalc d dgeman legruhen cy alhe des nhan Gen tui duabbch tentones 1 larm kb tele awem ,6 bän deg da do adad toila queriau actori; cemz diceen 1j te Kachun

In Tit. I. de Iudicus.
eſt Nouel..vt cm de appel. quæ rel ee eſt in häs tit& incip.iubemus,vt ſi. Quod autẽ lmimus Phe 4 nam rei inquiſitionem in iudiciis neceſſariam eſſe, yt verum eſt, ita non perpetuum: ſed excipiuntur vt quæ ſummaria dicuntur. Que-
iudicia,
8 deumae 1 unatum ſummaria iudicia, in quibus plena Eaues u aiſitio non requiritur. Id accedit cùm iudicium 8 3 maximum præiudicium adfert vt iudicium 4 ge poſſeſsione,& actio ad exhibendum. 13·5. ſcien- de. umff. ad exhib.& aliæ huiuſmodi actiones, quæ 1 on magnum præiudicium adferunt: nam ſi quid A ſ nod requirat plenam cognitionem cauſæ, reii- 18 ne in aliud iudiciũ,& res interim exhibetur, vel e in poſſeſbionem mittitur. Aliud præceptum eſt in tln Lde qua re.74 ff.hoc tit. Si iudex de aliquo negotio um cogoouerit,& nolit pronuntiare, is cogt poteſt. Cer un rum eſt iadicem datum cogi iudicare ab eo, qui iu- mur dicem eum dedit, vt diximus ſuprà de iuriſd ct. Ad- C qitur exceptio, niſi iudex datus iurauerit ſibi non lcc liguere de cauſa: tunc enim alius iudex dabitur, rlü nec is iudicare cogetur.l. Põponius. 36 ff. qe re iudic. elyp ps mos etat veterum, vt vel abſoluerent, vel cõdem- cim narent, vel dicerent ſibi nõ liquere. Erant quædam Re notæ, quibus hoc ſignificabãt, vt cům abſoluebant, dal cum condemnabant, cùm iurabant ſibi non lique- T re,vt Gellius ſcribit lib 14. cap. z. Quod autem dici-
bot pat vete- mus iudices cogi pronuntiare& iudicare, hoc eſt
quu smm pro- intelligendum ſccundum morem veterum, qui Ki untianda abud noſt Soleb im iudi- &r weiands non eſt vſitatus, apud noſtros. Solebant enim iudè-
nt Weennt. ces à magiſtratu dari, cùm quæſtio erat iudicialis oce- Jriare magiſtratum,& magiſtratus ad princi- apto pem, qui deiure ipſis reſeribebat. l.eum quem. 79§. vente 1ff hoctitul Exempla ſunt varia,& continentur li- fati- bris Cod luſtinia quæ nihil aliud ſunt, quàm rela- eyird tiones eorum, qui principi offerebant libellos,& cetin⸗ principem conſulebant,& princeps conſultus re- tacten ſpondebat& ſubſcribebat& hæc illa ſunt reſcripta tinu diplomata principalia& perſonalia, quę hodie vim I e. legis habent. De hac ratione referendi, ego ſcripſi ſuilie cap. a1.libl. Diſputat. De quæſtionibus iuris præſi- ruum des teſpondere, de quæſtionibus facti non reſpon- actio- dere dixi. Quæſtio facti eſt, cùm ſtatus cauſæ conie- 1 quis Kturals eſt. Aliud præceptum eſt in l. ſi quis in- 1 d tentione. 66 ff.hoc tit. Iudex cùm condemnare vult, uar vel ſententiam ferre, ſi quid ambiguitatis ſit in acto- ar- tis intentione, interpretatio debet fieri ſecundum 1290 acorem, quod videtur abhorrere à iuris rationc: um ſed& regula iuris dictat reos eſſe fauorabiliores, rurff. quam actores.fauorabiliores. ffide reg. iur.& in du- trogue d heihn peti totem fit interpretatio. J. ſtipula- perle Luutu 1 Pularianibu ſt de verb. obli. R&ILcum rpe. ris Leode de 4 dub. Sed tamen quòd intentio Copi tem 8)5 1 u 3 itetiam dicitur in l.inter ſtipulan nicto diRende Kuur ufn f.de verbo. oblig. vbi traditur ctni⸗ te Srichu ehi ziond& iudicij. Stipulatus ſum à dum e- doc run B3, evno ſentirem, tu de alio: nam nö ml ectingn Piem nominis Stichi. Hæc ſtipulatio goti Coriſen 85 pularionc enim requiritur mutuus prir* Aes riſto idem ſentiebat de iudiciis: ſed il- 1: Cdeten dnan non probat Vlpian. alioqui facilè gvell li le ll icium. ſemper enim reus diceret ſe de loqu Anen e. cùm duo eſſent ciuſdem nominis Sti- ..ur dum ait VI peterem. ltaquc optima ratione dicen- wlün b Pia. in dict.§. ſi Stichum. eum videri peti- cko
2 19 tum de quo actor ſenſerit.Sed cur non fauetur reo? Dixi in d.l inter ſtipulantem.§.6 Stichum. nullam captionem hic rei eſſe: quia requiritur eadem pro- batio ex parte actoris, quæ etiã requireretur, etiamſi nulla inter eos diſſenſio eſſet In ſtipulatione autem opus eſt mutuo conſenſu: in iudicio non eſt opus conſenſu: quia iudicium redditur in inuitum, ſed oportet adorem probare de quo ſenſerit, alioqui actore non probante, reus abſoluetur. l.vlti. C. de rei vindic.& l. qui accuſare. C. de eden. Hæc fuſius & explicatius dixi in dict.linter ſtipulantem. Aliud præceptum eſt in 1.7 eum, quem temere- in princ.
ff.hoc titul quod is, qui vincitur in iudicio, ad ſum- istus vi- ptus litis per iudicem damnandus eſt. Ea lex loqui-&tori ad ſu- tur de actore: ſed idem de reo dicendum. Eadem ptus litis cõ enim eſt cauſa rei, vnde l. properandum.. ſiue au- demnandus
tem alterutra. C. co. loquitur de vtraque parte, vul- I.
gare dictum eſt, victum victori ad ſumptus litis con
demnan dum eſſe. id etiam expreſſum eſt iure Pon tificio in cap. finem litibus. de dolo& contumac. Multæ exceptiones obſeruantur ab aliis. vna mihi obſeruanda videtur, niſi probabilis fuerit ratio liti- gandi.l. qui ſolidũ&o§. etiã Reſpub. ff de leg.⁊. Sed hoc magis expreſſum eſt in Nouel. conſtit. 8zv. de iudicib..oportet. vbi ait Imper. propter varietatem negotij omitti condemnationem ad ſumptus litis, ſed ait in ſententia id à iudice exprimendum eſſe, cur ad expenſas litis non condemnet, id ue etiam fieri ſolet à iudicibus hoc tempore. Dicunt enim noſtri, ſans deſpens& pourcauſé, idq́ue ſumptum eſt ex dict. 5. oportet. Solet hic tractari quando videa- tur probabilis cauſa litigandi: ſed hæc quæſtio facti eſt,& ex omnibus circunſtantiis iudicanda. Fortè docet actor ſibi pecuniam debitam eſſe teſtibus:hi teſtes reiecti ſunt propter ſuſpicionem aliquam: ſi nullius poſsit temeritatis qui egit argui, condem- natio ad impenſas litis non ſequetur. non enim ſim pliciter dicit Iuriſconſul. victum victori,&c. ſed qui temerè litigauit,& victus eſt, ad impenſas condem- nandus eſt. Aliud præceptum eſt in l. non à iudi- ce.6 4. ff.‚hoc titul. propter dolum cius contra auem agitur, condemnatio fit quanti aduerſarius in litem jurauerit. Eſt locus communis de in litem iuran-
-do, de quo diximus in l.in actionibus. ff. de in lit.
luran. Ergo etſi fortè non interſit actoris, nec poſsit probare ſua intereſſe, tantùm damnabitur reus ob dolum& contumaciam ſuam, quantum actor in. litem iurauerit. Dicta lex exempla adfert de præ-
done, qui agit depoſiti actione, vel commodati, vel
quacunque alia actione: non enim inſpicitur an
cius interſit, quamuis fortaſſe poſsit intereſſe, quia
prædo ad rem reddendam tenetur: tamen quam- uis non interſit condemnabitur aduerſarius pro- pter dolum ſuum: ſic viſum eſt iuris auctoribus do- lum punire. Deinde notandum eſt, ſententiam pa- rere actionem iudicati. Sententia enim quæ dicta eſt ſeruato ordine iudiciario, parit actionem iudica- ti& executionem habet. extat de hac re mentio in Iſi prætor. 75. ffhoc tit. vbi dicitur eum, qui de iudi- cato cognoſcit, nõ debere de prætoris ſententia co- gnoſcere Hoc præceptum eſt diligenter notandum is, qui exequuntur ſententiam iudicis: nam etſi ini- qua etiã videatur, nihilominus eam exequi debent: alioqui eluſoria eſſent iudicia. ſi lierret exeeei
— 6

1— *—“ 5 4“—— ““ 8 3 A 8 ———. r—.——— ——— eee..e h 8— 8
——y— -— 2 5 ͤͤſͤSͤͤſͤſͤſͤſͤſͤſſſ—— 5
—
218
ſententiæ, cùm res iudica- ta pro veritate habeatur. Addit tamnen luriſaonſl
duabus ex cauſis poſſe irerum de iudica zus de ari iudicatum,& duo exempla ad- nolei dr eni allegationibus vel ſi ex falſis teſti- Werne Si ex falſis inſtrumentis ſit iudicatum„re- ſcindiur judicatum,& ſimiliter de aliis dicendum eſtxtat tit. C. ſi ex falſis inſtru.& eſt l. Diuus. 3z. ff. de re iudi. ſunt& alij loci ſimiles. An reſtiturio ne- ceſfaria ſit, an non, docebimus ſub tit. de reſtit.& ex- olicabimus hunc locum de reſtitutione aduerſus rem iudicatam: deinde ſi lata ſit ſententia aduerſus eum, qui morbo impeditus in iudicio adeſſe n6 ho tuit, vel qui reipub. cauſa aberat, ex his& ſimilibus cauſis. Et in hoc quidem impetrantur, quæ his ra- tionibus fundantur diplomata regia, Requeſtes ciui- les, Lettres ciuiles Galli vocant, quod hodie Vſitatum eſt. Si quis enim intendat dolo aduerſarij factum cſſe, ſi dicat teſtes falſos eſſe, ob huiuſmodi cau ſas jmpetrantur diplomata à Rege, ſed de his, vt iam monuimus, dicemus ſub titul. de in integr. reſtitu. Poſtremum præceptum eſt de ratione procedendi aduerſus abſentem: nam quæ hactenus dicta ſunt, locum habent cùm vterque litigator, vel procura- tor vtriuſque præſens eſt. Nunc de abſente viden- dum eſt. Hæc quæſtio noſtra pertinet ad eos, qui abeſſe cœperunt iudicio cœpto& lite conteſtata, vt intelligamus quomodo perueniri poſsit ad ſenten- tiam definitiuam. Nam iure Romano ad ſenten- tiam definitiuam non poteſt ante litis conteſtatio- nem, vt ff. quib. ex cau. in poſſeſſ. eat. extat etiam tit. in Decret. vt lite non conteſta. De hac re l. prope- randum. C.hoc tit. loquitur expreſsim. hodie tamen hoc iure non vtimur in Gallia, moribus enim rece- tum eſt,& conſtitutionibus Regiis confirmatum, vt abſentes contumaces etiam in gicta cauſa con- demnentur, etſi non cœptum ſit iudicium, modo aſtor præſens ſit,& probauerit ſibi deberi,& inſtet vt abſentes contumaces condemnentur. Sed de iu- re Rom. aliquid eſt attingendum breuiter. Et pri- muùm expligaturi ſumus quod dicitur opus eſſe edi- cto peremptorio, vt perueniatur ad definitiuam ſen tentiam aduerſus abſentem. Id edictum perempto- rium antecedunt quædam alia edicta, primùm ſci- licet& ſecundum, deinde peremptorium impetra- tur quod perimit cauſam& totum negotium, ex Perempto- guo peremptorium dicitur, nec permittit abſentem ldeenen tergiuerſari. Mos erat vetus vocandi abſentem, non Peu,,ee e quòd ſi quis velit alium diem digere, ita vocari de- beat: ſed iudicio cœpto, ſi abſens eſſe gœperit, cùm ei præſenti dicta dies fuerat, his edictis vocabitur: alioqui nõ procedit guod dicitur in l. contumacia. §.1 ff. de re iudic.& 1. 5. item cum ex edicto. ff. quæ ſenten. ſine appel. reſcin. quo iure hodie non vtimur. Diximus antequam impetretur peremptorium edi- ctum, aliis quibuſdam ędictis opus eſſe: ſubdit ta- men luriſcon. in d.contumacia. nonnunquam tot edicta non requiri: ſed æſtimare eum qui cognoſcir debere, quot edictis opus ſit, vt edictum pro omni- bus aliquando ſafficiat, non vtiq; cùm dies cogni- tionis venerit. Dixi aliàs quid fignificet abſentem citari, quod Accurſiani non rectè interpretãtur. Di- citur citari reus cum in foro pro tribunali voce præconis euocatur; citaxe non eſt diem dicere, ad-
cognoſcere de iniquitate
Franc. Duareni luriſconſ.
iourner, Mic alio modo accipitur chicaner:eſt cùm ia die cognitionis vocatur. L. diuus. düft. de in integ. re- ſti. Abſurdum eſt hic accipere pro diem dicere: nam peremprorium edictum non eſſet, ſi alia citatione opus eſſet. ſcripſi lib.1. Anniuerſar. diſpu. vocatis ip- ſa die cognitionis, feretur ſententia ſecundum eum, vi bonam cauſam habet. Poteſt enim melior cauſa eſſe abſentis. Si poſtquam omnia impetrata ſunt, de quibus iam diximus, edicta aduerſus reum abſen- tem, actor abſit, circunducẽdum eſt edictum, extin. dendum vel delendũ, noſtri vulgò dicunt, rabatti le defaut:ci rcunducto edicto peremptorio, inſtantia perimitur nõ actio. Inſtantia dicitur exercitium iu. h dicij à litis conteſtatione vſque ad ſententiam. lis 2u¹ vtrumque ſignificat& actionem& inſtãtiam. Hæc ratio procedendi aduerſus contumacem abſentem traditur à veteribus Iureconſultis,& de ea re multa edicta ſunt à Iuſtin. in d. l.properandum, quæ Græ- cè ſcripta eſt,& parum fœliciter verſa in latinum. Statuit ſub principij fine, vt omnes lites intra trien, nium terminentur. Deinde docet rationem proce- dendi aduerſus abſentẽ. Et primùm incipit ab aco- re, docètq; actorem eſſe vocandum,& formam tra- dit ſi ille abeſſe cœperit iudicio cœpto, parte fugien- te.ſic enim verſio habet, hoc eſt, reo hoc requirente. Hic locus oſtendit ab homine imperito verſam eſſe hanc conſtitutionem: nam vertit fugientem, cm reum dicere deberet. dicitur enim Græcẽ Qε eſt reus. docet in§.& ſi quidem pars actoris&c. quodnam ſit iudicis officiũ, cùm actor ipſe abeſt& ſui copiã nõ facit. Iudex, inquit, debet acta inſpicere, & videre an ex actis poſsit apparere, vter meliorem cauſam habeat, vt ſi nõ appareat, tunc abſoluat reĩ ab obſeruatione iudicij, vt non cogatur amplius iu- dicium iudicis obſeruare. Sin apparet ex actis, quis meliorẽ cauſam habeat, tunc ſententiã diffinitiuam feret ſecundũ eum, qui meliorẽ cauſam habet. Ad- dit exceptionem impenſarum ne alioqui meliorſt conditio abſentis, quàm preſentis, vt ideo qui abfui condemnetur ad ſumptus. Deinde docet fi reus ab. fuerit, quomodo aduerſus eum procedẽdum. Diui hanc conſtitutionem quædam addere iuri antiquo & quædam mutare ex codem. Alia eſt conſtitutio Nouell. de litigioſis, vulgò citatur auth. qui ſemel CQ.quomodo& quando iud. ſent. profer. deb. Duo præcepta hic notanda ſunt. primum eſt, non admit- ti reum contumacem niſi refuderit omnes impen- ſas. l. ſancimus. C. hoc tit. vocatus eſt reus, non com paruit: cim videret tempus inſtare ſententię adfui ait lex eum nõ eſſe audiendum, niſi prius impenſas refuderit. noſtri vulgò vocãt, les deſpæs preiudiciaur Alterum præceptũ eſt, quòd nunquam auditur con tumax verus ſi appellet. l.& poſt edictum. 73§Wi idem dicitur in l.ex çonſenſu. 3§. vlti. ff. de appel
De foro competenti, ybi quiſque agere Vvel conueniri debeat.
Actenus quæ pertinẽt tam ad iudicem, quam L J ad litigatores,& ea quæ obſeruanda ſuntin iudicio exercendo:ſequitur altera pars huius tracts tionis, vbi quiſque agere, vel conueniri debeat: quæ eſt altera pars tit. ff. de iudic. In hac itaque parte de qua nunc dicturi ſumus, tractatur vbi quiſque age- re vel conueniri debeat. ſic enim legendum zn. 4
in Pa¹
e
Erptiun nus lluie unit lue ftmliats: lrl Ceod tatotenndli adartiʒciun celle etcon qut cinstan wonis CMo Drxiezum foruncdkcli vethalläla kxexoun nngome Kulemmgi corun g iadeanig nemdiga rlhana
c ct coattder ton inth Cockin ramyin a 1 Aüdwit Küünd quls ean

fgir diene lmic m ch uyu A dorble abeta alpier neliotem oluarri plüusir actis qli jnitivan abet. A. meliotl lui abfu lreusad 1m. Düi antiqvo nſtituti ui ſemel cb. Duo 1 admit-
impeh- on com
de adfut impedl eiuditiu aditutc 1m.7 39
In Tit. I. de Iudiciis. 219
dect Plorentinis. Huic parti reſpondet C. lib.
d. omn. iud.& de foro cõpet. cui etiam „DPecretal lib. 2.·titul. 2. de foro compet.
qebeat, imprimis hoc ponendum eſt, reum apud iu- dicem ſuum, On vl vt aliis verbis exprimamus, in foro competenti. Eſt enim forum ſuũ, vel competens; in quo quiſq; conueniri debet vnde dicitur, actorem forum rei ſe- ai debere. l.2.& 5.C. eo. de iuriſd. Non tantum au- tem in ciuilibus cauſis& pecuniariis hic ordo ſer- uatur ſed& in criminalibus, vt accuſator forum ao- cuſatii ſequatur. idem dicitur in lactor. Q. vbi in rem dio cxere. deb.&c. Exempla vulgaria ſunt,& facilẽ Aquouis excogitari poſſunt, vt ſi ciuis quidã huius ciuitatis velit conuenire aliquem Pariſiẽſem, debet cum coram iudice Pariſienſi conuenire. Si Aurelia- nenſem, coram iudice Aurelianenſi. Sed cxempla uædam ſunt explicanda, de quibus mentio eſt ſub poc tit.yt in lmagiſteric. 6 C. de iuriſdict. o mnq. iudi. di quis liem habeat cum milite, eum cõuenire de- et coram magiſtro militũ, ſiue is miles ſit qui agit, ſue ptiuatus vt lex illa vocat, cùm alis dicatur pa- ganus à Iuriſconſultis, qui miles nõ eſt: de quo me- minit Iuuenal. Satyr. vlt. Et hoc non ſolùm ſi cauſa Et militaris: ſed& ſi ciuilis. Exemplum aliud eſt in Lvlti. C. co. Si qui iudices conſtituti ſint inter nego- tiatores,vel attiſcces aliquos, qui de his iudicẽt, quæ ad artiſicium eorũ& negotiationem pertinent, ne- ceſſe eſt coram illis iudicibus eos cõuenire, quicun- que cius ſunt profeſsionis& artificij, ſiue negotia-
uionis. Quod adeò verum eſt,vt ne iure quidem ac
prætextu militiæ is, qui coram eo iudice cõuenitur, forum declinare poſsit. Ego d..vlt. C. de iuriſdict. verba illa ludicum ad quos earun dem profeſsionũ, ſeu negotiationum cura pertinet, ſic interpretor,& aliter quam vulgò fieri ſoleat, communem ſcilicet udicem ptiuatos homines facere non poſſe, id eſt corum, qui iure municipali conſtituuntur, de his iudicaturi, quę ad aliquod opificium vel profeſsio- nem aliquam, vel negotiationem pertinent. Ali j in- telligunt ànegotiatoribus vel opificibus hos iudi- ces coſtitui, quaſi priuati homines iudicem poſsint conſtituere, quod mihi videtut eſſe fallum,& à ra- tione iutis alienum. repugnat enim l.priuatorum.z. C.o. de iuriſdiqt.omn. iudic. Qui tuentur contra- riam opinionem, excipiunt vniuerſitatem negotio- rumvel opificum. Sed ex verbis huius legis vlt. ex quidus ivulgò colligitur, puto id colligi nõ poſ- ſe ſi regte& diigenter illa verba expendantur, Ad Tuοs earundem profeßionum, Non enim vult lex di- cere, quod cura illa, illud munus illis mandetur& nanuen eoinor bus aur artificibus: ſed à ci- llug Kaunu zih den Repub. in qua illa prouincia, munſcpals po ereetur Non enim dubiro quin lex i ee hian posi iuriſdictionem dare de his, quæ in IEco Cuo Perident⸗ Exem plum vnum eſt colleg.& 83 nc dautem adducitur ex lvlt. ff. de ad fcn veroth des liei non nulpac mihi iderue ſegi ſur ultf li enänn La⸗ es; qui eiu dẽ cof 8 in ger6 be dunde ce us& pactionibus ſe ur Wr e5& ſtatuta facere, quæ velut leges wod vrhale, lm& Demoſthenes. ff. de legib. uerſus leges publicas faciant: ſed
de his tantùm ſtatuant, quæ videntur ad negotia- tionem ſuam pertinere. Sed iuriſdictio publici iuris eſt, ideo non videtur eis permitti, vt iuriſdictionem cuiquam tribuant: id enim nominatim exceptum eſt. Nam priuati homines ſunt: vtcunque enim eis permittatur communio,& concedatur collegium facere,& pacta, priuati tamen homines ſunt: ac pri- uato homini iuriſdictio tribui non poteſt ab eo, qui
priuatus eſt. Vnde ſcholaſticos non poſſe iudicem
facere eum, qui non eſt de vniuerſitate ſcholaſtica, quod adducitur ab Accurſio,& Accurſianis nihilo magis nos mouet. Nam alia eſt ratio vniuerſitatis ſcholaſticorum, qui ſuos habent magiſtratus, ſuos iudices, de quibus eſt mentio ad finem procœmij Digeſt.& in auth.habita. quæ eſt Imp. Frider. C. ne
fil. pro pat. Subſunt enim iuriſdictioni magiſtrorũ
ſuorum, in quorum locum hodie ſucceſsit conſer- uator priuilegiorum Regiorum. Ratio nõ patitur, vt hoc ad opifices extendamus, vtcunque hoc rece- ptum ſit in pleriſque locis. Et quidem vbi moribus receptum eſt, ſequi id oportetmam certum eſt iuriſ- dictionem tribuere conſuetudinẽ. l.vlt. C. de eman- cip. liber. Ex his exemplis ſatis arbitror oſtenſum, quod vulgò dicitur, actorem ſequi forum rei debe- re,& in foro competenti conueniendũ eſſe,& quo- modo id accipiendum ſit. Hoc eſt intelligendum, niſi quis ſe ſubiecerit iuriſdictioni eius, qui tamen alias iuriſdictionem habet, vt expreſſum eſt in I. ff.
hoc tit. vbi iuriſdictio dicitur cuiuſuis iudicis, etſi
aliès is iudex inter eos, qui eius iuriſdictioni ſe ſubii- ciunt& conſentiunt, iuriſdictionem non habeat: ſi- ue maior ſit magiſtratus, ſiue minor. Hæc enim ver-
De cenſer- natore pri⸗ uilegirun.
Coſnetudo tribuit u-
riſdsttionẽ.
ba ſic interpretanda eſſe ſuprà oſtendi ex Aſconio
Pediano,& maiores magiſtratus ius dicere pro tri- bunali ſolitos fuiſſe: nam quod de iudicibus char-
tulariis adducitur ab Accurſio ad huius I. 1. inter-
pretationem, ridiculũ eſt& nugatorium. Simile eſt quod dicitur in l.i. C. eo. Procurator Cæſaris iuriſ-
dictionem habet,& de his cauſis cognoſcit, que mo-
uentur inter fiſcum& priuatum, ſed inter priuatos homines non cognoſcit nec iudicat. Si quis itaque
priuatus litem habeat cum fiſco, huius litis iudex eſt
hic procurator fiſci:ſin vterq; tam actor, quàm reus priuati homines ſint, non iudicat. Sed tamen ſi ſe fubiecerint eius iuriſdictioni,& conſenſerint illi ho- mincs priuati, inter ſe litigare volentes, in procura- torem Ceſaris, eius erit iuriſdictio,& iudicabit, quia aliàs iuriſdictionem habet, licet in eos non habeat. Verum quidem eſt priuatorum conſenſum non poſſe iuriſdictionem tribuere, ſed intelligendum eſt ci, qui iuriſdictionem nullam habet.at hic procura- tor fiſci iuriſdictionem habet, quamuis non in eos. Hinc vulgare dictum eſt, iuriſdictionẽ poſſe prore- gari à perſona ad perſonam, à re ad rem, à loco ad locum. Cum quis itaq; iuriſdictionẽ habet in cer- tas perſonas, in alias non habet, poteſt tamen eius iuriſdictio prorogari, id eſt extendi. Sic vulgò lo- quuntur, ipſe verò nunquam reperi hunc modum loquendi apud Iuriſcon. Benè quidem tempus pro- rogari, vt 1.2.§. ſi& iudex. ff. hoc tit. Si iudex, inquit Vlpia. datus ſit ad tempus, poſſunt illa tempora, in- tra quæ iuſſus eſt litem dirimere, ſi omnes litigato- res conſentiant, prorogari, ſic dicunt tempus proro- gari, ſed iuriſdictionem proro gari non memini me
1 2
4
4 3

220 Franc. Duareni luriſconſ.
1. bo abutimur,& dicimus inter priuatos conueniat, exc. Sic eraf concepta for. wmi legiſſe: nos tamen eo verbo abt Gdictionem, de tem tatſe lex illa Iulia udiciorum,& illius fuerunt ver. al Porogari deloco z0lloun lnos de verbis mul- ba, aut ſimila: ſic nihil prohiber quominus ſi con. 1, i9 pote ad tẽpus, dete ad beies modo rem intelli- ſenſerint litigarores in iudicem, is iudex ſit in quem hia tum ſolicitos eſſe non opon et, uibus effectum eſt, conſenſerint. Ducit igitur argumentum Vlpia. ex iöb
amus[jocie monbun nolkiie dun& feudales, hæ verbis legis Iuliæ ad confirmandam ſuam fenten- 1 vt iuriſdictiones patrimoniales ſint, eet 4 wou mamn, iuhes conſenſum neceſlarium non eſſe:quia 4* uriſdictionũ prorogationes non po- ſentire in lex d'iſertè loquitur de conſenſu neceſſario priua-— löb ſenſu domini fieri, vaſſallo non licet con 44 65 æſtio in l. non vid 1
1. 4, 7 5 ſui: quia id face- torum. Hinc naſcitur quæiſtio in letur. 3z. 3ud aliam iudicẽ ſine cõſenſu domini ſui: qu ic. Si qui atus ad iudicem non com a
iniuria domini ſui, in cuius patrimonio eſt ff hoc tit. Si quis vOcarus afl 1uen 1on Cotpe. ſali ret cum inturia domi b duA eſt præter ritũ tentem, poſtulauerit ſibi edi genus actioms, an vi. gb ea junſſdicti Eios morihe aad Roma. De clericis deatur conſenſiſſe in eum budlicem„& um ahee. en cxercendotuimm inle 81 vt nulla poſsit vti præſcriptione? Ait ibi Iunſ. 4 erendnrhek:hemwehaneneuar zaleenuangeeneneehenne eiett Plorogar orcaigoet. Ha 104 uàm ciuili iu- re genus act onis, habetis in I.I.§. edere ff. de eden.& eubn marim quid cautun iesrata rtm dſt lure diuino in Ledita. C. eo. non ergo in iudicem conſenſilſe vi. uun te&e Pöttficio. Pt iennne Letne ſtratibus detur, qui poſtulauit ſibi edi actionem, vt deliberet 5 del eos ſubeſſe regibus; principibus; E mnaß erai 8 f decli& vti preſcriptione Hor 4 1
ibuſcunque,& illis qui creantur à Regibus ‚vel an debeat orum declmate, Prelériprio. 3 ud Tallute un habent. Nam, vt inquit Pau an coram eo iudice litigare. Ex his intelligitis apuq iI 25 1 dui hualtaten) 4 nfahn ina ſublimioribus iudicem ſuum, id eſt apud iudicem competeutem haltb Poreſta bus lubdita ſit Atque ita veteres ſenſerunt, quemuis conueniri debere 3 pndaum eud net k,u vt cõſtat ex c.·magnam. II. q..& lcùm clerici. l. om- debere, nec cogi litigare, niſi ſe 3 Lertit ius iuril.
nes. iubemus.§. vlt. C. de epiſc.& cler. Sic Impera- dictioni. Vnde illud quæritur, ſi Aun S1 len iu. 1 1 tor illo loco generaliter loquitur, vt nemmem ex- riſdictione vocetur à prætore, an ade 5 eben co- dius an cipiat. Conſtitutiones autem Imperatoriæ conſen- ram pretore, an verò contemnere lnel dam kulciu taneæ ſunt iuri diuino. Decreralibus Pontificum nino& cius iuriſdictionem, quòd intelligat ſenom unfttam Atiirckelt iſdirundm eſ diligenti cap. ſignificaſti. de eſſe ſubiectum iuriſdictioni eius? Et videturaon atcuntar foro compet. Cautum eſt enim, vt clerici conue- eſſe cogendum. Diximus in l. vlti. ff. de iuriſcio.& cpen Jud niantur non coram magiſtratibus ſecularibus: ſed eodem pertinet lnon videtur fruſtrandæ. 3. fl. hoc Dndet, u coram iudicibus eccleſiaſticis, vt epiſcopis ſuis, nec tit. vbi, qui ex aliena luriſdictione eſt, præſens non ure Kanl iuriſdictionem aliorum prorogare poſsint: vt ne in poteſt compelli iudicium ſuſcipere Ergo non vide- Nam vide illos conſentientes quidem poſsit ius dicere magi- tur cogendus abſens comparere coram mag iſttau alon ſtratus ciuilis. Deinde hoc productum eſt,& mori- non ſuo. Hæc queſtio tractatur in lſi quis ex aliena vnt bus conſtitutum,& pertineat ad clericos coniuga- 5iff hoc tit.& dicitur etiam ſi contendat eius iuriſ- ligtal ros, quamuis ilſi priuilegia aliqua clericorum amit- dictioni ſubiectum ſe non eſſe, e mque competen⸗ ngc tant. c. vnic. de cler. coniug lib. 6. De actionibus rea- tem iudicem non eſſe, ad prætorem tamen vemie nrcr libus magna eſt diſputatio,& magna pars Docto debere,& coram prætore comparere. nam tuũ non Randc rum exiſtimat in actionibus realibus poſſe clericũ eſt, qui vocaris ad pretorem, æſtimare an iuriſdicto kere⸗ coram iudice ſæculari conueniri. Canoniſtæ diſ- eius ſit, an non ſit: ſed potius prætoris eſt æſtimare, vrm ſentiunt:ſed magis placet,& id receptum eſt, vt co- an ſua ſit iuriſdictio. Nam& legati ipſi, quos Am pertm ram ſæculari iudice conueniri poſsint. Nam actio- baſiatores vocamus, qui tamen habent magna prr nen ül nem in rem eſſe ſatis eſt, vt magis res, quam perſona uilegia, adeſſe debent coram prætore priullegia nagec cõueniri videatur. l. Imperatores. ff.ide pub.& vectig. ſua allegaturi. Simile eſt quod dicitur in l.z in pri dlg,
Er ideo dicitur actio in rem, quia conuenio te, non ff ſi quis in ius vocatus non ier. in§. exceptiones Jliietd
quòd mihi ſis obligatus: ſed quia ego ſum dominus quædam ſunt. 5i igitur non comparcat vocatus- nti:ſe
rei, quam mihi aſſero.§. omniũ. inſtit. de act. l.obli poteſt coerceri. d. l.⸗z.§.9. ff. ſi quis in ius voc. Quod tr unct gationũ genera.ff de oblig.& ad. Vlpi.in l. hoc tit. de prætore, vel iis, qui iuriſdictioni præſunt, non dibett loquitur de cõſentientibus in iudicem, qui illorum aliis accipi debet: vt ex illis legibus apparet. Pol- rxi iudex non eſt. in l.2. eod. docet quid ſit conſentire, ſunrt itaque hi quidem quibus mandata eſt iuriſdę nra qui videantur conſenſiſſe in iudicem non compe- dtio mulctam irrogare„vt diximus ſub tit. de off- Vcan tentem Non conſentiunt autem qui errant.hoc eſt eius cui mand. quia ea iuriſdictione vtuntur, quam crica quod diximus in I. ſi per errorem. ff de iuriſdict er- habet is, qui mandauit. funguntur enim vice eu cimge rantis non eſt verus conſenſus. In dict. l.2. 1bi, alium qui iuriſdictionem habet, quique mulctam dice preton eſſe pratorem aditum pro alio, ſic legendum eſt, vt in re poterat. Sed pedanei iudices nullam mulctam 3 torm,
Florentinis. Et ibi, viribus præturæ. ſic quoque legen dicere poſſunt quia nullam iuriſdictionem bragſo wopa dum eſt, vt in Florẽtinis.lbi, conuenire autem vtrum bent: ſed tantùm notionem. l.ant prætor. 5. ff det mani inten priuato ſuſficiat, an verꝰ ipſius prætoris conſen- iudic Sed quid reſpondebimus ad dictam I.z. f. hoc riurin ſus neceſſarius ſit. hæc verba oſtendunt prius legen- uitul. quæ ait eum, qui ex aliena iu iſdictione voc trſonn dum eſſe præturæ, non præfecturæ De lege lulia iu- tur, praſ ntem non cogi iudicium accipere. Multa tman diciorum, de qua ibidem poſtea mentio eſt, dixi hic comminiſcuntur Accurſiani pro conciliatione chelin non diu eſt, vbi adduxi locum ex Gellio lbro 14. huuus loci. Ego breuiter omiſsis corum nugis, di- iudten cap. ⁊. Ea lege lulia, ordo, forma, ritus excrcendo- cam quod verius& probabilius mihi eſſe vide- ſtitu Rel tum iudiciotum, tam priuatorum, quam publico. tur. Non ait Vlpiain dicta 13. quod ad Prætorem i bütdan rum continebatur. in dicta l.z. ſequitur, Quo minus venire non debeat, qui præſens ſuſcipere iudicium diaah
non

Gun Tlua. 1.3 mht. an wi. dpro. lar l edl. den ſile 1 Uberr de r is apu etentem erd non wiun licn⸗ 1 edex. nemom. nn feram rſdah
.3 w eſensnon non Tlit. agltran ex alem eius iul ompetr en Venlle tuü nol urſdich æſtimar, ſuos An agna pli rullege 20n pPlIn. eptiones vyocatuꝰ- .Quod unt, non. aret. 1 ſt zuriſdi rit.de o
In Tit. I. de Iudicis.
non cõ pellitur:ſed airnon videri fruſtrandæ actio- nis cauſa latitare. d hoc,& illud non pareri impu- nè ei, qui iuriſdictionem non habeat, diuerſa ſunt. Dico ad prætorem vocatum vrnu⸗ debere, etiam ſiis ſit, qui præſens iudiciu m ſuſcipere non compel- laturmon tamen videtur actionis fruſtrandæ cauſa latitare. Cur ita? qula cuçm queritur de genere coer- citionis, quo iudex aduerſus eum vti poteſt, qui vo- catus non adeſt: multum refert, an eum dicamus ſcuſtrandæ actionis; ac fruſtrãdæ iuriſdictionis cau- ſalaitare,an non. Id ſic oſtendo: Decreto prætoris mittitur in bonorum poſſeſsionem aduerſarius ab- ſcntis, ſi latitet fraudationis& fruſtran dæ actionis cauſa Hoc igitur pertinet ad illud edictum de mit- tendo in poſſeſsionem. Magnum iuris rigorem, ma nam acerbitatem continct illud edictum, vt pro- ter deſertum vadimoniũ, propter abſentiam, mit tarur aduerſarius in bonorum abſentis poſſeſsio- nem, non tantum in poſſeſsionem eius rei de qua lis eſtled omnium bonorũovt& teſtatur Cicero in Orat. pro uintio. Deinde ſecundo decreto ven- duntur bona,& hoc eſt grauius, quàm mulcta eius, ui non venit in iudicium: ſed hoc quia fruſtrande Mionis cauſa videtur latitare. idem dicitur in l. Fulcinius.7.·ff quib. ex cau. in poſſeat. Vnde quæſi- tum fuit, an ita à prætore coercendus is ſit, qui lati- tat cùm non à ſuo iudice vocatur, qui præſens ſu- ſcipere iudicium non compellitur. Quæſtio hinc pendet, an videatur fruſtrandæ actionis cauſa lati- arc.& ait luriſconſul. in dict. l. non videtur. 3.&c. Nam videtur dolo carere, quamuis non carcat cul- pa aliqua& temeritate, qui ad prætorem vocatus non venit, ſed quia conſiderat ſe ex aliena iuriſdi- ctione ad prætorem vocari, atque ſe, etſi præſens eſ- ſet non poſſe cogi ſuſcipere iudicium, non accedit ad prætorem,& ideo non dicitur videri fruſtrandæ aGionis cauſa latitare. Si quis vellet inde conclu-
dere, ergo non cogitur venire in iudicium ad præ-
totem: non ſequitur, ſed bene ſequeretur, ergo non poteſt mitti in omnium eius bonorum poſſeſsio- nem aduerſarius, ſed alio genere coercitionis,& mulqa cocrceri debet. valeret conſequentia iuxta dict ⁊iſi quis in ius voca. non ier. Non enim ſim- pliciter dicitut in edicto prætoris in abſentis bona mitti: ſed eum, qui fruſtrandæ actionis cauſa lati- tat, hanc miſsionem pati, ad l.vlt. ff. de iuriſdict. fa- cilis eſt reſponſio. Dicitur ibi, impune non pareri ei, quij iuriſfdictionem non habet, ergo vocatus ad piætorem venire non debet, nego conſequentiam.
Vocatur enim ad prætorem, vt ius dicatur ci. Do-
cui quid ſit ius dicere:tunc autem ius non dicitur, cum quis vocatur ad prætorem: ſed quis vocatur ad Ptætotem, vt ius ei dicatur,& cùm venerit ad præ- torem, tunc ſi velit prætor ei ius dicere, impunè ei non parebitur. Ex ea l. ſi quis ex aliena.5. ff.‚hoc tit. maaeuſ in forum mos pronuntiandi, cùm iudex icitur incompetens eſſe, cuùmque iudicis declina- tur forum, vt is pronuntiat ſe iudicem competen- tem, aut non competentem eſſe. prætoris ſiquidem elt xſtimare an ſua ſit iuriſdictio. Si quis obiiciat iudicem hac ratione in cauſa propria iudicem con- ſtitud Reſpõdeo nõ eſſe propriã cauſam. Si quis ve-
lit ſcire quid ſit propria cauſa, videat in I.1.§. in pro-
pria.ff. quando appel. ſit. Propria cauſa dicitur cùm
221
vel commodum, vel incommodum ad aliquẽ per- tinet. Commodum autem ad iudicem non perti- net: nam commodum eſt litigatorum: ergo nihil impedit quominus pronuntiet iuriſdictionem ſuã
eſſe, vel non eſſe. Docuimus iam quomodo ſit ac-
cipiendum quod dicitur in l.z. C. de iuriſdict. om- ni. iudic. actorem ſequi forum rei. Diximus etiam ſiquis conueniatur coram iudice non competenti extra forũ ſuum, poſſe vti eum præſcriptione fori, & forũ illius declinare, vt vulgò loquimur. Notan- dum eſt hanc exceptionem opponẽdam eſſe initio litis, vt dicitur in l. vlt. C. de excep.& præſcr. Dicitur autẽ præſcriptio fori, qua forũ declinatur, cùm quis petit ad iudicẽ ſuum remitti, cùm quis allegat in iu- dicio, ſe corã iudice non ſuo conueniri. In principio itaq; liris à litigatoribus opponi debet. Vnde videre debet qui vult declinare forum, ne quid alleget, ne litem conteſtetur antequã declinet forum. Vlpianus in l. ſed& ſi ſuſcepit. /2.· ff. hoc tit. loquitur de quadã præſeriptione, qua hæres vritur aduerſus fideicom- miſſariũ, ſi petatur ab eo fideicõmiſſum,& ait eum nõ cogi litigare, niſi vbi maior pars hæreditatis eſt. & ſubdit intra diẽ eſſe opponendam hanc præſcri- ptionem. Eodem pertiner quod dicitur in l.vbi cœ-
ptum. 30. fhoc tit. vbi quis litem conteſtatus eſt, ibi
litigare vſq; ad finẽ litis debet, neq; poſſe declinato-
riam opponere. Cœptũ iudicium intelligitur per li-
tis conteſtationem.& cùm dicitur opponendas eſſe has exceptiones, nos ita intelligimus, quaſi lite con-
teſtata præcludatur via huius exceptionis oppo-
nendæ, vt poſt litem conteſtatã non poſsit opponi.
Lnemo. 4. C. de iuriſdict. vbi ſic dicitur, Nemo poſt litem conteſtatam ordinariæ ſedis declinet examen.
quæ verba accipio de præſcri otione fori, non de re-
cuſatione iudicis, vt vulgò ſolet, vt cùm iudex ſuſpe
ctus eſt, dicunt poſt litẽ conteſtatam iudicem ſuſpe-
ctum nõ poſſe recuſari. Sed dixi in l.apertiſsimi. 14. C. hoc tit. non ita recuſari magiſtratũ iudicem or- dinarium propter ſuſpicionem, vt datum iudicem.
Sed illi adiungetur epiſcopus. etenim ordinarius
remoueri non poteſt hoc iure. authen. ſi contigerit. hoc titul. Præterea hæc verba, ordinariæ ſedis, ſatis oſtendunt forum declinari, non iudicem. De iudice quoque hæc intelligi non poſſunt, cùm loquantur de ſede ipſa, de foro, at forũ ipſum declinatur pro- pter incompetentiam, vt loquimur. Nos ergo ini- tium litis accipimus litem conteſtatam, intelligi- mus etiam per actum quoque conſenſum eſſe in judicem, vt non tantùm excludatux præſcriptio-
ne fori litigator per litis conteſtationem: ſed& per
actum quo conſen ſit in judicem, vt ſi quid egerit, ſi quid expoſuerit ei, quo appareat eum iudicem ap- probaſſe: etſi enim nondum lis conteſtata ſit: non tamen poterit iudicem declinare. Huc pertinet 1. non videtur. 33. hoc tit. de qua diximus ſupraà. Cer- tum eſt enim eum iuriſdictioni eſſe ſubiectum iu- dicis cuiuſuis, qui ſe ei ſubiecerit& conſenſerit, ſiuc tacitè, ſiue expreſsè. Sed qui petit ſibi genus actionis edis, videtur id facere, vt deliberet an de- beat agere, an forum declinare: non vt in iudicem conſentiat. Ait itaque Iuriſconſ.in dicta l. 33. eum non conſenſiſſe,& ideo poſſe forum declinare. Hinc oritur quæſtio de in ius vocatione. in J. ſi
quis poſtea. 7. f hoc tit. an poſteaquam quis in ius
2

29 ——
vocatus eſt, poſsit forum declinare? Kit hic Inrldone in ea cauſa eſt, vt ius reuocandi forum non habeat, quaſi præuentus, ex quo videtur excludi lac per- ſcriptione fori ſola in ius vocatione;— tus eſſe dicatur is, qui in iudicio vocatus eſt, vt S ram eo iudice finem lis accipere debeat. Seda 10 ſenſu hoc intelligendum eſt quod hic dicitur per- vendendum eſt enim quod ait Iuriſconf. ſi miles, vel alterius fori eſſe cœperit. In hac ſpecie præuen- tus intelligitur per ſolam in ius vocationè; ſi poſt- quam in ius vocatus eſt, miles eſt factus, vel alter du⸗ fori eſſe cœperit. Hic proponimus conuentum eſſe coram iudice ſuo& competente, quem alioqui de clinare non poterat, vnde nihil ei prodeſt militem factum eſſe, vel alterius fori, propter hanc præuen- tionem, licet lis conteſtata non ſit. Ciuis cuiuſdam ciuitatis vocatus eſt ad ſuũ iudicem, quem declina re non poteſt: deinde poſt vocationem miles factus eſt, vult ſe remitti ad magiſtrum militum. l. magi- ſteriæ. C. de iuriſdict. an remittendus ſit ait Iuriſ⸗ con. in hac l.ſi quis poſteaquam. hoc titu. non eſſe remittendum:nam præuentus eſt hac vocatione in ius, quia vocatus eſt coram iudice ſuo, quem decli- nare non poteſt,& ita nihil prodeſt ei poſtea mili- tem factum eſſe: quia preuentus eſt hac vocatione. De hac re diximus ſub tit. de iuriſdict. in l. cũ quæ- dam puella. Nunc, quoniam actor, vt diximus, fo- rum rei ſequi debet, videndum eſt quodnam ſit fo- rum cuiuſque proprium: vt intelligamus forum in quo quiſque conueniri debeat. Dicendum eſt reũ conueniri debere vbi domiciliũ habet:vel vbi con- traxit, ſi agitur contra eum ex contractu aliquo. Poteſt enim litigator reus conueniri in loco domi- cilij,vel vbi cõtraxit.hæc colliguntur ex l.hæres ab- ſeus. 19 hoc tit. vbi multa exempla ſunt de contra- tu& domicilio.& I.prætor ait. 4. S. ſed ibi quis. ff.de eden.& l.1.& 3. ff. de reb. aucto. iudic. poff. Sed cur mentio defenſionis fit in d. l. hæres abſens. cur non dicit vbi conueniendus eſt hæres, ibi aduerſus eum agendũ eſſe: Ego animaduerti hunc locũ eſſe ſum- ptum eſſe ex cõment. Vlpia. ad edictũ de in poſſeſ- fionem mittẽdo. ff.ex quib. cau. in poſſeat. nam in- ſcriptio huius c. hæres abſens. id apertè oſtẽdit, quæ habet, ex lib. 60. ad edictũ. eandẽ enim inſcriptionẽ inuenio in I. ſi diu. 8. ff. ex quib. cau. in poſſ. eat. vbi extat edictum quod interpretatur Vlpian. vt ſi non defendatur reus abſens, mittatur in poſſeſsionem aduerſarius bonorum eius, qui abeſt: ſi defendatur recte, boni viri arbitrio non pati hanc coercitionem. Oportet enim ad iudicium reum adeſſe, vel vt de- fendatur. l. rectè defendi. 63. ff. hoc tit. Huc pertinet, quòd ſi quis velit abſentem defendere, ſatiſdare de- bet ſe iudicatum ſoluturum, alioquin non rectè de- fendere dicitur, vt expreſſum eſt edicto prætoris. Totus hic ergo locus ex Vlpiano ſumptus eſt ad edictum de in poſſeſsionem mittendo, quod pro-
poſitum fuit aduerſus abſentes: quia tamen ad pre-
ſentes etiam pertinet, viſum eſt Triboniano caput hoc, hæres abſens. collocare etiam ſubhoc tit. vbi quis agere, vel conueneri debeat. Diximus ergo cõ ueniendum eſſe reum, vel vbi domicilium habet, vel vbi contraxit. De domicilio nulla eſt dubitatio. Eſt autem mentio de domicilio in d. l. hæres ab- ſens.§. vlti. Domicilium intelligimus, quod reus
*.— †— 72 A Franc. Duareni lurileonl.
vel habet, vel tempore contradus habnit, e:ſi poſtea tranſtulerit. l.2. C. de iuriſdict. Domicilimm verò di. citur quis ibi habere, vbi facultates ſuæ ſunt bi ſe. dem fortunarum ſuarum conſtituit. vt C. lib. 10,ur. 39. de inco. l. ciues.. Hac in conſtitutione domicilj hoc notandum eſt, licere cuique domicilium ibi facere, vbi voluerit, ideõque domiciliũ poſſe trant. ferri. Eodẽ pertinet quod dicitur in l.z. C. vbi ſenat. vel clariſ.conuen. Nunc vidẽdum eſt de contractu, quomodo hic accipiamus cõtractum. Hoc verbum latam ſignificationem habet hoc loco, vt dicitur in
l.omnem. 20. ff. hoc tit. Contractus aliquando dici. Wa tur vltro citrõque obligatio. I. Labeo. 19. ff. de verb."¹ ſign. vt emptio, locatio, ſed hoc ſenſu hic non vſur-”” patur: latius hic accipitur pro quocunque contra.”³
ctu, quoties quis alicui aliqua cauſa obligatur. Præ. terea contractum intelligimus quaſi contractum, yt ex negotiis geſtis, vel ex tutela. ſi quis tutelam yel negotium geſſerit. Exempla varia ſunt in d.l. hæres abſens. vt ſi non defendatur quis eo in loco in quo cõtraxit, vbi tutelam, vel negotia geſsit, miſsionem in poſſeſsionem patiatur. In dict. l. hæres abſens. ſi uis tutelam. in fi. dicitur, bona poſsideri. hæc ver- ba ſatis oſtendunt hoc pertinere ad illud edictum de in poſſeſſ. mittendo. ex quo hec ſumpta ſunt lta. que docet ibi in§. proinde& ſi merces,& c. quono-
do accipiendum ſit quod dicitur, vbi quis contra.
xit, ibi eum conueniendum eſſe. Addit deinde u. men in ver. at ſi quis ab eo.&c. exceptionem, quam propter vtilitatem neceſſe fuit addere, Si quis repe- riatur in eo loco, in quo ne domicilium quidem ha bet, imò nec officinam: ſed tantùm præternauiget, certè duriſsimum eſt eo in loco ſe cogi defendere, & niſi defendatur pati miſsionem in poſſeſsionem bonorum. Quod diximus de contractu, intelligi. mus ſiue dominus per ſe contraxerit, ſiue per ſeruũ ſuummam ſi ſeruus contraxerit, dominus ibi ſe co- getur defen dere. d. l. hęres abſens,§. apud Labeonem. Cum autem dicimus in quo quiſque loco contra. xerit, in eo conueniendũ eſſe, intelligimus actorem electionem habere cõueniendi, vel in loco contra- ctus, vel in loco domicilij. Sed an intelligimus lo- cum vbi contractus initus eſt, vel vbi conuenit vt ſoluatur, ſi contractum ſit in hac ciuitate,& conue- nit vt ſoluatur Lugduni. Ambiguum non eſt hoc verbum, non enim poſſumus intelligere locum in quo contractum eſt negotium, in quo ſcriptum eſ inſtrumentum, ſed eum in quo conuenit vt ſolue- retur. Si igitur hoc contractum eſt, vt ſoluatur Lug. duni, ille Iocus poteſt dici contractus locus. Hicm dict. l. hæres abſens.§. vlt. appellat locum contractus de quo conuenit vt ibi ſoluatur. Sic eſt accipien- dum quod dicitur in l.z0. contraxiſſe. ff. de oblige act.& in 1.z. ff. de bon. aucto. iudic. poßid. Sin ni hil conuenerit, in dubio locus accipiendus eſt,i quo contractum eſt negotium. Queæſtio iuris an eò remittendus ſit actor ad eum Iocum vbi cor traxit, ſi non inueniatur ibi debitor vbi agit: E' receptum eſt, nullam remiſsionem fieri, vt con- ſtitutum dicitur in cap. Romana.§. contrahentes de foro competenti. libro 6. Reus igitur conuenien- dus eſt in loco domicilij, vel vbi contraxit. Adden- dum eſt etiam in quo loco res eſt, de qua quærl- tut, reum conueniri poſſe, ſi in rema Sarur Qpo ad aanc
vt pea 1 Hmaot tut heleb- ceptionen Sdeicomn volontast dam eſk ep ePel wo itguc kbersle⸗ vanatna. hr cong tebanare rcrower Cidame aa daatiot barur 1 ſt&iut ten mul bele cm delali dwu mart narte mälle batur 1n lyl gulate D Diu ſab ti C eui 49 tantur Auando! allag mile rur di numeh ſerahiss gar c. ne

ſenan racta, tbun tur in dicj. veld 1 Vlul. wontr Ur. Dra actun lamye lln m Gdlo Bloden bdeng he ſer. edi un 1 s cohr leinder m qun quisnr videmdu rnauigr, lefengene eßionem intellg pet ſerui 3 bi ſe c bbeonem 0 contla- gactoren 0 contſa gimus lo nuenlt N X conue- eſt hoc Mcum, in otum elt vt ſolue- atur Lyg cus. Hic 1
In Tit. I. de Iudicis.
et, multum intereſt inter actiones in nam. In actionibus in perſonam lo- un habet quod iam diximus. Sed in actionibus in Snuſ es de qua agitur, hic ſit, hic conuenierur,& ſi vlb. Jomicilium habeat. Non eſt hoc ita accipien- 85 vt iam dixi, quaſi in loco domicilij non poſsit — quòd poßit cõueniruvbi res eſt. Huc enim pertinet quod dicitur in l. quod legatur.38. fl boc tit. Quærebatur, vbi legatum petendum eſſet? Luriſconf. ait referre actione in perſonam, an in rem ceretur. ſi actione in perſonam, vt ex teſtamento: ait ii dari debere, vbi eſt,ſi in rem vbi res eſt. Extãt uæſtiones aliquæ,& varij tit. C. vbi quiſque vel Iconue. deb. Quæritur de eo, qui certo lo-
hanc rem attin rem,& in perſo
agete Ve
cod VDI niendus ſit. Et d ſ non ſatisfecerit vbi promiſit, cũ arbitraria actio-
ne alio loco poſſe c5 geniri, vt Clib 3.iit 8.vbi con- neniatur qui certo loc. 1.3. De hoc menmio eſt in J. eum qui inſulam. 43·fl hoc tit. Ego plenè dixi in in terpretatione tit. de eo quod cer. loc. Eſt& alia que- ſio⸗vbi ſdeicommifſum peti oporteat de qua. libz tita7 vbi ſideicom.&c. vnic. eſt etiam de hac quæſt mentio in ihideicommiſſum. 0 ff hoc tit: vbi jus quoddam diuerſum eſt in hac fideicommiflaria etitioneam etſi dicamus electionem actoris eſſe, vt petat vel in loco domicili vel vbi res eſt: tamen ſi maior pars hæreditatis ibi non ſit, vbi conueni- tur hæresvtetur præſcriptione. Addit Iuriſcon. ex- ceptionem, niſi appareat teſtatorem certo in loco fideicommiſſum præſtari voluiſſe.ſequẽda eſt enim voluntas teſtatoris: hic docet variis exemplis ſequẽ dam eſſe voluntatem teſtatoris, non ſolum cum expteſſa eſt ſed eiſi ex conuentione apparcat. Men- tio eſt quoque hac de re in l. ſed etſi ſuſcepit. 2.§ ſi libertis In eo§. notanda ſunt verba illa, teſſeras fru- wentariu:illæ enim teſſeræ frumentariæ Romæ ſo- lun comparari ſolent, ideo facilè apparet voluiſſe teſtatotem Romæ hæredem conueniri. de his teſſe- ris ffumentariis videte annotationes Budæi. Addu- cit aliam exceptionem, ſi hæres litem conteſtatus ſit Quæſtio eſt etiam de dote, vbi peti debeat: Hæc quæſtio tractatur in l.exigere. 65. ff.hoc tit. Quære- batur, ſi contractus dotis certo in loco celebratus ſit,& inſtrumenta confecta, an in eo loco petere do- tem mulier debeat, ſecundum ea, quæ diximus, de- bere conueniri in eo loco, vbi contractus initus eſt. Sed aliter ibi lurſſcon. reſpondet, ne minus dotata ſi mulier, eam aduerſus maritum agere debere, vbi marnus domicilium habet, quo loco non ſolum maritus, ſed& mulier domicilium habet. nam& mulier inquit, forum mariti ſequitur. hoc etiã pro- batur in lcum quædam puella 9. f1de iuriſdict.& in lvlt de incol..lb. 10. tit.9. Ius hoc itaque ſin- gulare eſt in cauſa dotis licet quidam diſſentiant.
Dubium autem non eſt quin hæc ſcripta fuerint
ſub tit. de iure dot, vbi capita eandem inſcriptio- nem habent, lib. 34. ad edictum. Aliæ quæſtiones agitantur C. poſt tit. de iuriſdict. Et tit. 14. tractatur, quando Imperator inter pupillos, vel viduas, vel allas miſerabiles perſonas cognoſcat,& ne exhibeã- tur vbi vnica eſt conſtitutio, qua duo continentur. Vnum eſt ne pupilli, viduæ,& aliæ huiuſmodi mi- ſerabi es perſonæ cogantur extra prouinciam liti- Sare: ne extra prouinciam ſuam cogantur exulare
are promiſit, vbi conueniendus ſit. Et dicẽdum,
22 —— ad principis comitatum& aulam. prohibentur de his euocationes(vt vocant) quæ nimiũ vſitatæ ſunt apud nos. Aulici ſolent huiuſmodi literas euoca-
tionum impetrare vt torqueant miſeros,& qui non
tam gratia valent apud principes. Hic igitur vetat Imperator ſpeciali iure ne literæ contra pupillos, viduas,& alias perſonas miſerabiles impetrentur. Dubium enim non eſt quin principes quancunque cauſam poſsint euocare ſed ſpecialiter hoc conſul- tum eſt in gratiam miſcrabilium perſonarum. Eſt autem alia conſtitutio Iuſtiniani multò generalior, pertinens ad omnes perſonas. Nouel. 86. vt differ. iudi. vnde ſumpta eſt auth. qua in prouincia. C vbi de crimi. agi opor. vbi vetat, ne cogatur quis ſe ſiſte- re extra prouinciam in aula principis, niſi ſubſit cauſa grauiſsima. Alterum eſt quod continetur ea conſtitutione, vt tamẽ miſerabiles perſonæ poſsint has literas im petrare ex cauſa, cùm potentiam ali- cuius exhorreſcunt:nec reiiciuntur hæ literæ, vt in- ciuiles, hoc eſt, vt contrariæ iuri ciuili, quas non de- bent ſequi iudices, niſi ſecundò princeps reſcripſe- rit. Alia quæſtio eſt, vbi de criminibus agi oporteat. Et breuiter dicendum eſt eum, qui deliquit conue- niri, non tantùm vbi habet domicilium: ſed& vbi deliquit. l.ſi cui crimen. 7.§ pen.& S vlt. ff de accu. id etiam colligitur ex l. C. vbi de crimi. agi oport. ſed mihi videtur, vt qui rei criminis perhibentur, con- ueniantur vbi deliquerunt, vel vbi cœptum eſt ju- dicium, vel in quocunque alio loco vbi reperiun- tar, etiam ſi ibi domicilium non habeant; vt d.l.. Euocatio autem in his cauſis prohibita eſt, vt de hac re memorabilis eſt conſtitutio Iuſtiniani 68. vt omnes obed. iudic. prouin.vbi ſtatuit, ſi quis diplo- ma impetret, ne ei obtemperetur: cm ſit paratior & probationum& teſtium copia in delicti com- miſsi loco:& probationis facultas facilè peritura, ſi longe aliqui euocandi ſint. Similis ratio eſt in l. 2.
O.vbi de rat. agi oport. Notandum eſt igitur reum criminis remittendum eſſe ad eum locum vbi de- liquit. Rationem huius remiſsionis docet Iuſtinia. in Nouel. 134. vt nullus iudi.§. ſi quis verò.& hodie reperitur in auth. ſi verò criminis. C. ad leg. Iuliam de adulter. ait enim iudicem loci in quo quis deli-
——
quit, debere mittere epiſtolam ad iudicem vbi do- micilium habet, vt remittat eum puniendum in eo loco vbi deliquit. Qui tamen in foro verſantur, di- cunt aliud obſeruari hodie,& remitti aiunt ad lo- cum domicilij: quia iuriſdictiones ſunt patrimonia- les moribus noſtris, vt aliàs dixi: vnde ſi peccauit va- ſallus, debet remitti ad iudicem ſuum, cuius eſt va- ſallus. Quod quidem vulgo dicitur abrogatum in prouincia: tamen qui ſubtiliores ſunt in foro, ne- gant, quibus facilè aſſentior. Nam prouinciam in- telligimus, quæ latè patet: non enim ciuitatem, aut territorium aliquod ciuitatis, vocatur prouincia, nec hoc conuenit Romano iuri. Prouinciam nos accipimus pro territorio cuiuſque curie Parlamen- ti vnius, vel alterius:& hoc magis accedit iuri Ro- mano. Ergo ſi quis deliquerit hic, vel Lugduni, re- muttetur ad domicilium, quia eſt eiuſdem Parla- menti Parienſis: quòd ſi deliquerit Tholoſæ, vel Rhotomagi, non remittitur; ſed ibidem punietur, quia eſt alia prouincia. Superioribus locis docui- mus quod ſit forum cuiuſque, in 480 Se0 quiſque 4

—
—
—*—————————„ —— 3— ————=* ——————.——————— 2“ 3 5 2*——* ——— 3 3 2——— — 5——“——————————*—— ———. 4———— ͤſſ1111 2——— 295„ 2“.—— 3*— 2 .—————— 4——— —————— 2 2——. ————————————— —4,.——— 1. 34—— 2———
8 8 5 8 ö 1 8 1 4 3 8 1 ö 4 1“ 3 ö 3 8 38 4 4 8 8 4 — 3 4 3 6 4 * 8 1 4“ “ 3 4 1 ö 3 4 3 1 4 4 1 4 8 6 6 1 “ 1 1 1 5 4 1 * 4 8* 1
224 cõ ueniri debeat. Diximus in quo quiſque loco do- micilium habet, in eo cum conueniendum eſſe, vel in quo loco quis contraxit, vel in quo loco res ſita eſt, quæ vindicatur. Addendum eſt& Romæ con- ueniri poſſe eum, qui ex orbe Romano eſt. Roma enim communis noſtra patria eſt. l. Koma. 33. ff. ad municip. Cicero in Orat. 2. de lege Agra. contra Rullum vocat Romam communem omnium pa- triam,& iiſdem verbis vtitur, quibus luriſcon. noſter Vlpia. cum ait, in orbe Romano qui ſunt, ciues Ro- mani ſunt. l.in orbe Romano. 17. ff. de ſtatu homi. Vnde dicitur eum, qui ex orbe Romano eſt, ſi Ro- mæ inueniatur, Romæ conueniri poſſe. nos hanc exceptionem, ſi Romæ inueniatur, addidimus ſupe- rioribus dictis, cum de eo, qui in loco contraxit diſ- ſeruimus:nam ex eo non poterit aliò remitti, etiam ſi ex orbe Romano ſit, niſi ibi inueniatur. non enim debet ex co loco trahi. l. hæres abſens. ff. hoc tit. id ſumitur etiam multis ex locis iuris. colligitur præ- ſertim ex l. ⁊.§.legatis.&§. ſeq. ff. hoc tit. Sed ani- maduertendum eſt multùm referre quam ob cau- ſam quis ibi ſit, vbi diximus conueniri poſſe, vel in loco contractus, vel etiam Romæ, ſi ibi inueniatur. Docet luriſconſul.in d. l.2. ff. hoctit. de lega. ſi ob ne- ceſſariam cauſam ibi reperiantur, non cogi ſe de-
fendere, veluti ſi legatus ſit Romæ, ne ab officio
ſuſceptæ legationis reuocetur, neceſſaria eſt hæc ſuſceptio, non voluntaria. Idem ſi teſtimonij di- cendi cauſa ibi reperiatur. Iudicandi quoque mu- nus neceſſarium eſt. refertur enim inter munera perſonalia. l.vlt.§. iudicandi neceſsitas. ff. de mune. & honor.& hoc nemo poteſt iudicandi munus detrectare, niſi priuilegium aliquod habeat. Sed de legatis prolixior eſt diſputatio quàm de cæteris, qui vel teſtimonij, vel iudicandi cauſa ibi reperiun- tur. Legatis maximè fauetur, vt& iis, qui reipub. cauſa abſunt. l.. C. ex quib. cau. maio. in integ:reſtit. Rationem adfert huius priuilegij Iuriſcon. in Lnon alias. 2 4. ad fi. f.hoc tit. ne legatus, qui Romæ cogi- tur litigare, litibus implicatus ab officio ſuſcepto legationis auocetur: vtilitas enim facit, vt ibi con- ueniri non poſsit, licet ibi reperiatur. Et hæc ma- ximè expendenda eſt ratio, ad quam velut ad ſco- pum, omnia quæ hic dicuntur referenda ſunt. Nos igitur de legatis quædam dicemus breuiter& ſum- matim,& ea tantùm quæ in hoc tit. de his reperiun- tur perſtringemus. Imprimis hic dicitur legatos nõ cogi iudicium ſubire, etiam ſi in eo loco reperian- tur, in quo aliàs conueniri poſſent. quod adeo ve- rum eſt, vt ne iurare quidem cogantur.l. ſed etſi is. Si non cogantur iudicium ſubire, ergo nec iurare quidem: quia iuſiurandum in locum litis conte- ſtatæ ſuccedit.l.nam poſteaquam. 9.§. ſi is qui tem- porali. Probabiliter tamẽ de hac re dubitatum fuit, quamuis non multùm negotij ſit de ea re, quia ſic poſſent auocari à ſuſcepto legationis officio,& malint rem teſtibus probare, quàm iureiurando, voluerunt ad iuſiurandum cos cogi non debere, vt diximus ſub tit. de iureiuran. Hoc autem quod dicimus de legatis, intelligendum eſt cum aliqui- bus exceptionibus. Vna eſt in d.l..§. de legatis. ff. hoc tit. ſi legatus conueniatur ob contractum in legatione ipla initum Eodem pertinet d dici- quod dici
8
tur in d.J.non alias. 24. fl. hoc tit. Dicitur in l. ſi quis
Franc. Duareni Iuriſconſ.
in legatione. 8. fhoc tit. eum, qui in legations eſt ſi conſtituat, quod ante debuit, non cogi ibi iudi-. cium pati, vbi conſtituit, ſed obiicitur. ff. de conſtit. pecu. l.eum qui. 5.§.i. Licet hæc iura videantur con.
traria, tamen quo modo ſint intelligenda, docuimus
ſuperioribus locis in tit. de conſtit. Deinde in dil. non alias. 24. ſic dicitur, legati ex delictis in lega- tione commiſsis coguntur iudicium Romæ pati: ſiue ipſi admiſerint, ſiue ſerui eorum. Si ergo con. ueniantur actione noxali, coguntur Romæ iudi- cium pati. Quæſtiones autem ſuperiores pertinent ad actionem perſonalem, quæ oritur ex contractu, vel ex delicto. Quid ſi in rem agitur: Caſsius, vt Paul. in d. l. non aliàs. 6.ſed etſi&c. refert, diſtingue- bat vt videndũ ſit, an hac vindicatione miniſterio legationis auocetur, quia nõ poteſt ea re diu carere, & nõ debere concedi actionẽ, ſed ſi ex multis ſeruis de vno agatur, ſi aliquibus ſeruis poſsit carere ſine magno incommodo, vindicationem non eſſe dene. gandam. Iulianus verò ſine diſtinctione dicebat de. negandam eſſe actionem, quam ſententiam Pau- lus probat. Scd exceptio dicitur in I. ſi legationis.25. ff. eo. ſi legationis tempore cœpit rem poſsidere ex aliqua cauſa quæ mobilis eſt,& in alium locum transferri poteſt, ſi ab eo vindicetur, iniquum non eſt eum cogi ibi ſe defendere: vtilitas enim hoc exigit, ne prætextu priuilegij res alienas domum auferant, cùm à nemine conueniri poſsint.§d quæſtio eſt de eo, qui adiit hæreditatem, qui dici tur quaſi cõtrahere cum legatariis& creditoribus, an Romæ conueniri poſsit? Quæſtio hæc tractatur in l.de eo autem. 26. ff.cod. Multùm refert an quis emerit, vel adierit hæreditatem, cum legato autem qui adiit hæreditatem tempore legationis, non po- teſt agi,tamen poteſt ab eo peti ſatiſdatio, vt legato- rum nomine caueat, id eſt ſe ſoluturum cuùm dies legati venerit,& niſi ſatiſdedit, mittentur legata- rij in rerum hæreditariarum poſſeſsionem. Quiq enim prohibet, ait Iulianus I. ſeq. 27. ffreo. legatum publico munere fungi,& actorem in poſſeſsione re- rum hæreditariarum eſſe? Ego ſuprà admonui hac eſſe rationem ne legati ab officio ſuſcepto reuocen- tur. Ad hunc igitur ſcopum referẽda ſunt hæc om- nia, ſi nõ poteſt eo nomine impediri à ſuſcepto mu nere legationis. Idẽ de eo cui ex Trebelliano reſtitu- ta eſt hæreditas. l.ſed etſi reſtituatur. 2 8. ff. eo. vt non magis conueniatur is, qui adiit hæreditatem, quam cui eſt reſtituta hæreditas ex Trebelliano. Sed ſi le- gatus reſtituerit rem hæreditariã, actio in fideicom- miſſariũ cõpetit. eſt enim perſonale hoc beneficiũ. Quæritur de cauſa damni infectiein d. l. 28.§.ædiũ- dicitur, eum qui legationis cauſa Romæ abeſt, do- mum haber ruinoſam,& vicinus petat eũ de dãno cauere, cogendũ eſſe vt caueat. Hic eadem eſt ratio, quæ E in ſuperiore quæſtione, quia nihil prohibet legatũ publico munere fungi, præterea hæc res de ſiderat celeritatem, vt dicitur I.1. ff.r de dam. infe. Alia eſt exceptio qua conueniri poteſt legatus. in d.l ſed etſi. 28. S. ſed etſi dies. vbi dicitur cogi iudiciũ accipe- re ſi actio tẽporalis eſt, quæ finitur anno æquum e enim vt ſuſcipiat iudiciũ:non tamẽ vt litẽ ſuſtineat vſque in finem:ſed litẽ conteſtari cogitur,& lite ſic
conteſtata in prouinciam transferatur. Alius calus
eſt in liſi vxor. 42. ff. hoc tit. ſi vxor diuertit Romæ à marito
lidgas vonüiit ſs ochcg prauuti, giom lum eduntias priuicegu joriſdicho tus et habeang vire u ttadom ſwmhca ruoctiſa tins. cantut tnana corperr ſi ada griere nen R. numüi de trid wauü deweh däic b detegr alont uenir, dellet accipe bent a. 4ap ſech Iru- elezati rur ug ex his 36

On. wa 14 eg baii. Con. ludi lmnent acgu 1, VN nghe. lteri carete letun re lud 2 dene. baddt. 1 dan. on iderr n loxun umemn nin dobn int. quida. itot bo trachrar an qu’ O autem non po⸗ tlego Am dies legate- n. Quid legatum zione re- nui häc euocen- c om- pto mü reſtitu⸗ vt nonl „qwam zedſi le⸗ deicom- enefci
In Ttt. l. de Iudiciis.
o legato,& petat ibi dotem, ibi legatus co- à marito es cipere ob fauorem dotis: ſemper enim cauſa dotis eſt præcipua. li.ff. ſol. matri. Alius b caſus eſt in 12§. fed ſi agant. ff.hoc tit. ſi ipſe egerit Romæ legatus,& ibi reconueniatur,& ſi agant le- ati contra aliquem; mutuò aduerſus cos agetur tempore eorum functionis, id eſt reconuenientur abeodem. Huc pertinet quod generaliter dicitur, ainõ cogitur in aliquo loco; propter priuilegium niquod, iudicium pati: ſi tamen ipſe prior agat, ibi eum cogi iudichum quoquc ſuſcipere.l. qui non co- tor. 22 fl.co. Eſt locus vulgarls, quem adduximus in interpretatione ſi idem cùm eodem. ſupra de iu- riſdictt& non tantum ad legatos ſed ad quoſcun- ue pertinet. Subiungit Iuriſcon. in d.§. ſi agant. Nõ tamenſt iniurtam ſuam proſequantur&c. Exceptio eſt,ſine qua quod ante dictum eſt, magnam iniqui tatem haberct. Deinde illis verbis. Alioqui aut impu- Gcadfert illius exceptionis rationem, ne ſcilicet ledantur, ne detut occaſio iniuriæ eis faciũdæ: nam ſj dum ſe vindicant, cogantur ſe alio contrario iu- dicio defendere, iniuria adficerentur. Ex his apparet quibus ex cauſis, in quo loco legati tempore jega- nionis iudicium ſubire cogantur:& ex quibus cau- ſis non cogantur. Notandum tamen eſt eos cogi ad rætorem, ad quem vocati ſunt, venire,& priuile- gium ſaum allegare..ſi quis ex aliena.. hoc tit. Ac- cedunt itaque legati ad tribunal prætoris allegaturi
priuilegium ſuum, vt cognoſcat prætor an ſua ſit
auriſdictio totus ille locus ſuperius à nobis explica- tus eſt. Quid ſi dubitetur;, an ius domũ reuocandi habeant. quæſtio hæc tractatur in d.l.z.§. ſed ſi du- biterur hoc tit. Et hæc quæſtio pertinet generali- ter ad omnes de quibus antea diximus, qui vel te- ſtimonij cauſa, vel iudicandi, vel legationis cauſa cuocati ſunt. certa fortè& explorata cauſa non eſt
legationis, certum non eſt eos cuocatos eſſe, fortè
cauſantur hæc ne conueniantur. Debet itaque præ- tor cauſa cognita de ea re ſtatuere, quòd ſi verum compererit, curabit vt iudicio ſiſti caueant, ſtatuêt- que in quem diem promittant, vt eo die ſcilicet ſe ſiſtant quo promiſerint. Cautionis autem verbum
generale eſt,& pertinet non tantùm ad ſatiſdatio-
nem,& ſtipulationem: ſed& ad nudam rantùm promiſsionem. liſancimus. C. de verb. ſigni.& I.. C. de ſatiſdan. Vnde cum dubitari poſſet, an de ſola promiſsione, an de ſatiſdatione accipiendum eſſet hoc verdum, ſubiungit Iuriſcon. in verſi. ſed vtrum. de ſola promiſsione accipiendum eſſe. Qui enim peregrinatur, nõ facilè fideiuſſorem inuenturus eſt, alioquin compelletur ſuſcipere iudicium, quàm in- valle qui pro ſe ideiubeant. hoc eſt, potius com- bee pen iſelnm accipere, aut leuius erit iudicium ben here n eo verſi. ſed vtrum. verba vltima de- ccipi vide Anto. Auguſtinum Emendat. lib.
Le ei princ. vbi d.l.z.§. ſed ſi dubitetur.& ſeq. 5. delega Nndo leß debeant, refert. Hactenus turus 3 aliis uiuſmodi perſonis, quibus da- er hus in rendeanele Sequens quæſtio oritur „ n⸗ quæ diximus, in quo loco aliquis agere conueniri debeat. Si fortè quis vendiderit rem
alie nam,& eam vendicet dominus ab emptore,&
en.* 1 tur vdl emptor venditori vt ſe defendat: quæri- Vbi hoc iudicium ſit exercendum? Quæſtio
225 tractatur in l. venditor. 49. ff hoc tit.& in I. I. 2.& vltim. C. vbi in rem act. exer. deb.& in cap. quo-
niam frequenter.§. vltim. vt lite non conteſt. Hæc
quæſtio quotidiana eſt,& notanda. Quidam mi- hi vendidit rem aliquam vt ſuam, dominus huius rei mihi venditæ, cam vindicauit à me, conuenit me in foro meo apud iudicem meum: actor enim forum rei ſequitur. fortaſſe eram ciuis huius ciui- tatis: conuenit me coram præfecto huius vrbis, ego denuntio venditori meo, qui fortè Lugdunenſis eſt, vt iudicium pro me ſuſcipiat. Is vocatus à me
ait ſe huius fori non eſſe, ſe in hoc loco non eſſe cogendum fubire iudicium: ſed Lugduni. Quæri-
tur, an hoc loco cogendus ſit iudicium ſubire? Ex his quæ diximus, videtur non cogendus: quia actor ſequitur forum rei. Contra eum ago, vt cogatur me defendere, vel vt condemnetur quanti mea in- tereſt rem à me cuictam non eſſe. hæc eſt enim forma agendi. An igitur cogendus ſim cum eo li- tigare Lugduni? Ego peto ab eo ille reus eſt. Pau- lus co loco ait venditorem emptoris iudicem ſe- qui ſolere. Quod ait priuilegium, idem intellige- re debetis, etſi non vratur priuilegio, vel etiam ſi non habeat pruilegium. Sed cur mentionem fe- cit priuilegij? quia ex facto inciderat quæſtio. Ra- tionem ſatis reddit ipſa inſcriptio, ex lib. 4. reſpon. Sæpe admonui ad has inſcriptiones diligenter re-
ſpiciendum eſſe: ſecus ſi de edicto vel interpreta- tione edicti, vel legis alicuius inſcriptum eſſet, niſi
per interprerationem produci poſſet ad id quod ſcriptum non eſt, niſi quatenus id quod ſcriptum
eſt corrigitur aliqua interpretatione: ſed in libris Reſponſorum aliud eſt. Hic igitur proponitur ſpe-
cics vt incidcrat, idem itaque dicendum eſt de alia. Oſtendit autem Paulus vſu ac moribus compara- tum eſſe, vt venditor emptoris iudicem ſequatur, cùm dicit id fieri ſolere. Ratio præterea ita exigit, de qua diximus in l.nulli. C. cod. Hæc enim conti- nentia ſunt, nec ſine incommodo ſeparari poſſunt, & ratio quoque ſuadet, vt vbi cœptum eſt iudi- cium ibi finiatur, nec reuocetur emptor ad iudicem venditoris. Eodem pertinet quod dicitur in l. 1.& 2. C. vbi in rem act. exer. deb. actionẽ ſcilicet in rem ſequi poſſeſſorem. Poſſeſſor, ait lex, vocatB aucto- rem ſuum venditorem, ſon garend,& petit vt rem defendat, vel ſoluat quanti intereſt emptoris: hanc vocant in foro requeſtam formalem. Ego non di- co illi qui vendicat, vt agat cõtra auctorem meum, id eſt, venditorem. Nam ego poſsideo,& contra poſſeſſorem datur actio illa, ſed ego dico me velle vocare auctorem meum, nempe eum, qui mihi vendidit. in d. l. z. C. vbi in rem actio. eſt conſtitutio diligenter notanda& obſeruanda, ex qua intelli- gimus quomodo auctorem ſuum emptor vocare debeat,& quæ ſit ratio agendi in hoc iudicio. Ait enim ſtatim in iudicio nominandum auctorem, id eſt, antequam lis conteſtata fuerit: hæc enim defenſio ex numero earum eſt, quæ declinatoriæ dicuntur, quæque ante litem conteſtatam opponi debent. l. ſed etſi ſuſceperit. 6 2. ff. hoc tit.& l. vltim. C. de exceptio. Sed dicet aliquis in ca l. C. vbi in rem actio. exerce. debe. Conſtantinus Impe. loqui- tur de in rem actione, ergo non poterit qui con- uenitur actione in perſonam, auctorem ſuum vo-
— Cate.

22 6
care. Dico in actionibus quoque in perſonam au- ctorem ſuum quemque poſſe vocare:idque expreſ- ſum eſt in Nouel. vt omnes obe.&c. eſt auth. qua in prouincia. C. vbi de crimi. agi oport. Exépli gratia, Seruus alicuius, iuſſu domini ſui alienas arbores incidit, cùm crederet eas domini ſui eſſe.& is ex lege Aquilia à domino arborum conuenitur: da- bitur ei dilatio, vt vocet dominum ſuum, cuius mandatu id fecit. Verum itaque eſt in actione in perſonam auctorem vocari poſſe,& candem dila- tionem ci, qui conuenitur ad vocandum ſuum au- ſtorem dari. Eſt tamen differentia inter vtramque actionem, quod diligenter notandum eſt. Si con- ueniatur actione in rem, propter rem quam emit, ab eo quem exiſtimabat dominum eius,& hic vo- cat auctorem ſuum, vt ipſe iudicium ſuſcipiat,& qu'il ſait mis hors de cour,& de proces, vt noſtri lo- quuntur. Si nominatus velit ſuſcipere judicium, is
ui eum nominauit, non cogetur iudicium ſub- ire. Imò, vt iidem noſtri loquuntur, eſt mis hors de cour& de proces. In aliis autem actionibus in per- ſonam non idem accidit: nam is ſeruus qui incidit arbores alienas iuſſu domini ſui, poteſt quidem ſuum vocare dominum, vt doceatur à domino quomodo ſe defendere debeat: non tamen abſol- uetur nec remitteturmam ipſe eſt qui admiſit dam- num,& quæritur de facto ſuo, ex delicto ſuo con- uenitur:perſona conuenitur, non eſt res obligata,& ideo neceſſe eſt vt iudicium ipſe ſubeat. At qui con- uenitur in rem actione, non ideo dicitur conueniri, quia obligatus ſit: ſed quia rem poſsideat, res ipſa magis videtur conueniri. Vnde qui auctorem ſuum vocat in actione in rem, vt abſoluatur omnino,& iudicium transferatur in auctorem ſuum: quia de- clinatoria eſt huiuſmodi exceptio, cam ante litem conteſtatam debet opponere ſtatim. Alius, qui in perſonam conuenitur, in quacunque iudicij parte opponere poteſt. verum eſt quidem eum liberari, ſi aduerſarius conſentiat. l. ſolutionem. 23. ff. de ſolut. Aduerſario autem non conſentiente non liberatur,
licet dominus eius nomine iudicium ſuſcipere ve-
lit. Notanda eſt igitur diligenter hæc diſtinctio& forma, quæ in d. l.z2. C. vbi in rem act. exerc. deb. tra- ditur. Quæſtio eſt, an quod hic dicimus vendito- rem cogi ſequi forum emptoris in hac actione, lo- cum habeat ſi res iam iudicata ſit inter emptorem & petitorem. Magna eſt quæſtio inter eos, qui ver- ſantur in foro. Tractat hanc quæſtionem quidam Imbertus, qui forenſes inſtitutiones ſcripſit. Cùm vindicat aliquis à me emptore, pendente eo iudi- cio antequam res iudicata ſit, dubium non eſt ſi denuntiem auctori meo, quin eodem in foro co- gatur is meus auctor iudicium ſubire, ne conti- nentia cauſæ diuidatur. Ponamus autem me de- nuntiaſſe auctori meo, vt me defendat,& eum non defendiſſe: ſed dixiſſe, Ie me garderay de meſprendre, vt ſolet:& tandem lata ſit ſententia inter me em- ptorem,& dominum rei,& res cuicta eſt: deinde ago Awand intereſt mea. Quaritur, an ego cogar ſequi forum rei? Quidam putant idem dicendum eſſe,& deducunt duas leges, quæ tamen ad rem mihi non videntur pertinerc. l. minor. 39. fl.de euictionib. Mi- nor vendidit fundum Titio, Titius Seio cundem vendidit, reſtitutus eſt minor aduerſus vtrunque:
Franc. Duareni Iuriſconſ.
nam reſtitutio in rem impetratur. Ablatus eſt fun- dus à Seio ſecundo emptore, reſtitutione ſiquidem in integrum impetrata, omnia reſtituta ſunt. ibi Iu riſconſultus inquit Seium impetrare debere ab eo-
dem prætore, vtilem aduerſus Titium actionem.
Ergo, inquiunt, apud eundem prætorem litigan- dum erit. argumento ducto à contrario, quod vab de infirmum eſt. Præterea lex loquitur de prætore qui iudicẽ dat, non de iudice cognoſcente, qui iudi- cabat. Prætores enim non fungebantur eo munere, quo hodie iudices noſtri, ſed potius munere Can- cellarij. nihil ergo ad rem pertinet quod adducitur ex illa l. Adducitur etiam l. cum vendente. 8. C. vbi cauſæ fiſcales. ſed illa lex ius fiſcale, ius ſcilicet ſin-
ulare cõtinet:in fiſci enim cauſis ius ſingulare eſt, quod idcirco non eſt producendum: nam ſingulari jure conſtitutum, non eſt producendum ad con-
ſequentiam.
1N TIT. II. LIB. V. b PANDECT.
DE INOFFICIO. TESTAMENTO.
CA P. J.
N hac ſecũda parte Digeſtorum,
Sſvt iam ſæpè diximus, poſt tracta-
hrum generalem de iudiciis ſubii- ciuntur ſingulæ actiones:ſicuti in prima parte continentur ea quæ S udicium antecedunt,& quæ ad præparationem iudicij pertinent, quam partem Iu- ſtinianus vocat a πρπυ. Poſt titulum generalẽ de iudiciis, ſingula iudicia ſequuntur,& ſingulæ actio- nes, tam in perſonam, quàm in rem,& incipit Iuſti- nianus ab actionibus in rem, cuiuſmodi eſt petitio hæreditatis, rei vindicatio,& aliæ. Prima eſt petitio hæreditatis, de qua hic dicere inſtituimus. Titulum autem de petitione hæreditatis antecedit titulus de inoffic. teſtamento, quia plerunque accidit, vt hære- ditas peti non poſsit, niſi prius reciſſo teſtamento, per querelam inofficioſi teſtamenti. Petitio hæredi- tatis datur hæredi ex teſtamento, vel ab inteſtato aduerſus eum qui poſsidet res hæreditarias pro hæ- Eedeqdi enim agit petitione hæreditatis contendit ſibi delatam eſſe hæreditatem ex teſtamento, vel ab inteſtato,& petit ſe declarari heredem,& res hæ- reditarias ſibi reſtitui. Sed plærunque neceſſaria eſt querela inofficioſi teſtamenti. Oportet enim prius reſcindere teſtamentum tanquam inofficioſum, vt poſsit hæreditas peti. vnde hic tractatur de querela inofficioſi teſtamenti ante petitionem hæreditatis, id ego apertius veluti quodam huius tractatus ar- gumento declarabo,& quod tractaturus ſum, ſum. matim proponam.
Argumentum huius tractatus.
CAP. TI. P Onamus filium à patre exhæredatum eſſe te- ſtamento,& codem teſtamẽto extraneum hæ- redem eſſe inſtitutum: filius niſi habeat hãc quere- lam, quæ dicitur inofficioſi teſtamenti, excludetur omnino
Pfn
dunns 4
mmänotum anletidergr nw ulom amüuc ewporg Hübu umawoyn la ſüqyut uU(rüte 6 rtteldan Inteulmdle alam
Büre

In Tit. II. Lib. V. de inoffi teſt. 227
3 4 omnioo ab hæreditate paterna; non poterit petere& petitio hæreditatis, ſed ſimul ſunt coniungen da. 1 hæreditatem paternam, actione quæ dicitur petitio Intellectu quidem ſeparantur, non re; ſimul certe 8 hæreditatis. Primum non petet ex teſtamento, quia vtrunque inſtitu itur Huc pertinet quod dicitur in!. em. non eſt heres inſtitutus teſtamẽto, ſed Riradens po qui de inofficioſo. 0. hic. Eodem pertinet quod di- aan. tius deinde non petet ab inteſtato, quia valęt telta- citur in I ſi quis filium. 34. C. cod. hæreditatis petitio nar mentum,& locus eſt ſucceſsioni ex teſtamento. I. inſtituitur, propterea quod teſtamentum inoffcio- tote uandiu de acquir. hæred.& Iquandiu. de reg. iur. ſum eſt, propterea quòd filius exhæredatus eſt indi- 1 uci. eeſtamentum ipſo iure valet. Sic videtis niſ proſpi- gnè teſtamento paterno, ſic varia iudicia dicuntur nen, datut aliquo remedio extraordinario filii excludi eſſe de petitione hæreditatis. l.diuus.§.Vvlt. de petit. Can. ab hæreditate paterna, quod iniquum eſtiIntroducta hæred. hic locus oſtendit ea omnia iu dicia data eſſe b citut eſt igitur hæc quæſtio inofficioſi teſtamèti, qua vti- de petitione hæreditatis ex iure ciuili, fideicõmiſſa- .wbi tar kllius aduerſus teſtamentũ patris, in quo exhæ- ria hæreditatis petitio,& poſſeſſoria hæreditatis pe. et ln. redatus eſt, vt teſtamentum tanquam factum con- titio. Si quis enim bonorum poſſeſsionem petat à te el tra ofſcium à patre reſcindatur,& eo reſciſſo teſta- prætore, agit petitione hæreditatis poſſeſſoria. Si cui gulan mento, hæreditatem lilius conſequatur Per petitio- relicta ſit hæreditas per fideicommiſſum, agit fidei- dcon. nẽ hæreditatis. Hinc perſpicue intelligitur cur que- commiſſoria hæreditatis petitionc. Si quis autem rela inofficioſi teſtamẽti introducta ſit,& quam hat indigne à patre exhæredatus ſit„agit petitione beat vtilitatem: ex quo etiam apparet contra ius ci- hæreditatis,& querela inofficioſi teſtamenti. Ideo uile hanc querelam comparatam eſſe ad reſcinden- dicitur querela inofficioſi teſtamenti, quia is qui dum teſtamentum, quod ipſo iure valet. Quæri ſo- petit hæreditatem, queritur de teſtamento patris, let an hæc querela ſit prætoria an ciuilis. Ego puto tanquam inofficioſo. Et aliquando dicitur accuſa- NTo. ex iuriſdictione prætoria ortam non eſſe, nec ex ve- re, veluti in l. poſthumus. quia accuſat tacitẽ im- terbus legibus, ſed ex conſtitutionibus fortè qui- pietatem patris ſui: dicitur etiam nonnunquam H buſdam principum. Ex veteribus legibus non eſſe actio. dubitatur tamen cur dicatur actio. Hoc ver- ſton ortam ſatis oſtendit Vlpianus in l. non putauit. de bo ſepe vruntur Iureconfulti,vt in J. 2. hic.&§.I. de ſtuah bono poſſeſſſcontra tabul. Non putauit prætor ex- inofficio teſtamento. inſtit. dicunt agere de inoffc. is(uh. hæredatos ad bonorum poſſeſsionem contra tabu- reſtamento. Sicin l.quemadmodum. 7. dicitur actio. ſicouin las admittendos eſſe,qui nec iure ciuili turbant te- hic quæritur an hæc actio ad hæredem tranſmit- ea qu ſtamentum, ſanè querela inofficioſi teſtamenti eis tatur, quam dicimus querelam inofficioſi teſta- quzl deneganda non eſt. Non eſt igitur querela inoffi menti;is certé qul agit querela inofficioſi teſtamen- kain cioſ teſtamenti ex iure ciuili. in linter fideiuſſores. ti, petit ſe declarari hæredem quod immerenter à erlle nfca de fideiuſſorib. Epiſtola diui Adriani quæ eſt patre exhæredatus ſit. Simile eſt in actione reſciſſo- e aei⸗ conſtitutio principis, diſtinguitur ab ipſo iure ciui- ria, de qua diſſeruimus diu& accuratè ſub titu. de piu li,à veteribus legibus. Hinc etiam cognoſci poteſt reſtit.& ſub tit. de mino. quæſtio eſt de remedio re- Rpeii cur hæc querela inofficioſi teſtamenti dicatur vlti- ſcindente,& remedio reſciſſorio. Prætor reſcindit peiii mum adiutorium à Iuſtiniano in l. maximum vi- quod metu, vel dolo geſtum eſt,& dat actionem, Trulum tium.C.de liber. præter. cum enim nullum aliud re- remedium illad quo reſcindit vocant interpretes dulus de medium, nullum auxilium fupereſſet filio exhære- reſcindens, alterum reſciſſorium appellant. Id ex eo Itner⸗ dato introducta eſt hæc querela. Solet queri, vt ma- manaſſe diximus— quod olim diſtinctum erat præ- Inead gi ac magis originem huius querelæ intelligamus, toris officium ‚àiudicis dati officio. Sed quo tem- Drec an ſit adio,& an diſtinguatur à petitione hæredita- pore ipſi prætores cœperunmt iudicare magis quàm dl A aran ſunt opiniones interpretum. Ego breuiter iudicia conſtituere, hæc remedia non erant ſepara- po— u.0 Agjexuid mihi probabilius& verlus vide- ta. Nam prætor ſimul reſcindebat quod metu ge ndi ur. Cum 3ilius exhæredatus paterno teſtamento ſtum erat,& admittebat eum ad agendum, qui me- inte petit hæreditatem, agens petitione hæreditatis dicit tu coactus erat, quamuis res ipſæ ſeparata eſſent, ta- o inoficioſum eſſe teſtamentum patris. Hancque af men coniungebantur experiendo. Sic dicendum 3 K ſen cauſam petitionis& intentionis ſuæ quod im- eſt de querela inofficioſi teſtamenti,& petitione a tius meritè exlæredatus ſit à patre,& contra officium hæreditatis. Sed nunquam ſeparata fuerunt hæc wed 1 e. on ergo diſtinguitur nec ſeparatur que- iudicia, vt ego exiſtimo, propter cognitionem cen- wuce aimoffcioſi teſtamenti à petitione hæreditatis, tum virorum. Centumuiri enim cognoſcebant de e qucte qrma Tes diuerſæ ſint, ſed coniunguntur. Cauſa petitione hæreditatis, itaque petitio hæreditatis di- ætedial enim petitionis eſt inofficioſum teſtamẽtum. Sicut citur centumuiralis actio. Lvlt. C. de peti. hæredit. actatus cum inſtirutus eſt hæres teſtamento, vel cùm nul- lid muiri oſcebat etiam de inofficio- Aann(uf 10 facto eſtamehee, 31Ven Snl idem centumulkl COg101 ceba L um de sſum, to teltamento delata eſt hæreditas ab inteſta- ſo teſtamento. Cicero lib. 2. de Oratore docet de 4* ause berecienem, hanc affert cauſam peti- quibus cauſis cognoſcerent centumunri;& adücit Cun aulluh a8 heles 4 tutus ſit teſtamento, vel eos de rupto teſtamento, vel rato cognouiſſe. Exe m. ta eſt hæreditas h nralta 2mentum dudd ei dela- pla ſunt apud Valerium maiwum lib. 7. titu.. agit petitionc hærcdir da d lc exhæredatus cum Apud centumuiros qnace atur an teſtamentum tn lue— lis, anc adfert cauſam peti- iuſtum eſſet, an inofficio um, an ruptum an rarum. li contra offic n un ius ſit teſtatoris, indigneq́;& Plærunque pronuntiabant ratum eſſe, aliquando roce ba⸗ reſciſſ remn pietatis ab eo exhæredatus ſit, petit, irritum,& ſimul pronuntiabant de hæreditate. Ar- rurn er tes Rerecd amento, ſe declarari hæredem,& ſibi gumento ſunt huic rei inſcriptiones variæ capitum uiicg n da hæci nlaleas reltitui. Non ſunt igitur ſeparan- huius tituli de cẽtumuiralibus iudiciis. In Ltum ma an 1 udicia, querela ſcilicet inofficioſi teſtamẽti, ter. 38. Paulus lib. fingulari de cetumuirallbuelſe 9.“ a 1.

228
In lis cui.31. adem eſt inſcriptio& in I.7. cur enim Paulus tractaſſet de hac querela in libro de cen- tumuiralibus iudiciis, gniti eſſet centumuirorum? Diuerſæ ſunt tamen inſcri- tiones in Pand. F orentinis, ſed puto illic erratum eſſe. huc pertinet quod dicitur in I. Titia. 13. hic. Cen tumuirale iudicium vocat in ius in quo quæritur qe inofficioſo patris teſtamẽto,& ſic legitur in hoc capite in Pand. Florent. ſed erratum eſt in inſcri- ptionibus: itaque hoc ſit veluti argumentum totius huius tractatus. Iam ſinguli loci diſtinctius& ac-
curatius explicandi ſunt. Ex qua cauſa competat querela inofficioſi teſtamenti.
CA P. I1I. 11
IAuſa huius querelę eſt exhęredatio, vel prete- „ritio filij, aut parentis contra officium patris facta. his pauciſsimis verbis, complectimur magnã ferè partem huius tituli. Hæc colliguntur ex l.2.& legibus ſequentibus hic& ex tit. inſtit. eo. Ex his lo- cis id ſumpſi quod iam dixi cauſam huius querelę eſſe exhæredationem, vel præteritionẽ Cum autem dicimus exhæredationem vel preteritionẽ eſſe cau- ſam huius querelæ, nos exhæredationem accipi- mus à patre factam. Nam ob præteritionem à ma- tre, vel ab his qui ex linca paterna ſunt, vel materna, filio præterito non competit querela inofficioſi te- ſtamenti. Sed ſi filius à patre præteritus ſit, aut nul- lum eſt teſtamentum, aut reſcinditur per bonorum poſſeſsionem contra tabulas: quod ſi filius ſit in po- teſtate patris, nullum eſt teſtamentum ob præteri- tionem.l. inter cæteras. infrà de liber.& poſthu. ratio- nem aliäs adduximus, quia pater creditur filium omiſiſſe per obliuionem, cum eius nullam in teſta- mento mentionem facit. Sed cum nominatim ex- hæredat. videtur iuſta cauſa indignatus, eum exhæ- redaſſe. Huc pertinet quod ſcribit Apuleius in ſe- cunda ννν loquẽs de muliere quæ excluſit filiũ ab hereditatce. Reliquit, inquit, ei rem viliſsimam, vt non videretur oblita eum præteriiſſe. Si igitur filius à patre præteritus ſit, non datur hæc querela quæ inofficioſi eſt teſtamenti, quoniam vel nullum eſt teſtamentum, vel reſcinditur per bonorum poſſeſ ſionem contra tabulas, ſi fllius emancipatus à patre præteritus ſit. Cauſa igitur huius querelæ eſt exbhæ- redatio patris, non præteritio. Vnde naſcitur quæ- ſtio tractata in l. ſi proponas. 23. hic. vbi diſtinguitur aperte præteritio ab exhæredatione. Si ponamus fi- lium emancipatum præteritum queri de inofficio-
ſo teſtamento patris, non poterit. Sed ſpecies eſt qu
alias circunſtantias habet. Huc pertinet titulus de
coniungendis cum emancip. liber. filio emancipa-
to, qui iure ciuili non admittitur ad hæreditatem, tamen vocatur à prætore ex iuriſdictione prætoria, datur bonorum poſſeſsio contra tabulas,& ca bo- norum poſſeſsione petita reſcinditur teſtamentum, quamuis is emancipatus non fuerit in poteſtate. Quod ſi is filiũ habeat& nepotem teſtatoris, eun- dẽmque in poteſtate aui hæredem inſtitutum, quia viſum eſt iniquum eum bonorum poſſeſsionem contra tabulas petere,& eum excludere nepotem teſtatoris filium ſuum, ideo cautum eſt edicto Pre-
niſi huius querelæ cognitio
Franc. Duareni Iuriſconſ.
toris, vt coniungantur liberi cum patre, qui ac: cepit bonorum poſſeſsionem contra tabulas. Diui. ditur enim inter eos hæreditas paterna. Dimidiam ſiquidem partem accipit filius, aliam dimidiam ac. cipiunt nepotes. Cauſa igitur huius querelg eſt vei præteritio materna, vel exhæredatio paterna. Si fi- lius præteritus ſit in reſtamento matris, tunc etiam poteſt queri de inofficioſo teſtamento. Nos dici-
mus præteritionem matris pro exhæredatione ha.
bendam eſſe. S. vltim. de exhæredat. lib. inſtitu. Non enim propterca nullum eſt matris teſtamentum, quamuis præterierit filium, cum tamen nullum ſir, cum filius qui in poteſtate patris eſt, præteritus eſt à patre. Huic ſimiſe eſt quod dicitur in I ſi inſtituta. hic. Sed cur hæc præteritio materna habetur pro exhæredatione? Rationem adduxi ſub tit. de lib.& poſthu. dixi ea iuris parte, qua requiritur inſtitu- tio, vel exhæredario, vt valeat teſtamentum, pro⸗
ſpectum eſſe ſuis hæredibus tantum. I. inter cætera.
de liber& poſthu. ita vt hoc ad emancipatum non
pertineat. Sui dicuntur quaſi domini hæreditatis
paternæ, quibus quaſi ſuo iure hæreditas debetur. in ſuis. infrà de liber.& poſthum. hæc inſtit. hoc ſa- tis perſpicuum eſt ad matris teſtamentum non per- tinere. Nam mater liberos non habet in poteſtatc. Nec poteſt quiſquam ſuus dici, ſi in poteſtate non ſit. Perinde igitur valet teſtamentum in quo præ-
teritus eſt filius à matre, ac ſi exhæredatus nomi-
natim eſſet. Mater nuntium accepit de morte flij
(in bello fortè erat) inſtituit extranenm hæredem,
filius reuerſus de inofficioſo matris teſtamẽto que- ri poteſt, quia à matre ſua præteritus eſt Exempſum huius rei extat in l. ſequen. Quæ ſequũtur in eo ca- pite aliquid difficultatis habent, ſed alio in loco à nobis explicabuntur, Deo iuuante. Haic ſimile eſt quod dicitur in l. cum filium. 15. C. eod. tit. Idem di- cendum eſt& ſi fllius præterierit matrem, vt dici- tur in lJ. cum filium. Nam hæc querela inofficioſi teſtamenti competit etiamſi filius exhæredauerit patrem vel matrem. Idq́ue nos poſtea dicemus, præ- teritio matris habetur pro exhæredatione: dicimus ſi præterierit filium mater: quid dicemus ſi filius prætericrit matrem? nullus eſt alius locus in iure cuili qui id explicet quaàm iſte. Idem conſtitutum eſt de filio prætereunte matrem, quod de matre prætercunte filium ſuum. Et aliquando, quod ma- ius eſt, præteritio matris habetur pro inſtitutione.
Vnus caſus eſt in I.z. C. cod. tit. Mater tres habet
filios, ex his duos inſtituit, tertium præteriit in teſtamento ſuo, quem tanquam poſthumum ſuſ- cepit facto teſtamento, non tamen ob id mutauit teſtamentum ſuum, ita vt præteritus reperiatur in co teſtamento: quæritur quomodo huic poſthu. mo ſuccurratur:nam poſthumus etiam dicitur qui poſt factum teſtamentum natus eſt. 13. de iniuſto rupto teſtam. an dabitur ei querela inofficioſi te ſtamenti? Hic diſtinguit Antoninus Imperator,& ait intelligendam eſſe voluntatem matris teſtatri- cis ex coniecturis. Mater facto teſtamento,& poſt
teſtamentum ſuſcepto filio ſatis habuit temporis
ad mutandum teſtamentum,& inſtituendum fi- lium quem poſtea ſuſceperat: tunc ergo non ſuc- cedet filius niſi per querelam inoffcioſi teſtamen- ti. Hæc ſanè præteritio matris iuſtam habet cau-
b ſam
ceymmmui venen gi
rgina mun fendt rnnellt, unorement tlrs wolüt mcuctrav märmmaxur ltumne unmpage logattöui ineumm, ümmtit liriührk ſaucnie
wetmui agec

2
ktt
1 )
7
44 1122
MM 2— Iz San mn
2 — 2
e, n 2

e.

In Ti. I I. lib. V. de inoffic. teſt.
ſam exheredarionis- fed ponamus martem boſ factum teſtamentum deceſsiſſe in puerperio,&
on potuiſſe reſtamentum ſuum mutarc, hic quę- non nrurc natri omodo poterit ad ſus teſtamentum matris, du P onem matris a ceſsionem mat a. u quod præteritio matris hic habeatur pro inſti tioac„ex coniectura maternæ pietatis; vt cre- Ibile ſit matrem, ſi licuiſſet ei mutare teſtamen- tum ſoſcepto iam filio, de quo non cogitauerat
mpore facti teſtamenti eum hæredem inſtituturã tem
*
eſſe. Dicitur ergo inſtitutus,& habetur bic filius
ſtituto, ex coniecdtura maternæ voluntatts, 4 crian id pro expreſſo habendum eſſe, non nam de quo cogitauit legiſlator, ſed quod re- onſurus eſſet, ſi interrogatus eſſet. Huic ſimile eſt quod gicitur in l. Lucius.§. Titius. infr. de liber. anoſcend eſt locus communis de voluntate ma- tris noratu digniſsimus. Diximus igitur Iuedelam nofficioſi teſtamenti competere propter e xre- dationem patris, vel propter præreritionem ma- tris ſi pater exhæredauerit filium ſuum, vel mater
reterierit teſtamento ſuo. Nam præreritio ma-
tris, vim exhæredationis habet, ne reſcindatur te- „
ſamentum, vt am fepè diximus, propter præter- tionem. Adiecimus præteritionem matris non tã- tum haberi pro exhæredatione verùm etiam in- terdum pro inſtitutione. Is qui præteritus eſt ma- tris teſtamento, plerumque habetur pro inſtituto etiam ſine querela inofficioſi teſtamenti. l. ſi ma- ter 3. Cod. eodem. exemplum tale eſt. Cum mater duos filios inſtituiſſet, facto teſtamento alium ſu- ſcepit non potuit inſtituere hæredem mutato reſtamento, quia deceſsit in puerperio. Hic dici tur filium, qui natus eſt poſt factum matris teſta- menrum, perinde haberi acſi inſtitutus in eodem teſtamento eſſet, atque ideo petere poſſe hæredi- tatem ex teſtamento. Duo in ea ſpecie inſpicienda eſſe diximus, volũtatem matris,& fauorem teſta- menticoniectura voluntatis ex eo inſpicitur quod
mater proponatur inſtituiſſe duos filios, quos ha-
bebat tempore facti teſtamenti,& facto iam teſta- mento alium peperiſſe, ex co quod illos duos fi- lios quos habebat inſtituit, credibile eſt eius ſuſſe candem mentem& voluntatem, de eo qui poſtea naſciturus eſt, ſi de co cogitatum ab ea fuiſſet, quẽ ſuſcepit ficto teſtamento, idem dicturã eſſe. Vnde dicimus ex coniectura maternæ voluntatis 3 hunc xredem inſtitutum eſſe. Huiuſmodi exépla ple- radue occurrun;, veluti in l. Lucius.§. Titius. de li- ber.& poſthum. Si quis inſtituerit partum qui e- rat in vtero vxoris, hæc inſtitutio porrigitur ad Partum iam editum, quem tamen ignorabat tam editum eſſe teſtator. Imò etiam in contradti- bus iplis hoc locum habet, quamuis teſtamenta nos plenius& fauorabilius interpretemur, quàm contractus. Exemplum eſt in l. Tale pactum.§. vlt. de pact. Si quis dederit dotem flliæ ſuæ,& pactus t Capactio pertinct ad ſilios quos habuit præter ſpem hæredes. Sccunda coniectura eſt, quia pro- Ponitur deceſsiſſe in puerperio& teſtamentum mutarc non potuiſſe. Hic certè negligentia non
uomodo ſuccuratur huic poſthumo aduer-
aſpirare? Hoc eſt admirabi-
229 poteſt imputari matri, cur non inſtituerit filium, nam ea cogitare non potuit, de eo inſtituendo quem in priore teſtamento præteriiſſe dicitur. Sed hic obiicitur à quibuſdam, quòd mulier in hac ſpecie potuit partum, qui erat in vtero inſtituere. Ergo credibile eſt, cam noluiſſe eum ſibi hære- dẽ tore. Nã non minus licet nobis inſtituere poſt- humum naſciturum, quàm ceos qui iam nati ſunt, quamuis id aliqui negent, quia non poſſunt ali- ter hoc obiectum diluere. Sed certum eſt poſthu- mum poſſe hæredem inſtitui, vt ex multis legi- bus colligitur tituli de liberis& poſthiumis hærc- dib. inſtitut. Quid ergo eſt quod hic diſtingun- tur duo caſus? Videtur inepta eſſe hæc diſtinctio. ſed quod hic diximus diſtinguendum eſſe, an ma- ter mutare teſtamentum potuerit, an non potue- rit, ratione non caret. Et quod obiicitur matrem potuiſſe hæredem poſthumum inſtituere, ad rem nõ pertinct. Non enim quæritur an potucrit poſt- humum hæredem inſtituere, ſed an potuerit fi- lium iam natum inſtituere. Et cum quæritur de voluntate matris, alia eſt cauſa poſthumi, alia e- ius qui iam natus eſt, quia antequam pepercrit, fortè dubitat mulier an ſit paritura,& quid, quor, an marem, an fœminam, an vnum, an plures. In hac incertitudine mater abſtinet à teſtamento, faciendo, expectat enim euentum partus, qui na- ſcetur, non quòd nolit eum ſibi hæredem eſſe qui naſcetur, ſed quia expectat vt dixi, cuentum. Sic videtis ex co non poſſe contrariam volunta- tem matris colligi, quod potuerit poſthumum hæredem inſtituere Ergo hi caſus ita diſtinguendi ſunt, vt priorem caſum intelligamus cum mulier iam nato filio potuit mutare teſtamentum, alte- rum verò caſum, cum ſuſcepto iam filio non po- tuit mutare teſtamentum. Cum enim ponimus iam natum eſſe filium non potuit dubitare an na- tus ſit mas an femina,& quot ex eo nati ſint partu. Ex his igitur quæ diximus illud conſequitur, ſi comtraria matris volũtas probetur, in hac ſpecie, de qua diſſerimus, tunc locum eſſe querelę inof- ficioſi teitamenti,& eum, qui preteritus eſt à ma- tre, non habendum eſſe pro inſtituto, hęc conſti- tutio imperatoria nititur coniectura voluntatis. Et in his quæę incerta ſunt, locus eſt coniecturis.
Quoties verò apparet voluntas certa& manifeſta
teitatoris, nunquam amplius eſt locus coniecturę. Lcontinuus.§. cum ita. de verborum obligatione. Idem dicendum eit in omnibus aliis facti quęſtio- nibus. Exempli gratia, ſi mulier in puerperio ad- monita ſit, vt inſtitueret partum, veliam natum, vel qui breui naſciturus eſſet,& dixerit ſibi curæ non eiſe, nec velle mutarc teſtamentum, tunc dubium non eſt, quin hic filius preteritus pro ex- hæredato habeatur,& locus ſit querele inofficio- ſi teſtamenti. Ergo contra hanc preſumptionem, & coniccturam probatio contrariæ voluntatis admittitur. Pręeterea dixi in hac ſpecie ſuadere fa- uorem teſtamenti materni, ne teſtamentũ matris rumpatur per querelã inofficioſi teſtamẽti. Fauor enim teſtamenti ſuadet vt has coniecturas potius ſequamur in hac ſpecie ltaq; quod hic dicimus in

——
— 8.—— —*—-————————— 5 1——— 1—yõ—jjj——————— —.————— 4—— 3—.—.——=ſſſſ“ —————————— 4 e—.—— ———— ͤͤſͤſſ——-————y————— ————„——————————————.— —————————————.————„——— ——————————— 5——— ——— r——————*. 4———-———————————— ———..——— 2 ööööö—.——.———
230
locũ non haberet. Cõſtitutio noſtra intelligenda eſt de matre. Pro poliium mim eſt matrem teſtamentum feciſſe,& ſecun m
quod propoſitum ei fuit reſcripſir Imperator. 2 tionem vtriuſque præteritious& paternæ& ma
ternæ docui ſupra,& cur præreritio materna pro exhæredatione habeatur, non paterna, idem eſt de
teſtamento paterno
tur aliquando pro exhæredatione, non ita habe- tur præteritio patris pro inſtitutione. Ex his intel- ligitis quid reſpondendum ſit ad id quod alij ad- ducunt ex§ poſthumi. de inoffic. teſtamento in In- ſtitut. Teſtamentum rumpitur agnationc poſthu- mi, quare ergo hic habetur pro inſtituto, ſed id im telligendum eſt, de teſtamento paterno, ſi poſthu⸗- mus natus ſit, qui futurus erat in patris poteſtate. titu. de liber.& poſthumis heredibus inſtit. Ex his
ur dicta ſunt, intelligitis cauſam huius querels inofficioſi teſtamenti, de qua loquimur eſſe, ex- hæredationem vel pręteritionem. Addendum eſt exheredationem contra officium pietatis factam eſſe, oportere vt competat hæc querela inofficioſi
reſtamenti. l.z.hic. Cùm nulla iuſta cauſa fuit filium
excludendi ab hæreditate. Nam ſi fuerit ingratus in parentes„vt meritò ab eis exhæredatus, vel prę- teritus ſit, tunc ceſſat inofficioſi teſtamenti quere- la, quia tunc pater nihil facit alienum ab officio pietatis, cum filium ingratum& malè de ſe me- ritum repellit ab hæreditate ſua. Hinc vari ſpe- cies tractantur de cauſa exhæredationis ſub titulo codem Codicis, vbi quæritur an ſit iuſta cauſa ex- hæredandi an non ſit, veluti in l. Cum te. 18. Ante
noucllam Conſtitutionem luſtiniani, quæ eſt Iis.
cauſæ propter quas filius poterat exhæredari non- dum ſatis expreſſę erant& diffinite,& plerunque de his cauſis oriebatur quæęſtio,& dubitatio. Iuſti- nianus eas omnes cauſas expreſsit& definiuit ſua conſtitutione. Vnde hic querebatur, filia ſuadente patre noluit diuertere à marito ſuo: nam licet di- uortium permiſſum ſit legibus,& liceat coniugi à coniuge diuertere ſiuc ſit maritus, ſiue vxor, id tamen nunquam honeſtum fuit habitum, imo fœ-
dum& turpe. Ideo ſi ea re offenſus pater filiam
exheredauerit, tamen filia querelam inofficioſi te-
ſtamenti habebit. Simile exemplum eſt inl. filia.
20.& in l. teſtamenti. 23z. C. cod. Vna eſt iuſta cauſa & legitima ſi prohibuerit matrem vel patrem te- ſtari,& poſtea teſtatus fuerit, ob eamque cauſam exhæredauerit, iuſta eſt cauſa cum exheredandi. Et hec cauſa refertur à Iuſtiniano in d. Nouel. Iu- ſtiniani. S. aliud. Exemplum eſt in l.ſi filiam. Iuſta eſt exheredandi cauſa turpitudo vitæ,& refertur in d. Nouella conſtitutione. Additur& altera: ſi nupſerit filia ſine conſenſu patris. Additur excep- tio, ſi filiafamilias poſt z5⁄. annum peccauerit, quam pater neglexerit tandiui in matrimonium colloca- re. Hic tamen quęri ſolet an hoc caſu, ſecundum ius canonicum exheredari debeat, quo jure ferè vtimur, vbi de matrimonio agitur. Ego hanc queſtionẽ explicaui ſub ti. de ritu nuptiarũ. Quod ad ius ciuile attinet,& veteres canones Gratiani, non poteſt nubere filia, vel filius vxorem ducere,
ſine cõſenſu patris. Vulgò enim receptum eſt non
inſtitutione. Nam ſicut præteritio materna habe-
Franc. Duareni Iuriſconſ.
poſſe diſſolui matrimonium,&ſi inuito patre contractum ſit. Sed queritur, an ſaltem in his ca- ſibus pater filium exheredare poſsit 2 Quidam di. cunt non licere, quia id permittit ius canonicum, & adducunt illud vulgare, quod fit permittente lege pœnam non mexretur, ſ ed contratlam ſenten. tiam defendi cum ſanioribus. Ius enim Pomi- cium non adimit facultatem exhæredandi filij, ius canonicum vult ratum manere matrimonium, ne maius inde ſcandalum oriatur. Nec nouum eſt multa facta rata eſſe, que tamen fieri prohiben. tur, etiam in iure canonico. Exemplum eſt in Cano. aliter. 30. quæſt. 5. Vetat ille canon contrahi matrimonium ſine ſolennitatibus, aliter tamen
contractum matrimonium valet,& liberi ex eo matrimonio ſuſcepti legitimi ſunt. Puniuntur ta-
men qui contra legem aliquid admiſcrunt,& ex communicantur. Cur idem hic non dicemus, vt quamuis ratum manceat matrimonium„ quod in- uito patre contractum eſt, nihilominus poſßiit pu⸗ niri filius pœna legitima, qui ſine conſenſu pa tris matrimonium contraxiteItaque hæc ſententia nec repugnat rationi, nec æquitati, vt facilè ap- paret. b Ex his tamen quæ diximus naſcitur quæſtio, vtri incumbat probatio an hæredi ſcripto in vſta-
mento, an verò filio, cum quæritur de cauſa exhe-
redationis, cum quæritur de ingratitudine fllijin
patrem? hæc queſtio tractatur in l. liberi. 28. Onus probandi incumbit filio, vt non aliter audiatur fi- lius ad querelam mofficioſi teſtamenti petendam, quàm ſi docuerit ſe immerentem,& indignè pre- teritum eſſe, niſi malit hæres probare eum indi. gnè non eſſe exheredatum. I.3.& 5. hic. ſed huic iu- ri derogatum eſt noua conſtitutione luſtiniani 11. Statuit Iuſtinianus ea conſtiturione vt heres cauſam ingraritudinis,& exheredationis probet,
& niſi ceam probauerit, obtineat filius in querela
inofficioſi teſtamenti. An autem d.l. omnimodo contraria ſit huic legi; nos poſtea videbimus, ſed certum eſt nouellam luſtiniani derogare huic le- gi,& onus probationis omnino in heredem tranl- ire, ſed omnes cauſe propter quas exheredari poteſt filius à patre, vel pater à filio, ſunt expreſſę à Iuſti⸗
niano in nouella 115. Hac igitur conſtitutione de-
rogat Iuſtinianus iuri antiquo, cùm illo iure am tiquo cauſe expreſſe non eſſent: certo iure eas ea conſtitutione definiuit, deinde addidit vt pater er- heredans filium teſtamento ſuo, aliquam ex his cauſis exprimat. Deinde ſi dubium ſit in iudicio an ca cauſa expreſſa, ſit vera an non, vult onus pre- bationis incumbere heredi, aliàs autem vult irrt
tum eſſe teſtamentum, vt vulgò creditur. Atque
ita ſcripſit lureconſultus in authentica cx cauſ
Cod. de liberis preteritis. Vult irritum eſſe teſr
mentum, niſi obſeruata fuerint ea de quibus 4
ximus. Hinc naſcitur magna& difficilis queſe & maximè agitata inter omnes iuris interpretesa querela inofticioſi teſtamenti ſublata ſit per cam conſtituſtionem Iuſtiniani. Quidam volunt pto- bare ſublatam eſſe omnino argumento ab enume ratione partium. Aut cauſa incerta eſt, aut certa 5¹ certa ſit, nõ rũpitur teſtamentũ, ſi incerta cauſa el & iniulla
—õ½—½½
qurnnin ſerwandel- re kAük G erutlir
a Güktte
Uüclbenr natwele Trthruur orob uumier Reälen pra lölih Natete drütae velnet

facl„
pi ) n. ulan lnet On duau etening ligran.
um un
dhaicl-
Luſtinin z ptohe duen muimo mus, huich m tral ur pou 93 lul ione d iure à te es parte m x udico enu vul 3 Ir. 49 cx d
In Tit. I I. lib. V. de ino ffic.teſt.
& iniuſta eſt,& non eſt ex cauſis enumeraris Alu ſtiniano, non valet teſtamentum. Si iuſta eſt„& certa,& ea eſt ex cauſis enumeratis a Iuſtiniano, aut probatur,& tunc valet teſtamentum, aut non
robatur ab hærede,& non valet. Alij dicunt poſ-
ſe aliquo caſu locum eſſe querelæ inofficioſi teſta-
menti, in qua quæritur an vera ſit ea cauſa, an non
gt. Sed omnis quæſtio pendet ex interpretatione conſtitutionis nouellæ Iuſtiniani, in ea parte, in
ua dicitur teſtamentum irritum eſſe vel reſcindi, am vim habere, vritur verbis Grecis In v-
elnull bere, Viitur Verbis 1 duo enim loci ſunt in quibus de reſciſ⸗
no loco ait r414 tra Hadnntzemenunn In alio loco dicit ſubuerſo ideſt reſciſſo teſtamento, idque poſſet intelligi per uetelam inofficioſi teſtamenti. Sed ſubiicit ſe velle nullam vim habere teſtamentum. Quæſtio endet ex interpretatione horum verborum. Ego puto locumch üün cundum luſtinlani conſtitutionem, ſiue cauſa ex- preſſa ſit tſtamento, ſiue non ſit. Docet Juſtinia- nus in hac conſtitutione quid præſtandum ſit ab nærede, vt ſit ſuperior in querela inofficioſi teſta- menti. De querela inofficioſi teſtamenti abrogã- da, aut tollenda nihil conſtituit. Vult imprimis Juſtinianus cauſam exhæredationis exprimi à te- ſtatore, camq́; iuſtã,& vnã ex caufis à ſe enumera- tis. Vult eã cauſam probari ab hærede,& niſi eã
hæres probauerit vult reſcindi teſtamentum, per
querelam inofficioſi teſtamenti. Si omnia hæc ob-
ſeruata fuerint, vincet hæres. Olim vincebat hæ-
res,& ſi hæc obſeruata non fuiſſent, cauſæ non erant definitæ:deinde non cogebatur probare hę- res, deinde etiam neceſſe erat teſtatorem vnam ex his cauſis exprimere teſtamento ſuo. Vnum addu- cam ad hanc ſententiam meam confirmandam, ſi hæc obſeruata fucrint, id eſt, ſi cauſa expreſſa ſit
teſtamento,& probata ab hæredibus. Si hæc obſer-
uata non fuerint, hoc referendum eſt ad ſuperiora, id eſt,ſi neque cauſa expreſſa ſit teſtamento, neque fder ab hærede, quomodo poſſet aliter intel-
igit boſt probationem enim non quęritur an cõ- petat querela an non, nam probatio non recipi- tur niſi liie am conteſtata. Non ideo id ita acci- piendum eſt,vt poſsit querela inofficioſi agi ſi cau R expreſſa non ſitnec probata ab hærede.
cui G& aduerſus quem detur querela inoffi- coſs teſtamenti. CA P. IIII.
Lpianus noſter in l... hic omnibus tam pa- V rentibus, quam liberis competere ait, præter-
c. fronart qubuſdam. Querela igitur inoffi- cioſi teſtamenti datur primùm liberis, deinde pa-
renti dquip ti b ce tibus, poſtremo quibuſdam etiam co gnatis, ſiue
pater filium exhæredauerit immeritum, ſiue filius
Patrem alteri aduerſus alterũ datur querela inoffi-
cl.... 4* ⸗* 4
4 0ll celtamenti. Vterque enim receſsiſſe dicitur ab
9 lo pletatis. Si frater fratrem exheredauerit im- etentem, alteri aduerſus alterius teſtamentũ„da-
tur ellam quercla inofficioſi teſtamenti. Parentes generaliter
aſcendentes ſurſam verſus in infinitum. L.iberi au-
3 int 111. 5.10)l em vocantur omnes deſcendentes in infinitum.
Katur teſtamento) irritum vel in-
ocum eſſe querelæ inofficioſi teſtamenti ſe-
excipiuntur,& intelliguntur omnes
1.4. fuprà de in ius vocand.& l. liberorum. de verb. ſigniſicat. Cognatio nomen generis eſt& ſpeciei. Cognati dicuntur vno ſenſu omnes qui ſanguine coniuncti ſunt, altero ſenſu dicuntur qui coniugũ- tur ex latere tantum,& ſpecialius diſtinguntur a- gnati& cognati. Agnati dicuntur quibus familiæ alicuius nomen commune eſt. Cognati dicuntur, qui coniunguntur per fœminini ſexus perſonas: nam fœminæ familie nomen non retinent. Sed nobis viſum eſt commodius cognationis lineas, & gradus cognationis hic explicare, tamerſi ex- tra rẽ eſſe quodã modo videatur, è re tamen futu-
rum eſt,& plurimum vtilitatis allaturum rudio-
ribus præſertim. Ego ideò lubentius ſuſcepi hoc
céonſilium, ſcaſit vtilitas huius rei propter hæredi-
tates, tutelas, matrimonia,& alia huiuſmodi. Se- quor autem hic methodũ& viam veterum lure- eonſultorum, eorumque ſimplicitatem in hac re explicanda hic imitaturus ſum quatenus ſieri po- terit. Hodie certè vir eruditus,& methodicus vna vocula plenius& efficacius obſcuriſsima& diffi- cillima quæque docebit, quàm barbari doctores ſuperioris ſæculi inhnitis commẽtationibus ſuis. Huius rei hic ſpero me fidem facturũ eſſe. Barba- ri certe hic comminiſcuntur infinitas regulas, qui- bus nihil eſt ineptius ad docendum,&ſi conue- niat inter nos de computatione graduum. Sed ne- mo eſt qui rationem eius doctrinæ percipere poſ- ſit, hic mos eſt ſophiſtarium,& barbarorum, vr non addant lucem rebus obſcuris, ſed clariſsima quæque obſcurent commentarionibus ſuis.
De computatione graduum. C A P. V Mprimis animaduetendum eſt, vt via& ratio-
Lne procedat diſputatio noſtra, triplicem eſſe or- dinem cognatorum, vt nos cognationem genera-
liter accipimus. Caius in l.i. de gradibus eam ita
diuidit& Iuſtinianus in Inſtitut.tit. de gradibus in initio. Theophilus aliquanto fuſius,& dilucidius hanc diſtinctionem explicat. Alij ſunt aſcendẽtes, alij ſunt deſcendentes, alij ex tranſuerſo coniuncti
ſunt. Aſcendentes, inquit Theophilus in tit. de le-
giti. agnat. ſuſceſſ. dicuntur qui nos genucrunt, vt pater, auus,& c. Deſcendentes dicuntur, qui ex no- bis naſcuntur vt filius, nepos, pronepos&c. Cogna- ti ſpeciali quadam ſignificatione dicuntur hi qui
coniunguntur à latere, id eſt, qui neque nos genuc-
runt, neque à nobis geniti ſunt:vt frater, patruus, conſobrinus& alij huiuſmodi. Si quęratur cur fra ter coniunctus ſanguine dicatur, non reſpondebi- mus, quia me genuit, aut quia à me genitus eſt, ſed ideo mihi coniunctus dicitur, quia communem parentem habemus. Et horum duo ſunt genera, quidam ſunt cognati, quidam ſunt agnati. Impri- mis igitur tenenda eſt hec diuiſio cognationis, de qua diximus, hincque eſt incipienda computatio noſtra, de rationc enumerandi gradus cognationũ. Si quis velit oſtẽdere, aut intelligere quoto gradu quis diſtet à cognato aliquo ſuo, faciẽda eſt deſcri- ptio quedã totius cognationis: quę ſit cognatio ego iã dixi,& triplicẽ eſſe ordinẽ cognatorũ ſupra cũ, de cuius cognatione Teritar coſtitndaue eſt pater,
—
231
-—— “.———
— 1
1

auus,& alij aſcendentes, à quibus genitus elnte eum de cuius cognatione quæritur conſtituendi ſunt deſcendentes, veluti filius nepos,& cxteri in recta linea, à latere autem deſcribi debent linex quæ pendent ex ſupetiori limite, quæ ex auo pen- dent deſcendentes debent cõſtitui in linea, quæ ex auo pendcat. lStẽmata. infrà de gradibus. Qui de ſcendunt à patre dicuntur mihi coniuncti eſſe ex latere, id eſt, ex tranſuerſo facienda eſt deſcriptio totius cognationis, vt diximus. Fratrem meum po nam in linca quę pendet ex patre, conſobrinum
atruelem ponam in linea quę pẽdet ex auo, facta hac deſcriptione incipienda eſt computatio& e- numeratio ab co de cuius cognatione querttur. ſemper enim aliquem fingimus de cuius cogna- tione quæritur. Quęritur enim an alicui hereditas delata ſit, an tutela ſit, an matrimonio coniungi cũ alio poſsit, eſt igitur ſempor aliquis de cuius co- gnatione quęritur. Hęc eſt regula tradita à veteri- us lureconſfultis, in l. Iuriſconſulto. de grad. non ab Accurſianis doctoribus, non à barbaris, non à ſophiſtis. Eſt vtilis& etiam facilis regula, qua poſ ſumus commodè& ſine vlla difficultate perueni- re ad cognitionem cuiuſque cognationis. Incipiẽ- dũ eſt inquit, ab eo de cuius cognatione queritur. Queritur quoto gradu diſtet Meuius à Seio de- functo, vt intelligamus an ab inteſtato eius hęre- ditatem petere poſsit. Hic de cuius cognatione quęritur, nullam propriam appellationem habet, ſed tota cognatio deſcripta in tabula ad eum re- fertur, neque dicitur pater neque hilius, à barbaris dicitur Petrucius, per me licet vt Petrucius dica- tur. Incipiendum ergo eſt ab co qui fingendus eſt medius inter has cognationes quò progredimur. Nos ptogredimur computando omnes genera- tiones. Generatio eſt gradus, gradus qui generãt, ij progedi quodammodo dicuntur ſobolem pro pagando. Alij requirunt definitionem gradus, qui oſtendunt ineptiam ſuam. Eſt enim hic metapho- ra. Mirum eſt quod barbari non addiderint pedes his gradibus, quemadmodum veſtitũ dixerint pa- ctum, cum reperirent nudum pactum appellari. In Digeſtis hæ ſunt ineptiæ barbarorum. Genera- tionum autem compuratio non eſt difficilis. Ti- tius genuit Meuium, Meuius genuit Seium, in limite recto ſuperiores& inferiores ordines aſcẽ- dentium,& deſcendentium ſtatuendi ſunt, nihil
expeditius eſt: progrediendum eſt ab eo de cuius
cognatione quæritur. Quæritur enim quoto gra-
du diſtet Titius à proximo ſuo. Et is de cuius co-
gnationc quæritur, cum proximo ſuo generatio- nem facit. Generatio enim conſtat ex duabus perſonis, ex perſona generante& perſona gene- rata. Cum autem dicimus gradum, intelligimus generationem vnam. Ergo is de cuius cognatio- ne quæritur, cum eo qui proximus eſt veluti cum
patre ſuo, dicuntur vnam generationem efficere. Ideo diſtat Titius à patre ſuo, vno gradu, ab auo
ſuo duohus gradibus:& ſic de ſingulis dicendum,
ſurſum verſus aſcendendo in infinitum. Nam v-
naquæque perſona quæ generata eſt, adeiecta fa- ciet vnum gradum. Vulgaris ſimilitudo mihi vi-
detur, nec mala nec incpta eſſe de ratione conſti- tuẽdarum feneſtrarũ. Si quis velit feneſtram confi-
Ecanc. Duareni Iuriſconlſ.
cere, duabus colonis opus eſt,& tamen ſiquis duas feneſtras velit facere, ſufficiet vnã trabem adiicerc. Videtur tamen cũ duabus trabibus opus ſit in vna feneſtra conficiẽda, quatuor opus eſſe in conſiciẽ. dis duabus feneſtris. Sed non ita eſt, vna trabs me.
dia ſeruit duabus feneſtris. Idem de cognatione di-.
cendum eſt. In linea enim inferiori ſi Juis quærat quoto gradu diſtet is de cuius cognatione quæti- tur, à nepote, incipienda eſt cõpuratio ab eo, de cu- ius cognatione quæritur. Videndũ eſt quis proxi- mus ei ſit, filius ei proximus eſt,& filius cum eo v- nũ gradum facit, adiectus nepos facit ſecundum
radum, pronepos tertium: is igitur à nepote di-
ſtat tribus gradibus. nihil poteſt dilucidius demõ- ſtrari. Accedentibus ſingulis creſcit numerus. Hoc eſt vnaquæque perſona generata adiecta facit gra dũ. Videamus de linea tranſuerſali:& cõputande ſunt generationes, ſicut in limite directo gradum pro generatione accipimus in ima linca. Cũ que. ritur, quoto gradu diſtet is de cuius cognatione quæritur, à patruo, vel conſobrino computandæ ſunt generationes. Sed dicet aliquis, quomodo cõ-
putabimus generationes? gneratio quidẽ reperitur
in linea ſuperiori& inferiori aſcendentiũ& deſca dentiũ. Nã is de cuius cognatione queritur, genitus eſt à patre, vel genuit filium ſuũ, ſed frater nonge- nuit fratrẽ. Quid ergo eſt quod dicimus gradũmi hil aliud eſſe quàm generationem? Aliam regulam tradit Paulus in l. Iureconſultus. in linca tranſuer- ſa,& nihil aliud quærendum eſt. Idem quod iam diximus faciendum eſt. id eſt, incipiendum eſt ab co de cuius cognatione quęritur. Sic nodus hic expeditur,& diluitur, quod à nobis adiectum eſt diſputando de generatione. aliàs non poſſemus re- perire generationes. Alius locus eſt eiuſdem Pauli in eodem capite. Dixi fratres ideo coniunctos dici quòd communem parentem habeant, ideo vidẽ dum eſt quænam perſona ſit propter quam fra- tres dicuntur coniuncti, eſtque pater. Auus autem eſt propter quem patrueles conſobrini dicuntur coniuncti. Exempli gratia, quæritur quoto gradu diſtet frater à fratre? Computandæ ſunt genera- tiones, prima generatio eſt patris& filij. Aſcenden- dũ eſt ab eo de cuius cognatione queritur ad pattẽ, deinde deſcendendũ erit ad fratrem.(Tabulam e- nim præſumo deſcriptam eſſe, ſicut deſcribendã diximus) ſic frater à fratre diſtat duobus gradi- bus. Ponamus aliud exemplum de conſobrino pa- trueli. Conſobrinus patruelis ideo coniũctus dici- tur, quòd communem habeant originem id eſt communem habeant auum. Ergo ab co de cuius cognatione queritur aſcendendum erit ad auum. Titius pater eum genuit, auus genuit patrem,& facit alam generationem, iam duo ſunt gradus ĩ flectendũ eſt ad fratrẽ aui, qui genuit cõſobrini illũ,& hic reperitur alia generatio,& iã tertius enl radus: à patruo enim veniendũ eſt ad filiũ patru eſtque alia gencratio,& quartus gradus. Is ergo de cuius cognatione quæritur à conſobrino patrucll diſtat quatuor gradibus. Hæc exẽpla rem ſatis illu⸗ ſtrãt, niſi fallor, hæc eſt vera ratio enumerãdorum graduũ. Supe reſt explicemus rationẽ cõputandi
ſecũdũ ius pontificiũ. vulgò enim dicitnr Pötifices
& pontificios ex duobus gradib us vnum efficere. Maguum
ſeräiptam rjetin Si: collte rruraomn dägri Rlltar laon i dinp 15 Gggänn öa 1 Kdondhd h tr töchan ttrhch rgaan d r Num duan ün Cpt dahau ma loan ndu
2

küu lcn
v dci 3m. ne d. llrr auxr. ecl. dron leoy. ndum ote di demi- «No Clt grr rande radum a gur madlon- utand- odd d epertu K dii geru non radi eguln ranlir dodim net? ddus Ne dum h mus n Dali dos dic co ridi am kr autem icundut b gradt genen cender- 0 pati ulame⸗ ibendi gradr 4us 8 miil 4 le cli d aud- trem 1 gr
hcebe göu
Iu Tit. I I. lib. V. de inoffic.teſt.
Magnum eſt miraculum ex duobus hominibus vuuer hominem efficere, quos ponimus in ſecun- do gradu illi ponunt in primo: ſed Tuomodo hoc fieri poteſt? Eſt vulgatiſsimus cano. can. ad edem. 3.quæſt.5. vbi dicitur fratrem in primo gradu,& conſobrinum in ſecundo gradu eſſe. Hoc videtur cuertere ralionem omnem computandi, quæ à
nobis tradita eſt. Ego ſcripſi ſatis clarè& aorte
hac de re quid ſentiam, ſub titu.de ritu nuptiar. in commentario noſtro ſolut. matr. Et ego admonui
ontifccios videri aliquanto rectius ſenſiſſe quàm clocuti ſint in can. ad ſedem, propter caliginem il- lius ſeculi:hec certè hauſerunt ex barbarorũ com- mentariis. Sed ſi quis ciuiliter,& ſine cauillatione,
uod ab eis ſcriptum eſt, velit interpretari, depre- Rcndet nobis conuenire, cum illis canoniſtis, nec
in ratione computandi quicquam intereſſe inter
veteres Iureconſultos& pontificios. In iure ſiqui- qem Dontiſicio quæritur de gradibus cognationũ
ropter nuptias cõtrahẽdas, propter matrimonia,
quia nuptiæ in certis tantum gradibus permiſſæ kutzne⸗ tam quæritur quot gradibus diſtant Ti- tius& Mæuius, de quorum nuptiis agitur, quàm quot gradibus diſtent àcömuni parente, propter quẽ coniundti dicuntur, propter cuius parentis re- uerentiam matrimoniũ inter eos prohibetur. So- ror& frater communem parentem habent,& di- eitur vtrunque diſtare à patre vno gradu, non inter ſe:nã inter vtrunque& pattẽ vnus tantũ gradus reperitur, ſed inter ſe diſtant duobus gradibus Sic conſobrinus,& is de cuius cognatione que- ritur à communi parente ſcilicet auo, diſtant duo- bus gradibus. Sic codem recident ius canonicum & ciuilenec Vlpianus, nec Paulus nec Caius ne- gaſſent conſobrinum ab co, de cuius cognatio- ne quæritur diſtare duobus gradibus reſpectu cius qui origo cognarionis dicitur, ſcilicet aui. Nec etiã Pontiſccij negaſſent cõ obrinum,& cum de cuius cognatione quæritur inter ſe diſtare quatuor gra- didu Sed obiicitur nobis regula ex cap.vlt. de cõ- fangunit.vbi dicitur quoto gradu diſtant aliqui à communi ſtipite, tantò diſtant inter ſe, quaſi ni- hil referar an computemus diſtantiam, quæ inter cos eſt inuicem, an verò diſtantiam, quæ inter cos eſt reſpectu communis parentis& orig inis. Sed ca regula fictionis cauſa introducta eſt, quod homi- nes mmperiti aſſequi non potuerunt. Dmimus igitur querelam inofficioſi teſtamen- — tantum liberis, fed criam paren- cogreen K eiia uibuſcham cognatis certis, de pubaulo graß 3— quomodo com- dladis e 5 acienda ſit,& quomodo ſingu- primum de ü ncte de ſingulis videndum eſt, ac liberis dicendum eſt.
De liberis quihus competit querela inojſtc. C A P. VT.
Kre ua cauſa eſt liberorum in querela inof. 1 ri 1 teſtamenti„Vt luſtinianus ait in Inſti- onidus eodtit.§.-.& Vlpianus in l.1. huius ritu-
II. Liberos autem, vt à nobis dictum eſt, intelligi- mus omnes deſcendẽtes in infinitũ, nepotes, prone potes, abnepotes,& cæteros huiuſmodi. Appella- tione liberorum hi omnes continentur. l. liberorũ. infrà de verbo ſign. Liberos hic intelligimus ctiam emancipatos, ad exemplum bonorum poſlſeſsionis contra tabulas. Bonorum poſſeſsio contra tabulas,
data fuit emancipato, vt reſcindatur teſtamentum,
in quo præteritus eſt à patre ſuo. l... de bon. poſſeſ. contra tabul. Sic datur filio cemancipato, ſi muerit
exhæredatus, querela inofficioſi teſtamenti, vt dici-
tur in l.ſi ponas. 23. hic. Hinc conſequens eſt que- relam inofficioſi teſtamenti nepoti ex filio eman- cipato competerc. Si filio emanciparo competit
hæc querela, multo magis cõpetet nepoti, cũ eum
habeat auus in ſua poteſtate. I. Neptem. Cod. eod. Dubitatio ex co naſcitur, quòd videtur extra fa- miliam eſſe per emancipationem. Quamuis pater.
Cum pater ipſe emancipatus ſi exhæredetur hia-
beat hanc querelam, multò magis nepos habebit ſi exhæredatus ſit. Præterea filios liic accipimus non tantum legitimos ſed etiam naturales tantum, ſpu rios, vulgò quæſitos,& alios huiuſmodi ſecundũ diſtinctionem quæ hic traditur. in Iiſi ſupecta. 29. hic dicitur ſpurius habere querelam inofticioſi te- ſtamenrti, aduerſus teſtamentum parentum ſuorũ, quo ſunt exhæredati. Spurij autein dicuntur quo- rum pater incertus eſt: ſed quæritur de matris te- ſtamento: quia mater ſemper certa eſt, an filio ſpurio competat querela inofficioſi teſtamenti, ad- uerſus teſtamentum matris? Et dicitur ſpuriis ad- uerſus teſtamentum matris, hanc querelam com-
petere, quia ab inteſtato ſuccedere poſſet matri ſuæ
vulgò quæſiti, matri ſuæ ſuccedunt ab inreſtato, quod vel inſtitutionibus ipſis cognoſcitur.§. no- uiſsimè. Inſtit.de Senatuſconſ.orfic. Senatuſcõ ſulto
orficiano admittitur filius vulgèò quæſitus ad ma-
tris hæreditatem: in hac querela inofficioſi teſta- menti maxime inſpictmus, an qui de inofficioſo teſtamento queritur, ſit ſucceſſurus ab inteſtato, an non. licet hoc perpetuum non ſit, quia per querelã inofflcioſi, res reducitur ad cauſam inteſtati. Himc
ctiam facilè intelligitur, non de omnibus natura-
ralibus hoc eſſe accipiendũ,& diſtinctionem adhi- bendam eſſe, quæ tradita eſt ab Imperatore variis in locis, de ſucceſsione legitima, de ſucceſsione ab inteſtato. Ac primuùm in I. ſi qua illuſtris. C. ad Se- natuſconſ.orficianum. vbi dicitur, ſi illuſtris fœ- mina filios vulgò ſuſceperit, ad eius hæreditatem ab inteſtato nõ admitti, ſi alios habeat liberos legi- timos. Maior enim pudicitia exigitur à fœminis illuſtribus, quàm à vulgaribus& vilibus. Et pro- pterea ſtatutum eſt ſpurium matri illuſtri nõ ſuc- cedere, ſed non prohibetur ex eius teſtamento capere, ſi alios liberos non habeat. In ea tamen conſtitutione Imperator diſtinguit ſpurios,& vul- gò quæſitos, ab eis qui ſuſcepti ſunt, ex concu- bina. Nam hi qui nati ſunt ex concubina, ſucce- dunt. quippè qui antiquirus concubinatus permiſ- ſus erat. l.z. ffide concub. l. Maſſurius Sabinus, infraà de verborum ſignificatione. Concubina olim di- cebatur amica: honeſtius nomen concubinæ erat quam amicx. Imò veteribus canonibus permiſsũ fuit concubinam habere cano. Chriſtiano.34 ditt. V 3
233
“
ä
u- 6
—&2
““
1
——
8
1
3 8 4 4
v 8 1 2— ——.

234 Vnde naturales filij tantum qui ex concubina ſu- ſcepti ſunt, dicernuntur 4 ſpuriis„& vulgò Juau tis,& multo facilius admittuntur, non modo a legitimam hæreditatem matris, ſed etiam patris. Nouella conſtitutione Iuſtiniani. quib. mod. natu- ral effic. legiti. NNaturales etiã diſtinguntur ab aliis,
ui ex inceſto concubitu procreati ſunt. Sed fæpe admonui nos hoc iure vti in Gallia, vt nulli mere naturales habeantur,& omnes ex nefario concu- bitu ſuſcepti& procreati elſe videantur.& nec
immeritò, cum concubinatus improbatus ſit. Ho-
die omnis concubitus extra matrimonium illici- tus habetur,& ideo hodie his legibus non vtimur. Plura hic dicẽda eſſent ſi vellemus omnia cõplecti quæ ad hoc propoſitũ pertinent: ſed diſputatio eſt paulò alienior ab hoc tractatu,& melius eſt vt ea in ſuos locos reiiciamus. Hactenus igitut de ſpuriis, & naturalibus filiis. Sed quæritur de adoptiuis fi- liis, an filius adoptiuus querelã inofficioſi teſtamẽti habeat?& Iuſtinianus in inſtit. ait. 5,iam autem. eo. ut. non tantum naturales habere hanc quere- lam, ſed& adoptiuos, quo in loco naturales op- ponit adoptiuis. huc pertinet quod dicitur in l. ſ ſuſpecta. 29. hic. Ex hoc loco colligitur quod di- cimus de adoptiuis filiis intelligendum eſſe ſi ad- optio teneat. Nam ſi mater aliquem in filium ſuũ adoptauerit ſine iuſſu principis, querelam hic ha- biturus non eſt. Nam fœmina non poteſt aliquem adoptare ſine iuſſu Principis, ſed totus hic locus de adoptiuis, plenius explicabitut poſtea à nobis in
explicatione l. Papinianus.§. ſi quis impubes hic.
ibi videbimus quomodo intelligendum ſit, quod dicitur filium adoptiuum admitti ad querelã inof- ficioſi teſtamenti, quæſtio eſt de filio poſthumo
in l. 6. hic. Quæritur an filius poſthumus poſsit di-
cere teſtamentum inofficioſum patris vel matris, in quo exhæredatus eſt. quibus modis hæres. hoc
refertur ad patrem. Poſthumus poteſt ſuus hæres
eſſe patri, ſi naſcatur, aliis autem parentibus po- teſt legitimus hæres eſſe, ſed tamen ſi talis eſt, vt aliquãdo natus in poteſtate ſit futurus, poteſt que- ri de inofficioſo teſtamento. Sed cõ cognatorum. Admittitur ad querelam inofficioſi teſtamẽti, non tantum aduerſus teſtamentum corum quibus po- ruiſſet ſuus hæres exiſtere, ſed etiam aduerſus te- ſtamentum cognatorum. Rationẽ adfert luriſcon- ſultus, cum quæritur an quis admittatur ad quere- lam inofficioſi teſtamenti, non tantum aduerſus teſtamentum corum quibus potuiſſet ſuus hæres exiſtere, ſed etiam aduerſus teſtamentum cogna- torum inſpiciendum eſt an potuiſſet acquirere
ſucceſsionem ab inteſtato, quamuis hoc perpetuũ
non ſit. Nam plerique admittuntur ad ſucceſsio- nem ab inteſtato, qui non admittuntur ad hanc
querelam, ſed tamen hoc plerunque accidit. Et vi-
demus etiam Iureconiultum hanc rationem addu- cere, vt hic locus oſtendit. Quid ergoꝛ quæ ſequun- tur difficilia ſunt& obſcura& de his non conue- nit inter iuris interpretes. Ego dicam quod ſentiã. Breuiter legéẽdum eſt. quid ergo? vt in Pandecf. le- gitur Florentinis. Franciſcus Conanus, vir eru- ditus, ſic interpretatus eſt hæc verba, quid ergo?
cis imputetur cur quaſi inteſtatus decedat is qui
Franc. Duareni Iuriſconſ.
poſthumũ inſtituit hæredem. Nã non poteſt adire hæreditatẽ. Goueanus ſequitur candem interpreta- tionem. Ego verò puto alium eſſe ſenſum horum verborum, Quid ergo? occurrit obiectioni, ex co quod dixit, Quia 3 cognatorum Oritur dubitatio. videtur imperitis, VIpianum cum haàc rationẽ ad. duxit debuiſſe cognatos inteſtaros decedere. Diſ- purando ait: quid ergo dicimus admitti poſthu- mũ ad querelã inofficioſi teſtamenti, aduerſus ho- rũ teſtamentum? imputas ergo eis quod teſtamẽ- tum fecerunt. Videtur eis iniqua hæc ratio eſſes ſed non eſt eis imputãdum quod teſtamentũ fecerint.
libera enim vnicuique teſtamenti eſt factio. Quare
dixit aduerſus horũ teſtamentum querelam inof. ficioſi teſtamenti admitti. Quia horũ ab inteſtato poſſet petere ſucceſsionem. Non ideo dixic quòd teſtamentum non debuerunt facere, ſed quia in eo teſtamento, quod fecerunt, hunc poſthumum here- dem non inſtituerint: potuerũt ſiquidẽ libera teſta menti factione, quæ iure permiſſa eſt vti, inſtituẽ- do hæredem pro portione legitima. Nam portio legitima, vt mox dicemus, excludit querelam in- officioſi teſtamenti: imputatur ei quòd poſthumũ, ui erat in vtero tempore teſtamenti, hæredem non ſcripſerint. Potuit enim etiam non natus mit ti in bonorum poſſeſsionem ex edicto de ventrem bonorum poſſeſsionem mittendo. Et natus potuit accipere bonorum poſſeſsionem contra tabulss. Nihil ergo impedit quo minus poſthumus quete- lã inofficioſi teſtamenti habeat, qui poteſt ſucce- dere ab inteſtato,& inſſtitutio poteſt ei vrilis eſſe, ſi⸗ ue naſcatur, ſiue non naſcatur. Hec de liberis qui habent qucrelam inofficioſi teſtamenti aduerſus teſtamentum patris: de parentibus aliquid viden-
dum eſt.
De parentihus quibus datur querela inoficioſi teſtamenti. CA P. V I..
Arenribus quoque datur querela inofficioſi te
ſtamenti aduerſus teſtamentum filiorum ſuo- rum, vt dicitur in l. Nam&ſi is. hic. Præcipua eſt cauſa liberorum, quàm parentum in querela inof- ficioſi teſtamenti, ſicut in ſucceſsione legitima. Poſt liberos admittuntur parentes, deindé alij qui
coniunguntur ex latere. Sed cur potior cauſa eſt
liberorum, quàm parentum? Hoc docet I. C. in hoc loco,& Pomponius in I. ex ſcripto. ff. vnde li- beri. non ſic vt parentum hæreditas debetur libe- ris, ſic liberorum hæreditas parentibus debetur. Optant omnes parentes filios ſuos ſibi ſuccedere, ſibi ſuperſtites eſſe, aliàs turbaretur ordo mortali- tatis. At quamuis maiore ratione liberis parentum
hæreditas deferatur, tamen pium eſt parentes non
excludi à ſucceſsione liberorum ſuorum, propter miſerationem quandam ad ſucceſsionem admir- tuntur. hoc eſt intelligendum, etiam ſi filius exie rit ex poteſtate patris. l. Aduerſus. 30. hic. ſicut dixr mus filio emancipato competere querelam inoff cioſi teſtamenti, aduerſus teſtamentum patris ita etiam dabitur patri aduerſus teſtamentum f- lij emãcipati inofficioſi querela teſtamenti. Hocelt intelligendum, etiãſi pater pręteritus ſit teſtamento filij.l. Pater filium. 14.hic. In hac ſpecie proponitur
patrem
V xn puign aiug müataul mman

orun
du
ütato
nẽ d.
Di ofhu us lo tama les c cerin. Lunn minof teſtar rudt ane m her. era telh nftitai poni lam 1 dhoni xredh L
enm
s pon
tabul quer⸗ ha velle eris G duerli videl-
In Tit. I I. lib. V. de inoffi teeſſt. 2
atrem præteritum eſſe à filio. Ad querelam: alij mtelligunt ad querelam, id eſt, ad bonorum pof ſeßionem contra tabulas. propter II. ſi quis à pa- rente manumiſ. fuer. Vnde colligenda eſt excep- tio, addenda his quæ diximus ſuperioribus die- bus de querela inofficioſi teſtamenti.
Diximus enim ſi quis pręteritus ſit teſtamento, ei noncompetere querclam inofficioſi teſtamen-
ti, nif preteritus ſit filius teſtamento matris. Præ- tentio enim matris habetur pro exhæredationc.
Hoc igitur eſt intelligendum cum præteritus eſt flius à patte: ſed cum præteritus eſt pater à filio,
atet poteſt vti vtroque reniedio& querela inof- cioſi teſtamenti,& bonorum poſſeſsione contra tabulas. ex li. ſi quis à parent. manu. Habet enim bonorũ poſſebionem contra tabulas propter ma- numiſsionem, ad exemplum eius quæ datur pa- trono aduerſus teſtamentum liberti, ſed bonorum
oſſeßio, quæ datur ex co edicto; non tam plenè conſulit patri, quàm querela inofficioſi teſtamen- ti Et hanc ſententiam nominatim cõfirmat, quod dicitur in l. ad finem, vbi dtcitur hanc bonorum poſleßionem contra tabulas dari patri, vt manu- miſſori,ſicut patrono datur, ſed hunc locum ple- nius tractabimus infrà ſuo loco.
De frauribus, an frater aduerſus teſtame iu fraris habsat querelam. CA P. VIII.
Lpianus in I.. huius tituli oſtendit fratri cõ-
petere querelam inofficioſi teſtamenti. Co- gnuti zuiſunt vltra. Cæteri cognati qui ſunt in re-
motiori gradu quàm frater nõ admitũtur ad que-
relã inofflcioſi teſtamẽti. Id tamẽ certo iure defini-
tum non erat tempore horum Iureconſultorum. Et propterea dicit I. C. Melius facerent,&c. Nam co tempore iudices non facilè admittebant alios cognatos ad querelam inofficioſi teſtamenti, præ- terquam fratres. Scd hodie certæ ſunt conſtitutio- nes de ea re m Codice Iuſtiniani. veluti in l. fratris.
21. vbi dicitur nemo corum. nihil potuit apertius
dici,& nominatim luſtinianus loquitur de fratre & ſorore in Inſtit. 6. ſoror. eod. Hoctamen eſt intel ligendum cum diſtinctione, quę traditur in alia le ge veluti in lfratres. 27. Cod. codem titul. Diſtin- guntur fratres germani& conſanguinei ab vteri-
nis. Vterini ſunt qui ſunt ex eodem vtero, ex eadẽ
natemon ex codem patre. Cõſanguinei ſunt qui un kanrumn ex eodem patre. Germani verò qui exeodem patre ſunt,& ex eadem matre.dicta au-
tem l.fratris. trahenda eſt ad d. L. fratres.& intelli-
genda eſt cum huius iur.& l. non dubium tur non ſunt ex cade
exceptione. l. in toto. de regul. ſuprà de legibus. Vterini igi- Amem udre rad m familia. Maior certè ratio in guineis& germanis, quàm iis qui v- terini ſunt, quod ſimpliciter dicitur in dicta l. fra- tris, admitti querelam inoffcioſi teſtamenti ad- uerſus teſtamentum fratris: hic additur exceptio, 90 ⸗ imtelligendum eſt niſi turpem inſtituerint perſonam:ncc hæc contraria ſunt. Nam generi per
ecf 8 Peciem derogatur. non tantum ſi inſtitutæ ſint
er in 9 done qux notantur à Prætore infamia, ſed Srauata ſit corum exiſtimatio apud bonos&
/
graues viros& vel leui macula ſint aſperſi. Alcia-
tus& alij quidam addunt negationem, ſed non vident eam negationem ad omnia ſequentia re- ferri. 4 1
Ex his quæ diximus naſcitur quæſtio, an pater filij nomine poſsit agere de inofficioſo teſtamen- to, hæc quæſtio tractatur in l. Papinianus. in prin- cipio hic. vbi dicitur, Papiniamus&c. Quæſtio eſt cum filius poſsit agere de inofficioſo teſtamento, an eo inuito,& non conſentiente pater de inoffi- cioſo experiri poſsit? Quæſtio hæc& dubitatio ex
eo naſcitur, quòd actiones quæſitæ filio compe-
tunt patri etiam inuito filio. I. vltim. Cod. de bo- nis quæ liber. quicquid enim acquirit filius, id acquirit patri, in cuius eſt poteſtate. Vnde viderur pater poſſe agere de inofficioſo teſtamento inui- to etiam filio, ſed tamen Papinianus id negat. /p-
NHus enim iniuria. Iniuria quædam fit filio, cum ex-
hæredatur teſtamento eius à quo inſtitui debuit, iniuriam vocat I. C. in I. 4.huius tituli. Non enim eſt conſentiendum: ſed hæc inturia, inquit Vlpia-
nus, ipſius filij eſt, non patris: atque ira non po-
teſt ob hanc iniuriam, pater cxperiri inuito filio.
Sed mirum hoc videtur Accurſianis,& aliis, cum
ob iniuriam factam filio pater agere poſsit. l. ſed ſi vnus.§. ait Prætor.&§. ſi filiofamil. hic. Mala eſt hæc ratio, inquit Accurſius& cæteri,& aliam ra-
tionem conantur adferre. Ratio autem Papiniani
Vera eſt, ſed malè ab eis intelligitur. Ipſius enin
iniuria eſt. Iniuria hic aliter accipitur quam in e-
dicto Prætoris de iniuriis. vbi accipitur pro contu- melia. Ipſius enim iniuria eſt, ideſt, hæc miuria non redundat in patrem ſicut contumelia quæ fit, ve- luti ſi quis filium vocet latronem. hæc enim iniu- ria redundat in patrem. Et ideo mirum non eſt ſi permittatur ob hanc contumeliam factam filio patri agere. Iniuria enim de qua hic loquimur non pertinet ad patrem. Sed cum actiones filio com- petentes acquirantur patri,& eas exercere poſsit inuito filio, cur nõ aget inofficioſi teſtamenti que-
rela pater ipſo inuito filio? Nos dicimus agere de
inofficioſo teſtamento, nihil aliud eſſe quàm pe- tere hæreditatem, quia inofficioſum eſt teſtamen- tum. Sed certum eſt genus extraordinarium eſſe actionis,& quodammodo odioſa eſt querela qua euertitur teſtamentum, maxime ſi aduerſus teſta- mentum patris agatur.§. ſed ita, inſtit. eodem titu. Vnde videmus pleroſque admitti ad ſucceſsio- nem legitimã, qui tamen repelluntur à querela in- officioſi teſtamenti. Et aperta diſtinctio eſt in l. in arenam. 10. Cod. eod. Arenarius quamuis notetur infamia, tamen admittitur ad ſucceſsionem legi-
timam ab inteſtato, ſed ſi parentes fecerint teſta-
mentum in quo alium inſtituerint hæredem, filio
exhæredato, qui arenarius erat, non poterit agere inofficioſi querela teſtamenti. Præterea illud etiam animaduertendum eſt, actionem de inofficioſo teſtamento in petitionem hæreditatis, quæ datur
propter factam exhæredationem in teſtamento,
ita demum competere ſi filius queri de teſtamen- to velit, id eſt, ſi oſtendat ſibi non eſſe gratum fa- ctum patris, eo nõ volente queri, nulla eſt quæſita actio. Et ideo mirũ non eſt ſi dicatur actio pa-ri nõ competere. Simile exemplum adducã exl ſi fho.
V 4
— à 86J
“
△ e-“ ———
4 8 3 3 * 3 4 3 5 4 “ 4³ 3 “ I 1 8 3 4 3

8ͤͤͤ, — —
236 infrà de iniuſto rupto& irrito. Filio præterito, qui eſt in patris poteſtate, teſtamentũ dicitur nullum eſſe, ſed hoc ita accipiendum eſſe ait lureconſul tus, ſi de eo teſtamento conqueratur is filius, qui præteritus eſt: eius enim voluntas inſpicitur qui præteritus eſt. Sic etiam ſi ponas hæreditatem de- ſatam eſſe filiofamilias, niſi velit adire, nulla ei quę- ſita eſt actio. Quod diximus actionem acquiri pa- tri, hoc eſt intelligendum de actione ordinaria, non de hoc genere actionis extraordinario. Scquẽs quæſtio eſt, an hæc querela inofficioſi teſtamenti competat hæredi, ſicur actiones fere tranſeunt in hæredemèhæc quæſtio tractatur in l.6. Poſthumus. hic.In ſumma hoc capite continetur& ſequenti. Si is cui competit querela inofficioſi teſtamenti,
quia exhæredatus eſt teſtamento paterno, cæperit
mouere litem, de inofficioſo ante mortem ſuam, vel præparauerit litem, aliquid fecerit ex quo ap- pareat eum hanc iniuriam noluiſſe condonare de- functo, ſed potius voluiſſe eam perſequi,& petere
teſtamenti reſciſsionem, ſi quid tale ab eo factum
ſit, etiam ſi lis non fuerit conteſtata, hæc actio tranſit ad hæredem, quod cęptum eſt poterit per- ficere hæres, aliàs non poterit: ſic videtis hoc ge- nus actionis ſingulare eſſe. Si poſt agnitam bonorum poſſeſsionem contra. Bonorum poſſeſsio contra ta- bulas non conceditur cum querela inofficioſi te- ſtamẽti. Hæc querela ei datur qui exhæredatus eſt à patre, vel præteritus eſt teſtamento matris, quid ergo eſt quod dicitur de bonorũ poſſeſsione con- tra tabulas? hæres ſuccedit in accuſationem. huius bonorum poſſeſsionis mentio eſt in quibuſdam aliis locis huius tractatus, veluti in l. Papinianus.§. 1. hic.& l.z. Cod. eod. tit. in dicta l. Papinianus. dici- tur cauſa litis ordinandæ, agnoſcitur hæc bono- rum poſſeſsio, ut lis ordinetur de inofficioſo te- ſtamento. Sunt reliquiæ veterum formularum, nec intelligendum eſt hic lureconſultum loqui de bo- norum poſſeſsione contra tabulas. Sed de quodã genere bonorum pofſeſsionis, quod pertinet ad or- dinandam litem, ſicut is qui petit hæreditatem ex præioria iuriſdictione, quia præteritus eſt teſtamẽ- to paterno,& vult reſcindi teſtamẽtum bonorum poiſeſsione contra tabulas, oportet cam agnoſcere vt lis ordinetur,& ea ordinata petitur hæreditas. Sic etiam hic cum velit perere hæreditatem, quæ non datur niſi hæredi, aut ei qui hæredis loco eſt, vt videatur hæres eſſe, agnoſcere debet bonorum offeſsionem cauſa litis ordinanda. Quoddam huiuſmod adfertur in Inſtitutionibus, vnde dici- tur i l. Quemadmodum hic. hanc bonorum poſ- ſeſsionem litis ordinandæ cauſa non eſſe neceſſa- riam ſuis. Additio hæreditatis non eſt neceſſaria ſuis ipſo iure, hæredes ſunt, niſi ſe abſtincant ex- preſsim& nominatim. I ſi ſuis. de legiti. hæredibus. Sed ſi emancipatus filius exhæredatus ſit teſtamẽ- to paterno, ſicut aditio neceſſaria eſſet, ſi vellet petere hęreditatem via ordinaria, nempe petitio- ne hereditatis, ita etiam ei bonorum poſſeſsio e- rit neceſſaria litis ordinandæ cauſa. Sed ſi neque lis mota fuerit, neque pręparata, hec actio ad hęre- dem non tranſibit. Huc pertinet quod dicitur de hac bonorum poſſeſsione, quæ litis preparandæ cauſa agnoſcitur. l.z. Cod. eodem. Bonorum enim
Franc. Duareni Iuriſconſ.
poſſeſsio eſt ſucceſsio pretoria, ſed de co plenius
non habet locum hec tranſiiſsio.
g
dicemus ſub titulo de pofſeſſoria hæreditatis pe⸗ tirione. Quamuis autem querela de inofficioſo teſtamento niſi lis cepta fuerit, vel preparata, ad heredem non tranſeat, tamen ſi competat ea que. rela liberis deſcẽdentibus ex noua luſtiniani con. ſtitutione tranſit ad poſteros,& alios deſcenden- tes, eriam ſine vlla preparatione, vt dicitur in l. ſi quis filium. 34. Cod. eod. Supplet Iuſtinianus quod deerat iuri antiquo. Nam ſecundum ius antiquũ uod retulimus, adiicit teſtatorem dereliquiſſe ne. potem. Rectè enim dicimus cum filius litem de inofficioſo mouit teſtamento, ſed nos&c. Eſt lo. cus communis dc tranſmiſsione hereditatis, de quo diximus ſuperiori anno. Eſtat conſtitutio ſi quis ante apertas tabulas.&§. his ita. C. de caduc. tollend. Dicimus hereditatem non aditam ad hę- redes non tranſmitti. Hoc verum eſt, niſi is cui de- lata eſt hereditas, ex liberis ſit. Si quis inſtituerit heredes liberos ſuos, vel ſi liberis ab inteſtato dela ta ſit hereditas,& antequam adierint, deceſſerint, nepotes, pronepotes&diberi deſcendentes in infi. nitum poſſunt petere hereditatem. Tranſfmittitur ſiquidem ad cos hereditas, in exrraneis autem Sequens quæſtio de ſucceſſorio edicto, anedi. ctum ſucceſſorium locum habeat in querela inof ficioſi teſtamenti? Et dicitur locum habere inlſi is cui. 31.& l. Pater filium. Ego dixi vobis querelam inofficioſi teſta menti comperere liberis, parẽtibus, & interdum ctiam cognatis, ſed ordo aliquis hic ſeruandus eſt. Non enim ſimul omnibus dabitur & liberis& parentibus& cognatis, ſed primũ da- bitur aduerſus teſtamentũ defuncti liberis: d eſt,po tior eſt liberorum cauſa eius qui defunctus eſt, de- inde parentum, deinde cognatorum hoc eſt ſuc- ceſſorium edictũ. Hoc continetur ſucceſſorio edi- cto, de quo extat titulus in Codice& in Digeſtis. 5. Cum agitur.inſtitut. de bonor. poſſeſſ. Succedunt ordine. Hos ordines ſeruare debemus, in ſucceſſo- rio edicto. Huic ſucceſſorio edicto locus eſt, in que- rela inofficioſi teſtamenti. Edictũ ſucceſſoxiũ perti- net ad bon. poſſeſſ. quę proficiſcũtur ex iuriſdictio- ne pretoria, non pertinet ad querelã infficioſi teſta- menti. Scd tamen viſum quoq; eſt Iurecõſultis ad querelã inofficioſi teſtamenti, hoc edictum produ- cere. hic pertinet I. Pater filium. hic. Potior eſt cau; ſa liberorum, quàm parentum: excluſis filis ad. mittetur pater, volęns inſtituere querclam de in officioſo teſtamẽto. Sed magna quęſtio eſt, an fuc- ceſsio hic admittatur, non tantum de capite in caput, ſed etiam de gradu in gradum? Nam de capite in caput ſucceſsio eſt, ſucceſsio de capite in caput, eſt veluti, Vnde liberi: in caput verò ſucccſ ſio eſt vnde agnati. In ſingulis his ordinibus ſunti rij gradus, vt in ordine liberorũ: ſunt enim libai nepotes, pronepotes&c. Sic etiam inter agnatost cognatos. An in ſingulis ordinibus admittetur ſuc ceſsio de gradu in gradũ, ita vt omnes liberos ve- luti filios, nepotes, pronepores& gradatim exclu di oporteat antequã cognati admittantur? Sed hac queſtionẽ alio in loco nos tractaturi ſumus. Ex his intelligitis cùi detur hæc querela inofficioſi teſta- menti, nunc videndum eſt, Contra
gackum
M b fin an Wolleh n leu cräſcha vertalcl väluhh⸗ engunt RaubNo fetn el wb eenc pno orr glaii riun unte Allnc ondi tnat ſlnün ung dak dird

5, an telan verein. queren atärbe liquül sGhdie rimäcd idelko us echd eſtle orio et Digeſt ccedur lucceſe tinqur riü pen riſdii jolit ſulrb: m put dreltc . fllü 1 am cel eſbal capr : Nao- eca r3 ful
In Tit. I I. lib. V. de inoffiteſt. 23
cuntra quem detur hæc inofcioſiteſtamenti querela. CcA P. IX.
FE X iam dictis perſpicuum eſt hanc inofficioſi
teſtamenti querelam competere contra hæ-
redem ſcriptum in teſtamento, in quo quis exhæ-
redatus eſt, vel præteritus. Hoc intelligendum eſt ſi ſcriptus hæres adierit hæreditatem„,quod dili- enter notandum eſt. Nam ſi probetur non adiiſ- ſe hærcditatem, non poterit querela inofficioſi teſtamenti inſtitui.l. Papinianus§. ſi cõditioni hic.
aoniam ante aditam. Antequam hæres inſtitutus
In teſtamento adierit hæreditatẽ, ex eo teſtamen- to isqui contendit ſe indigne exhæredatum aut dræteritum, non poteſt agere querela inofficioſi teſtamenti, quia exhæredatio nulla eſt, ſi ex teſta- mento in quo quis exhæredatus eſt, non fucrit a- qita hæreditas.1 filium. 5. ſed cum exhæredatio. de bonorum poſſeſſ.contra tabulas. Et notandum eſt uoties ex teſtamento non aditur hæreditas, nihil corum valere, quæ in eo teſtamento ſcripta ſunt.l. ſi nemo, infr. de regulis iuris.& l. ſi nemo. infr. de teſtament.tutel. Idem colligitur ex l. ſi quis filium. C.eod& liſi pars.. illud hic. Qualis autem hæres ſit, nihil planè refert cuiuſcunque conditionis ſit hreres ſcriptus in teſtamento. Datur aduerſus eum querela inofficioſi teſtamenti.j ſi is cui Nihil refert au quis perſonam aliquam ſingularem inſtituerit, an municipium, ctiamſi Imperator inſtitutus ſit, vt dicitur in l.papinianus. 5. ſi Imperator. hic. hinc etiã vulgò annotatur, etiam ſi quis Deũ inſtituerit hæredem locum eſſe querelæ inofficioſi teſtamẽti, vt in Li infrà ad Senatuſconſultum Trebell. veluti cum quis inſtituit eccleſiam hæredem, vel aliquod hoſpitale. Non licet inſtituere eccleſiam, indignè præterito vel exhæredato filio. Et adducitur locus ex Auguſto apud Accurſ.& inter decreta Grariani reperitur.17. q. 4 can. vlt. Ex eo quod diximus haãc quetelam competere contra hæredem, colligendũ cſt& contra fideicommiſſariũ quoque competere poſſequi hæredis loco eſt. Nos enim hic late hæ- redem accipimus, vt cõplectamur hæredem fidei- cõmiſarium. Et de fideicomiſſario conſtitutũ eſt in L. Ceo. Quidam inſtituit hæredem& fidei eius commiſit,yt reſttuat hæreditatem ſuã alicui, reſti- tura hæreditate omnia iura tranſeunt in fidecom- miſſariũ tam paſsiuè, quàm actiuè: non eſt ropriè xres atque ideo dubitatum fuit: eſt tamẽ hetlais oco.Et idco vtilestantum actiones ei dantur, non direcqe ſicut s qui bonorũ poſſeſsionem accepit.. ſ filius.§. Qood cũ eo, qui in aliena poreſt. ſed ta- men effectu hæres eſt 2 liquando*— ſ it Galia ouodecsSL aliquando iudicatu eſt in 71 a, quod dicitur poſſeſsionem transferri in hæ- de lnAn üe ele apprehẽſione, idem de fi- Aus harened, lcen un eſſe. More Galliæ defun- tars benaus num 3 po Lelone erum hæredita- vra 1 ne vlla zprn enſione. Addendũ eſt eieto coin 5 dere 3 inofheioſ teſtamenti cõ- cõpetat heredi d icn he dihe heuns 8* paratata ſit lis, vt di 4 4 ao ſPha ne lra oſthunus.„ Kl t r, eſt hæc differentia!l. holi Wadecenlraen Aerndrnodd. hic.ſi ſcriptus gefferir da ne in quo filius exhæredatus eſt „aduerfus eius ſucceſſorem dabitur hec
querela. Ratio diuerſitatis ſatis manifeſta eſt, ex his quæ diximus. Diximus hanc querelam inoffi- cioſi teſtamenti non competere, niſi conſtet teſta- mentum ingratum ei eſſe cui iniuria facta eſt. O-
portet eum aliquo facto declaraſſe ſibi non place-
re factum defuncti. Imò dicendum eſt dari ctiam contra fiſcum, qui plerunque loco hæredis eſt. hſi
hæxredem. 10. hic Quintilianus ſcripſit heredem in-
teſtamẽto ſuo exhæredatis filiis, ea bona fiſcus oc- cupauit, quaſi vcantia: dicitur aduerſus fiſcuù qui ſucceſsit actionem heęredibus dari. Ex eo quod du-
bium non eſt, ſcilicet hanc querelam inofficioſi
7
teſtamenti dari aduerſus hæredem hæredis, colli-
gitur aduerſus ſᷣſeũ dari, quia hæredis loco fiſcus habetur. Eſt locus communis de fiſco notandus. Notandã hinc eſt fiſcũ habere loco hæredis,& cõ- uenixri poſſe ſicut hæredem. Sed tamen fiſcus non tenetur vltra vixes hæreditatis, niſi quatenus hæ
reditas ſoluendo eſt. I. 1. 5§. in bona, infrà de iure
fiſci, ſed alius hęres extraneus priuatus tenetur etiã vltra vires hereditatis. l. Quę dotis. infr. ſolut. ma- trim. niſi ſub beneficio inuentarij adierit heredita- tem. Bonorum queę fiſco vindicantur deſcriptio
publicè fit per magiſtratum, ſecundum eam de-
ſcriptionẽ cogitur fiſcus ſatisfacere omnibus cre-
ditoribus hereditariis. Vidimus de cauſa propter
quam datur querela: inoffcioſi teſtamenti, docui- mus etiam cui& aduerſus quem detur querela in-
officioſi teſtamenti. Nunc reliqua ſuo ordine per
tractanda ſunt.
Quid petatur hoc iudicio, quomodo petatur, intra quod tempus petatur,& quo in loco. CA P. X.
T imprimis dicendum eſt, hoc iudicio peti,
yt reſciſſo teſtamento vel in totum, vel pro parte reſtituatur hereditas agenti. Cum filius dicit (exempli gratia)patris teſtamentum inofficioſum, petit imprimis reſcindi teſtamentum,& ſibi he- reditatem reſtitui quaſi ab inteſtato, iure legitimo ipſi deberetur hereditas, perinde acſi nullum teſta-
ſciſsionis mẽtio, veluti in IPapinianus,§. ſi ex cau ſa.& l. filio. Reſtituitur hereditas etiam cum fructi- bus per querelam inofficioſi teſtamenti. Et ſupra dixi hoc iudicium genus quoddam eſſe petitionis hereditatis,& ſimul peti hereditatem,& reſciſsio- nẽ teſtamenti ſimul coniungi iudicio, quo petitur reſciſsio teſtamenti,& quo petitur hęreditas. is qui agit de inofficioſo hereditatem petit& cauſam pe titionis ſue hãc adfert, quia indignè& contra offi- ſiium pietatis exheredatus eſt. Sic videtis& reſciſ conem teſtamenti& reſtitutionem hereditatis coniungi,& codem iudicio proponi eſt veluti re- ſcißio petitio hęreditatis, ſicut diximus in pleriſq; ſimilibus exemplis ſub titu. de eo quod met. cauſa. ſub tit de minorc.& ſub tit. ex quib. cauſ. maior. A- ctio reſciſſoria eſt quę reſciſſo eo quod geſtum eſt, datur.J. necnon. ex quibus cauſ. maior. Reſciſſo te- ſtamento quod valet ipſo iure, datur petitio hę- reditatis,& permittitur ei qui exheredatus eſt pa- terno teſtamento, qui heres non eſt ipſo iure, nec poteſt eſſe, ita agere acſi teſtamentum nullũ tacũ eltet
mentum fadctum eſſet. De reſciſsione teſtamenti dubitandum non eſt, ſepe occurrit ſub hoc titu. re-
1 1 1 * 3 5 ¹ 1 8 4 3 I 4 1 “ 3 3 1 3 ¹ 1 * 4 3 4 B 8 3 1 4 8 1 3 4 3 4 4 4 3 3 3 4 4 4 8 3
8)]ͤ
——
— ⸗⸗-

2583 eſſer hic dicitur petitio hereditatis de inoſficioſo 4. ſi quis filium hic. Sed obucitur hanc coniunctionè: admitti non poſſe, rationẽque iuris impedire quo- minus querela inofficioſi teſtamenti coniungatur cum petitione hæreditatis,& ſic rat oelnanwreidr has petitiones pugnantes eſſe& contrarias. deog; carũ coniunctionem admittendam non eſſe, is qui agit petitione hæreditatis, dicit ſe hæredem eſle, aduerſarium autem aut poſsidere, vel pro herede, vel pro poſſeſſore,vt dicemus ſub titu. de petit. hæ- red. is autem qui agit de inofficioſo teſtamẽto, di- cit aduerſarium hæredem eſſe, dicit ſe exhæreda- tum eſſe, ſe hæredem non eſſe, hæc pugnantia ſunt. Quomodo igitur poteſt admitti accumulatio ha- rum petitionum, vt quis ſimul queratur de inof· ficioſo teſtamento,& petat hæreditatẽ: Huic obie- tioni ita reſpondendum eſt: quod obiicitur verũ eſt, ſi de ordinaria& directa petitione hæredita- tis loquamur. Ordinaria& directa petitio hæredi- tatis datur hæredi, aduerſus eum qui poſsidet res hæreditarias pro hærede, vel pro polſeſſore, ſed hoc genus petitionis hæreditatis, iam ſuprà admo- nuimus extraordinarium eſſe: quaſi vtilis magis, quàm directa datur petitio hæreditatis ex hac cau- ſa, ei qui verè hæres nõ eſt, ſed tamen habetur pro hærede. Itaque ei datur bonorum poſſeſsio à Præ- tore litis ordinandæ cauſa, tanquam pro hærede habeatur.Sic videtis poſſe vtilem hæreditatis peti- tionem competere ei qui hæres non eſt. Poſieſloria hæreditatis pcritio ei datur qui bonorum poſſeſ- ſionem accepit à Prætore, quamuis hæres non ſit, nempe emãcipatus filius, qui exhæredatus eſt, ſed loco hæredis habetur propter bonorum poſſeſsio- nem quam accepit à Prætore. Cur idem non di- cemus de eo qui exheredatus eſt à patre? ſi ius ip- ſum ſpectemus non poſſe eum petere hæreditaté, ſed hoc genus actionis eſt extraordinariũ, is petir hærcdicatẽ, nõ quòd heres ſit, ſed quòd debebat ei hęreditatẽ relinquere: ſic hæredis loco eſt,& datur ci bonorũ poſſeſsio cauſa litis ordinande ſicut he- redi. Et ſic mihi videtur facile dilui poſſe, quod ab aliis adducitur, qui putant hæc iudicia coniungi
non poſle Ex his intelligitis quid petatur hoc 1udi-
cio quod dicitur querela inofficioſi teſtamẽti quo
reſciſsionem teſtamenti petimus:& reſciſſo teſta- mento petimus hereditatem, vel in totum vel pro parte. Sed queſtio eſt ſi impubes fit qui negetur fi- lius: an interim pedente iudicio, mittendus ſit in bonorũ poſſeſsionẽ ex edicto carboniano:hęc que ſtio tractatur, in l. qui de inofficioſo 20. Cautũ eſt
edicto carboniani, cuius auchor fuit pretor quidã,
nomine Carbo, vt cũ petit filius bonorum poſſeſ- fſionem, contra tabulas, quia ſit preteritus teſta- mento paterno, cauſa cognita deferatur queſtio ſta tus in tempus pubertatis, ſi impubes ſit,& negetur filius eſſe teſtatoris. Sed Scæuola hic ait bonorum poſſeſsionem ex edicto Carboniano hic dandam non eſic. Et certum eſt ex l.I.& l. cũ ſinc. de carbo. edicto. hanc bonorum poſſeſsionem ex carbo nia- no edicto exheredato non dari. Datur ci carbo- ni ana bonorũ poſſeſsio, qui ſi filius eſſe non nega- retur, hæreditatem caperet, ſed hic exheredatus eſt Ego tamen puto ex cauſa poſſe filium interim Peterc ſibi aliquid decerni alimétorum nomine
Franc. Duareni luriſconſ.
per modum prouiſioinis. Et hoc expreſſum eſt de
eo qui obtinuit in iudicio vt pendente apellatione ex bonis defundii alatur. l. ſi inſtituta. hic. de quo nos poſtea dicemus. Ergo ſi ſit inops„R& carcat a- limentis is qui agit de inofficioſo teſtamento' ita concipiet intentionis ſue formulam, vt petat hexe- ditatem ſibi reſtitui,& interim pendente iudicio per modum prouiſionis ſibi alimenta decerni, ex
bonis defuncti.
Notandum tamen eſt, querelam interdum pro. poni in modum deſenſionis,& contradictionis, no enim ſemper proponitur in modum petitioms. l. Papinianus.. ſi filius exheredarus. Et hoc eſt quod vulgo dicitur: Cui damus actionem, multo magu damus exceptionem. I. 1.§. quod autem. de ſuperf- cieb. Petitione hereditatis agimus, vt nobis reſti- tuantur res hæreditaric. At ſi poſsideo iam res hereditarias,& ſcriptus hæres agat, defendam me
querela inofficioſi teſtamenti. Simile eſt quod di-
ximus ex l. nam poſtea.§. ſi minor. de iureiuran. de reſtitut. minorum. Reſtitutio in integrum minorũ petitur, aliquando agendo, aliquando in modum defenſionis,& exceptionis. Exemplum eſt in di. Si minor. Minor detulit iuſiurandum: aduerſarius
iurauit, agitur aduerſus eum, is opponit ſe captũ
fuiſſe ad eludendam exceptionem aduerſarijopor tet eum reſtitui in integrum. Is petit ſe reſtitul in integrum. Et hæc qucrela inofficioſi teſtamenti magnam affinitatem habet cum reſtitutione, yt i dixi. Preterea animaduertendum eſt, in hoc iudi- cio audiendos eſſe eos quorum intereſt, tametſſ hoc iudicio experiatur is qui exhæredatus eſt, ad- uerſus ſcriptum heredem.& hi duo principales ſunt Ütigatores in hoc iudicio. Tamen ſi ſunt alij uorum intereſt, non ſunt repellendi à iudicio, ſed audiendi. Exemplum eſt huius rei in l. ſi ſuſpecta, de legatariis. Reſciſsio enim teſtamenti nocet lega- rariis. Nam cum reſcinditur teſtamentum, legata
eo teſtamento relicta intercidunt, an hoc mutatum
ſit conſtitutione luſtiniani queritur. De hac re di- cam poſtea,& quia intereſt legatariorum, non re-
cindi teſtamentum, colludente fortè ſcripto here- de,& exhęrcdato poſſunt legatarij adeſſe, Ilz ſe peuuent ioindre au proces. ſi apparet, horum inter- eſſe qui cupiunt ſe adiungi liti,& cauſę. hic locus ſatis oſtendit eos audiendos eſſe. Eſt ergo locus cõ munis notandus de his qui petunt ſe adiungi liti- quamuis principales litigatores non ſint: allegan-
de tamen ſunt corum allegationes,& admittende
eorum probationes, de quo tamen hic queritur. Sed ego nõ dubito quin eorũ probationes recipiẽ- de ſint, etiã litigatoribus principalibus inuitis, inur- to eo qui agit de inofficioſo teſtamento, qui exhę. redatus eſt, inuito etiam hęrede ſcripto, contra qui
agitur de inofficioſo teſtamento, cum aliter no
poſsint tucri voluntatem defuncti legatarij. H autem locus oſtendit cos poſſe tueri voluntatem defuncti. Alia paſsim exempla reperiuntur, de his qui petunt ſe adiungi, quod ſua interſit veluti in I. Titia. ſolut. matrimon. Aliud exemplum ceſt in!- principaliorem. Cod. de liberali cauſa. Manumiti ſeruum meum:ius patronatus habebam, proptet manumiſsionem alius neſcio quis contendit eum
ſeruum ſuum eſſe: ego vereor ne colluſio quędam
fiat
lenguim 1CG
rürärug chabin ruum Köcllle rldpu önud „hGadon ä räls ragputi gäler rſtndu

t, ramti Let, u nciyat Iſuctal
dicio,l
ſuſpeln cet leg lega nutatun ncred non- her ge, um jote- lic locd Hlocb ſuogll 6 lese dmitel. gpfi es rec uitisl-
In Tit. I I. lib. V. de inoffi. teſt.
hat in perniciem meam; volo oſtendere ſeruum meum fuiſſe a lſi mea& probatio admittenda eſt. Aliud exemplum
eſt in 1.§.1.& authẽ. de litigioſis. Quidam rem li- oſam legauit teſtamento ſuo, de qua lis erat
1 eyra ante factum teſtamentum, quæritur quid de- beatur legatario? Et luſtinianus ait, ſi hæres vice- rit in iudicio, quod cum defuncto ceptum fuerat, eam rem debere legatario. Si verò victus fuerit, ni- hil debere legatario reddere. Nam teſtator cuentũ jitis legalle videtur,& ideo ſi ſuſpecta ſit ei fides,& diligentia hæredis, poteſt petere ſe admitti ad eam
litem defendendam, quia ipſius intereſt. Hic ſub-
ücit VIpianus permiſſum eis eſſe appellare ſi con- tra teſtamentũ pronũtiatum ſit, non tãtũm exhę- rdato contra quem pronuntiatum eſt, verùm etiã legararis quorum intereſt quod videtur à ratione uris alienum, cum aduerſus eos lata non ſit ſen- teutia Sed tamen quia eorum intereſt, audiuntur. Sumilis locus eſt in l.ſi proluſorio. de appellationi. Hæcſunt exempla quæ occurrunr in iure ciuili. simile exemplum eſt in iure pontificio in cap. Cũ ſemper. de re iudic. vbi dicitur illum tertium ad- junctum, ſi docuerit ſua intereſſe,&ſi fortè litiga- tor principalis non fuerit, eum ſuperiorem fore in iudicio, ſi id quod intendit probauerit. Sed vnum
hic notandum eſt, quod eſt hodie receptum in fo-
ro. Cum quis pexit ſe adiungi liti, in co ſtatu ad- mittitur in quo lis reperitur. Et ideo ſi forte prin- cipalis litigator excluſus ſit probãdi facultate, hoc
producere teſtes amplius non poterit. In iure pon-
ilicio illud expreſſum eſt, in cap. z. vt lite pendẽ-
te.in 6.Ego tamen ſcio& memini plerunque ac-
cidiſſe,vt iudices ex cauſa, ſuadente aliqua vtilita- te,hos adiunctos ad probationem admitti pronũ-
tient, rcfuſis ſumptibus in lite factis: hoc pendet ex æquitate iudicis. Ex his quæ diximus intelligi- tis, quid petitur hoc iudicio. Nunc aliquid breui-
ter ridendum eſt de temporc. b mutra quod tempus agatur de inoff. teſtamento. CAP. XII. 2
E T certum eſt præſtitutum eſſe tempus quin-
quennij ad agendum de inofficioſo teſtamen-
to. iſi quis filium. ad finem. Cod. eod. Hæc actio de inofficioſo teſtamento inſtituenda eſt intra quin- quennium. Hoc quinquennium currit à die adite hercditatis poſtquam ſcriptus hæres in teſtamẽ- to adüit hæreditatem, hæc querela competit adita hæreditate, ante aditam hæreditatem non com- petit.filium ſed cum exhæredatio. de bonorum pelie contra tabul.l. Papinianus.§. ſi conditioni c.& hoc expreſſum eſt in l. ſcimus. hic. Hinc
quæritur, quid ſi hæres ſcriptus nolit adire hære- ditatem,& differat!„iOnm A rat longo tempore aditionem he-
1.... tedltanaquo remedio conſuletur exhæredato, qui dhe nne quæſtionem inofficioſi teſtamenti: c dicitur quod cogitur adire hæreditatem, vel
intra ſex menſes vel intra annum ſecundum di-
inaionenm quæ hic traditur, aliàs hoc tempore aplo excludetur. Hoc igitur tempus non currit,
niſi ex quo tempore adita eſt hæreditas. Addendũ
iam, hoc tempus non currere minoribus l.z.
ſſe antequam manumiſiſſem: allegatio
Cod in quibus cauſis. in integrum. vbi fit mentio huius quinquennij. Præterca generaliter dicendũ eſt hanc præſcriptionem non currere, niſi ceſſanti & negligenti. Exemplum vnum eſt in l. côtra ma-
iores. 16. Cod eodem. duplex actio mouchatur ad- uerſus teſtamentum, vna dicebatur, nullum eſſe
teſtamentum, dubium erat an teſtamentum iure factum eſſet an non. Preterca an teſtamentum eſ- ſet inofficioſum, de vtroque lis erat, lis agitata eſt,
de ſolennitate teſtamenti, in qua quæſitum eſt, an
iure factum eſiet teſtamentum. Tractum temporis habuit ea lis: lapſum eſt fortè quinquenij tempus, quod diximus præſtitutum eiſe ad mouendam querelam inofficioſi teſtamenti. Quæritur ſi forte poſt quinquẽnium pronuntiatum ſit teſtamẽtum
iuſtum eſſe, an poſsit moueri querela inofficioſi
teſtamenti? Hic dicitur hanc præſcriptionem non obeſſe, non modo minori, ſed nec maiori. Eſt vul- gare dictum, Non negligenti preſcriptionem non currere. Præſcriptiones temporales currunt tan- tum negligentibus. hactenus de tempore. Sequitur
alius locus huius tituli in quo tractatur de effecttu iudicij de inofficioſo teſtamento. b
De fectu ſententiæ huius iudicij. —₰ Rdo poſtulat, vt de effectu ſententiæ huius ̃iudicij de inofficioſo teſtamento nunc dica- mus. Hic autem tres caſus diſtinguendi ſunt. Pri-
mus cum iudicatur contta teſtamentum, alter cũ iudicatur pro teſtamento. Tertius caſus eſt cum
iudicatur partim pro teſtamento,& partim contra teſtamentum, cum variæ ſunt iudicum ſententiæ, & vna ſententia reſcinditur teſtamentum, altera
De ſententia qua inſirmatur teſtamentum.
e ſententiæ quæ contra teſtamentum la-
Ita eſt, magna vis eſt:hac enim ſententia di-
citur reſcindi teſtamentum. I. Papinianus.§. ſi ex cauſa. in fin. hic ipſo iure reſciſſum eſt. His verbis ſi-
gnificat Iurecoſultus ita reſcindi teſtamentum hac
pronuntiatione iudicis, vt ne nomen quidem hę-
redis retineat is qui ſcriptus fuit heres in teſtamen- to. Nam plerunque accidit vt infirmaro teſtamen-
to nomen hæredis mancat, quod tolli non poteſt,
vt cum ex iuriſdictione prætoria teſtamentum re-
ſcinditur per bonorum poſſeſsionem contra tabu-
las. l.& ſi ſine. de minor. 25. annis.. reſtitutus.&§.
quos autẽ iuſsit. de bon. poſſ. Querela inofficioſi te- reſtamenti introducta non eſt ex iuriſdictione præ toria, quamuis non habeat originem ex veteribus legibus, ſed ex conſtitutionibus quibuſdam. Huc
pertinet quod dicitur inl. qui repudiantis. 17.§.vlt. Hic duo notanda ſunt ex hoc loco, vnum eſt cum contra teſtamentum vt inofficioſum iudicetur a- gitur, dicendum eſſe, defunctum teſtamenti factio- nem non habuiſſe,& intelligi teſtamentum per- inde irritum eſſe poſt ſententiam,& pronuntiatio-
nem iudicis, acſi defunctus teſtamenti factionem
non habuiſſet, veluti homo furioſus. Qui reſciſſo. His verbis Iureconſuſtus idem ſignificat quod dicitur in§. ſi ex cauſa. Teſtamentum reſcindi ſen
tentia. Deinde notandũ eſt ſententiam ius facere. .—.——. C.. Sed 1e-
2239
teſtamentum confirmatur. Videamus primum
vͤb ———
ä“
ſ——
— 3 öJ“ 4 1 1 4 4 4 4

—
——
—— —— —
240
Sed refert an præſente hęrede in iudicio iudicatũ
ſit, an verò eo abſente. Sctentia co præſente lata ius
facit, ſi eo abſente ius nõ facit. Et hic notadum eſt quod dicitur ſentẽtiã ius facere, quia nõ ſemper ius facit ſentẽtia. Res enim inter alios iudicata aliis nõ nocet, ſed tamen aliquando ius facit ſicut in 1ʒ. de liberis agnoſc. cum iudex pronuntiauit filiũ eſſe, huic ſimile eſt quod dicitur in 1.6.§. ſ1 quis ex his. vbi dicitur inteſtatũ patrẽfamilias hanc ſentẽriam facere, cũ reſcinditur teſtamentũ,& cũ quis obtinet in querela inofficioſi teſtamenti, perinde eſt acſi in teſtatus deceſsiſſet paterfamilias,& nullum omni- no teſtamentum feciſſet, quia ad cauſam inteſtati res rccidit. Hinc conſequitur victori hæreditatem eſſe reſtituendam, ſi victoria in hoc iudicio faciat
inteſtatum defunctum, dubium non eſt quin vi- gori hæreditas ſit reſtituenda, quia inofficioſum
eſt teſtamentum. Ego dixi ſuprà, hanc querelam jnofficioſi teſtamenti cum petitione hæreditatis coniungi ſolitam fuiſſe.l. ſi quis filium. Cod. eod. Itaque dicendum eſt hæreditatem reſtitui debere, vt oſtendit Vlpianus in ſpecie quæ aliquam obſcu- ritatẽ videtur habere. l. filio. ¹6.. Cõtra. hic. Qui- dam filius emancipatus à patre præteriit patrem ſuum, exhæredauit filiam ſuam, aduerſus hoc te- ſtamentum filia habet quærelam inofficioſi teſta- menti. Pater autem habebat bonorũ poſſeſsionem contra tabulas iure manumiſsionis, id eſt, emanci-
pationis, habebat etiam iure paterno, vt cgo dixi
ſupra Dixi enim&ſi præteritus ſit pater, eum tamẽ habere querelam inofficioſi teſtamenti, quamuis à patre filio querela non detur. lpater filio. hic. In hac ſpecie pater poterat agere querela inofficioſi teſta- menti, ſed voluit agere vt manumiſſor bonorum poſſeſsione contra tabulas. Ir. infrà, ſi quis à patre manumifſ. Hic notandum eſt patrem egiſſe non querela ſed bonorum poſſeſsione, tanquam manu- miſſorem filij ſui, ex illo edicto ſi à pat. quis manu- miſſ. In eo enim iudicio obtinuit pater inſcia& ignorante filia, deinde agit filia querela inofficioſi teſtamenti, hic quæritur an ſit reſtituenda hæredi- tas filiæ: quæſtio& dubitatio ex eo naſcitur quod pater iam egerat aduetſus teſtamentum, ideòque
vide artur ca ſententia ius facere, ſed non ita eſt. N
enim egit querela inofficioſi teſtamenti pater, ſed petiit bonorum poſſeſsionem contra tabulas, quæ datur iure pretorio. Illa autem bonorum poſſeſsio-
ne contra tabulas filij ſui, quam pater, vt manumiſ-
ſor accepit, teſtamentum ad irrirum recidit. Nam ſi obiiciatur filia agenti de inofficioſo res iudicata, reſpondebit, an teſtamentum inofficioſum eſſet an non, in eo iudicio quæſitum non fuiſſe. Ius autem teſtamenti accipere debemus vt conueniat tirulo. Ius etiam teſtamenti accipimus an inofficioſum ſit an nõ. Ideõque cum filia patris teſtamentũ vult dicere nullum, hoc iudicium ei obeſſe non poteſt. Queſitũ eſt tamen cum de iure paterno nõ egit vt manumiſſor, ſi egiſſet de inofficiſo teſtamento vt parẽs, aliud dicendum eſſet. hinc igitur notandum eſt victori in hoc iudicio reſtituendum eſſe hære- ditatem, ſi is qui agit querela inofficioſi teſtamen- ti obtineat. Hinc ettam colligimus actiones cõfu- ſa reſtitui, vt dicitut in l.eũ qui.§ vlt. hic. Pone de- ſunctũ inſtituiſſe extrancũ hæredem creditorẽ ſuũ,
Franc. Duateni luriſconſ.
& exheredaſſe filiũ, deinde filiũ egiſſe de inofficio ſo reſtamento,& obeinuiſſe, ſcriptus hæres coge. tur reſtituere hæreditatem huic filio, ſed actio quæ competebat ei aduerſus defunctũ, quæ eſt extincta propter confuſionẽ reſtituetur. Nam adeundo hæ- reditatem amiſerat actionẽ, quæ ei competebat ad- uerſus defunctum:quippe quiidem non poteſt eſſe creditor& debitor. Sed cum aditio illa nulla ſit, re- ſtituitur ci actio amiſſa:nullã vim haber, nullũ effe. ctum ea aditio, poſtquam teſtamentũ pronuntiatũ eſt inofficioſum in ſpecie propoſita. Hęres ſcriptus à quo cuicta eſt hæreditas, aget aduerſus eũ qui ob. tinuit in querela inofficioſi teſtamenti ea actione
qua egiſſet aduerſus defũctũ. Similis ſpecies eſt in
J.ſi maritus. z2. C. eo. Maritus inſtituit vxorẽ ſuã hę redẽ, exhæredauit filiã ſuã, filia agit de inofficioſo teſtamento, auocat hæreditatem à matre, mater a qua euincitur hæreditas experitur aduerſus filiam quæ amiſit hereditatem, eadem actione quę cõpe- tebat aduerſus maritum, ſi quid forte maritus ei debebat. Quod autem diximus reſcindi teſtamen- tum, hoc intelligendum eſt reſcindi, vel in totum vel pro parte. Aliquando enim accidit vt pro par-
te reſcindatur, pro altera parte ratũ maneat. Quaã.
uis in regula iuris dicatur neminem poſſe pro pa-
te teſtatũ& pro parte inteſtatũ decedere. l. ius no-
ſtrum infr. de regul. iuris. hic tamen accidit yt quiĩ
teſtatus,& inteſtatus decedat. duo exempla hæc ſunt:vnum eſt in l.nam&ſi.§. filius. Filius exhere- datus eſt à patre, cum duo heredes eſſent inſtituti, paterno teſtamento egit filius aduerſus vtrunque diuerſis iudiciis, aduerſus vnum obtinuit, ab altero ſeparatus eſt. Hic certè pro parte teſtamentũ reſcin ditur, pro altera firmũ manert:is erit pro paite hęres, ab inteſtato habebit coheredẽ pro altera parte ex teſtamento. hoc videtur contrariũ illi regulæ quã nũc adduximus. Sed hoc receptũ eſt in querela in officioſi teſtamẽti,& in aliis quibuſdã ſimilibus iu- diciis ſæpe accidit ex poſtfacto, vt rupto vel irrito facto teſtamento, teſtamentum pro parte valeat,& pro altera parte reſcindatur. Sed ab initio hoc fieri nõ poteſt, niſi qui teſtamẽtũ facit miles ſit, vt poſt- ea dicemus. Vnde hec hæreditas partim eſt teſta-
mẽtaria,& partim legitima. Similis ſpecies eſt inl.
Circa. 24 hic. frater egit de inofficioſo teſtamento aduerſus teſtamẽtũ fratris, duo erãt ſcripti heredes
teſtamẽto fratris, quorũ vnus notatus erat infamia. dixi cõpetere fratri aduerſus teſta mẽtũ fratris, que-
relã inofficioſi teſtamẽti:ſi frater inſtituerit teſtamẽ
to ſuo turpẽ perſonã.l. fratres. C. eo. Pone ergo fra-
trẽ inſtituiſſe vnũ ex hęredibus honeſtũ hominõ al-
terũ autẽ turpẽ& notatũ aliqua turpi macula, vin- cit vnũ ex his hęredibus, ab altero autem vincitur
ſicq́; frater partim teſtatus, partim inteſtatus decel
ſiſſe videtur. Huc pertinert quęſt.tractata. in l. matet
hic. Eſt ſpecies obſcura& difficilis, vt multæ ſun
alie huiuſmodi, Pauli. hec lex inter damnatas legè enumeratur. Obſcura autẽ& difficilis eſt, his qui phraſin& rationẽ loquẽdi huius autoris non ſatls
perceperũt. Ego admonui ſuperiori anno in inter- pretatione. I. inter ſtipulantem.§. ſacram.& l. Qur
dã cum filium, ſi quis legat d.I. quidam cũ filium. & d.õ. ſacram, ſi ſit alicuius iudicij facile intelliget eiuſdẽ autoris eſſe,&ſi inſcriptionem non vidertt. Sepe
I
kererreneeeen
ursſecRrhr grtin 1 KAoicgug conſcfi wwenlng mamm nragwerce rrt gü wirthrod kerbrine feäutkuh
nn
(ino trech Idtihn rerrun Aühhege Ahi
3 4 3 1

trngu b altew rü relcn tehere panea Ile qü relaun ibus ir elirrio aleat, 6 noc beli yt pot et tekr Seul tamerd beres intami atr0 ttelan ergo f omünd
cula, 1 rinci ts de
u.
b In Tit. I I. Lib. V. de inoff.te I.
Sæpe videtur Paulus affirmare, cum tamen hoc di cat diſputando. Mater habebat duas filias: vnã præ- cerüt, alteram inſtituit ex quadrãte, ex maiore parte, nempè ex dodrante, hæredem inſtituit extraneum. Dubitandum nõ eſt quin filiæ preteritæ competat uerela inofficioſi teſtamenti. Nã præteritio matris habetur pro exhæredatione. 5. vlt. inſtit, de exhæred. lber. hæc filia præterita de inofficioſo egit& obti- net Nos proponimus vnàã ex filiabus ſcriptam fuiſ ſe hæredẽ ex quadrante, quæritur quomodo ei ſuc- curtẽdum ſit. Quæſtio ex eo naſcitur, quod videtur omnino infirmatum eſſe teſtamentũ, quo modo igi tur ei ſuccurretur?nõ enim æquum eſt eã fraudare. Non eſt equum,vt hæc filia reſciſſo teſtamento per
uerelam inofficioſi teſtamenti, totã conſequatur hætec mt ſati reucitur, id eſt, perinde eſt ac ſi paterfamilias inteſtatus deceſiſſet, quod ſi mater inteſtata deceſ- fillet, hæc f3ilia præterita ſemiſſem tantum heredita- tis conſecutura eſſet. Ergo non plus conſequetur,
uam ſi mater inteſtata deceſsiſſet, diſputat. dici po- teſt In ſpecie propoſita videtur ideo filia preterita ſi
etat totã hæreditatem,& obtineat in querela inof- Kcioſi teſtamẽti, quaſi omittere ab inteſtato. Ea quæ ex teſtamento adiit hæreditatem, non poteſt petere ab inteſtato. Nam videtur omittere hereditatem ab inteſtato, ſi etiam petat ex teſtamento non poteſt, uia teſtamentum reſciſſum eſt. Præterea dicendum eſtnõ eſt ſimilis omittenti, quæ adiit hereditatẽ, pu- tans ſe ex teſtamento hæredem eſſe, non eſt intelli- gendum velle hæreditatem ab inteſtato habere. Et ideo. hic quæ egit de inofficioſo teſtamẽto ſemiſſem conſequetur, filia inſtituta alterum ſemiſſem cõſe- quetur- Licet quaſt inofficio-ſe Et ſic teſtamẽtum pro parte ratum manet,& pro altera parte reſcinditur, pro ea parte reſcinditur, quam fuiſſet conſequutus extraneus„qui hæres inſtitutus eſt. Licet quaſt. his verbis diluit obiectionẽ, fieri non poteſt, vt non va- leat teſtamẽtum pro parte& valeat pro parte cum furioſæ ſit eſtamentum, ſed hic Iuriſconſul. addit quaſtinquit, videatur propè ad dementiam accedere is
qui tale teſumentum fecit. Sententia Pauli eſt, vt
puto lic teſtamentum pro parte infirmare& pro Parte tatum manere. Cæterùm&ſi quis putauerit totum teſtamẽtum infirmari, quid obeſt quin filia inſtituta petat hæreditatem? Nam vtraque filia po-
tuillet petete hæreditatem ab inteſtato. Hoc exem-
plo admonemur, quod à nobis dictum eſt reſcindi teſtamentum hoc iudicio, ſic in telligendum eſſe re-
ſcindi, vel in totum vel pro parte. Itaque hic duo
præcipui loci cõſiderandi ſunt. Quibus prodeſt hoc
iudicium,& quidus nocet, iudicium contra teſta-
mentum Qu inde luibus noceatde his duobus videndum eſt ordine& ſigillatim. icnleht
24 bu zuibus prodeſt ſententia contra teſta- mentum lata. 2
C P. XIII.
H'* locus valdè obſcurus eſt, propter diffciles
antinomias iuris
amino quæ hic reperiuntur. Impri- mis dicitur in 1,6.§. ſi 1 1 b
quis ex his. hic. Si quis de in-
editatem, hoc enim iudicio res ad cauſam inte-
æritur quibus proſit hæc ſententia, de-
2+1 officioſo egerit cum ei querela de inofficioſo non competeret,& obtinuerit. Aduerſarius contendebat in iudicio eum nõ poſſe ab inteſtato ſuccedere de- functo: is nihilominus obtinuit, quæritur quibus proſit hæc ſententia? Et dicitur ei non prodeſſe, ſed iis tantum qui ab inteſtato poterant ſuccedere. Di- uerſum eſt quod dicitur in l. filio. 16.& l.ſi non mor-
tis.§. vlt. In d. J. flilio. mater præteriit filium,& filiam
ſuo teſtamento, filius egit querela inofficioſi teſta- menti contra teſtamentum matris, filia non egit, vel non obtinuit. Ibi dicitur in hærediratem legiti- mam fratri non concurrere: nunc dicimus victo- riam vnius aliis prodeſſe, qui ab inteſtato ſucceſſu- ri eſſent, ſed ſi mater inteſtata deceſsiſſet potuiſſet ab inteſtato filia ſuccedere. b.3. Aliud eſt in l. ſi non mortis 25.§.vlt. hoc videtur magnoperè pugnare cum§. ſi quis ex his. nam in hoc§. dicitur victoriam eius, qui non poterat que- ri, quia non erat filius, vel pater vel frater,& obti- nuit, quia nemo eum repulit, ei non prodeſſe hu- iuſmodi ſententiam, ſed aliis, qui ab inteſtato ſuc- ceſſuri erãt defuncto.hic dicitur victoriam prodeſſe. Dixi in hac querela locum eſſe edicto ſucceſſorio, & liberos præcedere parentes,& parentes præcede- re cognatos. hic dicitur ſi pater obtinuerit, quem ta- men præcedebat filius, excludere præcedentes per- ſonas& admitti ad hæreditatem. hæc valde pu- gnantia ſunt. Ego non conteram tempus in recitan- dis aliorum opinionibus. Mihi videtur hunc, qui vicit, non fruſtra videri viciſſe, ſed per conſequen- tiam etiam cæteris, qui ab inteſtato ſucceſſuri eſſent rodeſſe, ſi teſtamentum non eſſet fadtum à defun- cto.hic locus hoc ſatis probat, in l. ſi morris.§. vlt. ſed nos torquet explicatio d.§. ſi quis ex his. Ego ſolitus ſum ſic interpretari. Non ei proficit vittoria, id eſt, non tantum ei proficit victoria, ſed etiam aliis qui ſucceſſuri eſſent ab inteſtato. Non dubito quin hoc durum videatur iis qui non ſunt exerci- tati in formula loquendi iuris authorum. Vnum ſi- mile exem plum eſt in l.lex Cornelia.§.domum. in- frà de iniuriis. Domum accipimus non proprieta- tem, ſed etiam habitationem, id eſt, nõ tantum pro- prietatem. Sic accipimus quod dicitur in I.x. infra de aqua quotid.& æſtiua. hoc maximè conſentaneum eſt iis quæ diximus, in l. mater. In ſpecie huius legis mater obtinuit,& victoria eius non tantum ei pro- deſt, ſed etiam ſorori& foror poteſt etiam petere ab inteſtato. Ad l. filio. in princip. d. l. filio nõ obſtat. egit pro parte, inquit, prodeſt ſententia iis qui repu- diarint. l. qui repudiantis. 17.I. ſi proponas. 6.vltimò. Hoc proprium eſt huius iudicij. hoc iudicium mul ta ſingularia habet, quæ non reperiuntur in aliis actionibus ordinariis. Cum facerent intéſiatum. Sic legendum eſt: in aliis libris legitur, Cum facerent te- ſtamentum. Quod hic dicitur de centumuiris à no- bis ſuprà explicatum fuit, dixi hoc iudicium eſſe centumuirale. l.vltima. Cod. de peti. hæred.& 1. Ti- tia hic. huic ſimile eſt, quod dicitur in l. ſi propo- nas.§. vItimo. Vicloyia vnius prodeſt alteri. niſi repu- diaucrit. Ad mouendam querelam inofficioſi te- ſtamenti, dixi præſtitutum eſſe quinquennium. Di-
xi duo hic quæri circa hunc locum Quibus proſit
ſententia contra teſtamentum diximus. Nunc ad cætera quæ ſequuntur progrediamur.
X

242 De his quibus nocet hec ſententia.
CAP. X1I41.
Ententia que contra teſtamentũ datur non an tum nocet ſcripto heredi, ſed etiã legatariis,&. deicõmiſſariis, quibus in teſtamento aliquid relictũ eſt, etiã ſi libertas relicta ſit.l Papinianus. 5.ſi ex cau- ſa.hic. Adeò verum eſt, quod diximus infirmari te- ſtamenrũ, vt ne legata quidem aut fideicommiſſa, qug relicta ſunt eo teſtamẽto valeãt. Simile eſt quod dicitur in l. qui repudiantis.§. vlt. Diximus res inter alios actas, aliis non nocere. I. ſæpè. de re iudic. Sed aliquando ſentẽtia ius facit etſi inter alios dicta ſit. veluti ſi quid ſine colluſione vlla, parte præſente iu- dicatum ſit. Et hoc receptũ eſt in quæſtione nobili- tatis, ſicut dicitur in queſtione ſtatus, cũ queritur an aliquis ſit liber, an ſeruus, an paterfamilias filiusfa- milias. l.3z. de liber. agnoſ. Hoc intelligendũ etiam ſi clauſula codicillaris adſcripta ſit teſtamento. Quæ- ſitum etiam fuit de effectu ſententiæ, quæ fertur in querela inofficioſi teſtamenti. Et diximus diſtin- guendos eſſe tres caſus. Nã aliquando ſententia fer-
tur contra teſtamentũ, aliquando pro teſtamento, interdum etiã variæ ſunt iudicum ſententiæ, vna eſt
pro teſtamento, altera cõtra teſtamentum. De ſen- tentia, quæ datur contra teſtamentum dicere cepi- mus. Et diximus eã ſententiam non tantum nocere ſcriptis hæredibus, qui ſunt in eo ſcripti teſtamẽto, ſed etiam legatariis,& fideicõmiſſariis. Imò etiam iis quibus relicta eſt libertas, quamuis aliàs libertas maximsè fauorabilis ſit. hęc enim ſententia ius face- re dicitur, etſi aliàs res inter alios iudicata alis non præiudicet. l.ſæpe. de re iudicata. Hinc quæritur ſi adiecta ſit clauſula codicillaris teſtamẽto, an legata & fideicõ miſſa& libertates relictæ debeantur? hæc quęſtio tractatur in l. Titia. 3. Proponitur huiuſmo- di ſpecies de qua conſultus Scęuola reſpondit. Ma- ter quædã cum duas filias haberet alteram inſtituit, alteram præteriit ſuo teſtamẽto: ſlio autem ſuo le gata dedit. Ex hoc teſtamento dubium nõ eſt, quin competac querela inofficioſi teſtamenti, filis præte- ritæ, nam præteritio matris, vt diximus pro exhære-
datione habetur. Sed dubitatio& quæſtio naſcitur
ex clauſula quam adiecit mater teſtatrix ſuo teſta- mento. Volo, inquit, hæc omnia præſtari aꝗb omni hære- de meo. Etiam ſi quis mihi ſucceſſeric ab inteſtato. hæc eſt clauſula codicillaris, quæ magnam vim ha- bet ad confirmationẽ legatorum,& fideicommiſſo- rum l. vlt. C. de codicill. J.ex teſtamẽto. l.eam quam. C. de fideicom.l. ex ea ſcriptura. ff. de teſtam. I. ſi pa- troni.55.§. vlt. ad ſenatuſcon. Trebel. quamuis aliàs teſtamentum non valeat, quia omiſſa eſt ſolennitas in faciendis teſtamentis neceſſaria, vel quia adita nõ
eſt hæreditas, nihilominus propter hanc clauſulam
debentur legata, quia voluit teſtator ea legata præ- ſtari ab omni hærede, etiam qui ſucceſſurus eſt ab
inteſtato. Vnde probabiliter quæſitũ fuit apud Scę uolam in propoſita ſpecie, cũ reſcinditur teſtamen- tum, tanquam inofficioſum, propter filiam præteri- tam vt diximus, an legata debeantur propter hanc clauſulam adiectã, quæ aliàs non deberentur. Subii- citur ad finem huius capitis nota quædam Pauli.
Paulus notat, ac probat. vult Paulus in propoſita ſpe. cie non deberi legata, aut fideicommiſſa ab inteſta- to, etiamſi teſtator expreſſerit, ſe velle à quocunque
Franc. Duareni luriſconſ.
hærede ſuo, etiam legitimo ſuccedente, ab inteſtato legata relicta præſtari. Demens non magis codicil los facere poteſt, quam teſtamentum. l.².& L.diui; codicillos. ff. de iure codicil. Ergo clauſula codicil. laris non poteſt facere, vt teſtamentum conditum demente valeat, ctiam in vim codicillorum. Sanitas mentis neceſſaria eſt in codicillis faciendis ſicut in teſtamento faciendo. Quaſi à demente. His verbis Iuriſconſultus ſignificat, quod dicitur in I.3. Mc ſa- num mentis eum non eſſe qui indignè& innocen. tem filium excluſit ab hæreditate ſua, cum in hacr idem fecerit, quod quiuis demens faceret ſine cauſa excludere filium ab hæreditate ſuæ, dementiæ eſt. Hæc ſententia Pauli eſt Scæuolam notantis. Nam Paulus notas ſcripſit ad reſponſa Sceuole. Sed con- ſiderauit Scæuola, non continuò dementem eſſe, qui immerentem ab hæreditate ſua excluſit, qui exhæredauit. Et multum intereſt inter teſtamẽtum factum ab homine demente,& teſtamẽtum faddum ab homine ſanæ mentis. Sed probabilis eſt ſenten. tia Pauli quam hic ſequi debemus. Quidam ex eru. ditis noſtri temporis, inter quos Franciſcum Cona- num honoris cauſa nomino, cuius pręclara monu- menta magnam gloriam authori ſuo pepererunt, exiſtimauit Scęuolã hic ineptè reſpondiſſe ad quæ- ſtionem propoſitam. Ego autem aliaàs de hocgene:-
re reſpondendi veterum Iureconſultorum masi.
méque Scæuole ſcripſi, edito de hac re nominatim libello. Scripſi hic non ad propoſitam quæſtionem reſpondiſſe Scæuolam. Scæuola hic ius certum re- ſpondet more veterum Iureconſultorum. Reſpon- det Scæuola, quod certi iuris eſt, ſicut in I.à Teſta- tore. infrà de condit.& demonſtrat. reſpondet poſſe quem cõmittere fidei corum, quos ab inteſtato ſbi ſuccedere ſperat, non tantum eorum fidei quos in- ſtituit hæredes in teſtamento ſuo, vt legata& fidei- commiſſa præſtent. Et ſic exiſtimauit Scæuola in
propoſita ſpecie, nihil eſſe cur ab illo certo iure te-
cedendum eſſet. Non inepte igitur hoc ab eo re-
ſponſum eſt. Paulus tamen ab eius ſententia receſ. ſit motus alia probabiliori ratione, quod vidcatur
quaſi ab homine demente hoc teſtamentũ factum eſſe. vt in 1.3. hic quia propoſita fuerat generaliter quæſtio. Conſultor non ſatis expreſſerat id de quo dubitaret, quia videbat eum non ſatis exprimere id de quo conſulebatur, ideo dicit ſi hoc quæratur Ideò mirum non eſt, ſi reſponderit ſub conditione. De centumuirali iudicio, non eſt neceſſe hic plura dicere, quamuis Accurſius centumuirale iudicium à centumuiris, id eſt, ſenatoribus dictum eſſe puter- Centumuiri erant, qui de petitione hæreditatis,& de inofficioſo teſtamento iudicabant. Quod au- tem diximus ſententiam in querela inofficioſi te- ſtamenti lata, contra teſtamentum nocere legataris ac fideicommiſſariis, aut iis quibus libertates rel- &æ ſunt teſtamento, hoc intelligendum eſt cum aliquot exceptionibus. Vna eſt in l. cum mater. quæ eſt ex libro ſingu- lari Pauli. de centumuirali iudicio. In hac ſpecie de qua cognoſcens decreuit Adrianus Imperator, te- ſtamentum rumpitur quantum ad inſtitutionem attinet, ſed legata& libertates nihilominus præ- ſtantur. In qua ſpecie expendendum eſt& conſide:
randum non poſſe factum matris argui„quaſi ca C. receſſerſt
pauunt i golhue 3 grkxnäen da zorent dacjüal donoua aacanei
chnür emndm lnohm bexhe aun ſeig wt Ibh liulans Jüdtam ktoliel d regdu dün da
d N Falte kirun Garon Mäder Meui crlte um eſt hotedit do fte lalti ue deceſt itt u potkel

dominn
veſtinr
cermmme n. Nehe 1I4 Ta mdbtgu teſtavol ei quost ta K&bt cæuohi to iur 4b co ntia ter dvidta t ſach genet id di- prm b quæral ondiuer
receſſer it
In Tit. I I. Lib. V. de inoffi. teſt.
ab officio pietatis, cum falſèò mater audiſ- ſet filiũ in militia deceſsiſſe,& alios heredes in teſta- mẽto inſtituiſſet. Hoc caſu credibile eſt ſi mater in- tellexiſſet filium ſuũ viuere, cum hæredem inſtitu- turam eſſe. Viſum eſt Adriano ſatis eſſe ſi querela inofficioſi teſtamenti ita rumpatur teſtamentum, vt artem ſibi competentem filius conſequatur, quæ ſibi debetur ab inteſtato, ſed tamen quod ad legata ratum ac firmũ teſtamentum manct. Quæ ſeq uun- cur in eodem capite multum obſcuritatis habẽt. Il. lud annotatum eſt. Nam cum inoſcioſum. Sunt qui ita interpretẽtur hæc ſequentia Verba, quaſi Paulus reprehendat notetq; quod Adrianus decreuit de li- bettatibus& legatis, vt legata& libertates præſten- tur, quaſi hac ratione nitatur; qua decretum illud Adtiani lmperatoris quaſi abſurdũ ſit, ex eo teſta- mento quod inofficioſum arguitur, legata& fidei- cömilla preſtate.In hanc ſententiam video deſcen- dere eruditos quoſq; noſtri tẽporis, quibus vix aſ-
ſentiri poſſum. Mouet me ambiguitas huius oratio-
nis& quod ſuperius tradidimus, locum cõmunem tractantes de interpretatione furis ex tit. de legibus, & ſenatuſcõ.llin ambigua. Dixi in ambigua oratio- ne accipiendã eſſe eam interpretationem, quæ vitio caret. Hanc autem quam ſequimur non poteſt dici mco iudicio, carere vitio. vix enim credibile eſt Paulum tamũ ſibi arrogaſſe, vt decretum Principis, qrodque legis vim haber, auſus fuerit notare& re- prehendere. Sæpe quidem accidit, vt alij aliorũ ſcri- ta notent& reprehendant. Ex Iuriſconſ.videmus Paulũ aliquando reprehendere Scæuolam, aliquan do norare bapinianũ. Sed magna temeritas& au- dacia hec fuiſſet, decretum Principis reprehendere & notare, quod vim& authoritatẽ legis habet. Cũ igitur hoc dubiũ ſit, mihi ita videtur accipiendum eſſeyt nõ reprehendatur reſcriptũ Principis. Nihil enim viſum eſt dignius notatu& ſingularius in re- ſeripto Principis, quã id quod dicitur de legatis& liberratibus. Ergo hoc merirò annotari debuit, quod
adiicitur in decreto Adriani Principis. Hæc inter-
Pretatio,pace aliorum dixerim, mihi videtur longè probabilior& melior eſſe. Quod quæritur vtrum in hacſpecierumpatur teſtamentũ, quantum ad in- ſtitutionem attinet, certum eſt filium preteritũ non poſſe rumpere teſtamentũ, niſi per querelam inof- ſicioſi teſtamentil.præcedente. 5.vlt. ſed nobis faceſ- ſit negotiũ..3. C.eo. cam legem iam nos interpreta- dj ſumus ſcd vt eius ſententia melius intelligatur,& vt kacilius conciliari poſsint, quæ videntur- diſſenti- re ulrid de ea te repetendum eſt in d. l.3. C. eod. 14 em ſpecies proponitur vt videtur,& tamẽ con- dhurum eſt præterition em matris haberi pro inſti- one;perinde eſſe acſi mater inſtituiſſet filiũ quẽ hcenidrhnornn ſe eum fillium habere. hic autẽ freenn 8 abetur pro exheredatione,& ne- Aum at uers a inofficioſi teſtamẽti ad rumpen porcſtfilae entü,aliàs ad hæreditatem aſpirare non oEen prrrerituasſc dicitur in 13. C. co. ſi mo- du gledettr amentum, duõſq; filios quos habebat eriabd⸗ poſt teſtamentũ factum ſuſceperit, müeneetf nuile cius facta mẽtione, cũ haberi pro müüitn ei nõ licuerit poſt partũ mutare teſta- deeehf aquia in puerperio deceſsit: ſed in ca hy- ᷑vt ego docui, in cius legis interpretatione
aliæ ſunt circunſtãtiæ ob quas reſcripſit Imperator filium præteritũ à matre perinde habendũ eſſe, acſi inſtitutus hæres eſſet. Imprimis fauor teſtamenti id poſtulat. Secũdò proponitur marer nõ potuiſſe mu tare ſuum teſtamentũ,& deceſsiſſe in puerperio, de- inde alios filios hæredes inſtituiſſe. hæ circunſtãtiæ ſuadent pleniſsimè fauendum eſſe eius teſtamento. Credibile eſt eam ſimul inſtituturam eſſe hũco ſi ei licuiſſet mutare teſtamentũ. His igitur circũſtantiis, quæ multe& varie ſunt, adductus Im perator ita re- ſcripſit. Hæ ſpecies multũ diſsimiles ſunt, que tamẽ imperitis,& rẽ non ſatis expendentibus ſimiles eſſe vidẽtur. Hoc accidit iis qui diligẽter exercitati ſunt, in quaq; arte, cũ alij videãtur plane cęcutire, qui res diſtinguere, aut diſcernere non poſſunt. Reſciſſo er- go teſtamẽto per querelã inofficioſi teſtamẽti, lega- ta& fideicõmiſſa, imò etiã libertates relicte non de- bentur. Inde quæritur quid ſi teſtamentũ pro parte tantũ reſciſſum ſit: hac enim querela variis modis teſtamentũ reſcinditur, vt teſtator habeat teſtamen- tarios hæredes,& legitimos ſimul. circa. hic. Quid igitur ſi teſtamentũ reſciſſum ſit pro parte, quid di- cemus de legatis& fideicommiſsis: hæc queſtio tra ctatur in l.cum duobus. C. eod. vbi dicitur legata, quæ diuiſionem recipiũt pro parte præſtari, ſi teſta- mentũ pro parte reſciſſum ſit, quæ verò non reci- piunt diuiſionem ca inſolidum præſtari debere. Quaæſtio eſt etiam de repetitione legatorũ ſolu- torum, vel fideicõmiſſorum ſi ſoluta ſinteheres ſcri- ptus in teſtamẽto inofficioſo legata& fideicõmiſſa ſoluit,& libertates præſtitit: reſciſſum eſt teſtamen- tum, querela inofficioſi teſtamenti, queritur an poſ- ſit repeti quod ſolutũ eſt:hec queſtio tractatur duo- bus in locis. in l. Papinianus.§. ſi ex cauſa.& l. eum qui. 5. item quęſitũ hic. In vna lege dicitur repetitio- nem ei dare, qui teſtamento exhæredatus eſt, vel ei qui ſoluit. In alia lege dicitur, Si ſciens ſoluerit non poſſe repetere,& hunc locũ tractari infrà ſub tit. de cõdictione indebiti. ad l. 6. vbi dixi non mirũ eſſe, vt quod quis ſoluit, alius repetat. hæc quæ diximus, locũ habent ſecundum ius antiquũ, quod in Pande ctas relatũ eſt. Hodie autẽ per nouellam cõſtitutio- nem luſtiniani, quãdo per querelam inofficioſi te- ſtamẽti teſtamentũ reſcinditur, legata& fideicom- miſſa debẽtur,& quæcunq; teſtamento relicta ſunt,
firma& rata manent, reſcinditur teſtamentũ tantũ,
quantũ ad inſtitutionẽ attinet Nouella cõſtit. 1r. in Norica editione. vulgò inſcribitur, vt cũ de appell. Hac de re tamẽ magna cõtrouerſia eſt, nec mirum eſt cos in tantã controuerſiã incidiſſe, cũ dubitarint an querela inofficioſi teſtamẽti per eam cõſtitutio- nẽ ſublata ſit, hæc queſtio plenè tractata fuità nobis. Ego dixi nunquã veniſſe in mentem luſtiniano, vt
querelam inofficioſi teſtamẽti tolleret, ſed Iuſtinia-
nus vult ſi quis egerit querela inofficioſi teſtamẽti, nõ aliter vincere ſcriptũ hæredẽ in teſtamẽto, quàm ſi obſeruata fuerint ea, quæ conſtituta ſunt ea cõſti-
tutione. Oportet primum, vt filius exhæredatus ſit,
ob iuſtã cauſam,& ea expreſſa ſit à teſtatore in te- ſtamento. Deinde quòd probet hæres ſcriptus ve- ram eſſe cauſam.Si hæc obſeruata non fucrint, vult Iuſtinianus poſſe reſcindi teſtamentũ per querelam inofficioſi teſtamenti. hæc continentur Iuſtiniani cõſtitutione, ſi cã nõ cauillemur. Tenendũ ergo eſt 2 2
———— ————
r
—x——
4 1 8 1 1 3 1 4 — 3 “ 3 1 1 8 11 1 1* 3 4 * 1 11 3 3 1 4 3 4 4 4 — 1 8 3 1 4 “ 1 4 4 4 4 3 4 3 3 4 4 1 4 4 1 4 3 ; * 3 8 4 1 8 * 4 1 4 5 8 4 4 4 4
höoöoöoöoöoſoſoſ“ — 1e— 1. ———
1 0JBB
nnnndͤͤͤͤdͤͤͤͤͤͤͤͤͤöoͤͤſ ͤͤͤͤͤͤſſ 3———
—
·“
6——–—‧ſͤͤͤͤͤe—— 8 ſſſſ 3 8 1 3— ——— —ͤ oooo 1 4 4 8 6

244 2 Iuſtinianum ea noua conſtitutione iuri antiquo de- rogare, quod iam recitauimus,& hodie in querela jnofficioſi teſtamẽti ſi reſciſſum fuerit teſtamentũ, nihilominus legata& fideicõmiſſa deberi. Sic de- cretum illud Adriani proxime ad ius hoc nouum accedit. Et fortè exemplum huiuſmodi decreti vti- litate eius percepta mouit luſtinianũ vt latius pro- duceret vtilitatis cauſa. hic eſt effectus ſententiæ, quę datur contra teſtamentum in querela inofficioſi te- ſtamenti. Sed animaduertendum eſt, ſuperius dicta intelligenda eſſe ſi appellatum non ſit, à ſententia.l Papinianus.§. ſi ex cauſa. Nam ſi prouocatũ fuerit ab ca ſententia contra teſtamentũ, ſuſpenditur inte- rim effectus ſententiæ. Eſt locus cõmunis de effectu appellationis. Lr. ad ſenatuſcon. Turpil. vbi dicitur prouocationis remedio ſententiam extingui. 12.§. vlt. infrà de pœnis. Damnũ cnim non intelligimus, qui apppellauit à ſententia aduerſus cum lata. Vn- de omnia manere debent in eodem ſtatu, ſi appella- tum ſit à fentẽtia, quæ aduerſus teſtamentũ lata eſt. Norandũ tamen eſt victori ex cauſa, in hoc caſu, decerni interim alimenta. Et de hac re eſt locus ob- ſeruatione digniſsimus in l. ſi inſtituta.§. de inoffi- cioſo hic. Sententia lata fuit contra teſtamentum. hic dicitur, ſcriptus hæres appellauerat, quamuis re- gulariter appellatione pendente nihil innouandum ſit, tamen in hoc caſu æquum viſum eſt, vt victori decernantur alimenta, vſque ad finem litis. hic ma- gna æquitas,& magna ratio ſuadet, vt interim vi- ſtori prouideatur, proptet magnas circunſtantias, hic expendendæ ſunt circunſtantiæ, propter quas hoc placuit imperatoribus. Cõſiderat in hac ſpecie imprimis filium eſſe cui prouidetur, proponitur pu pillus eſſe. Aetas etiam ſuadet vt ei cõſulatur, pro- ponitur inops eſſe, ita vt aliter ſe tueri nequeat, pro- ponitur etiam lata eſſe pro eo ſententia, non con- tra eum, quod diligenter cõſiderandum eſt. Suſpen- ditur quidem effectus ſententiæ, propter appellatio- nem, dum pẽdet appellatio, ſed interim tamen præ- ſumitur pro ſententia. l. Herennius.§. Caio. infrà de cuict. ne propter moram iudici egeat pupillus, filius inops, vt hic proponitur. Igitur nõ immernò placuit ei alimenta pro modo facultatũ decerni dum pen- det appellatio. Hoc exemplum ſecuti videntur eſſe Pontifices in abbatibus& monachis ſuis. cap. ex par te. de accuſat. Si monachus litiget contra abbatem, ſuum lite pendente, interim cogetur ci abbas ali- menta præſtare, ne bis fortè moriatur, qui alioqui connumeratur inter mortuos. Hæc de ſententia, quæ datur aduerſus teſtamentum. 1 De ſententia pro teſtamento latt. CA P. Xy.
+ T imprimis dicendum eſt, ſicut ſententia lata L contra teſtamentum ipſum teſtamentum re- ſcindit, ita etiã ſententia lata pro teſtamento ipſum teſtamentum infirmat, ex loco à contrario ſumpto ex l. Papinianus.§. ſi ex cauſa. Deinde addẽdum eſt, & hic eſt alius effectus huius ſentẽtię, quòd qui ſuc- cumbit in hoc iudicio cum ſententia fertur pro te- ſtamento, perdit quicquid relictum eſt ſibi eo teſta- mento, id ci aufertur tanquam indigno,& fiſco vin dicatur. I. Papinianus.§. meminiſſe. Si quid fortè ei legatũ ſit teſtamento, is non poteſt petere, hac pœ- na plectitur propter improbam accuſationem,& querelam ſuam, idq́; ablatum vt indigno, fiſco vin-
Franc. Duareni luriſconſ.
dicatur ſicut alia quæque, quæ indignis auferuntur. quod notandũ eſt. nullibi cnim tam apertè exptel. ſum eſt, vt quæ indignis auferuntur, fiſco vindicen. tur. Et eſt locus communis de legatis, quæ vt indi. gnis auferuntur. Studioſi eſt diligenter hæc notare, & in indices referre: hoc autẽ iuterpretatur VIpia- nus in verbis ſequentibus: ſi quis perſeuerauerit in lite, quam improbam vocant, vſque ad ſententiam hac plectitur pœna:deinde addit Iuriſcon. ſi abſente eo pronuntiatum fuerit, ſecundum partem præſen- tem, nihilominus eum cõſecuturum, quod ei teſta- mento relictum eſt. Quod diximus auferen dũ elſe legatum vt indigno, ei qui falſo accuſauit teſtamen tum,& fiſco vindicandum, intelligendum eſt ſi lata
ſit ſententia pro aduerſario, co præſente: ſi verò lata
ſit eo abſente, non plectetur hac pœna. Simile eſt quod dicitur in l. ſi ideo. infrà de euict. Si lata ſit ſen tentia emptore abſente, non habebit actionẽ de eui. ctione, ſed habebit ſi lata ſit co præſente,& contra- dicente.(æterum ſi id rogatus. hoc pertinet ad inter- pretationẽ, dicimus eum amittere legata&c. Quid ſi legata ſit ei pecunia,& fideicommiſſa eius vt eam alij reſtituat, an illud legatũ amittet? Et dicitur, quia eius emolumentũ ad cũ nõ pertinet, id legatũ non
vindicari fiſco.tota enim hæreditas non vindicabi.
tur fiſco, ſi hæres inſtitutus, qui iuſſus eſt alteri hæ-
reditatem reſtituere, non obtinuerit in querelam- officioſi, ſed id tantum quod per legem Falci. diam potuit detrahere. Diximus ſuprà, hanc que- relam dari tantum exhæredato, nonnunquam prę
terito, vt ſi filius fuerit præteritus à matre, ſed in-
ſtituto non competere. Sed hic dicitur inſtitutus eſſe,& his verbis innuit eum poſſe querela inoſf- cioſi teſtamenti experiti. Sed cum dicimus, inſtitu- to non poſſe querelam inofficioſi teſtamenti com. petere, id eſt, qui emolumentum ex hereditate per-
cepturus eſt, non intelligimus inſtituto denegam
dam eſſe querelam, qui rogatus eſt reſtituere, nu- dum tantum nomen habet hæredis, quamuis lex Falcidia ei permittat quartam partem deducere.
Ex his quæ diximus naſcuntur varię quæſtiones, eas hic tractaturi ſumus: vna eſt in l. etiam Ir hic varia eſt lectio huius loci.In codicibus quibuſdam ita legitur, etiamſi in querela inofhcioſi non obtinuit & ſic legit Haloander.in aliis, vt in Florẽtinis deeſt
negatio. Secundum Noricam lectionem, quæ eſt
Haloandri, queritur ſi is qui agit querela inofficioſi teſtamenti, nõ obtinuerit, quia ſententia lata eſt pro teſtamento, an quod ei derogatũ eſt,⁵inter viuos, qui egit querela inofficioſi ſit ei auferendum? Et dicitut ei non eſſe auferendum. vt exempli gratia, ſi dedit
aliquid filiæ ſuæ in dotem,& ea egerit querela in-
officioſi teſtamenti,& nõ obtinuerit, quod ei dots nomine datum eſt, non auferetur. Huic conſen- taneum eſt, quod dicitur in l. poſt legatum. infràd his quib. vt indignis.§. qui mortis. Cum dicima eum qui ſuccubuit in querela inofficioſi teſtamo ti, amittere, quod eo teſtamento ei relictum et hoc non pertinet ad id quod ei donatum eſt, ex. tra cauſam teſtamenti. Sed aliter in Pandectis Flo- rentinis legitur, deeſt negatio. Secundum hanc le- Gtionem, non ponimus ſententiam latam eſſe con- tra teſtamentum reſciſſum eſſe teſtamentũ, ſic iaſti tutus in teſtamẽto poterit ex hoc teſtamẽto heuis
reſci¹¹lo
utapt zaetlun ean lhen notan Han ei er nimnd
trranr Rah watal ntte denoh dam üör ud bua Mal hui 4 Vrate tbelt gice lr e znamit luritcn arite tesac In g 6

cidng gauün finncu
Alter
winlter enti cor⸗ litatee denegs uere, u muis h ducete meſtiont am II. uidulcu obtin linsd ger noftu atackt — viuo ebt do tial f pver odeidt ic col n. unb 1 dicl teſtal um⸗ 1 ch ech H nw 3 dl 9 z M oper
1
In Tit. I I. Lib. V. de inoffi.teſt. 245
reſciſſo teſtamento per querelam inofficioſi teſta-
nti,omnia quæ cot 2uferentur: ſed quod ci donatum eſt non auferetur 2—
i: vtraque lectio iuri conueniens eſt. Quas viuus 3 oe eſt particula reſponſi Modeſtin. ei ſcilicet, de ai0 conſultus fuerat, de quo quærebatur, ſum ptum tantum id quod pertinere videbatur ad hunc titulum, reliqguum omiſſum eſt. Ego idem ahàs ob-
(cruaui in l. Curent. 22. ff. de teſtibus. cum eum lo-
cum interpretarer aduerſus aliorũ ſententiam. Klia
Auæſtio eſt in l. filius. vel potius aliæ quæſtiones.
prima quæſtio eſt de patre, qui egit querela in- offcioſi teſtamenti iure filij, filius exheredatus erat, it fortè pater c Piarſegone⸗& ſententia feratur ſecundum te- ſtamentum, an quod patri datum eſt, fiſco vin- dicetur& publicetur? dubium non eſt quin lega- tum relictum filio publicetur. Sed quid di cemus de legato patti relicto? Hicreſpondet Iuriſcõſultus, pa reat filio non ſibi victoriæ commodum. In hac cau-
ſa nihil agitur de officio patris, ſed de meritis filij,
id eſtan filius meritò exhæredatus ſit an non ſit. Pater agit quercla inofficioſi teſtamenti, nõ ſuo, ſed flij iure. Et perinde eſt acſi filius ageret, filio agente de inofficioſo non æquum eſt patrẽ amittere quod ſibi eo teſtamento relictum eſt, propter accuſatio- nem flij. 1 Alia dwi eſt in cadem lege. Filius exhæreda- tus eſt àpatre, me hætedem inſtituit mota iam lite aduerſus teſtamentum patris, ego perſecutus ſum cam litem:pro teſtamento pronuntiatum eſt, quæ- ritur an amittam legatum mihi co teſtamento re- ltum? Certum eſt me egiſſe iurc meo,& ſucceſsiſ- ſe in querela inofficioſi teſtamenti. Non tamen amittam illud legatum, mihi co teſtamento relictũ, quia egi iure hæreditario, non autem tanquam ex- hæredatus. Et multum refert an quis nomine pro- prio,an verò nomine hæreditario agat. Hæres ſuſti- net duplicem perſonẽã,& eius cui ſucceſsit,& ſuam. Amittit igitur is illud tantum legatum quod per- ſequitur iure hæreditario. b Nem ſi arrogaui. Alia eſt quæſtio, ſpecies obſcuri- tatem non habet, iis intellectis quæ iam diximus. Hicobiter obſeruandus eſt locus cõmunis de bonis maternis, quoniam alij commodum victoriæ parat. Pater enim agens nomine filij de inofficioſo teſta- mento, nõ ſibi, ſed filio commodum victoriæ parat, etiam hoc iure, quod in pandectas relatum eſt. Alia acquiruntur filio præter caſttenſe,& quaſi caſtrenſe peculium. De caſtrenſi vel quaſi caſtrenſi nulla du- bitatio eſt,& lio locus oſtendit etiam hæreditatem maternam acquiri filio. l.1. C. de bonis maternis, ſed umus rei diſputatio aliò reiicienda eſt. lia quæſtio eſt. Legatum eſt aliquid tutori vel cutatori in eo teſtamento in quo pupillus præteri- tus eſt vel exhæredatus. Tutor pupilli ſui nomine egit de inofcioſo teſtamento, non obtinuit, in ea lite ſententia fertur ſecundum teſtamentũ, quæritur an amittat tutor quod ſibi legatũ eſt eo teſtamento. luriſconſ. ait ſecutus reſcriptum D. Antonini non amittere. Nam tutor cogitur velit nolit competen- tes actiones pupillo exercere, neceſsitas enim officij wea eronfar'lrutoremeinfia iis quib. vt indi- quomodo valet legatum cum teſtamen-
æ eo teſtamento relicta ſunt, ſed ei
onſentiente filio, ſi non obtinuerit
tum pronuntiatum eſt inofficioſum. Nam ſentẽtia nocet legatariis. l. Papinianus.§. ſi ex cauſa. Reſpõ- det Bar. ſi teſtamẽtum pronuntiatum ſit inofficio- ſum, legatum relictum tatori nihilominus præſtari, quamuis aliàs non præſtetur, ſed non animaduertit vir bonus hic agi de ſententia lata pro teſtamento, ſed contra teſtamentum. Cum ſententia fertur pro teſtamento, ſi nihil aliud impediat, cur non vale- bunt legata& fideicommiſſa: Verum eſt ad punien- dum eum, qui litem improbam mouit,& ad finem in ea perſeuerauit: auferri ei legatum vel deicom- miſſum relictum tanquam indigno& fiſco vindi- cari. Sed fefellit Bartolum& alios confuſio& per- turbatio horum capitum; quibus multum lucis ad- fert diuiſio qua vtimur. b Ex his quæ diximus apparet magnum eſſe effe-
ſtum ſententiæ, quæ fertur pro teſtamento, in que-
rela inofficioſi teſtamenti. Diximus primum cam confirmare teſtamentum, deinde puniri eum, qui de inofficioſo teſtamento egit,& nõ obtinuit. Nec
dubitandum eſt, quin ſubmoueatur exceptione rei
iudicatæ, is qui egit de inofficioſo teſtamento, cum abſolutus eſt hæres ſcriptus in ea querela. Sed quæ- ſtio eſt an poſsit alia ex cauſa teſtamentum impu- gnare, quòd teſtamentum falſum ſit,& quòd teſta-
mentum iure perfectum non ſit: hec quæſtio tracta-
tur in Lꝛeum qui. hic. Is qui egit de inofficioſo teſta- mento,& non obtinuit, ſi denuo agat ſubmouebi- tur exceptione rei iudicatæ. Quid ſi velit impugna- re teſtamentum vt falſum, non autem vt inofficio- ſum? hic dicitur non eſſe ſubmouendum exceptio- ne rei iudicatæ. Et idem de eo dicitur, qui dicit nul- lum eſſe teſtamentum. l. contra maiores. C. eo. Ra- tio eſt, quia ex diuerſis cauſis agitur de falſo& de inofficioſo, quamuis vtraque actio ad eundem fi- nem ſpectet, nempè vt patremfamilias inteſtatum faciat, vt ad cauſam inteſtati res omninò recidat, tamen alia eſt& diuerſa cauſa agendi, vtroque iu- dicio. Is enim qui agit de inofficioſo teſtamento, di-
cit defunctum teſtamentum feciſſe contra officium
pietatis,& videri parum ſanæ mentis fuiſſe, qui in- dignè& immerentem præteriit, vel exhæredauit fi-
lium ſuum, deinde petit vt perinde reſtituatur hæ-
reditas, atque ſi inteſtatus deceſsiſſet. In accuſatione falſi alia cauſa eſt. Is qui falſum eſſe teſtamentum contendit, non dicit teſtatorem aliquid feciſſe alie- num ab officio patris, ſed accuſat vitium hæredis. Idem petit, quaſi teſtamentum nullum ſit, quod re vera nullũ eſt, vt ſibi reſtituatur hæreditas. Is etiam qui dicit teſtamentum nullum, dicit ſolennia de- fuiſſe. Ideò exceptio rei iudicatæ non præiudicat in alio iudicio, non videtur eadem quæſtio in iudi- cium deduci. Et notanda eſt regula huc pertinens, in l.cum quæritur. infrà de except. rei iudic. Cum quæritur an eadem queſtio deducatur in iudicium, videndum eſt an cadem res petatur, an ex eadem cauſa, an inter caſdem perſonas. Hæc omnia con- currere debent, vt obſtet exceptio rei iudicatæ. Ali- qui argutias hic comminiſcuntur non admodum vtiles, aiunt hac querela inofficioſi teſtamenti peti- tur hæreditas. Petitio hæreditatis eſt in rem actio. Ergo videntur omnia deducenda eſſe iu iudicium, vt nocere debeat exceprio rei iudicatæ, quacunque ex cauſa, poſtea quis velit agere aduerſus te ſtamen- X 3
“
—
1 — 3 3 1
8 2 2 —“ 8 8 —“ 4

95
246
—* 3 ———
1 tum. Aiunt actiones in rem differre ab actionibus in perſonã, in hac re is qui agit in rem videtur om- nem rem in iudicium dedu Sc Quacunque igitur ex cauſa poſtea agat ume bitur exceptione. Aliàs ego dixi ſub ntlo e Erce prione rei iudic. actiones in 1e ab actionibus in her⸗ ſonam non multum hac in re differre, ſed in vtrilq; actionibus videndum eſſe, quod traditur in lcùm quæritur. de except. rei iudic. Atque ita diſtinguitur in l.ſi mater.§.1.&§. eadem. de except:rei iudicate. Ad agumentum propoſitum reſpõdendum eſt. Petitio hereditatis in rem actio eſt, verum eſt. Is qui ait de inofficioſo teſtamente petit hereditatem, at- ferrque hanc cauſam petitionis ſuæ, quod exthære- datus ſit contra officium pietatis, verum quoque il- lud eſt. Ergo videtur omne ius ſuum in eam dedu- cere. Sed facile eſt reſpondere ex his quæ diximus. Is qui agit querela inofficioſi teſtamenti, non dicit ſimpliciter ſe hæredem eſſe: ſed dicit ſe hæredẽ eſſe, uia indignè eſt exhæredatus à patre, ſi poſtea con tendat ſe hæredem quod teſtamentum nullum ſit: quia ſolennitates in teſtamentis faciendis neceſſa rie omiſſæ ſunt, aliam cauſam adfert petitionis ſue. Hactenus de ſententia quæ fertur pro teſtamento. Poſtremus locus huius diſputationis eſt de ſenten- tiis diuerſis in querela inofficioſi teſtamenti, quem pauciſsimis verbis explicabimus. b De diuerſis ſententiis. C A P. III. lxi cum queritur de effectu ſententiæ in que- D rela inofficioſi teſtamenti, videndum eſſe, an ſententia feratur contra teſtamentum, an pro teſta- mento, an verò partim pro teſtamento,& partim contra teſtamentum, quia diuerſæ ſunt iudicum ſententiæ. Si igitur diuerſę ſint iudicum ſententiæ, queritur quid dicendum ſit. Hęc queſtio tractatur in I. ſi pars. 10. hoc tit. Ergo notandum eſt inter pa- res numero iudices qui diuerſas ſententias tulerũt, ſequendam eſſe eam ſententiam in dubio, quæ pro teſtamento lata eſt. Hoc exigit fauor teſtamenti. Si- mile eſt quod dicitur in l. Inter pares. de re iudic. Inter pares numero iudices qui diuerſas ſenten- tias tulerunt, ſequenda eſt ſententia ſecundum li- bertatem lata. Et hinc illud annotandum eſt, de fa- uore teſtamenti. Mirum eſt quod magis fauetur te- ſtamento, quam filio exthæredato, videtur filij cauſa debere eſſe fauorabilior, ſed tamen fauorabilior eſt cauſa teſtamenti. J.l. C. de ſacroſ. eccleſ.hoc humani- tas ſuggerit, vt id defunctis præſtemus. Addendum eſt quod gicitur in I. z. C. de edict. Diui Adriani tollen. Hęres ſcriptus eſt in teſtamen- to extraneus, is petit ſe mitti in poſſeſsionem rerum hæreditariarum, ex eo edicto. l.vlt. C. eo. tit. de edict. Diui Adyria. toll. Eſt remedium poſſeſſorium, filius contradicit:ait vel inofficioſum vel nullum eſſe te- ſtamentum patris, quæritur an interim mittendus ſit in poſſeſsionem? Et dicitur intetim mittendum eſſe contra teſtamentum. hic non fauetur filio, qui ſe exhæredatum eſſe dicit, ſed potius teſtamenti conſeruationi. Et propterea dicitur hæc quercla odioſa eſſe, qua per eam querelam reſcinditur teſta- mentum. Addit Marcellus exceptionem, niſi aperta & euidens it iniquitas alterius ſententiæ. Et cum hac exceptione intelligenda eſt dict. inter pares. de re iudic.& alia huiuſmodi. Cum gicimus ſenten-
63 n Franc. Uüurcnll 1urlleOon
lucere, dicit ſe dominum.
3 4 tiam præualere in dubio quæ ſecundum dotem la. ta eſt, ſecundum libertatem, ſecundũ teftamentum, hoc eſt intelligendu m, niſi appareat euidens iniqui- tas ex actis forte ipſis iudiciariis ſententiæ, quæ pro dote, libertate& teſtamento lata eſt. 4 In hac diſputatione de inofficioſo teſtamento, poſtremus locus eſt qui continet exceptiones quaſ. dam, corum quæ iam diximus. Sunt quidam caſus excepti in quibus ceſſat querela inofficioſi teſta- menti, arque hinc poterunt colligi defenſiones rei contra quem agitur querela inofficioſi teſtamenii, Exceptiones reo competentes in querela. CA P. XVII.& vltimum. NPRima exceptio eſt in pupillaribus tabulis. Pa. I pinianus.§. ſed nec impuberis hic. Aduerſus in. ſtitutionẽ pupillarem non habet locum querela in. officioſi teſtamẽti, ſi pater ſubſtituerit filio ſuo im. puberi pupillariter. l.z. de vulgar.& pupil.& tit cod. inſtit. hoc reſtamentum dicitur patris& filij eſſell. patris& filij. infrà de pupil. ſubſtit. dicitur patris te- ſtamentum, quia illud pater facit. Sed quia filio non ſibi teſtamentum facit, dicitur teſtamentum filij im puberis, in hoc teſtamento pupillari ceſſat querela inofficioſi teſta menti, nec mater nec frater impube. ris poteſt queri de eo teſtamento, quamquam inot ficioſo, etiam ſi exhæredatus ſit: de patre dubum non eſt quin non poſsit queri: quia hoc fecit pattt quia patris teſtamentum non poteſt facilè argui. i autẽ qui agit querela inofficioſi teſtamenti, fadtum patris arguit. Quid dicemus de fratre patris, qui pa- truus eſt filij impuberis, an poterit queri de eo teſta mento vt inofficioſo? Non poterit queri, quia teſta- mentum eſt filij, nõ poteſt queri mater impuberis, quia teſtamentum eſt marititi,& mater non poteſt queri de teſtamento mariti. Non poteſt etiam que- ri auus, quia nepotis eſt teſtamentum, non patris. Er patruus non poteſt quæri de teſtamẽto nepotis, nec frater impuberis, quia non poteſt accuſari fadũ filij, quia pater ei hoc fecit. Rupto enim teſtamen- to paterno, rumpitur etiam pupillare, cum rumpi- tur omnino, non autem cum rumpitur pro parte. Rumpitur enim querela teſtamentum aliquando
pro parte, ſi rumpatur teſtamentum paternum om-
nino; tumpitur etiam omnino pupillare, quia pupil- lare teſtamentum eſt acceſſorium. Secunda exceptio eſt ſi quis agnouerit iudicium defuncti. Si is qui exbæredatus eſt, aut præteritus agnouerit teſtamentum,& iuſtam non habeat cau- ſam, de eo teſtamento querendi variæ ſpecies hic extãt tractatæ. vnde hoc colligitur, eas breuiter per- ſequar. Vna eſt in l. Papinianus.§. ſi conditioni. Te- ſtator inſtituit hæredem extraneũ quendã ſub con. ditione, ſi decẽ dederit filio ſuo exhæredato, filius ſcis id ſibi dari conditionis implendę cauſa, qug adieci erat teſtamento accepit, hic dicitur eũ excludi que rela inofficioſi teſtamenti, quaſi videatur cõprobar teſtamentum defuncti. Idem eſt, etſi. Alia exemp ſunt in J. ſi pars. 10.§. illud hic. Is qui legatum acce pit ex teſtamento, quaſi ex teſtamento debitum proculdubio agnoſcit,& comprobat iudicium de- functi, accipit tanquam ſibi debitum ex teſtamen- to, comprobat ergo teſtamentum, quia niſi valeret teſtamentum, hoc non deberetur ex teſtamento. Sed ſi fortè quis acceperit legatum, vt alij poſtea reſtitueret⸗
—
eeeͤͤͤ”́ͤͤͤͤ
knrſct
Tetia a vofcoli tonelDa cier mla hrrden
rarwLenne
thurhm laiſdnam tetarnle arnnn orälan rtt para stme lalbie lun uGun gätleg caltah unm mete nham litt eles krioli mato
Mce
la- ¹
unan aun mo mel hir alenan
5, vA a Modine dur eon 6

tpatuöt jüllo 1 mm küün at qun r imge uam, e du fectn . äxgl ti fach tis quy leco h quinrh mpuden
oh port
tiam qy on paut nepo ſari fad eſtamer m rum dro pan liquan3 num or
viapun
indici- ræteri abeat e” pecbs euiter. lionil zlubah fluh ue ad udig öptod ke
In Tit. II. Lib. V. de inoſſi.teſt. 247
reſtitueret:non ideo excluditur 4 querela inofficio- ſi teltamenti: is enim iudicium defuncti agnoſcere videtur, qui aliquid capit ex teſtamento defuncti. hic re vera non capit aliquid ex teſtamento de- functi, qui alij poſtea reſtituturus eſt. Alia exem-
la ſunt in l. nihil intereſt. Filio exhæredato ni- hil relictum eſt, ſed aliquid relictum eſt cius filio, vel ſeruo quem habebat in ſua poteſtate, is agno- lictum eſt filio vel ſeruo ſuo, quæritur à querela inofficioſi teſtamenti Ia- riſconſultus ait eum repelli quia nihil refert an
ais capiat per ſe, an verò per alium ex teſta- mento tanquam ex teſtamento debitum. Con- tingit etiam aliquando, vt& ſi quis nihil perci-
at ex teſtamento, is tamen comprobet..ſi pro-
onas. 23. Filius exhæredatus emit hæreditatem ciens ab herede ſcripto, is videtur comprobare iu- dicium defuncti cum emit ab eo hæreditatem, qui ſcriptus eſt hæres à teſtatore, fatetur eum hæredem eſſe. Non poteſt hæres eſſe, niſi ratum ſit& firmum teſtamentum. Ergo hic dicitur comprobare teſta- mentum. Breuiter quotieſcunque approbat, aut ta-
uit quod re an repellatur
citè aut expreſsim, filius exhæredatus iudicium de-
functiid eſtteſtamentum in quo eſt exthæredatus, is excluditurà querela inofficioſi teſtamenti. Quæſtio autem facti eſtan agnoſcat, an non agnoſcat. Alia ſimilia exempla reperiuntur in l. Papinianus.& I. pen.& vlt. lic. Tertia exceptio eſt. Si is qui mouit querelam inofficioſi teſtamenti, poſtea diſtulerit ab ea accuſa- tione l. Papinianus.§. ſi quis poſt rem hic. Idem di- citur in l. nam& ſi is.§.I. hic. Vt tranſeat querela ad hæredem oportet litem motam eſſe vel præpara- tam,& eum qui eam mouit in ea perſeueraſſe. Hoc
eſt intelligendum niſi quis fraude, vel dolo aduer⸗
ſarij ſui motus deſtiterit ab accuſatione inofficioſi teſtamentilleum qui. z1. hoc tit. hæres ſcriptus in te- ſtamento perſuaſit filio exhæredato, vt deſiſteret à querela inofficioſi teſtamenti,& eam derelinque- ret ibi ideicommiſſum eſſe perſuaſit, vt ei terttam pattem hæreditatis reſtitueret, ilius nimium credu- lus ſtatim dereliquit cam litem: hic dicitur, quia per-
ſuaſus ftaude aduerſarij fuit eum poſſe denuo cau-
ſam inofficooſi agere. Idem eſt& ſi fidem co nomi- ne datam non ſeruauerit aduerſarius, I. ſi inſtituta. Srhic. fllius exhæredatus mouit querelam inoff- cioſi teſtamenti aduerſus ſcriptum hæredem, hac lite mota ſccuta eſt tranſactio litis, conuenit vt de- ſar fllius exhæredatus ab ca lite,& certam ei pe- cuniam der ſeriptus hæres, eo nomine, poſtea de- ſtitit ab ea lite flius, ei fdem non ſeruauit, ſcri ptus Hcof dnnur an— agere querela inof- nontochnan nuin tdicitur eum poſſe agere. Pacto Poreſ daun d ipſo iure.§. pacta. inſtit. de except. aradchade— querela inofficioſi. Et ſi aduer- — m pepigiſſe, ne ageret replicabit
aduerſarium fidem üb: feruaſſe 1 rummota dit non ſeruaſſe. Sed obiicitur me Hpirem d 6 tranſact. vbi dicitur querelam ſe- ta ſeruata non f ulcitari non poſſe, etiam ſi fides da- vole beri ſed agi poſſe præſcriptis ver- ao nee uee atn ſi ſtipulatio interceſſerit ad id tirnon nre ed in l.cum mota, ſpecies proponi- qui deſtitit ab accuſatione, agere vo-
ente, ſed de hæred ixi
c eius. Ego dixi ſupra hanc que-
relam non tranſmitti ad hæredes niſi fuerit lis mo- ta, aut ſaltem præparata à defuncto, ſed in ſpecie d.
l. cum mota„‚non videtur mota eſſe, quia deſtitit,
oportet eum perſeueraſſe,& perinde eſt ac ſi non egiſſet,& id facilè interpreramur, quòd odioſa ſit hæc querela inofficioſi teſtamenti. d.1 ſi pars, 10. hic. quon à per eã reſcinditur& infirmatur teſtamenũ.
uarta exceptio eſt ſi miles fecerit teſtamẽtum. Nam aduerſus militis teſtamentum non comperit querela inofficioſi teſtamentiI. ſi inſtituta. 27.§. de inofficio.hic. nec etiam ſi miles ſit, qui exhæredatus ſit militis teſtamento, dicere inoffcioſum militis teſtamentum. Teſtamenta enim miliris multa pri- uilegia habent. Idem dicitur in l. de inofficioſo. 9. C. eod. llteſtamentum. 24. eodem. Idem dicendum eſt& de his qui milites habentur. de quibus. in 1. vl- tim. C. eod. Militari dicuntur aduocati& profeſſo- res. Imaginaria quædam eſt militia,& quod acqui- runt dicitur quaſi caſtrenſe peculium, ad ſimilitudi- nẽ eius peculij, quod acquirit miles, in armata mi- litia degenda. Milites armatæ militiæ duo priuile- gia habent. Vnum eſt quia poſſunt teſtamentum facere, non ſeruatis iuris ſolennibus. Alterum quòd
ceſſat querela inofficioſi teſtamenti aduerſus eo-
rum teſtamenta. Alij autem milites imaginarijnon poſſunt, non ſeruatis ſolennitatibus iuris teſtamen- tum facere, ſed hoc priuilegium habent quod ceſ- ſat aduerſus eorum teſtamenta, querela inofficioſi teſtamenti.l. Aduocati. C. de aduoc. diuerſo. iudic.& hac l.vltim. fi liifamilias, milites& aduocati poſſunt facere teſtamentum de ſuo peculio, quamuis ſint in patris poteſtate: aliàs autem non poſſunt, etiam ſi id pater cis permittat. Alia cauſa eſt veterani, qui
miſſus eſtee militia. l. Papinianus.§. Papinianus.
hic. Hoc autem quod hic dicitur correctum eſt per nouas conſtitutiones Iuſtiniani, aduerſus horum teſtamentum, hodie querela inofficioſi teſtamenti locũ habet authent. de ſanctiſſ. epiſc. Querela etiam admittitur aduerſus ſacerdoiũ,& clericorum teſta- mentum, qui milites ctiam habentur.§. ſed hæc Nouella. 15. niſi legirima portio relicta ſit filiis, vel aliis qui poſſunt impugnare teſtamentum. Quæſtio tractatur de co cui princeps permiſit liberam teſta-
menti factionem, an idem dicendum ſit. Hec quæ-
ſtio eſt in l.ſi quando. 35. C. cod. Erſi quis impetra- uerit à principe liberam teſtamenti factionem, non ideo minus poterit queri de inofficioſo teſtamen- to, ſi aliquis indignè ſit eius teſtamento exhære- datus. Eſt locus communis de interpretatione re- ſcripti. Si reſcriptum impetratum ſit à principe con- tra ius, vel ſi ſit obſcurum, ita debemus interpre- tari vt iuri non ſit contrarium, ſi quis velit im petra-
........ 1 re à principe, vt querela inofficioſi teſtamenti non
poſsit impugnari eius teſtamentum, oportet vt id exprimatur apertiſsime reſcripto. Sed obiicitur vt contraria. l. etiam.§. I. ff. de bon. libert. vbi dicttur nõ poſſe expugnari liberti teſtamentum, ſi natalibus reſtitutus ſit. Idem& ſi liberam teſtamenti factio- nem impetrauerit. Sed hæc conſtitutio derogat iu- ri antiquo, vna eſt ex his conſtitutionibus quæ in- ſertæ ſunt Codici poſt primam codicis editionem. Itaque mouere nos non debet, quod dicitur in illa lege, etiam. de bon. lib.
Quinta exceptio eſt, ſi aliter poſsit exhæredatus
X 4
1 I 1 I “ 4 8 1 4 II 4 1 1 3 3 4 3 4 38 1 3 3 4 3 3 1 3 4 4 1 1 4 * 4 4 3 5
b ““ 5
1— 4 34— 8 3
-
. ſ 8* 8
5e

248
* 8 b 1 8 1 41 3 4 — 4 11 4 1 1 * I 4 8
v
1
1 1
1
1 1
* 4
4 I 3
4 .
1 AII “ 4
3
4
—
3 3
8
1 I
4 1 6
8 1
1 4 ¹ 3 3 AI 1 4
1
4 3
III
1 4
1⁸ 4 4 ¼ 4 4 ͤ
ö 1
4
v
4 II1 5 ö 4 3 8 ö 4 5* 4 — 4 3 5 1 4 v 8 8 ö“ 3 4 1 1 5 4 1 4 4 5 6 4 4 3 1 4 “ 4 4 ö —“ 1 4— 3 3 ⁵ 5 1 3 4 3 11 * 83 4 2 4 — 4 8 8 . 4 4 4 8 3— 4 1 4 6 1 1 1 3 1 8 3 8 4 4 3“ 8— 8 4 “* 4 * 1 4 3 8 4 4 1 3 5 4 1 1 3 4 4 1 † 4 “ 1 4 3 4 8 4 3 — 1 — * 4 1 4 4 4* ö 4“ 1 8 4 4 1 ¹ 2 4 1 3 1 ] 1 3 4 v 4 4 t 3 3. 2 1 1 3 6 8 4 — 4
3 1 1
peruenire ad hæreditatem, quàm per querelam. 5. tam autem. Inſtic. cod.tit. Hęc enim q ucrela non da- tur niſi quoties aliter conſuli non poteſt exheęreda- to, exempla à nobis fupra adducta id oſtendunt. in quo præteritus eſt filius, vel ex-
Teſtamentum hæredatus valet, ipſo iure, non poteſt hęreditatem
petere ab inteſtato quandiu teſtamento locus eſt. l. uandiu. de acquir. heredit.& Lquandiu. infrà de re-
2l iur. Neceſſaria ergo eſt ad infirmandum teſta- mencum querela inoficioſi teſtamenti, quia nulla alia via peruenire poteſt filius exheredatus ad he- reditatem. Ergo ſubſidiaria eſt hæc querela. Ego tamen dixi concurrere aliquando querelam inoffi-
cioſi teſtamenti cum bonorum poſſeſsione contra
tabulas.l. pater filiam. hic.
Sexta exceptio eſt, ſi exhæredatus habeat quar- tam partem hæreditatis ex iudicio defuncti; hoc cnim caſu non poteſt queri de inofficioſo teſta- mento.l.Papinianus.§. ſi quis mortis.&§.ſequenti- pus. ſi erat ſolus ab inteſtato, erat habiturus totam hæreditatem, ſi quartam partem totius hæreditatis ei reliquerit teſtator, ceſſat inofficioſi teſtamèti que- rela:ſi erant duo, habituri erant ſemiſſem ab inteſta to,ſi quartam partem hæreditatis habeat, non po- terit impugnare teſtamentum defuncti. Videte ſpecies vos ipſi quæ tractantur& naſcuntur ex eo
uod iam dixi in eadem lege. in§. quarta.& 1ſi impubes.& 1. ſi non mortis cauſa. Et ſimilc eſt quod dicitur in Lcum quæritur.& Lparentibus. C. eod. Quarta pars debetur filio legibus, quæ quarta aucta eſt conſtitutione Iuſtiniani, olim erat quarta pars eius partis, quam habiturus erat filius ab inte- Ktato, ſed nunc eſt tertia pars, vel ſemis ſecundum numerum liberorum teſtatoris, ſupra habent ſe- miſſem. Extant apud Accurſium vulgati verſus de hac legitima. Noueluſtiniani 22. de triente& ſe- miſſe. Legitimum eſt, de quo aliquid lege cautum eſt l.lege obuenirc. de verbo. ſignific.& Llegitima. de pact. Sed certum eſt hanc portionem proficiſci à falcidia. Nam ad cxemplum legitimæ falcidiæ
Franc. Duareni Iuriſconſ.
factum eſt ſenatuſconſultum Trebellianum,& qi- citur falcidia in Authent. de immenſ. donat..hinc nobis cura. de triente& ſemiſſe. Aucta eſt falcidia vſque ad tertiam partem, vel ſemiſſem ſecundum numerum liberorum, hoc reperietis in græca con.
ſtiturione, vel in tranſlatione Haloandri: in vulgati
conſtiturione, nulla eſt mentio. Sed ibi falcidia ac- cipienda eſt pro portione quæ debetur filiis. Quo autem titulo relinqui debeat hæc legitima, quæti- tur in authentica de triente& ſemiſſe. Expreſſum nihil referre quo titulo relinquatur, ſiue titulo do. nationis, ſiue titulo inſtitutionis, ſiue legati. Sed hoc nouella conſtitutione 115.§. illud quoque. capitulũ abrogauit Iuſtinianus, vbi ait nõ licere exhæredate filium ſine cauſa, etiam ſi alio titulo veluti legati ha. beat legitimam portionem, aliàs reſcindetur teſta- mentum, per querelam inofficioſi teſtamenti. Sed ſi inſtituerit eum in legitimam, puto cum non poſſe queri de inofficioſo. Nam cum inſtituitur quis, magis honoratur quàm cum ei legatum, yel fideicommiſſum relinquitur. Nam hæredem cxi-
ſtere eſt perſonam defuncti repræſentare: hæreditas
iuris interpretationẽ habet, l. Iulianus, ſi quis omiſſ. cauſa teſt. Et ſi nulla reperiãtur corpora in hæredi. tate, hereditas tamen eſt. Nõ poreſt igitur quis ma-
jiori honore aliũ afficere, quàm eũ inſtituendo here.
dem. Ex his quę diximus non poſſe querela inof.
cioſi agi, ſi alio modo poſsit aſpirare ad hæredina.
tem, manat conſtitutio Iuſtiniani quæ eſt ſubttit- lo Cod. l.omnimodo. ea conſtitutione cautum eſ, vt ſi quid relictum ſit titulo inſtitutionis: ſic enim legendum eſt,vt ceſſet querela: ſed poſsit agi vt ſup pleatur, quod legitimæ portioni deeſt. Mentio hu. ius conſtitutionis eſt in Inſtit. vbi Iuſtinianus, ait ad verecundiam naturæ eã conſtitutionem à ſe la- tam eſſe, omnino contraria non eſt iuri veteri,po-
ſteriores leges ad priores trahi debent, ſicut priores ad poſteriores.l.non eſt nouum. de legib.& ſenten. & ſic abſoluta eſt grauis iſta diſputatio de hoc legr.
timæ ſupplemento, déque ipſa legitima.
FKRANCISCI DVARENIIVRECON 1 N IL I B. VIII. DIGCESTOR V M, TIT. I. DE SEKRVITVTIBVS.
ApErbum hoc, ſeruitus, variam
/ 8, ſignificationem habet. Nã im- primis pro ſtatu& conditio- ſh nc eorum hominum accipi- ☛)Ntur, qui dominio& poteſtati O4N) alienæ ſubiiciuntur l. 4. ff. de z ſtatu homi. Quo ſenſu tabula-
rios à veteribus ſeruos publicos dici exiſtimo. l.non
aliter.18 ff. de adopt.l.2. ff.em pupil. ſal. fore. Nam ſerui cuiuſque ciuitatis, aut Reipub. huic muneri olim ſolebãt adhiberi, antequam id Arcadij& Ho- norij lege vetitum eſſet. l. generali. 3. C. lIb. 10.tit. 69. de tabul. Poſt cuius tempora, qui de iure ciuili ſcripſerunt, non ſeruos, ſed perſonas publicas ipſos
ocare cœperunt. l. orphanotrophos. 30. C. de epiſ. & cler. 5. cùm autem. inſtit. de adop. Eſt& genus
quoddam colonorum, qui idcirco ſerui à iuris au- Ctoribus dicuntur, quòd nunquam liceat eis agrum eum, cui colendo ſeſe addixerunt, dominis inuiti deſerere: illis, meo iudicio, non abſimiles, qui apu Lacedæmonios iXlorso, apud Athenienſes O*re, aut quos Galli hodie manus mortuę homines vuhi appellant. C. lib. n. tit. 47. de agric.& cenſit.& titi de colo. Thracenſ. Nam licet horum ſit alia come tio, quàm captiuorum: tamen ſpecies quędam ſeruitutis à certo loco nõ poſſe recedere. Vnde 0 ſippus, auctore Seneca, perpetuum mercenarium ſeruum eſſe dicebat. Reperitur& tertia huius ver ſignificatio. Nam ſeruire dicitur res vel alteri rel vel perſonę, cùm certis modis, de quibus po 61 dicemus, obnoxia ſubiectaque redditur. Quo ſen⸗
ſu in hoc& ſuperiore lib. paſsim accipi debet. Hans ſeruitutem
tvenbgumn rumal lgrlimmn ruduvdu ftucWduü ärerntehe dickeni di Vecune crrrebenu nn geim uGinxyh tuwms Gaktde
arbhim üuxi batſi do leu umm aen Runde aene lataag dutie 1 cdi aa deh nee A k T
Antia
N

ud n i baet
eeuntu 8 c n 1 alccin lli. 9. a, qun Apreliu tltulo 1 diSedh e Capie Ahara ilegunt etur eh men weom m. inltnid garun, reden a einend quibset in h It ou
enc
rela
1 han
eſt loh autunt : ſicm tagin Mentot- nianus,! demäl! i veleui cut yie .R ſent
le hocl,
01
1i 1un at db minui-
In Tit. I. de ſeruitutibus.
ſeruitutem diuidit Martianus in J. cap. huius tracta-
tus. Hæc de homonymia huius vocabuli. Quibus facilè poteſt interpretum error conuinci, qui tres
ſeruitutum ſpecies eſſe aſſerunt, vnam perſonalei,
quæ debetur à perſona perſonę. Alteram, quæ à per-
de rsuxa Pel ſona rei, vel à re perſonæ debetur. Cùm enim ſer-
uitus verbum ſit aur uner id eſt variæ ſignificatio
nis,t diximus, ſatis perſpicuum eſt, quàm inepta ſit
illa diuiſio, ac cis omnino ſimilis, quas peritiſsimi dialecticorum meritò improbarunt, vt taurorum, alius eſt mons, alius ſydus, alius animal.
De diuiffone ſeruitutum.
PFs ſeruiens, aut perſonæ, aut rei alteri, veluti xdio ſeruit. hinc ſeruitutes dicuntur à Mar-
tiano liffde ſeruit. partim perſonarum, partim re- tum eſſe:petſonarum, vt vſus,& vſusfructus. Eſt au- tem vſusſfuctus, ius alienis rebus vtẽdifruendi, ſalua carum ſubſtantia. l..ff.de vſufruct. Nec dubium eſt, quin hæc ſit propria& magis vſitata apud iuris au- dores huius verbi ſignificatio. Vſusfructus tamẽ di- citur pars dominij, quaſi dominium ex proprietate & vſufructu conſtet,& pro ea cõmoditate vtendi& fruendi, quam dominus habet in eo, propriè vſur- petut. not.in l4 ff. de vſufruct. in lrectè. 25. ff. de verb. ſign. Cicero ad Curionem ait id eſſe cuiuſque pro- prium quo quiſque fruitur atque vtitur. Vnde vſus- fructus diuiſio in formalem& cauſalem orta,& ab interpretibus conficta eſt. Vſus ab vſufructu in quo differat, tractatum eſt ſuperiore lib. tit. de vſu& ha- bit. Verùm ſeruitutes ſunt veluti iter, actus, via,& cæteræ ſeruitutes, tam ruſticorum, quàm vrbano- rum ptædiorum, quas& ſimpliciter ſeruitutes non- nunquam appellari animaduertimus. l. 4. ff. hoc tit. l.
ſtipulationes non diuiduntur.72 ff. de verb. oblig.&
5.vlt inſtit de vſu& habit.vt conſtet ſeruitutem, ſi- cut adoptionem tum generis, tum ſpeciei nomen eſſeatque ita accipi in iſto probabile eſt, cùm per- ſonales ſeruitutes ſuperior liber contineat. Nec ve- rò hic ſetuitutem naturalem illam intelligimus, Proptet quam aquæ pluuiæ arcendeę actio datur. Eſt enim hæc inferiorum prædiorum conditio, vt ſu- perioribus ſeruiant,& natura profluentem aquam
excipiantmiſi lex fundo dicta, vel temporis vetu- ſtas tepugnet. L..& 2. ff. de aqua pluuia arcenda. Et
quoties naturalis ille curſus aque, opere aliquo ma- nufacto impeditur,& nocct, ſuperioris agri domi- nus ea adtione experiri poteſt:nam ſeruitus de qua
lc loquimur„naturalis non cſt: ſed impoſititia, nec aliter competit, quàm ſi agro impoſita fuerit.
Ide pupillo.§. Sextus Pædius. ff. de noui operis nuntiat.
Dedonitimme ſeruituti impoſititiæ realu,
p& eiuſdem diuiſione. 2 ſeruitutis hæc nobis videtur commoda nitio, nec multum à às:er- olfdet um a vulgari diſcrepãs: Ser
re bick ſcd 4 liinecene quod vnius vrilitatẽ tione, generis! ius lbertaté minuirt. In hac defini- nis res eſt in ocũ ius obtinet. Seruitus enim om- Kroſr deporalſ„R& in iure cõſiſtens. l.1. ff. de tord— Kio lackde rer. diuiſ.& inſtit. de reb. duns fng9 h. Dicitur in eadẽ definitione, prædiis:
uobus prędiis ſeruiente ſcilicet& domi-
b 249 nante, acquiri non poteſt ſeruitus. J.,. ff õmu. præd. I via. 23..ſi fundus. ff. de ſeruit. ruſtic. præd. Dicitur inhærẽs: quia fundum vtrumque ſequitur ad quem- cunquc tranſierit. Ex his perſpicuum eſt, cur ſcri- pſerit Papinia. ſeruitutem non perſonæ: ſed prædio deberi. l.vnus ex ſociis.34. ff. de ferui. ruſt. prædio. Nã Rſi perſonæ deberi non malè dicatur. l.2. ff. ſi ſeruit. vind. tamen quia non niſi gratia prædij conſtitui poteſt, eundemque perpetuò comitatur, figurata locutione dicitur prędio deberi magis, quàm perſo- næ. Cui ſimile eſt quod alibi Papirius inquit, in ve- ctigalibus ipſa prædia, non perſonas conueniri:& vno defendente cauſam communis aquæ, dari pre- dio ſententiam. J. 7. Imperatores. ff.de public. 1.37. qui aliena.§. vlt. ff. de negot. geſtis. Poſtrema verba ſumpſimus ex Vlpiano. d. l. de pupillo..§. Sextus. ff. de operis noui nuntiat. verſic. Impoſititiam.&c. lus, inquit, ſuum minuit, alterius auxit, qui ſeruitutem ædibus ſuis impoſuit. Hæc ſeruitus in vrbanam& ruſticam diuiditur, de quibus infrà proprij& ſpe- ciales extant tit. Huc pertinet quòd ſeruitutes aliàs in ſolo alias in ſuperficie conſiſtere, Paulus ait. 13. ff. de ſeruit. Nam quæ in ſolo conſiſtunt dicuntur ru- ſtice, quæ in ſuperficie, id eſt ædificio, dicuntur vr- banæ. Quandoquidem vrbana predia omnia ædifi- cia vocamusl. ſeruitutes quæ. 19 füde ſeruit. vrban. prædio. ſed de his poſtea dicemus fuſius. Non me latet eam Pauli diuiſionem aliter accipi ſolere, ſed hæc mihi aptior viderur commodiõrque interpre- tatio, quam& Harmenopulus probat libro 2. vpo-
Te:p.vou.
In l.z. hoc tit. de ſeruit. quæ ſie habet, Vnus ex dominis communium ædium ſeruitutem imponere non poteſt. b Js demum, qui dominus eſt prędij, ſeruitutem im- ponere poteſt. I.. fl.commu. præd. Quòd ſi plures ſint domini, conſenſus ommum eſt neceſſarius. l per fundum In ff. de ſerui. ruſtic. pred. l.vlt. ff.commu. præd. vnus verò ex pluribus dominis eam nequit imponere, vt hac I. ſi vnus. z. Quia ſi inſolidum& toti fundo imponat, manifeſta eſt iniuria, quam ſo-
cius infert, eius partem, quæ libera eſt, onerando ſeruitute. Sed etſi pro parte tantům ſua imponart,
nihil agit: quia ſeruitus non recipit diuiſionem. J. ſtipulationes non diuiduntur, 71. ffide verbo. oblig. Excepto tamen vſufructu. l./. ffide vſufru. nam cùm partes ſingulorum incertæ ſint,& per totum præ-
dium ſint diffuſæ, vt nulla ſit vel minima gleba, in
qua ſinguli partem non habeant: qui fieri poteſt, vt vnam partem abſque alia quiſpiam attingatelta- que eùm fundus regionibus, diuiſus eſt„partẽsque certæ, ac ſeparatæ ſingulorum ſunt, vni ex eis, ab eo qui dominus eſt, ſeruitutem imponi nihil vetat. J.
certam. 6. infrà co. Iſi quis duas. 6.§. ſi quis partem.
infrà commu. prædiorum.
In 1.3. Seruitutec praædiorum aliæ in ſolo, aliæ b in ſuperficie conſiſtunt. b O Pruitures in ſolo dicuntur conſiſtere, quæ à do- mino ſoli, aliæ in ſuperficie, quæ à ſuperficiario imponuntur. Nam licet ſuperficiarius verè domi-
nus non ſit: quia tamen quaſi dominus eſt,& agit
in rem vtiliter ad exemplum domini, conſcou us eit ter

S
. 8 85 2 25
—————— 1—————————. 2——-——— 1——VHV—B—V—L—ꝛ—·—————————————.— ——,——.——————y44———— 5——— ————.———————— 3————— ————————..———.—— ———————— 4——————— ————.——
—— ͤ
250
eſt ſeruitutem eum conſtituerẽ poſſe.l.·ſf. de ſuper- ficie..ſuperſiciario. 74.· ſupra de rei vindic. Poteſt 3 hæc diuilio de ſeruicutibus ruſticis 8 vrbanis nte. ligilſcruitutes, quæ.19. infrà de ſcruit. vrba. præ 85 ruùm ca ſeruitus perempto iure ſuperficiei cuane cir atque extinguitur, ne plus iuris babeat is d acce pit, quàm qui dedit. llex vectigali.z1. in rà de pigno. Jnl. 4. Seruitutes quidem ipſo iuré. Eruitutes prædiorum cauſas habere perpetuas Paulus ſcribit. lforamen. 27.infrà de ſeruit. vrb. præd. Proinde non videbatur ex tempore, aut ad tempus ſub conditione, aut ad certam conditionem ſeruitus conſtitui poſſe, idque iure ciuili vetuſto in ductum erat, quod ipſum ius iεναριεειε vocari. alias docuimus in commenta. de in litem iurando. Atta- men hac ſubtilitate neglecta placuit prudentibus, ſi is cui conſtituta eſt ſeruitus alio tempore, quàm de quo actum eſt, ca vti velit, confeſſoriaque actione experiatur, eum exceptione ſummouendum eſſe. Aequiſsimum cnim viſum eſt quod conuenit ſer- uari, vtcunque ſtricta ratio dſputandi repugnet. l.-. in princ. ſaprà de pactl. ſi ita Vulneratus. ĩ2 5.fi. infra ad leg. Aquil. Denique in plæriſque caſibus hoc ani maduerti poteſt. l. certo generi. 133. infrà de ſeruit. ru-
ſtic. præd. obligationum ferè. ſf. de oblig.& act.§ ſi
ita. inſti. de verb. oblig. In S. Modum adiici. JOn tantùm generaliter poteſt& indefinitè N cõcedi ſeruitus aliqua, velut actus, de quo hic Papiaianus loquitur, id eſt ius agendi iumentum, vel vehiculum quodcunque illud ſit,& quacunque ex cauſa agatur: verumetiam præſcribi poteſt mo- dus& certa ratio vtendi ea ſeruitute: vt in exemplis hic adducttis videre eſt. Cõtractus enim ex eo quod conuenit, legem accipiunt, auctore Vlpiano in l.. ſi conuenit. infrà depoſiti. In S. Interualla quoque.
Vamuis in hac conſtituenda ſeruitute con-
uenerit, vt ea certis diebus tantùm& ſuis ho- ris vti liceat, non continuò tamen dicenda eſt ex tempore& ad tempus conſtitui, quaſi ſint plures ſeruitutes, quarum ad tempus aliæ, aliæ ex tempore conſticutæ videautur. Eſt enim vna atque cadem ſeruitus, cuius quidem vſus propter modum ſeu le- gem dictam conſtitutioni intermittitur. Nam& cu rator furioſo datus habenti dilucida quædam in- terualla lanæ mentis, nomẽ curatoris in omne tem- pus habere dicitur,& effectum quoties morbus re- dierit, idque Iuſtiniani conſtitutione expreſſum eſt. 16. cùm alis. C. de curat. furio. Quod eſt accipien- dum ſi ſemel& eodem tempore conſtituta fuerit ſeruitus. ſi enim prius nocturnæ aquæ, deinde alia ceſsione diurnę quoque ductus fuerit conceſſus du- plex eſſe ſeruitus intelligitur. l.ſi prius nocturnæ. 17. infrà de aqua plu. arcen. qua de re latius in l. ſi ſic conſtituta. 7. infra quemadmo. ſeruit. amit.
In 15. Uia, iter, actus, aquædudtus eiſcem fere modis conſtituuntur, quibus 22 yſum- fructum conſtitui diximus.
(— Vibus modis vſusfructus conſtituatur, ſuprà
„
3. docuit Caius, nempe contractu& teſtamen- to. omnium. 3.& l.vſusfructus. 6. ſuprà de vſufruct.
Franc. Duaren luriſconſ.
Nunc iiſdem modis conſtitui ſeruitutes prediorum ait:ſed animaduertendum eſt, licet ex ſtipulatione acquiratur actio perſonalis, qua promijſſor ad iq quod intereſt conueniatur, non aliter tamen adtio.
ne in rẽ confeſſoria, quæ aduerſus quemlibet alium
impedientem vti ſeruitute comparata eſt, experiri poſſe, quàm ſi fuerit ei quaſi poſſeſsio tradita, quod quemadmodum fiat, poſtea dicemus in l. quoties via. z0. infra eod. Ilud quoque ſupradictis adiicien. dum eit ſeruitutem largo vſu acquiri poſſe, quam. uis de titulo acquiſitionis non conſtet.l. ſi quis diu. turno. 10. infra. ſi ſeruit vindice. Sed cur hic additum eſt à Caio, iiſdem ferè modis&c. Quia pro pane indiuiſa poteſt conſtitui vſusfructus. I.5. ſup. de vſu.
fruct. Seruitutes prediorum non item, vt alias omit-
tam differentias, quas ex hoc& ſuperiore libro cui. 4
uis obſeruare facilè eſt.
In S§. vſas ſeruitutum temporibus ſecerni poteft. ſ Dem, ſed aliis verbis, hic repetitur, quod ſuprs I ſcriptum eſt ex Papinia.l. ſeruitutes. 4.n fi. ſupra hoc tit. Nec quemquam moueat quod à Pompo.
nio dicitur viſum ſeruitutum indiuiduum eſſe..
viæ. 17. infrà eod. quaſi inter ſe hæc pugnantia ſint. Nam in partes pro indiuiſo non poteſt diuidi ſer-
uitus, vt ſuprà diximus,& poſtea exactius dipu-
tabitur, ſed certis modis, puta temporibus, aut men- ſuris, ſeruitutem diuidi nihil prohibet: cùm hæ par- tes ſint certæ, nec vllum ex huiuſmodi partitione naſcatur incommodum. l. ſi diuinarum. 2. infrà de aqua quotid.& æſtiua.& I. arbor. 19. infrà commu. diuidundo.
In l. ⁶. Adcertam partem fundi ſeruitus, tam remitti qudàm conſtitui poteſt. Voniam hic Paulus de impoſitione ſeruitu- tis,& eiuſdem remiſsione loquitur, vt tota tes explicetur commodius, ſeparatim de vtraque eſt videndum. Igitur communium ædium dominus pro parte illi parti, quæ incerta eſt& pro indiuiſſo, non poteſt ſeruitutem imponere. l.2. ſuprà cod. Eſt
enim coniuncta& confuſa cum partibus aliorum
ſociorum, vt ab eis nequeat diſcerni. Itaque is, cui conſtituta eſt ſeruitus, ca vti non poteſt, niſi inſoli= dum, id eſt pro parte cæterorũ quoque, idquc cum ipſorum incommodo& iniuria, qui eiuſmodi com ſtitutioni non conſenſerunt, ſed cum diuiſus eſt fun- dus inter eos, qui communem habebant, cœperunt- que certas partes pro incertis habere, liberũ eſt ſin- gulis quamcunque ſeruitutẽ voluerint parti ſuæ im ponere. Potèſtque hoc caſu is, cui conſtituta eſt ſer- uitus inſolidũ ca vti abſq; alterius incõmodo, cum eius partem non attingat. I. ſi quis duas. 6.§. ſi par- tem. infrà commu. prædio. Eadem eſt ratio cogar tionis ſeruitutis, quæ& impoſitionis. Nam vnusc
eis communium ædium ſeruitutem illis acquin
non poteſt. l. pro parte. II. infrà cod.& l. ſi vnus. it
34· infrà de ſeruit. ruſtic. prædio. Nec enim prod parte, pro qua dominus eſt, quæ ſcilicet eſt indiuit dari ei poteſt, quia ſeruitus in eiuſmodi partes diut- ſionem non recipit. d. l.z2. ſuprà eod. nec inſolidum, quia alteri acquireret, nempe ſocio contra regulam iuris. I.ſtipulatio iſta. 38.§. alteri. de verbo. oblig. Cer- tæ verò patti& pro indiuiſo, vt loq uimur, nihil im-
...—1.* pedit quo minus ſeruitutes acquiramus. Nã diuio
fun do
eron tasamqhe deic Kmn dlfrana ddauht d Knn. nmum rügide gelan rmnwr. buxhe
Lnan
4l A L n

t diol- dius,
Haut-
im h pannin . zöinth. rä coma
itu 60 .
ne ſerut „Vrtoul traqut domiu o indlul ra eod! us aliol- aqut b0 wnibn ldqucc ſmodidh ilus 1 cCpel berü h pari lu tuta 9 Ümodo z 64 ratioc am 10 s aco
In Tit. I. de ſeruitutibus. 251
fundo regionibus, non iam pars fundi, ſed fundus qicidebet.ſi quis duas.§.ſi partem. Quod ad remiſ ſionem ſeruitutis attinet, ſic dicendum eſt, Si duo ſint domini communis fundi, cui debeatur aliqua ſeruitus, vnum ex his remittendo ſeruitutem nihil agere: quia cùm diuiſionem non admittat, per par- tes remitti non poteſt. Itaque non impe dictur alter ſocius inſolidum, vt prius, ea ſeruitute vti, alioqui vii non poſſct. lvnus. 3 4.infrà de ſeruit. ruſtic. præ- qio Similiter ſi vni tantùm ex dominis fundi com- munis ſeruitutem fundo meo debitam remiſero, li- bertas nulla hoc modo adquiritur ne aut diuiſio ſeruitutis fiat, aut alteri acquiratur, contra iuris ra- dionẽ.d.l viæ. infrà eo.& d.§ alteri. At ſeruitus quæ cöſtituta eſt ad fundi cerram partẽ,& pro indiuiſo, rectè ab eis domino remittitur. Eodẽ modo ei, qui certæ parti, quam poſsidebat, ſeruitutem impoſuit, temiſsio fata xalet, vt ex iã dictis facilè colligitur. In l.t pomum decerpere liceat. Bſcura admodum eſt huius Paulinæ ſenten- Or⸗ ratio, cum certiſsimum ſit hæc iura non voſuptatem modò, ſed etiam vtilitatẽ adferre poſſe. Hauc accedat quod volu ptatis quoque& amœnita- tis gratia ſeruitus recte con ſtituitu r. hoc iure.ʒ in- ſrã de aqua quotid. lcompetit. inftà quod vi aut clam ltaque probabile eſt ſeruitutem pro reali tan- tum hic accipi:vt ſupràã annotauimus in cap.i inter- preratione. Quod genus ſeruitutũ perpetuam con- tinuamque cauſam habere debet: eſtque earum con ditio& natura, vt nullo non tempore liceat eis vti. d.Iforamen. infrà de ſeruit. vrb præd I..§. hoc inter- dicto infià de fact. I.§.loquitur. infià de aqua quo- ti. Seruitutes autem perſonarum, quamuis carentes proprio nomine. fortaſsis hæc iura rectè quis dixe- rit. Proinde vbi ſemel conſtituta fuerint, à quocun- que vindicati poterunt,& ſimul cum perſona ex- tinguentur. pecoris. 4.&] ſeq. l. Lucius. 37. infrà de ſeruit ruſſicI Mela 14.infrà de alim.& ciba. lega. de qua tecxtat Longouallij copioſa diſputatio. in§. Si prædium tuum mihi ſeruiat. Oummnem adquiri per partes non poſſe hic di- citur: itaque ſi habeam vnum fundum tecum communem& alterum proprium, inutiliter paciſ- cimunyt fundus meus proprius cõmuni, aut com- munis proprio ſeruiat.iſi quis duas. 6.. fi. nfrà cõ- mu. præd. Nam alioqui aut diuiſionem reciperet ſeruitus, aut tes mea alteri rei mes ſeruiretquod fie 1i non poteſtcum ſeruitus in re aliena tantum ſit.l. in re communi.2. infrà de ſeruit. vrb. præd.l.vtifrui. 3. vlusfruct peta. Receptum tamen eſt vtilitatis cauſa‚t ſi poſt conſtituram ſeruitutem communi- catum fuerit alterutrum ex prędiis, aut etiam vtrun- que, nihulominus manet ſeruitus: quamuis ſtricta ratio, ſubuilitasque repugnet: quoniam ſine incom- modo& iniuria cuiuſquam hoc ſit.l.ſi quis ædes. 29. infra de ſeruitviha. præd.. 40,infrà de ver bhlie Ncc nouum eſt,vt eorũ quæ iam perfecta ſunt con- ſcruandorum Sratia, iuris ſubtilitas aliguando ne- Lierer'cuͦm mitiorum habeatur ratio. J. patre fu- 0.S. lupra de his, qui ſunt ſui vel alieni iuris.
In l. 8. 1us cloacæ immittendæ ſeruitus eſt.
J Alen quiſquis exiſtimat in numero ſeruitu- rum ea tantùm haberi, quæ propriam appella-
tionem ſortitæ ſunt, vt itineris, actus, viæ, aquædu- ctus, altius tollendi,& aliæ eiuſmodi innumcrabiles ſunt. Nec enim vno proprio nomine omnes poſ- ſunt deſignari: cùm verè dicatur plura negotia eſſe, ½ quàm vocabula. l. 41frà de præſcr. verb. Quare du- bitandum non eſt, quin cloacæ immittendæ ſerui- tus ad prædiorum vtilitatem rectè cõſtituatur, quæ
an ruſtica, an vrbana ſit poſtea videbimus in I. 2. in-
frà de ſeruit. ruſtic. præd. In I.9. Si cui fmpliciter. 1 Vm ſimpliciter, id eſt nulla definita certa par-
te, ceſſa eſt alicui, vel legata via per fundum,
facultas eſt debitori per quam partem fundi velit conſtituere ſeruitutem, modo abſque damno& ca- ptione creditoris id fiat. l.ſi via. 26. infrà de ſeruit. ru- ſtic. prædio. Nã ſi locum parum idoneum, aut mo- dum definire velit inuito creditore, adeundus erit arbiter, qui hanc controuerſiam dirimat. l. certo ge- neri. 13.§.1 de ſeruit. ruſti. præd. Quòd ſi ſeruitus abſ- que loci determinatione fuerit conſtituta, liberum eſt ei per quamlibet fundi partẽ ire, ciuiliter tamen. Nam per vineas, ſegetes, per mediam denique vil- lam tranſire, cùm alia ſint loca non minus idonca, inciuile eſt.i ſi mihi conceſſeris. 21& l. ſed quæ. 22.
infrà de ſerui. ruſtic. præd.& I fi. infrà de aqua quo-
tid. Verumenimuero vbi ſemel partem vnam fun- di elegerit creditor, non licebit ei murata volunta- te, per aliam partem ire aut agere, vt hic Celſus ait. Diuerſum ius eſt in vſu domus alicui conceſſo, ra- tiõque diuerſa. Expedit enim vſuario prour tempo- ris conditio exigit, modo in hac, modo in illa do- mus parte habitare. l. diuus.§. licet. ſuprà de vſu& ha bit. Sanè domino fundi ſeruientis, à quo conſtituta eſt ſeruitus, deſt nata certa parte per quam eatur, mutandæ voluntatis facultas non eſt adimenda, quod ſine fraude& incommodo alterius fiat. l.z. ad fi.de relig.& ſump. fun. A In l. 10. Si iter legatum ſit, quaà nißi opere facto iri non poteſt: licere fodiendo,ſubſtruendo iter facere, Proculus ait.; T Ametſi is cui iter debetur per certum fundum, I in eo ædificare prohibeatur. J. ſi eo loco. 9.infrà ſi ſeruit. vendic. quodcunque tamen opus in eo face- re ei licet, ſine quo ſeruitute vti non poteſt. Itaque ſi eius rei gratia arbores inciderit, aut vias complana- rit, lege Aquilia, quaſi de damno iniuria dato, non tenebiur. l. ſeruitutes. 19§. ſi domo. infrà de ſeruit. vrbano.l. Qumtus. i5. infrà de ſeruit. ructic. l.refectio- nis 12. infrà commu. prædio. I. ſi prius. 17.§. placuit. infrà de aqua pluuia arcenda. 1 In l. II. Pro parte domini ſeruitutem acquiri non poſſe vulgò traditur. Nus ex dominis cõmunis fundi, ſtipulando ſeruitutem ei fundo, nihil agit. l.ſi vnus. 19 in- frà de ſeruit. ruſti.l.propriũ.. infra cõmu. prædi. Nã pro ca parte qua dominus eſt, nẽpe indiuiſa, nõ po-
teſt ei dari, nec conſtitui pro qua parte dommus eſt
ſolùm, non poteſt vti ſeruitute, ſed inſolidum. Nam ſi dominus eſſet inſolidũ fundi dominãtis, quomo- do alter ea vteretur, qua ſe pro parte vti aſſerit? A ctus enim corporalis quo vritur in hac re integer ac ſoli- dus eſt. Ideoq́; neceſſe eſt vt ſinguli ſtipulentur, aut ſeruus cõmunis ſingulorum nomine. d.l. ſi vnus. At
enim
ͤͤͤͤͤͤee 4 2“ 8 3 1 5 4 1b—- 3
3 4 4 5 4 8 4 3 *“ 5 3 “

2 52
*. X* enim inſolidum& toti fundo adquirerur; cum in partes diuiſionem non recipiat. Fortaſſe obiecerit
Franc. Duareni luriſconſ.
uit. ruſt. Cuius latitudo eſt octo pedũ in porrediũ ſedecim in anfractũ:l viæ laritudo. 8. infrà de ſeruit ruſtic. Niſi vel latiorẽ vel anguſtiorem contrahenti
quiſpiam, ſed impedit alia iuris ratio quo minus id fiat, cùm inutiliter alteri ſtipulemur, idque quam- bus forte placuerit.hcerto generi. 13.I. 23. infrà de ſer- obrem iure conſtitutum ſit, non ita pridem docui- uit. ruſtic. prædio. Quid gitur, ſi cui per locum aded mus in tractatu de verbo.oblig.·in I ſtipulatio iſta.5. anguſtum conceſſa ſit via, vt neque iumentum, ne a alteri. Nec aduerſatur huic ſententiæ, quod alibi di- qus vehiculum per cam duci poſsit: Sanè videtur 6 N citur, proprietarium poſſe, non conſentiente vſu- iter quidem hac conceſsione contineri. quoniam, yt fructuario, fundo ſuo ſeruitutem adquirere. 133.& ſi eleganter Paulus ait, qui aliud dicit quàm vult, ner wus quid. ſuprà de vſufruct. nam fructuarius ne pro par- que id dicit, quod vox ſignificat, quia id non vült: 17 te quidem vlla dominus eſſe intelligitur. lrede di- neque id quod vult, quia id non loquitur.. infe pfel cimus. 25. infrà de verb. ſignifi. idque ſuprà in primo de rebus dup. Sed hoc dictum Pauli de rebus om- aw cap. annotauimus. nino diuerſis eſt accipiendum, via autem iter con. 1c Iu§. Et ideo ſi quu fundum habens, viam ſti- tinet:& qui viam exprimit, iter quoque ſignifcat, 9, pulatur& partem fundi ſui poſtea alienet, VI tanad plus& minus ſolum differre videan. wU — ſiipe harinem in elmn ea wdent nauis& ſcapha.lfi. infrà de fundo inſtr.& nuͦdt 4 7 b leg. Quare, vt actus magis valeat, quàm per. d. gg Iſum deduc 3 ndo,d quo ſtipula- cat, conceſſa via per locum nimis anguſtum, iter fac tio incipere non poſſet. debebitur. l. quoties. 12.infrà de reb. dub. Nam in eo 19, Oc ita accipiendum eſt, cùm ante conſtitutã quod plus eſt, certi iuris eſt minus contineri. 1.I.§. ſ ug H ſruitutem,& quaſi poſſeſsionem traditam, ſtipulanti. infrà de verbo. oblig. I cùm furti. infrà de r ſecuta eſt partis alienatio. l. ſi ſub vna. 136.§.ſi qui in lit. iuran. b b hi viam. infrà de verb. obli. Nam ſeruitus ſemel acqut In I.14. Seruitutées prædiorum ruſticorum, etſt uiſß ſita fundo, quæcũque pars eius põſt fuerit alienata, corp ilu ueredant, iucor 2 palor ufe ſiue certa, ſiue pro indiuiſo, eam partem ſequitur.l. b 4 via. 23. 5. quæcunque. l.ſi partem. 25. infrà de ſeruit.„ A en ſunt. b ruſtico. Vnde ſeruitus conſtituta prædio, per partes Eruitutes omnes tam vrbanorum prædiorum, ſoln retineri dicitur. Nam quamuis promiſſa ſit ſerui-, quam ruſticorum eius ſunt naturæ, vt non pox.( tus, ſi nondum quæſita ſit prædio fieri non poteſt, ſint vſucapi.l ſequitur.§. fin.J. ſi aliena. 10.§.I.inſfi h vt ipſum ſequatur.l. vt pomum§.i ſuprà cod. Quid de vſucapio. Non poſſunt enim poſsideri cum rs enuenn igitur ſi poſt ſtipulationem interpoſitam, totũ præ- ſint incorporales. l.ſeruus. 43.§. incorporales. inftà. dium alienauerit ſtipulator: Sanè multomagis dicẽ- de acqui.rer. dom. At ſine poſſeſsione, eaque con. 4 nc dum eſt euaneſcere ſtipulationem, cùm ſatis cõſtet tinuata, nulla eſt vſucapio. 13.Jiſine poſſeſsione. 27. m multominus fundo prorſus alieno ſeruitutem ad. infrà de vſucap. vtilitatis tamen cauſa receptum eſt, Su V quiri, quàm ſi pro parte tätùm alienus eſſet. l. ſi quis vt tempofc& diuturno vſu adquir antur. I. ſi quis 1 duas. 6. 5. duas..iſi cùm duas. 9. infra comm. præd. diuturno. 10. infra ſi ſeruit. vind. J.1.& z. C. de ſer.& un 3 In S. Pro parte quoque,nèquè legari, ne que ada- 2ua. Nam vſus earum, poſſeſgionis loco eſt l. quo- un pate htꝛer K 4 2 e ſimeque es 20 uftd eo t lecphillbes Infi de interdict Narkt legatum, neque ademptio valet. multnOa acdu K.ametll PrOl vſucap 10 ts cle 3 He⸗ pPtio yalet. non ſit. 1.3. infrà de vſucap. tamen pro vſucapione A 1 Nus ex dominis communis prædij parti ſuæ habetur,& quaſi vſucapio quædam eſt; vtriſque cnig ſeruitutem teſtamento imponere non poteſt, actio eo nomine competit. d.. ſi quis diuturno. Et doſeht ac legatum eiuſinodi inutile eſt.ji.2. ſuprà eo. Is quo- quaſi ſeruitus dicitur acquiſita. I..§.vltim. infra de llum 1 mine ſr 1 1... ——— aiudeſe ns dum nihil agit: quia ſerui Pro partenoninigltn püroe da quod rerum immobilium adquiſitio- — mnihil agit: quia ſeruitus nõ recipit diuiſionem. ne inſtitutum eſt. 1.z. C. de ſeruit.& aqua.id eſt de- 9' 1 egata inutiliter. 14.§.vlt. infra de adim. leg. cem annorum inter præſentes„viginti inter abſem- 4 50G In l.12. Non Aubito, quin fun Je nnn„ am per— de vſucap. transform. l.vltim. C. de præſcr b ſeruum recte ſeruitus acquiratur. Ongi reſp. Idque generaliter accipiendum eſſe 1 e n T de omnibus ſeruitutibus, tam iis quorum vſus ali- 85 ——— non poſſunt: quod n K Aerraee rineer eng Aunnt Nn dc contra Accurſ. Bar.& aliorum om lan ſoruikurein adellhlete nli undo in llrentam contendit Longouallius. Cuius Thnan eruitutem adquircre poſſe, niſi eiuſdem dominus Oopinio ſic veterum IJuriſconſ. auctoritate nititur, ii dhuedh fit. l. infrà commu. prædio. non de ſingulari tan- nullis cauillationibus eam conuelli poſſe exilt Ingzade tum perſona, verumetiam de municipio, ciuitate, ac mem. 1.1I.§.vltim. infrà de aqua pin arcend Lappr urlänit einerſikate accipiendum eſt, vt ſcilicet prædiis ſuis ret. 5. infrà de itin. actüquec priua. cum 2liis 19 aunguam Pi bine(aur eruiture ih adquirere poſsint. TI.& Clts tis Nam cum ſcribit Pomponius ductum aqus denke irdes quir. poſſeſſ.l. ſi ſeruus reipub. 3. infra de cuius origo hominum memoriam exceſſerit, iu- welime Lpn leruo. 5 m n re conſtituit loco habendum eſſe: non certè negat naheck * 1. giuam anga h Hius heheen ſtratime ſ 2. breuiori tempore adquiri poſſe. l. hoc jure. 3.§. du- d nd L la iu zeKreundt amduſandi nominiseagen⸗ ſne aquæ. infrà de aqua quotidia. vel dicendum näuann NVdriumentum, ſiue vehiculum. l.x.infra dc ſer- c poniua Iqu Seiuteliei de vſu ſeruitutis a5 K d iun Als titulo. In hac enim vſucapione titulus eſt ne- Knh u an. ceſſatius, deße

am ua etill rltnt
umai es
xdich
tnon.
0.Hlu ri cumn ales h aquech biote. epuune
t.llcu b
de ler ektlqun lnterdi wlucaj fucapia „ntlige tutno m iofit alud 4 dquit aid et ater e de ndum? iſi: qum jorume lies vitiu
In Tit. I. de ſeruitutibus.
oſtea dicemus. d. Iiſi quis diuturno. dic. Cæterum quòd in ciuſmodi ac- eceſſarius, aut ſcientia cius alius eſt magis idoneus di-
ceſſarius, vt p infra ſi ſerui.vin uiſitione ſit titulus n contra quem vſucapit ſputandi locus.
In S. Seruitus itineris ad ſcpulchrum priuati iuris manet, Vc. Vamuis adquirere nemo poſsit ſeruitutẽ, niſi
rædij dominus:tamen iure ſingulari conſti-
yt religioſo loco, qui in dominio com-
utum eſt,.. ſtro non eſt, ſeruitus adquiratur. I.1.
mercioque no
commu. præd. dl1u rendi in bu locum, dominij cuiuſdam loco habe-
tur. Quod vſque eo probatum eſt religionis fauo-
re,yt ter adſſepulchrum non habenti vicin us iuſto retio cogatur præſtare. 1. ſi quis ſepulchrũ. 12. infrà
de rclig.& ſumptu funeb. vtq́ue ca ſeruitus nun- uam non vtendo amittatur. l.iter ſepulchro. 4. in-
fta quemadmodum ſerui. amit. b
In SPullico loco interueniente, el pia publica, hauſtu,, ſeruitus imponi poteſt: aquæductus n poteſtà principe autem peti ſalee,&e.
Vod antè diximus, ſiné duobus prædiis, quorum vnum ſeruiat, alteri verò ſeruiatur, ſeruitutem nõ conſtitui.d. l.1. commu. prædio. Non eò pertinetvt quodcunque predium quamlibet re- motum& longe diſtans ab altero, ipſi obnoxium ſeruumq́; reddi poſsit, ſi fortè alia quædam prædia intercedant ſi ædes meæ à tuis. 37.& I. ſeq. infrà de ſeruitvrbapræd. Sed cum quæritur an medius fun- dus impediat ſeruitutis adquiſitionẽ, videndum eſt, an abſq; vſu fundi intermedij ſeruitus cõceſſa, præ- dio vilitatem adferre poſſet.. ſeq. quoties. ¹. hoc tit. Nam ſi fundus ille medius impediat vſum ſeruitu- tis conceſſæ, inutiliter conſtituitur, ſi non impediat contra, id quod exemplis demonſtrare nullius ne- gotijeſtvlt. infrà eo.ſi prius. 7.§. via. infrà de aqua
pluuia atcen.qui ſella..§. vlt.& l. vlt. infr. de ſeruit.
ruſtic.lin tradendis. 8.§. interpoſttis. infrà commu. Præd. loci 4 5.ylt. cum I. ſeq. infrà ſi ſerui. vindic.
In lij. Quities nec hominum, nec prædiorum ſeruitutes ſunt&c. b
Oms ita demum impoſita prędio valet ſi vti- fit, id eſt ſi natura ſui poſsit alicui prædio eſſe
vtilis, licet prædio cui adquiſita eſt, vtilitatem forte
nullam adferat.
Nam ſi quis mihi conceſſerit ius aquæ ducendæ a
d fundum quempiam meum, cui
itriga 1„ ſ, g ndo, adua opus non eſt, nihilominus debe-
dur Luſe 4 ſuutoliz infrà eodem. Si verò vſui nung cpofsit, nec ſoleat, inutiliter conſti- ui dn exempla Pomponij hic demonſtrant. At- 5 4 dun de pacto reſponſum eſt, ſi quod conue- al cllcentis fieri non interſit. l.penult. nemo. ſu- ben— C. de pactis inter emptorem. dae Sin conuentiones eum in finem iure in- neta lunt vt vnuſquiſquc id ſibi adquirat, quod
lbi ſuisq; ſui„, nn deeuin de Politläplarſ iſta. 38.§. alteri.
Nam ſepeliendiius,& mortuũ infe-
In§. Seruitutum non ea natura eſt, yt ali- quid faciat quis veluti,& c.
S Eruitus res quędam eſt, licet incorporalis, quam
fundi ſeruientis dominus à ſe in alium träsfert, & hac tranſflatione liberatur non aliter, quàm rei alicuius corporalis venditor, aut promiſſor eã dan- do, vel tradendo emptori ſiue ſtipulatori liberare- tur. Sicut enim venditor tradita re vendita deſinit omnino eſſe obligatus, niſi poſtea cuicta fuerit, nec vlla actione magis conueniri poteſt, quàm quiuis extraneus ſi dominus poſſeſsionem nanciſcatur: ita & de co qui ſeruitutem venditam aut promiſſam conſtituit, dicendum eſt. Recte igitur Pomponius hic ait ſeruitutũ non cã eſſe naturam, vt aliquid fa- ciat quis& c. Vnde quis ſe obligat ad præſtandam
ſingulis annis certã fructuum quantitatem ex præ-
diis ſuis, nullam ſeruitutem eis imponit, nec vllum ius reale in creditorem transfert: ſed perpetuò ma-
net obligatus.l. vlt. infrà de contrahen. empt. l. fundi
Trebatiani. 38. infrà de vſufr. lega. not. in l. ſi quis ita.
23. ſuprà de vſufr. Atque hinc etiam annotare poſ-
ſumus cum, qui ſeruitutem imponit fando ſuo, nul- los ſumptus eo nomine cogi facere, excepta ſerui- tute oneris ferendi. l.ſi iter.10. ſuprà eo. l.eum debe- re. 32. infrà de ſeruit. vrba. I. etſi foriè..§.etiam.& J. ſicuti. 8.§..& 2. infrà ſi ſeruit. vindic.
In l.6. Ei, qui pignori fundum accepit, non eſt
iniquum ytilem petitionem ſeruitu- tis ſicut Src.
Icui fundus oppigneratus ſit, cui ſeruitus debea-
tur, directa ſeruitutis vindicatio ei non dabirur,
cùm fundi dominus non ſit: ſed vtilis tantùm. l. cre-
ditori. 9. infrà de operis noui nunt. Nam nec fun-
dum ipſum directò vindicare poteſt: ſed actione tã-
tùm hyporhecaria quæ ad ius ciuile relata vtilis di- citur. arg. S. namq;. Inſtit. de actionib. Idem iuris eſt in eo, qui fundum vectigalem accepit, cui ſimiliter in rem vtilis actio datur, quamuis dominus non ſit. 1.1.§. qui in perpetuũ. ſupraà ſi ager vectig. Idem putat dicendũ Longouallius, cuius opinio probabilis eſt, de vſufructuario, qui tametſi directam non habceat
ſeruitutis vindicationẽ. l.. ſuprà ſi vſusfr. pet: actione vtili cam petere poteſt... ſuprà de remiſſ. l.apud. 3.5.
vlt. l.ſi vſusfructus. ⁊2. infrà de aqua plu. arcen. In l.17. Diæsitineris actusaquæ ductus, pars
in obligationem deduci non poteſt. Dütversk exempla, quibus eſt demonſtratum
ſcruitutes indiuiduas eſſe: tandem ſubiicitur
ratio:quia vſus corũ indiuiſus eſt. Cùm enim ſerui-
tutis nulla omnino ſit vtilitas, niſi ex vſu ipſo, puta itione, aut ambulatione: cùm quæritur, an ſit diui-
dua nêécne, meritò ad vſum ipſum reſpicimus, qui in partes pro indiuiſo non poteſt diuidi: cùm ea di-
uiſio fiat intellectu tãtùm. Vti autem ſeruitute non poſſumus niſi corpore, vtrunque ius ipſum ſerui- tutis animo& intellectu diuidamus. L.ſeruus com- munis. 5. infrà de ſtipul. ſeruo. Quare ſi ſeruitutis pars in ſtipulationem deducatur, inutilis eſt ſtipu- latio, tanquam id continens, quod natura fieri non poteſt. Eadémque ratio eſt omnium hominum fa- ctorum, quæ Raphael viſibilia adpellat, nos corpo- ralia aptius vocari poſſe aliàs docuimus. l.ſtipula-
253
III I 1 5 1 7 4 4 4 II 1 8 8 4 4 1 3 4 8 ¹ 3 4 1 4 8
8 8 ſ8——ö—ö—oſſſͤſͤſͤſſſſ
——
———————õ⁶,õõ—,õ—õ,õ3ͤ-

certas: ſed pro in
254
tiones non diu bertus 16.infrà de oper.
duntur. r. infrà de verb. oblig. lli- liber. Iudicio autem familiæ
idiuidut rohibere herciſcundæ, communt diuidundo non pro t ſeruirutis vſum diuidi menſuris, ſcilicet aut ernpo⸗ ralibus.I. ſeruitutes ipſo quidem iure. 4.§. vlt.& l. ſeq.
ſuprà co. Sed hic locus de diuiſione non in partes
diuiſo accipi debet, cùm de acqui- ſitione in commune loquatur, in qua eiuſmodi in- tellectualis, vt ita dicam, diuiſio locum habet.l-non poſſumus. 7.ſu praà ſi pars hæted. peta. Et appellatio- ne partis pars pro indiuiſo intelligitur.ſi quis duas xdes. 6. ü.ſi quis partem ædium. infrà commu. pfæ- dio. l.25. infrà de verb. ſignific.
In I.18. In omnibus ſeruitutibus, quæ aditione confuſa ſun t, E&c. alias incipit, Papi- nianus notat.
Eruitus extinguitur& confunditur cùm idem vtriuſque prædij dominus eſt, ſiue contractu, ſi- uc teſtamento. 1I. infrà quemadmo. ſeruit. amit. lſi quis ædes 29 infrà de ſeruit. vrban. l.quicquid 1.in- fra commu. prædio Nec enim res mea mihi ſeruire poteſt.l. in re cõmuni.⁊5.infrà de ſeruit. vrba. Quid igitur ſi fundi ſeruientis dominus eundem legaue- ri alteri domino ſuperioris dominantisque fundi hærede ſcripto? Paulus hiĩc reſpondet, ſeruitutem quidem aditione extinctam eſſe, cum heres vtriuſq; fundi dominus eſſe cœperit: ſed ſi legatarius fundũ petat, exceptione doli oppoſita, ad imponendam denuò ſeruitutem cogi. Verùm hoc ita eſt accipien- dum, niſi fundus purè legatus eſſe proponatur: quia tunc aditione dominium eius non acquirit hæres: ſed recta via tranſit in legatarium. l.à Titio hærede. 66. infià de futt. Cùm autem ſub conditione lega- tur, ante cius euentum hæres interim dominus eſt. 11.§. ſerui appellatione. infrà ad Senatuſcon. Syllan. & Claud. Cùm enim purè quidquam eſt legatum, intelligimus teſtatorem nullo modo legatam rem voluiſſe fieri hæredis, ſecus eſt vbi conditione ſu- ſpenditur. Nam non exiſtente conditione, teſtator yoluit in hæredis dominio legatum manere.
In 1,20. Quoties via.
A Dmonuimus ſupra ſeruitutem rem quãdam
eſſe incorporalem, quæ in alium ita transfer- tur, vt quaſi eius dominus effectus, eam poſtea à quocunque vindicare poſsit. l. quoties. 15. ſuprà eo. Nunc quæritur quo modo in aliũ transferri queat. Labeo Antiſt. exiſtimabat ſtipulatione ſine cautio- ne opus eſſe per te non fieri&c. Quæ ſententia Pri- ſco laboleno non immeritò diſplicuit: quoniam
nulla res ſtipulatione acquiritur, ſed tantùm actio
in perſonam, quæ fundi poſſeſſorem non ſequitur. 1.1.§. ſi hæres. infrà ad Senatuſcon. Trebel. Ratio igi- tur huius rei in alium transferendæ eſt duplex, vna vt inducatur in fundum, cui impoſita eſt ſeruitus, determinetürque locus ab eiuſdem domino per quem ire, vel agere poſsit. 13. ſuprà de vſufruct.l.r. infrà de ſeruit. ruſtic. præd. Altera vt ſi in fundum inducere nolit, vel non poſsit, patiatur eum iure ſi- bi conceſſo vti. l.I.& 1.3.§. dare. ſuprà de vſufruct.l. ſi ego. 3 ſuprà de public. in rem actio. Nam eiuſmodi vſus, cum aduerſarij patientia, vim traditionis ha- bet. Iraq; interdicta, quæ iudicia tantùm poſſeſſoria
Franc. Duareni luriſconſ.
ſunt, vt alibi diximus, ſeruitutum nomine;, quaſi poſsidcantur, competere domino, vt de itinere aq. que priua.& vti poſ idetis pro vrbanis ſeruitutibus Lf. infrà vti poſsid. Quæ quidẽ interdicta ab actio. ne confeſſoria non parum differunt, vt poſtea vide. bimus. l.2.§. Pomponius. infrà, ſi ſeruit. vendic.
In I.21. in Dandeft. Forent, eſt l.‚. tit. ſequent à ſeruitutib. yrban prad 22 incip.& i inter. cedat ſolum publicum vel via
puhlica,& c.
H Oc cap. ſuprà interpretati ſumus. in L. 4.§.pu.
blico. Quanquam quod hic dicit de ſtillicidio. rum ſeruitute, pugnare videatur cũ noſtris moribus-
In S. R yſuufrustus tuus ſit, adium pro- prietas mea.
Vamuis actio confeſſoria in rem ſit, nec ali ter agi poſsit aduerſus eum, qui ſeruitutem conſtituit, quàm contra alium poſſeſſorem, ſiue im. pedientem ageretur, vt diximus ſupra l. quoties.
tamen quia oncris ferendi ſeruitus hoc habet ſi- gulare, vt non ad patientiam tantùm teneatur do-
minus fundi ſeruientis: ſed ad faciendum quoque
contra regulam ſeruitutũ.l.etſi fortè.6. infrà ſi ſetui. vind. poterit ſanè aduerſus eum agi, vt quod dche: faciat. Quæ actio vſqueadeò eius perſonam ſequv tur, vt ne fructuarius quidem ca rectè conueniatar- nec ideo hæc perſonalis actio iudicanda eſt, cim dominus rem derelinquendo ea teneri deſinat. dict. 1.6. etſi fortè. ſi ſeruit. vindic.
In L. I. II.& III.
DE SERVITVTIBVS VRBA NORVM PREÆDIORVM.
7ITI LI F II.
Xempla quædam vrbanorum ſetui-
& offfciendi luminibus vicini,&c. Du. —— bium enim non eſt, quin ſeruitus i catur hoc ius à luriſconſul..2. infrà de ſeruit. ruſtic Lin tradendis. S.§. interpoſitis. infrà commu. præd
æqusè inſtit. de action. Quod tamen falſum prima
ratione videtur eſſe, um lihærum ſit cuique altius
tollere ædes ſuas. l. altius. C. de ſcrui.& aqua etiam ſi vicini luminibus noceatur. l.cum eo. 8. infrà cod Sed animaduertendum eſt id non adeo liberum eſſe,vt formam antiquorum ædificiorum,& viis tam altitudinem excedere, aut ventum purgãdo fu mento neceſſarium, ab arca vicini excludere nos liceat, niſi ſeruitus conſtituta fuerit. l. qui lumir bus. 10. infrà cod. l.!. C. de ædific. priua. j. vlti. ê⁰ ſeruit.& aqua. Stillicidium auertendi in aream¹ tectum vicini, ſeruitus æquè neceſſaria eſt. Nan non cogitur pati vicinus, vt per tegulas domu mexæ caſitet aqua in ipſius ſolum, ſed cogere meſo teſt ad canalem imponendũ, per quem collecta e tegulis aqua in viam publicam defluit. J. ſeruitutes quæ. 19. infrà eod. Stillicidij non auertendi ſeruitus
eſt, cum paciſcor tecum, vt tibi non liceat auettel ſtillicidium
tutum, id eſt, quæ ædificiis debentun hic recenſet Caius, vt altius tollendi"
i Truurte gu
7
eruln A r
ulr d ac qii 1 0 nam Vij dailJcdür groon morttli c uWan 1e denr twrldhm ftwruan vmä tuelt ehda
Cleu 1ſä
ſ ven
1
un en arlen hala wlen nciie
Ann

a ſtillic h auertendi ha
In Tit. I I. de ſeruitutib. vrb. præd.
ldium tuum in arceam meam, cùm fortè ius Ji habeas contractu aliquo tibi cõparatum,
nund wr Theoph.interpretatur.§.2. inſtit. de actio. Accur.
d:n Batt.& cetcri h 3 bean qem in toto hoc cap. percepiſſe mihi videntur. Ser-
uius notę ſcriptores, ne verbum qui-
..⸗... 74æ. l. uitutes immittendi, proiicien di, protegendiq́;, quæ-
4. arefert b lllciti ne an moridas in a-
inf-
pn.
t. ner. eruln m lei quola habe nemn im frau
zuol
nan! dauenie Ueh
ſeſout
K4
rum ſ Kdebem us tolb niael ſerviud crok- mupt lum ſ
nco, altius n
ba⸗ deum amittit ſeruitutem, ſi aduerſarius inte- x
in annotati
aam dicantur, alibi docct labolenus.l.malum. 242. infià de verb. ſigni. de quibus ctiam vide Budæum
onibus. Seruitus luminis eſt ius haben- ai feneſtram verſus alienas. N am abſque conſtitu- ta ſeruitute, lumen à nobis immiſſam non cogitur vicinus excipcre. Ieos qui ius. 39 infrà co. Cui con- ſentaneum eſt,& quod Xenocrates dicebat„Nihil teferre, oculoſne, an pedes in alienum infetas. Plu- aarchus in lib.æ' οπννυννκνGνnt. Qui häc ſeruitu- tem debet, non prohibetur altius ædiſicando obſcu- rare ædes vicini, aut proſpectum etus offendere, modoò lumen totum non auferat& propterea hu- lus vitandigratia incommodi perutilis eſt ſeruitus, ne luminibus aut proſpectui officiatur, de quibus lenius in linter ſeruitutes. 14. infrà co. el.4.fauitum autem in ſeruitutibus Syc.
T Oc verbum, inuitus, non ſimplicem habet ſi- H gnificĩationẽ. Nam imprimis pro eo, qui con tradicit ac reſiſtit accipitur: vt cùm Paulus ait, ne- minem cogi inuitum res ſuas vendere. l. non enim.
infrà de adtio. rer. amot. Inuitus is dici quoq; poteſt
ui non conſentit, ac fortaſsis ignorat quod agitur: vt cùm Vlpia. ſcribit inuitum procuratorem non dari. 18. Cliusfamil.§. inuitus.. in cauſæ. 27. ſuprà de procur.&lqui vas. 49. 5. vetare. Sic accipiẽdum eſſe monet hic Paulus, quod in cap. præcedente dictum eſt, ius non eſſe vicino inuitis nobis, altius ædifica- re.9 Nn enim inquit, ad factum hæc verba refcrun- tur, id eſt nullo opus eſt facto noſtro, puta contra- dictione, vt nobis inuitis altius eſſe dicatur, ſed re- feruntur ad ius ſeruitutis: id eſt ſufficit me ius ſer- uitutis habere altius non tollendi, vt me inuito al- tius ædiſcatum dici poſsit. Et hæc ſententia noſtra eſtde loci huius obſcuri interpretatione, quem Ac- curſ minimè intellexit. Lij alias é Hec autem iura fmiliter yt ruſti- orum prad. certo tempore&e. Eruitutes omnes tam vrbanæ, quàm ruſticæ cer- No tempore non vtendo pereunt& amittuntur. infra, quemadmodum ſeruit. amit. Certum autem rempus hic accipe ex conſtitutione Iuſtiniani, de- abe annorum inter præſentes,& viginti inter uuidd Tuanuß iure veteri non reperiatur de- men tal 8. de ſeruit.& 494e, Iüter has ta- wen did 4 zimilitudo. Nam ad carum, quæ don vi ea ſnemn ſufficit eum, cui debentur vrbanis de ur.§.ſi viam. infrà de vſucap. in uerſarj do pertere⸗ facto aliquo opus eſt ad- wica— bertatem veluti poſsideat eamque ahete poſsit, vt hæc exempla Caij ſatis apertè
0 endunt.
1Ip 8.. 4 .. alids 7. Quod autem edificio meo c.
Vi tempore conſtituto feneſtras ſuas obſtru- xit verſus eas ædes, quæ ſernitutem debebant on tollendi, vel luminibus non officiendi:
es ſuas altius ſublatas habuerit: vt dictum
eſt in cap. præced. Quid ſi arborem eodem in loco habuerit ſitam? Aliud dicendum eſt. hæc enim ar- boris eſt natura, vt in eodem loco& ſtatu non ma- neat, ſicut paries: ſed vi ventorum ſubinde agite- tur, moueatùúrque. Itaque cùm perpetuò non offi- ciat per ſtatutum tempus, nulla poteſt vſucapio lo- cum haberc: quia æſtimationem temporis poſſeſ- ſionis requirit. l.3. infrà de vſucap. Quibuſdam for- taſsis videbitur motus naturales hic accipi, vt apud phyſicos pro tranſmutatione rei,& vna forma in aliam. Præterca, quòd arbor pro tempore anni in aliam atque aliam formam mutari ſolcat. Ve- rùm ego priorem interprerationem magis probo, cùm hæc à luriſconſultorum phraſi paulò videa- tur alienior. In I. 7. alias 8. Parietem, qui naturali&c.
Aries ædificatus in ſolo communi ad onera + vicinorum ferenda, ratione quadam naturali communis eſt. l. adeo.§. cùm quis. infrà de acquir. rer. domi. Itaque vnus ex dominis, altero inuito, eundem demoliri& reſicere non poteſt: quod eſt aocipiendum, niſi refectio neceſſaria ſit.l.ſi ædes. 7. infrà commu.diuid. l.in parietis. 35. infrà de damno infect. Quo caſu etiam ſumptus in eam rem factos cogetur refundere ſocius, aut lapſis quatuor men-
ſibus, partis ſuæ dominium amittet. l. 4. C. de ædifi.
priua. l. cùm duobus. /⁊. aliàs eſt I. ſi fratres. /3.§. idem reſpondet. infrà pro ſocio. de pariete communi ali- quot in locis aliis iterum diſſeremus.l. quidam. 12.J. fiſtulam. 18. l. loc quod dictum. 24. l. eos. 39 infrà co. L.·&. alias 9. Cum eo, qui tollendo obſcurat. (Shi⸗ eſt ſolum, eius eſt vſque ad cœlum, vt
vulgò loqui ſolet. Nam cœlum quod ſupra
meum eſt ſolum, mihi liberum eſſe debet. I.vlt. ſu-
rà de ſeruit. aliàs eſt l.. huius titul. de ſeruit. vrban. præd. Itaque altius extollere ædes ſuas ſi nullam debeant ſeruitutem,& vicinas obſcurare cuique li- cet. l. 8. altius. C. de ſerui.& aqua. hoc ita accipien- dum eſſe nonnulli crediderunt, niſi fortè talis clatio non proſit ædificanti,& vicino noceat. Quam ſen- tentiam propter æquitatem& humanitatem am- plector. l.’.§. denique. infrà de aqua pluuia. l.in fun-
do. 39. ſuprà de rei vindic. Quomodo accipi debet quod eſt in l.vltima.§. cùm autem. C. de ſeruitu.&
aqua.ne huic capiti aduerſari putetur.
In I.9. alids 10. Gauru Narcelo S. Eſtator qui legat ædes, vel ædium vſumfru- 1 dum alicui, videtur grauare hæredem ſuum, vt alias hæreditarias ædes, quæ vicinæ ſunt, non ita extollat, vt illas omnino obſcuret& inutiles red-
dat. Itaque hic caſus excipitur à cap. præced. vt ſer-
uetur teſtatoris voluntas, quem inurile legatum re- linquere voluiſſe credibile non eſt. Itaque idem de omnibus aliis ſeruitutibus eſt dicendum, ſine qui-
bus nullus rei legatæ vſus eſſet.. ſeruũ filij. 49.§. vlt.
infra de leg.i.l. damnas. 95.§.. infra dc vſu& vſufruct. In contractu autem venditionis& aliis eiuſmodi locum non habet quod hic dicitur: nec fundo vendito iter, aut via debetur: tametſi fundus abſque ca ſeruitute nullam emptori vtilitatem adferat. I. in vendendo. 66. infrà de contrah.empt. Nam defum-
1 2
ctorum voluntates plenius interpretamur.lin teſta- .———————..
295
1 ¹ 1 1 11 * I 3
“ ſſͤſͤſͤſͤſſſ“
e-«-·“
— 2 4 2 2 1 4 4 8 1 Bieeeeee .— Peieeeteerereee, ibeu⸗.———— “ 4“ 1 1
ͤ]Wł1U1ł1v“““

mentis.12.infrà de regul iur. Cur ergo, dixerit quiſ- piam, in contractu locationis diuerſum ius reperi-
tur? l.ſi merces. 28.5 fi vicino. infrà loca. Quia hæc
ræſtare debet locator, vt cõductoti liceat vti re lo- cata, quod abſq; ea ſeruitute non contigit Vnde in vuftuctuario idem quod in conductore dicendum videtur. l.ſed& ſi quid. 25. ſupra de vſufructu.
In I.10. dlids II. Qui uminibus vicinorum. Ta permittitur cuique altius ædes ſuas tollendo, JPenkars alienas: vt tamen contta formam& ſtatum antiquorum ædificiorum nihil faciat; nec vſitatam altitudinẽ excedat. l. C. de ſeruit.& aqua. 1.. C. de ædifiapriua. De qua ſi dubitetur, cxiſtatq; controuerſia inter vicinos ad arbitrum recurrẽdum eſſe admonet Vlpian. Hinc adparet ad quem vſum cõſtituatur ſeruitus alrius tollendi, de qua diſſerui- mus in I. cap. enarratione.—.
In I. II. alias 12. ædificia quæ ſeruitutéẽ patiutur.
ex eis altius tollat, non prohibetur quocun- que alio modo officere ædibus vicini: tametſi ad hunc finem ſit talis ſeruitus conſtituta, vt lumina non obſcurentur vicinarum ædium. Sed ſi genera- liter fuerit conſtituta ſeruitus, vt ne luminibus, aut proſpectui officiatur, quocunque modo quis offe- cerit, ſiue ædes extollendo, ſiue quid aliud faciendo, contra ſeruitutem impoſitam facere intelligitur. I. inter. 14.& l.16. ſi arbotem. infrà eod. 3 In I. 12. alias 13. Quidam Iliberus nomine, qui
habet poſt horrea mea Gc.
L pariete communi, aut iuxta parietem cõmu-
imponit ſeruitutem ædibus ſuis, ne quid
nem nihil facere vni ex ſociis licet, quod ipſum corrũpat& deteriorem reddat, puta parietem pro- prium ſuperædificare, tubulos iuxta eum admotos habere, per quos ad calefaciendum balneum flam ma aſcendat:item tepidarium ſeu vaporarium ha-
bere, quod aſsiduum humorem habeat:& ſic de ſi-
milibus. S1 quid verò ſit quod noccat, vt pingere.l. fiſtulam iunctam. 18. infrà eo. incruſtare, modicè hu mectare, non aſsiduè, id vicino permittitur. Quin- imò& quod nocet interdũ facere poteſt, ſi ad eum vſum ſcilicet parietem extructum eſſe adpareat. J. arboribus. 13. 5. nauis. ſuprà de vſufru. Et hac diſtin- Ktione nullo negotio diffiniri poteſt, quod hic vul- go tractari ſolet, An liceat vicino caminũ ignis fa- ciendi cauſa, iuxta cõmunem parietem habere, ne rem illicitam faciat. Ex his etiam verbis colligit vulgus interpretum eſſe appellãdum debitorem ac monendum Aà creditore, antequam in ius vocet.§. appellamus. Inſtit. de actio. Verùm ex inſcriptione
adparet, atque ex toto contextu, Proculi Iuriſconſ.
verba hæc non eſſe: ſed amici cuiuſdam potius& familiaris eiuſdem, qui per epiſtolam ipſum roga- bat, vt Hiberum quẽdam admoneret rem illicitam
eum facere, ſperans fore, vt Iuriſcon. authoritas ho-
minem moueret, cui reſpondet Proculus, ſuperua- caneam fore hanc admonitionem. cùm de ea re Hi- berus quidem nõ dubitet. Quid ſit tectorium, quid
incruſtatio, de quibus hac lege§.vlt. mentio fit, do-
cet Budæus ex Vitruuio in annot.
In l.4. aliâs Ij. inter ſeruitutes, ne lumi- nibus Eciatur.
6 Pranc. Daͤareni luriſconſ.
SBſerua diſcrimen ſeruitutum, ne luminibug officiatur,& ne proſpectus offendatur, de qui-
bus etiam aliquid ſuprà attigimus. Ex verbis illis n
timis, Opus quoq; nouũ ei nuntiari poteſt,&c. ob. ſerua eſſe fauorabiliores vrbanas ſeruitutes, quàm ruſticas: vtpote quæ magis neceſſariæ ſunt:mam pro ruſticis nouum opus nuntiari non poteſt. l. qui viam. 14 infrà de oper. noui nunt. Simile quiddam legitur in 1.5. ſuprà eo.& infra ſub tit. de pigno. in! ſed an viæ. 1². Qua de re extat Zazij diſputatio in lib. ſing intellect.& Alciati. in lib. parerg. 24. Inl. s alias 16. Lumen, id eſt, yc cælum vi-
deatur,&c.
Iderentiam inter ſeruitutes, ne luminibus off- ciatur iuxta ædes vicinas,& ne proſpectusot fendatur, hic latius explicat Paulus. Quod vel exc. ſeq. ſatis perſpicuũ eſt,& præſertim ex inſcriptione. Eadẽ enim eſt, quæ c. præcedẽtis. Igitur in proſpectu ideo quis plus habere dicitur, quia proſpectus, inqui Paulus, nõ tãtùm ex ſuperioribus, verumetiã ex in- ferioribus locus eſt. Lumẽ ex cœlo tantùm& ſupe. riori loco eſt. Proinde qui debet ſeruitutẽ ne lumi- nibus officiatur, iuxta ædes vicinas quiduis facete poteſt, modò lumen ex cœlo veniens nõ impedat b In I. 16 alias 1. Si arborem. S Eruitus, luminibus non officiendi latius pat quàm altius ædes non tollendi, vt annotauimas in l. ædificia. II. ſuprà eo. Nam contra hanc ſeruuu- tem is facit, qui quoquomodo nocet luminibusiyt. puta qui arborẽ ponit lumen impedientem. Tam. etſi non tantùm qui altius ædes ſuas non tollat:ſo- lem tamen heliocamino, vel ſolario neceſſariũ au- fert, quamuis ædes non obſcuret: ſed& qui depti- mit ædes ſuas, nonnunquam contra hanc ſeruutu- tem facere dici poteſt, ſi fortè ex eis per refractio- nem, quam hic Vlpia. τανακναναν vOcats in ædes vi. cinas lumen deuoluatur. De heliocamino& ſola- rio, de quibus hic, vide Budæum in annotat. In§. EFæc lex traditionis,&c. Vm lege 12. tabul. ſatis eſſet in vendendis preæ ꝓdiss ca præſtari, quæ lingua nuncupata eſſent quæ qui inficiatus eſſet dupli pœnam ſubiret, à lu-. riſconſ.etiam reticentiæ pœna eſt conſtituta, vt au- ctor eſt Cicer.lib.ʒ. Offic. Nã qui ſeruitutem, exem. pli cauſa, cui venditus fundus obnoxius eſt, ceſi emptori, actionc ex empto tenetur, tametſi nomi- natim conuenerit, vt ſi quæ ſeruitutes debeantur non poſsit eo nomine conueniri: quia cùm ſciat de- beri ſeruitutem, admonere emptorem debet. l1.& quæro. 40. fl.de act. empti. vt in illa nobili contto- uerſia inter Gratidianum& Sergium orta, diceba Antonius, cuius meminit Cice. Hæc autem admo- nitio,& pronuntiatio perſpicuis verbis,& minim ambiguis fieri debet à venditore, alioqui tenetute empto actione, vt in hoc exemplo, Aedium ved tor in mancipio& traditionc hanc legem dixci ſtillicidia vti nunc ſunt, vt ita ſint. Demum vicin ſeruitutem ſtillicidij vindicante, quam ædes vendi tæ debebant, egit emptor contra venditorem, con. tendens ea de re certiorẽ ſe factũ non fuiſſe. Contt venditor dicebat ſe his verbis eum admonuiſſe; ſti-
licidia vti nunc ſunt, vt ita ſint. Replicabat emptor
obſcura ea eſſe verba, ac ſe aliter intellexiſſe, nempe qu 40
guidn ſ cutod omnu
Dea Ox Vcr wal Nangun
denmma Aindone 60

lusn
otalt
c emn laüber m la tollah farün puicen ckenn relant ades, &! r.
ndis zacl iret, 1 nta ſis m c- et 3 3 tdor lebeul nſct liche 6 m9 1 tenel
.
In Tit. I I. de ſeruitutib. vrb. præd.
quaſi venditot admonuiſſet domum vicinam ædi- bus venditis ſeruitutẽ ſtillicidij debere. Hanc cõtro- uerſiã dirimit hoc in loco Vlpia.& ait venditorem teneri emptori. Nec cam exceptionem, quæ obſcu- ra eſt& ambigua, quicquã ei prodeſſe. l. cùm in le- venditionis. 33. infrà de contrah. emp. Quod au- m cum dicimus teneri, ſic accipiendum; quanti inteteſt emptoris liberas ædes venditas fuiſſe, quas ſeruitutem debere vicinis poſtea cõpertum eſt. Vt zutem ædes vicinæ venditis ſeruiant, præſtare non enebitur, cum id diſertè& ſ pecialiter expreſſum non fuerit l.quod ad ſeruitutes. 75. infra de euict. In lr7. alias 18 Si fiſtulæ, per quas aquam ducas, Ic. Vius loci explicã di gratia ſic diſtinguendum ch Si ob ſeruitutẽ aquæ ducendæ quoquam, uam vicino conceſſum, damnum patiar, idq́ na- turaliter eueniat, nulla mihi actio aduerſus eum da- tur. 1ſi milii.20. 5. ſeruitus. infrà de ſeruit. ruſtic. nec eo nomine damni infecti cauere cogendus eſt.l.flu- minum. 24. 5. vitium. infrà de damno infecto. Sin cius culpa id acciderit, tenetur actione in factum ſubſidiaria legis Aquiliæ.§. vlt. Inſtit. de leg. Aquil. nec damni infecti cautio locum habcebit. d.l. flumi- num 5. præierea. Si operis vel loci vitio, pro damno quidem præterito non poteſt agi, ſed pro futuro cautioni damni infecti locus eſt. l.damni. 10.& d. l. flaminum. 5.yitium. infrà de damno infect. b Inl19. alids 20 Seruitutes. Bſerua eas ſeruitutes, quæ in ſuperficie conſi- ſtunt vrbanarum poſſeſsionum, eſſe cõtinuas, licet inruſticis contra. l.ſeruitutes. 14. ſuprà de ſeruit. Nam quandiu tignum, exempli cauſa, vel ſtillici- dium immiſſum manet, tandiu quis dicitur vti ſer- uitute tametſi corpore ſuo nihil faciat. In§.di domo mea altior area tua eſſet. (Jaeuu⸗ regulam admodum vtilem, cuius per- multa paſsim hic exempla legũtur. Cui con- ceditur ſeruitus, ei quoque omnia videri conceſſa ſine quibus ea vti non poteſt. l. ſi iter. 10. ſuprà de ſeruir litem ſic.3.§. qui haber,& l. Quintus. 15. infra tit. ſeq.de ſeruit. xuſtic. In5. Si ſublatumſſt adifcium. Etuitutes vtbanæ remoto ædificio cui debentur, uô percũtdeo enim dicũtur in ſuperficie cõſi- tere, quia non in ſolo tantùm vt ruſticæ, ſed& in rdicio ideſt in ſolo ſimul& ſu perficie conſiſtunt. n§. Si ſeruitus ſtiliicidij cum feæq. Ominus prædij ſeruientis nihil in eo poteſt — naccte, quod ſeruitutis vſum impediat: ſicut Verhare⸗ üpeides prædij domino, nihil in co fa- tenn den 4 6 3 reddat condition em deterio- demonſtsas Pbu⸗ aliquot eleganter& dilucidè hic us. Inl 20. glids z1. Si domus tua. Vi conceditur ius altius tollendi, is quamli- et alte poteſt ædificare in præiudicium con-
te
cedentis, modò ſic ædificando contra aliam ſerui-
tutem non faciat, puta ſtillicidij non recipiendi.
am ius vnum ex pluribus ſibi competentibus re- mities, catenus id facere intelligitur, vt ſalua atque illeſa mancant cætera. l. ſi mihi codem. 20. infra tit.
ſeq. Quidam ita hoc intelligunt, niſi ius illud re- miſſum ita dependeat ab alio, vt abſque eo pror- ſus inutile futurum ſit. l. 2. ſuprà de iuriſdict. Itaque remiſſa ſeruitute ſtillicidij, ſeruitutem quoquc al- tius non tollendi remiſſam videri cenſent. Quam
ſententiam ita probo, vt tamen hoc exemplum
omnino reiiciendum putem. Poteſt enim is, cui
conceditur ius ſtillicidij non recipiendi, co iure vti:
quamuis alrius ædificare prohibeatur, agẽdo nem- pe vicinum ad imponendum canalem, per quem ex tecto decidens aqua alium in locum defluat, vt ſuprà diximus.— Inl. 21. alidsz2.& 23. Qui ædificium habet. Væſitum fuit, an ſeruitus luminibus non off ciendi, ædibus impoſita, de futuris quoque lu- mimbus intelligatur. Et ita diſtinxerunt veteres. Si nominatim& diſertè ſit cautum, ne luminibus, quæ nunc ſunt, vel poſtea erunt officiatur, nullam res dubitationem habet. Si verò ita lumina, quæ nunc ſunt, vt ita ſint: æquè indubitatum eſt, de futuris luminibus nihil actum eſſe: quia verba præ- ſentis temporis ſunt, quæ ad futurum non referun- tur. l.ſi ſtipulatus fuerim. 76.1. 89. ſi à colono. l.cùm ſtipulamur. 125. infrà de verb. oblig. Quòd ſi ita ſit cautum indefinitè ac generaliter, ne lummibus of- ficiatur, omne lumen tam futurum, quàm præſens cõtinebitur, cùm id ſuadeat ſermonis proprietas. l.
cùm lege. 26. infrà de teſtamen. Atque ita in ſpecie
non diſsimili cenſuit Liuius Decad. 3. lib. 1. In fœ- dere Romanorum Carthaginenſimq; fuerat cau- tum, vt neutri alteris corũmve ſociis bellum infer- rent. Saguntinis poſtea in populi Romani ſocieta- tem aſcitis bellum intulere Carthaginenſes. Quæ- rebatur, an id fœdus contra ab eis factum eſſet? De qua re ita pronuntiat, ſatis cautum erat Saguntinis, ſociis vtrorumquc exceptis. Nam neque additum erat, his qui tunc eſſent, neque qui poſtea aſſume-
rentur,& cùm aſſumere nouos liceret ſocios, quis xæquum cenſeret, aut ob nulla quemquam merita
in amicitiam recipi, aut receptos in fidem non de-
fendi? b In 5. futuro Juo⸗ ædifcio, quod nondum eſt, yel imponi vel adquiri ſeruitus poteſt.
Vod dicitur ſeruitutes vrbanorum prædio- rum ædificiis inhærere, ideò que ſine ædificiis conſtitui non poſſe. 5. prediorum. Inſtit. de ſeruit. ita interpretatur hic Pomponius, ſine ædificiis præſen-
tibus aut futuris. Addel. Labeo. 10. infrà tit. ſeq.& I.
vlt.infraà ſi ſeruit.vindic.
Imn I. 23. alids 24. Cuius ædifcium iure ſuperiur eſ, ei ius eſt in infinito ſupra ſuum ædii- eium imponere, Ic.
Vius capit. mihi videtur hic germanus ſenſus
1 Leſſe, licet alij aliter interpretentur Liberum eſt cuique ædificium ſuum, quod iure ſuperius eſt ex- tollere, aut ſupra id quamcunque voluerit rem im- ponere, tametſi vicino officiat. L.altius. 8. C. de ſeruit. & aqua.& l. cum co. 8. ſuprà eod. Dummodo aædifi- cia vicina quæ inferiora ſunt,& ius prohibẽdi non habent, grauiore ſeruitute non oneret, id eſt, mo- do vſitatam altitudinem modũmque vn excedat.
257
3 1 4 3 4 1 11 1 111 ¹ 1 1 4 3 “ 1 1 5 3 ¹ 1 5 4 4 4 8 1 4 4 8 3 3 8 3 4 4 1 1 4 4
“—“ſſͤͤ *
3 1— 3 85 a““ 3 3 6 ö“““““ 3—— dfo„o.o.oö..ö........äͤ 4 8 8.— —h—h—ö—öoöoöoſoſoſſſſſ— 1 4 8—“ 3 mnnnnn— 1 8 4 —*. , S 8ſ 6 Eas—— 8 4— 3 — 3— 44——-“ 3—“—=

——— 8— —,———————————— — 3 4————— ———————————— 9—— —õ———————————— ———m————— 55—————————. —————————————————————
* b 6 9 258 Franc. Duareni luriſconſ.
Id quod etiam à nobis paulò antè annotatuũ fuit. I. qui luminibus. 10. ſuprà co. l. C. de ædific. priuat. In l. 2 4rlias 25. Hoc quod dictum eſt, Gc. — vod dictum eſt(à Sabino fortè ad quẽ Pom- 2 ponius hæc ſcripſit) poſt ſeruitutem immit- tendi conſtitutam licere vicino immittere tignum in ædes ſeruientes, ita accipiẽedum eſt, vt ei tantum liceat trabem aliquam ex ædibus fuis in alien as im- mittere. Nam aliter, ſi generaliter intelligeremus, vt quiduis immitteret, ad quemcunque vſum conce- datur, iniquum id eſſet& abſurdum: etenim ſuper ædes ſeruientes liceret ei alias extruere, præſertim cùm appellatione tigni omnis materia ad ædifican dum idonea contincatur. lttigni. 6². infrà de verb. ſignific. Pro communi interptetatione vide.ſicuti autem. 8.infrà ſi ſeruit· vindic. Nemo autem ſupra alienum ædificium ſuperius habere poteſt. In 5. Si ex tribus ædibus in loco impari poſitis, Sc. Vi debet ſeruitutem altius non tollendi ædes ſuas, ita demum contra ſeruitutem impoſi- tam facere intelligitur, ſi quid ipſe altius extulerit. Nam qui parietem communem cum eg habet al- tius cum tollere non prohibetur, quia ſeruitutem non debet, nec aliter ſocio inuito illi parieti ſerui- tutem imponere potuit. l.z. ſupra it. præced.
In l. 25. alias 26. In re communi nemo domino-
rum iure ſeruitutis neq facere quicquam inuito altero GSc.
8 Vpotheſis hæc eſt: Domus tua ſeruitutem
mihi debet altius non tollendi: ea mihi pro parte acquiſita eſt:tu eam altius tollere vis: an iure ſeruitutis id prohibere poſsim? Et Paulus hic poſſe negat, quòd ea res, quæ ſaltem pro parte mea facta eſt, mihi ſeruire non poſsit I. vtifrui. 5. ſuprà. ſi vſuſ- fruct. peta. Quorſum igitur ſeruitutem in hac ſpe- cie retineri ſuprà diximus, cùm ea vti non liceat?! vt pomum. 7. ſuprà tit. præced.Iiſi quis ædes. 29. in. frà eo.Reſpõdeo id eſſe vtile, quia tametſi manente communione, vti ea non liceat, tamen cùm ab ea fuerit receſſum, tunc licebit, quòd vtique non fieret ſi eiuſmodi communicatione ſeruitutem tolli con- fundiq́; diceremus: ſed eam denuò imponi eſſe ne- ceſſe. Quamquam autem in propoſita hypotheſi non poſsit vnus ex ſociis quicquam facere, aut pro- hibere inuito altero iure ſeruitutis ſibi debite:tamen iure ſocietatis& communionis per communi di- uidundo actionem id conſequetur, ſi modò non ipſi, ſed ſocietati id expediat. l. Sabinus. 28. infrà commu. diuid. l. actione. 66. infrà pro ſocio.
In 1.26. alias 27. SCed ſ inter me& te com-
munes ſint, c.
Ni ex dominis facere quicquam non licet in
re communi iure ſeruituris, vt diximus in ſu- periori cap. Alioqui alteri domino aduerſus eum actio negatoria dabitur, qua intendet ſeruitutem ei non competere in re communi, videlicet vt hic di- citur. Notandũ ex illis verbis, Aut rem perdere. quod immittitur in meum, id eſt, quod ita imponitur, vt in meo hæreat& requieſcat. I. 2. infrà, ſi ſeruit. vin- dic.§. æqus. Inſtit. de actio. propria auctoritate de- ftruere,& perdere conceſſum eſſc. Sed hoc ita acci-
———
piendum„ ſi non modò eius loci in quem immitti. tur dominus, verumetiam poſſeſſor ſim: ſuam enim poſſeſsionem tueri cuique conceſſum eſt, alienam inuadere non item, vt alibi docuimus. I. malum. 24 2.infrà de verbo.ſignifi. Quòd ſi quid in meum propendeat tantum, nec requieſcat, fas non eſt pro. pria auctoritate illud deſtruere. LI. C. de interdict& I.I. C. vnde vi,& l. quemadmodum. 29.§.1. infra ad legem Aquil. b b In S. Ji in area communi ædificare yeli,,
ſocius, Ec. b
Vm ex duobus dominis, vnus in re commu. ni aliquid efficere vult, alter verò prohibet, melior eſt prohibentis conditio. I. Sabinus. 28. infra communi diuid. niſi fortè eius operis gratia res ſi in communi poſita. l. ſi ædes. 12. infrà communi di. uid. L.cùm duobus. aliàs 53. ſi fratres.§. item Mela. infrà pro ſoc. Aut niſi alterius nihil ſocij interſit.J quidam. 12.. parietem. ſuprà co. Inl. 27. 4lids 28. Foramen in pariete, Ic. Vamuis ſeruitutum vſus non ſit continuus QꝘ continua poſſeſsio. I. ſeruitutes. 14. titul- præced. omnes tamen cauſas perpetuas habere de- bẽt, id eſt, eiuſmodi res ipſa, in qua ſeruitus cõſiſti, eſſe debet, vt quoties libuerit ſeruitute vti liceas li. §.1.&§.oquitur. infrà de aqua quoti. l... infrà de fo te. Itaq; neq; ex lacu, neq; ex ſtagno ſeruitus aquę du cendæ poteſt conſtitui. l.lacus. 12. infrà de acquiteer. domi niſi fortè habeant aquam perennem.. via.23. §. ſi lacus. infrà tit. ſeq. I... infrà vt in flumi. pub. Scd nec ſtillicidij immittendi ſeruitus rectè cõſtituitur, ſi cauſa perpetua non ſit, id eſt, ſi aqua ſit quæ non perpetuo, nec naturaliter de fluat, ſed opera manuũcq; hominis in alienum ſolum deriuetur, vt hic Pau- lus ait. Vnde dicebat Sabinus, Si quis foramen ha- beat in triclinij pariete, proluendi pauimenti cauſa, id eſt,per quod proluto permundat que pauimèio aqua defluat,& emittatur in aream vicin:, ſeruitutẽ non eſſe. Ideõque tempore ſtatuto ad ſeruitutum acquiſitionem minimè adquiri. Quam ſententiam Paulus cum hac exceptione probat, ſi eũ in locum nihil ex cœlo aquæ veniat. Quod enim ex natural cauſa fit, perpetuò fieri intelligitur,& quaſi habet perpetuã cauſam, quamuis aſsiduè nõ fiat. Alioqui nec ſtillicidij quidem immittendi ſeruitus recs di-
ceretur: quæ ergo naturalis eſt eadem& perpetua
cauſa eſſe intelligitur; non autem ſi ex manu d
opera hominis conſiſterct.
L.28. alias 29. Siquid igitur. Hoc cap. intelligendum eſt ſecũdum diſtinddie
nem traditam in enarratione l. ſi fiſtulæ. 7 ſu-
Praà co. Nam de damno quod iam datum eſt, acto-
ne in factum agi poterit. 4 3 4„ 3 4 In l. 29. Aliàs 30. Si quis ædes, quæ ſuis ædi. bus ſeruirent Src. b Ho=- caput ſatis ſumus interpretati ſuprà ui 1 pręced.l.vt pomum. 7. l.. pro parte. 18. In om. nibus. allàs Papinianus not. 21 .X In l. 30. alias 31. Si tetamento damnatu b hæres ne ſiceret, Sc. b WVm heres damnatur teſtamẽto ne altius tollat ædificium, luminibuúſque officiat vicini: diruto vyetell
labeandb toiicond la tait weh veanteh Fucbett lid flu dun le ticgen
rüien
1 8
melln uldlt ihtan Fleni uldie hend in reti tb qam

omm. vobid Ra la tas9 nunic m Mar merlt.
We
nüinan
zaclh
cclin
lrin pab ſürum uæ- mnl lic ba men 1 ri cal auimit eruiu uitutu- tentiu n loan nanul Al dad Alon Tedei petyes maol-
line len chal
a0
upn glbe
200 u
k 2
In Tit. I I. de ſerbit vrb pred
vcieri ædificio non videtur prohiberi poſſe à vici-
n6 ne altius nouum ædificium tollat, cum aliud re- „ Tes b
uera ſit, quàm id de quo teſtator cauit ſuo teſta-
mento. Tamẽ vtilitas exigit, vt idem eſſe ædificium interpretemur, idcirco vrilis actio eo nomine lega- tario competit.l. ſerunutes, quæ. 9.§. ſi ſublatum. ſu-
praà hoc tit. 4 In I.31. alias 32. Siædes meæ. Idominus ſeruientiũ ædiũ petierit, obtinueritqᷓ; a vicino, vt ſibi altius ædificare liceat, idq́ preca- road eſt quandiu placuerit vicino. lr. infrà de pre- caraduerſus cum non poteſt libertatem vſucapere. Li quss diuturno. 10.infra ſi ſeruit. vindi. Sed tamen aduerſus alium, cui candem debeat ſeruitutem, nec dem beneficium impetrauit, poteſt. cùm enim hic duplex ſit ſeruitus vnam amitti‚ altera maneute, ni- hi prohiber..1.. p S. Lülertas ſeruitutis vſucapitur ſh b ædes poſbideantur. tSan bertatem ſeruitutis vſucapi poſſe, eamque do. Lmum vſucapionem lege Scribonia ſublatam eſſequa ſeruitus acquireretur, Paulus ſcribit. l. ſequi tur 4§vltim infraà de vſucap. Verum vt hæc vſuca- V loo procedat in ſeruitutibus vrbanis, de quibus hic ſoquitur Vpia duo neceſſaria ſunt. Vnum, vt ædes, qulbus libertatem volumus adquirere, ſtatuto tem⸗ pore poſsideamus. Alterum„vt cas altius fublatas habeamus aut aliàs quicquam à nobis fiat, quod ſer uituti contrarium ſit... õ. hæc autem iura. ſuprà co. In ruſticis autem ſeruitutibus his omnibus nihil opus eſt ſed dominum dominantis ædificij per ſta- tutum tempus non vti ſeruitute ſufficit, vt libertas vicinis ædibus adquiratur. d.l. ſequitur.§. ſi viam. in- frà de vſucap. Si quo autem modo dominus præ- dium alienauerit, id tempus quo poſsidet, ei prode- rit ad quem tranſſata eſt poſſeſsio. L.id tem pus. 14.
lla,4lias 33. Eum debere clum
94 nam reſtituere. O lngular ius eſt in ſeruitute oneris ferendi, vt qui debet columnam vel parietem oneri ferendo neceſſarium, reficere cogatur. l. etſi fortè. 5.§. etiam. inftã ſi ſeruit vindic. tametſi natura ſeruitutum hęc
ſitvt tantum quis patiatur, vel non faciar. l. quoties 1j. ſeruitutum. ſuprà tit. præced. Et quamquam in traditione æedium, quas tradens ſibi ſeruire voluit, hæc lex dica eſt, paties oneri ferendo vti nunc eſt, iia itzelin perpetuum ſit: nihllominus parietem tellituere cogetur isqui ſcruitutem debetnam hæc vetba ad cenum batietem, qui nunc eſt, referre per- quam eſt abſurdum cùm ſit corruptioni obnoxius,
nec poſsit xtemnus eſſe. Nec obſtat quod ante dixi-
mus„.. us hæc verba, lumina quæ nunc ſunt, vt ita ſint:
44 4 6. non pertinere l ſeruitus. z2. ſuprà cod.& 1sſupta eod Ndrem accipienda clle.1ſt alborem. Dorß ſgmißeatane i0erborum prereutis tem. kenfis elis Oeenequimun Eltqlue legis dicte loco herpe elſdüümpaäties, qualis ite clt hoc in
erpetuus ſit, nec vlla ſanè in his verbis repe-
„rur ambiguitas, niſi quis velit cauillari: alioqui
terpretatio contra venditorem fieret. d.liſi arbo-
tem hæc lex ſupra eo. 2
In 133. alias 34. Et qui duas areas,&c.& ſeJ. b l. Si binarum ædium.
R Es propria cùm nemini ſeruiat, vt antè dixi-
mus. l.in re communi. 25. ſuprà eod. is, qui tra- dit aream, vel domum ſuam, quam vendidit alteri, non videtur, vt ea ſibi ſeruiat, legem dicere poſſe. Verùm æquitas vtilitaſque euidens exigit, vt negle- cta hac ſubtilitate, talem conuentionem in manci- pio& traditione rei factam admittamus: quando- quidem in id tempus confertur vſus ſeruitutis, quo tradita res eſt, propriàque ipſius futura non eſt. l. ſi quis duas. 6. infrà com. prædio. Quod ſi ita conue- nerit in vendendo, ſcilicet in traditione ipſa per er- rorem mentio fuerit omiſſa ſeruitutis, duplex ven- ditori aduerſus emptorem eo nomine cõpetit actio,
nempe actio ex vendito, quoniã id bonæ fidei con-
gruum eſt:& condictio incerti, quia cùm pluſquam debuit præſtiterit, meritò id condicere& repetere poteſt. I. 22. ſed etſi me putem.§. cùm iter. infrà de In 1.35. alias 36. binas quis ades habebat&c. Clis, qui duas domos habebat vna contignatione tectas, ita vt tigna vtriuſque in alteram proten- derentur, quaſi vna domus eſſet, Titio vnam, Sem- pronio alteram legarit, hoc videtur actũ vt eodem in ſtatu mancat contignatio Proinde vni eorũ non licet aduerſus alterum agere, hoc prætextu quòd ius tigni immittendi in ſuas ædes non habeat, abſque conſtituta ſeruitute, tigna autem ſingulorum erũt dominorum pro regione cuiuſque domus, quam- uis aliàs mobilis res, quæ rei non cohæret immo- bili, pro certa parte nequeat poſsideri. l. Pompo- nius. 8. ſuprà de rei vindic. I. arbor. 19. infià com- mu. diuid.“ u l36. alias 37. démque eſſe etſi duolus e oſhee, Eſſerint. lege non ceſſerit, id eſt, ſi in diuiſione, puta hereditatis vna domus Titio, altera Sem pronio obtigerit. hæc enim eſt huius verbi ſignifi- catio. l. cum eſſent. z3. infià tit.ſetcg.
In 1.37. ali a4 38. Si ᷣdes meæ.& Iſz.Ne.
3
mo enim propris&c.
L 1dam ſunt, non planè perfectéque iuris aucto- rum ſententiam ſatis arguunt de ſeruitute, ne pro- ſpectui aut luminibus officiatur, hic agi: nam cùm medius eſt mons, vel in gens locorum interuallum, eam inutiliter imponi conſtat, itaque in ſeruitute
aquæ ductus aliiſque ſimilibus, quod hic dicitur, lo.-
cum non habere, cum pleriſque crediderim.
endi luminiué. Ho cap.variis in locis interpretati ſumus. l. qui-
dam. 12, ſuprà eo.“ In. 40. alids qr fiue Vlt. Olympico.
8 cui legata ſit habitatio domus, per quam ſole-
bat ad quendam hortum legato non compre-
henſum, aditus eſſe: ob teſtatoris præſumptam vo-
luntatem legatarius hæredi aditum præſtare coge-
tur. Seruitus autem hæc tranſeundi facultas ideo di-
cenda non eſt: quia tei hoc modo legatæ dominus 4
————
—
259
J Orum autem duorum c. quæ fragmẽta quæ-
1

260
eſt hæres non legationis, nec res ſua vlli ſeruils pe. . 8 teſt...in re communi./⁊25. ſuprà co. Quid dicendũ ſit
ſi domus proprietas legata eſſe proponatur; poſtes diſſeremus in l pe. teſtatrix fundo.infraà ſi ſerui.vind.
In§. Lucius Titius æperto pariete domus.
Anuam in publico Detire„ ſicut& in eo ſtillci- dium habere cuique licet: modoè id abſque vici⸗ norum incommodo fit. l.z§. meritò. infrà ne quid in loco publi. quod priſcis temporibus Romæ per- miſſum non fuiſſe, argumẽto eſt, quod Plinius ſcri- bit lib.z6. cap.16. vbi ait, cùm bene meritis de Repu- blica Imperatoribus publicè decernerentur aræ ad xædificãdas domos, ſummum honorem fuiſſe adiici decreto, vt fores extra aperirentur,& ianua in publi- cum reiicerctur., Duatenus ſtillicidij rigor. Hoc accipi- tur, quatenus labitur aqua per protectũ, antequam incipiat vergere& flecti deorſum. Nam rigidũ fle- xo opponitur apud latinos auctores. Hinc rigorare verbum, quo Plinius vtitur. Quod autem hic refert Sceuola Lucium Titium quatenus ſtillicidij rigor, & tignorum protectus competebat, ianuam in pu⸗ plico aperuiſſc, non ita accipiendum eſſe arbitror,vt vulgus putat, quaſi ob ſtillicidiũ vel protectũ.id ei li cuerit. Nã de ſtillicidio hie nõ minus dubitatur, quã de ianua:ſſed quòd non vltra protectũ ſolerent vete- res ianuas ſuas in publicum reiicere: veriti ſcilicet ne pluuiæ& aeris intemperic corrumperentur.
DE SERVITVTIBVS PRAE. DIORVM RVSTICORVM.
TITVLVS I17. 1N L. I.
A N huius cap. explicatione quæri ſolet, . qui fieri poteſt, vt via, iter,& actum in ſſe contincat, cùm is, qui actum habet, iter quoque habere dicatur: ideoque tam latè videatur patere actus, quàm via, quæ hic definitur, ius eundi& agendi eſſe. Verùm his omiſ- ſis, quæ præter omnem rationem vulgò hac de re dicuntur, ſic reſpondendum cenſeo, ſi proprietatem verborum ſpectemus, quæ vel ex etymo ipſo co- gnoſcitur, iter ius eundi ſignificat, vel cum equo, vel ſine equo.l. inter actum. 12. infrà cod. non autem agendi, ſiue ducendi. Actus, ius agendi tantùm, non
eciam cundi, vel ambulandi. Via tam agendi, quàm ambulandi, itaque via, actum,& iter, meritò conti- nere dicitur. At enim ius cundi etiam ſine iumento habere dicitur is, qui actum habet, fateor: ſed ex prę- ſumpta mente paciſcentium, non ex vi& proprie- tate verbi, cùm ſit veriſimile eum, qui agendi iu-
menti, aut vehiculi ius concedit, cũdi quoque, quod minus eſt, concedere. Idem in donatione& aliena: tione animaduertere licet, vt ſimul exemplum eius
rei elucidãdæ gratia adducamus. Nam tametſi alie-
natio verbum generale ſit, donationem& vendi-
tionem complectens. I.l. in fi. infrà de fundo dota. tamen qui ius habet donandi, ceundem quoque ven
dendi ius habere conſtat. l. cui ius eſt donandi. 124.
Atque ita effectu& poteſtate plus non continet hic alienatio, quàm donatio ob præſumptam con- tahentium voluntatem, licet quantum ad verbo-
Franc. Duareni Iuriſconſ.
rum proprietatem attinet, ſecus dicendum ſit, Qui- dam idcirco viam plus continere, quàm actũ aium, quòd viam habens, non eundi modò& agendi, ſeq trahendi quoque lapidem, aut tignum,& præterea haſtam rectam deferendi ius habeat, quod quam. quam verum ſit.l. qui ſella. 7. infrà eo. tamen hoc v pianum reſpexiſſe obſcurum non eſt. 8 In§. Traditio planè& patientia ſerui- tutum&c. b Vnc locum, quem non rectè explicant inter pretes, nos ſic interpretabimur, poſt enumera. tas& definitas ſeruitutes legitimas,& quæ ipſo iuto conſtituuntur, eiuſmodi ſunt, iter, actus, via, aquz ductus, quod harum omnium, vt exiſtimo, expreſſ in legibus 12². tab. eſſet mentio:ſubiicit in ruſticarum ſeruitutum numero alias quaſdam eſſe, vt hauſtum aquæ,& c. ſed ne videatur eas omnino aliis compa. rare, addit: traditio planè&c. id eſt harum ſeruitu- tum nulla quidem eſt in veteribus legibus mentio, proinde videri poſsit inter ſeruitutes numerari non debere. Sed vtcunque ſit, ſi quis eas tradiderit alteri, vel quem vti paſſus fuerit, tueri eas debet offcio ſuo prætor, vt ſi minus ipſo iure valcat, at cend per tuitionem prætoris, id quod alibi de vſufruc;u ſexi.
ptum extat.... quibus mod. vſufruct. l. qui vſunſu-
Ctum.z. ſuprà ſi vſusfruc. pet. Et aliquid attigimusm commentario de in litem iurando. Quomodo au. tem traditio ſeruitutum fiat, ante docuimus. Iquo. ties. 20. ſuprà tit.i. de ſeruitu.. In I.2. Luſticorum etiam pradiorum.
T Vs altius tollendi& officiendi luminibus vicinii Litem protectum habendi,& alia huiuſmodi non tantùm vrbanorum prædiorum ſeruitutes ſunt, vt diximus in 1. cap. ſuperioris tractatus, ſed etiam ra- ſticorum. Nam ſemper ceius prædij habenda hicn- tio eſt, non quod, ſed ad cuius vſum& commodum ſeruitus conſtituitur, vt ſi vrbanum ſit prædium,r. bana:ſi ruſticum, ruſtica ſeruitus dicatur. Itaq; quod hic dicitur, licere altius tollere&c. de tugurio, caſa, & eiuſmodi ædificiis ad rerum ruſticarum cuſto. diam, aut ſtabulo ad continendos greges compara- to, accipiendum eſt, quæ vrbana prædia non ſunt quia ad vſum perſonarum rermque vrbanarum conſtructa non ſunt. l. cod. iure. 4. infrà in quib. caul pig.taci. contrah.& I. turgij. 1So. infrà de verb. ſignif quod aliàs annotauimus in tractatu. ſuprà de pactl item quia. 4. 2 rn
In S. Aquaductus, pel hauſlus aquc. D Ereundem locum poteſt aquæ ductus conce⸗ 1 di pluribus, non tantùm vt diuerſis, ſed etiam vt iiſdem diebus, vel horis vtantur. I. Lucio. 4. iuff de aqua quotid. J.16. qui per incertum. infrà commi præd. Modò omnibus aqua ſufficiat. l.per quemi infrà co. Lin concedendo. è. infrà de aqua pluuia cen.& l.aquam. 4. C. de ſeruit.& aqua.
In I 3. Jtem ſic poſſunt ſeruitutes imponi. JOn tantúm ea iura de quibus iam diximus
1 Xruſticæ ſeruitntes ſunt, verumetiam innume- rabilia alia quæ nomine proprio, veluti ius boues paſcendi in vicino agro&c. quæ recenſet hic Vlpi⸗ Ac vt ſummatim omnia complectamur, quoties prædij vnius libertas minuitur ad vſum ſeu nüha⸗
““ te
feis pd aeod” ludinſe a verdbe aanen da drmh runt l del dl dett 1 1 wau Ftkam üim möſ lllan golt dalbe tden nlie ai fan
6 1 aün( nec kuur. cedele⸗ bc lii dean Dluriha non 4
herel
4
dug

In Tit. I I I. de ſeruit. præd. ruſtic. 261
b lterius prædij ruſtici, ſeruitus ruſtica rectè di- munia ſunt pluribus, vt vniuerſis, maioris partis cö- 8 tem an ſc hirdu in interpretatione c.i. ſuprà de ſenſus ſufficit. J.quod maior. 19. infra ad municip.& un at⸗ ivrſque eſt accipiendum, modò perpe. I aliud. 127.§. refercur. infrà de reg. iur. I.nulli. 3. ſuprà 1 leruit uaforamen 27 fura tit Prxæced.& rin- quod cuiuſque vniuerſi.n om. Vetare vti ceſſo iure non mn m fonte.cum ſimil., poſſe. Videbatur nullum eſſe„quod ab vno geſtum dann fia de or habet hau ſtum, iter quoque Ec. eſt abſque aliorum conſenſu, atque idcirco negato- erſ In 5. Lu Uligi poteſt regula, quam& ſupra attigi- riam actionem ei nihilominus competere, qua vti 3. os Uir 3hutcs quæ. 19.§. ſi domo mea. ſuprà volentem iure ceſſo prohibeat. T7. quẽadmodum. 1 ced. conceſſa aliqua ſeruitute, aliam quoque C. lib. tit. 47. de agric. Sed hoc verum nõ eſt:nam drpref 8 videri, ſine qua vti ea non licet, idq́ue ex eiuſmodi ceſsionem& promiſsionem nullius mo-
t in dnfande mente conſtituentium. Adnotandum menti non eſſe, vel ex eo liquet, quòd ex ea ad id
unen ic quoque aliud eſt,quod vulgò pro regula recipi: quod intereſt naſcitur actio. lfundum, cuius. 46. ic b
ploin rrvna re conceſſa, id quoque conceſſum intelligi,§.ſi Per alienum. infra de cuictio. Qamuis ad trãſ 8 mn ao cius rei vſus omnino inutilis& otioſus eſ- lationem iuris realis efficax non ſitʒvt hic dicitur 1 ernn Vnf d agulga 5C. de fideicom. b rinfà commu. prædio. Nec ſanè dicenda eſt hæc lenn ct.l n 5 AA lumen autem publicum. ſtipulatio rem impoſsibilem conrinere, ideõque enan ma publiea priuatorum n5 ſinpfru. inutilisefſe, cumm ſeruitutem fundo conſtirui non Vmflumina publica priuator ppo ſirt impoſsibile, tamerſi ab co, qui dominus non eſt fwon traex fuumine publico hauſtus aquæ ab ho- t 1mpotsibi. J ee, nen e,1dns mn eſt⸗ e ac döceditur. l. quominus. z. infrà ne quid fieri nequeat. Kontnuus. 138..ſi ab 0d. infi de
. aune priuato ⸗5dudidne⸗ Auan verboblig. Her zmedi flumi.&c. Adeò vt ne aditus quidem ad flumen b i 6 pudlium tali conceſsione contineatur. 7n 1.3.(C. erto generi agrorum. e 6 Inl.4. Secort.& 13 Ergoſe Dnch em.& l.(a quis iter, vel actum ad vineas ſuas ſtipu cenn 6. Ueluti ſi figulinas jaberem.—— latur, videtur ſeruitus acquiri non poſſe pro- ruche Arum ſeruitutum, quas prędiorum vel rerum pterea quòd extirpatis vitibus deſinit eſſe vinca, nec vla dominus imponit, hæc propria ſunt. Imprimis ſeruitus rectè ad tempus conſtituitur. 1. 4. ſuprà de iga vt ad quemcunque fundi poſſeſſorem tranſeant, ſi- ſeruit. Iabolenus tamen vtilem eſſe han c ſeruirutem moch. ue is emptorſiue hæres fuerit. l.via. 23.§. ſi fundus. hic oſtendit:quia non tam ſu perficiei, id eſt vitibus, us infrà cod.& 13. infrà quemadmod. ſerui. amit. niſi quaàm ſolo ipſi debetur. Nam vinea, ſolum etiam,
aliud in ſeruitute conſtituta actum ſit. Quod cùm ſiue fundum vitibus conſitum ſignificat. Vnde ſi un. ex verbis conſtituentium, erconiebriede ar- colonus ad certam pecuniam fructuum vineæ ſin- gin gamenris htehenditurleinsd, in frà cod. pe gulis annis domino præſtandã obligarit ſe, ac dein- wocha ter filiæ'6.infra de ſeruit. leg. ecundo roprumef de nucem arborem, vt fit„in media vinca planta- sſin, harum ſetuitutum, vt vindicari poſsint; vt lic dich- uerit, eius fructus quoque pro parte præſtabuntur, eimn tuuf la infta ſi ſeruit.8vindic. Nam alia iura perſona- idque vulgò receptum eſt. N am& contractus de g lr lia, quæ ſeruitutes non ſunt minimè vindicantur: re principali initus ad acceſſoriam porrigitur. 1no- ruohi ſed aduerſus berſonam ipſam obligatam tantuͤm men debitoris. 3. infrà de legat 3.& quicquid ipſi rei dumd agi poteſt lvlt. infrà de contrah. empt. l fun di Tre. b poſtea adoreſcit continet.l. inter ſocerum. 26.§. cum a batianizz infrà de vſufru.leg. Tertiò, vt prædiorum inter. infra de pact. dotal. Doli mali exceptio erit neceſ- * viiltatem reſpiciant. Non enim aliter poſſunt ad- faria. In hac quæſtione, quæ facti eſt mgis, quàm Ph quiri prædiis hæc iura, quàm ſi vtil ia ipſis,& quate, iuris, illud eſt inſpiciendum, num fortè actum ſirin- aun nus vtilia luerint.l. quoties.3. ſuprà de ſeruit. Quòd ter contrahentes, vt vitibus tantùm, non etiam ſolo nurl ſi ad commodum ſuum magis, quàm prędijius ali- ſeruitus debeatur: quo caſu ſublatis vitibus ſeruitu 8 V quod reale acquiſierit quiſpiam, ſeruitus tãtùm ber⸗ tem petẽs, exceprione doli ſummoucbitur, licet ipſo ui ſonalis erit vſutructui nem pe, vel vſui ſimilis, quæ li- iure ſeruitus non poſsit ad tempus, conſtitui. d.4. 4 9 crt hæredem non ſequatur: amen vindicari poteſt, ſuprà de ſeruit. Aequiſsimum enim eſt ca ſeruari, V 4 1 7 hic VIpia ſcribit..2 infrà ſi ſeruit vind. Sequentia quæ in contrahendo conuenerunt. 9 ce- capita vique ad vndecimum, ſatis ſuperque iam ex- ö 1 planata ſunw. tG.ateir. gka„ In I.16. Diuus Pias aucupibus. de 7n 1I. Der fundum, qui plurium eſt. 3 AI liceat venari vel aucu pari in agro alieno, ſas O kruitutem pradio imponi non poſſe ab vno ex V ſeruitus vtiliter conſtituitur. Nam tametſi ve- 41 pluribus dominis ſuprà non ſemel demonſtratũ natio Komanis ſolenne viris opus, vt Horatius ait, 1 cor eſt fupra de ſeruitlvnus.z 4.infrà eo. Sed hoc pla- Romano iure omnibus permiſſa Kendm in kan qurs Illls declarat Celſus dicens, ita cõſenſum omnium Nieno laeate de o der omüeh dn 40 14. Lef. luu- nereſlarium elle Vttamen omnes ſeparatim con- diuiſ. undum tamen ingredi alien domno pro 5 entirc poſsint: nec pariter& codem tempore eos hibente non licet. Dubrumque non t quin ingre- 1 1 cedere ius ſuum oporteat Quod& Paulus infrà tit. diens 1eone aiuaeurnete gealu Dtarums 199 ſeq ſcriptum reliquit. l.vltim. infrà commu. præd.§.ſi du¹5 Se⸗ Prfo Larn Afſtei 1e Mäur. Werdin nihil- 4 Sban t omnes cædant. In his quæ communia ſunt ominus eram apiame ahientis p Trilhe opi s blaribus vt ſingulis, quod fit à maiore parte, rarum nantur, qu us autemlor qud noH captio illa pre- , non eſt, Præterquam in caſibus exceptis. l.& ſuum hẽſibque:ſed ingreſſus tantüm aduerſus legem fieri iſe hæredem aliàs liuriſgentium. 7S vlE ſaprà de pa- intelligatur. d.l.3. infrà de acq. rer. domin.& I. non du ge Ktis.& I. C. qui bon. cede. poff. At in his, quæ com- bium. O. de legib. 6). 5 In J.

IH 133.
262. 6 262 Franc. Duareni luriſconſ. In I.. Imperatores Antoninus& Verus. In l.26. Si Via, iter, actus,&quæductur. 3 Quam ex flumine publico cuiuis ad ſuum VID E Iiſi cui ſimpliciter. 9. ſuprà d.u. 5 Fum ducere conceſſum eſt, niſi flumen na- b„ I 227. Si commu 9.Iup 7 eſeruit. eg uigabile ſitlxquominus. z. infrà de flumi. I ſi autem. Endit fa 7 aeiſ êndo. 2 u gae aha pluuia-Aquam autem publicam id 3 ito fundo toto ſeruiente vni, vel pluribus v 6 vfl dplico eſ,d— ominis alterius fundi, cui ſerui 3 grül, eſt, quæ in vſu publico elt, ucere non licet, niſi per- confund. itus debetur, buis V miſſu principis 1a.5. permittitur inſià de aqua quo- nditur atque extmguitur ſeruitus. J. 1 infnz 1” 4 V d.& æſti lette videndaf 14 quemadmod. ſeruit. amit. Nec enim i 2 17 tid.& æ iua. Qua e re viden da unt, quæ in tracta- in ſolĩid zus fundi. intereſt Vnus y tu de aqua plauia,ſcripſimus. in ſo idum cius fun dominus ſii-an plures ſocij 1 ¹. m communit r r In 1.18. Vna eſt viId. habeantur 8 er Pode anrsdln pro vna perſona 3 . 5 luris hab ,.. Amef per plures fundos ſuos ius eundi mihi eo fando: zaura habere Iucipin crunt ſinguli in 3 concedat aliquis, non continuò plurcs erunt Non idem dicendum eſſe lali 19 in zeaene 5 ſeruitutes, ſed vna tantùm, quæ ita demum amitte- fundus ſeruiens à duobus welunurn ieat, eim. 8½ 6 tur, ſi nullo ex fundis toto ſtatuto tempore itinere tibus fundum communem cui fegnul um haben 3 1 vſus fueromam qui per partem itineris,& anguſtio- quidem hæc ratio ceſſatmncc ta 1 in eruiat quando. ji re itinere vtitur, totum ius retinet. lſi co. æ.§.vlt. infrà guli&c. Si 3 ntum juris habẽt ſin. bun rr etuir vindi. illicidi t.Eli 4 g c. Sinautem fundi ſeruientis dominus eius Unl ſeruit. vindi. J.ſtillicidij. 8. 5.vlt. infrà quemad. ſerui. artem dunta 13 mus eius Jiol mit Quod dmod 4 erui. partem duntaxat vendiderit.(nam& de toti pit amit Quod quemadmodum ſit accipiendum, ali- di venditione hic loquimur) ha tius fun. wl quanto plenius infrà diſſeremus.l.nam Hati. 6.infrà ſeruitus minimè Sode nur) na cominumeanon 10, gucmadmodum ſcrui. amitta. mus. ounur Vr ſuprà annotani- buima „„ 1. 19.S4&„„ aus. lvt pomum. 7.§.I. ſuprà de ſeruit. l. vnus ex ſ aI n I. 19. Si T nus ex ſocils ſiipuletur. ciis. 34. infrà eo. Is etenim retinet parte m„ Ä—„ 3 8.. 3 Im— dA LeN 9 E lpro Danten ar.viæ a8. ſuprà de ſcruit. ſeruitus poteſt con ſiſtere. P m qa tns munis vtrique iri,.. 21 n; rrique domli acquitit. Inl. 28. itinere ad prædium 6 3 E5 20 1 mihn eodem tempore. Vam j 1. 8 3 3 D 1ededn au fuprè’ Ze ſeru 8 uis legata ſeruitus ſtatim adquiratur ſ. eed mus. 20. ſupraà de ſeruitu. vrba.. gatario. lſi parrem. 19. infrà quemadmodtſer- . 68„ 1 24 uit. amit.l.à Titio. 66. infra de furt. nec ſit neceſim b 2§.§ eruitus naturaliter. traditio, vt in iis, quæ ex contractu debentur. e. 1; J.quo- b . VID E L fiſtulæ.17. ſupra de ſeruit. vrb. præd. ties. 40. fuprà de vſufruct. Tamen cùm iter ad V pro damno naturaliter dato non competit actio. dium commune duorum legatur qui de! br V In§ Fi do Sei A⸗ b neris non conſentiu d ſea 4 e loco u. umſch 2§.§ fun Seiano confrvis. n eonſentiunt, atque ita ſe mutuò impe Ateu 6 V 1D E ſeruitutes prędiorum. 14.§. publico lo⸗ munt; ſeruitus non adquiritur. d..ſi partem.& la. b freto co interueniente. ſuprà de ſeruit. b 51 deuin ſingulis. fuprà quibus modis vſusfruc amit Shr „e, nr ſ— taque interi 1u In§. Hauriendi iu, non hominis, ſed prædij eſi que interim nec deperire ſeu amitti per ſtatu. grii VID E 13& 4 fuprà co.h edi eſt. tum tempus non vtendo poteſt, cùm nond d . 3.& 4 ſuprà eo. hæc enim ſeruitus pr- adquiſita nondumck dh diorum gratia conſtituta eſt. 4 b nüſe In 1. z7. Si mihi conceſſeris.& I. ſeq. 22 Ve. In I.1. Tria præ. 4 9 VID E Iſ cui ſimpliciter.ↄ. ſuprà de ſeruit- ti emadmodum tribus prædiis, quæ ſunt con: dab In 1.23. Via con ſtitu 7 W fund Amdin medio,& imo: non poteſt imi feim 1.—. 5 cX. VID EI. ſi tam anguſti. ſuprà de ſeruit dæ ſerui ummo aqur achimum ducen. 6 In§. Si kru fup læ ſeruitutem adquirere:niſi per medium eiuſdem Si lacus perpetuus in fundo tuo eſt. aquæ ducendæ ius ha— ciudem 6 vID E Iforanes.2 fupJ tuo eſt. 3 aq 1 cendæ ius habcat.l. qui ſella..§.. ſuprà eo. U prædio. nen. 27 ſuprà de ſeruirutib. vrba. ttakedempPtlone ſummi tantùm, non eriam mecjj ttn Ial0do. ſeruitutem non amittit, tametſi alioqui ſerui 4 In S Sf⸗ pe Pu Tinguitur cam scut tametſi alioqui ſeruitus ex. dona VIDE„S2ſundus ſeruiens. guitur, cùm is, cui debetur ea, ſeruiẽtis fundi do dcrn VIDE 14. ſuprà hoc tit. mhialis e incipit. 1.z. infrà quemad. ſeruit. amit 1ü 5 . ædes. 31I. ſuprà de ſeruit. vrb. Sic enim a.217. 4 In§. Quæcunque ſeruitus. eſt cdm 5 Aud it. vrb. Sic enim accipiendum daor Eruitus ita debetur fundo, cui eſt adquiſita, vt 3 im tantummodo prædium ſeruit: nam düd „.„cuile adquiſita t ſi plura ſeruia; 1.7 1 M molia ſir minima ja co gleba Cut 2,V plura nt, omnium adquiſitio neceſſaria eſt ch de dictut ltaque allett Plche; vn dorrche de- I.fi mihi. 20.§. ſi fundo. ſuprà eo 1 3 iculatim fundo, li- 1.— e milie—— debebitur ſeruitus 84 1 7 13 2. fundus tecum mihi communus eſ. it etli hoc pa. rult. Aenerueh 60 reddatur fundi ſeruientis cauſa cuum uI. Per partes acduni non poſſe ſur 4 Sern: ſibi imputare debet, qui euenturum ſi fund us. l.pro parte. 1I. ſuprà tit.. de ſeruit. Itaqu eh Proſpicere votuit⸗cui fundus, 33. infrà tit. ſeq.&! n undum vnum habeam proprium,& aliumt, ui atio. 6 ⁷. mfrà de contrah. empt. N R&l. cum communem, non li i v tb Nec refert an amunem, non licet paciſci, vt propr pars fundi certa, an pro indiui Pt. Ne communi ſe— ciſci, vt propr iuiſo vænierit: i ommuni ſeruiat. lxvt pomum. 7.5.1. ſuprà d ſem vtroque caſu ſeruitus e erit: quoniam Si tamen fundi anur.⸗ 5 1 upra delc mptorem ſequitur.j.ſi 2 undi partem illius tecum su 25. infrà eo. Si tamen fu ſequitur.j.ſi partẽé. vendam, i* communsi , ndus,&c. Sicut in venditi am, in traditione h 1 ..81 venditio. 0C pactum inter oſitum Cho de nunquam intelligitur ſerui ne yalet, qua b P toft am i0 uitus conceſſa, niſi id„‚quamuis tunc meus ſit vterque ſaltem plo ſ preſſum fuerit à contrahentibus. Iii„niſi id ex- parte: quia in id Jue ſaltem hi dtorm Preli us. Lin vendend 1 id tempus collatum intelligi tili⸗ g infrà de contrahen. emp. ita in diui endo. 66. tate ſuad igitur y duietn . a. emp. ita in diuiſione int tate ſuadente, quo meus eſſe deſinit. inde vii- u ſocios facta, quę ſimilis eſt venditi dne inter plures lis eſt hæc ſeruitutis i deüinit:E perinde fulgr vtriuſque prædi renditioni. l... C.commu. res eſt, deinde ſa is impoſitio, ac ſi primùm tradin nur que Piæ 10.““ 88 elt, einde ſeruitus eidem adquiſita ſi Adde ez, z quæ annotaui in c.33 tit Larede 12 lit. ⸗0 luett — le- kem

irau no.
necel
urla
adn bocor uom m Kl udam perln dumc
unt co oteſtir ndocr eiuſct ſoprit mnmti ruituse fundi tani, piei ruit: eſar—
niſ oll wuirl md-
In Tit. I I I. de ſeruit. ruſt. præd. b 263
„!133. Cum eſſent mihi& tibi fundi. b Adem ratione id quoque pactum vtile eſſe di- citur, quo conuenit inter ſocios in diuiſione fundorum communium vt fundus communis vni ccdens alteri ſeruiat, quamuis eo tempore adhuc
communis ſit. In§. Der plurium pradia Audn d uc Juoquo mwodo impoſita ſeruitute& c.
S gpui ius ducendæ aquæ habet, non poteſt hau- ttum, id eſt, ſcruitutem hauſtus ex riuo cedere: via ſeruitutis ſeruitus non eſt.Lr. infra de vſufruct. lcgNec ſeruitus ab eo recte conſtituitur, qui domi- nium prædij non habet. l.x in ftà tit. ſeq.& l.2. infraà ſi ſruit vindic. Et licet hæc conceſsio inutilis om- nino non ſitvi tamen ſeruitutis& effectu carct. Ve-
nm ſi in ſeruitutc aquæ ductus conſtituenda hoc
nominatim cautum ſit inter eum, ex cuius fundo hautitur aqua,& eum cui debetur aquæ ductus, vt ei liceat hauſtum alteri cedere, valebit ſeruitus hau- ſtustanquam ab co conſtituta, non qui ceſsit, ſed ui eam cedere permiſit. b n 13 4. Vnus ex ſociis fundi communis. Vod ſeruitus per partes non imponatur, nec (amkanr⸗ ſed tamen per partes retincatur, antè à nobis demonſtratum eſt I.z. J. ad certam. 6.l. vt pomum. 7. 1II. ꝑro parte. l.viæ. 17. ſuprà tit.. de ſeruit. Hic adiicit Papinia. ſeruitutem iam acquiſi- tam nec per partes quidem remitti poſſe. proinde ſi alterutrum ex prædiis, quæ ſeruiunt vtrumque, aut fuerit communicatum inter eum qui debet,& cui debetur ſeruitus, vnus eam alteri remittens nihil agit:quia non tam remitti, quàm prædio ipſi, quod effectum eſt commune, deberi intelligatur: nec ſanè ratio patitur, vt ius quod rei alicui communi ineſt,
vnus dominorum ſolus remittat, idque totũ. Nam
cm ſeruitus non recipiat diuiſionem, remiſsio hic fieri pro parte non poteſt.
nS. di fons exaruerit ex quo ductum.
(N per conſtitutũ tempus ex eo fonte aquam
non duxit, qui exaruerat, aquæ ductum amit-
tit. Nam licet ei, qui iure prohibetur re ſua vti, non
currant præſcriptionum tẽpora. l.l.§.1. C. de annali
excepttamen ſi caſu aliquo impediatur quis abſque
culpa ſuaius ſuum quidem amittit: ſed ex æquo&
bono reſtituitur in integrum 3 prætore, ob clauſulã 6 gencralem, ſi qua mihi alia iuſta cauſa eſſe vi ebitur L.xin f. ſuprà ex quib. cauſis maio.Cæterum
4...„ quod hic de fonte dicitur areſcente, ſic accipi debet,
ſi caſu aliquo fons, cuius erat perennis aqua exa- ruerit. Nam ex ca, quæ tempore æſtiuo ſolet areſce- te ſeruitutem aqueę ductus concedi non poſſe docui mus in lforamen. ſupraà de ſeruit. vrba.
In l36. Cum fundo, quem ex duolun. A ductus eſt ex numero realium, non per- 64 vnalonn ſeruitutum. l. ſuprà eo. Itaque ven- undo, cui ſemel adquiſita eſt ca ſeruitus, em- ptorem ſequitur: id quod verum eſt, etſi in ea ad- quiſitione interpoſita ſit huiuſmodi ſtipulatio, quæ ulns atque vſitata eſt, per te non ſieri, quomi- ae nub amnam ducere liceat, etſi contra factum ſem ad ne pœnæ centum dare ſpondes. 1.2.§. acto. infrà de verbo. oblig. Non enim ea
ſtipulatio, quæ acceſſoria eſt, quamuis ſit perſonalis, nec ad aliam perſonam tranſcat. l.ſed etſi quis. 29. aliàs l.adhuc. 30.§. ſi operas. ſuprà de vſufruct. effice-
re poteſt, vt ſeruitus conceſſa perſonalis ſit, non rea-
lis. Quarc in hac ſpecie emptor ſecundus actione confeſſoria vtetur:actione verò ex ſtipulatu ita de- mum, ſi ab auctore ſuo ei ceſſa fuerit. b
In I.37. Agxlos Ti7Tοοs.
IAmetſi aquæ ducendæ ſeruitus in numerum
ſeruitutum realium referatur:interdum tamen poteſt perſonalis eſſe, ſi ita actum eſſe appareat, vt annotauimus in l. pecoris. 4. ſuprà eod. veluti ſi con- cedens his verbis vſus fuerit: Permitto tibi ex fonte meo aquam ducere in domum tuam, aut quocun- que volueris. Quibus apertè oſtenditur, non ad vti- litatem prædij alicuius eum reſpexiſſe, ſed ad per- ſonæ illius commodum duntaxat. l.ergo. 5. ſupr. eo. L..§. præterea Labeo. infrà de aqua quotidia. Quam- obrem finietur cum perſona, nec ad hæredem trãſ- mittetur. l. 6. pater filiæ. infrà de ſeruit. lega.
In I38. quæ eſi ylt. Flumine interueniente.
8 flumen publicum inter prædium ſeruiens& dominans intercedat, impedit ſeruitutẽ viæ con-
ſtitui, ſi põtonibus& nauiculis traiiciatur, nec vado
nec ponte poſsit tranſiri. not. in I. ſeruitutes. 14.5. pu- blico loco. ſupra tit.i. de ſeruit. Quia tunc cauſa ſer-
uitutis perpetua eſſe non videtur, vt ea liceat quo-
ties libuerit vti, contra naturam ſeruitutum. l. yt pomum. 7. ſuprà de ſeruitu. l. foramen. 27. ſuprà de ſeruit. vrb. I ſi prius. 17.§.via publica intercedentc. ſuprà de aqua plu. arcen. Quòd ſi inter prædia ſer-
uientia medium ſit flumen, ſiue ea prædia vnius&:
ciuſdem ſint domini, ſiue diuerſorum, ſeruitus rite conſtituitur: quoniam nihil prohibet, quominus ca cùm libuerit vtamur, ſaltem pro parte quod ſufficit, vt ſcripſimus in l.vna eſt via. 18. ſuprà eo. Diſpiciamus ne nihil vetet à te mihi,&c. His verbis Iuriſcon. ali- quando ſententiam exprimere ſolere aliàs annota- uimus in tractatu de pactis. Quia via conſummari ſo-
let. Hæc eſt dubitationis cauſa, pro qua vide cap. vlt.
infrà de loco& itin. publi. Quod ſi eſt id eſt, ſi idem iuris eſt in plurium prædiis dominorum, quod in vnius domini. COMMVNIA PRAEDIORVM, TAM VRBANORVM QVAM
RVSTICORV M. TITVIEVS rT L.. Aedificia.
Rædium vrbanum quid ſit,& quo-
AL modo accipiendus ſit hic locus, aliàs
docuimus in tractatu de pactis. l. item quia. 4 Niſi qui habetprædium. Adden-
—₰ da hic ſunt quæ ſuprà variis in locis ad huius cap. explicationem conferentia annotaui- mus. Lnon dubito. 12. Jſeruitutes. 14.§. ſeruitus. ſu- prà de ſeruitutibus. l.z2. ſi ſerui.§. futuro. de ſeruit. vrbanorum. Cæterùm in vulgatis codicibus, qui ante Haloandrum impreſsi ſunt, hæc verba ad finem huius capitis leguntur, Nec quiſquam de-
bere, niſi qui habet prædium habet: quorum illa,
nec
—
——— 1
———
1 1 4 1 4 6 8 4 1 8 4 3 4 1 3 1 5 4 8 4 3 4

264 nec quiſquã debere; vt& adulterina reiicere opor- tet. Seruitutem promitterc poteſt, qui fundum non habet,& promittens per fundum alienum, Telun proprium obligatur, tametſi ſeruitus ab eo a Pui non poſsit. l.hæredes eius. 26§.an ea ſtipulario. infrà famil. erciſcun. l.fundum cuius. 46.§. ſi per alienum. infrà de euictionib. b In l.z2. De aqua per rotam tollenda ex Numine. T aqua ex fundo alieno ducatur, dubium nõ eſt, quin ſeruitus recte conſtitui poſsit, vt au- tem hauriatur vel per rotam& organa hydraulica tollatur, cuius tollendæ rationem docet Vitruuius lib. 10. cap. o.& 10. vel vt ex caſtello ducatur, non ex capite ſeu fonte, videbatur non poſſe conſtitui, pro- pterca quòd de his iure veteri(quod ipſum ius ap- ellatur) nihil cautum eſſet. l. ſeruitus. 9. ſuprà tit. præced. Sed cò ventum eſt interpretatione pru- dentum, vt omnia iura quæcunque prædiis vrilia ſunt,& perpetuam cauſam habent, ſeruitutes cen- ſcantur. Et quamuis ipſo iure non valeant, tamen ex æquo& bono per prætoris tuitionem efficaces ſint,& hæc noſtra interpretatio confirmari poteſt ĩis, quæ ſcripſimus in 1..§. traditio. ſupra de ſeruit. ruſti. præd. b In 1.3. Duorumprædiorum dominus ſi alterum&c. VID E 1& qui duas. 34. ſuprà de ſer. vrb. præd. n 1.4. Caueri ad certam altitudinem. Vaãus loco religioſo ſeruitus adquiri poſsit. QꝘ Lſeruitutes. 14.§. ſferuitus. ſuprà de ſerui. I.. in- frà ſi ſeruit. vindic.tamen ei imponere ſeruitutẽ non licet, niſi antequam religioſus effectus fuerit. l. quòd ſi locus. i. infrà de religio. Proinde ſi quis in eadem
ædicula Dominicanorum, exempli gratia, ius ſepul-
chri ædificandi& mortuum inferẽdi habcart, ac de- mũ cũ Dominicanis de numero ſepeliendorũ, aut de ædificij magnitudine paciſcatur, talis pactio ipſi non oberit, vt rectè à quibuſdam hic obſeruatum eſt. Sed eſt animaduertendum, ſi contra decorem aliquid moliatur, nec iure ſibi conceſſo vtatur ciui- liter, prohiberi poſſe. l. ſi cui. 9. ſuprà de ſeruit. In 1.5. Droprium ſolum yendendo.
Vi ſtipulatur alteri, eum inutiliter ſtipulari certi iuris eſt, niſi ſua interſit. l.ſtipulatio iſta. 38.§. alceri. infra de verb. oblig. Quod minuendarum litiam cauſa conſtitutum fuuie alias docuimus: inu- tiliter igitur fundum meum vendendo, mihi& vi- cino ſeruitutẽ excipio. Atque hoc caſu mihi adqui- ritur tota ſeruitus, non vicino. Nec ideo ius accreſ- cendi hic locum habere dicendum eſt, quòd in vlti- mis voluntatibus, non in contractibus obſeruari ſo- let. 1ſi mihi& Titio. 110. infrà de verb. oblig. Sed ius non decreſcendi potius, cùm ne fieri quidem poſ- ſit, propter indiuiduitatem ſeruitutum, vt quicquam decreſcat aut minuatur. De eo quod in fi. cap. labo- le. adiicit, Quia per vnum ſocium communi ſolo,&c. vide l. pro parte. II. ſuprà tit. i. de ſeruit.
In 1.6. S iquis duas ædes habeat. Wd¹ l. 2.l. ad certam. 6 Ipro parte II. ſuprà de ſer
uit.& l.in re communi. 25.l.& qui duas. 33. ſu- prà de ſeruit. vrba. prædio.& l.ſi communi. 27. ſuprà de ſerui.ruſtic. prædio.
Franc. Duareni Iuriſconfſ.
In S. Item fi duo homines binas ades communel. D finem huius§. Haloander ita legit, ſeruitu-. Amn vel acquirere vel imponere non poſſe. Verùm Antonius Auguſtinus admonet in Pande, tis Floren. negationem deſiderari, quam idcirco expungendam cenſeo. 1 In S. alias eſt l. 7. Si in yenditione quis di- xerit, ſeruas fore ædes SEc. X PEnditor ædium ſeruitutem excipere volenz. dixit eas ſeruas fore, vtiliter excepiſſe viderur
nec cogetur liberas ædes tradere. Sed aut ſibi, aut
cuiuis alij ſeruas facere poterit: cùm lex venditionis in futurum tempus concepta ſit. Quid ergo ſi non ſeruas fore ædes: ſed quod amplius eſt ſeruite cas Titio dixerit? Pomponius hic reſpondet, ita legem accipiendam eſſe, vt ſeruitus Titio vendi, vel in tra- ditione imponi illis ædibus poſsit, quod eſt acci- piendum, niſi venditor ideo hanc legem dixerit, quòd vereretur, ne Titio aliqua deberetur ſeruitus, quo caſu nihil exceptum eſſe intelligitur. I ſi quis legauerit. 75.infra de leg. I. Ceterum qui vendit fun. dum, eum præſtare liberum non cogitur; niſi id ex. preſſcrit. l.cum venderes 59 inftà de contrah. empt I. quod ad ſeruitutes. 75. infrà de euictio. I. qui yi optimè. ⸗ 0. infrà de verb. ſigniſi. Verùm ſi ſeruituem deberi ſciuit, nec emptorem ignarũ admonnuit:quu dolo carere non videtur, quanto minoris empturus fuit, conueniri potuit ab emptore. L.I.& l. quæro. 40. infrà de actio. empt.
In I.7. Si in venditione&l. 8.& ſag.
HAE O tria capita ſatis ſuprà expoſuimus. Inl. io. Quicquid venditor.
Eneralis exceptio ſeruitutis non ſufficit, vt ſu⸗
prà dictum eſt. l. in tradendis. 8. ſuprà eod. ſed genus ſeruitutis eſt exprimendum. Quapropter his verbis ædium venditioni adſcriptis, Quibus ſeruitu eſt, vtique eſt, non ſatis venditori cautum videtur. Sic enim legendum eſt,& omnes codices emen-
dandi, vt intelligamus, vtique nõ vnam dictionem,
ſed duas eſſe. Ac ſimile erratum eſt in edicto præto- ris De minoribus. quod ita admonet legendum eſ ſe Auguſtinus, vti quæque res erit animaduertam, &c. Li. ſupra de minorib. Sicut& edictum quoque de aleæ luſu. infrà l.l. Porrò confundi ſeruitutem conſtat, quando idem eſt& dominantis& ſeruien- tis fundi dominus.“
In l.3. alias 14. Venditor fundi.
S quis vnum ex duobus fundis ſuis vendat ea lege vt contra alterum, quem retinet certum genus piſcationis in mari, quod ei fundo proxi- mum eſt, non exerccatur ab emptore, nulla ſer-
uitus hoc modo conſtituta eſſe dicitur, nullum ſ-
quidem eſt emptoris prædium, quod ſeruiat. 1 ſuprà cod. Sed hoc pactum in traditione rei appe ſitum, nihilominus valcbirt. I. in traditionibus. ſuprà de pactis. proderitq́ue ad obligationem pet ſonalem, non ad ius reale transferendum in ven- ditorem. Idemque de ſimilibus pactis eſt dicen- dum, vt ſi quis mecum paciſcatur, ne per viam publicam cat. Verùm hoc ita accipiendum eſt, ſi paciſcentis interſit, quòd vberior ſit ei futura pif- catio, aut tranſitus per publicum commodior&
expedi
gudench pas u als rälich imite d0s döo dob coli— Ppb- qunnog rürenr
wug
u 11 cpag ſasödh dlam piien punat netctt Cderd aade

un eluin dale add d di
4
mns
cinl cod pter ſenun viden Semch Joonen opran dum dueru quoce ruituter ſerues
t cen 0 pt
ſaccedentium. Hoc verbum de hæ
In Tit. V. Si ſeruitus vindicetur.
editior, alioqui non datetur actio. 1 quoties. 15. d hade ruienemo 2 Lildr de pact.& l. ſtipula- iſta. 38.§. alteri. de verb.obligat. Aut in ius eorum ii 1e redibus intel ligẽ- dum eſt, qui vniuerſales ſucceſſores dicuntur.l. ni- hil aliud. 24. infrà de verb.fignifi.l. fluminum. 24.§. adiicitur. infrà de damn. infect. nam ad ſingularem ſucceſſorem, cuiuſmodi eſt emptor, donatarius, le- narius,obligatio perſonalis non tranſit.I..§. ſi he duir ad ſenatuſconſ. Trebel l. vlt. ſuprà de con-
gcahen. empt. lquoties. 9. de hæred. inſtit. . Si cmſtas in tuo aéro læpidicina èſſe.
I Apidis cædendi aut eximendi ſeruitutem con- 4 ſitui poſſe nemo eſt qui neſciat. l. veluti. 6. ſu- rᷓ tit. proxi. Quę ſi non conſtituta fuerit, lapidem edere in alieno cuiquam non eſt permiſſum, ſinc ruato nomine ſiuc publico, id eſt Reipub. aut ci- uitatis nominc id fiat. Nam diſtinctio dominiorũ uriſgentium eſt& quod noſtrum eſt abſque facto uüſe noſtro in alium transferri non poteſt. lex hoc iure.5.ſuprà de iuſti.& iure.lid quod no- ſtrum II. infrà de regul. iuris..vltim. infra de nat. re- ſtiu Quod adeò verum eſt, vt ne principi quidem id liccat, qui dominus rerum cuiuſque priuaturũ non rec dicitur. Locus autẽ Vlpiani de agro mili- tibus adſignato. item ſi verberatum. 15. ſuprà de rei vmdic. vulgè non rectè intelligitur. De agro ſi- quidem capto ab hoſtibus ibi loquitur Vlpian. cu- ius pars tantum militibus aſsignata fuerit, altera pars relicta uleſlori dcjas honoris cauſa, cum ad- imi totus ager ei potuiſſet.l. Lucius. r. infrà de eui- Eioll.hoſtes. 24. infrà de capti. Minus me mouet, quod in luſtiniani conſtitutione legitur, omnia principis intelligi eſſe,& c.l bene à Zenonc. z. C. de quadrien. præſcrip. Nam ſenſus eſt, omnia tã quæ jpſius propria ſunt, d eſt, quod vulgò dominium vocant, quam quæ ſunt fiſci, hæc apud nos dicun- tur regni diadematis, ſeu coronæ nomine ad prin- cipem pertinere, vt verba præcedenria& ſequentia ſatis oſtendunt. Non inficior tamen, neceſsitate pu blica vgente, nonnunquã magiſtratũ poſſe, nedũ Principem ſum, aut etiam dominum rei ſuæ cui- piam adimere: ſed id cauſa cognita,& pretio vel
mercede cxoluta fieri oportet. I. ſi locus. 14. infrà quemadmod ſeruit. amit.1.vlti. infrà de pigno. actio.
12. C. de ſeruis qui præmio. liber. b In. 14. alias 15. Iter nuhil prohibet ſic conſtitui.
V Sus ſeruitutum temporibus ſecerni poteſt, 9 89 diximus 14& ſupra de ſeruit. Proinde 95 n um generaliter& indefinitè poteſt conſti- neuer beee lre verũctiam VI interdiu tantům 9 ear huue. Neceſsitatẽ hic intelligo Auam uhileen abſolutam ſed condirionalem, deumeule 3 eneremum cauſatiuam, Cicero ne- 4aaeee ma lunctione, vocat, De Inuent. lib. 17 enie knim neceſſarium in prædiis vrbanis 1 naieue ruitutem itineris, non ſimpliciter,& uc uimu Præcise: ſed niſi malumus pati, vt ad- edln s etiam noctu cat per domum noſtram: mdayn ſine maximo noſtro incommodo fieri Atque hinc efficitur, licere ci, cui debetur
ſeruitus itineris per locũ ſeruituti obnoxiũ, quo- libet tempore,& quidem nocturno ire, modò ciui- liter id faciat.. ſi cui.. ſuprà tit.i. de ſeruit. In 1.15. alias 16. Qui per certum.
VID E I.2. ſuprà de ſeruit. ruſtic. prædio. In L. 16. alias 17. Poteſt etiam in teſtamento.
VIDE 15. ſfupraà de ſeruit.
Inl.. alias 18. Si precario.
81 cui precario conceſſero, vt maceriem in meo
extruat, id eſt, quandiu volucro extructam ha-
beat. Ii. infrà de precar. Nec is me volente; aut pPo-
ſtulante, auferre vellit, mihi cam demoliri ac de-
ſtruere licet.. ſed ſi inter me& te. 26. ſuprà de ſerui.
vrban. prædio. l. quemadmodũ. 9. infrà ad I Aquil. Puto etiam præſcriptis in factum verbis aduerſus cum agi poſſe, ne alioqui opera& dmpeibu do-
mini demolitio fiat..permiſiſti.17 infrà de preſcrip.
verb. Interdictum autem quod precario non com- petit, quòd tantùm aduerſus cum datur qui habet
rem aut dolo malo deſiit habere. l.z. infrà de pre-
car. Contra dicendum eſt, ſi non in meo maceriem
extruxerit: ſed in ſuo fundo potius, qui ſeruitutem
mihi debebat. Cum ædifcium ſoli conditionem ſecu-
tum, inutilem faciat intentionem Hinc annotandum
eſt, quod vulgò dicitur, ædificium ſolo cedere. l. z. C. de rei vindicat. In maceria quoque locum ha-
bere, id eſt in muro ſine calce, aut alia compactio-
ne facta. l. quantum. 157. infrà de verb. ſignifi.& hoc eſt quod ait hic Vlpian. ædificium ſoli conditionẽ
ſecutum. Notandum etiam ex illis verbis, Neque
libertas vſucapietur. quod precario poſsidens ab a-
lio, aduerſus eum vſucapere non poteſt. l. ſi. ædes.
31. fuprà de ſeruit.vrbano..ſi quis diururuo. 10. infrà
ſi ſeruit.vindic.
In l. plti. Zeceptum.
PAmetſi omnium fundi dominorum conſen-
1 ſus neceſſarius ſit ad impoſitionem ſeruitutis,
tamen ſinguli ſeparatim cedere poſſunt, nec omnes pariter& codem tempore id facere neceſſe eſt, vt
diximus I. per fundũ. II. ſuprà de ſerui. ruſt. pred. Nã
poſteriore ceſsione, ſuperiores omnes confirman- tur, quaſi eo die quo nouiſsimus ceſsit omnes ceſ- ſerint. Nam illa ceſsio non retrotrahitur vt ratiha- bitio. l. vltim. C. ad ſenatuſconſ. Macedo. Cùm hoc non ſit propoſitum cedentis, vt quod ab aliis geſtũ eſt comprobet,& velut proprium efficiat negotiũ. Itaq; mortuo co, qui primus ceſsit inutiliter, poſt- ca alius cedit, quantum ad illius primæ ceſsionis
confirmationem attinet: ſed poſtrema ceſsio in pẽ-
denti eſt, donec hæres defuncti conſenſerit, cuius conſenſu ea, quaſi nunc prima exiſtens, confirma-
tur. Quòd ſi quis obiiciat heredem& defunctum
pro vna atque cadem perſona haberi. authentic. de. iurciur. à morien. præſti.§.1.l. hereditas. 34. infrà de acquir. rer. domin. Ideõque ad id obſeruandum quod defunctus promiſit obligatum eſſe, quaſi ip- ſemet promiſiſſet. Keſpondeo, quãuis ad id facien- dum obſtrictus ſit, fjeri tamen poſſe, vt litis æſtima- tionem ſoluere malit, quàm ſeruicutem conſtitue-
b eTed caſu non poſſet ſeruitus conſtitui ab alio,
quæ diuiſionem non reciperet.
Z.
265
—-⸗-— 1— —–Wül:́1l1lſ⁄“
1 3 1 B 3
3 1— — öö“ 8 ͤſͤſͤſͤſ 3 3 3 3 —DBʃ☛81I»»Iö3mm— “

———— ——y ö ——ÿ————
———õ õõ
81 SERVITVS VINDICETVR, yII AD ALlvM PERILI- NERIE NEGETV R.
TITVTVS T. Inl. I. GII.
datur, vt hic Vpian ait. Quod eſt accipiendum, vt non in vno loco docuimus. l. ſeruitutes. 14.§. ſerui- tus itineris.& l. ei, qui. 16. ſuprà de ſerui. l.4. ſuprà cõ- mu. prædio Ac ſicut pro ſeruitute ita etiam pro li- bertate vindicanda actio contraria à iuris aucto- ribus prodita eſt, quæ idcirco negatoria eſt,& di- citur, quòd agens libertatem prædij ſui vindicet, ſcruitutemque neget aduerſariodeberi.) ſicuti. d. in princ. infrà eod. dicto 5. æqusè. inſtit. de actio. Obſer- uandum hic eſt, poſſe actorem ita formulam ſuæ intentionis concipere, vt ſeruitutem ſibi compete- re dicat. Nam licet fundo potius, quàm perſonæ debeatur. l.vnus ex ſociis. 34 ſuprà de ſeruit. ruſtic.
1. qui in aliena. 33.§. vltim. ſuprà de nego geſtis ta-
men& perſonæ quoque ipſi, propter fundum, de-
bita non male dicitur.
In§. Fedte Neratius ſcribit, ſi medij loci Ec. VIDE I. binas. 35.& I. ſi quis. 29. ſuprà de ſeruit. vrbanorum.
In§. PTomponius Aicit.
Vamuis fructuarij actio confeſſoria non de- tur, ſaltem ditecta, quia ius ſeruitutis nõ ha- bet, cuius dominus non ſit:tamen de itinere actũq; priuato interdicto experiri poteſt, in quo de vſu tantùm& poſſeſsione, non etiam de iure ſeruitutis uæritur. I.1. infrà de itinere actüque priua Sed de ſucceſſore quoque eiuſdem, tam ſingulari quàm vniuerſali hoc interdictum competet. Porrò quæ- rere de iure, eſt quærere ſitne ei vel teſtamento, vel conuentione conſtituta ſeruitus, qui eam vindicat: quærere de facto, eſt quærere fueritne proximo an-
no in poſſeſsione ſeruitutis.
In l. 4. Loci corpus non eſt domi- nij ipſius, cui&c.
Vi actione confeſſoria experiri vult, fundi ſeruientis ſe dominũ eſſe non rectè intendir.
Seruitus enim pars dominij non eſt, ſed ius quod-
dã à dominio lõgeè diuerſum Huius tamẽ iuris do-
minus non inepte dici poteſt is, cui debetur. l. rectè. 25.infra de verb. ſig. l3. ſuprà ſi vſusfruct. pet. In§. Qui iter ſine atu Śc.
Ro ſeruitute actus ſine itincre, tam confeſſoria, quam negatoria actione experiri non poſſe
Vlpianus hic ſcribit. Contra tamen dicendum vi-
debatur, eum qui haber actum iter quoque eũ ha- bere diſſeruimus ſuprà de ſeruit. ruſtico. prædio. I.. Verùm id ita accipiendum eſt, niſi actum ſit in cõ- ſtituenda ſeruitute, vt non aliter per fundum ire liccat, quàm ſi iumẽtum, aut vehiculũ ducatur..4.
266 Eranc. Duareni Iuriſconl.
5. modum. ſuprà de ſeruit. Quæ enim ſic nomina. * 3* 1 tim caut ſunt, ſeruari debent.
In§. In confeſſoriam altionem, quæ de
ſeruitute mouetur,&c.
Eruitutis nulli fructus propriè eſſe intelligütur cùm fructus appellatione id demum continez- tur quod naturaliter ex ipſo corpore naſcituttl. y. ſuræ. 121. infra de verb. ſignifi. Sed nihilominus fru. tuum reſtitutionem in actione confeſſoria& ne. garoria aœτααι ν uε mð locum habere dicimus, ſicut
in aliis in rem actionibus. l.ex diuerſo. 36.§. vbi alie.
num. Id eſt commodum quod haberer actor, ſiiu.
re ſuo vti prohibitus non eſſet. l.&ſi fortè. 6.§. vlti-
infrà eod. Id enim loco fructuum habetur: ſicut in rerum corporalium vindicatione, mercedes colo- norũ, vecturæ nauiũ,& alia id genus 1.z9 iſupra de petit. hered. l. ſi nauis. 63. ſuprà de rei vindic.l. videa. mus an in omnibus. 19. ſuprà de vſur.
In§. Si fundus, cui debetur iter.
Ctio confeſſoria ſi fundus dominans ſit plu⸗
A rium, ſingulis in ſolidum competit, quia ſer- uitus res indiuidua eſt, quæ pro parte peti prætta- rive non poteſt. Nec ideo dicetur per vnum ſerui-
tus acquiri conrra rationem iuris. I. viæ. 17. ſupr
de ſeruit. l. 2.§. ex his igitur. infra de verbor. oblixa.
Quia per ſententiam non adquiritur ſeruitus: ſel
iam adquiſita declaratur. l. pro parte. 11. ſuprà de ſer uit. Ac vnius victoria proderit omnibus ſociis, licet minimsè litigarint: cùm ſententia ipſa prædio de- tur, cuius res domini sũt. l. 8. ſicuti§. ſed ii quęratur. infrà co. non nocebit tamen ſociis condemnatio, vt infrà dicemus. l.ſi de communi. 19. infrà eo. Alia cauſa eſt litis æſtimationis, ſeu eius quod intereſtſſ fortè adiudicandum ſit petitori. Nam quod agen- tis tantum, non etiam quod cæterorũ intereſt hic ſpectabitur, cùm res diuitionem accipiat,& hac ra- tione ſine vllo incõmodo ipſius deſyderiũ implea- tur. l.2.§. item ſi in facto.& 1.3. infrà de verb obliga
In§. Ii quis mihi itineris.
Ctio confeſſoria datur aduerſus eũ qui im: pedit aliquem vti ſeruitute: ſiue controuer ſiam ſeruitutis ei faciat, ſiue non faciat, veluti ſi vi non reficere patiatur. Nam videtur is ſeruitutis poſſeſsionem quodamodo eripere aduerſario, vn- de tanquam poſſeſſorem eum conueniri neceſſ eſt. In rebus autem corporalibus ex his cauſis xci vindicatio non daretur, ſed interdictum vti poſir detis. l.§. hoc interdictum. infrà vti poſsid.
In§. Competit.
Ctio negatoria, que ſimiliter in rẽ eſt, cõpeti A ei qui libertatem predij vindicat, negatq; b uitutem aduerſario deberi. In hac igitur actionc
lud tantùm inſpicitur, an prædium ei cùm quoꝶ
tur ſeruitutem debeat, necne: non an liberum 6i-
nino ſit. Itaque agens non poterit alieni iuris& ceptione ſummoueri, contendens alij prædium quo de agitur ſeruire: quamuis in rei vindicatione hæc allegatio intentionem agentis excludat: quia neceſſe eſt dominum eſſe. l. vltim. Cod. de rei vin- dic. ſed hic locus à nobis aliàs tractatus fuit in 1no abs re. Cod. vnde vi.
In8.
ius tüle I qusd rodbii MKrüsn rasda ganxlr ual dian

präc
lcihn
rado quren demuun deo ioter uodig zteceti R haun üimgt
b ohl
d aui oOntob- elaul
ſeruim rla üri e-
„ ſe
In Tit. V. Si ſeruitus vindicetur.
„ S. Ji cui& I. 5. Et ideo hi inter mea. æ L.6. Et ſ forté. b
Ctio confeſſoria datur ei, cui ſeruitus debe- tur altius non tollendi, etiãſi vlteriores ædes habeat. Nam medium predium hĩc ſeruitutis non impedit conſtitutionem, vt crebrò diſſeruimus.l. itutes. 14·5 · pu 1 Tales bnume d vrba. pręd. Et hic notan dum eſt 4⸗ Aonem confeſſoriam verbis negatiuis concipiscõ- rra Placentini opinionẽ. Non enim tam refert qui- bis vtamur, quàm ex qua cauſa agamus. Vt hüs uis agat, quòd ſibi competere ſeruitutem Iaes do i conteſſoria. Sin verò cauſam ſuæ in- en s exprimat, quòd prædium ſuum nullam Pen ſeruitutem aduerſario negatoria.§. æque.
inſtit. de actio.
blico. ſuprà de ſeruit.& l. ſi ædes.
In diftam T. Ethi fortè.§. Seiendum tamen.
Otio confeſſoria pro ſeruitutibus vindican- Ads quamuis in rem ſit: tamen datur poſſeſ⸗ ſori. pen. ſuprà ſi vſusfruct pet.& l. ſicuti. ð. 6. ſed ſi
uæratur eo. Quod& in ipſa rei vin dicatione nõ nũquam contingit, ſi aduerſarius contineat rem,& reſtituendi facultatem habeat.. officium. 9. ſuprà de rei vindic. Poſſeſſor eſt Hoc ita accipe, ſi prohiibui aduerfarium vt altius non ædificaret,& poſt cam
aus eius ſemper depreſſa manſit. tunc enim poſſeſ
ſion
Lſi quis diuturno. 10. infrà eod. Sed ſi abſque vlla tohbitione mea vicinus ab extollenda domo ſua abſtinuerit, non continuò poſſeſsionem eius ſerui- tutis dicot adeptus, vt longo tempore eã mihi ac- quirete liceat. idq́ue vulgò receptum eſt. l.cum eo.
d&Lqui luminibus. uI. ſfuprà de ſeruit. vrban. l. al.
tius. C. de ſeruit.& aqua.
In yerſe Idem etſi lapilli actu impedierit. Vi nouum opus nuntiat, aduerſarium facit poſſeſſorem, qui lapillo manu iacto impedit
ne ædiicet non item.. de pupillo..§. meminiſſe. inftà de oper. noui nunt. Qua de re videnda ſunt, quæ in tractatu de operis noui nuntiatione anno- tauimus. In J. tiam de ſeruitute, quæ oneris ferendi cauſa impoſita erit, GOc.
VID E Lyltim. ſfuprà de ſeruit. l. eum debere.
32. ſlupra de ſeruit vrban. prædiorum. In.Veniunt fructus in hac actione.
VIDE L4 ſuprà hoc tit. Inl. 7. Harum altionum.
L'Ragmentum hoceſt ex. lib. Pauli. 21. a edictũ.
T vt in cap. huius tractatus, quorum eadem eſt riαρν ſed à Triboniano intericcta ſunt Vlpia. verba. Proinde quod hic Paulus ait, Harum actio- num Kec riliumo non tantùm de ſeruitute oneris ferendi ſed etiam non tollendi, altius accipien- dũ eſſe. De quibus ſimul, vt credibilc eſt, in eo lib. diſſeruerat.In carum igitur ſeruitutum petitione,
u vindicatione, auctore Paulè, modò res cum cautione, modò cautio tantùm præſtatur officio iudicis prout negotij quo de agitur, natura flagi- tat. idq́ue arbitrio iudicis cõmutitur, qui ante ſen-
rohibitionemnihil ab co eſt innouatum, ſed do-
em adipiſcor, cuius continuatione ſeruitus al- tius tollendi licet debita non fuerit, acquiri poteſt.
tentiam arbitratur, quemadmodum ex bono& æ- quo ſatisfieri actori oporteat. Nam hæ actiones ex
numero arbutrar. actionũ ſunt l. qui reſtituere. 69.
ſuprà de rei vind.&§. pręterea. inſti. de actio. De his
libellum huic loco interpretando perneceſſarium
alids edidim us. Res actione oneris ferẽdi, ideſt, ido-
neus paries præſtari debet. In ea, quæ de feruitute
altius non tollendi eſt, cautio locum habet, cùm e-
ius quod in non faciendo conſiſtit, nulla alia ſit
exccutio. l. Mutianæ. 7. infrà de condit.& demonſt.
De reſcciendo pariete cauere. Hoc exemplum refer-
tur ad actionem de ſeruitute oneris ferendi, in qua
res ſimul cum cautione exigitur. Neque ſucceſſores
ſuos. Hoc exemplum pertinet ad actionem de ſer- uitute altius non tollendi, in qua præter cautionẽ
nihil præſtari poſſe iam diximus. Quòd ſi quis de
ſeruitute porius tigni immittendi, de qua VIpian.
diſſerit in ſeq. cap. Paulum hic loqui contendat, nõ
magnope repugnabo. Verùm hæc verba, ſi ac-
curatè conſiderentur, ſeruituti alius non tollendi
magis conueniunt.
In 1. 8. Sicuti aurem refectio parietis ad vicinum pertinet.
Vrſus hic loquitur Vlpia. cuius ſermo inter-
X ruptus fuerat. docet autem futuram ædificio-
rũ vicini ſuperioris, cui ſeruitus debetur oneris ferâ- di, ad inferiorem non pertinere, licet parietem co-
gatur reficere. Verùm dum reficiatur paries ab in- feriore, fulcire debet ædificium ſuum ſuperior, aut deponere ne interim corruat,& inferiori noceat.
Nec hoc ironicum(vt cẽſet Accurſ.) cõſilium eſt,
ſed præceptum potius neceſſarium. In S. Competit mihi actio aduerſus eum, qui b ceſeit mihi talem ſeruitutem. S Icut pro ſeruitute oneris ferendi, ita etiam tigni immittendi confeſſoria datur actio. Differentia autẽ, quam hic docet Vlpia. ex vi& proprietate ver borũ facilè perſpici poteſt, quibus vtraquc ſeruitus conſtituitur, onus tuũ ferre promitto,& tignũ im- mittere in parientem meum tibi permitto,&c. In§. Sed ſi quæratur, quis petitoris
partes ſuſtineat, Gc.
In* actione cõfeſſoria pro ſeruitute tigni immit-
tendi, poſſeſſoris partibus fungitur actor, ſi tigna immiſſa ſunt, aut foramen nondum obturatum, per quod alias immiſſa fuerant. l. hæ autẽ ſeruitu- tes, quæ in ſuperficie. 19. ſuprà de ſeruit. vrba. præd. Sufficitque vna immiſsio ad poſſeſsionis adquiſi- tionem: ſicut& in aquæ ductu ſemel aquam du- xiſſe ſatis eſt. 1a.§. quod autem. infrà de aqua quo-
tid. Itinerc autẽ triginta diebus vſum fuiſſe opor-
tet eum, qui ſe poſſeſſorem contendit. L.. infrà de itinc. actüque priua. Quia qui ſemel, aut iterũ per fundum alienum ambulat, iure facultatis cuiuſdàã omnibus commuais hominibus magis, quàm ſer uitutis alicuius id facere intelligitur. S. ferè. inſtit. de ret. diuiſ. Exiſtimo autẽ cum pleriſq; aliis, hanc poſ
ſeſsionẽ nõ transferre onus probãdi in aduerſariũ: cùm ei preſumptio iuris opitulatur, ſed quæ eſt de-
clarari.L.ſiue poſsidetis. 16. C. de prob.& c.. de reſt. ſpol. li.6 In rẽ actiones intendũtur, vt iudex pronũ- tiet dominiũ eſſe petitoris, vel ius aliquod reale ipſi
Z 2
267 —
——— 5— —yyy—

——
———
——y ——
—
268
dum inſtit. de offici
.„1.. X quæſitum eſſe. l.ex diuerſo. 36 5t lennm er
·**. E TrC C 1. de rei vindic.l. Pomponius. 40-fupra de p
licet. 10. de petit.hæred. Non vt duerteti 9. dan- dum aliquid, vel faciendum compellat, quo ro⸗ rium eſt actionum in perſonam. Sommium. 5 it. de'actio. Sed hoc accipiendum eſt. niſi pen zeee lite dolo malo rei, ius reale amiſſum ſit..ſi d5 ae ceptum. 18. ſuprà de rei, vindic.&§. ſi ad ex i en- o iudic. Huius rei exemplum hic eſt de ſeruitute, quæ inter moras non vtendo extincta eſt. Eam enim reſtitui, id eſt iterum con- ſtitui& cedi, ſeu imponi oportet. In§. Ariſto Cerellio Uitali reſpondit, non putare ſe ex taberna, Ic.. Vius loci explicandi gratia, qui ob rerũ an- I Itiquarum ignorationem non rectè ab inter- pretibus intelligitur, ciendum eſt KRomæ,& in Ita- jlia hanc olim fuiſſe caſei conficiendi rationem, vt fumo ex malignis viridibùſque lignis, aut culmis facto, colorarent deſiccarentque, vt auctor eſt Pli- nius. lib. II. cap. 42·& Columella lib. 7 cap. 8. Ex ca- ſearia igitur taberna, in qua fumigantur caſei in ædificium alienum, quod ſuperius eſt, fumum im- mittere non licet, niſi fuerit nominatim conſtituta ſeruitus, alioqui vicino dabitur in rem actio nega- toria, cui ita nocetur. Quod ſi animo iniuriæ faciẽ- dæ id fiat, niuriarum quoque agi poterit.. penult. infrà de iniur. Sed prohibitus à vicino, ſi cam ta- bernam in id conduxerit, aduerſus locatorem, eo nomine rectè experietur, cuùm in eum vſum locata ſit. l. ſi merces. 28.§. ſi vicumo. infrà locati. In perſic. ſed& interdictum vti poſbidetus, po- rerit locum habere, Ec. Nterdictum vti poſsidetis hig non datur pro re I erlorale plerique falsò O pinantur: ſed pro edibus. Cum enim dominus prohibetur arbitrio ſuo illis vti, controuer ſiã poſſeſsionis pati intelligi- tur. l. ſi duo. 3.5. hoc interdictũ. infrà vti poſsidetis. In§. Apud Pomponium dubitatur. Vmum in foco ſuo facere, qui vicino noccat, tametſi grauis non ſit, minimè permutitur.ita- que vtilis eſt huius ſeruitutis impoſitio: ſed eo na- mine non poteſt agi confeſſoria: ſicut pro aliis ſer- uitutibus, idque exemplo cuniculi, per quem va- por qui non adeo grauis eſt ex balneo ad vicinum vſque manat, comprobatũ eſt. Nam de huiuſmo- di cuniculo habendo, ſeruitutem conſtitui, poſſe placuit. de his autem quæ leuiter quidem officiunt vicino,& cuiuis iure conceduntur, cuiuſmodi hec ſunt in ſuo ignem facere, ſedere, lauare, inutiliter ſeruitus conſtituitur,& actio confeſſoria non com- petit. l. quoties. 5. ſuprà de ſeruit. Ad fin. huius cap. legẽdum eſt, in Vrſi Iul. id eſt, in domum Vrſi Iul- lij, vt Antonius Auguſtinus annotauit.
In I. i0. Si quis diuturno,
Vod ſupra dictum eſt in actione confeſſoria
de iure tantum quæri, non de facto, id eſt eã actionem ei tantùm dari, qui ſeruitutem ſibi com- petere docuerit: nec vllam vſus, ſed longæ poſ- ſeſsionis racionem haberi. l..§.vltim. ſupra eod. ſic accipiendum eſt,niſi diuturna hæc fuerit poſſeſsio: nempè decem annorum inter præſentes,& vigin-
Franc. Duaren! uriſcon.
ti inter abſentes, vt diximus l. ſeruitutes. 14. fupra de ſeruit. Hoc vtique verum eſt, dummodo cætera concurrant ad vſucapionem neceſſaria, ſcilicet n. tulus,& bona fides. l. nullo. 2 4. Cod. de rei vindic) Celſus. z6. infrà de vſucap. Nam qui lõgæ pollel. ſionis hanc prærogatiuam habet, non cogitur do- cere de iure, quo ſeruitus conſtituta eſt, vt hic al Vlpia.id eſt, vt ego interpretor, non cogitur proba. re ſibi adquiſitam elſe ſeruitutem iis modis, quibas ciuili iure adquiritur: puta à domino prædij ven. ditam, aut donatam fuiſſe. l.. ſuprà de ſeruit.13. ſu. praà de vſufru. Hanc enim adquiſitionem quæ iure ipſo non ſit, tuetur prætor, vtilèmque actionem dando, vt quaſi ſeruitus adquiſira eiſe intelliga- tur iure ſcilicet prætorio I.1. S. fi. infra de aqua pa. uia arcen.l. apparet.5. infrà de itin. actũq; pri. Quod autem Accurſ.& cæteri omnes ius pro titulo acci-. piunt, mihi non probatur, cùm longè amplius& maius ſit ius, quàm titulũ habere. Atque ita paßim eo verbo vſos fuiſſe veteres comperimus. l.2.§.f ſu. prâ eo. dicta 1.I. 5.fin. de aqua pluuia arcenll. appa- ret. de itine. actúque priua. in qua deſideratur apud Haloandrum negatio. Hoc quoque mihi probabi- lius videtur in rebus incorporalibus acquirendi titulũ neceſſarium eſſe, preſertim cùm nulla eas
firma ratio ſit, cur à iuris regula de rerum vlica-
pione recedamus. d. l. nullo. C. de rei vindic. Nece. nim verum eſt, quod pro ratione vulgò adfenar, res non magni momenti ſeruitutes prædiorum? juris auctoribus habitas eſſe, cùm nullus in iureci- uili locus maiori cura& ſtudio ab eiſdem trade- tus reperiatur,& cõſtat ex Cicerone cauſas in qui- bus hæc prædiorum iura verſarentur, olim centũ- uirales,& inter grauiſsimas numerari ſolitas fuiſſe lib. i. de Orat. In eodẽ errore verſantur, qui putant præter vſum ſeruitutis, ſcientiam quoq; ſeruituts neceſſariam eſſe ad longi temporis præſcriptionè Nam fſuffcit aduerſarium pati, id eſt, non impede re, nec eius ſcientia aut præſentia requiritur.l.fin.C. de præſcript. longi tempo.& I. etſi fortè. 6.§.1. ſupri eod. Quod autem alibi ſcriptum eſt eum, qui vti- tur ſeruitute longo tempore eam adquirere, verum eſt, nec ſententiæ noſtræ contrarium. Præterea hæc præſcriptio decem annorũ, aut viginti, bonã quo. que lidem exigit, vt ſatis oſtendit hoc in loco VI pia. quæ ſemper adeſſe præſumitur, donec mala fr des probata fuerit. l. merito. 51. infrà pro ſocio. Ve- rũ ſi triginta annorũ præſcriptio opponatur, mall fidem non obeſſe verius eſt. j. ſicut. C. de preſcrir 30. Vel 40. anno. Illud quoque ad hanc acquiſitions ſeu præſcriptionem neceſſarium eſt, vt quis ſetur tute tanquam ſua vtatur, alioqui vti non intellig tur. l. fin. infraà quemadmo ſerui. amit 1.1.§. Iulianu & l.vlt. infrà de itine. actù quc priua Nam vt Theo philus ait, poſsidere propriè eſt, rem aliquam au mo dominantis detinere. vide inſtit. lib. 3. tit. quſ modis re contrah. oblig.
In 1. I. An vnus ex ſociis. VIDE Ied ſi inter. 6. 5. J. ſluprà de ſeruitat- vrban.prædiorum. In l.12 Egi, iu illi&c. (VID E I.harum. 7. ſuprà codem. v bi plurima
adnotauimus.
Inl
docu cum ecl Gius cont exhocll Conded wpns darag. derke docdi Kbuült w ven aeg n gk (on gutt lnſay d d. d.
ꝛn

pra älüte ulte
imn
lic.N
adh rdonn in mn. lemti ſsug lm cu ltastol quipun ſeru ſcipun n ing zur „Le n, ou ꝛere ſel rreler3 bonig n loch nec un d ſoco atot, heni wgui- t uls 3 o inc Slu nV iqual Jrtir
In Tit. V. Quemad. ſeruit. amitt. 8
In I.17. Si quando jnter ædes binas paries eſſet, juu. Vm paries ita ventrem facit, vt in vicini do- ( Mnn procumbat, aduerſus parletis dominũ gatur actio negatoria.lſi cum meus. 14. ſuprà eod.
Nec habet locum damni infecti cautio, cùm dam- num praſens ſit niſi quis orie laeo nochur celen hanc cautionem, quoòd parietis calum 4— vereatur. An autem propria auftoritate duüin 1 mietem diruere liccat, ſuprà diſputatum eſt. l. 26. ſuprà de ſcruitvrba. prædiorum. In§. Cum in domo(aij Seij. N ecie, de qua hic diſſeritur, contra ſeruitutem impoſitam facit, qui in loco ſeruiente plram ſetit, abraque, crateras,& cucumelas, quæ vaſa ſunt
ad excipien
nea illic poſita habet. Nam tametſi hæc omnia ad
voluptatem& amcœnitatem pertincant, officere nrur ei, qui talium rerum delecta-
tamen intelligu tione non capitur. arg.l.vlti. ſupra de vſu& habit.
In IL18. ſ cuius famika vicinum. E officio iudicis aduerſus abſentem, qui frau- [NJdationis cauſa latitat, antequàm lis conte- ſana fuerit, in his iudiciis, quæ pro ſeruitutibus cõ- parata ſunt, hic tractat lulianus. Nam aduerſus cum non poſſe difinitiuam ſententiam ferri alias docuimus ſub tit quib ex cau. in poſſ.ad quem lo- cum recurrat quiſquis planè intelligere cupit. Sed eius contumacia variis modis coercetur, quos tum ex hoc luliani loco, tum ex aliis obſeruare licet. Conuentus enim actione confeſſoria pro ſeruitu- te, puta altius non tollendi, ſi nondum ædificatum ſit ex poffeſſore petitor effici dicitur, cogitũrque cauere ſe non antè edificaturum, quàm vltro egerit ius ſihi eſſe ædificare l.ſi priuſquã. 15 infrà de ope- ris noui nunt. Si verò iam rdcarum ſit, transfer- tur in aduerſarium præſentem poſſeſsio, ac niſi in- tra ceruum tempus cauerit reus, diruitur ædificiũ. l. à quo. infra de damno infecto Quam legem ex Pandegis Florentinis reſtituit& emendauit Au- guſtinus. Poteſt etiam aduerſarius præſens in poſ ſ Bionem bonorum abſentis mitti citò. infrà titul. quib.ex cau in poſſeſ. eatur& l.is, cui legatorum.. inſia vt in poſſ legat. Quod remedium cærteris lõ- ge vtilius ac magis neceſſarium videtur. Nam cæ- tera ei demum proſunt, qui poſſeſſor non eſt, vt onus probandi in aduerſarium transferatur. Hoc autem poſſeſori eſt vtile, cui actionem quoque conſelloram competere ſuprà diximusl etſi forte. 88 Kiendum. ſupra cod ſed etſi fortè nolit cauere contumax ſe non ædificaturum donec egerit&c. ad hoc profectò ſubſidium neccſſariò erit confu- giendum, quo aduerſus non cauentem damni in-
ecti nomine Prætor vtitur.l. prætor ait. 7. infrà dc
amne nfee 9 aquæ ducendæ reſtituiſſet. Quem- eacit wen 6 us incorporalibus in quas non ineà ge rho e zio. ſeruus, qui. 43.§.incorporales. enrt⸗ aquixer domim pro poſſeſſore ſiue de- iges etur, qui alium vti ſeruitute prohibet, icoque aduerſus eum datur in rem actio l ſi quis
ten endroſup eo. Ita etiam reſtituere ſeruitu- aigitur is, qui impedire deſinit. Quod fa-
cere cogitur in hac ſpecie contumax, licet actio-
qamex fonte manu facto aquam, ido-
pi ubertas poteſt.l. qui fundum. 1z. infrà eo.
nem& ius ſuum nõ ideo amittat. Hactenus enim plectitur, vt de poſſeſſore petitor efficiatur. Alij
non reſtituiſſet, ſed conſtituiſſet. hic aberrauit. quæ
lectio magnas contentiones peperit. In l.19. Si de communi ſeruitute quis. VIDE Iloci. 4.5. ſi fundus. ſuprà eo. In l 20. Tætatrix. fundo, quem legauerat. VID E I!binas..& 1.vlt. ſuprà de ſerui. vrb. prę.
In§S. SPlures ex municipalibus.
AVm plures communem ſaltum emant, vt ius compaſcendi habeant, idque ad diuerſorum prædiorum vtilitatem, quæ ſingulorum propria ſunt, hoc ius meritò ſeruitus eſſe dicitur,& idcirco prædia ipſa ſequitur, quiſquis corum poſtea domi- nus effectus fuerit.l. via. 24.§.ſi fundus.&§. quecun- que. ſuprà de ſeruit ruſticor. Nec me mouet quod res propria, aut cum alio communis nemini ſer- uire poſsit. l. in re communi. 25. ſuprà de ſeruit. vr- ba. præd. Nam in propoſita ſpecic hoc agitur inter ſocios, vt ſaltus ipſorum communis ſit, non tan- quam ſingulorum, ſed tanquam vaiuerſorũ, adeò vt nulli eorum liccat alios ad diuiſionẽ prouocare. Inl fr. Si qua aqud. b
VIDE 122.ſi ſeruitus.§.vlt. de ſeruit. vrba. prę. & l. Labeo. 10. de ſeruit. ruſtic. prædiorunä.
DWEMADMODVM SERVITV. b TES AMITTANTVR. TIITI VL VS V.
3 Ifi. ſuprà de legib. Cùm igitur de acqur-
prà titulis aliis huius libri tractatum ſit de ſerui-
tute acquirẽda,& de ea retinẽda ſub ti. ſi ſeruit vin- dic. meritò hic locus ſubiicitur quemad ſerui. amit.
In I. I. Seruitutes prædiorum. b
Rimus modus amittendæ ſeruitutis eſt confu-
L ſio, de qua ſatis antè diximus. l.vt pomum 6.&
l. Papinianus 18 ſuprà de ſeruit. lin re communi. 2z.
& Ifi quis ædes. 29. ſupra. de ſeruit. vrban.l. ſi mihi.
20.§. ſi cum fundo. l. tria prędia. 31. de ſeruit. ruſtic. præd. l. quicquid. iI ſuprà commu. præd.
Inl. z. Qui iter& actum.
T Vnc Pauli locũ de actu tantùm conceſſo ne-
ceſſe eſt intelligi, ſub quo tacitè continetur iter, vt adnorauimus in l.i fuprà de ſeruit. ruſticor. prædio. idque poſtrema verba ſatis indicant. Nam ſi iter,& actum ſeparatim ceſsiſſe quem propona- mus, duplex erit ſcruitus, nec vna non vtendo, a- mittetur altera. I ſi prius. 17. infrà de aqua pluuia. Porrò quod hic dicitur non periiſſe actum, ita eſt accipiendum ſi eam ſeruitutem ſibi competere nõ ignorans, id fecerit l. is qui vſumfructũ. ſuprà quib. mod. vſusfr. amit. Quod autem pro regula obſerua- tur, ſeruitutes non vtendo amitti, ita accipiendum eſt, ſi nemo prorſus vſus eſt: nam per quemuis vtentem retinetur ſeruitus. nequc enim ita vſuca-
3
—
—
269
rS.
do, aut in amittẽdo conſiſtere, Vlpia. ait. AScrt k,
—
b
—————ÿÿ————,

2 7 2 In 1.3. lura prædiorum norte.
Dkruitutes prædiorum prædiis ipſis hærent, non ſicut vſusfructus perſonæ. l.pecoris. 4.& 1.34. v- nus ex ſociis ſuprà de ſer.uſtic. præd Proinde mor- te eius cui debentur, aut capitis diminutione non extinguitur, vt vſusfructus& alie ſeruitutes, que perſonarũ ſunt ſuprà toto tit. quib. ex cauſ.vſusfr.
Inl. 4. fter ſepulchro.
Olagatare us eſt in ſupulchro vt ſeruitus itine
ris ad ipſum debita, non vtendo nunquã amit- tatur. Ideo fortaſsis quia contingere poteſt, vt toto ſtatuto tempore nemo ex familia moriatur, quam in ſepulchrũ inferre neceſſe ſit.l. ſeruitutes.14.·§. fer- uicus. ſuprà de ſeruit. l. caueri. 4. ſuprà cõmu. præd. In l.6. Nam ſatis eſt fun di nomine itum eſſe.
b Viſquis itinere, aut alia huiuſmodi ſerui- ( vſus fuerit, licet non eius nomine, cui de- bebatur:ſed ſuo potius, ea nõ amittitur.I. vſus reti- netur 20. cũ lſequent. infrà eod. Verùm neceſſe eſt eo iure tanquam ſeruitute fundo debita vſum fuiſ- ſe, vt hic dicitur.& I.vlti. infrà co.
In S. i. Si ego via, quæ nobis.
Vplex hic tractatur quæſtio. vna eſt, ſi fundus cui debetur ſeruitus, mter plures dominos diuiſus fuerit in partes certas, an vnus eorum vtẽs ſeruitute, aſteri cam conſeruet? Et hoc negat Cel- uæ diuiſionem non recipit, idebque vno vtente Anraxatatota retinetur, vt dictum eſt. l. ſeruitus.. ſuprà eo. Altera quæſtio eſt de fundo ſeruiente, an ſcilicet poſt eius diuiſionem, ſi fundi ſuperioris do- minus per partem tantùm, quæ obtigit vni iuerit, an alteri parti impoſita ſeruitus amittatur? Et di- ſtinguit Celſus multipliciter, in qua diſtinctione obſcurum ferè nihil eſſe videtur, eo excepto quod de diuiſione fundi per longitudinem viæ, aut lati- tudinem dicitur:hoc autem ita accipiendum eſſe arbitramur, cùm per latitudinem viæ fundus diui- ditur, vtens via per partem vnus ex ſociis pro ea parte tantùm fruſtra ſeruitutem retinere diceretur, cùm medium prædium, id eſt per alterius interce- dens, impediat ſeruitutem. I. qui ſella. 7. ſuprà de ſeruit. ruſtic. præd. Quamobrẽ dicitur vna ſeruitus eſſe, quam totam retinet. Quæ ratio ceſſat, cum per longitudinem viæ fit diuiſio.
In I. 7. Si ſic con titutæa.
Vm vſus ſeruitutis non eſt continuus, ſed in-
terruptus annorum aut menſium interuallo voluntate contrahentium legitimo temporc, id eſt biennio, non amittitur ſeruttus non vtendo, ſed duplicatur tempus, ac in locum biennij ſuccedit quadriennium. Verùm, quia dubitari poterat, cùm loco biennij ad amittendam ſeruitutem, conſtitu- tum ſit tempus decem annorum inter præſentes, viginti inter abſentes. ſicut. 13. C. de ſeruit.& aqua. an id quoque duplicetur? Et Iuſtinian. non vſque- quaque duplicandum ſanxit, ſed Romanorum tempus tam inter præſentes, quaàm abſentes ſtatuit. Lfi. C. de ſerui& aqua. Vna ſeruitus eſt. Adeò breue hoc eſt temporis interuallum, quo vſus ſeruitutis interrũpitur, vt vnus atq; continuus eſſe videatur.
ſus: ante diuiſtonem verò vna tätùm ſeruitus eſt,
Franc. Duareni luriſconſ.
Seruitus enim hic pro facto& vſu, nõ pro iure ac.
cipitur, vt alibi nõ rarò. I.1I.§.. infra de aqua quoti-
di.& æſtiua. Nam in ſuperiore quoque caſu vna atque cadem ſeruitus eſt. I.. fupra de ſeruit.l. cuͤm vſustructus. 13. infrà de vſufruct. legat.
In 1. 8. S tillicidij.
S, qut ius ſtillicidij immittendi in aream vicini
. 4 4 5**.. habet, permittendo in ea ædificare, ſtillicidij ſer.
uitutẽ amittu. Nam alioqui otioſa& inutilis efſer ea permiſsio, cùm aſque co vicinus ædiicare non prohibeatur, modo itillicidium nõ impediat.I. in- fra ad municip. 1 ſi quando. I12. infrà de legai. Scd cùm permittenti non tantùm ea ſeruitus competit ſed etiam altius non tollendi, hactenus id permir⸗ tere intelligitur, vt officiatur tantùm luminibus edificando, non eriam vt ſtillicidiũ nõ recipiatur. ſi domus. 20. ſuprà de ſerui. vrba. pręd. In S. Is qui& I.9. Si in partem. VID E 1..& I.6. ſuprà eo.
In I. 10. Si communem fund um.
8
Vamuis non vtens ſeruitute per legitimum tempus, cam amittat: pupillus tamen nonæ. mittit, cuius res longo tempore non vſucapitur bonæ fidei. 48. infra de acqui. rer. dom. Hinc etſi tur, vt ſi quis cum pupillo fundum habeat comt nem, cui debeatur ſeruitus,& neuter eorũ vſus ſit maiorem natu propter pupillum retinere ſeruitu-. tem. Nota ad I.I. C. ſi vnus ex plurib. appel. In§. Ji u, qui aquam. à D retinendam ſeruitutem, ea vti oportet per A modum& tempus, vt luſtinia. ait.§. I. Inſti de vſufr. Nam ſi quis tẽpore legitimo vſus fuerit, no
tamen per modos, qui expreſsi ſunt in eius conſti.
tutione, amittitur. l. 4.5. modum. ſuprà de ſeruit. In I. 11. St is, cui via.§. Hæres.
Vamuis hæres fundi ſub conditione legati,
ſit dominus aute euentum conditionis, ideò- que ei ſeruitutem imponere non prohibeatur: ta- men exiſtente conditione, quæ retro trahitur, cua- neſcit ſeruitus. Hinc vulgare illud, extincto iure c cedentis, extinguitur ius accipientis. l. ſi fundum? teſtatore. 10 4. infra. de condi.& demonſt. de quo in ſecundum cap. ſuprà aliquid adnotauimus. Cete rum in codicibus Haloandri in l. lex vectigali. 3⁰ infra de pigno. mendoſus hic locus eſt: viderurque aliorum ſyncerior lectio in quibus eſt negatio.
In. 12. Qui fundum alienum. Vnc locum ſuprà iam attigimus cap.. Ra.
tio autem iſtius iuris hec eſt, Quia quandii prædium non manct liberum, non vfucapitur J- bertas, quocunque modo impediatur.
In l.13 Si quus ex fundo.
Hoc cap.variis in locis iam interpretati ſum In 1.14. Si locus.&. cum via.
Voties per viam publicam populus iter fact: re non poreſt, iuſta cauſa eſt, cur vicinus pio- ximus viam preęſtare cogatur per fundũ proprii, ſeilicet ex priuato fiat locus publicus corũ auctor tate, q ui publicandi ius habent. L2.§. viam. intrane b quid I
ſ
poluntate rnol acd
quo uull h)
ſ 1 ſoſen

gttime I noh, cape inc ach u vit cleu el
ponen LInlhe fuerhi us conh lerult
ne ken enisild eatut aital, do un funcus dequl- nus. C coal
In Tit. I I. De iureiurando.
uĩd in loco public. Quo caſu ex xrario publicum
retium rei exoluetur..z. Cod. quib. ex cau ſis ſer-⸗ ui. pro pręmi lib. accip. ideõque dicendũ ſi ob can- qem cauſam cuipiam priuato ad viam præſtãdam & conſtituendam adigatur. I. ſi quis ſcpulchrum. 72. infrà de relig.& ſumpt. funer. pro temporario autem tranſitu pretium petendum non arbitror, de vſu receptum eſt.
In l.i Sicum ſeruitus. VID E I. tria prædia. 31. ſuprà de ſeruit. ruſti- corum. prædio. Inl6. Aquam, quæ oriebatur.
quod
Vltùm refert, an vni& cidem fundo duorũ cõmuni, an diuerſis fundis ſingulorum pro-
ris debeatur ſeruitus. Priore caſu vna ſeruitus eſt, quæ aut tota retinetur, aut tota amittitur. Poſte-
riore duæ ſunt ſeruitutes, vnde vnam amitti retẽta
altera, nihil prohibet, vt ſuprà dictum eſt cap. 6. Ad yerſſc. item f quis eorum Sc. ibi, nihil iuris accreuit. b Vm nulla hic coniũctio inter riuales eſt, id eſt,
quiper eundem riuum aquam ducunt, meritò ceſſat ius acreſcendi.l. qhuiuſmodi legatum. 85.§. pe.
infrà de legal. Non quòd in contractibus locum
non habeat vt aliqui opinantur. l.ſi mihi& Titio. 10. infrà de verb. oblig. vt mittam quòd in vltima voluntate parʒ vni ſemel adquiſita, demum admiſ ſa non accreſcit alteri, præterquàm in vſufructu, in quo ius ſingulare eſt. l...§.vlt. ſuprà. de vſuff. accreſ.
Inl. Labeo ait, fi u’, qui auſtum.
Vs adeundi ad fontem, ſeruitutis hauſtus acceſ- ſio quædam eſt.l.3.§. qui habet. ſuprà de ſerui. ru-
ſtic.præd. Quare amiſſo iure hauriendi, non vten- do per legitimum tempus, adeundi quoque ius a- mittitur, tametſi eo tempore ad fontem ierit. l.cum principalis cauſa. 139. infra de reg. iur. In ſeruitute
271
itineris, quæ actui ineſt, aliud dicendum eſt, quia
non eſt acceſſoria, ſed æqualis. Etenim actum ha- bens, iter habet etiam ſine iumento. l.. ſuprà. de ſer. ruſtic. præd. Qui verò habet hauſtum, non ſimpli- citer ius itineris, vel ſeruitutem ad fontem eundi, aquam tamen hauriendi gratia habet, dicta l. 3.§. qui habet. ſuprà de ſeruit. ruſtico. prædio. Negatio expungenda eſt.& legendum, ierit ad fontem. vt Auguſt. etiam monet.
In l.18. Si quis alia aqua.
VID EIſi communem 10.§.1. ſupra co.
Inl. 19. Si partem fundi.
Eruitus, quæ ceſsit alicui contractu venditionis, vel alio, antequam fundo adquiſita fuerit per traditionem,& vſum, vt docuimus in l. quoties. 15. ſuprà de ſerui. non amittitur longo tempore: quia verum eſt nondum competere ſeruitutem, ſed a- ctionem tantùm perſonalem, qua ſeruitus dari pe- titur. Alia cauſa eſt ſeruitutis, quæ teſtamento lega- tur. Nam eius, vt ita loquar, dominium abſque vl- la traditione ſtatim transfertux, ſicut& rerum cor- oralium. l. ſi tibi homo. 8 ½§. cum ſeruus. infrà de leg. 1.& l.à Titio. 66. infrà de furt. Itaq; non vtẽ- do per legitimũ tempus amittitur, etiã ſi ignoran- tia legatarij in cauſa fuerit. Verùm hoc caſu reſtitu tio in integrũ à pretore impetrari poterit. l.I. ſuprà ex quib. cau. maio. l. itinere. 28. ſuprà de ſer. ruſt. prę. In l.20. Dſus retinetur.
VID E 15. ſuprà eod.
(
FKANCISCI DVARENI IVRIS-
CONSVLTI IN LIB. XII.
DIGESTORVM TIT. II. b D E IVREIVRANDOHFAk-
Quidſt ußurandum,& quotuplex ſit. CA P. I.
TTVsrvaANpvRM quod ſacramentũ dicitur, af irmatio quædã religioſa Kp, vt ait Cicero lib.z. Of (icio. Quiſquis enim iu- rat, etià ſi Dei mentionẽ d faciat, tamẽ deuoucre ſſe& ſacrare intelligitur,
cere, ſi ſciens fallat Preſia inuocatione Dei aut caput ſuũ vel filio
Et hoc fit etiam ſine ex- vt cũ quis per ſalutẽ ſuam rũ ſuorũ iurat. l.3.1. qui per ſa Henere iuriſiurãdi säctiſsimt quiq; ne quts beur ll LePätur. vt poſteà dicemus. c. rr. troſanfen 55 5* 1 impiũ ſuperſtitiosũve im- corum c. aque rceiicienda eſt ſuperſtitio
„Aut iurciurando prorſus interdicunt ho-
—
utẽ. hoc ti. Quo homines vſi
2ac ſe vltioni diuine quaſi
minibus quaſi re impia atque illicita, qualis vide- tur fuiſſe neſcio quis philoſophus, cuius celebra- tur hæc ſententia,+ενμι νρα. Sed fortaſſe voluit homines deterrere à conſuetudine iurandi, cõſque admonere ne temerè& leui de cauſa iurarent, ſi- cut preęcepit Iſocrates ad Demonicum. Et Fabius
Quintil. lib. 9. Iurare, inquit, niſi vbi neceſſe eſt, graui viro parum conuenit. Quod& diuino prę-
cepto conſentaneum eſt. Laudanda eſt igitur pru- dentia veterum Romanorum, qui animaduerte- runt iuſiurandum retinendum eſſe, vt vinculum maximũ politici ordinis, eiüſque vſum variis ex cauſis receperunt. Colebatur enim apud eos ma-
gnoperè fides ac religio, quæ ſi apud aliquas geh-
tes contemnatur, ibi nullus poteſt eſſe vſus iuriſiu-
randi, nec vtile eſt iureiurando lites dirimi, vt do-
cet Plato lib. 1². de legib. Nobis quidem Chriſtia-
nis hominibus, nihil antiquius eſſe debet iuriſiurã-
di religione,& maximè ad nos pertinet, quod 4
Erronea cv iuſdann Phi loſoph⸗ opi nio circa iuſ nurandiz.
Fo,᷑ O nte Ihf
—
—...G.G.G.G-G——jj
——— —
8—— — ͤöſͤſͤſͤſͤſͤſſſ
.1]—1]1]lłl111““ſ“ſſͤͤ
—
1 8Sſſſ*²“ 5 IW1l äo . ee he e“ ͤͤöͤöͤſͤſͤſͤſͤͤſſſſſſſ —
—

2 7 2 Paulus Apoſtolus ait, ad Hebr.cap.6 uſiurandum
omnis controuerſiæ finem eſſe. Varus autem ex
cauſis præſtatur iuſiurandum Romano iure, velu-
tiob liuis æſtimatinem, ob purgationem Calammig,
ob teſtimonij dictionem, ob iudicandi munus. Sed
neceſſe non eſt ſingulas cauſas enumerare. Duæ
ſunt præcipuæ& magis vſitatæ, de quibus nunc
eſt dicendum. Vna eſt cùm ad fidem adſtringendã
& contractum aliquem confirman dum iuratur,
verbis in futurum tempus conceptis. De quo ge-
nere iuriſiurandi Cicero ita ſcribit lib.3. O0 flic. Nul
lum vinculum ad aſtringendam fidem, iureiuran-
do maiores noſtri arctius eſſe voluerunt. Id indi-
cant leges in duodecim tabulis ſacratę indicant fe-
dera, quibus etiam cum hoſte deuincitur fides. In-
dicant notiones& animaduerſiones cenſoriæ. Ve
rùm de hoc iureiurando nullus eſt proprius titu-
lu in iure Ciuili,& pauca admodum exempla re- periuntur. lſi duo.§. vltim. hic. Nam obligationem nullam parit iure Ciuili, niſi libertus patrono do-
num, munus, operas ſe daturum iurauerit, vt author
eſt Caius lib. 2. Inſtit. de oblig. liuriſiuradi. de oper.
lib liſi quis pro eo. de fideiuſſ. lure tamen Pomtifi-
cio, is qui ſe aliquid facturum iurauit, neceſsitate faciendi propter religionem obſtringitur. toto tit. Quando de iureiur. in Decretal Pontifices enim iuriiuran- ſæruaau ſit do vim tribuũt maiòrem, quàm iuris Ciuilis autho vsuranau. res,& regula eſt iuris Pontificij, ſeruandũ eſſe iuſ- iurandum omne, quo Deus non offenditur, aut
quo ſalus æterna non amittitur. cap. cum contin-
gat. eo tit. Alterum genus iuriſiurandi ad finiendas
lites pertinet, vt cum quis deferente aduerſario, vel
iudice iurat ſe dare non oportere, aut ſibi dari o- portete. Et hoc iuſiurandũ Caius maximũ reme-
dium eſſe ait litium expediendarum. L.. hic. Paulus
finẽ omnis controuerſi vocat. De hoc aute iure. zurando edictũ à Iuliano compoſitũ eſt, cuius tria
mihi videntur capita fuiſſe, tametſi in veterum rætorum edictis quædam alia fuerint; vt oſtendit
Gellius lib. 10. cap. 15. Sed quomodo fuerit compo-
ſitum ante lulianum, non multum noſtra refert.
. Nos ęnim edictum luliani, quæque ad illud edictũ . ſerip drum Vlptanus, Paulus, alij veteres conſulti
hic perſequimur. Ex horum igitur ſcriptorum va-
riis locis colligimus hæc capita, vt fontes aperian- tur huius diſputationis, quæ ad edicti interpretatio- nem potiſsimum ſpectat. De cogendo eo cui iuſiurandum defertur, iurare aut ſoluere, aut referre ex edicto prætoris. CA P. II.
VN Num caput edicti in hæc verba conceptum V fuiſſe videtur. Eum à quo iuſiurãdum pete- tur, ſoluere aut iurare cogam, niſi aduerſario iuſiu- randum referre maluerit. l. 4.§. ait prætor. hic. l. de- lata. C. eod. Cuius edicti æquitas quanta ſit, ex eo apparet, quod manifeſtè, t ait Paulus, turpitudinis ſit, nolie nec iurare nec iuſiurandum referre. l. ma- nifeſtè. 38 hic Vt enim modeſtè facit qui aduerſa- rium ſuum cauſæ& litis iudicem conſtituit. l... qua- rum rerum actio: ita impudens iudicandus eſt, qui talem conditionem ſibi oblatam recuſat. At enim dixerit aliquis, hanc neceſsitatem iurandi nimis durã& iniquam videri, cùm reperiantur nõnulli adeò timidi ac ſuperſtitioſi, vt malint iniuriam pati
Franc. Duareni Iluriſconſ.
quàm iurarc, exẽplo Clinie illius Pythagorei, cuius meminit Balilius. Nec videtur huic ſaris cõſulti quòd poſsit rete rre uſiurandum aduerſario Hore taſsis impio& perfido homini, ac facile peieratu- ro. Verùm publica vtilitas, quæ in dirimendis liti. bus verſatur, ſuadet, ne hominum ſuperſtitionis ratio hic habcatur, cum preſertim rara ſit ea ſuper. ſtitio. In edicto autem pretoris quo remittitur ch. ditio iuriſiurandi. l. quæ ſub conditione. de condi inſtit. non immeritò ſuperſtirioni hominum indul getur, quia iurari nullius intereſt, modo teſtatofts voluntati aliter pareatur. De ofſicio tam prætoris qudùm iudicis chm defertur iuſ. iurandum, aut refertur aduerſario. CAP. 7 I E. EE hac parte edicti apparet poſſe eum cui dde. Lfertur iuſiurandum, vel id ſuſcipere, vel defer. re aduerſario, vel recuſare. Ac in his omnibus caſi. bus quodnam ſit officiũ ꝑretoris aut iudicis, Vlpa. docet cap. 34. hic. Nam officiũ prætoris hic diſtin- guitur ab officio iudicis, quod ab interpretibus ani maduerſum non eſt. Officiũ enim prætotis in hac re verſatur, cùm nulla eſt adhuc lis, nullum iudicũ acceptum. Exemplo id demonſtrari poteſt. Titiu mihi debet centum ex mutuo, interpello eum yt
b ſoluat, negat ſe debere, peto vt iuret, ne id quitem
vult. Adeo prætorem,& poſtulo, vt cogat eum i rare vel ſoluere, iudiciũ aut iudicem non poſtulo.
In hac ſpecie prætor fungitur partibus ſuis,& cogt
iurare aut ſoluere, vt Vlpianus docet. Ratio autem cogendi hæc eſt, vt reo non iurante pignora capuũ- tur. l. ſi pignora. de euictio. Si verò actor non iutet, denegetur ei iudicium. Eſt enim vſitata hæc præto- ria coercitio. l. ſed etſi per prætorem, quib. ex cauls maio. Totum igitur hoc geritur in iure apud pra- torem, antequàm vllum ſit iudicium. Eſt autem locus officio iudicis magis, quàm prætoris, cùm iu-. dicium iam acceptum eſt formula à prætorc data
ſed eò tandem ventum eſt, vt alter alteri deferat iul
iurandum Sic enim interpretor hæc verba, cùm tes in iuſiurandum demiſſa eſt apud VIpianum, vbi res pro lite accipi videtur, vt alibi ſæpè. ludex igitut vel abſoluit vel condemnat, ſecundum diſtinctio- nem traditam ab Vlpiano. Sic diſtinguitur offici prætoris& iudicis dati. Nec diſsimile eſt quod Po- ponius ait de communi ſtipulatione, quæ modô proficiſcitur ex officio prætoris, modò ex officio iudicis. J.z. de verb. obligat. Sed hæc ſatis eſt leuitet nunc attingere de vtriuſque officio, quæ alibi fu. ſius à nobis declarata ſunt. Quod proprium eſt hu⸗ ius loci, quæritur quomodo iudex pronuntiare de- beat. Et certum eſt iudicem non rectè pronunti re, vt iuretur ſimpliciter. l.cùm iudex. C. de ſenten & interloc. Debet enim declarare quid fieri vel cùm iuratum fuerit aut recuſatum. Ac videturd moda ratio pronũtiandi ſub conditione, quę a¹ veteres in vſu fuit.d..ſi quis iuſiuran. C. de rebo Cuius exemplum eſt apud Senecam lib. 4. contio- uer. c3. Nec verò ſequenda eſt eorum opinio, ꝗul putant hunc morem immutatũ eſſe conſtitutione Iuſtiniani, l. generaliter. hic. cùm in ea apertiſime teſtetur ſe nihil derogare iuri antiquo. Verba ells conſtitutionis hæc ſunt: Qmne igitur iuramentu- ſiue à iudicibus, ſiue à partibus illatũ, vel in Ptane pio li

dicn cöll mo- Vietae di ü 1 alld didar. wconc um un tetarn
tmui
m aui vel de dibu d lebſe hcc reth Rs Dd mmunki et l lo 9
*
id d
pio 1
In Tit. I I. De iureiurando. 273
tis,vel in medio, vel in ipſa definitiua ſub ipſo iudice detur, non expectata vel vltima b definicione vel prouocationis fo rmidinc. Etſi autem bee con- ſticurio aliquid habeat obſcuritatis,& vic catur perſcripta ab homine parum diſerto: tamen Put hunc eſſe ſenſum,vt cùm fuerit pronuntiati, ſta- iim iuretur ſub codem iudice; etiam ſi fortè alius ugex ſuperior fuerit appellatus, item ſi de eo quod incidi, iurandũ ſit, vt deſinitio cauſaæ non expecte- cur Quod autem paulò poſt ſequitur in eadem cõ- tutione, vt liceat ſacramentum recuſare, minime contrariumeſt edicto prętoris, de quo iam dixi- musyvt aliqui opinantur. Non enim prætor cogit ſimplicitet urare, ſed iurare aut ſoluere, niſi iuſtaã rccuſandi cauſam habeat,— Neceſiitatem iurandi variis ex cauſis remitti, dq ex ſententia edicti prætorij. CA P. 11I I.. It prætor in edicto, Iurare cogam nec perſo- Nmn vllam excipit. Quod enim olim ſcrip- tum erat de ſacerdote Veſtali& flamine diali, id ſublatum à luliano veriſimile eſt. Sacerdotem Ve- ſtalem& flaminem dialem in omni mea iuriſdi- Gione iurare nõ cogã. Gellius lib. 10. cap. 1 Quan- uis autem prætor diſtrictè dicat ſe iurare coactu- rum, tamen ex iuſta cauſa interdum remittenda
atem Serptam eſt hæc iurandi neceſsitas. Scriptum enim tempe-
n xiu 1empe . 9 180 9 itate. atioan ola c IOnlu weer bel c apaly Eſtaun 1 cinl tote dn deferal
dum 4-
randum eſt ⸗ruise, ne aliàs fiat ſummũ ius, ſum- ma iniuria,vt dicitur. Nam& edictum quo arbiter cogitur ſententiam dicere, ſic interpretatur Vlpia. I. ucet: de recept. arbit. Nec credendum eſt prætorẽ
aliter ſenſiſſe, quamuis edicti verba deficiant. Iuſta
autem cauſa quæ ſit huius remiſsionis, difficile eſt in vniuerſum diffinire, cùm totum hoc poſitum ſit in xquitate.lide acceſsionibus. de dnuer. temp. preſc. Iſed etſi.vlt ex quib. cau. maio. Attingemus tamẽ præcipuos quoſdãà locos, quibus declaratis, facilius potent de his caſibus, qui quandoque inciderint, 1udicari lneque leges. de legib. I. Primus eſt, cum is cui defertur iuſiurandum, d ignorat de quo iurandum eſt, aut de co dubitat. iulurandum. 34 in prin. Quod& Fabi. Quintil. ſenſit ib.j cap.6 Quod ergo ait prætor, iurare co- gamſic interpreramur ex bono& æquo: nifi is, cui defertur, probabilem habeat caufam ignorãtic aut dubitationis. Quid enim ſi Stichi promiſſor putat Sticham deceßsſe, atque ideo non poteſt liquidò lurare: Nec tutus erit per relationem, inquit Vlpia. duia dicet fortè actor, nihil aliud ſe ſcire, niſi Sti- chum promillum eſſe,& ſe ignorare an deceſſerit. am ſi ador iurauerit ſibi dario portere Stichum, dun uon e 9 Verum natura„non prodeſt ei iuſiu- nalnnec eferenti nocet lꝛeum qui. S. hic. Alij hanepeenariheaneie edtecnae ar ms mcommodi habere mihi videtur. quam allorum.. perlonam enne n her f neeeſeltas lurancli Propter nondum! bilts eneNt Aor ceHuh lllus ſit in habilis ad iurandum. l.juſiurandũ.§. pu- pillo. hic. N hlelra totiffnſen ec dubitandum eſt quin ita ſenſerit Pre rare cogs 8 9 uieeteramut,quaſ dixerit, iu- —, itũ, vt doſteiemndl quii he Nüne H l. qui iuraſſe. Sed nec pro-
curator aut defenſor iurarc cogitur. d. l. iuſiuradũ, quia iniquũ eſt de alieno facto aliũ iurare, vt Vl- pianus ait, ſub tit. de actio rerum amo. ex quo loco ſumptũ eſt 38. c. huius tit.vbi dicitur manifeſtę tur- pitudinis,&c. Eadẽ cauſa videtur tutoris quę pro-
curatoris.Sed tamen conſtitutũ eſt tutorẽ cogendũ eſſe. l.cùm etiã. C. de rebus cred. ideo fortaſsis quia quanuis procuratore non iurante cogatur iurare
dominus atq; ita ſatis cõſulatur deferẽti. l. genera- liter§. his de preſentibus. tamẽ tutore non iurante
non poterit cogi pupillus, idque graue erit aduer-
ſario, qui rem decidi iureiurando cupit. Cur au- tem tutor non cogatur iurare in litem, dicemus ſub tit. de in litem iuran. 1
III. Kecuſatur iuſiurandum propter perſonam deferentis, qui idoneus non eſt ad iuſiurandũ defe-
rendum: veluti pupillus, prodigus,& alij qui ad hoc habiles non ſunt. l. tutor.§.. hic. Nam edicti verba interpretamur addita hac exceptione, idꝗ́ue ſuadet euidens æquitas, quia tale iuſiurandum non nocet deferenti, atque ideo tutus non eſt is, qui iurauit. Poſſunt tamen hi omnes deferre iuſiurandum, tu- tore vel curatore authore. l. 1⁷. S.. hic.& eſt ratum iuſiurandum eis deferentibus præſtitum, quanuis reſtituantur in integrum ſi capti fuerint. l. ſi cura- torem. C. de in integrum.reſtit.
1III. Remittitur iuſiurandum, quia aduerſus eũ cui defertur non poteſt agi. Et cum hac exceptio-
ne verba edicti accipienda ſunt, nec aliter cogitur
quis iurare, quam ſi agi cum eo poſsit. Exemplum eſt, ſi legatus prouincialis Romæ conueniatur.l. tutor.§.vlt. hic. Nam quia non cogitur Romæ iu- dicium acciperc, ne iurare quidem cogitur. Iuſiu- randum enim pro iudicio accepto,& lite conteſta-
ta habetur.l. ſed etſi reſtituatur.§.. de iudic. Aliud
exemplü eſt, ſi parens aut patronus conueniatur
famoſa atione.. ſi patronus. Nam hi cogũtur iu-
rare, cùm propter rem defettur iuſiurandum, non propter calumniam aut aliud delictum, niſi res pe- tatur famoſo iu dicio. l.quoties. hic. Recuſatur iuſ- iurandum, ſi is qui defert, nolit iurare de calumnia. IL.iuſiurandum. 34. hic. Hac enim ratione tempera-
tur rigor edicti, quod ſuperſtitioſis hominibus pau
lô durius videri ſolet. l. quæ ſub conditione. de cõ- dit. inſtit. vt ſi fortè quis vereatur ne aduerſarius ca lumniosè deferat iuſiurandum, cogat eum calum- niam purgare exacto iureiurando. Sed hoc iuſiu- randum remittitur patrono& parenti. j. iuſiuran- dùm 34. hic. propter honorem ac reuerentiam quę eis debetur. l. honori. de obſeq. Turpe enim eſt pa-
rentem à filio in calumniæ ſuſpicionem vocari, aut patronum à liberto. Addunt aliqui, filio quoq; ac liberto remittendum id eſſe, vt ſeruetur æqua-
litas. Verùm hæc æqualitas maximè inæqualis eſt, cùm reuerentia, de qua dixi, non ſit mutua, nec re- ciproca. Proinde quamuis contra patronum fa- moſo iudicio non agatur, tamen licet patrono ad- uerſius libertũ famoſo iudicio experiri. Scio quid de beneficiariis patronis atque clientibus conſtitu- tum ſit. titul. de coſuet. rect. feud. Sed ius beneficia- rium quod ſingulare eſt, non facilè ad alias per- ſonas produci debet. b
V. Iuſta cauſa eſt recuſandi, ſi non rectè cõcipia-
tur iuſiurandum ab eo qui defert. Qua de re ſoler b elle con-
—
4 4 1
ͤͤͤͤ-“

274
eſſe controuerſia inter litigato
res, quæ iudicis ar-
bitrio dirimitur. d. liiuſiurandũ. 34·.ſi de qualitate.
VI. Cauſa recuſandi iuſta eſt, ſi is qui derulit iuſ- urandum id reuocauerit, ac rurſus deferre Wliil ſi quis iuſiurandum. Hæc enim Latiarid qua Pies augentur non eſt admittenda ſed 85 dus 11 a- cuendus in darezuramao quod litium finiendarum auſa comparatum eſt.
4 Suhu e cauſis non debeat iuſiurandum dela- tum referri. C4A P. I. lximus fi cui deferaturiuſiuranqum, referre L flcere aduerſario ſi iurare nolit, idque edi- cto prætoris cautum fuiſſe. d.l iuſiurandum. 34. V e- rùm hæc pars edicti etiam exceptiones habet, vt ſuperior quam interpretati modo ſumus. Vna eſt ſi couenerit inter aliquos, vt iureiurãdo vnius res de- cidatur:iniquũ enim eſſet ab ea cõuẽtione recedere. Atq; ſic interpretamur hæc Pauli verba, iuſiurãdũ quod ex cöõuentione extra iudiciũ defettur, referri non poteſt. L. 7⁷. Nec ignoro quid alij plerique ſen- tiant. Sed hæc interpretatio mihi videtur, non tan- tùm verbis, ſed etiam rationi& æquitati conuen re. Alrera exceptio eſt, cùm furti agens vel rerum amotarum propter ſuſpicionem fortè aliquam iuſ zurandum reo defert. Ratio enim non permittit, vt reſeratur actori:cùm æquius ſit reum de facto pro- prio& ſibi cognito, quàm actorẽ de alieno& in- cognito iurare. l. Marcellus.. vlt. de actio. rer. amot. Er hæc æquitas locum habet quoties quis defert zuſiurandum de facto alterius, aut de re ſibi non comperta. Sic enim ait Vlpia. interpretans edictũ de actione rerum amotarum. Si quis delatum ſibi zuſiurandum referre velit, non videtur prætor per- miſiſſe. Deinde Paulus ait, Nõ magis quàm ſi quis ei qui furti agat, iuſiurandum referat, an ipſe fur ſit. Hoc autem viderur Paulus ſcripſiſſe, addẽs excep- tionem regulæ. cap. 38. huius rit. vbi dicitur, Mani- feſtæ turpitudinis&c. Nam inſcriptiones oſtẽdunt ea capita apud Paulum coniuncta fuiſſe. Multùm ergo refert, an quis agat furti, vt ferè fit propter ſu- ſpicionem, non quòd ſciat furem eſſe reum, an ve- rò quis intendat certam ſe pecuniam credidiſſe. At- que id obſeruatur plerumque ia delatione ipſa iu- riſiurandi, quod hic dicimus de relatione, vt is qui incertus eſt non cogatur delatum ſuſcipere. d. l. iuſ.
iurandum. 34. vt antée diximus.
Duplex ſcripti& ſententiæ quaſtio adl interpre- tationem edictB. CdA P. VI.
Vaæri ſolet ſi actor nihil omninò probauerit, Lan nihilominus iurare aut ſoluere cogatur
reus edicto prætoris. Eſtq́ue ſcripti ac voluntatis hæc quæſtio, in qua opinionũ varictas reperitur, ac pleriſque videtur edictum prætoris ita accipiendũ, ſi reus aliqua ſaltem coniectura aut præſumptione nitatur, quaſi addẽda ſit exceptio ex bono& equo, idque propter vulgarem regulam, actore non pro- bãte reus abſoluitur.l. qui accuſare. C. de eden. Alij quod ſcriptum eſt tuentur, nec patiuntur addi eã exceptionem, quibus ego magis aſſentior. Mouet me ipſius edicti ratio de qua lam diximus. l. mani- feſtæ Manifeſta enim hic eſt turpitudo iuſiurandũ recuſantis, cQm index cöõſtituatur in cauſa ſua.L.-
Franc. Duarenmi Iuriſconſ.
quarũ rer. act. non dat. Nec reſtringi debet edici interpretatione, niſi cũ iniquũ aut inutile eſt ſcrip. tum ſimpliciter ſequi, vt in ſuperioribus exemplm. Adde quòd in re dubia vincerc debet vtilitas pu⸗- blica quæ in dirimendis litibus verſarur. Mitto yul gares locos qui ab aliis citãtur ſentẽtię huius cõhr. mande gratia.l.tutor. 35. hic.lxvlt. C. de fideicom.. vlt.§. licentia. C. de iure deliberan. l. cum de indebi-. to. de probat. Regula autem de actore non proba. te cedere debet edicto& intelligi cum hac excep. tione, niſi actor iuſiurandum deferat propter vii. litatem& litium expeditionem. Ac quoties ocur- rit talis Ayruοiæ K„eisaονν, id ſequimur, quodæ- quius atque vtilius videtur, vt oſtendimus ſubtit de legibus. Altera quæſtio eſt ad interpretationem edicti pertinens, an is cui defertur iuſiurandum, iu- rare cogatur, etiam ſi probare malit quàm iurate. Nec diſsimilis eſt hæc quæſtio ſuperiori, quia de ſcripto& ſententia quæritur,& eſt non tantùm? conſultis, ſed etiam à rhetoribus tractata. Nec mi- nor eſt diſſentio& diuerſiras opinionum quàm in ſuperiore queſtione. Et quia certi iuris hoc nonelt ſed dubij atque controuerſi, quod æquius& yti- lius eſt hic quoque ſpectandũ erit, arbitriõque in.
dicis relinquetur. Ac ſicut apud Ariſtophanè int.
rorum iudices Aeſchyli& Euripidis verba in n-
cibus poſita examinant, vtra ſint magis tragica, ſ
actoris& rci argumenta ac rariones ponderande à nobis ſunt. Qui iufiurandum recuſat, contendit ſe nolle cuiquam dubium relinquere an peierari: quæ ratio viſa eſt probabilis Fab. Quintilia. lib.c. 6. Alter ait ſe moleſtia litis quamprimùm detungi velle, idque ſine vlla aduerſarij iniuria, qui cauſe ſuæ iudex fiat delatione uriſiurandi. Ex quo faciſe eſt homini prudenti iudicare quanto iuſtiorac pu-
blicè vtilior ſit huius allegatio quam alterius qui
iuſiurandum recuſat. Nã, vt iam dixi, exceptio non eſt addenda edicto, niſi cuidens id æquitas arque e- tilitas exigat. I.z. At in hac ſpecie quod affertur pro recuſante, tametſi vrcunque ſit probabile, tamen cauſa deferentis coniuncta eſt cum publica vtilita- te,cuius maximè habenda hic eſt ratio. Ac ſi paria eſſent rationum momenta, ſeruiendum eſſet ver- bis edicti. L..§. ſi is qui nauem. de exercit. act. Itaque
is cui defertur iuſiurandum,&ſi onus probationss ſuſcipere malit, nihilominus cogetur iurare aut ſol
uere edicto pretoris, vt non immeritò iuſiurandi dicatur maximum remedium expediendarum li- tium eſſc..1. hic. Illud ſanè fatemur quod Iure yo⸗ tificio expreſſum eſt. l.z. de probat. cum qui iã pro- bauit quod intendebat, iurare non cogi. Eſt enim iuſta eius recuſatio,& cò magis, quia ad litem pro- telandam non ſpectat. Sed nos de eo qui nondum probauit, ſed probare paratus eſt, hic diſſerimus Nec aduerſarur noſtrę ſententię conſtitutio luſi
niani de non numerata pecunia: in qua dicitur,
6 9
cut poſt biennium nõ poteſt opponi exceptioi
numeratæ pecuniæ, ita nec iuſiurandum defem poſſe. lin contractibus.. de illo. hic. Non enim fe- iicitur iuriſiurandi delatio propter actoris proba- tionem, ſed quia opponi cxceptio poſt biennium non poteſt. Sic paulo antè diximus, ceum qui con- ueniri non poteſt, iuſtè iuſiurandùm recuſare.ſ
patronus. l. tutor. hic. 1 An N
rt.N 1 cctun judicim Kautxn ctab ln por lace ſaetC gebdalll mi l 1 u lön sn rr kek dalt EMI' ind can
Dol R iet lübe 3
d

ed din eäh dn linn ud cön. lcon etnde ddrohi Cekch. dter n les ocl, nods S ſoh 1 tarione dum, n ilas 1 Aui tanrin. Nec u. duim Lus an oo aani ba 1 ragi ndern conttt pein lu h
d den
qui 3 quolui loracg teriu eption 5 Algle ferdurg le, am ca ilr Aclpe effetn
tilata ſit. lieno nom
In Tit. I I. De iureiurando.
An u& qui iuraré coitur debeat ad iudicium jaraturus adeſſe. CA P. III.
Vbium non eſt quin præſentia requiratur, e-
ius qui iuraturus eſt in iudicio, idq́ue Iuſtinia- conſtituit eriam ſi per procuratorem lis ven- Igeneraliter. C. de reb. cred. Non enim a- ine iurare permittitur Iure ciuili, quam- uam id receptum video. cům ſpecialiter manda- tur rocuratori, qui iurare in animã Domini vul. irar c præſentium. de teſti. in 6. Itaque 18 cul defertur iuſiuradum ipſe ad iudicem venire,& ſe nudicio ſiſtere debet. d.l. generaliter. niſi ſit egre- m erſona ad quam iudex debet non ire, ſed mit- Selomum ad iurandum, vt Paulus ait. l.ad per- ſonas, uc.Id enim ſuadet honeſtatis ratio ad quam rclpiciunt plerunque Iuris authorcs, cuius præcep- Ponum eſt honeſtè viuere. J. iuſtitia. de iuſtit.& lur Qur ſint autem egregiæ perſonæ non facilè eſt qifnire, ſed ex cuiuſque dignitate. amplitudine, cxiſtimatione,& celebritate bonus ac prudens iu-
nus
qex id æſtimare poterit. Nã quæ non poſſunt dif
iniri in vniuerſum ca iudicis arbitrio æſtimanda relinquuntur. l.:de teſtib. quod dicitur. de impen. in res dot fact. Exemplis tamen hoc declarari po- teſt. Ac de epiſcopis quidẽ nemo dubitat propter conſtitutiones quæ vetant eos teſtimonij cauſa in iudicium perduci.l.nec honore. C. de epiſc.& cler. & authen.de ſanctiſ. epiſc. Id enim religioni tributũ eſt ab lmperarorib. Chriſtianis, cùm ante eorũ tẽ- pora ſacerdotij in hac re ratio non haberetur. Te- Ktis eſt Corneliius Tacitus 2. Annalium, cuius hæc verba ſunt. Cæterum Vrgulianæ potentia adeò ni- mia ciuitati erat, vt teſtis in quadam cauſa, quæ a- pud ſenatum tractabatur, venire dedignaretur. Miſ ſus pretorqui domi interrogaret, cùm virgines ve- ſtales in foro& iudicio audiri, quoties teſtimoniũ dicerent vetus mos fuerit. Accurſ.aliud exemplum affer de doctoribus Iuris, quia lex vetat eos in iu- diciũ deduci aut exhiberi.l. medicos. C. de profeſſ. Excipit quoq; Paulus eos qui valetudine impediũ tur.d. ad perſonas. Et ſimilis eſt conſtitutio pontifi- cia, in qua etiam fir mentio ſenũ& pauperum, qui non poſiunt ad iudiciũ venire. c. ſi quis teſtiũ. de te- ſtib. Hoc enim fit propter neceſsitatem non pro- Pter reuerentiam, vt aliqui putãt, qui de honore ſe-
nibus exhibendo hic diſſerunt ineptiſsimè. Mulie-
res quoq; vetatur protrahi m publicũ. L.I. C. de off. diuer iud. 6 a0
iuriſiurandi cauſa. Vcrùm hoc magis cõuenit mo-
ribus Italorum quàm noſtris, id eſt Gallorũ, apud
quos mulier
lierem in publicum prodirc alienum nõ habetur à p
tur udore muliebri. Itaque vix poſſet obti- neri in iudiciis noſtris, vt mulier ad iudicem non Veniau niſi fortè matrona ſit, ca quæ inter cgregias & illuſtres perſonas numerari debeat. 2
De exceptione ompetente reo, qui actore deferente iu- Tauit ex edicto pratoris,& quomodo accipien- dum ſit reum iuraſſe in eodem edicto.
-4 Eé Vr.
D capite illo edicti prætorij ſatis diximus,
quod aduerſus iurare nolentes propoſitum
Ware dici poteſt mittendum eſſe ad cas
9
fuit à prætore. Nunc declaranda ſunt alia capi- ta, quibus continetur vis& vtilitas iuriſiurandi,& ex quibus cognoſcitur non abs re prætorem de iu-
reiurando edicere, ac detrectantem cogere& coer-
cere. Alterum igitur caput conceptum eſt in hæc verba. Si is cum quo agetur conditione delata iu- rauerit, aut iuſiurandum ci remiſſum fuerit, eius rei de qua iuſiurandũ delatũ fuerit, neq; in ipſum,
neque in cum ad quem ea res pertinet, actionem
dabo. I. 3.& 7. hic. Hoc capite denegatur actio ad- uerſus reum, qui deferenre acore iurauit ſe non debere. Sed hoc quemadmodum acccipiendũ ſit, ſingulorum verborum explicatio docebit. Ait pre- tor, Si is cum quo agetur, quibus verbis ſignificatur reus. l.. hic. Nec diſtinguit pretor cuius ætatis ſit. Vnde dubitari poteſt, an debeat reſtringi interpre- tatione& exceptione hac addita, modò ſit habilis ad iurandum. Nam ita interpretati ſumus primũ caput edicti.Sed Paulus ait, nihil referre, cuius æta-
tis ſit is qui iurauit— idque Propter conſenſum de-
ferentis quo iurantis perſona approbata eſt. l. qui iuraſſe. 26. vt meritò iuſiurandum prodeſſe debeat
pupillo qui iurauit, aliàs pupillus nõ eſt habilis ad iurandũ, nec peierare poteſt, quia ſciens fallere non
videtur. His enim verbis vtitur Paulus ad veterem, vt opinor, iuriſiurandi formulam alludens. Si ſciẽs fallo. Cice. lib. 4. Acade quæſt. Cur autẽ verba edi- cti propè cadem, modò ſimpliciter intelliguntur, modoò reſtringuntur exceptione adiecta, in cauſa eſt æquitas& ratio ad quam omnis interpretatio Iuris reuocari debet. Quid ſi alius iurauit quã reus? non prodeſt hoc iuſiurandũ reo, nec ei competit exceptio, quia prætor de reo iurante loquitur. Qupd eſt accipiendum niſi ſit ſeruus aut filius. l.
ſi ſeruus.& l. ſequent. quia per has perſonas nobis
acquritur iure ciuili. Actametſi ſeruo cum quo
nullum eſt iudicium, non videatur idoncus&
habilis ad iurandum, tamen ratũ eſt iuſiurandum propter conſenſum aduerſarij qui detulit, vt de pu- pillo dictum eſt. Eſt etiam receptum vtilitatis cau-
ma vt procuratorẽ aut defenſorem iuraſſe ſufficiat. Lnam poſtes.§. pe. l.vlt.§. vlt. hic. Quid enim refert,
an ego iurem an alius nomine meo?
Nihil referre qua actione conueniatur reus, modo ciui-
liv ſit actio non criminalis. CA P. IX.
8. 4
A Ie prætor, agetur, quod verbum hic genera- A X lem ſignificationem habet. l. actionis verbo. de oblig. actio. Idque variis demonſtrat exemplis
Vlpianus. 1.3. hic. quæ obſcuritatem non habenrt. Nam&ſi de ſtatu aut conditione perſonæ agatur,
locus eſt edicto. d.l3. lcum proponas. C. eo. quam-
uis de tali cauſa compromitti in arbitrium non
poſsit. l. non diſtinguemus. õ. de liberali. de recept. Idem viderur dicendum de cauſa matrimonij in ua etiam agi dicitur de ſtatu& conditione per- Tnesve puta ſi quis iurauerit ſe maritum non eſſc. Sed receptum eſt hoc iuſiurandum quod contra matrimonium eſt, non prodeſſe iuranti, propter conſtitutiones pontificias. cap. lator. de re iudic. c. fraternitatis. de frigid.& malefic. Pro matrimonio verò ratũ eſt iuſiurandũ, veluti ſi quis iurauerit ſe maritũ eſſe. De ſtatu monaſtico tractatur ab Alüj “ Sed de
275
“ 3 3 3— IZ—0ſ8öIsssſddſſſſſſſſſͤſͤͤͤſͤͤͤͤͤ 2—
——““
“ IIlſſſ Ben
Seicie hea e ee eh

1. ,— ¹ 3 iTSe 2 6 2. 1 A449ꝗ 4
sed de fece, vt dicitur, nimium haurire nolim. Ac
popularem actionem venio in qua vrilicer inanin modo id bona lide& abſque ShuſgneüatlcUni qui.§. in popularibus. hic. vt copioſius Bemo kabi mus cap. ſeq. Au idem dicemus de crimmali iudi- cio: Variè diſtingui ſolet ab interpretibus. Sed ver- ba prætoris de ciuili iudicio incelliguntur ‚tametſi aio criminalis abuſiuè interdum dici ſolcat. li. de crimine ſtellio. C. quando ciuilis actio præiudi. cri. uæ magis propriè dicitur accuſatio. Theopil, In- Airde interdict. Idæo autem prætor loquitur de 2- tione in edicto ſuo, quia in iudicio tant˙ùm ciuili ſolebat iuſiurandum deferri. Nec vllum reperi ex- emplu apud veteres iuriſiurandi delati in iudicio criminali ſaltem quo lis decideretur. Deinde etiam publicæ vtilitatis ratio exigit, ne cauſæ huiuſmodi Iurciurando decidantur. Cu˙ùm enim agitur ad vin- dictam publicam, vt fit in iudicio quocunque cri- minali, publicè intereſt certa probatione contro- uerſiam finiri magis, quàm iureiurando. lſciant. C. de probat. Proinde quod alibi Vlpianus ait, inno- centiã rei iureiurando approbari. l. furti. de his qui notan. infa. de iudicio ciuili intelligitur non de cri- minali, vt verba antecedentia ſatis oſtendunt. lurandum non eſſe niſi deferatur inſiurandum,& quis deferre poßit. 4. X.
It prætor, delata conditione, vt intelligamus A iuliurandum deferendum eſſe ab aduerſa- rio. Nam ſi reus iurauit nemine iuſiurandũ ei defe. rẽte, prætor iuſiurandum non tuebitur. Alioqui fa- cilè erit cuiuis iurare volenti ſe omni obligatione liberare, vt Vlpianus inquit. ¹.3 hic. Itaque proderit iuranti hoc iuſiurandum quamuis interdũ ei no- cere poſsit..ſi legatarius de dolo. Sed aduerſarium hic acgipe, qui habilis ad deferendum ſit, licet prę- tor ſimpliciter loquatur. Eſt enim hæc tacita, ſed certa tamen exceptio edicti prætorij, quia creden-
dum non eſt prætorem de inhabili ſenſiſſe. Proin-
de ſi pupillus ſine tutore detulerit, non eſt locus edicto. l.17. 5..& l. 4.0. eꝑ. Eademq; eſt cauſa adul- ti curatorem habẽtis, qui ſimilis eſt pupillo. l. ſi cu- ratorem. C. de in integr. reſtit. Ideoque legitimam perſonam nõ habet in iudicio. lin vniuerſis. C. qui dari tuto. l. acta.§.vlti. de re iudic. Idem eſt dicendũ de prodigo, furioſo,& aliis huiuſmodi, qui ius ad- miniſtrandi non habent. l. tutor.§.. hic. Arque hinc poteſt intelligi, cur his deferentibus non cogatur aduerſarius iurare, vt ſuprà declaratum fuit. Tutor aut curator rectè defert ſi alix probationes defi- ciant, idquc Paulus&εν τια εειςμόν probat hoc modo. Poteſt res alienare, poteſt ei ſolui, poteſt rem in iudiciũ deducęre, poreſt igitur iuſiurandum de- ferre. l. iuſiurandum. 17. hic. Et verius eſt ratum eſſe hoc iuſfiurandum, etiam ſi de prædio ruſtico aut vrbano agatur, quod lex prohibet alienari ſine de- cxcto. l.lex quæ. C. de adminiſt, rutor. Nam iuſiurã- randum hoc defertur iudicio,& quaſi authore iu-
dice. J.. quarũ ręr. act. non dat. nec aliter quàm cùm
deficit alia probatio I.tutor. hic. Pupillo igitur tunc nocet exceptio iuriſiurandi, ſed ſi captus ſit in in- tegrum reſtituitur à prætore, nec vllum allud ci ſupereſt remedium l. nam poſtea.§. ſi minor. hic. Procuraror iuſiurandum poteſt deferre, ſi liberam
„
**
. ‿— ni Iuriſconl.
vniuerſorum bonorum adminiſtrationem habeat
aut ſi id nominatim ei mandatum ſit, aut in rcm ſuam procurator ſit. Sed ita demum procurata vniuerſorum bonorum defert, ſi cauſa ſit dubia 4 probationes deficiant, vt de tutore diximus. argul præſes. C. de tranſact. Is autem qui datus eſt üm. pliciter ac generaliter procurator abſque liber bonorum adminiſtratione quæ ſpecialiter eſſt con. cedenda, vt mox dicemus, non poteſt deferre iuſiu. randum, quia nec tranſigere poteſt,vt Paulus ait mandato generali. de procurat, Nec id ſoluùm in- telligimus de tranſactione quæ fit diminuendi& quaſi donandi cauſa: id enim eſt indubitatum; Lucius..vlti. de adminiſt. tutor. ſed etiã de ca quꝝ fit cauſa decidendi. Nam particula ctiam, mihiyi, detur hanc vim habere apud Paulum, cùm ait mä- dato generali non contineri ctiam tranſactionem
decidendi cauſa interpoſitam. His caſibus exceptix
procurator deferens non eſt audiendus, ne poſtei reus qui ſemel iurauit à domino conueniatur..a. liàs hic. Nec admittitur caurio de rato in hoc ne. gotio, quia per eam non ſatis conſulitur reo. l. qui ita.§.J. ad Trebell. nam ſi dominus agat, non pro derit reo iuraſſe, niſi liquidò, id eſt, verè ſe iurali docuerit. Si verò iam victus à domino, agat aduer-
ſus procuratorem ex ſtipulatione de rato, neuſſ
habebit de periurio ſuo docere, cũ famæ& euxi-
mationis ſuæ detrimento, id eſt, docere ſe victuma domino qui ſibi debere probauerit. Sic enim alis interpretatus ſum locum hunc Vlpiani ſubobſcu. rum,& extat declaratio noſtra lib. I. diſput. cap. ². vbi oſtendi quid ſit liquidò iurare, ex optimts quibuſque authoribus Latinis. Non inficior tam hoc verbum aliter accipi plerunque, vt cùm dici. mus liquidò probare. l. ſi prætor. de iudic. cum fimi- Quæ varietas obſeruãda eſt diligenter in authoru interpretatione. Defenſor municipij ſiue ſyndicus
id eſt, qui ad cauſam Reipub. agendam vel deſen. dendam conſtituitur. l. vlti. 5. defenſores. de mune. ribus, non poteſt deferre niſi ſpeciale mandatum
habeat.l.iuſiurandum. 34.§. defenſor. Non enim eſ ſimilis tut ori aut procuratori vniuerſorum bono rum, niſi maior poteſtas fuerit ei nominatim com ceſſa, ſed potius procuratori ſimpliciter& geners. liter facto, de quo iam diximus. Seruus& filius no nocent domino aut patri. l. nec filius. Cod. niſi ha- beant liberam peculij adminiſtrationem. I. ſeruus 20. hic. Quo caſu ſimiles ſunt quadantenus procu- ratori vniuerſorum honorum. Et hæc libera admt niſtratio ſpecialiter concedenda eſt ſeruo aut fllo l. quam Tuberonis. de pecul. Sicut& procuratot quem non ſufficit gencraliter ac ſimpliciter con- ſtituere ad gerenda negotia, vt antè diximus. Iurandum eſſe ex delatæ conditionis praſcriptv, & quam varia ſit ratio iuranai. CA P. EIy b (us ait prætor, Turauerit, ſic acci Pe, ſi exbh ditionis delatæ præſcripto iurauerit. l.3§
I.qui per ſalutem. hic. Sic enim in terpretantur I- reconſulti verba prætoris vtilitate ſuadente, id e- nim publicè vtile eſt,& ad finiendas lites pertinet Qua in re etiam indulgetur hominũ ſuperſtitioni vt cõmodius lites expediantur. Sunt enim pleuiq La ſuperſtitione, vt proprium aliquod ac peculia
gend
vomen 1 llquipct RlsNäg ſium Alt neta
oiurale
do lg (odau n mioöüi aanteit aon mmmnt Nhuni tm Tuuha duma prodr deos cam! ri,n. ſeur Gae ah 1 dn dan lnne
1
Ne altc. tam 1 barur 1ui lüliurzn tum ſir do alige randiar te. dls ſeo num lt

pur c. Xoyuu iciot u cümu cumun in aqttui ehynlin vel den de mu nandau I enig. um bol atim dr & ge X fll. 0 10 a.Le nusp bera 9 10all
rocuuu cirete mus
Gnn
In Tit. I I. de iureiurando.
nus iuriſiurãdi vſurpent, vt puta per ſalu tem; aut caput ſuum, vel ſiliorum ſuorũ.d.l.ʒ.hic.Sicut N ero er Druſillam iurabat, Alexander per Hepheſtio- nem, Demoſthenes per cos qui in Marathone oc- ciderant. Ac vtilitas exigit plerunque, vt ratum ha- beatur hoc iuſiurandum: quia creduntur non tam facile peieraturi, qui hac ſuperſtitione ducuntur, auam ſi iu reiurando cõmuni& vſitato vterentur. dic eſt accipiendum quod Vlpianus ait l.5. hic, iure- ſtandum quod propria ſuperſtitione iura-
urando 3 wm t. Cõmune autem& vſitatum eſt iuſiuran-
dum per De, 9.1 tur per nome Dei. Deuteron. c. 6.& 10. Iuratur enim
er ſacra Euangelia more recepto. Et ſæpe legimus lurari propoſitis vel tactis ſacroſanctis Euan geliis.J. eneralitet 5.vlt. hic.lrem non nouam. C. de iudic. dod& vtatum hodie eſt. Epiſcopi ſoli iurant
Topoſitis tantum non etiã tactis Euangeliis, vt con
ltitarum eſt lure põtificio.c.vlt. de iura. calum. haud ſcio an myſtica aliqua ratione. Nam Epiſcopis no- ſtrisvt ſunt mores ſæculi, ſufficit iuxta ſe poſita ha- bere Euangelia, etiam ſi nõ legant ea, nec attingant videm. Hoc autẽ genus iuriſiuran di non omnino improbandum eſt, mn quo expreſsim non inuocatur nomen Dei, cum reſpectu diuini numinis iuretur. dll qui per ſalutem. hic. vt dixi in initio huius tra- Katus. Nam& loſephus in ſacris bibliis iurat per vitam& ſalutem Pharaonis. Geneſ. cap. 4². c. mo- net. ⁊2· ꝗq.& alij plæriq; ſanctiſsimi patres eodẽ mo- do iuraſſe leguntur,& quidem nonnulli eorum ad- dito ſigno aliquo putà admota manu femori, vel ſublata in cælum. Quo exemplo qui hodie iurant in iudicio, ſolent manum tollere in cœlum, ſignifi- cantes ſe teſtem Deum inuocare. Illicitum iuſiuran- dum vt putà improbatæ publicæ religionis nõ tue- tur prætot. d.. hic. vt ſi quis per Chriſtum iuraſſet Vlpiani qui hoc ſcripſit rempore. Tunc enim Chri- ſtiana religio publicè improbata erat, ſicut hodie Tarſica aut Mahumetana. Nã qui defert iuſiuran-
dum, aut iurat per Mahumetem, cam religionem
probate videtur. Quare vetat lex diuina iurare per deos alienos. Deuteron. cap. 6. c. monet. 22. q. I. quia cum iufiurandum ſpecies quædam ſit cultus diui- ni, ita iurandum eſt, vt vni Deo honos tribuatur. Verum ſi tes ſi cum Mahumetano hominc, plæri- que putant iurari poſſe per Mahumetem vtilitatis cauſa, quod is iuſiurandum noſtrum facilè con- tempteens ſit, nec ideo aduerſarius qui iuſiuran- du deſer religi'onem Mahumetanam probare inte Baꝛar Hinc Martialis in Verpum lib. I. e negas iuräſcque mihi per templa tonantis,
— 97 9 neathus Verpe per Anchiatim.
zuue vile veum üne iuriſiurãdi, per caput,
el&c. Blaſi 5 dici ſole
tam Kdus aun phemia vulgò dici ſolet,& 6 s quàm canonibus Eccleſiaſticis impro- atur& vindicatur. Nouell. 77. vt nc Jduts catur. Nouell. 77. vt non luxurien. c. 1 ber capillum. ꝛ2. q.. Eius eſt ergo qui defert auſturandum forma
waſewrn und Quod ſi inter litigantes dubita- randi, arbitri a0 cõtrouerſia de conceptione iuriſiu- tate Quod 4 iudicis concipictur. 1.34.§. ſi de quali- de d Atanem dicitur formam delate conditio- tuief me e,adeò verum eſt, vt ſi de eo iura-
t quod non erat in iudicium deductum, ni-
Deum. Et diuinum eſt preceptum vt iure-
m eius præſcribere, modò lici-
hilominus edicto locus ſit. l. ſi quis cum debitore. Conditionem namquc ab aduecrſario delatam eſſe ſufficit. Exempli loco. Lis erat de certa pecunia cre- dita: conuenit ne petatur ſi reus iurauerit ſe capito-
lium nõ aſcendiſſe. An ſi iurauerit competat ci ex- ceptio iuriſiurandi, dubitatur. Videtur enim iurare debere de pecunia de qua lis erat, idq́; ex verbis edi-
cti, Eius rei& de qua&c. Sed tamen Iulianus ait competere exceptionẽ propter conuentionem quæ
iuſta eſt. Cùm enim propter pecuniam controuer-
ſam ita iuratũ ſit,& eo iureiurando contentus fue- rit actor, perinde habendum eſt, ac ſi de pecunia ip- ſa iuratum eſſet. Nec nos mouere debet quod obii- citur de cõ ditione iuriſiurandi improbata alio prę- toris edicto. l. quæ ſub conditione. de condit. inſtit. Non enim ommino improbatur conditio iuriſiurã- di, ſed ea tantùm quæ adſcribitur teſtamento,& in futurum tempus concipitur: d. l. quæ ſub condit. ea
verò quæ concipitur in præteritum tempus nullo
Iure improbata, reperitur ne in teſtamentis quidem. Nam hic intereſt noſtra iurari vt tollatur incertitu- do ac dubitatio, vt in ſpecie Iuliani& aliis ſimili- bus. l. ſi cum patruo. commu. vtriuſquc iudic. Sed
hæc diſputatio non eſt propria huius loci& magis
pertinet ad tit.de condit. inſtit. Iurandum eſſe ſtatim vt delata eſt conditio,& ante reuocationem.( A P. XIIIITA. A Vod ait prætor, Iurauerit, ſic accipimus, ſi ex
1 continenti iurauerit poſtquam conditio de- lata eit. l.z.& 6. nam ex interuallo iurare nihil pro-
deſt. Ratio huius interprerationis hæc videtur eſſe,
quia actor ideò fortaſsis defert reo iuſiurandũ, quòd eum ita affectum videat, vt ex tempore non facilè ſit peieraturus, poſteà verò vel ſuaſu alterius vel alia de cauſa conſilium mutare poſsit. Idem dicendum eſt,& ſi actor qui detulit iuſiurandum id re adhuc integra reuocauerit. Eſt enim cautum noua luſtin. conſtitutione vt liccat ei qui detulit reuocare iuſiu- randum doncec res iudicata fuerit.l.ſi quis iuſiuran- dum. C. de reb. cred. Sed dubitatur ſi accepta ſit con ditio ab aduerſario qui etiam nunc iurare ꝑaratus ſit, an ſit locus conſtitutioni. Quod„daamnr. tendum eſſe propter eius verba, à quibus cur rece-
datur nulla ſatis idonca firmaque ratio eſt. Nam& æquitate aliqua nititur is qui detulit, quia fortè ſu-
peruenit ei noua& inſperata probatio. At ſi aliter conſtiturionem interpretemur, fruſtra permitterc- tur reuocatio vſque ad ſententiam, ſi ex interuallo, vt fit, ſententia pronũtietur, quia niſi ſtatim iurctur pro co haberi debet, ac ſi delatum non eſſet iuſiu- randum. Extat tamen exemplum centumuiralis iu- dicij, quo admiſſa nõ fuit reuocatio poſt acceptam conditionem, quamuis ſeriò& verè delata non vi- deretur: apud Scnecam controuer. lib 4. cuius verba hic adſcribemus propter raritatem exempli. Nam in quodam iudicio cẽtumuirali, cùm diceretur iu-
riſiurandi conditio aliquando facta ab aduerſano,
induxit eiuſmodi figuram, qua illa omnia crimina irrogaret. Et placet, inquit, tibi rẽ iureiurando tran- ſigièlura, ſed ego iuſiurandum dabo. Iura per patris cineres qui inconditi ſunt. Iura per pattis memo- riam,& executus eſt locum, quo perfecto ſurrexit.
277
—uö ————————
—
—–ůͤbd
—— — 3 ꝑ———“ſ““ͤͤͤ* B 8—
3 ½ 4 1 I— 3 4 4 1 I 3 4 8 4 3 1 3 — 3 ¹ 3 3 4 3 1 ³ 1 4 1 ¹ 1 ¹ 1 1 1 3 ¹ 4 4 3 8 1 3 1 3 4 4 1 1 1 3 3 1 4 8 ¹ 3 1 4 3 1 3 3 4 1 — 1 4 * 4 4 4 3 ½ 1 3 1 3½ 4 4 4 3 f 3 1 5 1 5 1 4 4 1 1 1 1 4 4 “ 3 4 1 1 1 1 3 8 3 1 6 3 1 4 1 8 1 4 1 III 4 1 8 4 1 8 6 1 1 1 4 4 4 3 4 1 4 4 1 3 4 3 4 3 3 4 * 4 ¹. 1 4 1 8 4 3 3 1 1 8 3 3 1* 4 4 3 1 ½ 4 4 3 * 4 5 3 5 4** — 5 —*— v * 8 4 3 3 4 1 4* 1 4 * 3 — 4 1 1

————————.
———————————
—ſſ— 2*—————————————————————
— ͦ ᷣ-————————————— ——————————xxiii—õÿõõ-———õ—————
—
278
jurauit. Clamabat Albutius, non detuli conditio- nem, ſchema dixi, Aruntius inſtabat, centumuiri re- bus iam vltimis, ſe arabant. Albutius clamabat, iſta ratione ſchemata i rerum natura tolluntur. Arun- tius aicbat, tollantur: poterimus ſine illis viuere. Summa rei hæc fuit. Centumuiri dixerunt dare ip-
ſos ſecundum aduerſarium Albutij ſi iuraret ille.
pe remißione iuriſiurandi. CA. II IT7. 4 It prætor, aut iuſiurandum ei remiſſum fue-
rit. Nam credibile eſt ita conceptum fuiſſe cdictum, cuius verba interpretari Paulus& Vlpia- nus vidẽtur. 15.& 6. hic. Si igitur actor videns reum promptum& paratum eſſe ad iurandum, ei iuſiu- randum remittat, ne ſit author periurij, perinde ha- bendum eſt ac ſi iuratum eſſet. d.l./.& 6. liſi non fue- rit. hic. Ex quo perſpicuum eſt remiſsionem iuriſiu-
2 6ℳ. X randi à reuocatione, de qua iam diximus, multùm,
differre. Nam ſi deferentem pœnituerit re integra & nondum ſuſcepto iureiurando, quia fortè pro- bationis copiam poſteà nactus eſt, delatio reo nihil proderit. Sed ſi cum paratus eſſet iurare reus, gratia auriſiurandi ei facta ſit, perinde habebitur ac ſi iura- tum eſſet. Hæc ita facilè diſcernuntur ac declaran-
tur, quamuis inter vulgares interpretes controuer-
ſia ſit. Nihil autem refert an præſens præſenti re- mittat, nécne, cum inter abſentes id fieri poſsit. l. La- beo. hic. Quod autem inquit prætor, Remiſſum fue rit, accipe ſià perſona idonea& habili fuerit remiſ- ſum. Nam aliter non poteſt reo prodeſſe, vt puta, ſi pupillus remiſerit iuſiurandum quod fortè tutor detulerat, aut pupillus ipſe tutore authore. Hic enim non magis remittere quàm deferre poteſt, cim ad- miniſtrationem rerum non habeat. J.iufiurandum. 17. hic.& res ſit magni momenti ac ponderis ex qua victoria cauſæ ſequatur. De tutore quæritur. Et Accurſ. ait, cui aſſentiuntur cæteri, eum non poſſe remittere quaſi ſpecies quædam donandi ſit, quæ tutori non debeat permitti. l. cum plures. de admi- niſt. tut. Et hoc differre putant delationem iuriſiu- randi à remiſsione, quia tutor defert ex cauſa, ſcili- cet, defitiente probatione. l. tutor. hic. at nulla poteſt eſſe iuſta cauſa huius remiſsionis. Ego verò puto tutorem debere bonam fidem agnoſccere, ſi poſt de- latum iuſiurandum compererit reum non debere.l. quoties. õ. ſicut. de adminiſt. tut. Pone tutorẽ petiiſſe pecuniam quam pater pupilli mutuam dederat, nec apparebat ſolutam fuiſſe, deinde cùm paratus eſſer reus iurare tutorem incidiſſe in rationes quaſdam defuncti, in quibus perſcriptum erat ſolutam fuiſſe pecuniam. Noônne iuſta cauſa eſt remittendi iuriſ- iurandi? Quid facit hic tutor alienum ab officio boni viri& boni adminiſtratoris?
Exceptionem ei competere non tantum qui de re tota, ſed etiam de parte iurauit.
CAP. XV.
Vod prætor ait, Eius rei, ſic accipiendum ait
Vlpianus, ſiue de tota re, ſiue de parte ſit iu- ratum. l. 7. hic. Quod maximè pertinet ad interpre tationem edicti, nec videtur omnino verbis conue- nire. Nam ſi petitor fundi iuſiurandum deferat reo, & reus inter partem dimidiam ſuam eſſe, dubitari poteſt an ei proficere debeat iuſiurandũ. Pro actore
Franc. Duareni luriſconſ.
faciunt verba edicti, cius rei de qua iuſiurandun delatum fuerit&c. Nam delatum eſt iuſiurandum de fundo non de parte fundi. Sed huic verborun ſubtilitari pręualet mens& ſententia edicti:& quos ſcriptum eſt de re extenditur ad partem rei& επQ nu, cùm ſit eadem ratio& analogia. Sicut enim jurans totum ſuum eſſe, totum obtiner, ita iuram partem ſuam eſſe cam obtinere debet. Hinc vulg dici ſolet totius& partis eandem rationem eſſe.! quæ de tota. de rei vind. Et Paulus de verborum ſ. gnificatione ait, appellatione rei etiam partem con- tineri. Lappellatione. 72. de verb. ſign. Quo in loco interpretatur formulã ſtipulationis prætoriæ. Bam rẽ rectè reſtitui cui rei dolus malus aberit. Eſt enim id ſumptum ex tractatu de prætoriis ſtipulationi. bus, vt inſcriptio oſtendit,& nos aliàs fufius, decla-
rauimus. Ac ſimiles interpretationes ſepe occurrunt
in Iure ciuili. l..§.ſi quis tabulas. de ſenatuſc Sillan. 1ſi quis cum totum. de excep. rei iud. Vnde regula Iuris antiqui in toto pars continetur. I. in toto, de regulis iuris. Exceptionem iuriſiurandi competere non tantum ei qu iurauit, ſed alii etiam ad quos tes pertinet EAP. IIV. It prætor, Neque in ipſum neque in eum ad A quem ea res pertinet. Ex quo apparet act- ptionem iuriſiurandi cõpetere ipſi qui iurauit he dendum eſt: Aut cuius nomine filius, ſeruus, procu. rator iurauit, vt dictũ fuit cap. 8. Hic enim propt
euidentem rationem& æquitatem paulùm à veibs recedimus. Prætereà competit hæc exceptio iial
quos res pertinet. Quę verba VIpia.& Paulus ſicim terpretantur, vt de omni ſucceſſore accipiãtur ſuc ſit heres qui in vniuerſum Ius, ſiue emptor, donat:- rius, jegatarius qui in rem ſuccedat. J.7.&&. lic. Sed & aliès omnes perſonas quarũ intereſt,& ad quas res pertinet, prætor his verbis complectitur. Atqus hinc naſcuntur variæ quæſtiones. Vna eſt, ſi patet conuentus pro filio iurauerit, an iuſiurandũ proſi
non tantùm patri, ſed etiam filio. Et Paulus ait, i ferre quomodo iuratum ſit. l. qui iuraſſc.§. ſi patu hic. Nam ſi iurauerit filium dare nõ oportere,vut que dabitur exceptio, quia ſublata obligatione pmn
cipali qua tenetur filius, tollitur etiam obligatiope tris quaſi acceſſoria. ar. l.cum filius. de verb. oblig verò pater iurauerit in peculio nihil eſſe, excepti non dabitur filio qui ob peculium non tenetur,i ter autem non poterit conueniri niſi cius peculj nomine quod poſteà acquiſitum fuerit. Alia qus- ſtio eſt de reis promittendi. Et Paulus ait, ſi alterir rauerit alteri quoque prodeſſe debere. l. in duob §.ex duobus. hic. Nec refert an ſocij ſint vt plæl que exiſtimauerunt. Eſt enim ea natura huius oh gationis vt ſolutio facta ab vno proſit alteri, erqpi
iuſiurandum quod vim ſolutionis hic habet. 99
duobus. Qua ratione iuſiurandum fideiuſſoriſſ
deſt reo non minus quàm iuſiurandum rei phii
fideiuſſori.dicta l. in duobus.§.I. hic. Itaque nihlà rem pertinet quod obiicitur de pacto conuenio fideiuſſoris. de pact cùm vis& offectus juriſiurand maior ſit quàm pacti conuenti. De reo& fideiuſo re quæritur, d. l. in duobus.§. l.hic. Et dubium n0˙ quin iuſiurandũ rei proſit fideiuſſori, ſi de ipſo co
tractu iuratum ſit. Vt putà, ſi iurauerit pecuniam creditam
lir Am n uerla ect cnam, goot N zadicior Varige : KAäung rnder 3 cogheh juram ladt Rer ſimb reſt wanl nem Boh ece tral. ne aw tn con lai tett kiar detum de ſ co no. Ji, Vir oles tm en um dt cantiint dienda ponine d con⸗

nüer eia wn
amm Heriin
te ine ppan
urau eruuin nimm Numän ccpiol Paulosi rchpüni ptokäu Rah
potten- grtion obligat vetbh ſſe, e n tecedl eius N
it. Il
tem legum. Hinc facil
cant inter diendam
Pontificio& foren tis conteſtat.
In Tit. I I. de iureiurando. b 279
reditam nõ eſſe. Nam ſoluente reo liberatur etiam c
ſidciuſſor, quamuis fortè animo donandi fideiuſſe-
rit I1dem eſt igitur dicendum de iurejurando quod in locum ſolutionis ſuccedit. Contra ſi urierir f- deiuſſor, id etiam proderit reo, quia reus* te Rideiuſſore liberatur. Quod eſt zeepencum vt di- xi, ſi de ipſo contractu& de re non pert Gn⸗ 4 18. rauerit.d.lin duobus. Nam ſi iurauerit ſe non fide iuſsille, iuſiurandum reo non proderit. I.vlt.§.ſi fi-
gciuflor. hic. Eſt autem ineptum& ſophiſticum
uod colligunt plærique ex iam dictis. fideiuſſo- rem qui iurauit poſſe pecuniam repetere à reo, per- ide ac ſi eam ſoluiſſet, quia iuſiurandum loco ſo- lutionis eſt. Sed quia extra rem eſt hæc quæſtio, non eſt opus, vt de ea hic plura dicamus. Ex ſuperiori- bus exemplis cognoſcitur„quæ ſint perſonæ ad quas res pettinet: quibúſque prodeſt iuſiurandum. Nam cæceris non prodeſſe dicendum eſt, vr ſit lo- cus regulæ qua dicitur, iuſiurandum alterius alteri neque prodeſſe neque nocerc. 13. hic. niſi ad cum
tes pertincat,vt jam dixi.
Deoſfcio pratoris in actione deneganda aut danda exceptione.
b cA P. XVII.
It prætor, Actionem non dabo, quæ verba in- A terpretatur VIpianus c. 6. Nam poſtea quàm iuratum eſt inquit, denegatur actio. Aut ſi contro- uerſia erit, id eſt, ſt ambigitur an iuſiurandum ſit datum, exceptioni locus eſt. Verùm ij non intelli- gunt Vlpianum, qui veterem morem dandorum iudiciorum non norunt, de quo ſcripſimus alibi ad Liuriſgentium. de pact. Ego autem puto hoc eſſe of- ficium prætoris, vt deneget actionem ſi conueniat inter litigatores iuratum fuiſſe, vt nulla ſit de facto controuerſia. Si verò controuerſia ſit inter eos, an iuratum ſit prætor qui de facto non cognoſcit, ſed iudicem cogniturum dat, ita iudicium conſtituit, vt exceptionem addat, extra quam iuratum ſit. Ac ſimile quiddam alias annotaui in edicto pretoris de teſtamento aperiendo. lib.. diſp. cap.34. Et obſer- uandum lic eſt prętorẽ ſimpliciter denegare actio- nem, quamuis competat iure ciuili. Nam ipſo iure non tollitur obligatio iureiurando.§. æquè. Inſti. de excep.excepta naturali obligatione. l. Stichum.§. na- turalis. de ſolut. Scd vtilius id eſt viſum„cùm hoc uns certum propter authoritatem prætoriæ iuriſdi- — inueteratum confirma- vmſeg le 8 ſanè multum refert an actio non aubht aeadli 3 he 5 Diſonem nfirmncht. terr lle Fenürres u. taue idem animaduer- leiano, quibus Sen uc nid d odonſano eVel detur, cum tamen aen woe li vaunun eüt 21 c de fihes ctio cõpetat ipſo iure. arg. inſtit. cicom. hæredit. 9... Et plærunquc di dari co nomune cxccptii-E plærunque dicatur dari 1i. verp ptio. Verum nihil refert, vt iam di- fores eff otum fiat, quamuis olim ſcrupulo- ellent in ea re prætores propter auctorita- acilè eſt intelligere quid iudican- ptionibus litis finitæ(ſic enim vo- pretes) quæ opponi dicuntur ad impe- litis conteſtationem„Vt cautum eſt lure ſi vſu receptum. cap. 1.& 2. de li-
um ſit de exce
Oomnem actionem denegari qua eadem res in indicium deducatur.
CA B. 1VIII.
Vod ait prætor, ſe actionem non daturum, id accipiendum eſt, non de ea modo ſuper qua iuratum eſt, ſed etiam de quacunque alia qua res cadem in iudicium deducatur. Idq́; colligitur ex his verbis ædicti, Eius rei de qua iuſiurandũ&c. Quibus oſtendit prętor non referre an cadem actio inſtituatur, ſed an eadem de re agatur, eadèmque ſit cauſa agendi. l.in duobus.§. exceptio.& ſequen. J. ſi actor. l.cùm quæritur. de excep. rel iud. Huius rei va- ria hic ſunt exempla. Sed vnum præ cæteris obſer- uandum, cùm quis iurat, ſe furtum non feciſſe. Nam is nulla actione propter id furtum conuenii po- teſt. I.ſi duo.§. idem Iulianus. hic. Tamen propter furtum eius cui hæres extitit, nihil prohibet eum conueniri, cùm in iudicium non reuocerur eadem quæſtio. Iraq; dabitur aduerſus furis hæredem con- dictio ſine exceptione, ac, vt VIlpianus ait, quaſi Horouεν duod ad verbum ſonat vnius partis. For- tunatianus rhietor& conſultus ueεru‿ eſſe ait, cum cauſa ex vna tantum parte conſtat, nec quicquam ex ſecunda afferri poteſt lib. 1. Rhetor. I. vlt. ad Tre- bellia. Quod autem obiicitur, ſi pro fure damnum ſit deciſum furti actionem tolli non deciſionem, id
declarabimus ſub titul. de condict. furt. I. ſi pro fu-
re. hic. b Cui deneganda ſit actio ex hac parte edicti. CͥA p. XITX. A It prętor, Ationem non dabo. Quę verba cùm
imperſonalia ſint, quæritur cui deneganda ſit actio aduerſus eum qui iurauit. Et dicendum eſt ei Spes Iuez tantuͤm denegandam actionem eſſe qui detulit, interpreta-
Ræatio& 2-
quamuis id non ſit expreſſum edicto quod habe- tione domi-
mus. Id enim ratio& æquitas exigit, quæ domina- natur. tur in omni interpretatione Iuris, cùm nihil ſit æ- quius, quàm quod dicitur iuſiurandum alterius al- teri neque prodeſſe neque nocere. l.z.hic. Nec verò
refert an ego detulerim, an alius nomine meo, pu-
tà tutor aut procurator, qui poteſtatem habuerit deferendi, vt ſuprà diximus. Hoc enim ſuffcit, vt
quis ſummoucatur exceptione iuriſiurandi. Quid ergo dicemus ſi iuſiurandum delatum ſit ab vno
ex reis ſtipulandi? An alteri nocebit delatio qui non detulit? Paulus ait nocere. I.in duobus. in princ.& meritò. Nam hi habentur loco vnius propter vni- tatem, vt ita loquar, obligationis. Nec contrarium eſt quod dicitur pactum vnius non nocere alteri. J. ſi vnus. in princ. de pact. quia maior eſt vis iuriſiu- randi, quàm pacti conuenti. Ac iuſiurandum dici- tur haberc vim ſolutionis. d. l.in duobus. Nec du- bium eſt, quin rectè vni corum ſoluatur. Quæritur de eo qui agens populari actione detulit iuſiuran- dum, an noceat aliis qui non detulerunt? Paulus ait nocere, ſi bona fide& ſine colluſione exactum fue- rit, quia forte non porerat reperiri idonca probatio omni diligentia adhibita. l. eũ qui.§. in popularibus. Nam cũm totius populi vice fungatur actor, perin- de habendum eſt hoc iuſiurandum, ac ſi à populo ipſo delatum eſſet. Quod ſi præuaricatus ſit actor, non prohibetur alius Serelz deliherehomiexlub. 4 2
quitas n o.
————— ——— ——;ℳ—;ꝛ;y—
———
ſ 2

280 Pranc. Duareni luriſconſ. 4 8 8—„ 2 6 à 5 De actione competente aclori qui Ted deferente Potior ne ſit cauſa actorus an rei cum vterque iunun e jurauit ex edicto prætorts. altero deferente,& de concurſu iuriſiurandi cG 30 1X praſcriptionis temporalw. 4 CAT. C4 P. XXIIT un Eclarata eſt ea pars edicti qua conſulitur reo Iximus actionem competere ei qui iurauit l⸗ ui deferente actore iurauit: ſequitur altera ſibi deberi, ſicut exceptio competit ei qui i b ua proſpicitur actori, qui iurauit reo deferente,& rauit ſe non debere. Inde naſcitur quæſtio, ſi tama. hun datur ei actio. Nam etſi caput hoc edicti deſcriptu ctor quàm reus iurauerit, alter ſibi dare Oportere, al viln . 86—.. Al⸗ 1 hic non extet, tamen dubium non eſt quin de ca re ter ſe dare nõ oportere, an actori danda ſit actio an geil ..—... ⸗ X.„). retor edixerit. Ac variis ex locis id colligitur.l. nam reo potiùs exceptio? Et reſpõdendum eſt potiorem l vuc poſted.§.1. in l. duobus.§. vlt.l. eum qui.in princ. hic. eius cauſam eſſe, qui poſterior iurauit..in duobas ag I.actor. C. eod.§. item ſi quis poſtulante. de actio. in-§. vlt. non aliter ac nouiſsima quæq; pacta maxin ad ſtit. Deſcripſimus autem, vt probabile eſt, conce- ſeruanda eſſe dix imus. lpacta nouiſsima. C. de pas ccl .. 3...—.. 6 ptum fuiſſe ab ipſo prætore, imitantes exemplum Nec ideò præiudicium fiet periurio alterius, vt ei uun fuperioris capitis,& locos luris authorum de hac noccat fortè in iudicio criminali, quia nõ ideò 8 i actione diligenter expendentes& conſiderantes. Si ſterioris dicitur cauſa potior eſſe quod vereè iuraue. s actor petitôrve conditione delata iurauerit, aut iuſ rit, ſed quod iurauerit tantum,& poſterior iutauc- ca. urandum ei remiſſum fuerit, eius rei de qua iuſiu- rit. Huic affinis eſt quæſtio de concurſu iuriſiurad e randum delatum fuerit actionem eiin qua hoc ſo- cum præſcriptione longi temporis: cum viqdelicer ditn lum quæretur an lurauerit, dabo. In huius capitis vnus nititur præſcriptione tẽporis, alter iureiuxan- couri enarratione eædem quæſtiones occurrunt, quæ in do. Nam non minus tempore qudòm iureiurando un priore capite, veluti de perſonis& rationc deferen- finitur lis ac dirimitur. I.vlt, pro ſuo. Cic. pro Cec. 3i⸗ di ac iurandi. Sed hæc magna ex parte iam ſunt de- Et Iulianus ait eum, qui iurauit fundum ſuum eſe 3 clarata& ſuperuacanea eſſet repetitio. Plenius enim poſt longi temporis præſcriptionem, id eſt, yteo 9 1 deſcripta& tractata ſunt, quæ ad exceptionem per- interpretor, poſtquàm aduerſario quæſita eſtſong aruf tinent quàm quæ ad actionem, quia ſæpius accidit, temporis præſcriptio ſiue exceptio ‚etiam Mulem err coor def 4 tori. Solet decurri adti habere debere. Hic eni„3 polelo. yt actor deferat reo quàm reus actori. Solet decurri actionem habere debere. ic enim poſterioris ma- V ad iuſiurandum cùm deficit probatio, idq́; neceſſe lior conditio eſt: ſicut& cùm iuſiurandum actors e eſt actori, qui nihil aliud agere poteſt. Reo autem id R& rei concurrunt, vt iam diximus, Non ignom non eſt neceſſe, qui abſoluitur actore non proban- ſubobſcurum eſſe hunc locum propter amphibo. n te, etſi nihil præſtiterit. l. qui accuſare volunt. C.de liam, quæ oritur ex varietate diſtinctionis, ſedin d6 edend. Quæ igitur propria ſunt huius capitis non ambigua oratione accipienda eſt ca interpretatio feut u exequemur. quæ vitio caret. l.in ambiguis. de legibus.] quoties aüan b idem. de reg. iur. b e Quca actio detur ex iureiurando. S.uu dnun CAP. XXI. Contra quem detur aclio ex iureiurando. wol (Quus ait prætor, ſe actionem daturum, ita ac- CA pr. XT XIII. gein Apjendum elt quaſi noua— a- Rætor ait ſe adtionem daturum, nec exptimi bur Mio Abæ lud e 1 non Suehe f lcenim accipi- tur edicto contra quem detur. Sed ratio luß 5 inter 4 A areza 151 3nOrzuilide exigit vt dicamus actionem cõpetere aduerſus eum 6 11 Hemen Sen* Menor lure& ciuili qui detulit, quia non debet alij nocere quod inta dun e ue 9. non nen nece lonem.§.. alios actum eſt. nam poſteà. S.vltim.& lſeq. Dam um què. Inſtit. de Kcehe hron e dumerarur bef actio etiam aduerſus ſucceſſorẽ, vt Vlpianus ait. d.l.nam in inter prætorias à Iuſtiniano in luſt 3 2„. diren c Juis oKnlante Inſtit, d h S a nibus.§. poſteà.. vlt. Quod ſi accipiamus de herede, quiſu- 4, tem afer 33 in factum Lerpis 3 38 Buſn au- cedit in ius vniuerſum, res dubitationem nõ habet ht enn Prullac ror riam ape lacjot de nh aentm⸗ Sed dubitatur de eo qui ſuccedit in rem, qualis 1 a Pib ppellationem proprium- emptor aut donatarius: quia hęc actio in perſonam an que titulum hiabeat. l. ſed& ſi poſſeſſori. hic.l.acto- eſt ſeguur.„ dnd . 24 1: ad eſt, quæ rem non ſequitur. l..§. ſi hæres. ad Trebe ri. C. eod. Sed ſi cauſa certa ſit ex qua iuratum eſt, Ac tametſſ 1.. nn „„ ri.„ Ac tametſi exceptio competat ei qui in tem ſuco⸗ putaemptio, venditio, aut alius contractus, vtilis dit. kai hi—8ͤſſſͤſͤſſͤͤͤͤ 1 Ki.* It. I. alt Prætor. 7. McC tame videtur alia cauſa acho⸗ quoque actio ex eo contractu dabitur. l. ſi duo,§. ſi nis eſſe quaà d e 1 ze it. hac. Id oitur. 1ſi duo.§. ſi nis eſſe quam exceptionis. Veruntamen probad- b quis iurauerit. hic. Ideo autem dicitur ytilis actio lius eſt,c ſuccediri dſt iulu 1 3 h us eſt, contra eum qui ſuccedit in rem poſt iuli 3 uæ datur ex hac cauſa non directa. l. ſed& ſi..vlt dur achione dactei Gus rauir reHfue ni ſi du aſa non directa. lſed& ſi.§.vlt. randum actionẽ dari ei qui iurauit rem ſuamck I.ſi duo.§. Iulianus. hic. quia directa datur ei qui re vt verba Vlpiani de Wu aledſunt Ae du in fera emit, aut qui eſt hæres. Sed vtilitatis cauſa eſt que ſucceſſore imregt 55 r ded onr m receptum, vt perinde agatur, ac ſi verum id eſſet, feſſ lucceliore mrelligantur. Sed contra aluu(l Iin juſi et, ſeſſorem non dabitur hæc actio, cùm non di¹ cùm iuſiurandum pro veritate habeatur. Et ſanè alij nocere quod inter alios actum eſt t ianus uihe omnis actio ex hoc edicto rectè dicitur vtilis reſpe- Nec mirũ eſt hãc actionem, um eidsnnm tt Qu Iuris ciuilisLquod ſii 20 At p ec mirũ eſt hãc actionem, quæ ſuccedit in loc darn. inſti quod fi iuraui. 29. hic. arg.§.nan- actionis in rem, imò vtilis in rem eſt aliquid retibe m. que. inſtit. de act. Cæterùm videndum eſt an cauſa 1 a. No 1a iudicandi Lume 3 n re ex eius natura. Non tamen per omnia iudican- W illa de qua hic loquimur, ad dandam acti ſuf„-e⸗ em 1 4 onem ſuf. eſt de ca vt de aliis in rem actionibus, ne indetä- ficiat. Nam qui furtum ſibi factum iu u 1 2*1, cc Coininus agere poteſt condicht Taneirs non quatur iniquitas& iuſiurandum noceat ei qui gec 8 rn. Bete p one furtiua, quæ detulit, nec in deferentis locum ſucceſsit. Lſedä lnt
. 1. nou nifi domino competit.lin duobus. 5 pen. ſi.§.vlt.& l. ſeq. hic. Eadem, vt puto, ratione dicin publiciann

riurtln m jit 1 dürein,
aterpren busgue
runtk
nec eli d narol duerlö quod lſcg.h aitd redeg m E mn Jui
ſed
In Tit. I I. de iureiurando.
ubliciana competere ei qui iurauit rem ſuam eſſe, aduerſus eum tantuùm qui detulit.l: cum qui. 6. ſi tenti. de publ. in rem act. quamuis aliäs publicia- in rem actio eſt, detur contra quemuis poſ- ſeſſorem. 5. ſed iſtæ. Inſtit. de actio. Ac ſi quis fortè dixerit, cùm juſiurandum ſit iuſta cauſa traditionis, ablicianam contra omnes cõpetere ex edicto pre- torisl.. de pub. reſpondeo hanc cauſam vſquequa- ne iuſtam non eſſe, quia iuſiurandum non debet alij nocere. Quare non eſt viſum vtile Vlpiano edi- Kum de publiciana referre ad iuſi urandũ,niſi cum ca moderatione& exceptione, de qua diximus. Nec verdò ſimile eſt iuſiurandum emptioni& aliis huiuſmodi cauſis quæ ſunt luris ciuilis, ex quibus darur ubliciana contra quemui poſſeſſorem, tam- etſi alus conuentio inter alios facta aliis non no- ccat. 1ſi vnus..ante omnia. de pact. Ex iam dictis apparet actionem ex iureiurãdo dari aduerſus cum i derulit. Addendum eſt interdum ei qui detulit competere aduerſus eum qui iurauit. l ſi duo.§. ſi quis lurauerit. hic. Groc videtur prima facie mi- rum& aοεαεοέσν Sed hoc facit natura obligationis uæ mutua& reciproca eſt. l. Labeo. de verborum ſgni. Nam ſi quis iurauerit me remven didiſſe cen- tum, non modò aget ex empto aduerſus me, ſed ego etiam viciſsim aduerſus cum ex vendito age-
re potero. b
aVæ ſit vtilitas huius actiouis. G.4 p. IIIIIäA.
AIt prætor, In qua hoc ſolum quæretur. Sic enim edictum concepimus, cuius edicti verba re- ferre videtur luſtinjanus Inſtitu.§. item ſi quis po- ſtulante. de actio.l. actori. C. de reb. cred. In hoc au- tem conſiſtit vtilitas huius actionis, quia non quæ- ritur an debeatur, ſed an iuratum ſit. l. non exit.§. da- to. Hinc dicitur iuſiurandum quæſtionem omnem perimere.l.quod ſi. hic. Item poſt rem iureiurando deciſam nihil quæri. l.poſt rem. ff. de re iudic. Quæ ſententia eſ VlIpiani ſumpta ex hoc loco,& poſita ſub titul.de re iudic. vt facilẽ cognoſcitur ex inſcri- ptione. Proinde hæc actio ſimilis eſt actioni iudica- tio in qua hoc ſolum quæritur an iudicatum ſit. d.. actoti. Hoc autem eſt ita accipiendum, vt nulla re-
na quæ
cipiatur allegatio qua iuſiurandum impugnetur,
quaſi verum non ſit quod iuratum eſt. Nã aliæ ex- ceptiones ac defenſiones admittuntur que non ſunt cottariæ iuriiurando, ſicut in actione iudicati. l. Ne- ſennius.§xvlt de re iudic. Idq́; exemplis demonſtra- re facilẽ eſtluraui me rem emiſſe, ago vt eam tra-
dasiexcipis de pretio tibi nõ foluto..i duo. 5.ſi quis
iurauerit.lic. Aliud exẽplum, iuraui me ob decem
Pignori dediſſe tibi fundum, obiicis decem ſoluta 8 elle.d.Iſi duo. Marcellus. Ali ud, peto à te vſum- ructum, quem iuraui meum eſſe, ais amiſſum eſſe
Apies diminutione. l ſed etſi.§. ſi iurauero. hic. iud, iuraui Stichum mihi dari oportere qui pe-
riiſſe dicitur.. 1.§. ſii Ali b dicitur. lleum qui.§. ſi iurauero. hic. Aliud, pe-
to Aut*. 9. 1 dedem quæ dedi in dotem, excipit reus ne ſoli- alc exigatur, ſed quatenus facere poteſt. d. l.
cum qui.§ ſi mulicr. hic. Aliud, peto vſumfructum
duum und dari mihi oportere, poſtulat reus vt Aauuune ALeum qui.§.vlt. His exceptionibus ac de- enlonibus adhuc locus eſt poſt iuſiurandum, vt iam diximus. Deinde ctiam quæritur an rectè& ri-
tè iuratum ſit, nec mirum eſt hanc quæſtionem ad- mitti, cùm tunc minimsè iuratum eſſe intelligatur. arg. L.4.§. condemnatum. de re iud. Sed quæ neceſſa- ria ſint, vt rectè iaratum dicatur, ſuprà expoſuimus.
Quid veniat in hanc actionem.
CA F. ITIV.
EFE iam dictis perſpicuum eſt, idem venire in L hanc actionem, quod in eam ſuper qua iura- tum eſt Nihil enim aliud quæritur, niſi an iuratum ſit,& iuſiurandum ſic accipimus ac ſi verum eſſet quod iuratum eſt. d. l.ſed& ſi. hic. itaque ſi iurauero rem meam eſſe, etiam fructuum& aliarum huiuſ modi acceſsionum fiet reſtitutio. d.l. ſed etſi. Quia ſi verè mea eſſet, fructus deberentur. l. videamus. de vſur. Atque hinc poteſt cognoſcian pœnalis ſit, an rei perſecutoria. Nam ſi de eo iuratum ſit ex quo pœna exigi poteſt, hac quoque actione pœna peti poterit, vt ſi quis iurauerit ſibi furtum factum eſſe. lin duobus. õ. pen. hic. Inde quæritur, ſi quis iura- uerit damnum ſibi datum iniuria, an debeat conſe- qui duplum. Quod videtur admittẽdum eſſe. Nam actio legis Aquiliæ ob damnũ iniuria datum com- petit in duplum aduerſus inficiantem. Linde Nera- tius.. hæc actio. ad leg. Aquil. At hic reus inficiatur qui iuſiurandum defert. Paulus tamen ait ſimplum hac actione peti non duplum. L.eum qui. hic. Idque propter æquitatem qua ra jndev temperandum eſt. Ideo enim aduerſus inficiantem dupli fit condem-
natio in iudicio legis Aquiliæ, quia onerat acto-
rem probandi neceſsitate. Quod nequaquam hic
accidit. Deinde quod Paulus ait, Cum omiſſa hac
parte edicti&c. ſic accipe edicti vnam partem eſſe qua datur actio ei qui iurauit. d. l. in duobus. 5.vlt.& hac parte duplum peti nõ poſſe, quamuis ea omiſſa poſsit peti, ſcilicet actione principali. Et poteſt dici in hoc iudicio non quæri, an damnum datum ſit, ſed an iurauerit actor, vt iuſiurandum eius conſer- uetur. Ex iam dictis pendet ctiam alia quæſtio, an hæc actio famoſa ſit. Nam ſi damnetur quis famo- ſo iudicio, propter iuſiurandum ſine alia probatio- ne is famoſus efficitur. l. nam poſteaà.§. ſi damnetur. Nec eadem ratio eſt in ſuperiore ſpecie de lege Aquilia. Pœna enim dupli ſtatuitur in negantem propter onus probationis quod incũbit actori. Quo onere leuatur delatio iureiurando ab aduerſario. Pœna infamiæ ob eam cauſam non eſt ſtatuta, ſed damnatus notatur infamia, licet confeſſus ſit. luſiurandum ad lites finiendas pertinere& ſi- mile eſſe tranſactioni& rei iudicatæ. CᷣA P. XXV X Ve ſit vis ac poteſtas iuriſiurãdi, quanquam A ſuperior tractatio magna ex parte oſtendit, tamen propria diſputatio de hac re non erit inuti- lis. Colligemus enim varios effectus iuriſiurãdi qui nondum ſatis declarati ſunt, ne quis putet nudam anacephalæò ſin hic contineri. Ac imprimis finitur lis iureiur.l.i. hic. Vnde ſpeciẽ tranſactionis habere dicitur. I.z. hic. id eſt, inſtar& ſimilitudinem. Quo ſenſu plærunque accipitur hoc verbum apud vete- res autheres. l. non diſtinguemus.§. cum quidam. de recept.l. ſi legationis, de iud. Nam tranſactio fi- nem litibus imponit ſicut iuſiurandum. I. fratris. C. de tranſact. Eadem ratione dicitur iuſiurandum Iee e
281
3 1

282 Franc. Duareni luriſconſ. 5 habere vim rei iudicatæ. d.l.actori. imò maiorem au- cognitis Verbis teſtamenti. Quod autem ait Juſtin G9 thoritatem habere quàm res iudicata. 1.2- hic. Plus dubitarum fuiſſe apud 3nTa7,' mirum videi G c nanque eſt aliquem ſuo conſenſu quàm inuitum non debet. Nam alij, vt credi e eſt, hæreban un damnari. Sicut maioris auctoritatis dicitur conſue- regulæ de ureuraado ali Lonſ drndant de teſta- 61 tudo propter conſenſum ciuium; quàm Ius quod mento agi, cuius ver ha non Wllent. hocta nme 1 ex neceſsitate proficiſcitur..imò. de legib. Inde quę- veritatem apparere,& e laee X ipſa inſpectione cc ritur an iuſiurandum habeat executionè ſicut ſen- teſtamenti, qua nil poteſt eſſe certius. Deinde de„ tentia. Et plærique negant quaſi ſententia iudicis tranſactione idem ſouſtitaunmn eſte au⸗ non ii 5 requiratur poſt luſiurandum. iuſiurandum. 34.§. Hdiſsimilis iuriiurando. Et in horum ſententiamii 1ao0 vlt. Sed contraria opinio recepta eſt ferè caque mi- clinat Iuſtinianus, atque ita veterem decigit con. Teli hi magis probatur. Mouet me, quod dicitur, poſt trouerſiam. lrl rem iudicatam aut iureiurando deciſam nihil quæ- Minorem reſtitui in integrum aduerſiu dela- o ri l.poſt rem. de re iudic.& actionem in factum da- tionem iuriſuranai. 4 1 ri ad exemplum actionis iudicati.l. actori. C. de reb. 7r vEn 82 cred. Item iuſiurandum maiorem habere auctori- C. 6. 8 huch tatem, quàm rem iudicatam. 1.2. hic.& alia huius St alius caſus in quo retractatur juſiurandum, ſas generis. In quibus locis apertè diſtinguitur ſenten- cuͤm minor detulit,& captus eſt.lnam poſtea tu tia Aiurciurando. Aliàs nulla eſſet actio ex iurciu- S§. ſi minor. hic. Dupliciter aurẽ ei ſuccurritur. Nam Jun rando, nulla exceptio, ſed tantùm actio iudicati,& datur ei vetus actio quæ adhuc manet poſtquam di exceptio rei iudicatæ. Deinde iuſiurandum dicitur iuratum eſt. 6. xquè. Inſtit. de excep.& contta exc: vlr vim habere non probationis tantm, ſed etiam iu- ptionem iuriſiurãdi opponitur replicatio. Prætetc; vt dicij.ltutor. hic. Nec verum eſt ſententiam neceſſa- prætor ipſe poteſt cognoſcere ſi velit„nulla daa luu riã eſſe,cùm ſæpenumero iuretur ſine iudice, quod actione vel cxceptione. Reſtitutio enim pendet er gim iuriſiurandi genus voluntarium dici ſolet. Plærun- artbitrio prætoris, qui vt quæque res eſt, animaduet. A⁴. 8 que tamen ſolet ferri ſententia cùm iuſiurandum tit. l.1.l.qu òd ſi minor.§.vlt. de minorib. Sed quo. chi defertur in iudicio. Quo caſu de officio iudicis modocunque prætor ſubueniat minori,& eumte. nernta quæritur. d.l. iuſiurandum.§. vlt. ſtituat ſiue cognoſcendo de toto negotio ſiue daw— Cauſam iureiurando deciſam non eſſe retractandam 96 zconem um Trehe on⸗ 8 46 flieine. uri,& quid de cauſa teſtamenti. pus ſtatutum non debet egredi. d ſi minor.iic; mr Prateati Pes uut, e 7 tempus quatuor annorum. l.vltim. C. de tempon catti C4 P. XXVYII. in integ. reſtit. Nec nos mouere debet quòd exxx aiuumn X iis quæ diximus conſequitur cauſam deci- ptiones ſunt perpetuæ.l. purè.§.vlt. de doli except næbcci F ſam iureiurando prætextu periurij non poſſe licet. C. de except. Non enim hoc eſt accipiendum gu retractari, vt Imperator Antoninus reſcripſit. 1.I. C. de hac exceptione, vt ita dicam, reſtitutoria, que demgl de reb. cred. Quanquam de hoc fuit controuerſia non competit ſine reſtitutione. I. exceptiones. 76t raltr inter veteres. l. quod ſi deferente. de dolo. Nam La- excep. Nam& ſibi proſpicere poteſt petita reſti tenic beo putabat de dolo agendum quaſi deficiente alia tutione, poſt quam impetratam, exceptio futun aau æquum ſit eam actionem dari. Sed contraria Pom- eſt perpetua. tin ponij ſententia obtinuit exiſtimantis trãſactum vi- Iuſiurandum reuocari quod delatum eſt frau- ehn deri per iuſiurandum, quod ſpeciem tranſactionis dandorum creditorum gratia. ve habere dicitur. l.z. hic. Nam is qui iuſiurandum de- CAP. IN/N. 02 fert quaſi decidens& tranſigens cum aduerſario, Iiuſiurandum delatum ſit fraudandorum cte lan cedit ci liti ſub conditione, ſi iurauerit, nõ ſi verè iu- ditorum gratia, id creditoribus obeſſe non de. en rauerit. Addit Antoninus in reſcriptomiſi ſpeciali- bet, vt VIp. ait. l.nam poſtea.§. ſed& ſi quis. hic. Iſ te ter hoc lege excipiatur. Nã variæ exceptiones ſunt autem ſpecies duplex apud Vlpianum. Vna cum ant regulæ de quibus nunc dicemus. Vna eſt ex noua quis iurauit ſe non debere, cùm videlicet reus eſſe ch conſtitutione Iuſtiniani cum quis teſtamento non Altera cùm quis iurauit ſibi deberi, côtendens fab na apparente iurauit ſibi legaturũ eſſe, deinde reperto ſe creditorem eſſe. Succurritur ergo creditoriba 3 teſtamento periurium eius detegitur. Quo caſu re- fraudatis vel cxceptione vel replieatione data, E d tractatur iuſiurandum. Eſtq́; hoc lus ſingularc in notandum eſt hic agi Pauliana actione qua reuo- 1 teſtamento vt plæraque alia. Nam& idem rece- cantur ea quæ geſta ſunt in fraudem creditorm 1 BPiu eſt in trãſactione quæ non aliter rata eſt quàm§. item ſi quis in fraudem. Inſtit. de actio. licet plett . ſi fiat inſpectis cognitisque verbis teſtamenti. l. de que diſſentiant, qui argumentis mouentur inepi his. de tranſact. Quare non immeritò Caius oſten- nec animaduertunt hanc actionem quæ reſtitur ſ dit magnam eſſe rationẽ edicti de teſtamentis ape- ria ſiue reſciſſoria eſt, d.. item ſi quis. Inſtit. de adi riendis. l. quemadmo. teſtamen. aperian. Nam pri- cam ipſam actionem eſſe ſuper qua iuratum¹ 1 mum kle non poteſt exquiri veritas apud iudicem ſed vtilem. l. vlti. C. eX quib. cauſ. maio. vt egols tut. ſine teſtamento. Acſi quis velit ex teſtamento ali- fuſius diſputaui ad§. xurſus. Inſtit. de actionib. dem quid petere, expedit teſtamentum edi ac proferri De iureiurando quod à iudice defertur in Aulis acton fidei faciendæ cauſa. Deinde difficile eſt ſine iudi- cauſis,& neceſſarium dicitur. demnn ce tranſigere de re omnino incomperta. Imò id tu-(XAP. TII. tum non eſt, cum tranſactio talis rata non ſit,& fa- Xcipitur quoque iuſiurandum neceſſatiun äék cile ſit ab ea recedere, ſi quis fortè cauſetur ſe erro- FEauc non aà litigatoribus ſed à iudice defe. doui re ductum ttan egiſſe, non inſpectis videlicet, nec tur. Nam edictum prætoris pertinet ad luſiurãdum lide
quo

cation, ninor, den oudde doller ſccipent rororn prione peiin xep o
In Tit. I I. de iureiurando. 2 83
atorum defert alteri, vt ipſius edicti verba oſtẽdunt. Eſt autem aliud genus iuriſiurandi de quo nunc loquimur, deferri ſolitum à iudice ip- ſo propter inopiam probationis,& neceſſarium di- ci ſolet, quia non ex conſenſu litigatorum iuratur, nec recuſari aut referri poteſt. Solent enim, vt Caius ſciibit, iudices in dubiis cauſis cxacto iureiurando ſecundum cum iudicare qui iurauerit. Sed permit- itutex integro cauſam agere, ſi quis noua inſtru⸗ menta ſe inueniſſe dicat, quibus nunc ſoldm vſurus
ſiciadmonendr hic. Quæ verba ſic interpretantur
vulgd, quaſi velit Caius ob ſemiplenam probatio-
quod alter litig
nem deferri hoc iuſiurandum, vt puta cùm quis
m reſtem habet. Sed ego iamdudum refutaui
Pn m,& ſcripſi quid ſentiam. lib. 2. di-
hanc opinionc
ſpu. cap.3. Oſtendi cauſam dubiam eſſe, cùm iudi-
cinon liquet ablolutè an condemnare debeat, vt uia 4t c.—.. 4. achidi ne facile poteſt diſcerni vtrius probatio melior ac certior ſit.J.ſi duo. ff.vti poſsid. Citaui lo- cos ex veteribus authoribus ex quibus apparet eam
cſſe huius verbi ſignificationem. Demõſtraui etiam
xquitatem& rationem exigere vt ſic interprete- mur. Sed& vſus forenſis ac conſuetudo quæ dici- tur optima legum interpres, pro nobis facit. liſi de
interpretatione. ff de legib. Verùm opponitur nobis
reſcriptum Diocletiani, vbi loquitur non de dubia cauſa, ſed de inopia probationum. Verba eius hæc ſant. In bonæ fidei contractibus necnon etiam in
cæteris cauſis, inopia probationum per iudicem iu-
reiurando cauſa cognita res decidi oportet.l. in bo- næ fidei. Cod. de reb. cred. Sed reſpondeo in ambi- gua oratione accipiendam eſſe eam interpretatio- nem quæ vitio caret. l.in ambigua. ff. de legib. l. quo- ties T reg. iur. Alioqui dicemus iuſiurandum deferti cum actor ne vnum quidem teſtem habet, quia tunc maximè inops eſt probationum. Veriùs eſt igitur interpretationem petendam eſſe ex Caio, cuùm probationum copia non ſuppetente rectè& verè ducatur dubia cauſa eſſe. d.l. admonendi. hic. Quxautem dubia ſit cauſa non poteſt in vniuer- ſum difhuiri ſed committitur iudicis arbitrio. 1.3. ff. de reſtibpræſertim in iudicis bonæ fidei in quibus eſt latior iudicis poteſtas. d. l.in bonæ fidei. Quod autem dicitur permitti ex integro cauſam agere, ſic accipiendum eſtvt contra exceptionem rei ludica- te detur replicatio. Nam& hoc ſcripſit Caius diſſe- rens de exceptione rei iudicatæ, vt in ſcriptio capitis oſtendit lib.39 ad cdictum prouinc. Neceſſariam ve- ro non eſſe reſtitutionem in integrum alibi docui- mus.l diuus. de re iudic. b b Tariorum eſ eckuum iuriſiurandi breuir enumeratio. C4 P. XXXI. Eclarato effectu primo ac præcipuo iuriſiurã- 4 6 lelcluos ſtrictim percurremus. tur.I.§. dato.) cd 8 Kentnceſreeodatione bebe. dem auenon ed& ſi.§.item ſi iurauero.& ſeq. Cõ- arsaneen⸗ en reus interdum ad pœnam propter 4 Probationem ad quam iurante eo non con- 2elunde ſapes diximusleum qui. hic. Srhic. Vr um abet vim pacti conuenti.litutor. nde dicitur obligatio naturalis iureiuran-
d— lon lenr pacto conuento. l. Stichum.§. natura-
ſtfortè probatio ex vtraque parte, vt ſæ-
3. Iuſiurandum nouationis loco accipitur. lqui iuraſſe. S.vlt. hic. Quod ſic eſt accipiendum, vt cum actor iurat, veteri obligationi noua accedat obliga- tio remanente veteri obligatione, ſicut& cum ſen- tentia fertur pro actore. ad l.1. Cod. de iudi. 4. Iuſiurandum loco ſolutionis eſt. l. iuſiuran- dum. 27.I. tutor.§.I. Hinc tollitur obligatio iureiu- rando ſaltem naturalis, vt iam dixi. Hinc liberatur tam reus quàm fideiuſſor. l.in duobus.§. ä. S. luſiurandum habetur inſtar iudicij. l. qui iuraſ- ſe.. vlt. ltutor.§.1. Hoc tamen dupliciter accipi po- teſt, imprimis vt habeatur pro re iudicata. I.z. hic. vt habeatur pro lite conteſtata. l.nam poſtea. 5. ſi is qui temporali. Proinde ſicut lite conteſtata perpetua- tur obligatio& actio, quæ aliàs eſt temporalis, vt actio iniuriarum& aliæ huiuſmodi. l.vlt. C. quan- do libel. princ. dat. l.cum notiſsimi. C. de præſcript. 30. anno. l.. C. de annali except. Ita etiam perpetua- tur iureiurando. l. ſed& ſi reſtituatur.§. ex quibus. de iudic. b 6. Iuſiurandum ſimile eſt acceptilationi, vt Iulia- nus ait. l.iuſiurandum. 40.hic. Non eſt tamen vſ- quequaque ſimile, atque ideo Iulianus ait, perpe-
tuam certè exceptionem parit. Nam naturalis tan- tùm obligatio tollitur iureiurando, non ctiam ciui-
lis.§. æquè. Inſtit. de excep. quam certum eſt accepti-
latione tolli. 6. item per acceptilationem. Inſtit. quib. mod. tol. oblig.
luſiurãaum alterius alteri neque nocere neque prodeſſe.
CA y. XXXIJ.
Vamuis magnam vim habeat iuſiurandum,
vt ex iam dictis intelligitur, tamen hæc vis ad
alias perſonas non porrigitur. Itaque rectè dicitur
iuſiurandũ alterius, alteri neque nocere neque pro-
deſſc. l.3. hic.l.eum qui.§. ſi petenti.de public. in rem
act. Hinc naſcitur queſtio quã tractat Vlpianus ſub-
obſcursè. c. 3. Duo erant patroni eiuſdem liberti Ti- Eꝓ+
tius& Mæuius: Titius litigat aduerſus hunc liber- tum vel de toto iure patronatus vel de parte, nihil refert. Meuius interim tacitus expectat euentum iu- dicij Titiani, ſperans fore, vt Titio victo ſolus pa- tronus ſit. Tandem Titius detulit iuſiurandum reo:
iſque iurauit ſe libertum eius nõ eſſe. Mæuius com-
potem ſe voti eſſe putat excluſo Titio,& hæredita- tem defuncti iam liberti petit quaſi ſolus ſit patro- nus. Offerunt ei hæredes liberti dimidiam partem quaſi nõ ſolus patronus ſit, ſed cum Titio. Mæuius obiicit iuſiurandum liberti quo hæc lis videtur de- ciſa eſſe. Quæſtio eſt, an illud iuſiurandum ci pro- ſit. Vlpianus ait, non prodeſſe, quia res inter alios acta&c. Nam&ſi iuſiurandum lberti qualemqua- lem inducat præſumptionem& coniecturam pro Mæuio, tamẽ in cauſa Meuiana pro veritate& pro- batione non habebitur. I.à ſententia. de appel. l.ſæ pe. de re iudic. l.ſi ſuſpecta. de inoffic. teſtam. Quod autem hic obiicitur de iure accreſcendi quomodo accipiendum, declarauimus. II. de iure accreſc. c. 17. De periurio. C AP. IXXIIII. Eriurus eſt, qui ſciens& ex animi ſententia Dflum iurat l. qui iuraſſe. hic. Hinc formula il- la iuriſiurandi, Si ſciens fallo: de qua diximus ſu pra. Et hoc accidit ſiue quis iuret aliquid ita eſſe aut nõ eſſe, ſiue iuret aliquid ſe facturum aut nõ facturum decipiendi animo. Non ergo auiſaquns falſum iuxat, a4 4
2
“
Veeee. degee be——— 1 e habg ne hne ehe eeanehessh hecetee eiisisenee*

peierare dicitur: recteque Chryſippus hæc 490 33 ſtinxit e rιορεναέμέ eud opusir, licut Nigidius igulus mentui& mendacium dicere. Gell. lib.11. c.. Qui mentitur, inquit, ipſe non fallitur; ſed alium fallere conatur: Qui mendacium dicit, ipſe fallitur, vir pru- dens præſtare debet, ne mentiatur:prudens, ne men- dacium dicat. Ex quo intelligitur, cum peierarc, qui aſturè violat iuſiurandum, quia ſciens fallit. d.l. qui iuraſſe. hic.c. quacunque. 2.. 5. Vt captiuus ille Ro- manus qui cum iuraſſet ſe in Pœnorum caſtra re- diturum, paulò pöſt quàm erat egreſſus 8 caſtris, re- diit, quali aliquid eſſet oblitus:& Romæ poſtea re- manlſit. Cice. lib. 3. Offic. Cui non diſsimile exem- plum eſt apud Clementem Alexand. lib. Strom. 2. de co qui Laidem promilit ducere in ciuitatem ſuam: deinde latebram periurio quærens, imagi- nem eius Laidem à ſe vocatam collocauit in ciui- te. Callidum ſanè& veteratorium id eſt:& ea fraus, vt ait Cicero, diſtringit magis quàm diſſoluit periu- rium. Non poteſt autem abſoluiè diffiniri, quomo- do verba iuriſiurandi accipienda ſint, ſed quacun- que in ſpecie vir bonus, pius, religioſus& prudens facilè interpretabitur. Quæſtio difficilis eſt,& ma- gnoperè agirata de co qui metu coactus iurauit, qui incidit forte in latrones,& metu mortis coactus iu- rauit ſe daturum eis certam pecuniam. Et Theolo- gi ferè cenſent iuſiurandum ſeruandum eſſe pro- pter præceptum diuinum, Reddes Domino iura- menta tua. Matth. c.. Et 1dem reperitur in quibuſ- dam conſtitutionibus pontifieits, cap. ſi verò. de iu- reiur. in Decretal. Non patiuntur hi exceptionem addi verbis præcepti Diuini. Et hoc ſuadere videtur religio erga Deum, quafi quod Deo promittitur aut inuocato Deo,& quati teſte adhibito, id maiorc cũ religione& reuerentia ſeruandum fit. Et ſane vir pius& religioſus mallet rem ſuam amittere quàm hoc iuſiurandum violarc. Et extant etiam echnico- rum veterum qui nefas hoc eſſe duxerunt. Gell. lib. 7. c.8. Vnum eſt memorabile apud Cicero. lib.3 of- fic. de Manlio Torquato: quod iplius verbis refe- ram. L. Manlio Auli F. quum dictator fuiſſet, M. Pomponius Trib. pl. diem dixit, quod is paucos ſi- bi dies ad dictaturam gerendam addidiſſet: crimi- nabatur etiam quod Titium F. qui poſtea eſt Tor- quatus appellatus, ab hominibus relegaſſet,& ruri habitare iuſsiſſet. Quod cum audiuiſſet adoleſcens filius negotium exhiberi parri, accurriſſe Romam, & cum prima luce Pomponij domum veniſſe dici- tur. Cui quum eſſet nuntiatum quòd illum iratum allaturum ad ſe aliquid contra patrem arbitraretur, ſurrexit lectulo, remotiſque arbitris, ad ſe adoleſ- centem iuſsit venire. At ille vt ingreſſus eſt, confe- ſtim gladium diſtrinxit, iurauitque ſe illum ſtatim interfecturum niſi iuſiurandum dediſſet, ſe patrem miſſum eſſe facturum: iurauit hoc terrore coactus Pomponius, rem ad populum derulit, docuit cur ſibi cauſa deſiſtere neceſſe eſſet. Manlium miſſum fecit. Tantùm temporibus illis iuſiurandum va- lebat. b
lure autem ciuili ratum non habetur hoc iuſ- iurandum: quia reſcinditur quod metu geſtum eſt cdicto prætoris. 1. de co quod met. cauſ. Nã æquum
Franc. Duareni Iuriſconſ.
viſum non eſt prętori, ratum id haberi quod ex vo. lütate coacta magis quàm libera proficiſcitur. Qu de re diſſerit Ariſtot. lib. 5. Ethic. Hæc ratio politica eſt,& obſeruatur in foro, vtcunque diſputent q́ hac re Theologi. Pomificij quadamtenus imia ſunt exemp lum luris ciuilis,& fatentur eum qui
iurauit, teneri iureiurando, ſed gratiam ei faciẽdam
eſſe à Pontifice. c.verum. de iureiur. c alius. cap. nos ſanctorum. c. authoritatem. cap iuratos. 1. q. G. Sicut
impetratur reſtitutio à prætore vel etiam à princi. pe. l.Imperatores. ff. ad municip. An autem periu. rium Romano Iure pumatur ſicut alia ferè deliqa dubitatur. Sed verius mihi videtur, puniri extra or⸗ dinem, quod& aliaàs defen di lib. 2. diſp. cap.37. Nec verè dicitur Romanos vltioni diuinæ hoc admiſ- ſum relinquere voluiſſe, quaſi Deum vindicem eſſe ſufficiat. Nam cenſores Romæ animaduertebant in periuros: nec vlla de re iudicabant diligẽtius quam
de periurio, vt ait Cicero. Ac plæraque leguntur exempla talium animaduerſionum apud Cicero.
nem, Valerium, Gellium,& alios authores. Et loci
ſunt multi apud Iureconſultos noſtros de hacpa.
na. Vnus eſt apud Vlpianum de eo qui iurauit pet enium principis,& peierauit: qui fuſtibus caſtga. tur. l. ſi duo.§. vlt. hic. At tametſi facilè cõcedam hoc genus pœnæ ſtatutum non eſſe aduerſus eum qui pet Deum iurauit:tamen contendo pœna extracr dinaria puniendum eſſe, vt ex aliis locis quos mor proferam apparebit. Alius locus eſt de eo qui yi gnora ſua eſſe iurauit,& propter periurium ad tem. pus exulat.l.vlt. de crim. ſtellio. Nam ſtellionatui cuius pœna certa non eſt, ſed extraordinaria& a- bitraria, accedit crimen periurij Itaque ſtatuitur pœ na exilij temporarij. Alius eſt locus Pauli, vbi at non retractari iuſiurandum prætextu periurij„ſed ſufficere periurij pœnam. Quibus verbis oſtendit Paulus, iudicio meo, agi poſſe non ciuiliter, vt cau- ſa deciſa retractetur, ſed criminaliter, vr periurium vindicetur. Nam quod Accurſius interpretatur de vltione diuina, mihi videtur ineptum eſſe. Et ani maduertendum eſt loqui Paulum de eo qut iurauit
ſimpliciter, nec diſtinguere an per Deum, an pet
principem iurauerit. Nam& alibi idẽ Paulus aper- tè oſtendit, videndum eſſe ne in iudicio ciuili præ- iudicium fiat iudicio criminali in quo de periurb quæratur. l. in duobus.§. vlt. hic. Quem Pauli locum ego ſuprà declaraui. Non inficior ſanè legem d́ pœna periurij Romæ latam non eſſe: ſed dico cen- ſores qui præfecti erant moribus, notare ſolitos ful- ſe periuros, quòd perſpicerent nihil bonis morbus magis contrarium eſſe. Hinc Cicero lib. 2. de Legb ait, Periurij pœnam humanam eſſe dedecus, idch ignominiam& notã quæ inuritur à cenſore. Deir de ſublatis cenſoribus, magiſtratus quorum de c
minibus erat cognitio, cœperunt extra ordine-
periuros coërcere& punire, cùm pœna certa ſis
ta non eſſet. Sic iudicium de dolo paulatim 16i
in vſum poſt C. Aquilium Gallum, cùm dolus iy
lus legibus non vindicaretur. Quod autem ait Ab⸗ xander Imperator, periurium Iolum Deum Wo- rem habere, quomodo accipiendum fit, declarau-
mus lib. 2z. Diſp. c.13. l iſp. c.j. IN
—
—
—
—
S
NSS
— — ———
n Vefh 1I CHfi 1
I MhS
2
9 24 25 1
29 J

luran, bus ch cedan us en na en squor co u umadh ſtelllom
inaralt
verueri bis olke iter nia petuu pretau iſſe. R1 qun pun um, 9' Daullvin ˖ ciuil die pei Paulib 8 legel ed dio 6 olu⸗ nis Do 9. zdel⸗ lccob, nſol rumi ra ol 1 cetu latimm n dol tem Ä” Deun „de09
In Tit. II I. de in litem iurando. 1N TIT. III. DE IN LI-
TEM IVRANDO.
paradoxa quædam quæ in hac Aarpceν
.* 1. 1 3 defunduntur, publicè diſputata Bi- turigibus, anno 1539. b jhurandum in litem, cur in cer- A„ tantum indiciis deferatur, vera tradita ratio, quæ adhuc ab interpretibus animaduerſa non fuit.
— non autem ad dandum„traden-
qumve competunt, in litem iurari.
axtione wi bonorum raptorum, quia arbitraria non eſtin liem on iurari gimemmi diyſtti non reſtituantur, cur iuſiurandum in litem index non deferat
Intellectus verus lnummi de n litem iuran.
7 Imtellectus l de contrab empt.
7 Ohiurum non eſſe, quamobrem in ackione d dolo in Iitem iuretur, licet recentiores in eare multum hæ- ſitauerint.
„ Nouaratione confirmata communubs ff opinio, exiſti- mantium, in iureiurando in litem, non vtilitatem
3 In
madh ſectaam eſe, verum etiam Mfeckionem,
que ſingularem vtilitatem excedat.
9„ Acur Bart Bal. Pau Alex Iaſon, cum plæriſque alius inintellectul ſi per alium,& in eum ne quls eum qui in ius voca toto cælo erraſſe.
ꝛ0 Verus ſenſusl wideamus in princ de in litem iuran.
II curin attione ad exhibendum, quæ ad reſtituendum
non competit, in litem iuretur.
12 Bonæ fidei vocabulum, quid ſignificet apud Iure-
conſultos.
13 Tudiiaſſtricta, ac bonæ fidei, cur ſic appellata.
14 Cur veteres cera tantum iudicia bonæ fidei 2ſ Vo- luerunt, allata probabilis ratio: ea, quæ Alciati eſt, Rielta ac confutara b
I Exqlicata, defensique Bart opinio aſſerentis, contra-
ſtum bonæ fidei, cui dolus cauſam dedit, ipſo iure
nullum eſſe præter communem omnium interpre-
tum ſententiam 1s Declaratus obiter vulgatißimus pactus ne peteret.
li vnus de pattis. V Pnde exceptionis appellatio emanarit.
s Sipulano dolo inita, cur ipſo iure nulla non ſit, noua
ratio.
y Cur apud veteres Jureconſultos, doli, ite mique paëli exceptio bonafdei iudiciis ineſſe dicatur. 20 Bonæ fidei verhum quam vim,& ſignificationem habeat,(untiun non intellexiſſe. b 21 Locus Ciernnu explicatus lib.; de Ofhic.9. 22 Albericum&ꝙ Fulgoſium exiſtimantes in actione emptoin litem non iurari, rectins, veriusque entire, quam cæteros 9. 23 Iaſonu Mayni caui lationes ſubmotæ, quibus illorum a umenta refellere conatur 24 Hec duo, Quanti intereſt,& Quanti in litem iura- tum fuerit, multum difjerre. b 25 In ius tantum bonæ fidei iudiciis„Luibus ad:r MNi- tuendum agitur in litem iurari b
20 Diſolutus nodus ex hei, apud quem ſ depoſ.
A a id tantum adtion ibas, quæ ad
27 In infinitum iurare, apud Vlpianum quid ſit.
25 Taxationem iudicis in iureiurando in litem duplum
veræ aſtimationis excedere, cõtra Bart& cateros. 29 An iudex in litem iuſiurandam deferre cogatur. so Iudicem regulariter iuſiurandum in litem ab actore præflitum ſequi deberi, pro Fulgoſio contra com- munem.
r Cuius doli gratia in litem iurandum ſit.
32 Aduerſus hæredem ob defuncti dolum nonnunquam in litem iurari.
33 Culpa lata, leuis,& leuißima, quo ſenſu in iure accipi b
debeant.
321 Sicut ob dolum, ita etiam ob culpam latam in litem
zurari. 35 Lata culpa in quibus caſibus dolo comparetur, vulgꝰ ab interpretibus intellectum non eſſe.
56 Recitata breuiter vulgaris doctrina de actionibus
arbitrariis.
37 Quatuor regulas Barto. in! hoc edicto de public fal-
ſus, vnäque litura omnes circunducendas eſſé. 35 Quod jf ſomniant ex contemptu iudicis arbitrium quoddam naſci, quo index in litem iuſiurandum
deferre, aut ad certam pecuniã condemnare poteſt,
tam alienum à vero eſſe, qudàm eſt vulgò receptu.
59 Falſam eſſe vulgarem reguld, qua traditum eſt, om-
nes actiones, quibus ad Seanend, agitur, arbi- rrarias eſſe: quia iudex,&c.
o Confutata interpretum deliramenta, in enarratione
horum verborum, vel ex noxali cauſa ſeruum de- dat. in S priterea de actio
ar In actionibus arbitrariis iudicem nihil contra ipſa- rum naturam arbitrari 8
42 Quo ſenſu accipiendum ſit, quod à Iuſi ptum eſt, Omnia indicia abſolutoria eſſe
Rei vendicationem ex numero actionum arbitra- riarum eſſe ö“
24 Explanatio! qui reſti uere de rei vend.. 2 Actio, qua id, quod certo loco promiſſum eſt, alibi pertitur, an in numerü arbitrariarum referẽda ſit. 40 Athenienſium, Romanorumque veterum ritus in ferendis ſententiis b
f n acltiones noxales ſint arbitrarie,& verba 9. praterea de actio eò pertinentia vero ſuo, germano- que ſenſui reſtituta. 25 Arbitrariæ à ſtrictis& bonæ fidei actionibus quo-
modo differant. 29 In ſtrictis iudiciis quando iuſiurandum in litem deferendum ſit b
vo Declaratal ſi quando. C. vnde vi.
31 Declarata item!l ne quid. de incen uin& naufr.
52 An abſque probationis diſhicultate in ſtrictis in- diciis in litem iuretur,& conciliatæ l ſemper.§. in hoc interdicto, ff quod vi aut clam! qui tabu- larum de furt.&! argentarius.§. cum autem.
de eden
„3 Fi pecunia in ſacculo ſignato depoſita ſit, eimque re-
ſignatum depoſitarius reddat, an deponentis iu- Tiiurando ſtandum ſit, Oc. 54 Intellectus! ſi duo fi f de iureiur.
SS Aätionem ex teſtamento bon⸗- fidei non eſſe,& ini-
bi quedam de natura ſtrictarum,& bona fidei actionum cognitu digna.
is Cur actio funeraria,& ſimiles actiones in bonum&
æquumn conceptæ, bonæ fidei non ſint.
285
ſziniano ſcri-
11 1 1 1 1 1 2
1
MAR
— à&822**
— g —— 3 4— 8

286 Franc. Duareni luriſconſ. MARTIANVS LIB. III 17 3 fin cod. 13.§.in hac.commod. Vt igitur ipſe Juod v W ⅜ ſentio aperiam, ratio in primis attendenda mip;, 19 a.., kh,, REGVLARVM. Kn P 4 4 85 3 nda mini eꝗ b. e videtur, quamobrem hoc iuſiurandum, q́e 1 qust Nactionibus in rem,& in ad ex- diſputamus, comparatum eſt. n l,66 . 3 22. 69 h hibendum,& in bonæ fidei iu- 1 Quæ quidem, cùm in aliquot Iureconſultorun au diciis, in litem iuratur, ſed iu- Reſponſis extet, iisque minimè obſcuris, mirum c vers ni ran furntamn, ad ab interpretibus adhuc eam aut non intellecam fä dex P oteſt Pla nlre Lerkar un„ omnino; aut certè parum animaduerſam fuiſſe 41 0 quam vſque iuretur. Licuit enim ei à enim Marcellus lib. 8. Digeſtorum, J. ſi citor. uſs lis principio nec deferre. Item etſi iuratum eo. Si tutor rem adulti, quam poſaidet, reſtituere nolitmn rch „. 1... 1.. 1 mn æjus retio, i⸗ anti re 2,.- ucrit, licebit iu dici vel abſoluere, vel mi- quup, e pretio, id eſt, quanii res e, litem æſimai- ri .. cum& contumalia punienda ſit,& arbitrio ports dumi pol noris condemnare. Sedin his omnibus ob„i„2i prer⸗ Paltus domi. düc 1 ni rei pretium ſtatuendum ſit poteſtate petitmi in ſitm vrc dolũ ſolũ in litem iuratur, non etiam ob iurandi conceſſa Sed& Pomponius ad Sabinum ait, run ... X„.. 7 culp am:hæc enim iudex æſtimat. Planè in- Iſi cum dos.§. ficum lfe erum amot. Si mulier n, Feiſ . A.. 1.,,. uas amouerit e ldat imari 34 rerdum& in actione ſtricii iudicij in li- Luae amene,⸗ woneee at; aſtimari debere reſhouai, 9¹ d 16 ſlor Sti quanti in litem vir iurauerit: qubd non ſit æquum iuu. Au tem iurandum eſt: veluti ſi promillor l tum ſuo pretio res ſuas vendere. Ex quibus locis per⸗ chi moram fecerit,& Stichus deceſſerit: ſpicuum eſt, huius Iuris duplicem rationem eſſe ea b quia iudex æſtimare ſine delatione iuriſ- Vnam, quòd contumacia Lius qa uchs præcepto . non paret, rem petitam reſtituere iubentis b Iſ on extat..1„Pœnam e iurandi non poteſt rem, quæ no mercatur. Alreram, quia cùm venditiones libeea Aſi voluntariæque eſſe debeant, ſicut reliqua generat. nuſh gu an. Mhhu3 PAVLVS LIB. XXVIII. rum contrahendarum, eaque libertas duabus inw. 20 AD EDICTVM. b bus maximè cernatur, nẽpe vt ne quis inuitmtm Jſuuſn ALIA S fich ſtipula tu vel exteſta- ſuam cogatur vendere, l. nec emere. C. de iure de. uuqhuant b b(et; ſ rari 14 ber.vtque liberum ſit venditori pretium rei ſuædd. uu ſum mento agatur, non ſolet in litem iurarl. QM2 finire quodcunque voluerit æquiſsimum eſtytſeeſ laluce Im actionibus in rem. ditori, cui ob aduerſarij contumaciam imponiut 5 Se 1[Vod Maut A lon bus vendendi neceſsitas, I. eius rei. de rei vendic. ſaltem nrinet VV drnus Se on us in preti)j ſtatuendi arbitrium relinquatur. b dolo gu 1 LrnHrnche Iter Iic ſcxibit, 55 VI 2 Hanc verò rationem quis non videt in actione nColi 1 T.„ I 2 8 8 um apparct, non e rei ex ſtipulatu, aliisque locum non habere, quæ ad omah 40 Saude Huaglſctenn. umetiam dandum, tradendum, faciendũmve competunt i ſed rmb ’ Dr Ndea due f,n liclana, hypothe- in iis tantum, quibus ad rei reſtitutionem agimus, uracdc ’ caria,conteſloria,& negatoria ac- ſiuc ca res corporalis, ſiue incorporalis ſit. dicta lha- pn cipiendum eſſe: idque plæriſque aliis Iureconſulto- rum. Nec multùm refert, actio in rem, an in petſ„d reſti. eeh 9 3 N 6 nun reſponſis expreſſum eſt. l. qui reſtituere. de rei nam ſit, qua rem nobis reſtitui petimus: vt elegan- har vendic.l. Neſennius. 5. fundum. de re iud.l.eum, qui. ter Vloi lib. z, ad edi ſcribi.D. 46 de dub lſi fundusg. dr de wndeh pianus lib. z. ad edictum ſcribit. d. l. qui reſtyʒ. ll 4 P undus in vendica. de pigiO.l. arum. ſi tuere. Proinde in actione Fauiana, Itenetur,ſi quid dine er. vendic. Sed cur in his potius, quam in ex ſtipu- in frau.patro.& rerum amotarum, dict.l. ſi cum do. rn latu actione aut ex teſtamento, quæ in perſonam licet? 1.. 4 3 unr da nede irrure 1motte, dde tene icet vtraque perſonalis ſit, in litem iuratur. Ante dun — 4.1— d. An quam tamen huic iuriiurando! ſi ſſe et, 5. 8—.——— OCcus 1t, nece e ell, Wü quòd, K d win actione experimur, non perſo- actionem, quæ intenditur, ex numero arbitrariarum gltr nam nobis obligatam eiſe, vt in aliis, ſed nos in re eſſe, de quibus infrà ſuo loco diſſeremus. Idꝗue eiuſ 1 petita ius aliquod habere contendimus ideòque dem Vlpiani verba apertè in dicaut cuͤmn 14 d 14u u in ea probabilior affectio noſtra eſſe videtur?: Quod reſtituere. à ap ant, cum am J9 d Curttus& Deci ſt 4 Haæc ſententia generalu ſiue interaidta, ſus m 8,& Decius exiſtimauerũt. Mihi autem pau-„e7,. 10 dili ius h anti AAnzer n acti ones,& ſiue in rem, ſiue in perſonam ſint ex qu hu c 0 ddligentius hæc conſy deranti, ſanè quaàm infir- rhi, 1,,, ,]; da He lemth 1 arbitratu! udicis quid reſtituitur, locum habet. Non hor i V a,& leuis hæc ratio ſemper viſa eſt. Nam ſi mihi iuſiurandum, ad puniendum cius cs am dll 1 ſtipulanti rem aliquam promiſerit aliquis, quæ ma- arbitrio.ſi adp im clus cõtumaciam,q K Lorum meor da fnt arbitrio, ſeu præcepto Iudicis non parct, quod ante 1 meorum quondam fuit, exempli cauſa, vel condemnationem interponitur. imè † 46 in qua ipſi ſepulti funt, aut domũ, in qua ſum edu- tum eſt uterpomtur, maxime compa 7 catus, is quanti in litem iuraucro, non condemna- 1.. 4 bitur. Ob eas tamen cauſas, l. ſi in em t. ff. de mun 3 Mprohter xiſtimo in actione vi bonorut u 1.1.§.& aliàs ſi quid Pr. Il no. ptorum,& aliis ſimilibus, quæ arbitrariæ non ſu ic *.§.& alias ſi quid in fraudem patr. aut alias huiuſ ſicet ad rei propri ſti 2 in 3 cemodi iuſtam affectionem eſſe dicimus. Item hoc non iurari Propriæ toſtiturionem dturur, imii 4 4 iuſiurandum ſemper ad iurantis affectionem refer- 4 Ex zaun dicti ſequi 12. ſi ufn ri neceſſe non eſt, vt recte nonnulli contra receptam 1Loruedulkur, Linummi deh on uu vulgò ſcatentiam opinau ſunt. Firmianus in re lud reſtituantur, non ideo iuſiurandum in lirem ami percorio. Nam poteſt actor, qui f Iudice deferendum eſſe.l.nummi. ſuprà co. non tan Curii Nam poteſt actor, qui fortaſsis nulla affe- quòd num 1. o A Ki. Etione viil 1 114 J morum nulla ſit probabilis affectio,¹t Kicip tilitatem rei excedente ducitur, quantùm ſi 1 1 bi a ſua r Arur Accurſius,& cæteri vulgò crediderunt(iam enin ntoi dre vera ſua re non cacere expediat, iureiurando 2 docl l.vid 4— confutata eſt eorum opinio, qui hoc iuſiurandum 8 ½ clarare. videamus. verſi. non enim. ſupra eo.lpen. ad affeci 8 4 3„ 1.- ad a lectionem ſolum referri volunt)quàm quòd(yt b bus 1 — Vlpianus

la genen vadu. inuin de in teilt mechm impne
ndic h
et in aun ere, ou peuuori em agn i.dcal an in vt llgur etur l 9 ſcume atur.4” pectle birru lodt n aut9”
teruut:
jntl 1 No nacia 5 qpole e cog
bonol
In Tit. III. de in ltem iurando. 2
Vlpianus ait)certa ſirnummorum æſti mati5 Cdm In non alius ſit huius iuriſiurandi nis, quàm ennomimns rei ſuæ pretium ſtatuat, clarum eſt, ad 8 des tantm id pertinere quarum pretia incer- a ſunt,& ſecundum locorum; emporümgus va- rietatem mutabilia. l. pretia rerum.§. fin. ad legem Palsiitn autem de nummorum æſtimatione VI. anus ſcribit, d. l. nummis. quantum negotij inter- etibus exhibuerit; eX ipſorum commentariis in- telligi poteſt. Nos veròè rem nõ adeò obſcuram, aut aiteilem iudicantes, arbitramur, carum rerum, quæ in mercis numero habentur„ æſtimationem incer. tam& mutabilem eſſe, eamque pecunia numerata feriquoniam, vt Ariſtoteles All us heirarn meyxa vc, 3 2- 2am. A. nummi(quod Iabolenus ſcribit. I. ſi ita de- uſſorem. de fdeiuſſo.)mercenequaquam aflimantur,
eorümque certa, perpetua,& immutabili eſt aſtimatio,
qucunque ſemel publicꝰ conſtitutafueritit.
6 Huc pertinent elegantiſsima Pauli verba de emendivendendique origine diſſeren tis. L. de con- trah empt Flecta, inquit, materia eſt, cuius puhlica ac eypetua æftimatid difficultatibus permutationi æqua-
liate quantitatus ſubueniret, eäque forma publica per- uſſa,vſum, dominiümdque prabet, non tam ex ſubſtan
tia quàm ex quantitate: id oſ publica illa æſtimatione, qua quanti locabilis ſit, intelligitur. Ariſtoteles lib. 1. Politi.c.6.l. quæ extrinſecus. de verb. oblig. 6 Sed de nummis, quod ad noſtrum inſtitutum attinet, ſatis Nunc videndum eſt, cur in actione de dolo, quæ in rem non eſt, in litem iuratur? Qua in re Curtius addubitans reſpondit, hanc actionem, cum actione, quod metus cauſa, tantam affinita- tem habere,vt cùm vna merè perſonalis, altera verò in rem ſcripta ſit, vix vlla ratio tantæ diuerſitatis apparcat Bar in l. ſed ſi ex dolo. ff. de dolo. 7 Quiergo in actione, quod metus cauſa, in litem iuratur, conſequens eſſe,& in hac quoque in
litem iurari. At cùm inter has actiones diſsimilitu-
dinem eſſe non neget quidem, ſed diſsimilitudinis rationem non eſſe ſibi perſpectam fateatur, aliunde
quæſitis argumentis eum impetere, qui ſuo(vt aiũt) mucrone conficitur, ſuperuacaneus labor eſſet. Ita-
que reſpondeo, non aliam rationẽ eſſe, quàm quòd hæc aſtio inter eas recenſetur, ex quibus arbitratu iudicis quid reſtituitur. Nam in his actionibus in li- rem iurari, nos paulò anté admonuimus. Idque oſtendunt Vlpiani verba libro ad edictum II.l. arbi- trio de dolo. Arbiwio iudicis in hac quoque actione re- Nitutio comprehenditur. Et niſi ſequatur reſtitutio, ſe- quitur condemnatid quanti ea res eſt. Ac tametſi hac actione non tem meam, ſed quæ mea aliquando fuit 5 reſtitui petam: eadem ratio tamen, aut etiam maior,& hic in litem iurari ſuadet. Nam ſi in cæte- ris contumacia tantũm eius punitur, qui rem for- taſsis antea ſine dolo poſſeſſam non reſtituit: quan- to magis in hac actione iurabitur, in qua non hu- iuſmodi tantm contumacia, ſed etiam admiſſus lam inde ab initio dolus arguitur? Et ita quoque Curtius ipſe poſtea ſenſiſſe mihi videtur. Hinc per- ſpici poteſt, quam latè pateat in hac diſputatione kero iam à nobis commemorata. b
9. dlercadem ratione alia quæſtio à recentiori- S'tata niſi fallor, decidi poteſt, Vtrum in hoc
S
2 8— 62
iureiurando vera rei æſtimatio, ſiue vtilitas, an verò
juräãtis affectio ſpectanda ſit: Et ſanè multa in vtran·
que partem probabilia adducuntur, quæ fuſius in hoc loco tractari non eſt neceſſe. Tantùm dico, hoc
iuſiurandum mihi videri ſic ad iurantis vtilitatem
referendum, vt ipſius quoque affectio nonnũquam attendenda ſit. Nam, vt aliorum argumenta præter- mittam, qudd dicitur, In venditione pretium rei, ar- bitrio domini ſtatuendum eſſe, dubium non eſt, quin generaliter accipiendum ſit, adeò vt ſi rem à domino emere volens, præter iuſtum,& commu- ne pretium grandem ei pecuniam offerat, ad com- penſandum id quod intereſt ipſius re ſua non care- re, affectioni venditoris nihilominus indulgendum
ſit, que quidem in equis, canibus, rebúſque aliis non
ita valde neceſſariis, aut vtilibus, immodica plærun- que conſpicitur:ac Qui modus eſt in his rebus cu- piditatis(vt ait Cicero)id& æſtimationis eſſe ſolet. Nihil etenim Ilure cautum reperitur, quo libertas ea in rerum venditionibus minuatur, reſtringatũrve. Quod cum ita ſit, dem in hoc iureiurando vtique obſeruabitur: niſi fortè quatenus Iudex nimiam illam iurantis affectionem, taxatione adiecta, mode- randam eſſe arbitratus fuerit. Concludendum eſt igitur, In his tantùm actionibus in litem iurari, qui- bus ad rem reſtituendam agimus. Cui aduerſari vi- detur quod VIpianus ſcribit. l.pen.§.1. ne quis eum qui in ius voca. Aduerſus eum, qui in ius vocatum vi
exemerit, in factum indicium dari, quo non id contine-
tur, quod in veritate eſt, ſed quanti ea res eſt ab actore æſtimata, de qua controuerſia eſſ.. uod enim ipſe Quanti ea res eſt,&c. Accurſius,
Bart. Bald. Paul. Alex.& Iaſ. cum pleriſque aliis de
iureiurando in litem interpretantur. Atqui fieri po- teſt, vt qui eo Iudicio experitur, de reſtitutione rei non contendat, ſed pecuniam, aut rem aliam ſibi dare, tradive poſtulet. Verùm ea interpretatio quàm abſona ſit,& à puritate, elegantia,& perſpicuitate Vlpiani verborum aliena, obſcurum nõ eſt. Quan- doquidem non de re æſtimanda, ſed quæ iam æſti- mata eſt, apertè loquitur VIpianus. Vnde apparet ea verba, ſalua rationc recti ſermonis, de iureiurando in litem accipi non poſſe. Verior eſt itaque Fulgoſij ſententia, ſecundum quam hoc tantùm VlIpianus ſenſit, pœnam in ius vocatum eximentis hanc eſſe, vt ad id, quod re vera debebatur actori, ab eo, qui exemptus eſt, non condemnetur: verùm conſiderata tantùm actoris aduerſus eum petitione, ſummam
eam Iudicio in factum præſtare cogatur, quæ ab
actore in libello petita eſt: licet vocatus eam fortè non debuerit. Hoc enim ſigmficant& ſequẽtia eiuſ- dem verba: Hoc enim additum eſt, Vt appareat etiam ſi calumniator quu ſit, tamen hanc pænam eum perſe- qui. Cæterum quia pleriſque perluaſum eſt, in om- ni cauſa pupillari in litem iurandum eſſe, etiam ſi ex ſtipulatu, aut ex teſtamento agatur, quod ſupra- dictæ concluſioni noſtræ contrariũ eſt: paucis hunc errorem labefactare viſum eſt,& Vlpiani vetba I. vi- deamus in princ. ſuprà eod. interpretari. quæ ſi illi perpendiſſent accuratiùs, in cum crrorem nun-
quàm incidiſſent. b 10 Videamus, inquit, in cauſa tutelari quis iurare,& aduerſus quem poſiit. Et quidem ipſe pupillus, ſi impubes eſt non poteſt:&c. quæ ſequuntur. Cauſam tutelaxem in eo

288 .. 8 in eo loco pupillarem nterpretäturquod ve 3 bn, prietate ſermonis alienum eſt, ita cguentn us velbi5 minimè conſentancum. Ea igitur verba 5 adlion⸗ tutelæ, quæ ad uerſus tutorem, aut cius hære La Im- tenditur, accipienda eſſe exiſtimo: in qua actione in litem iurari dubium non eſt. toto tit. de in litem ut. Cod.& Ltutor.infra eo. Quod ſi quis fortè obĩi- ciat, ſenſum verborum expoſcere vt actorem po- tius, quàm reum tutorem hic intelligamus: Re- ſoondeo, Contingere poſſe, vt tutor nomine pu- Illi actione tutelæ aduerſus contutorem ſuum ex- criatur, remotum videlicet ſuſpicionis cauſa, vel ob cauſam legitimam excuſatum, quibus modis rutela finiri ſolet.§. fin. Inſtitu. quibus modis tut. fi⸗ nia. Vnde quod poſtea ſequitur, Autoritatem Jurus non refragari, quo minus Tudicio„quod inter ipſos ac- ceptum eſt,&c. commodè ſic intelligi poteſt: Inter ipſos ſcilicet tutorem nomine pupilli agentem,& eum, qui ſuſpectus remotus eſt, vel ob iuſtam cau- ſam excuſatus. Sed& noſtram ſententiam confir- mat, quod paulò poſt idem Vlpianus ſcribit Non enim ad ſuam vtilitatem iuriſiurandi referenda 2ſti- matio eſt, ſed ad domini, cuius nomine tutelæ ratio poſtulatur. Et in ad exhibendum.
Hæc actio perſonalis eſt. 1.3. S. eſt autem. ff. ad ex- hiben. neque ea ad reſtituendum datur, cum exhibi- tio à reſtitutione multùm differat. l. plus eſt. de verb. ſgni.in ea tamen in litem iurari poteſt, vt hic Mar- tianus ait: idemque Vlpianus non vno in loco ſcrip- ſit. 1.§. præterea.& J. Celſus. ad exhibend. Quod vti- que accipiendum eſt, ne ab iis, quæ iam diximus, diſsidear, cùm ab eo intenditur, qui in rem acturus eſt: d.§. eſt autem. quiq́ue nõ poteſt aliter rem ſuam à poſſeſſore vindicare, quod non rarò contingit. I. gemma. co.tit. Nam hæc actio propter vindicatio- nes maximè inductta eſt. l.. ff. co. tit.
I In hoc autem caſu non minus ſanè æquum eſt, in litem iurari, quàm ſi quis rem ſuam ſibi reſtitui perat. Cum enim res non niſi exhibita vindicari poſsit, reus in hac actione contumax, viam actori ad rem ſuam vindicandam præcludit. Quare ſi ve- ram litis æſtimationem ſoluendo liberetur, actor iu- ſto pretio rem ſuam ei cogetur addicere. Et in bonæ fidei Iudiciis. 1½ Poſtulat hic locus vt re paulò altiùs repetita, do ſtrictis,& bone fidei Iudiciis diſſeramus, quò faci lior, atq; expeditior ſit horũ verborũ explanatio. Nã & ad cognoſcendas arbitrarias actiones de quibus poſtea dicturi ſumus, id magnopereè neceſſarium eſt. Vt igitur ca, quæ vulgus interpretum, quam erudi- tè non dico, certè parum vtiliter in hãc rem ſcripta reliquit, ſilentio prætereamus, in primis admonendi ſumus, verbum hoc, bona fides, νν ννμυν eſſe, eoq́ue interdum ſignificari quicquid à dolo, fraude, callidi- tate alienum eſt. Quo ſenſu nos bonam fidem pre- ſtare.l.ſi cum fundum. de contrah. empt. bona fide poſsidere, I. bonæ fidei. de verbo. ſignific. Negotium bona fide contractum. l. res bona. de contrah. emp. & l. vbi. de rebus dub. Rem bona fide venditam di- cimus. Rectiſsimè ergo dictum eſt, in omni nego- tio contrahendo bonam fidem neceſſariam eſſe. I. bonam fidem. C.de actio. cùm ab omni contraqtu
Franc. Duareni Iluriſconſ.
dolus malus abeſſe debeat. Nonnunquam& pn co vſurpatur 4 quod Græciæœuein esay dicunt, nos 1 num,& æquum appellamus. Vnde Tryphon.ih 9. Diſputationum, lbona fides. ff. depoſi. Bonaf 2 inquit, quæ in contractibus exigitur, ſummam 2quie
tem deſiderat. Et Caius, l. ex maleficio. de actio.&
obliga. de actione negotiorum geſtorum, tam d. recta, quàm contraria loquens, Hus actionihus, ai inuicem experiri poſſunt, de eo quod alterum alteri a bona fide præſtare oportet Hinc illa fideiuſsionis for- mula apud Paulum lib. 5. Reſponſorum, lquæro,
locati. Inquantum illum condemnari ex bona fdeo pn.
tebit, tantum fide tua eſſe iubessinde etiam iudiciabo. næ fidei appellata, in quibus Iudex ex Prætoria for- mula, liberam iudicandi facultatem habet, quod ſ bi æquum viſum fuerit. Nam olim Romæ caulas priuatas Prætores non iudicare, ſed litigatoribus tantum Iudices petentibus dare ſolebant, qui recu. peratores vocabantur. Ac in iudiciis quibuſdam Prætor in ea ferè verba formulam concipiebar, quibus contrahentes ſimul vſi eſſent, aut aliss ſ- cundum rei, de qua agebatur, naturam anguſti ſtrictisquc finibus Iudicis poteſtatem ſic includd- bat, vt fas ei non eſſet vel latum vnguem ab eiu
præſcripto recedere, tametſi fortè id æquumeſe
iudicaret. b 13 Ob eâmque cauſam ſtricta iudicia, ſeu ſtriꝗa
actiones ſunt appellatæ. Etenim ſtricti iuris zco,
aut iudiciũ, nuſquã in veteribus, emẽdatisq́ue coci- cibus, qui manuſcripti ſunt, legitur, ſed actio ſtricu potiùs, ſtrictum iudicium, actio ſtricti iudicij. 13 9. in hac. commod. Sed plæroſque locos corruperum vel diligentiſsimi quique typographi noſtri tempo ris, vt de Theophili Inſtitutionum paraphraſtis in- terpretibus taceam, apud quem actiones in ſtrictas & bonæ fidei diuiduntur, in Græco codice, non in tranſſatione Latina, quæ vulgò circunfertur-In alis
autem multò laxiorem, liberioremque poteſtatem formulæ ipſæ tribuebant Iudicibus: vt ecce inco contractu quem veteres Fiduciam appellabant vfr
tata erat hæc formula, vt Inter bonos bene agier oyun tet,& ſine fraudatione. In rei vxoriæ actione, Quul
æquius melius. Cuius non tantùm Cicero, ſed Pro- culus quoque,& Iabolenus Iureconſulti meminte- runt. Cicero lib. 3. de offic. l.ſi cum Cornelius. di
ſolu.l. pen. ſol. matrim. In emptionc, venditione, l-
catione, conductione,& quibuſdam aliis contraci bus, Ex fide bona, formulæ adſcribebatur, idq́ue Cr ceronis locus in Topic. ad Trebatium Iureconlil tum oſtendit: In omnibus, inquit, iis iudiciis, i quibus Ex fide bona eſt additum, plurimus cauſ- rum vſus eſt, id eſt, vt Boetius interpretatur, in qu- bus ita Iudices dantur, vt non ſtrictas inter litigar tes ſtipulationes, ſed bonam fidem quærant. Vai
tractatum eſt.
14 Cur iuris authores certa tantùm iudicia!
næ fidei eſſe voluerint? Et nonnulli credidess
quòd emptionis, venditionis, locationis, condt ctionis& ſimilium contractuum frequens ſit,& quotidianus vſus, id vtilitatis cauſa conſtitutum fuiſſe. Faber in§. actionum. de actio. argum. liuſio de vſucap. Quod ſi verum eſt, ſtipulatio vtiquè.
cum numerum videtur referri debuiſſe, cùm il
contractus inter omnes frequentiſsimus. Et parun 10
ducio bwriel rnus d 64e, R mach! coubll nS ers gun iſon nio 1b-

18 däü n qubdat woncigt aut an m ant ſic in lem 4
Tqun
a ſeul
uth tiöqlet acto ludiei cotniye roltitm aphralbi sin ſoi dice, un erturlhä poreie yt eccel ellabant ne zwin tione, 0, ſedl ti meu votmeli ditiom iis cool l, ihe lure 5 udic’ imu 9 tatut 3 jntet lt æranl V
In Tit. II I. de in litem iurando. 289
me mouet, quod quidam recentiores Alciato in l. pona fides. depo. reſpondent„ Stipulationis vſum, cum lure tantům ciuili, id eſt, Ro mano introducta ſit, non tam latè patere, quam cæterorum contra- guum, qui iuris genrium ſunt,& in vſu omnium entium verſantur. Nec enim rem multum perti- dere arbitror, quàm frequens a pud cæteras gentes, cd quaàm aſsiduus Romæ ſtipulationum vſus fue- rit. Et ſanè veriſimile eſt priſcos illos Romanos, in conſtitgenda forma,& ritu iudiciorum exercendo- rum non tam attendiſſe, quid aliis gentibus quàm auid ciuitari ſuæ vſui eſſet futurum. arg. l.pen. ſupra ze iuſti.& iure. Itaque probabilius eſt, ad neceſsita- tem contractuum magis, quàm ad frequentiam eos reſpexiſſe e ita ſenſiſc vcteres, licet parum elocu- ti ſint, facilẽ mihi perſuadeo. Siquidem huiuſmodi contrattuum adeò neceſſarius eſt vſus, vt ſine his humana ſocietas ne conſiſtere quidem poſsit: ad cuius conſeruationem referenda ſunt omnia, quæ. cunque tottantisque iuris voluminibus continen- tur Neque aliud locupletius huius rei teſtimonium requirendum eſt, quàm Scæuolæ illius Pontificis Maximi, qui, vt autor eſt Cicero, maximam vim eſſe dicebat in iis arbitriis, in quibus adderetur, Ex bona fide: Fideique bonæ nomen exiſtimabat ma- nare latiſsime, idque verſari in tutelis, ſocieratibus, fiduciis, rebus emptis, venditis, locatis, cõductis, qui- bus vitæ ſocietas contineretur. Et heęc quidem ha- genus de actionum diuiſione in ſtrictas,& bonæ fidei, pro iis, quæ ab interpretibus aliis non ſolum multò verboſius ſcripta, verumetiam ſpinoſius& confuſius diſputata, hodie in ipſorum commenta-
riis vulgòleguntur. Quæ quidem omnia tametſi
iuris,& bonarũ literarum ſtudioſis iuuenibus ma- gna ex parte ſatisfactura non diffidam, è re tamen ipſorum eſſe exiſtimaui, ex vulgaribus aliorum opi
nionibus in eam potiſsimùm inquirere, quæ cæte- ris inſgnior, arque adeò probabilior eſſe mihi viſa eſtEa autem eſt Curtij iunioris, non obſcuri me-
moria noſtra legum profeſſoris, qui bonam fidem hoc in loco aliisque conſimilibus, ſecundum prio- rem illam ſignificationem, quam ſuprà expoſui- mus intellexit. Ait enim, bonæ fidei actiones dictas eſſe quòd licet dolus ab omni contractu abeſſe, ac bona ſides vbique adeſſe debeat, tamen in iis con- tractibus, qui bonæ fidei ſunt, magis neceſſaria ſit, & ad corum ſubſtantiam pertineat.
1 Nam contractus bonæ fidei, cui dolus cauſam deditipſoiure nullus eſt. l.& eleganter. de dolo. l. in eulede minor. Stricti iudicij non item. l. dolo. C. eraaanzerſeaananeſee ra ſit, contractum doloi intelle⸗ Alntnen le,cim quid veluti ²ee,ονενx ſonerimm 1 Cuin nolhuen 1 Aieer auerimus. Cuius rei cognitio Rſs hoce 3 1 roſque iuris ciuilis locos, tene eſt allatura. Ita mprir mena adem edepene lus ciuile vetuſtuns deeme Knimulufeendum ei rentiam iuris dreo fnee lustonſaltos— Hlnos fuh rij ataartau ipſ um ius vocare eſſe eio. Pratclr 5 paueiſcim 18 animaduerſum deru ealk e vam,hi zuris ciuilis cuſtos dice- aut abrogandi ius ciuile&
leges ius non habebat. l.. de fer. l.. ex quib. cau.
maio. l. cũ ſponſus. de publ. ſed interpretatio, emen-
datiò que illa, quæ ex bono& æquo fit, quam Ari- ſtotes(eraνν bex&i& voεlus als vocat, ipſi permitte- batur.l.ius autem. de iuſt.& iur. Quod igitur emen- dando illo veteri iure hoc modo ſtatuerat, licet ius diceretur, tamen quia legibus& iure ciuili erat in- ferius,& quaſi vox quædam viua, interpreratiòque iuris ciuilis, ius illud primarium, ex quo Pretorium originem ducit, exprimere volentes Iureconſulti, ipſum ius appellarũt. Quod& Græcus auctor Har- menopulus aperiè oſtendit lib.. tit.9. Sed& merum ius. l. in cauſæ. de minor. aut ſtrictum. J. pen. de con: ſtit.pecu.vel ſolenne. l. nec ex Prætorio. de regul.iur. nunquam etiam ius ſimpliciter,& ſine adiunctione ab eiſdem dici ſolet. J.vbicunque. de fideiuſſor. Vn- de Vlpianus interpretans edictum de ſuperficiebus, Feruitutes, inquit I.. ũ. fi. de ſuperfic. Prætorio quoque Iure conſtituuntur,& ipſæ ad exemplum earum, quæ ipſõ Iure conſtitutæ ſunt, vtilibus actionibus petuntur. Idem l.i. ff quod falſo tut. Si Prætor decreuerit ratũ ſe habiturum id, quod his authoribus geſtum eſt, tunc va- lebit per Prætorui tuitionem, non ipſo Iure. Idẽ. l... quib.
mod. vſufru. amit. Parui refert, vtrum Iure ſit conſtitu-
tus vſusfructus, an tuitione Prætorir..ſi vſusfructus. ff. vſufru. quemad. cauea Idem: Illud ſcienqumi ſiue ipſa Ture quss vſumfructum habeat, ſiue per tuitionem Præ- toris, nihilominus cogendum eſſe fructuarium cauere, aut actiones ſuſcipere. b b
16 Eôdem pertinet quod Paulus lib. 3. ad Edictũ, ſcribit. l. ſi vnus.§. pactus. de pact. Prius pactum, per
poſterius ipſo iure non elidi, ſicut ſtipulatio tollitur per
flipulationem. Non enim vt de ſtipulationibus, ita etiam de pactis conuentis quicquam legibus Ro- manis vnquam cautum fuiſſe legitur. Nam quę lex
(inquit Anneus Seneca)ad id præſtandũ nos, quod
promiſimus alligat? Sed Prætor æquitate motus,& iuris ciuilis aſperitatem in ea parte corrigens, pacta tuetur. Valent ergo nõ ipſo iure, ſed per tuitionem Prætoris. Huius rei fidem faciunt hæc Ciceronis verba:Pacta quædam ſine legibus obſeruanda ſunt,
quæ iam ita iuſta putantur, vt iuri præſtare dican-
tur. Iuri autẽ ideo dicuntur præſtare, quia cùm Prę- tor exceptione data, eum, qui iure ciuili obligatus eſt, tueatur.§. Inſtit. de excep. apparet, actionem Ilu- re ciuili competentem, inutilem,& inefficacem re-
manere. l. nihil intereſt. de reg. iur. Hinc crebrò legi-
mus, lIure ciuili obligatum eſſe eum, qui iure Præ- torio, id eſt, per exceptionem, non debet. l. quod ſi
maritus. de conſti. pecu. Nã ſi quis lure ciuili obli-
gatus eſſet, verbi gratia, ex ſtipulatione, nõ ideo Prę- tor actionem ſtipulãti denegare poterat, quòd pro- miſſorem dolo inductum fuiſſe ad promittendum, aut metu coactum à ſtipulatore intelligeret, quam- uis iniquum eſſet, eum condemnari. Prætori enim legem interpretari, non tollere, conceſſum crat, vt iam diximus. Itaque iudicium ex ſtipulatu ſecun-
dum legem dahatmon tamen purum aut ſmplex.
ſed conditione. l.exceptio. de except. ſeu exceptione adiecta, quæ legis aſperitatem mitigaret, in hunc vi- delicet modum: Si paret Titium Sempronio ſtipulanui centum promiſiſſe, Mæuius iudex eſto, extra quam fi do- lo inductus, aut meiu coactus Punnhaun b
17 Vnde exceptiones dictæ. Qua de re alibi co- pioſiùs à nobis diſputatum eſt. Porrò ſciendum eſt, olim apud priſcos Romanos, contractum dolo ini-
B b
6
4 1 4 3 8 1 4* 1 8 1 3 I 1 1 3 3 4* 1 1 1 3 1 1 4 1 1 3 11— 4 1 1 4 1 1 1 “ 1 4 8 1 1 1 3 1 ¼ ³ f 3 1 1 6 4 I 4 4 3 3 3 4 4 4 4 8* 1 85 4 1 1 4 8 3 3 1 4 4 1 1 — 3
8“ ſſſſſſſſſö—ö—ö—ödödödſdſdſdſſſ i e ecseeee schahg une ee wce 28 85
ZZSZöZöZSZZZ“ 1 2 —ſſſſſſſſ— 4 4—--
e 8“ 3 4 —-A b 8

— ‧* *—
————= —
290
—
——
ö“
— —
———
— e
—
——y —
tum efficacem fuiſſe, Doliq́; admiſsi apud iudicem nullam rationem haberi ſolitam, niſi in bonæ fidei judiciis, aut niſi minor quiſpiã circunſcriptus eſſet. 18 Ad quod comprobandum, cuius auctoris po- rius teſtimonio, quam ciuſdem Ciceronis vtar?qui O ffc. lib.3. Atq́; iſte dolus malus(inquit)etiam legi- bus erat vindicatus, vt tutela X rtabulis,& circun- ſcriptio adoleſcentiũ lege Lectoria,& ſine lege iu- diciis,3in quibus Ex fide bona, additur. In ceteris verò zudiciis omnino impunitus erat dolus, antequam Aquilius Iurecõſultus, formulas quaſdam edidiſſet,
quas in judiciis aduerſus doloſos cõſtituendis Præ-
tores ſequerentur. Idẽ eo. libro, Stomachari, inquit, Cannius:Sed quid faceret? Nondũ enim Aquilius collega,& familiaris meus, pertulerat de dolo malo formulas. Idem lib. z. de Natura Deorum. Inde tot ludicia de Fide mala, tutelæ, mãdati, pro ſocio, fidu- ciæ, reliqua, quæ ex empto: aut vendito, aut condu- Ao, aut locato cõtra fidem fiunt. Inde iudicium pu- blicum rei priuatæ lege Lectoria. Inde euerriculum malitiarum omniũ, Iudiciũ de dolo malo, quod C. Aquilius familiaris noſter protulit,&c. Ex his locis apparet, dolũ iure ipſo, id eſt, ciuili, in bonæ fidei iu diciis vindicari: in cæteris iure tantùm Pretorio: ſci- licet per actionẽ, vel exceptionẽ doli. Id quod ſanè luculẽter exprimit idẽ auctor lib. de Offic. i. dicẽs: Jã illis promiſsis nõ ſtandũ eſſe, quis nõ videt, quę coa- tus metu, aut dolo deceptus quis promiſerit? quæ quidẽ plęeraq iure Pretorio liberãtur, nõnulla legib. 19 Hinc colligere licet, in bonæ fidei iudiciis con ſtituendis ſuperuacaneum eſſe, doli exceptionem adiicere, rametſi in aliis id omnino ſit neceſſarium. Cuius ſententie Vlpianũ, Iulianũmq; auctores lau- do, qui exceptionem doli, omnibus bonæ fidei iu- diciis ineſſe ſcribunt. l. huiuſmodi.§. qui ſeruum. de lega.J.l. ſed&ſi ideo. ſol. matr. Idęmque de exceptio- ne pacti.l.3. de reſcin. vendit. ab codem Iuliano re- ſponſum eſt. Sed eò reuertamur, vnde huc noſtra declinauit oratio. Vrcunque igitur verum ſit: quod Currius de dolo in contractibus admiſſo ſcribin, ta- men latiùs patet bonæ fidei vocabulum, ad eòſque contractus etiam pertinet, in quibus contrahẽtium dolus minime arguitur. Huiũſque rei exempla in eo Trypho. loco dilucida extant, cuius paulò antè meminimus. d. l. bona fides. Sed& Vlp.quoque ſcri- bit I...§. hanc actionem. depoſ In adzionem depoſiti
Fructus,& omnem cauſam venire: quoniam bonæ fidei
eſt: Eidei;, bonæ congruit, ad omnes huiuſmodi acceſßio- nes depoſitarium condemnari. Huic diſsimile non eſt, & quod Paulus ait. l.ſi man dauero.§. Iulianus. mãd. Si pluribus hæredibus uédentibus vnimandauero, vti12 hæreditariam mihi emat, etiaã pro ea parte, pro qua hares Ht,mandati actione mihi obligatũ eſſe,& ſi propter hoc rẽ extr aneo nõ addixerit, quòd madatum ſuſceperat, ex bona fide eſſe,praſtre ei pretiũ quanti vendere poterat. 20 In his exéèplis,& iexcentis aliis, quæ in eãdem rem adduci poſſent, clarum eſt, nihil aliud bonã ſi- dem ſignificare, quàm iuſtitiæ,& æquitatis quandã (yt ita dixerim) medullam, quæ in his iudiciis cõſy- deranda eſt, etiã ſi de dolo malo inter contrahẽtes admiſſo cõtrouerſia nulla ſit. Et in ſumma in his iu- diciis, vt Vlpianus ait. lſi fldeiuſſ§. quædam. mand. de apicibus iuris diſputandũ non eſt, ſed de co tan- tum, quod æquitati,& bonæ fidei eſt conſentancũ.
Franc. Duareni luriſconſ.
od quidem diiudicare cuiuſlibet Iudicis n el cùm in boni,& æqui diſputatione, plerunque lab auctoritate iuris ſcientiæ(quæ ars boni& equi el 1.. de iuſti.& iure. perniciosè errari ſoleat. J. ſ ſer. uum.. ſequitur. de verbo. oblig. 21 Vnde& Q. Scxuola Pontifex Max. dicebat,y iu magni eſſe udicu ſtatuere, præſertim cum in pleriß que eſſent indicia ctraria, id eſt, cùm Iudices ipſi ya riè iudicarent,& aliud alij ludici æquum videretur quid quenque cuique præſtare oportet. Quæ velba inter recẽtiores iuris interpretes quidam eruditiſii mus Alciat in IJ. bona fides. depo. perabſurdè adaliũ ſenſum detorſiſſe mihi videtur: perinde, quaſiea z0 uolæ verba de cõtrariis,& directis actionibus intel- ligantur: de quibus(niſi ego vehementer fallor) ne per ſomnium quidem vnquam cogitauit. Sed hæc hactenus. Iam ad verborũ interpretationem venia- mus. Ai Martianus, In bonæ fidei Iudiciu in litemin. rari, veluti ſi actione comodati, 1.3.§. in hac. ff.cõmod. depoſcti, L..§. in depoſi. fl. depo. tutelæ, l. tutor. infra eo Ex locato, l. ſicut locauero. ff.loca. ex ſtipulatu yri di te, l. ſi filio. S. maritum ff. ſol. mat petitione hæreditun, J ſed etſi lege.§. hæc verba.& I. ſi poſſeſſor§. Hina, di petit. hæred. ad rei ſuæ reſtitutionem quws agat. Erhoc
1
de directis actionibus intelligendum eſt: quouim
in contrariis manifeſtum eſt, in litem non iurasilei apud. depo. An autem in actione. Ex empto in ſiem iuretur, tractari ſolet. Et Hugolinus credidit, his Ma tiani verbis, cùm gencralia ſint, actionem ex empu contineri. At Azo contra, eo potiſsimum motus quòd Vlpianus ſcribit,&i res vendita non tradaturin id, quod intereſt emptori, agendu eſſe.... de actio. emp Cui conſentancum eſt& quod Alexan. Imperacot Põponio reſcripſit. l. qui tibi. C. de hæred. vel actio. vend. Si venditor hæreditatis emptori res hæareditaria non tradat, eäãſque rurſus alteri vendat, quia contrallu fidem frangit, ex empto actione conuentum id, quul intereſt, præſtare cogendum eſſe. Et hanc poſteriorem ſententiam Bart. veriorem eſſe nõ negat, ſi venditot rei tradendæ facultatem non habeat. Alioqui al
puniendam contumaciam,& dolum non tradents
iuſiurandum in litem deferendum eſſe ait. 22 Füulgoſius autem ne hoc quidem caſu iuran- dum eſſe contendit, cùm venditor, rei tradendæt cultatẽ habet. Mouetur Dioclet. reſcripto, cuius ver ba ſubiecimus l. ſi traditio. C. de actio. empt. ii truli tio rei venditæ iuxta emptioni contractu procacia ven ditoris non fiat, quãti intereſſe compleri emptiont fueni arbitratus Præſes prouinciæ, tantum in condemnatinbs taxationẽ deducere curabit. Hæc verba quin de eoac- cipienda ſint, qui rei tradendæ facultatẽ habet, do bium non eſt. Quis enim procacẽ eum dixerit, ql rem venditam in poteſtate ſua non habet, idebqu cam tradere non poteſtè Sed& quod poſteà ſequ tur in reſcripto, Quanti intereſſe fuerit arbitratul id de iureiurãdo in litem intelligi non poſſe Fuy ſius exiſtimat, ſed de eo tantùm, quod emptora tereſt, cuius æſtimatio, Iudicis arbitrio cõmittiil- Contraà laſon duplici argumẽto ſubnixus diſſeruli Nam licet Iudici æſtimandi, ſeu arbitrandi faculia concedatur, inquit, non ideo conſequens eſt, in tem iurandum non eſſe, cùm& ipſius iuriſturandl delationem arbitrio ludicis committi videamus.: videamus. 5. fin. ſuprà eod. Item ſcribit] iftiniann, In At
Iccedit, onpara guidas 1 tadend dbolo 8 regen boie mo net ſa

torinſn. ulan 1 ehenit or zin
aga!
t: qo
on jur
pton-
lidie
mam um In n truu adtion n.Inyer red ſelän huna in uni mm ilin poſtelin vſi reui Aliocl- on tult
16
In Tit. II I de in litem iurando.
mn aLkionibuus arlitrariu, in quibus in litem iurari ex-
hxrati Iuris eft, udic ex hono& æquo æſtimare, quem-
modum actori ſatisfieri oporteat ⁰- pręterea. de actio. 2
2; Sed quàm futilibus argumentis, ac plumbeo (ot ita dicam) gladio Fulgoſium inuaſerit, planum laciam. Multuùm enim refert, an lex æſtimationem
eius quo arb din durandum in litem ceſſare debet(Iuriſcon-
ſalti nanque hæc duo, Quanti intereſt, 8 Quan- ij inlitem iuratum fuerit: tanquam res diuerfiſsi- mas diſungere ſolent. l.non à udice.ff.de iudic.)an verò committat iuriſiurandi delationem: tũc enim meſt, ob tale arbitrium iudici conceſſum,
erſpicuu.— auſiurandum in litem non excludi.
24 Sed nec me mouet; quòd In actionibus arbi- muriirludiciex bono e æquo Rimare permittitur,&c. Id enim in condemnatione non fit, in qua iuſiuran- dum in litem deferri ſolet, ſed in eo iuſſu, ſeu arbi- tiio quod ante ſententiam interponitur, vt poſtea declatabimus. Hinc fit, vt ego Azonis, Fulgoſiiq́ue ſententic magis accedens, cenſcam in ex empto acione nunquam in litem iurari. Argumento id quoq; eſſe poteſt præter ca, quæ iam diximus, quòd in tractatu emptionum, ac venditionum(qui titulos permultos complectitur) huius iuriſiurandi nulla à lureconſultis mentio facta reperitur. Cui& illud accedit, quod ratio, propter quam hoc iuſiurandum comparatum eſt, iis tantùm conuenit actionibus, quibus ad reſtituendum, non autem ad dandum, tradendmve agimus, vt in commentarij huius ve- ſtibulo docuimus. b 25 Et ſi quæ leges aut Iureconſultorum reſponſa reperiantur quibus ſpecialiter expreſſum ſit, in qui- bus bonæ fidei iudiciis in litem iuretur, obſeruaui- mus, carum tantùm actionum ſpecialem mentio- nem feeri, quæ ad reſtituendum competunt, quales ſunt comodati, depoſiti,& cæteræ, quas paulò antsè recenſuimus. Quo fit, vt facilè mihi perſuadeam, in iis tantùm bonæ fidei actionibus, quæ iſtius generis ſunt in liem iurari. Necverò huic ſententiæ aduer- ſantur generalia hæc Martiani verba, quæ fortaſsis hac interpretatione nimium contrahere, ac reſtrin- gere videmur. Nam ſicut Iureconſulti, cùm aiunt, In bone fidei aclionibus ex mora fructus,& vſuras de- beri, non hoc ſentiunt, nullam eſſe adtionem bonæ ſidei,in quã fructus& vſuræ ex mora non debean- tur, id enim perquam abſurdum eſſet: ſed hoc ſigni- ficant cam iudicis poteſtas in illis actionibus quam latißsime pateat,ſi æquum eſſe viderit, vt fructuum dands andenda fiat, aut etiam vſurarum, ſe- ſum elle zumile ehoüte naturam, id ei permiſ mus quaſhan 3& hæc verba interpretari debe- b ntüm velit Martianus, ſi quando bcuu ſuadeat, iuliurandum in litem deferri in 22 ne 3 ſalein(quod vtique tum accidit, cùm negacctamn eEinn hanc facultatem Iudici de- in 2aione depoct Klioqui Vwereflarid fatebimur, perurnnin Inummis. ſuprà eo. qua nummi venditæ competit in actione Præſcriptis verbis, quę
ex permurtatior ne naſcitur. l. nat 61, verbits in ach uralis.§.1. de pręſcrip.
cOtrariis. d.l.apud
quem. depo. in litem iurari. Quo- rum omnium nih 3 aadde
Ueſt, quod iure vllo, aut ratione
d intereſt, arbitrio iudicis committat, quo
actione ex vendito, quæ ad pretium rei
lonibus non modò directis, ſed etiam
defendi queat. Quod autem dictum eſt, In iis tan- tùm actionibus in litem iurari, quibus ad reſtituen- dum agitur: id ſophiſticis quibuſdam argutiis, aut verius ſycophanticis, nonnulli labefactare conan- tur. Cùm enim Vlpianus ſcribat, In iudicio dopoſiti contrario in litem nõ iurari, quoniam de fide rupta non agitur. lei, apud quem. depo. hinc effici aiunt, vbi- cunque de fide rupta agitur, in litem iurandum eſſe. Quod genus argumentandi ſi nos admitta- mus, permulta ex eo abſurda conſequi neceſſe eſt. Vt ecce, Non malè dixerit quis, ſtipulationem in- utiliter per epiſtolam contrahi, quòd verba nõ in-
terueniant aut, Teſtamentum Iure non valere, quòd
ſeprem teſtes non adfuerint. Quòd ſi inde conclu- das, Vbicunque contrahendo verbis vtimur, ſtipu- lationem rectè confici: aut, quoties in teſtamento ſeptem teſtes adhibentur, id validum eſſe.
26 Talem collectionem mendoſam, falſamq; eſſe,
dubium non eſt: cùm tam in ſtipulatione contra- henda, quàm in faciendo teſtamento quædam alia
ſint neceſſaria Itaque cùm VlIpianus in litem non
iurari ſcribit, quia de fide rupta non agitur, nihil
aliud intellexiſſe mihi videtur, quàm, reum in reſti- tuenda re depoſita contumacem non eſſe, ideõque non iurari: quaſi dicat, tantum abeſt, vt in rei depo- ſitæ reſtitutione contumax ſit, vt ne vllo quidem
modo fidẽ frangat. Nam ex negatione generis, ſpe- ciei negationem inferri neceſſe eſt. Et ita ego ſen-
tio, licet alij aliter hunc nodum explicare nitantur. Sed Iudex poteſt præfinire certam ſum- mam, ad quam vſque iuretur. Cum enim lex in infinitum iurare permittat: id
eſt, modum iuriiurando nullum definiat, poteſtas
iudici datur taxationem adiiciendi, ne inde arre- pta occaſione in immenſum iuretur: vt eleganter Vlpia.ſcribit.l.videamus.§. iurare. ſuprà eo. 1 27 Nam in infinitum iurare, apud eundem(vt obiter id explicemus)aliud eſſe, quàm in immẽſum iurare, ipſius verba ſatis oſtẽdunt. Quod& Philip- pus Decius, à cæteris diſſentiens, exiſtimauit. Ac tã- etſi nonnunquã infinitum id ſignificet, quod Græci 3 reror dicunt. I. hæc adiectio. de verb. ſign. l. apertiſsi- mi. C.de iudic. apud Ciceronem tamen, ac lIurecon- ſultos veteres, pro eo ferè accipitur, quod certum, ac definitũ non eſt. Theophil. in§. i. inſtit. de exhæred.
lib. idq́; à Græcis 6ναον appellatur. Cic. in Topicis,
uæſtionum duo ſunt genera, inquit, alterum infi- nitum, alterum definitũ. Martianus. l.condirionum, quæ in futurum. de cõdit.& demon. Quædam ſunt conditiones, quæ certum, aliæ, quæ infinitum tem- pus compræhendunt,&c. Celſus. l. ſi cui. de ſeruit. Si cui ſimplici vſu, via per fundum cuiuſpiam conce-
datur, in infinito videlicet, per quamlibet eius par-
tem ire agere licebit. Vlpia. l. qui bona. S. fidde dam- no infect. Huic ſtipulationi deber dies eſſe inſertus, intra quem ſi quid damni contigerit, cautio lo- cum habet: neque enim in infinitum obligatus eſſe debet ſtipulatione. Sed an huiuſmodi taxa- tio veræ æſtimationis duplum egredi poſsit, tra- ctatum eſt. Et Bartolus, cuius receptior eſt opinio, non poſſe reſpõdit: ea Iuſtiniani conſtitutione mo- tus, qua id quod intereſt, in caſibus certis dupli quã- titatem non excedere cauetur.l. vnica. Cod. de ſent.
B b 2
291
4
⁵
4 4
ö)”]1ͤö1ł“

———— —— —— — s————. —————
——
—— 5——— 5*— ————— 3———öööööhhh ———————— ————xxxÿʒ————
— ——
———,— ——— ——
——
292
7 quæ pro eo, quod intere probatur à cæteris, vt hęc à Iuſtiniano corrigi arbitr
ſt. Atque hæc ſententia ita Reſponſa Iureconſultorũ entur. Quod vtique affir- mare non auſim. Nam, vt Alberici, Fulgoſij, ac Al- ciati contrà ſentientium argumenta prætermittam, conſtat, ex his, quæ iam diximus, in his tantũ actio- nibus in litem iurari, quibus rem ſibi reſtitui quis petit. Quæ ſi non reſtituatur à poſſeſſore, petitoris aurantis arbitrio, pretium rei ſtatuitur: neque enim cogitur inuitus rem ſuam iuſto pretio addicere. 28 Quod ſi Bartolo,& eius ſeGatoribus aſſentia- mur, fateri neceſſe eſt, reum ad rem ſuam venden- dam, ſi minus iuſto prerio, at certè duplo iuſti pre- tij compelli poſſe. Quod quidem iniquum eſſe ſu- prà teſtati ſumus. Hinc apparet, luſtiniani conſtitu- tionem ad hunc caſum nõ pertinere, maximè cum de eo, quod intereſt, loquatur, quod ab eo, de quo nunc diſſeritur, plurimùm diſtare affeueramus. d. l. non à iudice. cum ſimilib.
Licuit enim ei à principio nec deferre.
Quod ſuprà dixit Vlpia.l. videamus. 5. deferre. ſu- N8 3 ℳ 3 0. ⸗ ℳo/.
ra cod.in arhitrio iudicis eſſe, deferre nécne iuſiuran- dum velit: id aliis verbis, ſed idem ſignificantibus,
hic repetitur. Hinc Paulus,& quidam alij colligunt,
liberum eſſe iudici, reo deferre iuſiurandum, aut de- negare, ideòque ab eius ſententia appellari non poſſe, ſi denegauerit. Quæ enim iudicis poteſtati,l. non quicquid. de iudic. committuntur, non conti- nuò ſubiiciuntur Juris neceſsitati. 29 Alij neceſsitate iuriſiurãdi deferendi iudicem adſtringi malunt, ſi pro negotij, quo de agitur, natu- ra, id rationi,& æquitati congruum ſit. Huius rei ar- umentum afferũt, quod VIpianus ſcribit, Fum, qui dolo fecerit, quo minus poßideret, condemnandum êſſe, quanti aduerſarins in litem iurauerit. d.l. qui reſtitue- rc. Et hæc ſententia meo iudicio, probabilior eſt. Cùm enim iudicis arbitrio aliquid ſimpliciter cõ- mittitur, id non in meram voluntatem collatum, ſed quaſi viro bono potiðs ei commiſſum eſſe in- telligendum eſt.l. ſi ſic legatum. de leg..l. i libertus. de ope. liber. quanquàm aliud dicendum videtur, cùm lex iudicẽ aliquid poſſe ait, d.l. non quicquid. vt aliquibus Imperatorum reſcriptis continetur. l. ſæpe. de offic. præſid. Li. C. quomodo& quando iud. Arbitrio nanq; iudicis ea relinquuntur, quæ in fa- cto conſiſtunt, quæq́; propter varietatẽ αeαανν non ſat commodè poſſunt legibus diffiniri. l. mora. de vſur. l.z. de teſta. l. continuus.§. cum ita. de verbo. obliga. Quod cùm neceſsitate quadam impellente fiat, vt videlicet legis quodammodo vicem obtincat iudex, eiusq́; defectum ſuppleat, credendum nõ eſt, ipſum ſupra id, quod bonum& æquum eſt, quic- quam poteſtatis haberc. Quare ſi actione in rem conuentus, contumax fuerit in reſtituenda re alie- na, ac iuſiurandum deferre iudex neglexerit, non video cur ab eius ſententia prouocari non poſsit. glo. cap. ſuper his. de acc. Bartol. in l. ſi qua pœna. de verb. ſignif. Felin. in c. exceptionem. de excep. Et ita Alexandro, aliisque non paucis viſum eſt.
Item& ſi iuratum fuerit, licebit Iudi- gi vel abſoluere, vel minoris condemnare.
Franc. Duareni luriſconſ.
Hæc poteſtas nouiſsima luſtiniani cõſtitution iudici adempta eſſe videtur.§. 0portet. authen de 1 dic. qua ſancitum eſt, poſt iuſiurandum præſtitun de expenſis in lite factis, non licere iudici in mino. rem ſummam, quàm iuratum eſt, condemnare Scd hoc receptum non eſt. Nam in interpretando iuus ſi fortè occurrat antinomia, nõ paſsim, nec facildea confugere debemus, vt auris noſtri, legumque con- ditores pugnantia ſcripſiſſe fateamur..z. C. de yete
iure cnucl. c.cum expediat. de elect. in 6. Crebriox igitur opinio eſt, verbis Martiani conſtitutionen non obſtare, eamque de co tantùm iureiurando lo. qui, quod de veritate præſtatur: quo præſtito, ſi mi. noris condemnatio fieret, iurantis periurium dete.
eretur:non idem in hoc iureiurando, quod deat. fectione eſt, contingere poſſe, cùm iudex minons condemnando, non iurantis periurium, ſed immo.
dicam eius affectionem arguat. At hæc ſententia neque Fulgoſio, neque Iaſoni probatur, quibus ego accedo. Nam vt hoc iuſiurandum demus ad atfe. ctionem tantùm referri, quod ſuprà falſum eſſe ad. monuimus, tamen fieri nõ poteſt, quin iudex reum abſoluendo, actoris detegat periurium, licer fona minoris condemnando, idem non faciat. Seq& periurium in hoc caſu detegi poſſe cx co aluai mus, quod Paulus reſpondit.l. fi infrà eod. 30 De periurio eius, qui in litem iurauit, nunfadl queæri ſolere. Itaque probabilius eſt, quod idem hu- goſius cum Iaſone cenſuit, Regulariter Iudicem ræſtitum iuſiurandum ſequi debere, ſiue de ſum-
ptibus in lite factis, ſiue in litem de rei æſtimationt,
aut vtilitate iuratum. Quod autem Martianus no. ſter ait, ludicem abſoluere poſſe,&c. nos Vlpianumd l. videamus.§. fin. ſequuti, ſic accipiemus, vt nonniſ ex magna cauſa,& poſteà repertis probationibus
poſsit. Et hoc etiam modo generalia conſtitutions
verba reſtringenda ſunt. d.§. oportet.
sed in his omnibus ob dolum ſo- l˙ùm in litem iuratur.
31 Dolus hoc in loco pro contumacia eius acd pitur, qui rem poſſeſſam non reſtituit. l. tutor. inſi
eo. aut quam dolo deſiit poſsidere. Hæc enim pani
ſunt, quantùm ad hoc iuſiurandum attinet. l.quili-
ſtituere.& l. ſed etſi lege.5. hæc verba. de petit.Nerl Meritò igitur aduerſus eum in litẽ iuratur, qui tem mala fide poſſeſſam vendidit, licet ab emptote emm recipere nequcat, l. ſi poſſeſſor. õ. fina. de pet. hærr
enim dubitandum non eſt, quin dolo poſsidere d..
ſierit, rem eam diſtrahendo, cuius ſe dominum nol eſſe intelligebat. Alia cauſa eſt eius, cui res dolo mr lo tradita eſt, ſi forte ca‚ deinde abſque eius dob perierit. l. arbitrio, S. non tamen. de dolo. quia dobum ab initio commiſſum hic non conſideramus, ſ actione bonæ fidei, ſiue quacunque alia agauui
Fulgo. Alexan. laſ.& Curtius rectè cenſueruns
cet Bart. Angel. Paulus& Dec. contra.
32 Vnqde tractatũ eſt, An ob defuncti dolumi iurandum hoc aduerſus hæredem deferendũ lu⸗ conſtat, ex contractu, aut quaſi cõtractu, ob dolum malum defuncti hæredem in ſolidum teneri. Iif eod. l. ex depoſiti.& l. ex contractib. flde ad Non ideo tamen in litem iurandum eſſe crediderim N
. 4.. lis cum defuncto conteſtata fuerit..fi. ff de ien tulo.
cmmee emoſ alosol toeri dioür doob wit noul lm. lere rr. ven dal an rt
v
m
1
ku
1 8 1

lumel, 1 judenn m„lir faciu X co
cod.
uit, 1
od ide
riter le „fueci aticwan Martiamu Vhpjau ustoc robauol- conſinun
lam 4
ꝛcia eiu t.rutol- ec enin. rinet de pein ratul empaol de geil pobis omünlt
In Tit. II I. de in litem iurando.
dolus admiſſus ſit, propter quem poterat functum ipſum in litem iurari,& hoc ita Gordia.reſcri plit. lalio iure. C. cod. Aliss autem ſi uis ob dolum alterius conueniatur, aduerſus eum in litem non iurari conſtat, quod aut ex Pompo. annotauit L.& ibi Bart. quando ex facto.tut.
Non etiam ob culpam.
tuto.& is contra de
Hæc verba Accurſius de leui, ac leuiſsima
igi poſſe ſcribit, idq; dubitationem non nabet. Culpam autem leuem craſsiore Minerua ſic accipete debemus; cuͦm quls eam dili gentiam in re
oſſeſſa non adhibet, quam diligens paterfamilids chus ſeruandis adhibere ſolet. Quid enim dioſa loca à poſſeſſore miſſus pe-
culpa intell
in ſuis rebus ſi ſeruus per inſi
rierit, aut nauis a pore nal naufragio perempta ſite l.qui petitorio.de rei vendi.
Et hoc ita accipiendum eſt; dum neque omnino Jiſſoluta ſit negligentia, neque doli, fraudisve ſuſpi⸗ cionem alqquam habeat: alioqui lata potius, quàm ſeuis culpa diceretur. I.latæ. de vetb. ſignifi. l. quod Nerua.ff. depoſi. Leuiſsimam verò cum quis com- muni hominum more diligentiam quidem medio- crem,& probabilem præſtat, ſed tamen in eo pec- cat, quod vir ſagaciſsimus,& diligentiſsimus, præ- cauere potuiſſet. Lin lege. ad leg. Aquil.l.in rebus ff. commod.5. in Iſtit. de ſociet. Finge exempli loco, rem poſſeſſam furibus interuerſam eſſe. Sanè hic caſus cùm ab homine diligentiſsimo præuideri po- tuerit, caſibus fortuitis nõ annumeratur, licet quàm roximè ad cos accedat. l.cùm duobus.§. damna. ff. pro ſocio. Inauta. ff.nautæ, caupo. ſtab. Illud præter- mittendum non eſt, quod ex veteribus nõnulli an- notauerunt, cùm lex diligentiam, aut cuſtodiam ſimpliciter exigit, id verbum ſic à culpa ſeiungi ſo- lere,vt rem omnino diuerſam ſignificare intelliga- tur Ir 5.ſæpe. de poſ.l. contractus. de reg. iur. l. ſi cùm venderet.fl. de pign. act.. ſi vt certo. 5. nunc viden- dum.ſHcommo.l. cum res.. culpa. ff. de legat. i. Quo argumento negligentiam(quæ diligentiæ contra- ria eſjaliud quàm culpam eſſe quibuſdam fortaſsis videbitur: quibus cum non magnoperè contendo, modò vt vicigim mihi dẽt, quod negari nõ poteſt, cum fundi plærunque apud Iurecõſultos ſubtilem hanc culpæ cuſtodiæq́ue differentiam,& culpæ, ne- gligentiæque vocabulo promiſcuè nonnunquam eos ytilcũ, qui..an pater. de furtis. d.l. quod Ner- ual qui petitorio..de rei vendic. Qua de re alibi opportuniès culpam quoque latam his verbis con- tineri idem Accurſius autor eſt: quæ ſententia plu- enu conſenlu comprobatur. Alciat. in l. ma- Bam deügnide laque quod dicitur, latam cul- dum ie don aenn Ii. ſi menſor. fal. mod. dix. lo- mms elſt h nereqaoniam graue,& acerbum rum pone dd olam culpam, aduerſarij arbitrio dentnt. Ban im Elud generaliter plærique tra- pœrnam Karden In d. l.quod Nerua. vbicunque lex eam de lata cul 8, X preſſam doli mentionem facit, co, quod Vlpia pa don intelligi. Idque colligunt ex mal feceri h nus Prætorij edicti Verba, Si quu dolo iauim e 9 San quls permiſſu meo in poſſéſßione pofm rae 3 a Sutn So pertinere ſcribit, qui beranen Baßh de ſibi obnoxiam eſſe puta- at ei, qui in poſſeſsionẽ. Huc etiam
duerſo tempore nauigatum miſſa
pertinet, quòd in lege Cornelia de ſicariis, latam culpam pro dolo non accipi Paulus reſpondit. l. in lege. ad leg. Corn. de ſicar. idque, vt veriſimile eſt, propter pœnæ aſperitatem, quæ ea lege infligitur. Proinde cùm homicida lege municipali capite pu- niri iubetur, extra quam ſi ſe defendẽdo hominem occiderit, vulgò receptum eſt eum non teneri, qui lata tantùm culpa deliquerit. Signo. conſil. 27. Cui conſequens eſt,& cùm ſententia iudicis, ignominia cuipiã irrogatur, latã culpam non ſufficere, quòd ea pœna morti par eſſe videatur. l.iuſta. de manu. vind. Vnde quod Iaſtinianus ait, Suſpectu tutorem remo-
tum ob culpã, famoſum non eſſe.§. iuſpectus. inſti. de ſu-
ſpect. tuto. ſic vulgo intelligunt, vt ne ob latam qui- dem culpam vlla notetur infamia. Et hæc quidem eſt omnium ferè interpretum ſententia, quam, vix eſt, vt cgo probare poſsim. Sicut enim lex, cùm dolum nominat, vel adiecta dictione taxatiua, la. tam culpam minimè excludit. glo.& Dec. in Icon- tractus. de regul. iur. ita& culpæ mentio in lege fa- cta leuem tantùm, non etiam laram complectitur. d. I.contractus.& I.ſi mora. ſolu. matr. glo. l.in vendi- tione.§. ſi quis fructus. f.de bon. auctor. iudi. poſsid. Alexand. conſilio 45. in t. volum. Vt ecce, cùm Iure- conſulti mẽſorem agrorum. l. ſi men. falſum mod. dixc. depoſitarium. I...§.ſi quis ſeruum. depoſi. 1.3. nautę caupo. dict.l. contractus. aut eum, qui tem ali- quam precario accepit. l. quæſitum.§. cum quoquc. de preca. dolum duntaxat præſtare dicunt, ob la- tam tamen culpam ceos teneri non negant. Id quod in his ctiam edictis animaduertere licet, quibus
œna aliqua in dolo malo delinquentes ſtatuitur.
I. ſi quis teſta. lib. eſſe iuſſ. vxcunque Bartol. aliter
ſenſuerit. Nec aduerſatur huic ſententiæ, quod ſu- prà dictum eſt, Verbis edicti eum non teneri, qui poſſeſsionem ſuam eſſe putabat,&c. Siquidem in co caſu, aliisq́; ſimilibus. l.2.§. hac actione. vi bono. rapto. leuem potius, quam latam culpam eſſe cum Decio exiſtimauerim. b
34 Quæ cum ita ſe habeant, facilè aſſentior Fulgo- ſio, Sicut ob dolum, ita etiam ob latã culpam, quæ dolo proxima eſt, in litem iurandum eſſe. Pro qua ſententia& Antonini reſcriptũ.l. is, qui. C. co. tit. ma- gnopere facit, cùm ait, Aduerſus hæredem tutorius non iurari, ſi neque dolus eius, neque lata culpa conuincatur. Nec audiendos eos eſſe puto, qui ſpeciali fauore id in actione tutelæ conſtitutum eſſe aſſerunt, cùm nulla probabilis ratio tantæ diuerſitatis appareat. 35 Et hinc infertur deciſio quæſtionis à recentio- ribus tractatæ, An ob dolum præſumptum in litem iuretur? Quod Corneus lib. 4. Reſponſo. Corne. conſi. 8I. in 4.vol. Deciusq́; negant. Sed cùm ob la- tam culpam iurari poſſc oſtẽſum ſit, quæ verus do- lus non eſt, ſed rantùm præſumptus. l. ſed etſi lege.
de pet. hæred. not. in d.. magna. diuerſam opinio-
nem veriorem eſſe arbitrarer, idèmque Curtio vi- detur. Quod autẽ de ſuſpecto tutore ſuprà dictum eſt, id eiſdem argumẽcis refelli poſſet, quibus& cæ- tera nunc à nobis cõfutata ſunt. Vnde apparet hæc verba Imper. lib.i. Inſtitutionum. dicto§. ſuſpedus. Suſpectus autem remotus, ſiquidem ob dolumè famoſuæ eff: ſi ob culpam, non æquè: ſic accipienda eſſe, vt re. motus ob dolum aut latam culpam, infamis ſit:ob leuem verò, aut leuiſsimam, non item. Hurüſque ¹eh
293
8 4 † 8 5 1 3* 3 4 1 4 3 1 8 3 1 4

294
rei argumentum eſt, quòd in act
—
.— C“—— 8.—.—. 3 —..———ſſſſ——— 8 8 8.—.. 9 ————————Q— e. ————*—— 8———.——=—— 8—— 4—— 2 —— 2—————————.— 2————yy——————— 8——o*. 4 2 * ſ“ 5 8 1——————————————— 3— 8 —— 3—.——— 2————————————mõõõõõõõõÿõ—————— 4————————————— —— 4—————*————-ä———————————— 4————————————————— 2— e——— 8————..————————————————— —————.—————— 2 3——————————— —— 4 4———— 2————————————— i—— 3 4 8————— 2— ——————————— 2———————— —— 8—————— ————.* E 9 1
—— ——— 5———
ione d.l. quod Ner- ua. depoſiti, furti.l. ſi is, qui rem.§. Iulianus.& 1ſi is,
ui pigno. de fur.& quibuſdam aliis non iantuùm doli, ſed& culpæ nomine ſit condemnatio At P re tor in edicto ait, His judiciis damnatos infamia no tari. L... ff. de his qui notan. infa. Quæ verba genera- liter intelligi neceſſe eſt, quacunque ex cauſa quis damnatus fuerit. Sed& quod ait ipſe Prætor, Infa mia notari, qui ſciens vxorem duxeritintta id tempus, quo virum elugeri moris eſt: ita interpretatur VIpia- nus, vt ne ob uris quidem ignorantiam excuſetur. [liberorum. S. notatur. de hiis qui notan. in fa. quam conſtat latæ culpæ adſcribendam eſſe. Bart in dict.l. quod Nerua. l.regula.§. pen. de iuris& facti igno. Alcia. in l. cedere.§ fin. de verb. ſign. Neque verò hic multum referre arbitror, an iudicis ſententia quis notetur, nécne, quod nonnulli crediderũt:quando- quidem ea diſtinctio omni ratione caret. Nam ſi lex,(quæ homine mitior. l. ſi Celſus. de reccp. arbit. eſſe dicitur) infamia eum notat, qui culpæ tantùm affinis eſt, quantò magis à iudice eum notari par eſt? Ac ne illud quidem noſtræ opinioni refraga- tur, quod paulòè ame obiectum eſt, in capitalibus iu- diciis latam culpã dolum non repræſentare, ex quo jgem& in cauſa exiſtimationis dicendum eſſe vi- gebatur. Nam vt hoc verum eſſe fateamur, quod quidem ipſum ſcrupulo non caret,& recentioribus
uibuſdam non vſquequaque probatur, Zazius in intellectib. ſingu. non continuò tamen ad ca, quibus infamia irrogatur, iudicia porrigendum eſt. Siqui- dem ea pœna, vt morte minus acerba eſt, ſic inter
œnas capitales recenſeri non ſolet. lcapitalium. de pœnis.l. licet. de verb. ſign.tametſi inficias non iue- rim, in quibuſdam caſibus, præſertim vbi de liberta- tis fauore agitur, famæ, vitæque periculum eiuſdem poteſtatis eſſe. l. iuſta. de manumi.vind.
Nec enim iudex æſtimat.
In quo verſetur iudicis arbitrium, de quo antè diſſeruimus, poterat fortè quiſpiam dubitare. Quod Martianus hic explicat. Cum enim plærunque ta- lis ſpecies incidat, vt dolum à culpa, aut latam, ab ca, quæ leuis, ac leuiſsima eſt, diſcernere facile non ſit, cümque nulla extet certa iuris regula, qua in vniuerſum hi gradus diſtingui inter ſe, ac diiudica-
ri poſsint, meritò tota huius rei æſtimatio iudicis
arbitrio committitur. l. ſemper.§. culpam. ff. quod vi aut clam. L.videamus. ſupra. Et hæc quidem inter- pretatio mihi viſa eſt his verbis conuenire. Sed vi- dendum eſt ne aliquantò rectiùs ita legatur, Hic enim iudex, ini jnxaru ſcilicet, vt ſit ſenſus, ob cul- pam à iudice æſtimationem faciendam eſſe, b
Planè interdum& in actione ſtricti iudici] in litem iurandum eſt.
Superiori regulæ, qua dictum eſt, In actionibus in rem,& in ad exhibendum, in litem iurari, anne cti⸗ tur& alia ex libro Pauli ad edictum xxviij. nempe, In actionibus ſtricti iudici, vt ex ſtipulatu,& ex teſta- mento, in litem non iurari. A qua Martianus noſter excipit caſum, quem mox ſumus explicaturi. 36 Hinc à veteribus annotatum eſt actiones arbi- trarias, cuiuſmo di actiones in rem ſunt ſtricti iudi-
9*
Franc D uarenl lu ri ſc 0 nſ.
cij non eſſe. Verùm hæc opinio ideo recepta no
eſt, quod iuris noſtri auctores ſic videantur aa nes diuiſiſſe, quaſi omnes aut ſtricti iudicij ſin aun bonæ fidei.. actionum. de actio. Cùm ergo has be næ fidei non eſſe conſtet. I. in fideicommiſſ.§. in ü quoque. ff. de vſur. relinquitur, vt ſtricti iudicij eſſ dicantur. Ego ſanè vereor„ne communis hæc ſen tentia defendi non poßsit: cùm arbitraria ludica; ſtrictis& bonæ fidei plurimuùm differre oſtenſurus ſim. Quod quidem ipſum vt commodiuũs demon. ſtrari queat, non omnino depor Srvodr erit, licet lo cus fortaſsis alienus videatur, de iudiciis arbitrarii in tranſcurſu hic diſſerere: quando& à reliquis hu- ius loci interpretibus idẽ factitatum eſſe videmus Principio actionem arbitrariam eſſe vulgo tracf. tum eſt. Bart. in l.vnica. C. vhi conu. qui certo loc dar. pro. in qua propter aduentitiam aliquam cau- ſam iudici ex bono,& æquo arbitrari licet, prater naturam actionis, quæ intenditur. Quapropterha tantùm arbitrariæ eſſe poſſunt, quarum natura a5 hoc iudicis arbitrio prorſus abhorret, quales ſunt ſtricti iudicij, non bonæ fidei actiones. Cæterim iu. dicia variis cx cauſis arbitraria effici volumt, quas
Barto.(quem cæteri ferè ſequuntur) quatuor reguli
complectitur. in l. hoc edicto. de public. Ac prinim
omnium, cùm quis certo loco pecuniam ſibiun
ſtipulatus, cam alibi petit: quo caſu iudex in em
demnatione, quantum interſit pecuniam in eob- co ſolui, arbitrabitur. Locus enim ſtipulationiadi- ctus efficit, vt contra ſtrictæ actionis naturam, atbi trandi facultas iudici permictatur. l. z. de co, quod certo loco. In actionibus quoque in rem tam taxx tio quancitatis, quam iuriſiurandi delatio iudics arbitrio relinquitur. I. hac lege.& l. videamus. ſuprs co. ſed ita demum, ſi reſtituere iuſſus, præcepto iu- dicis non parcat, Contumacia enim, ſeu contem. ptus iudicis actionem reddit arbitrariam. Quodyſ queadeò interpretibus placuit, vt inde gencralic proditum ſit, Omnem actionem, quæ ad reſtituem
dum competat, ſiue in rem, ſiue in perſonam ſit, ho mo do arbitrariã effici poſſe. Bart. hic,& Faber ins prætereà. de actio. per l. qui reſtituere. Porrò atb- trium ob eiuſmodi cõtumaciam iudici conceſſum,
non tantùm in deferendo in litem iureiurandoſſed & nonnunquam in alia pœna imponenda verlui credunt: velut quadrupli, in actione quod meuu cauſa, quę idcirco inter arbitrarias recenſeri diciuu Lſi cum exceptione. ff. quod met. cau. Ex quo int ligi poteſt, in actionibus in rem, quod metus caula & aliis ſimilibus, duplicẽ à iudice ferri ſententiam in ca verò, qua id, quod certo loco promiſſum ch petitur, vnicam condemnationem fufficere. Scdi noxales actiones alia rationc arbitrarias dici cut ſent, quia iudex ante cõdemnationem reum iunt rogat, vtrùm litis æſtimationem ſoluere malit ſeruũ noxæ dedere? Qupd ſi ſe dediturum reſi derit, mox à iudice iuſſus id præſtare nolit, cöuie nandus eſt quanti actor in litem iurauerit. Ethe ſenſu accipiendum putant, quod luſtinianus 1, Niſi ex noxali cauſa ſeruum dedat. pręterea. de aco licet Accurf.aliter interpretetur. Et hæc quidẽ a D0 recepta ſunt, vt magna me admiratio tencat, cur ſ tanta ſcriptorum præſertim recentiorum turba,n-
uentus adhuc ſit nemo, qui pedibus in cam ſenten 1. tiam
6, el volick ſenie ſomc. apeln R ion nei dät ſen. Ru

1 vlet 5 adinn relg de lilen vulgh rn n ceoin liquan 3 lie n apropte m nau b qual b Crr ſolun Adot Ach
lam!
udexi
lam ie Ilatiodi aturan; de co,g em unu elarou. camub l ptaremu ſeu cor 1m Qul le gegel ad rehir onambi Tabei Donde 1 conct eiuran ſenda ſ qudr ealen 3 Ex Jooe meuu i ſeoie⸗ omillo ficete
rias”.
7 reug ele 1
nianus h
In Tit. I II. de in litem iurando. 29 5
ciam non iuerit: quam& ego tantiſper ſequutus
ſum, 11.. xi. Mouit me, vt à cæteris diſſentirem, quòd Iuſti-
dum a veritate eam plurimùm abeſſe intelle-
arum actionum dignoſcendarum gratia regulam tantum vnam tradit cuius exempla ſubii- diens actiones eas nominatim recenſet, quas arbitra- nias eſſe dicimus. Ex quo apparet, ipſum omnes actiones arbitrarias in eam definitionem includere olulſe, ſi ſatis accuratè Bar.& ceteri perpendiſ- ſentnunquã tot regulas,a ſententia luſtiniani pror- ſus allenastam temerè conſinxiſſent. N ã quod iſti ſcatiuntin actione, qua certo loco promiſſum pe- titar,protinus fieri condemnationem eamque ni- hilominus atbittariam eſſe, id perabſurdum, nec ſupradictæ regulæ conſentaneum eſt. Nec quen-
uam mouere debet, quòd! udex id, quod intereſt, arbitratur,& æſtimat„ duomam In plæriſque aliis actionibus idem fieri animaduertimus, quas nemo dixerit ob eam cauſam arbitrarias eſſe. Bar. in J.vni- ca ad fnem de ſenten. quæ pro eo, quod intereſt. ſ id quod ex Pamphilo, de lega. z.l. continuus. 5. cum ita de verbo. oblig. Eodemque argumento refutare
poſſumus,& quod ab eiſdem ſcriptum eſt, actio-
nes in rem,& alias eiuſdem generis, ideo arbitrarias eſſe, quòd iuriſiurandi delatio, ac taxatio quantita- tis, ex iudicis arbitrio pendeat. Arbitrium enim, de
quo hic diſputamus, interlocutio quædam iudicis
eſt, ſententiam diffinitiuam antecedens. Placent. in ſummatit. derecep. arbit. C. quam Theoph. ε‿α resav appellat:on libera illa deferendi, aut non deferen-
di iuriſiurandi facultas, quæ in ipſa condemnatio-
ne iudici conceditur: id quod Placentinus aliquan- tô diligentius cæteris, non vno in loco conſyderaſ- ſe mihi viſus eſt in lib. de rerum vind. tit. de rei vẽd. & in ſumma tit. de actio. inſtit. Ex codem errore na- tam elſe regulam eam contendimus, qua generali- ter proditum eſt,— 38 Omnem actionem, quę ad reſtituendum com- Petat atbitrariam eſſe, quòd reus præceptum iudi- cis contemnens, condemnari à iudice poſsit, quanti actor in litem iurauerit. 39 Neque enim verum eſt, In his omnibus, qui- bus ad reſtituendum agitur, in litem iurari, vt ſu-
prà oſtendimus: neque ab ea iuriſiurandi delatio-
ne, tametſi arbitraria ſit, actiones arbitrariæ deno- minantur. b
40 Supereſt vt de noxalibus actionibus videa- mus, in quibus iudex eledtionem rei interrogati ſe- Hu ipſi iubere dicitur ‚vt ſeruum noxæ dedat. — lam rationis haden l⸗ dieuum gira Peeiem nuls on e mihi videtur. Officium nan-
uc iudici.— Terudles eſt, in actione noxali ſub alternatione m condemnare, aut ad liti
aut noxæ dedere§.J. Inſtit. de offic. iudic.& ſecun-
Lunucamunes eelarſölius noxæ deditionis iu- Hcio luo ron e Imiles. de re iudic. Proinde of- dicendo Ke ungi is dici non poteſt, quiſquis iu- 5 duß dor ann. à lege præſcriptam non ſeruat. ee ne. iiciat, vbicunque iudicem æqui- tcreodeei mnterrogationem in iudicio fieri opor-. cunquc. de Interrog. act. Item officio eius
contineri in; tineri in interdictis quibuſdam noxalibus, vt
s æſtimationem,
voluntate domini primùm explorata, ſeruum no- xæ dedere iubeat,& ſic non parentem condemnet, idque ex Pauli reſponſo. dicta I. finali. de interdi- ctis. ff( cuius auctoritate ne noſtri quidem aduerſa- rij nos oppugnant. Reſpondebo, Iniquam, captio- samque huiuſmodi interrogationẽ eſſe, per quam reus facultatem ſibi à lege conceſſam amittit, cap. indultum. de regul. iur. noxæ dedendi videlicet poſt condemnationem, donec iudicati conueniatur. l.itẽ veniunt. S. idem rectè. de petit. hæred. Ac tametſi teo prætextu iſtius interrogationis ſaluum videatur le- gis beneficium remanere, re vera tamen ipſi adimi- tur. Non enim dominus, à quo huiuſmodi reſpon- ſio per iudicem extorquetur, ante latam ſententiam intelligere poteſt, an litis æſtimationem ſufferre, an verò ſeruum noxæ dedere ſibi magis expediat: cùm tamen hec dedendi facultas vſquc ad executionem ſententiæ non alia ratione concedatur, quàm quòd
iniquum ſit nequitiam ſeruorum dominis ſupra
ipſorum corpora damnoſam eſſe.§.. Inſtitu. de no- xa. actio. Neque ergo officio iudicis congruit, vt do- minum interrogationi factæ nolentem reſpondere cogat, neque vt ſeruum noxæ dedere iubeat, niſi fortaſsis vltro ſeſe aduerſario ſatisfacturum nega-
uerit. Quid igitur de actionibus arbitrariis cenſen-
dum Et iam admonui, nulla melns, neque com- modids eſt, quàm Iuſtiniani, regula totã hanc iem explicari poſſe. Itaque verba ipſa hic adſcribere vi- ſum eſt, vt ſubiecta interpretatione noſtra, verum,
germanümque eorum ſenſum faciliùs oſtendere
poſsimus. Præterea quaſdam actiones arbitrarias, id eſt, ex arbitrio iudicis pendentes appellamus, in quibus niſi arbitrioindicis us cum quo agitur, actori ſatigfaciat, veluti rem reſtituat, vel exhibeat, vel ſoluat, vel ex noxali cauſa ſeruum dedat, condemnari debeat. Sed iſtæ actiones tam in rem, quàm in perſonam inue- niuntur. In rem, veluti Publiciana, Seruiana, de re- bus coloni. Quaſi Seruiana, quæ etiam hypothecaria vocatur: in perſonam, veluti quibus de eo agitur, quod vi, aut metus cauſa, aut dolo malo factum eſt. Item cum id, quod certo loco promiſſum eſt,petitir. Ad exhibendum quoque actio ex arbitrio indicis pendet. In hus enim actionibus,& cæteris ſimilibus, permittitur iudici ex bono& æquo ſecundum cuiuſque rei, de qua actum eſt, naturam æſtimare, quemadmodum actori ſa- tigſieri oporteat. b
41 Cuͤm igitur in iudiciis regulariter iudici liceat,
cauſa cognita protinus ſentẽtiam diffinitiuam fer- re, quamlibet reo grauis, duraque ſit futura cõdem-
natio: eſt tamen genus quoddam actionum, in qui-
bus humanius, benigniusque cum reo agendum eſt. In his enim iudex priuſquam negotium diffi- niat, velut interceſſor quidam,& beneuolus conci- liator, arbitratur,& æſtimat, quemadmodum ex bo- no& æquo actori ſatisfieri oporteat. Reum verò ita demum condemnat, ſi arbitrio non obtemperans in contumacia perſeueret vſque ad ſententiam. Et hæc eſt propria, ſpecialisque harum actionum na-
tura, vt Theophili verba oſtendunt,&*6 eisixds
dεεενι aν rae Ap, licet alij vulgò diuerſum
ſentiant. Bart. in l. in bonæ fldei. de eo quod certo
loco. Nam& Iuſtinianus ipſe de actione.§. item a-
ctionum. inſtit. de actio. Quod metus cauſa loquẽs,
Eius natura, inquit, tacitè continetur, vt qui indicis 4 B b 4
——— 2 2— ————————
—
—

——— 8 ———.—————
———— —————.—————
—= ——— 3 ——
* 1 ͤ 4 A
296
iuſſu ipſam rem actori reſtituat; abſoluatur: quoa in cæreris caſibus non eſt ita, ſed omnino quifque in
quadruplum condemnatur, quod eſt& in urij 4 nifeſti actione. l. qui ea mente. de furt. l.non prodeſt. vi bono.rapt. Neque enim furi, neque raptori pro- deſt, ad euitandam pœnam, ſi ante condemnatio- nem, rem raptam, aut furto ſubtractam reſtituerit, caùm iſtæ actiones in numerum arbitrariarum non referantur.
4²2 Nec aduerſatur noſttæ ſententiæ ꝗ uod dici⸗ tur, Omnia iudicia abſolutoria eſſe. 5.fin.inſtit. de per- pet.& temp. actio. Sic enim id accipi debet, cum reus ſatisfacit actori, id eſt, omnino eius deſyderium adimplendo. L.I. ffqui ſatiſd. cog. ſiue rem petitam, ſiue pœnam exoluit. Quod plærunque in famoſis iudiciis vtilitatem adferre poteſt. l.ſi reus paratus. de procur. At in his actionibus non actoris volun- tate, ſed iudicis arbitrio fieri ſatisfactionem oporte- re dicimus. Inde conſequitur, Non omnes actiones ob contumaciam rei arbitrarias dici poſſe(quod quidam falsò exiſtimauerunt: Batt.& alij hic.& nos ſuprà attigimus)ſed eas tantùm, quæ in hoc cõ- textu recenſentur,& quæ cum his ſimilitudinem habent. Et has quidem actiones omnes huic regu-
læ, ſeu diffinitioni optime conuenire dubium non
eſt, cùm in his arbitrio iudicis ſatisfaciens abſolua- tur, non ſatisfaciens condemnetur. Quod vel ma- ximè perſpicuum eſſe poteſt in actione, quod metus cauſa,& de dolo, ne perſequendis omnibus exem-
lis ſim prolixior. Nà edicti, de eo, quod metus cau ſa geſtum eſt, alterum caput in hæc verba conce- ptum fuiſſe ſcio. d.l. ſi cum exceptione.§. quatenus. verſic. ſinautem. Si res metu ablata ſit, neque ea res ar- bitrio iudicis reſtituatur, intra aunum in quadruplum, poſt annum verꝰ in fimplum iudicium dabo. In cuius interpretatione Vlpia. lib,ad Edictum 1I. d.l. ſi cum. §.I. cum ſeq. Si quis non reſtituat, inquit; in quadru-
plum in eum iudliicium pollicetur. Satis enim clementer
cum reo Prator egit, vt daret ei reſtituendi facultatem, ſi vult pænam euitare. Et paulò põſt: Nec cuiquam ini- quum videatur ex alieno facto alium in quadruplum condemnari: quia non ſtatim quadrupli eſt actio, ſed ſi res non reſtituatur. Hæc autem actio cùm arbitraria ſit, licentiam habet reus ab arbitrio dato, vſque ad ſententiam, reſtitutionem rei facere. Quod ſi non fe- cerit, iure, meritque quadrupli condẽnabitur. Non adeò diſsimilibus verbis edictum de dolo malo, à Prætore promiſſum fuiſſe credibile eſt. Cuius edicti quoddam caput idem Vlpianus eodem lib. enarrãs,
arbitrio. in princ. de dolo. Arbitrio iudici, inquit, hac
quoque actione reſtitutio compræhenditur. Bt niſi fiat re fiitutio, ſequitur condemnatio quanti ea res eſt.
43 Planè cùm rei vindicationis mentionem hic nullam fecerit Imperator, an inter arbitrarias ea nu- meranda ſit, dubitari poteſt. Quod probabilius eſ- ſe exiſtimo. In eo ſiquidem iudicio arbitrium, ſeu iuſſus, condemnationem ſolet præcedere, cui parens reus abſoluitur, non parens condemnatur. l.& ex diuerſo. l. ſi verò. l. qui reſtituere. de rei vend. Idemq́; in actione confeſſoria,& negatoria, quæ pro ſer- vitutibus competunt, aliisq́ue ſimilibus dicendum eſt. ſ.harum ſi ſeruit. vendic. Qui verò contrà ſon- nunt, in rei vindicatione aiunt nonnunquam ar- bitrio ptætermiſſo rem à poſſeſſore manu militari
Franc. Duareni Iuriſconſ.
auferendam eſſe, ideõque eam ex iudicis arbiti V
non pendere. Qua in re non ſimplex eorum erch mihi eſſe videtur. Nam in primis conſtat in ach ne, quod metus cauſa,& quibuſdam aliis, plærun- que iudicis arbitrium ceſſare. I. arbitrio.§. non u. men. de dolo. quas vtique arbitrarias eſſe inter om nes conuenit. Hoc amplius in Publiciano iudicin aliisque eiuſdem gencris, rem à poſleſſore auferi non minus quàm in rei vindicatione crediderim Idque Vlpiani verbis ad edictum ſatis perſpicuè de monſtratur. 44 Qui reſtituere inſſus, inquit, l. qui reſtituere. 1. dici non paret, contendens ſe non poſſé reſtituere, ſ nui dem habeat ré, manu militari ofücio judicis ab e vnf ſéſio transfertur,& fructun duntaxat, omnisque cuu
ſæ nomine condemnatio fit. Si verò non poteſt niſtina-
re, ſiquidem dolo fecit, quo minus poßit, is quanuum al. uerſarius in litem ſine vlla taxatione in infinitum in- rauerit, Aamnandus eſt. Si verb non poteſt reſtituenena dolo fecerit, quo minus poſsit, non pluris quàm quaui res eſt, id eſt, quanti aduerſarij interfuit, condemmandu eſt. Deinde ſubdit: Mæc ſententia generalis,&c. Qul bus verbis ſignificat, præcedentem ſententiam is executione manu militari facienda, ac de in liem jurando, generalem eſſe,& ad omnes actioms ger tinere, ex quibus arbitratu iudicis quid reſtituna- Cùðm enim generali verbo vſus fuerit, Qui reſtinen iuſſus:meritò adicit, ſe non rei vindicationem mo. dòô, ſfed& plæraſque alias actiones, quibus ad teſt- tuendum agitur, complecti voluiſſe. Eòdem peni- net,& quod alibi idem VlIpianus ait, In Publici actione, eadem omnia, quæ in rei vindicatione, obſcnui da eſſe.l.ſed etſi res.. in publiciana. ff. de publi. Jed& cùm Neratius ſceribit, l. fl. eo. tit. Publicianam actionum non ideo comparatam eſſe, vt res domino auferaturan non apertè indicat, ab eo poſſeſſore, qui dominn non eſt, auferri poſſe? 45 De ea autem, qua certo loco promiſſum pe titur, maior dubitatio eſt, cùm in arbitrium iudici ob id referri dicatur, quòd ꝓſtimatio cius quodin- tereſt, arbitrio ipſius commiſſa ſit. l. ideo.& I. cen. tum. de eo quod certo loco. Huc accedat, quò Theophilus harum actionum exempla diligenti- ſimè perſequutus, hanc omnino prætermiſit, id nan facturus(vt credibile eſt)ſi ad hunc tractatum ean pertinere intellexiſſet. Idq́ue eo probabilius eſſei- detur, quòd ſpeciali vocabulo hæc actio arbittani à Iureconſultis appellari ſolet. l.z.& toto ferè ti: i eo quod certo loco.l. ſi duo. de conſtit. pecu..loco inſtit. de actio. l. vnica. vbi conuenia. qui cer. loen cùm hic verbum ARBITRARIA, non actions ſed cuiuſdam actionum qualitatis nomen ſit. cl fortaſsis tutius eſt, hanc à reliquis nõ ſeparare,quii & Latinorum exemplarium fides id ſuadcat,&¹ earum natura, de quibus hic loquimur, alicnas ſit. Poteſt enim(exempli cauſa) huic actioniat- ctus iudex arbitrari, vt ſatiſdet reus de pecum ſoluenda, vbi promiſſa eſt: Qui ſi dicto audiens ſie rit, abſolutiouem conſequerur. Et ita Vlpianus di ſeriè reſpondit. l. quòd ſi Epheſi.§. interdum. de eo- quod certo loco. Et huic ſanè non abſimilem iudt candi morem apud veteres olim fuiſſe accepi. 46 Nam Athenis iudices primis ſententiis ſtatue bant duntaxat, damnarent reum, an a folnctas einde
e
jldicbsl vomint m edln locoal Aditt ſeä& doün
b.
Cohe

Qui 1 tlonem. iba Eöckmn „In BAnn time un epubioe numahn aufian quidomn
omillun triumin ius qu lco.Kl- cedat, la dilge rmibtl actarud bilusdh tio abi Jto fett pero qui cl non 3 omen b eparan 1 aden
In Tit. I I I. de in litem iurando.
Deinde interrogato co; ſi fraus capitalis non eſſet, ein
uam quaſi
me fateretur,pœnam. ſiue mulctam irrogabant. Ci-
„ lib.I. de Orat. Sed& vetuſtiſsimo quoque iure Sarito membrum alicuius ruperat, iu-
.. 8 ui
uiritum, ſi is, q rat,i dici talionem imperanti n5 parebat, neque interim cum aduerſario paciſcebatur, æſtimata lite iudex
hominem pecuniæ damnabat,vt Sext. Cæcilius Iu- 8 ſultus auctor eſt. Gellius lib.20. Noct. Att. Sco- recon u m ræteruecta eſſe videtur inſtituta diſpu- Dui clis reliquus curſus oſtenditur, niſi fortè giones noxales remorentur, quæ aliquando nos rrc commentanti magnum exhibuerunt ne- ruli metſi res admodum expedita, vt nunc otium: tametil 1, bſc ſt uicem ſentio, miniméque obſcura ſſit. 4 Bt ſane ineptiſsima ſemper hæc quæſtio mihi vila eſt, An actiones noxales ſint arbitrariæ: quo
niam, v nomen, ſe is, ſign 3 uhrtedd Zun quæſtionem hanc proponunt; ni- hilo ſtultius eos facere iudicandum eſt, quàm ſi de zcionibus perpetuis, aut temporalibus, pœnalibuũs- ve, aut rei perſequutoriis idem quærerent. Itaqte ic ſtatuo, earum actionum, quæ hicrecenſentur, hanc eſſe naturam, vt reus ante ſententiam arbitrio udicis ſatisfaciens cõdemnari debeat, ſi modò ſuo nomine conucniatur. Nam ſi ex noxali cauſa, no- xæ deditio pro ſatisfactione habenda eſt, exempli loco, actionem quod metus cauſa,& de dolo„‚quæ arbitrariæ ſunt, non tantùm aduerſus aliquem ſuo, ſed& ſerui nomine intendi poſſe conſtat. l. quod diximuʒ. de eo quod met. cauſ.l. ſi oleum.§. fi. de do- lo. Quid ergo ſi qua harum actionum noxaliter conuentus ſit dominus, iſque reſtituere iuſſus à iu- dice, arbitrio non pareat? an noxæ dedendo perin- de condemnationem vitabit, ac ſi arbitrio ſatisface- ret? Quæſtionem faciunt verba edicti, d.§. quatenus. Si res arhitxio iudicis non reſtituatur. At hanc dubita- tionem eximit Imperator his verbis, ſupplens quod edicto Prætoris omiſſum fuit, Niſi arbitrio indicis ſatufaiidt, vel ex noxali cauſa ſeruum dedat. Vnde ad quæſtionem propoſitam reſpondeo, actiones, quæ in hoc contextu recenſentur, veluti quod metus cauſa,& de dolo, ſiue contra aliquem ſuo nomine, ſiue noxaliter intendantur, arbitrarias eſſe. Furti ve- ro actionem, legis Aquiliæ, iniuriarum, vi bonorum raptorum, quamuis ex noxali cauſa agatur, non eſ- ſe. Et hoc ²³ααρην um non multis antè annis in
ftequemi hominum doctiſsimorum corona, de iu-
re reſpondendo defenderemus, memini, quendam noſtri ordinis virum ſanè acutũ ‚ſed quem nviriæ plærunque à veri cognitione adduceret, magnope- rè obluctatum fuiſſe, adeò vt ſponſione facta, tan- dem coacti fucrimus Anſouinum Medicem lu- reconſultum clariſsimum, qui& ei diſputationi præfucrat, cius controuerſiæ honorarium arbirrum
eligere. 48 Vr autem ex diuerticulo velut in viam redea- mus ſicil eſt ex iam dictis colligere, quantum ar- dau üleße 4 ſri& bonæ fidei differant iu- —— ate eere 1 m incluſa ſit, liberum ei non eſt quicquam clementius arbitrari,
æſtimationem commeruiſſe ſe maxi-
297 quàm formula ipſa præſcribat. In his verò, quæ bo- næ fidei ſunt, quia latiſsima iudicis poteſtas eſt,& minimè formulis alligata, vt ſuprà diximus, poteſt & neglecto arbitrio, ſi ita viſum ei fuerit, protinus ſententiam ferre.
Veluti ſi promiſſor Stichi moram fecerit, & Stichus deceſſerit. b
Quoties veræ æſtimationis, aut damni dati, ſiue eius, quod intereſt, probationem difficilem reddit dolus aduerſarij, in hoc iureiurando ſtricta ſint, an bonæ fidei iudicia, nihil intereſt. Quòd ſi commu- ne,& iuſtũ rei pretium iudici facilè probari queat, in his nihilominus iurandũ eſt, quibus ad reſtituen- dum agitur, vt ſuprà diximus. Quãdoquidem æquũ eſt, vt domini arbitrio pretium rei ſtatuatur, quam iuſto pretio non cogitur vendere. b 49 Hinc annotant interpretes, In actione ex ſti-
pulatu aliisque ſtrictis actionibus, vt in litom iure-
tur, duo eſſe neceſſaria. Primum eſt, dolus aduerſa- rij. Dolum autem accipere debemus ex his Martia- ni verbis, non, vt ſuprà expoſuimus, ſed veluti mo-
ram in re danda, tradendave factam, quam dari tra-
dive oportuit. Nam& ceſſarionem eam dolum eſ- ſe, aut culpam certè dolo proximam, vulgò dici ſo- let. Alex. in l. ſi mora. ſolu. matri. not. in J. quod te. ſi cert.pet. Idem in furto quoque dicendum puto: quia dolo non caret fur,& ſemper moram facere vide- tur. l.in re furtiua. H.de condict. furt. In violentia verò illata, non tantum eius rei, quam deberi probatum
eſt, æſtimatio actoris iuriiurando committi debet,
vt in his caſibus, ſed& hoc amplius Zeno reſcripſit. l. ſi quando. C. vnde vi.
50. Si is, qui vim ſuſtinuit, ſingula, quæ perdidit, comprobare nõ potuerit, probationis loco iuſiurã- dum ei delatum ſufficere:tametſi alioqui neque te- ſtimonium vnius ad fidem faciendam valeat. d. l. iu- riſiurandi. C. de teſtib. neque in cauſa propria ad te- ſtimonium dicendum quiſquam admittatur. l.om- nibus. eod. tit. Neque adeò multùm refert, an extur- bando aliquem de fundo, ædibusve ſuis, an bona eius mobilia abripiendo, an alio modo vim admiſ- ſam eſſe dicamus, vt Fulgoſius, Salicetus, Faber, Pa- norm. laſon,& alij non pauci rectè opinantur. Quid enim ſi probabili,& iuſto metu territus, licet non deiectus, è domo ſua quis aufugerit? Quid ſi præ- potentis domini, tyrannive iniuriam metuens, aut ab eodem non iure proſcriptus, ſolum vertat?: Quid ſi ob eas cauſas abſentis, fugitiuique compilata do- mus, direptaque bona ſint? Et in huiuſmodi caſi-
bus reſcripto locum eſſe, dubitandum nõ eſt. Alex.
conſil. 103. in 1. vol. not. in d. l.ſi quando.& in cap. fi. de his, quæ vi met. cùm ſit par ratio,& ipſius reſcri- pti verba ab hac interpretatione non abhorreant. Sunt qui de furto idem quod de vi illata dicendum eſſe cenſeant:in quam ſententiam licet frequentius itum ſit, mihi tamen videtur Zenonis conſtitutio, per quam tot regulis communibus derogatum eſt, d. l. iuriſiurandi.& l.omnibus. non temerè ad hunc caſum porrigenda eſſe. Nam licet odio digni fures ſint, deliquunt tamen longè atrocius, qui per vim rapiũt, aut alium poſſeſsione ſua deſpoliant. l.3.§. in hac actionc.vi bono. rapt. Adde, quòd cùm ab ho- mine vigilantiſsimo furtum præcaueri poſsit, ideo-
4
que

298
que inter caſus fortuitos non numeretur; niſi à do- meſticis admiſſum ſit, aliisve, quibus erat confiden- dum, æquius videtur ei ſuccurren dum eſſe 3 4 8 illata, quàm cui res aliqua clàm ſurrepta eſt ed ad- monendi ſumus, in quibus caſibus hoc iuſiuran- dum, vice probationis recipitur, de violentia, aut delicto admiſſo plenam fidem iudici faciendam eſ ſe. d.iſi quando. in ver. patefacta. VYnde legem mu ni. cipalem, qua cautum eſt, ſi à Scholaſtico interuerſa tes ſit, quãtum ad damni dati æſtimationem ipſius juriiurando ſtandum eſſe, ita accipiendam Bar. ait, ſi furtum admiſſum eſſe iudici probatũ fuerit. Por- rò quod hic de iureiurando dicimus, ſi quis ex deli- ʒo alieno conueniatur, locum non obtinere idem Bart. auctor eſt. in l.. quando ex facto tuto. Quod& nos verum eſſe ſuprà defendimus. 51 Quapropter in hac ſpecie, ſpoliato per vim à latronibus in oppido aliquo forte, aut vico, lege
municipali damnum ab incolis reſarciri iubetur:
vis illata eſſe oſtenditur, ſed rerum ablatarum quan titas non probatur: prudentioribus placuit, incolas omnino abſoluendos eſſe: licet Iacobus ab Arena,
edicto quodam Hadriani apud Calliſtratum rela-
to. Ine quid. ff. de incen. rui.& naufr. motus, diſſen- tiat: quod tamen rectè vt opinior) intellectum, eius ſententiæ ne tantillum quidem ſuffragatur. Præci- pitur enim eo edicto, vt irepta naufragia dominis reſtituant, qui iuxta litora maris poßident, licet ipſi non diripuerint. Sed hoc diſertè edicto eodẽ expreſſum eſt, vt quicquid probauerint ademptum ſibi naufragio, à poſſeſſoribus recipiant. Quibus verbis& noſtra con- firmatur opinio,& cõtraria haud dubiè ſubuertitur. Sed& quod poſteà ſequitur, quo facilior ſit proba- tio,permitti eis adire præfectos,& apud eos teſtari,&c. ſic accipe, ne probationis gratia neceſſe ſit, teſtes ad Præſidem de co negotio cogniturum ducere, qui fortaſsis longe abeſt, permittendum eſſe apud præ- fectos teſtari: id eſt, teſtibus productis maleficium admiſſum oſtendere. l. capite quinto. ad leg. Iuliam de adult. Nam& Cicero, Literis(inquit) publicis teſtata ſunt omnia:id eſt, quod Græci dicunt ²κρνν‿ pnhérra. Præfectos autem huiuſmodi Præſidibus in- feriores fuiſſe, ex Sexto Pomp- liquet, quod eius lo- ci interpretibus non ſatis cognitum fuiſſe videtur.
Quia Iudex æſtimare ſine delatione iuriſiurandi non poteſt rem, quæ non extat.
52 Hinc colligitur ab interpretibus, alterum ex his, quæ ad iuſiurandum hoc deferendum neceſſa- ria eſſe diximus, nempe probationis difficultas. Dif- ficultatem autem Bart. ac reliqui ferè ſic accipiunt, cùm res petita aut periit omnino, vt hic, aut nuſ- quam comparet. l. cum res.§. pen. de legatis I. licet ea fortè in rerum natura eſſe non deſierit. Enimue- rò in bonæ fidei iudiciis plærique dolum aduerſarij ſufficere, nec difficultatem huiuſmodi neceſſariam eſſe putant: argumentque eſſe, quod Vlpianus ſcribit, lN.nummis. ſuprà eod. Nummis depoſitis in li- tem non iurari, niſi de eo quis iuret, quod ſua interfuiſ- ſet, nummos ſibi ſua die redditos eſſe Quid enim, in- quit, ſi ſub pæna pecuniam debuit, aut ſub pignore, quoa quia pecunia ei depoſita denegata eſt, diſtractum eſte
Franc. Duareni Iuriſconſ.
Nam pecuniam ſub pignore debitam, pignug 1. diſtractum probare, non magni negotij eſſe i 1
tur. Verùm quia in interdicto quod vi aut clam 3 quod intereſt, per iuſiurandum in litem eſtimauu l. ſemper.§.in hoc.fl. quod vi aut clam.vix eſt vt eg hanc diſtinctionem inter ſtricta,& bonæ fidei iudi cia vſquequaque probem. Quapropter huiusn d diſſoluendi gratia difficultatem zeννννέραεεεαν hcac cipiendum eſſe arbitror, vt cùm de eo, quod intgl. eſt, quæritur, cuius probationem difficilem eſſe 2 bit Venuleius. l.fin. de præto. ſtipul. iuſiurandum 3 litem Iudici deferre liceat. Etenim vbi incertum c quanti actoris interſit, officio iudicis id æſtimari de
bet, vt rectè Bart. ex Vlpia. annotauit. Bart. in Lyni
ca. C. de ſenten. quæ pro eo, quod intereſt. ar. ài in
hoc. Quid igitur mirum ſi iudex, cui etiam lex i quod intereſt, per ſuam ſubtilitatem requirere i, bet. d.I. vnica. veritatis eliciendæ gratia iuſiurandum in litem deferat, præſertim cùm non niſi præceden- te taxatione id fieri ſolitum ſit? Quod dicdumta- men non ita accipi ve lim, quaſi Iudex hac iurifiua di delatione omnem probationem deficiẽtem ſun- pleat: ſed tunc demum, cùm ita factum probaum eſt, vt eius, quod intereſt, æſtimatio iniri queat la.
que in interdicto, quod vi aut clam, ſi ſeruituts a.
miſſas eſſe, vsũmve fructum interiiſſe.§. in hoxaut
in depoſito. d.l. nummis. propter moram depolu-
rij piguus diſtractum eſſe probatum fuerit, quand ob eam rem interſit, aut officio iudicis, aut per iuſiurandum in litem æſtimabitur. Sinautem qus ob rationes non editas, cautionêèmve ſurreptam aut corruptam, ad id, quod intereſt agat, oſtendet: debet ſe, ſi eas rationes, cautionémve habuiſſet, vin. cere potuiſſe: alioqui iudex id, quod intereſt, æſtima- re non poterit. l. quidam tabularum. de fur. latgen- tarius.§.cum autem. de edendo. Nec aduerſatur no ſtræ ſententiæ quod Martianus hic ſcribit, cum exempli gratia id ab eo dictum eſſe apparcat. Ar
que hinc non rectè infertur, extra hunc caſum il tem iurari nullo modo poſſe, ſed vt plurimuùmit fieri non ſolere, vt ex Paulini Reſponſi fragmeno apparet, quod his Martiani verbis attexuit Tribo
nianus, quòôdque ego ſic interpretor, quamuis non
ſoleat iurari, nonnunquam tamẽ poſſe, cùm videl-
cet iuſta aliqua cauſa iudicẽ mouerit. Neque enim ad certos aliquos caſus iudicis poteſtatem allign contendo, quandoquidem iuſiurandum deferre ſe lit necne, in ipſius arbitrio ſitum eſt. Sed nec Ze
nonis reſcriptum. d. l. ſi quando. nos mouet, qu rerum amiſſarum probatio actori remittitur, luder
que ipſius iuſiurandum ſecutus condemnat. Nam id ſpecialiter in eo caſu conſtitutum eſt, tum qui vim illatam hac pœna dignam exiſtimauit Legt lator„tum ctiam quia in his actibus,(qui vt plu muùm probari nequcunt,) qualemqualem probu nem admitti, æquum eſt. l.conſenſu. C. de reu- non omnes.§. à barbaris. de re milit. B VUude ſi pecunia in ſacculo ſignato depöis ſit, eumque reſignatum depoſitarius reddat, e ctari ſolet, an deficiente probatione deponenti i- riiurando ſtandum ſit, ſi pecuniam ex eo ſubtlo ctam eſſe quæratur. Et variæ extant conſultorin opiniones, aliis 73 orès, aliis æquitatem defender ſatagentibus. Scriptum vrget Anto. Butri. in d 1 cap.H-
g(odanh bgnadd dioda Wem) ve dorant mod dinw &h veto dum negl leg ban ſn woci dder w. ad
= S. 2

icän um pn Ur qu lerun
inaur ſe luna zat, ohtt habulle, tetehzt de furla
duerfan.
ſerbi appateu ccaumi pdlurimi nſ fraom texuil guem ſe, cum Neque- datem 1 um defer Sedn 5 mols, nitutu Jemwu eſt tan lmau
In Tit. III. de in ltem iurando. 2
5d Zenonis conſtitutione aduerſus eum litem iurare permittatur, qui Liminnu⸗ 1 ratc pugnant cætert, quæ paribus in un 1 ect ue dch dera. legemde de violentia nuenkem ‚ad hoc grauiſsimum non ſolùm furti, am per Kcuſdem dolus perfidiàque, depoſitarij de tegatut, tanquam humaniorem ſequi iudicando ac reſpondendo non dubitarent, idque multò pro- us,ſi apud cauponem, ſiue hoſpitem ponamus oſitam fuiſſe. Cùm enim viatores neceſsi- dam exigente id faciant, tutiore loco res caturi, creſcit perfidiæ crimen, quod tan- tò ſeuerius eſt vindican dum, quantò communi vti- litati magis contrarium eſt, in huiuſmodi caſu fi⸗ dem ſrangete· argũ l. 5.·ff depoſi. Meritò igitur re- rxhenſa eſteorum opinio, qui putabant, res om- nes ſacco incluſas cauponi patefaciendas eſſe, ne- ne aliter eum teneri, quàm ſingularum rerum re- œpta cuſtodia. Durum enim, atque inhumanum eſt, ad pandendum ſui patrimonij ſecretum quen- quam cogi, vt Alexandri, ac Theodoſi reſcriptis continetur. l.z. C. de alimemt pupil. præſt. 1.2. quan- do& quibus quar. Adde, quòd rem familiarem
cap fin. qu tantum in
tate qua ſuas collo
ſic explicate nonnunquam periculoſum eſt, quòd
ea re latrones ad ſtruendas viatoribus inſidias, eõſ- que iugulandos extimulari ſolcant. Nam& Can- dauli Lydorum regi idem accidiſſe memoriæ pro- ditum eſt, cum eximia pulchritudine vxorem Gy- gi ſodali nudam demonſtraſſet. Sed quæritur, ſi re- fignatus, apertüsque ſaccus reddatur, neque aliis probationibus conuincatur depoſitarij dolus, an idem, quod in ſuperiori caſu, dicendum ſit? Et vulgò receptum eſt, in hoc quoque caſu ſimiliter iurandum eſſe. Quod an verum ſit, dubito. Huiuſ- modi nanque iuruurando ita demum locum eſſe diximus i maleficium plenè probatum fuerit: quod & Bat patum ſibi conſtans alibi cenſuit. NNeque vero tali apertura, aut reſignatio ſola ad arguen- dum depoſitarij dolum ſufficit. argum. not. in J. neque. Qde probationib.& in l.non hoc. C. vnde legit. quem perſpicuis indiciis, coniecturisque pro- bari neceſſc eſt..dolum. C. de dolo- Quid enim ſi famulus citra conſcientiam heri, ſignacula re- mouerit, aut ea(vt fit plærunque) ſui natura de-
ciderim. Nam etſi factum ſuorum præſtet domi-
nus, ſi tamen co nomine conueniatur ‚in ca cau- ſa eſt; vt aduerſus eum in litem iurari non poſsit: quod ſupta à nobis demonſtratum eſt. Sed nec vul- Echue qua Duorum ſpecialium prohibetur con- ue Datturt in hoc caſu& iuſiurandum legiti- mæ hrobetons loco ſuccedat,& dolus ſine eui- keguo 85— interueniſſe præſumatur. unem ſententiam ita coartandam
eſſe opinor, cum ex c diti„ Aue Ldarechun— icione perſonarum, aliiſ- entte depoſitarius in dolo eſſe depræ-
buendum eſ Conſe
2 uenter tractat Bartol. An poſt oc iuſiurand 1 oſin poſt
Si anes paſsim aſſentiuntur, ne iu- dicis facto detega ue hociu
ſidiæ crimen trahunt. Quam ſenten-
Aa in re plurimùm iudicis arbitrio tri-
ſententia ſatis, ſupérque antè à nobis confutata eſt, quia non Martiani noſtri verbis modò aduerſa- tur, verumetiam Pauli. l. fin. infrà eod. qui quidem ſatis aperte innuit, de periurio eius, qui in litem iurauit, quæri aliquando ſolere. Et quia in axioma- tis noſtris ſolenni more defendendis, cùm Pauli-
num id reſponſum interpretaremur, de eo Impera.
toris reſcripto controuerſia incidit, quo periurus fu- ſtibus cędi iubetur,& ei ſuperindici æorerd ud Suvus. l ſi duo.§. fin. de iureiur. non inutile forſitan, neque otioſum erit, quid de eorum verborum ſenſu, ex tempore tum reſponderimus, aperire.
54 ggitur ſciendum eſt, hunc morem apud ve- teres fuiſſe, vt cùm de damnato homine ſuppli- cium ſumerent, in loco ſupplicij conſpicuo:*ni- p mινπ ſeu, vt vocant, titulum affigerent, quo bre- uiter admonitus populus, pœnę à reo expetitæ cau- ſam intelligeret, edque exemplo à ſimili facinore perpetrando cæteri auocarentur. Tranquillus in Fla. Domitiano Patremfamiliàs, inquin quod Thra- cem Mirmiloni parem dixerar, canibus obiecit, cum hoc titulo, Impiè locutus parmularius. Simi- lem inſcriptionem cruci quoque Seruatoris noſtri leſu Chriſti impoſitam fuiſſe in Euangelio Mat- thæi, ac Lucæ ſcriptum eſt. Sed& ſine ſcriptura quandoque per præconem id factum fuiſſe legi- mus. l. fuſtibus. C. ex quibus cauſis irrogat. infam. Lampridius in Alexand. Scuer. Clamabat ſæpius, quod à quibuſdam ſiue ludæis, ſiue Chriſtianis audierat,& tenebat, idque per præconem, cùm aliquem emendaret, dici iubebat, Quod tibi fieri non vis, alteri ne feceris. Similiter& ei, qui pet ge-
nium principis iuraſſet, fuſtibus cæſo ſuperindice-
batur, mpοeνεςςαμν πωμνπĩQ̅ꝛ,5ͤvt omnibus innoteſceret, eum ob temerarium, petulanſque iuſiurandum ple. cti. Huius rei meminit& Euſebius lib. 5. Eccleſiaſt. hiſtor. cap.3z. b b PAVLVS LIBRO XXVIII. AD EDICTVM. Alids ſi ex ſtipulatu, vel ex teſtamento agatur, non ſolet in litem iurari.
55 Actio igitur ex teſtamento, ſtricti iudicij eſt, meritõque in numerum bonæ fidei iudiciorum à Iuſtiniano non refertur.§. actionum. de actio. Natu- ra enim bonæ fidei iudiciorum hæc eſt, à reliquis multùm diuerſa, vt ad id iudex condemnet, quod- cunque ex bono& æquo præſtare oportet, etiam ſi nihil de eo nomimatim conuentum ſit, vt ſuprà di- ximus. Quod in hac actione nõ obſeruatur. Si enim vt quod ex teſtamento debes, mihi reddas, pecuniã dederim, eam repetere per hanc actionem non po- tero, licet in bonæ fidei iudiciis contra. l. fin. de con- dictio.ob turpem cauſ. Item ſi quid ex teſtamento ab hærede certo loco præſtandum ſit, hac actione non poterit alibi peti, ſed arbitraria. l. ſi hærcs. de eo, quod certo loco. Quòd ſi vendendo, aut locando, vt certo loco quid detur, conuenerit, ex vendito, aut
locato ſufficiet. l.in bonæ fidei. eo. tit. Iure enim ve-
teri in bonæ fidei iudiciis, ſi quid iſto modo pro- miſſum eſſet, quò minus id quocunque loco pete- retur, nihil prohibebat. Ex quo apparct, arbitrariam actionem ad id ſupplendum„quod ſtrictis tantuͤm ludlclls
99
————— — 2——— ———,—4—
5—
———&“ 3 3 —Il innſſſſſͤͤͤͤͤͤͤ eehneseeeeeeehhmnren eerhae e Baeeeerenneereee 4 3 2““ 4 1— aaaöaö—

3 9 0.* iudiciis deeſt, à Prætore cõparatam fuiſle Ar enim⸗ dixerit aliquis, ludex huic action audütue— lùm ad pecuniam teſtamento relictam co— nac. verumetiam ad vfuras ex tempore motse 3 mi norum. C. in quibus cauſis. quod bone. ej 5 4 ciis peculiare eſt. l. mora. 5. in bonæ 5. cV Uur Reſpondeo, id commune eſſe huic actioni
judiciis, in quibus Ex fide onecaitursdvia,— liter iure conſtitutum. Neque ideo bonæ 4 ju- diciis annumeratur. alioqui de actione ex ſtipu au9. omnibũsque ſtrictis actionibus idem dicendum eſ- ſet, in quibus hodie iudex compenfationis ron⸗ nem habet, ſicut in bonæ fidei Iadiciis, quod olim ante Iuſtiniani conſtitutionem non licebat, 6. in bo- næfidei. Inſtit. de actio. Iudicem enim formula in- cludit,& certos, quos non excedat, terminos po- nit, vt inquit, Anneus Seneca,& nos ſuprs attigi- mus. Adde quòd plæraque iudicia eſſe vic— quibus aliquid ex bono& æquo ſtatuendi poteſtas judici conceditur, eaque nihilominus ſtricta non bonæ fidei eſſe dicuntur. Cuiuſmodi ſunt actio funeraria. l. at ſi quis. S. nec actionib. de religioſis. iniuriarum. l. non ſolum.§. iniuriarum, de iniuriis.
condictio indebiti, l. hæc condictio. de condictio. indebit. de ſepulchro violato. J. quæſitum. de ſe-
ull. viol. in factum. de deiectis& effuſis. l.ſi verò.§. hee autem, de his, qui deiec, in factum aduerſus iu- dicem, qui per imperitiam malè iudicauit.l. fideex- traor. cognit.& aliæ ſimiles actiones, quas vel ex bo- no& æquo oriri, vel in bonum& æquum cõceptas eſſe dicimus. Nõ enim in his, Ex bond Hde, eſt addi- tũ, quod nomen(vt Sceuola inquit)latiſsimè manat,
Franc. Duareni Iuriſconſ. ginfinitam propè poteſtatem iudici tribuit, alix;
aliis finibus, prætcrquam æquitatis circunſcripa 56 Quapropter in funcraria,& aliis eiuſd 4 neris, ſtante iurc veteri, iudex compenſati ndn
non admitteret. Sed nec ea actione hodic quis u
poteſt, ad id repetendum, quod, vt pecunaam lti debitam reciperet, dedit: ſed condictione ob turn 1 cauſam experietur, tamerſi in actione ex vendin cæterisq́ue bonæ fidei, aliud dicendum ſit. Portiu dico, nullam adeò ſtrictam, anguſtamque aqio
nem eſſe, in qua iudex interdum ex bono& rau quicquam non arbitretur. Id non tantum in aci ne ex ſtipulatu. d. l.continuus.§. cum ita. ſed etiam ex teſtamento perſpici poteſt. Pone, marnusl. bertis legauit, ſi ab vxore ſua non receſſerint, cin
ea aſsiduè proficiſcatur, an ſequi eam liberii qt beant? quæritur. Scæuola. l. Meuia.§.vxore, de ann leg.putat, non poſſe abſolutè reſponderi, cùm mal. ta oriri poſsint, quæ pro bono ſint æſtimandaicdte. que huiuſmodi varietatem viri honi arbitrio qm. mendam eſſc. Itaque eleganter à Caio didumeſ in l. his, de condict.& demon. In iis, quæ eana teſtamentum incurrunts id eſt, in caſibus inopinasi qui à teſtatore non ſunt expreſsi, res ex bonox æquo interpretationem capere. Ex quo anncaan-
dũ eſt, bonum& æquum ſeu, vt Ariſtotcles ne,
rà irieru, non ad legum modoò interpretationens
rumetiam teſtamentorum, contractuum, aliarim- que diſpoſitionum pertinere. Et ita regulam anr
qui iuris interpretor qua dictum eſt, l. in omnibu
— 1
eernn
rueeeͤ”lłbſ
de reg. iur. In omnibus quidem, maximè tamenn
iure, æquitatem ſpectandam eſſe.
FRKANCISCI DVvARENI IVRIS
CONSV I. I 1
1 N DIGESTORVM TIT.
I. I B. X½△XII.
111.
DE PROBATIONIBVS COMMENTARIVS.
De vtilitate huius tractatus.
C tractatus, quem aggredi- mur, longè vtilißsimus eſt iis,
4
qui in foro verſantur,& iudi- = ciis. Nam omnis quæſtio, quæ ℳ 4 2 inter litigantes mouetur, aut
4 1 8 iuris eſt, aut facti. Queſtio. iuxis s eſt cuͤm conſtat factum eſſe id, de quo lis eſt, ſed quæritur de iure,& ſtatus cauſæ iuridicialis dicitur:& hæ iuris quæſtiones propriè ſunt iuriſconſultorum,& pertinent maximè ad iu- ris ſcientiam. Alia eſt quæſtio facti, cùm non con- ſtat, an id factum ſit, de quo lis orta eſt: puta, cùm vnus dicit, alter inficiatur: conſtiturio huius cau- ſæ dicitur coniecturalis. Quæſtiones autem factti, propriè ad iuriſconſultos non pertinent, ſed ad ora- tores potius. Nec veteres iureconſulti ſolebant de his reſpondere. Aquilius Gallus remittebat conſul- tores ad Ciceronem. Oſtendi lib.. diſputat. c. 4t.& fuſius in libro quem inſcripſi Scæuolam. Iudicis ta- men eſt, de his cognoſcere,& iudicare: latius quippè eſt iudicis, quàm iureconſulti officium. L.I. D. de iu- riſd. Nec verò quicquam eſt frequentius in iudiciis,
—
— ——
CA P. 7.
X 3 3.— 9 A b quàm hæ quæſtiones, in quibus probatio requi
tur. Non enim poteſt obtinere is, qui agit, ſine yn batione. l. qui accuſare. C. de eden. Hinc illud, nn ius deficit, ſed probatio, l. duo ſunt Titij. D. de tei men. tutel. Tametſi autem quæſtiones factti rectsè dicanni non perrinere ad ius: tamen legiſlatoris eſt, pur ſcribere aliquid de forma,& ratione proban Ciuilis enim ſcientia eſt apxrreeronus, vt ait Al ſtot. lib.J. Ethic. quaſi cæteris ſcientiis impercti dominetur. Non definiunt leges rationem omnem fuaces fidei,& probandi, neque id quidem poſſunttus de ca ratione probandi præſcribunt multa vis neceſſaria. Quis probare debeat quot teſtesſiir ceſſarij,& alia huiuſmodi. 4 Sed& præcepta quædã cõtinentur libris nolti non diſsimilia rhetorum præceptionibus, ſed bo rum cognitio magnoperè vtilis eſt ac neceſſara De definitione probationis. C( AP. I1. Nipiendum eſt à declaratione vocabulotum
quid ſit probatio, itẽ quid præſumptio. Non def⸗
niunt
e pul ge)— uign dem Ju ame diwonem tüdem. robelle, füt prob tendo i äicn wetll lu verre vm eten loKi facil jgitu fra agi
4

In Tit. De probationibus. 301
dain niunt Iuriſcõſulti, nec etiam opus his eſt definitio- bat quod intẽdit, probat iudici, id eſt, facit vt iudi- 6*—.„.. 2.
nc dialectica. Rectè Galenus ait, non eſſe opusdr ci probũ, id rectumque videatur. Cic. 6. in Verrem. aal ſinitione dialectica in initio diſputarionis alicuius, Non vercor ne hoc officium meum Seruilio iudici
4— ——
pelln cum res aliter declarari,ac unrellie poteſtac inſe- non probem. Ac fortaſis ita ſenſit Placẽt. apud Ac-* odea Gatur vehementer mechco: qud Saln 43 us te dur tarneuſt ineptè loquitur in rubr. C. de probat. A anen erant ſuperſtioſi, ac moroſi in de aieo kia⸗ bro Saduerbio(inquit) probatio dicitur: quia pro- neod dendis. Hoc vitio(quod ritè vocat O e,) 4- bè facleqn Probarquod intendit. Lei m borant noſtri interpretes. Si quis enum rrn Drte 3 Lnde dierur ecltlbus. aut tabulis. Quoniam 24 müt.n pta legat de definitione probationis— 9 P; 16 mals hl atio his duobus conſtat. Quamuis 1 balr inten daninldtdem aunzonteir eobenantereerni ee nanedeleuigd non que fam edee Ale eadllueannor erN doporretebueer b nin;g Aüuſcam weentoen Br G in 4 Huius ego c. forma. d erbnig netbera ſententjam Iſidori 6 in tid znnis adbic Let a prſs Luberur ele 5 rituo enerali e den decter Hic id elt in noſtro e,wan mentionem facio» quia cæte 8 10 lubs zetadt r dracatur de probatione. deinde clam, Lirte gerhwe dd ſit probare. Soleo ita deſ- poſt, de 3 u* 1tbatone⸗qur für vor roces ¹ m ln Ad kegidramef 1 8 5 mihi videtur ſuffice- Sae colli Jurnt 1 3 inſtrumenta. Ex hac defini- herenuien nnhe daicien kareralgzaleitu on deddte eli,i read berlara umni 1, Eduo rin li. uddi f dum ch Lnun iml videtur: ſed quod probatum Umate rei coatrouerſæ teſti 4 8 aule ull 7, do9, 2 lfldis Iu0dis teſtibus nimirum aut inſtru- ain Hcere. Qua de re ſcripſi libit. d Puce27,. ds VEr ad llicitas§. veritas. D. de offic. præſid. ai d Huius definitionis Verba Sencken 3 5 at-(atiſzime tamen patet iudicis arbitrium in hac ii e. que declaranda. Dixi lidem facere 5 e ararem Fr Klions aſtruẽda. Nec quidẽ ad vnã probationis 4 d homonymum. Probare interdum igniſicat expe- Peciẽ lebet iudex ſtatim alligari, ſed ex animi ſui num rrirem,& tentare, vt probare amicos: habet& ſententia æſtimabit, quid aut credat, aut parum ſibi es alias ſignificationes... probatum opinetur. I.3. D. de teſti. Et iudex quippe Auo: Fidem facere minus habet ambiguitatis,& ſum- motũ animi ſui ex argumentis,& teſtimoniis, quæ ied tum àme eſt ex Quintil. lib.5. vbi idem ait, pro-& rei aptiora,& vero proximiora eſſe cõpererit, õ „. bunonem idem eſſe, quod Græci æiπσνν dicunt; id firmabit, vti tradit Arcadius in l. b carmé. in fi. D. uümi eſt fidem, ſi verbum verbo redere velis. Dixi rei cõũ- eo. Hec de definitione probationis ſatis ſuperq;. Ex reguln trouerſe, quia quę certa ſunt, ac confeſſa, nõ requi- qua quidẽ intelli gi poteſt, quid dicendũ ſit de con- 4 lume rũt probauionsvt cũ aduerſatius reſpondet conſi- feſsione. Solet enim queri, an ſit probatio. Cũ quis Amm tendo in iureiid eſt in loco in quo ius redditur pro non inficiatur, ſed confirerur in iudicio, nulla eſt
iudicato eſt, quia quodã modo ſua ſententia dãna. 2
1
obaton 4 Ahutet exeplũ in l.ante omnia. 23. vt ſi agatur modò id intelligamus per abuſionem. ſed nos de lai Enddi eenr allone contra tertiũ poſſeſſorẽ, reus proprietate verborũ hic loquimur. Et hæc iatelli- luc 15 n nner unciatur. Duo actori probãda ſunt, vnũ genda ſunt, cùm reus confitetur in iudicio quod ui 4 orih daetne& debitorem conuenit, vt res pi- intendit actor: quo caſu nulla requiritur probatio. 4 gnoris 41 tnecæve ſit ſuppoſita: alterum quod pi- Aliquando inficiatur reus, quod intendit actor, ta- nlbä rũ drobah Lein⸗ 44 debirorẽ pertinuerit. Qui alte- men dicit actor eum confeſſum fuiſſe:& hoc teſti- alors 8 ündle aiul agit, quia de vtroq; eſt cõtrouerſia. bus,& inſtrumétis probari debet. An probatio ſit, „Deinde dicitur udici quia ſic loquũtur I iſos 2 102 Ita. e.» lione"0O fultiyt Cellus in ia, dulà fic loquũtur Iuriſcõ- ex iis quæ poſtea dicturi ſumus, manifeſtè appare-
„utt altbvt Celſus in quin hic. Petitor cũ birt ha A duas ſcituras oſcdi quaginta. 1z. hic. Petitor cũ bit hanc non eſſe plenam probationem.„. bmg e dekid udee 6 üiss heres poſteriorẽ inanẽ eſ De iureiurando ſimilis eſt quæſtio, an ſit proba Fa ü=, br,
puImperan ½ are debet. Similis eſt locus a- tio. Iurare deferente parte, non eſt fidem facere te- Setas!, Ant 24 1ö.„.—1 mem hi interpoſitz mo.. Cde cõdict ob turp. cauſ. ſtibus, aut tabulis. Cum enim quis iurat deferen-
fu Poſita cautionẽ ob turpẽ cauſam eci fu. r„ bar ſed ba o per ca re cognitutus eſ PL' Ca cuqut ſu- te aduerſario, non probat, ſed exoneratur probã- multal quetur.& 11 1 li probaueris, abſolutio ſe- di neceſsitate. d..cum qui.ff. de iureiur. Perinde eſt ertelte nd alien. ſi or ſ 5 u mpet. Alexã. l... de reb. alie. ac ſi probatum eſſet, cum iuſiurandum Pro verita-
ité eſt pu Raulh Saſnee probatũ fucrit. Similis te habeatur.l. ſed etſi poſſeſſori.5.vlti. eo. Aduerſa- clti bauerit, hæres mih t ium meuũ ſe eſſe iudici pro- rius reo volente iurauit ſibi deberi pecunieear ini- nius, monſtrar Hoahi e to.lLucius ff.de condi.& de- tum pactũ eſt,vt is vincat, qui in iudicio iurauerit. crxct quia video Jur Sſan poſui in definitione, primd, Vim ſanè probationis habet hoc iuſiurandũ, cum 42. mologia huius verd ros ira loqui: ſecũdo, quia ety- teſtis ſit atque iudex in cauſa ſua. l.1. quarum rerũ rocd 3 lrecte cognoſci poteſt, qui pro- actio non dat.l.vltit de fideicomm. C. Sed abuſiuè
tur lL.. de confeſ. De quo mox dicturi ſumus. Item hoc verbum oſtendit diligenter animad-
uertendũ eſſe, quid cõtrouerſum ſit:& ad hoc ma-
ximè teſpiciunt pragmatiei in foro. Id declarandũ eſt exemplis. Vnũ eſt: Quod alienauit libertus do- lo,& in fraudẽ patroni, reuocatur. l.patronus. c. hic. facit 1 5. alienatio. ff.ſi quid in fraud. patro. Duo Igitur probanda ſunt, alienatio, ſcilicet, dolus, ſiue
fraus libeni. Qui alterum tantùm probat, nihil
. 1. agit, cm de vtroque ſit controuerſia.
opus probatione, cum probẽtur ea quę cõtrouerſa ſunt atq; incerta:aliàs non poteſt iudex pronũtiare. Cõfeſſus autẽ habetur pro iudicato,& condẽnato. L. D. de confeſſ. neq; probatio, neq; ſentẽtia neceſ- ſaria eſt. Non probat quidẽ confeſſus, ſed exonerat probandi neceſsitate. Ergo confeſsio, non eſt pro- batio. Argumento eſt etiã quod titulus de confeſs. non ponitur in hac parte, ſed alia in parte valde re- mota ab hoc tractatu de probationibus. Si quis ta-
men appellare voluerit probationẽ, quòd vim pro-
* — 1 4 1 38 2, A 7 3 r 4 .. . 8
bationis habeat, cum eo nulla eſt mihi contentio:
Cc

.n.le henk. 4— C.„9/ 11.*
b Franc. Duareni Iuriſconſ.
39½
quidem nos de proprietate loquimur. Abſolutus eſt primus locus diſputationis huius. De diuiſione probationis. C4 p. 1II.
Iximus quid ſit probatio, diximus etiam nec D confeſsionem aduerſarij, nec iuſiurandum robationem eſſe, ex definitione noſtra. Vtrumque tamen vim probationis habet, facitqꝗ́ue ne qui ali- quid dicit, probare cogatur:& cum aduerſarius iu- rauit, altero deferẽte, nulla eſt neceſſaria probatio. Nec nos mouere debet Quintilianus libr..inſtit. orat. qui ponit iuſiurandum inter probationũ ge- ncra. Nam latiùs accipitur verbum probatio, apud rhetores, quàm apud auriſconſultos. Ponunt enim res iudicatas(quas Fabius præiudicia vocat)in nu-
mero probationum, item leges ipſas:vocantq́; pro-
bationem, confirmationem eius quod dicimus, ſiue in iure id conſiſtat, ſiue in facto:& in omni ſtatu ſeu conſtitutione, ſiue coniecturali, ſiue iuri- diciali, vtuntur probatione. Lis enim nulla eſt,(in- quit Quintil.)cui probatione opus non fit. Et ſanè cum de iure quæritur, ſolet diſputari de co inter litigantes: ac multa afferuntur, vt probetur aliquid iure eſſe factum, aut non eſſe. Nos probationem ita accipimus, quaſi ad conſtitutionem coniecturalẽ tantum pertineat, cũ quæritur de facto,non de iu- re Rata ſunt exempla eius probarionis quæ ad ius
pertineat, apud Iurecõſultos noſtros. Sed de hac re poſtea aliquantò plura dicemus. ad Lab ea parte.
hic. Iam ſequitur probationum diuiſio valde vtilis in hac diſputatione. Ariſtoteles quidẽ, Cice. Quin- til.& alij diuidunt probationẽ in artificialẽ,& in- artificialem: illa eyrexy e, hæc Arex dicitur: nos artificialem,& inartificialem vulgo dicimus. Atque ita loquitur Quintilian. Ariſtotelem inter- pretans, lib.. cap.I.
Iam diximus probationem apud eos latius pa-
tere,& pertinere etiã ad quæſtiones iuris: apud iu- riſconſultos non itidẽ. Itaq; ab eorum via nonnihil deflectimus& diuidimus probationẽ, quæ ad factũ tantùm pertinet,& quæ teſtibus, aut tabulis cõſtat. nã ſolã probationem agnoſcimus inartificialẽ. Eſt apud nos genus, que ſpecies, apud rhetores: dicimus igitur probationẽ aliam directã, aliam obliquã. Di- xeſtã vocamus, cũ ad ipſum continetur tabulis, aut
teſtimoniis, quod intendimus, ſiue probare volu- b
mus. Exemplum, aio me tibi pecuniam certã cre- didiſſe. profero inſtrumẽtũ, produco teſtes, qui ad- fuerunt numerationi. Heęc ptobatio eſt directa: quia
dire Ctè probatur ex ipſis inſtrumẽtis,&reſtimoniis,
Et eſt hæc probatio verè arexe‧,& inartiſicialis: & quidẽ rectiùs ac verius inartificialis, quàm quæ à rhetoribus ita vocatur, quia eſt omnino artis ex-
pers, nec vlla opus eſt arte ad fidem faciendã. Qhli- vocamus, cum directò non probatur tabulis
aut teſtibus id quod intẽdimus, ſed id ex eis colli- gitur argumentando. Et hæc poteſt digi arrificialis, quia ex arte cognoſcimus quæ quibus præpoſitis ſint conſequentia, dialectica videlicet, atque etiam rhetorica. Eſt enim rhetorica dialecticæ ſimilis,& vt Ariſt. ait,&νripe: vraq; organum quoddam eſt iuriſprudentiæ noſtræ. De directa nunc plura
non ſunt dicenda. Dicendum eſt de ca quam vocamus obliquam& indirectam. Vtimur his ver- bis demonſtrandi cauſa, quæ ſatis latina ſunt& ad
men alirer ſe res habere, cum homines ſæp
docendum accommodata. Non enim grata eſtn
bis nouatio verborum, ſine vtiliate.) 9
De ſubdiuiſione probationis obliquæ,& de ea quem. b æſſaria dicitur.(4 P. I1II.
T Vius probationis obliquæ ſcilicet, tria lar
genera⸗ ſiue gradus quis appellare malit,n ceſſaria, veriſimilis,& leuis: Quintil. nõ repugnans vocat. Neçeſſaxia.& certa, cum id quod intẽdimus colligitur neceſſariò ex inſtrumentis ipſis, aut t ſtimonus. Exempli gr atia:ſi peperit mulier, neceſſe
eſt, cum viro concubuiſſe. Partus probatur teſtibua Alterum autem colligitur, ex ipſis teſtimoniis n. ceſſariò: quia non poteſt non ita eſſe, vt ca mulitt quæ peperit, cum viro non concubuerit Exemyli
eſt igirur huic probationi aptum: ſicuti cum di cimus, qui Athenis fuit certo aliquo die, eodẽ non fuiſſe Romæ. Si igitur Athenis illo die aliquid ſe ciſſe arguatur, debebi t ſuum alibi probare.. opti mann. Cod. de contrahen.& committ. ſtipul. Aliuc exemplũ Vitruuij de corona aurea. Adduxi in lih quem inſcripſi Scęuola. Aliud exẽplum peti potel ex Plutarcho, in Alcib. ad refellendos teſtes illos qui aiebant Alcibiadẽ ſtatuas fregiſſe,& hoc illũ facientem vidiſſe ſe noctu: ille ait eo tempore uo- uilunium fuiſſe, noctem illunem& obſcaram fuiſſe, nec potuiſſe videri noctu. Sunt hæclna certa& indubitata, quæ Ariſtotel. vocat reupihu. Itaque valet hæc probatio ad condemnatiomeml. vltim. Cod.hoc titu.& etiam in criminali iudico vt poſtea dicemus.
De veriſimili probatione. GA. V.
Ecunda cſt vcriſimilis, ſeu credibilis, cum ext-
bulis, aut teſtimoniis colligitur, quod intẽdimu non naturali& neceſſaria, ſed probabili rauone Hæc diſtinguitur aliquãdo à probatione,& proi ptio dicitur in rubrica ipſa: præſumere dicitur qua ſi priùs ſumere: quia id animo,& cogitatione ſu mitur, antequã certum aliquid allatum fuerit. Dir ſumpta opinio dicitur à Quintilil. lib. ⁊2. Inſtit. ora Preſumpta ſuſpicio apud Tacitum ita accipitu Noſtri dicunt pręſumptionem, quod verbum ui reperias apud veteres auctores. Oritur ergo exn
tione aliqua probabili, veriſimili, credibili, non c- ta, non neceſſaria. Quid autem credibile ſit, autii
ſit, non poteſt in vniuerſum definiri. Quintilby ca. 1o. Id ex cõmmuni intellectu induci ait, comi nes ſunt quædam animi conceptiones(quas Gtni 2oid νvolas vocant)inſitę nobis natura, quę mi- tùm valent ad hoc iudicandũ, iuuant etiam plu mům in hac re mores hominũ, vſus, experientiai oportet hominem xeαοινονσοον eſſe, qui ad hexir dicanda ſit idoneus. Conferunt Ariſtotelis ptec- pta in lib. z. Rhetor. quibus docer, qui ſint homi mores, quid cuique rei accidat, quid conuenias 1 mini cum quaque re. Proderunt etiam Iurile ſult. exempla de quibus nũc dicemus. Magise vtuntur exemplis, quàm præceptis luriſcom Exemplum probationis vriſimilis, ſiuc pa ptionis, vnum eſt vulgare de mutatione voOluli tis apud Vlpianum in l eum qui. z2. hic. Volunli preſumitur non eſſe mutata: ideo qui mutatac cit, probare debet,& qui heri aliquid voluitcte lol
& hodie idem velle, niſi aliud appareat Poce 3 ecol
ſilum
taen lalba mrut fobatic dubtelta guleleg menvone menrord note n gendur motar Dap ne laui rg lus cœl zur legr cun ru ſen

emnani ninalii
42.
ilis cum- uodin babil a tioned ere dicnn cogiene um füenl b.2 lndtt a itaacr d verbu- rur eigye dibil,- libile ſt 1 VVñ duciaud nescu atotaclt antetng sexpetu 5 ui 3' riſbor
In Tit. De probationibus.
ditus, qui non præſumat, prima facie duplicẽ ſum-
ſilium ac voluntatem mutent. Homo Juppe eſt usr4,GoNoy uoy, vt ait Plaro in quadam epiſto- led in dubio præſumitur manere in cadem vo- a.
Juntate,& ex præteritis ſolent xæſtimari Pte elhiss znauit Quiatilia. lib. ſic. 10. Ex co muni ſenſu hoo 2 natur. Ecce cum dubitatur;, an Titius aliquid velt quiſquis intellexerit eum id heri peiſseine laðs credet,& hodie velle. Sic dicimus eũ gui re de valevperuenturum eſſe in craſtinum, apu leun 6 vintilia ſic iudicamus, quamuis incertũ fit. 8 bicatur an Titius viuat hodie, nemo eſt, qui non ſit ropenſus ad credendum eum viuere, vbi intelle-
iteum h
zuu elprue eſt, ſi nõ magnum ſpatium tempo- ris interceſſerit Non eſt enim facileẽ quemquã ſta- tim mutare, ac corrigere quod fecit. I. non ad ea. D. de condit.& demonſt. Poſt longũ tempus faci- lius prelumeretur mutatio. Huc pertinet quod tra- ditum eſt ab Vlpia in.fideicom miſſa.. ſi rem. D.
de legat. de teſtatore qui rem alienam legauit: a-
lienauitſinquit) fortè coactus neceſsitate:& nihilo- minus debetur legatario, niſi probetur„‚ei adimere teſtatorem voluilic. P robatio autem mutatæ vo- luncatis, ab hæredibus eſt exigenda, cum non præ- ſumatur mutata voluntas, niſi probetur. Poteſt autẽ probari contraria voluntas allis coniecturis, vt ſi uis teſtamentũ poſterius fecerit, non creditur reli- quiſſe legatum prioris teſtamenti, ſi nullam fecerit
mentionem in poſtcriore. Totum enim prius teſta-
mentum reuocatur ipſo iure& rumpitur. 5. poſte- riore. Inſtit quib. mod. teſta. infir. Quod eſt intelli- endum niſi aliqua probabilis ſit coniectura non mutatæ volutatis. Adducit& in hoc exemplũ tale Dapinianas inl 3 hic. Quidam fecit teſtamentum in quo inſtituit hæredem,& fideicommiſſum re- liquit homini non capaci,& cui relinqui non pote- rat, veluri homini cœlibi cõtra legem Papiam, cu- ius meminit luſtinianus in Inſtitutionibus. Nam cœlebs legatum capere non poteſt ex teſtamento ure veten. la. C. de infir. pen cœlib.&c. Itaque hoc legatum fiſcus vendicare poteſt l.3. D. de iure fiſci. cum ſi relictum in fraudem legis. Deinde poſte- riusteſtamentum factum eſt, in quo idem hæres ſcriptus tuit, qui in priori teſtamẽto: fiſcus petit id, quodrelictum fuit cõtra legem negat waris quic- quam fuiſſe relictum in fraudẽ legis: quæritur hic,
*
cul incumbat onus probandiè? ait ſic probationem mutatæ voluntatis incumbere hæredi. Et rationem adfert quia ſecreti ſuſcepti ratio plærunque rerum domints perſuadet, cos ita hæredes ſcribere, quorũ
dem elegerunt ln ſecundo enim teſtamento præ- ſmpr teſtator tacuiſſe quod ſecretũ eſſe voluit, L daautum ne 6 id intelligens vindicaret. Kecce eſt eundem inſtitutum hæredẽ quod
eſt, ſuſc
epiſſe, cum eius fides pridùs ele- Aa faortt Pulle, cum cius fides priùs ele
Cettiud eremplum huius prxſumptionis eſt ex t.amär⸗ pectem in l. quinquaginta. hic. quidã nch dcciut 9— legauit, idem ſcriptum eſt dxu Peuuh ea legatum duplicare voluiſſe cre lucte iroin eod probatio incumbit, non vo- 85 feruul lcale Coniectura eſt, quia duæ ſcripturæ
tur, ideo conſulendum eſt iudicium, ſen-
sulque communi 4 munis. Nemo eſt ſenſu communi prę-
eri rectè valuiſſe. Huic præſumptioni
mã legatario deberi, niſi fortè hæres contrariũ pro- bauerit. Huic aduerſatur Vlpian. alibi in l. plane. 5.
ſi eadem res. D. de legat I. Vbi hoc in caſu legatario
probationem incumbere aſſerit, non hæredi. De hac antinomia quid ſentiam, ſcripſi lib. I. de iure accreſc. cap.7. fol 9. Aliud exemplũ huius præſumptionis ex Mode- ſtino profertur, de cãcellatione inſtrumẽti, qua libe ratio preſumitur, quãuis nõ neceſſariò cõſequatur. Iſi chirographũ. ⁊24 huius ti. Nã caſu aliquo potuit chirographum cãcellari, non vt liberetur reus, ſed tamẽ in abio creditur in cauſam liberationis id
factũ: quia ita fieri vt plurimùm ſolet. Et quia non
eſt firma nec plena probatio, poteſt contrariũ pro- bari. Et hoc generale eſt in omnibus huiuſcemodi
presũptionibus, vt qui contra probate velit debeat apert ſsimas probationes opponere. Vlpianus inl. non veriſimile D. de co quod metus cauſa.
Aliud ctiam exemplum producitur ex Celſo in
hanc formam: quiſque præſumitur hæredibus ſuis conſulere, quoniam hæredes noſtros eodem loco habemus, quo& nos ipſos, vt qui vicem noſtram teneãt, noſtram repreſentẽt perſonam,& per quos nomen noſtrũ conſeruetur I. 9. hic. l. mortuo. de fi- de inſtru. I. heres quãdocunq;. D. de acquir. hæredi. Hic ergo ſpectãdum eſt quod eſt in hominũ more poſitũ. Quare ſi quis ſibi paciſcatur,& hæredibus ſuis paciſcitur. Eſtq́; hec probatio veriſimilis nõ ple na. Proinde probari poteſt voluntas contraria. cõ- iungenda eſt hęc lex cum l. auus. D. de pact. eadem eſt enim inſcriptio vtriuſq; capitis, vbi etiã conſule- re hæredi conceſſum eſt contra regulã Pauli, in I. quo tutela. de reg. iur D nec tãtùm hæredi cõſulere permittitur, ſed etiam in dubio præſumitur. Aliud exemplum profert Paul. hoc modo in J. ſi filius.hoc tit Filius præſumitur eſſe in poteſtate patris:ilius eſt Titij, ergo eſt in poteſtate Titij. Ar- gumentũ eſt probabile, licet non neceſſarium. Po-
teſt enim eſſe emancipatus, vel alio modo à patria
liberatus poteſtate. Hoc intendo ex cõmuni intel- lectu poſſe hanc præſumptionem æſtimari:Si quis
cognouerit filium eſſe in patris poteſtate iure Ro-
mano,& talem naſci filium quemcunque. Non e- nim ſui iuris naſcitur, qui patre viuo naſcitur.1 nã ciuiũ. D. de iis qui ſunt ſui vel alie. iur. Inſtit. de pat. poteſt in prin In re igitur dubia faciliùs credimus filiũ eſſe in poteſtate patris, quàm emãcipatũ. Pro- inde ſi ad libertatem proclamet filius, prior doce- re iubetur, ſe eſſe patria poteſtate ſolutum. d. l. ſi fi- lius.& l. liberis. in fin. D. de libe. cau. Eſt& aliud ex- emplum eiuſdem Celſi in hunc modum: qui pauper eſt hodie, præſumitur& priùs pauper fuiſ- ſe, niſi contrarium probetur. I. non eſt neceſſe. hic.Sed an ſit hæc vna cauſa, cur probet magiſtra- tus, dicam poſteà. Nam plerique contendunt, id non rectè colligi ex ca lege, ſed de his loquor, qua-
ſi ex communi ſenſu æſtimentur, ſiue lege. Ec-
ce cùæm dubitatur, an quis fuerit diues duobus,
aut tribus ab hinc annis, facilius præſumitur fuiſ-
ſe diues, ſi etiam modô diues ſit:& faciliùs in-
ops, ſi nunc inops ſit. Si igitur pupillo magiſtra-
tus fideiuſſorem dederit, qui nunc pauper,& mi-
nimè ſoluendo ſit, facit pro pupillo præſumptio. c. 2
303

5 04
Ideo magiſtratus pr eo tempore, quo datus e admodum grauis conie
jech ſt.; le mti exemplum eſt ex Paulo, in J.cum indebi
to. z5. hic. Nemo(inquit) ptæſumitur ſuum donare, & effundere, nec quiſquà tim räſupinus eſt, vt ſuas temerè iactet pecunias& indebitè effundat. lraque agens condictione indebiti probare debet indebitã fuiſſe pecuniam, quam ſoluit. Coniectura hæc ori- tur ex communi hominum natura,& conſuertudi- ne. Sed de ea pleniùs infrà dicturi ſumus. Aliud ex- tat huc tranſlatum cxemplum ab Vlpiano in I fi- filiũ. D.de iis qui ſunt ſui vel alieni iuris. Natus eſt ex vxore mea conſtãte matrimonio, ergo eſt filius meus, quod tamen non neceſſariò colligitur, præ- ſertim in iis ciuitatibus, in quibus multi ſunt ſacer- dotes,& monachi. Sed tamen præſumptio ſeu cõ- iectura veriſimilis,& probabilis eſt, ſuadetque ho- neſtas matrimonij,vt ira præſumamus cum pręſer- tim coniecturis plerunque ſequamur quod hone- ſtum eſt. l. Quintus Mutius. D. de donat. inter vir. & vxo. l.ctiam. C. cod. Ideo cum in controuerſiam venit, vnde ad mulierem quid peruenerit:ex bonis mariti quæſitum eſſetempore matrmonij æſtima- tur, vt vitetur turpis quæſtus ſuſpicio. Aliud exemplum de confeſsione facta extra iu- dicium abſente parte, non enim eſt plena proba- tio, nec ſequitur, confeſſus eſt ſe feciſſe, ergo fecit. Miles glorioſus iactat ſe verberaſſe hominem, du- rum eſlet, huius confeſsionem temerè, ac leuiter fa- ctam pro plena probatione recipi. Sed tamen ma- gnam inducit præſumptionem. Vnde vulgo dici- tur ſemiplena probatio ex conſtiturione pontifi- cia. in cap.vlt. de ſucceſ. ab inteſta, De leui probatione. Q4 P. VI. J Wun genus probationis eſt, quam-leuem dicmus, aut non repugnãtem ſic enim loqui- tur Fabius Quintilianus lib..quæ nititur leui ali- qua ſuſpicione,& opinione. Exemplum apud eun- dem Quintilia.furtũ factum ab eo, qui domi fuit. Et ſimiſia quædam hic obſeruamus. Similia apud noſtros reperiuntur argumenta. Vnũ hoc eſt Pauli Iuriſconſulti in l. 4. hic. Seruum qui aufugit ab em- ptore, fugitiuum priùs fuiſſe, coniectura eſt hic ali- qua pro emprore, ſed leuis, quæ non transfert onus probandi in aduerſarium. Cum dubitatur, an quis fugerit ante annum, aut biennium: facilè credemus eum fugiſſe, ſi nunc fugit. Sed leuis eſt, vt dixi, nec eius magna habetur ratio. Ideo nunc fugit fortaſſe, quia nouum dominum ferre non poteſt, cui non- dũ aſſuetus eſt. Notiſsimũ quodq; malum, id ma- ximè tolerabile. Aliud exemplum eſt in hoc titu. De profeſsione matris in l. pe. hiic. irata mater gra- uida,& à marito repudiata, abſente marito filium enixa eſt, quem ſpuriũ in actis profeſſa eſt. Antiqui enim liberos ſibi natos profitebantur apud acta. Marcus Philoſophus inſtituit, vt fieret ea profeſsio, auctore Capitolino. Hæc igitur coniectura leuis admodum eſt, cũ præſertim repudiata à viro, atq; adeò irata proponatur: ſed de profeſsione plenius infrà dicemus. Aliud eſt hoc exemplum Sceuolæ in lqui teſtamentum. hic. Confeſsio, inquit, debiti facta à teſtatore vim habet legati, ſi fortè non de-
obare debet, fuiſſe ſoluendo ſt ille fideiuſſor. Non eſt
gtura hæc, ſed tamen con-
Franc. Duareni Iuriſconſ.
bebatur. 1Lucius. 5. quiſquis. D. de legat. 2. Kcän ſufficit ad probandum debitum, ſi forte capax mn b
legai
ſit legati, vt ſi deportatus, vel cœlebs ſit, qui petere non poteſt, niſi vt ſibi debitum:ideo n
ſufficit hoc caſu teſtatoris confeſsio. Ea tamen— bationem inducit qualemcunque, ſed leuem& n firmam, quæ facilè leui alia præſumptione elt tur: quia facilè præſumitur facta in fraudem e 3 Et ſolent homines huiuſmodi confeſsionis 5 textu plærumque leges violare.
Aliud eſt exemplum Galieni Imper. ad llidoti in l.neque natales. C. de probat. Pater ingenuus er go filia ingenua. Leuis eſt hæc probatio: cum nii prohibeat,& patrem ingenuum eſſe,& filiam an. cillam, cum præſertim partus matris conditionen ſequatur.l. partus. C. de rei vindic. Facit ad hoc yul
4
gò tritum thema, non probat hoc eſſe, quod quan. doque contingit abeſſe. Aliud& ſimile eſt exem.
plum Imperatoris in l.ad probationem ſeruius C. eo. Mater, fratérque ſeruilia fecerunt miniſtera, non propterea ſeruus cenſendus ſum, cum neque ingenuorum conniuentia coniunctis neceſqituli ne præiudicet, neque de ſeruis ex eadem matte na. tis vnus libertatem adipiſci prohibeatur. Et&a. luconünnle exemplum Philippi Imper ulin-
ſtrumenta. C. eo. Inſtrumẽta domeſtiea(inqui ſeu
priuata teſtatio, aut annotatio, ſi non aliis quns
adminiculis adiuuentur, ad probationem ſokum ſufficiunt. Hæc aurem æſtimantur arbitrio iudici nec poſſunt certa regula definiri. Ideo iudex in es ſequitur, quod maxime ſibi credibile videturl ci de ætate. 13. hic. l.3z. D. de teſti.
De fama. CA P. VII. Iximus de triplici probatione veriſimilim- ceſſaria, leui. Retulimus multa,& varia exs-
ple ſingularum. De quibuſdã aliis exemplis de bitatur, de quibus nunc dicemus, ac in primis q rirur de fama, an aliqua fides ei ſit habenda,& qu ta. Eſt locus communis apud rhetores pro fam & contra famam, Contra famam dicitur ſermol
ſperſus, cui malignitas initium dedit, credulitasi crementum, quod nulli non etiam innocentiſim poteſt accidere fraude immicorum falſa vulgm
tium. Quintilia. lib. 5. cap. 3.& notus Vergilij veli tam ficti prauique tenax, quàm nuncia veri. Qur re æquum non videtur ob famam hanc quemai damnari:cum nemo ſit tam innocens, qui poli maledicorum hominum ſermones vitare. Cie-
ro prO Lælio, quotus quiſque famam effugeteyo
teſt in tam maledica ciuitateꝛhæc contra tamit rè dicuntur. Pro fama dicitur conſenſus ciuiuss & publicũ teſtimonium. Quintil. lib. 5. c.7. Cicr in Tropicis vocat mulritudinis teſtimoniũ. loo nuntia dicitur ab Homer. Alεeςα αμανν. Heſol vocat Deã Aeſchines multa huiuſmodi affer fama in oratione contra Timarchum. ExX bF tem omnibus famæ non omnino fidem ner dam nec cam omnino contemnendam eſt oy ſtat. Et poteſt referri ad eam, quam dicimu 3 uem probationẽ, ac ſuſpicionẽ. Huc pertinct qude Vlpian. ait in 1.3. D. de teſtib. Cõſentiens fama col firmat rei de qua quæritur, fidem. Cum aliæ um conmiccturæ, fama his accedens prodeſt ad coot
1 3(⸗ mandam fidem. Ob ſolam autem famam Cox r ma 2
dear q meini corlo N Co SOlen äcij daa nn
got

—„... 4 da nare aliquem valde iniquum eſt, ac ieele hinc ſt u illud Dioclet. Vanæ populi voces non ſunt audiẽ- una qæ.decurionum. C. de poœnis. N ec enim oeibas Atana, illis credi oportet, quãdo aut noxium crimine ab- dleuen— ſolui, aut innocente condemnari deſyderant. Pro- fier, ſunt tamen interdum ad illumjnandam veritatem, raucen vt vetbo vtar Vlpiani in lde fninore.§. tormenta. kebian D de quæſtio. Nam(inquit)& ex ſermone,& ex eo m aaquss cöſtantia, qua trepidatione quid dicit, vel Rtal’, cvius xſtimationis quiſque in dlntace— eſt, ad rxenn Muminäãdam veritatem petsider Qua 1 dicat, u rran leſunt coniccturæ, ex quibus delieas zpatet 24 d ll obſcurior adhuc eſt, fama, x exi 1ac va era canii cam llluminandam, vt ſit dlarioreei u beior 1 ine ctaM fri interdum excuſetur is, qui famæ fidem habẽs b. gul aliquid fecitiyt ſi mulier audiens matirum decec niſ d4 fiſſe, alij rußſtnon pumidnn Herna egis d 9 mi nem e les.5 peDad leg lulde adul. Nam etli 6 5 3 3 unn nn ribus inducta fuit pennon merctur. Non lau a- m am. tur quidẽ nec probatur fa u as⸗que nimmis ere dis nn dula fuit:ſed excuſatur ua aliqua mi eratione demm digna Solet enim vulgus facile aſsẽtiri famæ,& ru- Keani mor qui plerunq; fallax eſt, fictus& cõmentitius. lu Vulgò dicitur,& partem veri fabula quæq; tenet. 4 8 Dehar. CAP. v, T lraln Lia ve eſt de fuga, ſi conuentus in iudi- n aü cio, aut delatus fugerit, an ob id damnari de- loneni beat, quaſi tacita ſit quædã confeſsio admiſsi, quod ubirni ſanè iniquum eſſet, nec id illo iure cautum reperi- lco uun turſuſpicio quidẽ inde oritur, ſed leuis, ac tenuis: lie ſin vr quæ per ſe ad condemnationem non ſufficiat. Solent fugere etiam innocentes, quod exitum iu- VI qdicij reformident, nec immeritò: inde illud Alci- ne wiir bia apud Plutarchum: ,» Quενν, 5 I⁊ui i eur. ein ta,&an dau or Ttem tονe, Curgy Aορσυννσρ νiv. id eſt, 5 rof tuſtumel dui zweſacu du lecan fu gere 4 aus- cin priod rat abſolui& liberari. Huius exemplum ſequi de- lerh buerant veſtri cõmilitones, qui nne ſunt 1 vin- oles m. culis. Sed ille Græcus, hi ſunt Galli,& Gallico in- liciutg genio. Olim Gallis nihil turpius videbatur, quàm dit cedul fugete. Scribit Deli.lib. 1z. variæ hiſtor. exiſtimaſſe inom cosaded ignominioſum fugere, vt ne ex ædibus n fhi quidem ruemtibus, aut ardentibus effugerent. Idem aVerpii ſeribit Ariſtot lib.3. Erhic.& Stob ſermo.. Sed fu- uncia ſl daplerunzue& honeſta eſt,& ſalutaris, præſertim hancd 8 Po iſta turpitudinis aliquid videtur ha. Cels,99 in u 1 denn Kirgwidem honeſtius putatur. Cicero d bean dösalluuci; Clebas Bnueee u 4 doger n 4 toici noſtri exiſtimant turpe eſſe canne 4 ne dee Laü ounus cedens hoſtibus dicebat, kerſs z. Kin iuiicc 4 tatẽ quæ retro eſt perſequor. Idẽ lb'gcf fetguin ob ſ abawd interdum. Ac ne quis dubi- cllinolag, cus eſt zpertus le h 5 ſeben len ePuar 4 zub. viig liraptor ve a re in iure.lxvnic. C. de rapt. kac bs ſushaerſt rs lis aufugerit, ac poſtea apprehẽ- 1 Polt legitimas ac iuri cognitas probatio- hum. B nes Punietur, conſimile eſt alibi. 11— 9 of vriud fne quoquo ſuſha d Ce b in,auh eum admini i e e Mere 3 pacs Sitatem. cola. qui cl rouiſgas Maneah xit,& faces depoſuit, debet in uam 1 P' 6 cla per quinquaginta dies cõmorari, publi- lee Ceſe monltrare,& ab omnibus ſuſcipere conuen- ntiels 9 douseAuddh ſi antè aufugerit, ac captus ſit, omne w Cu Lu quid furatus ſit, cauſa cognita reddet. Ex qui- u notandũ eſt pro cõuicto quidẽ non haberi eũ 114
In Tit. De probationibus.
G 305 qui aufugit, niſi alia adſit probatio. Alia tamen eſt ratio eorũ, qui effracto carcere aufugerunt: quos ait Caliſtratus puniendos eſſe,&ſi innocntes inueniã- tur ex eo crimine, propter quod impactti ſunt in carcerem. l.in eos. D. de cuſto.& exhib. reor. Nam effractura ipſa per ſe, delictum eſt. Aduerſus eũ au- tem qui aufugit, non effractio carcere, nulla pœna ſtatuta eſt, ſi reperit fores apertas. Peccatum eſt ve- niale, nec ideo habetur pro conuicto, vt qui fortaſ ſis fugerit tædio carceris, aut cupiditate libertatis magis, quàm conſcientiæ ſceleris alicuius. huc per- tinet& illud: Qui fugit cũ in carcere, vel ſub cuſto- dia eſſet, in numero deſertorum non computatur: quia cuſtodiæ refuga, non militiæ deſertor eſt. Is ta- men qui carcere effracto fugerit. capite punietur.l. miles agrum.§. eius fugam. D. de re milit.
De praindiciis. CA P. IT.
N Lia eſt quæſtio de preiudiciis, id eſt, de rebus X anteé iudicatis, de quibus doctè ſatis ediſſerir Quintilianus li.5. cap. z. Quæſtio hic proponitur de
iudice, qui pronuntiauit de facto inter alias perſo-
nas. At certi iuris eſt, res inter alios iudicatas, aliis
non præiudicare. l. ſæpe conſtitutú. D. de re iudic.
Verbi gratia, ſi iudex pronuntiauit rem quæ mea
non eſt, meam eſſe, ſententia non nocebit vero do- mino, inducit tamen fuſpicionem aliquam& pre- ſumptionem.l.à ſententia. D. de appell. Et illa fen- tentia pronior eſt iudex ad me adiuuandũ. l. ſi duo patroni. in princ. D. de iureiur. Excipiuntur aliqui caſus, vt ſi quis ingenuus pronuntiatus ſit coram contradictore. l.ingenuum. D. de ſtatu. homi. Vel ſi ex cauſa de inofficioſo cognouerit iudex,& con- tra teſtamentum pronuntiauerit pro herede, oberit hec ſententia legatariis, fideicommiſſariis,& aliis id genus. l. Papinianus.§ ſi ex cauſa. D. de inoff. teſta. Dixi plenius in d.l. ſæpe conſtitutum. De vi præſumptionum in criminalibus. C A P. X. Lia eſt quæſtio, an ex præſumptionibus dã-
A nari quis poſsit criminali iudicio,& vulgò dici ſolet non poſſe.l. abſentem. D. de pœnis. Non enim æquum eſt, ſuſpicionibus aliquem damnari. I. 6. ſed etſi incertum. D de ventre in poſſ. mitten.
haberi, ſi ſuſpicionibus vrgeatux.l.vltim D. de quæ- ſtionib. Quod ita accipiendum puto, ſi indicia ſint luce meridiana clariora,& ad fidẽ indubitata. Naã ex his indicis plena oritur probatio.l. ſciant cuncti.
C. de probat. Indicia voco etiam, quæ probabilia
sũt, nõ neceſſaria: de probabilibus que Gręci ⸗ν vocant, loquitur lex, nõ de neceſſariis quæ erνμνμ dicuntur. Nam quæ neceſſaria ſunt, hoc eſt, quæ a- liter habere non poſſunt, vix pertinere ad præcepta artis videntur:& vbi ſignum, ſiue indicium eſt in- diſſolubile, ibi ne lis quidem eſt, vt coiiſſe eã cum viro quæ peperit. Cõſimilia alia referũtur à Quin- tiliano lib. 5. cap.o. Ex quibus emanat Aαιιι d eſt, cuidens& inexpugnabilis probatio. Cæterum
concurſus non neceſſariorum indiciorum facit, vt
certiſsima& indubitata habeantur, vrt in l. ſi qui adulteri]j C. de adult. Verbi gratia, adulterij accuſati intentata depulerunt proximitatis obtẽtuthi ſi poſt modũ in nuptias ſuas contuberniumq; conuene- rint, facinus illud in quo fucrunt acuſati, maniteſta
Cc 3
8
—.. 1 4 L Conuenit autem inter omnes. poſſe quæſtionem 8—*
*
* 5

4 4 4 1 1 I 6*.
3 06
fide, atque indiciis cuidentibus publicabunt. Eui- dens probatio dicitur etiam illa, quæ gignirur ex coniecturis. l. ſi quis locuples. D. de manumi teſta. llicet Imperator. D. de legat. i. Quę enim non pro- ſunt ſingula, multa iuuant. Bart. in d.l.licet Impera- tor. Confirmat hoc Vlpia. his verbis in 1..§. idem Cornelio. D. de quæſtionib. Vbi non in vnius qui- dem ſerui quæſtione fides rei conſtituitur, argu- mentis cauſa examinanda eſt. Idem etiam intem dit Imperator Conſtantinus de falſitatis crimine detegendo diſputans, tunc(ait) acerrima fieri de⸗ bet indago, argumentis teſtibus, ſcripturarum col- latione, aliiſque veſtigiis veritatis. l.vbi falſi. C. adl. Cornel. de falſis. Conſimile eſt, quod alibi tradit
Arrius Menander luriconſultus in l. non omnes.
§.à barbaris. D. de re milit. Præterea noſtram ſen-
tentiam confirmant præcepta rhetorum Ariſto. Cice. Quintilia. Item orationes Ciceronis, ex qut bus perſpicuum eſt id olim Romæ vſitatum fuiſſe. Quare multùm diſſentio ab iis, qui putant nò poſ ſe quemquam condemnari ex coniecturis quatuũ-
libet vrgentibus. Vnde ait Cicer. lib70. in Ver. bo-
num iudicem non eſſe, qui certa ſuſpicione non 3 3. 41I
mouetur, veluti homo dicitur occiſus à Titio, illius
erat capitalis inimicus, minatus ei fuerat, atque in-
ſidiatus, viſus eſt eodẽ loco,& tempore perturbatus
& iratus cum gladio cruento, fugit metu perterri- tus, appræhenſus& interrogatus, nihil reſpondit: deprehenſa eſt in eo inconſtantia, trepidatio& alia huiuſmodi. Hæc ſigna euidentia ſunt,& quaſi taci- ta quædam teſtimonia, vt ait Cicer. in Partitioni- bus Oratoriis. Non dibitarem hunc carnifici tra- dere, ſi iudex effem. Cui incumbat probandi onus. CA P. II. Iximus de variis probationum generibus. Se- quitur alius locus, in quo quæritur, quis pro-
bare debeat. Non enim poteſt iudicium exerceri,
niſi vnus probationis onus ſubeat.& ſolent de eo magnæ eſſe contemtiones.§. retinendæ Inſtitut. de interdict. Nam eo non probante, cui id onus incũ- bit, vincit aduerſarius. Ergo definiendũ eſt aliquid de hac re,& quædam traduntur regulæ à Iuriſcon-
ſultis noſtris, quas nunc explicabimus. Prima eſt
4½ ₰ 2 7..... ee etei,di 1. z. hoc tit. el qui dicit nOll qul negat„probatio
incumbit. Quod eſt accipiendum, ſiue ſit actor, ſi- ue reus: nam reus non ſemper negat, atque inficia- tur, ſed interdum aliquid dicit pro defenſione ſua. Et cum vnus tantùm dicit, res eſt expedita, aut cũ nihil eſt controuerſum, niſi quod vnus dicit. Exem- pli gratia, aio me tibi pecuniam credidiſſe, negas ſimpliciter, mihi tantùm incumbit probatio, cum ſolus dicam,& affirmem. Aliud exemplum: Pecu- niam tibi certam credidi:fateris, ſed te ſoluiſſe ais. Vterque aliqui d dicit, ſed quod dicit alter, non eſt controuerſum. Probandũ erit ergo id tantũ, quod reus dicit,& eius eſt probare, quia dicit. Aliud exẽ- plum: Pecuniam tibi credidi, fateor( inquis) ſed pPactus es, ne petas: verum eſt(inquam) ſed metu compulſus, aut dolo inductus: nihil eſt hic pro- bandum niſi metus, au dolus. Et probabit actor, quia dicit replicando. In his quæſtionibus nulla eſt difficultas: cum vnus tantùm dicit, aut cum id tan- tum eſt controuerſum, quod vnus dicit ſed plerũ- que accidit, vt vterque dicat, atque ideo probare
mationem habet, aut contra. Inde naſcuntur gnæ difficultates,& perplexitates, ſed pro decl
Franc. Duareni luriſconſ.
debeat, quia dictum vtriuſque eſt controuerſun Transfugiſti ad hoſtes, non transfugi, ſed ap 4— ſtibus captus& remiſſus ſum: vterque dicit,& nn bare debet.l.omnes.§. à Barbaris. D. de re milit l. difficile eſt plerunque diſcernerc, vter dicat,& iu neget:videtrque interdum eſſe negatio, quæ affir
ma.
ara.
tione huius rei referemus exempla, quibus lic vtü.
tur Iuriſconſulti,& ea explicabimus. Vnum eſt Da- piniani. in 1.z. hic. Cum quæritur an gentem„fuuc
gentilitatem quis habeat, an genus tantùm: Kgu hoc allegat probare debet. Gens autem dicitur co.
rũ, qui eiuſdem nominis ſunt, familiæ, agnationis & qui ab ingenuis oriundi ſunt. De quibus Cicero multis in locis agit, in Topic.& lib. i. de Ora. Kad Heren. lib. i. c.6. Vnde videntur gentiles hominc dici noſtro tempore. Sic accipitur in lege decem. uirali.l.pronuntiatio. D. de verb. ſignif. Ex lege n. Tabul. agnatis,& gentilibus defuncti hærcditas defertur. Genus vero latiùs accipitur,& penine: nõ tãtùm ad agnatos, ſed etiã ad cognatos ſed ya differentia confunditur ſæpe,& vnum pro abter in iure vſurpatur, ſed nihil refert in hac diſputan ne. Hoc autem eſt accipiendum, cum is allga gentem, aut genus, vt Papiniani verba oſtealun, fortè petit hæreditatem,& dicit ſe gentilem Sufficiant hæc de expoſitione legis primæ tiul noſtri. b
Aliud exemplũ eſt Diocle.& Max. Imperaril cum te. C. de probat. de minoris ætatis probatione, quæ incũbit ei, qui dicit, ſiue agẽdo, ſiue excipitèo. I. ſi minorem. C. de in integr. reſtit. Aliud eſt exem- plum Pauli de actione redhibitoria in I. 4 Hic. Cu. ius interpretatio,& intellectus peti poteſt ex V9 piano luriſconſulto quis ſit fugitiuus, diffiniemein J. quis ſit fugitiuus. D. de ædilitio edict. Cauſaa ctionis redhibitoriæ eſt, quia vendidit quis ſeruun fugitiuum, probatio incumbit actori, idem iudica tur de patrono, qui reuocare vult, quod eſt alien
4
tum à liberto ſuo: duo dicit, nempe alienatumc! ſe,& in fraudem ſuam alienatum, vtrumque pro. bare debet patronus. l. patronus. 6. hic. Conſimit
eſt, quod Martianus de actione hypothecaria ſel pſit in l.ante omnia hic. Cui non eſſe locum as niſi duo probata ſint: nempe rem obligatam eſ & tempore obligationis fuiſſe eius, qui eam obl- gauit. De eo qui excipit, aut replicat, exempla ſum clara,& varia in hoc tractatu. Nec dubium eſt qui Paulus aſſerens, eius eſſe probare, qui dicit, inli- hic.ſenſcrit etiam de exceprione: quia loquiturge neraliter Argumento vel illud eſt, quòd ſcriptum id eſt in tractatu de exceptione, vt inſcriptio oſtii
lib. 69. ad ectictũ. Qui igitur aliquid dicit, ſiue 33
ſiue excipiat, probare debet quod dicit, cũ reuss cipiẽdo actoris partibus fungatur. l.z.& l.iners ptionibus. hic. L.. C. co. Aliud exemplũ hoc elt ſtator ſciens rem alienam legarit, eum hærcsit ſtare legarario debet, ſecus ſi ignorans. Il.ſi resD⅜- legatis 1. Legatarius cõtendit fundũ quempiam eſſe legatum, hæres dicit eſſe alienum,& ignolal- tem teſtatorem eum legaſſe: vtrius erit probare,i- ſtatorem ſcientem alienum fundum legaſſe:Mur-
tianus reſpondit, legatario id probandi onus li
cumbeleẽ
E”ſ

t,& dn atoste m pmt ac dihn um b à ot gemit prim
lmpen is prohn duc aon ludete alahkl porcka ditthien lig Cal tquie idem ui dd eſt i- Alienarul rumque lc. Cor- sthecu ſe loom bligum qui emm exen, buunc li dicl, Lqu wolle ſcripto dicloſh
m
In Iit. De
cumbere in l. verius, hic.
Aliud eſt exemplum Vlpiani in hoc titulo de utatione voluntatis in leum qui. ⁊2. hic. non prę- ſumitur voluntas mutata, vt ſuprà dixi. Proinde
ui aliquid voluit,& præſumitur nunc velle, niſi
robetur volũtatem mutaſſe. Aliud exemplum eſt
Celli in 12. cap. hic. Legata ſu nt bis quinquaginta, teſtamẽto,& codicillis. Legatarius ait, ſibi centum eſſe legata nempc quinquaginta ex teſta mento, ro- ridemque codicillis:hærtes fatetur hoc legatũ fuiſſe, ſed contendit alterum legatum inane elſe,& teſta-
orem repetiiſſe in codicillis illa quinquaginta,
udd oblitus fuerat, ſe quinquaginta in teſtamento
reliquiſſe,& alteram ſcripturam inanem elſſe ait. Qone quidem probare debet hæres: cùm iure fauo
rabi lores ſint legatarij, quàm hæredes: atque ideo
muratæ voluntatis probatio ab hæredibus exigen- da ſit. lifideicommiſſa.§. ſi rem ſuam. D. de legat.z. Auud exemplum eſt eiuſdem Celſi in cap. 17. hu- us titu. Cuius ſpecies hæc eſt: Legatarius dicit, aio centum mihi legata eſſe, hæres ſic excipit, at locus eſt falcidiæ, quia legata excedunt dodrantem, pro- hare debet heres quod intendit. 8 Aliud eſt exemplum Pauli in. cap. hic, cuius hæc eſt ſpecies:accuſas me facinoris alicuius, puta falſi, dico te prohibitum eſſe ſpecialiter accuſare: quia ſcilicet miles ſis, aut infamis, aut filius, aut li- bertus meus es,vel mulier, vel pupillus, vel propter alias cauſas, de quibus egi: Marcellus in J. qui ac-
cuſare. D. de accu. Si id neges, debeo probare, nõ ius,
ſed factum ipſum, quod allego: ius quppè certum
eſt,& notum, vnde nec probationẽ requirit. l.z. D.
de iuris& facti igno. Ideo vix defendi poteſt vul- garis opinio interpretum, qui dicunt negationem iuris lic elſe. Iam dixi ſuprà, probationem apud Iuriſconſultos noſtros referri ad ſtatum coniectu- ralem, quamuis Rhetores latius accipiant. In hac igitur ſpecie reus ait prommbitum eſſe ſpecialiter, quia generaliter permittitur cuiuis ex populo ac- cuſare.Inſtit. de pub. iud. in princ. b Aliudeſtexemplũ de emãcipatione, quod poſtea declarabitur, cũ de negãte diſſeremus. Dixi proba- uionẽ eius eſſe qui dicit, ſuue agendo, ſiue excipiẽdo, & id demõſtrari variis exẽplis. Addẽdum eſt aliud exemplũ ex lmp. Dioc.& Max in l. ſiue poſsidetis. C. hoc ti Duplex pro ponitur ſpecies, prior nullam habet dificuſtatẽ Emancipatus agit aduerſus fra- teeundemq; poſſeſſorẽ: contenditque ſibi à patre prædiũ eſſe donarũ: dubium non eſt, quin donatũ
robare d pecies, cũ 4 w cbeat Altera ſpecies, cũ emancipatus poſ Idet donatum prediũ
debere, dq́ue ſecund
petitione hæreditat
tris, cuius tu fundũ emancipatus ſic re donatus fuit.hic p ſcilicet excipiend Rc. intelligenda rat nus prob chirõgaphö.h ex mutuo, ſa cuius rei pro atũ, quod n nalla aliap
ũ regulã, quia dicit hæres agẽs 1, ita loquitur: Sum hæres pa- poſsides, tu illum mihi reſtitue: ſpondet, fateor, ſed mihi à patre robat donatũ reus„quia id dicit o:egula igitur noſtra ei qui dicit la eſtniſi præſumptio iuris transfe- ãdi in aduerſariũ. Exemplũ eſt in l. ſi ic. Creditor petit pecuniã ſibi debitã tetur reus, ſed ſe ſoluiſſe contendit, in bationẽ profert chirographũ cancel- on ſufficit ad probationem: ſed tamen robatio exigitur ab co, propter preſum-
probationibus.
& ait lex, cũ adhuc probare,
ptionẽ iuris:nec ideo tamen abſoluitur, ſed datur facultas actori contrariũ probandi, caſu ſcilicet ali quo deletũ eſſe, aut cancellatũ, aut ab alio, quàm à
ſe eſſe deletũ,& cãcellatũ. Sic eliditur præſumptio
certiore probatione, illa tamen iuris præſumptio „„— 1 /1 2 transfert onus probandi in actorẽ. Eadem eſt ratio
huius exẽpli:metu illato me coegiſti rẽ meã dare,
ſic ait acor, cui reus ſed ſponte dediſti, nulla coa- tus neceſsitate, in vrbe inquã dediſti, vbi erãt ma-
giſtratus, quos adire,& inuocare potuiſti, quò vri- que te vim pati prohiberent. Reus quidẽ non pro-
bat, propter preſumptionẽ, ſed actor potius, qui hu- iuſmodi præſumptioni debet apertiſsimas proba- tiones violentiæ opponere. l.vltim. in prin. 0. de eo
quod met. cauſ. Abſque hac præſumptione dubita- ri poteſt, vter debeat probare nã vterq; aliquid di-
cit, de quo poſteà dicetur. Sed vtcunq; ſit, manife- ſtior probatio exigitur ab actore, propter præſum-
ptionẽ qua iuuatur reus. Huc pertinet etiam, quod de cõdictione indebiti dicitur, vter probare debeat:
actor intendit, ſe indebitũ ſoluiſſe, reus contra, de- bitũ fuiſſe. Vterq; hic dicit aliquid, vnde naſcitur difficultas. Ego ſolui indebitũũnquit actor)iure de- bitũ recepi(ait reus)vterq; probare poteſt, quod di-
cit. Cum occurrit talis ſpecies, ſequimur quod æ-
quius videtur, ita tamen vt reo magis faucamus,
cũ præſertim nemo tã reſupinus ſit, vt ſua temerè
iactet,& effundat. c. quia veriſimile. de præſumptio. extraà. l. cũ de inde bito. hic. Igitur Paulus in d.]l.cum de indebito. ait, actorẽ probare, niſi aliqua cuidens ratio,& æquitas ſuadeat contrariũ veluti cum reus negauit ſolutũ,& conuictus eſt mẽdacij, vel ſi acto:
ris ca ſit perſona, vt veriſimile ſit, eum indebitum
ſoluiſſe, puta ſi minor, miles, ruſticus, mulier,&c. Hoc caſu reus ſubit onus probandi,& pręſumptio
cedit præſumprioni, debitor ſcilicet fortiori& ef-
ficaciori. Sed quid ni probet, dixerit aliquis, cum reus debeat probare ſuã exceptionem? Non poteſt dici mera exceptio hæc eſſe, quia vtrumq; dicit a- ctor,&ſolutum,& indebitũ. Sed modò probat reus, modò actor, prout æquum videbitur, ex omnibus negotij circunſtantiis: ſi enim pupillus totã ſolu-
tam pecunã indebitã fuiſſe dicat, debitam probare
debebit reus:ſi minus partẽ tantùm indebitã ſolutã
eſſe profiteatur, veluti cũ tibi deberẽ centũ, ducenta ſolui:peto igitur mihi centũ reddi, vt indebita: Pau lus ait, actorẽ in hoc caſu cuiuſcunque qualitatis,
ſiue ætatis fuerit, probare debere. Magna quippe præſumptio eſt contra cum qui fatetur ſe partem debuiſſe: addit, id etiam diccndum eſſe, ſi actor fateatur ab initio debitũ fuiſſe quod ſoluit, ſed obli- gationẽ fuiſſe ſublatã contendat, ſolutione, vel pa- cto de non petendo. Debita: in Pandectis Florenti- nis legitur debita, in aliis indebita. Ego lectionẽ P. Flor. probo,& ſequor. Senſus eſtitutus exceptione patti ſi cõueniatur à creditore, cam probare debet, itẽ reus conuentus qui allegat, ſe ſoluiſſe debitum, probare debet ſolutionẽ. Mirũ igitur non eſt, ſi re- perens ſolutũ probare debeat, ſublatã fuiſſe obliga-
tionẽ ſolutione, vel pacto de non petendo. In omni-
bus autem&c. ls cui incumbit probatio, iuſiurandũ
aduerſario deferre poteſt, de quo alibi diſputaui
ad l. manifeſtæ turpitudinis. D. de iureiur. Quãuis quidã diſſentiant ſecundũ regulã l. qui accuſare.C. Cc 4
307
3 4 3 4 4 “ 4 3
8 8 ſ“ ——
18 6 46 “ Beiee“ ſ—ö—ö—ö—ö—ö—ö—böbdſſſſſſſ

ͤͤbbbbſſſſ
—— 2———— 1.— 4 —— 1———————————— —————————————————— 8 1 8— 1 8 2——.———————————— 3 —n——————————— 7————.—————
—————— ————— ——
— — e 4
—
308
de eden. Sed ea eſt accipienda cũ exceptione niſi iuſiurandũ detulerit ex edicto prætoris. iu ſiuran- dũ.§ ait prætor. dicto tit. de iureiur. Sed quia id ple- nè declaraui, non nunc repetam: qus de cautione ſe- quũtur pertinent ad tit. de fide inſtrum. de quibus ibi dicemus. Ex iã dictis apparet, pręſumptionẽ iu- ris multùm valere, ad exonerandũ aliquem proba- tione, vt quæ probandi onus in aduerſarium tranſ- ferat, hoc eſt, non eã quidem vim habet, yt ex ea ſta- tim quis abſoluatur, cum eius contrarium probari poſsit niſi fortè aliud iure conſtitutũ ſit, vt ſi maior quantitas fuerit deſcripta inuentario publicè con- fecto ex confeſsione tutoris vel curatoris, nihil a- liud eſt inſpiciendũ, quàm quod inſcriptum eſt, ſed ſecundum vires eiuſdem ſcripturæ patrimonium pupilli, vel adulti exigitur. Neque enim ſic homo ſimplex, imò magis ſtultus inuenitur, vt in publi- co inuentario ſcribi aliquid contra ſe patiatur, ideo non admittitur contraria probatio, l.vlt. C. arbitrio tute.lus hoc certum eſt, fundatum in coniectura& conſuctudine. Hæc enim cõmunis eſt hominũ na- tura& conſuetudo, vt ſua non temerè iactent,& ad ea ſolet adaptari ius, quę& frequenter& facilè non quæ caſu aliquo accidunt. l. ex iis.& l. nam ad ca. D. de legib. Hanc præſumptionẽ vulgus doctorũ
vocat præſumptionẽ iuris,& de iure, ineptè& bar-
barè, quæ nimirũ in ſe habeat aliquid iuſtitiæ,& à iure conſtituta, ac introducta eſt, contra quam non admittitur probatio. d. l.vlti. C. arbit.tute.ſecus de præſumptione iuris tantùm, contra quam admit- titur probatio. Non idẽ eſt dicendũ de fictione iu- ris, quæ multùm differt à præſumptione iurismam contra fictionem iuris non permittitur probatio, vt lex fingit, eum qui ab hoſtibus captus eſt, deceſsiſſe ab eo tempore quo captus fuit.§.ſi ab hoſtibus in- ſtit. quib. mod. ius pat. poteſta ſol. Et præſumptioni quidem locus eſt in incertis, fictioni in certis. l. cõti-
nuus.§. cum ita. D. de verb. oblig. Quando actori atque etiam reo incumbat probatio,&
quando ws qui negat probare debeat. CA P. XII.
L)Les in vltima quæſtione, ei qui dicit in iudicio incumbere onus probationis. Docui mus quo modo ea regula accipienda ſit: ſæquitur altera, qua dicitur probationem non incumbere ei, qui negat. l.z. hic. l. fruſtra.& l. actor. C. eo. cuius rei ratio hæc redditur: quia per rerũ naturã factum ne- gantis nulla probatio eſt. Siquidem teſtis nullam certam poteſt afferre rationẽ, quæ iudicẽ adducat ad credendum quid non eſſe factum. Exempli gra- tia, aio me tibi certã pecuniam credidiſſe, inficiaris ſimpliciter. quid dicet teſtis, quo mouere poſsit iu- dicẽ ad credendũ, non eſſe à me tibi pecuniã credi- tam? dicet ſe non adfuiſſe, cum tibi numerarem? at hoc non ſufficiet, cum teſte illo abſente, potue- rit pecunia à me tibi numerari, idq́ue natura ipſa notum eſt,& iudicatur ex ſenſu cõmuni. Idem cla- rum reddunt Diocletianus& Maxi. Im per. in l. aſ- ſeueratio. C. de non nume pecu. Cũ quid affirma- tur, facilis eſt probatio per rerum naturam:& teſti facilè eſt, rationem reddere quæ iudicem moucat ad credendum. Simle eſt quadãtenus quod ait Ci- cero in partit. orat. Nemoſinquit)eius quod negat factum, rationem aut poteſt, aut deber, aut ſolet red
4
meum illa occiderat. hoc habetur apud Ci
Franc. Duarem luriſconſ.
dere. At cũ quis factũ fatetur, poteſt rationè reda. 6..
re, cum id iure fecerit. Oreſtes fatetur ſe occiil matrem, ſed ait ſe iure feciſſ e: quoniã inquin)
Ceroné namus
lib. i. Rheto. ad Herennium, ad fin. Sed ſi po
patre
Oreſtem inficiari, quod ei obiicitur, an rationa
feret, qua probet ſe id nõ feciſſe: minimè quidem. quia id per rerũ naturam fieri non poteſt, vt duj Hinc illud vulgare apud Accur. Plus credi duobax
affirmantibus, quàm mille negantibus. Et hocci
..—*..* intelligendũ de ſimplici negatione. Nam plerun
affirmatio eſt, quæ videtur negatio eſſe& an ſta. firmatio, an negatio magis ex re ipſa, quàm eX vex. b borũ cõceptione apparet.l. inter ſtipulantẽ de ver
oblig. I. ſi prius. D. de operis noui nunt. Quod 83
dem facilius intelligi poteſt, quàm declarari Exen plũ eſt ad hoc clarũ Pauli luriſconſulti in Kcaptt.
huius:aio, te in poteſtate mea eſſe, quia filius meu es, ego(inquit reus) in tua poteſtate non ſum, ſa- mei iuris,& emãcipatus. Affirmatio hic quedich quæ probari poteſt per rerũ naturam,& incumbi probatio filio,& id quidem conuenit pietati quam debet patri. Item præſumptio eſt pro patre, cũ iliu fateatur, ſe filium eius eſſe. Conſimilc eſt illud t- tiani in J.verius. 21. hic teſtator ſciens legautten
alienã, imo(reſpondet reus) ignorans legaun ſie
vterque dicit aliquid,& poteſt vterq; probare ſu
in dubio probare debet is qui agit: magis enim
uendum eſt reo, quàm actori. l. fauorabilioresſſ reg. iur. I. Arrianus. D. de oblig.& actio. Simile c etiã illud exemplũ, quod ſupra de mutatione w. luntatis attuli, aio mihi fundum legatũ, ſat reſpol- des) mutata eſt voluntas, imo(repliquo) manſtitea dẽ volũtas:in hac ſpecie vterq; aliquid dicit, quod per rerum naturam probari poſsit, ſed reus proba- re debet mutationem voluntatis: quia præſumpiio iuris eſt pro legatario, vt ſuprà demonſtraui. Alui exemplum eſt in l.non omnes.§.à Barbaris. D. den iudic. tu es transfuga, imò ego captus ab hoſtiba fui: vtrumq; poteſt pro bari, ſed hoc iudicari potei ex coniecturis: ſi autem deficiant cõiecturæ, in du
bio videtur eſſe fauendum reo, vt iam dixi. Alult
pariter exemplũ eſt Pauli in cap.. huius tit aiom emancipatũ eſſe,&c. At non fuit iure facta emar- cipatio, non enim fuit facta corã iudice.§. prætetea inſtit. quib. modis ius patriæ poteſt. ſol. Hic affirma tio quædam eſt: imò etiã ſi quis dicat, nego eman- cipationem iure factam, nego ita eſſe, id eſt, dicoin non elſe, apud Cicer.& alios. Cicer. de Amicta negat quemquam eſſe virũ bonum, niſi ſapientem inde negatoria actio dicta eſt. l. z. D. ſi ſeruit. vendi §æqusè. inſtit. de actio. Aio, tibi ius non eſſe, vtend fruendi, eun di, agendi,&c. Hic eſt quædam afntm tio, ſed etiam negatio dicitur,& negatoria, vt q ponatur alteri actioni, qua quis ſibi aſſeritd
beri ſeruitutem. Res igitur hic magis ſpectãdat
quam verborum cõceptio. Similc eſt exempli
per. Diocl.& Maxi. in l. nec codicillos. C. de coò Cuius hæc eſt ſpecies: peto legatũ ex codicillisir res negat& contendit, codiciſlos non eſſe iure er
ctos ab eo, qui furioſus eſſet& nõ ſane mentis: he
redi incumbit probatio. eſt enim affirmatio qvedi
que ſpeciẽ habet negationis. Extat& aliud exemm-
Plum Vlpiani in edicto de ventre in ſpiciendo. li
D. de ven
— 2 4

zprohr aagöen abiliont io. Smm.
nutator- tüamn
1 6
apreldn ſſtraui. barisD ab holt udicariy
cture n di1 us utal faca e ce.ple cik ) neg 6 id chr de Am- iſt ſäpie ſerutt ſ m ele⸗ ſl dam 1 roria, bi aſr hebi xer, Cdech od cilb eſe”
nen n allo 1 liudc, iciel 9
,9 1 7
0
Da
2 K⸗
In Tit. De probationibus.
D. de ventre inſpic. qui dicit mulierem non eſſe rægnantem, ſpeciem habet negationis: cum tamẽ inſit quædã afurmatio, quæ probari poteſt. Nãa qui dicit pregnantẽ nõ eſſe,vacuo vẽtre eſſe dicit, quod vt probet, obſtetrices ſolet adhibere. Simile eſt cũ dicitur vulnus letale nõ eſſe& ſanari poſſe. Simile exemplum eſt in. l. cum de lege. 17. hic. legatarius vetit legatum ex teſtamento, hæres ait tantum in bonis defuncti non eſſe, quantum legatum eſt de- trata Falcidia, debet hæres quod intendit proba- re Quod tametſi ſpeciem negationis habet, tamen reuers affirmatio eſt, quæ probatur. Alia poſſent
adduci exempla, ſed his intellectis non difficile erit
de cæteris iudicare. Cum autem mera negatio facti eſtrect dicitur eam non poſſe probari, ſaltem di- recta probatione. Hoc ideo adieci, quia qui negat,
uid 2 ſe factum eſſe, poteſt purgari coniecturis X&
argumentis hoc eſt— poteſt reus, quod ſibi obici- tur diluere coniecturis. Quod faciunt Cic. Demo- ſthe.& alij oratores, reos defendẽtes. Cic. pro Roſc. multis argumẽtis oſtendit non eſſe veriſimile Ro- ſcium occidiſſe matrem: ad hoc multa quidem affert argumenta,& inter cætera hoc vtitur, quod vulgare eſt, ſi quis probet ſe alibi fuiſſe, probare ſuum alibi debet.l.optimam. C. de contrah.& cõ- mit. ſtipul. Quæ probatio eſt efficaciſsima: nam qui certo die fuit Athenis, non potuit eodẽ die Ro mæ hommem occidere. Id igitur quod dicit reus, robat: deinde ex eo colligitur id, quod negatur. Nlon diſsimilis eſt Alcibiadis obiectio aduerſus te- Kes, de qua diximus: nox erat obſcura,& illunis:
2 nempe in nouilunio: proinde non potuiſſe videre teſtes, quis ſtatuas fregerit. Et hæc de reo ſimplici- ter negante. Quid ſi actio ipſa, vel exceptio conti- neat in ſe negationem, hoc eſt, ſi actor agendo a- uquid neget, an hoc caſu ei incumbit probatio, vel
1
ei qui excipiendo negat? id ſanè exemplis declarã-
dum eſt. Vnum eſt Pauli de mera negatione in hũd ſenſum in l.in illa ſtipulatione. D. de verbor. oblig Si calendis Stichum non dederis, decem da- bis: poſt calendas decem àte peto: ratio eſt, quia non ſoluiſti Stichum calendis. Puto ſequendam eſſe regulã, ne probet is, qui negat. Eſt enim mera negatio quam probare non poteſt actor, incumbit ergo probatio reo qui dicit. Ait enim ſe Stichum dediſſe,& ita interpretari debemus quibuſcunque verbis watur. Similc eſt exemplum Vlpiani de pe- na iudicio ſiſtendi cauſa promiſſa. in l.z. D. ſi quis Lr wee promiült ſi iudicio non ſiſteres, iu⸗ Ks iludluchma nin CNe znee, wiee Rmnl ucã eſſe emphyteufimne cano erirn 43 ſti videtur mihi incũbere neſeceam i eſt negatio, quæ prob kind vohoſ⸗ E Ehyfe dea. nim imeelligitur lic es ſokid Aa empi in exceptione nõ numeratz d ap nt Arrapi imeratæ pecu. Poſſent aliæ ex-
Ptiones addi, ac diſtinctiones, ſed facilè colligi
hlnder Pen dictis. Diximus cũ qui negat, pro- dowalene bei&cc eriam ſi neget, aliquid agen- dlu penien o:tu non dediſti Stichum„tu non nha lnneme non ſtitiſti in iudicio: inren- uein unonre quandi negationem, quã reus di- mirumn nn attirmatione et contraria, vt cui ni-
reſpondeat reus ſe Stichum dediſſe, pen-
309 ſionem ſoluiſſe, iudicio ſtitiſſe: itaque probare de- bet reus non actor ſecundum regulam: plærique
tamẽ diſſentiunt,& Bart. regulam hanc facit: quo-
ties negatio(inquit)cauſa eſt intentionis, actor eã probare debet, id colligit ex l. hoc iiure. D. de verb. oblig. Si Titius ante calendas non venerit, decem dare ſpondes? nõ antè agere poſſum, quàm explo- ratum fuerit, eum ante calend. non veniſſe, aut nõ poſſe venire, quia ſcilicet mortuus ſit. Idem dici- tur in l. ita ſtipulatus. S. quòd ſi ab initio. eo. ſed pro- fectò locus ille non pertinet ad probationem, ſed oſtendit Iuriſconſultus quando poſsit agi, non autem quis debeat probare. cum ergo quæritur in lege hoc iure. de verboum obligatione, vter pro- bare debeat, id iudicandum eſt ex iis quæ iam do-
cuimus.
Diximus omnino id definiri non poſſe, ſed cõ-
mitti arbitrio iudicis: deberque bonus& prudens
iudex inſpicere, quid iuſtius& æquius ſit ex nego- tij circunſtantiis. In dubio tamen ſequenda eſt re- gula, quæ magna ratione& æquitate nititur. Ab- ſurdum ſansè eſt cogere actorem ad id probãdum, quod probare non poteſt. In ſpecie l. hoc iure. vi- detur durum, vt imponatur reo onus probandi, quòd Titius in Italiam venerit ante calend. quia hoc factum perſonam eius non reſpicit, nec ad eũ
pertinet in I.in illa. facilius hoc admittitur, quia is
ipſe cum quo agitur, decem dare debet, ſed tamen puto idem dicendum in vtraque ſpecie, ſi Li- tius non venerit&c. Si fatetur reus ita contractam à ſe ſtipulationem rectè dicitur, id factum ad ipſum pertinere. Videtùúrque hoc actum eſſe, vt reus oſtẽ- dat Titium veniſſe&c. Nec eſt credibile hoc actũ eſſe, vt ita promiſſor det decem, ſi ſtipulator pro- bauerit non veniſſe ante calend. quia ea difficilis eſt probatio, eaque ſemper eſt accipienda ſignifica- tio, vt actus valeat, non pereat. l. quoties.& l. vbi.). de rebus dub. l. quoties in ſtipulationibus. D. de verb.oblig.Nec verò contrarium eſt noſtræ ſentẽ-
tiæ, quod dicitur ab Vlpiano de eo qui factum al-
legat, quo minus in iudicium quem produceret. in Ipenult.. docere autem. D. ne quis eum qui in ius voca.vi exim. cum ducerem hominem in ius ad prætorem, eum mihi vi exemiſti, prodita eſt mi- hi actio aduerſus te,& duo probare debeo, primũ, quòd per vim exẽptus eſt, alterũ quòd productus non eſt in iudicium. Reſpõdeo, ideo probare acto- rem in eo caſu, quia facilis eſt ea probatio non ſi- milis ei quæ per rerum naturã probari nequit. Per ductores enim& alios, qui aderant, id probari po- teſt. Item ex actis ipſis poterit cognoſci, an fuerit in iure, aut iudicio. Sic etiam qui dicit aliquem non fuiſſe defenſum in iudicio, id probat. Lergo. D. ex quib. cauſ.maio.&c. quia facilè id probari poteſt ex actis. Quare in ſpecie l. in illa, ſi quæratur, an Titius venire poſsit ante calend.&c. interdum poterit pro batio exigi ab actore, poteſt enim probare cum mortuũ eſſe, aut carcere incluſum, aut in loco tam remoto eſſe, vt venire non poſsit ante calendas. Idẽ puto dicendũ, cum quæritur, an reus principalis ſit ſoluendo, vt poſsit cõueniri poſſeſſor pignorũ, aut fideiuſſor, auth. de fideiuſſ.§. ſed neque. auth. hoc ſi debitor. C. de pign. Actor namq; probare poteſt, ſol uendo nõ eſſe excuſsis facultatibus. Et ſanè hęc nõ b eſt mera

autem
210 Franc. Duareni Iuriſconſ. 3....... 5 eſſe, di- red& defendens excipit fundum ſibi„ 3 eſt mera negatio: nam qui dicit ſoluẽdo nõ eſſe, di- redem,. 7,le Wubt e Cuaun lelle do. nusſs cit eſſe pauperẽ, lapsũ eſſe facultatibus, tantu in bo natum rebor Wledt droe na rePriOne aa nis poſsidere, uod poteſt agnoſci& probari. nam ſicuti actor enionem probare debet zita daße G Quando nſfaſt⸗ probare debeat, vel non,& de quo- reus exceprionem ſuam. 1 5. tit. Dixerit ali- bet dam commodo poſſeſionis. CA T. 1417 dlusnue d dcneanpcde 2 He ramen pro. 5 Oſsidenti non incumbit probatio.l.z. C. eodll bare non cogitur? eſpon Loi lcirca, vtrunqus jn vlt. C. de rei vindic.& in eo præcipue verſatur dicere, tu es libertus, ego ſum muonuusat In liſ. de commodum poſſeſsionis,vt ni aduerſarius proba- ue poſsidetis cum qucæritur⸗ 8 onatus ſit fun. ar 1 rit, obtineat poſſeſſor etiã ſi nihil Præſtiterit.§. cõ- dus, mera eſt neadien Pai de a5 oris, ddam pro. al ’ modum. inſtit. de interdict. l. is qui deſtinauit. D. de bare non 8 per rer n atur Ade el qucſtio, 1 rei vendic. Interdicta comparata ſunt poſſeſsionis an actor lit xres, cum lilli Codee atur. Abſurdũ f 1 cauſa,vel retinendæ, vel adipiſcendę,& vrile eſt, qui eſſet Wiin,aroru(981 PIObarc 4 quod probans gü petit poſſeſsionem, interdicto vti,& compellere ao Poreldestua ev ee l, Rls Probare, qua di due farium ad proban dü onus hi ne manauit fre- dicit i⸗ inl. 1 lus. c. vterꝗq; lelte es in potclk 7 quens illud apud nos interdictorium iudiciũ. Re- te, ego ſum cwanciparul;. tu es eruus, ego lum l. u 8 1 poſſeſſori onus probandi non incũ- ber:inſpicitur ergo vter ſit in poſſeſsione ſic viden- 90 Pusteeur m ſumi ſolet ex Modeſtino in cap. tur conciliendæ& declarandæ duæ leges ſiue pol. ur 15. huius tit. cuius hæc eſt ſpecies: habitus pro filio ſidetis& circa. Quid ergo dicemus, ſi quis vendict 39 defunci geſsit ſe pro hærede, apprehenditq́ue res fundum vt dominus, reus reſpondeat ſe domin 4 hæreditarias, ſoluit fideicommiſſa fratribus defun- vterque hic dicit,& probare poteſt,vt in lcitca,& 1 Cti,qui cauerunt ei tanquam filio& hæredi nunc quod vterque dicit, verſatur Lüten idem: hic nulla d0 I reſciuerunt eum filium nõ eſſe, at quis probabit, an eſt exceptio quæ ſeparetur ab actione. Reſpondeo pl 1I b filius opinatus& habitus, quia dicit ſe filiũ,an ve- probabiliter dici poſſe, idem ius eſſe, cum non ſt dm ro fratres eum eſſe filium negantes?& Modeſtinus diuerſa ratio. rillud. D. ad leg. Aquil. Cum Vterqu ulbet ait, fratres probare debere,& merito: quia filius ille ſe eſſe dominum cõtendit, vterque probare cee Iäuam habitus poſsidet res hæreditarias, habitus eſt ab eis& ſecundum eum iudicari ſolet, cuius pptiac ao cor pro filio, receperunt ab co fideicommiſſa, adeò vt probatio. N on poſſunt enim duo inſolĩ mc zelle vix contrarium dicentes audiantur. Ratio obſcura domini eiuſdem rei. l. ſi vt certo.§. nunc videndun nD non eſt iis, qui diligenter expendunt vtramque ſpe- D. commo. Commodum fuerit hĩc nonnihil d. bent ciem:qui enim petit hæreditatem, probare debet cere de s. æquè in ſtit. de actio. Quæſtio eſt, an qui dena- quod intendit, non ipſius hæreditatis poſſeſſor, qui poſsidet rem, poſsit cam vindicare ab eo, auniſf cenle nunquã cogitur probare. l. cogi. C. de petit hæred. poſsidet. D ubitatio quidem non eſt quin poſsit,& cke Et ea quidem eſt negatio quæ probari poſsit. Po. debeat quis vindicare rem ab eo qui poſsidet!- eh nr terunt enim fratres probare illum filium non eſſe. ficium. D. de rei vindic. Si enim reus non poßsidea, D. I. filium. D. de iis qui ſunt ſui vel alieni iur. Aliud eſt nihil erit hoc iudicium. l.vnica. C. de alien iud. mu. 3 exemplum Vlpiani in I.circa. 14. liic. Cum queri- tan. cauſa fact. ideo admonet Caius eũ qui petico- n tur, an quis ſit libertus, an ingenuus, ſolet& quęri, rio iudicio vult vti, ne fruſtra experiatur, vt prus 1 cui incumbat onus probandi, an ei qui dicit ſeſe requirat, an is, cum quo actionẽ inſtituit, poſsidea: 1 patronum,& hunc eſſe ſuum libertum, an ei qui I.qui peritorio. D. de rei vindic. Ex§. æquè, naſcitut 1 dicit ſe ingenuum eſſe,& ait Vlpianus videndum dubitatio. ybi 9cet luſtinian. in ſeruitutibus eum 3 eſſe,vter poſsidear: qui enim eſt in poſſeſsione in- etiam agcté quii Posidet, quæ actio eſt negatoriad 4 genuitatis, non cogitur ſe eſſe ingenuum probare, I. D. ii ſerui. vend. Sic interpretantur aliqui, quoi b patroni igitur eſt hunc eſſe libertũ docere. Si autẽ eſt in numero Bald. vt Iuſtinianus velit nõ ſimpl- 1 eſt in poſſeſsione libertinitatis, debet ſe ingenuũ eſ citer dicere, actionem ei competere, per quem ne- 1 ſe probare: patroni enim poſſeſsio in aduerſarium get rem actoris eſſe, id eſt, eius non eſſe, quem 1 onus probãdi transfert. Poteſt tamẽ poſſeſſor vltro prius actorem dixerat, ſed etiam ſic agere, vt dicn 1 ſuſcipere onus probandi ſe verũ eſſe rei cõtrouer- ſe dominum eſſe. Alias dixi ad l. naturalirer. 5.nil p ſ poſſeſſorem, quod hodie vſitatũ eſt propter me- communce. D. de acquir. poſſeſ. poteſt tamen agett
tum falſi teſtimonijrat ſi conferantur teſtimonia, is poſſeſſor cõtra eum qui tenet, d. l. officium. quo cr
obtinere ſolet, qui melioribus& locupletioribus ſu Vlpianus ibi ait, ceum quamuis poſsideat, probs-
nititur teſtimoniis. Mos ei gerendus eſt. id eſt, ei ob- re debere,& in actorem non omne transferri pro⸗
tẽperandum eſt. Phraſin hanc nõ intellexerunt Ac- bandi onus. Omiſſa igitur diſputatione de rebus cur.& Placenti. interpretantur enim morem gere- corporalibus, videndum eſt de incorporalibus.h re, conſuetudinẽ iudiciorum ſeruare, quod ineptũ ſeruitutibus prodita eſt actio, tam cõfeſſoria, quim eſt. Dictum eſt hoc eſſe cõmodum poſſeſgionis, vt negatoria:confeſſoria intendit quis ſibi ſeruitur probare minimèe compellar is qui poſsidet. huic competere& deberi. l. z.& l. ſi quis diuturno. 9⁵ 2 regulæ opponitur lex, ſiue poſidctis. C. co. Defun- autem. D. i ſeruit. vendic. Negatoria negat qut pr ctus pater reliquit filium quendam in poteſtate ſua ſeruitutem debere„Vt ſi dicam, te ius non habos di hæredem„fundum donauit alteri filio emacipato eundi per fundum meum, hæc actio mihi cõpeti dur qui cius fundi apprehendit poſſeſsionem, qui pro- quamuis fundum poſsideam. Theophilus ait, han ün bate debet, ſibi donatum eſſe fundum,& tamen is actionem effectu confeſſoriã eſſe, quamuis veidi nn Eprte k.. proponitur poſſeſſor eſſe fundi hæreditarij: facilis ſit negatoria. Perinde enim eſt, ac ſi dicerẽ, fundi 1 At, c. eſt huius difcultatis ſolutio in ſpecie l. ſiue poſsi- meum immunẽ ac liberum eſſe à ſcruitute, vtilits ne
detis. Filius emancipatus faterur actorem eſſe hæ, exigit, vr ita permittatur agerc. In rei corporals

nonmi detan eo, qun vin obi vobile on pobit lien undm j qul 1 tut, umn it polit qoe ni tutibube negzvi aliqulc it nöl
er qpe- 5 19 gere, 1 ralitet9 tamen i ium o diderbhl rasen ole de oralib lotial 1 ſerull turn0 V
In Tit. De probationibus. 311
utem vindicatione diuerſa ratio eſt, à te vindico, auf tu poſsides,& tamen dominus non es,& di- J numeſſe, aut aliquod ius habere. I. is
domi 44 2 n obtulit.& dicta lofficium. de rei vindic. Ita
due de ſuo nõ de alieno iure quenquã agere opor- tet. l.vti frui. D ſi vſusfr.pet:tamen in rerum corpo-⸗ ralium vindicatione is tantùm agit, qui non poſsi- det. dicto§.æquè. Sed in ſeruitutibus idem eſt peti- or& poſſeſſor l.&ſi forts..ſciendum.D.Si ſeruit-
vin ic.N nde quæritur, an poſſeſſor releuetur onere.
robandi,an verò aduerſarium probare cogat. Ex- 1 gratla, enei Simepc mihi competere,& tigna immiſſa peodeoque ſum ego poſſeſſor, an debeam pro- pare ſeruitutem mihi competere, an verò aduerſa- nus debeat libertatem dtobars uslio eſt:& vul- 5 dici ſolet, actorem probare ebere ex ſententia Accurſij quem alij ferè ſequuntur. Mouentur hoc argumenro, j⸗ præſumptio eſt pro libertate,& pro naturali ſtatu rei.l altius.. de ſeruit.& aquall. cum co.D.de ſerui.vrba. præd. Sed hæc ratio friuo- la elhcum præſumptio ſit ctiam pro poſſeſſore,& dem dicendum eſſet in J. circa. hic. Cur enim non ræſumetur liber& ingenuus, potiùs quàm ſeruus, aut libertinusꝛidem,& ſi fateamur, præſumptionẽ aliquam eſſe pro libertate prædij: tamen præſum-
tio contraria eſt pro poſſeſſore,& hoc videtur ſa-
tis elſe expreſſum ab Vlpian.. ſicuti.. ſed ſi quęra- tur D. ſi ſeruivind. Poſſeſſoris partes ſuſtinet(ſiqui- dem tigna immiſſa ſunt)is, qui ſeruitutem ſibi de- beri ait:ſi verd tigna immiſſa non ſunt, is poſſeſſor cenſetur, qui negat. At poſſeſſoris partes ſuſtinere, eſt onere probandi releuari,& petititoris partes ſu- ſtinere,eſt onus probandi ſubire. l.s qui deſtinauit. D. de rei vindic. Iſi prius. D. de noui oper. nunt. Er- go nihil reſert, an de ſtatu hominis agatur, an de iu-
re prædiſ&c ſed quomodo probabit reus(dixerit
aliquisſerututẽ nõ deberi? Eſt enim negatio, quæ non videtur poſſe probari. Poterit quidem proba- ri dominium fundi, ſed hic non agitur de proban-
do dominio, de quò fortè conſtat. Sed de proban-
da prædijlibertate. At ego iam dixi, affirmationem hic contineri ex ſententia Theophili. Nimirum dico, predium ſeruitute liberum eſſe. Poterit qui- dem probari diuturnus fundi vſus cum libertate.j.
1.C. de ſerui.& aqua. Nec alia ratio eſt liberi homi-
nis probandi. Errant igitur, qui putant ſatis eſſe, ſi probetur dominium fundi,& liberratem ex eo ſa- iis probari, quia non probatur ſeruitus. S. ſed ſi que- ratur. quaſi libertas probari non poſsit. Qui hoc alleuerant, ducunt argumentũ ex I. ſi prius. de no- ui.oper. nunt. Vbiagitur de actione negatoria, qua quis contendit, ſeruitutem nõ competere, vbi reus qui ſe non defendit, cogitur partes petitoris ſuſti-
eigaſ ſe defendat, poſſeſſoris partes ſuſtinet. no diceret Aphricanus, ſi libertas probari nõ
Palias dbeochuinege ſeruitutem deberi, ſed tunc 1a q patetht 1diiri non polcider uod daabeedoſte Vns, 2 qui poſsidet, non in- whe probandi, hoc ita eſt accipiendum, Aoidles a non ſit I. ſi quis libertum. 20. hic. l. vis e- Heodeo ldem ſi dolo quis poſsideat.J. liberis.§.
n. de lib. cauſ. idem in interdicto vti poſsidetis.
vterque probat.l. ſi duo. vti poſsid.& multi alij ca-
ago confeſſoria, dico ſeruitutem ti-
ſus poſſunt obſeruari in iure. Additur alia exceptio
ex iure Pontificio, cum quis diu poſſedit decimas, quæ ad cccleſiam ſpectant, iure communi proba- re debet.c. ad decimas. de reſtit. ſool in 6. Hinc po- teſt intelligi, verũ eſſe, quod luſtinia ait in§. æque.
ibi, Sanè non vno caſu. Quidam affirmant in veteri-De AT. ,Nu bus quibuſdam codicibus ita legi,& ea lectio mihi-
placet. Nõ vno caſu, id eſt multis caſibus,viderũrqie e 0£☛
corruptus locus ab iis qui non intelligebant phra-
ſim latinam, qui legere volunt, vno caſutea fuit in-
eptia& caligo ſuperiorum ſæculorum. Hoc igitur vult Iuſtinianus vt quãuis poſſeſſor non agat&c. Tamen pro actore interdum habcatur,& pro- bationis onus ſubeat. dd. II. ſi prius& is qui deſti- nauit. Scio Theophilum legiſſe vno caſu, ſed non
multùm eius me mouet auctoritas, vt quæ ratio-
ni repugnet.
Cocœpimus oſtendere quis probare debeat, actor an reus, is qui dicit, an qui negat, is quis poſsidet,
vel non poſsidet. Nunc videndum eſt de præiudi- ciis,& cui illorum probatio incumbit: ſed quia vul- gò non intelligitur quid ſit præiudicium, priùs de- claranda eſt eius verbi ſignificatio. Eſt autẽ ſignifi- catio varia, eaque varietas confuſionẽ parit, ac er- rorem in hac inducit diſputatione. Primùm acci-
pitur pro re iudicata, quæ affert exemplum iudica- turis quod ſequatur Aſconius Pedianus in diuina-
tio. quia par cauſa eſt,& videtur idem iudicandum eſſe, ſed verum eſt, quod vulgò dici ſolet, non ex- emplis, ſed legibus eſſe iudicandum l.nemo. C. de ſentent.& interlocut.l. ſæpe conſtitutum. D. de re
iudi. Item cum pronuntiatum eſt ad eandem cau-
ſam in alio fortaſsis iudicio. Quintil. lib. 5. c. 2. po- nunt rhetores hæc præiudicia inter probationes,
quod rectè declaraui ſupra: item ſignificat interdũ
interlocutionem, quæ ſententiam antecedit, vt in Codice Theodoſij, tit de appel tit. quorum ap- pel non reci. Aliquando refertur hoc verbũ ad ex- ceptionem.l. fundum.& l. fundi. D. de except. quæ
exceptio opponitur, ne præiudicium maiori cau-
ſæ per minorem fiat. l.per minorem. D. de iudi. Ex- empli gratia, mota eſt quæſtio de proprietate fun- di, nempe vindicatio, ſi agatur confeſſoria de ſerui-
tute illi fundo debita, opponetur exceptio, ne prær- iudiciũ maiori cauſe per minorẽ. fiat d.lper minor. Cũ enim iudicatur ſeruitutẽ ei deberi, ſimul iudi-
catur fundum cius eſſe, aliàs non debetur ſeruitus.
Ego de hac re dixi plenè& copiosè ad tit. de iudic. & adl. edita. C. de edẽ. Prætere a præiudiciũ accipi- tur interdũ pro actionc.l. actionis verb. D. de oblig.
I. D. de rei vend. l.3. D. de liber. agnoſc. aliàs dicitur
preiudicialis actio.. præiudiciaſes. inſtit. de actio. Quenã ſit hec actio, nunc declarãdum eſt: eſt enim hodC preiudicium, de quo nunc queritur. Cetera de
quibus diximus ſupra, ad rem noſtram non multũ pertinent. Iuſtinianus ponit exempla huius præiu-
dicij, ex quibus poteſt vtcũgq; intelligi ſignificatio: in quibus queritur, an quis liber ſit, an libertus, its de partu agnoſcẽdo. Theophilus ita diffiniuit: prę-
iudiciũ, inquit, eſt formula ex ſola intentione con-
Kawfu non habet in ſe condẽnationem. Quidã docti fatentur ſe non intelligere, nec ſuſpicari qui-
dẽ poſſe, quid ſibi velit Theophilus, dicẽs intentio- nẽ ſine condẽnarione. Ego diffinitionẽ I heophili declara
K.
—
* ₰ 4 r
4 Se, e— r, de e, rn
————
——

err.
12
olu,s
declaraui. lib. 2. diſput. c. 2. quẽ eriã videtur ſatis 18. telligi ex ipſis exẽplis quibus vtitur in d.§. præiu 1 ciales. Pone libertus meus detractat operarũ præ- ſtationem, quas mihi debet, ago pr æiudiciali actio- ne aduerſus cũ,& peto cum pronuttari eſſe meum libertum,& de operis nihil exprimo: deinde vbi ap-
aruerit meũ eſſe libertum, potero operas petere, ſi m ini viſum fuerit, idque reſeruo in aliud tẽpus, in
uo fortè alio iudicio agã vt operas præſtet. prius llud iudicium, dicitur quia aliud iudiciũ antecedit. In hoc iudicio animaduertere licet intentionẽ ſinc condẽnatione. Nam condẽnatio eſt formula, qua cogitur quis ad aliquid dandum vel faciendũ. illa autem præiudiciali actione non condẽnatur reus, id eſt, libertus ad aliquid faciendum, quibus Theo-
hili diffinitio abſurda viſa eſt. Hi ita illũ accipiũt, quaſi velit Theophilus, inquiſitionem iudicis eſſe Ane pronuntiatione, ſed errant. Hoc nãque genus agẽdi extraordinarium eſt, in quo petitur pronun- tiari libertus, etiam ſi non exprimatur, qua id fiat intentione:non enim cogitur afferre cauſam, cur Setat quis libertum ſuum quẽ declarari. lxvlt. D. ſ liber ge eſe dicatur. Sed hoc genus actionis eſt receptum certis in cauſis tantum, d.§. preiudiciales. in aliis cauſis non facilè admitti debet. Memini ali-
quando me conſultũ eſſe, an liceat de nobilitate
eneris in hunc modũ experiri. Cõuenio te& pe- to me declarari nobilem:hoc genus agendi poſſet eſſe captioſum.Ideo prius volo cognoſcere, an ad me pertineat vel non, an mea interſit vel non. Si- mile eſt ſi quis petat, ſe pronuntiari alicuius eſſe a- gnatũ, quod fit propter retractum lincarum. Galli vocant. Retraict lignagier. Sunt autem hæ actiones ſimiles actionibus in rẽ d.5. præiudiciales. Ad quæ- ſtionem propoſitã quęri ſolet, quis debeat probare. Vlpianus docer hic in l.circa. videndum eſſe, vter poſsideat, refertq́ue exempla præiudicij,de quo lo- quimur. Sed reperitur antinomia ex l. quoties. hoc
tit.vbi dicitur patronũ probare debere, licet poſſeſ
ſor ſit. Idem alibi dicitur. in I.vlt. D. ſi lib. ingenu. eſ- ſe dicat,& in Igeneraliter. D. de excep. Quidam ſic reſpondẽt: cũ principaliter quæritur de ſtatu homi- nuù, videndũ eſt, quis ſit in poſſeſsione, d. l. circa. Sed plærunque accidit vt principalis actio ſit de operis, & incidit quæſtio ſtatus, hoc caſu non eſt inſpiciẽ- dum quis ſit in poſſeſsionc, vel non, tunc enim pa- tronus probare debet, qui eſt actor in principali iu- dicio. Hæc opinio prima facie videtur probabilita- tis aliquid habere, ſed iam ſatis demonſtraui, quo- modocunque hæ quæſtiones moueantur, ſemper oſſeſſorem exonerandum eſſe probatione, idque etiam diximus locum habere in ſeruitutibus pre- diorũ.l. ſicuti.. ſed ſi quęratur. D. ſi ſerui vindi. De- inde Vlpiani verba repugnant in I vlti. ſi liber in ge. eſſe dica. vbi legendũ puto, ſiue nulla cauſa inter- ueniat, ſic legitur in Florentinis Pandectis, nec vllũ vidi Codicẽ manu ſcriptum, in quo diuerſa ſit le- ſtio. Qua veteri lectione ſalua,(quam puto veram eſſe& cerram) illa quidem opinio defendi non poreſt,in quibuſdam impreſsis legitur ſine vlla cau ſa. Sed veriſimile eſt, ita ſcriptum ab iis, quibus abfurdum videbatur, actionem dari ob nullà cau- ſam. Non intelligebant diffinirionem præiudicij,
qudà retulimus ex Theophilo. Querenda eſt igitur
Franc. Duareni Iuriſoonſ.
alia huius nodi diſſolutio. Et iam dixi cum 1 ret, vter ſit in poſſeſsione eum probare debere ias non poſsidet. d. I circa. Nec referre puto do ea quæſtio moueatur, an principaliter, an incidenter: loquitur Vlpianus generaliter in dg J. circa.& l.liberis.§. vlti. D. de liber. cauſ. Nã poll ſor ſemper exoneratur probatione, modo ſine do & vi poſsidcat. d. l. liberis.& I. ſi quis liberum. li Quid ſi non apparet, vter ſit poſſeſſor, hæc quælio
non deciditur ab Vlpiano in dicta I. circa. Tamen
poteſt accidere, vt neuter probet, aut vierque probet.l. ſi duo D. vti poſsid. Dicendum igiur eſ hoc caſu eum probare debere, qui intentionem ha bet.l. generaliter. D. de excep. quamuis vterque al
quid dicat, tamen intentio eſt vnius, depullio ate. rius. Dico te meum libertum eſſe, tu contrà als, e iugenuum eſſe, mea eſt intẽtio, tua depulſio. Sic n. tentio accipitur apud veteres auctores. Cicero li
J. de Inuent. Quintil. lib. 3.c. 6. Fortunatus lib. Qus ſtio(inquiũt) conſtat ex intentione& depullione Poteſt etiam eſſe intentio ex parte rei, cum excipi eſt enim actor in exceptione ſua reus. I.. D. dec. cep. Vtroque igitur aliquid intendente, vel dicen. te, inſpici deber, vter prior appellarit,& dicert,& hic probare debet. l. qui prior. D. de iudic. Sicina ligo dictã l. generaliter. cui adiungenda eſt lytiii liber inge. eſſe dic. cùm eadem habeant exema Patronus operas petit, aut obſequium deſydua quia fortè famoſa actione conuenitur ab eo, quen libertum ſuum eſſe intendit, aur in iudicium voca- tur ſine permiſſu, qui conuenitur, negat ſeſe lber tum,& ſeſe liberũ aſſerit, probare debet patronu
ui actor eſt,& intentionem habet. dd. ll. vlti.& ge neraliter. Neę refert, an præiudiciũ reddatur ob al- quam cauſam, an cauſa nulla interueniente. dicta! vltim. Excipe, niſi is qui intendit, poſsideat. didal circa. Lex quoties. non loquitur de præiudicio ſed de actiono ex ſtipulatu, qua operæ petunt nimirum docere debet, ſeſe patronum, quia hoc dicit. Cœpta fuit diſputatio de præiudiciis, cui inci
bat probatio, cum vterque dicit: dixi, ſi non appr ret, vter ſit in poſſeſsione, eum cuius eſt intenuo
probare. l generaliter. de excep. Ego ſum patronu (inquit actor)at ego ſum ingenuus, reſpondet feus Hæc reſponſio nihil aliud eſt, quàm intẽtions c pulſio. Quod enim dicit reus, contrarium eſtinter tioni actoris: quare patronus debet probare, Exem- pla in ſuperioribus rerulimus, in quibus patronu fungitur actoris partibus, quia intendit agendouu cexcipiendo, cũ intentio non tantùm ſit actoris„ſel etiam aliquando rei, vt dictũ eſt, hec ſententia Cor nelij Celſi apud Quintil. lib.3.c.7. Occidiſti homi- nem, non occidi, mera eſt depulſio& inficiatio:0 cidiſti, occidi,& iure, quia defendendi mei cul quia me aggreſſus eſt,& interficere voluit. Hæct-
puſio eſt intentio, nec mirum, cum reus dicatus
ctor in ſua exceptione. dicta I.z. de excep. Atqum
accipiendum eſt hoc verbum apud Vlpianum dicta l generaliter. Sed cur ait Vlpian. ſecundum
quod intendit? difficile hoc viſum eſt plæriſque eruditis, nec immeritò: puto hoc additũ, ne quisar- bitretur, eum qui aliquid mtendit, probare debefe
omnia, de quibus in iudicio oritur quæſtio. Acdo, 1 cunm
¹ quomo. VeTo
non
mot leg dqrahad derut om uwpa dico zel lbeting las wohan ron land ſalor den
del tam udh

tuslb.
id bcumen .L.Da te, wale dic
daekt
ant en
m aiſ
taben dicim, gatllen bet pan dlolug ddaurd nientede deasdh — prailt re ham m, dunn
is, cill ſnon n eſt inte um pant ponlin mteädiol jum eke obare bus pa itageui
ſt atioh enleniu calt 1 nic li mele uit.H Us dica
In Tit. de fide inſtrumentorum.
evim probat quod intendit, non quod intendit reus
rcipiendo. Reus quidem probat, quod intẽdit ex- Ler b40 non quod actor replicando. Exemplo id 3 randu eſt, dico te libertum meum eſſe, quia ten mum iſi,at(inquit reus)ego pronuntiatus ſum ingenuus,proinde n5 amplius libertus. lingenua ze ſtatu homi. Actor ſic replicat, at id here uſio- nem factum eſt:ideo nullius eſt momẽti ſententia. la de iute aureo. annu. 13. D. de collu. deteg. hic tri⸗
Ii eſt intentio, prima actoris. ſecunda rei, tertia actoris actio, exceptio, replicatio. Si negaret reus, ſe- ſe libertum mera depulſio eſſet,& probare cogere- ſed non negat, imo fatetur, ſed aliud inten
1 actor,.—. 1n ſſe manumiſſum. Icẽ ſi negaret actor
dit ſe ſcilicet e
ſententiam latam eſſe, id probaret reus, quia inten-
ſteius intentio, ingenuus pronuntiatus d non negat actor, fed aliud intendit re- licando,puta colluſum eſſe: d verò negat reus: eius cſt ergo probate, qui intendit, id eſt, actoris.ls igitur ui intendit,probat ſed quatenus inten dit,& ſecun- dum id quod intendit. Simile eſt exemplum in l. ſcd ſi hac. D. de poſtul. Intendo te libertum meum ciſoſic excipis, at iuraui me eſſe ingenuum te defe- rente:actor ſic replicatat eram pupillus, cum detuli zuſturandum. Poſſunt& alia exempla afferri, ſed vaum oſtendiſſe& declaraſſe ſufficit. Sic interpre- tamur legem generaliter, quæ vulgò difficilis& ob- ſcura habetur. Obiicitur nobis l. quoties. hic. qua vi- detur omnino euerti noſtra diſtinctio, qui petit ope- ras vt patronus, probat, licet poſſeſſor ſit in præiu- dicio, ergo malè conciliauimus l. circa. cum l. vlt. ſi liber inge. elſe dica. ſed in hac l.eſt ambiguitas. nec ſatis exprimitur, an agatur de probatione iuris pa- tronatus, an de præſtatione operarum promiſſa-
dit, hæce ſum 3 quo
rum,& probablliter dici poteſt, de operis eſſe intel-
ligendum, cum operæ non debeantur niſi promiſ- ſæ. 1operis. D. de oper. liber. Nec ſufficit patronum eſſe,vt debeantur: ideo qui operas petit, duo dicit,& ſeſe patronum,& operas ſibi eſſe promiſſas. Proin- de licet ſit in poſſeſsione iuris patronatus, probare tamen debet operas ſibi eſſe promiſſas. Scd de præ- iudiciis hactenus.
Qup tempore probandum ſit,& vter prior pro- bare debeat. C᷑A P. vlt.
D Oſtremus locus eſt, quo quæritur, quo tempo- I re probãdum ſit: iure receptum eſt, quibuſdam in caſibus actorẽ priùs probare debere, quod inten- dirpoſt teum exceptionem ſuam: exceptionem in- telligo dilatoriam, quæ ab initio ante litis conteſta- hodem opponi debet. l.exceptionem. C. de proba. n⸗ virü de heremororla exceptione, quæ ad empree que iltnitiuam opponi poteſt.l.per- 1 pt 54 ſentent reſcin. non pofſ. ſed hoc com- 8 3 1,1 34 traq; probari debeat. l. emptor. C. auli ſenren nhe Audd fatis perſp lante rſt* eum qulagn neu de in debito. hic. qui docet, 2 de edeon ictione indebiti, duo cõprehen- eam wa lone:ait nanq; ſe pecuniã ſoluiſſe& cepillenoes rene inficiatur ſe vllã pecuniam ac- diſe peca⸗ or probare debet, ſcilicet numeratam nulla haame Snoa cum probatum fuerit, reus Wdi dediasu 3 bbſ abet, quàm quod dicit, cam rlureta 1 e. ideõq; recè ſolutam, vel aduer- n bactum eſſe ne Peteret. Quod genus defen-
333 ſionis non improbãdum eſt tam in ciuilibus, quàm in criminalibus iudiciis, vt occidiſti, nõ occidi,& ſi occidi, iure id feci. Si enim intentionem actoris pro- batione deficere conſidas, nulla tibi opus eſt defen- ſione, ſed ſola& pura ſufficit negatio. Si autem du- bites, an actor probauerit, vel nõ probauerit, negan- do aliquid excipere& expedit,& vtile eſt. l.ſiquidẽ. C. de excep. Vnde Fabius lib. 4. c. vlt. ait, duplicem eſſe defenſionem, non fœci,& ſi feci, iure feci: mera eſt inficiatio cum dico, non feci. At cũ aliqua pro-
fertur exceptio, ſecus eſt: nam qui exceprione vti-
tur, de intentione aduerſarij cõfiteri non exiſtima-
tur, vt ait Marcellus in l. non vriq;. D. de excep. Cæ-
terum in concipienda exceptionum formula hæ
plærunque opponuntur conditiones, ſi iuratum
non ſit, ſi non conuenerit. Vnde exceprtio aliquan-
do pro conditione accipitur. l.exceptio. de excep.
Ideo dictum eſt, neminem prohiberi, vti pluribus
exceptionibus. l.nemo. de cxcept. Hodie autem vſi-
tata non eſt hæc formularum conceptio. Ex ſupe-
rioribus liquet, iure non aliter probandam eſſe ex-
ceptionem, quaàm ſi actoris intentio probata ſit.
Sed moribus noſtris vrerque probat, nulla habita
temporis ratione, vt citius lites expediantur, ſolêtq;
iudex interlocutione vtrique probandi onus in- iungere, appoindter contraires. Plura de exceptione
dici poſſent, ſed non ſunt huius loci.
1N TI T. DE FEIDE IN- S TRVMENTORVMI ET
AMISSIONR EORV M.
= Vadam capita ſunt à nobis explicata ſub tit. de proba. quæ partim pertinẽt ad tit. de fide inſtru. partim ad tit. de teſtib. Hic initio vidéèdum eſt, quid ſit inſtrumentũ,& quot modis accipia- tur: hoc enim verbum variã habet ſignificationem. Aliquando dicitur, id quo aliquod opus efficitur,& hæc eſt vulgaris ſignificatio,& omnibus nota. Dici- tur aliquando apparatus rerum, quo fundus, vel alia res inſtruitur, de quo extat D. li. 3. tit. 3. de inſtruct. & inſtr. lega. Pro eo etiam accipitur, quo inſtruitur cauſa, quicquid enim pertinet ad inſtructionẽ cau- ſæ alicuius, id inſtrumentum eſſe dicitur. hoc modo accipitur hoc tit.l.x.vbi nõ ſolm teſtationes, id eſt, ſcripturæ dicuntur inſtrumenta, ſed& teſtes ipſi: quia inſtruunt cauſam. Similis eſt locus in Lnotio- nem. 99.§. inſtrumentorum. D. de verb. ſigni. vbi Iu- riſconſultus interpretatur quomodo ſit accipien- dum, quod dicitur inſtrumentorum cauſa dilatio- nem dari, ſuprà de feriis& dilationib. l. 7. oratione quidem diui Marci. 5. illud.& C. de dilatio. LI. Alia autem ſpecialior& anguſtior eſt ſgnificatio, cùm pro tabulis& ſcriptura accipitur, vt rei, de qua agi- tur, facilior ſit probatio: ſic accipitur ſub hoc titul. Hoc ſenſu diſtinguuntur teſtes ab inſtrumentis, vt planè titulorum ipſorum diuerſitas oſtendit, ſed hic ſtatim initio in J.l. vt oſtenderetur homonymia vocabuli, poſitum eſt inſtrumenta pro teſtibus ac- cipi, quibus cauſa inſtrui poteſt. Nunc de diuiſio- ne inſtrumentorum dicamus, quæ vtilis eſt ad ſe- quentem diſputarionem de fide inſtrumentorum. Inſtrumentum aliud eſt publicum aliud priuatum. hæc diuiſio colligitur multis ex locis, præſertim

—————
—
. 1 8 8—.—— 3 1 ——— 5 3—— 3—— 4——— I ———————=————————————* ——— 8—————
———:—ꝛ—ꝛ—x————————j—— ———* E—— ——
—————— ———
—
314 † ex l ſcripturas. i. C. qui potio in pigno. Acta omnia & monumenta iudiciaria, ſunt publica inſtrumen- ta, quæ à perſona publica, vel ab actuario, vel A iudi- ce fiunt,& vocantur forenſia. I.comparationes. 19. C. de fide inſtru. fortè quòd eis in foro, in quo ius redditur, vtamur. Ratio conficiendorum inſtrumen torũ traditur à Iuſtiniano in Nouel. 47. vt nomen Imp. præpo. Publicum autem non eſt ita accipien- dum in hoc tractatu, vt alibi plærunque accipitur, vbi publicum dicitur, quod populi eſt. Publicum tunc differt à priuato, quòd publica ſint populi,& dicantur quaſi populica, ſed inſtrumenta licet pu- blica dicantur, ſunt tamen hominum priuatorum, & in eorum patrimonio, ſi in eorum gratiam con- ſcripta ſunt. Vnde tractatur quæſtio in l. vlt. hoc tit. cui ſupplendæ ſunt circunſtantiæ quæ traduntur in Iſi quæ ſunt cautiones.. ſuprà famil. erciſc. Hæc igi- tur duo capita ſunt coniungenda, cùm quæritur apud quem ſunt deponenda inſtrumenta. quòd ſi omnia paria ſunt, ſorte res decidetur, vt in.ſed cůùm ambo. 14. ſuprà de iudic. Ex his intelligitur quid ſit publicum inſtrumentum, quid priuatum. Inde faci- le quoque intelligi poteſt ſi inſtrumentum publi- cum eſt, quod nititur auctoritate publica, vel à per- ſona publica fit, dicendum priuatum inſtrumen. tum eſſe, quod nulla publica auctoritate nititur,& fit à perſona priuata. Si quis ſcripſerit apocham, di- citur priuatum inſtrumentum cõfeciſſe. Publicum, fu per actuarium, vel iudicem, vel tabellionem, vt in L.orphanotrophos. 30. C. de epiſc.& cler. Sunt autem orphanotrophi, vt id obiter dicamus, quos vulgò hoſpitales vocamus, hi quaſi tutores& curatores habentur. Obiter notandum eſt cautionem, quam præſens præſenti dat, epiſtolam etiam dici, quia hec cautio olim concipiebatur more epiſtolæ. l. Publia. 26. ſuprà depoſi. Salutatio enim præponebarur, hu- iuſmodi eſt apocha, de qua frequens eſt mentio in iure ciuili. Apocha eſt ſcriptura& cautio de pecu- nia ſoluta. ſic accipitur in l. qui tabulas, vel cautio- nes. 27.§. apocha. infrà de furt. vbi dicitur, ſi quis apocham ſuſtulerit, furti aduerſus eum agi poſſe. Similis eſt locus de apocha in l.vlt.§. Titius. ſuprà de condit. indeb. Similis etiam locus eſt in l. ſi acce- ptolatum fuerit.19. infrà de acceptil. Eſt& antapo- cha, de qua mentio eſt in J. plures apochis. 18. C. de fide inſtru. quorſum fiat antapocha docetur d. l.plu res apochis. Debitor eſt qui antapocham creditori dat,& vocatur Gallicè quittance double. Aliud exem- plum inſtrumẽti priuati eſt in rationibus, quas ne- gotiatores cõficiunt l. rationes. 6. C. de probat.& di- ſtinguuntur à rationibus, quæ fiunt ab argentariis: nam hæ publicæ ſunt.l. argẽtarius. 10. ſu prà de eden. vbi gicitur argentariorũ officium atque miniſteriũ olim publicã habuiſſc. idem vt apparet ex l. filiæ. 89. infra de ſol. quoties aliquid erat emendum, aut ven- dendum, id per agẽtarios fiebar: cũmque erat pecu- nia fœneranda, ea erat deponẽda apud argentarios, ac de adminiſtratione ſua& actu rationes conficie- bant. Vidimus quæ ſunt inſtrumenta publica, quæ priuata. Cùm quæritur quæ inſtrumenta fidem fa- ciant in iudicio, in primis nulla dubitatio eſt de pu- blicis, quin fidẽ faciant. hoc colligitur præſertim ex 1. II. ſcripturas. C. qui potio. in pig.& Nouel. lIuſtinia. De iaſtru. caut.& fid. Si inſtrumenta facta ſunt pu-
Franc. Duarem luriſconſ.
blicè& rectè, plenam fidem faciunt. c.z. extta de inſtrum. idq́; etiam ſi teſtes deceſſerint minati ſunt in inſtrumenro publico, mo
thenticum,& vt loquũtur, originale, d. c.z extuq 3
tit. nam exemplum fidem no facit. vulgus notie
vocat vn vidimus, idq́; expreſſum eſt conſtituii
Pontificia. cap. I. de fide inſtrum.in antig. Dean Idem dicitur de reſcripto principis.l ſaucimus C diuet. reſcrip. Et quamuis fiſcus multa habeas m
uilegia, tamen nõ tantum ei indulgetur, vt al
robat. Nunc de priuatis inſtrumentis eſt dicen. dum. Hæc quæſtio eſt multiplex, poteſt etiã dubig ri, an pro tertio, an contra tertium valeant ad pw bationem. In primis dicendum eſt fidem non ſace re pro eo, qui ſcripſit:quod adeò verũ eſt vtne ſlu
quidem hoc tribuatur. l. exemplo. 7. C. de puha: De rationibus idem cenſendum eſt. l.rationea;
de probat. Alia quæſtio eſt de inſtrumento Priuaro, quod profertur aduerſus eũ qui ſcripſit. Miaror tè dubitatio eſt in hac quæſtione, in qua diſngam dum eſt: nam is aduerſus quẽ profertur inſtmag tum, cautio, aut chirographum, vel negat ſe ſcroll
ſe, vel faretur: Si neget, quæritur an aduerſus an
fidem faciat: Reſp.Imperatores Phil. A.& Phi(a
Sertorio. ne aduerſus eum quidem qui ſcripſi, nmn
ſufficere ad probationem, niſi aliis adminiculiat iuuetur. l. inſtrumenta domeſtica.. C. de prob:iuus ret hoc autẽ caſu litem, ac cauſam vnus teſtis. No tandum tamen eſt ſi inſtrumenta priuata ſubla ptionem habeãt trium teſtium fide dignorum m minus valere ad fidem faciẽdam, quàm inſtrumen ta publica& forenſia. l. ſcripturas. I. C. qui potoon pigno.hab. hoc tamen non inrelligitur receptuũ
ſtitutione illa Pontificia. c. z. de fide inſtru. Qu autem diximus hæc inſtrumenta priuata noniun re plenam fidem aduerſus eũ qui ſe ſcripſiſſe du
ſi ſe neget ſcripſiſſe: nos ita intelligimus, vt nci
comparationem quidem valeant, ſi proferanuri ſtabiliendum fidem alterius inſtrumenti: quia dät tatur, an ſcriptum fuerit ab eo à quo ſcriptũ eſes citur. Hæc comparatio rurſum non poteſt fien Ml
ex inſtrumento publico. l. comparationcs.19. 04
fide inſtrum. Quid ſi confiteatur is aduerſus quei cautio priuata profertur? vt, fatetur quidem feſi pſiſſe, negat autem ſe debere. conſtat ſcilicet cuim graphum ab co ſcriptum, adeò vt non inficictuu- valeat ad plenam probationem: certum eſt ut nec auditur, qui ſe negat debere, cùm ſe debentſ pſerit,& manum ſuam a gnouerit, recognu ſanſs niſi aliud oſtendatur Sunt loci vulgares, quis- ſolent in l. Publia. z6.§. vlt, ſuprà depo. in J.vltedls tabernam.§.1. ſuprà de pign. Sed hoc intelligenb modo ſit in cautione cauſa expreſſa debiti& gationis. l. ũ de indebito. 25. ſupr. de proba. Sic int- ligẽda eſt l. nuda ratio. 26 infrà de donat. h p p nius eſt expreſſum in c. ſi cautio. extrà de fide inſtu quod videtur ſumptum ex dict. l. cum de iazehin
de V ; Aui do. do 4
1 poßiit ex indice conuenirc. Idem dicendum 15 in eo inſtrumento fiat obiter alterius inſtrumenn mentio authen. ſi quis in aliquo documento. O eden.huc pertinet J.vlt. huius tit. Notandum nn eſt poſſe contra publicum inſtrumentum aduin probationem, ſi quis contendat vera non eſſe, qus
in inſtrumento continẽtur. lcum precibus..(*
uc quc lqui 1 1 accd calorno kalam rorb
Vcc
nc
fall

7. ih 4 lraun umem,
iplit.)
quad
errur n negut
n acvet 1A&R- quilcni admwa C den vnust prium digronm am inke Cuüfe tur rehi ſ inſtw iuana o ſciyll imus TL profeu rentiaqu 9 ſciyl
In Tit. de fide inſtrumentorum.
d eſt, an hæ rationes priuatę, quæ publi- on ſunt, fſidem faciant pro tertio, aut
tertium. Hæc quæſtio tractabitur à nobis in contn C. de teſtib. De rationibus numulariorum 1023 dubium, quin faciant fidem cõtra tertium. non ibus hæ ſcriptæ non ſunt,&
is eni ſunt qui liis enim pro— Alis plærunque nocent, nec priuatæ ſcripturæ ha-
bentur: quia munus eorũ publicam cauſam habet, t dictum eſt; atquc ideo dicitur probatio rerum tarum his rationibus continerilargentarius. 10.
5 quædam. 5numularios ſuprà de eden. Idemq; zicendum eſt de profeſsione nataliũ, de qua etiam ſupra aliquid diximus. Ideo non mitum ſi exempla ſeraque reperiantur in quibus hæc profeſsio f⸗ Uem faciat, vt lctiam. 16. ſuprà de proba.& ſimil. ood verò fupraà dictum eſt de inſtrumentis„tam pruatis, quàm publicis, intelligendum eſt, niſi falſa Kint, ſuſpecta, aut calumnioſa, quo caſu non valent ad fidem ſaciendam.l.2 verſi. cæterum. D.hoc titul. quinimo quitale inſtrumentum profert, puniẽdus eſt tanquã falſarius. l.iubemus. 24. C. de proba.l.vbi falſ examen. 22. C. ad leg. Corne. de falſis. Sed& qui inſtrumentum falſum profert in iudicio illud de- bet probare falſum non eſſe, nec adulterinum& ab vtraque parte probatio exigitur. Sed animaduer- tendum eſt, moribus noſtris, aduerſus inſtrumen- tum, quod publicum eſt non admitti probationem, ſi quis contendat falſum eſſe, ſi inſeri ptio deſit: alias qui accuſat falſum inſtrumentum, punitur pœna calumniatotis,niſi docuerit falſum eſſe. Qui autem falſum inſtrumentum profert in iudicio non puni- tur ſi eo non ytatur, quod eſt aduerſione dignum. Licet enim isqui vritur falſo inſtrumento non mi- nus puniatur pœna falſi, quàm is, qui inſtrumẽtum
Alia quæſti
cè conſcriptæ n
falſum conſcripſit, tamen deſiſtenti ignoſcitur. l.ſi
aduerſarius tuus. 3. C. hoc tit. Notanda eſt differen- tia quæ traditur in J. ſi falſos. 8. C. ad leg. Cornel. de falſis. Eallum autem non tantùm committitur in publicis ſed etiam priuatis inſtrumentis.l. z. D. hoc tit. vbi Paul.ait, Si repetita die cautio ſcripta ſit, fal- ſum eſſe commiſſum: ſed inter eos, qui in hoc con- ſenſerunt Ex iam dictis naſcitur quæſtio, ſi quis in- ſtrumenio de quo alius falſi conuictus eſt, vti velit, an falſarius dicendus ſit? Hæc quæſtio tractatur in Iſi vteris.⁊. C. hoc tit. vbi dicitur non noceri ci, qui in iudicio profert inſtrumentum, ſi ſententia falſi de eo inſtrumento prius aduerſus alium, qui illud
protuleratlata ſit: ratio eſt, quia hoc inter alios ge-
ſtum fuit. Lpen. ſepe. D. de re iud. Hinc exiſtit alia
quæſtio, quæ tractatur in Lvlt. C. co. ex qua notan-
dum eſt quod ab aliquibus eſt obſeruatum,& vſi- tatum eſt in foro, exemplum ſcilicet inſtrumenti, quod eſt prolatũ in iudicio regiſtratum& deſcri- ptum im actis, fidem facere nec exigitur authenti- cum ipſum tionem falſi inſtituerenam tunc inſtrumentum re- giſtratum non valet ad fidem faciendam.& alius locus eſt in Ichirographis. 56. D. de adminiſt. tuto. Hactenus de falſis inſtrumentis quibus fidem non eil habendam diximus, nunc videndum eſt de — n icdlid p idit vt proferantur in iudicio 54 hinrs Seue diuerſæ,aut contrarię aut repugnan- A¹ Auis ergo huiuſmodi ſcripturas protu-
„niſi quoties aduerſarius vult accuſa-
315
lerit in iudicio, quęritur an fidem faciant. Hæc quę- ſtio tractatur in l. ſcripturę.14. C. hoc tit. Cum aper- tè ſunt contrariæ ſcripturæ, nulla dubitatio eſt eas fidem non facere. l. vbi pugnantia inter ſe. 188. D. de reg. iur. Sed vbi ſcripturæ ſunt diuerſæ, ſi tamen ita diuerſæ ſunt, vt fidem ſibi inuicem derogent, non proſunt ad fidem faciendam, alias iudex debert ſpe- ctare quid credibilius ſit, vt dicemus in 1.3. de teſtib. Ex his intelligitur quibus inſtrumentis hæc fides adhibenda ſit& quibus non. Nunc videndum eſt de effectu fidei inſtrumentorum. Effectus autem hic eſt, quòd inſtrumenta quæ fidem faciunt, quæ vera ſunt, aut ſuſpicioſa, ad ſubſtantiam rei geſtæ non pertinent, ſed ad probationem tantùm: nam etiam tine inſtrumento quod geſtum eſt valet, ſi modo poſsit probari vel teſtibus, vel aliis probationibus. l. in re hypothecæ nomine obligata. 4. D. hoc tit. Eſt locus communis de ſcripturis& inſtrumentis no- tandus, non ideo contrahi ſcriptura, quòd contra- ctus non valeat ſine ſcriptura. Vnde in pleriſque ca- pitibus tit. Cod. multa reperiuntur exempla, in qui- bus valet probatio per teſtes, etſi nullum exemplum conſcriptum ſit. vnum eſt in l. aliud. i. in l.illatæ.& I. ſicut.. C. eod. Vnde cùm inſtrumentum amiſſum eſt, tamen de re geſta teſtes poſſunt teſtari. dict.l. ſi- cut. Eodem pertinet quod dicitur in l. 4. proprietatis dominium.& l. cum res. 12. C. de proba.& l.in exer- cendis.i. C. hoc tit. Sed contrarium videtur in 1.10. cenſus. D. de proba.vbi dicitur, cenſus& monumẽ- ta publica potiora teſtibus eſſe. Dixi, inſtrumenta non ideo dici publica, quia reipublicæ ſint: ſed ideo, quia nituntur auctoritate publica,& à perſona pu- blica conſcripta ſunt, ſed monumenta aliquãdo di- cuntur publica: quia publicè cuſtodiuntur,& reipu- blicæ ſunt,& publicè approbata, ideo Marcellus in d.I. cenſus. dicit ea potiora eſſe teſtibus Si quid itaq; perſcriptũ ſit auctoritate publica, Reipublicę gratia, ad perpetuam memoriam, maior eſt eorum monu- mentorum aucttoritas, vt mirũ non ſit ſenatum cen ſuiſſe potiora eſſe ad fidem faciendam, quàm teſtes,
olim illi cẽſus ſolebant publicè cuſtodiri. Eſt autem
cenſus æſtimatio bonorũ cuiuſque. D. tit. de cenſib. Ratio referendi in cenſum traditur in l. forma cen- ſualis. tit. eo. hic non eſt intelligendũ de forma cen- ſuali.lL.cenſualis. 7. C. de donat. quæ omnia videntur alias contraria eſſe. Quod verò diximus inſtrumen- ta, ſeu ſcripturam non ad ſubſtantiam rei geſtę per- tinere, ſic eſt accipiendum, niſi actum ſit inter con- trahentes ante contractum initum, vt in ſcriptis re- digatur: id enim conſtitutum eſt à Iuſtiniano in J. contractus. 16. C. hoc tit. eiüſque conſtitutionis me- minit idem Inſtit. de emptio.& vendi. in§.1. vbi ait oportere inſtrumentum eſſe perfectum, Galli vo- cant eſtre muis au net, quod in omnibus contractibus locum ſibi vendicat. Notandum autem eſt inſtru- menta publica apud nos executionem,& vim rei
iudicatæ habere aduerſus eum qui eſt obligatus,
quod valdè alienum eſt à iure Romano, quo prius agendum eſt, quàm exequendum. l.. D. de execu. rei iudic. Sed tamen mos conficiendorum inſtrumen- torum poteſt dici in quibuſdam locis conuenire iuri Romano: quia condemnationem continent, quaſi iuriſdictionem quandam voluntariam exer- ceant.l.z. D. de offic. proconſ.& lega. 2

1N TIT. XXII. Cod. lib. 4.
PLVS VALERE QVOD A GI- TVR, QVYAM QVOD SIMV- LATE C OCNCIPITVR. lc tit. pertinet ad tit. præcedentem de fi- de inſtrumẽt. In inſtrumentis enim plæ- runque aliud ſcribitut, aliud ſimulatur. Et cùm dicimus fidem facere inſtrumen tum, hoc eſt accipiendum, niſi appareat aliud eſſe in iaſttumẽto,& aliud ſimulatum inter contrahen- tes: tunc enim præualet veritas rei geſtæ. 1. hoc tit. C. Vt autem commodius explicemus quę ad hunc locum pertinent, ſciendum eſt duobus modis con- tingere poſſe, vt aliud ſcribatur in inſtrumẽto, aliud ſimuletur. Id enim contingere poteſt per errorem, poteſt etiam contingere cùm nullus error interue- nit. De errore primùm videamus. exemplum huius rei eſt in licùm precibus. 18. C. de proba. aliud eſt in
L.
I.vlt. hic. Aliquando aliud agitur, aliud ſcribitur in
inſtrumento, idque fit per ſimulationem contra- hentium, nullo errore interueniente: ſed ipſis qui contrahunt conſentientibus. Cùõm autem quæritur quid in hac re ſequendum ſit, diſtinguendum eſt ita. Aliquando accidit vt ſimulatio reſpiciat contra- ctum, aliquando vt reſpiciat perſonam. Sæpè acci- dit, vt ſimulatio reſpiciat contractum, vt pro vno ſcilicet contractu, alius cõtractus exprimatur. exem plam eſt C. hoc tit. in I3. Emptione pignoris cauſa facta&c. apertiſsimum quoq; eſt exemplum in 12. C. de pign. actio. In hoc ergo caſu non quod ſcri-
tum eſt, ſed quod eſt geſtum inſpicimus, ſi apparet quid geſtum ſit inter contrahentes. c. 4 illo vos cre- dimus. de pign. in antiq. Decretal.& in cap. ad no ſtram. de emp.& vendit. Aliquando ſimulatio re- ſpicit perſonam. exemplum eſt C. hoc tit. in l..& l. 4.tunc inſpicimus magis quod certum eſt, quam quod ſimulatum eſt. Eſt autem quæſtio facti, quæ per iudicem examinabitur. Vt, ſi quis nomen ſuum accommodaucrit in negotio contrahendo, vt lo- quitur Vlpianus in l.is qui ſuis numis. 4. in fin prin. D. de manumiſſ. Quod diximus valere id, quod agitur, eſt ita accipiendum, vt admonuimus, ſi ap- pareat quid actum ſit. Aliquãdo nihil omnino agi- tur, vt hic C. in exemplo. l.vlt. Id contigit etiam ali- qua ex cauſa. Exemplum eſt in l. ſi ſponſus 5.§. circa venditionem. D. de donat. inter vir.& vxo. Deinde ſi voluerint contrahentes vnũ comractum in alium transferre,& modus ſit idoneus ad transferendum, tunc non dicitur propriè ſimulatio, nec locum ha-
bent quæ diximus. Exemplum vnum eſt in l. ſi ex pretio. 6. C. ſi cer. pet. De his dixi in l. rogaſti.& l. ſin-
gularia. D. ſi cer. pet.& in l. qui negotia. D. mandati.
1N TIT. DE TESTIBVS.
tam ex Pandectis quàm ex Iu- ſtiniani Cod.
2 bus, in quo quæritur qui teſtes eſſe poſ- iinr. Hic locus valde vtilis eſt,& pertinet ad rationem refellendorum teſtium in
iudicio. Eſt res vſitata ob quas cauſas teſtes refelli
216 b Franc. Duareni Lurilconl.
poſsint in iudicio. Et in primis notandu admitti in iudicio, quibus id lege non int hæc regala traditur in I..§.. D. hoctit. Supercſt
go vt inquiramus quibus interdictũ ſit teſtimonij & quibus interdictum non ſit. Ego ſolitus ſum ho⸗ complecti ſammatim,& vti diuiſione, quæ tradan in 1.3.§.vlt. D. hoc tit. Ait Iuriſconſultus i, quidul dam interdici teſtimonium propter notam K intz miam:alios repelli à teſtimonio obaffectionem al quamialios propter inopiam conſilij& iudicij.y deamus primùm de his, qui ob ſcelus ali
1.
quod le.
pelluntur Ateſtimonio.hi recẽſentur in d.3. D. hoc T
tit. Qui iudicio publico damnati ſunt, præterea no 3
4
tantur infamia. l.infames. D. de publ.iud. Exéplum
ergo eſt corum, quibus interdicitur teſtimomũ oh
notam& infamiam. in l. ſcio. 14.& l. repetundarum 15. D. hoc tit. Ergo neq; hi in iudicio teſtes eſſe pol ſunt, neq; in teſtamẽto. Aliud exẽplum eſt in Lque. ſitũ ſcioaʒ D. hoc tit. de eo, qui damnatus eſt caul calũniæ in iudicio publico. de eo maior fuit dubita tio, quàm de aliis: nã ibi Papin. ait, nihil lege Rhem- mia lata aduerſus calumniatores cautum fuiſſe o ſimilitudinem tamen rationis quod de aliis iudieis dicitur producendum eſſe. Aliud exemplumcii
lob carmen. z1. in prin. Lex quidẽ lolia, cuiusmen-
tio eſt in d. l.3.§. pen. loquitur de his, qui ſum aam-
nati publico iudicio. Idem dicendũ de co, qui am-
natus eſt ob carmen famoſum: quamuis non da
tur iudicio publico damnatus, qui ob carmen 5- moſum eſt damnatus. Inteſtabilis autem quando- que dicitur ob carmen famoſum damnatus, we- que teſtamentum facere, neque teſtimonium dict- re poſsit.] is cui lege bonis. 18.§. ſi quis ob carmen. D. de teſta. Aliud exemplum eſt in I. quoniam lhe ri teſtes. 10. C. eod. de his, qui ſunt ſocij& pariicis eiuſdem criminis. Iuſtiſsima igitur cauſa refellend teſtis eſt, ſi ſocius dicatur& particeps eiuſdẽ crimi nis: neque enim vnius ſocij criminis teſtimonium aduerſus conſocium recipitur, præterquam in cab bus quibuſdam exceptis. Ex his conſequitur nd quoduis delictũ ſufficere, vt repellatur quis à teſi
monio, quia opus eſſet nominatim de his cauerilb
gibus, veluti Iulia& Rhemmia,& hoc iure vtima- præterquã in foro Pontificio, vbi quoduis delicun ſufficit ad refellendũ teſtem. can. infamis. 6. quælſ Apud nos autẽ in foro regio non ſufficit delictum obiicere, ſed oportet cõdemnationem ſubſecuuan eſſe,& hic vſus omnino cõtrarius eſt pontiſiciisem ſtitutionibus. Sunt autem duę conſtitutiones Por tificiæ de eo in Decret. ſub tit. de teſtib. in c.z. ſupe eod.& c. 74. teſtimonium. Ergo ſufficit, vt videntui innuere ad repellendum aliquem à teſtimoniono- tam infamiæ obiicere: ſed malsè intelligũt, meo qu dem iudicio, iſtum locum. nam in d..3.§. lege lii
D. eo. ſubiecta ſunt illa verba poſt legis Iulia r
recitata. hic breui epilogo cõtinetur quod eſt 7
ge lulia In lege autem Iulia mentio facta eſt di-
puberum teſtimonio, ide oque dicitur ibi quoti
repelli ob lubricum ætatis, alios repelli propteri tam vel infamiam vitæ, veluti eum, qui eſt damis- tus publico iudicio, atque ita intellexit Accurlio qui mihi videtur rectius hunc locum intellexilt- quàm Canoniſtæ. Diximus igitur de nota inl
2* 2. Sr 5 miæ, nunc videndum de aliis cauſis propter Jin telt!
—
ereerde eeeeswereren
m ul
Fulti
Ndicen receptul utb modur cacla Nck reron
Jöo aue

mnar, moniont uis oden quonim, ij& mni auſa teitt eiullea teſtimoue quam in ſequim ur qußsd” ehis cau c iute ni duisdel mn k.9 gici de V m ſobſe pondii
totiohs
In Tit. de teſtibus.
reſtis repellitur. Teſtimonium lenios non recipi- tur propter adfectionem aliquam veriſimilem, quæ oſsit impedirc veritatẽ. Oportet Waiam eum àa quo teſtimon ũ requiritur, omni pentu none vacuum eſſe,alias idoneus teſtis non abetur. Id docetur ſe- gentibus exemplis. In primis dicimus neminem in propria cauſa teſtẽ eſſe poſſe. lnullus. 10. D. hoc iitlomnibus.9. C. eod. Nam natura comparatum cſtthomines ament ſe& ſua. vnde fit, vt nemo te⸗ ſtis admittatur in cauſa propria. Cice. pro Roſcio. Hoc autem adeò certum eſt& indubitatum, vt fru- ſtra vidcatur admoneri à Iuriſconſ. Et ideo ex his alia multa ad conſequentiam trahuntur. Cùm dici- tur in propria cauſa neminem idoneũ eſſe teſtem, hinc ille quæſtiones quæ ſit propria cauſa, aut alie- na. Exempli gratia quæritur in cauſa euictionis, an venditor ſit idoneus teſtis?& certum eſt eum legi- imum teſtem non eſſe: quæ ſit propria cauſa docet Iuriſcon in IE 5in propria. D. quando appel. ſit. vbi cauſam propriam ait eſſe, ex qua commodum quis aut incommodum percipit. Superioris quæſtionis argumentum eſt l. ab executore.§.-.de appel. Hinc nalcitur quęſtio de cauſa vniuerſitatis, aut corporis alicuius, an ſinguli, ex quibus ea vniuerſitas cõſtat, idonei teſtes ſint.Et ex eo pẽdet, an cauſa eius pro- ria ſit iudicanda, an aliena. Si cauſa eius propria ſit, dicendum eſt idoneum teſtem nõ eſſe,& vulgò receptum eſt idoneum teſtem eſſe in cauſa vniuer- ſitatis,niſi ea cauſa ad eius commodum, aut incom modum pertineat. Cauſa vniuerſitatis non videtur cauſa ſingulorũ ex omnibus enim vniuerſitas coa- leſcit& conſiſtit. l.in tantum.§. vniuerfitatis. D. de rerum diuiſ. Aliud igitur eſt rem eſſe vniuerſitatis, aliud rem eſſe ſingulorum, ſed tamen videndum eſt an etiam cauſa, quæ nomine vniuerſitatis mota eſt ad ſingulorum vtilitatem pertineat. Et hoc caſu di- ci poſſet ſingulorum cauſam eſſe,& ſingulos à te- ſtimonio dicendo repelli:nam iam diximus eos re- pelli ad quos nomine ſuo res quoquo modo perti- net. Et hæc diſtinctio vulgò recepta, probabilis mi- hi videtur. Aliud exemplum eſt in patre& filio. in Lteſtis idoneus.9. D. hoc tit. vbi pater filio teſtis eſſe non poteſt nec in cauſa filij teſtis idoneus cenſetur.
Et hoc producitur longius ad omnes aſcendentes
& deſcendentes in infinitum. l.parentes& liberi. 5. Cco. Communi autem parentis appellatione con- tinentur omnesin infinitum. lquique litigandi. 4. 81. D. de in ius vocan, Sic liberorum appellatione condmentur omnes qui ex nobis deſcendunt.. libe- rorum. 220.D. de verbo. ſignifi. Nihil tamen prohi- dur eden Tälum in cadem cauſa teſtes adhibe- excbquoch dnu⸗ D. hoc tit. Hic oritur quæſtio Arbi gu 54 ur de profeſsione parentum, ſi aga- Etate flij probanda, aut filij natalibus, vtrum profeſsio pare 8 4 Aunuee3 m ²xtate. 13. l. etiam matris profeſ Licnu i WDera Lets D. de probat. Et tamen di- um non ellan. j: atris teſtimonium recipien- d ed xc repugnantia viſa ſunt Accurſio d4 ee,Au 38 inrelleerunt quid ſit profeſsio, tetinedi— P bu did iobeaſe differat à in cauſa fratris teſtis 8 dd 2u. 2 ni b u iple cauſa refe luS0dis fit idoneus, an ſit hæc iuſta retellendi fratris, quod ſit frater? Dicitur vul-
in lege Iulia. D. hoc titulo.
ntum admittenda ſit? Et certè ad-
317 g0, nulla lege fratrem repelli à teſtimonio dicen- do, quamuis aliqui excipiant cauſam criminalem, ſed aliàs defendi libro 1. Diſputat. cap. 28. fratris te- ſtimonium legibus interdictum eſſe. ſic interpreta- tus ſum domeſticum teſtimonium in l. z. Cod. hioc titul. Domeſtici enim non ranium dicuntur, qui in eadem domo morantur, vt in J. reſpiciendum. 11. 6. furta domeſtica. D. de pœn. ſed etiam dicuntur, qui ciuſdem familiæ ſunt. Sic interpretatur Theophil. inſtit. titul. de teſtam. Ergo domeſticum teſtimo- nium iure improbatur, ſed hoc intelligendum eſt cum exceptione, niſi agatur de probando eo, quod domi geritur, quod non poteſt niſi per domeſticos probari.l.conſenſu. Cod. de repud. Quæri poteſt de amico, an teſtis idoneus ſit, an cauſa ſit iuſta refel- lendi teſtis, quòd is amicus ſit& familiaris ei à quo teſtis producitur? Certum eſt teſtimonium amici non tantum ponderis habere, idq́ue ſatis colligi- tur in 1.3. in princip. D. co. Sed quæſtio eſt, an inter- dicatur teſtimonium, an omnino recipiatur. Qui- dam enim ſunt quorum teſtimoniũ multum pon- deris non habet,& hoc committendum eſt iudi cis arbitrio, vt inſpiciat quanta fides eis habenda ſit, ſed tamen non interdicitur eis teſtimonium, quoties eorum fit mentio in lege Iulia. dicta l. 3.§. Quid ergo dicemus de amico? Exiſtimo ſi ſit magna aliqua& non vulga- ris amicitia, quæ vix hodie reperitur, eam iuſtam cauſam eſſe interdicendi teſtimonij. hæc enim ami- citia coniunctioni ſanguinis comparatur: vulga- ris autem amicitia quæ contrahitur aliqua notitia, à teſtimonio non repellit. de hac in I. latæ culpæ. 223.§. amicos. D. de verborum ſignific. Aliud exem- plum eſt de patronis cauſarum procuratoribus, hi enim idonei teſtes non ſunt. l. vltima. D. hoc titul.
Nihil autem legibus hac de re cautum eſt, ſed de
mandatis quæ dabantur præſidibus, cùm mitte- bantur ad prouincias regendas. horum mentio eſt in Nouella Iuſtiniani de manda. princ. Eadem eſt cauſa executorum. dict. l.vlti. D. hic. De his exem- plum eſt videndum in Inſtit. titul. de actio.§. ſi quis
agens. Quod hic dicimus de patronis cauſarum,
pertinet ad omnes procuratores& patronos. cap. vlt.hoc tit. lib.6. De his, quos ſolicitatores vocant, quæſtio eſt agitata. Ego puto conſtitutionem illam
d. cap. vlt. ad eos perunere: nam aduocatorum no-
men, de quo ibi, generale eſt,& complectitur om- nes, qui operam cauſis præſtant& litibus. I..§. ad- uocatos. D. de variis& extraor. cogni. Hæc exem-
la demonſtrant idoneos teſtes non eſſe cos, qui adfectione aliqua probabili mouentur erga eum, à quo teſtes producuntur. l. non ſolùm. 67.§. primo.
D. de ritu nuptia. Præterea ob eandem rationem,
quam diximus, inimicus repellitur à teſtimonio. J. ſi quis teſtibus.13. Cod. hoc tit. Exemplum eſt in l. licet autem. 15. D. de arbitr. Inimicitias autem hic non quaſuis, ſed capitales intelligimus. De amico verò, an poſsit cogi vt teſtimonium dicat contra amicum? dicendum eſt non poſſe: deinde veriſi- mile eſt eum verum non dicturum. argu. l. qui cum maior. 14. Propter paupertatem autem non omni- no repellitur teſtimonium, nec tamen pauperi tanta fides habetur, quanta locupleti..z. D. hoc tit. Repel- litur etiam quis à teſtimonio Proptes ſucäranſes em 3

—ÿ—ÿ—x—xℳ——nö
————
—
—
. e“— 4 2—““* 5* —*—— 2— e 3.—„ 8 8————. 1———— —— 3.**——*——— 1———— 2———“— ——————————-—..— 4 8— 8——————— ——.——— n——„——— —— 8———————————ü——— ————— 5 8———*————————— —*— 2 3 3 88———— 3 2————.—„—— ——.—— 8 8——————.——— 8 5.——.„——— ———.— 5— 1—————————————— 1.—: 3 —— e ee 4——,——— 3 1——-——————fr d——.— 2———— 4. 2 6 areereeeeeeee————————————.——————.—— 1 —.— 3———————————— 3 3————————— —————ſ 3— 2——— 5—————*———— 2————— ——————————————— 4.—y——ꝛ—ꝛ—-—————— —— — 2 ₰
318 conſilij. d. 13.5. vIt. D. hoc tit. vbi teſtis repellitur Ate-
ſtimonio propter lubricum xætatis& conul cuius fit mentio in lege Iulia,& J.inuiti. 19. D.
häbese⸗ ſa, aliquando hoc tit. Ex magna tamen& graul caula, 5 1ndd jmpuberes interrogantur,vt in cauſa maieſtatis.l de minore. io in prin. D. de quæſt. Dicitur etiam teſti⸗ monium impuberis prodeſſe ad aliquod indicium,
uamuis plenam fidem non faciat. Rhetor quidem apud Senecam lib. 4. controuerſiarum, dicit ſe pue- ro nihil eſſe certius ad teſtimonium dicẽdum. Sed hæc ſententia meritò reprehenſa eſt ab aliis. experi mur enim quotidie quàm ſit lubricũ teſtimonium pueri. magna enim eſt huius xtatis inconſtantia, magna inopia conſilij. Quid dicemus de co, quibus eſt,ſed minor eſt 25. ann.an teſtis idoneus eſte Mo- uet quæſtionem quòd infirmum eſt huius xtatis conſilium, vnde auxilio curatorum, minores regi ſolent, ſed tamen conſtitutum eſt eum idoneum eſſe teſtem in ciuili iudicio:in criminali ita demum ſi maior ſit viginti annis, l. in teſtimonium. 20. D. hoc tit. Quæritur quid de muliere dicendum? Ma- gna eſt eius ſexus fragilitas& infirmitas conſilij. Fententia tamen luriſcon, noſtrorum eſt mulierem in iudicio teſtem eſſe poſſe. arg. I. Iuliæ. de adult. l. ex
eo quod prohibet. 18. D hoc rrul. uod caput ſum⸗
ptum eſt ex lib. z. ſentent. Pau. tit. ad leg. Iul. de adult.
In reſtamento tamen mulier teſtis adhiberi non po teſt. l. qui teſtamẽto. 20.§. mulier. D. de teſta.§. teſtes autem Inſtit. co. Quæritur etiam de hermaphrodito quid dicendum fit, an teſtis in teſtamento eſſe poſ ſit Paulus ait qualitatem ſexus incaleſcentis oſten- dere. L.repetundarum. 15.§.I. Eſt enim incertum an ſit mas, an fœmina:tamen eius ſexus exiſtimandus eſt, qui in co præualet, vt ait Vlpianus l. queritur. 10. D. de ſtatu hom. Hactenus de his, qui teſtes eſſe pof- ſunt, vel non poſſunt: nunc de his qui cogi poſſunt ad dicendum teſtimonium. Hæ quæſtiones à nobis ſunt ſeparatæ docendi cauſa. hæc etiam ſeparat Iu- riſcon. in I.I. D. Ergo de teſtibus duplex eſt quæſtio: vna eſt, an teſtis idoneus ſit, an lege aliqua interdi- catur teſtimonium. Alrera quæſtio eſt, an excuſa- tionem aliquam habeat à dicendo teſtimonio, vt cogi non poſsit, hanc quæſtionem tractaturi ſu- mus. Aduertendum eſt teſtem inuitum cogi teſti- monium dicere, niſi ſit ex perſonis exceptis: nam quædam perſonæ excipiuntur, de quibus dicemus. Regula eſt, cùm teſtis adhibetur ad teſtimonium dicendum, cogendum eſſe, ſi nolit teſtimoniũ dice- re. hoc colligitur ex l. ſi quando. 15. C. co. Simile eſt quod dicitur in l.locum. 3.§. hoc interdidtum verſic. exhibere autem. D, de tab. exhib. Notandum tamen in hac re maxime ſpectandam conſuetudinem cu- iuſque fori,vt admonet Iuriſconſultus in 1.3.§.vlti. D:hoc tit. In his quę pertinent ad ordinationem li- tis, certum eſt ſpectandam eſſe eius loci conſuetu- dinem in quo agitur:aliud eſt in his, quæ pertinent ad deciſionẽ cauſe,& adducitur I ſi fundus venierit. 5. D. de euictio. Quædam aurem perſonæ excipiun- tur, quæ non poſſunt cogi ad teſtimonium dicen- dum, vt parentes& liberi, qui inuicem aduerſus ſe, vr teſtimonium dicant, cogi minimè poſſunt, imò nec volentes ad teſtimonium admittendi ſunt. l. pa- rentes. 4. C. hoc tit.& l. teſtis.ꝰ. D. cod. Hoc enim in-
humanum viſum eſt luriſconſultis, cùm ſpectant b
atis& conſilij, vt im-
Franc. Duareni luriſconſ.
quid honeſtati conueniat. Scio maiorem
iuris ad alia duo præcepta referri, vt ſuum cuige ign
tribuatur,& vt nemo lædatur, ſed nonnun 84 etiam reſpiciunt ad illud præceptũ honeſtatis d
de patrono& liberto con ſtitutum eſt. liberrotun I1. C. co. Simile eſt quod dicitur de accuſatione* pen.& vlt. C. de his qui accu. non poil. vbi idem d domeſticis. Aliæ perſonæ excipiuntur, vt ſenes ye letudinarij, de quibus in I. inuiti. 8 D. hoc tit Quac autem ibi dicitur de abſentibus, ideo dictũ eſt: u teſtes adeſſe ſolebant, vt l.z. D eod. Simile eſt au dicitur in l. 2.§. ſi quis iudicio. D. ſi quis caut. Hodi autem non requiritur vſquequaque præſentia te b ſtium, ideo quod dicitur nos interpretamurxvtnon cogantur ad iu dicium venire teſtimonij dicendh cauſa propter valetudinem, aut aliam cauſamaus is mos mutatus eſt, vt non tã teſti, quàm teſtimoni credatur. Quid ergo fiet, ſi iuſta cauſa quis imxe ditus eſt, vt non poſsit venire teſtimonij dicèdi can ſa?In primis iudex poteſt ad eum ire, vel mittete
minem idoneum, qui interroget eum argu eſtquod
dicitur in l. ad perſonas egregias. 14. D. de iureiu, De hac re eſt conſtitutio Pontificia in c. d.ſi quit. ſtium. de teſtib. in antiq. Decretal. De committend hoc negotio etiam iudici, in cuius territororeſes degunt, tractatur in l. 1udices. 17. C« de fideinltu. vbi etiam de inſtrumentis deſcribendis, Galltsſe re extraicts. Excipitur tamen criminalis caukn Nouel. conſtit. ↄ0. Iuſtinia. de teſtib.§. Et quonim ſcimus dudum factam legem.&c. vbi iubet iudis ipſos non alios in criminali iudicio teſtes intemo. gare debere: quoties ergo aliqua neccſsitas ideu- git, iudex ipſe debet interrogare teſtem, vt ſifons extraneus ſit teſtis. Ex his intelligimus quæ perſone ſunt, quæ excipiuntur à teſtimonio dicendo, n poſſunt cogi teſtimonium dicere. Sed de his qi magiſtratu fungũtur, oritur quæſtio, de qua inſ carmen. 21.§.1. D. eod. Huc pertinet quod diciumi J. curent. 22. D. eo. tit. Dixi aliquando hunc locn non eſſe accipiendum de his qui teſtamentum ciunt: ſed de his qui teſtimonium dicunt. Telt eſt in tabulis aliquid redigere memorię cauſamè taque adduxi, vt oſtenderem veram eſſe hancct ſiguificationem. Hæ atteſtationes olim fiebam quibuſcunque negotiis& contractibus, quo tul pore in vſum nondum venerant tabelliones lu teſtium. 22. D. de teſta. l.hac conſultiſsima, z. 06 Proximus locus eſt de numero teſtium,& quoti probationem ſufficiant. Et quidem vnius teſtimo nium cuiuſcunque dignitatis ſit, etſi fuerit ordi ſenatorij, non ſufficit. l. iuriſiurandi. 8. C. eod. Du autem teſtes ſunt neceſſarij, vt dicitur in!. vbicl merus. 12. Et quidẽ oportet teſtes de eadem tecc uenire, alioquin pro vno plures teſtes habẽtubt eos vocamus ſingulares teſtes. Vulgò dici ſolet, ti teſtes ſingulares tantùm probant, quantum De his ſingularibus teſtibus locus eſt in urc ficio in c. licet cauſam. ↄ. de probat.ſed iure dü his nihil cautum eſt. Quoties tamẽ inſtrumennn factum eſt de aliquo cõtractu:& is quidem, quiſ cuniam accepit numeratam, contendit ſe ſolub ſcripto aliquo, ſed vult producere teſtes vt ſolun⸗ nem probet, hoc caſu dicitur duos teſtes non u
... vt ficere, ſed proferre ſcripturam aliquam deberse 7 cog

onijcitt welwin
inalba §. Ria bi iuben teltes gecebisi
ſtewyni us quege
O dicenbe Sed deb- , de Jui quod din do hunch ſtamentul licunre1 orie cul- eſſc han dlm beil bus, bellon iimas zum, 4— Vniubd ſi lein 8(eol nurali
ſtium facilitatem. 14.
ſe in iudicio recipie hocrelictum non e
In Tit. de teſtibus. 319
nque teſtibus ſe ſoluiſſe. I. te- C. hoc tit. Alij loci& caſus ex-
licantur ab Accurſio, quos vide. Vnum eſt hic 30
ndum, ſuperfluam teſtium muſtitudinem non eſ⸗ 3 ndam. l.l. in fin. D. eod. In Gallia ſt moderationi iudicis, vt iure ciuli. extat enim de numero teſtium adhibendo- rum conſtitutio regia, quæ vult in ſingulos articu- los denos teſtes proferri.
Quo modo ieſtes produciinterrogari, teſtificari Aebeant,& quo tempore.
N primis teſtes vocati ad iudicium teſtimonij Ifod cauſa, iureiurando adiguntur ne anis recedant, quàm teſtimonium dixeriut, hoc jure- jurando ita obſtringuntur, vt quindecim dierum ſoatium iudices obſeruare debcant: poſt quindecim 1a5 qies, datur eis recedendi facultas. hæc omnia continentur in lſi quando inuitos. 15. C. hoc tit. de teſtib. 51 ſponte velint fideiuſſores dare, cecipiun- tur fideiuſſores autem dare non coguntur nec ideo coniiciuntur in carcerem; quòd ſatiſdare non poſ- ſiaraut nolint Interim autem ſumptus compcten- tes eis teſtibus dandi ſunt, nec coguntur ſuo ſum-
u ad iudicem accedere teſtimonij dicendi cauſa. Et ſolet quæri, an debeat cis ſumptus repræſentari ex pecunia, an ſufficiat eis mandate poſtquam di- xerunt teſtimonium: Receptum eſt eis dan dos ſum-
tus antequam è domo pedem extulerint: idque ſa-
cogitur probare qui
tis colſiggitur ex lquoniam liberi. 10. C. hoc tit. quæ
volt ſumptus dari ad iudicem venturis, idque ma- xime in criminalibus cauſis. Quod autem dixi- mus teſtibus, non teſtationibus credendum eſſe, hoc eſt intelligendum ſecundum diſtinctionem, quam tadidimus ex l.iudices. 17. C. de fide inſtru. Diximus teſtium interrogationem aliquando de- legari poſſe, vt in pecuniaris cauſis. Hinc quæritur, an geſta ab arbitro compromiſſario, fidem faciant in iudicio,ſi fortè arbiter deceſſerit, cùm nondum arbitratus eſſet? Hæc quæſtio tractatur in l. vlt. cùm apud compromiſſarios. C. hoc tit. de teſtib.& ait di- ſtinguendum eſſe, vt ſi deceſſerit arbiter,& ſuper- ſtites ſunt teſtes, denuò interrogentur: ſin minus vtrique deceſſerint, quod geſtum eſt fidem facerc. Arbiter enim eſt quidam iudex,&ſi enim aliquid interſit inter arbitrum& iudicem: arbitraria tamen ad ſimilitudinem iudiciorum redacta ſunt. l.. D. de arbitt. Vnde reſtes creduntur à iudice interrogati.
*.
idem dicitur in Lpen. cũm antè. C. de recep. arbitr& in cræſentata nobis. 50, de teſtib. in antiq. Decre- tal. Sed quomodo interrogabu ntur? Ratio interro- gandi eſt, vt exigatur ab eis primùm iuſiurandum de teſtimonio vero dicendo. l. iuriſiurandi. 8. C. eod.
a. 7„ 2*. utum tamen eſt Pontificia conſtitutionc hoc
iuſiurandum tuis quæſt ritur, an p
am poſſe remitti à parte aduerſa. cap. 39. lonibus. eo. it. in Decretal. antiq.Sed quę 1 ræcedere debeat iuſiurandum teſtimonij To Leneme Kercpeum eſt,& ſi ſequatur valere, hoc dettenan un e inſtituto Athenienſium, qui poſt raret zuem Alnn ad aras teſtes ducebant, vt iu-
8 uius inſtituti Cic. in orat. pro Balb. 3 To namen vulius eſſe puto, vr prius iuſiurandum tee qduàm teſtimonium dicatur, ne retractet
quod dixit. Deinde interrogari teſtes debent
parte præſente, aut ſaltem vocata.l ſi quando. 15. C. hoc tit. Ad hæe rteſtis debet teſtificari quod ſcit, quõdque ipſe percepit oculis, vel alio ſenſu corpo- reo, ita vt apparcat ei compertum eſſe id de quo te- ſtificatur. hoc vulgò dicitur receptum, quamuis id certi iuris non ſit, ſed illud arg. I.teſtium. 14. verſic. ſub præſentia ſua debitum&c. Oportet enim teſtẽ dicere ſe vidiſſe, nec ſatis eſt quod dicat ſe credere, aut quod arbitretur:quo caſu vulgò dicitur teſtis de credulitate. Ait Cicero fuiſſe morem veteribus in iudicio, vt iurarent teſtes ſe ſcire non arbitrari. Et hæc diligenter ſunt notanda, vt intelligamus quo- modo teſtes debeant teſtificari& corum teſtimo- nia valcant. Ideõque vafri, litigioſi,& cauti homi-
nes, qui ſolent plauſtrum exacuere teſtibus, diligen-
ter eos admonent, vt dicant ſe vidiſſe, hcque iure vtimur, vt nullus teſtis ex auditu admittatur, licer de hac re nullum aliud ius extet, excipiendus eſt tamen caſus in quo teſtimonium huiuſmodi valet cùm facti operis extare memoria dicitur. l. 28. D. de proba. isque locus eſt diligenter notandus. Sed que- ritur, an teſtem ſufficiat vidiſſe caſu aliquo obiter,& quod interfuit, an rogatum eſſe oporteat? Quæſtio eſt vtilis, de qua in l. ad fidem. uu. D. de teſtib. vbi di- citur ad fidem faciendam etiam non rogatum te- ſtem idoneum eſſe. Reperiuntur tamen exceptiones in iure ciuili in quibus rogatum eſſe teſtem opor- tet, vt in teſtamentis. l. hæredes palã. 21. D. de teſtam. & authen. rogati. C. hoc tit. de teſtib. Alia eſt exce- ptio apud Iuſtinianum No. 90. de teſtib. De tem- pore quæritur, an lite conteſtata teſtes interrogen- tur? Et hoc expreſſum eſt magis iure Pontificio, quàm ciuili. eſt etenim tit. in antiq. Decretali. vt lite non conteſt. non procedatur ad teſtium recep. nihil autem apertè expreſſum iure ciuili eſt, ideo opinor, quia de eo nulla dubitatio crat. Aliquando tamen ante conteſtationem litis teſtes examinantur certis de cauſis, vt ſi decrepitę ſint ætatis teſtes, quod aper- tiſsimè expreſſum eſt iure Pontificio ſuprà relato, vt lit. non conteſta. cap.. quoniam frequenter. eſtta- men aliqua huius rei mentio in Nouel. illa de teſti. & in authen. ſed& ſi quis. C. eo. Deinde notandum eſt teſtes non examinari poſtquam teſtimonia per- ſpecta ſunt, id cautum eſt Nouel illa Iuſti. conſti. de teſti. 6. ſi verò dicatur. Sed quæritur, an teſtes qui re-
felluntur, debeant examinari à iudice? Diſtinguitur
in d.§. ſi verò dicatur. hodie autem mos& conſue- tudo fori ſpectanda eſt,& ſecũdum eam teſtes exa- minari, vel omnino reiici ſolent. l.z.§.vltim. D. eod.
Poſtremus locus eſt in quo quæritur quanta fides
ſit adhibenda teſtibus. Calliſtratus in 1.3. D. hoc tit. ait non poſſe definiri in vniuerſum,& refert reſcri- pta Imperatorum de hac re, quibus committitur hæc quæſtio arhitrio& religioni iudicis, hunc lo- cum Cicero eleganter explicat in oratione pro Fö- teio. Soleo autem dicere tria expendenda eſſe à iu-
dice, primùm perſona teſtis, ſecundò modus teſti- monij dicendi, tertiò teſtimonium ipſum. hęc ſunt
veſtigia inquirendæ veritatis, quibus aliquo modo
inſtruitur iudex. Circa perſonam eius, qui teſtimo- nium dicit, ſpectantur mores, conditio, fortuna,& adfectio, vt ſi amicus ſit vel inimicus, hoc colligitur ex l.z.& 3. D. eo. Modum teſtificãdi docet Calliſtra- tus in d.3. D. hoc tit. Videndum eſt enim, an teſtis
b Dd 4
——————..“— ——õ.———— 3 — 6———— 9 ehe ees esf.— ———.——
8 3 4 1 3

———
——— 4„———= ——ꝛõ————=—————— —*————————————————————————— E 1 —————————————— 3 —.— ———
—
„ 320
ex tempote reſpondeat, an verò cunctanter. hinc anita fides teſti adhibenda ſit,vt
enim intelligitur qu b etiam colligitur ex I. de minore. 10.§.tormenta. D.
.1. 7.. der Lls
ſtionib. Et id diligenter inquiſitores in ſui adteſtlede ſolent. Poſtremò teſtatio ipſa dili- genter conſyderanda eſt, an rei de qua agitur con- ueniens ſit,& credibilis.l.ob carmen. z1..vlt. Inqui-
. icti itrio iudicum. ſitio igitur tota committitur arbitrio iudicum.
Franc. Duareni luriſconſ.
Non ſolùm autem aduerſus teſtimonia, ſed La
„. ⸗ 7. 7 4 uerſus teſtes obiici poteſt, obiectaque admiui ſo.
lent.& ſi iudex deprehenderit falsò vel varis telt aliquid dixiſſe, eos ſeueriſsimè punit. atquei d animaduerfione nullum recipitur fori priuilegiun nulla præſcriptio: ſed teſtes ab eo iudice puniuntur cuius aures offenderit variè, vel falsò teſtimonium apud eum dicendo. l. nullum penitus. 12.C. eo.
FRANCISCI DVvARENI IVRIS
CONSVIL TI
IN ELI B.
XXILII I.
DIGESTORVM COMMENTARIVS.
IN TIT. SOLVTO MATRIMONIO DOS OYVEMADMODVM PETATVR.
OLE NT qui hanc iza- 8 ee, ſiue titulum interpretan- tur, multa præfari de conti- nuatione(vt loquuntuvy tituli
8 de appellatione Infortiati, de A 2 Abivorun abſoluturũ na- uraz aliisque id genus ineptiis.
Quo genere docendi nihil eſt corruptius, ac perni- cioſius. Et ſi non ignorem, ſubtiliter iſta ab iis tra- ctari ſolere, vt vel inexplicabilia noonullis videan- tur. Sed(vt inquit Poëta) Turpe eſt dif;ciles habere nugas: Et ſtultus labor eſt ineptiarum. Nos ergo qui ſimplicitatem amamus in luris in- terpretatione, non fucum, non oſtentationem ina- nem, non argutias inutiles: pro huiuſmodi nugis, ti- tulos librorum ſuperiorum, nempe 23.& 24. breuiter percurremus, è quibus hic titulus omnino depen- det, nec totius tractatus hoc initium eſt. Qua in re, ſat ſcio, plæraque leuia& vulgaria quibuſdam vi- ſum iri, qui fortaßsis ad diſſoluendos Iuris nodos plus acuminis,& vſus habent, quàm cæteri. Sed æquum eſt profectò nobis veniam ab iis dari: tum quia rationem, ac viam in omnibus tradendis di- ſciplinis vſiratam& neceſſariam ſequimur: à leuiſ- ſimis quibuſque ad grauiora, ſubtilioraque ſenſim progredientes, tum etiam quia rudioribus non mi- nds, quàm iis qui mulrùm promoucrunt in iuris ſtudio, conſulere nos oportet. Interim tamẽ& me:? diocriter quoque eruditos nonnihil(vt ſpero) iuua- bit hæc noſtra proluſio. Igitur(quod fœlix fau- ſtümque ſit)de Sponſalibus, primùm: deinde de Nu ptiis, de Dotibus, ac dotium iure dicemus, Titulos librorum ſuperiorum vſquc ad hunc titulum,& eos, qui lib. 5. Cod. Iuſtinia. continentur, ſummatim explicantes.
DE SPONSALIBVS. Hic titulus quatuor præcipuos locos ha- bet, quos ſingillatim perſequemur. 7 Que ſint Sponſalia. Quomodo Sponſalia fiant. b QDuales perſönas Ié aporteat, quæ Sponſalia con-
trahunt. 4 Durſit vis& poteſtas Sponſaliorum.
8
I. Qua ſint Sponſalia.
Oehazadn quit Florentinus I. i. hic.) ſunt menij Oeẽ repromiſio futurarum nuptiarum. Ex qua dit nirione colligitur differentia inter nuptias,& ſpon. ſalia. Aliud eſt enim nuptias contrahere, aliud as nuptias contrahendas ſe obligare, ſicut mutuamis
cuniam dare,& promittere ſe mutuam Pecmnam daturum, multùm differunt. l. ſi pœnam. de ah,
oblig. Nuptiæ ergo fiunt verbis in præſens temiu
conceptis, vt Accipio te in virum: Accipio te inun.
rem. Sponſalia verbis in futurum tempus conccyti contrahuntur,&c. Dicta autem ſunt ſponſaliaquu moris fuit veteribus ſtipulari,& ſpondere ſibi w- res futuras: quamuis hodie ſtipulatio non ſit nect ſaria. l...& 2. de ſponſa. Nam ſponſio(vt aliàs docui mus) non ſimplicem promiſsionem ſignificat, ſil ad ſtipulationem refertur.l. ſponſio. de verbo. ſigni Quo ſenſu in Theodoſij cõſtitutione de ſufftagio lib.4. Cod. Iuſtin. hoc verbum accipiendum eſtqui vulgus doctorum iuris non redè interpretatur Ahamuuſe enim Stipulari,& Spondere diuerſa ſinti 1. de duo. re. tamen tota illa conceptio verbotun
quæ conſtat ex ſtipulatione& ſponſione, ideſt,a interrogatione& promiſiione, modò ſtipulatic modò ſponſio appellatur. Idémque in emptionet
venditione animaduertere licct. Sed& Seruius u- pitius apud Gel.lib. 4. c. 4. Qui vxorem(inquiydt Kurus erat, ab eo vnde ducenda erat, ſtipulabau eam in matrimonium ductum iri: qui daturus emm itidem ſpondebat. Is cõtractus ſtipulationum ſpou ſionumque dicebatur Sponſalia. Tunc quæ promi-
ſa erat, Sponſa appellabatur: qui ſpoponderxatdu Kturum, Sponſus.
II. Quomodo ſponſalia fiant
Contrahuntur ſponſalia ſolo conſenſu ſinc pulatione, aut ſcriptura. Nec inter præſentesu- tům, ſed etiam inter abſentes per nuntium, auff ſtolam. l. 47.& vltim. de ſi ponſa. Ex quo conſeg furioſum contrahere ſponſalia non poſſe, liccim contracta furor interueniens non infirmet.1fud- eodem tit, Conſenſum autem accipimus coꝛum 3 primis, de quorum coniunctione agitur deipde eorum etiam, in quorum poteſtate ij ſunt. Parüts- que refert expreſſe, an tacitè, id eſt, non conta
dicendo conſentiant, modò conſenſus omna
40 l.
uhac

11
lia ) lunnn Exg- ptias g here,u u mun
am pr
am. dh
xſens!
ipioi
pus en ſponhi ddetelht non ſen Vt alisch ſigaiten le retbo ede lühn endum iotetpre diuerkt io vetbe one, ilt 66 ſiui n emolii Kderui m(uau ¹, ſii 6 i darur ationn, c qpe oponde
ia fanl
In Tit. Soluto matrimonio.
ſt Uſi puellæl. in ſponſalibus:Iſcd ca filiafami-
lias.coditit. III Quales perſonas eſſe oporteat&c. De qualitate perſonarum ſponſalia contrahen- tum illud obſeruandum eſt, prohibito matrimo- nio inter aliquas perſonas, ſponſalia quoque prohi- bin intelligi. ſi quis tutor. de ritu nupt. Vnde& volgo regulam colligũt: m quid probibetur, omnia Hhita intelligi, ſine quibus ad illud perueniri non 7 Nec quioquam ſcriptum extat in iure ciuili, ui9 aliqua huiuſmodi regula non cõficiatur. Pla- 7u dae hic mos quibuſdam noſtri temporis ororeſoridus haud obſcuris, vt vel libris editis con- igar non dubitent, in eo artem omnem æqui& boniltam eſſe Quod fortaſsis tolerabile eſſet— ſi modum in ea re adhiberent, Juem in illis meritò deſyderamus:Sed cum ſine modo ac iudicio omnia 2d huiuſmodi theſeis nullo exemplo reuocent, fe- rendos nequaquam eos eſſe exiſtimo. Cuͤm enim nihil periculoſius ſit in iure, quàm aliquid definire, dobium non eſt quin huiuſmodi regulæ fallaces ſint, nihilque firmi, ac ſolidi habeant. Itaque ſtu- dioſis omnibus auctor ſum„vt multum operæ in his regulis aut colligendis, aut ediſcendis non po-
7/
nant. Ac ſi quis diſſerendo(vt fit) aliquam huiuſ-
modi regulam pro lege& auctoritate adducat, equi- dem ei reſpondere non verebor,id in iure ſcriptum non reperiri Nam& ſi quæ in legibus ſcripta ſunt, ad negotia, de quibus lex nihil definiat, plærunque porrigantur, tamen hunc morem regulas ex qua- que hypotheſi conficiendi non probo, ſed magis placet, vt ſpecies ipſa proferatur, ac recitetur, ex qua argumentaaà ſimilitudine à conſequentibus, ab amecedentibus, alusque huiuſmodi locis ducantur. Vixabitur enim facilnus perplexitas illa ſumma,& obſcuritas quam eæ regulæ aliæ ſuper alias coarcer- uatæ pariunt. Sed vt eò redeamus, vnde digreſsi ſu- mus, Prohibito matrimonio, ſponſalia quoque pro- hibita intellguntur. Quod ſic accipiendum eſt, ſi ſit cadem ratio prohibitionis. Cuius rei exemplum eſt in Senatoribus, qui prohibentur libertinam vxo rem ductre, ne dedecoretur ordo Scnatorius tali coniunctione. Nam& ſola deſponſatio aliquam turpitudinem habet. Ceſſante igitur ratione, ceſ- ſat quoque legis prohibitio: veluti in muliere, quæ mita annum luctus nubere prohibetur, propter tur- bationem languinis. Nullum enim periculum eſt,
ne ſponſalia ſola turbationem ſan guinis afferant. I.
ſolet. de his, qui notan. infam. Item qui officium in aliqua Prouincia adminiſtrat, vxorem ibi ducere non poreſt„quamuis ſponſare non prohibeatur. J. ſi quis offic. de ritu nupt. quia poſt depoſitum offi- cium liberum eſt ei nuptias non contrahere: ideo- 5 Valh metuszaut impreſsio nocere ei poteſt, nec e alla prohibitionis ratio. Quxxi ſolet, cur lex prohibens tutorem pupillam ſuam vxorem duce- 6. 3 Aderprckanone ad ſponſalia porrigitur. l.tutor. realagans wwrde itn nupr dmfnira u. 42 m bonſalia diſſoluendi puella habeat.
c re poſtea diſſeremus ſub tit. de ritu nupt.
ioe antemn iter nuptias& ſponſalia intereſt, quòd iponſalibus contrahen dis xtas definita non eſt vt in nuptiis. Proinde impuberes contrahunt ſon-
321
ſalia, modò infantes non ſint. d. l. in ſponſalibus. Vnde ſi puellam nondum annos duodecim natam quis vxorem duxerit, nuptiæ non conſiſtunt, ſed tunc legitimam fore vxorem Pomponius air, cùm apud virum impleuerit duodecim annos. l. 4. de ritu nupt. 1 b 11II. De poteſtate,& effectu ſponſaliorun. Sponſaliorum non ea eſt vis& poteſtas, vt ad- uerſus eum qui ſpopondit, vlla comperat actio. Quanquam olim actionem ex ſponſo dari, litém- que pecunia æſtimari ſolitam, auctor eſt Scruius Sulpitius apud Gellium. Liberum ſiqurdem eſt al- terutri renuntiare,& cum alio quouis matrimo- nium contrahere. I. C. de ſponſ. Et hoc genus re- nuntiationis repudium appellatur. Linter ſtuprum. Ninter diuortiũ. de verb. ſign. quod à patre pro filio, vel filia, quam habet in poteſtate, fieri poteſt: à tu- tore pro pupillo, aut pupilla non poteſt. l.in poteſta- te.I.ſi puellæ. de ſponſal. l. 4. C. eod. tit. Nec infamia notatur cũ alio poſtea contrahens, quaſi bina ſpon- ſalia eodem tempore conſtituta habeat, diſſolutis nempe per huiuſmodi renuntiationem prioribus ſponſalibus. L.. L. quid ergo. de his qui notan. infam. Sed nec pœna vlla, quamuis promiſſa, co nomme peti poteſt, nec id quod intereſt, niſi fortè dolus nun- tium remittentis arguatur, quo caſu de dolo agi æquum eſt. l. Titia. de verbo. oblig. 1.2. C. de inuttli ſtipul. l.l. de dolo. Verùm ſi datæ fuerint arræ ſpon- ſalitiæ, per cũmque ſtet, qui dedit, quò minus ne- gotium peragatur, eas amittit. Sin autem per eum ſtet, qui recepit duplum, aut ſi ita conuentum fue- rit, quadruplum is reſtituere cogetur. 1.ſi quis offi. cium. de ritu. nupt.13,l.vltim. C. de ſponſ. Quòd ſi iuſtam cauſam renuntiandi habuerit alteruter, hæc pœna ceſſat. l.2. I.vltim. C. de ſponſal... C. ſi nuptiæ
ex reſcrip. pet. Arras autem vocamus annulos, aut Arra quia.
alias huiuſmodi res quæ in hoc dantur, vt veluti ar- gumentum ſint negotij contractii. Sponſalia non- nunquam à luris auctoribus eas dici animaduerti- mus. l.. C. ſi nup. ex reſcript. pet. vt tit. de ſponſal. in Cod. Theodoſ.in quo Codice extat etiam hic titu- lus: Si prouinciæ rector, vel ad eum pertinentes ſpon-
ſalia dederint. Qui aliter in Cod. luſtin. legitur, ſed
mẽdoſam eſſe eam lectionem, vel ex epitome Azo- nis perſpicuum eſt. Et hæc quidem omnia luri ciui- li, quod Iuſtinianus ſcriptum nobis reliquit, con- ſentanea ſunt. At ius Pontificium, quo in dirimen- dis huiuſmodi controuerſiis ferè vumur, rep udium non permittit, ſed de eo iure tam ſponſus quàm ſponſa coguntur matrimonium contrahere. c. ex literis. de ſponſ. Quidam tamen caſus excepti repe- riuntur, in quibus diſſoluũtur ſponſalia:veluti cům vrerque contrahentium conſentit huic diſſolutio- ni. cap. z. de ſponſ.cum in lepram, paralyſim, aut aliũ huiuſmodi morbum incidit alteruter, vel corporis vitium, quod magnam deformitatem afferat. c. vlt. de coniug. lepro. cap. quemadmodum. de iureiur. Cum affinis eſſe cœpit alter alteri poſt contracta ſponſalia. c.z. c. fraternitati. cap. ex literis. de eo qui cog. conſan. Cuæm alter eorum peregrè profectus eſt,& per triennium abfuit. cap. de illis. de ſponſa. l. 2. C. de diuor. Cum is, qui impubes ſponſalia con- . traxit,

—
1 1 1 1 I 4 1 4 1
322 ——
———,—
traxit, factus tandem pubes ea dirimi poſtulercone de illis. cap. à nobis. de deſponſa impub.— 88 hol ſponſalia conſtituta nuptiæ cum alia perſona c tractæ ſunt, verbis ſcilicet in præſens Temud don ceptis. c. ſicut. c. ſi inter. de ſponſa. c.i. le ſpon 1 uo. Quod eſt accipiendum niſi ſponſalia znretim. 15 us fuerit concubitus. c. is qui fidem. de ſpon 1 In ſumma, quia non poſſunt omnes caſus ſigillatim enumerari, dicendum eſt, quoties iuſta aliqua ra- tio ſuadet è re ipſorum contrahentium non fore coniunctionem, veluti quia periculum eſt fortè ne perpetuum inter eos odium, atque diſsidium ſirziu. dex ad diſſoluenda ſponſalia, quàm ad eos matri- monio iungendos, propenſior eſſe debet. Et ita Lu- cij Pontificis reſcriptum accipiendum puto, de cu- jus vero ſenſu inter iuris profeſſores non conuenit. c. requiſiuit. de ſponſa. dicto cap. ex literis. Quod au- tem de arris ſponſalitiis ſupra dictum eſt, id iure ontificio non eſt immutatum. Itaque in foro pom
tificio ſeruandum eſt, quoties culpa alterutrius diri-
muntur ſponſalitia.
DE NVPTIIS. Præcipui loci huius tituli hi ſunt.
I Qua ſint nuptiæ.
2 Quomodo nuptiæ contrahantur. 3 Inter quas perſonas contrahantur.
I. Que ſint nuptiæ.
Acdenus de ſponſalibus, nunc tra- (Aandum eſt de nuptiis, ſiue matri- monio, propter quod ſponſalia con- rrahuntur. Junt autem nuptiæ, viri& amulieruis coniundtio, indiuiduam vitæ
g E
conſmetudinem continens, vt definit Iuſtinianus tit. de patria poteſta. lib. Inſti. In qua definitione verbum coniundzio, oſtendit nuptias à ſponſalibus differre, quibus nulla coniunctio, ſed coniunctionis tantùm ſpes inducitur, vt diximus. Reliqua verba ſignifi- cant, vt vulgò creditur, in perpetuum coniuges fi- mul viuere,& conuerſari debere,& hoc conſilio eos matrimonium contrahere, quamuis poſtea for- tè diuortium ſequatur. Itaque hæc verba concubi- natum à matrimonio diſcernere, ac ſeparare dicun- tur. Sed mihi videtur Iuſtinianus his verbis com- munionem quandam ac ſocietatem inter coniu- ges ſignificare. Et hanc interpretationem adiuuant verba Modeſtini, cap. i. de ritu nup. cùm ait: Nuptiæ funt coniuncçtio maris,& fæmina, conſortium omni DVitæ, diuini& humani iuris communicatio. Nulla eſt enim res, ſiuc diuini, ſiue humani iuris, quam alter alteri non communicet,& cuius inter cos promi- ſcuus vſus non ſit. Quod& Plutarchus ſenſit in prece ptis connubialibus, cùm ait: Prohibitam legi-
us donationem inter coniuges, non vt alter ab altero nihil accipiat, ſed vt omnia inter ſe communia eſſe du- cant. Hinc Paulus cap. i. tit. rerum amo. Socieras, in- quit, vitæ vxorem quodam modo dominam facit,&c. Et Gordianus, Vxorem rei humana atque diuinæ do- mus ſoöciam éſſe ait. l. aduerſus. C. de crimi. expil. hæ-
red. Ac fortaſsis Modeſtinus, quem conſtat Ethni-
eum fuiſſe, de ſacris priuatis, ac domeſticis ſenſit, quorum meminit Cicero lib. z. de leg. Plautus in
Franc. Duareni Iuriſconſ.
Captiuis. Plinius in Panegyrico.& Valerius b; cap. I. Vnde fit, vt qui in domum& familiam 1. cuius aſciſcitur, in ſacra tranſire dicatur. Valetiu
lib.. cap.. tit. de teſtam. quæ reſciſf. ſunt. de Anc filio loquens, qui à Suffenate adoptatus fuerat, Au ci filius(inquit) in Suffenatis familiam, ac 4 tranſicrat. Quem loquendi morem imitati ſunt 1 ſtri iuris auctores non vno in loco. Nam de klü⸗
qui adhuc in familia& poteſtate patris ſunt, d.
quentes, eos dicunt, In ſacris parentum conſtitu.
tos. l.vlt. C. de inoffic. teſtam. l.vlt. C. de cura. furio Vlt. C. ad Tertul.l. cùm oportet. C. de bonis quæl- ber. In ſacris poſitos. l.in coniunctione. C. de nun In ſacris manere. l. filiæ. C. de collat. l. pe. C. de an
In ſacris retineri. 13. C. de bonis mater. In ſacriseſ-
1.2. C. de bonis quæ liber. Eos verò, qui per emanc pationem aut aliàs exiuerunt è familia& poteſtas patris, dicunt Sacris vinculis exolui. l.. C. de ofhe præto. E ſacris paternis dimitti. l. quidam. C. de. deicom. A ſacris paternis abſolui. lide emanciaii C. de leg.hæred. lI. C. de an. except. Atque hinel tis apparet quid inter matrimonium& concubin: tum(qui iure ciuili permittitur) interſit. tit.qe con. cu.infra l. Maſſurius. de verbo. ſignifi. Nam A&ſſcnn. ſuetudine quis vtatur concubinæ, non ideonnen in familiam eius,& ſacra tranſit concubina. Yun. de filij ex ea ſuſcepti, tanquam alieni à familan terna, ipſi, vt cæteri liberi non ſuccedunt tit. de nau lib. C. Quæſierit aliquis, An matrimonio contaso ſocietas aliqua inter coniuges coita eſſe intelligum Reſpondeo, ſocietatem veram, legitimamque nan eſſe, qualis deſcribitur à iuris auctoribus ſub tityu ſocio: quamuis id veteribus Romanorum legba conſtitutum fuiſſe Dionyſius ſcribat lib. z. Sed mo- ribus comparatum eſt ferè in Gallia, vt mobiliair- ter coniuges communicentur,& ca quæ conſtant matrimonlio quæſita ſunt. Quæ conſuetudo proal dubio iuri Romano contraria eſt, cùm eo iure cau tum ſit, nec pro marito vxorem, nec pro vxorem ritum teneri. l.vxorem. C. de decurio. I.1. C.adla Iuliam de vi publ.& tit. C. ne vxor pro mari. Scdi
Vlpiani verba apertè id indicant, cap.. de ſenaut
Sillan. Neque viri ſerui(inquit) propriè vxoru ainn tur, neque vxoris propriè viri, ſed quia commiſtafam lia,& vna domus eſt, ita iudicandum atque in pnini ſeruis Senatus cenſuit. Huc accedat quod Dioclei: nus reſcripſit, Ex pecunia etiam dotali fundum ànt rito comparatum vxori non acquiri. cap. ex pecunn-
C. de iure dot. Et viceuerſa idem de muliere dicex-
dum eſt, ſi quid ipſa acquiſierit, quamquam in èu bio præſumitur quicquid habet à viro ad cam e ueniſſe. I. Quintus. de donat. inter vir. Poteratle bonorum ſocietas coiri inter coniuges, idque 1 fieri ſolitum fuiſſe oſtendit Scæuola. I. alimcnu
vlt. de adimen. leg. l. ex diuerſo. hic. verùm cittas
uentionem nulla ſocietas locum habebat. Cus
(dixerit quiſpiam) conſuetudo& communad
vitæ indiuidua hic eſſe dicitur, ſi liberum ſit viſt facultates ſuas ab altero ſeparare? Verborum ſohr dẽ proprietas repugnare videtur, cùm indiuidun id ſit, quod diuidi non poteſt. Sed captanda 3 ſunt Iuſtiniani verba, alioqui ne amicus qut 45 proprium quicquam habere diceretur, quòd Ici prouerbio, amicorum omnia habeantur tbmenß
Inn

1& con erlit i Nam on ict cubin, ni àan lunt tit onio en. ſle un timamge ribos notun!h t lidzget yrt mohb quxcn luctudo- am eo inn to vxol 0. 1..Ca ro mui pidela n) uenn amnij
In Tit. Soluto matrimonio.
genſit enim, ſalua honeſtate coniungij nihil indi- ſum inter coniunges, ſed promiſcuum terum om uſum„ m eſſe oportere, licet nulla ſit obligatio, iua r alteri ad hãc communicationem obſtrin- Taa⸗ Denide hoc verbum Indiuiduum, plærunque tu De non pro eo, quod diuidi non poteſt, ſed zee uod commune adhuc& indiuiſum eſt. Sic 19 d P ha⸗ pæreditas dicitur à Modeſtino, J. ſi en admi. tuto.& à Paulo Indiuiduum curæ off- ſme lh ucias Titius. eod. tit. Occurrit hic quæſtio, nune in poteſtate viri ſit iure Romano? Nã vſu, 40 ugur receptum eſt in Gallia, vt viri poteſtati mann lubiiciantur, nec vllum negotium abſque onnſenſ& auctoritate mariti ſui contrahere poſ-
ſit. Sed quæritur an ca conſuetudo Romano iuri i.
conlentanca ſit?Et non videtur eſſe, cùm vxor ma- riti ſocia dicatur, vt iam docuimus. Proinde Filiafa- milias, quæ nupta tnon deſinit eſſe in patris poteſtate, vt clarè Vlpianus att. Irde liber. exhib. Idè mque iu- ris eſt in filiofamilias. linter liberas. l. marito. l.fi- liumfamil de adulte. Nec verò dubium eſt, quin res ſuas vxor marito non conſentiente 3 arbitrio ſuo alienare poſsit. Quod& Dioclerianus reſcripſit. J. yelles. C. de reuoc. donat.l. ſ vxor tua. G. de pigno. Actametſ rerum dotalium adminiſtrator, domi- nusque ſit maritus, tamen in res cæteras niſi vxore ermittente poteſtatem non habet, idque Theodo- ſij cõſtitutione expreſſum eſt l.hac lege. C. de pact. conuen Ex quo apparet iſtã poteſtatem, quæ mori- bus noſtristecepta eſt, Romano iuri nõ conuenire, quãquam vxor, quæ materfamilias eſt viro,& con- uenit in manũ viri,& poteſtati eius ſubiicitur iure
veteri Romanorũ,vt Boetius ait in Topic. Cicer.&
Vlpianus in Iaſtit. tit. de tutel. tit. qui hæred. inſtit. poſſtit. quemadmo. teſtam. rump. tit. de bon. libert. Ne illud quidem inficiari poſſumus, maritum au- Cooritate aliqua in vxorem legibus Romanis vti. Quod& naturali rationi conſentaneum eſt. Nam vxor non modò reuerentiam. I. alia. hoc tit.§. cum autem. Cde rei vxar. actio. ſed etiam obſequium ei, offciümque debet.3. ſicut. de oper. lib. Ac vulgò traditum eſt, vxorem à marito coerceri, caſtigari- que poſſenot in l.ſed etſi quencũque. ad leg. Aquil. cap. duo ſunt. 23 quæſt. 4. Idque olim Romæ fieri ſolitum fuilſe indicat Liuius lib. 9. de bello Maced. quo loco de Bacchanalibus loquitur. Prætereà fo- rum, ac domicilium ſequitur mariti,& conditionis eiuſdem cenſetur. l.cũm quædam. de iuriſdict. I. exi- gere. de iudl mulieres. C. de dignit. Adde quòd ea eſt in vxorem mariti auctoritas, vt eam adulterij ac- cuſare atque adeò interdum co nomine interfice- It poſsit. Gracchus. C. de adult. cùm tamen ei ad- uerſus maritum adulterum nulla competat accu- ſatio... C de adult. Sed vt ad noſtram conſuetudi- nem reuertamur, videndum eſt, qua ratione intro- ducta ſit. Eſt enim crebrò agitata hæc quæſtio,& migum eſt tam clari apud Gallos inſtituti rationem adeò obſcuram clſevt de ca inter ſupremarum cu- riarum iudices non conueniat. Quidam ad com- modum mariti conſuerudinem reſpicere cenſent, at cum vxoris facultatibus omnibus fruatur, con- arat Suneindnid gidt in eius præiudicium vxor nnc e tum opinio ſi vera eſt; ſoluto matrimo- Poterit mulier ex contractu à ſe mnito, vel ipſius
hæredes conueniri. argum. J.rem alienam. de pign. act.l. cùm vir. de vſucap. Alij arbitrantur eò confen- ſum& auctoritatem mariti requiri, quòd vxor pro- pter fragilitatem ſexus,& imbetillitatem ingenij ſub mariti poteſtate, quaſi tutoris cuiuſdam, aut cu- ratoris, cuius conſilio regatur, eſſe debeat. Et ſecun- dum hãc opinionem vxores minoribus rectè com- parantur, qui abſque turorum auctoritate inutili- ter contrahunt, adeò vt ipſis maioribus effectis cõ- tractus non conualeſcat. Suffragatur huic ſententię, quod ſcribit Cicero in oratione pro Murena: Mu- lieres omnes propter infirmitatem conſilij olim in poteſtate tutorum fuiſſe. Et Boetius in Topica Ci- cero. Mulieres, inquit, iure antiquo perpetua tutela continebat. Recedebant verò à tutoris poteſtate, quæ in manum viri conueniſſent. Et Liuius lib. 4. belli Maced. Maiores noſtri ne priuatam quidem rem agere fœminas ſine auctore voluerunt. Hinc Plautus in Aulularia de mulieribus loquens: Qua- rum animis, inquit, auidis, atque inſatiabilibus ne- que lex, neque tutor eſt, capere qui poſsit modum. Meminit& Cicero huius tutelæ in oratione pro Cecin.& in Topic. Meminit Vlpianus in fragmen- tis Inſtitutionum. Sed& iure quoque Athemen- ſium tutores fœminis olim dari ſolitos fuiſſe con- ſtat ex Demoſthene,& quibuſdam aliis ſcriptori- bus Græcis, à quibus videtur Romanorum inſtitu- tum, vt à Romanis noſtrum profloxiſſe. Veruùm illud nobis ſcrupulum iniicit, quod nuptis tantum mulieribus libertas adimitur moribus noſtris: nam reliquæ nullius viri auctoritate reguntur, ſi iuſtæ xætatis ſint. Ex quo perſ picuum eſt, noſtræ conſue- tudinis auctores infirmitatem conſilij, quæ in mu- lieribus eſt, hic non omnino ſpectaſſe. Alioqui in- nuptas mulieres ſub auctoritatem tutorum redige- re eos oportuit, quæ nuptis minimè ſagaciores, pru- dentiorèsque ſint. Itaque exiſtimo maiores noſtros nihil aliud ſpectaſſe, quàm vt vxorem viro obno- xiam, ſubiectamque redderent,& ea in quandam velut ſeruitutem redacta, nihil aliud cogitaret, quàm vt marito omnibus in rebus obſequeretur. Et hæc quidem poteſtas mihi videtur patriæ poteſtari, quæ legibus Romanis introducta eſt, perquam vicina,
ſimilisque eſſe licet ab ea nonnihil differat. Mam ſi
quæratur, exempli gratia, quamobrem filiusfamilias teſtamentum facere prohibeatur, nemo dixerit, opi- nor id in gratiam patris fieri, cùm ne patre quidem permittente teſtari poſsit, aut quia tam firmo con- ſilio iudiciõque non ſit vt paterfamilias, ſed ad con- ditionem& ſtatum filij, qui ſui iuris non eſt, reſpe- xiſſe legiſlatorem non malè dicetur. Sic vtile viſum eſt maioribus noſtris, ingentem marito poteſtatem in vxorem concedere, vt in eam conditionem re- dacta, quæ ſeruilis ſit, aut non multum à ſeruili di- ſtet, obſequentior ei, tractabiliõrque redderetur. Ne quis autem id nos comminiſci putet, Cæſar lib. g. de Bello Galli. de Gallis loquens, Viri, inquit, in vxores ſicut in liberos, vitæ, necisque habent pote- ſtatem. Quæ poteſtas paulatim ita deminuta eſt, vt tamen veſtigia eius minimè obſcura ſuperſint, idẽq́ apud Komanos in patria poteſtate accidit. Cum igitur ob perſonam ipſam, quæ ſeruilis quodã mo- do conditionis eſt, veretur mulier bona ſua alienare non conſentiente marito, conſequens eſt contra- b tum
——————. —————— ———————.—

JP: 144 324 Franc. Duareni luriſconl. ctum ab ea initum ſoluto matrimonio non con- uer ad epueus ab co dictum eſſe conſtat. Conſtituni ualeſcere, ſicut& de teſtamento,quod filiusfamilias verò luſtiniani feſtiuitatem nuptiarum exprimt 16 h condidit, iure conſtitutum eſt. L.]. de leg. z. quod perraròo abſque ca feſtiuitate;& pompa 4 — hanttur tempore matrimonia inirentur. ldèmque dioc 11. uomodo nuptiæ contrahantur. qubio dicturus fuit de matrimonio, quod ſolo con gh Nuptiæc onſenſu contrahũtur, abſque vllo actu ſenſu celebratur. Ac obiter adnotandum eſt, ceb. 100 venereo. l. nuptias. de reg. iur. l. cùm fuerit. de condi- britatem illam, feſtiuitatémque nuptiarum à lurſ Ju tio.& demon. l.cùm hic ſtatus.§. ſi mulier. de dona- conſultis nuptias aliquãdo appellari,vt cuͤm Caiug uch tio. inter vir. Iraque inter abſentes, non minus quàam lib.. Inſtit. ait, Nuptias legitimas eſſé,tum Romanus No coik inter præſentes contrahi poſſunt, per procuratorem manam ênuptzs interuenientibus, vel conſenſu, vxoen 1wi ſcilicet, qui ſpeciale mandatum habeat. l denique. 1 ducit. Supereſt Aureliani reſcriptum, quo illud 6 in generali. de ritu nupt. Illud ſingulare eſt in hoc pro- tùm oſtenditur, cum incertum eſt, an poſt nupis bm curatore, quòd poſt reuocationem inutiliter matri- an ante eaſdem res donata ſit, ex deductione in do un monium contrahit, quamuis de ea certior factus nõ mum mariti, nuptias iam perfectas præſumi. Ac 0 fuerit.c. vl. de procin 6. An autẽ ſit neceſſaria ſpon- in ſpecie propoſita conſtitiſſet, quo tempore mu. pk Pimazus⸗ x deductio in mariti domum, controuerſi iuris eſt tuòs conſenſiſſent coniuges, non fuiſſet neceſſe aà ub quæſtio. Nam ideo abſentem mulierem per nuntiun, hanc coniecturam recurrere. Ex iam dictis conclu. Loi aut epiſtolam nubere non poſſe Pomponius ait, quia de- dendum eſt ‚nec concubitum, nec deductionem, ductione opus eſt in domum mariti. l. mulierem. de ri- aliümve ritum ſolennem ad perficiendas nuptias nu tu nupt. Et Vlpianus conditionem nubendi tunc vi- iure ciuili neceffarium eſſe. Iure tamen Pontiſico uni deri impletam ait, dum vxor ducta fuerit. l. cùm fue- benedictio ſacerdotis cũ ſacra oblatione,& preca. finmj rit. de condict.& demonſt. Item Iuſtinianus diſertè tionibus adhibetur. c. aliter. 30. q. 5.& tit. de clandeſ ſun ait, Condilionem nuptiarum impleri non poſſé, niſi ipſe deſpon. Idque conſtitutionibus quibuſdam Lton uſf nuptiarum accedat foſtiuitas. l.ſancimus. Cide nupt.& Alexij, qui poſt Iuſtinianum Romano præfuciit u, quod de ſolenni deductione& pompa intelligi de- imperio, cautum fuiſſe auctor eſt Harmencyulu eim 1 Eet. Aurelianus quoque Imperator cùm de dona- in Prochiro. b um tione conſuleretur, quæ dicebatur nuptiarum die Sequens quæſtio eſt, Quorum conſenſus im dud kuchn facta,& dubitaretur an à ſponſo, an à marito res do trimonio contrahendo neceſſarius ſit? Et cenm uheſ ftann I nata eſſet, reſcripſit, Ita demum videri à marito dona- eſt, non modò coniugum ipſorum conſenſum. mmuſſ I tam eſſe, ſi in ſbonſi domo fatta fuerit donatio. l.cùm in quiri, ſed etiam parẽtum, in quorum poteſtate ſunt ſelu 1 te. O. de donat. ante nupt. Quibus verbis oſtendere 1.2. de ritu nupt. Et Iuſtinianus ait lib. Inſtit. ititdd ülumi videtur, non alitet nuptias, quàm per ductionem in nupt. Neque naturalem, neque ciuilem rationem jer mariti domum perfectas intelligi. Sed verius eſt, de- mittere, vt abſque parentum conſenſu filius nuptia in. ni ductionem hanc neceſſariam non eſſe, ſufficeréque trahat Sed qui non contradicit, conſentire intellig- de A mutuum conſenſum, vt diximus. Quod& Scæuo- tur. 1ſi vt proponis. C. de nupt. Proinde iuſte auunu cum A la apertiſsimè reſpondit, lib. 9. Digl. Seia. de don. in- nuptiæ non ſunt, nec iuſti, legitimique liberi, quiinkt dum. ter vir.& Theodoſiana conſtitutione ſatis compro- procreantur, vt Paulus reſpondit ſub tit. de ſtatu ho. ohr batur, qua pompæ celebritatisque nuptiarum omiſ- mi.l. Paulus reſpondit. Quanquàm in eo Sentenis c ſionem matrimonij firmitati non obeſſe conſtitu- rum libro, qui titulo Pauli circunfertur, ſcriptum lg tum eſt.l.ſi donationum. C. de nupt. Nec verò diff- eſt, Huiuſmodi nuptias non ſolui propter vtilitatemys qui le admodum eſt obiecta diluere, ſi vim, ſensumque blicam,&c. Quod non ita accipiendum eſt, quaſin hu al verborum,& Juriſconſultorum mentem paulò dili- tum ſit matrimonium, quod ſine voluntate paler 8 gentiùs,& omni cauillatione ſummota expenda- tum contractum eſt.l. Paulus reſpondit. de ſtatuo a mus. Nam certum eſt, ſolennes quaſdam ceremo- mi. Sed ſi volente patre contractum ſit, non der c nias moribus olim receptas fuiſſe, quibus non ſer- poſteà diſſoluetur, quòd pater in ea voluntate nol 1 uatis matrimonium ferè contrahi non ſoleret, vt ex perſcuerauerit. l. diſſentientis. C. de repud. Lcùm 1 d Darulld Plini Plutareho, Pagtantio, Chryloldo⸗ ſtatus.§. ſi foccr. de donat. inter vir. Emancipatu 1 mo,& aliis didicimus. c..27 Sei Skli„ 1 1 Se diu Siei maaprin Auam 2 d⸗ d.I.Scia. nèͦfilius conſenſum patris non expectat 1filius em 4 1 4 ouſ p it, puto de his accipien- cipatus. de ritu nup. ſed is tantum, qui in potelui um aei ola zonvenione non contenti, ritum eſt. Interdum verò filiusfamilias abſque patriscol- 4 1 wua, wi cdle relern vrnan 1 Lolud 3 Juem minims ſenſu nuptias rectè contrahit vtputa ſi pater funo— reſcripl odoſius, dll.ſi donatio- ſus ſit, captus ab hoſtibus, aut abſens,& c. quę resci num. Cùm enim quidam ſuperſtitioſior cum ab- ficultatem non habet.. ſi nepos.&! ſeq. de ritu.n 3 ſente muliere matrimonium inire vellet, nihilque I. ſi furioſi. C. de nup.§.2. inſtit. de aue Qu lgu 1 ex ſolennibus prętermittere, dubitabat an deductio, ſi pater filio conſentire nolit? Inuocabit Magit- ſi quæ maxima pats ritus ac ſolennitatis erat, in mu- tus officium filius. l. qui liberos. de ritu nup. 4 lieris ipſius domum ſufficeret. Et ait Pomponius, enim ex voluntate patris tantuùm pendet hoci 3 non ſuſjicere, quod contra Vſitatam cæremoniam id fiat. tium, ſed filij quoque, adeò vt cogi à patre nohp- ii Non Fient doces Pomponiue quomodo nuptiæ ſit. lnon cogitur. de ritu nupt.l. nec Kllium.).viin. 8 Lar Ai det Kanre alJi ddumevaſenſäm ſatis in cod iunctionc. C. de nupt. Si tamen patte uh⸗ 5 tantuùm demonſtrat. Nec nos vel tanrälluen uuonet. rente fljus contmdicere non auſus vSorem ü aan quod Vlpianus ait, conditionem nuptiarum tum varle 4, alioul ducurus nom ctatanar nms bpon impletam cſſe, cùm vxor ducta 8 17.0 AMeogente. de ktummp. Sed loe lta 4 etum 9„ sst: tr 2 quoniam id piendum, niſi minis eum terruerit pater,& men tam

dedut lendag un
9
one, iit, dech
—
conenl
potekne
b. Inctel
n nitinn liurnzu entiteune nleiſheu ölen ai titde kul nco Sent- rrur, che ervtilian um chau luntate ditde la T ſt) nod volunuas epudlc jmanchhär dar l
In Tit. Soluto matrimonio.)
eeerrr guem meritò reſcindi quod ge- zſen. oheiſ mulier. ſuprà de eo quod met. ſtum 6 Am locum. de ſponſal. Quæſitum eſt, An
cauſ.cap.cuᷣ iure ciuili de hoc paren-
a idem quod . ontificio idem,.—
ui vonſenſu ſtatutum ſit: Sed dubium non eſt, g veteres canones& decreta pontificum, quæ
lectaneis Gratiani hodie leguntur, iuri ciuili nrco d nt. Extat enim Euariſti Pontificis decre- ecſeniiiee fecba:Aliter legitimum non ſit coninu- tum mm 7 45 h4, qui ſuper ipſam fæminam domina.
ni I.. gun; here videntur, 4 quibus custoditur, vxor
n0 ehe 00les C4 innn&'errentibu& propinquioribus ſponſatur, )
5 legibus dotetur,&c. cap aliter. 30. quæſtione 5. ane aliud huic non diſsimile Leonis decretum. „. ſtz. Quo in loco refert etiam Grarianus 4 boſß verda ex lib. de Patriar. quæ ſequuntur: 4ironhe parentes Rebeccæ muneribus„conſulitur nua non de nſalibus illa enim indlicium exxpecᷣtat bnaeunn Nonſkenim virginalis pudori eligere ma- itum ſidium Ahonſata viroide proféctionw die con- ꝛrur necimmerit) dilationem nonr aitulit. lure et- enim pniperare qebuit ad maritum. Vnde illud Euripi-
deum, quod mirantur plerique vnde tranſlatum ſit ma njfiſtum eſ Ait enim in perſona mulieris„quæ tamen pplebatmaritum relinquere,& ad alias perebatur nu- ptiuw: Sponſaliorum meorum pater meus curam ſubibit. noc enim non eſtmeum. Ergo quod 8 ipſi Pbiloſophi nirati ſunt, ruate virgines,& nõ ſolum virgines,&c.
Vetſus autem quos citat Ambroſius ex Euripide, hi ſunt in Andromacha:
NeeEdur I 2αμ νρνσιηννρ ε⁵ε Mieiurau Ees,* 2r ⁴οονi εμpive: 76*. e Sed recentiora Pontificum decreta nobis obii- ciuntur, ex quibus vix vnum reperitur quod mul- tum ad tem pettineat, ſi quis ea commodẽè& abſ que calumnia interpretari velit. Duiuſmodi eſt Ni- colai decretum 27. quæſt. z. Sufhciat ſolus ſecundum leges conſenſus eorum, de quorum coniunctione agitur, qui ſlus ſ defuerit, cætera etiam cum ipſo celebrata fru- ſtrantur, Oeln quo decreto dictio, ſolus, adiicitur ad excludendum concubitum, non etiam conſenſum
aliarum perſonarum. Multùm enim intereſt, an di-
camus ſufficere ſolum conſenſum corum,&c. an verò ſuſicene conſenſum eorum tantum, de quorum coniun Tione agitur Ac tametſi mentionem non faciat Nicolaus parentum, dubium tamen nonm eſt, quin verba eius ita accipienda ſint: cùm præſertim ſe- cundum leges conſenſum requirat. Non enim de qualitate perſonarum quærebatur, nec proponeba- tur filiumfamilias eum eſſe, qui matrimonium con trahere volebat, ſed de eo tantum dubitabatur ‚an Ptæter conſenſum, concubitus quoque requirere
8 1. tur. Itaque cm ſcribit Nicolaus ſufſicere conſen-
um eorum,&t intellige niſi ſint in parentum pote- Tn quorum conſenſu ad cam rem opus eſt. Nec Icimilheſt reſponſio ad Innocentij decretalem Piltolam, ſub titul de ſponſalib.& matri. cùm ait, NMatrimonium contrahi per legitimum viri,& mulie- 24 de ſun 3 cap. tuæ. Quæſitum enim fuerat ab 5 4 ſii Verbis matrimonium contraheretur,& amate Matrimonium contrahere poſſet. Er re- 8 nnare,— rimonium contrahi per legitimum viri Anhen nſenſum, c. Cùm igitur nulla fuiſſet ota quæſtio de qualitate perſonarum, qui
3² fortè non erant in parentum poteſtate, aut conſta- bat parentes non diſſentire, curioſi nimium homi- nis fuiſſet in eo reſcripto mentionem parentum fa- cere. Adde quòd non ſimpliciter conſenſum requi- rit, ſed legicimum, id eſt, talem, vt legibus, quæ de parentum conſenſu latæ ſunt, aliſque non repu- guer. Quod adfertur ex quibuſdam aliis Pontifi- cum freſcriptis de libertate matrimoniorum, adeò leue, friuolümque eſt, vt reſponſione indignum vi- deatur. cap. cum locum. Quid enim aliud Roma- næ leges hac de re ſtaruunt, à quibus nihilominus conſenſus parentum requiritur? cap. gemma. de ſponſa. Vnum Lucij pontificis reſcriptum, ſub tit. de rapt. negotium nobis faceſsit. Cm enim orta fuiſſet quæſtio de muliere, quam miles quidam in; uitis parentibus vxorem duxerat, cum eaque con- cubuerat, reſcripſit, Eam à marito ſuo recedere non poſſe. Lz. C. de inutili ſtipul. I. Titia de verborum oblig Sed verba reſcripti oſtendunt ſeparationem, ac diſſolutionem matrimonij duram Lucio viſam fuiſſe propter concubitum qui interuenerat. c. cum cauſa. Itaque veteres canones hoc Lucij reſcripto abrogati omnino verè dici non poſſunt, ſed exce- ptione tantùm addita immurati, correcique, vt ita locum habeant, ſi matrimonio coitus non acceſſe- rit. Vt tamen liberè dicam quod ſentio, mihi ſatis æqua, iuſtaque non videtur ea conſtitutio, quam- uis humanitatem aliquam præ ſe ferat. Nam& ſi duram, acerbamque huiuſmodi ſeparationem eſſe non negem, tamen ſi ius ciuile, veterèſque cano- nes diligenter obſeruentur, id eſt, ſi impunitam non relinquant talem audaciam Magiſtratus ac iudices, quorum eſt cognitio, aut nunquam, aut certè perrarò continget, vt ea ſeueritate vtendum ſit. Sed nec iuri diuino(vt exiſtimant nonnulli)con- ſentanea videtur huiuſmodi coniunctio. Cum enim leges ſint ordinatio Dei, cos demum coniun- gere recte& verè Deus dicitur, qui ſecundum præ- cepta legum coëunt. 1
Hinc exiſtit quæſtio, An quo caſu matrimo Tertia quæ-
nium non diſſoluetur ſecundùm conſtitutiones fio. pontificias, filius à patre ob eam cauſam exhæreda- ri poſsit? Et vulgò receptum eſt, non poſſe, quod iure permittente matrimonium ita contrahatur, ideò que impunitum eſſe debeat. l. Gracchus. C. ad leg. Iuliam de adult. Verùm ego diſſentiẽtium opi- nionem, licet numero pauciorum, magis ſequor. Nam Pontifices manere volunt matrimonium, ne maius inde ſequatur ſcandalum, non quòd filij au- daciam,& inobedientiam probent, quæ diuino prę- cepto contraria procul dubio eſt. Houora patrem& matrem&c. Nec nouum eſt, pleraque tum ciuili Iu- re, tum canonico prohiberi, atque adeò puniri, quæ tamen facta, effectum habeant. No. in c. vlt. de ſe- cun. nup. c. aliter. 30. q. 5. Proinde melius erit conſti- tutiones pontificias ſic interpretari, vt quàm mini-
mũ à natura& lege diuina recedant:& lex Impera-
toria, quæ exherandi facultatem concedit, ſalua at- que illibata maneat. Nou. 15.tit.vt cùm de app. co- gnoſ§. ſi verò. Poſtrema quæſtio eſt de curatorum conſenſu. Sed certi ius eſt, horũ conſenſum in nu- ptiis contrahẽdis neceſſarium nõ eſſe: quia rei tan- tum familiaris adminiſtrationem habent. I. ſcien- dum. de ritu nuptia.l. in Sopulandls.Cais nuptiis. 8

—— ——
———— ——— F——— —
plena tractatio huius loci non eſt,& titulo de gra- dibus cognationum magis conuenit. Dicam tamen ſummatim quod de ea re mihi videtur, idq; quanta maxima potero ſimplicitate,& quàm minimùm à veſtigiis priſcorum iuris authorum deflectendo, qui facilem& expeditã viam, qua ad horum graduum cognationem poſſumus peruenire, nobis demon- ſtrarunt. Nam regulas à ſcholaſticis, vulgaribuúſque doctoribus excogitatas, quæ obruunt veriùs, quàm docent, libenter miſſas facio. Triplex eſt igitur co- gnatorum ordo, aſcendentium, deſcendentium,& eorum, qui à latere cõiunguntur. l.l. de grad. Aſcen-
tio, abnepos in quarto, atnepos in quinto, tuus in ſexto. In tranſuerſis autem lineis ſimilitetas merum generationum reſpiciendum eſtivtl 3
ratur quoto gradu Titius ab aliquo tram rum, puta fratre, aut conſobrino, diſtet, vitun eſt, quot inter vtroſque ſint generationes,. ter incipiendum eſt ab co, de cuius cognationtiſi ritur, vt in directo limite dictum fuit. Sed Juon do computabuntur generationes(dixerlt a
5*. nlo: cùm nec frater fratrem, nec conſobrinus cohe
—. 8. o brinum genuerit,&c. Verum huius computat
.... 3 cuid rationem hanc tradit Paulus, vt à Titio, de bon cognal
8
liuh
„4 Franc. Duareni luriſconſ. 4 anas verſonas con- dentes dicuntur, qui nos genuerüt,putaspater,. III. Inter quas p proauus,&c. Deſcendẽtes, qui ex nobis Tenit a a trahantur. vr filius, nepos, pronepos, abnepos. Coniunin of ofciò eſſet,& ab inſtituto noſtro tere, ſiue ex tranſuerſo dicuntur, qui neque d 1— 1 Logum h ſigillatim ac diffusè perſequi, quæ nuerunt, neque ex nobis ſunt geniti, ſed exe 1 1 Aleuun weuun, Hrudenr. Nos ergo præcipua tan- parente orti ſunt,& ſtirpem, radicemque orn 7 4 ad husloen hic atringemus⸗ de perſonis diſ- nem nobiſcum habent, puta frater, patruus, den cor b 1 fumeie mnder uas connubium non eſt( Vt verbis beiauere Nheophileisde ceiten ſlerig lta p Jor r Vlpianiin Inſtit dd eſt, inter quas puptis cn ſi quis cognoſcere velit quoto gradu ſnguli auſ as Vtar VIp niuf ſ iam cognati ab ipſo diſtent, deſcribendæ ſ tah, dehiu Cognitieenim haiult da herlan. ſon cr Eantuncte na vr tupra i daneſa.. difficile non erit de cæteris iudiciũ. In primis inter ſonæ ei Lonion ke, i 4 Luprs Jp a omncs h. Ml eos, qui ſanguine coniuncti ſunt prohibetor matri- dandur— den ennedecet d6 en 4 atis collocemm du moniũ, idq; in infinitũ, ſi ex numero aſcen entium am directum Iij 1. 1 4 uas linen ani & deſcendentiũ ſint.l. nuptiæ. lxvlt. de ritu nupt. Sin- ſeatzeruatun tera petſore'altera inferaa, Ün zutem ex latere ſit ebiun tinter ius ciuile gotiß. luuee de graclbe cogn Forum verd quiama i diumch 3liquid diſcriminis cheritu quia btifces nem habent originem deleriptio is faaentach; an matrimoniũ inter cos prohibent qui quarto gradu quædam lineæ tam in Wn. n Anam m dextto lan rnl diſtant à cõmuni illo parente, qui cognationis cau- re à recti limitis ſuperiots ines vendan Hacdi 4 ſa& origo eſt: Iuris autem ciuilis prohibitio non ſcriptione perfecta incipien. eſt enumermiio,n Jie tam latè diffunditur, vt mox dicemus. c. non debet. Paulus ait,. luriſcõſultus. eo.a eo, de cuius cogn 2 ſ de conſang& affini.! memini. C. de nupt. Ac tales tione quæritur, qui inter lheam lueriormann nuptiæ inutiles inceſtæq́; merito habentur, tit. C. de inferiorem recti limitis medius 15 ituitut net7. 9 inceſt, nup. nec à Principe cõfirmari ſolent. l.ſi adul- lam cognationis propriam appellationemineae. un 1 terium. ad leg. Iuliam de adult. licet nõnunquam ex ſeriptione habet. Non enim aut pater, aut fligau r cauſa ſtatus liberorum confirmetur.l. qui in prouin frater dicitur, ſed tota cognatio, quæ deſiaet ui cia.§. diuus. de ritu nupt. Huius autem prohibitio- ad cum rekerri debet. Is igitur, de cuius coaione he an I nis multiplex eſt ratio. Nam in primis inter paren- quæritur, cum eo, qui proximus ipſi eſt mng. l tes, ac liberos pudor quidam natura hominibus in- nerationem, vnumq́; gradum efficit. Gradisum 9& 4 ſitus hanc coniunctionem prohibet. l.adoptiuus. de aliud nihil eſſe hic intelligitur„ quãâm genenio, cräunt I A ritu nupt. Hinc Xenophon lib. 4. driuunueysodrur; conſtatque generationem omnem ex duabasc uekai hanc legem à diis poſitam eſſe ſcxibit, ne liberi pa- ſtare perſonis, vna generante, altera genenan uwi rentibus miſccantur, aur parentes liberis. Ius ſiqui- exempli gratia, Si quæratur ꝗuoto gradu Tnuè³ un dem naturale rectè diuinũ appellatur, quod à Deo ſtet ab aliquo ex aſcendentibus, ſpectandus et leg a4&d I humanis mentibus inditum, inſcriptümq; ſit: Nam merus generationum à Titio ſurſum verſus mJ du- I& bruta quædam animantia hunc coitum auerſantur, grediendo& quia Titius à patre genitus eſt, te dco vr Iuſtinlanus ait, l. Noucl. 12. tit. de inceſt.& nefar. dicemus patrem vno gradu, ſeu(quod idem elhm d I 1 I nup.& in veteribus tum Græcis um Latinis aucto⸗ generatione ab eo diſtare. Deinde computädelu imr nhs male lnalnodi kempis egantat. Aterz erlone generce. Nec dubiumii,unuig a ratio eſt, charitas hominũ ac neceſsitudo, quæ hoc reperiantur generationes, quot huiuſmodi peuli 1 pacto in plures familias manat, ac diſpergitur au- Sicut enim Titius à patre genitus eſt, ita pata te 1 thore Plutarcho in Problemat. Quam rationem auo, auus à proauo, proauus ab abauo, abaum ti Theologis quoque noſtris,& Põtificibus placuiſſe arauo, atauus àtritauo. Pater ergo in primo gu d 1 b video. Auguſt. lib 15. de ciuit. Dei.c. 16. C hrylſoſt. in I. eſt, auus in ſecundo. proauus in tertio 3 abaus; n ad Corint. epiſt homil.3 4.c. cum igitut. 35 q.j. quarto, atauus in quinto, tritauus in ſexto. Badtm 1 Tertia ratio eſt, Ne cognationis nomina cõfun- ratio eſt inferioris ordinis, qui deſcendentium; 1 dantur, ac frater, paterque idem fiat, eiuſdèmque ſit pellatur. Nam incipiendo à Titio, de cuius cogi 4 vxor,& mater, vt Iſychius Hieroſolymitanus in Le- tione quæritur,& deorſum tendendo„appadi 4 uiticum ſcribit. Cuius rei ctiam Harmenopulus de Titium,& eius filium vnam generationem colt 1 1 affinitate diſputans, meminit in Prochiro. Vt autem cere, quia Titius filium genuit„& quot praæti intelligatur intra quot gradus cognationis prohi- accedunt perſonæ generatæ, totidem genefald b bitæ ſint nuptiæ, valde neceſſarium eſt, rarionem ho nes, ſeu gradus numerari. Vnde filius in primoge rum graduum ſuppurandorum noſſe. Sed eius rei du eſſe dicitur, nepos in ſecundo, proneposin b b

—
—
2 3 A —— —ͤ——,———ÿõ
In Tit. Soluto matrimonio.
1„—
Husm atione quxæritur, ad partem, aut auum progre- quàm pontificio: idq; in infinitum ſine vlla gra- V
0 Je dm ur, aliümve cx deſcendentibus, qui cognatio- duum diſtinctione. l.nuptiæ.& l.vlt. de ritu nupt. Iu-
dnde— 1 cauſa& origo ſit:deinde ad tranſuerſam lineam ter cos autem, qui ex latere coniunguntur ad cer- b
1 f 4 Ccendamus, fingulas gencrationes enumerando, tum gradum, certamq; gencrationem prohibentur V
zuktaa dele.Si quæratur quoto gradu Titius à fratre di- nuptiæ, ſed iure ciuili aliter quàm pontificio, licet
enghean vt ceimaduertendum eſt, à Titio ad patrem, qui in plæriſque inter vtrunque cõueniat. Nam in pri-
Daua 6 munis parens eſt vtriuſque,reperiri vnum gra- mis inter fratrem ac ſororem vtroque iure prohi-
dütas com vnamque generationem: à patre verò ad fra- betur matrimoniũ, ſicut inter patruum ſiue auun-
uag dömſſen dendo reperitur altera. Ex quo effici- culum,& fratris vel ſororis filiam. l.nemini. C. de
deniei Kem um à fratre duobus gradibus diſtare. Verba nu pt. Ac de fratris quidem filia non ducenda, pro- 1
lum onnn rul, u hæc ſunt, in d. l. Iuriſconſultus. Frater ſecundo mulgatam olim fuiſſe legem à Nerua Imperatore,
nta ealge ka eſt: quoniam patris vel matris perſona,per quos Dion auctor eſt: ante cuius tempora id moribus re- b t in an o prior numeratur Et paulò poſt, Non aliter ceptũ potiùs, quàm certo iure, legibusq́; definitum eltan auuu emenitur ad eum, de quo quæritur, niſi per eos erat, ideõ que à tali matrimonio plærique non ab-
eröguin(in 3 faeiter quibus naſcitur. Itaqus ſi de fratre ſtinebant. Illud etiã fortè quoſdam mouebat, quòd
ta kaind vuſa uæſtio, ita ingrediẽdum eſt, vt per patrem Senatuſconſulto Claudij temporibus facto matri-
m itn natamuspropter quem fratres cognati dicuntur. monium huiuſmodi permiſſum fuiſſe intelli gerẽr.
ndean 4 de patruele, aut conſobrino quæratur, progre- Sic enim de Claudio ſcribit Tacitus libro 12. qui
ſt eruna giendum erit ſurſum verſus vſq; ad auum, qui co- Agrippinam fratris filiam ducere cupiebat: Nec
ddt cüt narionis cauſa eſt,& origo:& ab co rurſus deſcen- Claudius Vltra expectato, obuiũ apud forum præ-
upetun eadum per lineam obliquam, vſque ad patruum, bet ſe gratantibus, Senatumq́ ingreſſus decretum
nſtiun ex quo naſcitur patruelis,&c. Et hæc computatio poſtulat, quo iuſtę inter patruos fratrumq́ filias nu-
ationei jndicabit Titium à conſobrino quatuor gradibus ptiæ etiam in poſterum ſtatuarentur. Neque tamen
atetam diſtare:quandoquidem à Titio ad auum duæ ſunt repertus eſt, niſi vaus talis matrimonij cupitor, Tal-
quæ d generationes,& totidem ab auo ad conſobrinum, ledius Seuerus Eques Romanus„quem plærique
cniu Fue patruelem. Diſtat ſiquidem à Titio pater vno Agrippinæ gratia impulſum ferebant. Prætered ſi-
iſich gradu, auus ſecundo, patruus tertio, patruelis quar- curt fratris, vel ſororis filiam vxorem ducere non li-
ict—M to,& ſic de reliquis eſt dicendum. Pontifices autem cer, ita ne neptem quidem fratris vel ſororis quis
qumg creduntur, hanc ſupputandi rationẽ in linea tranſ ducere poteſt. d.l. nemini. Cuius enim fliam oxorem
mexih uerſa immutaſſe, vt quos in ſecundo gradu poni- ducere non licet, neque eius neptem permittitur, vt lu-
ltetagn mus, illi collocent in primo. Verum alius fortè co- ſtinianus ait lib. Inſtit. it. de nuptIdem dicendũ vi-
ognuh rum ſenſus hac de re fuit, quamuis non ſat propriè, detur de omnibus fratris, ſororiſ ve liberis in infini-
peltntz. ad& clatè elocuti ſint. c. ad ſedem. 35. q.. Non enim ex rſum i 4.. duobus gradibus vnum, aut ex quatuor gradibus
genius uodjicet compui iſt, qunn iuſwoch beſt, jan bauo,h oin prim terio, in ſexob ſcendei , de cü degdo ꝛeraiore- M& gvof tidem G liosng apronſhe wquino, is ſwili ſum ekkt liquo
diſtet, 1
animaduertendu
duos eficere potuerunt, quod ſanè perabſurdum eſſet, ſed cum de matrimonij coniunctione agitur inter ordinis tranſuerſi cognatos, illud ſpectandum eſſe voluerunt, quantum ambæ perſonæ, de qua- rum matrimonio quæritur, diſtent, aut quantum remotior diſtet à communi illo parente, qui cogna- tioni ipſorum cauſam præſtitit, non autem quot gradibus inter ſe diſtent: cap. vltimo, de conſangui- nitat. Quandoquidem propter reuerentiam com- munis illius parentis prohibitum inter eos matri- monium eſſe videtur. Si ergo quæratur quoto gra- du diſtent frater& ſoror à patre communi, rectè quis dixerit vno gradu eos diſtare, licet inter ſe di- ſtent duobus gradibus. Et regula, quæ eos vno gra- du inter ſe diſtantes eſſe ait, non ſecundum verita- tem) ſed fictionem iuris potiùs accipienda eſt. Quo cnim gradu diſtant à communi ſtipite, codem aà ſe inuicem diſtare fingantur. Eadem eſt cauſa conſo- tinotum, vt exemplis dilucidior res fiat. Conſo- beini nanque diſtant inter ſe quatuor gradibus, ſed bu.noreadt raceen ducunt originem„duo- nusfa oh 18 4 uſiſtant ies aliter reſponſu- us iuris auctoribus,ſi de 5 1. ondärus luillet. Ee hac(vt coniicio) ratione conſobrini ſiue patrueles n ſecundo gradu à Pontificibus eſſe dicuntur. dict. c.ad ſedem. Vcrum(vr ex diuerticulo in viam redea- mus) cùm de prohibitione matrimonij quæritur, thts dnre m eſt inter aſcendentes ac deſcen- Arimonium prohiberi, tam iure ciuili,
tum, ſicut in linea recta: quoniã patruus vel auun- culus his omnibus liberis loco parentis eſt.. ſororis. de ritu nuptia. Inter conſobrinos iure ciuili prohi- bitum nõ eſt mattimonium. 5. duorũ. inſtit. de nupt. quamuis Tacitus lib. 12. innuat olim Romę id per- miſſum non fuiſſe. Nec deſunt exẽpla apud priſcos auctores huiuſmodi coniugiorum. Sed ius pontifi- cium hanc cõiunctionem vetat, permittitq́; tantum iis, qui vltra quartum gradum diſtant à communi illo parente, qui caput eſt,& origo cognationis, vti iam diximus. c.vlt. de cõſang.& affi Sed& quorun- dam Imperatorum legibus idem, quod iure ponti- ficio de conſobrinis conſtitutum aliquando fuit. Cuius rei vel Sext. Aurelius teſtis eſt, qui Theodo- ſium ait tantum continentiæ& pudori tribuiſſe, vt conſobrinarum nuptias vetuerit. Cur autem ſororis neptem ducere perinde, ac conſobrinam non liceat iure ciuili, quæri poteſt. Nã pari gradu diſtat vtra- que ab co, de cuius cognatione quęritur, nẽpe quar-
to. Et ſatis conſtat ex iam dictis, neptem ſororis fi-
liæ loco eſſe fratri, conſobrinam cõſobrino non æ què. Fratres enim parentum noſtrorum nobis vice parentum ſunt. Qua ratione materteram magnam iure ciuili prohibemur vxorem ducere, quamuis ea quarto gradu à nobis diſtet, non minùs quàm con- ſobrina.§. item amitam. Inſtit. de nupt. l. per ado- ptionem. de ritu nuprt. Ex quo conſequitur, regu- lam pontificiam non ſimoliciter accipiendam eſſe: Qupoto gradu remotior differt à communi ſtipite,&c. cap.vltimo, de conſang. Quæ regula oſtendit, cum ij, de quorum coniunctione agitur, inæqualiter di- tant ab co, qui cognationis caput eſt, ſalficete ii
Ee 2
4 8 8 8 3 8 “ 3 “ 3 4

———— ——
8
De afſini-
tatc.
328
vnus eorum quinto gradu diſtet; Tram alber 11 quarto, aut tertio, ſecundõve gradu ſit. Ea ſiquidem ihi vi piẽda eſſe, niſi alter tam regula mihi viderur ita accipici znlia den ara propinquus ſit cõmuni parenti,vt vno amn 1 8 5 du ab eo diſtet: quo caſu abſtinere debet a 5 u noptiis, quorum veluti parens quodam mo Lellr intelligitur, vt antè admonuimus. Non enim v tur canon pontificius, vtcunque verba eius genera- lia ſint, hunc caſum, in quo ſpecialis durdarn⸗de ſu gularis ratio eſt, cõplecti. Quod& Hoſtienſis clari nominis lureconſuſtus reclamantibus ferè cæteris, cenſuit. in cap. quod dilectio. de conſang.& affinit. Quod ſi verum eſt, non minus abneptem ſororis meæ, quàm filiam, aut neptẽ eius ducete prohibeor iure pontificio, tametſi abneptis à patre meo quin- que gradibus diſtet. Idémque de abamita mea, aut abmatertera dicendum eſt, quas ego vxores ducere nequeo, quòd matrum loco mihi ſint,& inter me, quiſum remotior,& atauum, qui noſtræ cognatio nis origo eſt, interuallum quinque graduum inter- cedat. Nam canon pontificius ſicut de parẽtibus ac liberis non intelligitur, ita nec de his, qui parètum, liberorümque locum tenent. De aliis verò cognatis omnibus Alatere coniunctis accipi debet. Quod ſi quis fortè contendat latius patére canonis verba,
.— 1 quàm vt interpretationem hanc, exceptioneèmque
admittant, is velim cõſyderet, pontificem, qui regu- læ auctor eſt, in eadem cõſtitutione de quarto gra- du loqui, vt vel hinc appareat, regulam de eo tan- tùm gradu accipiendam eſſe, aut alio gradu, in quo ſit eadem ratio, puta tertio, aut ſecundo. Nã ſi vnus eorum, de quorum cõiunctionc agitur, in primo ſit radu tranfuerſo, alter in quinto, ratio longè diuer- ſa eſt, vt ſatis perſpicuum eſt ex iis quæ iam à nobis dicta ſunt. Nec verò hominis eſt recto iudicio pre- diti, ſi quid parum commode ſcriptum alicubi de- prehendat, id calumniari,& ad ſenſum aliquem ab- ſurdum,& à mente ſententiaque auctoris alenum detorquere, Alioqui ne reprehẽſionem quidem lu- ſtiniani regula poterit effugere, ſub tit. de nupt. lib. Inſtit. 1. Cuius filiam qucere vxorem non licet, nec eius neptem permittitur Filiam etenim aui mei mihi du- cere non licet, at eius neptem, quæ conſobrina mea eſt, licet. Verùm Iuſtiniani mentẽ magis, quàm ver- ba eiuſdem intueri debemus, qui hoc proculdubio ſenſit: Si cuius filia mihi filie loco ſit, vt eam gucere non poſſum, nec eius neptẽ ducere potero. Suadent ergo verba conſtitutionis pontificis, vt regulam in- terpretatione reſtringamus; ſuadet& ratio, ne alio- qui ius ciuile mitius quàm pontificium in prohi- bendis cognatorum nuptriis comperiatur, cùm luce clarius ſit, pontifices nihil aliud hic ſpectaſſe, quàm vt iuris ciuilis im moderatam(vt quidem erat eo- rum opinio)nuptias contrahendi licentiam cohi- berent,& temperarent. d. c. ad ſedem. Hactenus de conſanguinitate, propter quam pro- hibetur matrimonium, nunc de afinitate, quæ ma- trimonium quoque impedui, videndum eſt.§. affini- tatis. Inſtit. de nupt. Nec alia videtur prohibitionis ratio in affinitate, quàm in cognatione. Ahnes au- tem(inquit Modeſtinus) ſunt viri& vxoris cognati, dicti ab eo, quòd duæ cognationes, quæ diuerſæ in- ter ſe ſunt, per nuptias copulantur,& altera ad alte- rius cognationis finem accedit. l. non facilè. de gra-
Franc. Duareni luriſconſ. di. Hinc affinitas à Theophilo lib. ⁊. Inſtitu— b
. bi cr ti 1 Jualiua b quæ citra cognationtm 0bts P nuptias coniungunn;
nup. diffinitur, Propria quædam perſonarum
Nam viri& vxoris cognati, licet inter ſe nullo cn
nationis vinculo colligati ſint, tamẽ altera co 6 tio alteri affinis, id eſtzvicina,contermina prox que eſt. Quod igitur Modeſtinus ai, Affnts ſean ri& vxoris cognatos, de omnibus cognatis hin i0 de accipiendum eſt: quos inuicem affines eſſe 1 negant, verba Modeſtini violant, atque corrum 1
vertus, quàm interpretantur. Inter cos autem pi. hibetur matrimonium ctiam iure ciuili, qui 3 rentum, liberorũmque loco habentur, cuiuſmod funt ſocer, ſocrus, gener, nurus, vitricus priuiguu b
nouerca. d. l. non facile. d.§. affinitatis. cademquecl
aliarum huiuſmodi perſonarum ratio. Sicut enin nouercam prohibemur vxorem ducere, id eſt, a.
tris vxorem, ita etiam aui, proaui, aliorũmye alcen- dentium. l. adoptiuus. de ritu nupt. Et quod de ſo. cru dictum eſt, id eſt, vxoris matre, idem de yxoni auia intelligimus,& cæteris in infinitum, ex qubus
vxor deſcendit. Similiter prohibito cum nun l eſt, filij vxore matrimonio, cum nepotis, prone. tis, aliorũmque deſcendentium vxore prohibiumm
intelligitur. Sed& cum nepte aut pronepte mari meæ non minus, quàm cum cius filia, qua ptuu.
na mea eſt, matrimonium prohibetur. d lauo ptiuus. l. Ariſto. Quid de leuiro, id eſt, mariti ſun, aliiſye huiumodi affinibus dicemus? Et ſanèinba dectarum libris interdictas eſſe tales nuptiasunn
reperio, ſed inter eos tantùm, qui parentum lbao. 7 8. rmque loco habentur: d. l. non facilę. d, affinit-
tis, ſed legibus quorundam Imperatorum, quæ i Codicem lIuſtiniani relatæ ſunt, ea coniunctopro- hibetur.l. fratris. l.pen.& vlt. C. de inceſt. nupt. Nas vltra eum gradum extenditur prohibitio iuris cur lis in tranſuerſo gradu. Et animaduertendum c inter cognatos vxoris,& cognatos mariti man monium interdictum non eiſe. Vnde inter pti- gnos matrimonium rectè contrahitur. I. Titia! verbo. oblig. l. generali. de ritu nuptia. d.. affmi
tis. Sed iure pontificio clariùs aliquanto id exyt ſum eſt. c. quod ſuper his. de conſang. Non tamm
1 8
recte quis inde collegerit, cognatos vxoris, man
cognatis affines non eſſe. Alioqui ne cognati qu dem noſtri dicerentur vltra eum gradum? nohi diſtantes qui matrimonium non impedit. Nect rò aliter locuti ſunt Iuris ciuilis auctores, quamu- cæteri à proprietate verborum recedere ſibi peim ſerint. Ius autem pontificium à ciuili iure hocdi fert, quòd iure ciuili per iuſtas tantùm nuptias cyl trahitur affinitas: d. l. non facilè. iure ponciſicioſil coitus abſque matrimonio ſufficit. tit. de eo, quiu guo., conſangui. vxo. Nec eo mouemur, quòdii ris parentum ſuorum concubinas ducere nonl- iure ciuili. l. 4. C. de nupt. Huius enim prahibii cauſa non eſt affinitas vlla, ſed honeſtas potit in matrimoniis maximè ſpectari ſolet. lſemi ritu nu pt. P rætereà affinitas, quæ cõtrahitur wun. rum nuptias, qui à latere nobis coniunguntupi ciuili vltra ſecundum gradum nuptias non imße dit. d.l.fratris. C. de inceſt, nup. At iure pontificio t ter affines, ſicut& iater cognatos vſque ac qus.
tum gtadu nuptiæ prohibentur. cap. non de ug conlanb.
nes mat.

cum 1 botis m ore dr
In Tit. Soluto matrimonio.
conſang.& affinit. Quodautem ait Modeſtinas afinitatis nuilos gradus eſſe, dictlnon 40] e. VI ven Paulo aduerſari ſub eodem titulo ‚qui, hee ti ſſe ait cognatori gradus 22 Vhum eehe nrieon⸗ fultus. Verùm ita accipiendum eſt 1 4 m Modeſti- ni, vnllos ſſe aſhnitatis gadus, ſcilicet a 5 quaàm co nationis, ſeu conſanguinitatis. N am ſi quæratur uoto gradu affinis ſit Titio Sempronius, qui vxo- rs Titij cognatus eſt, inſpiciendũ eſt quoto gradu cognationis diſtet ab vxore, vel quoto gradu vterq; diſtet à communi parente. Nec alius inter ipſum, ac maritum affnitatis grad us erit. Itaque frater vxoris mex affinis eſt mihi in ſecundo gradu, conſobrinus eiuſdem in quarto: quia totidem gradibus diſtãt ab vxore:idq; ſecundum computationem iuris ciuilis, de qua antè diſſeruimus. Nam quia frater iure pon- icio dicitur eſſe in primo gradu cognationis, eo voque iute in primo gradu affinitatis eſſe dicetur, ſicut& conſobrinus in ſecundo. Illud inter vtrunq; us conuenit, quòd ſponſalia ſola plærunque matri-
um impediunt, licet nullus acceſſerit concu-
moni ut⸗ lCet i on, bitus, ac ne nuptiæ quidem contractæ fuerint. Et
hoc impedimentum publicæ honeſtatis vulgò dici- tur 5. i vxor. inſtit. de nupt. c. ſponſam. de ſponſ.
pronep ter«n Sed queſtio eſt an iure diuino prohibeatur frater
ii, baee vxotem fratris ducere 2 Quam ſuperioribus annis lbetutdu diſputatà meminimus in celebrioribus Galliæ no- eſtmae 2. ftre gymnaſis poſtulante id Henrico vrII. Anglo- SeEtiR rum Kege.ls enim Catharin am vxorem ſuam, quę e Ferdinädi Hiſpaniarũ Regis erat filia, dimittere, ac aremmn repudiare volebat, hoc prętextu quòd prius Arctu- cig ſ6 10 fratti ſuo nupta fuerat. Conſulebatque eruditos tonm, Theologic,& iuris doctores num id ſibi liceret,& conut an iuris diuini ca ſit prohibitio, contra quam pon- neekan tificis Romani auctoritas non valeat. Ac loannes biiom quidẽ Baptiſta increpaſſe legitur Herodem„quòd pena fratris ſui vxorem haberet. Sed eam à marito adhuc 3 vino& luperſtite abduxerat, vt plæriq; exiſtimant. 5 4 ManthcrdLex M oſaica ait,eum qui vxorem fratris nnrn ſui dacit yem ilicitã,ac nefariam facere. Leuitic. c. 20. 6 b cadem lex vult, gi frater deceſſerit ſine flio, vxorem wuwi vn Fatris ſupeyſtiti nubere, vt demortui ſemẽ ſuſcitet. c Nun- uteres(one duo capita confligere videntur, ſed b 9 c ſic metpretantur Theologi,vt generi per ſpeciẽ 5 u derogetur: quod& in iure ciuili plerunque accidit. t 22 Verum legi Moſaicæ tanquam iuri diuino hodie gan no ſabiicimur, niſi quatenus præceptum aliquod wpeci naturale continet, cuiuſmodi non videtur hoc præ- dora ceptum eſſe,ſed politicum potius: cuius gratiam fa- der 4 deepollunt ob magnã aliquam vtilitatem, vel ne- vil Vi nutlenron uor de ea re auctoritas eſt. Nam alias u n pogna- kan de u hanc cõiundionem Moſcs permiſſurus cpooe hpena. n ccognatione per adoptionẽ contracta, quam tiede Hmen. egalem vocant, tracqant luris ciuilis auctores, do- mu,, cemq; quemadmodum ob eam matrimonium in. ducan terdicrrur ladoptiuus lper adoptionẽ. de ritu nupt. im ju 9 vene titulus in volumine Decretaliũ de cogna- elkasſu 3 ne epale ſec ca res alibi pleniùs à nobis tractata ler.le9 8& aliud genus cognationis, quam ſacram, zuahi, wwdemane appellant, quæ propter ſacrum ba- iopguo,, de 1 um côtrahitur. Hanc ſcio Theologis recen- tias ur nes us parum probari, ſed ea præter veteres cano- re fou m um noſtrarum auctoritate confirmatur,& eho M attimonium im pedit. l. ſi quis alumnàã. C. de nu pt.
Ac fortaſsis hæc prohibitio antiquitus in vſum ve- nit, quòd magnum quoddam vinculum neceſsitu- dinis videretur ſolennis illa ſuſceptio in ſacra ablu- tione, idq́; propter ingentem affectum erga religio- nem, qui ferè in priſcis hominibus conſpiciebatur. Itaq; mirum videri non debet, ſi cauſa propagandæ ac diſſeminãdæ charitatis inter homines matrimo- nia cum iis vetita ſint᷑, qui iam ſatis magna, arctaq; neceſsitudine coniuncti credebantur, vt de naturali cognatione ſuprà diximus. Sũt& aliæ perſonæ, in- ter quas nuptiæ inutiliter contrahuntur, veluti im- puberes.l. minorẽ. de ritu nupt. quos tamen ius pon tificium cõiungi permittit, pacis& publicæ quietis cauſa, vt ferè fit inter Principes hoc tempore. c. 2. de deſponſ.impub. Nam grauiſsimi cuiuſq; belli, ſicut comœdiæ, exitum eſſe aliquod matrimonium quo- tidie videmus,& experimur. Cum peregrinis quoq; nuptiæ prohibitæ ſunt.§.1.Inſtit. de nupt. Itaq; cum ancillis non conſiſtit matrimoniũ iure ciuili. l.cum ancillis. C. de nup. ſed iure põtificio ratum habetur. c.i. de coniug. ſeruo. Prætereà inter tutorem, curato,
rêmq;& pupillam, ſiue adultã oratione Diui Mar- ci, quæ Senatuſcõſulto confirmata eſt, prohibitum
eſt matrimonium. Periculũ enim eſt, ne circunſcri- batur puella ab iis, qui rationes reddere compellun tur. J.libertum. I. ſi quis tutor. de ritu nupt. Non eſt
igitur matrimonium, quod ita contractum eſt,& præter infamiæ notam, quam ſubit tutor, vel cura-
tor, extra ordinem etiam coercetur. l. non eſt. l. liber- tum. de ritu nupt. Et notandum eſt, ne tutela quidem Finita, rationibusq; redditis poſſe tutorem tale matrimo- nium contrahere ante conſtituti tempus atatis, vt Pa- pinianus ait, l. quãquam. de ritu nupt. Eſto; hoc tem- pus 27. aunorum, vt apud Paulum legitur in iis codi- cibus, qui emendatiores habentur. l. non eſt. de ritu nuptiarum. Sed Valerianus reſcripto quodam ſuo tempus 25. annorum cum vtili anno definiuit. l. ſi patris. C. de interdi. matri. Itaque mihi ſuſpecta eſt ea Pauli lectio. Nam& ab ca diſcrepat exemplar Florentinum, niſi nos fefellerint typographi, in quo
legitur 26.&c. Quæſitum eſt, an oratio quæ de mi.
noris curatore loquitur, ad curatorem ventri, boniſ- que datum pertineat? Et Tryphonius propter ſimi- litudinem rationis hoc admittendum eſſe ait. Nam hic quoque rationem reddere debet. L. pen. de ritu nupt. Qua ratione hæredi etiam tutoris, quamuis extraneo, huiuſmodi nuptiis interdicitut. I. libertũ. de ritu nupt. Hinc etiam perſpicuũ ſatis eſt, cur ea- dem oratione, ſiue Senatuſcõſulto prohibeatur tu- tor, vel curator puellam filio ſuo iungere. d. l. nõ eſt. Id enim S. C. expreſſum eſt, quod iuris interpreta- tione ad nepotem quoque tutoris porrigitur. l. ſena- tuſconſulto. Nec valde obſcurum eſt, hac ratione percepta, cur tutor filiam ſuam pupillo collocare
non prohibeatur. d.l.libertum. Puella ſiquidem po-
teſtati mariti quodam modo ſubiicitur, vt vix iuris ſui eſſe videatur, maritus non ſubiicitur vxori, nec eam reformidat. Sciendum autem eſt, perpetuam non eſſe prohibitionem Senatuſconſulti, ſed quæ- dam ab eo propter bonum& æquum excipi, ve- luti cùm filia à patre tutori vel curatori deſponſa, vel teſtamento deſtinata eſt. l.tutor. l. non eſt. de ri- tu nup.. ſi patris. C. de interd. matr. Item cùm à prin cipe citra ſubreptionem vllam lenin impetrald elt Le 3
329
4 1 3 1 1 4 3 3 3 3 1 3
—́rů]lłbſ Zõ— ͤ
“
“ ſo—o—o—o—oſoſoſ—

———— 8— A 2—*—— 5— . u ereeeee.
½ 1 J 3 1 1 1 1 4 1 4 1 1 4 — 1 3 8 3 4 1 a 4 1 6: 3 ½ 1 4 3 11 1 4 ö 4
—
—
——
— —y———— —.
— 4
—
—ſ
——— ————
330
1Iſ tutor. C. de interd matri. Nam conſtitutio de na. ptiis ex reſcripto nõ petendis tunc locum neR, 2 bet C. ſi nupt. ex reſcrip. pet. Addendum&i va ex Tryphonio, Si auus tutelam S e neue ex 2 emacipato natæ, eum nepeεν altero fflio collocare za poſſé, quoniam paris affectionu cauſa Dähirene, fr 88 gis amouet.*non ſolum. de ritu nupt. eraue alia ad orationem hanc pertinentia extant ſub rit. de ri & C. de interd. matri. d.lnõ ſolum. l. ſi quis
tu nupt. td. E lolut 4 d nõ adeò difficilem ea explicationem ha
tutor. Se
bent. Similis eſt tutori vel curatori is, qui in prouin
cia, officio, ſeu magiſtratu fungitur, nec poſt mu he⸗ rem prouincialem domum ducere, aut ducẽti zl conſentire. J.ſi quis officium. l. qui in prouincia. de ritu nuptia. Quod ſi vi, terrore, ac minis vſus in ea re deprehẽdatur, pœna aduerſus eum ſtatuta eſt con ſtitutione Theodoſiana, qua vel conatus ſolus ple- Kitur, licet res effectum non habuerit.tit. C. ſi qua præd poteſt. Hinc conſequens eſt, matrimoni non tenere, quaſi aduerſus legum præcepta initum 3 præfectus. de ritu nup. Quod eſt accipiendum,niſi poſt depoſitum officium in eadem voluntate per- ſeuerent. l. eos qui, de ritu nupt. l.& ſi contra. C. de nupt. Veterem tamen ſponſam in prouincia, quam
uis adminiſtrat, vxorem ducere poteſt. d. l. ſi quis officium. de ritu nupt. Nec filias ſuas in eadem pro-
uincia collocare prohibetur, propterea quòd veriſi-
mile non ſit, filiam inuito obtrudere velle, apud quem mals accipiatur, ac velut in quandam ſerui- tutem redigatur. d.liſi quis officium. Ac tametſi tri⸗ buni, militéſque hac prohihitione legis continean- tur, tamen qui in patria ſua militant, ex cadem pro- nincia rectè vxorem ducunt.l, eos, qui. de ritu nupt. Sed quæritur an ſi maritus, qui talem vxorem du- xit, quicquam ei legauerit teſtamento, id ab ca au- ferendum,& fiſco vindicandum ſit, necne? Qua in re videtur Papinianus à Scæuola diſſentire. Veruùm inter cos nullum omnino reperitur diſsidium, ſi vtriuſq; verba paulò accuratiùs ęxpendantur. Nam
Scæuala ſub titulo de vſufructu legato generaliter
tradit, Si eorum, qui illicitum matrimonium contraxe- runt, alter alteri quidpiã legauerit, inutile legatum éſſe. Lvxori. Nam in pœnam eorum conſtitutum eſt, vt tanquam indignis ademptum id legatũ fiſco acqui- ratur. At Papinianus cum aliquot aliis prudẽtibus id ius ex bono& æquo ſic interpretatus eſt, vt in iis locum non obtincat, qui vetitas nuptias contrahen- do nihil delinquunt, vt puta puella, quæ tutori aut prouinciæ adminiſtratori minimè auſa cõtradicere nubit. l.præfectus. de ritu nupt. l.. de his, quib. vt in- dig.l.vlt. de lega. i l. qui contra. C. de inceſt, nupt. In matrimoniis quoq; cõtrahendis nõunquam digni- tatis,& ordinis perſonarũ habetur ratio. Vnde am- pliſsimi, clariſsimiq́; viri, humiles, abiectaſque fœ- minas ducere vxores prohibentur. l. humilem. C. de inceſt. nup. Ac vetus de ea re extat lex de maritan- dis ordinibus, vulgò à iuris auctoribus dicta, quæ ad Senatorum nuptias maximè pertinet, l. lege lu- lia de ritu nupt. quam aliquot in locis Iureconſulti interpretantur, ſub tit. de ritu nupt. l. oratione. l. ſena- toris. l.à diuo. l.obſeruandum. l. palam. Notandum ſanè eſt, tale matrimonium hodie ratum iudicari à pontificibus, ſicut& inter tutorem ac pupillam, allaſque huiuſmodi perſonas, de quibus antè dixi-
Franc. Duareni luriſconſ.
eſt, imitatus in ea re morem Aegyptiorum yidei
mus:inter quas non canones Eœcleſiaſtici, ſed con ſtitutiones ciuiles ob ciuilem aliquã rationem 1 trimoniũ prohibent. Panor. in rub. de cogn leg len is qui vXxorem vnam habet, aliam ducere prohibe. tur. Hæc enim polygamia& Prætorum edictis,8 Imperatorum noſtrorum legibus improbaturéliie his qui notan. infa. l.z. C. de inceſt. nup. leũ, qui C de adult. Meminerunt tamen hiſtoricorũ nonnull legis cuiuſdam à Valentiniano quondam latæ qu A vxores duas ſimul ducere permittebat. Socratesi hiſto. eccleſi. Sed& Suetonius ſcribit lulium Can 1 rem aliquando legem ferri iuſsiſſe, vt vxores liber rum quærendorum cauſa, quas,& quot quiſq; vel. let, habere liceret. Adde quòd moribus multarun gentiũ, populorùmq; polygamia hæc recepta, po bataque eſt, idque multis exemplis demonſtrat I. raquellus noſter in legibus connubialibus. Necqu bium eſt, quin ſanctiſsimi quique patres quondan apud Iudæos polygami fuerint. c. recurrat, cap hii ciuntur. 32. q. 4. Ac plæriſque placet, Paulum noft religionis anteſignanum, hanc libertatem epiſcopi tantm adimere voluiſſe, cum epiſcopum yuius vxoris virum eſſe oportere ſcribit. Quod ſi veun
poteſt, apud quos plures habere vxores liberũau- que erat, exceptis ſacerdotibus, vt Diodorus acqun eſt. Sed de ea re quid cenſendum ſit, loco ua idoneo tractaturi ſumus. Certeè noſtri legiſlaus qui ſe Chriſtianos profitebãtur, hanc polygamm magnoperè ſemper execrati ſunt. Ac vehemean eis placuit illud Euripideum,
Odενmσρσ 2% dlidονμ Alx% vεα οπ, O*g A⁴μεαιαμαε x6s8. Et illud, „* 1aey, Avoxy uu‿ee, d v 2d dvlag Eesv. 1
Tametſi autem poſterius matrimoniũ pro ul lo habeatur, vt iam diximus, tamen ob erroremi ſtum,& bonam fidem alterius coniugum, filijenn matrimonio ſuſcepti cẽſentur iuſti, ac legitimia ſtitutione põtificia. c. ex tenore. qui fil. ſint legi. ſtremo loco de iis qui nuptias iterãt, videndumèn Et ſatis conſtat nec ſecundas, nec tertias nec yli riores nuptias, iure, quo vtimur ciuili, pontificiom interdictas eſſe. c. quid ſi. 31. q.. Verùm Harmenoht lus cuiuſquam Imperatoriæ Conſtitutionis mem,
nit, qua quartæ nupriæ damnantur, prohibenu
hoc colore, quòd legi diuinæ repugnent.lib 4i” Sanè mulier quæ intra annum luctus ſecundont pſit, iure ciuili nõ modò notatur infamia, 1IIlbe rorum. de his qui notan. infa. Ac veteris cuiuſcm legis de ea re meminit Platarchus in Antoniosm loco de nuptiis Antonij& Octauiæ, quæ lun erat Cæſaris, loquitur. Ea verò, quæ liberos ſul⸗ ex priore marito, ne exacto quidem lugubii?- impunè nubit. Nã in primis quicquid à prions rito quacunque ex cauſa percepit, id filiisſi matrimonij integrum ſeruare cogitur. l.fœmitt 1 de ſecun. nupt. Item ſecundo viro amplius dat. non licet, dotis vel cuiuſcunque donationis aon. ne, quàm vni filiorũ primi matrimonij, cui mn„ portio data vel relicta eſt: idq́; etiam in viroν
.„— A41 ⁸— cundas nuptias tranſeunte conſtitutũ eſt.led C3

oreslh iodon ſit, l ſtrileg ncpohg Ac wetk
monüü ob erton ugxmün aclegltn flütln t jidende tettis liponti m Hurma
C. de ſecun. nup. Sed
In Tit.§ oluto matrimonio.
quia magna legum„conſtitu- tionúmque varietas hic reperitur diligenter euol- uenda ac inſpicienda ſunt; quæ 5 de re laſtiniae nus, tam in Codice ſuo, quam in 8 umine ⁊ 8 ſcripta reliquit. Nobis enim ad a ia roperant us hæc leuiter attigiſſe atque indicaſſe atis eſt. Illud tamen prætermittendum hic nõ videtur, quod vul- à uaditum, receptúmque eſt, pœnam infamiæ,& alias huiuſmodi iure Pontificio mulieri condonari ac remitti,ſed cas, quæ ad lliorum commodum re- ſpiciuntſaluas mancre. c.vlt. de ſecun. nuptiis.
DI DOIIBVS EI DOTIVM IVRE.
Huius tractatus præcipui loci hi ſunt:
Qud ſit dos.
Qumodu dos conſtituatur. A quihu œnſtituatur.
Vuu ſi cheilus dotis conſtitutttuc. Qud ſtt dor. C2...
Vius verbi ſignificatio varia eſt. Nã
+X
c dotes animi, corporisque vulgo (iccimus,& dotes prædiorum non ſeemel vocant lureconſulti noſtri. l.z. e inſtrum. lega.l. amiſsi. de fideiuſl. Hic autem peculiarem ſignificationem habet dos:
ue immobilem complectitur. l.pecuniæ. de verbo. ſi- gnifi-z. C. de conſtit. pecu. Alij malunt ius dotem appellare, quam pecuniam: nec ratione carent, qua ſuam tucantur opinionem. Sed hæ ſubtilitates vix dignæ profectè ſunt, in quibus nunc excutiendis immoremur. Ac memini Senecam in re non diſsi- mili luriſconſultos ridere lib. 6. de bencfi. cap. 5Iu- riſconſultorum, inquit, iſtæ acutæ nugæ ſunt, qui hæreditatem negant vſucapi poſſe, ſed ea quæ in hæreditate ſunt, tanquam quicquam aliud ſit hæ- reditas quam ea quæ in hæreditate ſunt. Nam lu- reconſulti hæreditatem ius eſſe contendunt, vt do- cet Theophilus tit, de reb. eor. lib. Inſtit. z. Cicero,& alij qui argutias in definiendo contemnunt, pecu- niam dicere non dubitant, quæ morte alicuius ad quemplam peruenit,&c. Illud inficiari nec debeo,
nec poſſum,in pleriſque iuris diſputationibus non-
nibil referte, an dos, ſiue hæreditas ius eſſe dicatur, 4 pecunia. Sed hæc ſcrupuloſitas in diffinitioni- us maximè fugienda eſt„vt aliàs admonuimus..
iuriſgentium.§. dolo. de pact. Vt igitur craſsius ac
planius quid ſit dos explicaremus, ſatius eſſe duxi- un uu waibc quàm Iuris vti cum præſertim 6 eremus veterum iuris auctorum, quod ſequeremur. Hæc enim apud eos ſunt fre- quentiſsima, dotem dare, dotem tradere, dotem re- daceheqhe non niſi de pecunia dotali accipi poſ lon uuan aurem ſit vſus iſtius quæſtionis ac ae nee e is doccbimus. Quod in definitio- uig u9 //„ſic accipe, vel alius eius nomine. md 1 alius noſtro dat nomine„id quodam do ipſi dare videmur. Ac ſi pater pro filia dotem
dederit, ea dos profectitia dicitur. I. profectitia. de iurc dot. aliàs dicitur aduentitia, vt& Vlpianus in Inſtitutionibus ait. Dicitur in cadem diffinitione, pro oneribus matrimonij: quæ verba ex aliquot iuris noſtri locis ſumpta. l. dotis fructus. de iure dot. l.pro
oneribus. C. eod. tit. demonſtrant ſine matrimonio
dotem eſſe nõ poſſe. l.z. Äe iure dot. Itaque dos pro- miſſa tacitam conditionem habet, ſi nuptiæ ſequan- tur. l. ſtipulationem. l. dotis fructus. de iure dot. Hinc
etiam illud conſequitur, dotem nullam eſſe, quæ matrimonij oneribus non ſeruiat. I. Iulianus..ſtipu-
lationem. I. ſi is qui. I. ſi pater mulieris. de iure dot. deinde dicitur, vt perpetuò apud eu ſit, id eſt, quandiu matrimonium durauerit. Hoc enim verbum non- nunquam ita accipitur, cùm id ſubiecta materia po-
ſtulat. Lr. de iure dot. l... pro ſoc. Nam ſoluto matri-
monio dos exigitur à marito, vt poſteà dicemus. In extrema diffinitione hæc verba adſcribuntur, eiuſ- que dominus fiat, vt intelligamus maritum, quandiu matrimonium durat, dotalium rerum dominum
eſſe. Qua de re magna quæſtio eſt,& in vtranque
partẽ diſputari ſolita. Nam plæriſque videtur vxo- rem potiuùs conſtante matrimonio dominam dici debere, proptereà quòd dos proprium ipſius patri- moniũ dicatur. l. denique. de minor. nec liceat ma- rito dotem diſsipare, aut aliter ca vti quàm frugi
hominem, bonúmque patremfamilias deccat. I.ſi
cùm dotem.§. ſin autem. hoc tit. Hinc maritus, qui theſaurum inuenit in dotali fundo, in alieno magis, quam in ſuo inueniſſe intelligitur. l. fructus.. ſi fun- dum. infra hoc tit. Pro marito autem hæc faciunt quæ ſequumtur.
1 Quod luſtinianus lib. Inſtit. 2. tit. quibus alien. lic. diſertè ait, Maritum praædi dotaluis dominum eſſe, quamuls id alienare non poßit. 2 Quia Diocletianus de muliere loquens, quæ dotale prædium vendiderat, Eam non potuiſſe domi- nium auferre marito reſcripſit..ſi prædium. C. de iure dotium, Paulus ſub tit. ad municip. c. 23. apertè ait,
3 Conſtante matrimonio dotem in bonis mariti eſſe. I. Lucius. Cõſtat, maritum res dotales vindicare, non vxorem. l. doce. C. de rei vind. nec dubiũ eſt, quin rei vindicatio competat domino.l. in rem. de rei vindic. 4 Hiss addi poſſent& alia quædam huiuſmodi.
Verùm huius nodi expediendi gratia ſic dicendum
eſt: Quamuis re vera dominium ab vxore non re- cedat, tamen vtilitatis cauſa maritum dominum eſſe intelligi, vt ſcilicet vindicare,& alia quædam exequi poſsit, quæ dominorum propria ſunt. Hinc
Tryphonius, Quamuls(inquit) in bonis mariti dos
ſit, mulierls tamen eſt. d.l. quamuis. de iure dot. Nam re vera vxor domina eſt, ſed quia maritus quaſi qui- dam dominus eſt,& pro domino plærunque habe- tur, iuris fictione res dotales in bonis eius eſſe di- cuntur. Ea ſiquidem in bonis etiam noſtris nume- rantur, quorum domini non ſumus, ſed in quæ ius quoddam aliud nobis competit. l. bonorũ. de verb. ſign. Et hæc quidem pugnantiũ veluti locorũ con- ciliatio ex Iuſtiniani conſtitutione ſumitur, cuius hæc verba ſunt: In rebus dotalibus, ſiue mobilibus, ſiue immobilibus, ſeu ſe mouentibus, ſi tamen exiſtant, ſiue aſtimatæ, ſiue inæſtimatæ ſint, mulierẽ in iis vindican- diùs omnem habere poteſtatem poſt diſſolutum matrimo- nium iubemus,& neminem crediterum mariti, qui Eeo 4
. 331
—&0–⁵–⁵-
4 5 4

332 Franc. Duareni luriſconſ.
anteriores ſunt, poſſe ſibi potiorem cauſam in iis per wy- quo mortua fuerit vxor, non conferatur.l. Iulianus. pothecam vindicare, cum eædem res, e ab initio vxo- l.ſi pater. eo. tit. ris fuerint,& naturaliter in eius permanſerint domi- A zui Pe e, ſtituartu„ das. C.Aͤ2. 77/ nio. Nen enim quòd legum ſubtilitate tranſitus earum 2o 7 in patrimonium matiti videatur fieri, ideo rei veritas Vod ad perſonas attinet, à quibus dos conſti. deleta wel cofuſa eſt. Volumus itaque eam in rem- actio- Lruitur, notandum eſt, nihil referre, an Jpi⸗ nem, quaſt in huiuſmodi rebus propris habere,& hy- mulier, an alius quiuis dotem pro ea ſponte conſſi- pothecariam omnibus anteriorem poſsidere, vt ſiue ex tuit:inuitus verò exceptis quibuſdam perſonis, ne. naturali iure eiuſdem mulieris res eſſe intelligantur, vel mo compellitur. Ac in primis excipiuntur pater, ſæcundum legum ſubtilitatem ad muariti ſubſtantiam auũſque paternus, ſi nuptiis conſentiant, aut iuſtam erueniſſe, per vtranque viam, ſiue in rem, ſiue hypo- contradicendi cauſam non habeant.J. qui liberos. de hecariom,ei pleniſimè conſulatur. Ex iam dictis pla- ritu nuptia. l.profectitia.§. vltim. de iure dot. l.dedit. 9N- num ſatis ac perſpicuum eſt, parapherna, id eſt, quæ de collat. bono..vlt. C. de dot. promiſ. Si tamen filia præter dotem vxor in mariti domum infert,& ea locuples ſit verius eſſe arbitror patrem ad dotan. recipit, vt M. Cato legem Voconiam ſuadens, dice- dam eam minimsè teneri, cùm ne alimenta quidem bat, à dote multum differre, licet eorum adminiſtra- ei præſtare cogatur. l.ſi quis à liberis. infrà, de libe. 1 tionem interim habeat maritus, dum vxor ea repe- agnoſc. Ratio tamen ca parum mihi probatur, qua eacc tere voluerit..ſi ego. de iure dot. l.hac lege. l.vlt. C. hanc ſententiam nonnulli confirmare nitũtur, quia ftui de pactis conuen. l. maritus. ad leg. Falcid. Ofkcium paternu eſt, dotare fliam,&c.l.vlt. C. de dot. 9.„. 7, romiſ. Aiunt enim officium in eo verſari, quod Quomado conſtitwatur doc. ℳ 2.. ex liberalitate magis, quàm neceſsitate profciſci- Onſtituitur autem dos non tantùm ſtipula- tur. Alciat. lib. Parerg. 8. c. z. Veruùm hoc verbum ali- tione, ſed etiam conuentione, quæ conuentio ter nonnunquam accipi in iure argumento ſunt ti- lege confirmata parit actionem ob fauorem dotis.l. tuli de officio Prætoris, de officio Præſidis, de off- ad exactionem. O. de dotis promiſ Itaque ea in nu- cio Proconſulis,& alij, qui libro Pandectarum pri. merum legitimarum conuentionum referri poteſt. mo leguntur. Sed& officium iudicis, tutoris,& I. legitima. de pactis. Olim promiſsio, ſtipulatio- aliarum huiuſmodi perſonarum pro munetene- que erat neceſſaria, nec dotem dicere ſimpliciter ceſſario frequenter accipitur. Mitto quòd de fiia ſuffciebat, niſi ipſa mulier dotem conſtitueret,&c. dotanda nullo modo id dici poteſt, cùm auctorita- Idqꝗue oſtẽdit Vlpianus in Inſtit. tit. de dot.& Caius ie publica ad id pater compellatur, vt iam ſuprà lib. 2. Inſtit. tit.). Mentio quoque eſt in Cod. Theo- nobis demonſtratum fuit. J. qui liberos. de ritu. nu. doſiano lib. 3. tit. de inceſt. nup. Nec- refert an cer- ptiarum. not. in§. fuerat. Inſti. de actio. Tutoris quo- tam quantitatem quis promittat, an generaliter que officium eſt, pupillam dotare pro modo facul-. quodcunque arbitratus fuerit. l.z. C. de dot. promiſ. tatum,& natalium di gnitate, eademq eſt Curatot Nam tunc in boni viri arbitrium collata dotis con- ratio. l. cùm poſt. l. quæro. de iure dot. j.tam demen- ſtitutio intelligitur. l. in perſonarum.§. generaliter. tis. C. de cura. furio. Item frater ſorori dotem cogi- de reg. iur. l. Thais. 5. forore. de fideicommiſ. liber.l. tur dare, modò ſit germana aut conſanguinea. Nam hæc venditio. de contrah. empt. l.ſi in lege. Ioca. l.ſo- de vterina tãtùm vix hoc recipitur. l.cùm plures. de D cietatem.. arbitrorũ. pro ſocio.l. ſi libertus. de oper. adimi. tuto. l.l. de tut.& rario. diſtrah. Mater verò fOi. 1uul liber. Quòd ſi mulier dotem ſimpliciter promittat liam, niſi certis ex cauſis, dotare cogenda non eſt.. detracta arbitrij mentione, nulla eſt promiſsio, vt neque mater. C. de iure dot. lcognouimus. de hæ ge. Alexan dri reſcripto continetur. l.. C. de dotis pro- miff. Idemque ſi extraneus promiſerit, dicendum Quis ſit eſſectus dotis conſtitutæ. puto, cum ſit eadem ratio: diuerſum ius eſſe in patre c255. 7, pro filia dotem promittente, Papinianus reſpondit... l. cum poſt.. gener. de iure dot. hac(vt arbitror)ratio ne, quia officium patris eſt dotare filiam pro modo promiſsione etiam ſimplici,& nuda naſcitur facultatum ſuarum,& dignitate mariti, niſi de certa actio, l. ad exactionẽ. C. de dorromit non tantum quantitate conuenerit:vnde incerta prorſus non eſt, ad rem promiſſam petendam, ſed quaſcũque etiam promiſsio, ſed ex iure& legibus certitudinem acci- acceſsiones poſt moram, quæ committitur iure ſin- pit. Verum nullus præfinitus eſt legibus modus no- gulari per lapſum biennij abſque vlla interpellatio minc doris, ad quem mulier citra conuentionem nc. J. vlt.§.vlt. C. de iure dot. Traditione verò acqui- teneatur. Quare viliſsimam rem,& n ullius pretij ritur dominium, ſi tradens dominus ſit, l. doce. C. de dando liberaretur, ſi cam tali promiſsione obligari rei vend..3.l. de iis. C. de iure dot. ſed hoc quemad- diceremus. Atque ita videtur ſenſiſſe Harmenopu- modum accipiendum ſit, paulò antè docuimus. Öi lus lb. 4. tit. 8.& nos id aliàs demonſtrauimus. lib... autem is, qui tradit, dominium non habeat, euicio diſput. anniuerſ. c.6. nis nomine datur actio, ſecundum diſtinctionem- Præterea(vt paucis perſtringam) conſtituitur quæ Veri& Antonini reſcripto exprimitur. Iquo- dos traditione, I. quemadmodum. de iur. dot. ac- ties. l. non ſolùm. de iure dot. I... C. co. tit. Solutoma ceptilatione, l. promittendo. I. licet. ſimplici re- trimonio alium effectum habet dotis conſtitutio, miſsione debiti, I.ſi ſponſalibus. l. nuptura. delega- qua mulier cam repetere poteſt, non tantùm actio- tione. l. ſi extraneus. l. debitor mulieris. Nec purè tan- ne ex ſtipulatu, ſed etiam hypothecaria,& rei vim tùm, ſed etiam ſub conditione,& ad diem, l. ſtipula- dicatione. L. in rebus. C. de iure dot.& C. de rei vxo. tione m.l.cali ſtipulatione. cod. tit. modò in tempus, actio. Conſtante autem matrimonio ita demum fe- petitur

In Tit. Soluto matrimonio. 333
etitur, ſi maritus rem ſamiliarem diſsipet, ac pro- pretatio eſt, quæ vitio caret, non quæ rationi,& iu- 45 fundat. l.vbi adhuc. C. de iure doe In qua repetitio- ri contraria eſt.l.in ambigua. de legi. Præterea duæ .„.. 2,„.
l ne non tantum doli in rebus dotalibus à marito tantùm leges ſub eo titulo collocantur, cx quibus
ancen admiſsi, ſed etiam culpæ habetur ratio⸗ lin rebus. nihil ad confirmationem vulgaris opinionis colli-
den n ſupra de iur. dot Quod ſi proponamus,a ſdue cul- gi poteſt. Prioris etenim legis hæc verba ſunt: Siue
hemta amariti res heriiſe„aut limninu ze 1e— mulam ex iure ſine ex conſuetudine lea proficiſcitur„Dt Vir.
nherte relet, an æſtimatæ fuerint marito nr an eælti- vxors ideinſſörem ſeruandæ dotis exhibeat, tamen eam
dun marbone. Priore caſixtnariti p n1 8ir, 00 1 iubemus aboler i. Quibus verbis abrogantur leges, ac
arani ccuniam debeat. pr ae hl 6 ui dr conſuetudines, quibus maritus ad dandum fide-
lquilhe quoties.i cum dremm de r⸗ ot. netn nuun. 4 iuſſorem cogebatur. Poſterior lex clarè,& apertè
dre do 1 f cer pet.niſi lin 2n eſſe apnetra fi neer 8 loquitur de fideiuſsionis exactione, non de ca, quæ
ldim m. Cde 54 Ot. 10 6A calu Nn vm 4 volente præſtatur, vt ſatis conſtet vel ea lege, tituli
tem moſierssd'p Tueſaß bil Fledat an 2 de de o, ſeu in ſcriptionis ambiguitatem explicari Verus igi-
menag oblienifNee dotem ſu ra de iure dot. Ex eo au nu ſcliſas nen eSu eſ.ar ue adeò tituli ipſius.
. u vallens 4 Armas marlum ſoluto matrmonſo mide engnei zd dandum fideiuflorem dotisno-
nuäm ſin dum dotem teneri, exiſtit quæſtio, an 6 Logentum non eſſe. Nam èc ſi plærunqdue
de nii 2 rlirden wine acceptus onuenar ſsi. E mbloa iuſmod Inrerun ſoleant„maxime
lw C igeuld 60 um eſt Fideiuiflorem non teenſ,ge 4 da mon n Raei zaceſe in bonæ fſidei. ſup rà de iud.
Werai roied eic Suldaronem vt bonis moribus dte ien Vn dien um viflum eſ. Sam Lauttofiem à ma-
nale m lunnupen videatur hac inſcri tione Ne 5 d on Jase Peee ratldnecr luſtiniano PrO.
loc wehd vanpe mandatores dotium Faie Qur ef Harm In lege 3 Denor Noſttæ huie ſententia
umenni eſin 5 d legitur, tit. 20. Sed cur boms m n h menopule aaltipulalut lib 4. proch.tit.. cuius
ni bpualeh ſre⸗ ſdatio,iuc fdeiuſsi d hel, 1170 verba ſunt: 7ee 7) ⸗uSine ede fansehey& qehuyre
ndeca contratla 1 ea la darl 1 1u 310,nemo 4tIS 544 xο˙pxs Perür gpa⸗ 2exTn ee 3 e n3 Ipge Tape Terr Monrar,
en adhuc explicaſſe mihi videtur. Alciatus lib. parerg. 1⁴ λ.αχφ£αφννι †Oνᷣ◻νρανeη& quæ ſequuntur. Nihil au-
lcb du 4 c.26. rationẽ prohibitionis hanc eſſe ait, quia alio- tem in priſcis auctoribus iuris noſtri extare puta-
brom qui periculum eſtne maritus vt inueniat fideiuſſo- mus, quod noſtræ interpretationi refragetur, niſi
0 duh rem, eius erga vxorem amori indulgeat, ſi fortè fru- fortè quis obiiciat neſcio quam Theodoſij conſti-
cuman ctam hunc promiſsionis ſuæ aduentitium capere tutionem, quæ legitur in Theodoſiano Codice, lib b
„Mtün. velit. Sed hæc ratio tam leuis, friuola, ac ridicula eſt, 3. tit. 1. Sed in cius conſtitutionis verbis nihilo mi.
rosdti vt refutationem nullam magnopere deſyderet. Cæ- nor eſt, quam in titulo illo Iuſtiniani(cuius modò
o. Tumn reri nihilo probabiliora hac de re ſcribunt: quan- fecimus mentionem) ambiguitas. Nam& Codex
ro wochi uam Molinæus noſter bonas ſe rationes alicubi ilie, qui Theodoſij titulo,& nomine inſcribitur, val-
nqclun tradidiſſe ſcribit, ſed eius de ea re commentationes de mendoſus eſt. Nec Theodoſij Codex eſt ſed
ttam de nondum opinor exierunt. Equidem arbitror, fide- Alarici Gotthorum Regis potiùs, qui in Theodoſiij
oridoteme iuſſorem, qui à marito volente datus eſt, obligari, ac conſtitutionibus multa immutauit. b
anguinal conueniri poſſe, quamuis fideiuſſorem inuitus dare 8
cim ſa non cogatur Mouet me primùm quòd omni obli- DE DONATIONE PRO-
.Materm gation poteſt accedere fideiuſſor. J.1. de fideiuſſor. ö
enda pone nec vll. lex eſt, quæ hanc fideiuſsionem prohibeat, PTER NVPTIAA.
uimosd ut ratio, ptet quam prohnber debeat, vt mox KRKoxima eſt, atque affinis doti, donatio
ban⸗ 3 nemanee, 5euf i üuri ſit, aenu vxori 3 6— propter nu ptias. Nam ſicu t Vxor dat vi-
de dona'urss ral 7, 0 auten§.ſi vxor. ro dotem tam ante, quàm poſt nuptias,
bitur. Fideiuſsio nane ue pi no Adit or 3 da. ta marllus etiat contracto iam matri-
vatj e lisque eſſe videtur. 4 1 Ae c0* 1l ne 14 comp enſandam dotem, quam ab vxore
vhn Dande nema dubi promiflor.§. b t. de conſti. pecu. accepit, recte donat..vltim. C. de dona. ante nup.§.
knuidum dote dubitat, quin fideiuſſor pro muliere eſt& aliud. inſtit. de donat. Nec oratione D. Anto-
ni vonu li d honntente intercedens teneatur. l.cùm do- nini prohibezur hoc genus donationis. I.z. de dona.
aſcique 1e lene ot ex quo couſequens eſt,& pro mari- inter vir.& vxo. quia ob cauſam eſt, non ſim plex
uiniurll durn ti emem obligari, cuͤm nulla ratio diuerſi- donatio. Vnde antipherna à Græcis dicuntur quæ
a irm pobiit Ex ſon an inepta, nugatoriaque afferri ita donantur. d.J.vltim. An autem hæc donatio do- 5
ne 4 matrim onlaf dli omnes conuenit, ſoluto iam ti æqualis eſſe debeat,& quænam ſit eius æqualita-
ſtdoc caceufß dſat nionem hanc vtilem, atque effi- tis ratio, ſæpe quæſitum eſt, nec adeò explicatu faci-
doccg nesdh eude 6 conltante.§. quotics. infra.lexceptio- lis eſt quæſtio. Sed varietatem legum, quæ hac de
docum Ac. led Sef lo.§ecum autẽ. C. de rei vxoriæ actio- re à variis Imperatoribus editæ ſunt, conſyderantes
habcate dari ncgant mte manrimonio fideiuſſorem vtiliter& expenden tes, multò commodiùs hæc explicaturi
qiſtiie en 403 uene verò fideiuſsionem valere con- ſumus. Prima lex eſt Leonis,& Anthemij⸗qui ſexa-
imim uerſatun 4 us tempote data fuerit. Nec ad- ginta,& eò amplius, annis antè lIuſtinianum i mpe-
tt. 50d0 No FRaein hoe⸗ ententiæ inſcriptio illa ſiue titulus, rauerunt. l.ex morte. C. de pact. conuen. nec aliquid
iscäk rium clll nara, un Aentur quem ego prohibito- de ca re antiquius in iuris auctorum monumentis
tanim pollum ia B verba enim ea ambigua ſunt,& reperitur. Nam ne tempore quidem Iureconfulto-
todn deiufſores dane Pi, Fel vt maritus non cogatur fi- rum, ex quorum libris confectæ ſunt Pandectæ no-
Gn ütIn amb ae, Vel vt ne volens quidem dare poſ- ſtræ, hoc genus donationis cognitum erat, iametſi
ta der, dGua autem orationc ca accipienda inter. apud Gallos tempore lulij Fnnn eesendei
quædam

334
quæ dotis compenſandæ gratia
quædam donatio, de bello Galli.
fiebat, vt conſtat ex lib. 6. comment.
Sed ca huic donationi, de qua loquimur, vſquequa-
que ſimilis non crat. Ea igitur lege, pacta, quæ inter virum& vxorem ſiunt de lucranda dote, aut rebus propter nuptias donatis, ad æqualitatem primùm redigi cœperunt. Eſt enim à Leone conſtitutum, Non vt maiorem quantitatem gotis nomine non acci- jat maritus, quàm donet vxori, aut contra, ſed vt quan- tam partem ſtipulata fuerit mulier, ſibi lucro cedere ex ante nuptias donatione poſt mortem mariti, tantam ma. ritus ex dote partem ſibi ſtipuletur mortua Vxorc. Sed
hæc æqualitas in partibus eſt, non in pecuniæ quã-
titate. Nam etſi vterque tertiam, vel quartam par- tem ſtipuletur, inæqualis nihilominus erit quanti- tas, ſi donatio propter nuptias doti æqualis non ſit. Secunda lex eſt Iuſtiniani, qua emendauit qua- damtenus Leoniam conſtitutionem, ſuppleuitque
quod ei deeſſe videbatur. l. lege. C. de pact. conuen.
Hoc enim addidit Iuſtinianus, Si pacta lucrorum pa- ria non eſſe contingit, vt maior lucri pars ad minorem dequcatur,& eo modo vterque non maiorem Partem, 2d minorem potius lucretur. Tertia lex eſt eiuſdem
Tuſtiniani.Ixvſt. C. de donat. propter nupt. qua ſtatu-
2₰
tum eſt,vt ſi maritus vxori conſtante matrimonio propter nuptias donare voluerir, ca donatio quan- titatem dotis minimè cxcedat. Nam alioqui fraus Senatuſconſulto fieret, quo inter maritum,& vxo- rem donatio prohibetur. Quarta lex eſt eiuſdem luſtiniani in volumine 1 νεαει Nouel. 22. tit. de his, qui nupt. iteran. qua Lconis conſtitutionem de pactis lucrorum cum ſua ad eam legem declaratio- ne cõſirmat. d.l. ex morte:l. lege. Quinta lex eſt ciuſ- dem luſtiniani in codem o eaprlib. Nouel. 97:tit. de æqual. dot. qua Leonis conſtitutionem, quam
prius comprobauerat, tanquam Aratione alienam
damopat,& ſtatuit, vt non tantùm in pactiis,& ſtipu- lationibus æqualitas ſeruetur, ſed etiam in ipſa pre- ſtatione, aut promiſsione tam dotis, quàm rerum propter nuptias donatarum. Additque rationem, ne alioqui alter alterum circunſcribat, quod in plæ- riſque aliis negotiis commerciisque permiſſum eſt. I.in cauſæ. de minor. l.item ſi pretio. Ioca. Sexta lex eſt Leonis cuiuſdam recentioris apud Harmeno- pulum lib. 4. proch. tit. 8.& 10. qua poſtremæ luſti- niani conſtitutioni derogatum eſt,& nominatim cautum, vt dos hypobolon tranſcendat, ſic enim vocat donationem propter nuptias. Additum eſt prætered,vt mortuo marito vxor ſuperſtes, non do- tem modò ſuam petere poſsit, ſed etiam hypobo- lon, tametſi de co nihil conuenerit, idque defini- tum eſt vſque ad trientem pecuniæ, quæ in dotem datur. Ex quo apparet, qiſgimile eſſe, ei quod moribus noſtris vxori acqui- ritur mortuo marito, nos doarium, ſeu dotalitium vulgò appellamus. c.plærunque. de dona. inter vi- rum& vxo. Porrò notandum eſt adeo ſimilem eſ- ſe doti donationem propter nuptias, vt res propter nuptias donatæ non minus, quàm& ipſa dos, repe- tantur ſoluto matrimonio. kvltim. C. de dona. pro- pter nup. Nouel. 98. neque virum.& c,vlt. de donat. inter vir. in Decret. Non tamen matrimonio con- ſtante frucäus rerum propter nuptias donatarum
b percipit vxor:alioqui fruſtrà daretur dos marito, vt
hoc hypobolon non adeo
FPranc. Duareni luriſconl.
ſeruiret oneribus matrimonij. l. pro oneribus. C. de iure dot. Vnde poteſt dubitari, an huius donatio- nis aliquis vſus, vtilitaſve ſit. Nam ſi quæ iam dida ſunt tantùm intueamur, videtur hæc donatio mu. lieri prorſus inutilis cſſe. Sed non ita eſt. Mulier ſi. quidem domina interim eſt rerum donatarum caſ. que interdum vindicat.l.vbi adhuc. C. de iure dot. §.illud. authen. de æqual. dot. Ac ſi res mobiles ſint poſsidere eas,& cuſtodire poteſt pro ſecuritate do. tis ſuæ, ſi forte maritus eam conſumpſerit, ac perdi.
derit. Idque multò commodius eſt mulieri, quam
ſi hypothecaria actione aduerſus emptores, poſſeſ ſorêèsque rerum à marito alienatarum experiatur. Adde quòd ſi immobilia propter nuptias donata ſint, carum alienatione interdicitur marito, quam- uis mulier conſentiat. Nouel. 6I. tit. vt immob. ante nupt. Proinde magis proſpicitur mulieri hac dona- tione, quàm hypotheca in bona mariti, cùm viri hy- pothecæ mulier facilè ad renuntiandum induca- tur, nec ea renuntiatio prohibita ſit. l.etiam. liube-
mus. C. ad Velleia. Preterea non minima huius do- nationis commoditas in diuortiis perſpicitur, cùm
videlicet maritus abſque iuſta,& legitima cauſa ab vxore diuertit. Sicut enim vxor ſinc cauſa duuertens dotem, ita maritus res donatas amittit ex conſti- tutione Theodoſij. l. conſenſu. C. de repud. Vetùm alia conſtitutio poſteà à luſtiniano edita eſt, qua
proſpicitur vtrique, ſi matrimonium abſque dote,
ac donatione contractum fuerit. l.iubemus. C. de re- pud. Denique vtilitas huius donationis in eo con- ſiſtebat olim, quòd pactum de lucrandis rebus do- natis, aut earum parte ferè interponi ſolebat. l. ex morte. C. de pactis conuen. cum aliis ſimil. Itaque quod ſupra dictum fuit, Res donatas repeti ſoluto ma- trimonio, cum hac exceptione accipiendum eſt, niſi
pactum jnteruenerit,&c. Pactum enim huiuſmodi
ſeruandum eſt à marito, ſi mulier dotem promiſ- ſam dederit, qua fruitus ſit maritus conſtante ma- trimonio. Nouel. 91. tit. vt ex hac inſtitu. dot. P oſtre⸗ mò notãdum eſt, hãc donationem propter nuptias ſpecialem contractum eſſe,& ab aliis donationibus multùm differre. Proinde inſinuationem nõ requi- rit quantæcunque quantitatis donatio ſit. Sic enim eſt accipienda noua Iuſtiniani conſtit. 119. titul. vr ſponſa, larg. quam vulgaris interpres è Græco in Latinum malè conuertit, cùm 2 τιε ⁷αuε speas non ſponſalitiam largitatem, ſed potiùs donatio- nem propter nuptias ſignificet, vt rede Haloander intellexit.
DE SPONSALITIA DO. NATIONE.
Liud genus donationis eſt, quæ dicitun ſponſalitia: quia inter ſponſos tantum fit, non inter coniuges: nec eam cdoti æqualem eſſe neceſſe eſt, cùm eaptoò-
4.
——
prer dotem non detur. Iraque dubium non eK bäc
donationem à donatione propter nuptias ditterte:
id quod ſatis argu it titulus ille Codicis Iuſtinianci, De donationibus propter nuptias,& ſbonſſalitis Nam & hæc donatio vera, perpetuaque eſt, quæ niſi o ingratitudinem non reuocatur, vt cæteræ donatio- ncs, ac diſſoluto matrimonio firma manet. 1ſi ma- ter.

t immahe lieti e⸗ iticimſ ndum 1 letun! nima bu ellpicin Iltlmac caudt
nitiit e
repud
d eciae
mabl
bemu
onis lo. andislhh dni ſolea lis lmih ntheniſa iendumd nim haub dotemmi conſtane tiro. on proptet M 1 doqarm- Dnem fön nio ſteöd tit. 1lg. 1 res d i 795 zuus potiü de
rcgeeluh
conditionem, ſi
um perficiatu Leum herrum. C. de don. ante nup. Quod ſi mors
interuener
In Tit. Soluto matrimonio. 333
O. de don. proptet nup. Tacitam tamen habet ker. 4 nuptiæ ſequãtur. l. infraà, de donat.
5.. uare ſi per alterum ſteterit, quò minùs matrimo- t, res donatæ ab eo condici poterũt.
it, proptet quam ſponſalia irrita manſe- rinv idem eſt dicendum, niſi quòd ſponſa, cui ſene lum àſponſo datum eſt,ob eam cauſam rerum do- natarum dimidiam partem lucretur. ſ à ſponſo. C.de dona ante nupt. Crediderunt enim veteres vel oſculo ſolo pudicitiam mulieris delibari, cùm ſit toximum coitui, ac inter lineas, quinque amoris quaro loco conſtituatur. Donatus in Eunuchum
Terentij Vnde Ouidius,—
oſtula qui ſampſit, ſi non& cetera ſumpſit, Hac quoque quæ ſumpſitperdere dignus erat. Huc ctam pettinct, quod ſcribit Valerius Mæ- uium quendam ciuem Romanum in libertum, charum admodum ſibi, animaduertiſſe„quia fi- liæ ſuæ nubilis iam ætatis oſculum dediſſe animad-
S
uerterat. I PDkE PACTIS DO.
IALIBVS.
ropter nuptias interponuntur. De cuibus extant duo tituli in Digeſtis, & Codice luſtiniani,& nos ſupra ali- quid attigimus.lex morte. l. lege. C. de pact. conuen. Acpro quodam veluti fundamento hæc regula tra- ditur, Omne huiuſmodi pactum Valere,l. in traditioni- bus. de pact. Quod ita accipi debet: vt non modò ad exceptionem, verumetiam ad actionem proſit. Nam etſi verum ſit, ex pacto actionem non naſci, id etbex ea conuentione, quæ non tranſit in proprium nomen contractus, tamen quta hic ſolùm pactum non eſt, ſed cùm datione rei coniunctum, meritò actionem parere dicitur. Tunc enim pactum actio- nem non parit, cuͤm ſolum, ſiue nudum eſt: id eſt, cum nequc traditio, neque ſtipulatio ei accedit, Propter quam iuſtum ſit actionem dari. Contractus verò qui tranſeunt in proprium nomen, veluti em- ptio, venditio,& ſimiles, ſoli, ac nudi, id eſt, ſimul at- que perfecti ſunt, actionem pariunt, quamuis nihil aliud extrinſecus ipſis accedat. l.1. C. de pact. con- eanasgenerd⸗ acedIuanm autem aliud in hoc aaceeu zaen, nln ſolum. Ac veteres iuris mus: vt cům dee lduendo los fuuſle comperi. ctam dicit. lqui Ron 4 Vauſa rianem ſalo 5 2el, fa 3 Er Diocſerdulr vnne.§. Seia. de verborum oblig. 7 Lel nſfnt um pactum conuentionem tue- „Ec. I. malor. C. de pigno. Quod 1 di ſi vbique vſurpaſſent l Tons rcerade ndi mocſit alaecnt, linon dicam rectius, aut com- 99 euti fuiſſent, ſed barbaris, ine tisque ho minibus noua comminiſe. aneptisque! mminiſcendi vocabula forte non præbuiſſent caſi.... Fareee ec Ionem: qui pacta ſic diuidere ſo- eereefilen enteteen editis teſtati ſumus Sed u ni lamdudom cit, m. non wuinud Se Jorun am pertinacia fa- etiam ſj guia Lc ſenias ea en repetere: verùm Anobis il 1e-aal, curius fortaſsis traditum ſit ogamur. Ab eo autem quod
Aa tam ſuper dote, quàm donatione
diximus, pacta ſuper dote inita valere: excipiun- tur pacta, quæ iuri, aut bonis moribus contraria ſunt.l.5.de pact. dot. l. hæreditas. C. de pact. conuen. Item ea, quæ mulieri adhuc ſuperſtiti dotem adi- munt. I. z. de pact. dot. J.z. C. de pact. conuent. aut quæ conditionem eius deteriorem reddunt. l. Pom ponius. l.de die.& ſequen. de pactis dot. Idem di- cendum eſt de co pacto, quo conuenit, vt vir fru-
ctus dotis non lucretur,& aliis quibuſdam ſimili- e
bus. l. 4. de pact. do.
DE DOTALI EBVNDO. Oſt pacta dotalia de dotali fundo tracte
mus. Nam tametſi rerum dotalium do:
minus ſit maritus, tamen fundum dota- Dalem fruſtrà alienat§.1. Inſtit. qui. alie. non licet. Id enim prohibitum eſt lege Iulia, cuius hæc verba fuiſſe videntur: Fundum Italicum dotalem ma- ritus ne alienet inuita vxore, ac ne ipſa quidem conſen- tiente obliget. Quod autem ait lex, Maritus: id ad ſponſum porrigitur, propter ſimilitudinem ratio- nis. l. 4. ſuprà de fund. dot. L.non ſine. C. de bon. quæ jb. Quod ait, alienet, id de quocunque actu non
ſolùm quo dominium transfertur. I..I. C. de fundo
dot. veruùm etiam quo aliquid de fundo ipſo dimi- nuitur, I.vltim. C. de rebus alien. non alienan. 1.ſti- pulatio iſta.§. ſi quis fortè. infrà, de verbo. obliga- tio. ſiue ſeruitutem amittendo, imponendve. I.5. & ſequen. ſuprà de fund. dot. ſiue vſucapi fundum ſinendo. l. alienationis. infrà. de verb. ſignifi. niſi ante
dotis conſtiturionem cœpta ſit vſucapio. l. ſi fun-
dum, ſuprà de fundo dot. Sed animaduertendum de alienatione tantùm voluntaria, non etiam neceſ- ſaria legem accipiendam eſſe. L1. ſuprà, de fund. dot. 1.2. C. eod. tit. Deinde ait lex, funaum, vt intelliga- mus rei mobilis non eſſe prohibitam alienatio- nem, ſi maritus ſoluendo ſit. J.). C. de ſeruo. pig. da. ma. Nam prohibita rerum mobilium alienatio ne plurimi deciperẽtur, ac maximum inde ſequeretur incommodum qua ratione moribus noſtris hypo- theca rerum mobilium contra tertium poſſeſſo- rem locum non habet. Quod ait lex, Italicum, emẽ- datum eſt conſtitutione luſtiniani, vt in prouincia- libus prædiis idem iuris ſit. C. de rei vxoriæ actio. 5. & cum lex. Ait lex, doralem, quod verbum interpre- tantur Iureconſulti ſub titulo de fund. dot. l. ſi mari- to. l. dotale. Ait lex, inuita muliere: itaque ſoceri con- ſenſus non ſufficeret. d.l. etiam. eo. tit Hodie ne con- ſentiente quidem muliere valet alienatio.§.I. Inſtit. qui. alien. non licet. niſi iuſiurandum interuenerit, idque iure pontificio. cap. cum contingat. de iure- iurand. Alterum legis caput his perceptis obſcu-
ritatem non habet. DE DONATIONE INTER VIRVM ET VXOREM.
A denus de dote, donatione propter nuptias, ac ſponſalitia, quæ genera donationum perm ſſa ſunt. Nunc de lalliis quibuſdã donationibus viden- dum eſt. Et eſt in primis notandum, donarionem inter coniuges prohibitam eſſe. Cuius b prohibitionis has afferunt rationes lute onlultäns Ob mu
1

336
ob mutuum amotem ſc inuicem ſpolient: ne alter ditior, alter pauperior fiat:ne concordia maritalis pretio conciliari videatur. 11. 233/de don inter vir.& vxo. Alia etiam additur ratio ex Plutarchi Proble- mat. vt omnia inter ſe communia iudicent. Ac de huiuſmodi quidem donatione cxtat Antonini Ca- racallæ Imperatoris Oratio, quæ duo capita conti- net:vnum de donationis prohibitione. 1.3. co. tit. alte rum de confirmatione eiuſdem. l.cum hic ſtarus. de quibus ordine dicẽdum eſt. Priore igitur capite ius moribus receptũ de prohibitionc donationis com- probat Antoninus. Quod de ſponſo,& ſponſa ac- cipiendum non eſt: cùm de marito& vxore clus loquatur. lſi ſponſus. Nec refert an vxor fuerit de- duca ſolenniter in domum mariti: quia conſenſu perficitur matrimonium. 1. Scia. vt ſuprà in tracta- tum de ritu nuptiarum annotauimus. Proinde cùm aduerſus legũ præcepta contrahitur matrimonium, ſtricto quidem iure non prohibetur donatio, atta- men ratio ſuadet, cam ratam eſſe non debere, ne melior ſit delinquentium conditio. 13. Hinc etiam colligi poteſt, concubinæ fadtam donationem va- lere. d. l.3. 1. donationes. l.affeionis. infrà de dona- tio. Excipitur tamen concubina militis, quam An- toninus in reſcripto quodam ſuo Focariam appel- lat. 1.z. C. de donat. inter virum. Id enim militaris diſciplina pati non videtur; ne focariarum ſuarum blanditiis,& adulationibus miliites ſpolientur. Fo- caria autem dicitur mulier, quæ foci,& interioris domus curam gerit. 112.& 15. de inſtru. le J.z. C. de condi. inſer. Quo ſenſu& ſerui quidam Hocari ap- pellantur. 1.I. ſuprà nau. caupo. ſtabu. Sed verecun- diùs, opinor, viſum fuit Antonino Focariam mili- tis, quàm concubinam appellare: quamuis alioqui honeſtum habcatur nomen Concubinæ à luris au- toribus. l. Maſfurius. de verb. ſignific. Eadem oratio- ne prohibetur tantùm donatio, non etiam venditio aut locatio, alive huiuſmodi contractus, niſi per ſi- mulationem donationis cauſa fiant. Iquod autem. 1.ſi ſponſus.§. circa. Iſi vir. vxori. eod. tit. Quamuis autem generalia ſint orationes verba, ſubiecta ta- men ratio cfficit, vt eam duntaxat donationem interdictam eſſe interpretemur, quæ donantem pau- periorem, accipientem verò locupletiorem reddit. Quare horum alterum deſit, donatio conſiſtet. Lfi Iponſus.§. conceſſa. l. quod autem. eod. tit.& C. cod. l. maritus. Sed nec talis quidem donatio vſ- quequaque prohibita eſſe intelligitur, multęque ex- ceptiones orationi adduntur à lureconſultis, veluti, Si donauerit alter alreri mortis cauſa. l. ſi eum.§.vlt. & l ſequen. cod, tit. Si in caſum diuortij vel exilij.
J. ſed interim.§. vltim. I. vitricus. I. inter. Item ſi
maritus quod vxori uerit. ſſi vir. S. quod vir vxori. Si quid annuum præ-
0
ſterit, quod dotis quantitatem non excedat. l. ex annuo. cod. tit.& C. cęod. I. ſicut. 5i vectigal in iti- nere pro ea ſoluerit. l.ſi quis pro vxorc. 8i alter al- terius feruis, veſtimentis, aut ædibus gratis fuerit yſus. l.ſi vir. l.ſi id quod. Si alter alteri ad refectio- nem combuſtæ domus pecuniam erogauerit, J. quod ſi vir. Si alter alteri pecuniam dederit, vt eam in dotem pro communi filia daret. l. ſiue vxor. Sivxor marito pro honore aliquo, aut dignitate
adipiſ cenda aliquid largita fuerit. l. quod adi piſcen⸗
Franc. Duareni luriſconſ.
in diem debet, ci repræſenta-
——,—
na. inter virum. Quorundam eſt opinio, mutuam
quoque donationem inter coniuges valere: quam ego veram non puto. Ea ſiquidem donatio reuo. catur, licet compenſationi locus ſit inter virum&
vxorem, ſi vnus rem ſibi donatam ſeruauerit, al.
ter conſumpſerit. l. quod autem.§. ſi vir. Lcòm hic
ſtatus.§. proinde. His igitur caſibus exceptis reuo-
catur donatio, ſed quatenus ex ea factus eſt dona-
tarius locupletior. l.ſi mulier. l. quod autem. Et vin.
dicantur res donatæ, ſi extent: ſed quia cauſam poſsidendi donatio præſtat, contra non reſtituen- tem in litem non iuratur. l.ſi donatæ. In dubio au- tem quod ad vxorem peruenit conſtante matrimo- nio, præſumitur ex mariti bonis habuiſſe, vt tur- pis quæſtus vitetur ſuſpicio. J. Quintus. eod. tit. I. etiam. C. eod. quamuis alioqui talis præſumptio locum habere non ſoleat. l. ſi defunctus. C. arb.tu- te. Poſteriore capite orationis Diui Antonini, con- firmatur donatio inter coniuges facta, ſi ea non-
dum reuocata donator deceſſerit. l.cùm hic ſtatus.
uod eſt accipiendum, non modò, ſi rem alter alteri tradiderit, verùm etiam ſi nuda tantum in- teruenerit ſtipulatio. d. lcùm hic ſtatus. I. ſi ſipu- lata idque ſatis apertè oſtendit VIpianus, cum alt, Ita confirmari donationem, vt obligatio ſit ciuili:. di. cùm hic ſtatus. l. ſi ſtipulata. Nec verum eſt, quod nonnulli opinantur, ca verba intelligi non de ſti- pulatione, quæ in futurum rempus confertur, ſed de donatione, quæ verbis in præſens tempus con- ceptis(vt puta, dono tibi talem rem) ſine ſtipulatio- ne contrahitur. Nam tempore, quo Vlpianus ea conſcripſit, ex tali donatione nulla naſcebatur ci- uilis obligatio. l. ſi quis argentum. C. de donatio. Fuerat quidem alia ante hanc, de qua loquimur, oratio Scueri qui Antonini huius pater fuit, de con- firmandis donationibus inter virum& vxorem. Quam orationem recè putauit Papinianus ad re⸗ rum ſiue corporum donationem tantùm pertine- re. l. Papinianus. non ctiam ad ſtipulationes, quæ
donationis cauſa contrahuntur. Nam de his tan-
tùm locutus fucrat Seuerus, quæ vxoris cauſa ſunt comparata, vt ex Vlpiani verbis colligitur. dict.l. càm hic ſtatus. Sed plenior eſt poſterior oratio, nempe Antonini,& ad omnia, quæ donationis cauſa geruntur, pertinet. Nec dubium eſt, quin ſti⸗ ulatio donationis cauſa rectè fieri dicatur, quam- uis à donatione corporis, id eſt, qua traditur cor- has aliquod, diſtinguatur. 1.3. ſciendum, hic. lin ædi- us. de dona. Ac ſi poſt illam Papiniani ſententiam ſtatim à Triboniano ſubiectus fuiſſet locus de An- tonini oratione, nulla hic difhicultas reperiretun ſ cut in locis quibuſdam aliis factum fuiſſe animad- uerti. l. in tantum.§. vlt.& l. ſeq. de rerum diui. Quil enim incommodi in eo eſt, quòd recitatur in no capite ſententia Papiniani de Scueri oratione dein de alio capite additur Antonini oratio, quæ pto-
z* Etnc rem orationem nonnihil ſupplet, ac emendat? Etne 2³f
n e
*
b quid diſsimulem, ſatis probabile mihi videtur, Pa-
pinianum, qui ab hoc Antonino interfectus fait, rſtanftte 4
hæc ſcripſiſſe, antequam oratio poſterior in Sena-
tu recitata,& S. C. conſirmata eſſet. Itaque inanis opeld
ddaanaf dw

ac dle um hi 6. l 1 ada ta- tatus.
ianug
io ſtu
erumch ligi nt Gconftmn as tempu
fineſtfat
do Vhjimn nalctdm C. de tm qua bohi- verfuitde im& W inans: antum ulationes- am de Loriscu ollgun oltetiol ue douu um chh dicatut, ua mi um hie ani ſeuue etloclöd 8 rpeli fuille à um dici 2 wul
In Tit. Soluto matrimonio.
a minimsè iudicanda eſt, duam in his cenroni-
0 eui donendis digerendiſque ponimus. Ex hac bu uhſ oſitione, ac collocatione rerum obſcu- cnuen r endet explicatio. Dubitandum au- vorun eſt. 4 uin ſtipulatio confirmetur oratione anroniail cum hic ſtatus. idqͥue endi hoc ver⸗ pum, ohligatio duilis Nam ſi quis na. ixer ſ. ono illi hanc rem, non naſcitur ciuilis obligatio, ſecun- aus Pandectarum. Quòd ſi quis dicat, indu- zund ſſe eam obligationem oratione Antonini: dame dco, Antoninum non confirmaſſe dona- Reſpor r non rectè contractæ ſunt ſecundum lu- vonen„ſed quæ ob cam ſolm cauſam non va- 18 kebn factæ ſunt inter coniuges. Antoninus id lendimentum quod ex nuptiis oritur, tollere tum voluit non ctiam nouum genus obligatio- ris inqucereveluti ex pacto nu do,&c. Morte igitur donatoris conurmatur hæc donatio ‚nec multum Intereſt, quomodo mortem obicrit. Nam etſi ob
ſcelus aliquoddamnatus, ſumm õque ſupplicio af-
ſectus ſihvalebit donatio. Idem dicendum,& ſi cõ- gemnatione adempta fuerit ei libertas. l.xes vxoris. Ceodem. Si quis tamen mortem ſibi conſciuerit
ob ſceleris cõſcientiam, aut ſi cuius memoria poſt
mortem damnata ſit, non confirmabitur donatio. d lxcum hic ſtatus§. ſi maritus. Item non confirma-
tur morte donatio excedens ſummam quingento-
rum aureorum, niſi inſinuata,& in actis publicata fuerit ldonationes. Cod. eod. Sed nec ea donatio confirmatur, quæ ante donatoris mortem expreſ- ſim, vel tacitè reuocata eſt, vt ſi pœnitere ſe dona-
tor declarauerit in caque pœnitenria perſcueraue-
rit, vique ad mortem. d.l. cùm hic ſtatus.§.1. Si rem
donatam in pignus dederit, vendiderit, donauerit, alienauerit, nec aliud actum eſſe apparcat. dicta l.
cùm hic ſtatus..ſi maritus. l. ſi maritus tuus. C. eo. Si ſecutum fuerit diuortium. Si prior deceſſerit is, qui donum accepit.J. cũm hic ſtatus. õ. ſi diuortiũ. l. à marito. Cod. cod. titu. DE DIVGRTIIS. AE C præfati de matrimonio contra- ndo ſapereſt vt de codem diſſoluendo e diquid dicamus. Matrimonium in pri- misſoluitur morte alterutrius. I.1. fuprà de diuor.& repu.Itaque ſuperſtiti licet ſtatim cum alio matrimonium contrahere niſi quòd mulier mtra annum lugendo marito præſcriptum, nubere nderurlliberorum e his qui notan. infam. l. I. de lecunnup quæ tamen pœna temittitur ei iu- re pontificio. c.vlt de da tiuitare d Lidde diuor. Lin bello. 5. medio. in- bllo ia baire derh remanet in ciuitatc„ni- ere ult ac Nun ſ ad ſecundas nuptias tranſ ne eümque deren eban captiuus deceſſerit, né- es eosids. d 3 dumnduenium expectauerit.j. vxo- crogarielt iure a0i authen de nup 22. Cuiiuri Emar. Qudin ontifcio c.in Bræſentia de ſpon. cauſa fortaſsis uan ſt 2 uuni abt militia Primdm Conſtantinun An ibrftibuss præſttuir repud dei tantmus quadrennium. lvxor. C. de einde luſtinianus decennium.§. nouimus
auth. de nup. Noucl..qui tandem& Conſtanti-
ſecun. nup. Secundò diſſolui-
nianæ legi,& ſuæ derogans, tantiſper abſtinendum
eſſe à ſecundis nuptiis conſtituit, dum præſens ab-
ſentem deceſsiſſe exploratum habuerit.§. quod au- tem nobis. in authen. vt lic. mat. Noucl. 1⁷. Tertio ſoluitur matrimoniũ ſeruitute, ob aliam cauſam, quàm captiuitatis, contingente. l... de diuor. vt ſi li- bertus ingratus in patronum ſuum redactus fuerit in priſtinam ſeruitutem.§. ſi verò decretum. in auth. de nupt. Damnatione verò in metallum, licet iure veteri ſolueretur.L. res vxoris. C. de don. inter vir.&
vXo. tamẽ hodie nemo tali ſentẽtia libertaté amit- tit. S. quod autem ponis. in auth. de nupt. 22. Quod
ſi verum eſt, multò minus deportatione dirimetur matrimonium. l. k. C. de repud. Quarò matrimoniũ mutuo conſenſu viri& vxoris ſoluitur. l. ſi conſtãte. C. de repud. Quod luſtinianus ita interpretatur, ac reſtringit, ſi caſtitatis,& vitæ cælebis amorc id fiat. §. quia verò ex conſenſu. in authen. vt lic. mat. No- uel. 17. Sed iure pontificio omnes huiuſmodi pa
ctiones improbatæ ſunt. cap.vlt. de tranſactio. in de-
cre. Quintò ſoluitur matrimoniũ, diuortio. d. l.. l in- ter ſtruprũ. l.inter diuortium. infr. de verb. ſi gnific. Fit autem diuortium. certa forma, ac ritu, non con- ſenſu ſolo, ac voluntate diuertentis. l.z. l. nullum. l. ſi pœnituit ſuprà de diuort. l. conſenſu. C. de repud.
Conſenſus tamen neceſſarius eſt animũſquc perpe-
tuam diuiſionem conſtituendi. I.3 ſupra cod.tit. Ita-
que furioſus diuortij libellum mittete non poteſt. l.
Iulianus. eodem rtit. Porrò certæ ſunt cauſæ legibus expreſſæ, ob quas diuortium impunè permittitur.
cap. conſenſu. l.in cauſis. J.vlt C. de repud. Diuertẽs
autem abſque legitima cauſa, ſi vxor ſit, dotem, ſi
maritus, donationem propter nuptias amittit. d.l. conſenſu. Quòd ſi matrimonium abſque dote aut
donatione propter nuptias contractũ fuerit, quartã bonorum ſuorum partem alter dare cogitur, niſi centum libras auri ca pars excedat. l.iubemus. Cod. de repud. Verùm iure pontificio, quo nunc ferè in huiufmodi cauſis vrimur, matrim onium, quod ab initio rectè contractum eſt,& perfectum, conſum- matumque concubitu(quem Ponrifices carnalem copulam vocant)nunquàm diſoluitur, ſed ſepara- tio thori permittitur, eaque ob vnam ſtupri cau- ſam. cap. 2. de coniug. leproſo. c. dixit dominus. 32.
quæſt I. c. ſi vxorem 32. quæſt. 5. c. 1.32. quæſt. 7. Ceſ-
ſante verò coitu dirimitur omnino matrimonium, ſi alter coniugum natura ad coeundum aptus non ſit. cap.ex literis. de frigid.& mal. Hæc ſunt, quæ in iure pontificio hac de re ſcripta comperimus à iu- re ciuili multùm diſcrepantia: quæ an diuino iuri conſentiant, non immeritò dubitari poteſt. Non enim videtur homo, ſed Deus ipſe potiùs coniu-
ges ſeparare:cùm ob iuſtas legitimaſquc cauſas au-
Ktoritate publica diuertunt. c. quos Deus. 33. quæſt. Nec veriſimile eſt tempore Iuſtiniani, qui hæc no- bis ſcripta reliquit, locum Euangelij quo vno Põ- tifices nituntur, aliter à Theologis intellectum fuiſ- ſe:cum is ſe Chriſtianum vbique profiteatur. Ae memini me aliquando conſtitutiones quaſdã Ca- roli Magni, Ludouici,& Clotarij Chriſtianiſsimo- rum Principum euoluiſſe, in quibus eædem ferè diuortiorum cauſæ continebantur, quæ legibus Iu- ſtiniani expreſſæ ſuntnt.ʒ p,
337
l
4 ———ͤͤͤͤͤſſſſſſ
2 8“ 8 6——-
4 4 4 3 3 2 4 3 4 4 4 4
8 — 2——

—— —,—— ——— AAA““ ——— — 8 ————— —————— —— 8—— —.———— 5. 3——* — 2 7. 1—
Eranc. Duareni luriſconſ. IN TIT. 860OLVTO M A-
trimonio quemadmodum dos petatur.
1 pPoMPoONlVvS LIB. XV. AD SABINVM,
= Otium cauſa ſemper& vbique 8Sä.. X præcipua eſt. Nam& publicè in- Mtereſt, dotes m ulieribus conter- uari, cùm dotatas eſſe fœminas ad ſobo- lẽ procreand a, replendam que liberis ci- uitatem, maximè ſit neceſſarium. vVoniam multa paſsim in hoc de re vxoria, & dotibus tractatu ſingularia,& A iure com- muni aliena reperiuntur, ne cui mirum id videa- tur, in ipſo initio poſitũ eſt hoc Pomponij caput, quo edocemur, dotiũ cauſam ſemper 22 vbique præ-
cipuam eſſé, id eſt, fauorabilem præ cæteris eſſe, Cuius rei Pompo. hanc affert rationẽ: Quia publicè inter-
eſt, dotes mulierihus conſeruari,&c. Idemque à Paulo ferè ſcriptũ eſt ſub tit. de iure dot. ſuprà c. I. Reipu- blicæ(inquit) intereſt, mulieres dotes ſaluas habere, pro- pter quas nubere poßint. Hinc ergo ſaris cognoſci- mus noſtri luris auctores magnã cura procreatio- nis liberorũ habuiſſe, nec quicquã aliud magis ſpe- ctaſſe, quàm vt ciuitates hominibus replerẽtur. Vn- de Hadrianus reſcripſit, Se malle bominum adiegtio- ne qudm pecuniarum copia imperium ampliari. l.cum ratio. de bon. damna. Et Vlpia. cap. jtit: de ventre in poll. mit. Fauendum eſſe partui, aits vt in lucem educa- tur: quia non tantum parenti, ſed etiam Reipublicæ na-
ſcitur. Quare cõditio viduitatem indicens alicui,
veluti publicæ vtilitati comraria legibus improba⸗
tur. l.hoc modo. infrà de condi.& demon. Inde etiã
videmus, præmia non vulgaria liberos habentibus
tribui,quæ cæteris non cõceduntur. Verùm hac de re fuſius diſſeruimus lib.i. Diſput anniuerſ. Obie-
cerit fortè quiſpiã ſine dote matrimoniuũ rectè con- trahi, ideòq; dotes propter matrimonia cõtrahen- da tanto fauore dignas nõ videri. Meminit luſtinia,
in lib. veaαν conltit. X x I. conſuctudinis cuiuſdã
in Armenia, qua mulieres indotatæ nubebant, quã conſuetudinẽ conſtiturione ſua ſuſtulit,& ahroga-
uit. Et Cornelius Tacitus in lib. de moribus Ger- manorũ aut quiſquis eſt alius eius libri auctor, ait, in Germania mulieres viris doté non dare. Quin- imo ne matrimoniũ quidem neceſſarium eſt ad li-
berorum procreationè: quoniã ex quoque coitu li-
beros procreari poſſe conſtat. Sed reſpondendum
eſt, vagos concubitus, qui natura turpes, ac inhone-
ſti ſunt, iure prohibitos eſſe, nec vllum concubitũ, niſi inter coniuges honeſtum haberi. Quod& Ho- ratius oſtendit in arte Poetica his verlibus,
— Fuit hæc ſapientia quondam concabitu prohibere vago, dare iura maritis,&c. Et Catullus ad Hymenæum:
Nil poteſt ſine te Tenus, Fama quod bona comprobet, Commodi capere: at poteſt
Te volente Quis huic Deo
compararier auſit?
Quare ne fieri quidem poſſe dicitur, quod ho. neſte fieri non poteſt.l. filius. de cõdi.inſtit. Ert quod ad dotes attinet, licet abſque eis matrimonium iure conſiſtat,tamen quia non tacile vxor indotata du. citur, idque frequentius ita accidit. non aliter ius de dote conſtitutum eſt quàm ſi mulier abſque dote maritum omnino inuenire non poſſet. Id enim fa cere non poſſe dicim ur, quod ſine incommodo nã poſſumus. l.nepos. de verb. ſig. Singular a auiẽ præ. cepta, qus circa rem vxoram reperiuntur, ab aliis yerboſiſsimè deſcribi,& in hunc congeri locũ ſolẽt, ſed nõ ſatisvt mihi videtur)appoſite, niſi quod ad
Pomponij ſententiam illuſtrandam nonnihil ex-
empla conducunt. Itaque breuiter ea hic percurrã, quæ aliis in locis aliquantò commodidùs explicart poterunt. Primum lus ſingulare eſt, quòd ad do- tis actionem ſoluto matrimonio ex ſtipulatu actio datur, quamuis nulla ſit eo nomine cõtracta ſtipu latio. Nam ſi per imperitiam fortè, aut obliuionem aliquam fuerit omifſa ſtipulatio, propter fauorem dotis ea interueniſſe fingitur.ti. C. de rei vxo actio. Secundum, Hæc actio inter bonæ fidei iudiciarec ſetur, quamuis alioqui ſtipulatio ſtricti iudicij con- tractus ſit. 6. fuerat Inſti. de actio.& C. de rei vxor a- Gtio. Tertium, quamuis hypotheca conſenſu,& conuentione contrahatur, I.. de pign. actio. tamen mulier pro dote ſua abſque conuentione vlla uci- tam hypothecam in omnia bona ſui mariti habet, C. de rei vxor. actio. Quartum, In actione hypo- thecaria mulier cæteris creditoribus anteponnur, licet tempore priores ſint contra regulam iuris, id- que Iuſtiniani conſtitutione expreſſum eſt. l. aßi- duis. C. qui pot. in pigno.§. fuerat. Inſtit. de act. Sed verba conſtitutionis oſtẽdunt de creditoribus pri- uilegiariis, id eſt, tacitam hypothecam habentibus, non expreſſam id accipiẽdum eſſe. Nam ne fiſcus quidem uüs, qui prius hypothecam contraxerunt, præfertur.1 ſi pignus. qui potio. in pigno. Hoc autẽ beneficium præſationis ad hæredem extraneũ mu- lieris non trãsfertur. d,l. aſsiduis.& C. de priui. dot. Quintum, Cõpenſatio quæ magna ratione& ær quitate nititur.§. in bonæ fidei. inſtit. de actio, mu- lieri dotem exigenti obiicinon poteſt.. taceat. C.
de rei vxo. actio. Sextum, Donatio, quæ inter patrẽ
& filiumfamilias non valet, ſi dotis cauſa fiat, vtilis an eſt. frater à fratre. de condi. indeb. propter fauorem
doris. l. Põponius Philadelphus. fa. erciſ.l.z.§. quòd ſi in patris. infrà. Scptimum, Mulier, quæ alioqui pro alio intercedens, iuuatur S. C. Veleiano, tamen pro alio dotem promittens obligatur: idq́ue verũ eſt, S&ſi nulla interceſſerit ſtipulatio contra ratio- nem iuris. l.vltim. C. ad Veleia. Octauum,, Si patet qui bona filiæ aduentitia poſsidet, cam dotaueri ex bonis propriis magis, quàm filiæ, cam dotaſſ intelligitur. lvl. C. de dot. promiſ.cũ tamen aliasix- mo ſuum donare præſumitur. l. cum de indebiio. de proba. Nonum, Fundus dotalis, ne conſenten- te quidem mulierc, à marito alicnari poteſt. fupia de fun. dot. ſicq́; facultas arbitrio ſuo res ſuas ale⸗ nandi, quæ iure cõmuni cuiuis permittitur, tã ma rito, quam mulieri, hic adempta eſt. Sed hac de ro ſuprà diſſeruimus. Deciumum, Res quæ obnoxic ſunt reſtitutioni fideicõmiſſariæ,& aliàs prohiben⸗- tur alienari, ob cauſam dotis nihilominus alienall b poſlunr

gn aci tlone
6
(ui man
redttotig am aben.
. Namktt
n cogllage digno. h merrani Codeyen u rauonii it de ach tet arn Jux inn Scauatu- roptelin
1
1
„ 4 I 1 4
doſfunt. auth. de reſtit. 39. vi Aeimnun ſi did de Jote competens patri, mortuo patre ad hæredem Bi nea ſnon ſit..videmus. Cod. de fei ractio, Duodecimum, Quamuls alteri ſtipu 15 non poſ- ſamus. ſtipulatio iſta. S.alteri. de vei bohiig raclen ſauus maternus ſibi, aut nepti ſuæ dotẽ re idi ſti- uletur cx ca ſtipulationc vtilis ac di vnc pti 85 petit, ropter hauorem nuptiarum, vt¹ au lus ref bondlr. Caius infra hoc tit. Decimumtertium, Pactum, do dotis conditio fit deterior, nullius momenti AKveluti ſi conuenerit, vt dos nõ tempore legibus ſtuuuto ſed vlteriori reddatur. l. de dic.I. Attilicinus. nas docld enim cõtra iuris rationem fauore dotis conſtitutum eſt Eadẽ eſt cauſa pacti„Propter quod vxor indotata maneret. l.z. de pact dot.l. quã- di. C.de pactis contien. DecimumquartũIn am- bĩguis pro dotibus reſpondendum, ac iudicandum eſtlin ambiguis ſuprà de iure dot.l in ambiguis. de regiur vt puta ſi quo die tabulæ dotis conſcri- tæ ſunt,& res mariti pro dote vxori obligatæ, eo- jem die alius marito hypothecam contraxerit. Quamuis enim neuter altero prior, ac par cauſa v- triuſq; videatur, tamen pro dote, quæ præcipua eſt, & fauorabilior iudicabitur. Addũt aliqui& pro- miſsionem dotis incertam valere. l. cum poſt.§. ge- ner. ſupraà de iute. dot. Quod an verũ ſit, antè à no- bis declaratum fuit Sed& multa alia conſultò hic rætermiſtmus, quòd ea vel antè explicauerimus, vel poſtea loco magis idonco tractari debere vi. deantur. Quod autem hic dicitur, Semper& vbique dotium cauſam præcipuam eſſe, Gc.non ita accipien- dum eſt, quaſi in hoc iudicio nunquam ius cõmu- ne ſeruati debeat, quod ſanè perabſurdũ eſſet. Hoc enim ſenſit Domponius, ſingularia quædam præ- ccpta de dotibus paſsim in iure ciuili reperiri, vt exempla am à nobis recitata demonſtrant. Fit e- nim aliquando vt nõ ſolum ius commune obſer- uetur in dotis iudicio, ſed etiã vt à iurc communi contta dotem recedatur, vt puta ſi conueniatur maritus,qui ſoluendo non eſt. Non enim ab eo ſo- lidum exigitur ſed tantum quatenus facere poteſt. Lmarituminfra Honeſtatis cnim& maritalis reue- rétiæ maior quàm cõmodi muliebris, hic ratio ha- betur Itẽſi Primipilus, id eſt, Centurio, qui annonę inter milites diſtribuẽdę præficitur, propter admi- niſtrationẽ ſuã conueniatur, ſcus non tantũ in eius bona ſed in bona ctiam vxoris hypothecã habet.l. 4n quidus cauſis pignus tacitè contrah. Eſt enim ca Drimipilars caula admodum fauorabilis, pro- ngaeod naa einerehan. lam prmmi dere e ame in ſſco cxtra räccau- pofit noulf weum non habet cum fiſci cauſa cẽſcatur.z. C. de 1 eiee a codem I verum eſt uod 1 dh ſeirO de iure fiſci. e eaadsns lhiheeede ae Aui gugh d i zun hen ehanane f lrannd keome zur 2 ſei.1. au⸗ re/ onderit.l.nõ puto. ſupra de dald b in fdes reſponſum eſt, quia plecte- Bunns nune lei ilco parum Kuete videbanru. cauſa nuquã eſt, niſi ſub bono Princi-
C t! n 7„ ₰ 2 8. d VI Plinius m panegyrico ad Traianum ſcribit. Teteteà funeraria ach
Fit. Soluto matrimonio.
contra regulam iuris ſed datur filiæ, li-
io, in qua de ſumptu in funus
339 facto agitur, dotis cauſa potior, fauorabiliorque viſa eſt, ne contra omnem humanitatem inſepulta cadauera iaceant. l.impenſa. de relig.& ſumpti. Vr autem eò rcuertamur, vnde digreſsi ſumus, ex co quod dictum eſt Dotis canſam precipuam ſé:vulgò annotari ſolet, Vtilitatem publicam priaatorum com- nodis antepenendam eſſérid quod Iuſtinianus con- ſtitutione ſua expreſsit de reſtitutionibus. Et huc pertinete verſus Heſiodi arbitrantur Greci enarra- tores eiuſdem auctoris. lib. z. 9ν 5
4 9 2 5 2*
M?N, ☛ 97 btrαν I16 epnräpos Lrr⁵er 9/ 227„., 5 TI4rHτ ν‧Ʒmν ναν½ εαυιν Ao⁴*ρe‿ τι⁊wm.
Nam(vt Liuius ait) Deca.3.libr. 6. Reſpublica incolumis,& priuatas res facilè ſaluas præſtat, pu- blica prodendo, tua nequicquam ſerues. Eſt enim Reſpublica naui perſimilis, cuius cõſeruationi non minus quàm rerum propriarũ, quæ in ea naui ſunt, ſtudent vectores. Sed quæritur, Quomodo ad pu- blicam vtilitatẽ dotium conſeruatio pertinet, cùm mulierum tantùm interefſe videatur? Nõ enim ſta- tus publicus in ea re conſiſtit, ſed in Sacris, Sacerdo- tibus,& Magiſtratibus, vt Vlpianus ait, l.l. de iuſti.& iure. Verùm vrilitas publica non vno modo cõſy- derari debet. Nam quæ ad ſtatum publicum perti- nent, ea publicè vtilia verè, ac propriè dicuntur, cu- iuſmodi ſunt Magiſtratus& ſacra:itẽ vectigalia,& tributa, quæ nerui Reipublice dicũtur. l.l.§. in cau- ſa,de quæſtio. Quedã priuatim vtilia ſunt principa- liter, nec ad ſtatũ publicum tuẽdum ſunt inſtituta: tamen periculum eſt, ne corũ cõtemptus paulatim in grande aliquod damnum, atque exitiũ Reipu- blicæ vergat. Ideòque ad Reipublicæ vtiltatem ea quoque ſpectare dicuntur. Quo ſenſu Reipublicæ intereſſe dicimus, vt dotes mulicribus cõſeruentur: quoniam abſque ſobolis procreatione Ciuitates
& Reſpub. ſubuertuntur. Quamobrem Muſo-
nius rectè& ſapiẽter ita ſcribit apud Gnomologos: dεο μάαηα‿εαν ες 2H,d oy pAμ, dv*e, 0 ciu. r ,Traes e πμν ναεέ‿ μmαν dubd esoy pve.„Ap r æ&αο‿ μέν ꝓνενεασεοεανννα d&y ptrsqis ein, AA„ν d 9, 5 ⁸ Tixd A* 76εαμιmQόο. Er Antipater 2 29 16⸗ y †s r&u„ 6 p An Xs d, A ax,d d.8 SXONoN eu gvrSr. Tr AAor 9³.½. τ,2 Anla, ra0 taa rev 3ux as 5 tu rde,] Aie Odο& ππαμμάνον νᷣ εοσν, uεαεειν Tν Ta rpid' It. Ac 8 2&x&‿ σν εαeενλꝙιναςι νuνο αν m οεει οσεόρρσα i 1 S4X1S 61 Tale Ol⁴παισασι τ Tro*⁴ιν„ 3 † Pevvdicv alcee, 7⁸ ν Tpo ⁊ẽ por ad ſa- eε νMar daA DM De,Ms pa2vo‿εε νπνν σι ννεε peor, gral ε* ď‿ άν Qνάηριναμκεν adla εεε Tilæsο eralss Nau d D⁶2‿s 8 τπντιφ2νφ νυπναανλιπσ⁶ντνες ꝭ(d‿νis dudx de el dIey, I] Tdv Aaunn Aiuwy PNXdaesey, d L0y 19, 22 61 i έμν 292 ꝗ̃ or Tcε 2XƷℳ,&c. Na& quoties mul- titudo priuatorum hominum periclitatur, huic in- commodo occurri publicè intereſt: cuius rei exem- plum eſt in donatione prohibita inter coniuges:in tranſactione de alimentis: in rerum pupillarium a- lienatione: in lege commiſſoria pignorum,& aliis id genus. Quæ verò ita priuatis hominibus vrilia ſunt, vt ſine eis, nullum aut quàm minimũ accipiat damnum Reſpublica, ca nullo modo ad Rempu- blicam, ſed ad cõmodum priuatorum tantũ dicun- tur pertinere, tametſi re vera nihil ſit priuatim vtile, quod publice vtilitatẽ aliquã nõ afferat, nec cõtra. Quanquã autẽ publica vrilitas priuatorũ cõmodis longè antiquior nobis eſſe debeat, vti iam diximus,
FEC 2

340
tamen ob graue damnum prmatorum mediocris vcilitas Reipub. facilè contemnitur, ſicut magnum pondus æris pluris quàm parua auri. lamina æſti- matur, quamuis aurum alioqui œre ſit pretioſius. l. 1.§. funt qui putant. ne quis in flum. pub. 11. VLPIANVS LIB. XXXV. AD SABINVM. Soluto matrimonio ſolui dos mulieri debet. Vamuis ſuprà dictum ſit, dotis cauſam perpe- tmam eſſe, 1 eam perpetuõ apud maritum ma- nere, Li. ſuprà de iure dot. tamen ea reſtitui debet mulieri ſoluto matrimonio, ſiue morte, ſiue diuor tio ſolutũ ſit...cùm quærebatur. de verb. ſign. Nam perpetuum variè accipitur pro ſubiecta materia, nec ſemper id, quod æternum eſt, quõdque finẽ nõ habet, ſignificat. l.. ſuprà pro ſocio.Immobilia autẽ ſtatim, mobilia intra annum reſtituũtur.§. exactio. C. de rei vxo. quamuis aliud tẽpus iure veteri de- finitum eſſet, de quo tempore poſteà dicemus. Sed cui reſtituenda ſit, quæritur? Et Vlpianus hic ait, mulieri reſtituendam eſſe. Quod eſt accipiendum, niſi dos profectitia ſit, quo caſu non tantùm filiæ, ſed etiam patris eſt, vt paulò pèſt docebimus. Sed & ſi extraucus qui dotẽ dedit, eã ſibi reddi pactus, ſtipulatusve fuerit ipſi potids quàm mulieri redde- tur.§. accedit. C. de rei vxo. actio. Sed aliqui caſus ſuat, in quibus dotis exactio ceſſat ſoluto matri- monio, quos breuiter perſtrin gemus, quòd alia ſint loca lingulis tractãdis,& excutiẽdis magis idonea. pPrimus caſus eſt, cum pactus eſt maritus in dote
conſtituenda, vt ea ſibi lucro cedat.I.ſi dotali. infr.
Nam hoc caſu dotem lucratur, niſi aliud impediat, vt puta ſi dotis lucrandæ cauſa vxorem occiderit. J. ſi ab hoſtibus. infta. Sed notandum eſt, ita hoc pa- ctum valere, ſi vxor marito non ſuperuixerit. Id e- nim iurc ſingulari inductum eſt, ne vxor indotata maneat. Nec referre videtur plæriſque an à patre, an alio quouis extraneo dos data,& pactum factũ fuerit. l.z. ſuprà de pad& dot l. quamuis. Cod. de pact. conuent. Aliis verò hoc non placet, quòd dicant li- perũ eiſe ei qui rẽ ſuam donat, paciſci, vt ea res poſt aliquod tẽpus alij reddatur.] quoties. C. de donat. quæ ſub mo. Sed fruſtrà rationẽ iuris adducimus aduerſus ca, quæ contra ius propter vtilitatem ali- quã,& fauorem recepia ſunt l.in iis I. ius ſingulare. ſupra de legi. Verùm quia nullum de extraneo cer- tum ius reperitur, melius eſt, regulã communẽ hic ſequi. Etſi enim Papmianus reſpondit, huiuſmodi dactú nõ valere, tamen credibile eſt, eũ de extraneo non ſenſiſſe, de quo nihil in eius reſponſo expreſ- ſum elt Adde quòd ſi extraneo licet paciſci vt ſibi dos reddatur, non mulieri. S. accedit. C. de rei vxo. actio. cadem rarione paciſci poſſe videtur, vt ma- ritus dotẽ rerincat. De donatione propter nuptias agitatur quæltio. Et ſanè fauor nullus impedit pa-
ctum de lucro huius donationis valere, ſi maritus vxori ſuperites fucrit:& ratio dotis, ac donationis
ropter nuprias hic longe diuerſa eſt. Verùm quia hoſtkauonu donationẽ propter nuptias doti exæ- quauit, auth. de æqual. dot. rauone,& æquitate nu-
da, contra ſcriptũ, ac certum ius non eſſe pugnandũ
forraſſe quiſpiam cxiſtimauerit. arg. l. proſperit. in-
8
Franc. Duareni Iuriſconſ.
frà qui& à quib. manu.lic. Ego autem ideo hanc ſententiam non facilè probo, quia diſpar ratio eſt vtriuſque.Et quod dicitur, donatiou propter nuptias doti ex quatam eſſe, non ita eſt accipiendum, quaſi præcepta omnia dotis ſingularia ad donationem hãc pertineAt. idq́; multis cxemplis facilè eſt oſtẽ- dere, quę ex iam dictis obſeruari poſſunt.
Secundus caſus eſt, Cùm ob mulieris adulteriũ aliamve culpam ſolutum eſt matrimonium.l. Lu cius. infrà c. plærunque. de donat. inter vir. Qua de re nos infrà copioſiùs diſſeremus. I.viro. l.cum mu lier. Idem exiſtimant nonnulli de ea, qux ſoluto iã matrimonio ſtuprum admiſit, quòd ea quoque vi- rum iam defunctũ iniuria afficiat. arg. L.I. de iniur. Verùm huic ſententie aduerſatur Iuſtiniani conſti. tutio de Reſtitutionib.& ea quæ parit in vndeci- mo menſe, quæ aliis quibuſdam pœnis mulierem ſubiicit:nec cam dote ſua priuat, quamuis ea intra annum luctus(quod longe grauius eſt) ſtuprũ per- petrauerit. Non enim noftrum eſt,œnas legitimas augere, cùm praſertim eadem ratio huius ſtupri non ſit,& adulterij, quod manente adhuc matri- monio committitur.
Tertius caſus eſt, Cùm maritus ſoluendo non eſt,& reddita dote nihil ei ſuperfuturũ eſt, vnde ſe tucatur. Scd de hoc infra plenius, l. maritum.
Quartus, Cùm poſt moram mulicris, quæ dotè ſibi oplatã accipere noluit aut allàs ſinc culpa vm res dotales perierunt, quo caſu æſtimationẽ earum præſtare non cogitur maritus, l.ſemel morainfra.
Quimus, Cuùm ob res donatas, aut amotas, vel ſumptus in dotem factos opponitur compenſatio. 1.fructus.§.ob donationes. infrà. Scd huic iuri cõſti-· tutio Iuſtiniani derogauit.§. taccat. C. de rei vxor. actio.vt infrà demonſtrabimus.
Sextus, Si pendente iudicio mulieris agentis ius peremptum ſit, quod reintegrato matrimonio cõ- tingic. l. ſi mulier. infra.
Septimus, 8i maritus dotem conſtante matri- monio, idque ob iuſtam,& legitimã cauſam ſol⸗ uerit.. quãuis, inf.l. mutus.§. manente. ſupr. de iure dot. Nam abſque cauſa legitima dos manente ma- trimonio inutiliter mulieri reſtituitur, adeò vt ma- ritoliceat vxore mortua ab eius hæredibus fructus d tis repetere, vt Theodoſius ait. C. ſi dos cõſtan. mat. ſol. Eſt enim donatio inter virum& vxorem iure prohibita, quæ ideo reuocari poteſt. Quam conſti. tutionẽ Theodoſij non ſatis perpendẽtes quidam ex recentioribus magni nominis, mirantur cur ca donatio morte non confirmetur. Iaſon& Zaſius hic. Sed clarum eſt, atque indubitatum, morte tamẽ
donatoris confirmari huiuſmodi donarionem, no
mulieris, cui donatum eſt. l. cùm hic ſtatus. Oauus caſus, Cùm bona mulieris publicata zuͦt. tunc enim fiſco, non mulieri dos redditur. l. ſi col ſtante. S.vltim. infra. Nonus, Cum res
dotalis euicta eſt ſine cuſs mariti. l. Mæuia.§.vlti. infià.. Decimus eſt, Cum maritus dotem nõ recepit
nec per eum ſtetit quò minus reciperet. I. maritos dotẽ. infrà.l.ſi extraneus. ſuprà de iure dot. Poſtre- mò hic annotandũ eſt, Ante dotem exigi non poſhe, quùm ſolutum matrimonium fuerit. Sed hoc intel 4
gendum eſt cũ aliquot exceptionibus, quę poſte nobls

ſoluenl urũ cit
maritul
lieri,g
slinc dh mationi- nel mou aut anan 1r comha Ihuic luni
„C. Ceren
reri an1i matrmolh
onſtantet nä callm ne lufld os manel- tor, aded Kdubus fu dos colu & Vorl .Qumd ¹ mdele
In Tit. Soluto matrimonio.
nobis explicabuntur.l. ſi conſtante. infra 1. 1. C. de ouemadmodum. ſuprà de iure dot.ʒ
3 Neccogitur maritus alij eam ab ini- tio ſtipulanti promittere, niſi hoc ei nihil noceat. Nam ſi incommodum aliquod maritus ſuſpectum habet, non debere eũ cogi alij, quàm vxori, promittere dicen-
zum eſt: Hæc ſi ſui iuris mulier eſt. Maritus accepta dote ab vxore ſua cogitur ci tomittete ſe eam redditurũ ſoluto matrimonio, ſ tvenditor emptori promittere compellitur. J. der moto. ſupra de actio. empti. Nam& tabulas, ſi- 1 anſtrumentum de negotio„quod cum aliquo 5 aum eltab eo exigere poſſumus.. ſicut da- d de liber. cauſ.I. plures. C. de fide inſtrum. An autem maritus alij promittere cogatur, cui for- t eum vxor delegare voluerit, quæri poterat. N am certum eſt delegationem debitoris abſque cius cõ- ſenſu fieri nõ poſſe. li. lnec creditoris. C. de nouat.
contra tam. Co
Et hic Vlpianus ait, Ita demum cogi maritum, ſi hoc
ejvibil noceat. Nihil eſt enim tam naturale, quàm vt præſtare alij cogamur, quod nobis non nocet,
pſiqᷓue prodeſtvt diſputat Cicero lib. de Offic. 1.J.
2§.tẽ Varus de aqua pluuia arcẽ.1 reſcripta. C. de
precib. Imper offer.l. in creditore. ſuprà de euictio.
Sed quia vtile non eſt, id eſt perpetuò cuſtodiri, ta-
metſi natura æquũ ſit, caſus iure expreſsi diligen-
ter obſeruandi, nec temereè ad res alias producendi ſunt. Non enim quæcunquc honeſta ſunt, ad ne- ceſsitatem iuris redacta eſſe aliàs admonuimus. in 1. ſuprà de pact. Si igitur maritus incommodum aliquod ſuſpectum habet, inuitus ad promittendũ adigendus non eſt. Quid enim ſi is, cui delegare cum vult mulier, callidus,& rixoſus homo ſit, cum quo negotiũ habere non expediat: aut adeò potẽs, vt nihil non à marito extorquere poſsit?arg. l.i. de alien. iudic. mut. cauſ. Adde quòd plæraſque exce- ptiones mulieri petenti opponere poteſt maritus, quæ aduerſus alium non competerent. l. doli. infra de nouat vtpoſtea docebimus.. ſi prior. infra.
Quòd ſi in patris poteſtate eſt,& dos ab eo profecta deipflas& filiæ dos eſt. Denique pater non aliter, quàm ex vo- luntate fliæ, petere dotem, nec per ſe, nec per procuratorem poteſt. Sic ergo Rpromittendũ Sabinus ait. Ei ergo pro- mittendum erit, cui vterque iuſſerit. Cę-
&
terum ſi pater ſolus iuſsit, dotis actio f ie nonerit adempta, quandocunque ui iuris filia fuerit facta. Item ſi volun-
rate ſolius filie promittatur, remanebit otis actio integra patri.
5 A de dote cömunis eſt patri& filiæ, ſi duo concurrant. Primum eſt, quòd filia in poteſtate pa- tris ſit. Nam licet dos, quam pater nomine filiæ e- naogenr conſtituit, non malè dicatur profecti. tuegin 3 darre proficiſcatur. l. profectitia.. ſi pa- dorend 4 6 lure dotium. tamen pater in cam
1 iuris habet, ſi cam ſibi reddi non fuc-
4 34 rit ſtipulatus. I. pater filiæ. ſuprà de euictio.§. vi- deamus. C. de rei vxo. act. Secundum eſt, quòd dos Apatre profecta ſit, vt hic VlIpianus ait. Nam ſi filia, quæ in poteſtate patris eſt, dotem aduentitiam ha- beat, quę à matre puta, aut auo materno obuenerit, actio mulicri eo nomine, non patri, datur. l. Caius. infrà. Vlpianus tamen in fragmentis Inſtitutionum nuper editis, dotem aduentitiam à profectitia hic non diſtinguit. Qua de re infra aliquid dicturi ſu- mus. d. l. Caius. Inde quæritur an in hoc iudicio pa- tris conſenſus neceſſarius ſit? Et puto non minùs in dotis exactione, quàm reliquorum bonorũ quæ aduentitia ſunt, patris cõſenſum requiri, cũ dos ex- cepta non reperiatur.J.vlt. C. de bonis quæ liber.& pater dotis aduentitiæ vſumfructum, vt ceterorum bonorum habeat, quamuis plurimi ab hac opinio- ne diſſentiant. Nam conſtiturio noua luſtiniani de æqualitate dotis, non permittit mulicri filiæfami- lias dotem exigere, ſiue à patre, ſiue à matre profe- cta ſit. Excipitürque tantùm vnus caſus, cùm vide- licet patris tanta eſt pertinacia,&(vt verbo eius v- tar)ãrεbi, vt nullo modo ad dotem exigendam adduci poſsit,& periculum eſt, ne mulier dotem, qua interim abutitur maritus, amittat. Tunc enim poteſt ipſa experiri, idq́ue neceſſarium eſt, quoties dos adeò magna eſt, vt non ſatis cõſultum ſit mu- lieri, ſi actionem fortè inanem, quam aduerſus ma- ritum habet, cum fratribus ſuis conferat..vlt. auth. de æqual. dot. Non me mouet quod Juſtinianus ad finem diſputationis ſuæ loquitur de patre tantùm, qui dotem dedit: AXei Hey d ardp r„ 1o0Ury Oe- Aοσν νπνπσ ο iν σ νηα,, d As episς ν Tuebaf raurns ueero dopci AëXXB T8 xpærei:. Nam ini- tio propoſita fuit quæſtio non de patre tantùm, ſed ctiam de matre, vt conſtat ex his verbis. ⁷᷑ 2οε D̊ xponea 7ar, urß ruxαε: quibus oſtendit Iuſtin. totam quæſtionem ad vtrunq; parentem ſpcctare, quãuis poſtea in tractanda ea pro exẽplo, tantùm patris mentionẽ faciat. Aliàs Iuſtinianus queſtionẽ de matre indeciſam relinqueret, cum filiæfamilias non permittat dotẽ petere ſine conſenſu patris:& quoſdam caſus excipiens, hũc penitns omittat. His igitur duobus concurrentibus, dotis actio cõmunis eſt patri,& filiæ: ita vt pater actionem exerceat, ſed accedẽte mulieris voluntate. Eſt autẽ hoc ius ſingu- lare,& contra rationẽ iuris communis, vt videlicet donatio à patre in filiũfamilia, collata valeat. l. do- nationes. C. de dona. inter vit.l. PDõponius Philadel- phus. ſuprà fam. erciſ.vtq́; per filiamfamilias quæſi- tũ ipſius ſit, non patris. 1.. ſi à parẽ. quis fuer. Itaque non tã anxiè, quàm vulgò fieri ſolet, hic inquirendũ eſt, An hæc cõmunio inter patrem& filiã, quã om- nino à iure cõmuni alienam eſſe videmus, cohere- dũ cõmunioni, aut collegatariorum, aut ſociorum, aut reorum ſtipulandi comparari debeat. Hic enim ita ſimiles non ſunt pater& filia, vt nõ magna diſ- ſimilitudo, differentiaq́; reperiatur. Nã hic vnus rẽ in iudicium deducere aut nouare non poteſt, quod in duobus ſtipulandi reis locum habet. l. ſi rem. in-
frà de nouat. Et cum in aliis non ſuccedat vnus
alteri mortuo, tamen mortuo patre omne ius in filiam, quamuis hæres non ſit patris, continuò transfunditur. Cod. de rei vxor. actio.§. videamus.
.... Vnde pater& filia in hac communione actionis
Ff z

342
88 8 2.„ ſoeij verè non ſunt, ſed quaſi ſocij dicuntur à iuris auctoribus. l. qui hominem. 5. ſi gener. de ſolut. Ceſ ſat tamen hæc communio in quibuſdam caſibus, ac fit interdum, vt agat patęr ſine conſenſu filiæ,
vt puta, ſi jam inde ab initio ſtipulatus fuerit do-
tem ſibi reddi. l. quoties. infrà aut ſi filia iuſtam cõ-
tradicendi cauſam non habeat.l.dotem. infrà.. ſi vt proponis. C. de nupt. Aliquando filia ſola ad agen- dum admittitur, veluti ſi pater in vnum caſum ſti- pulatus ſit dotem ſibi reddi, puta mortis, vel di- uortij,& altero caſu matrimonium ſolutum fuerit. Lſi cum dotem. in prin. infrà. ſi pater furioſus ‚aut turpis, aut abſens ſit. dicta l.ſi cum doteml. filiusfa- milias. ſuprà de procurat. Sed hæc omnia accura- tius poſtca tractabuntur.
Sed vtrùm vt agat ſolus, an vt adiun-
cta quoque filiæ perſona experiri poſsitꝭ Et puto, nec eam actionem amiſſam, quæ adiunctæ filiæ perſona poteſt habere.
Cum voluntate ſolius filiæ dos promiſſa eſt, dubium non eſt, quin ſalua ſit actio patri, poſsit- que pater ſolus,& ſuo nomine dotem petere. Sed non videbatur adiuncta filiæ perſona, quæ ius ſuũ remiſit, experiri poſſe. Quomodo enim poteſt no- mine non tantum ſuo, ſed etiam filiæ pater expe- riri, cùm ipſi filiæ nulla competat actio, ſi ſui iu- ris facta fuerit: Verùm hic VIpianus ait, Nec eam quidem actionem patrem amiſiſſe, quam adiundta f- liæ perſona poteſt habere. Tametſi enim filiæ, ſi effh- ciatur ſui iuris, omnis agendi via præcluſa ſit, amẽ patris intereſt, filiæ quam adhuc in ſua poteſtate habet, conſulere: nec magnum ob eam cauſam ad- uerſario præiudicium adfertur, qui quomodocun- que agat pater, dorem ei cogitur reddere. Quod autem Pomponius ait, pactũ filiæ patri nullo mo- do nocere, niſi adiecta quoque filiæ perſona expe- riatur, l. cum dos. ſupr. de pact. dot. eò pertinet, vt pactum aliquando noceat patri, licet actio ei ſalua mancat. Nec repugnantia hæc ſunt, actionem pa- tri ſaluam manere,& pactum nihilominus ei nio- cere, Quid enim ſi eo patto aliquid ſe daturam, aut
facturam promiſerit mulier? Quid ſi pœnam pro- miſerit in negotio contrahendo eius confirmandi gratia: Nam pater dotem petens adiuncta filiæ per- ſona, ſi reconueniatur, ſilam defendere in ſolidum debet. Solus verò agens,& ſine perſona filiæ ad cã defendendam minime cogetur. l.3.§.vltim. in frà, re- rum amot. l. non ſolum. de procurato. Et hæc eſt noſtra de antinomia perquàim difficili, opinio, quã & vcterum interpretum nonnullis placuiſſe vide-
mus. Quòd ſi ſui iuris fuerit facta filia, no- cebit ei iſta ſtipulatio.
Stipulatio de dote alteri reddenda, quæ volun- tate ſolius filiæ facta eſt,&ſi non noccat patri, ac ne filiæ quidem ipſi, quandiu eſt in patris poteſta- te, ſi pater adiuncta ipſius perſona experiri, ac dotẽ exigere velit, tamen ſui iuris facta, dotem petere non poterit. Pactum ſiquidem de non petenda do- te à flliafamil. factum valet, non modò ſi confe- raturin id tempus ꝗuo ſui iuris effecta fuerit, l.&
8
hæredi.§. filia. ſup. de pact. ſed etiam ſi ſimpliciter
Franc. Duareni Iuriſconſ.
paciſcatur ne petat, vt ex horum verborum con. textu facile colligitur: id enim tacicè intelligitur: quamuis expreſſum non fuerit. Quod tamen ua accipiendum eſt, modoò tali pacto, vel ſtipulatione dotis conditio nõ reddatur deterior. I. de die. ſupra de pact. dot. Pacta enim de lucranda dote,& alia huiuſmodi, ſideteriorem conditionem dotis non reddant, ſeruanda ſunt. l.2. fup. de pact. dot:
Voluntatem autem flliæ, cùm pater agit de dote, vtrm ſic accipimus, vt cõ- ſentiat:an verò, ne contradicat filia: Et eſt ab Imperatore Antonino reſcriptum, filiam, niſi cuidenter contradicat, videri conſentire patri. Et Iulianus libro deci-
moſeptimo Digeſtorum ſcripſit, quaſii
ex voluntate filix videri experiri patrè, ſi furioſam filiam habeat. Nam vbi non poteſt per dementiam contradicere, cõ- ſentire quis eam meritò credet? Sed ſi abſens filia ſit, dicendum erit, nõ ex vo- luntate eius id factum: cauendúmque? patre, ratam rem filiam habituram. Vbi enim ſapit, ſcire eam exigimus„VtW deatur non contradicere. Quod dictum eſt, Voluntate filiæ patrem experi. ii debere,&c. hic interpretatur Vlpianus,& ait ni- hil referre an voluntatem ſuam verbis exprimat filia, an verò ſilentio factum patris comprobet Sed quia tres præcipui loci hic ſunt, melius crit eos di- ſtinguere, ac ſeparatim explicare. Primus locus eſt de fillia præſente, quę ſanæ mentis eſt, quam hic Vi pianus ſcribit, niſi euidenter contradicat: vider
cõſentire patri,vt& Antoninus reſcripſit. Nam ta. cens pro coſentiente habetur, vt vulgò dici ſolet: quod
quemadmodum accipiendũ ſit, in vniuerſum hic
non definiemus, quòd alterius ſit loci hæc diputa- tio. not. in! fæpè. infrà de re iudic. Nec nos mouete debet, quod Africanus ait, Patrem ita demum ad a- gendem admitti, ſi doceat filiam conſentire. l. Tiia. in- fra. Satis enim conſentit ca, quæ patri non contra- dicit. Sunt qui putent filiam, quæ iuſtam aliquam contradicendi cauſam habet, non ideo conſentire iudicandam eſſe, quòd taceat, veluti ſi pater turpis erſona ſit,& c. l.ſi cum dotem. S. eo autem tempo- re. infrà. Sed hanc ſententiam, quæ vulgò recepta eſt, non probo: quia nec certo iure vllo, nec ſatis firma ratione nititur:tametſi ea, quæ ſine iuſta, pro- babilique cauſa patri reſiſtit, actionem impedite non poſſe verè dicatur. l. dotem. infrà. Probabilius mihi vidctur, tunc filiam pro conſentiente non hr beri, cùm ob pudorem, reucrentiamque paternan contradicere auſa non fuit, idque euidenter aphs- ret. dicta l. ſi cùm dotem.§. ſed ſi latitet. Nam reti⸗ tati præſumptio cedit. l. non eſt veriſimile. ſupta de eo quod met, cau. l. continuus.§. cum ita, de verbo- oblig.& in hoc iudicio quod bonæ fidei eſt, xquũ & bonum maximè ſpectamus. Secundus locus cſ de filia furioſa, ſeu demente, cuius taciturnitas, ac patientia hic quoque ſufficit. Non enim requirit Antont

In Tit. Soluto matrimonio. 343
n dui Antoninus, vt filia Suſennat. des 8 Contracheat III. PAVL VS I.IB. VII. nar⸗Beeen ßeerdeen„ 3411kNrA. dl ed rnd maed be fuoſd in furivß 84 Mre ete⸗ ſold 8 0..—..⸗ da beid da friof. de regu. iur. vnde finito tempore lo- 8 On Dlün Auern 44 erlorde ſdd wemcan cationis, quanuis patientia locatoris ad locationẽ X Srlasl 1n ſoluenda dote, quæ cõ- dedo. redintegrandum valeat, tamen ſi interim furerc is Mmunis eſt& patri& filiæ, vtriuſ- etwannſe dedn Jus volantasesiriture nec alter alte. Vune h aceum i de 1 d. Ann d. rius conditionem deteriorem facere po- 1mg ſ zum eſſe cum ratio diuerfitatis no appareat. Et ſt ged Kiecunia acbparr. licar k anè abfurdum videtur, nullum conſtituere diſcri-.ccl Pecunia ad patrem peruenit, euſe men inter furioſum„& eum, qui ſanæ mentis eſt, quam filia accepit, actio de dote vtriuſ- wia camvnus conſentire poſsit, alter non poſsit. Sed que tolletur. adicaſt animaduertendũ eſt, inter filiam, quæ ſanæ mentis 8 lior& furioſam, multum intereſſe in ſpecie propo- Sicut pater ſine filia, aut filia ſine patre dotem en AMccallret ſenſſſe Vlpianũ arbitror. Nam fllia, communem exigere non poreſt, ita ſolutio, quæ plnn ue ſane mentis eſt acendo cõſentire pręſumitur, ſpontè facta eſt vni abſque conſenſu alterius, non rpetiig nilt probetur diſſenſiſſe, vt antè diximus. At lex nocet alteri. Paulus tamen ait, Solutione facta filiæ, Namm fngit furioſam quæ non contradicit, conſentire:& actionem omnind tolli, ſi pecunia, quam accepit filiaad radicen hæc fictio apreſumptione multum differt: quoniã patrem poitea p eruenit. Idemque dicendum eſt,& pper te cera,& minimè dubia fit, nec aduerſus cã ſi filiæ ob iuſtam aliquam, legitimamque cauſam creder robatio admittitur. Sicut enim lex fingit eum, ſolutum fuerit. l. quamuis. 1ſi cùm dotem.§.i. infrà. rit, nôt ui ab hoſtibus redit, captum non fuiſſe, contra ve- Sed& ſi filiafamilias ex peculio, cuius liberam ad- endin iatem ita lex filiã conſenſiſſe fingit vtilitatis cau- miniſtearionde habebat ſeipſam dotauerit, recteè hirara ſaquæ tamen propter furorem non conſenſit, ne Et Hluirur. ſi filia. ſuprà de uute dot. tacite quidem Neceſſaria autem ideo videtur iſta b glmus) fictio eſſe, quoniam aliter filiæ conſuli commodè IIII. POMPO NIVS LIB. XV. non poteſt Non enim ei poteſt curator dari, cuius b AD SABINVM. voluntatem pater requirat, cùm pater filiæ, quam ☛☚☛☚☛☛☛☛☚☛☛ m.— je pumn habet in lte od Cnatorn feokn Frinc. 64 eui Patel ſine cõſen ſu filiæ do piant Codde curato. furio. Suadet tamen æquitas(cuius, tein a VIIO exegiſſet„& eandem velb a varleimimäe bahendt kethe eit vt officio Iu- alij viro eiuſdem filiæ nomine Scomychh icis ſuccurratur in hoc caſu filiæ, ſi pater is ſit cui ſ“ clius den dotem reddere non ergedrat argum dücg l. ſi cum dedilet,oriue P atre filia Cu PrOr J Drimsta dotem- Tertius locus eſt, de filia abſente, quæ ſanæ agat, do 1mall exceptione repellitur. ekgumi ments eſt& hæc admoneri debet vt videatur ta- Quod dicitur, dotem, quæ patri& filię commu- tralcpn ccndonon contradicere: cùm furioſa, quæ iudicio nis eſt, patri non rectè ſolui, ita accipiendum eſſe ſcrplt.Yu omnl caret,ftuſtra admoncatur, vt antè dictũ fuit. docet Pomponius, niſi ca dos poſtea in rem filiæ Adbiſtes Nam alus furioſus non ſemper abſenti compara- verſa ſit. Nam voluntate filiæ dos fingitur recepta mui tur.lz dt procul.z. de iure codicil. Hinc Vlpianus quoties filia iuſtam cauſam contradicendi non ha- facri ait, gi pater abſente flia experiri velit, quia incertum bet. l.dotem. infr. Annotant vulgò tam ex hoc ca- Nec ncom 4 anbunrane id fiat, eum cauere de rato cogen- pite, quàm præcedenti theſin huiuſmodi: Qui non ita Amm- I nequ 3 cuNon un pater cauſam propriã poteſt petere in inditio, non poteſt rem ſponte ſolutam eminlli da ri du aßii⸗ 4 1 e non videaiur cxigem recipere. Sed aliàs admonui, huiuſmodi theſes per- arimms fmiltercaue dd ho endn. de ſatiſ.Sed cur nõ quam fallaces eſſe,& magnam perplexitatem, at- uſlan dt ſpondeo aueien rrhen 9 furioſam habet? Re- que confuſionem in iuris diſputationibus parere, ddeo ei Haoideue Lln rnra ris eſſe. lvlti. de curat. vt vel hinc facilè perſpici poteſt. Nam ei qui ſolu- vriſiparr veluti curatora d N abſente nõ haberi, cuius tionis cauſa adiectus eſt ſtipularioni, rectè ſoluitur, o autemt ueri debet, quò aibi Vetdrr d quiſquam como Juamuls nullam actionem ad petendum habeat.l. æ rulgor liam, quæ ditem in us lcitut, S, pater furioſus ſute f- eum, qui§. qui ſibi. de verbo.obligat. Item procura- rc tlom dotem. 5 ſ Hlune u petit, cauere de rato. l. ſi cũ tori, litis gratia dato: qui rem in iudicium deducere ne ſge ll curatoris eſt, ita etiã flidpat ddn arer filiæ vice poteſt„non rectèe ſoluitur.l. hoc iurc. infr. de ſolut. onem i nis iniuriarum qu zun Datf 5 ia cauſa eſt actio- Alia tamen cauſa cius eſt, qui non ſimpliciter ad fa. Pr inſtituit, cum i pater ob iniuriam filio illatã agendũ, ſed ad exigẽdum potiùs procurator datur. 11 nlscum in ca actionc cautio ratihabitionis à l.non abſtulit. Cod de nouatio. l.induc entlente Patte nonexigatur.l. non ſolum. ſup. de pr d du aͤm A opofee umn. Coclde nque am obillatam filio iniuriam 1 p. de Püweitat. ſolutio. Sed ne nimiùm à propoſito cuagetur ora- euidente iones: quarum vna competirt uæ 3 au nun a- tio noſtra, libenter hæc miſſa facimus. Annotant iret. NWM Lnon ſolum. Nec eſtyna Para patri; 3 tera lio.d. præterea quidam, coniunctis perſonis(cuiuſmodi fimile munis ſit. ltem hanc Kmiur mn 1c inest ipſos C6. ſunt palentes, liberi,& cxteri afines) non recte in racb lus inſtituere, imo ver lranri 3 rfmn pater ſo⸗ ſolui. Nam quæ maior coninnctio, ac neceſsitudo fdeic roac condonare poteſt.l. ſed Kpu as fr Ar mns eie ann kas ur ihe Ahlü enimn Ränſnod pdu b uare non immeritò, vt pr doriamn 3 1” 6 de iniur. perſonis agere ſine mandato permittatur, I. ſed& aciuun a cauendum non vonpelliur au am agens æ. ſupra de Procurat. non ideo tamen procurato- rrin t. res habendi ſunt. l.3. infra. iudic. ſolui.

344 v. VLPIANVS. LIB. XXX. AD SABINVM.
̃ E diuiſione anni eius, quo di- uortium factum eſt: quæritur, ex dic contracti matrimonij, an ex traditi fundi maritus ſibi computet tem- pus:Et vtique in fructibus à viro retinẽ- dis, neque dies conſtitutæ dotis, neque nuptiarũ obſeruabitur:ſed quo primùm dotale prædium conſtitutum eſt, id eſt, tradita poſſeſsione.
Tametſi maritus ſingulorum annorum, qui- bus ſtetit matrimonium, fructus lucretur, ſi onera matrimonij ſuſtineat. I. ſi is qui Stichum. ſupr. de iure dot.l.pro oneribus. Cco.titulo. tamen ſi non- dum eo anno finito, quo contractum eſt matrimo- nium, ſoluatur, morte, putà, vel diuortio, eius anni integros fructus non retinebit maritus ſed pro por- tione temporis duntaxat, quo matrimonij oneræ ſuſtinuit:vt ſi fructus illius anni ſint xir. aureorũ, & matrimonium, quod contractum eſt Calendis Ianuarij, ineunte Maio ſolutum fuerit, tertiam par- tem, id eſt, quatuor aureos iure ſuo retinebit mari- tus, reliquas duas partes, id eſt, octo aureos conſe- quetur vxor, vel hæredes vxoris.] fructus.§. ex cõ- rrario. infrà Idemque dicendum eſt,& ſi pluribus annis ſteterit matrimonium, ſed anno vltimo non- dum finito diremptum fuerit.§. ſed& nouiſsimi.
C. de rei. vxo. actio. In fructuario diuerſum ius eſt. Nam fructus perceptos acquirit omnino ſibi, trãſ- mititque ad hæredem ſuum quacunque parte an- ni fruitus ſit. l. defuncta. ſuprà de vſufruct. Nõ cnim vſusfructus pro oneribus ferendis cõpetit,&c. Verũ
uod diximus pro parte temporis, qua matrimo- niũ ſtetit, fructus marito acquiri, ita accipiendum eſſe Vlpianus hic ait, ſi eodẽè tempore& contractũ matrimoniũ,& dos data fuerit. Nam ſi poſt matri- monium contractũ dotalis fuerit effectus fundus, id eſt, traditus. l. dotale. ſup. dę fundo dotalex tem- pore traditionis tãtùm fructus lucrabitur maritus: percepti verò medio tempore inter matrimonis, & traditionem ſecutam dotem augebunt. Ratio e- nim ſuadet, vt non ante fructus fundi lucretur, quã is fuerit dotalis effectus. Vt, exempli gratia, ſi ma- trimonium Calend. Ianuarij contractum, fundum dotalem Calend. Decembris traditum, matrimo- nium finito decembri ſolutum,& fructuum æſti- mationem duodecim eſſe auxeorum proponamus, maritus retento vno aureo, vndecimvxori reddere compelletur: quia vno tantùm menſe poſt tradi- tionem dotis ſtetit matrimonium. Quod videtur quibuſdam ideo iniquum eſſe, quia maritus vn- decim menſiũ ſpatio onera matrimonij ſuſtinuit. Sed hoc accipiendum eſt, niſi per mulierem ſtete- rit, quò minus dotem daret. Nam ſi abſq́; mora‚, aut culpa vxoris, hac fortaſsis mariti conſenſu vel ex- preſſo, vel tacito fuerit ſolutio dilata, nulla hic ini- quitas reperietur. Per mulierẽ autem ſtare videtur, ſi interpellata à marito non ſoluerit. Dubiũ enim non eſt, quin habeatur ratio fructuũ à tempore in hog iudicio, ſicut in cæteris bonæfidei iudiciis. Et
Franc. Duarem luriſconſ.
eò magis quòd cùm in cęteris olim adderetur, ex ſide hona, in hoc addebatur, Quod quius melins, au. tore Cicerone, idq́; aliàs docuimus in cõmentario de in litẽ iurando. l. pe. inf.] ſi cũ Cornelius. de ſolu. Quare& ſi mulier fortaſsis ne interpellata quidẽ ſit tamen ſi iuſtam cauſam habeat credendi ma. rito ſe dotẽ exoluere debere, à quo interim ſe ali vi. det, adhuc per eam ſtare dici poteſt, modò cõmoda dotem ſoluere poſsit. Id enim bonę fidei, cuius nic maximè habenda ratio eſt, conuenit, arg. l. Iulianus. §. ex vẽdito. ſuprà, de act l. curabit. C. eo. Itaque non multum ad rẽ pertinet quæſtio hic vulgò agitata, An actio cõpetens marito ad dotẽ ab vxore petẽ. dam, ſit bonæ fidei, an ſtricti iudicij. Cui queion anſam præbuerunt ſubobſcura conſtitutionis ver. ba. C. de rei vxo. act. 6. ſed& ſi non ignoramus. Ac. què aliena à propoſito eſt illa queſtio, An ad mulie rẽ in mora cõſtituendã opus ſit interpellatione, an verò ſine interpellatione re ipſa mora fieri dicatur I.vlt. C. de iure dot. l. vidcamus. z. ſuprà de vſur. Na licet actionẽ, quæ competit marito, ſtricti iudicij eſ ſe fateamur, tamen cõuenit inter omnes hoc iudi- ciũ boneę fidei eſſe.S. fuerat. Inſtit. de act Cůmigiur in eo agatur de fructibus reddẽdis, ac etiã diuiden- dis ſoluto matrimonio, æquitatẽ, ac bonam ſdẽ ta ex parte rei quã actoris hic ſpectamus:nec Wla cer tior regula, quã hic Iudex ſequatur, dari poteſt.;in bone fidei. Inſti. de act. l. ſed& ſi ideò. infr. Quod& Boetius in Top. Cic. de hoc iudicio loquẽs ſcribit
VI. PAVI.VS L.IB. VII. A D SABINV M.
Ilante nu ptias fũdus traditus eſt erx die nuptiarum, ad eundem diem ſequentis anni computan- dus annus eſt:idem in cæteris annis ob- ſeruatur, donec diuortium fiat. Nam ſi ante nuptias traditus ſit,& fructus inde percepti, hi reſtituendi ſunt quandoque diuortio facto, quaſi dotis facti.
Quod dictum eſt in ſuperiori capite, Maritum frudtus lucrari, ex quo pradium datum eſt,&c. ſic ae cipiendum eſt, niſi ante nuptias datum ſit. Nam cũ dos amte nuptias nulla ſit, conſequens eſt, eos fru- ctus tanquam rei dotalis maritum capere non poſ ſe. Itaque dotem augent,& vxori matrimonio ſo luto redduntur. Idem dicendum videtur,& ſi maä trimonium iure non confiſtat, quia contra leges contractũ ſit: vt, ſi quis peregrinam, aut ancillam, aut minorem x- r.annis domum duvxerit. Talise- nim matrimonij nulla ratio aberi ſolet: ac per- inde eſt, ac ſi contractũ omnino non eſſet. l. ſi cocu- bina. rer. amot. l.l. C. de condi. ob cau. l.I. vnde virsè vyxor. l.de iure. ad mun.j ſi vxor de adul. Quod q́- admodum accipiendũ ſit poſteà docebimus icu dotem.§.vlt. Cenſuerunt tamen nonnulli, cum ol onera hic ſuſtinuit, quaſi matrimonij cuiuſdam ac fructus reddendos cogendum non eſſe. Qus ſentẽ- tia ſpeciem æquitatis habet, ſed cam ita probo i juſtus error interuenerit,& fructus bona fide per- cepti in onera mulieris conſumpti ſint, vt Pompo nius reſpondit. l.in inſulam.§.i. infrà. vI

romnes de ad0 ls ac eti a, acbon tamusen rur danin dded uti icio lo IB. y- 7 M.
dus tradt
1, adeu mi conge teris and' n fat. N & fruch arqunnd- facki
lcapite, fatum darum i-t quel cht m capert 1 macl videtut— 1 qui c 1 durxell beli ſl non elle⸗
In Tit. Soluto matrimonio.
VII. VLPIANVS LIB. XXXV. AD SABINVM.
ERVCTVSeſſe conſtat, qui dedu-
cta impenſa ſupererunt.
Caùm agitur de diuidendis fructibus inter con- ſoluto matrimonio, quod tum accidit, cum dum finito ſolutum eſt,& dotem mari- tus non extimatam accepit. ſed& nouißimi. C. qe rei vxor actio ante omnia ſumptuum in fructus
uærendos factorum fit deductio iſque deductis reliquum pro rata temporis parte diuiditur. Nam nt Vlpianus aut forte Sabinus ait, fructas ſunt, qui Arducta impenſa ſuperſunt. Quæ regula locum ha- bet in omni fructuum exactione.l.l. C. de fructib. & lit expen lquod in fructus. ſup. de vlu rl. fundus. ſup.fam.erciſ.ctiam ſi à malæ fidei poſſeſſore petã- rur.1ſi apatre..lti ſupra, de peti. hæred. l.domum. C de rei vindic. ed& ſi de fructibus integris quæ- ratur, ſumptus deducẽdos eſſe Verius eſt.5. Papinia- nus iafr.I. C. de his, quib. vt indig. Nec multum refee exiſtimo, an lex huius verbi mentionem fa- cinan verò ab homine proferatur; licet plærique diſentiant Iquoties. 6.ſi colono. ſuprà de vſufr. Nã Princeps imperet quartam partem fructuum fi-
iuges anno noul
ſco ſuo depẽdi,impenſas ante omnia deducere poſ- ſeſſoribus licebit argum.l. non amplius. infrà, de le- ga Verdm hæc regula ſic accipienda eſt, niſi alind actum eſſe appareat, quod vel ex verborum ſignifica-
vone, vel ex coniccturis depræhendi poteſt, vt in cæteris ſacti quæſtionibus. Huius rei exemplum eſt in colono partiario. l.cũ duobus.. ſi in coeũda. ſu- pra,pro ſoc. Cùm enim in ſocietatem nihil confe-
rat ptæter operam, induſtriamq́ue ſuam, ſatis con-
ſtat dominum portionem ſuam fructuum ſine de- ductione ſumptuum conſequi debere. Nam qui operã debet eam preſtare gratuitam cogitur. l. ſuo victu de oper. lib A regula excipitur etiam decimæ ſolutio quæ miniſtris Eccleſiarum quotannis pẽdi ſolet. Ea ſiquidem ex fructibus omnibus collectis abſque vla ſumptuum, aut ſeminis deductione ip-
ſis tribuitur iure pontiſicio. c tua nobis. de deci. Scd
hocius advectigalia publica, tributaq́; mihi pro- ducendum non videtur, niſi aliud acũ cſſe appa- rcatnon quòd odioſa hæc ſint vt quidam falsòex. iſtimant)led quia hoc ius, quod ſingulare eſt, ad a- lia porrigi nõ debet.I.ius ſingulare. ſup. de legi. Sed reſponſum Modeſtini non rectè ab eis percipitur, qui odioſa eſſe hæc vectigalia inde colligunt. l. non
puto de iure.ſc. vt ſuprà in caput primum anno-
taui. Cùm enim ob neceſsitatẽ publicam indicũ- nn. Mabin ſunt lißna fauore, ac meritò nerui 1 chen dicutur.. inf. vt in flu. pub. nauig. lic. I.1. 5. Chaun an de quæſtionib. In cauſa autẽ ſunt Iruαον- O0*,nihil odioſius vulgo haberi ſoleat. Quod Scæuola,& ad mariti,& ad mu- Leiaimpentas refert. Nam ſi mulier pri- 1e VI. 3 3. dies ndemias doti dedir, mox ſublatis à arito vindemiis diuertit, non putat ei
vndecim quntaxat menſium fructus re-
ſtitui, ſed& impenſas, quæ antè, quam Portlones fructuum fiant, deducendæ
—
ſunt. Igitur ſi& maritus aliquid impen- derit in eundem annum, vtriuſque im- penſæ concurrent. Quod dictum eſt, Fructus intelligi deductis irs- penſis, dubiũ non eſt, quin de ſumptibus à marito factis rectè accipiatur, ſi in fructus quærendos facti ſunt. Nam quæ ad perpetuam agti vtilitatem fiũt, cum fructibus non computantur, vt poſteà dice- mus..impendi. infr.& ticu. de impenſ. in res dota. Ad vxoris etiam impenſas hoc dictum, quod Sa- bini eſſe videtur, reſetri poteſt, autore Scæuola, id- que exẽplo Vlpianus declarat. Si mulier ante vin- demias fundum fructibus plenum dederit marito,
& vno tantùm menſe ſteterit matrimonium: pri-
muͤmenim mulier impenſas à ſe factas ex fructi- bus deducet:deinde reliqui fructus ita diuidentur,
vt maritus duodecima parte retenta, vndecim par-
tes mulieri reſtituat. Quod ſi ab vtroq; in eandem vineã ſumptus facti ſint, quia neceſſe fuit marito in
indemiã aliquid impenderc, vtriuſq; impenſæ cõ-
current,& ab vtraque parte deducentur.
Er ita, ſi impenſarum à muliere facta- rum ratio habeatur, cùm plurimis annis in matrimonio fuit, neceſſe eſt, primi anni tempori computari, quod fuit an- te datum prædium..
Si verum eſt dictũ Scæuolæ de impenſis à mu- liere factis, hinc conſequẽs eſt mulierem impenſas
34
quoque deducere, ſi plurimis annis ſteterit matri-
monium, nedum ſi ante finem anni diſſolutum
fucrit. Nam impenſæ factæ a muliere primi anni
tempore, quod 4
ci reſtituentur. b Papinianus libro vndecimo quæſtio-
num, diuortio facto, fructus diuidi ait,
non ex die locationis, ſed habita ratione præcedentis tẽporis, quo mulier in ma- trimonio fuit. Neque enim ſi vindemiæ tempore fundus in dotẽ datus ſit, eüm- que vir ex Calendis Nouembribus pri-
mis fruendum locauerit, menſis Ianua-
rij ſuprema die facto diuortio, retinere virum& vindemiæ fructus,& eius anni, quo diuortum factum eſt, quartam par- tem mercedis, æquum eſt. b Matrimonium contractum eſt tempore vinde- miæ, Calendis videlicet Octobris, id enim- eſt ferè tempus vindemixæ, Plin. lib. 18. l. 2. C. de fer. data eſt in dotem vinea, ex qua maritus ſtatim fructus per- epit,& ex Calendis Nouẽbris alicui colono can- dẽ vincã locauit, deinde Ianuarij poſtremo die ſo-
lutũ eſt matrimonium diuortio: quęritur, Quomo-
do fructus totius anni inter maritum& vxorẽ di- uidi debeant? Et videbatur diuiſio ita fieri debere, vt maritus primùům omnes vindemiæ fructus à ſe perceptos mẽſe Octobris retincat: deinde tantũ ex
mercede à colono præſtanda capiat, quanto tem-
pore poſt contractam locationem ſterit matrimo- niũ, id eſt quattam partem, cùm quarta parte anni ſterifie
ationem prædij dotalis anteceisit,

3 1 4 3 8 4 4 3 1 3 —— 34 7 9 34. 8. 4— 3——— ————j——
— 4 „— 4 ¹
5 4 4„——
—— 9——— 4 AEREBE— e
346 Franc. Duarenmi Iuriſconſ.
ſtetiſſe proponatur. Verũ id Arationc prorſus alie- nũ eſſe demonſtrat Papinianus: quia non tantu ex dic locationis, ſed eriã cõtracti matrimoni)j, dotiſq́; traditæ fructuũ diuiſio facienda eſt, vt pro parte tẽ- poris, qua ſtetit matrimonii, fructus retineat mari- tus. Quod autem hic dicitur, Non ex die locationis, g&cc. locutio frequens eſt apud lureconſultos, ſubau- diturque dictio tantùm, de qua& ab aliis quoque aliquid annotatũ eſt. Porrò tametſi locationis hic fiat mentio, tamen idẽ dicendũ erit,& ſi nulla loca- tio interuenerit. Queſtio enim, ac dubitatio omnis, ex co naſcitur, quod matrimonium in finem vnius amni,& initium alterius incurrit. Proinde&ſi nullã cſſe factã à marito locationẽ proponamus, adhuc dubitabitur an fructus integros prioris anni reti- nere debeat maritus,& prętereà fructus poſterioris anni capere pro rata parte temporis, qua eo anno durauit matrimoniũ. Annũ ſiquidem hic intelligi- mus, quo ager colitur fructuũ querendorum cauſa,
& fructus colliguntur: quamuis aliter hoc verbum
accipiatur plærunque pro ſubiecta materia. Alioquin ſi coactis vindemiis, altera die diuortium intercedat, fructus inte- gros retinebit. Si ex die locationis dicamus diuiſionem faciẽ- dam eſſe, abſurdum inde coniequi ait: quia ſi ſtatim à percepta vindemia ſolueretur matrimonium, in-
exgros vindemiæ fructus perciperet, ac lucraretur
maritus:quod tamen non tatebitur is, qui diuiſio- nem hane ad geomctricam analogiam exigi de- pere intellexeric. Nam locatio ſequentis anni mi- nimè efficit, vt diuerſum ius eſſe debeat.
lItaque ſi in fine menſis Ianuarij di-
uortium fiat,& quatuor mẽſibus matri- monium ſteterit, vindemiæ fructus,& quarta portio mercedis inſtantis anni confundi debebunt, vt ex ea pecunia ter- tia portio viro relinquatur.
Concludit in ſpecie propoſita, vt in duiſione ſeruetur æqualitas,& proportio, de qua iã diximus, fructus vindemię anm præteriti,& quartã partem mercedis inſtãtis pręſentiſq́; anni cõfundi debere, vt ex ca pecunia tertia portio viro relimquatur. Quorũ verborũ obſcuritas multum negotij omni- bus huius loci enarratoribus exhibuit Er vulgò re- ceptũ eſt.fructus omnes vindemię cõfundẽdos& cõmiſcẽdos eſſe cũ quarta parte mercedis, vt mari- tus terciã partẽ cius pecunię cõfuſæ, atq; cõmiſtæ re tineat:veluti ſi ponamus X1 I. aureorũ eſſe fructus
vindemis, totidẽ aureorũ eſſe mercedẽ locationis: quia quarta eius mercedis portio cũ fructibus cõiũ- ta& confuſa, x v. efficit, maritus quinq́; aureos ex ca ſumma capiet. Sed aliâ oſtendi, cap. vlt. Diſput. anniuer. ideò iniuſtã,& iniquã eſſe hanc computa- tionem quia cùm tertia tantùm patte anni ſtetiiſe proponatur matrimoniũ, tertia reditus annui parte cõtentus elſe debet maritus. Ac ne huius quidemn ſentẽtis auctores inficiantur æqualitatẽ, ac prõpor- rionẽ hic nõ ſeruari. Verũ id aliquo colore,& rario-
ne excusãt, ſed adeò leui, friuolaq́;, vt eã relatu in-
dignã omuino cxiſtimẽ. Videtut autẽ hic error ex
linguæ Latinæ ignoratione profectus„quaſi nihil referat an eins pecuniæ dicamus, an ex ea pecunia &c. cùm tamen inter hæc duo multũ interſit. Non enim ait Papinianus tertiã paitẽé cius pecuniæ cô- fuſæ marito relinquendam eſſe, ſed, ex ea pecunia tertiam portionem, ſcilicet reditus annui. Namin tota hav diſputatione, de ea portione ſemper agi-. tur vt neceſſe hic non fuerit aliter eam exprimetc. Fit autẽ hæc cõfuſio fructuũ cũ quarta parte mer-
cedis, ne alteruter in hac diuiſione afficiatur incõô- modo, ſi hanc tertiã reditus annui partẽ, vel ex ſola mercede locationis, vel ex ſola fructuum quãtitate
metiamur. Ita ergo confundũtur, vt neq; mercedis j
ſolius neque fructuũ tantùm habeatur ratio, ſed ſi- mul& fructuũ,& mercedis Fructuũ, inquam, à tẽ- pore cõtracti matrimonij vſq; ad tempus locatio- nis, mercedis verò à tẽpore locationis, vſq; ad finè matrimonij. Exemplo id facilius demonſtrari po- terit. Pone X 1I. aurcorũ eſſe mercedem locationis,
fructus vmdemię perceptos à mariro aureorum por
XXIIII. Habita ratione mercedis ſolius aureos quatuor auferet maritus, quæ tertia pars eſt xir. aureorũ. Habita verò fructuũ ſolummo do ratione, aureos octo percipiet, cùͦ m eorũ æſtimationis tettia pars hęc ſit Verùm con fundi debent fructus cum quarta arte mercedis, ita vt præter quartã illapar- tem, fructuum quoq; habeatur ratio pro rata patte temporis, qua ſtetit matrimoniũ ante locationem. Itaque in noſtra hypotheſi quinque aureos capiet maritus, nempe tres aureos pro quarta parte mer- cedis, quæ eſt x. aurcorũ,& duos aureos pro duo- decima parte fructuũ, quam diximus quatuor& xX x. aureorũ eſſe. Fieri namque poteſt, vt lôè am- plius ſit in fructibus, quàm in mercede locationis aut contra: cùm vnius anni prouentus vberior cſſce ſoleat: quàm alterius..pretia rerũ ad legem. Falcid. Quo caſu ſi ex mercede locationis tertiam hanc partem metiamur, dänoſum id quidem erit mari- to, lucro verò vxoris cedet. Sinautẽ ex fructibus, cõ- tra. Verùm nulla ratio eſt, cur ex fructibus ſolis, aut mercede locationis, ſola, tertiam hanc partẽ ſuma- mus, cùm vno atque eodem anno minime ſteterit matrimoniũ, ſed in finem prioris anni cuius ſunt fructus.& in poſterioris initium, cuius eſt locatio, incurrerit Itaque huius incõmodi vitandi gratia, vtilem excogitauit rationem Papinianus, qua vtri- que proſpiciatur,& neuter iuſtã querendi cauſam habeat. Quòd ſi vulgarem recepramque interpre-
tationem ſequamur, pro quinque aureis, quos di-
ximus marito deberi, nouẽ is aureos retinebit. Na quarta pars mercedis(quæ triũ aureorum eſt/com- miſta cum fructibus(quos diximus vigintiquatuor aureorum eſſe) ſeptem& viginti aureorũ ſummaã efficiet, ex qua ſumma tertiã partem auferens ma- ritus, nouem aureos conſequetur Itaque multum; noſtra diſcrepat hæc cõputatio. Se nec Alciati ſer tentia cũ hac noſtra vſquequaque cõſentit, tame prudenter animaduerterit, nõ de tertia parte illus pecunię confuſe, ſed integri reditus annui Papinia- nũ loqui. Ait enim lib. Parad.ʒ c.i. dandam marſo quartã partẽ mercedis,& pretercà ex fructibus vi- demię tantũ ei ſupplẽdum eſſe, quantũ ad tertiam partem mercedis conficiendã ſufficiat. Hoc igitur inter noſtram, eiuſque ſententiam intereſt, quòd in hac hy

la pant mmoch ſtiman ent fiu er quari rio pron ante loci ue auna uatta mr saurecön imus qun deſt, uit ercede bon entus ſbern ad legen nis tetian uidem ett zexſructte rucibull lanc pani 9 minime- annicll cuus et i vitanü iniancsg vereadi9 tamqqe N Ue aufeö tcos riis reorum 4 s riguu laureolu
G
lraque”l erec
cöſerti
fieri abſq
In Tit. Soluto matrimonio.
hac hypotheſi ille quatuor aureos tantũ, nd quin- marito dandos eſſe contendimus. Nec alit r
4 uc manifeſta iniquitate,& inturia poteſt, d quod à nobis antè demonſtratum eſt,& paulò da0 uanto dilucidius explicabitur. Sanè ſi eiuſ Lem rllimationis eſſe vtriuſque anni prouentum, 4 t mercedem locationis,& fructus vindemiæ jc c tos à marito proponamus“, talis coputatio deif coniugum damnoſa futura eſt, ac ne vlla wer. nſaßi tunc erit valde neceſſaria. Proinde ſe rn ſes illæ, quibus fingitur vtriuſque anni re- hre dualis elle, ad huius confuſionis rationem ünaldam ineptiſsimæ ſunt. Rationẽ enim ex- 4 uve voluſt Papinianus iniquitatis vitande, quę 6 ia fructnũ quantitate,& æſtimatione vtriuſ- Aezun oritur ſi mecedis ſolius, aut fructuũ ha- derrar rario. Quæ varietas im fructibus crebrò ac- cidere ſoletvt expcrientia quotidie edocemur. d.1. cctia rerum. Tractatur hic quæſtio difficilis vul- d exiſtimata. Si matrimonium non ſuprema die fanuarijſed Septembris potiũs ſolutum fuerit, iſic-
zuc anno integro durauerit, quantam fructuũ por-
nonem retinere debeat maritus. Paulus Caſtrenſ.
& quidam alij putant cum præter integros fructus vindemiæ penſionem etiam totam locationis lu- crati nec quicquam vxorireddere cogendum eſſe. Alij hæſitantes cogitandum id nobis relinquunt. Quare ſi hec Pauli opinio vera ſit, in ſpecie propo- ſita xx xvi. aureos conſequetur maritus, nempe XXIIIIprO antecedente anno,&X 1 r. pro anno ſequẽte. Nec eo ſe moueri Paulus ait, quòd cũ vno tantũ anno ſteterit matrimoniũ, maritus tamẽ du- plicis anni fructũ obtinere hac ratione vidcatur: fruitus eniminquit)hi tanquã vnius anni habendi ſant, qui reliquis annis fertilior fuerit. Verũ à Geo- metrica proportione, quam hic ſpectandã eſſe dixi- mus valde aliena eſt hæc ſententia. Itaq; reſpondeo in propoſitaquæſtione maritũ vnius tantùm anni fructus ac reditus Iucrari debere, cùm vno tantum anno ſteterit matrimoniũ. Nec dubiũ eſt, quin fru- ctus de quibus hic quæritur, duorũ annorum fru- ctus ſint quia non eius ſolum temporis, quo perci- piuntut ſed etiam, quo curantur, hiabẽda eſt ratio. 5nonſolum infra In ca ergo hypotheſi, de qua hic agſtatur quæſtio ratio poſtulat, vt maritus pro vn- decim menſibus poſterioris anni, quibus durauit marimoniũ, nempe ab initio Nouemb. vſq: ad fi- n deptemb ſequentis,x I. aureos obtincat, pro pri-
mo autem illo menſe, id eſt, Octobr. qui finis fuit Pnoris anm rranreos habebit, quæ x. pars eſt fructuũ eius anni. Proinde ſumma integra totius annui redituseritx 1 raureorum. Atq; hinc con- ſequi videtur ſi quatuor mẽſibus ſteterit matrimo- mum, maritum tertiam cigs ſumme partẽ, nem pe 111 Taurcos, cum tertia parte vnius aurei lucrari debere. Quod noſtre gomputationi maximè aduer- ſaturqui Ppro quatuor menſibus maritũ quinque aureos integros petinere dicimus. Et exiſtimant a- liqui valde abſurdũ eſſe,vt maritus pro tertia parte
anni habeat quinque pro anno verè integro non
quindecim, ſed tredecim tantũ habeat. Vt enim ſe
abet annus ad quindecim aureos, ita ſe habent quatuor menſes ad quinque aureos. Sed hanc ra- tionem computandi fallacem eſſe de prehendimus,
ſos aliquando fefellerit. Nam in hac computatio- ne ſeparatim habenda eſt ratio vtriuſque anni, in quem incidit matrimonium, nec aliter proportio, & æqualitas ſeruari poteſt. Exẽpli gratia:in noſtra hypotheſi maritus duos aureos retinet pro menſe Octob.qui vltimus mẽſis eſt prioris anni: quia ſi co anno integro ſtetiſſet matrimonium, vigintiqua- tuor aureos habiturus fuiſſet. Sicut enim ſe habet annus ad vigintiquatuor aureos, ita ſe habet men- ſis ad duos aureos. Itẽ pro tribus menſibus ſequen- tis anni, ideo retinet maritus tres aureos, quia pro co anno integro duodecim aureos conſequeretur. Nec dubium eſt, quin ſit eadẽ vnius anni ad duo- decim aureos, quæ triũ menſiũ ad tres aureos, pro-
portio. Aliter autem computando in multas abſur-
ditates incideremus, veluti ſi ponamus matrimo- nium contractum eſſe Calendis Auguſti,& finitũ ſuprema die Nouẽbris, pro quatuor illis mẽſibus,
ſeptem habebit aureos maritus, cùm tamen in ter- tia parte fructuum, quos maritus haberet, ſi pridie
Calẽdas Auguſti finitum eſſet matrimoniũ, ſeptẽ aurei minime reperiantur. Verùm ſeparatim inſpi- ciendo,& computando vtriuſque anni fructus,
ratio computationis hicerit expeditiſsima, nec à proportione& æquitate(quæ hic ſeruanda eſt)vel- latum vnguem recedetur. Quod ſi fortè quiſpiam obiiciat, nos hic ſeparare fructus duorùm annorũ,
contra iureconſulti mentem, qui fiuctus confunden-
Aos eſſẽ ait,& huic reſpondeo, nos fructus duorum
annorum confundere ex ſententia Iureconſulti, cũ trientem marito debitum ex fructibus vtriuſq; an-
ni capimus, pro modo ſcilicet temporis, quo vtroq;
anno ſtetit matrimonium. Et hæc quidem attige-
ramus in lib. Diſput. annauerſ.qui iam dudum edi-
tus eſt, ſed paucis ea à nobis perſtricta, nec tã diffu-
sè expoſita fuerart. Quæ res fortè effecit, vt non ſa-
tis perciperetur noſtra interpretatio à viris eruditis, qui eam poſtca repræhẽderunt: quorũ obiecta no-
bis diluere perfacile eſt. Eguinat. Baro, de benefic. Nam in primis obiiciũt nimis exactè,& præfractè,
nos contra morem veterũ Iuris autorum propor-
tionẽ Geęometricam ſequi. Verùm&ſi intelligam,
Iuris autores, Geometrice proportionis rationem nõ ſemper habere, cm videlicet ex ea aliquod ſe-
qui incõmodum vident, tamen nõ dubito. quin ad
eam hic reſpiciendũ eſſe voluerint. Id enim ab eiſ-
dem ſatis exprimitur, cùm aiunt, pro rata parte tẽ-
poris fructus diuidendos eſſe.§. ex contrario. infrà.
Nec vlla res impedit, quò minùs ad hanc propor-
tionẽ diuiſio fructuum de qua hic loquimur, ſeruã-
dæ æqualitatis cauſa inter coniuges cõmodè exi-
gi poſsit. Deinde obiiciũt, noſtram interpretationẽ verbis ſiue Vlpiani, ſiue Papiniani in hoc loco non
conuenire, cùm ait fructus confundendos ſimplici-
ter, ac generaliter. Nos enim dicimus, Non omues
fructus vindemiæ præcedentis anni maritan lucrari, ſed pro rata parte temporis,&c. òed reſpondeo, Papi- nianum, aut ſi mauis Vlpianum, nequaquam ſim- pliciter dicere fructus cõfundendos eſſe, ſed ita cõ-
fundendos, vt ex ea confuſione trientẽ reditus an-
nui habeat maritus, Et confundere fructus cũ mer-
cede, nihil aliud hic ſignificat(meo iudicio) quàm ſimul habere rationem fructuum,& merbedi in ac
347
&ſi aliquam veritatis ſpeciem habeat, eaq́; nos ip-
4 4 4 4 3 4
Beeeeen 8““ 4“— —ö—ö—ö—ö8öͤöͤſͤöoſͤöhoöoöoöoͤöoöohdoͤoſͤſͤſ“ iaaerei Reedt Bie eneengnneſeehee s, 2

.————
———— ————
.— ——xx—— ———
5 hac diuiſione IIli perinde verba Iuriſconſulti acci- piunt, ac ſi dixiſſet, maritum fructus vindemiæ reti-
nere ſiue lucrari, cũ quarta parte mercedis,&c. Sed
cut non certa pars fructuum prioris anni, vt mer- cedis locationis hic exprimitur? Reſpondeo, apud Vlpianũ ſpeciatim tractatũ nõ fuiſſe de quantitate fructuum prioris anni, quã perciperet maritus: ſed
quæſitũ fuilſe generaliter, an fructus percipere poſ
.
ſet eius temporis, quod locationẽ anteceſsit. Quare
ſatis viſum fuit ei ſimpliciter reſpondere, ex fructi-
pus etiam prioris anni maritum capere poſſe. Ac
tametſi ex verbis eiuſdem ſubobſcuris ſatis colliga tur, quantum ex illis fructibus capere debeat mari- tus, tamen veriſimile eſt, eum, ſi de eo propriè quæ- ſitum fuiſſet, clariùs aliquãtò,& apertius id demõ- ſtraturum fuiſſe. Quartam verò partem mercedis ideo expreſsit, quia nulla dubitatio erat quin ea
qeberetur, conueniebatq; inter omnes, ex die ſaltẽ locationis, fructus diuidendos eſſe. Senſus igitur
horum verborũ eſt, Fructus,& quartam partẽ mer- cedis,ita confundi,& commiſceri debere, vt præter quartã partem(de qua dubitatio nulla eſt) tantum fumatur ex fructibus vindemiæ, quantum ad tertiaã partem reditus annui cõficiendam ſufficit. Poſtre- mò contẽdunt noſtrã opinionẽ in his verbis repu- gnare. Ex ea pecunia. Cùm enim dicimus, Non om- nes fructus maritum retinere, ſed pro rata parte tẽ- poris quo ſterit matrimoniũ ante locationem, nos omnem eam pecuniam marito relinquendam eſſe intelligimus, non ex ea pecunia portionẽ,&c. Ex- iſtimo autem à verborum propritate, quibus vſus eſt hic lureconſultus, noſtram interpretationẽ non abhorrere, ſi abſq; cauillatione accipiatur. Quid e- nim refert, an maritus trientem ſuum capere ex ea pecunia, quæ cõtuſa eſt, an verò eã pecuniam cape- re pro ſuo triente dicatur: Sed multõ faciliùs id aſ ſequetur,& intelliget quiſquis veterũ Iuris auctorũ lectioni afſueuerit,& in eo ſcribendi genere cõciſo, & ſubobſcuro, quo ferè vſos eſſe cos videmus, tri tus, ac longo vſu exercitatus fuerit. Illud autẽ malè habet pleroſque, quorũ de ea re mecũ fuit ſermo, quòd nullus ſit reditus annuus, cuius hæc quinque aurcorũ sũma, de qua loquimur, tertia portio dici poſsit Veruùm cõſyderandum eſt, Ilureconſultos cũ viderent quatuor menſibus iteriſſe matrimonium, qui tertiam anni partẽ conficiunt, animaduertiſſe
in primis, maritum tertiam partem annui reditus
cõſequi debere. Sed quia matrimonio in duos an- nos cadente, dub tabatur, vtrius anni fuctuum ter- ciam partem conſequeretur: nec pateretur xæquitas vnius anni poriðs, quam alterius rationem haberi, eò ventum eſt, iniquitatis vitãädæ cauſa, vr maritus quartam partem fructuũ poſterioris anni,& prio- ris duodecimam obtineat, idque pro tertia parte, quam lex ci attribuit, queq́ certi reditus annui ter- tia pats re vera eſſet, ſi vno arque codem anno cõ- ſtitiſſet matrimonium. Vtilitas igitur, æquitaſque poſtulat, imò flagitat, vt has partes cõiunctas, quar- tã ſcilicet, ac duodecimam pro tertia parte accipia- mus, quauis ſubtiliter diſputãdo, nullius annui re- ditus terria portio hæc pecunia verè dicatur. Excontrario quoque idem obſeruã- dum eſt. Nam ſi mulier percepta vinde-
rnia, ſtatim fandum viro in docẽ dede-
348 Pranc. Duareni luriſconſ.
rit,& vir ex Calendis Martiis eundem lo- cauerit,& Calendis Aprilibus primis di- uortium ſecutum fuerit, non ſolùm par- tem duodecimam mercedis, ſed pro mo- do temporis omnium menſium, quo dotale prædium fuit, ex mercede, quæ debebatur, portionem retinebit.
Alio exemplo docet Vlpianus, quod antè dict fuit, non ex tempore locationis ſolùm, ſed contra- cti potiùs matrimonij fructus diuidendos eſſe in-
ter cõiuges ſoluro matrimonio. Eſtque hoc exem
plũ ſuperiori diſsimile, ac contrariũ: quandoquidẽ in ſuperiori exẽplo poſitũ eſt, Vx orem ante vinde. miã fundũ plenum fructibus in dotẽ ſediſſe,& fru- ctus à marito perceptos eſſe. Hic autẽ percepta iam vindemia, nempe Calendis Nouembris, fundus ia dotẽ datus eſt, ſed poſteà à marito locatus eſt Ca. lendis Martij. Et quia quinque menſibus ſtetit ma- trimoniũ, maritus quinque partes totius mercedis annuæ lucrabitur. Nec vlla confuſio hic neceſſaria eſt vt in ſuperiori hypotheſi, quia hoc matrimoniũ in duos annos non incidit, ſed in vnũ tantũ, quo a- ger locatus fuit, vt marito ſolius mercedis hic ha- beatur rario. Sed pro modo temporis. Hic oblerua quòd nullibi clarius expreſſum eſt, in hac fruGuü diuiſione ſeruari proportionẽ Geometricã, in qua Ariſtoteles verſari iuſtitiam ait. Nam ſicut ſe habet annus(exẽpli gratia)ad duodecim aureos, ita ſe ha-
bent quinq; menſes, ad quinque aureos. Atq; ideo
æquũ eſt vt maritus, qui pro anno integro duode-
cim aureos haberet, pro quinque mẽſibus quinque i
aureos retineat. Portionẽ retinebit. Alia cauſa eſt flun
di venditi, qui priùs locatus fuerat, vt hic vulgdab 1
aliis annotatũ eſt, qui tamen huius diuerſitatis ra- tionẽ non ſatis explicãt. Nam ſi fundus locatus vẽ- ditus ſit, die locationis nondũ cedente, non vendt- tor. ſed emptor mercedẽ accipere debet, vt Paulus de fundo à Cæſare vendito ſoquens lib.; decreto- rũ ait.l.vlt. infrà de iure fiſci. Nec vlla inter ipſos ſi diuiſio, quocunq; tẽpore anni fundus venditus fue- rit Fructus enim huiuſmodi, aut mercedes, pars ſun di eſſe intelliguntur, ac idcirco vẽdito fundo in em ptorẽ trãſeunt. Sed hic diuiduntur fructus pro rata parte temporis: quia dos pro oneribus matrimonii fuſtinẽdis datur, vt iã ſæpe dictũ eſt.l. pro oneribus C. de iure dot Verùm quod Paulus ait, emptorem eius anni penſionẽ accipere, d. l. vlt. cũ diſtinctione Vlpiani conuenire non videtur, qui fructus quidẽ maturos emptori cedere ait: ſed ſi ager locatusſi penſiones ei cedere, qui locauerit, id eſt, venditorit Iulianus. ũ.ſi fructibus. ſup. de actio. emp. ltaq; Pauli dictũ ita interpretamur, vt emptor mercedem acci piat, nõ à colono, ſed Avéditore. Nõ enim aduerlus colonũ actionẽ emptor habet, ſed aut exacta à ver ditore mercedem petit, aut cogit eũ vt ſuis ado. nibus cedat, quoniã id æquitati& bonæ fidei cm ſentancũ eſt.. Iulianus§. in 1is autẽ l.ſi cum fincu. ſup. de contrah. empt. Quinimo emptor fundi ante venditionẽ locati, poteſt fructus percipere expullo colono, ſi mercede locationis contentus fortè non ſit.. arbores. ſupra. de vſufr. ita tamen vt ſalua ma⸗
ncat actio condudtori aduerſus locatorem, due ci tru

stotius n ſio llem
hoc man
vnü tani
merccd
ric. Ha
ſt, in har
omertii
Lam ſteut daureon aureos dintegwt mẽbboge Aliacauhs abyt licu zus dlderte undus loen- dente,n0- debet; y ecslhzit clande dus rendu nercedtont dito unbe ſ fruc ibus I
In Tit. Soluto matrimonio. 349
. 2* ej ſcui non licẽat. Sed in quæſtione à Paulo tractata Imperator ipſe fundum kendidetas& quia pericu- lum erat, ne ſi à colono fructus au lerret emptor, co nomine Imperator conueniretur a colono, vtilius viſum eſtpropter fauorem fiſci,vt emptor non fru- aus ſed mercedẽ tantum accipiat. d.lvlt. Solen tau- tem& alij caſus annotari, in quibus fructuũ diu iſio non fit pro modo tẽporis,&c. quòd ratio aliqua id faciendum non eſſe ſuadeat:velu ti cum vſufructua- rius nondũ finito anno moritur. Is enim fru ctus to nius anni ad hæredes ſuos trãſmittit, nec propricta- tis dominus aliquid ex eis capit. l. defuncta. ſu prà de vſufruct. modo tructus à defuncto percepti fuerint. li ſur ſupr de vſufruct... qui ſcit. infia. de vſuf. Non enim pro onere aliquo ſuſtinendo eos fructus lu- crauur vſufrucuarius, ſicut maritus pro oneribus matrimonij rei dotalis fructus acquitit. Vſufructua- rio cõparantur moribus noſtris ſaccrdotes benefi⸗ ciarij gl. pragma. Sed iure pontificio nullos fructus ad hætedes ſuos transferunt, c. ad hæc. c. relatum. de de teſta& vſuarij magis, quàm vſufructuarij,. hab en tur.cepiſcopus. 10.z. c. epiſcopus. 12. 9.1. Lanordn ccum eſſes. de teſta. Qua de re accuratiùs in iuris
ontificij cõmentariis diſputaui. De clientibus no-
tri tẽporis, qui vaſalli dicuntur, extat in Hortenſij rhapſodia cõſtitutio, quam qui volet, inſpiciat.§.his conſequenter:tit. lic fin. lex. De ſtipendiis& ſalariis Magiſtratuũ, Doctorum,& aliorũ huiuſmodi quæ- ſtio aliis in locis aptius aliquãtò& opportunius tra Ctatut.l.diẽ functo.ſuprà de offi. aſſeſſo.l. qui operas. §.item cum quidã.. ſed addes. 5.vlt. ſuprà loca.l.poſt duos. C. de aduoc.diuer. iud.l.- matriculã. C. de agen. iu reb. ilud præterca quæſitum eſt, Si maritus vxori annuũ teliquerit,& ea nõdum finito anno deceſſe- ritan hæredibus eius integtũ legatum debeatureEt 1z.de ann.lega. Modeſtinus reſpondit deberi. Nã& initio annicedit dies huius legati, quãuis in ſtipula- tionibus diuetſum ius ſit.l..L. C. quãdo dies lega. ced. Itẽ ſi meſſes eius anni, quo diuortiũ fa- ctũ eſt, colonũ ex forma locationis ſequã- tur antevindemiã ſoluto matrimonio:ni- hilominus pecunia meſsiũ in com puta- tione cum ſpe fururæ vindemiæ veniet. NHiic oſtẽdit Vlpianus in hac diuiſione fructuum nihil teferre,an tempore, quo fructus percepti ſunt, mattimonium ſteterit, nécne, modò eo anno, cuius — enim fructus cius temporis — dernerzſed totius antecedentis tẽpo- one etgoii uht huld pôſt dicem us.§. non ſolũ. temrheg Vi e eſſe fundi dotalis locatio cacor aho derunlon equantur, ſed co nomine lo- b to anno maarn⸗ unn accipiat. Deinde nondũ fini- Dnium ante vindemiam ſolutum elſe. Hic uplex oritur de vi quæſtio: vna de vindemia,
non vidẽcur; dẽtur in computationem venire. Sed Vlpia-
nus 2 3..
auscaienam vindemiam, quàm meſſes in com- ein venire. Licet enim meſſes colonum ſe-
quantur, tamen eo
Kii frucdus men nomine Pecuniam pendit, quæ ere non ſit, tamen ro f o fructu ha vt poſteà dic ema„ P betur,
moueri deh mercedis. de peti. hæred. Nec co emus, quêd mattimonium ante colle-
ctam, perceptaàmque vindemiam ſolutum ſit, pro- pter rationem, quæ iam adducta fuit. Apparetigitur ex his, illos fructus, quos mulier percepit, antequam nuberer, non debere in contributionem venire.
Ex his quæ iam dicta ſunt, apparet, fructus à mu- liere perceptos ante matrimom ũ, in cõtributionem non venire, ſed mulieri integtos acquiri. Cum enim poſitum fuiſſet, vxotẽ vindemia iam percepta nu- pſiſſe,& fundum poſteà à marito locatum fuiſſe, di- ctum fuit, ſolam mercedẽ locationis diuidi, nec fru- ctuum anitè perceptorum vlla mentio facta eſt. Sed quæſierit fortè quiſpiã, Cur poſt matrimonium po- tus, quàm ante percepti fructus diuiduntur? Nam cùm vtrique matrimonio non conſtante percipian- tur, non videtur diuerſum ius eſſe debere. Ratio au- tem diuerſitatis hæc eſt, quia non ſicut ſructus per- cepti totius antecedẽtis anni fructus eſſe intelligun- tur, ita etiam anni ſequentis, vt ſupra admonuimus.
Ob donationes, item ob res amotas ex his fructibus, qui poſt diuortium per- cepti ſunt, compenſationes fieri poſſunt. Quꝗãuis maritus vxori reddere debeat fructus, qui Poſt diuortiũ percepti ſunt(vt iã diximus) tamen ſi quid viciſsim ci ab vxore debeatur, ob res puta do- natas aut amotas compenſatio fiet. Hoc tamẽ acci-
piendũ eſſe vulgò creditur, cùm hinc inde quãtitas
& pecunia debetur: quia fortè fructus conſumpti ſunt, ac etiã res amotę, quarũ petitur æſtimatio. Alũt enim ita demũ cõpenſationi locũ eſſe, ſi quantitas, nõ ſpecies, aut corpus aliquod petatur.ê. ſi cõuenerit- de pig acti. Sed quãtoperè verbis Vlpiani repugnet
hæc interpretatio, nemo nõ videt. Nã nec verũ illud
eſt, quod apud ipſos velut axioma certiſsimũ, atque indubitatũ habetur, eciei cu quãtitate cõpenſationem non admitti: idq́; præter hũc Vlpiani locũ(qui tamẽ clarus ac perſpicuus eſt)aliis rationibus,& argumẽ- tis probari facilè poteſt. Ac in primis luſtinianus of. ficiũ iudiciis demõſtrans in iudiciis bonæ fidei ge. neraliter tradit, Si quid actorẽ inuicẽ praſtare oporteat, eo copenſato, eum c quo agitur, in reliqui condemnari oportere..in bonę fidei. Inſtit. de actio. Quod profe- & nõ videtur ita poſſe accipi, vt nunquàm locũ ha beat, niſi quantitas vltrò, citrq; petita fu erit: idque paulò pôſt apertius docebimus. Mouet me prætereà luſtiniani cõſtitutio, quæ compenſationem admitti vult in omnibus tã in rem, quàm in perſonã, actio- nibus l.vlt. C. de cõpen. cũ ſit certiſsimũ, ſi pecies,& corpora vindicari ſolere, nõ pecuniã, niſi vt ſpecies magis, quàm vt quantitas petatur. Sed& eadẽ cõſti- tutione excipitur is, qui poſſeſsionẽ alienã per vim occupauit. Quod fruitra fieret, ſi poſſeſsionis, id eſt, prædij cõpenſatio non admitteretur. Hoc enim ver
büũ pro prædio accipi, notius eſt, quã vt probari de-
beat.l. interdũ. de verb.ſig. l.z. C. de probat. Excipitur quoq; is, qui tẽ depoſuit. d. l.vlt. l ſi quis. C. depoſ. Ac nominatim loquitur cõſtitutio depoſitũ excipiens, tam de re, id eſt, ſpecie, ſeu corpore, quàm de pecu- nia depoſita. Quod procul dubio nunquam exce- piſſet Iuſtinianus, niſi ſpecici cum quantitate com-
enſatio aliàs recipcretur. d.]. ſi quis. Eodem pertinet quod Seneca, lib. 6.de bencf. de cõpẽſatione loquẽs,
Gg
1 1 1 ¹ 1
ä“——
——ÿy—— 8————,——

350 na corporum quoque meminit. Non tantùm, inquit, inter creditorem& debitorem udex ſedet, qui di- cat, Pecuniam credidiſti? Quid ergo? Pecus abegiſti, ſeruum eius occidiſti, argentum, quod non emeras, oſsides, æſtimatione facta debitor diſcede, qui cre- ditor veneras,&c. Nec deſunt exempla apud luris auctores, eorum contractuum, in quibus com penſa- tionis huius habetur ratio, ne quis verba lIuſtiniani, quorũ amsè meminimus, de quantitate tantum, non ctiam de ſpecie accipienda putet. Lſi quis rem. de acquir. poſſeſ.l.ſi is, qui rem. l. creditoris. õ.vlt. de fur. Caùm cnim commodatarius rem cõmodatam pe- tit à commodatario, poteſt commodatarius rem commodatam velut pignoris loco retinere; donec pecunia ſibi debita ſoluatur. d. 1ſi quis rem. Nec co moueri debemus, quòd retentionis, non compen- ſationis, mentio fiat, quoniam luriſconſulti de his contractibus loquentes promiſcueè his vetbis vtun- tur. l. in rebus.§.vlt. commo. l... C. rerum amotarum. & hoc§. Noſtram quoque ſententiam juuat, quod Scæuola ſcribit. Si debeas decem, aut hominẽ, vtrum aduerſarius volet, ita debiti compenſationem admitti, ſi aduerſarius palàm dixiſſet, vtrum voluiſſet..ſi debeas. ſupr. de compen. Nã vtrumcunque dixerit ſe velle, Scæuola ei compenſare permittit: quamuis dictum Scæuolæ perperam cæteri ad ſuę opinionis confir- mationẽ detorqucant. Nolim tamen inſiciari, qu dd ad effetum compenſationis attinet inter quantita- tem, ac ſpeciem aliquid intereſſe: quia cùm hinc in- de quantitas debetur, ipſo iure alter ab altero libe- ratur. l.ſi conuenerit. de pign. actio. quòd hæ res fun- Aionem in genere ſuo recipiant. l.2. 5. mutui datio. de reb. credit. adeò vt conuentus coram iudice ſeſe iam liberatum rectè contendat. At in obligatione ſpeciei, non ſtatim fit liberatio, ſed poſtulat à iudice reus conuentus, vt compenſationem admittat: pro- inde verè dictum eſt, commodatarium pretextu de- biti reſtitutionem rei commodatæ recuſare non poſſe. lvlr. C. commod. quia res commodata, in pe- cunia, ſiue quamitate nõ conſiſtit. Verùm nihilomi- nus poterit is à quo ſpecies petitur, in iudicio poſtu lare, vt iudex compenſationis rationem habeat. Ac judicis officium in huiuſmodi iudiciis tale mihi vi- detur eſſe,vt rem iubeat retineri pignoris loco, do- nec aduerſarius ſoluerit; aut inita rei æſtimatione litigatores inuicem liberatos, vſq́; ad concurrentem quantitatem, dimittat Et hac compenſatione Iuſti- nianus ipſo iure minui quaſcunque actiones con- ſtituit. lxvlt. C. de compen. Quod vriq; ſic accipien- dum eſt, non vt ipſo iure, ac ſine iudice alter ab al- tero liberetur, alioquin inter quãtitatem, ac ſpeciem nulla eſſet differentia:ſed vt neceſſarium nõ ſit, doli exceptionem opponerc. 5. in bonæ fidei. Inſtit. de actio. Nec illud quidem prætereundum eſt, quod Iuſtinianus ex ſententia Papiniani ſtatuit. NNon ſo lum iudicem de abſolutione rei iudicare, ſed& ipſum actorem, ſi ecõtrariò fuerit obnoxius inuentus, condem- nare..cùm Papinianus. C. de ſent.& interloc. Quan quam non ignoro, hanc compenſationem, de qua loquimur, à mutua petitione, quam recõuentionem vocamus, differre. Licet cnim mutuæ actionis ſpe- cies quædam ſit compenſatio, lneque. C. de com- penſat. tamen poteſt mutua actio abſq; compenſa- tione reperiri,vt puta, ſi is, vnde petitur, debitũ non
Franc. Duareni luriſconſ.
confiteatur, ſed viciſsim aduerſus actorem experia, tur. Nam opponens compenſationem, bonã dem agnoſcit, confitetũrque debitum; ſed inſtat apud iu. dicem vt pecuniæ ſibi debitæ ratio quoque habez.
tur. Poſtremò notandum eſt, hoc ius conſtitutione
Iuſtiniani abrogatum eſſe: adeò vr ob eas cauſas, de quibus iam diximus, nulla admittatur compenſa. tio.§. taceat. C. de rei vxo. actio. verba eius hæc ſunt de actione rei vxoriæ loquentis: Taceat in ea reten. tionum verboſitas Quid enim opus eſt inducere ob m- pes retentionem, alio auxilio ex moribus introducto?vel ex qua cauſa ob res donatas retentio introducatur? um ſit donatori facultas per actionem in rem direltam, ue
per vtilem, vel per condictionem ſuo iuri mederi. el
nec retentio ob res amotas neceſſaria eſi: cum pateat om. nihus maritir rerum amotarum iudicium,&c. Quibus 9
verbis manifeſtiſsimè oſtendit Iuſtimanus, ſe ius
antiquum emendare& abrogare. Nec vllum ius de ea re, quod corrigere potuerit, hoc excepto, reperi- tur. At enim afirmat Iuſtinianus in ſuis libris nul. lam antinomiam, aut contrarietatem extare. Quod fortaſsis non malè dicitur ab eo de iis, quæ eodem
tempore in libros iuris ciuilis ab eo relata ſunt. Sed conſtat ex ſubſcriptione conſtitutionis ipſius cam Ilrus
poſt Codicis, atq; Pandectarum editionem, Codici inſertam fuiſſe. Eſt enim ſubſcripta Lampadio,& Oreſte Conſulibus, cùm Decio Conſ. Codex pu. muùm cditus ſit. Actamerſi data fuerit ea cõſtituuio ante Pandectarum cõpoſitionem, tamen quia non- dum ca promulgata, propoſitaq; fuerat; non dubi- tarunt Pandectarum cõſcriptores ius antiquum de cõpenſatione dotis, in eos libros referre. Sed in po-
ſtrema editione,& emendatione Codicis, quę Pan- dectarum editionem ſecuta eſt, nempe Theodoto Paulino Confule, eam conſtitutionem adſcribi cu. rauit Iuſtinianus, cùm ius illud vetus de compenſa-
tione adhuc in Pandectis remanſiſſe intelligeret. Itaque ferendus minimè eſt eorum error, qui exiſ-
mant Iluſtinianum in ea conſtitutione de retentio. ru
ne tantum non etiam de cõpenſatione loqui, quaſ aliud compenſatio hic ſit, quam retentio. Nam reii- neri res dicuntur ob compenſationẽ. l.4. ob nego- tium. ſuprà de compen. Ac Iuriſconſulti de dote lo. quentes, promiſcusè his verbis vti ſolent. 1I. C.rerum
amo. l. dote, de dot. præleg.§. propter retentionem Inſti. de actio. VIp. quoque in fragmentis Inſtitui tit. de dotib. Retentiones(inquit) ex dote ffunt, un
propter liberos, aut propter mores, aut propter impen„
aut propter res donatas, aut propter res amoias. Sed de aliis retentionum cauſis poſteà dicemus. l.rei iud cats. 5.vlt. Nihilo probabilior eſt eorum o pinio,qui putant dotem quidem compenſari, ac retineri non poſſe, fructus autem dotis poſſe. Quoniam explots tiſsimum eſt, huiuſmodi fructus dotem augete,ne de iis aliter, quàm de ipſa dote, quã vxor dedit, me- rito iudicandum eſſe. l.ſi marito.§. ſi fundum inſ
Quod in anno dicitur, poteſt diii& in ſex mẽſibus, ſi bis in anno fructus ca- piantur: vt eſt in locis irriguis: ſed Rin pluribus annis idem dici poteſt, vt in ſyl ua cædua. Item ſi locario agri talis ſit,Nt ſuper annuam mercedem quinquennio b b quoqus

cumot ufire Necha cexchyn, sin ſasth tem enn de iß en eo relan
utionisi
edirione
pta lam
BConſ
fuerit an
mtamene G fuetan es insann refene,9t Codichg nempelh tonemali fetus de n anliſe in um errotg urione det ſatione logl retentio ione140 conlälut lſclemull optel ran gmeni’
In Tit. Soluto matrimonio. 351
e aliquid amplius præſtaretur: in co enim quod amplius eſt, tempus ad quinquennium computamus.
Cum dicimus, Eius anni fructus, quo ſoluitur ma- jiuidendos eſſe inter coniuges pro modo tem- deo anni mentionem facimus, quòd cre- us accidat, vt vnius anni cultura ad fructuum bn gionem neceſſaria ſit. Itaq; ſi bifera terra ſit, di bis in anno fructus capiantur, ſemeſtre tem- dr gor vno anno cõputabitur, eiũſq; tem poris fru- 4 ſolam diuidentur: ſequentium verò ſex men- kructus integri reddentur vxori. Eademq; eſt atio quinquenni, ſi fortè quinto quoq; anno fru- 4 ercipiantur, velut ex ſylua cædua. Nã fructus La quinquennij iuidentur pro rata parte tem- oris quo matrimoniũ non vltimo anno, ſed quin- uẽnio ſtetit Quõd ſ locatus ſit ager in quinquen- nium, vt veterum mos fuit. lſi in lege. 5. colonus. J. jtem quæritur 5.vlt.ſuprà loca.l.ſi quis nec cauſam.
quoqu
☛ trimonlu,? oris I&c 1
*
ſupra de reb. cred.& cdõuenerit vt non ſolum annis
ſingulis centum pendantur locatorti, ſed vt quinto quoq; anno aliquid amplius, puta decẽ præſtentur, quocunq; tempore cius luſtri matrimonium ſolu- tum fucrit illa decem inter maritum& vxorem di-
uidentur, quòd quinque annorum fructus ſint. Vt
igitur ſammatim omnia complectamur eius tem- oris in hac diuiſione habenda eſt ratio, cuius tem- poris fructus eſſe videbũtur, ſiue annus ſit, ſiue aliud tempus anno aut breuius, aut productius. Quod au tem diximus:integri anni tempus non ſpectari, cùm bis in anno fructus capiuntur, ſic accipiendum eſſe arbitror, cùm eiuſdem generis fructus terra profert, puta tritici, aut hordei. Cuius rei exemplum refert Plin.lib. 7. c.4.In Chalcia, inquit, Rhodiorum inſu- la locus quidã eſt in tantum fœcundus, vt ſuo tem- pore ſatum demetant hordeum, ſublatũmq; proti- nus ſerant& cum aliis frugibus metant. Proinde& ſi demeſſo tritico ſtatim ſeratur miliũ(vt apud nos fieri conſueuit)non ideo ſolum bis in anno produ- cere fructus rectè dicetur. Nec puto biferam terram ²o ſenſu veteres accepiſſe. Argumento eſt Virgilij locus lib 4 Geor. Biferi; roſaria Pafti& quod Grã- matici in um locum annotarunt. Adde quòd cùm locorum irriguorum hic meminit Vlpianus, ſatis demonſtrat de eiſdem fructibus hoc intelligẽédum: quandoquidem in locis nec irriguis, nec admodum fertilidus poſt demeſſum frumentum, alię quædam ruges codem anno capiuntur. Prætereà fructus il- los ſecundatios nõ ſex menſium, ſed breuioris tem- Poiiveſſe kidemus: cim tamen hic Vlpianus ſeme- 3 enpoi mentionem faciat, quaſi vtrique fru- odem eoe Po ptodhurantur ‚ac binæ xſtates ger zanc l u 3 inlibe c. 7. Sed verba Plinij, elb Rceod illu rant, hic adſcribere præſtat eibds Hr 3 1 uſtas Africę in mediis arenis, peten- herheean buinq; magnam, vocatur Tacape, ae malledet en ne miraculum riguo ſolo. Ternis fe- c paſſ. in omne ecuüen, edei horarum ſpatiis diſpenſatus huic ficus Ree almæ ibi prægrandi ſubditur olca, mentueneefa Punic⸗ illi vitis, ſub vite ſeritur fru- 1nn. Mn gumẽ, demum olus, omnia codem „'omniaque aliena vmbra aluntur. Quaterna
m partem fons abundat lar-
cubita eius ſoli in quadratum, nec vt à porrectis me- tiantur digitis, ſed in pugnum contractis quaternis denariis venundantur. Super omnia eſt, biferam vi- tem, bis anno vindemiarc. Et niſi multiplici partu exinaniatur vbertas, pereunt luxuria, ſinguli fru- ctus,&c. Queri poteſt, Si arua alternis ceſſent(quod fieri præcipit Maro) quemadmodum duiſio fru- ctuum fieri debeat Et cẽſent plærique, biennium in diuiſione pro anno computandum eſſe. Quæ ſen- tentia non caret ratione: idémq; non malè dici po- teſt, ſi vno anno frumentum ſeratur, altero lupinus, vicia, aut aliæ huiuſmodi fruges, quæ propter alia obiter ſeruntur, vt terram efficiant letiorẽ. Plin. lib. 18. c.1415. 21. Verũ de iis rebus agricolas,& rei tuſtice peritos conſulere oportet, quoties iudicandum, ac ronuntiandum erit: memineritq́; ſemper iudex in hac diuiſione, Quod æquius, melius ſpectandum eſſe. l. pen. infrà. Sufficit autem Iuriſconſulto, ſi ad eum referatur, quaſi de iure aperto reſpondere. Fructus diuidendos eſſe inter cõiuges pro modo totius tem poris, quo curantur,& colliguntur, ſiue annus, ſiue breuius aliquod, longiũſve tempus ſit. Quanto ve- rò temporis ſpatio fructus quærantur, ad Iuriſcon- ſulti munus non magnopere pertinet, vt nos in re- ſponſum Scæuolæ demonſtrauimus. cap. 122.tit. de verb. oblig. Ex his autem facilè apparet cur Paulus dixerit, Quod in ſementem errogatur, ſi non reſponde- rint meſſes, ex vindemia deducendum eſſe, quod totius anni vnus fructus ſit. l.ſi fundus.§.vlt. infra. Nam li- cet illi fructus non eodem tempore colligantur, ta- men quia codem tempore curantur, eiuſdem tem- poris fructus habendi ſunt.§. non ſolum. infrà. Nõ ſolùm autem de fundo, ſed etiam de pecore idem dicemus, vt lana ouium, fœtuſq; pecorum præſtetur. Quare enim ſi maritus prope partum oues doti acce- perit, item proximas tonſuræ, poſt par- tum,& tonſas oues protinus diuortio fa- cto, nihil reddat? Nam& hic fructus toto tempore, quo curantur, non quo perci- piantur, rationem accipere debemus. In ſeruo quoque anni ratio habetur: vt ſi in
annum forteè operæ eius locatæ ſint, præ-
teriti temporis ad maritũ, poſt diuortium autem, ad mulierem operæ pertineant. Hic docet Vlpianus, verbum fructus, late accipi, cùm diximus, Inter coiuges matrimonio ſoluto fructus diuidendos&ſſe. Non enum co verbo fruges tamùm, quas terra fert, ſignificantur, ſed etiam fœtus peco- rum, lana ouium,& alia huiuſmodi, quæ fructus ex- traordinarij dicuntur à Varrone in lib. z. de re ruit. c. z. Item operæ ſeruorum, pẽſiones prædiorum,&c. Qus curantur. Obſerua hanc rationem, que velu- ti regula quædam eſt, ad quam hæc diſputatio de diuiſione fructuum exigi debet. Plurimæ ctenim quæſtiones hic agitari ſolent, quæ hac ratione ani- maduerſa non multum difficultatis habituræ ſunt. De penſionibus quoque prædiorum
vrbanorum idem eſt, quod in fructibus
ruſticorum. G g 2
——
——
——OCOQęęL———— ae eraecre 8 2 3
—
e S—.—
—
—

33⁷ Mercedes habitationũ propriè fructus non ſunt; quia non naturaliter ex re proueniunt. lſi nauis. ſu- ra, de rei vindic.¹.vſura. infra de verb.ſign.fructuum tamen loco habentur;ac ſicut fructus rei dotalis in contributionem veniunt. l. mercedes. ſupra de pet, hær. l. prædiorum. ſupta de vſur. ltaque vulgo ciui- jes fcuctus non inepte appellari ſolent, quod non naturaliter proueniant ex re; ſed tamen ciuili qua- dam ratioue pro fructibus habeantur.
Si fundum viro vxor in doté dederit, iſque inde arbores deciderit, ſi hæ fru- us intelliguntur, pro portione anni de- bent reſtitui. Puto auté, ſi arbores cæduæ fuerint, vel cremiales dici oportere in fructum cedere: ſiminus, quaſi deterio- rem fundum fecerit, meritum teneri. Sed
ſi vi tempeſtatis ceciderint, dici oportet retium earum reſtituéẽd um mulieri, nec in fructum cedere, non magis, quàm ſi
theſaurus fuerit inuentus. Non enim in fructu computabitur, ſed pars eius dimi-
dia reſtituetur, quaſi in alieno inuenti.
Ceduarũ arborũ,& cremialiũ, fructus rede dicun- turdeòq; quod ex eis cęditur, in contributionẽ ve- nit. Alias autẽ arbores marito cædere nõ licet, nam in fructu nõ ſunt, ſicut nec cuicũq; aut colono: aut vſufruuario.l. in fraudẽ.. conductor. de iure fiſci.l. itẽ ſi fundi.h ſed ſi grã des, de vſu Qua ratione Antr ſtites noſtri tẽporis, qui prædiorũ acrorum arbotes cædũt quotidie, ac ingentẽ inde pecuniã corradunt, n ſe adminiſtratores eorũ bonorũ, aut vſutfructua- rios, ſed cõpilatores, ac depopulatores eſſe oſtendũt, niſi ob iuſtã legitimamq́ cauſam id ab eiſdem fiat.
Nec dubium eſt, quin huius dilapidationis nomine cõueniri poſsint,& quicũque pręterea ipſis hæredes extiterint, idq́; à nobis demmonſtratũ eſt in iuris põ- tificij cõmentarus. Cremiales. Cremia a cremãdo di- cuntur, vt quibuſdà placet. Suntq́ ſurculi tenues, ac aridi, qui facilè cõburũtur, l.ligni. mf. de leg. 3. Colu- mel. lib. 12. c. 19. vnde cremiales arbores dictæ. Alij gremia,& gremiales legũt, cenſeniq́; ſic dici, quòd a ruſticis gremio deferri loleãt. Si theſaurus. Thelaurus in aliquo loco inuẽtus, cuius ſit, queri ſolet. Nec dif= ficilis eſt quæſtio, ſi aut in proprio fundo, aur in alie no ab aliquo inuentum eſſe proponamus. Inuentus enim in proprio fundo acquiiturinuẽtori:in alieno inuẽtus mter dominũ fundi,& inuentorẽ diuiditur. §. theſauros. Inſti. de rer, diui. Maior dubitauio eſt de co, quẽ quis in loco ſacro, religios ove inuenit, pro- pter cõſtitutionesreſcriptaq; Imperatorũ, quę còtra- ria ac pugnãtia reperiũtur:nẽpe Hadriani,& M. An- tonini, ac L. Veri Fratrũ, quos Calliſtratus Diuos Fratresvocat. Hi nãq; ſtatuiſſe dicũtur, vt theſauro⸗ rum in locis ſacris, aut religioſis repertotũ, dimidia
ars fiſco vindicetur. 3.§.ſi in locis inf. de iure fiſci, Cõtrà Hadrianus, vt inuẽtori omnino acquirãtur.§. theſauros. laſt. de rerũ diuiſio. Quãquam hoc caput nõ cõ memorat Spartianus, quo loco huius reſcripti meminit in Hadriani vita. Süt qui negationẽ addãat Calliſtrati velbis, veterũ(vt aſſerũt)codicũ fidẽ ſecu
Franc. Duareni luriſconſ.
ti. Quibus nõ temerè aſſentiendũ eſt, ſed illud Epi. charmi potids retinendũ: Neruos, atq; artus ſapièr
eſſe, Nã temere credere. Exiſtimo autẽ hec duo wſens pta adeò pugnãtia eſſe,& cõtraria, vt nulla ratione cõciliari queãt. Nec ideo inſimulandus eſt Iuſtinia- nus, quaſi falsò ſcripſerit, nullã in libris ſuis antino- miaã reperiri. l.2. C. de vete. iure enucl. Eſt enim vcro. biq; narratio quęedã hiſtorica, ac idcirco pugnantia loqui exiſtimãdus nõ eſt, qui nihil ipſe cõſtitun, ſed ab alits ante cõſtituta, quãquàm ſibi inuicẽ diſsidẽ᷑ tia, refert. Difficultas autẽ ex eo oritur, quòd variis in locis hęc deſcripta ſunt, vt videri poßit luſtinia. nus vtrunq; reſcriptũ à ſe recitatũ probare, cui nec addere quicquã, nec detrahere voluerit. Sed iã ſæpe admonui, locos huiuſmodi, vt rectè cõmodéqueex-
plicẽtur, perinde accipiẽdos eſſe, ac ſi vno: atq; eode 1
loco deſcriptieſſent. Cuius rei exẽplum eſt apud Pa pinianũ, cùm ait, Orationẽ Diui Seueri ad reru donatio- nẽ pertinere.. Papinianus. ſup. de don. inter vir. Qua de re ſuprà ſatis fusè diſſeruimus. Si igitur quis veli ca, quæ ſic diſsipata,& diſiecta ſunt in iure ciuili de thelauri inuẽtione diſponere, ac digerere(vt nos ple runq; facimus; ac in poſterũ nos facturos ſperamus) tametſi is de ſuo nihil omnino addiderit, nihil pror- ſus difficultatis reperietur, quæ quẽquam remorari queat. Pone luſtinianũ ita ſcripſiſſe: Hadrian. natu. ralẽ æquitatẽ ſecutus, theſaurũ inuentũ cõceßu m- uẽtori. Sed Diui fratres cõſtituerunt, vt media pass fiſco vindicetur. Quis tã ſtupidus eſt,vt non videat, quid ſequendũ eſſe hic Inſtinianus voluerit? Cùm enim vtrãq; cõſtitutionẽ referat tantũ, nec quicqua immutet, dubiũ nõ eſt, quin prior conſtitutio poſte- riori cedere debeat.l.vlt. ſup. de cõſtit. prin. Itaq; hac
ſentẽtiam Federicus Imper. cõſtitutione quadã ſua 1
poſtea confirmauit:tit. que ſint regal.vt iam obſcu⸗ rum eſſe nõ poſsit, quid iudicãdo ſequi debeamus Quaſi in alieno inuenti. Obſerua, fundũ dotalem mariti proprium non eſſe, ſed vxorts. Sed quemad- modum hoc accipi debeat, antè declaratum fuit. gi vir in fundo mulieris dotali lapici- dinas marmoreas inuenerit,& funduũ ftu ctuoſiorem fecerit, marmor, quod ceſum neq; exportatuù eſt, mariti eſt,& impenſt nõ eſtei præſtanda: quia nec in fructu eſt marmor: niſi tale ſit vt lapis ibi renaſca tur: quales in Gallia,&in Aſia. Sed ſi crett. fodine, vel auri, vel cuius alterius maten ſint, vel arenæ, vtiq; in fructu habebũtur. Dubiũ non eſt, quin maritus, ſicut quicunq; vſu- fructuarius, lapicidinis,& fodinis ommibus fundido talis fruatur.l.itẽ ſi fundi.de vſufru..ſi fund. infr. N licet propriè dicãtur frucus, qui producũtur e tens & ſublatt, perceptiq; redeũt per interualla, ac ren ſcũtur: tamẽ in fructu habẽtur quoq;& quodã me do renaſci vidẽtur, que ita abundät, vt deficere uon poſsint: aut non cito, nes facilè poſsint, cuiuſnoct funt lapides,& metalla. Proinde marito licetlapicv
dinã dotali fundo aperire, modò fundſ̃ deteriotem u
nõ faciat marmorq́; ab eo cæſum conſtante mattl monio ipii acquiritur,t hic Vlpait d litẽ ſifund Fructuoſiorem fecerit. Cuùm videret maritus valde
ſterilem elſe fundũ dotalem diligenter ſerur 6 fodien

lgerenn turoiſe lideritl quam le.lacn uentu ci unt, um eſt,yt uo us volueni antüner, wconſtiun ſtit puubd tutionegi egaln und legu bir aa fondi- orb Sed r lccharauumt
dotall
acinæ obiectioni.
uiſtonem, cont
oſtendit, frucqus pr
In Tit. Soluto matrimonio.
ſodiendõque lapicidinas tandem marmorcas inue-
vberior cœpit eſſe reditus fundi propter kadn tium, quamuis fortaſſe non renaſce-
Nec aduerſatur huic interpretationi Priſci Ia retur. ſententia, ſi quis verba eius ſine cauillatione boleni 3 Lvlt. de fundo dota. Licet ex ca nonnulli zcer d erta lapicidina.& cæſo lapide fundum — reddi, niſi lapis renaſcatur. Quod Lmper nè falſum ſit,& à communi ſenſu abhor- cdm pu jam qubiæ ſanitatis Priſcus(vt Plinius de nerena lib 6.epiſt.) Sed demens omnino iudican- co ſeri 4 1ded temerè reſpondens non de iure, ſed zoeler⸗ ruſtico cuiuis perinde notum eſſe po-
uod den. peritißimo Iureconſulto. Cùm enim ait telt;
Priſcus, Non yutare ſe fundum deteriorem eſſe, ſi tales —....
19 lapicidine, in quihus lapis creſcere poßit, non ne-
:4 3 ntea aliter contingere poſſe vt fundus de-
ehor bunin exportatum. Sufficit cæſum eſſe, b vas exportatum,& reconditum non ſit vt ac- ratur marito. Quod& de fructuario alibi dici- drl vſufructu. ſuprã quib. mod.vſufruct. AMaritieſt Diuerſum ius eſt in ea arbore, quæ nec cedua, nec cremialis eſt(vt antè diximus) cùm ta- men arbor huiuſmodi renaſcatur. Sed quia cædi marmor ſoletin eõque verſatur marmoris vſus,& vtilitas, id ita conſtitutum eſt. Arbores grandiores alubritatis,voluptatis, ornatus cauſa ſolent in mul-
nit..
tos annos conſeruari. Inter lapidem autem& the-
ſaurum ratio diuerſitatis obſcura non eſt. mpenſa nun eſt ei præſtanda. Im penſa hæc vtilis eſſe videtur. Alioqui falsò dictũ eſſet, fundum fru- ctuoſiorem factum eſſe. Quare mirum eſtcur non præſtetut ab vxore, cùm ea im penſa dotẽ minuat. toto titde impen.in reb. dot fact. infrà. Sed arbitror hunc locum accipiendum eſſe de ſumptu fructus quærendicauſa tantùm facto: quamuis ex ea re for- taſsis fundus imperpetuum redditus ſit fructuoſior. Conſtatenim, huiuſmodi impenſam non repeti:vt poſtea docebimus. 6. impendi. infrà. Si quis obiiciat nobis labolenũ exiſtimantem in cadem ſpecie im- penſas wtiles præſtandas eſſe. l.vlt. de fund. dot. Re- ſpondeo, labolenum de iure aperto,& generaliter reſpondete, quaſi regulam quandam tradendo de impenſis velhdos,&c. Quæſtionem autem facti at- tingerc ei vilum non fuit in ea ſpecie, in qua quæri poteſt quo coſilio ſumptus facti ſint. Sed Vlpianus ad conſilium ſamptum facientis reſpicere voluit (yti iam diximus)& vtiles intellexit, quæ ob per- peruam fundi vtilitatem principaliter factæ ſint, nec aliter labolenum ſenſiſſe credendum eſt. b Quia nec in fructu. Occurrit VI pianus(niſi fallor) d Poterat enim probabiliter quiſ- piam obiicere, lapides cæſos in fructu eſſe,& in di- 1 ributionèmque venire: de qua antè Ximus: atque ideo ſaltem deduci poſſe has impen as,quamuis no repetantur. Sed Vlpia.ait, marmor in fructu non eſſe, niſi renaſcatur. Quibus verbis atru opriè non dici, qui non renaſcun- tur:nec in iis locum eſſe aut diuiſioni, aut impenſa- rum deductioni. Hoc enim commodum, quod fru-
us propriè non eſt, ſed pro fructu aliquando ha- ctur, eius ſolum tem
annl antecedentis, ſicut fructus, de quibus ſu prà lo-
poris eſt, quo percipitur, non
353
cuti ſumus. Quare quod dictum eſt, Rationem ha-
beri fructuum quo tempore curantur,&c. S. non ſolum.
Hinc fructuum generi non poteſt conuenire, ſed aut mariti ſemper ſunt, aut mulieris. Ac idqirco de ſumptibus deducendis hic quærendum non eſt. Ex his conſequitur ſuperioris dicti hanc rationem ſo- lam non eſſe quia in fructu,&c. Quod& vocula, nec, mihi ſignificare videtur. 2 Renaſcatur. In fructu ca propriè eſſe dicuntur, quæ perceptione ipſa non minuuntur: renaſcenri- bus videlicet aliis& in perceptorum locum ſucce- dentibus. Sed latius hoc verbum accipimus ple- runque vtilitatis cauſa, vt referatur ad ca, quxæ for- tè reparantur, licet renaſci nequeant, vt Senecæ verbis vtar, libro Epiſtol. 18.& ex quibus aliquid commodi percipitur, ſalua quoquo modo rei ſub- ſtantia. Notandum ſanè eſt, arbores, de quibus ſuprà locuti ſumus, tametſi creſcant, ac renaſcan- tur, in fructu non eſſe, quia perfectionem ſuam
non aſſequuntur niſi longiſsimo temporis ſpatio:
eademque cauſa lapidum, metallorum,& rerum huiuſmodi aliarum eſſe videtur.§. ſi fundum. ſu- pra. Sed quid inter arbores, ac lapides interſit, atti- gimus ſupra. b
In Gallia,& in Aſia. Non ſolum in Gallia& in Aſia de quibus hic loquitur Vlpianus, ſed& in lo- cis aliis Iapides creſcere didicimus ex veterum le- Kione, idemque de metallis, ſale, aliisque eiuſdem generis memoriæ proditum eſt. Plinius lib. 36. cap. 18. Idem Theophraſtus,& Mutianus eſſe aliquos lapides qui pariant᷑, credunt. Idem eodem lib. cap. 15. Et inter plurima alia Italiæ miracula, ipſa marmo- ra in lapicidinis creſcre author eſt Papirius Fabia- nus naturæ rerum peritiſsimus. Exemptores quo- que affirmant compleri ſponte illa montium vl- cera. Quæ ſi vera ſunt, ſpes eſt nunquàm defutu- ram luxuriam,&c. Strabo libro 5. Geopraph. iε eeA2 e,or d veee Tr,) r5 12. 5pU Ava- xypseda/ xd ⁸⁴εν& 6„6 7A As raXeu 6v„ nd Seτ½ rodc are νιει ραάα‿σν dc ν d0e NA) Thv Sn ⁴ mQσ- pav μἀ ue‿ο, ꝑ) Tede 2v 1ls ANC, S« On 2Neire 5.
In fructu habentur. Hæc igitur omnia, quorum propriè fructus non eſt, niſi renaſcantur(vti dixi- mus)tamen propter vtilitatem receptum eſt, vt ha- beantur in fructu:eisq́; fruatur is, qui vſumfructum habet.l. item ſi fundi. ſuprà de vſufruct. Eadêmque ratio eſt aliarũ huiuſmodi obuentionum. l.vſufrudt. lega. ſuprà de vſufru. l.vxori meæ. de vſufr. lega. Illud animaduerſione dignum eſt, ſub alieno agro actis cuniculis, metalla effodi poſſe, ſi aliàs abſque domi-
ni vel fructuarij incommodo id fiat. Hoc enim ob publicam vtilitatem conſtitutũ eſt. l. cuncti. l. quoſ-
dam. C. de metallar. etſi ratio iuris nonnihil repu-
gnare videatur. I. altius. C. de ſerui. l. Proculus. de
dam. infect. Sed hoc ius ſingulare, ad res alias, in quibus non ſimiliter publica verſatur vtilitas, facilè producendum non eſt. l. quod verò, de legib. Cæte- ra, quæ ad huius capitis explanationem periinent,
paulò poſt tractaturi ſumus. l. ſi fundus. infrà.
Interdum marito de fructibus à mulie- re cauetur,& nihil retinebit, ſi fructibus
ſtantibus fundum mulier recipiet: inter-
dum retinebit totũ maritus,& nihil reſti- Gg 3
5

354 tueuid eſt, ſi non plus erit, quàm propor- tione eũ retinere oportet: interdum verò reddet, ſi plus percepit, quàm eum reti- nere opoftet, eadem conditio erit,& ſi
cum ſocero, vel cum hærede alterutrius
de dote agatur.
Subiicitur hic velut aransoa dene quædã ſuperiòs dictorum, cum aliqua tamen acceſsione. Nam in- terdum maritus fundum dotalem omnino reſtituit cum fruibus, cům videlicet fructus pendẽtes ſunt, qui pars fundi eſſe intelliguntur. l. fructus penden- tes. ſuprà de rei vindi. ſed cxigitur à muliere, cui re-
ſtitutio fit, cautio de ca portione fructuũ reddenda, quæ competit marito, poſtquàm percepti fuerint. Interdum maritus totum retinet, nec fructuum no- mine quicquam reddit vxori, nempè cùm integro anno ſtetit matrimonium, vel tantum impendit in dotem, vt nihil vxori præſtare debeat. Interdum ve r partem retinet,& partem reddit, cùm nondum finito anno ſolutum eſt matrimonium. b Cauetur Hæc iudicialis cautio præſtatur marito ab vxore ſecuritatis ſuæ cauſa, ſicut& viceuerſa maritus aliquando vxori cauet. I. ſi filiofamilias.§. vlt. infra. Sed quæritur, An de ſatiſdatione debeat accipi, an de nuda tant˙ùm repromiſsione?Et verius eſſe exiſtimo, nudam repromiſsionem ab vxore exigi, non etiam dationem fideiuſſoris. Nam tam- etſi aliquando inter coniunges ſatiſdationi locus ſit. 1ſi conſtante. 9. quoties. infrà tamen in hoc caſu nec verba legis, nec ratio patitur, vt exigatur ſatiſda- tio. Cautionis enim appellatione nuda ſtipulatio ſignificatur.l. ſancimus. G. de verb· ſign. niſi aliud ad- jectũ ſit.l.ſi mandato Titij. 6. vlt. ſuprà mand. l. 4. in- frà de fideicom. lib. vel niſi mens contraria euiden- ter oſtendatur. L.in omnibus. vbi not. ſuprà de iudi. Prætereà ſocietas,& coniunctio, quæ eſt inter con- juges. L.. ſuprà de ritu nupt. ſuadet vt benignius hoc verbum interpretemur, quod& inter ſocios factum aluriſconſultis animaduertimus. l. verum. ſuprà pro ſocio. Exiſtimant aliqui, ſaltem obligationem bo- norum,& hypothecam requiti. l.filio. inftà vt lega. nomi. cau. quod certi iuris non eſſe mihi videtur. Verùm in hoc iudicio in quo maximè ſpectatur æ- quitas, id admitti poſſe,& ad iudicis officium perti- nere arbitror, cuͤm ea obligatio marito vtilis, nec vxori oneroſa, grauisq́ ſit. Eadêèmq; æquitas poſtu- lat vt hæc cautio interdum remittatur vxori,& ma- ritus fundum retineat: veluti ſi appetat meſsis, aut vindemia, ac fructus proximè ſint colligendi. arg.l. ſj is à quo. infrà, vt in poſſilega. Item ſi vxor fun- dum relinquere malit viro quàm vllo ſe vinculo cautionis obſtringere. Lhac ædictali. C. de ſecun. nup.l. de bonis.§. qui pupillo. infrà de Carbo. edit. Nam licet æquum bonúmque ſit, quod hic Vl-
pianus ait,tamen in his ſpeciebus longe æquius, ac
melius eſt non caueri. Et huiuſmodi æquitatis com paratio ſempet in hoc iudicio locum habere debet. 1.pen. infrà. Cice. lib.3. 0 ffI. Dubitatum eſt apu d Ac-
curſiũ,& reliquos Doctores ſcholaſticos, cùm hoc
iurs fundus dotalis non ſtatim redderetur vxori, ſed annua, bima, trima die, quorſum exigatur Amu-
liere cautio? Si enim id verũ eſt, marito donec col-
Franc, Duarenmi luriſconſ.
lecti fuerint fructus, fundum retinere licet. Sed fl.
ſum id eſt, verbisq́; conſtitutionis Iuſtiniani, qua ius antiquum emendatur, contrarium.§. exactio.0. de rei vxo. act. Nã veteri iure iis exceptis, quæ con⸗ ſtabant pondere, numero, aut menſura, res dotales
ſtatim reddebãtur. l.cum in fundo.§. ſi fundus- ſupra V de iure dot. Quod& Vlpianus aperte exprimit in 1.
fragmẽtis Inſtitutionum tit. de dote. Maior quæſtio eſt de compẽſatione, quam Doctores vulgares hic
mirantur, locũ non habere. Videtur enim maritus lo
iure cõpenſationis fundum retinere poſſe, pro fru- Kibus, qui ſibi debentur. Sed illi abſurdũ eſſe aiunt 5)
vt res principalis pro acceſsione aliqua retineatur MNHa
Hincqʒ; colligunt, eu m, qui ad recuperandam arcem nomine alterius ſumptus fecit,tamen eam retinere non poſſe, dum ſamptus retundantur. Ad quã ſen. tentiam confirmandã, leges ad rem nihil pertinen. tes, ridiculè admodũ citant. l. mater. l. ſi mãcipium.
C. de rei vend. l. inciuile. C. de furt. Ego verò nõ du-
bito quin compenſatio in huiuſmodi caſibus recipi debeat.l. ſumptus. l. in fundo. ſuprà de rei vindic id; ſatis perſpicuum eſt ex his, quæ ſuprà diſſeruimus. 5. ob donationes. Ideo autẽ hic non eſt locus com penſationi, ac retentioni fundi: quia per mulierem non ſtat, quò minus pattem ſuam auferat maritus. Impendi autẽ fructuum percipiendo- rum cauſa Pomponius ait, quod in aran- /„ do, ſerendòq; agro im penſum eſt: quõdq; in tutelã ædificiorum, ægrùmve ſeruum curandum: ſcilicet ſi ex ædificio, vel ſeruo fructus aliqui percipiebantur. Sed hæ im-
penſæ non re petuntur, cùm maritus fru- 3
tum totius anni retinet, quia ex fructi- I
bus prius im penſis ſatisfaciendũ eſt. Pla. ii nè ſi nouam villã neceſſariò extruxit, vel iiſui veterem totam ſine culpa ſua collapſam unen
reſtituit, erit eius impenſæ petitio. Similſi modo& ſi paſtinum inſtituit. Hæ enim impenſæ, aut in res neceſſarias, aut in vti- les cedunt, pariuntque marito actionem
Hic explicat Vlpianus quod antè dictum fuin b
In fructuum diuiſione ſumptus deducẽ dos eſſe. hacle
ge in principio. Ait enim, impenſas, ſiue ſumptus 1
hic accipi, qui fructuum gratia fiunt. Nam ſiquid impenſum ſit in rem dotalem, non propter fructug ſed ob perpetuam rei vtilitatem, id non compeni- bitur cum fructibus, ſed repetetur ab vxore, côqut nomine actio marito dabitur. Vtilius autem eſtma rito repetitionem fructuum habere, quàm compes- ſationem, ſiue deductionẽ: quia fieri poteſtsvt 7 los fructus producat ager, aut fructuum quantis ſumptibus minor ſit. Ac certum eſt, ex fructbui- terius anni ſequentis nihil deducẽdum eſſe. ituo dus.§. quod in ſementẽ. infrà. De ſumptibusautemm- qui in fructus fiunt, duo notãda ſunt. Vnum ei 05 ſumptus compenſari cum Kwdehos,ios m nuere, quatenus probabilem modum nõ exor unr. inter quos.§.vlt. infra, de damno infect. Id enim x
quitati conſentaneum eſt,& veterum de re rulies pixe

zon ekter
zwia per
naufer
apeteſ quodi lumehe rumet iHcio,e tur Selh m mam
quinet
iendud rio extru-
ſua cob
petiti G
ltuit. e- arias all- arto act
In Tit. Soluto matrimonio.
cipere. Si verò nihil aliud in dotem datum eſſet, vn-
eptionibus, qui nihil minus expedire dicebant, ree Deode optimè colere. Alterum eſt, ſi per obli- qunem aliquam, etroréèmvc dos reſtituta abſque ſumptuum deductione fuerit, condictionem repe- itionémque marito competete, vt rectè mihi Za- ſius ſenſiſle videtur. arg.l. fed ſi me putem. ſuprà de condindeb. 1 id n tutelam ædifciorum. Hoc exemplum videtur conuenire ſumptibus, qui ad perpetuam rei dotalis vilitatem fiunt, quoniam abſque hac tutela& cu-
ratione res dotalis ſalua eſſe non poſſet. Sed& exẽ-
3-. hunne quærendos pertinere dici poteſt: vt
mitum ſit hæc cxempla ab VlIpiano confundi. Sed animaduertere debemus ſæpenumero contingere vt ob impenſas fructuum quærendorum cauſa fa- Aas ager fructuoſior, ac vtilior reddatur,& viccuer- lant impenſe iu fundum ipſum principaliter factę ad ſructus quætẽdos proſint. N ec dubium eſt, quin ſpectalc debeamus quod principaliter actum eſt. l. ylt.infta, de impen. in rebus dot. Quod ſi id non appareat, ex genere,& magnitudine impendio- rum æſtimabitur.1pen. infrà de impen. in reb. dot. fict. Vt(exempli gratia) modicam refectionem ædi- Hicijad ftuctus quærendos factam interpretabimur. ldeõque talis impenſa ex fructibus tantum dedu- cetur. Magna verò impenſa in extructionem villæ facta repetetur ab vxore, ac dotem minuct. d.. pen.
VIII. PDAVLVS LIB. VI. ADb SABINVM. l fundus in dotem datus ſit, in quo lapis cæditur, lapicidina- rum commodum ad maritum pertinere conſtat, quia palam fit, eo ani- mo dediſſe mulierem fundum, vt is fru- ctus ad maritum pertineat, niſi contra- riam voluntatem in dote danda declara- uerit mulier. b PFunqdo in dotem dato, in quo lapicidinæ ſunt, marito licet inde lapides cædere, quamuis non re-
naſcantur fonè, atque ideò in fructu eſſe non pro- prie dicanturvt ſuprà annotauimus. 5. ſi vir. Nam
omne emolumentum, commodũmque ſolitum ex
re capipro fructu habetur,& ad maritum pertinct. litem ſ fundi ſuprà de vſufruct. b uia palam fitt. Credibile eſt, mulierem, quæ ſim- pliciter,& abſque vlla declaratione voluntatis fun- V undue b warr quo lapides cædi ſolent, velle icuntur kue Krdend zus habeat, Quo cali la ur ſi us eſſe benignori interpretatione. vonf unon habentur, ac idcirco rectè Pom bidi aai uunmo⸗ ex venditione huiuſmodi la- adbß eri. lſi ex lapicidinis. ſupra de iure dot. eRrn Ponäas loquitur aperta de lapidibus, — on ſunr. vt& in hac ſpecie contingit, dnp eunſue aliis: veluti ſi lapides cæſi ſint, amc Kltutam,&c.
— conuenit inter coniuges, vt es non cædat ex lapicidinis, valct: quia ri teſt fortè lapicidinis, valet: quia po-
. maritus alios fructus ex dotali fundo per-
aſtinatione(quod poſteà ſequitur)ad fru-
3355
de onera matrimonij ſuſtinere poſſet maritus, ra- tum non eſſet hoc pactum. l. 4. de pact. dota.
Quod in ſementem erogatur, ſi non reſponderint meſſes, ex vindemia dedu- cetur: quia totius anni vnus fructus eſt.
Impenſa deducitur ex fructibus totius anni con fusè adeò, vt quod in vnam ſpeciem fructuum im- penſum eſt, ex aliis quoque rectè deducatur. Quod ſi duorum annorum fructus ſint, huic confuſioni locus non erit. Idémque dicendum& in duorum ſemeſtrium fructibus, ſi bis in anno ager fructus fe- rat. Quo caſu ſingula ſemeſtria pro ſingulis annis cõputantur, vt ſupr. dixi mus.§. quod ſi in anno. Ni- hil autem referre puto an vnius, an diuerſorũ præ- diorũ fructus ſint: cùm iuris noſtri autores hac di- ſtinctione nuſquam vſos eſſe comperiam. Etſi enim diuerſa ſint prædia, dos tamen vna, fructúſque vnus eſt.L... de dote prælega. Nec eadẽ ratio prædiorum eſt, atque annorum: vt quidam hic cenſuerunt, ta- metſi receptior ſit cõtraria opinio. Adde quòd hæc ſententia æquitati magis conuenit,& ad æqualita- tem, quæ inter coniuges in hac diuiſione obſeruari debet, magis accedit. Quod enim æquius, meliuũſque eſt, in hoc iudicio ſequimur.l. pen. inf. b
IX. POMPONIVS LIB. XIIII. Abp sABINV. 8 lmora per mulierem fuit, quò minuͤs dotem reciperet, dolum malum duntaxat in ea re, non
—
etiam culpam, maritus præſtare deber: ne facto mulieris in perpetuum agrum eius colere cogatur. Fructus tamen, qui per- ueniſſent ad virum, redduntur.
Tametſi maritus dolum,& culpam in rebus do- talibus præſtare debeat, I.etiam.§.⁊. infrà. tamen ſi per mulierem ſteterit, quò minus dotem recuperet, maritus ob culpam,& negligentiam nõ tenebitur. Nam ſi negligere fundum dotalem impunè ei non liceret, colonus mulieris perpetuus quodam modo eſſe cogeretur. Eſtq́ue hic locus communis de mo- ra creditoris obſeruatione dignus, de quo& in lo- cis aliis tractatur.l. ſi per emprorem. ſuprà de peri.& commo.rei vend. 1
Quo minus dotem reciperet. Hæc mora interpel- lationem& oblationem mariti requirit, ſi vel priùs mulier ab eo petiit dotem, vel lapſum eſt tempus, quo ſolui debuit. l. magnam. C. de contrahen.& commit. ſtipula. l.2. C. de iure emphytc. Sed quæri- tur, An ſufficiat verbo offerre,& profiteri ſe para- tum eſſe quod debetur, ſoluere? Et vulgò traditum eſtrem, quæ debetur, offerendam, ac preſentandam eſſe creditori. Id enim verbum Offferre, hic ſignifi- cat.l. qui decem.§. idem reſpondet. infrà de ſolutio.J. parui. ſuprà de condic. fur. Quod eſt accipiendum
ſi talis res ſit, quæ perferri ad creditorem,& ei præ-
ſentari poſsit. Nam ſi fundus debeatur, aut alia res
huiuſmodi, quam ſe paratum ſoluere debitor teſte-
tur, mora per creditorẽ facta intelligitur. nouel. 9r. 8 b“

5*
8 * v “* I
4 4
—
——— —* ——
— 4
35⁶ authen. vt exact. inſtan. dot. lIdem dicendum eſt& cùm certa liquida que non eſt pecunia, quæ debe- tur, pendêcque certitudo ex rationum computa- cione inter debitorem& creditorem. Quo caſu ſi debitor ſoluere paratum ſe dicat, quod deberi ap- arucrit, arbiter, apud quem computatio fiat, dabi- tur. l.ſi reſiduum. C.de diſtract. pign. Cùm igitur res ea eſt vt ad creditorem perferri queat, nec vlla in- certitudo oblationem impedit, verba nuda non ſuf ficiunt, quibus ſoluere ſe velle debitor fateatur, niſi foriè appellatus creditor reſpondeat, eam rem ſi ad ſe perferatun accepturum non eſſe, vt plerique hic ſentiũt, quorum opinio æquitate magis, quàm cer- to iure nititur. Adde, ne oblationem quidem rei ſuffcere videri, niſi cam inſpicere poſsit creditor, Romnino intelligere quid ſibi offeratur. Itaq; re- ceptum eſt, pecunie numerationẽ eſſe neceſſariam, ſi pecunia debcatur; nec liberari creditorem, ſi in folle, aut ſacco incluſam offerat. l. cùm ſeruus. de condit.& demonſtr. l.1§. ſi ciſta. ſuprà; depoſi. Tra- tari ſolet, an præter oblationem rei debitæ, depoſi- tio ciuſdem ſit neceſſaria? Et certum eſt, eam ne- ceſſariò ad plenam liberationem requiri. L.obſigna- tione. C. de ſolu. lacceptam. C. de vſur. Nam ſi rem ſibi oblatam accipere noluerit creditor, ita demum debitor liberatur, ſi poſt cam oblationem res amiſ- ſa ſit.. qui decem. in princ. infrà, de ſolut. Proinde ſi
velit debitor omnino liberari, neceſſe eſt, vt rem, quæ oblata eſt, obſignatam ſignis,& annullis ſigna- torum, in loco ſacro, aut publico deponat. l. vltim. ſupra, de lege commiſ.d.l. acceptam. Conſtat tamè, ſi fundus, aut alia res immobilis debeatur, hac ſo- lenni depoſitione opus non eſſe, quæ in rebus ſoli locum habere non poteſt. Nouel. 21ttit. vt exactig. inſtan. dot. Itaque ſi agrum dotalem fuiſſe hic po- namus, vt ex verbis Pomponij ſatis apparer, mari- tum omnino liberari non male dici poteſt, ſimulat- que ſe velle fundum vxorti reſtituere teſtatus fue- rit: quia nihil amplius efficere poteſt. Nec me mo- uet, quòd adhuc conuecniri poteſt, ſi dolum malum admiſerit, aut fructus perceptos detineat: quia ne depoſitio quidem illa ſolennis ita debitorem libe- rat vt ex huiuſmodi cauſis non conueniatur. d.l. acceptam. de vfu. Quòd ſi ſpecies alia, quæ mobilis ſit, aut pecunia, in dOte eſſe dicatur, ſola quidem oblatione non liberabitur omnino maritus, ſed ita demum, ſi poſt oblationem res amiſſa ſit. Qua in re ſolet diſtinctio adhiberi. Sed longiðs à propoſi⸗ to euagari nolumus. An autem oblatio ſimplex pecuniæ debitæ, abſque depoſitione,& obſigna- tione, de qua iam diximus, curſum vſurarum ſiſtat, quæſtio eſt iuris controuerſi, de qua nos alio in lo- go magis idonco diſſeremus. l. qui Romæ.§. Seia. de verb. oblig.
Non etiam culpam. De culpa lata nõ poſſunt hæc
verba accipi: quia cùm ca culpa dolo comparetur,
quiſquis dolum præſtat, cam quoque præſtare de- pet. Ll. ſuprà, ſi men. fal. mod. dixc. l. quod Nerua. ſu- pra, depoſi. Dicitur autem culpa quædam lata eſſe, alia leuis, alla leuiſsima, de quibus tractatum eſt à nobis fuſius in commentario de in litem iurando. Culpa lata dicitur(vt craſsius aliquanto ‚ſed aper- tius tem explancmus) cùm quis non ad eum mo
„
dum, quem communis hominum natura deſyde-
Franc. Duareni Iuriſconſ.
rum eſſet. Nihil enim refert, an res mea ſit, an mühi
oblig. Sed quia Paulus de venditore apertè loqui-
rat, diligens eſt, d.l. quod Nerua.& in eo peccat, at- que errat, quod omnes homines vulgò intelligunt. Llatæ. de verbo. ſignifi. vt ſi quis rem ideo amilerit, quòd nocturno tempore;, cam dimiſerit in via Pu blica,& cauſetur, ſe non putaſſe quenquam abla. turum eſſe. Hæc enim culpa, licet machinatio non ſit, fraudandi, decipiendiq; alterius cauſa adhibita, ideõque à dolo diſtingui ſoleat: l.I. de do. matamen adeò diſſoluta, ac intolerabilis eſt, vt meritò com- paretur dolo malo,& æquè ac dolus malus, præſte. tur. Et quia à communi hominum natura abhor. ret, vix creditur fraude,& malo animo carere, qui huius culpæ arguitur. Sed ſi apparcat, ex coniectu. ris dolum malum abeſſe, vt(exempli gratia)ſi fortè nihilò diligẽtior eſſe ſoleat in ſuis rebus,&c. quam. libet lara negligentia pro dolo non habebitur. d quod Nerua. Leuis culpa dicitur, cum quis in eo peccat, quod diligens paterfamilias vitare potuiſſet, licet tam perdite negligens fortè non ſit, vt à com- muni hominum more,& ratione viuendi, alienus omnino videatur, veluti ſi rem pretioſam,& quæ facilè intercipi poterat, non condiderit in arca, ſed in media domo cuiuis expoſitam dimiſerit. lcuùm rex.. culpa. de lega. l.quicquid. C. arbi. tute. Leuiſ ſima culpa eſt, cùm mediocrem quis diligentiam adhibuit, ſed culpam admiſit, in quam vir diligen- tiſsimus non incidiſſet: vt, ſi rem in arca recondi- tam,& occluſam, arte aliqua fur abſtulerit. Nam furtum inter fortuitos caſus nõ numeratun ſi quo- quo modo id effugere licuerit. J. cùm duobus, 5. damna. ſuprà, pro ſoc. Fortuiti enim calus ſunt, quos nullum humanum conſilium præuidere po- teſt. l. 2. de admi. rer. ad ciuit. perti. Hi autem gra- dus culpæ docendi cauſa ſic à nobis diſtinguntur, cum tamen certiſsimum ſit, nulla certa iuris diff- nitione eos comprehendi poſſe, ſed iudicis arbitrio relinquendos eſſe potiùs, qui pro re nata grauita- tem,& magnitudinem culpæ ex circũſtantiis æſti- mabit. arg. l. mora. de vſur. Circa hanc culpæ diui- ſionem argutantur ſcholaſtici Doctores, conantur- que omnia hæc culpæ genera exactè diffinire. Ve- rum inanis eſt, atque inutilis hic labor, cùm res ali- ter commods explicari, atque intelligi poſsit. Sed de hoc vitio, quod Galenus Pioęis æ᷑ꝝν vocat, op- portuniùs alio in loco dicturi ſumus. Vt igitur eò redeamus, vnde digreſsi ſumus, maritus à culpa nô lata, quæ dolo proxima eſt, ſed leui tantùm hic ex cuſarur. Quod de negligentia accipiendum eſſein. ter omnes conuenit, cùm marito poſt moram mu. b lieris fundum negligere liceat. Nam ſi quid damni
dederit maritus in re dotali, quamuis leui culpa tantuùm, aut etiam leuiſsima, dubitandum non eſt quin actione legis Aquiliæ vt quiuis alius exta- ncus, conueniri poſsit. lin lege Aquilia. ſup. ad leg Aquil. Quæ actio ad fructum tantùm: non etian ob negligentiam competit. lſi cuius.§. deniqueſſi prà de vſufruct. Quod autem obiiciunt quidama Paulo, Venditorem fundi, etiam antequam emqyusis mora fuerit, impunè fundi culturam negligere, d pto⸗ culdubio huic Pomponij dicto aduerfaretur, E ve-
debita tantum, quam alius negligit, vt falsò nof 8
nulli opinantur. l ſi ſeruuma in prin. infrà, de verbo.
tur,

In Tit. Soluto matrimonio. 357
e. n cuius aulla culpa arguitur, ſatis oſtendit vel in conuen. quod eſt accipiendum, niſi hac ſpe fretus hi a por fuiſſe em ptorem, vel aliam fuiſſe iuſtam cau- vxorem interfecerit. In terfeciſſe autem videtur& krad ſam cur vendicor fundi culturam omitteret. l. ven- qui infirmam ne glexit,& qui aut nullum fortaſsis,
un, ditor ex hæreditate. ſuprà de hæredi. vendi. aut malum, imperitumque adhibuit medicũ, cum dqtan practus tamen. Maritus ad fruꝗus tenetur, non bono, probatque vti non incommodè poſſet. J. ſi cnn. m quos percepit, ſed etiam quos percipere po- ſeruum. de verbo. oblig. 1 3. infrà, de iis quib.vc indig. caul at runi nJ lvideamus. de vſu. Verùm propter mo- l. quod ſi nolit.§. ſi mancipium. ſuprà, de ædil. ediet. ecdnan dul ullers⸗ os demum reſtituere cogitur, quos Lnecare. de lib. agnoſc. Nec multùm refert an vxor Kmanän run⸗ u. Alia cauſa eſt hæredis, à quo petitum fi- in adulterio depræhenſa ſit à marito, necne, quo- bmaälöne heemmüſum non eſt, quandoquidem fructus, niam vxorem adulteram impunè non occidit ma- ananur 4 9 os interim percepit, culpa nõ petentis fideicom- ritus, quamuis ob iuſtum dolorem, quo ad eam oc- ment lariynon cogitur ci reſtituere. l. mulier.§. ſi hæ- cidendam concitatur leuius, mitiũſquc puniri ſo- ſeern 4 afta ad Trebel. Hæres enim interim dominus leat.l. ſi adulterium.§. Imperatores. ad leg. Iuliam de d graiate aded t ne reſtituta quidem hæreditate, hæredis adult. Itaque verius exiſtimo, ſi lex municipalis, dehngzun omden amittat. Vxor autem domina eſt rei dotalis, aut vetus conſuetudo vxorem adulteram interfce- n badehn neclerrm poſt ſolutum matrimonium, nec quic- re marito permittat, vt in Italia, Germaniaque, cum cum qu duan nuris in dotem habet maritus. l. in rebus. C. nihilominus dotem omnimodo lucrifacere. Idq́ue svitaen qe iure dot. ſatis demonſtrant Pomponij noſtri verba Nõ enim on lin quum eſt virum ob facinus ſuum dotem ſperare lucri- viuenii xX. IDEM LIBRO XV. Facere. Nullius enim facinoris, ac ne culpæ quidem etioſan, AD S5ABINVvM. argui poteſt, qui lege permittente hominem inter- derit in„. ficit.l. Gracchus. C. ad leg. Iuli. de adulte. Et, ꝗquod dimiſen l ab hoſtibus capta filia, quę nu- nonnulli aiunt, ſi maritus ex pacto,& con uentio- abim pta erat,& dotem à patre profe- ne dotem lucretur, ideo hoc lucrum ob cædẽ vXo- quss dil(dam habebat, ibi deceſsit: puto ris ci auferendum eſſe, quòd veriſimile non livmu⸗ uam vi AEenda, perinde omnia obſeruandt ac lierem, cùm paciſceretur, ita ſenſiſſe, cuius mentem in atcan leene, perlne.) ac voluntatem hic ſpectare debemus, argum. l.non abſun ſt nupta deceſsiſſet, vt etiam ſiin poteſta- omnis. ſuprà, de rebus credit. id me à ſententia mea umetas te patris non fuerit, dos ab eo profecta, abducere hon poteſt. Nam ſi omicctaris Lr 6 im reuerti al eum debeat, quærere hic volumus, in dubio præ umenda? enim G y mulieeris voluntas iuri conſentanea. Nec veritimile m prꝛit Cuͤm fllia emancipatur à patre, dos profectitia, eſt, mulierem, ſi in mentem ei veniſſet id exceptu- i Han qux communis exat ei cum patre( vt ſuprà dixi- ram, quod ſine turpitudine,& affectat ſperatique dis üüktr mus)lz„quod ſi in patris. ipfius Ppropria efficitur. adulterij ſuſpicione, excipi non potuit: quò dque pu- 3 cetaim 1ſi cum dotem.§. eo autem tempore. infrà. At üpa. dica. caſtaque mulier,& nullo vnquam probro ſe d udch tH luperſtes fucrit. dos in ipſam(quamuis heres or⸗ contaminatura, exceptum nollet. Sed nec magis rug te non ſil omnino transfertur. Idq́ue ius ſingulare nos commouet corum ratio, qui dicunt, maritum crcikam eſt, propter fauorem dotis. 5. videamus. C. de rei vxorem interficiendo ac ius quodam modo ſibi darccun vxo:aſtio Quid igitur dicemus, ſi lia ab hoſtibus dicendo, dotis lucrum remiſiſſe videri— idque eius aug Capta apud eos deceſſerite quo caſu& Pom ponius exemplo, qui poſtquam furem ad Magiſtratum de- ända aut dotem reuerti ad patrem debere, quamuis filia duxit, furti amplius agere non poteſt, ex luliani ſen b de Du rempore mortis in poteſtate patris non fuerit. Fin- tentia.l. interdum fur.§. qui furem. infrà de furt. Ve- zborci 6 git enim lex Cornelia cam, quę apud hoſtes deceſ- reor ctenim ne Iuliani ſententia non recte ab eis elige n ſit ante captiuiratem deceſtiſſe.j. Cornclia. infrà de percepta ſit. Itaque quia ſubd fficilis eſt ille Iuliani ial teſta Quod tametſi verè dicatur, tamen puto vel jlocus, nec ab vllo adhuc explicatus, meo iudicio, nusäſ— bola eritate iuſpecta dotem patris cſſe. Nam filia lbenter feci vt meam hic opinionem exponerem. 1 aruu in abatris poteſtate liberata non eſt, cum ius libero- Ait Iulianus:Qui furem deducit ad præfectum vigi- ul 8 tum adhuc pendeat, 6. ſi ab hoſtibus. In ſti. qui mod. libus, vel ad Præſidem, exiſtimandus eſt elegiſſe viam 1 zpiendt 4 nus hat.Poteſt ſol& ſui iuris per hanc captiuitatem qua rem perſequeretur Et ſi negotium ibi terminatum 1 oſn. minime fiat ltaque nulla hic ratio eſt, cur à com- eſt,& damnato faræ recepta eſt pecunia ſublata in ſim- am ia deft lure recedamus, quo dos à patre profecta, plum, videtur furti quaſtiò ſublata: maximè ſi non amubs 4 9 Enattem filiæ, ad patrem reuertitur. l. dos à pa- ſölum rem furtiuam fur reſtituere iuſſus fuerit, ſedam- 1 lancun Slolmar b plius aliquid in eum Iudex conſiituerit. Sed& ſi nihil 1 uiuß äh Si vir vxorem.12 amplius, qudm furtiuam rem reſtituere iuſſus Ffuerit, ea 1 lualii. l uam occiderir, dotis anf kener,huan,ninuan eenn eae⸗ Je he ie e, öl actionem hær edib. ipſò quòd in periculum maioris pænæ« educlus 26 Fur, 1 nim, 2, p fedibus vxoris dandam eſ- quaſtionem furti ſublatam eſſe. Cum igitur quis fu- b ugde ⸗Proculus ait,& recto. Non enim æquũ rem appræhendit, cümque deducit ad Magiſtratũ, 1 ciuntg eſt, virum ob facinus ſuum dotem lucri-& conqueritur de furto ſibi facto, quæritur pri- uſum facere. ldéemque& ex i0 ſt muͤm, An videatur ciuiliter agere, an criminaliter? b uglie dum eſt. unAue Fexcontrario atuen- jqeſt„an ad proprium commodum, an ad vindi- euah Mune 3. b ctam publicam, vt docui lib.. Diſputatio. cap. 35. 1 ma tur eam ren otem lucratur aliquando, nec cogi- Nam pro furto vtroque modo poteſt agi, nempe V l gt,n urr Aeihe ſoluto matrimonio, veluti ſi pa- ciuiliter ad repetendam rem condictionce furtiua, b riofl⸗ re tactum fuerit. l.ex morte. C. de pact.& actionc furti ad pœnam dupli, vel quadrupli. b le ahe. rinuna b

358 Criminaliter verò accuſatione extraordinaria, vt in furem animaduertatur extta ordinem. l.vlrim. de furt.I.vlt. de ptiua. delict Ad quæſtionem igitur pro- poſitam reſpondet Iulianus, cum, qui furem dedu- cit ad Præfectum vigilibus, cuius crat de furibus co guitio. l.3. ſupra de offic. præfect. vigil. vel ad Præſi- dem, qui in prouincia omnium Romæ magiſtra- tuum partibus fungitur. dli de omnibus. lomnia. 1. llicitas. õ.vltim. de offic. præſid. exiſtimandum eſſe elegiſſe viam, qua rem perſequeretur, id eſt, nõ qua vindictam publicam animaduerſione extraordina- ria, ſed priuatum commodum potiũs perſequere- tur. Alioquin ciuiliter agere pofteà non prohibe- retur. tit. C. quando ciui. actio crimin. præiud. l.vlt. ge furt. Non enim in crimen ſubſcribit, nec accu- ſationis ſolennia ſeruat. d.l.vlt. de priua. delict. ſed de furto ſibi facto querimoniam defert apud Ma- giſtratum,&,vt plerunque ſolet, ius ſibi reddi po- Kulat Magiſtratus arbitrio. Deinde quæritur, dam- nato fure à Magiſtratu,& recepta pecunia ſublata in ſimplum tantͤm, nõ etiam in duplum aut qua- druplum, an actio furti ad pœnam red intenda-
tur: Dubitationis hæc eſt cauſa, quia qui condictio-
ne furtiua rem ſuam conſecutus eſt, poſteà nõ pro- hibetur actione furti peenam legitimam perſequi. J. ſi pro furto. de condict. furt. Famen hic Iulianus ait, damnato fure apud Magiſtratum quæſtionem furti ſublatam eſſe, id eſt, de furto amplius queri n5 poſſe,& maximè ſi præter rei furtiuæ reſtitutio- nem, aliquid amplius in furem iudex conſtituerit. Quòd ſi nihil amplius à fure exactum eſt eo iudi- ciò, furti quoque quęſtionem in hoc caſu ſublatam eſſe Iulianus ſcribit, quia ius omne ſuum coram Magiſtratu deduxiſſe videtur is, qui furem detulit, & totum negotium arbitrio M agiſtratus ſubieciſ- ſe, qui nulla formula adſtrictus fuit, ſed aut mitius, aut acerbius furem punire potuit. Alia cauſa eſt eius, qui iure ordinario apud iudicem experitur, condictione ſcilicet furtiua, in quo judicio non omne ſuum ius deducit, ac ne id quidem poteſt propter formulam, quam iudex additus huic iudi- cio à Prætore accipit. Proinde nihil impedit quò minus rem ſubreptam conſecutus, formulam, at- que iudicem, pœnæ, quæ ſupereſt, nomine impe- tret. Hæc noſtra eſt de Iuliani dicto ſententia, ex qua ſatis apparet nihil ad rem, de qua hic diſputa- mus, id pertinerc.
Ereredibus vxori. Mirũ videtur pleriſque quod
hic Pomponius dicat, vxoris interfectæ hæredibus,
dotis actionem competere. Videbatur enim potius dos fiſco vindicanda eſſe, qua ſe indignum præſti- tit maritus, vxorem interimendo. Nam cùm mari- tus vxoris ab alio interfectæ mortem non vleiſci- tur, dotem ei, tanquam indigno, ablatam vindicat fiſcus,vt Seuerus reſcripſit..ci, qui mortem. infrà de his, quibus vt indi. lxcum mortem. de iure fiſci. Sed meminiſſe debemus Iureconſultos veteres, Ius ſin- gulare quod præſertim fiſci locupletandi gratia contra rationem luris conſtitutum eſſe mtellige- bant, interpretatione ſua extendere,& ad conſe-
quentiam producere ſolitos non fuiſſe, vt mirum
non ſit, ſi in hac ſpecie Pomponius rationem iuris, quàm reſcripti Principalis exemplum ſequi malue- rit. l. quod verò. Lius fingularc. ſuprà de legib. Inui-
Franc. Duareni Iuriſconſ.
dioſæ ſiquidem erant huiuſmodi conſtitutiones ac iuris prudentibus non immeritò diſplicebant, VI ſatis colligitur ex conſtitutione Iuſtiniani de ca- ducis tollendis,& nos poſteà docebimus tit. quand.
dies lega. Itaque ſingulos caſus iure expreſſos, in
uibus fiſco res vindicantur, obſeruare debemus, nec à certo iure prætextu æquitatis, aut humanita. tis alicuius iudicando recedere. I... C. de legibus
Quamuis enim durum id fortaſsis videatur, tamen a
ita ſcriptam eſſe legem ſufficit, vt Martiani verbis vtamur.l proſpexit. inftà qui à quibus ma. libe. Ve. rùm ſi ſpecies noua occurrat, quamuis fortè ei, de qua lex loquitur, ſimilis videatur, tamen iuris eom- munis rationem nos iuri ſingulari anteponere nõ dubicabimus. Hinc Modeſtinus ait, ſe non putare, eum delinquere, qui in dubiis quaſtionibus contraffſ cum reſponderit l. non puto. infrà de iure fiſ. Et ani- maduertimus cùm de lucrorum nuptialium amif. ſione agitur, modò ea ſimpliciter vindicati fiſco, vt
cuùm maritus vxoris mortem vltus non eſt: dictal.
ei, qui mortem. modò hæredibus omnino acquiri vt cùm quis vxorem ſuam interfecit, interdum f- co quidem ea vindicari, ſed cum aliqua modera- tione& exceptione, veluti cùm mulier incra an- num luctus nubit. L.. de ſccund. nupt. Caæteri qui hunc locum ante nos interpretati ſunt, varas di- ſtinctiones comminiſcuntur, ſed in luto(vt volad dicitur) hærent. b
Econtrario. ſi vxor maritum occiderit, vt rem ſibi propter nuptias donatam obtincat.
XI. IDEM LIB. XVI. AD5 SABINVM.
Al alienam rem ſciens mulier in (dotem dederit, reddenda ei eſt quaſi ſuam dediſſet,& fructus
quoque proportione anni, quo diuor- n
tium factum eſt.
Mulier dotalem rem petens ſoluto matrimo- nio, non ideo minus eam conſequctur, quòd alius quiſpiam eius rei dominus eſſe dicatur. Non enim in hac rei vxoriæ actione, vel ſi mauis, ex ſtipulatu de dominio rei quæritur, ſed mulier rem ſibi redq poſtulat, quam marito in dotem dedit. Aliud dt cendum videtur, ſi mulier dotem ſuam à marito,vit poſſeſſore, vindicet. liin rebus. C. de iure dot. Cùm enim agens in rem mulier ſe dominam eſſe dicab dubitandum non eſt, quin reus alienam rem er ſe contendens, intentionem ceius excludat. I. vs- C. de rei vendi. Quandoquidem fieri non poteſi vt duo eiuſdem rei domini ſint in ſolidum. Iſiſ certo.§. ſi duobus. ſuprà. commoda. Contingiti men aliquando, vt rem vindicans dominium ũ bare non cogatur, nec aduerſarius audiatur, doule volens petitorem dominum non eſſe, vt puticim quis ſpatio longiſsimi temporis poſſedit rem, nec ab initio bonã fidem habuit. Nam licet alias cam à poſſeſſore non poſsit vindicare, ſed tantùm ten- nere, ac tueri ſi poſsideat, tamen aduerſus violen. tũ poſſeſſorem reds agit, nec poteſt ei obiici quo
dominus non ſit. l. ſi quis emptionis.§. ſed loea illis-

somaid colt, lnran maliqw. muliet nupt.( ii ſunt, in luto
cidetinm at.
3. AII M.
iens ml- eddendut ſet, Kl 1, qwott
ſoluto m uctur, qul- icatut No nauiser lier tem i 1 dedit 1 ſuam à-- ge iutech minamd Zalienam s excli
n ſer nol in blihu
In Tit. Soluto matrimonio.
illis. C. de præſcrip.lon tempo. Sed miſſas faciamus en aſtiones, quæ ad rem noſtram non ita val- d rertinenr& de in perſonam actionibus videa- dede quibus illud quæritur, An is, Tniäbalie cauſam habet, cum agentem ſummouere poſsit, ſi velſe, vel quemuis alium eius rei, quæ petitur do minum eſſe contendat Et receptum eſt in primis in is contractibus; in quibus tranſlatio dominij neceſſatia eſt,& dantem dominum eſſe oporter, haiuſmodi exceptione agentem ſummoueri poſ⸗ ſe. Exemplum eſt in mutuo, ad cuius ſubſtantiam res accipientis fieri debet. I. z2. ſuprà, de rebus credi.
Nam ſi quis mutuam mihi pecuniã dederit, quam poſſum ei obiicere pecuniam non
12
me repetat,
e us camtau⸗ alterius cuiuſpiam eſſe, ſicut in )
rei vindicatione fiori diximus. Hoc tamen inter vttamque actionem intereſt„ quòd in rei vin dica- tione petitor ſe dominum eſſe probat, quoniam id jntendit. At in actione ex mutuo, actor pecuniam
ſuam eſſe non cogitur docere, ſed aduerſario exci-
eenti incumbit probatio, iuxta vulgarem de pro-
bationibusregulam..2. l in exceptionibus. ſuprà de
robat. Obiecerit fortè aliquis reſcriptum Diocle- tanbin quo dicitur, Non vnde originem pecuaia, quæ
mutuꝰ datur, habet, requirendum eſſe. l. non vnde ori- ginem. C.ſi cettum peta. Cui reſpondeo, non cogi petitorem, originem rei, dominiumve oſtende- re: faffcit enim ei docere, ſe pecuniam quaſi pro- priam numetaſſe, tametſi aduerſarius non agen- tis propriam faiſſe, ſed potiùs alienam probare poſ- ſit, vt iam diximus. Sanè in quibuſdam caſibus mutuum de aliena pecunia contractum poſteã cõ- ualeſcitveluti ſi conſumpta ſit, aut vſucapta. l.nam etſi fur. ſuptà de rebus credi. l. indebiti.§. ſed etſi nummi. ſuprà de condi. indeb. Sed alienior eſt ab iaſtituto noſtro hæc diſputatio. Ad alios contra- ctus tranſeamus, in quibus, cum, qui dat, minimè dominum eſſe oportet, cuiuſmodi lueloeanoo⸗ modatum, depoſitum, pignus,&c. Dicendum igi- tur eſt eum, qui rem à ſe traditam repetit,& ex hu-
iuſmodi contractibus experitur, non ideo ſummo-
ueri hoſſoquòd res, quæ petitur, aliena eſſe dicatur.
Nam& furi,& prę doni tales actiones dãtur..com
mo dare lita vt ſi fur. ſuprà commod. l..§.ſi prædo. ſupra depo. l. non à iudice. de iudic. Quamobrem mulicr, quæ rem dedit alienam marito in dotem, meritõ cam repetit, nec exceptione repellitur à ma- rirotlic Pomponius ait. De pignore dubitari po- telt, qudd res aliena in pignus dari non poſſe vi- weunaele nillomias debitor à creditore ſo- pereseun Ainus,Junmuisallonum ſit re- Lco e 15n 65 prædo. ſupra de pign. actio. l. em plam 84/ cod. tit. Nam tametſi verum ſit, nereh nanchu dendequia aliena eſt, non obligari, tere,tammem ne Pothecatiam actionem compe- uut obligan 3 enie& accipientem contrahi- eiteöqus hant Ne D Snokaritta achonfü vltrò tragedus Anani 9d Auienn. imus in his con- elle id ela ouem dominij admittendam non 21 du aid diad alieno accipiendum eſt. NNam 4i duenoneaid poſtulas vt reus dominij pro- 3 anwad m obiiciens audiatur quia videlicet ao9 den znon conſiſtunt, cuùm res, quæ traditur, s, ſed accipientis eſt. lqui rem ſuprà de-
4 7ℳ 359 poſl. qui rem. C. de loca.l. neque pignus, neque de- poſitum, neque commodatum rei ſuæ eſſe poteſt. Idêmque de dote dicendum eſt, ſi fortè maritus rem ſuam eſſe, quæ in dotem data eſt, alleget. Ac certum eſt, in depoſito id quoque locum habere. J. bona fides. ad fin. ſuprà depoſi. Nec id conſtitutio- ni Iuſtinian contrarium eſt, que compenſationem, deductionèmve in iudicio depoſiti, tantum admit- ti vetat. l.ſi quis. C. de depoſi. Quod mirum eſt, ab recentioribus animaduerſum nõ fuiſſe. Curtius in I bona fides. Ex iam dictis conſequitur, quo caſu hu iuſmodi contractus valeret, exceptioni locum non fore, vt ſi quis rem ſuam vtendam ab alio acceperit, propterea quòd eius rei poſſeſsio penes alium erat. l.ſi aliquam rem. infrà de acq. poſſeſ. Quamuis au. tem verum ſit, aduerſus eum qui rem ſuam con- duxit, actionem ex locato non competere, d. l. qui
rem ſupra, depoſi. tamen ſi locator rem neget con-
ductoris eſſe, interim ei reſtituenda eſt poſſeſsio.l.ſi quis conductionis. C. de loca. Qupd reſcriptum vulgò intelligitur, non de actione ex locato, ſed de actione, qua condicitur poſſeſsio. l.ſi quis condu- ctionis. C. de loca. Quod reſcriptum vulgò intelli- gitur, non de actione ex locato, ſed de actione qua condicitur poſſeßio. l. indebiti.§. ſed ſi nummi. de cond. indeb. l.2. de tri. act. Sed quid opus eſt, genera- le reſcriptum hac interpretatione reſtringere, quod cum aliis legibus ita, vt dicimus, intelligendo con- gruit? Extat quidem Iuſtiniani conſtitutio de colo- nis& cenſitis, diuerſum ius continens, ſed ea ad hos conductores, qui liberæ omnimo ſunt condi- tionis, nihil pertinet.l litibus. C. de agric.& cenſi. Il- lud quæſitum eſt, Si res depoſita, aut commodata ſit ab co, qui dominus non eſt, càmquec ſimul pe- tant& dominus,& is, qui depoſuit, alter rei vindi- catione, alter actione depoſiti, vel commodati, vtri
potiùs reddenda ſit? Et eſt ſpecies tractata apud
Triphoninum, de latrone, qui ſpolia depoſuit, quæ à domino abſtulerat. Airque Triphoninus, domi- no potius, quam latroni reddenda eſſe. l. bona fides. de- po. Cõtra Vlpianus ſcribit, Res alienas, quæ in nauem illatæ ſunt, iu, qui intulerunt, ſi ipſorum interſit, potius, udàm dominus reddendas eſſe.3.I.§. pen. nau. caup. Ve- rùm has ſpecies multùm diſsimiles eſſe facilè per- ſpiciet, quiſquis non oſcitanter cas expenderit, ac conſiderarit. Nam Triphoninus loquitur de do- mino tantùm, qui rem ſuam petit. Et apertè ait,
domino non petente, reſtituendam eiſe rem ei, qui
depoſuit. Apud VlIpianum verò nulla petitionis
mentio reperitur. Deinde& ſi ponamus in vtraque
ſpecie dominum petere, adhuc non minima depre- hendetur diſsimilitudo. Loquitur enim Triphoni- nus de latrone, Vlpianus autẽ de eo, qui ius aliquod habet, putà pignoris, propter quod ipſius interſit. Latronis autem tametſi intereſſe videatur, quòd te- neatur domino. I.I.§. ſi prædo. depo. tamen domino ipſo petente,& rem auferente per iudicem, ipſius intereſſe dici non poteſt, cùm amplius à domino cõueniri co nomine nequcat. Neque igitur Vlpiani ſententia latroni, neque ca, quæ Triphonini eſt, cre-
ditori pignus habenti cõucnire poteſt. Præterea di-
ſputatio tota Triphonini, ad iudicia bonę fidei ſpe- ctat, cuius tanta vis eſt, vt ad alias perſonas extrin-
ſecus plerunque pertincat, in ſtrictis verò iudiciis,
cuiuſwo

360
cuiuſmodi eſt actio in factum ex edicto de caupo- à perſonis, inter quas nego-
nibus, non tam facilè à perſon ter quas— tium geſtum eſt, receditur. Scd de his iudiciis alibi
plenis à nobis tractatum eſt. l. in actionibus. de in
litem iurando.
X II. VLPIANVS LIB. XXXV. AD SABINVI. b
Maritum in id, quod facere poteſt, cõ- demnari, explorati iuris eſt.
A debitoribus ferè ſolidum exigi ſolet iure ci- uili, adeo vt iudicati ſi non ſoluerint; in carcerem coniiciantur.l.ſi victum. inf. de re iud. l... C. qui bo. cedere poſ. Verùm maritus ab vxore conuentus actione dotis hoc beneficio vtitur, vt non condem netur, niſi quatenus facere poteſt. Id enim ſuadet honeſtas, ad quam plerunque reſpiciunt Legiſlato- res, licet ad iuſtitiam frequentiuùs leges referantur.l. iuſtitia. ſuprà, de iuſtit.& iure. Hoc autem eò perti net, vt intelligamus, humanitatis cuiuſdam,& mi- ſerationis gratia, hoc beneßicium marito tribui: ſed eum nihilominus in ſolidum teneri. Nam& ab eo exigitur cautio. 5. cùm autem. C. de rei vxo. actio.& ſoluens non repetit per conditionẽ indebiti.l. quod
nomine. ſuprà de condi. indeb. ſed quia indignum,
atque inhoneſtũ viſum eſt, fortunis omnibus exui maritum ab vxore, voluerunt Iuris autores, ipſius rationem habendam eſſe, ne egeat. l.in condemna- tione. de reg iur. l.ſunt qui in id. infrà de re iudica- ta. Quatenus autem facere quis poſsit, id in facto magus, quam in iure conſiſtit, vt de eo, quod inter- eſt,& de mora dici ſolet. l. quatenus. de reg. iur. l. mo- ra. de vſur. Nec vlla Iuris conſtitutione in vniuer- ſum id definiri poteſt, ſed iudicantis arbitrio re- linquitur, cuius eſt æſtimare non ſolum quas opes habcat maritus, ſed etiam cuius artis ac profeſsio- nis ſitatem cuius dignitatis,& familiæ. litutor ſe- cundum dignitatem, de admin:tut. l ſi quis à li- beris.§. ſed ſi filius. infrà de lib. agn. Nec refert an maritus bona mobilia, aut immobllia, an actiones ſiue nomina habeat.l.facere..3. ſi maritus. hic. Sed& mulieris quoque habenda eſt ratio, ſi inopia labo- ret, eiũſque potior tunc cauſa eſſe videtur, quàm mariti. l. aſsiduis. C. qui pot. in pign. hab. l.verum. 5. vltim. ſuprà de mior. la ſumma mudex quicquid æquius& melius eſſe exiſtimauerit, in hoc iudicio id ſequi debet: in quo veteres Quod æquius melius addere ſolebant. l.pen. infra l.ſi cum Cornelius. de ſolutio. quod ſatis mtelligerent, nullis certis præ- ceptionibus iudicis religionem hic alligandam eſ- ſe. Iraque fruſtrà quæſtiones pleræ que hic tractan- tur à vulgaribus Doctoribus, quæ nõ minùs à quo- uis prudente homine, quàm a Iuriſconſulto aliquo decidi poſfunt. Illud cetti iuris eſt maritum; cum hanc exceptionem opponit malieri æs alienum de- ducere non poſſe, ſi forte maritus alios creditores habcat. Id enim ei tantùm conceſſum eſt, qui ex ſua liberalitate conueniur. l. maritus. hic. Nunc vi- dendum eſt in quibus caſibus hanc exceptionem maritus non habeat. Et in primis conſtat, ſi dolo mariti factum ſit, ne facere poſsit, ſolidam dotem eum exoluere cogi.l. ctiam. S§.j. hic. Nam& alidàs ex dehcto conuentus maritus hac exceptione nõ vti-
Franc. Duareni luriſconſ.
ritus dotẽ, quam vxori debet, ſe ſoluturũ conſtue-
tur. l. ſi rerum. infrà de re iudic. argum. l. ſed hoc ita co. uit. Item ſi poſt diuortium negotia vxotis gelle. rit, tanquam voluntarius procurator ciuſdem:& cùm id temporis ſoluendo eſſet, à ſe dotem nõ exe. gerit, in ſolidum conuenietur. Atquc ita reſpondit Scæuola. l. diuortio. ſupra de neg. geſt. Nos enim hic loquimur de actione dotis, quæ aduerſus maritum iure ciuili prodita eſt. Faceſsit tamen hic nobis ne- gotium Diui Pij conſtitutio apud Modeſtinum qua marito hoc beneficium tribuitur, ſi ex alio co.
tractu conueniatur ab vxore, l.non tantum. infra. de iudi. Et vulgò receptum eſt, de contractibus ini. tis conſtante matrimonio, cõſtitutionem accipien. dam eſſe. Quam ſententiam probo: quoniam Scæ-
uola de negoriis geſtis poſt diuortium loquitut. Nam quoties occutrunt leges contrariæ, facilis& expeditiſsima ratio eſt earum conciliandarum, ſi vna generalis, altera ſpecialis ſit, vt docet Cicero lib. z. de Inuentione Rhetoric. Cui conſentaneum eſt, quod Papinianus ait, In toto iure generi per ſye. ciem derogari,& illud potißimum haberi quod ad ſbe- ciem direẽtum eſt... in toto. de regulis iuris. Qu ra- tione capita aliquot tituli de euictione alias conci- liati poſſe oſtendimus, quæ alioqui valde pugnãtia inter ſe videbãtur. l.véẽditor hominis. l. naue. lſi præ-
gnãs. ſuprà, de euictio. Notandũ tamẽé hic cſaſi ma-
rit, aut promiſerit, beneficium Iuris eum nõ admit- tere, quamuis hoc negotiũ ſoluto iam matrimonio contrahatur. l. quod ſi maritus. ſuprà de conſtit pec. quoniam hæc obligatio in locum prioris obliga- tionis ſuccedit, ac naturæ eiuſdem eſſe intelligitur. An idem dicemus de marito, qui creditori mulie- ris delegatur, quod de eo, qui mulieri ipſi promit- tit: Reſpondeo, Maritum, vxoris creditori, qui dele- gatus eſt, in ſolidum teneri, nec poſſe exceptionem obiicere. l. Neſennius. de re iudic. l.ſi certam quanti- tatem promiſerit. Nam ſi dos, quam vxori debet, ſimpliciter in ſtipularionem deducta fuern, priuile- gium non amittet.l. ſi prior. hic. quia effectu deberi 1d non videtur, quod ab inuito exigi non poteſt. Quid ſi res dotalis extet, cuius reſtituendæ faculta- tem habeat maritus? Et puro hoc etiam caſu mari to exceptionem competere. Nã& olim in rei vxo- riæ actione habebatur ratio facultatum mariti, qu;s cunque res in dotem datæ eſſent, eiuſque actionis natura in actionem ex ſtipulatu, qua nunc dos pe- titur, transfuſa eſt, conſtitutione Iuſtiniani.§. cùm autem. C. de rei vxor. actione. Et male interpretam tur conſtitutionem, qui ex ea colligunt, in rebus tantùm, quæ in pondere, numero, menſura conſi. ſtunt, hanc exceptionem locum habuiſſc. d.§.cum autem. Nam& hic VlIpianus generaliter loqunuf: nec aliud eſt ius antiquũ, ad quod Iuſtiniani cõſtuu tio referatur. Nec eo moueri debet quis, ꝗquòd Pas lifamilias mariti, cäuentus attione de peculidinſàt di condẽnatur, ſi reſtituendi facultatẽ habeat,vt VpA nus ait:l.in bonæ hdei. ſup. de pec. quia nõ loqumt Vlpianus de eo, qui ſoluendo non erat, ſed quitun- tuùm in peculio nõ eſſe contendebat, vt ad ſoluuone doris ſufficeret,& rem dotalẽ interim retinebat la- que in dolo eſſe videbatur, quod de marito hic dici nõ poteſt. Tractatur quæſtio de marito, qui actione
in rem conuenitur. Et exiſtimo, cum pleriſquc An ſi calu

Aratie,h dellant V dot l contmn ure Kenn aben laui lis lurs ione ala ivaldt p l1s nau
mo hict
luturüc
Seum lam man ra de col- n prohii n elſe nne icreduonn lieri pin rediongi öſle exeege ſicettangu dam vxoli- 82 fuetuige gia chechi aig' non ttuendeh- etiam call
olm inme
grummunt eüülque ua nugrt luſtwpuei nale wui ligunn meclu ubviſei eraliel
In Tit. Soluto matrimonio.
yxor rem dotalem ſibi redditam poſ- ciſque poſſeſsionem nactus ſit ma- zns. cum vt quemuis alium poſſeſſorem, damnan- nue⸗ ſſe. Quod de donatore expreſſum eſt. l. Ne- qum ods fundum. infrà de re iudic. Si verò mulier ſanius e nondum redditam à marito vindicet, dodem tis in perſonã actione, exceptionem ma- omils 3 andam non eſſe arbitror: quoniam hæc rno denn facultas quæ olim non competebat. J.r. vdien dota.l. quædã. de acquir. rer. domi. ita con- 40f
ceditur m C. de iute
matur. 1 actione,vxofl 1 r
ged hoc hæredi non eſſe pręſtandum. Hæc verba non de quouis hærede accipienda uia filiis ex eo matrimonio, de quo agitur, ſu- ſunn hoe beneficiũ tribuitur. l. ctiam. infra l. ſcien- Lhea 3 uudic. Quidã hic legunt, hæredi extraneo: d-en excplaria refragantur. Hæres ſan 8 mul ie- tis, quicunq; is fuerit, ſolidum non eiger 3 marito, ſed quatenus facere poteſt. Quod& in co quo- quc muliri ſuccedente locum habet.l. ſi maritus.
XIII. PAVIVS LI B. VII. AD SABINVM. b
ſi caſu aliquo ſidere deſiexit
dot. vt marito Iuris beneficium non adi-
em agere in ſolidum liceret.
ſcentium iudicari. liuris gentium.§. pactorum. de pact Eſt enim fadi magis, quaàm iuris quæſtio, quæ tota ex iudicantis arbitrio pendet.
XIIIILVLPIANVS LIB.XXXVI. 4d SABINVM.
li cauſaeſt defenſoris, quẽ pla- S Kſcet ſufficienter videri defendiſſe. 8 Si tantum VXOri præſtet, quan-
t 1 um conſequeretur„ſi iplum maritum conueniſſet. b
A 2 dit prætor, in edicto de procuratoribus, Cuius
nomi„ i. 48 us
27 2 Juws aclionem ſibi dari poſtulabit,& eum viri
Iltratu defendat. J.ſeruum.§.ait prætor. ſuprà e procur. Hici
tnaee. gitur defenſor videtur fatis maritũ 6 slen VXori præſtet quantum mariti faculta- Pat untur: quia non ſuo nomine, ſed mariti po-
tus tem in indt,:.. 1) n in iudiciam deducit. l. ſi cum procur. infrà
—
ulieri conſtitutionc Iuſtiniani. l. in rebus.
uod vtique accideret, ſi prætermiſſa dotis
361
de re iudic. Alia cauſa eſt fideiuſſoris, qui ſuo no. mine conuenitur, non mariti, ac idcirco ſolidum ab co exigitur, quod& à marito poſteà repetit. l.& ſi fideiuſſor. de re iud. Exceptiones enim, quæ perſonę cohærent,& ratione tantùm habita perſonæ, com- Petunt reo, ad fideiuſſorem non tranſeunt. l.exce- ptiones. infrà de excep.§. vlt. Inſti. de replicat. Itaque vulgares Doctores ita cenſent cauendum marito, vt ipſe mota aduerſus fideiuſſorem lite, oſtẽdat iu- dici ſua intereſſe, fideiuſſorem non damnari in ſoli- dum: quia fideiuſſor pecuniam à ſe exactam poſtea repetere poſſet à marito. l. idemque.§. generaliter. mand. Verùm hæc cautio nec certo iure vllo, nec ſatis bona rarione nititur,& diſtinctionem cxce- ptionum, de qua iam diximus, omnino cuertit. d. l. exceptiones. de excep. d.§. vlt. de replicat. Quod au- tei dicunt hac ratione ſolidum à marito exigi, pa- rum me mouet, cùm id ab co non exigat vxor, ſed à fideiufſore,& ignorat fortaſsis an id repetiturus ſit fidciuiſor à marito. argu..ꝗquod dictum. de pact. Atqui nihil refert vtra via marito beneficium iu- ris adimatur. Imò verò plurimum refert, quòd in al- tera maior ſit turpitudo, atque indignitas. Et extant
quædam exempla non adeò huic diſsimilia, in qui-
bus, beneficio iuris ceſſante, ſolidum à marito cxi- gitur. L. Neſennius. de re iud. l. diuortio. de neg geſt. Eleganter quærit Pom Po. lib. xv. ex Sa- bino, ſi paciſcatur maritus, ne in id, quod facere poſsit, condẽnetur, ſed in ſolidum: an hoc pactum ſeruandum ſiti Et negat
ſeruari oportere: quod quidem& mihi
verum videtur. Nanq; contra bonos mo- res id pactum eſſe, melius eſt dicere: quip- pe cùçùm contra receptam reuerentiam,
que maritis exhibéẽda eſt, id eſſea ppareat.
Pactum, quo conuenit inter coniuges:vt maritus in ſolidum condemnetur, ſeruandum non eſt, quia contra bonos mores eſt,& contra receptam reue- rentiam, quam maritis vxores exhibere debent. Quod ita accipiendum eſt, vt marito, ſi id ſeruarc nolit, pactum non noceat. Nã alioqui maritus ſpon- te ſoluere poteſt. l.quod nomine. ſuprà de condi. indeb.præiudicatq́; fibi, ſi conſenſu ſuo damnatus à iudice,& ſolidum ab eo exactũ ſit. l. ſi cõuenerit. de
re iud. Nulla enim contumelia in volentem, ac con
ſentientem infertur. Ac mulier tunc demum cõtra reuerẽtiam marito debitam facere videtur, cùm ab inuito,& repugnante exigit, qui fortaſis à pacto cõ- uento recedere vult. l. quamuis. de in ius voc. Exiſti- mant nõnulli, pactum hoc valerc, ſi ſoluto iam ma- trimonio fiat. arg. l. diuortio. ſup. de negot. geſt. Sed nullam ſatis firmam, idone amque rationem video,
cur à verbis Vlpiani, quę generalia ſunt, hic receda- tur. Quid enim refert, an pactum ſoluto iam matri-
monio fiat, an eo adhuc conſtante, ſed in tempus ſoluti matrimonij conferatur? arg. L.in tempus. de hæred.inſtit. Quocunque enim tempore pactum huiuſmodi factum fuerit, nullas vires antè, quàm matrimonium ſoluatur, habere poteſt. Nec verum eſt vſquequaque, in contractibus ſoluto matrimo- nio initis, nullam reuerentiæ erga maritum ratio-
H h

362
nem haberi, ſed ſolidam ab co dotem exigendam eſſe, vt ex iam dictis ſatis perſpicuum eſt. L.quod ſi
maritus. ſupra, de conſti. pecu. Contra bonos mores. Idem dicendum in omnibus
aliis pactis, quæcunque contra bonos motes inter- poſita fuerint. l. pacta, quæ contra. C. de pact. Quod dcò verum eſt, vt ne iureiurando quidem confir- mari poſsint. l. non dubiũ. C. de legi c. non eſt obli- gator. de reg. iur. in 6. De quibuſdam pactionibus hic quæri ſolet, an contrariæ ſint bonis moribus
nêcne: veluti, Si conuenerit vt creditor debitorem
propria authoritate præhẽdere poſsit, vt debitor in
vincula coniiciatur donec ſoluerit, vtq́; bonis cede-
re non poſsit. Et variæ leges adducuntur, quæ non
multam ad rem pertinent. Nam ſi de huiuſmodi
rebus latæ leges eſſent, fruſtrà quæreretur, an bonis moribus contrariæ eſſent huiuſmodi cõuentiones: quia certũ eſt, pacta contra leges facta nullius mo- menti eſſe ex edicto Prętoris..iuris gentium:5 prẽ tot.de pact. Nam boni mores vel de iure naturali,& gentium intelliguntur. l.quidam. infrà de donatio. vel de conſuetudine,& inſtitutis cuiuſque ciuitatis, quæ ſcripta non ſunt.l. itẽ apud. infra, de iniur. Pro- inde nihilo maioris erit ponderis, quod ex lege ali- qua argumemũ ducetur, quàm Philoſophi dictum, qui de moribus præclarè ſcripſerit, aut teſtimonium alicuius de ciuitatis inſtituto& recepta conſuetu- dine. Cuùm igitur in prima quæſtione videam, pa- ctionem Iuri gentium repugnare, quo Magiſtratus ad coercendos improbos& contumaces conſtituri ſunt:ne ſi vnuſquiſque ius ſibi dicat, pernicioſi Rei- pub. motus ex ea re,& ſeditiones oriantur. Non du- bito quin ea pactio, vt cötraria bonis moribus, me- ritò improbetur. l. non eſt ſingulis. de regu.iuris. In ſecunda quæſtione aliter reſpondeo, quòd nec à gentium lure abhorreat debitoris incarceratio,& conſuetudine vulgò recepta ſit. cap. ex reſcripto. de iureiur. Nam quæ leges in cam rem citantur, eas alium ſenſum habere alibi oſtendimus. Lob æs alie- num. C. de act.& oblig. Terria quæſtio ex ſecunda pendet: quia ſi bonorum ceſsio non admittatur, uo minus in carcerem debitor coniiciatur, nihil
prohibet. l.. C. qui bon. cedere poſſunt.
XV. P AV IL. VS LIB. VII. AD SABINV M. Ei iudicatæ tem pus ſpectatur, qua- enus maritus facere poteſt.
Tempus rei iudicatæ ideo hic ſpectandum vide- tur: quia ad agendum inſtituendamq́; actionem, ni- hil refert, facere poſsit maritus, nécne, ſed ad mi- nuendam exactionẽ, moderandamq; executionem ſententiæ. I.verùm.§. tempus. ſupr. pro ſoc. Cuùm au- tem negotia pupilli abſque tutoris auctoritate geſta ſunt, quoniã ita demum competit negotiorum ge- ſtorum actio, ſi locupletior factus fuerit, meritò litis conteſtatæ tempus inſpicitur. l. litis. de negot. geſt.l in pupillo. de excep. l. in pupillo. de ſolut. l.quod au- tem. de dona. inter vir. Sed& ſi poſt ſententiam fue- rit factus locupletior maritus, adhuc ſolidum ab eo rectè exigi poterit: quia hoc beneficio luris in per- petuum non liberatur: ſed ſubſtinetur exactio tan- tiſper, dum ſoluendo effectus fuerit. J. nec maritus.
C. ſol. mat§. cmm autem. C. de rei vXxor. actio.
Franc. Duareni luriſconſ.
Hæredi mariti, licet in ſolidum con- demnetur, cõ penſationes tamen, quæ ad pecuniariam cauſam reſpiciunt, prode- runt:vt hoc minus ſit obligatus:velutioh res donatas,& amotas,& impenſas: mo- rum verò coercitionem non habet.
uod dicitur, hæredem mariti in ſolidum con. demnari, ſic accipiendum eſt, vt facultatum eius ra. tio non habeatur(vt iam diximus)non vt compen-
ſationes ad minuẽdam condemnationem ipſi non proſint. Poteſt enim compenſationem ob res dona. tas,& amotas,& ob impenſas opponere. l fruus. z. ob donationes. Sed hæ cõpenſationes ſublatæ ſunt 1 conſtitutione Iuſtiniani de rei vxor. actio.§. taceat.
quòd fauor dotis poſtulet, vt primo quoque tem. pore dos reddatur, deinde maritus, ſi velit, com.
petentibus ſibi actionibus experiatur, idque à no. 63 bis ſuprà annotatum fuit. dict. l. fructus.§. ob dona.
tiones. Quod ad impenſas tamen neceſſarias at. tinet, Iurt antiquo non videtur derogaſſe luſtinia- nus, ſi verba eius rectè expendantur. dict.§. taceat: quia cùm impenſæ neceſſariæ minuant dotem ipſo jure, dotem retinere non videtur, qui tantum ecti. net, quantum impendit.
Morum verò coercitionem non habet. Pauli tempo- re licebat marito dotem retinere ob morcs vxotis. l.vironfrà. Et ſcribit Vlpianus in fragmentis Inſti. tutionum, tit. de dotibus, Morum grauiorum nomine
ſectas retineri, leuiorum verò octauam: docecq; idem
quemadmodum ctiam mariti mores punirentur. Huc pertinet locus Plinij lib.14. cap. 13. cuius verba hæc ſunt: Cn. Domitius iudex pronuntiauit, mulie. rem videri plus vini bibiſſe, quam valetudinis cal- ſa viro inſciente, ac dote mulctauit. Sed hoc iudi cium de moribus, retentiõque fublata eſt,& anti quata Principalibus conſtitutionibus. l.vltim. Cd repud.§.taccat. C. de rei vxo. actio. Tametſi autem alter alterius mores incuſare poſsit, tamen hæredi- bus eorum id non permitritur contra regulam vu garem, qua dicitur, Eodem iure vti heredem, 4uu defunctus vti debuit. l. hæredem. de regulis iurt EHinc Conſtantinus in Cod. Theodoſiano, lib ztit 12. De moribus actio(inquit) vltra perſonam extenl non poteſt. nec in hæredem habetur, nec tribuetur hat: di Oaioſa enim hæc iudicia ſunt, quæ ad vindiuim
quandam comparata videntur, ideoc; ad hæredemun tranſeunt. Quod animaduertere licet in actione u
iuriarum,& in pleriſque aliis ſimilibus. l. 1. de pt uat. deli. l..& vltima. C. de reuo. don. l.1.§. Vltimo- de Senatuſconſ. Silan. l.omnimodo. Cod. de inoft teſta. Qui enim conqueſtus non eſt in vita ſua,s remiſiſſe iniuriam, ac condonaſſe intelligitur. EN luris præſumptio, aut fictio potiùs, contra qum probatio non admittitur. Itaque ſi ponamus mt to, dum ſuperſtes erat, mores vxoris cognitosiun fuiſſe, non ideo hæredi mulierem incuſandiſcul- tas dabitur: quòd veriſimile ſit maritum; lſclul ſet, diſsimulaturum non fuiſſe, quamuis ita Wgo traditum ſit,& plerunque, vbi vtilitas,& quſtas id flagitat, defunctorum voluntatem ita intetpte- temur.l.vtilitatem. infrà de confir. tut. Nec me mo:
uet quod dicitur, Neminem præſumi ius repudiun quꝰs

n
menn clund Aruan dd enan T Uuhe
d
t in bläu aülamt Huon nen nationen f dnem 0 8 donerelne woneölha
tor aio
imo gaun tus, ſen mtur,ii ftuauge nen neel derogili ntur. di inuante J, qui t
abet Da
:ob man
in fragma n gruum uam: ion motes hui cap.ja- ronunuu im vabetole auit. Seh ſublata ckt nibus-Aylht io. Tamel- ſit, uawelt onrraregut ui land n. Gde ng wodoand afulu p nel 1 „4u4 11 11pd ſa — licet 1 1 wilbu 0.do003
(
odo. C08 n cttir ſe Pntellgl otls, co
teſta. Non en defuncti voluntas,
eſt, ac ſi omnin
riarum hære
In Tit. Soluto matrimonio.
1.— nod ſchi cmpetere igyora Lmater. ſuprà de inoffic.
ſed odium iſtius iudicij, propter uod perinde habetur maritus, qui cõqueſtus non o vxori ignouiſſet. Nec puto quen- uam adeò auerſum à vero eſſe, vt actionem iniu- di competere affirmet, ſi defunctũ eam zniuriam non remiſiſſe appareat. Cui actioni hoc nudum comparari poſſe iam admonuimus.
socero quoque, cum quo nurus de dote agit, igem honor habetur: vt in id damnetur, quod facere poteſt.
XVI. POMPONIVS LIB. XVI. AD SABINVM. b Quia parentis locum ſocer obtinet. Eandem reuerentià debet vxor ſocero ſuo, quam matito eiq; velut fillſæ loco eſt, quamuis in neutrius ſit poteſtate, ſed patris potiðũs, ſi quem habcat, nec dum emancipata ſit, vt ante docuimus ſub titulo de ritu nuptiarũ. Nec id mirum videri debet, cùm nec in mattis poteſtate ſit, cuius verè filia eſt,. œming. Inſtit. de adopt. cuique non minorem debet ieue- tentiam, quàm patri.l. honori. infrà, de obſeꝗ. b
XVII. DAVLVS LI B. VII. 4D SaßIMNVM. X diuerſo, ſi ſocer ex promiſsio- ne à mario conueniatur, ſolet
dus ſitNeratius libris membranarum,&
Proculus ſcribunt, hoc iuſtum eſſe.
De ſocero vxoris iam dictum eſt, nunc quæritur de ſocero mariti, id eſt, patre vxoris, ſi ex promiſsio- ne dotis cõueniatur. Et Paulus Neratij ſententiam
refert, exiſtimantis iuſtum eſſe, Vt iaem honos ei ha
beatur. Gc. lIdem tamen Paulus hb. 6. ad Plautium, alio iure nos vti teſtatur, ex eiuſdem Neratij ſenten ria. lſicut infrà de re iudi. Sed hæc nos conturbare non debent, quæ pugnantia, aut contraria non eſſe, ſatis petſpicuum eſt ex iis, quæ de antinomiis alio in loco ſcripſimus.êJ. Papinianus ſu prà de don. inter vit.fructus. iſ hundiſhpra hoc tit. Nam hiſtorica hic quædam narratio eſt, quæ ita accipi debet, ac ſi vno& codem in loco deſcripta eſſet. Ac difficultas Ico oritur, quòd malè conſuti ſunt hi centones à Triboniano, nec vllus ordo, aut diſpoſitio in eis cõ- ſarcinandis adhibita eſt Itaque accidit ſæpenumero vt ſola diſpoſitio,& collatio rebus aliàs obſcuriſsi- mis magnam lucem adfe rat: tametſi nihil, ne mini- mum quidem ex verbis ipſis immutemus. Con-
1„. ungamus igitur hæc duo capita, vt quaſi ex duo-
Luenun ſat, hoc modo, Nerati a,& Praculus ſeri- ut, Hoc inſtum oſſe, ſcd alio iure vtimur, vt Nerutius
fcribit. Quæſo, quæ difficultas lectorem hic remo-
48 hoef Equidem fateor, ſi quis hoc caput ſo- 1r. gerſt it intellecturum eſſe dictum Pauli, quali ſocer beneficio Iuris non vtatur. Sed Inciuile
Hecta, aliquid iudicare, vel reſhon- dere. Linciuile 6 4 ei 2 de reſpon
ciuilis corpus
ſuprà de leg. Totum enim hoc luris Auaſi magna quædã lex habenda eſt,
im ratio legis eſt, præſumpta tantùm
quęri, An idem honor ei haben-
cuius plurima ſint capita, ſed confusè& abſque or- dine vllo in vnũ locũ coaceruata, quæ diſpoſitionẽ, ordinem,& methodum deſiderent, nec aliter ſatis commodeè explicari poſsint. Porrò locũ Pauli iam citatũ ex lib. 6. ad Plautiũ, ſequitur dictum Pompo- nij, quo additur exceptio. Quod enim dixerat Pau- lus, Hoc iure nos vti, vt ſocer mariti in ſolidũ condem- netur, ſic interpretatur[Pomponius, Si dos ex pro- miſsione petatur ſoluto matrimonio, quo tempore ceſſat afinitas. Icaq; dictum Pauli à Pomponio velut ex- ceptione quadam corrigitur. Nec cuiquam hoc du rum videtur, proptereà quòd continenter exceptio illa& correctio adſcripta eſt. Quod ſi alium fortè in
locum coniecta fuiſſet illa Pomponij ſententia, cre-
deretur Pomponius Paulo contrarius eſſe. Tätum momenii eſt in ordine,& collocatione rerum, quæ iure ciuili continentur. At rurſus huic Pomponij
dicto alius Pauli locus aduerſari videtur, in quo
dicitur, Si dirempto matrimonio petatur dos, ex cauſa, & perſona tribuendum eſſe ſocero, vt quatenus facere poteſt condemnetur. l.pen. ſuprà de iure dot. Sed cùm alter plus, alter minus ſcribat, pugnantia ſcripſiſſe dici profectò non debent. Coniungendus eſt igitur
vterque locus, vt quod vni deeſt, ex altero ſu pplea-
tur, in hunc modum, Sed hoc ita acipiendum eſt, ſi à ſôcero dos ex promiſßione petatur ſoluto matrimonio. Nĩ
tribuendum,&c.
Ii dirempto matrimonio petitur, ex cauſa& perſona id
Item ſi mulier ex promiſsione conue- niatur, magis placuit, defendendan eam per exceptionem. idem& Proculus ait. Sicuti enim cum ſocia fuerit, ſic dabitur ei exceptio, quamuis iure ciuili ſit ob'i- gata Si in iudicio dotis iudex ignorantia iuris lapſus, condemnauerit maritum in ſolidum: Neratius& Sabinus doli exce- ptione vti oportere aiũt, eãq; tutum fore.
Etſi maritus vxori nullam reuerentiam debeat, tamen à marito conuenta, hoc beneficio vtitur, cum inter ſocios locum habeat, eaque mariti ſocia
rectè dicatur, vt antè oſtendimus ſub titulo de ritu b
nuptiarum. Sed quæritur an paciſci poſsit cum ma rito, vt in ſolidum condemnetur? Eadèmque quæ- ſtio tractari poteſt de aliis omnibus perſonis, qui- bus hoc beneficium lex tribuit. l. ſunt qui. infrà, de
re iudi. Et exiſtimo, rationẽ perſonarum habendam
eſſe,& inſpiciendum, an pactio bonis moribus con-
traria ſit nècne. Vnde maritus, parens, patronus in- utiliter paciſcũtur, vt quatenus facere poſſunt, con-
demnentur, propterea quòd iure gentium,& rece- ptis moribus, his perſonis honos,& reuerentia de- betur. Lalia.§. eleganter. ſupra. Sed nec militis pa- ctum vtile eſſe videtur, cùm publice interſit, fortu- nis omnibus ſuis non exui:& ius publicum pactio- nibus priuatorum mutari nequcat. J.ius publicum. ſuprà de pact. Quò minùs autem ſocius vtiliter de ca re paciſcatur, non video. Eadémq; eſt ratio alia- rum huiuſmodi perſonarum.
gi in iudicio. Iudicis officium eſt in hac dotis a- ctione, vt non ſimpliciter condemnet maritum ad ſoluendum quod petitum eſt, ſed FPzrenus facul b“
363

—
tates eius patientur: id quod in executione rei iudi-
catæ perſpici poterit. Sic enim xalis ita condemnat reum, vt uoxæ dedendi faculta-
tem ei nõ adimat, ſed excipiat potiùs, ac reſeruet.§.
1Inſti. de off. iudi. l. miles. infra de re iudic. Intelligit nanque iudex hanc noxæ dedendi facultatem do- mino competere, lata iam ſententia, donec iudicati conueniatur. l.item veniunt. 5. idem rece. ſupraà, de pet. hære Itaq; exiſtimo, etſi maritus in iudicio non allegauerit iudici inopiam ſuam, nihilominus judi- cem cum hac exceptione ſententiam pronuntiare debere: quia licet marito poſt cõdemnationem hoc allegare. 1Neſennius.§.vlt. infrà, de re iudic. Quod veneraliter locũ habet in omnibus exceptionibus, ac defenſionibus, quæ ſententiam non impugnant: ſed ad moderandam executionem ſententiæ,& ex- aionem obicciuntur. l.ſi fideiuſſores. infrà de fide. Expedit autẽ marito plerunque, paupertatem ſuam tegere interim,& diſimulare, dũ intellexerit, quan-
tum in condemnationem deductum fuerit,& an
cõmods id exoluere poſsit. Nec me latet, iudicem ſupplere non ſemper debere, quod àa litigatoribus petitũ non eſt. no. C. vt quæ deſunt aduoc.j. 4.§. hoc autem. infrà de damno infec. Patrocinari enim hoc eſſet,non iudicare, vt Phauorinus apud Gellium ait. Sed hoc de iis accipi non debet, quæ poſt ſententiã opponi poffunt. d.. miles. cuiuſmodi eſt hæc exce- ptio, licet Doctores recentiores diſſentiant. Zaſ. in reſpon. ſingu. Ex his ſatis perſpicuum eſt, iudicem ignorantia iuris labi, ſi maritum ſimpliciter con- demnet ad ſoluendum quod petitur, non ſub exce- ptione, ſi facere poſßsit, aut quatenus facere poſsit. Non idco tamen maritus hoc beneficium amittit, ſed impetrat exceptionẽ doli, qua ſommouct agen- tem, ſi facere non poſsit. Cùm enim hec exceptio in dotis iudicium deducta nõdum ſit, nulla ratio eam. opponi vetat. Proinde dicendum eſt, ſi maritus in iudicio dotis eam exceptionẽ oppoſuerit, nec eius exceptionis ratione habita iudex cum condemna- uerit in ſolidum, de ea amplius quæri non poſſe, quaſi iudex ex iuſta cauſa id fecerit. Eadem etenim quæſtio bis in iudicium deduci,& reuocari non po teſt. l. duobus. infrà, de excep. rei iudic. l. quòd in diẽ. 5. ſi rationem. de compend. l. ſinautem.§. vltimo. de negot.geſtis. Nec vlla eſt inter maritum,& ſocium, aliasve huiuſmodi perſonas, quod ad hanc rem at- tinet, differentia. dict.l. Neſennius. Rationes& ar- gumenta corum, qui contra ſentiunt, partim friuo- ſa, nugatoriaque ſunt, partim his, quæ iam diximus, ſatis refelluntur.
Ignorantia juri. Iuris error in hac pronũtiatione expreſſus non fuit: alioqui ſententia eſſet nulla. l. z, C. quando prouoc. non eſt neceſ.& exceptio quæ- cunq; marito ſalua maneret.l. 4.§ cõdemnatum, de re iudic. Fuit enim hic mos veterum Romanorum in ferendis ſententiis, vt cùm quæſtio iuris crat, non facti, aut(vt Rhetores loquuntunconſtitutio cauſæ iuridicialis erat, non coniecturalis, de iure pronun- tiarent, ac veluti ius quo ddam ſententia ſua conſti- tuerent, vt copiosè oſtẽdimus lib. i. Diſputatio. Qua in re ſi erratum à iudice eſſet, ſententia ipſo iure nulla erat, adeò vt prouocatione ad eam infirman-
dam opus non eiſct.lſi expreſſum. de appellat. b
Doli exceptione. Hæc exceptio doli cum qualibet
udex in adtione no-
dam adhuc quærere, ac
35 ₰. b Pranc. Duareni luriſconſ.
alia in factum exceptione concurrit. l. 2.§.& gene. raliter. infrà, de excep. doti. Eſt autem hæc exceptio non perpetua,& peremptoria, ſed tẽporalis potius & dila oria, quia perpetuò agenti nõ obſtat, ſed do- nec reus locupletior euaſerit.§. cùm autem. C. de rei vxor. actio. Iraq; mirũ videri non debet, ſi hac exce- ptionc, quamuis fauorabili, rurſus ſolutũ non repe. tat.. quod nomine.l.qui exceptionẽ ſupr. de condi inſtit. l.ſi fideiuſſor. 6 quædam. ſuprà mand. Sed dui fit vt hæc exceptio opponatur poſt rem iudicatam cùm ne peremptoria quidem opponi poſsitzl.exce- ptionem. C. de probat.] peremptorias. C. ſenten. xe- ſcin. non poſſe. Reſpõdeo, idcirco id fieri, quia hzc
exceptio(vt iam diximus)non cõtra rem iudicatam opponitur à reo, quaſi ad rem, quæ debita nõ eſſet, ha exoluendam, iniquè& iniuſtè condemnatus ſt, ſed vt executor rei iudicatæ propter beneficium
iuris damnato competens, exactionem moderetur b
XVIII. POMPONIVS LIB. XVI AD SABINVM.
riam flios mulieris, qui patri hæ redes extiterüt, in id quod facere 4 poſſunt, condẽnandos Labeoait.
—
Pomponius ab co, quod antè dictũ fuerat de hę redibus... maritum. filios excipit ex eo matrimonio, quo de agitur, ſuſceptos,& procreatos. Quod cùm diſerte expreſſum ſit ab eodẽ, mirum ſans eſt, quoſ- dubitare an de filiis alterius matrimonij id quoq; accipiendum ſit. Probabilus fortè de nepotibus dubitari poteſt. Scd profcctòmo
dus in his priuilegiis, quæ non ſine alieno incom. Nagu
modo conceduntur, extendendis, ac producendis,
ſeruandus eſt. Itaque à verborum propria ſignifica. †
tione non temereè hic recedendum eſſe arbitror, cùm præſertim exemplum habeamus, quod ſequi poſſi umus in hac interpretatione. Apud Modeſti num ig extat, cum de priuilegio veteranis conceſſo loquitur, vt à tutela excuſentur, niſi aliorum vete ranorum filiis tutores dati ſint. l. ſed& milites. ſu- prà, de excuſtut. Licet in dotalibus rebus non ſolum dolum, ſed& culpam maritus præſtet cum tamen quæritur in iudicio de do- te, an facere poſsit, dolus duntaxat com- prehenditur: quia in rerum ipſius admi niſtratione non erat culpa ab eo exigem da. Quanquam eum duntaxat dolum ei nocere putem ſi facere non poſsii quem propter vxorem adhibuit, ne d ſolidum ſolueret, non propter quemi bet aliũ. Ofilius tamen aiebat, ſi dolo m
riti res dotales interiiſſent,& aliocqun
ſoluendo non eſſet quãuis nihil dolo te-
ciſſet, quò minùs ſoluendo eſſet, pernde tamen eum damnandum eius rei dotalis nomine, in qua dolũ feciſſet, atq; ſi dolo
clus

digüſ
ex eo un
reatos.C
erum ſari
an de 1 um ſt.De ſt Kcdyii ſine alcni is ac 7 n proptal- d9 5 ann, ſi neühudt vetetanbd „nili alomm lled um
Sus nol naritub. judico
eius fa ſit. Cæterum ſi lis dolus giones ſol ritus haberet,
In Tit. Soluto matrimonio. 365
Aum eſſet, quo minuùs facere poſ- circa interitum rei dota- malus,& culpa mariti abſit, a- uùm, quas eo nomine quaſi ma- præſtandas mulieri, veluti
furii vel damni iniuriæ.
Beneficcium iuris de quo hic loquimur, ita com- zen to, vt condemnetur quatenus facere po- pem nudolo malo ſuam diminuerit ſubſtantiam.§. 3 utem C.de rei vxo. act. Quamuis ergo culpa, cäm aoi ſua deſierit ſoluendo eſſe, non conti- 4 Henaz um amittet, tametſi cùm ſoluendo eſt, nn bercuc quatenus facere poſsit, non modò do- nec qas ctjam culpam in rebus dotalibus præſtet. leme duntaxat comprahenditur. Qui dolo malo chne ltcer pollet, indignus eſt beneficio Iuris,& n ſolidum condemnatur. Quod generaliter locum 5 2 in iis omnibus perſonis, quibus hoc beneficiũ aheinn l. verum.§.tempus. ſupra pro ſoc. Sed& roptet falſam, calumnioſamꝗque inficiationem in cio maritum beneficio Iuris priuari vulgò ſed hoc ita. infrà de re iud. Verùm id opportunius alibi diſcutietur. De iis, qui in ſolidum conueniuntur, ſi quid dolo admiſerint, an benefi- ciam ceſsionis bonorum amittant, non immeritò uæritur. Etſanè iuſtum eſt, eos propter dolũ ſuum Hoc beneſicio carere,vt iudicati in carcerem detru- dantur l.. C. qui bon. cede. hobyn puta, ſi dolo ma- lo bona ſua diſperdiderit debitor, ne vſquam inue- niti à creditoribus poſſent arg.l.vlt.§.vlt.nfrà de his quæ in fraud credit. Item ſi mentiens ſe locu pletem, decipiendi alterius gratia, pecuniam acceperit, aut negotium contraxerit. l.pen. ſuprà de iure dot.
hoc iudi dicitur. ar. l.
Culpa ab es exigenda. Culpa in rerũ propriarum
adminiſtratione præſtari ferè non ſolet: quia licet vyicuique ſe ſua arbitrio ſuo vti. l.in re mandata. C. mand. Sxuitia tamen in ſeruos nimia culpatur& reprehenditur. ſi conſtante.. ſi maritus. infra I. r. ſu- prà de is qui ſunt ſui vel alieni iur. idq; ſuadet hu-
manitatis tatio, quòd homines ſint. l. ſeruus ca lege.
ſupra de ſeruis cxpor.& Corpora eorum& noſtra, ma- teria conſtent eadem, paribusg, elementis, vt Satyric. ait, Præterea in re cmpta, quæ redhibetur, emptor culpam præſtat judicio redhibitorio. l. ædiles etiam. 5Pædius. ſuprà de ædil. edict. Sed hos caſus nunc petlequi nimis à propoſito noſtro alienum eſt. Qurmlibet alium. Maritus non ſimpliciter ob do- lum admiſſum in rebus propriis beneficium hoc amittitſed ſi fraudandæ mulicris conſilium habue- rit, ne ſcilicet ei ſolidũ exolueret. Quid enim ſi bo- na ſua perdidit, atque conſumpſit, in cuiuſpiam al-
teri Ecerius creditoris fraudem? Quid ſi certis rebus con-
— bona ad ſolutionem dotis ſuffectu- 24 47 daaberdee me mouer, quod alibi ſcriptum 3 wa, 8 in fraudem creditorum debitor bona eeede di nempe eum teneri Pauliana actione ljer„quem fraudatum iri à debitore neſciuit, mo d aldnn— ex creditoribus debitorem Batanwd iiſſe nieſlexerie air prætor.§. illud. in- ius desl 39 0 au. credit. Nam bbi requiritur do- aeial cditoris in creditorem ipſum, qui Pau- Peritur, non in quemuis alium admiſſus,
quemadmodum& hic dicitur, quamuis participa- tio fraudis ex parte emptoris,& poſſeſſoris bono- rum, contra quem agitur, aduerſus quemlibet ex creditoribus ſufficiat. Si cui igitur libeat argumen- tum à ſimilitudine ducere, ad impugnandam Pom- ponij noſtri ſententiam, vt ſophiſtæ hic faciunt, de- bitor, qui bona ſua alienat, ſimilior marito, quàm eorum bonorum emptor, iudicãdus eſt. Hic autem locus ſatis oſtendit(niſi fallor) maritum ob latam culpam in rebus ſuis adminiſtrantibus beneficium non amittere: tunc enim lata culpa dolo compara- tur, cùm lex ſimpliciter dolum requirit. l. quod Ner- ua.ſuprà depo.l.i. ſuprà ſi men. fal. mod. dixe. Sed hic requiritur conſiliũ fraudandæ certæ perſonæ, quod detegi nõ poſſe videtur, quin dolus malus apparcat.
Oſilius autem. Si res dotales dolo malo mariti pe- rierint, licet non eo animo vt facere non poſſet, mu-
lieriq; noceret, beneficio nihilominus priuabitur. Et
hoc inter res mariti proprias, atque dotales intereſt.
Proinde latã culpã rectè, pro dolo hic accipiemus. Cæterum. Suprà dictum fuit, maritum in rebus
dotalibus culpam præſtare. Quod quemadmodum
accipiendum ſit, alibi diximus. l.ſi Nerua. ſuprà. Hic
autem Pompo. ait, quamuis non niſi ob culpam ſuam teneatur maritus, tamen ſi quas actiones eo nomine habeat, eas mulieri præſtandas eſſe, cum ta- lis præſtatio, nullum ei incõmodum afferat. l. quod debetur.ſuprà de pec.l. in creditore. ſuprà de euictt.
XIX. VIL PIANVS LLVIB. XXXVI. 4&·D SABINVM. mulier diuerterit,& iudicio de dote conteſtato, reuerſa fuerit in matrimonium, reintegrato ma-
trimonio expirat iudicium,& omnia ma-
nent in ſtatu priſtino.
Quæ poſt diuortium iterum nubit, marito do- tem renouare intelligitur, quamuis id expreſſum non fuerit. l.dotem. l. diuus Scuerus. ſuprà de iure dot. Proinde cam exigere nõ poterit à mariro, tam- etſi ante poſterius matrimonium per iudicem pe- tierit, litémque conteſtata ſit. Nam perempto iure agentis pendente iudicio, expirat iudicium. I.vlt. in- frà rer. amo. l. ſinautem.§. i. ſuprà de rei vin. l. tigni. ſuprà ad exhib. l. ſi ſeruus furruus. ſuprà, de cond. fur. Notandum tamen eſt, ſi filia, quæ in patris po- teſtate eſt, ad maritum redeat, abſque conſenſu pa- tris, dotem à patre nihilominus exigi poſſe. I. ſi vt proponis. C. de nupt. Scd& ſi extraneus dotem de-
derit, poſteà in matrimonium reuerſa muliere, dos
minimeè repetita intelligitur. lin inſulam.§.vlt. infrà
I. ſtipulatio. ſuprà de iure dot. Sed videndum eſt ne
iurgium potiùs„quàm diuortium interuenerit,& mulier ad virum brcui reuerſa fuerit. Quo caſu nec pater, nec extraneus dotem rectè petent, quòd nondum ſolutum ſit matrimonium. l. pleriquc. de ritu nupt. l.z. de diuort:t.
XX. PAVI VS LIB. VII. AD SABINVM.
[Vamuis mulier non in hoc acci-
J piat conſtante matrimonio do- Mtem, vt æs alienũ ſoluat, aut præ- Hlh z
——-„ –WUW—1gͤͤͤͤͤͤͤſͤͤſ
——
8 1 4 4 4 3 3 1 8 5 ¹ 4 1 1 1 1 3 1 ¹ . 1— f 4 4 4 1 3 4 8 4 3 1 1 4 1 1 1 1 4 3 3 4 1 4 4 1 3 4 1 1 1 4 1 1 1 3 1 t 1 4 1 1— 11 4 5 3 4 3 1 1 3 6 4 3 3 1 8 1 1 4 3 3 — 3 1 3 4 1 1 1 1 4 4 4 4 1 4 4 1 1 1 1 4 1 3 3 4 1 3 4 1 ⁵ 3“ “ 8 4 1 4 3 1 8 6 4 “ I 1 1 1 1 1 4 8 8 3 6 4 4 4 1 4 4 1 1 4 1 4 1 3* 8 8 4 3— 4 “ 4 ö 4 5 3 “ 4 1* 1 1 3* 4 “ 4 1 3 6 6 1 4 4 4 4 3 4 4 4 3 3 4 4 3 4 1 1 1 4 t 6 4 3 1 3 4 — 4 1 8 4 1 4 1 1 3 3 8 1 1 4 1 4 4 3 . 4 4 3 3 3 4 1 — 4 3 3 3 3 4

366 15
dia idonea emat, tamen vt liberis ex alio viro egentibus, aut fratribus, aut parenti- bus conſulat, vel vt eos ex hoſtibus redi- mat(quia iuſta& honeſta cauſa eſt) non videtur malè accipere:& ideo rectè ei ſol uitur, idq́;& in 5iliafamilias obſeruatur.
Scripſerat fortè Sabinus recte ſolui dotem vxori conſtante matrimonio, vt æs alienum ſoluat, aut rædia idonea emat. Sed adiicit Paulus, ex aliis fi- milibus cauſis ſolui quoque poſſe, veluti vt liberis, aut fratribus, aut pucknudus conſulat. Sed& alia exempla apud eundem referuntur libro ſecundo Sententiarum. l. mutus.§. manente. ſu pr. de iure dot. Extra has cauſas igitur maritus cõſtante matrimo- nio reddens dotem vxori, nõ liberatur,& quaſi rem lege prohibente donatam repetit; vt Theodoſius conſtituit. C. ſi dos conſtan. matri. ſol. Videtur au- tem ad plenam liberationem mariti ſufficere, da- tam eſſe dotem vxori, vt in eas res de quibus dixi- mus, impendat. l. ſi cùm dotem.§. 1. infrà. Sed dotem prætered in id conſumptam conſtare oportet, vt Scœxuola reſpondit, eiuſque rei probatio incumbit marito.J.vlt. ſuprà de iure dot. ufſta& honeſta cauſa Generaliter ergo dicẽdum eſt, quoties honeſta aliqua ratio ſuadet, dotem im- pendendam eſſe à muliere, rectè maritum ei ſolue- re. Hæc enim exempla rci demonſtrandæ gratia hic adducuntur, non vt in aliis caſibus, in quibus cadem yidebitur ratio, ſolui dos non poſsit.
Taàq& in filiafamilias. Tametſi alids non recte ſoluatur dos filiæfamilias ſine patre, vt ante dixi- mus. 1.3. amen ex his cauſis ſoluens liberatur. Hæc autem verba, ſi ad præcedentia referantur, de ære alieno, oſtendere videntur filiam cogi, æs alienum
atris exoluere, contra rationem iuris. tit. C. ne fi- lius pro pat.. ſi quis à liberis.. parẽs. de lber. agnoſ. In qua difficultate hæſitatum eſt à quibuſdam. Ve- rùm hic non ſpectamus quid mulier facere coga- tur legibus& iure ciuili: ſed an pia, honeſtaque cauſa ſit erogationis, propter quam maritus excu- ſari debeat, quòd nondum finito matrimonio do-
tem reddiderit.
XXI. VLPIANVS LLB. III. DISPVTATIONVM.
SlEd
—
& ſi ideo maritus ex dote ex- penqdit, vt à latronibus redimerer
☚Q☚ 6—
A 65 4 4 3*
‿ Qneceſſarias mulieri perſonas, vel vt mulier vinculis aliquem de neceſſariis ſuis vindicaret, reputatur ei id, quod ex- penſum eſt, ſiue pars dotis ſit, pro ea par- te: ſiue tota dos ſit, actio dotis euaneſcit.
Et multò magis idem dicendum eſt, ſi ſo-
cer agat de dote, debere rationem haberi eius, quod in ipſum im enſum eſt: ſiue
ipſe maritus hoc fecit, ſiue filiæ, vt face-
ret, Gedit. Sed& ſi non pater experiretur, ſed poſt mortem eius Rlia ſola de dote
* 1 4
Franc. Duareni luriſconſ.
quos miſericordia proſequi licet nocentes, homi-
ageret, idem erir dicendum. Cùm enim doli exceptio inſit de dote actioni, vt cæ- teris bonæ fidei iudiciis, poteſt dici(vt& Celſo videtur) ineſſe hunc ſumptum a- ctioni de dote: maximè, ſi ex voluntate filiæ factus ſit. b
Hic docet VIpianus, Nihil referre, an maritus ipſe ob cauſas iam dictas dotem conſumat, an mu. I lieri conſumpturæ eam reddat. 1]
Ex vinculis vindicet. Pium, honeſtũmque eſt, ca- ptiuos liberare, id eſt, eos, qui ab hoſtibus, latroni- buũſve capti detinẽtur.l.ſi quis pro redemptionc. C. de donat.l. ſancimus. C. de ſacroſan&. eccl. c. ſacro rum. 12. ꝗ. z. Idemque videtur hic VIpianus ſentite, 7 de his, qui ob delictum in vincula coniecti ſunt
nis eſt, præſertim Chriſtiani. c. nõ ſatis. 86. diſt Nam 6 & ſi malè meritus, publicè, debeat egeſtate laborare, vt Triphoninus ait, l. bona fides. ſuprà depo. darnen id de pœna, quæ publicè per Magiſtratum infigi. tur, accipi debet, id eſt, de publicatione bonorum. Vtcunque ſe res habeat, Vlpianus non quaſcunque erſonas, ſed neceſsitu dine cõiunctas tantuùm è vin- culis liberari, vindicariq́; vult. Quamobrẽ aliorum nomine non ſatis tutò fortaſsis dos impenderetur. Doli exceptio. Quo modo iaſit exceptio doli bo. næ fidei iudiciis, vulgus Doctorum non explicat. Ego ante multos annos id docui in commentario de in litem iurando. Deinde in commentario de pactis accuratius,& fuſius rem omnem tractaui,& morem, ac ritum veterum iudiciorum apud Ro- manos, qui antè paucis cognitus erat, patefeci,& ix. luſtraui, adeò vt iam vulgaria hæc, protritaque in.i ter iuris ſtudioſos habeantur., Maximè ſi voluntate. His verbis innuit Vlpia- nus, maritum poſſe in eas res, de quibus hic loqui- mur, dotem conſumere, quamuis mulieris volun- tate id non fiat. Cùm enim hoc iudicium bonæ 5. dei ſit, non auditur conquerens mulier, quòd in tam honeſtum ac pium opus, dos à marito con- ſumpta ſit. arg. L..§ 1. infrà de tute.& ratio diſtrah. Arbitror tamen inuita,& contradicente muliere, factum in cas res ſumptum, ipſi imputari à mario non deberec. l.vlt. C. de nego. geſt. b
XXII. IDEM LIB. XXXNXIIIG; A D EDICT V M.
Icùm dotem daret pater, vel ex- traneus, pro muliere in vnumcc ſuee — ſum pepigit, vel in diuortiũ, vel in mortem, dicendum eſt, in eum caſum in quem non pepigit, eſſe mulieri?
ctionem. Cum dos pro mulierc datur à patre vel cxtra- a neo, ita demum filiæ dos eſt ſoluto matrimonloo* l. ſi is qui dat, eam ſibi reddi pactus, ſtipulatüſve non fuerit, vt ſuprà in caput ſecundum annotauimus Ala üt Vnde oriuntur quæſtiones de vi,& poteſtate pa- and
Gorum,& ſtipulationum, quæ in dote conſtituenda interd⸗„

dla corti nocent ſars Kich egeltanlt uprä dene gilttaum ationekh non quu tas tan
aamobt
os in
excepii um none in comn commean mnem u ciowma eraupunt ec, ptouig
bis innu qulbus hu s mulietb judicium muler— p 1os4 mn te K ni radicente mpuraii
In Tit. Soluto matrimonio. 367
ur. Ac olim dubitatum fuit, an is, qui luto matrimonio dotem ſibi reddi, fi-
. er mortem matrimonio dotem petere poſ- nire 3 ronuntiatum eſt à Tito Imperatore, hoc 3* 3 4 goluto matrimonio, non modo diuortium, ſed de 2en continere. lcùm quærebatur. de verb. eimnee Quid ergoꝛ Si quis in vnum caſum, puta inn pulatus, pactülve ſit: Vlpianus hic ait, al-
—
interponunt ſtipulatur ſo
ro caſu contingente, nẽpe diuortij, mulieri actio- te
nem competere: quia conuentio in vnum caſum eptaad alium non porrigitur. Quod& in vl- cone b luntatibus locum aliquando habet. l.com- inieias infrà de liber.& poſth. vt loco magis noute uGès demonſtraturi ſumus. Lvltim. C. de iaonen esimſti Fit tamen interdum, vt eo ca- hn gui omiſſus eſt, contingente, dos nihilominus ſipulant reddenda ſit, vtputa, ſi cùm pater ſti pula- tus eſſet ſub hac conditione, Si filia in matrimonio deceſſerit,& ea dolo malo, fraudandique patris ratia à marito diuerterit.I.filię. inf l.ſi filia. ſu pra de Juort Sed& ſi alter ex coniugibus in caſum mor- ti alterius lucrum ſtipuletur, altero ingrediente monaſterium,& monaſticum inſtirutum profeſſo, ſipulanti lucrum acquiritur, yt eſt à luſtiniano cõ- ſtitutum lvlt. C. de epiſ.& cler. N otan dum autem eſt has queſtiones facti,& voluntatis eſſe,& in con⸗ iecturali ſtatu conſiſtere. Quare in primis ſpectan- dum eſt, qnid veriſimiliter actum ſit. Nam contin- gere poteſt vt ex volũtate contrahentiu m dos nec patri, nec filiæ reddatur, ſed apud maritum rema- neat. Cuius rei exemplum eſt apud Papinianum, de quo ingens altercatio eſt in aliorum commen- toriis Zaſlib ſingul reſponſ. Iuter patrem puellæ,& generum conuenit, vt in matrimonio fine liberi, de- functa filia, dos patri reſtituatur. quæritur, Si liberis ſuperſtitibus filia defuncta ſit, vtri dos acquiri de- beat? Et Papinianus ait, id ackum inter contrahentes intelligi,vt dos retineatur.l inter ſocerum.§. cùm in- ter. de pat dot. Itaque nec patri reddetur, nec filiæ, ſed eam maritus retinebit. Voluntas enim patris, qui dotem dat, ex verbis colligitur, qui non ſimpli- eiter dotem ſibi reddi ſtipulatur, defuncta in matri- monio fllia ſed ſi in matrimonio ſine liberis deceſ- ſerit. Quorſum enim mentionem hic facit libero- rum, niſi vt oſtendat, ſe velle maritum dotem reti- nere,quo liberos facilius,& commodius alere poſ- ſit: Nulla ſiquidem alia coniectura capi poteſt. Qamobtem mulieris hæredibus, propter preſum- ptam aut cuidentem potiùs paciſcentis volunta- tem, dos non reddetur, ſed cam maritus retinebit. Nec locus ille Papmiani, huic aduerſatur, cùm in ca quoque hypotheſi, ſi ponas diuortio matrimo- nium diremptum eſſe, mulieris proculdubio futu- 1a ſit actio, vt hic dicitur. Quæſtio nanque apud apin anum nõ eſt, de eo caſu, quem penitus omi- ſit ſtipulator, puta diuortij ſed de co potii . j, potiùs, quem expreßit id eſt, morris. Eſt enim ille caſus ita ex- preſſus,vt ex pactione dos& ad patrem reuerti,& apud maritũü remanere poſsit. Ad patrem, inquam, Iſine liberis defuncta fuerit filia, idque ex conuen- tione ex reſſa. Liberi 5* 9. b. pr and 1 eris verò ſuperſtitibus marito, Lacnnun educatione acquiratur ex conuentione aa. Et fanè de co tantùm caſu, qui omiſſus eſt ſtipulatore, hic loquitur Vlpi D pianus. De caſu enim
expreſſo nulla videbatur eſſe dubitatio, vt certè nulla eſt, ſi is caſus ſimpliciter expreſſus ſit. Sed quia in ſpecie Papiniani liberorum mentio facta fuerat, inde orta eſt quæſtio voluntatis, vt iam diximus. b
Pepigit. Hoc verbum cùm ad patrem refertur, neceſſe eſt vt non de nudo, ſimplicique pacto id accipiamus, ſed de eo potiuùs cui ſtipulatio acceſ- ſit: quia pater nudo pacto dotis actionem in ſe transferre non poteſt, licet extraneus id poſsit. I. auia. C. de iure dot. Verùm id poſteà clarius expli- cabitur. I quoties.
Mulieri eſſe actionem. Si nulla à patre ſtipulatio interpoſita eſſet, mulieri non competeret actio, ſed communis eſſet patris& filiæ, ea3mque actionem pater inſtitueret, non filia, vt antè diximus. I.2.§. quòd ſi in patris. Proinde non videtur rationi con- gruum eſſe, vt eo caſu contingente, qui paciſcendo expreſſus non fuit, ea communio tollatur. Sed quia pater ſtipulatur in vnum caſum, ſic interpretamur eius voluntatem quaſi deficiente conditione, quam adiecit ſtipulationi, omne ius ſuum remittere vi- deatur. Quam præſumptionem& fauor mulie- ris,& patris affe ctio veriſimilis adiuuant argum.l. Caius. infraà. 3
Si poſt ſolutum matrimonium filia- familias citra patris volũtatem exactam
communem dotem conſumat:patri,& vi
ua ea,& mortua, actio ſupereſt, vt dosi pli ſoluatur, quod ita verum eſt, ſi perdituræ
ſoluatur. Cæteruùm ſi non perdituræ,&
ex iuſtis cauſis ſoluta ſit, non ſupererit
actio, ſed mortuo patre, nec etiam hære-
des agent, nec mulier. b Viuo patre dos profectiria non recè ſoluitur fi-
liæ, ſoluto matrimonio. Itaque ea ſolutione actio competens patri non tollitur conſumpta dote, niſi
iuſta fuerit cauſa ſoluendi. L.quamuis. ſuprà eod. l.
mutus.§. manẽte. ſuprà de iure dot. Quòd ſi dos ad patrem peruenerit, ſiberatur omnino maritus, quã- uis patri non ſoluerit. l.non ſolum. ſuprà eo.
Fi non perdituræ,& ex inſtu cauſis. Admonuimus ſupra, ad mariti liberationem non ſufficere, ſi pe- cuniam dederit mulieri, vt prædia idonea emat, ſed prædia empta eſſe oportere, vt ex reſponſo Scæuo- læ colligitur.I. vlt. ſuprà de iure dot Quod mihi vi- detur difficultatem non habere, ſi manente adhuc matrimonio dos reddatur vxori. l. quamuis. ſupra. quòd marito ſubiecta ſit,& rerum eius curam, ad-
miniſtrationémque habeat maritus. Soluto autem
matrimonio non idem fortaſsis dicendum erit Sed maritum mulieri non perdituræ ex cauſis iuſtis ac
legitimis dotem dediſſe ſufficiet, cùm nullam diff-
dendi mulieri cauſam haberet. l.eum qui.§. vlt.& I. ſeq l.argentum. ſuprà commod.l ſi à bonæ fidei. ſu- prà de rei vindic. b b Sed mortuo Quamuis non liberetur maritus, qui dotem dedit mulieri cõſumpturæ, vt iam diximus, tamen ſi pater poſtea deceſſerit, dotem, quæ iam fortè conſumpta eſt nec petent hæredes patris: quia omne ius eſt acquiſitum nnäſterl dideenlr C. de Hh 4
—
3 8

1 4 † 4 4 3 1 ö 4 — 4 8 4 3 5 8 — 4 D . 3 1 v — 3 4 3 1 *— 4 3 1 4 * 8 A “ * 1 3 * 3 “ 4 8
368
rei vxo. actio. nec ipſa mulier, cui ſoluta eſt: quia bis idem exigi æquum non eſt. lbona fides.de reg. iur. l.z. ſuprà eo. Non enim rectè pupillo compara-
tur mulier, qui rem ſibi ſolutam abſque tutoris au-
Koritate iterum petit, ſi ex ea non fuerit factus lo- cupletior. 5. at ex cõtrario. inſti quib. alien. l. ait præ- tor. de mino. lin pupillo. de ſol. Nam ſoluens pecu-
niam debitam creditori, qui pupillus non eſt, licet conſumpturo, liberatur, niſi ſciens, prudẽnſque ei ſoluerit, vt ſcorto daret, aut in aleam, vel rem aliam turpem, atque inhoneſtam impenderet. l. ſi quis cùm ſciret. infià pro empto. lſi verd. 5.ſi adoleſcens. ſupra mandat.
Si mulier, ſoluto matrimonio, egen- tem reum dotis per nouationem dece-
pta accipiat: nihilominus actio dotis ei
4
manehit b b vum nomen facit creditor vt Paulus inquit) qui amittit debitorem delegatum licet is ſoluendo nõ fue- rit l inter cauſas.. abeſſe. ſuprà manda. Quare(niſi aliud actum ſit)tale nomen accipere videtur, quale in obligatione fuerit.l.promittendo.§. ſi à debitore. ſuprà de iure dot. Nam& qui nomen ven dit, locu- pletem eſſe debitorem præſtare non cogitur.l. ſi no- men. de hæred. vel actio. vend. Quòd ſi creditor do- lo debitoris deceprus fuerit, actio de dolo ei dabi- tur: quia ipſo iure nulla liberatio non eſt.l. ſub præ- textu. C. de tranſact. Arbitror& propter iuſtam ali- quam probabilemque ignorantiam creditori ſub- ueniendum eſſe, tametſi dolo debitoris circunſcri- ptus non fuerit. ll. ſed etſi. 6.vlt. ex quib. cauſis ma- ior. Et quanquàm hæc vera ſintt, amen fauor mu- licris ac dotis ſuadet, vt ſi mulier decepta,& igno- rans, egentem reum dotis per nouationem accipiat, ſalua nihilominus ei maneat actio.
Si pater, filia abſente, de dote egerit, & ſi omiſſa ſit de rato ſatiſdatio, filiæ de- negari debet actio: ſiue patri hæres ex- titerit, ſiue in legato tantum acceperit,
uantum dotis ſatis eſſet. Sed& Iulianus in pluribus locis ſcribit, compenſandum
.. X ei in dotem, quod à patre datur, lucròque eius cedere, ſi tantum ab eo conſecuta ſit, quantum ei dotis nomine debebatur à marito, qui patri ſoluit.
Quod dicitur, ſolutione dotis facta patri abſque conſenſu mulieris, maritum non liberari, ſed actio- nem mulieri ſaluam manere: hoc ita accipiendum eſt, niſi hæres patri extiterit mulier, vel tantum in legato acceperit, quanta erat dos à marito dcbita. Diuerſum tamen ius de marito vxori ſuæ aliquid legante conſtitutum eſt à luſtiniano.§. ſciendum. C. de rei vxor. actio. Eſtq́ue huius diuerſitatis ratio ſatis perſpicua, quam huius loci enarratores non
ſatis expendiſſe mihi videntur. Nam ſi maritus, qui ſoluendo patri ſe liberare voluit, denuò ſoluere co-
garctur, id contra bonum,& æquum fieret: quod
maximè hic ſpectã dam eſſe, crebrò iam admonui- mus, propier vim huius iudicijin quo iudex, quod
Franc. Duareni Iuriſconſ.
equius,& melius eſt ſequitur. l.pen. infrà l. bona ſi- des. de regul. iur. Cuùm autem maritus legat vxori, quamuis& legatum ſimul,& dotem conſequatur vxor, ex conſtitutione luſtiniani, tamen quia ſe. cundùm mariti voluntatem id factum intelligi. tur, nec bonæ fidei, nec æquitati contrarium dici poteſt. d.§. ſciendum. Alij debitorem voluntarium à neceſſario hic diſtinguunt, ſed cam diſtinctio. nem, quæ abſque ratione excogitata eſt, miſſam facimus.
Lucrõque eius cedit. Dos, quam accepit à marito pater, lucro patris hic cedit,& pater eam retinet iu- re quodam compenſationis, vt Iulianus ait. An au. tem pater, qui dotem debet filiæ, animo compen- ſandi legare ei videatur, facti magis eſt, quàm iutis quæſtio: quæ alibi tractatur à iuris auctoribus.l.Ti- tia.§. qui inuita. l. cùm pater.. qui dotale. de lega. 2. I.huiuſmodi.§. cùm pater. de lega.-. Ac generaliter de quocunque debitore creditori ſuo aliquid le- gante quæri ſolet.j.creditorem. de lega. z. Verum his quæſtionibus impræſentiarum omiſsis, quæ ad hũc locum non propriè pertinent, illud mihi conſidc- randum in primis vidctur, non candem eſſe cau- ſam patris,& mariti, cæterorũúmque debitorum, qui creditoribus ſuis legant, cùm pater vſquequaque debitor non ſit, ſed ius aliquod in dotem beat. Itaque ratio,& æquitas poſtulat, vt voluntatemobi ſcuram& incertam benigniùs, atque humams yto eo interpretemur.
8i patri propter condemnationem Ro
mæ, vbi dos peratur, eſſe non licet, filie ſatis dotis fieri oportet: ita tamen, vt ca- ueat ratam rem patrem habiturum.
Idem dicendum,& ſi pater ob quamcunque aliam cauſam abſit, vt reuerti facile nequcat.l.filius.
famil.. ſed& filia. ſuprà de procur.
Eo autem tempore conſentire filiam
patri oportet, quo lis conteſtatur. Secun- dùm hæc, ſi filia dicat, ſe patri conſenti- re,& ante litis conteſtationem mutaue rit voluntatem, vel etiam emancipaca ſit, fruſtrà pater aget.
Dictum fuit ſuprà ad agendum de dote, con- ſenſum filis neceſſarium eſſe..2.§.vltim. Addit Vy pianus, tum conſentire eam oportere, cùõm lis con- teſtatur, nec id immeritò, cùm de litigando hic aga- tur liſque,& iudicium à conteſtatione incipiat. amplius. infrà rem ratam hab. qua de re ſuprà ali. quid annotatum eſt, l.rei iudicatæ.
Necnoõ illud quoque probamus, quod Labeo probat, nonnunquam patri dene gandam actionem, ſi tam turpis perſom patris ſit, vt verendum ſit, ne acceptan dotem conſumat. Ideòque officium ſu- dicis interponendum eſt, quatenus KHr liæ,& patri competenter conſulatur.
Interpretatur quod antè dictum fuerat, ita com- munem eſſe actionem de dote patri,& filiæ, vt ha- ter actionem inſtituat, ſed conſenſu filiæ. d.z.” filiusta

In Iit. n 61 In Tit. Soluto matrimonio.
Völgr A filiusfamilias. Nam jta demum patri hoc permitti- 2 369 n o ſi probatæ ſit vitę,vt eriſimile non ſi petẽtem curam infe feßi b collen tur, ſi probatæ ſit vite, vt verit non ſit, eum do- ntetre manifeſtiſsimu 1 una tem conſumpturum,& perditurum eſſe. eſt, ſed abutitur dote:tunc licenti h m A....... lam ha- . 8 ged ſi latitet filia, ne tali patri conſen- beat vel curator furioſæ, vel cognati 24 tr.—,..*—.. A. 4— a tire cogatur:puto dari quidẽ patri actio- Ire iudicem com petentem, quaten us Ne an nem, ſed cauſa cognita. Quid enim ſi filia ceſsitas imponatur marito, omnè talem
d.... 8— add verecundé per abſentiam patri contradi- mulieri ſuſtentationem ſufferre,& ali f cat Cur non dicamus, patri non eſſe dan menta præſtare,& medicina ei ſucchurr ce. ¹ I 8. ,„. E-⸗ ran damactionem:? Quòd ſi is pater ſit, cui re,& nihil prætermittere, quorum mari 1.—... 2— amad omni modo cõſentire filiam deceat, hoc tum vxori adferre decet, ſecundù 4 .. ,.....*) m do- animocnn eſbzitx probatæ: ſiia leuis mulier, vel ad- 8 quantitatem. Si verò dotem ita e belh qade modumiuuenis, vel nimia circa maritũ iſsipare manifeſtum eſt, vt homi 8 audgor In 3 6 4 4 anem ei non merentem: dicendum eſt, patri po- nõ frugi, oportet dotem tunc ſequeſtr (en Ae 12... 4- dets nis adqquieſcere Prætorem oportere, da- ri, quatenus ex ea mulier competens h u reque el actionem. 2 beat ſolatium, vnaà Petens aa. oi Sel a0roee. ar lolatium, vna cum ſua familia: egaaſe uid juris ſitcum filia coram reſiſtit patri age- ctis videlicet dotalibus, quæi Pa- 1isoln re volẽti& ei turpitudinem obiicit apud iudic initio nupti L1Dus, qux inter eos ab aaa am dictum eſt N obhaſtahaul alen, uptiarum inita fuerunt,i 3d iam dictum eſt Nunc quæritur, quid ſi latitet fili runt, in ſuo ſte mihia ds ablenti hi 1„u 1 latitet filia, tuù durantibus&.* O ita andem Eeur⸗ entiam nihil aliud quàm verecundam ſaniig 1„& alterlus expectantibus ſe debute hanenei enen on eſſe appareat. b T atem, aut mortis euentum. te i maritus, ve ſn e ae Sut 6* monio, fure Nei xon⸗ conſtante matri- ſa futt aleeeius coniugum iuſta diuertendi c che 3 onio, furere cœpetit, quid faciendum 0 ons z2. pœna vitetur legitima, quæ eſt dacle 1” 1 2. 51 ut re 4— 8 it, tractemus. Sed illud quidem dubio Le teſ rle e m 8 ropter nuptias donatarum. l. fwwcu adſennuere eam perſonam, quæ Partieipem ae putes hici turore dete nia ſe b ner. utes hic ius uoddam ge- natlom bet' nta eſt(quia ſenſum non ha- nerelc conſtitui de participatione in rrunin 5 on lcch et)nuntium remittere non oſſe. An au- rutri coniugum accidit. Na 1, An0 amehy danuſ ehu ianda ſit, confyderandum humanitatem telpieimu ln en ſemper ad hanc 4.—..1.. 8 oiturun b uA eem interuallum furor ha- vxoris. C. de donat. inter vir Hio⸗ ſtane inh lres et, vel perpe uich. 1 Ila- adleri inter vir. Hoc enim ab Vlpi ob quun ren dus Peruus quidem morbus eſt, fe zſeri 8 eſt, vt oſtenderet quod iciern.dNun 3 dregprul 4 nen his, qui circa eam ſunt. turali At eimi matrimofichid humanitate L .. 2.... 5— u. nns nn omodo oportet dirimi matri- apud 88 deguue tione niti. Ac ſimile quiddam ſendet c onium, ſciente ea perſona, quæ, cùm ui de pactis n enes eu earionffeoigti ao. Ompos m..,.* ait, eius edili e e e zereeie wneerahe erzweeeierden . mdiximu..1 ea, quæ placuerint, i„, 5 næ fidei atll co ſ s)nuntium miſerit, cul nt, inter homines ſeru„, I1 IoOfa. 7 ua nuptias 4. 1O1) a pact. Nemo ſiquidem 1. I.1. fupia, dc nem eh tam n seſſe diremptas. Quid enin Pe recte larde bita eb aftgene afem ſe Lci umanum eſt, quàm f. rom ſerant preta itur, qua homines ad id, quod manchh bus mulieris m. 4u⸗ ortuitis caſi- promiſerunt, obſeruandum 340 b mulieris maritum, vel Vzorem viri æquitatis tantùm naturalis doenuen nim participem eſſe 39 viri tis in jure ciuili hab 2le publicæ vtili re ciuili hab. ilita- m de dok- Ieꝛsi autem tantus furor e abetur ratio. l.l. de vſſ 4 1 up ita ferox.i uror eſt, hinc fit, vt AI'de viucapi. Arque alim A rox,ita pernicioſus, vt ſanitati nu„ Aet„vt ex ſimplici, nudõque pact ka 1 rcre, o. ſpes ſuperſit, itaci S VT laflltarl nulla detur. Quod alis fuſiùs& acc Dde aotid non lixn 1 K forſtan 1 acirca miniſtros terribilis, planatum etſt. curatius à nobis ex- an altera per ,„I. 1 Fecundum dotws quanti atlone 3- ter ſæuitiam Pe ſona velit, vel Ppro- m Aurutrn Totu quantitatem. Modum enim ali- lenl 4 uroris, vel uia lib. ex quantitate dotis pl 14 abet, procreãd bom quia liberos no mur. Non ſunt autem h Pletunque enenn. 7 iri LTacle obolis cupidir uaſi maritus e verba ſic accipienda irimerc: licentig ar. pidine tanta, quaſi maritus vxorem indot Cipienda, obamn erſona ſ entla erit compoti enis Nam&ſi zalis certi noc o ſede alere nO decbeat. uren. 5... ui.„..* ittamen multæ. ra- u Jun us eälpe an nütium mittere, vt nul- 1 üleieacde rationes ſuadẽt, ram maritum 1 B ...„. 8.. 4 rorpöf diſſolutum, n Ladur eſſe matrimonium wfhralter dlues zeCodio alendam eſſe, ſi alter ne acl pars incig 2 L 19 damnum alterutra ſupraà de relig. quod Lopiofiarüdg nodeſ nulle W.d8l au., nim B 1 im. C. de neg PEg roffcu rore muliere tem in ſæuiſsimo fu- Jec inter coniuges communio Cuegam Feſt Eſs end t conſtituta, diri 1 de qua diximus ſub titulo de ri damn rerum, quat b us quidem matri. rimere mari- videmus alte ulo deritu nuptiarum. Vnde l vulti lemmatrimonium calliditate nõ nus alterum alteri non condemnari, niſic onlulae- u t, ſpernit a iditate nõ tenus facere poteſt. l. mari nari, niſi qua- fuei& non ad utem infelicitatem vxoris tuo, alter plerũque ſuc linom ſuß lrem alteri mor- A eam flecti 114 2 ſeſsi ue ſuccedit, accepta bonorum oſ & tur, null eſsion— P orn, ‚nulddam ione, quæ dicit 9 que c q ur, Vnde ecom-& vxor-infia. Monet vir& vxor.tit. vnde vir nos parentum, filiorümque
cxenm

370 exemplam, de quo ſub titulo de liberis agnoſcen- dis, tractabimus.
gequeſtrari. Sequeſtratio hic fit propter malam adminntrationem mariti, ne aliter dos pereat. lllm- peratores. inf. de app. Sed cur non redditur dos mu- licri,cùm matrimonio cõſtante ob huiuſmodi cau- ſas exigi ſoleat, poſtea dicemus..ſi conſtante.
lItem pater furioſæ vtiliter intende- re, ſibi, filiæve ſuæ reddi dotem poteſt: quamuis enim furioſa nuntium mittere non poteſt, patrem eius tamen poſſe, cer-
Licet nec filia furioſa, nec eiuſdem curatot nun- tium mittete poſsit vt dictum eſt) tamen ſi mulier
filiafamilias ſit, pater nuntium mittere non prohi- betur. lIulianus. ſup. de diuort. In codicibus quibuſ- dam antiquis hec verba deſiderantur, tamen ad ſu-
periorem explicationem haud dubie pertinent. Si ſoluto matrimonio pater furioſus
ſit, curator eius voluntate filiæ dotem
petere poterit:aut ſi curatoris copia non lit, agere hiliam permittendum erit, caue- rique oportebit de rato. Item dicendum eſt,& ſi ab hoſtibus captus ſit pater, puel- læ dandam actionem de dote repetenda.
Hæc fuſiùs ſuprà in caput ſecundum tractata
ſunt. Tranſgrediamur nunc ad articulum
hunc, vt quæramus, aduerſus quos com- petat de dote actio. Et aduerſus ipſum maritum competere, palàm eſt, ſiue ipſi dos data ſit, ſiue alij ex voluntate mariti, velſubiecto iuris eius, vel non ſubiecto. Sed ſi filiusfamilias maritus ſit,& dos ſo- cero data ſit, aduerſus ſocerum agetur. planè ſi filio data ſit, ſiquidem iuſſu ſoce- ri, adhuc abſolutè ſocertenebirur. Quòd ſi filio data ſit, non iuſſu patris, Sabinus, & Calſsius reſponderunt, nihilominus cum patre agi oportere: videri enim ad eum perueniſſe dotem, penes quem eſt pecuſium. Sufſicit autem ad id eum dam- nari, quod eſtin peculio, vel quod in rem patris verſum eſt. Sin autem ſocero do- tem dederit, cum marito non poterit ex- periri, niſi patri hæres extiterit.
Voluntate mariti. Nihil refert an alicui res detur, an alij ipſò conſentiente. J. aihil. C. de ſolutio. Quod de lis, qui ſui iuris ſunt, accipiẽdum eſt. Nam ſi ſeruus ex re peculiari mutuum dederit, credior ei ſoluens liberatur, non alij, eo mandante. l. fugitiuus. infrà de ſolut. Nam hæ perſonæ, quamuis recteè eis ſoluatur, tamen nouare non poſſunt, l.cui recte. l. non ideo. infrà de nouat.
Qapa eſt in peculio. Tenętur pater haç actione,
Franc. Duarem lusiſconſ.
non tantùm quatenus eſt in peculio, ſed quatenus ipſius dolo aduerſarius captus, fraudatũſque eſt Proinde rebus dotalibus extantibus, quas dolo ma- lo non reſtituit, in ſolidum condemnabitur. l. in bo- ne fidei. ſuprà de peculio Scd hic quæritur, ampater ro filio ducere vxorem volente, ad dotem red- dendam ſeſe obligare cogatur? Sunt qui patrem co gendum eſſe putent. Quam ſententiam probare non poſſum: quia nunquam pater pro filio tenetur. niſi certis ex cauſis, quæ legibus expreſſæ reperiun- tur. C.ne filius pro pat. Et extat exemplum huic
non diſsimile de filio Decurionc, pro quo pater in-
uitus non obligatur. l. honores. de decurio. Keſcri- ptum autem Hadriani de filiofamilias tutore dato, ad rem non pertinet.l.vlt. infrà de ſuſpe t. tuto. Non
enim dicitur in reſcripto ‚cogendum eſſe patrem 7
cauere pro filio: quoniam id inciuile videbatur, ſed eum ſimul cum fllio tutorem dandum eſſe: quia
non minus ad tutelæ onus ſubeũdum cogi poteſt,
quàm filius ‚ſi iuſtam excuſationem non habeat, Itaq; reſcriptum illu d non poteſt huic ſpeciei, quam tractamus, conuenire. Nam ſi quis ex eo reſcripto
vellet argumentum ducere, tanquam à ſimilitudi. ne, dicendum eſſet, maritandum eſſe patrem ſimul
cum filio, ſi cauere nolit. Quod quam abſurdum ſit, nemo non videt. Nec me mouet, quòd pater vt dotare filiam, ita& filio propter nuptias donate compellitur, ne alias matrimonium contrahere ſi-
beri non poſsint. lvlt. C. de dotis promiſ.quia ratio
alia iniri poteſt, qua dotem danti conſulatur, ſi fi- liofamilias eam fortaſsis cõmittere non auſit. Quod vel ex Pontificia conſtitutione colligitur. c. per ve. ſtras. de donat. inter vir. b
Si mulier in conditione mariti erra-
./ 1..
uerit, putaueritque eſſe liberum, qui ſer- uus eſſet: concedi oportet quaſi priuile- gium in bonis viri mulieri:videlicer vt ſi ſint& alij creditores, hæc præferatur cir- ca actionem de peculio: vttamen ſi do mino aliquid debeat ſeruus, non præfe. ratur mulier, niſi in his tatuùm rebus, qur 1 vel in dotem datæ ſunt, vel ex dote com paratæ, quaſi& hæ dotales ſint.
Mulier, quæ ſeruo per errorem nupſit, quia nor conſiſtit matrimonium, quod dotis nomine dedi, condicere poteſt. lauunculo. ſuprà, de condict. ſine cau& ci aduerſus dominum ſerui de peculio actio competit. b
Quaſi priuilegium. Priuilegia conceſſa mulici propter veram dotem, locum habent& in hac do-
te opinata. Sic enim Latinè dici poteſt, quam vul-
gòô putatiuam vocant. Nam fauor nuptiarum, qul ad publicam vtilitatem pertinet, non minor hic ch quàm ſi matrimonium conſiſteret,& dos rei um riæ iudicio repeteretur: quia ſi mulier. quod dedt amittat, alij commodè nubere non poterit. 126:6 priuileg. cred. l.ſi ſponſa. ſuprà de iure dot. Iaqbe maritus hic opinatus pro vero iuſtéquc nõ Wade- quaque habetur in hac cõdictione, propterea quõ fauor iſte mulierem tantùm reſpiciat. 11. C. de comr
dict ob cau. l.in inſulam. 5. frudus. infrà. Eadem de ethen,

In Tit. Soluto matrimonio. b 371
acaid V heri S— aus 6 cfůcitvt tunc demum faueatur mulieri,cùm de do- ſtrum deponatur? Animaduertendum autem eſt uah n te, quam dedit, repetenda quæritur, non etiam ſi de conſtitutionem luſtiniani de iure dot. multa huſc Nenl- s,&c..ſi concubina. infrà rerum amota. iuri deiine rebus amotls, fuu d uri per Vlpianũ relato adieciſſe J.vbi adhuc. Nam al Sed& ſi mulier desepene Leun 29 cam nul- ca non tantùm de dote exigẽda, ſed eriam de para- nau ea o hic priuilegio vti poſſe. l.à diuo. ſupr. de rit.nupt. phernis,& rebus donatis à marito propter nuptias en nn 1 en vlt int quod faltut: auctto. loquitur. Addit prætereà horum omnium cunhe wwn d t ſi forte domino. Peculium eſt, quod ſeruus, do- hypothecariam actionem habere mulierem,& cæ- nlot netmiſſu ſeparatum à rationibus dominicis is creditorib A...., Jhteheh mini pe 1 teris creditoribus anteponi. Poſtremò ſubiicit non ren deducto inde ſi quid domino debetur. Qua- unino adim 4* Ren habevdedulte omnino adimi dotem marito, ſed ita ab eo exigi, vt dun nuiuſmodi deductio non fieret, non peculij fÿi mulier interi 7 12 85 konuon rc ſt huiuſmo⸗ 3 3 dde mulier interim ex ea ſe, familiamque ſuam,& ma- Kannin ni ſed vtra hec ium re emnafetur ominus. 1. ritum quoque ipſum tueatur,& alat. nian— depoſitiſupra e pecul. Wralt win Mariti. Tametſi lex de mariti inopia loquatur u di Dotales ſint Res empta ex pecunia lotali, mini- tamen de ſocero idem videtur dicendum eſſe v0 4 etnn mè dotalis eſſe intelligitur. Lex pecunia. C. de iure caſu dotem reſtituere cogitur Eſt enim ho 36 um ele t C.de ſer pig. dat. man. Er, quod Paulus ait bil ddoriuem Ems fa- aleee dotlvte k. ‚aulus aif, uorabile,& ad dotium conſeruationem(que publi- eulte Nas ex dotali pecunia comparatas dotales eſſe videri I. cx viilis eſt) ſpectat: ac ideò interpretat Aueh dt 3 umc, res uæ. ſuprà de uure dot. ſic accipiendum eſt, mOo- uandum& extendendum eſt h 106 de uu- um ccg dò co nomine emptæ ſint,& conſenſu mulieris id did.& demon. Nã quod alib e Son⸗ lem un t 16 1 3 mon. quod alibi VIpianus ait, Legem n 8 t factum ſit lita zan aren i ex lapicidinis. ſuprà de uliani, quæ de viro loquitur, ad ſocerum producendam c 1 7 1 2 4 3 O- 3 ü d lure dot.Iſi mulier. ſuprà de pactis dotal. b nen Re, dda Aliohe dictum ſit, poſteà declaraturi (eon b umus. l. ſi verò.§. de viro. infrà d ſi mi. 1 Viro. infrà. Quòd ſi marnus ſi- Andls XXIII. P AVLVS LIB. XXXVI. malcum ſocero obligatus ſit aa nnae — nn AD EDICT V M. nec melius nec æquius eſt ob alterius inopiam de quam a 41„. 11 haf Tſ qui d in cam dorem impen- dote ariſialtet ſoluench,at. Addo& ſi alter rebus W 1 is abutatur, eaſque profundere incipiat, i l tnupta ſum eſt, nec à muliere reddatur, cendum dlie Juobrau 3 8 Prerſ af lal, ſdemn 88 1. 1. vnlu! Ores In luſpi- um com— per doli mali exceptionem ſer- cionem alter venire non debet. Quod Acturſhu lu uabitur. non rectè animaduertit. Sed hęc planius paulò poſt conlulen.. explicabuntur uamuis impenſæ neceſſariæ, cùm vera d 71 3 8 enonaut Qu do lurer b Uere Kol 5 era 403 eſt, Mulier Tractantur hic quæſtiones de dote, quæ lguu cam ipſo iure minuere ſoleant, tamen in hac opi- A patre profecta, aut ab ali„qu⸗ nata dote tepetenda, neceſſaria eſt exceptio doli.! 7.„— lauo exttanco, mulieris 1 b dote ſuofa de i 4 K Epeic I. nominec data eſt. Quæ morosè nimis apud alios di- ote. ſuprà de ritu.nup. Nec alio iure hic vtitur ma- ſ ſed nordee efe Pu e mane itus hic opi 4 anis all ſputantur, ſed non adeò difficilem explicati — ritus hic opinatus, quam quiuis alius bonæ, aut ma- habent, ſ quis omnia ad dori xplicationem erum læ ſidei poſſeſſor.l.domum. C. de rei vind.„fi quis omnia ad dotis conſeruationem,& n Suorem mulieris, velut ad ſcopum, referat. Qua in qualt m b b re prudentiam qu damn& uudigi ,. 11 XXlIIII. P am quorundam,& iudicium, qui in hũc jidelle AE IANp LIB. XXXIII. locum ſcripſerunt, deſidero. . 5„ prefetmn 1 1CTV M. VeAeAr Aes uure, non ſufſcere. Hæc ſententia 1 aril 5 Lconſtate matrinonio„propter piani iniuſta à plæriſque exiſtimatur:& aiunt cã 14 8 inopiam mariti mul conſtitutione nouiſsima de xæqualitate dotis, anti- 8, Noli 1 3 i mulier agere vo quatam eſſe.§. vlt. auth. de æqual. dot. Nouel. 97. No Amn rebo vnn et: vnde exactionem dotis ini- enim videtur cis, ſatis conſultum eſſe mulieri, ſi do- m 3* 1 3 1—. ler dor. accipere po nemus: Et conſtat, exin- eesachonen tantiſper differat, dum cõſtiterit fa- 1 limt dotis exactionem competere, ex quo bi mariti non ſufficere,&ccne veteri prouer. »lnt euidentiſsime a. 14.* 3 bio locus ſit, eτ³⁴ ¾ rXeuμννν eu⁵ueEgo verd bac nople ad dor 6 pparuit, mariti facultates interpretationem VlIpiani longè æqulſsimam& lis nomi s exactionem non ſufficere. iuſtiſsimam eſſe arbitror, nec Iuſtiniani con fliru⸗ à de co8 Edi 22. b tione(quæ i„, ac neidd dorꝛabis aliquo expreſſum erat propter int(Auæ ius antiqunm proculdubio refers, atque ul idepel inoplam mariti licere mulieri de d Propter interpretatur) abrogatam eſſe. Vlpianus enim lo- uis adhuc ſolutum non fit adc lote agere, quam- quitur de co ſimpliciter, qui bona& ſubſtantiam conclit edicti vetba Vlpianus hic int- rimonium. Cuius ſuam amiſit calæmitate aliqua fortaſsis,& infortu- kcntA enim exiſtimabant iuris ueon retari videtur. N on nio, aut quia à patre exhæredatus eſt, vt verba ſe- 1 ote, ſultum mulieri, quæ alu di Cautlonlc ſatis c0- uentia ſatis oſtendunt. Quænam autem iuſti 1 1 gi ſolet.li uæ alias ante diem ſolurionis exi- huius def EI lullOr r nü, 5erolet⸗ in omnibus. ſupra de iod. frailes fi uius defenſio eſſe poteſt aduerſus mulierẽ, quàm on wi em huiuſmodi cautio ud. fragiles ſiqui ſi bona quædam ſua amiſiſſe ſe fateatur, ſed èo tur. Lquii nes non immeritè haben. ſuperſun 8 r; leck Auc „E5! ur. Iauinta 5cad Trebel.& plaxuneue I ⸗ ſmuperſunt ad dotis ſolutionem idonca eſſe conten- 1 ulecge riune evt longe conſultius ſit 55 DD ¹que lites pa- dat? Quare Papinianus de cadem re loquens ait, ita upxren furer Inſtit.de oblig. quæ ex delia icumbere.5 marito dotem deberi conſtante matrimonio, ſi Danfper dole da cre iudic. Sed nec ueſtratie up ne rautſons ſoluendo non ſit. l. ſeruũ dotalẽ. de manu. Conſtitutio bgpve eltvt hæc reſtitutio ueta a mulieri vtilis verò Iuſtiniani de co loquitur, qui malè vtitur ſub farioſg muf,utio⸗ quæ tamen locum habet, ca ſtantia ſiua. b 4, qun male vtitur ſub- eploßt. xi mulieris dotem diſsipat marit Loum antia ſua, id eſt, qui per luxũ, nequitiam,& 2oρν ν aunlie ri Musli cùm dotem.§. ſi autem Quide ins di. res ſuas cõſumir,& profundit, aut propter temeri- nfal olæ intereſt, au ſibi reddatur dos S u nn fu- tatẽ, ac ſtultitiã res ſuas, aut etiam dotales malè ad- b 3 t 1— ini E 8. pud ſequc- miniſtrat. Aduerſus quẽ rectè aget mulier, antequã Cetiunn

572 40
5
certum ſit, eius facultates non ſuſficere. Cùm cnim diſſoluts viuat, aut alias parum prudenter rem familiarem adminiſtret, non ſine cauſa vere- tur mulier ‚ne talis eſſe perſeueret,& reliquam ſabſtantiam perdat. Quæ ratio in prodigo tan-
4
tum, aut ſtulto, temerariòqus homine locum ha- bet, non in eo, qui frugaliter viuens, caſu aliquo, abſque culpa ſua, facultatibus labitur. Cuius infor- tunium participare mulierem æquum, honeſtuùm- que eſt. Non enim temerè de mariti moribus,& prudentia ex euentu iudicare nos oportet: cùm plerunque accidat, vt frugi homines,& diligentiſ-
ſimi quique patresfamilias fortunis ſuis euertan-
tur. Animaduertendum tamen eſt quod hic dici-
tur, dotis ackionem competere, ex quo apparuerit,&c. ſic accipiendum eſſe, vt facultatum etiam earum ratio habeatur, quæ ad victum mariti neceſſariæ ſunt: quoniam catenus dos exigitur ab co, quatenus fa- cere poteſt. l. maritum. ſuprà.
Si exhæredato marito mulier agat: ma gis eſt, vt ex die aditæ patris hæreditatis, incipiat ei dotis exactio.
Variæ extant huius loci interpretationes in vul- garium doctorum commentariis. Sed non dubito quin exemplum hic ab Vlpiano ſubiectum ſit, ad ſuperioris capitis explanationem. Quamuis enim Aàmarito, quem pater exhæredauit, non iniuſtè dos repetatur, conſtante matrimonio„ſi alia bo- na non habeat, tamen ante aditam hereditatem hic dicitur agi non poſſe, quòd nondum cuidenter ap- parcat, cum inopem eſſe Nam ita demum efficax eſt exhæredatio, ſi hæreditas adita fuerit. I.filium. 5. ſed cum exhæredatio. de bon. poſ. contra tabu.
uoties mulieri ſatiſdandum eſt de ſolutione dotis poſt certum tempus, ſi maritus ſatiſdare non poſsit:tunc dedu- cto commodo temporis, condemnatio reſidui repræſentatur: Sed ſi c˙ùm maritus ſatiſdare poſſet, nollet, in ſolidum eum condemnandum, Mela ait, non habita
ratione commodi temporis. Iudicis igi- tur officio conuenit, vt aut ſatiſdatione
interpoſita abſoluat maritum, aut habi- ta ratione repræſentationis eam condẽ- net. Quodquidem hodie magis vſurpa- tur: nec ferenda eſt mulier, ſi dicat, magis ſe velle dilationem pati, quàm in repræ- ſentatione deductionem.
Quæſtio hic tractatur de officio iudicis in rei
vxoriæ actionc, ſi maritus non ſatiſdet mulieri, cùm ſaciſdandum eſt,&c. Verùm quia non docet VIpia- nus, ex qua cauſa ſatiſdandum ſit, de eo aliquid vi- dendum eſt. Et illud in primis eſt animaduertendu, cũm iuſta cauſa fuſpicionis eſt, ſolere ſatiſdationem exigi, præſertim in bonæ fidei iudiciis. l.in omni- bus. ſuprà de iud l. creditores. de priui. credi. Nec facilè poteſt hoc aliter diffiniri, ſed iudicis arbitrio relinquitur. arg.l. mora. de vſucap. Si igitur, exempli cauſa, oſtendat iudici mulier maritum ſibi ſuſpe-
Franc. Duareni luriſconſ.
Kum eſſe, ne cum dote aufugiat, quia dos conſiſtit in nummis, nec maritus immobilia poſsidet, ea res mouere debet iudicé, vt ſatiſdari iubeat. Sed ſi con- uenerit inter coniuges, vt maritus poſt certum tem. pus dotem reddat præſtita ſatiſdatione, idem dice- mus. Nam ca conuentio aliquando vtilis eſt.I.licet. ſup. de pact. dot. Poſſunt& aliæ huiuſmodi cauſæ incidere, ſed theoremata vniuerſalia cum aliquot exemplis ad rem demonſtrandam ſufficiunt. Hæc cùm ita ſe habeant, mirum videri non debet, quod antè à nobis dictam eſt, cautionem nudam ſine ſa. tiſdatione aliquando inter coniuges locum habere: veluti cùm mulier fructibus ſtantibus fundum re. cipit,& marito cauet,&c. l fructus S. interdum. ſupr. Nõ enim ob ſuſpicionem aliquã mulier cauere iu. betur marito, quæ fortè diues eſt,& immobilia poſ. ſidet, ſed vt fructibus perceptis à muliere maritus aduerſus eã ex ſtipulatu agat. In ſumma, Bonum& æquum, quod in hoc iudicio maxime ſpectamus, modò cautionem ſiue promiſsionem ſimplicem, modò fideiuſſoris dationem exigit. Quæſierit fori quiſpiam, Cur hic dicatur maritus cogi ſatiſdare, cùm Imperatoria cõſtitutio vetet pro dote ſatiſda- tionem exigi? C. ne fideiufſo. dot. dent Cui reſpon. deo, tunc conſtitutioni locum eſſe, cùm matnmo- nium ſolutum nõ eſt. Nam ſoluto matrimonio ex juſta probabilique cauſa ſatiſdatio exigitur. lexce- ptiones. de except Sed de hoc genere ſatiſdationis accuratè diſſeruimus ſuprà ſub tit. de iure dotium. Satiſdare non poßit Ei, qui fideiuſſorem inuenie non poteſt, aliquando remittitur ſatiſdario. Noucl. de litig. S. ad excludendas. l.cum non facilè. inf ſi cui plus quàm per leg. Falci. ſed quia hac repreſentatio- ne, atque deductione, æquè cõſulitur mulieri& ma. rito,vtile viſum non eſt iuris auctoribus, marito ſa- tiſdationem remitti in hoc iudicio, in quo boni& æqui maximè habenda ratio eſt. Deducto commodo. Commodum temporis hic deducit maritus propter repræſentationem. Quod
de vſuris pecuniæ dotalis recte accipitur, quam
non ſtatim, ſed annua, bima, trima die, ſecundum ius antiquum, vel præterito anno ſecundùm con. ſtitutionem Iuſtiniani reddere cogitur.§. exachio. C. de rei vxo. act. De fructibus immobiluum idem dici non poteſt, quia maritus ea ſoluto matrimonio cõfeſtim reddit, fructũſq; reſtituit à die ſoluti matri- monij. d.§. exactio. Si qua tamẽ ſpecies forte occur. rat, in qua maritus dilationẽ habeat ad reddẽda im- mobilia, preſtita ſatiſdatione, puta ex pacto, fructuũ quoq; deductio fiet propter ſimilitudinem rationis. Repræſentatur. Caue putes, eum, cui in diem de- betur, poſſe ante diem exigere deducto commodo tẽporis. lſi mandauero tibi. ſuprà manda. Hic enim repræſentare cogitur maritus, non modò quia m diem debet, ſed quia ctiam ſatiſdare debet ant diem, nec ſatiſdat. In ſolidum. Tametſi æquum ſit, ac bonum, com- modum temporis deduci à marito, qui repræſeni- re cogitur, tamen æquius, ac melus eſt, nihil aàco
deduci, qui per contumaciam ſatiſdare nonsvuls
cùm id facere commodè poſsit. b 3 Nrec ferenda. Cuùm mulier egit aduerſus matr- tum vt ſaxiſdarer, ſi maritus ſatiſdare non poſsibre-
præſentare iubetur deducto cõmodo tem poris, vt iam

In Tit. Soluto matrimonio. 373
a e
haa amd Nimus:idque eriam inuita malſeroode fortè uarieuzſ ſœuierit n ſrnoe dotales ideoq per-
bea t zuult omnino nihil repræſentari, quã deductio- ierint, aut deteriores re lditi ſint, eo nomine tenc-
h 3 mar ſeri. Per hãc enim repræſentationẽ deductio- tureriam ſi eadem ſeuitia in ſuos vti ſolitus fuerit: enun nem litas inter coniuges ſeruatur, quæ ma- quia fortè iracũdus natura,& ſæuus crat.
... l ond la nemq; ædua
huius iudicij conſentanea eſt. Rebus ſuis exhibet. Maritus&ſi dolum& cul-
nuulaos 4.„. mliwocle„ 1. to.. nunc videndum. commod. tamen exactiſsima la 1. En legitimo tem- 2lre Vi mfh actiisima, dsunth lo dos fuit nihilominus 8 diligentiſsimaquc cuſtodia ab co non exigitur, ſed nudm ore debet ſoluere maritus. ca alligentia, quam rebus ſuis adhibet. I. in rebus. du ü Leguimum tempus reddendæ dotis ſecundùm ſupraà de iure dot. b ſutnte jus antiquum cui luſtinianus nonnihil derogauit, Coercenda eſt. Ob ſæuitiam in ſeruos proprios 8 dee tannua bima, trima dies, in rebus, quæ conſtant culpatur,& coercetur dominus, not. in Letiam. fu- dus ina er deremumero, aut menſura, in cæteris eſt tem- pra. ob negligentiam non æque. Quare mirum n5õ Vnn us ſoluri matrimonijvt auctor eſt Vlpianus in fra eſt, ſi maritus ſæuitiæ nomine magis, quàm negli- nülei mentis Inſtitutionum, tit. de dotibus. Quid igitur gentiæ, damnari hic dicatur. Cuùm enim ſæuitia emmah Jicemusvſi ſpecies aliqua data ſit marito in dotem, hæc, pœna omnimodo digna ſit, an talis natura mulend yr periculum ſit mariti,& ad pecuniam tantũ obli- fuerit dominus, nec aliter ſeruos ſuos accipere con- mma ta eturil.plærunque de iure dot. Vlpianus hic ait, le- ſueuerit, inquirendum non eſt. umeſſixs giumotempue hunuen eſ, La e nea data Si vxor viri rem commodauerit, eãq; vnem lmh audm mariti obligatio, ſpectari debeat., b 1 enh aceis gubm mau ohligatio,ſ dotales Perierit, videndum eſt, an compenſatio- Qurie Si vir volũtate mulieris ſeruos dotales 1 ho⸗„ us cogil-...,„. Ienn hoc nomine Patl poſsit: Et puto, ſi- manumiſerit: ſiquidem donare ei mulier dem Proliſtinſſt a l1 dh luit, nec de libertatis cauſa impoſitis uuldem p rohibuit eam maritus cõmo- 4 uene 4 nebitur Ouodſi 9 otiü dare, ſtatim deductionem fieri. Si vero Scim ci preitandis renenitur- Ol11 neS non prohibuit eam commodare, arbi- ommt ab eo geſtum eſt, vtique tenebitur, vt of., 2 1 b gerſr.554. trio iudicis modicum tempus ei indul- zum ficio iudicis caueat, reſtituturũ ſe mulie- ſ 1 aee e uicauid ad eum ex bonis liberti, vel Seri⸗cautionem præbenqdi. tdeimn II quicquid ad euim ex onls! 9 Tn Vxor res mariti nec largiri alteri, nec cõmodare uflorem, ex obligatione perueniſſet. Ppoteſt, vtcunque indiuidua ſir inter eos vitæ con- ſariſdaldt Si ſeruus dotalis manumiſſus ſit à marito vo- ſuetudo,& conſortium omnis vitæ, vt ſuprà anno- onfcki luntate vxorisvalet manumiſsio: atque ideo ſeru us taui ſub tit. de ritu nuptiarum. Sed cũ quæritur an hacrea ipſe in reſtitutionem non venit. Sed propter ius pa- in iudicio dotis eo nomine cõpenſatio, deductioq́; ur müat tronarus, quod marito ob cam manumiſsionem admittatur, ſequẽda eſt diſtinctio quam Vlpia. no- orbon acquiſtum eſtcautio præſtatur, niſi mulier animo ſter hic tradit,& quod æquius ac melius eſt ſpectan- o,in quh donandi conſenſerit,&c. Qua de re plura dicemus dum, ſicut& vbique alias in rei vxoriæ actionc. infta lquod ſi.& lege ſeꝗ. 1 Deductionem fieri. Hodie nulla compenſatio ad- un tem Denurt ei voluit. Valet donatio manumiſsio- uerfus mulierẽ oppoſita, dotis exactionem mora- Madioncnm, lS cauſa inter côiuges, quãuis aliàs prohibita ſit.l tur, vt antè diximus. l fructus.§.ob donationes. accipu, quod anẽ vl ſup. de do: inter vir.l. maritus. C.c.tit Cautionem præbendi. Cauebit mulier ſe reſtituturã n dle, ecl(uueat. Hæc iudicialis cautio interponitur loco marito ſi minus rem, ſaltem pretium,& æſtimatio- oſcmncn rſtitutionis propter commodum omne, quod ex nem eiuſdem. Nam poſitum hic fuit, rem commo- vziu ſa lure Patronatus oritur. Cuiuſmodi ſunt operæ, ac daram periiſſe, vt intelligeremus, maritum eã vin- uuchlum Lielia lberti. Valet autem hæc pactio, quæ de dicare non poſſe, nec aliter ei conſuli quàm repe- ndnag lens beeſiate ſtquie iuſta, probabiliſque cauſa tendo, ac deducendo, vt hic dicitur. debous ail 4 qux prauam omnem ſuſpicionem 8i bona mulieris pro parte ſint publi- Ac gi unr Nam alioqui alter ab altero iniuria afficere- cata, ſupereſt mulieri reli vardis do⸗ wa d lur Pique ſimil exemplum ſup. tit. de actio. empt. da. 1p ele mu ler! Ie 1qux P artis 9* aracl qus ſeruus. Aluss de hæreditare aliena paciſci tis exactio, plus puto,& ſi poſt litem cõ- aex padod non licet.l.vltim. C. d A P 1i)kin.C depacd. ceſtatam publicata ſit pro parte dos, ſuf- dudinem Si maritus ſruus in ſe dotales fui ier arbitri icis⸗ is codem naist vidend 3 leruos dotales fuit, ficier arbitrium Judicis ad partis cõdem- 8..— 4c, S 2 dunn Frſ lde. an de hoc poſsit conueniri nationem faciendam. Quòd ſi tota dos mnus h quldem rantùm in ſeruos Vxoris ſę- publicata ſit, expirabit iudicium. d nn 1 b kult, conſtateum teneri hoc nomi- Publicatis bonis vxoris, actio de dote publicata uc dicendu;., verb ſignific. 6 meſt, immoderatà 4 VLlongaluc. nacben uitiam hoc iudici 81 da eius ſæ oſ litem conteſtatam. Extincto iure agentis pẽ- oqui r enimd liſtoon⸗ 110 coercen 2. Quàuis dente iudicio, extinguitur iudicium, vt ſuprà anno- uehe* al diligentia vxor eam demùm ab eo tauimus. l.ſi mulier. b viſcate glt, quam rebus ſuis exhibet nec plus Arbitrium iudicz Hæc actio cùm ſit bonæ fidei. Poſsit: attamen ſæuitia quæ in propriis§. fuerat. Inſtit. de actio. iudici datur facultas arbitrã tadu 9 culpanda eſt, in alie 8 5 bropriis di, quẽadmodum ex bono,& æquo ſatisfieri opor- ae vol 3 enis coercenda eſt. teat.§. in bonæ ſidei. co. ti. Quod in aliis iudiciis in
li 40 ximè æqultati
sige autem mariti, ſiue vxoris pericu-
pam præſtet in re dotali. eriam.§. I. ſupr. l. ſi vt cer-
11

2— 5
4f— quibus non additur, eæ fide bona; locum non ha-
bet. Nam in illis iudiciis ita pronuntiat Iudex ex formulæ præſcripto, vt actor quod petit᷑, aut totum
conſequatur;, aut totum amittat. Cicer. Pro Roſ.
Com. Senec.libro 3. de benefic.
Ex pirabit iudicium. Quantum ad mulierem at-
tinet, vt nihil ci adiudicetur. Non extinguitur ta-
men ita hoc iudiciũ, vt ad fiſcũ quaſi hæredẽ quen-
dam inſtantia non transferatur. j.ſi cum hominem. infr. de fideiuſ.l. ſi in rẽ actũ ſit. ſuprà de rei vind. l. ſi petitor. de iudi. Qua de re ingens eſt doctorũ alter catio& varietas opinionum, adeò vt verè illud dici poſsit, Quot capita, tot ſententiæ. Verũ interpretatio noſtra, quæ& quorundã veterũ fuit, nihil incõmo- di habere nobis videtur. Nã&ſi Vlpianus ſimpli-
citer dicat expirare iudicium, tamen quia nulla hic.
erat quæſtio de lite inter fiſcum& maritum, ſed in-
ter maritum potiùs,& vxorem, non video cur hæc
verba ad mulierem referri non poſsint.
XXV. PAVLVS LIB. XXXVI. AD EDICTVM. flliofamilias dos data ſit iniuſſu patris, de peculio quidẽé agetur, . T. ea ſiue propter impenſas à filio- famulias factas, ſiue propter res donatas à fliofamilias, vel amotas ab vxore, res peculiares hoc ipſo, quòd habet actionẽ pater ex perſona filij, maius peculium fit:& ſic totum eſt præſtandum mulieri „. I 1
quod inpec ulio eſt: modò adhuc lit, quod vxori debeatur. b
Hypotheſis: Mulier filiofamilias marito abſque iuſſu patris trecenta in dotem dedit. Soluto matri- monio egit aduerſus patrem, qui ad centum ci dã- da condemnatus eſt:cAm ca tantùm ſumma tepe- riretur in peculio. Mox cùm pater ob res amotas peteret ab vxore ducenta, poſtulabat ea, vt cõpen- farentur cum aliis ducentis, quæ ſibi adhuc deberè- tur dotis nomine. Qucritur an iure id poſtulet: Pau lus ait æquam eius poſtulationem eſſe, quòd ea a- Ktio in peculio ſit fiſifammilias mariti. l. quam Tu- beronis..in peculio. ſupra.& ſecundũ peculij mo- dum& quãtitatem pater tencatur. Et notandum eſt, compenſationem, de qua hic loquitur Paulus, conſtitutione luſtiniani ſublatam non videri, cùm ad mulieris commodum& fauorem reſpiciat.§.ta- ceat. C.de rei vxor.actio. b
Maritũ in reddẽéda dote, de dolo ma-
lo,& culpa cauere oportet. Quod ſi do- lo malo fecerit, quò minus reſtituere poſ ſit, damnandum eum, quanti mulier in litem iurauerit: quia inuitis nobis res no- ſtras alius retinere non debeat. Vrtilis eſt hæc cautio in iudicio dotis, ſi fortè du- bitet mulier an res, quæ in reſtitutionem venit, do- lo vel culpa mariti deterior ſit reddita. Eſtque hoc cxemplum ſtipulationis iudicialis, de qua alibi diſ- feruimuu; 1 b Inlitem iurauerit. In omnibus actionibus, quibus
Franc. D uareni luriſconſ.
rem noſtram nobis reſtitui petimus, in litem iura. ri ſolet,& arbitrio domini pretium rei petitæ ſta
tui. Quod quàm æquum, iuſtũúmquec ſit, edito ame 4
duodecim annos libello, qui de in litem iurando in- ſcribitur, demonſtrauimus.
Si poſt diuortiũ res dotales deteriores factæ ſint,& vir in reddenda dote mo- ram fecerit, omnino detrimentum ipſe
ræſtabit. Tametſi dos periculo ſit mulieris, ſi æſtimata non ſit&c. l. plærunque, ſuprà de iure dot. maritus tamen poſt moram ſuam omnimodo,& ſine exce. ptione periculum ſubit. An idem dicendũ ſit, ſi res
eodẽ modo peritura fucrit penes vxorẽ queri lic
ſolet. Sed hanc quæſtionẽ ſaris diligenter, ac diffu-
Sè tractauimus ſub tit. de verb. obligat.l. ſi ex legati
cauſa. nec huius loci eſt ea diſputatio.
Si qui dotalium ſeruorã in fuga erüt, cauere debebit maritus, ſe eos viri bont
arbitratu perſecuturum,& reſtituturum. Exemplum hiceſt caurionis, quæ interponitur
arbitratu iudicis in dotis reſtitutione, non ditimi-
le ſuperioribus, atque ideo iudicialis dici ſolet Nec vero vſquam frequentiùs occurrunt ſtipulationũ iudicialium exempla, quàm in hoc tractatu. Quz omnia diligenter obſeruanda ſunt pro explicuio- ne vulgaris ſtipulationum diuiſionis in Pretorias, & Iudiciales. l. 5. de verb obligat. Si vir in quinquenniũ locauerit fun- dum,& poſt primum fortè annũ diuor- tiũ interuenerit: Sabinus ait, nõ aliàs fun- dum mulieri reddi oportere, quàm ca. i
uerit:ſi quid preter vnius anni locations i maritus dãnatus ſit, id ſe præſtaturã eſſe. Sed& mulieri cauendum, quic quid prę ter primum annum ex locatione vir coô-
ſecutus fuerit, ſe ei reſtituturum. Exemplum aliud eſt cautionis, quæ in hociu-
dicio de dote officio iudicis interponi iubetut- . 1⸗. 1⸗= Nec horum verborum difficilis admodũ eſt cxpla-
natio. Illa queſtio ſubdifficilis eſt, quã hic omnes 4*
interpretes tractãt, An ſi maritus fundum dotalem
locauerit conſtante marrimonio, vxor eodem diſ
ſoluto locationi ſtare cogatur, an verò conductotꝭ expellere poſsit: Paulus hic ſenſiſſe videtur, ratam manere locationem debere, nec mulieri licere aut colonum expellere, aut contra locationis legem aliquid facere. Alioqui iniquũ eſſet à muliere hanc cautionem exigere, qua ius coloni expellendi 3 dem adimeretur. Et conſtat, ſtipulationes olim in⸗ terponi ſolitas fuiſſe, de iis, quæ vel ſecundums turam contracti negotij in obligatione eſſent, m ioris videlicet certitudinis, cautioniſquc gratiul que alio in loco annotauimus in 1.1. de pactbſe- rùm nobis ſcrupulum iniicit, quod idem Duulos hic ait, Cauendum eſſe marito ſi damnatus fi 1 Quibus verbis ſignificat, maritũ, cõductore, vxore expulſus eſt, agẽte, dãnari poſſe. Quo- tingere nõ poſſet, niſi per iudicẽ expulſo colono enim per vim expulſus fuerit colonus, licet merces
locationis
coll⸗

qux in lone, un alis dial rrum ſ doc trad unt proc lionusul locan e annüt it nô hete, qu anni bei
prelan
cationenn tuturum.
interpohl 1 e
locationis ob ca actio. qua intereſt comp
iſtimant 2
quicm
In Tit. Soluto matrimonio.
m cauſam remittatur, tamen nulla damnari poſsit locator, id eſt, ad id, quod ctit conductori.l. ſi fundus quem. ſu- aʒ loc. Itaque ſequor op Dionem elſe m.; dn LX- on ſimpliciter cogendam eſſe mu derem tare locatiom, ſed cum hac exceptionc, 8 ma it num omne marito ſuo reſarcire, quo caſu ma- dam lono agente ex conducto damnatus fuerit. ritus colono asen ee e ẽ ſingul ſuc- aui ſuccedit in rem, quẽ ſingularem ſuc Nam A 5 appellamus licet à conductione re- cellore se dicemus: ſed cõmunio, ſocietaſque crceteyte um facit,vvt in mariti dãnum id mulie- vircom nitatur Quod ſi verum eſt, mulier co- ri non de une expellet, marito conſentiente, nec na rezaae tueri poterit aduerſus eam co- zwnusmmed eumdemquc locatorẽ habeat. Sed veiſans uic Pauli noſtri dicto in hac tantũ ſpe- 8 ſoru⸗ ſit, in qua ponitur in quinquennium fun- dus locatus eſſe Nô cnim fruſtrà hic videtur quin- uennij facta mentio. Quod ſi ponamus in annũ factam locationem eſſe, fortaſsis rata manere om- nimodo dcbebit locatio, quaſi maritus, cui mulier fundum dedit in dotem, in annum locandi facul- ratẽ ab ea acceperit · Muliet enim, quæ fundum dat ſuendũ marito pro oneribus matrimonij, omnia ei concedere videtur, quæ ad fructuum perceptio- nẽ ſpectant Cuiuſmodi eſt locatio in annum facta. Non enim in breuius ſpatium cepori vtiliter fun- dus locatur. Quare nihil eſt, quod vitio verti queat marito, tametſi nonnunquam repræhẽdi poſsit, ſi in longius tempus, puta quinque annorum, locaue- ri Id enim ſit contra veriſimilem vxoris volunta- tem, quæ fund vſumfructũ ita marito conceſsiſſc creditunvt tota eius in ea re geſtio,& adminiſtratio tempore vſusfructus concludatur, nec illud tẽpus niſi ex neceſſararia cauſa excedat. Eadẽ ferè cauſa eſt vſuſtutuarij, niſi quod locato in lõgius tẽpus, putà quinquenniũ, fundo,& poſt mortẽ vſufructua- rij expulſo conductore, nulla ei aduerſus hęredes fructuatij competit actio, ſi tanquã fructuarius lo- cauerit.ſi quis domum. loca. De ſacerdotibus be- neficiariis noſtri tẽporis, qui vſufructuariis cõpa- rati ſolent videnda eſt Pontificia cõſtitutio, c. vl. ne præl vic. ſup. cuius explicationẽ hic omittimus, ne à propoſito nimium euagetur noſtra oratio. Sanè qui maritũ in hac re cõparant tutori, vel curatorr, mihi rè non ſaris expenſiſſe videntur. Nam&ſi la- taſit mariti poteſtas adeò vr pro domino interdũ habeaturldoce. C.de rei vin. tamen ad tẽpus per- ceptionis fructuũ reſtringitur, vt iam diximus. At poteſtas tutoris fruqus nõ reſpicit, ſed ad proprie- tate quoque rerum pertinet, modò adminiſtratio- nis terminos non egrediatur. Proinde locationẽ fa ctam a tutore in quinquenniũ à pupillo diſſolui nõ poſle atbitror arg. ſi tutelæ. de admi.tuto. Emptor quidẽ fundi locati, quin expellere colonum poſsit, ubium Non eſt. Nec ideo tenetur venditori, niſt id aenem Inter zn conuenerir.l emptorẽ. C. de Atore Renn 3u upraà loca. Scd cur locatio facta ven dico. 8 5 ſeneir eſt, quã à venditoreꝛcũ o Malrd en 3 it tẽpore contractus. Reſpon- n ſocatl fa rre an is ſuccedat in rẽ cuius nomi- ga fuit à tutore, puta, vel alio admini-
gtionẽ ex conducto eo nomine ad
ſtratore, an is, cuius nomlne nihil geſsit locator, nec ab eo vllam poteſtatem habuit. Quod in em- ptore, ac venditore animaduertere licet. Adde ſu- pradictis quòd venditor fundi cum locando ante venditionem perſonã tantùm ſuam obligat, non rem locatam conductori. Itaque emptor poſtea ef- fectus dominus, eius rei colonum, qui in rem nul- lum uus habet, facilè expellit. Eademque ratio eſt hæredis,& cius, cui teſtator fundum à ſe locatum teſtamento legauit. J. nihil proponitur. de lega. I. Ex his illud efficitur, Si conductori ius in rem acqui ratur ex conductione, cuiuſmodi eſt ſuperficies, aut pignus, conductorem ab emptore expelli non poſ ſe. arg. l.§. quod autem. de ſuperfic. Qua de re ple-
nioor eſt alibi diſputatio. J.ſi creditor.§. vlti. de diſtr.
pigno. Emptori diſsimilis eſt miſſus in poſſeſsionẽ ex decreto Prętoris,& ideo ſtare locationi cogitur,
quia dominus non eſt, ac ne poſſeſſor quidem, ſed
rei cuſtos tantum,& obſeruator, l. in venditionem. §.1. de bonis author. iud. l.z.§. genera. de acquir. poſſ. Quod autem diximus de emptore, locum non ha-
bet in eo, qui à fiſco emit:id enim conſtitutum eſt
fauore fiſci, ne colono aduerſus eum agente ex cõ- ducto damnari poſsit. l.vlti. inft, de iure fiſci. Hæc
de ſuccedẽtibus in rem breuiter à nobis dicta ſunt,
vt diſputatio hæc noſtra de marito,&vxore aper- tior ex collatione, dilucidiorque fieret. De iis, qui non in rem, ſed in ius vniuerſum ſuccedunt, id eſt, hæredibus nulla dubitatio eſt, quoniam omnis a- ctio, obligatioque in ipſos tranſit. l viam. Cod. de loca. l. hæredem. I. ex qua perſona. de regul. iur.J.
cùm a matre. C. de rei vind. XXVI. IDEℳ I.IB. XXXVII. AD EDICTVM. Emel mora facta, ſi ſeruum dota “ lẽ poſtea offerente marito, mu- 2* lier accipere noluerit,& ita is deceſſerit, non debebit pretium eius ma-
ritus, vel hæres eius, ne damnum ſentiat,
quod poſteà offerente, eo mulier acci- pere noluit. b
Quod ſuprà dictum eſt, periculum rei dotalis poſt moram eſſe viri non vXoris. l. ſi filio.§. ſi poſt.
ſic accipiendum eſt, niſi marirus poſteà offerendo
vxori, moram ſuam emendauerit. Hinc vulgarc il- lud emanauirt, Poſterior mora nocet. l. illud. de peric. & commo.. ſi per emptorem. ſupra, de actio. empti. Extat ſanè conſtitutio Imperatoria, qua cautũ eſt, Militem, qui annonam ſibi oblatam non accepit, nihil amplius Petere poſſe.l. nulli. Cod. de erog. mil. anno. Sed ytilitas publica exigebat, vt diſciplina milita- ris ita conſtitueretur. Cæterum hæc moræ purga- tio facit, vt maritus non culpam, ſed dolum tantũ- modò præſtet in re dotalil. ſi mora. ſuprà hoc titu. Sed de moræ purgatione alibi plenius.
XXVII. CAIVS LIB. XI. AD EDICTVM PROVINCIAIE.
3 poſt diuortiũ mortua muliere hę- 4.—.. Mres eius cũ viro, parentéve eius agat,
Ii 2
375
4 4 1 4 5 1*

376 r de reſtituenda dote in-
eadem videntu pſa muliere agente ob-
teruenire, quæ i
ſeruari ſolent. Nihil refert an mulier ipſa, an eius hæres à ma-
rito dotem petat, vt quatenus facere poteſt conue- niatur. Indecorum enim arque inhoneſtum eſt, maritum ſiue ab vxore, ſiue ab alio vxoris nomine Hortunis ſuis omnibus ſpoliari. Sed multum inter- eſt, an aduerſus maritum, an eius hæredem agatur- vt ſuprà diximus l. maritum. XXVIII. VLPIANVS LIB. I. 1NSTITVTIONVM. Acere poſſe maritus etiã id vide- ur, quod à muliere cõſequi po- Meſt, ſcilicet ſi iam ei aliq uid ab-
uod pro muliere vel expendit„Vel mandatu eius præſtitit. Cæteruùm ſi nõ- dũ ei abeſt, vtputaà ſi ſub cõditione obli- gatus eſt, nondum videtur facere poſſe. Cum quæritur an maritus facere poſsit?l. mari- tum ſuprà non tãtum ſpectamus res, quas poſsidet, ſed etiam cas quæ ipſi debentur,& ad quas peten- das actionem habet. libonorum appellatio. de verb. ſignific. Exempli gratia, S maritus centum aurcos habeat, rotidemque ci debeantur à Titio, facultates cius ducentorum eſſe intelliguntur, ac ſi centum ei fortè opus ſit ad victum, reliquos centũ vxori red- gere, aut certè actionem mandare debebit. l.ſi mari- tus in id. infrà. Hinc naſcitur quæſtio, in iudicio do- tis mutua quædã petitio eſt viri& vxoris. Nam v- xor petit centum, quæ in dotem dedit. Maritus vi- ciſsim centũ, quæ expendit pro vxore, vxor com- enſare vult, quod tantum ſibi debeatur, quantum debet. Maritus negat, quod facere non poſsit,& cẽ- tũ, quæ accepit in dotem, ſibi neceſſaria ſint ad vi- ctum. Iraque contendit maritus non tantum mu- lieris dotem, id eſt, centum ſe retinere poſſe, ſed etiã alia centum ſibi ab vxore reddenda eſſe. Sed hoc obtinere non poteſt, ſecundum hanc Vlpiani ſen- tentiam: quia catenus dicitur facere poſſe, quate- nus actionem habet aduerſus mulierem:ac idcirco non centum in bonis, ſed ducenta habere intelligi- tur. Quate centum retentis pro victu ſuo, æquum eſt, vt reliqua centum veluti ſoluat vxori compen- ſatione admiſſa. Cõpenſatio enim ſpeciem quan- dam ſolutionis habet. l. dediſſe. de verb ſignif. Quid igitur dicemus, ſi maritus in bonis nihil habeat præ ter eam actionem, que aduerſus mulierẽ competit: Quidam exiſtimant maritum exceptione co mpẽ- ſationis repelli poſſe, ſecundum quam opinionem maritus beneficium iuris amitrit,& ſolidum ab eo exigitur. Sed illi aiunt vxorem facilius retinere poſſe quod petit ab ea maritus, quàm à marito pe- rere, ac exigere argum. I. de extraord. cogn. Veruùm nullam ſatis probabilem rationem hic video, pro- pter quam marito beneficium iuris auferatur. Et aduerſus hanc ſententiam oppono regulam, Quæ- cunqueè per exceptionem perimi poſſunt, in compenſa⸗- tijonem non veniunt J. quæcunque de compen. Nam ſ maricus eam pecuiiaã p oſsideret, exceptione tue-
Franc. Duareni Iuriſconſ.
retur ſe aduerſus mulierem, quia non poteſt ab eo' exigi, niſi quatenus facere poteſt.Ea igitur petenti der à muliere compenſatio non obiicietur. Cæterum nondum Hæc generaliter dicta ſunt q́e co marito, qui ſub cõditione obligatus eſt. Quàui enim id abeiſe cuique videatur ad quod præltan. dum obligatus eſt. 1. ſi quis mandato Titij. de ne. go. geſt.tamen de eo, qui obligatus eſt ſub cond. tione, non rectè id dicitur: cùm ante conditions euentum nulla naſcatur obligatio.§. ex conditio. nali. inſtit. de verb. oblig.
XXIX. IDEℳM LIB. III DISPVTATIONVM.
8 e
1
Voties pater dotẽ dat,& ſtipulatur ita demum in ſuam perſonam de dote actionem transfert, ſi ex continenti I ſtipuletur. Cæterùm ſi interpoſito tépore ſtipulari velit, non niſi conſentiente fi. 6 lia poterit, quamuis in poteſtate ſit: quia i deteriorẽ cõditionem in dote filie facere nõ poteſt, niſi cõſentiat. Planè ſi ante nu. hias dotem dederit, poterit exinterual- olante nuptias tamen)ei citra volunta- tẽ filiæ ſtipulari. Si quis pro muliere dots dederit, cõueneritque, vt quo quo modo dirempto matrimonio, ipſi ſolueretur, poſted maritus vxori dotẽ dederit, redilſ. 3 ſimè dicetur, exactionẽé nihilominus ei, qui dedit, contra maritum competere. 6
Dictum fuit actionem de dote, patri& filiæ co- 3 munem eſſe l.2.§. quod ſi in patris. cui dicto exce. 1 ptionem hic adiicit Vlpianus, Niſi parer ſtipulaus umt ſit, eam ſibi reddi,&c§. accedit. C. de rei vxo. acgio alan
uod autem hic dicitur, interpoſito tempore per trem ſtipulari poſſe, quomodo accipiendum ſt, poſteà docebimus.l. poſt dotem. 17
Conueneritq; Hoc verbum ſi de pacto intelligr mus(vt ferè accipi ſolet)non de ſtipulatione.llece ſuprà de rebus credi. extraneum hic dotem promt ſiſſe ponendum eſt. Nam pater dotem pro filia ch ſtituens ſolo pacto, abſque ſtipulatione actionem de dote in perſonam ſuam, transferre non poteſ vt reſcripto Alexandri continetur. l. auia. C. de iute dot. Vnde Vlpianus in ſuperiore reſponſo de patte loquens ſtipulationis vbique memmit. non pabt Huiuũſque diuerſitatis ratio hæc eſſe videtur, quis
neceſſaria eſt datio dotis, quæ à patre fit non voſh taria, cũ pater filiã dotare cogatur Magiſtratus oi cio.lqui liberos. ſuprà de ritu nupt. l.vlti. C.de cor promiſ. Quod autẽ dicitur ex pacto actionema- ſci, cũ in re tractanda interponitur.llegẽ. C. deffs Lrebus. C. de rer. permut. l. legẽ. C. de don. lſi cim nus ſeruum. ſuprà de pręſcrip verb.tunc venm ei cùm nulla coactus neceſsitate rem ſuã qub tadt alteri. Eſt enim æquiſsimum vt ei, qui ſponte loale ſuam alicui dat, quamcunque voluerit legem dr cere, liceat. l.in traditionibus. ſuprà de pact. Suntèe alij caſus, in quibus ſtipulatio in traditione tel propis

ei citra
ro mul
tquog ipli he te deden, nihlbni um ans
orepanti atris cui ch , NIf unnt C. ce rei polto tem o accias
1 lde pacp . ſiipulaim n lic dory dotem 1 pulatiobe sferke W rrurlalln re r mem! c eſe Gil- 1 puuehi tur Juaſi
nu rleul
In Tit. Soluto matrimonio.
roptiæ neceſſaria eſt, nec ſufficit pactum ad quæ-
3 aioné. Sed de his alias oportunius. l.z. C. de Tenu 1 3 dirasctaudd ſi Iocus. ſuprà de religioſ.
XXX. IVLIANVS LIB. XVI. DIGESTORVM.
b NV PTA non impeditur, quò minùs
cum priore marito de dote rrpetlatur Mulier, quæ ſoluto matrimonio alij nupſit, do- tem nihilominus ſuam petere poteſt. Qua tamen re probabilis fuit dubitatio: quia fauetur mulie- in.* vt nubere ac liberos procreare poſoit. l.I. 1 1rr co non enim facilè maritum inuenit mulier uht lo non habet. Que ratio ceſſat in nupta mu- lere. Sed viſum eſt vtilius Iuris noſtri auctoribus, hoc ius vniuerſo mulierũ generi attribuere, tametſi eas nec nubete, nec liberos ſuſcipere interdũ cõtin at. Quod& de quinquagenaria muliere vulgò traditum eſt, quæ liberos procreare amplius ne- quit Lſ maior. C. de legit. hæred.* Quoties culpa viri accidit, ne dos à ſocero, aut à quolibet alio, qui mulieris nomine promiſerat, exigeretur: ſi aut in matrimonio filia deceſſerit, aut materfa- milias facta, eum, qui dotem repromiſe- rat, hæredem inſtituerit: ſatis conſtat, nihil amplius virum præſtare debere, quam vt eos obligatione liberet. Maritus ſoluto matrimonio dotem vxori red- dere cogitur ſiue receperit eam, ſiue culpa,& negli- gentia 3 cam non exegerit, cum promiſſa eſſet.. i extraneus ſuprà de iure dot. Si tamen is qui eam promiſerat, ſiue pater ſit, ſiue extraneus aduerſus maritum mortua vxorc agat, velut hæres aut ſuc- ceſſor eiuſdem, maritus ei reſtituere non cogetur quod non accepit. Nam iniquum eſt, vtis calam mariti obicciens audiatur, cuius lucro cam culpam ceſsiſſe conſtat. Quod& in muliere dotem petẽte obſeruatur, cm ipli negligentia mariti profuit.J. cum in fundo.§.l. ſuprà de iure dotium.
XXXI IDEM LIB. XVII. DIGESTORVM.
to,pars aliqua bonorũ eius pu- blicetur, Rſcus creditoribus eius ſatisfacere neceſſe hab
xor quoque eſt. Quoties bona m
ariti ob maleficium publican- tur, ſiue confiſca 3 b
Plind aaunft ntur, lberatur à præſtatione dotis 19 Cdende anüo,aue alterius cuiuſcunq; debiti. perentes 1 ctiones autem creditoribus com- tertaſeuu bam tranſcunt, veluri ſucceſſorẽ vni- poſtnge d den ad leg. luliã de vi Priua.lſi quis kur naee b dnſ hicſer Add ſi ex alia cauſa, doridusin Sfuerint bona ſco acquiſita, credi- f der karii maritus adhuc obnoxius ma- vendl ler ona. ſupr. de iure dot. l. 2. C. de 4 pacto ſucceſſorum. C. de pactis.
here.
lmarito pablico iudicio damna
et, inter quos v-
Si pater, cum ducenta filiæ ſuæ nomi- ne dotis promiſiſſet, pactus fuerit, ne am- plius, quam centum, à ſe peterentur,& ſoluto matrimonio egerit: centũ, de qui- bus conuenit, ne peterentur, nec intel- liguntur dotis eſſe: quòd ſi mortuo pa- tre cũ hærede eius maritus agere cœpe- rit, iſta quoque pecunia in dotem erit.
Qui ducenta promiſit dotis nominc,& centum ſolutis, marito pactus eſt, ne reliquum à ſe petere- tur, id eſt, centum, matrimonio ſoluto ‚centum dũu- taxat, quæ dedit, petet: quamuis reliqua centũ pri- ma ratione quaſi ſoluta propter pattum habean- tur. Sed hac de re infrà plenius. l. pen.§. ſi vir.
Wortuo patre Hoc pactum, quia perſona expreſ- ſa eſt, preſumitur in perſonã magis, quàm in rem.l. qui in futurum, ſuprà de pact Proinde maritus, qui cum patre pactus eſt, ne dotẽ ab eo petat, exprimẽ- do perſonã patris, petere ab eius hærede non prohi- betur, niſi aliud actum ſit. Idq́; ſuprà à nobis diſpu. tatum eſt.. iurisgentium.§. pactorum. de pact.
Si voluntate filiæ Procurator à patre datus, litem de dote conteſtatus fuerit, & re ſecundum eum iudicata, pater de- ceſſerit, iudicati actionem fliæ potius, quam hæredibus patris dari o portebit.
Actio de dote, quæ communis eſt patri,& filiæ, mortuo patre ad filiam tranſit, licet hæres inſtituta non ſit, eiuſque propria efficitur.§. videamus. C. de rei vxor. actio. Nam quamuis actio competens de- functo, tranſeat ad hæredem iure communi. tit. de perpet.& temp. actio. lib. Inſtit. 4. hoc tamen præci- puum,& ſingulare habet dotis cauſa. L.I. ſupra. Nec refert an patre dotem petente res iudicata ſit,& iu- dicati actio quæſita, necne, cùm actio iudicati actioni de dote accedat, nec eam ita nouat vt per- imat. l. aliã. infrà de nouat. Si verò dos iã exacta,& ſoluta ſit, plærique exiſtimant ad patris hæredem trãsferri, vt res alias, quæ in ipſius patrimonio ſunt, Ivlti. C. commun. vtriuſque iudic. Sed conſtitutio luſtiniani, quam pro firmamento ſuæ opinionis afferunt, rationẽ tradit diuidẽdeę dotis, quę propter legẽ vel ſtipulationẽ ad patrẽ reuerſa eſt. Quod po- teſt variis modis cõtingere. Itaq; dos, quæ ad patrẽ
non reuertitur, cuuiuſmodi hæc eſt, de qua nũc diſ-
ſerimus, ad eã conſtitutionẽ pertinere non videtur. Cum patri dos data eſt,& ei filius ex ali qua parte hæres ſub conditione inſti- tutus fuerit,& pendente conditione co- herędes eius dotem pro ſua portione mu- lieri ſoluerint: hoc minus ex dote filius præſtare debit, quoniam nullam actio-
nem eius pecuniæ recuperandæ gratia
aduerſus coheredes habet.
Si ſocer dotem accepit à muliere, maritus non tenetur mulieri ſoluto matrimonio, niſi quatenus patri hæres extiterit. liſi cùm dotem.§. tranſgredia- mur. ſupra. Tenentur ergo, mortuo ſdverd harvecder
1 3
377
“
——
— ——ü—
l
“‧ö““ͤͤͤͤͤͤͤͤ 2—— 3— —— 4— —
—B—ůł ꝑ“. me-ehee e . 5—
8 4 ³
3
8 1““ 24—- eh uh u 3esſaue—*“
IZ1—ſſcdkdſdſsſdſdſdſſdſdſſſſͤſͤſͤͤſͤͤWvꝛ 3aesenbe Saeen õ½⅓¾⅜qqqͤͤ“ ſͤ

—“ 4 4— 3 Wee 3 8 ö—ö—ö—ö—ö—öboſöſoſböbſſoſſſ— 8 2„ 2— 1 ————— 8 ùùn“ͤſͤſͤ 2 4.—————— 8 2— ————. 4————— —
3378
cius, ſed ita vt ſi qui eorum inſtituti ſint ſub con- dicione, interim cæteri conueniri poſsint non in ſolidum, ſed pro parte hæreditaria. J. ſi maritus. fa- mil erciſ Exlſtente verèò conditione pars ab eo ex- igitur, cui conditio adſcripta fuerat.
.*
Qupniam nullam. Quamuis matrimonio adhuc conſtante, maritus in ſpecie propoſita à cohæredi- bus dotem repetere poſſet, præſtita cautione Era- libi dictum eſtl.ſi filia.§. hoc amplius. famil. crciſc. tamen ſoluto matrimonio actio aduerſus cohære- des ei denegatur. Solutum autem fuiſſe matrimo- nium hic accipere debemus, vt hoc caput tracta- tui conueniat.
Si fundum dotalem recepi ſſet mulier n6 habita ratione fructuum pro portio- ne anni, quo nupta non fuiſſet, nihilo- minus de dote agere poteſt: quia minoréẽ dotem recepiſſet. H oc enim ad dotis au- gmentũ pertinet, quemadmodũ ſi partũ ancillarum non recepiſſet, aut legata, vel hæreditates quæ poſt diuortium per ſer- uos dotales acquiſitæ marito fuiſſent.
Quamuis acceſsiones, quæ non ſunt in obliga-
tione,ſed officio iudicis præſtantur, poſtquam res
iudicata, aut ſors ſoluta eſt, peti non poſsint. 14.
Cod. depo Iqui per colluſionem, ſu pra de actio. empt. Lcentum Capuæ ſuprà de eo quod certo lo- co da. tamen frucus dotis rectè petuntur: quia non tanquã acceſsio,ſed rãquam dotis ipſius pars in iu- dicium deducuntur, nec minus ſunt in obligatio- ne, quàm quod à muliere in dotem datum eſt. Id- que in vniuerſalibus locum habet, quibus non res ſingulares, ſed vniuerſitas aliqua petitur, veluti dos, hereditas,&c. l. I. de dot. præle. l.item veniunt.§. frucus.de petit. hæred. XXXII. IDEM LIB. I1I. AD VRSEIVM FEROCEM.
prior maritus poſteriori, dotis nomine, täquam debitor mulieris, dotem promiſerit, non plus, quàm face- re poſsit, dotis futurum eſt.
Prior maritus promittens ſe daturum poſterio-
ri quod vxori quondam ſuæ nomine dotis debet, hac promiſsione, vltra id, quod facere poteſt, ſeſe obligare non intelligitur: quia verum eſt, ſaltem ef fectu,& 15 Ju⁴‿μ amplius eum non debere.l. maritum. ſupra l. Mæuio.§. à me. de leg. 2. Quod ſi proponamus priorem illum maritum certam quã- titatem ſimpliciter promiſiſſe in dotem, poſteà cõô- uentus à ſtipulatore, beneficio iuris vti nõ poterit. Nam exceptio, qua obſtat deleganti, aduerſu eum, cui facta eſt delegatio, non rect obiicitur. l. doli. infra de nouat. l. Nefennius. infrà de re iudi. l. pure.§. ſi eum. infrà de doli excep. Atque ita accipiendũ eſt quod Paulus Neſennio KAlinef reſpondit ſub tit. de re iudica.l. Neſennius. Quamuis enim in epiſtola Apollinari ſcriptũ ſit. T. antum marito dotem promiſ
ſaun eſſe, tamẽ vt valeat dotis promiſsio, neceſſe eſt,
aliter conoeptã eſſe promiſsionẽ, quàm in hoc loco, & dotis modum, quantitatemq; expreſſam eſſe.
Eranc. Duareni Iuriſconl.
XXXIII. APHRICANVS LIB. IIII
QVAESTIONVM. b Væ dotis nomine certam pecu- niam promiſfcrat, quoſdam ad- hibucrat, qui ſtipularentur par- tem dotis diſtracto matrimonio ſibi ſol. ui: ea nulla data dote obierat, eodem ma- rito ſuo hærede relicto, is dãnoſam hęre- ditatem eius adierat: nihilominus„
latoribus teneri ‚quoniam adeundo hæ. 7
reditatem debitricis intelligeretur ſe cõ- pẽſaſſe. Nec ad rem pertinere, quòd ſol- uendo non eſſet hæreditas, quando cæ- teris etiam creditoribus teneatur.
In hac ſpecie maritus cogitur ſtipulatoribus do- tem reddere ſoluto matrimonio, quam nunquam accepit. quod quanquàm mirum videtur, ac piens raodo tamen ratione non caret. Nam ad. eundo hæreditatem, quæ morte vxoris ſibi delata eſt, intelligitur ſe compenſaſſe, ac veluti dotem ſi. büpſi ſoluiſſe, cùm vxoris factum præſtare debcat cui hæres extitit l.cùm à matre. Cod. de rei vindic. Fuit autã vxor ci ad dandam dotẽ obligauaactio- néêmq; ſibi cõpetentẽ aduerſus cãdem mãdare de⸗ buit ſtipulatoribus hæreditate non adita.. ſi ſocer. infrà. Cùm igitur hæreditatem adeũdo, eam actio- nem, propter confuſionem amiſerit. l. debitoti. C. de pactis feccritque quò minus eam mandare pol- ſit, equum eſt vt ſtipulatoribus, perinde ac ſi dos e ſoluta fuiſſet, teneatur. Et huc pertinet quod alib
dicitur, Aditionem h reditatu vim, poteſtatèmque„f. jutionis habere]*ſi debitori creditor. de fideiuſſorl
Stichum.§. aditio. de ſolut. 2 Tenebitur. Actio datur ſtipulatoribus ex hac ſti.
pulatione ſoluto matrimonio. Nam etſi expreſſum
hic nõ ſit, ex qua cauſa ſtipulatio fuerit contrac tamen intelligendum eſt, eam vtilem fuiſſe, vtex ea agi potuerit. De vrilitate enim ſtipulationis hic
nulla erat quæſtio, ſed an marito prodeſſe debertt 1 4
8
ad abſolutionem, quòd dotem non acceperat. Ac
fortè creditores crant mulieris, ij, qui ad ſtipulam.
dũ adhibiti ſunt, ita vt cos adhibendo conditionem ſuam deteriorem non fecerit,& actio ſtipulaton bus quæſita ſit. Quam interpretarionem rectè ad. mittunt Aphricani verba, camquc ſophiſtarum es- uillationibus minimè obnoxiam. Soluendo non eſſet. Heres obligatur creditoribus hæreditariis, tametſi hereditas ſoluendo non ſit Quod eſt intelligendum ſecundum conſtitutlont Iuſtiniani, niſi rerũ hæreditariarum publicè facu deſcriptione, quam inuentarium vocant, hætedis tem adierit. Cuius deſcriprionis formam,& tans nem cea conſtitutio continet.l. vlti. C. de iure delb XXXIIII. IDEM L.IB. VIII QVAESTIONVM. 44 Itia diuortium à Seio fecithane „ Tirius in ſua poteſtate eſſe dicit S. dorem ſibi reddi poſtulat lp- ſa ſe matremfamilias dicit,& de dote a- bele

1 Tlamnue 1 videnu 1 n caret, k vxorb h c velui n præn 2043., Ge otẽ obli
eädem m
on adlia
deüdohes
lerit. ci eam nt perindeni periigetu m yuiſin tol. dettu
rrotboba lam edlel fuerit eur rulem fult m Kigubti 0 rruüelt
—
taroonen ve ſofl m. atur cre (öbenc dum coh⸗ rumu vocali— formam i Cdl 113
In Tit. Soluto matrimonio.
ere vult Quæſitum eſt, quæ partes iud 5 s ſint'Reſpondi, Patri, niſi probet filiã van ſolum in ſua poteſtate eſſe, ſed e- n in 8. tiam conſentite ſibi, denegandam actio- nem, ſicuti denegaretur, etiam ſi conſta- ct cam in poteſtate eſſe. Dotem profectitiam pater ſoluto matrimonio aa demũ petere poteſt, ſi filia in eius poteſtate mã- m&parsi a gẽti cõſentiat. l.z.§. quòd ſi in patris. crlt,.* dethei dicens patri,& ſe matrẽta- on eldquin fllia contradicens patr nattẽfa- 1el ac ſui iuris eſſe dicens audien da ſit. Eſt autẽ u ſitatum)yt mota inter duos litigãtes contro- ueeſe Alius, cuius intereſt, ad iudiciũ adſit,& quaſ- uetſia, alius, cui nq; voluerit a ſiones in m un adducat.1ſi ſuſpecta. de inoff teſta.l fæpè. de. re iudic.l.a ſententia. de appel lz. C. de neg. geſt. eens de teſtib. cap. cùm ſuper. de re iudic.
ven
giuertat,& actionem de dote ei zieeoſ diuor-
Mcere poteſt,& fiſco maritus con-
demnandus eſt, ne in perniciem maxriti
mulierpunita ſit. III t
Fiſco in locum mulieris ſucce dẽte,& dotem pu- blicatam exigente, maritus beneficio iuris vtitur. l. maritũ.Iſi poſt ſuprà Nã fiſcus vtitur iure cõmuni priuatorummaximè cùm priuati alicuius ſucceſ- ſor cſtllitem veniunt.§. in priuatorum ſuprà de pe- tit hæred.l. cum quidam.§. fiſcus. ſuprà de vſur.
XXXVII. VLpPIANVS LIB. II.
XEBPONSORVM.
an aepile eim caukas con- tradicendi ei filia non haberet: maxlme, cij ab eo poſteà ampliore ſum- ma dotass ſit. I.3½ I: Quia dicum fuit ſupra, patrem de dote agere non poſſe line volun triswidebatur nihilr erit,an inluſta: ſed
4
cferre, iuſtane voluntas eius velit an mehe S ed tantuùm hoc ſpectandum eſſe, enba ot fllia Sicur& cum legatum, vel fdei- ddn 3 in voluntatem alicuius confertur à ore-lum quidã. C. de lega. 2.l. deicommiſſa. 5. quanquam. de S8 uam. cc lcga. z. Verum has verborum an-
amus. C. de rei vxo. actio. Quare dubiũ
exceptiones, ac defenſiones in me-
Imaritus minus facere poteſt,& dos publicata ſit, in id, quod fa-
Oiem voluntate filiæ videri pa-
tate filiæ. l. 2.§. quòd fi in pa-
guſtias contẽnere debet iudex in hoc iudicio,& ad id, quod melius& æquius eſt ſemper reſpicere, vt iã ſæpe à nobis dictũ eſt. Cm igituri ex facto Propo. neretur, patrem recepiſſe dotem fſine voluntate filię, ſed ita vt vtilis ei fuerit ea receptio, nec contradi- cendi cauſam habuerit, meritò Vlpia.reſpõdit, per-
*
inde habendum id eſſe, ac ſi verè conſenſiſſet tilia.
XXXVIII MARCELILVS LI B.
SINGVLARIRESPONSORVM. NYcius Titius, cùm eſſet filiusfami lias, voluntate patris vxorẽ Mæ- uiam duxit,& dotem pater ac- cepit. Mæuia Titio repudium miſit. Poſt- ed pater repudiati abſente filio, ſ ponſalia cum eadem nomine filij ſui fecit. Meuia denuò repudiũ ſponſalibus miſit, atq; ita alij nupſit. Quæro, ſi Meuia ageret cum Lucio Titio quondam marito,& à patre hærede relicto de dote,& probetur cul pa mulieris matrimoniũ diſſolutum, an poſ
5 5 4
8
* 1848 8 — 7 4 4
ſit maritus propter culpam mulieris dotẽ retinere: Marcellus reſpondit, etiam ſivt
.. W“—„ heres inſtitutus à patre Titius cõuenire- tur: tamen ſi ſpõſaſibus non conſenſiſſet, culpam mulieris mulctandam eſſe. Si matrimonium culpa vxoris diſſolutum fue. ritea dotem amittit. l. conſenſu. C. de repud. Sed redintegrato poſteà matrimonio, aut contractis in-
ter coſdem ſponſalibus, culpa omnis condonata,
remiſſaque intelligitur. lſivxor.§. vlt. ad leg. Iuliam de adult. Aliud dicendum eſt de ſ. ponſſalibus à pa- tre mariti contractis abſente, atque ignorante, ideo-, que non conſentiente marito, vt hic Marcellus ait. Patris enim non eſt,pœnam hanc remittere, quam- uis alias iniuriam filio factam temittere poſsit. l. ſed ſi vnius.. filiofamilias. de iniur. Nec ad rẽ pertinet, quòd à filio tanquam patris hæredi dotem exigit Vxor in ſpecie hic propoſita, vnde videbatur filius ratum habere quod dfaneto geſtum eſt, debere. l.
cum à matrc. C. de rei vindic.l. ex qua perſona. de
regur. iur. Nam ſi pater ipſe adhuc ſuperſtes con- ueniretur àa mulierc,& ei Alp⸗ obiicerer, ſicut hic- dicitur, dotis retinendæ cauſa mulier prætextu ho-
rũ ſponſaliorum tueri ſe non poſſet, quaſi condo-
nata ſibi, remiſſaq́ue ab co culpa, cùm ca remiſsio ex patris voluntate, poteſtatèque non pendeat.
XXXIXN. PAPINIANVS. LIB. SXI. QVyESTIONVM Iro atque vxore mores inuicem
accuſantibus, cauſam repudi] Hediſſe vtrun que pronuntiatum
eſt. Id ita accipi debet:vt ea lege„ quam
ambo contempſerunt, neuter vindice- tur. Paria enim delicta mutua penſatione diſſoluuntur.
379
——---²³²⁷⅓
1
“

380
Faco diuortio inter coniuges, vtrius culpa factũ eſſet, quærebatur,& vterque alterius mores incuſa- bat, quod olim erat permiſſum, iudicio de moribas in id comparato, de quo ſuprã aliquid diximus.l. rei iudicatæ. 5. vlti. Maritus ob malos mores vXoris cupiebat rctinere dotẽ, vxor ob malos mores ma- riti volebat dotem ſibi præſentem reddi, aut aliter
uniri maritum, vt mox dicturi ſumus, tandẽ quia vterque probauit quod intendebat pronunriauit iudex,vtrunque cauſam repudij dediſſe. lIam dubi- tatur de vi& poteſtate huius pronuntiationis. Et Papinianus ait, cã ita accipiendã eſſe, vt neuter ob mores ſuos puniatur,& delictorum compenſatio quædam fiat. Cui non diſsimile eſt, quod alibi ſcri- ptum cxtat, de interdicto vti poſsidetis, nẽpe vtro- que probante ſe poſsidere, neutrum vinci.j. ſi duo. vti poſside. Hinc mihi videtur ſenſus horum Papi- niani verborum eſſe, quæ alij aliter interpretantut. Sed locus Vlpiani in Inſtittit.de dotib. rẽ torã ma- gnopere illuſtrat, cuius verba hic ſubiecimus, Mor nomine, grauiorum quidem, ſextæ retinentur leuiorum ziz octaua. Grauiores mores ſunt, adulteria tantum, le- aiores, omnes reliqui. Mariti mores puniätur, in ea qui- deẽ dote, quæà die reddi debet. Ita propter maiores mo- res praſentẽ doté reddit: propter minores ſenu menſiu qiie In ea autẽ, quæ præses reddi ſolet, tantã ex fructibus zubetur rea dere, quãta in illa dote quadriẽuio redditur.
XI. IDEM LI B. XXVIII. QVvAESTIONVM.
Oſt dotẽ datam,& nuptias con- ractas ſtipulatus eſt pater, volũ- rate üliæ, diuortio facto dotem
dari:ſi conditio ſtipulationis impleatur,
& poſteaà filia ſine liberis deceſſerit, non
erit impediendus pater, quò minus er
ſtipulatu agat: viua autem filia, ſi agere vult, exceptione ſubmouendus erit. Hoc caput Papiniani eſt, perquam dificile,& obſcurum vulgo creditur, adeò vt decem, aut duo- decim variæ interpretationes extent vulgariũ Do- ccorũ, in quibus recitandis fruſtrà tempus non cõ- teram. Præcipua autem diffcultas in eo eſt, quod ſtipulationẽ conſenſu filie factam Papinianus filiæ non nocete hic oſtendit, contra VIpiani ſententiã, de qua viſum fuit ſuperius c. 30. Quod igitur pro- babilius mihi videtur in tantis tenebris, quibus hec circuntuſa ſunt, id breuiter dicturus,& Vlpianum cum Papiniano, quantum in me crit, conciliaturus ſum. Ac in primis animaduertendum eſt, licere pa- tri dotẽ pro filia danti, actionem de dote in ſe trãſ ferre, quæ alioqui patri,& filiæ communis eſſet.l. quoties. ſuprà. Idque contingit, ſiue pater ex conti. nenti ſtipuletur, ſiue interpoſito tempore, ſi modò filia conſentiat, atque acquieſcat volũtati paternæ.
Cuùm ergo certum eſt id actum eſſe inter patrem,
& filiam, dubitandum non eſt, quin actio patri
competat. Atque ita dictum Vlpiani accipiendum
eſſe verba eiuſdem ſatis apertè(niſi valde hic hal- lucinor)demonſtrant. Poteſt autem incertum eſſe quid actum ſit inter cos, vtputa ſi in tabulis illud tantùm ſcriptũ reperiatur, Patrem voluntate filiæ
Franc. Duareni luriſc onſ.
ſtipulatum eſſe dotem diuortio facto dari, Oc. Nam fit aliquando vt conſentiat filia patri ſtipulanti, non in patris gratiam vt aliquid ei donet, ſed in ſuam potiũs, vt pater quaſi procurator filiæ,& negotium eius gerens ſtipuletur. l idemque.§.ſi cui mandäãdo, ſuprà manda. ſtipulatio. ſupra de iure dot. Itaque ſi non conſtet, filiam patris gratia conſenſiſſe, VI. piani dicto(de quo iam diximus) locus eſſe non poteſt. Sed ſequenda eſt hæc Papiniani ſententia,
ſecundum quã ſtipulatio filiæ non nocet. Quãduu iiſe
enim viuit filia, pater ex ſtipulatu agens ſummo uetur exceptione.
Piliæ voluntate. Obſcuritas& ambiguitas horũ verborum dubitationis cauſa fuit in hac ſpecie. Eſtque huic non diſsimilis quæſtio apud Vlpia-
num, de marito, qui voluntate vxoris ſeruos dota.
les manumiſit, quam nos ſuprà attigimus.l. ſi con.
ſtante.§. ſi vir.
Sine liberis deceſſerit. Tametſi maritus ex hac ſtipulatione agens exceptione repellatur viua fllia, tamen ea mortua agit tãquam ſucceſſor filiæ. Cur autem addidit Papinianus ſine liberis? Vlpiani verba oſtendunt in Inſtit. ti. de dotib. Mortua in ma- trimonio muliere, dos à patre profecta ad patrem ruer titur, quintis in ſingulos liberos in infinitum jaliu penes virum. Sed de eadem re quædam alia fottaſ- ſis infrà dicturi ſumus.l. ſi dotali.
XLI. IDEM LIB. XXXVII. QVAESTIONVM.
l pater ignorans filiã diuertiſſe, dotẽ ex cauſa promiſsionis nu- merauerit, non per indebiti co-
ctionem, ſed de dote actione pecunia petetur. b
Caùm pecunia numerata fuerit ſoluto iam ma- trimonio, videtur dos nõ eſſe, ideoque nec de dote actio cõpetere. l.3. ſuprà de iure dot. Verùm vt dos ſit, matrimonium contractum fuiſſe ſufficit.
Non per indebiti. Si ponamus hic dotem eſſe co- munem patri,& filiæ, æquum eſt, actionem de do- te magis, quàm condictionem indebiti competere ne aliàs mulier iniuriam patiatur. Si verò dos red- denda ſit patri ex ſtipulatione forte, cur non ſit lo⸗ cus condictioni, non video. Nec aliena erit à ver. bis hec ſententia, particulam, nõ, pro non ſoluùmac cipiendo. Quod genus loquendi crebrum, atqut vſitatum eſt apud iuris auctores. Nam indebitum recte hic dicitur, quod ſolutum eſt à patre, propter exceptionem ei cõpetentem, ſi maritus ab co polt diuortium dotem petat.l. dolo. de doli except l. q cxceptionem. de condi. indeb. b
XL.II. IDEM LIB. IIII. RESPONSORVM. N inſulam patre deportatoſul pro filia dotem dedit, actiodo- tis ad filiam pertinet, poſt divot-
tium quoq; patre damnato, qui dotem
conſentiente filia, non petierat, æquè
dotis actio mulieris eſt. ge lcu

1 mariu bellani uccelſo k e liders otid.im. Na ad ea infnn
ædam a
XXI- VI.
flliã dir
omißiin
der inci ctione 5
rit ſolutoin deodue rett Jot. Verün- uiſle lubt lic doxeni Hadiorer adcbiti eom ur.51 ſen
In Tit. Soluto matrimonio.
mortuo patre aſtio de dote, quæ vtrique- efficitur filiæ propria. 6. vidcamus C. de rei vxo. actio. ita etiam eo in inſulam depor- tato, cùm pro mortuo habeatur, amiſſa ciuitate. l. infra de bono. poſſcontra tab.& filia ſui iuris fiar. Nec multũ intereſt cõſtante adhuc, an ſoluto ma-
trimonio
Sicut communis erat,
nis publicatis ei ſucce dat.lſi marito. ſupra, quia hę- reditarium non eſt, neo hæredi patris, niſi ſit filius, 8 airitur. Eaenim fiſcus vindicat, quæ ad quoſuis eges etiam extraneos pertinerent. Pructus ex prædiis, quæ in dotem da- teſſevidebantur, bona fide perceptos, Kin mulieris oneribus ante cauſam li- beralem abſumptos: quãuis ſeruã fuĩſſe oſted conſtiterit, peti non poſſe placuit. Cuùm verum, iuſtumque matrimonium, veraàq; dos eſt, maritus lucratur fructus pro oneribus ma-
hær
trimonijlpro oneribus. C. de iure dot. Alia cauſa
eſt opinari matrimonij, dotiſque opinats, vtputa, ſi matrimonium per errorẽ cum ancilla contractum ſtt lcùm ancillis. C. de inceſt.& inutil. nupt. Dos e- nim opinata pro vera dote tunc habetur, cùm ad
mulieris commodum id ſpectat, vt ſuprà annotaui-
mus. l. ſi cũ dotẽ. 5.vlt. Mulieris autẽ non intereſt, vt hos fructus vir lucretur. Cõſumptos tamen fructus reddere nõ cogetur, ne minus ei tribuatur, quã cui- uis alij bonæ fidei poſſeſſori. ũ. ſi quis à nõ domino.
inſtit. de rerũ diuiſ. Nec multùm referre arbitror, an
in mulieris tutelam, an in alium quẽlibet vſum cõ- lumpti ſint, quãuis onerũ mulieris hic mentio fiat. In reſponſis enim Iureconſultorũ ſolent ea deſcri- bisquæ acciderunt, licet ad rẽ non adeò multũ per- tineant, in aliis iuris auctorum ſcriptis non æquè. Sumptus verò neceſſarios,& vtiles, in prædia, quæ dotalia videbantur, factos, cõpenſatis fructibus percepris, ad finem ſuperfui ſeruari conuenit.
Sumptus neceſſarij,& vtiles in rem dotalem fa-
cti non compenſamur cum fructibus, vt antè à no-
bis dictum fui ſed eos vir omino recuperat à mu- lereſiucu zͦmpendi ſup. Verim quia non vera Weo ec opinata hic fuit, compenſatio dicitur locũ adere,vſque ad ſinẽ ſuperflui, id eſt, vſque ad ſum- deal fructuum quantitatem excedunt. Quod geru oquendi explicauirnus. lib. 1. Diſput. Com- * ncnnu enim ktuctus cum ſumptibus vſque ad g. Loadnen quantiratem(vt vulgò loquimur) dulo upetfluum eſt,viro redditur. uras auté numerate dotis ex ſtipula- d alehin matrimonio defuncta filia ſi he Sfner qui reſiduæ dotis promiſſæ le us ſtipulatus eſt, ira demũ ad finem e 4„.—. zire mutua debitę quãtitatis cühenlario- 1 Pbonete iuſté videtur, ſi propriis e us vxorẽ ſuã exhibuit, alioquin ſi haneih lumptibus exhibita ſit, inanis vſu- ipulatio côpenſationi nõ proderit.
tu
deportatus fuerit. Ideo autem hoc ius cõ- etens patri non traſit in fſſcum, quãuis fiſcus bo-
381
Mamuis pater pro filia dotem conſtituens vſu- ras tardiùs exolutæ dotis promittat, niſi tamẽ ma- ritus vxorẽ interim exhibuerit, id eſt educauerit, in- anis eſt ca ſtipulatio. Cùm enim dos pro oneribus matrimonij detur. l.pro oneribus. C. de iure dot. hu- iuſmodi vſurarũ ſtipulationi ineſt hæc conditio, éi vxorem aluerit,&c. Hoc intellecto ſpecies quæ hiic tractatur, difficilem explicationem non habet.
Ad Virum vxore poſt diuortium re- uerſa, iudicium acceptum ex ſtipulatio- ne, qua extraneus qui dotem dedit, ſti- pulatus fuerat, non diſſoluitur, nec offi- cium iudicis abfolutio continebitur.
Dictum eſt ſu pra, reintegrato matrimonio iu- dicium à muliere cœptũ dotem exigente perimi, ac diſſolui.. ſi mulicr. Aliam cauſam eſſe extranei, qui dotem pro muliere datam cœpit exigere, hic ſcribit Papinianus: quia conſenſus mulieris extra- neo nocere,& actionem ei quæſitã non poteſt ad- imete, niſi is quoque conſenſerit. l. ſtipulatio ſuprà de iure dot. l. cũ maritus. ſuprà de pact. dot. Et huic quidem differentiæ tũ locus eſt, cùm poſt longum tẽporis interaallum matrimonium renouatum eſt. Alioquin cùm vnum, atque idem matrimonium eſſe intclligatur. lplerique. ſuprà. de ritu nupt. inter mulierem& extraneum nihil videtur intereſſe.
XLIII. SCAEVOLA LIB. II. 4 QyvaFSTIONVM.
I maritus in id, quod facere poteſt, Dcondemnatus ſit,& nomina ſint ad dotis quantitatem, neque amplius habe- bit, mandare actiones debet. b
Varietas lectionis hoc caput ſubobſcurũ reddit. In Codice Norico ita legitur: Si maritus in id, quod Ffacere poteſt, condemnatus ſit,& nomina ſint ad dotis quantitatem, neque amplius habebit, mandare actiones debebit. Secundùm quam lectionem hoc Scæuolæ dictũ, vtilem ſententiã habet. Vult enim Scæuola vt quemadmodũ maritus, qui con dẽnatus eſt iudicio dotis in id, quod facere poteſt, ſi pecuniã ſufficien- tẽ habeat, cogitur eam mulieri ſoluere, ita etiam ſi nomina, actionéſve habeat ad dotis quantitatẽ, id eſt, quæ ſufficiant ad dotem exoluendam, deducto
mariti victu neceſſario, eas actiones debeat mãda-
re vxori. Altera lectio eſt, in qua extat negatio, ea- que poteſt defendi, hoc modo Scæuolæ dictũ acci- piendo: Maritus, qui centum accepit ab vxore in dotem, nullã pecuniam habet: ſed cẽtum in nomi- nibus, ſiue actionibus, cas actiones non cogetur v- xori mandare, quia ſi tantũ haberet in numerato, id ab eo exigi non poſſet, cũ victus ſit ei relinquen- dus&c. I maritũ. ſuprà. Hæc igitur verba, quæ am- bigua ſunt,& nomina ſint ad dotis quantitatẽ, vtri- que lectioni, velut cothurnus vtrique pedi aptãtur. Si quis emendatiores nactus fuerit codices, verio- rẽ fortè ſenſum, ac ſynceriorẽ afferre aliquando po- terit. Ego interim enarratoris nõ mali officio fun- ctus fuiſſe vidcor, quando vtraque interpretatio noſtra verbis auctoris ſatis conſentit, veramque& vtilem ſententiam vtraque certè continet. M — XLIIII.
——————

332² XLIIII. PAVLVS LIB. V. QVAESTIONVM. Iſocerà genero hæres inſtitutus,
.. 8 adierit hæreditatem, quandoq;
6 mortuo patre, cũ herede eius filiã de dote acturam Nerua,& Cato reſpon- derunt, vt eſt relatum apud Sextum Põ- voniũ, ab Ariſtone lib. 5. vbi idẽ Ariſtoni cõſenſit. Ego dicerẽ,&ſi emãcipaſſet pa- ter filiã, ipſum quoque conueniri poſſe.
Cum actio de dote communis eſt patri& filiæ aduerſus maritum,& marito heres exiſtit pater,vr detur extincta eſſe obligatio, propter confuſionem, quaſi creditor debitori luccedat. Quod tamen hic non accidit, quia non ſolus creditor erat pater ma- riti, cui ſucceſsit,& iniquum eſſet hac ſucceſsione ius mulieri quæſitum adimi. arg.l. Vrannius- de fi- deiuſſ. Actio igitur de dote ſalua manet mulieti aduerſus heredem mariti, cũdmque patrem, qua actionem poterit aduerſus eum exercere, ſi forte ab co cmancipata fuerit, aut aduerſus heredem patris, &c. Sed quandiu manet in poteſtate patris; ratio
iuris non permittit ei cum patre agere. llis nulla. de iudic. Hic mihi videtur planus, atquę apertus horũ verborum ſenſus, quæ non ſatis commodè vulgò explicari ſolent.
Lucius Titius filiæ fuæ nomine centũ doti promiſit Caio Seio: intérque Caium Seium,& Lucium Titium patrem mulie- ris cõuenit: ne dos à viro viuo Lucio Ti- tio peteretur, poſteà culpa mariti diuor- rio facto, ſolutum eſt matrimonium:& pater mulieris decedens alios hæredes inſtituit, flli exhæredata. Quæro, an ab hæredibus ſoceri maritus exigere poſsit dotẽ, cùm eã mulieri redditurus ſit? Re- ſpondi, cùm filia, aliis à patre hæredibus inſtitutis, actionem de dote ſua recupe- randa habere cœperit, neceſſe habebit maritus, aut exactã dotem, aut actiones ei præſtare, nec vllã exceptionem habe- bunt ſoceri hæredes aduerſus eum: cùm abſurdè dicatur, dolo videri eum facere, qui non ipſi, quẽ conueuit, ſed alij reſti- tuturus petat. Alioquin& ſi poſt mortẽ patris diuertiſſet, nondum exacta dote, excluderetur actione dotis maritus: quod non eſt admitendum. Sed& ſi ex parte filia hæres patri ſuo extiterit, de- pebit maritus cohæredes eius pro parte virili exigere,& mulieri reddere, aut a- ctiones ei præſtare.
Vxor matrimonio ſoluto agit de dote contra maritum ſuum, vt eam reddat, vel actiones præſtet
Franc. Duareni luriſconſ.
jiis huiufmodi calibus. L... quod legat. Alterũ eſt, eũ
ſet, dos omnis Seiæ vxori, vel Caio Seio
ſibi competeutes aduerſus promiſſorẽ. Proinde ma. ritus à promiſſore dotẽ exigit, nec ſummouetur ex- ceptione, quaſi dolo faciat, cam rẽ petens quã ſta. tim redditurus eſt. l. dolo. infra de doli except. Lin condemnationc.§.vlt. infra de reg. iur. Nõ enim id ei redditurus eſt, a quo perit, ſed alij, nempe vxori. Hinc igitur duo annotada ſunt. Vnũ eſt, eum dolo facere, qui petit quod redditurus eſt ei vnde petitur. Eſt tamen interdum iuſta cauſa petendi, uec doli exceptio datur, vt in interdicto quod legatorũ,& a-
dolo non facere, qui petit quod alij eſt redditurus, non ei, contra quem agitur. Sed ex iuſta cauſa plę- runque comperit exceptio doli, vtputa ſi tertius il. le, ei vnde petitur reddere debeat. l. ſi donaturus. ½ vlt. ſuprà de condi. cau.data cau. non ſec.—
XL v. IDEM I1.IB. VI. OQVAESTIONVM.
— Aius Seius auus maternus Seiæ nepti, quæ erat in patris poteſta- Mce, certam pecuniæ quantitatem dotis nomine Lucio Titio marito dedit, & in inſtrumẽto dotali huiuſmodi pactũ & ſtipulationem complexus eſt: Slinter Lucium Titium maritum,& Seiam di- uortium ſine culpa mulieris factum el-
auo materno reddererur, reſtiruereturq; Quæro, Cum Seius auus maternus ſta.
tim vita defunctus ſit,& Seia poſteà ſine* culpa ſua diuerterit, viuo patre ſuo, in enm cuius poteſtate eſt: An,& cui actio ex hoc rr ni pacto,& ſtipulatione cõpetat? Vtrũ hæ- redi aui materni, an nepti Reſpondi, in perſona quidem neptis, videri inutiliter ſtipulationem eſſe conceptam, quonii auus maternus ei ſtipulatus proponere tur. Quod cũ ira eſt, hæredi ſtipulatoris (quãdocũq; diuerterit mulier) actio cõ- petere videtur, ſed dicendũ eſt, Seię dot poſſe ſolui, quãuis actio ei directo non cõpetat, ac ſi ſibiaut illi dari auus ſtipula- tus eſſet. Sed& permitendaã eſſe nepti er hac auita conuentione, ne cõmodo doti defraudetur, vtilẽ actionem: fauore enim nuptiarũ„& maxime propter affectioni perſonarum, ad hoc decurrendum eſt
Qui ſtipulatur alij, in cuius poteſtate nondi
aliquid dari, nihil agit. I.ſtipulatio iſta.§. alteri. uf de verb.oblig.quantũ ad obligationẽ attinerſam cùm quis ſtipulatur ſibi aut Titio dari, ex ea upuò- latione ſibi vni acquirit obligationẽ. I itij verd pet ſona ſolutionis cauſa tantùm adiecta videturl dd qui.. qui ſibi de ver. obli. l. Stichum.§. queſitum'm
frà de ſolut. Tamen ius ſingulare eſt in eo, qui ſtr pulatur
t
NIſncca

hd-. 8 pern a ulatur bi, aut nepti dotem reddi,&c. vt mulieri 10. Llerdu ex ea ſtipulatione vtilis quæratur actio. eri ne dos apud marit 3 8 3 ur ien 1 Aneuas Dthau J Do⸗ igitur aduentitia filiæ- quoque dnh do8 reſideat, nepotum hnenxn r adectas chad noe aTlr ſine patre iure in Tractatum fui e dos retinebitur. 5 chand 10 d in patris vid ſuprà attigimus. l. 2.§ An ppellartorde ib pud Calliſtratũ lib. ². queęſtio. en l. etur ipi 3 1 iberorũ ſ.. nnth Aione vtilinon directa. Nam Lerfmienduun de a- contineantur. Cuius dif ehedere alij deinceps od ut patri competere ex ſententia Vlpiani in Sritirn Tute ſt: maior verò Sar et R is particula hoc — fani ge dotib. Si mulier(inqu iin p Sue ran ltut. tit. c. 220.à Triboniano Golloca u tit de verb. ſign. e5 leͤs aduunllu fliæ perſäna hubet altinem Ponn, ſehan pite coniungendũ eſt loeana, Juod cum hoc ca- riua teriſt aduentitia ſit dos, an profectitia ra, nec in- Stadis Padem eſt enim er uſc n4t5 explüentionin umn, XIVI ID 1 Pis arenedet Jenternn nern eſeheen t ut 9 E M 1.I B. appe. 5. ententia 1 itt. 60- Lüaim QVAESTION XIN p Uarſone herora cpotes(r Calliſtrati eſt, lcoran vid VM. c lcendunt, contineri llber 8& cæteros, qui ex iis onſec. p ldotem ſtipulãti vxori Promni Peneortn nomine Auibeorane verb. ſignific b 4- 2 nt, Sir 0.. 3 1 ſeußeiden teſtamento quęda ndoruni nobilum ASargliieerdter e am brata, An mot 17 iem magnoperè 00. M. egauerat, it⸗„ ttua mul 8 perè ce- . peteret 5 fannen, ne dotẽ ab— reddi Meiea 08 4 Patie profecta aug mine ſtipulatio i dcbcat patrhll nul! Taternu 2„ quæ legata e ae ſtipulatio interpoſi. aulla eo no- ums vrorcaperenõ potuerat. R(Sarnife dhe) wine ſipulatio inrerdolis Niam ſ naflint l⸗ datris he z acio e pondi do- eſſei atrimonio filia 1 lint li- 5 tis actionem mulieri aduerſus h do Le inter omnes cõuenit. S ia, patri reddendam 8 1.[ iu. J. à patre 1 quan non elle denegand am Tr edes V re. ſupr. de iure dot. l. vlt inf patre. C ſolu matr. mariu Cum maritus 1III. Vſpianus in Inſtitutionib fr.xem rat.hab. Verùm malln. rem aliquam vxori legat, éa trouerſiam us. ti. de dotibus, hanc cõ uſmol atum ex teſtamento,& dotem ex ſti egat, èa le- quam quæ tot præclara ingenia e. Hanc co⸗ 1 et. ne conſequi poteſt. 5. ſciendu ex ſtipulatu actio- men Paueuſsicnſs verbis dirimit, it miſere torſſe eſt actio. niſi nominatim lum. Cod. de rei vxor.(i ntis hominibus reliqua ſi ita vtnulla ſanæ & di cote ſi cauerit, vt rem!.(inquit) in matrimoni qua ſit dubitatio, Mortua „& den ote 1ua habeat, uo caſi egatam pro atrimonio mulie„ ortud debet, ipſiuũ quo caſu alterutro con ad patrem reuerti lere, dos a patre ris fadh f1 et, ipſiüſque et cleci0.. Cu 2b v de eſſe fin Hue, vei⸗ rtitur, quintus in ſingu ſe 2e his cgat. z. nec vno electo— b vno. infrà de nes us, penes viri] 22 eros in in- 5(u fortè rem legatam an an um peterc poteſt, niſi ſun de dote retinenda Ppuekiei ſtipulario. teſtitumn rapere non poſsit, vt hic di cepta maluerit, camq́ nt, quoniam alias liberoru us liberis vtiles ma xILVII Vt hic dicitur. 4 tem maritus retine im nomine totam do- A m. SCAEVOIL.LA LLIB. XI 8 ter ſocerum. 5 nun Inter ſu eeſt pater dotẽ. 1n dela polal„. XIX. ſtiturio a 21: r n,de packdotaltb. Con. 1 A p 48,5 TIONVM. itnnid aiu Iuſtiniani de 5 da Pacrcoali. Con- o hatl„ mmulier viri lenocinio: nihil derogauit. Suſtulit eni 1 actione, huic euiadiot terata fuerit, nihil nio adul- elen dotis, quæ fit lit nim Iuſtinianus re- laaehe nerit, nihil ex dote reti- pa mulſerisꝛcüipſh muli iberorum nomine ol 4 ote re lieris:cũ ipſ. ine ob cul ernſti net. Cur enim improb d. Pe qua retel done muliet adhuc viuens dotẽ Lu Rehm tus mores, quos ipſe, aut 41, te et mari- Propter nna ienen pianus paulò poſt ita dbi b 4 ¹—. 170 11.: ſidetlion len poſted probauit? Sed& ſ LOrrupi, ſcuhus in par⸗Hate S kahuch eultenis, aut at,is legis ſumat quis 1 ex mente fugulorum Pbeenn un factum ſit. Tunc enim pun, 18 1 at quis, vt nec C 27 berorum nomine ſ Tunt enim 1 ul lenocinium v. accuſare poſsit, ote: Non plures tamen quàm e 7 etinentur eX 1 dugef. xori prebuit, audien- 9 9 petitione. Nec diſs jhere in retentione 1 1. shuilc 8. edi lip Quod in lege dici i. ib. nſtit.zI tit. de dotib quem r dn ceſt locus uliet ach eru dhemeef. t2 ehe, o eDaſtenn Bo pis ider⸗ hoc autem I eſere aclne V „, lenocini em Tetinere po Lelic accini lterium ui Iuſtinianum i IItiOInlS genere lu chen ocinio mariti ad elt accipiendum eſt ni nol bſeui ind 1I ca conſtitutio 8. Ue r riti adulterata ſit. 1.ſi deſt, niſi In 0 ſcurè indicant: Si utionc, verba ipſius ei dirch Ki les luliam de aal Hl vxor iudex in- ipſe eeune ina enat em ob liberos eneln⸗ Tn 4. 4..„ 1 f zus miti desifr mariti. Nam Inn allegatione educationem hortetur„ arentes ad liberorum ſuorum daeler neuter lege t ſuprà vidimus ap cüm accufario rae vo es excvgitent ne varium genus culpæ mariti 1 ne nese vindicatur.lviro s apud Papinianum, ⁴ vti:cum iã& Im ,ef hae, cadè retentione circa ecomdb vxor'sini ei. 18. Lex de marito i Hit ſi ulpa nulenem ieſe 3 Vos ceſt heiron hasſe aus rfaoot nendę c udicio dotis, vel d incuſante mores quid fieri oporteat hoJAAe matrimonium fuerit, . 4 44 eur auſa loaunatdoi ſſreße dotis reri- XIL 1X. 2 — wi liers Alroduciturqui loel nilitulne rationis. PAVLVS LIB. 11. urrel- l- pia ait, nniter accuſat les U ia de adulteriis, mu- 1 RESPONSORVMä..— pori S f puleenehn mariti e benas accuſatione Vl- A Aeuia marito ſuo i e Lnfenaiöelüade enm nn eceſaele. N ſiorenam iuſtrument alias res ioné O XLVII Wmus ir ra tatu de ad i.Cnius dii ſen. LE—N dorum d nſtmwenturn ſoli⸗ ſodauitl I CALLIST d Aredll. cilius eid Leen tradid it: quo Ota jeta l dotali inſtr ONVM.. II.(cum nuptum ire cœpiſſe i, daturum ſe F int 1 inſtrumento ita ſti inſtrument Eht et)decem, ex eo u.?, 4 terpoſita ſi 1ta ſtipulatio to maritus nihil 2 cektu it, vt liberorum nomi nec potuit. Quæſitũ eſt exegit: uia n nomi- ctatur afl e itü eſt, ſi dos à mari li- petatur, an cõpellendus ſit etiã illã arito adus ſit etiã illà ſum- mam

384 mam, quæ inſtrumento contineatur, re- fundere? Reſpondi, potuiſſe quidem eũ, cui actiones mandatæ ſunt, debitorem conuenire: ſed ſi fine dolo malo, vel cul- pa exigere pecuniam non potuerit: ne- que dotis nomine eum conueniri poſſe, neque mandati iudicio.
Nomine in dotem à muliere dato, periculum mariti non eſt, ſi dolo, culpaque omni vacet. Quod vtique intellgendum eſt,de nomine, quod inæſti- matum datur. Nam ſi æſtimatũ ſit,vt ſi mulier, ex- empli gratia, pro centum aureis id ſe marito dare profttearur, quia æſtimatio hæc vẽditio quædã eſt, periculum trapſit in maritum.l. plerunq;. ſuprà de 1ure dot. l.ſi nomen fupr. de hæred. vel actio. vend.
Debitorem conuenire. Inſtrumento vel chirogra- ho cx cauſa venditionis, donationis, lcgati, dotis rradicto, actio mandata creditur. l. ſeruum flij.. eũ,
qui chirographũ. de leg. 1.l. qui chirograph. de lega.
3.l... C. de donatio. In hac enim quæſt one, quæ fa- Ctu eſt& ex cõiecturis pendet, cauſa daãdi præſum-
tionem inducit. Nam ahas vel debiti remiſsio, vel adminiſtrationis conceſsio preſumitur. 1Labeo. ſu-
pra de pact.l.vlt. C. de pact. conuent.
...— X
Eundus æſtimatus in doté datus à cre- ditore antecedente ex cauſa pignoris ab- latus eſt. Quæſitum eſt, an mulier, ſi æſti- mationem dotis repetat, exceptione fub mouẽda ſit Ait enim, proptereà ſe nõ te- neri, quòd pater eius dotem pro ſe dedit, cui hæres nõ extiterit. Paulus reſpondit, Prædio euicto ſine dolo,& culpa viri pretium petenti mulieri doli mali exce- ptionem obeſſe. Conſequi enim eã pre- tium fundi euicti, euidens iniquitas eſt: cum dolus patris ipſi nocere debeat.
Ablato fundo dotali per hypothecarium actio- nem à marito, quem pater ei æſtimatum dederat, nec eum alij obligatum eſſe admonuerat: ſi mulier ſoluro matrimonio æſtimationem petat; ſummo- uebitur exceptione doli à patre admiſsi: quamuis ei heres minime extiterit, ideoque fa dum eius prę- ſtare cogi non videatur. Nam is, qui ſuccedit in rẽ magis, quam in vniuerſum ius, ob dolum auctoris ſui tenetur, ſi ex lucratiua cauſa gratuitaque ei ſuc- ceſſerit.l.apud. Celſuum. 5. ſi quis autem. de doli ex- cep. Dotis autem cauſa quod ad mulietem attinet, lucratiua. l. vlti.§.1. infià. de his quæ in fraud. cred. & C. de impo. lucrat. deſcri. quamuis maritus eam ex cauſa oneroſa habere dicatur. Lex promiſsione.
infr. de act.& obl. Filia etenim dotẽ à patre profectã
cius liberalitati acceptã ferre debet, tametſi interdũ ex cauſa filiã dotare pater cogatur, cũ videlicet alias nubere non poreſt. l. qui libero. ſuprà de ritu nupt. L. SCAEVOLA LIB. 11. R⸗ESPONSORyVM. Eſtimatis rebus in dotem datis, pa- cta interceſsit, vt ex quacunq́; cau-
nouel. 100. de tempo. non num. pcc. dot:
F ranc. Duare ni Iuriſconl.
ſa dos reddi deberet, ipſ æ res reſtitueren. tur, habita ratione augmenti& diminu- tionis, viri boni arbitratu: Si quæ vera non extarent, æſtimatio earum. Quæſiti eſt, Cum res quædam, quas maritus ven. diderat extarent: an ſecundum pactum & hæ ad mulierem pertinerentReſpon- dit, Res, quæ extãt, ſi neque volente, ne-
que ratum habente muliere, veniſſent, 7
perinde reddendas, atque ſi nulla xſti.
matio interueniſſet. 1 In hac ſpecie idedð res alienatę reſtituuntur, nec
liberatur maritus æſtimationem dando, quia verü
eſt, eas adhuc extare,& in rerũ natura eſſe. Sed cur.
marito res huiuſmodi alienare non licet, cùm æſti.
matæ in dotem datę ſint,& æſtimatio venditione I faciat, atque idcirco dotales eſſe non videantun ſed 1 pecunia potiùs, id eſt, earum æſtimatio? Reſpon- an deo, ex verbis paciſcentium ſatis apparere, hoc aGü
eſſe, vt res ipſ& reſtituantur. Et quamuis æſtimatio hec, ſi nihil aliud actum ſit, velut venditio quędam ſit. l. plærunque. ſuprà de iure dot. tamen hocin pri. mis ſpectandũ eſt, nũ alio fortaſsis conſilio eſtima- tio rerum inita ſit.l ſi inter virũ. C. de iure dotum. Neque volente. Iure in Pandectas relato, quod ferè ad legem luliam refertur res dotalis, conſen- tiente muliere alienari poteſt à marito.!. vlti. ſupra de pact. dot. Sed conſtitutione noua Iuſtiniani, hoc ius immuratum eſt.§.& cum lex. Cod. de rei vxor. actio.§.. Inftit. quibus alien licet. vt diximus ſupi ſub tit. de fundo dota b 1 LI. HERMOGEN. LIB. II. p
IVRIS EIITOMKN.
AEſtimatæ res, vſu etiã mulieris, pericu. en
lo mariti deteriores efaciuntur. Quod dicitur, res æſtimatas periculo mariti de.
teriores fieri.l. plęrun; de iur. dot. generaliter ac.
piendũ ſeſt, etiã ſi mulieris vſu deteriores factæ ſinn vrputa ſi mulicr veſtes quaſdam ſuas in dotẽ dedt lern marito, que vſu poſteà detritæ ſint, permittẽte ma- at
rito. Non enim ideò minus dotẽ reddit maritus y xori, quòd eã ex dote aluerit, cũ pro oneribus hu- iuſmodi dos detur. L.pro oneribus. C, de iure dot.
LII. TRIPIO N. LIB. VII. DISPVTATIONVM. 3 Aritus dotem, quam nõ accepit M. 1 ſi poſt diuortium per errotem b ſoluit, repetet quaſi non nume ratam pes uniam cauerit, exigi enim 19 eo non potutt.
843
Cum maritus, qui promiſſam dotem nonaus pit, iuſtã exceptionem habeat„ſi dos ab eo reytia
tur, cõſequens eſt, eũ,ſi per errorẽ ſoluerit, qui f bitã vxori,condicere, ac repetere poſſe. l.qulescc- ptionem. de condit indeb. Competit autem Acd⸗ ptio marito,&ſi pecuniam numeratam cauerit m ake tra tempus legitimum. lvlt. C. de dot. cau. non mi a
LII p

Sappauta quamub; ut vendi ot.tamen ſis conl 1Cdein leGtas n res doul mariwl noua luli ex Colti cet.yt dum
N. II
OMdx nuleerö n eftcdum pentalb m dot gereuir lrelic m ſuusdi 4 iaremi -e kcdätm
In Tit. Soluto matrimonio.
ILIII. IDEM LIB. XII. DISPVTATIONVM. I flliofamilias data eſt dos, ipſe quidẽ dotis actione tenetur, pa- ter autem eius de peculio. Nec jntereſt, in peculio rem, vel pecuniam do talem habeat, nécne: ſed quatenus facere oteſt, hic quo que condemnãdus eſt. In- teligitur autẽ peculio tenus facere poſſe, quod habet rei iudicatæ tempore. Et qui- gem ſi cum patre agatur, deducetur ex pe culio, quod patri, vel ſubiectis ei perſonis lius debet. At ſicum ipſo filio agatur, al- terius debiti non fiet detractio, in compu tatione quantum facere poſsit filius. Cum dos datur patri, ipſe tenetur ad eam red- dẽdam ſoluto matrimonio, l.ſi cùm dotem. 5. tranſ- rediamur. ſuprà. cùm verò datur filio, tenetur filius in ſolidum, pater duntaxat de peculio. l. ſi quis cum fllo ſupra, de pec.l.ſi dubitetur.. vlt. infr. de fideiuſſ.
Næc intereſt. Cõuenitur filius dotis actione, tam- etl fortè rem dotalem in peculio non habeat: quia
id nõ permiſit ei pater:obligatur enim accipiendo,
ſicut quiuis paterfamilias..filiusfamilias. infrà, de
aſtio.& oblig. ltam ex contract bus. ſuprà de iud. nec obligatio, quamuis ſemel obſtrictus eſt, amiſſa
poſſeſione rei perimitur. l. vlt. ſupr. de cõtrah. empt. Sed quatenas. Quod dicitur, filium teneri in ſoli- dum, id verum eſt, quãtum ad ſubſtantiam obliga- tionisſed quia maritus eſt, beneficio Iuris vtitur. ne vltra quam facere poteſt,&ec l. maritum. ſuprà pater autem ſupra modũ pcculij nullo modo obligatur. Hic quoque. n iaã accipiendũ Id eſt. In hoc iudicio. Nam deterioris conditionis non debet eſſe maritus, quòd filiusfamilias ſit, quã ſi ſui iuris eſſet. IItelligitur autem Quamuis peculium ſit reuera patris liccatque patri, cùm voluerit, filio id adime- re: tamen ſ non ademerit, pro debito filij capitur: nec per omnia patris eſſe intelligitur, vt cætera, quæ in ipſius patrimonio ſunt. 1.3.§. ſed vtrum. ſuprà de
mino. 1& ſi condemnatus. ſuprà de noxa. actio. I. cum& filij C. qui hon. cede
keculio tenus Filiusfamilias in ſolidum condem-
natur, et 7—,.„. nacntetiam ſupra quantitatem peculij coniiciturq́ in carcerem, q
Perfa lelen onec iudicatum fuerit, niſi bonis ceſ- Lulleleum& ůilj C. qui bon. cede. poſſ. ſed hic 14 clus ratio habctur, quia tanquam macitus
conuenit b 411 11l⸗ 4 tenus ſendee Ceteruͦm quod hic dicitur, peculio d 1⸗cclPe ta vt ei relinquatur, vnde ſe tueri
Rei iudicate. T.. 48 1 conteſſt sa⸗ Tempus rei iudicatæ magis, quàm naf lltis, inſpicicndum hic eſſe ſuprà admo-
numus. Jrei iudicatæ.
Maritus condemnatur non Vt in proximo capite dicitur. an patri debeat, nècne. Nec ad Peculium, quod haber filius, non
Qate nõ ſpectatur rem P ertinet, quòd
ſup.Lin condẽnatione. de reg. iuris.
Aritus facere poſſe creditur, nul- Nlo deducto ære alieno:itẽ ſocius, item patronus parénſve. At is, qui ex donatione conuenietur, omni ære alieno deducto facere poſſe intelligitur.
Fauorabilior viſa eſt Iuris auctoribus donatoris conditio, quàm parentis, patroni, mariti, aliarũmve huiuſmodi perſonarum, quæ quatenus facere poſ- ſunt, conueniuntur. cùm hi æs alienum non dedu-
cant, ille deducat. Verùm de his aliàs oportunius. l. inter eos.l.cexhæredatum. infrà, de iud.
LV. IDEM LIB. V. AD PLAVTIVM. Vm mulier de dotis repetitione poſt ſolutum matrimoniũ agit:
cipere, vt periculum marito amoueatur. De cautionibus ſiue ſtipulationibus iudiciali- bus, quæ in hoc iudicio inter maritum,& vxorem interponuntur, ante diximus. l. ſi filiofamilias.ſupra. Cæterum hic obſeruandum eſt, eum, qui propter rem aliquam ſe ad dandum aliquid, faciendümve obligat: quamuis poſtea deſinat eam rem poſsidere, eum nihilominus obligatum manere. I. vlt.§. vlt. ſu- prà de contrah. empt. Qua ratione maritus in hac ſpecie non fruſtra cautionem ab vxore ſua exigit.
LVI IDEM LIB. VI. SI quis ſic ſtipuletur à marito, Si
deſierit, dotem dabis Hac gene-
rali commemoratione&ab hoſtibus ca-
pta ea committetur ſtipulatio Vel erlafnn
ſi deportata fuerit, vel ancilla facta: hac enim conceptione omnes hi caſus cõti- nentur. Planè quantum veniet in ſti pula- tione: vtrum quaſi mortua ſit, an quaſi diuortium fecerit? ſed humanius quis id competere dixerit, quod propter mor- tem conuenit. b Is qui dotẽ dat, ſi ſtipuletur in caſum mortis do- tem ſibi reddi, cã nõ poterit in caſum diuortij pete- re, nec cõtrà. l.ſi cùm dotẽ. ſupr. Qui igitur in omnẽ caſum ſibi dotem reddi vult, vel omnes caſus expri- mere ſpecialiter debet, vel ſaltẽ generali cõmemora- tione vti, quę caſus omnes cõprehendat, vt hic dici- tur:vt puta mortis, diuortij, captiuitatis, deportatio- nis,&c. Sed quibus modis matrimonia diſſoluãtur, antè à nobis demonſtratum fuit ſub tit. de diuort. Planè. Hæc verba, quę ſententiam obſcuram ha- ——sAas ententae,
385 dicitur, niſi deducto ære alieno: quia hæc bona non
capiuntur tanquam peculium, nec actione de pe- culio exiguntur, ſicut cùm aduerſus patrem agitur.
LIIII. PAVLVS LIB. SINGV- LARI DE IVRE SINGVI.
——— . 2— * 8* ¹ 6 1 . 1 4.7 5 * 4
quo caſu Titia tibi nupta eſle
88
4 4 4 8 “ 4 3 3 4“ 41 4 4

OL 5 8 0
beut, de Kipulatione generali accipi non poſſunt, de qua iam dictũ fuit. Nam proprer mortem aliquid conueniſſe,& caſum mortis expreſſum fuiſſe, Pau- lus manifeſtè oſtendit. Itaq; coniectura dudi ſic in- terpretamur, quaſi ſtipulator plus vel minðs in ca-
ſum diuortij, quã mortis, ſtipulatus ſit,& alios om-
nes caſus per obliuionẽ,& incogitantiam omiſerit. Si igitur caſus ſeruitutis ſuerit omiſſus, exempli gra tia, humanius eſſe ait Paulus hunc caſum morti, quàm diuortio cõparari,vt id comperat, quod pro- pter mortemnon quod propter diuortium conue- nerit. Exiſtimo autẽ in ſpecie aliqua, quæ apud Plau tium tra(tata,& apertè deſcripta fuerat:humanũ id Paulo viſum fuiſſe. Hæc enim ſcripſit Paulus, quaſi breues annotatiunculas ad Plautianos libros; quæ abſq; illis libris vix percipi poſſunt: idq́; inſcriptio ſatis indicat in vetuſtis codicibus. Hinc ergo colli- emus in huiuſmodi ſpecie, quod humanius vide- bitur ſequendũ,& ex negotio quogq; id æſtimandũ eſſe,vt caſus omiſſus nõ tãtùm morti:ſed etiã diuor- tio interdum ſi id humanitas exigat, comparetur. LVII. MARCELLVS LIB. VII. DIiGESTORVM. Sufructu in dotem dato, ſi diuor- O2 tium interuenerit, nec proprietas rei apud maritum, vel mulierem ſit:eam dotis eſſe reſtitutionem, vt marũ- tus caueat, quandiu vixerit, paſſurum ſe vti frui mulierem, hæredémque eius: id an verum ſit circa adiectionem hæredis, dubito. Sed intereſt, quemadmodum ſit .* 3— X vſusfructus in dotem datus:vt ſi cuùm ha- beret mulier vſumfructũ, viro, cuius erat Feopifl fundi, vſumfructum ceſsit: ni- hil mulier hæredi ſuo relinquat. Debeba- tur enim ei vſusfructus, qui ad hæredem non ſolet tranſire. Quòd fi fundi ſui fru- um mulier viro ceſsit, reſtitui is à viro debet: cum proprietate enim ad hæredem eius tranſiſſet, ſi vir in reddendo eo non feciſſet moram. Si verò alienata ſit pro- prietas, aut aliquis fundi ſui vſumfructũ mulieris iuſſu, viro eius dederit in dotẽ, inſpiciendum eſt primùm, quemadmo- dum mulieri po ſsit reſtitui. Poteſt autem vel cautionibus interpoſitis, vt(ſicut po⸗ teſt) vir iure ſuo cedat mulieri, fruique eam patiatur: vel ſi ſe accommodauerit dominus proprietatis, volente eo, mulie- ri conſtituatur vſusfructus Nam aut fru- ctũ fundi ille mulieri poterit cedere, aut aliquid videlicet pro eo(prout inter eos actum fuerit)dare. Nam finge hoc ipſum mulierem poſſe proprietatis domino ven dere, quo caſu non iniquè etiam mulie-
Franc. Duareni luriſconſ.
tas viri, quàm prius erat.§. finitur. inſtit. de vſufru. S0
fit reſtitutio? Reſpondendum eſt ex ſententia Mit-
ris h xærede agẽte, vir facere cogetur: quip- pe ſi moram nõ feciſſet, pretium fructuũ mulier hæredi ſuo reliquiſſet. Quod ſifa.
cultatem vſusfructus vendendi proprie-
tatis domino mulier non habuerit, pa. tientiam percipiendi fructus, quam præ- 7 ſtare ipſi debuit,& hæredi eius præſtest.
Quæſtio eſt, Si vſusfructus in dotem datus ſt, i
qui incorporeus eſt,& vſufructuarij perſonæ cohæ. 1 ret, quæ ſit ratio dotis reſtituendæ,& an hæredi quoque mulieris reſtitui debeat? Et Marcellus in. quit, 1ntereſſe, quomodo ſit vſusfructus in dotem datu. 1 Ex eo enim pendet ad propoſitam quæſtionem re. ſponſio. Et quia variis modis in dotem datur vſut. fructus, eos modos hic Marcellus perſequitur. 1 gi cum haberet. Primus modus dãdi in dotẽ vſuſ. fructus eſt, cùm fundi alicuius vſumfructũ mulier habet, vir proprietatẽ,& mulier vſumfructũ cedit vi.i ro dotis cauſa Hac enim ratione coniungitur vſul. 1 fructus cũ proprietate, incipitq́; plenior eſle proptie.
luto autẽ matrimonio, ita reſtitutio fiet, vt vir in co- dẽ fundo, mulieri vſumfrucũ conſtituat quem per ceſsionẽ amiſit. Hinc Triphoninus, Cum in fundi, inquit mariti habens mulier vſumfructum, datu tauſa marito eum dedit, quamuis ab ea vſusfructus deceſſrit mwaritus tamen non vſumfructum habet, ſed ſuofundu quaſi dominus Vtitur, coſecutus per dotẽ plenam fundi proprietaté, non ſeparatam ab vſufructu, nec eſt quadnià vrendo maritus amittat Diuortio autem facto ciſtunt in eodé fundo vſumfructum mulieri. l.cum in fundo. ſuprà de iure dot mortua autẽ muliere, nihil in hæredt 1 trangfertur Eſt enim verè hic vfusfructus in petſo. na mulieris: ideòq; morte cius finitur, quemadmo- dum ſi nunquam fuiſſet in dotem datus, finiretur. Quod ſi fundi. Alter modus eſt vſusfructus in dotem dadi, cùm mulier plenam proprietatem r bet alicuius fun di, id eſt, non ſeparatam ab vſufu. Ku,& viro dotis cauſa, eius fundi vſumfructumta b dit. Quo caſu maritus verè vſumfructum habetil eſt, ius aliena re vtendi.l.i. de vſufr. Nam ius, quod habet dominus vtendi, ac fruendi re ſua,vt in ſupe. riore caſu, propriè non dicitur vſusfructus.lvti ſum ſi ſeruit.vind.l.xectè dicimus. de verbo. ſignif. quam uis nonnunquam ita accipiatur. l. 4 de vfufruct dC an hac de re plenior eſt apud Triphoninũ diſputaio ſub titulo de iure dotium. d.l cùm in fundo.5.quol ſi mulier. vbi etiam traditur modus dotem foluuo matrimonio reſtituendi, his verbis:'pſius auemſt ſtitutio ita fiet, vt habenti mulieri fundum„vſufft ctus cedatur,& ita cum proprietate con ſolidetur Ne ſolùm mulieri fit reſtitutio, ſed ctiam hærcdi ciu Idqꝗ́ue his verbis ſignificat Marcellus noſter, Eefhr ir à viro debet. Cuùm enim quæſitum ſit in initiödl ſputationis de hærede, hæc verba quamubtm. pliciter prolata, de hærede accipere debemué Je cur in hoc potius, quàm in ſuperiore caſu hæxtedi
celli, Si in ſuperiore caſu maritus in reddendo non 4 feciſſet moram, id eſt, ſi ſtatim diuortio facto, Kai & ante mortem vxoris dotem ei reſtituiſſet: N nihil reliquiſſet hæredi ſuo, ſed finitus fuiſſet di mo

coniun pleniottl rinſtit h utio fiet onſtitur inus) Ch mfyuchn vſuffun haber, er Ani;
hahi Duftnf jeri. Icunt. ꝛulierennn vluskruci Rnitupe tem dalbit us ck tbb ſeparum 1
u Bene hetne ntigiſlet, quia vſusfructus conſo- lidatus cum proprietate ad hæredem tranſit:& poſt conſolidationem deſinit vſusfructus eſſe, quomo-
do propriè vſumſtuctum acoip aue 1 i, ver alienata. Tertius modus eſtcùm proprie- olena cuiuſpiam tertij eſt, qui vſumfructum ma- nspe dotem dat mulieris nomine, quo caſu ma- rito Duna propriè vſumfrumctum habet. Et huic rtonn eſt ſecundus modus, de quo iam diximus, ſi i Lun mulierem dote conſtituta proprietatem
licnaſſe. Nam quod ad reſtitutionem attinet, non alienalle.
mulam intereſt, an proprietas ab initio fuerit ter- an voſt conſtituram dotem eſſe cœperit. ch di igitur reſtitutionis faciendæ varia& mul- iiplex eit. Num in primis maritus, qui vſufructua- rius eſt, oteſt patl mulierem vti frui, hæredémve eius, ſi forte mulier iam deceſſerit,& huius patien- tie nomine poteſt interponi cautio de qua in ini- tio Matcellus noſter loquitur, cùm ait, Maritum ca- nen juamdis vixerit, paſſurum.ſe vti frui mulierem hendtmque eius. Nec poteſt obiici quòd vſusfru- dus hic ſit, quem vſufructuarius cedere non poſsit cxttanco.5.finitur Inſtit. de vſufruct. Nam licet vſu- ſtuctuarius ipſum ius in alium non poſsit transfer- re, in cuius perſona hærcat, cuiũ ſque morte finia-
tur, tamen poteſt perceptionem ftuctuum, quam-
diu vixerit, alij concedere.§.1.Inſtit. de vſu& habit.
larboribus. ſuprà de vſufruct. Id enim proprietatis
domino non nocet. Vnde Pomponius, Quidam linquit) remedi loco recte putaueruni intraducendum
eſe, vt vel locet hunc vſumfructum mulieri maritus,
vel vendat nummo vno, vt ipſum quidem ius re- maneat penes maritum, perceptio verꝰ fructuum ad haredem pertineat. ſi vſusfcuctus. de iure dot. Itaque mirum videri non debet, quod hic dicitur, perce- ptionem fructuum, queę quidem ab vſufructu mul- tum diſfert ad hæredem pertinere. l. neceſſario.§.vlt. de per.& com. rei vend. Poteſt& aliter reſtitui hic dos mulieri, nempe conſtituendo vſumfructum in Ipſius perſona, volente domino proprietatis, quo caſu finitetur morte mulieris, nec ad hæredem eius tranſiret dicdo õfinitur. Prætereà poteſt maritus ita vſumfructum cedere domino proprietatis, vt do- muinus pro eo mulieri pretium det. Ac ſi de eo con- ueniat inter dominum& mulicrem, decedatque wulhe andr quam maritus ceſſerit vſumfructum Poterit eius hæres hanc ceſsionem à ma-
rit di en, 1 o petete. Si enim ſtatim ceſsiſſet vſumfructum
nucdrren nienens moram feciſſet maritus, ſceee eaiſde hetlum reliquiſſet. In ſuperiore n donn 6 us mulieri conſtitutus eſt, vo- Nam ſi mu 9 oprictatis, idem dici non poteſt. us uhr zuir enurus ſtarim eſſet vſusfru- So her boene æredem eius transferretur. Er- s mortem cogere maritum ad ce-
de ndum vſumfructum non poterit. Hæc noſtra eſt
dulg ar afi inehrecatione ſententia— quod aeendüiwo a 33 eſſe creditur. Ac memini quen- temnandæ meth ominem,cuius cXtant non con Peror d lde rationes in Ius ciuile, cùm me ſu- annis Lutetiæ agentem conſuleret, af-
m in Pandectis locum ſib: curum udcri- æquè ſibi ob-
LVIII. MODESTINVS IIB. SIN- GVLARI DE HEVREMATI.
Pruus dotalis heres ab aliquo in- ſtitutus, mariti iuſſu, vel adire,
velrepudiare debet hęreditatem, ſed ne maritus aut facilè repudiando, vel temere ſuſcipiendo, incognitam ſucceſ- ſionem dotis iudicio vxori ſuo obliget: conſulendum eſt, mulierem coram te- ſtibus interrogari, vtrùm velit omittere, an acquirere hæreditatem. Et ſi repu- diare ſe dixerit, facile mariti iuſſu re pu- diabit. Quòd ſi hæreditatem agnoſcere maluerit, reddendus eſt à marito ſeruus vxori, ea conditione, vt cùm iuſſu eius adierit, rurſum marito retradatur. Ita& mariti ſolicitudini conſuletur,& vxoris deſyderio parebitur.
Quia maritus cõſtante matrimonio adminiſtra- tor, ac dominus eſt rerum dotalium. I. in rebus. C. de iure dot. conſequens eſt, ſi ſeruo dotali hæredi-
tas ſit delata, eum iuſſu mariti vel adire, vel repu-
diare debere. Verum ea hæreditas adita auget do- tem,& reſtituitur mulieri ſoluto matrimonio: quo- niam in fructu non eſt. l. aditio. de acqui. hæred. niſi appareat teſtatorem voluiſſe eam marito acquiri. I. ſi legato. ſuprà de iure dot. l. hinc quæritur.§. po- teſt. de pecul. b Sed ne maritus. Hoc conſilium, cautioque Mo- deſtini vrilis eſt, non tantùm marito, ſed aliis etiam, qui negotia aliena gerunt, vt in talibus negotiis, quæ periculoſa captioſaquc ſunt, domini voluntas, conſenſüſque requiratur. Reddendus eſt à marito. Hæc tẽporaria ſerui red- ditio, quam excogitauit Modeſtinus, viderur nec iuri nec rarioni ſatis conuenire. Dos enim cõſtante matrimonio non recte ſoluitur. C. ſi dos conſtan. mat. Et quirem aliquam ſic dat, vt ſtatim recuperet, dominium non transfert in accipientẽ. l. qui ſic. infr. de ſolut. Sed hoc adinuẽtum eſt vtilitate ſuadente, contra ſubtilitatem Iuris, quòd hac ratione ſine in- commodo cuiuſquãcõſulatur mariro. Ac veriſimi- le eſt, multas huiuſmodi cautiones in libris ᷣ σ εο- bruæ riu“ à Modeſtino congeſtas fuiſſe. Cuiuſmodi libros nonnulli ex Barbaris Doctoribus conſcripſe- runt, ſed commentis partim frigidis, ac ineptis, par- tim vafris, atque veteratoriis refertos, vt eos ſtudio- ſorum lectione prorſus indignos cenſeam.
LIX. IVLIANVS LIB. II. AD VRSEIVM FEROCEM. — lIliæ mex emancipatæ„& ægræ Krir in hoc repudiũ miſit, vt mor- tua ea dotem potiùs hæredibus eius, quàm mihi redderet. Sabinus dice- bat, vtile mihi eius dotis recuperandę iu- dicium dandum eſſe.
Kk 2
387
— ſſſſ— ————————— 5 4—
—-- —
——
—
1 I 4 1 1 3 1 4 3 4 4 3 3 1 4 1 † 4 1 1 1 4 1 4 1 — 4 4 1 8 3 I 3 1 1 4 4 4 1 1 1 I 3 8 1 4 1 4 1 1 1 ¹ 3 3 1 1 1 4 4 1 1 11 I 1 1 1 1 4 4 11 1 4 3 4 1 3 3 1 4 1 ¹ 1 I 1 2 1 1 4 1 1 4 4 ͤ 1 1 4 8 1 4 4 “ 4 4 4 4 1 4 4 1 “ 1 1 I 4 I 1 4 “ ¹ 1 * “ 3 4 6 3 8 4 4 3 3 4 1 1 4 “ “ 1 1 8 8 4 1“ 3 4 3 4 1 4 1 4 3 6 * 4 8 * 1 ½ 3 1 4 3 3 2 4 3 3 4 8 3 1 3 3 4 4 4 4 1 4 4* 5 1 1 4 3 8 3 8
3

8* 8 *½ L 1 4 4 4 2 8 1 1 4 8
338 Franc. Duareni luriſconſ.
Tametſi cùm pater dotem ſtipulatur, mortua in matrimonio vxore, ſibi reddi, facto diuortio, dotis actio mulieris ſit. l.ſi cùm dotem. ſuprã tamen cum ideo fit diuortium ægrotante muliere, vt ne in ma- trimonio decedat, ſicque pater dote fraudetur, vti- lis ex ſtipulatu actio propter æquitatem danda eſt. J.dubium. C. de repud. Quod exemplum& Ponti- ſices ſecuti ſunt.c.z.de renunt.in 6.
L X. PROCV.I. VS LI B. V.
EPISTOLARVM.
l fHlafamilias nupta deceſſerit, e pater funus ei fecerit: tam etſi ei dotem poſt aliquod tempus . gener reddere deberet, tamen continuòo ſocer agendo conſequetur, vt im penſam funeris præſentem recipiat: cætera dotis
ſtatuto tempore ſoluantur. Actione funeraria conuentus maritus à patre ob funus filiæ ſuæ, ſumptum cogitur ſtatim refundere ex dote filie, quam habet.] in eum cum ſeq. ſupr de relig.& ſump. quamuis aliàs ante tempus legiti- mum dos ab eo exigi non poſsit.§. xactio. C. de rei vxo. actio. 1
LXI. PAPINIANVS L 1 B. XI. OQVYASTIONVM. [Otalem ſeruum vir inuita vxore
manumiſit: ſolus vir hæres Aliber eo inſtitutus, portionem hæredi- tatis, quam vt patronus conſequi potuit, ac debuit, reſtituere debet: alteram verò portionem dotis iudicio, ſi modò vxor manumittenti refragatur. LXII.L VI. PIAN VS LIB. XXXIII. . AD EDICTVM,. F Voͤd ſi vir voluntate mulieris ſer uos dotales manumiſit, cùm do- Mnare ei mulier ſeruos voluit: nec de libertatis cauſa impoſitis ei præſtan- dis tenebitur.. LXIII. PDAVvILVS L.IB. II. AD L. IVL. EI PAL. I deſinit ſeruus in dote eſſe: quia cui manumittẽdi cauſam dona-
0
4
—
e liceret, ei quodammodo do-
naret, quod permitterer manumittere. LXIIII. VLPIANVS LIB. VII.
„ aAàAD I. IVI. EIT PaAr.
I verò negotium gerens mulieris
cauſa maritus ei impoſuit, id vxori præ- ſtabit: planè ſi operę fuerint marito exhi-
bitæ. non æſtimatio earum: nõ erit æquũ, ....„. hoc nomine vxori maritum quidpiam præſtare. Sed& ſi poſt manumiſsionem aliquid fuerit ei liberto impoſitum, id iſesaehg vxori præſtandum eſt, ſed& ſi reumma. No ritus acceperat, expromiſſoremve: æqud aduerſus ipſum obligationem deber prę- ſtare. Item quicquid ad eum ex bonis li- .. 8 berti peruenerit, æque præſtare cogetur, 3 ſi modò ad eum quaſi ad patronum per- ha uenerit. Cæterùm ſi alio iure, nõ cogetur præſtare. Nec enim beneficium, quod in ſucce eum libertus cõtulit, hoc vxori debet, ſed 3 ₰ X. id tãtuùm, quod iure patronatus adſequi- I 9f tur, vel adſe qui potuit. Planò ſi ex maiore ¹. 1 parte, quàm debet, hæres ſcriptus fueru: quod amplius eſt, non præſtabit. Et ſifor. X X..... te, cùm ei nihil deberet libertus, hgredem eum ſcripſit, nihil vxori reſtituet. Hic incipit diſputatio de ſeruo dotali manumilſ ſo, quæ his quatuor capitibus continemt. Nam quia permittitur marito tanquam domino ſeruam dotalem manumitterc. l. ſeruum dotalem. ge ma- nu. l.& ſi dotis. C. de iure dot. l.1. C. de ſer. pigndat. manu. quæritur an eo nomine aliquid reſtiuen.¹10 dum ſit mulieri ſoluto matrimonio? Tres autem caſus conſiderandos hic eſſe Papinianus, Daulus, i atque Vlpianus docent. Primus caſus eſt, Cuùm vit pt vxore inuita,& refragante ſeruum dotalem manu. p miſit. Quo caſu non modõ pretium ſerui reddett cogetur vxori, ſed præterea quicquid ad eum exe manumiſsione, vel ob eam quacunque ex cau peruenerit. Quare ſi hæres inſtitutus ſit ex aſſe alt berto, non ſolùm tertiam partem, quæ debetur d tanquam patrono.§. ſed noſtra. Inſtit. de ſucceſeſt ber. ſed reliquam etiam vxori reſtituet. Quamuis enim libertus totam hæreditatem ci non debuetti ranquam patrono, libertus tamen intelligitur ideo hæreditatem totam ci reliquiſſe, quòd patronusiè ſius,& dominæ maritus eſſet. Sccundus caſus eſſ cùm mulier conſenſit manumiſsioni donationis cauſa. Quo caſu nihil reſtituitur vxori. Nam ob hanc cauſam valet inter coniuges donatio, vt ant diximus. l. ſi conſtante.§. ſi vir. Tertius caſus cG cùm maritus negotium gerens mulieris, manl- mittit ſeruum permittente muliere. Quo caſu i ſtituit maritus vxori, quod ad ſe quati patronum peruenerit. Sic enim lex Iulia& Papia à prudenu- bus acgepta eſt.
Dabit autem(vt ait lex lulia) quodi eum peruenit. Perueniſſe accipimus, ſ iam exegit, ſiue exigere poteſt: quia aii ei delata eſt. Adiicitur in lege, Et ſdobo malo factum ſit, quo minùs ad eum del⸗ ueniat. Si filium exhæredauerit patronus- vt ad eum bona liberti pertineant:viden-
dum eſt, an hæres hoc nomine teneatul, & cùm

reſtitur uo dotal s contin am dom um douat 1. Cdel de aliqutt monio‚l Dapinim caſsehl- num donat retium la icquddadm uacunqu irutoscket temn, qla 3 a.Ialtt. reſtiue9 tem eidolt nen intelg ſeoöden Secundu-
nibioni de
In Tit. Soluto matrimonio.
cum nihil, neque ad ipſum, neque ad næredem eius perueniat: quomodo fieri
oteſt, vt hoc nomine teneaturꝛ: d Verba legis Iuliæ,& Papiæ hæcvidentur uiſſe, x hoc loco,tũ ex aliis quibuſda. l filius ean⸗ atus.Svlt. ad l. Corn. de falſ-Si quid ex bonis liber- hai um heredémve eius peruenerit, aut dolo malo ſi— ſu quꝰ minus perueniat, quanta pecunia erit, euufen 2u7 dato vxori. Ex quibus verbis appa- ũ reſtitutioni locum eſſe, ſi quid ad virũ el eius heredẽ,&c. Proinde vt hęres ma d filium qui à patre exhæredatus eſt, ſufficit, quia lex de hærede loquitur.
tume
tantam pecu revita dem eruenerit, v riti tencatut,n peruenille nõ De viro, hæredéque eius lex tantùm loquituride ſocero, ſucceſſoribũſque ſo- ceri, nihil in lege eipeum eſt& hoc La-
beo quaſi omiſſum adnotat. In quibus igi
tur caſibus lex deficit, non erit nec vtilis actio danda. b
zicnt non ſufficit aliquid perueniſſe ad filiũ pa-
troni vt patroni hæres tencatur, ſed oportet vel ad
patonumipſum, vel ad hæredem eius perueniſſe vt
iam diximus) ita ſi quid peruenerit ad ſocerum, id .„ 0. IW
eſt patrem mariti ac patroni, non continuò patro-
nus tenebitur. Nã lex ita demùũm teneri patronum
vult, ſi quid ad ipſum, non ſi quid ad alium perue- nerit. Itaq; ſi ponamus ad maritum, qui dotem ac- cepit,& ſeruum manumiſit, nihil perueniſſe, ſed ad ſocerum, deficit lex Papia, adeò vt ne vtilis quidem aſtio danda ſit mulicri. Ex ſententia autem legis tunc videtur teneri ſocer, quatenus ad cum perue- nit, càm ipſe dotem accepit, ſeruumq́; manumiſit: quu lex lulia, quæ fauorem mulieris,& dotis reſpi- cit ad ſimilia producitur interpretationc. Lfructus.§. interdum. ſuprà. At cùm ponimus ad ſocerum qui- dem aliquid perueniſſe, ſed patronũ eum non eſſe, nec iudicio dotis tencri, hic caſus diſsimilis eſt ci, qui lege lulia exprimitur. Nec patiuntur verba le- g'S ac ne ſententia quidem, vt vel maritus, vel ſocer hoc caſu tencatur. Alia eſt huius loci interpretatio vulgò probata receptaque. Sed hæc lon ge æquior, probabilirque nobis viſa eſt.
Quod ait lex, Quanta pecunia erit,
rantam pecuniam dato:oſtendit æſtima- tionem hereditatis, vel bonorum liber- tl non ipſam hæreditatem voluiſſe le- gem præſtari: niſi maritus ipſas res tra-
ere maluerit. Et hoc enim benignius admitti debet. Pecuniæ ver verb. ſigni. talis mutui datione
gnius eſt
bum variè accipitur. Lpecuniæ. de ſcriptura. de lega.i.l.ſed Iulianus.§. m. ad ſenatuſcon. Macedo. Sed beni- kum ie„per hreunie numerata,& æſtimatione re- ſcio ye bauuei dicenim fauetur mulieri in hoc iu- bdrr gne,& humaniter cum marito agatut. couſulere debet mulier hanc æſtimationis
Præſtationem, cui! ulari agen „cui fauore quodam ſingulari a ere in hoc caſu pe 1 5 Bele matlol.. Onem venire non ſoleat. l. naturalis.§.vltim. de
rmitrtitur, cùm ius patronatus in æſti-
præſcr. verb. 5. ſi ergo planè.l. 2.§. vltim. de lega.1..z. quib. ad liber. procla. l.nemo prædo. de reg iur. Maluerit. Qui quantitatem debet loco ſpeciei,& velut ſpeciei æſtimationem, dando ſpeciem libera- tur. l. fldeiuſſor. infrà de doli excep. quamuis alias aliud pro alio ſolui non poſsit..2. ſuprà de reb. cred.
Hoc amplius in propoſita ſpecie, interitu rerum li-
beraretur maritus, propter eandem rationem. l. Ti-
2,
tor quantitatis nullo caſu fortuito liberetur. l. in- cendium. C. de reb. cred. l. in ratione. 5. incertæ. ad legem Falcidiam.
LXV. SCAEVOIL A I.IB.§SIN- GVLARI OQVYESTIONVM PV- BLICE TRACTATARVM. Aec actio, etiam conſtante matri- monio, mulieri competit.
tiæ textores.§. vltimo. infrà de lega.t. tametſi debi-
Actio de dote, vt antè diximus, manente adhuc matrimonio competit propter inopiam mariti. l. ſi conſtante. ſupra. in quam actionem non minus ve- niunt bona liberti ex lege Iulia, quàm ſi ſoluto iam matrimonio ageretur.. proxi. ſupra.
LXVILIABOLENVS LIB.VI. 3 EX POSTERIORIBVS
LIABIONIS.
Nhis rebus, quas præter nume-
ratam pecuniâ doti vir habeat,
dolum malum,& culpam preſta re eum oportere, Seruius ait, eãque ſen- tentia& bublij Mutij eſt. Nam is in Li- cinnia Gracchi vxore ſtatuit: quòd quæ
res dotales in ea ſeditione, qua Gracchus occiſus erat, periiſſent(quia Gracchi cul-
Ppa ea ſeditio facta eſſet)eas Licinnie præ- ſtari oporteret.
Res dotales, quæ in pecunia numerata non con- ſiſtunt, periculo non ſunt mariti, ſed vxoris. I. plæ- runque. lres in dotem. ſuprà de iure dot. Sed in his
rebus maritus culpam præſtare debet. l. ctiam.§. 2.
ſuprà. vt reſpondit P. Murius pro Licinnia Gracchi vxore, cuius vulgò nota eſt hiſtoria. Quia Gracchi culpa. Niſi ergo culpa Gracchi fa- cta eiſet ca ſeditio, ob factum inimicorum non te- neretur ſecundùm Mutij ſententiam. Atquc hinc
colligi poteſt interpretatio vulgaris dicti, Aamnum,
quod quis patitur ab inimicis ſuis, culpa ſua pati intelli- gitur. l.ſi merces..culpæ. ſuprà loca. Sic enim acci- piendum,, id eſt, ſi eius culpa ſuſceptæ ſint inimici- tiæ. Nam alioquin factũ alienum, quod vitare non potuit, à quoquam præſtari, durum& iniquum eſt. Nad cos. ſuprà commod. liſed& de damno. ſuprà lo- ca.& cond. ltaque ⁊ ½νον quamuis generale ſit, ta- men hac exceptione temperari, ac mitigari debet, ne cum ſententia auctoris pugnet.
Seruis vxoris, vir numos in veſtiarium
dederat: quo peracto, deinde intra annu — Kk 3
——::——
— ͤZ—Zö—ö—ö—ö—ö—ö—ö—ö—öͤ“————— 1— aneneeeene
2—————— ——
—
— ͦüö— “
———

-—.——— —-—. 8——— 4— ——— —-—— ———— — 4 4
——— —ü — ¹—
—— 2—
3—————y— 2 ————— pj 8 ———— 4—,——y 5.. 8 4——
— —
390 diuortium interceſſerat. Placuit Labeo ni & Trebatio, qualia veſtimenta poſt di- uortium eſſent, talia viro reddi. Idem iu- ris futurum fuiſſe, ſi ipſa veſtimenta vir emiſſet,& ſeruis dediſſet. Quòd ſiveſti- menta non redderentur: tunc virum pre tium in dotem compenſaturum. b
De ſeruis dotalibus intelligi hic locus poteſt, quos in vſu ſuo habet maritus: idcõque cogitur eis vctum, veſtitümque ſuppeditare. l. in rebus. 6. poſ ſunt. ſuprà commo. Quare totam pecuniam quam dedit, repctere non poteſt, cum ſuum magis; quam alienum, id eſt, negotium vxoris geſſerit. Quo- niam autem proprium eius negotium eſt, pro co duntaxat tempore, quo conſtat matrimonium, ve- ſtimenta, quæ in longius tempus comparata erant, ſtatim ſoluto matrimonio reddentur: ſed ita vt ſi vſu detrita ſint,& deminuta corum æſtimatio, id damnum compenſet maritus cum operis ſcruo- rum, quibus eſt vſus, vtive potuit conſtante matri- monio. De famulis noſtri temporis, qui liberi ho- mines ſunt, quæri ſolet, ſi ante tempus locationis
finitum recedant ab hero ſuo, an veſtimenta red-
dere cogantur,& an hero, quaſi manu iniecta, coſ- dem cxuere liceat. Qua in re ſemper quid actum ſit, pectandum eſt,& an herus dominium amiſerit veſtimentorum, an ea tantum vſus temporarij cau- ſa conceſſerit. lid veſtimentum. ſuprà de pecul. Si enim veſtimenta manſerint in heri dominio, vide-
tur ea retinere iure ſuo,& famulo adimere poſſe.
arg. Lſi ſeruus. Cod. quod cum co. Alias actione ex- periri, non ius ſibi dicere debet. l. extat. de eo quod mct. cauſ. niſi fortè ſuſpecta ſit fuga, vt plerunque accidit. l. ait præror. 5. ſi debitorem. infrà de his, quæ in frau. cred. Alia quæſtio hic tractatur, quæ toties agitata eſt apud ſcholaſticos Doctores, vt vix quiſ- quam crediturus ſit, tam multas, variaſque corum opiniones, reſponſa, conſilia, extare, niſi cui ea le- ge contigerit, An veſtimenta, ornamemave vxo- ri conceſſa à marito, vxor ſoluto matrimonio red- dere debeat? Et ſanè quatenus iuris eſt hæc quæ- ſtio, nec difficilis admodum, nec obſcura mihi vi- detur. Nam ſi ponamus, maritum vxori non do- naſſe, ſed precario tantùm dediſſe, vt cultior, orna- tiôrque apud ſe eſſet. l. ſi vt certo.§. interdum. com- mod. conſtat, cas res mariti ſemper manere, atque ideo ab vxore reddendas eſſe. Si verò ponamus do- naſſe maritum, ſequendum eſt ius de donationi- bus inter coniuges conſtitutum, de quo diximus
ſub titul. de donat. inter virum& vxor. Plærunque
autem valet huiuſmodi donatio, vt Si immodica non ſit,&c. l. ex annuo. eodem titulo. Aliquando rata non eſt iure ciuili, ſed morte donantis confir- matur, niſi ante mortem reuocata ſit.l.cum hic ſta- tus. codem titul. Si verò dubium, incertmque ſit, an maritus donauerit, nécne, quæſtio facti eſt ma- gis, quàm iuris, quæ ex coniccturis decidenda eſt. J.vtrum. de donat. inter vir. Nec ad Iuriſconſul. ma- gnopere pertinct, ſicut nec aliæ huiuſmodi, quæ in ſtatu coniecturali verſantur, de quibus in Scæ- uola copiosè diſſer uimus. Sed ſi obſcuritas hæc nul- lis coniecturis poſsit explicari, donationem inter-
Franc. Duareni luriſconſ.
rito.§. ſi voluntate. b
piſti: pactum conuentum deinde fa-
ueniſſe credendum non eſt. l. ſed ſi vir. l. mortis ſux cauſſa. eod.
Compenſaturum. Hodie nulla compenſatio op. poſita, dotis ſolurionem impedire poteſt, vt Iuſti. ol nianus antiquum ius emendans conſtituit.§. ta. Nby ceat. C. de rei vxor. actio.
Filiafamilias diuortio facto, dotem patri reddi iuſſerat. Deinde parte dotis perſoluta, pater deceſſerat: reliquam par tem, ſi necdum delegata, nec promilſa nouandi animo patri fuiſſet, mulieri ſol. ui debere, Labeo& Trebatius putant.
Idꝗue verum eſt. 1
Dos, quæ profe a eſt à patre, communis eſt pa⸗u tri& äiliæ, quamdiu manet in poteſtate patris ſed mortuo patre, propria filiæ eſt, quamuis hæres non. extiterit patri. 5 videamus. C de rei vxor. actio. Idqq locum habet, etſi filia dotem iuſſerit patri ants, 1 quàm moreretur, reddi, modò nulla nouatio inter.
ceſſerit. Qua de re aliquid attigimus ſupralſi ma. Mancipia in dotem æſtimata acce-
ctum eſt, vt diuortio facto, tantidem æſtimata redderes: nec de partu dota- lium ancillarum mentio facta eſt. Mane- bit(inquit Labeo) partus tuus: quia is pro periculo mancipiorum penes te eſe
debet. 1
Partus ancillarum non lucratur maritus, quis in fructu non ſunt. l. in pecudum. de vſu. I. vetus de vſufruct. ſed eos omnes reddit vxori ſoluto ma trimonio, niſi ancillarum periculum ſuſcepert quia eas in dotem æſtimatas accepit, vt hic dick tur. Sed aduerſari videtur huic ſententiæ, reſcrt
tum Antonini, cuius hæc verba ſunt: Dubiun non eſt, poſt æftimationem dotis, pactione, vel ſijn. latione interpoſita, vt ſi ipſæ res Aiſſoluto matrimoni extarent, vxori reddantur,& ancillas cum partu aulluy ſiipulatu iudicio reſtitui oportere. 1. Cod. ſolut. maitſ- den monio. In hoc enim reſcripto æſtimata dos fuitEft periculum viri eſſe videatur. I. plærunque, de iuts tzel dot. ſed nihilominus reſtituitur partus ancillam iauden mulieri. Verùm ita reſpondit Antoninus ſecundum t b ea, quæ proponebantur, vt ſæpe ab aliis, qui de ſuum conſulebantur, factitatum eſt. Nihil enim ei propo- ſitum fuit, cur maritus partum retinere poſſe com tra ius commune videretur: quia non ſufficit ancl las æſtimatas eſſe, vt periculum ſit viri: ſed vidam dum eſt quo conſilio æſtimatæ ſint. L.æſtimatisſh prà eo. tit. l. ſi inter. C. de iure dot. Conuenerat eni vt res, quæ extarent, vxori redderentur, ſcilicet ſnt les tunc reperirentur. niſi culpa mariti periiſſenid teriorẽsve redditæ eſſent, ac ideo fortaſsis inia ce rat æſtimatio carum, vt eis culpa viri deperditse diminutis, æſtimationem probare mulieri necel non eſſet. In hoc autem capite perſpicuum eſt, it factam fuiſſe æſtimationem rerum, vt viri periculo eſſent, non mulieris. b
Mulier,
2——.ͤ.

luamai 8 Tel vxha iüllen rulla nona zimus lun
eſtima um de acto,
de pen
facha ell
1s tul g um pet
ratur mam lum. derü dit rxotilt ercculm li zcceoit,nl licſegtegtie herba ſm , ncim, Uſbann Iniilar an' 11Codo
rliraa plærundhe tpans I oroin
„ li d b 4
diil ti 3 retinet 9 co lEr n ſt rii latlett
Conuehi eerusſe naritipel ſona 1 vriti den 4 are mie echin⸗
1
In Tit. Soluto matrimonio.
Mulier, quæ centum dotis apud virum b 11 habebat, diuortio facto ducenta a viro er- rante ſtipulata erat. Labeo putat, quanta dos fuiſſet, tantam deberi:iſue prudens mu lier plus eſſet ſtipulara, ſiue imprudens. La- beonis ſententiam probo.. Mulier, quæ centum in dotem dedit marito, vti- Jter ab eo ducenta ſtipulatur. J. ſi diuortio. infrà de
b oblig niſi maritus per errorem ca promittat. l 4 errorem. ſuprà de iuriſdict.
giue imprudens. Error cõſyderatur ex parte pro-
mittenti tantum, non ctiam ſtip ulantis, nec quic-
uam refert, ſciuerit ſtipulator an ignorauerit. Alia cauſa eſt eius, qui pecuniam accipit ab alio, cum ſimulans ſ creditorem eſſe, accepta pecunia furti ſe alliget.lꝗquoniam. ſuprà de condict. furt.. Fal infra de furt.
Vxor, diuortio facto, partem dotis re- ceperat, partem ap ud virum reliquerat, deinde alijnupſerat, iterum vidua facta ad priorem virum redierat, cui centum doti dederat:neque eius pecuniæ quæ re-
liqua ex ptiore dote erat, mentionem fe-
cerat: diuortio facto, reliquum ex prio- re dote iiſdem diebus virum redditurum ait Labeo, quibus reddidiſſet, ſi ſupe- rius diuortium inter eos factũ non eſſet: quoniam prioris dotis cauſa in ſequen- tem dotis obligationem eſſet tranſlata:& hoc verum puto.
Dotis conſtitutio, ſi matrimonium ſolutum,&
denuò contractum fuerit, inter coſdem repetita, ac renouata intelligitur. I.ſtipulatio. l. dotem. l. diuus Scuetus ſuprà de iure dot idque ctiam tunc locum obtinct, cim interim mulier alij nupſit, aut cùm alix res in redintegrando matrimonio in dotem datæ ſuntex quo naſcebatur quęſtio, quam hic tra- Gtat labolenus.
i vir ſocero, iniuſſu vxoris, manente matrimonio, dotem acceptam feciſſet: etiam ſi id propter egeſtatem ſoceri fa- Ctum eſſet, virt tamen periculum futu- rum ait Labeo,& hoc verum eſt.
um marituscui dos promiſſa eſt, paciſcitur ne cam petat, ea mente id facerc intelligitur, vt gratis
ſubcat onera mattimonij& hactenus debitori gra-
b 391
tificetur, nõ vt ſoluto matrimonio, quod nunquàm acepit, reddat. l. ſi marito.§.I. ſupra l.vlrim. de pactis dot. Cùm autem acceptilatione liberat debitorem, aliud dicendum eſt: quandoquidem acccptilatio, ſolutio quædam eſt,& qui acceptum facit quod ſi- bi deberur, id perinde haberi vult, ac ſi re vera acce-
ptum ab eo eſſet.5. item per acceptilationeminſtit. quib. mod. tolli. oblig.
Si quis pro muliere dotem viro Ppro- miſit, deinde hærede muliere relicha de- ceſsit: qua ex parte mulier ei hæres eſſet, pro ea parte dotis periculum„quod viri fuiſſet, ad mulierem pertinere, ait Labeo: quia nec melius, nec æquius eſſet( quod exigere vir ab vxore non potuiſſet) ob id ex detrimento viri mulierem locu pleta-
ri. Et hoc verum puto.
In liac ſpecie mulier non videtur agens ſum- moueri debere, cùm duplicem perſonam ſuſtinear,
X& tanquam vxor experiatur aduerſus maritum, ab
eo autem non tanquam vxor, ſed tanquam hæres promiſſoris conueniri debucrit. Sed hac ſubtilitate reiccta, hic admonet labolenus, in hoc iudicio æqui- tatem maximè ſpectandam eſſe, in quo ſolebat olim addi à prætore, Quod æquius, melius, vt auctor eſt Cicero lib. z. Officio. idque ex hoc loco,& aliis quibuſdam facilè perſpici poteſt. Iſi cùm Corne-
lus. infrà de ſolut.
LXVII. POMPONIVS IIB. XX. EPISTOLARVM. N partem dotis reddendæ erit = id, quod mulieri ex peculio ſer- A ui reſtitui debebit. Et ideo& do- lum& culpam in eo peculio, vel acqui- rendo, vel conſeruando maritus præſta- re debet:& fructus ex eo percepti, quo- modo cuiuſlibet rei dotalis, ad maritum pertinebunt. Si quid ſeruus dotalis acquiſierit, non ex re ma- riti, nec opera ſua, id peculium marito non ac- quiritur, ſed dotem auget. l. hinc quæritur. de pecul. Proinde quæ de dote con- ſtituta ſunt, ad hoc peculium, tanquam dotis portio- nem, pertinere dicuntur.
Kk 4

392 ERANCISCI DvANRENI IVRIsS- CONSVLTI IN I 1 B. XX V I.
1N TITVIL VM I. IRATVR Accurfius cur
Iiirulus de tutelis titulo de cõ- Acubinis ſit ſubſcriptus, ex quo Gapparet eum non intellexiſſe ordinem quem Iuſtinianus A dixit ſe ſecuturum in Epiſto- MNla ad iuris doctores miſſa, quos anteceſſores vocat. Na
ipſe actiones propoſuit,& de his diſſeruit à titulo
de iudiciis. Et cum de actione dotis dixerit ſubicit
materiam tutelarum. De tutela diſſeruimus per lo- cos cõ munes. Primus locus huius diſputationis eſt, Quid ſit tutela. CAP. J. Vtela vt Iuſtinianus definit in 1.1.hic. eſt vis,& poteſtas in capite libero jure ciuili data, ac dermiſſa, ad tuendum eum qui ſe per ætatem tueri non poteſt. Singula huius definitionis verba expli- caturi ſumus breuiter. Imprimis dicitur vis& poteſtas. hæc duo verba coniungere ſolent Iureconſul. vt in 1I. hic cum Toαds exprimere volunt. I. Scire leges. ſupra de legib.. ſequitur. Inſtic. de interd. Deinde dicitur, in capite libero. Hęc verba referunt interpretes ad tu- tores, melius eſt referre ea verba ad pupillum: hæc verba ſignificant caput non minui ob tutelam. Præterca dicitur in definitione, iure ciuili data, ac permiſſa. Quidã enim tutores lege dantur, quidam lege non dantur, ſed permittuntur tantum. Deinde
icitur ad tuédum cum. Hoc verbum ad tuendum,
oſtendit pupillo dari tutorem, ad tuendum, vnde tuitores vel tutores dicuntur.I. hic.hinc colligitur ſi non tuetur, tutorem non eſſe. Tutor autem, qui non tuetur punitur etiam extra ordinem. l. patro- nus.& l. cos. hic. Deinde dicitur eum, hoc verbum emphaſim habet ad tuendam perſonam. Hinc ap-
aret manifeſtè differentia inter tutores& curato- res. Nam tutor propriè ad tuendam perſonam pu- pilli datur. lqui à perſona. infrà de teſta.tutel. Cura- tor verò potius rei, quàm perſonæ.!. in copulandis. C. de nupt. Curator ſolam rei familiaris, vt inquit Imperator, ſuſtinet adminiſtrationem. Præterea di- citur in definitione, qui per ætatem ſe tueri non poteſt. Hæc verba ſigniſicant, quid interſit inter tu- torem datum pupillo,& datum furioſo. Nam cu- rator furioſo quidem datur ad tuendam perſo-
nam, non tamen propter xætatem,
Quus poßiit tutorem dare. ¶1 l. II.
V Lpianus in l. muto.§.tutoris datio- hic. ait ius
dandorum tutorum iure magiſtratus non comperere, imperij, aut iuriſdictionis, Non enim quiuis magiſtratus poteſt tutorem dare, quamuis imperium, aut iuriſdictionem habeat, niſi cui id lex nominatim tribuit. Multa ſunt, quæ magiſtratus facerc poſſunt, etiam ſi illis ea iure magiſtratus non competant. l.i ſuprà de offic, eius cui mandat. eſt zuriſd. Alia etiam habent ſpecialiter ſibi conceſſa. l.
DE TVTELIS.
1 infrà de tutor.& curat. dat. ab his qui. Recenſen- tur etiam aliquæ perſonæ. quibus ius dandorum
tutorum eſt conceſſum. Alius autem nec tutorem w
dare poteſt, nec mandare tutelæ dationem. l. nec
mandante. infrà de tutorib.& curato. dat ab his. vbi
hunc locum, qui ſtrictim explicatur fuſius explica-
bimus Sequitur,. Quis poſgit tutor dari. CA P. III
E quibuſdam perſonis dubitatum fuit, veluti
de muto, ſurdo, furioſo,& c. Et imprimis cer. 9
tum eſt mutum& ſurdum tutores dari non poſſe. 1.1.§. fin. hic. Furioſus etiam prohibetur tutor dari. furioſus. hic. Qui tamen ſi datus ſit vtiliter, mhilo- minus datus intelligitur cum ſuæ mentis eſſe cœ. erit, cum remiſſus fuerit furor. Idem dicitur in Iſi hæreditas. 5. ſi furioſus. infra de teſta. tutel. Simile eſt quod dicitur de furioſo iudice dato, in l. cum fu- rioſus. ſuprà de iudiciis, cum ſcilicet furor fuerit re⸗ miſſus. Quæritur de eo, qui eiuſdem municipiſnon eſt, an polsit tutor dari? De hac quæſtione ſidel- ctiam non municeps. hic. In quibuſdam exempla- ribus deeſt negatio, non, ſed receptior eſt negatio, quod& hi probant, qui inſpexerunt Florentinas Pandectas, quem errorem peperit difficultas. lius dandi. infrà de tutor.& curator. datis ab his, vbi di-
citur ius dandi tutores conceſſum eſſe ommibus maxgiſtratibus, modò eiuſdẽ municipij ſint, qui tu.
tores dantur. tamen neque C. qui tutores, vel cura- tor. dar. poſſvidetur aduerſari. nam in dicta l. etiam dicitur dari poſſe tutorem, etiam non municipem. Sed interpretatio& conciliatio harum legum mi- hi videtur petenda ex l. diuus. inftà de tutor.& cu⸗ rator. datis ab his, qui ius dandi. Verum eſt munici pem eſſe debere tutorem, ſed ſi magiſtratus non te- periat idoneum tutorem in ſuo municipio, ex vi- cinis municipiis idoneum eliget,& nomina corum, qui ſibi idonei eſſe videbuntur ad Præſidẽ mittet.
Quæſtio etiam eſt de mulieribus, an mulieres dal
poſsint tutrices? hæc quæſtio tractatur in LvIt.&l- tutela. lic. Et extat titulus in Codice quando mu- lier tutor. officio fungi poſſ. Nouel. de hæ. ab inte- ſtat. quæ tutela ſaltem defertur matri& auiæ, cæte- ræ fœminæ excluduntur: vnum ſingulare eſt in 1. 2. C. quando mulier tut,off. Si quis duxerit vxotem quæ tutrix fuit filiorum ſuorum pro adminiſtta- tione tutelæ cius, omnia bona mariti ſunt obligaus Quæritur etiam de filiofamilias, an tutor dari po- ſit. hæc quæſtio tractatur in l. ſi filiusfa. hic. ex qy- notandum eſt patrem ſi conſenſerit tutelæ, fliür milias nomine conueniri in ſolidum, pro malead miniſtrata tutela. Si verò non agnouerit patetteueé- bitur ſaltem de peculio: hoc locum non habet tutore teſtamentario. l. Lucius. de adminiſt.tut
Quibus tutores dentur. C4 P. II111. 2 F reſpondendum eſt tutores darti impubet La bus etiam inuitis. l. 2. hic.& non petentibus
Curatot

ietur n lt nl ue mena, Idem di eſta rutel lato in! icet furo
jem maun
ac qualtn
ibuſdama ceptiotth xerunt hy erit difteun datis ablit lum eltm nnicipjn ui tutors am in dlcat m pon mun- harun egr oftä de wu NVerumelr magitraubt — monicipi, rR rvonin Lad Drlä- us, al muler ractatut 1 vodict dur nue. de mattl& 1 fogolate jis den 22 aarällul
—
In Tit. De
Curator verò petenti datur, niſi in quibuſdam ca- ſibus exceptis, ſi impubes furioſus ſit, dabitur ne ei tutor vel curator? hæc quæſtio tractatur in 1z.hic. & dicitur tutorem potius dandum eſſe, quàm cu- ratorem:habẽda enim eſt ætatis ratio potius quàm tutoris, aut dementię. Idem de muto& ſurdo, q uod de furioſo diximus, dicendum eſt. l. muto. in princi. i.hic.
3 düie etiam de co cuius pater ab hoſtibus captus eſtan ei dari tutor poſsit 3 hæc q uæſtio tra- gatur in J. Muto.§. fin. hic. vbi Iuriſconſul. ait tuto- rem einon dari propter ius poſtliminij,& ſpem rcditus, non enim eſt ſui iuris pupillus, ſed ius libe rorum interim pendet. 5. ſi ab hoſtibus. Inſtit. quib. mod pat: pot ſoluit. Expectabirur ergo reditus pa- ternus,& interim curator datur, ne cõſilio pupillus egeat. Præterea dicitur tutorẽ habenti, tutorem non
dari quod verum eſt. ſed hoc perpetuò verum non eſt Nam quidam caſus excipiuntur, in Iquæſitum. Lſoletl penul.hic. datur potius curator quàm tutor. datur tamen& tutor aliquando. Extat titulus in Codice quib. caſib.tutorem habenti tutor detur. Quomodo tutor detur. ¶(¶ AP. V. T certum eſt tutorem à Prætore dari debere purè, non etiam in diem, à die, aut ſub condi- ditione:huc pertinet l. Muto. 6. ſub cõditione. Idem
dicitur in l. actus. infrà de regul. iuris. Conditiones,
quæ tacitè inſunt, etiam ſi expreſſæ non ſint, non reddunt negotium conditionale, nec nocent, velu- ti tutor dandus eſt purè, ſed tamen conditio hæc ſi ſatiſdederit ſubauditur. Quæ condirio ideo non nocet, quia admonet tutorem offcij ſui. Sed his quæ diximus aduerſari videtur J. ſi ſub conditione. infrà de teſtamenta. tutela, vbi dicitur tutorem in teſtamento ex die& in diem tutorem dari poſſe. Idem dicitur in§. ad certum. inſtit. qui teſtam. tuto. dat. poſſed dicendum eſt quod hic dicitur intel- ligendum eſſe, de legitimis tutoribus,& à prætore datis. Quod verò dicitur in d. l.ſub conditione, de tutoribus teſtamento datis. Ratio huius iuris eſt, quia cùm teſtamento pater tutorem dat, ex die, vel in diem idcitcò fit, quòd ſperet prætorem conſul- turum ſuo fllio finita die, aut ſi extiterit conditio, ſed hæc ratio ceſſat in prætore, qui ſtatim dicitur proſpicere pupillo. Alius locus ſequitur, in quo quæritur, Qumodo tutela finiatur. CA P. VI. lc locus explicatur in l. quæſitum. I. ſi arro- 1 gati. lſi quis tutor. hic.& eſt tirulus in Inſtit. Treen Pancehcueechinde tulo traduntur Pr clinat. Dauca eriam ſub hoc ll eX arrogationc uui Litur pupillideportatione pohes Bat perimitur turela. Poteſt enim im: ddes⸗ velpupillus deportari. J. ſi arrogati. hic. de impubere poteſt ſupplicium ſumi, ſi doli ſit & proximus uh clumn Lu, Capax t, Pubertati..xcipiũtur. de ſenatuſ.Silla.
IN TIT. II. LI B. XNXyvIl. d PANDECr. 1b ETESTAMENTARIA TVTEI A.
uid ſit teſtamentaria tutela. 45. 7.
b Eſtamentari 8 taria tutela eſt, quæ teſtamento da-
4* 2
teſtam. tutel.
ur à patre liberis. Et hæc differt à datiua&
393
legitima. Et ideo de teſtamentaria prius hic tracta- tur, quàm de datiua,& legitima, quia alias tutelas antecedit,& deficiente demum teſtamentaria, defe- ratur tutela proximis agnatis, quibus omnibus de- ficientibus locum habet datiua. Ex L. hic, colligitur quæ ſit hæc tutela. Legibus duodecim tabularum licebat teſtamento tutores darc. l.verbis legis. de verbo.ſignific. eius legis meminit Iuriſconſul. Nam verbum legaſsit, de quauis re generaliter vſurpatur. Sed cur hæc tutela dicitur teſtamentaria, non legi- tima, cùm lege duodecim tabularum conceſſa fit? Verum quidem eſt, propterea hanc tutelam teſta- mentariam, legitimam dici. l.obuenirc. hic. Sed ad diſtinguendum ca legitima, dicitur teſtamentaria. Legitima autem lege tantum defertur, vt de ado- ptione dicitur. Nam adoptio alia eſt arrogatio, alia adoptio ſcilicet tantum. Cum autem dicimus te- ſtamentariam tutelam eam quæ teſtamento data ſit, idem accipiendum eſt de codicillis teſtamento
confirmatis. l.z. hic. Sed accipiendum eſt hoc quod de teſtamento dicitur, ſi ex eo hæreditas adita fue- rit.l. ſi hæreditas. l. ſi nemo. hic.& l. ſi nemo. infrà de
regul. iur. Sed ſi adita ſit hæreditas ex eo teſtamen-
to, quo tutor datus eſt, retrotrahitur aditio ad id tempus quo mortuus eſt teſtator. l. Tutoris. hic. vt
à teſtatore ipſo protinus& immediatè tutela pro-
ficiſcatur, non ab hærede. Argumento eſt quod ip-
ſe hæres teſtamento tutor dari poſiit. Sed quid ſi
teſtamentum ruptum ſit agnatione poſthumi, an
valebit tutoris datio? Hæc quæſtio tractatur in J. ſi
pater.hic. vbi dicitur eoſdem tutores dari commo-
dius eſſe, licet re vera ruptum ſit teſtamentum. In
L.iure.§. vlt. hic. tractatur quæſtio de inofficioſo te- ſtamento. Sed hanc quæſtionem alibi tractauimus.
Idem dicitur in l. ſeq. de eo, qui dicit falſum eſſe
teſtamentum.
Quus teſtamento tutorem dare poſtit& cui. GCAP. 14 3 LMbeims parentes liberis ſuis impuberibus quos
habent in poteſtate ſua, tutores dare poſſunt. l.1. hic. Quod de liberis diximus, de poſthumis etiam intelligendum eſt, quia poſthumi in numero libe- rorum ſunt, præſertim cum de eorum commodo agitur.l. qui in vtero. ſuprà de ſtatu homi. Poteſt& auus teſtamento tutorem dare nepoti, ſed ita de- mum valebit tutoris datio, ſi filius ante auum de ceſſerit, ne auo mortuo, filius recidat in patris ſui poteſtatem. Et quamuis multa ſingularia habeant milites, idem tamen nec militi licet. I.2. hic. Idem
dicitur in l. ſi hæreditas.§. qui filium. hic. Quid au-
tem cautum fuerit lege Vellea, cuius mentio fit in d. S. qui filium, dicemus ad l. Gallus infrà. de liber.& poſthumis. hæc inſtit. Quod ad poſthumos autem attinet, notandum eſt cum qui poſthumo datus fuerit tutor, antequam poſthumus editus fuerit, tu-
torem non eſſe. I.ſi nemo. hic. Sed potius negotio-
rum geſtor dicetur. Mater filiis ſuis teſtamento tu- rorem dare non poteſt. I. 4. hic. Imòô nec pater po- teſt liberis quos in poteſtate ſua non habet dare. l.. hic. Pater filio ſuo tutorem dare poteſt etiam ex- hæredato. Poteſt enim& exhæredato ſubſtituere vulgariter, vt videbimus.n 1.2. infrà de vulgari.& pupill. ſubſtitut. Mater inſtituto tantum filio tuto- rem dare poteſt teſtamento ſuo, quaſi rei burore m
det

59+ det potius quàm perſonæ. Deinde inquiri debet tu- tor datus à matre. ſine inquilitione autem admitti- tur tutor, quem teſtamento pater liberis ſuis dedit. FEx his notari poſſunt dua differentiæ inter patrem & matrem, qui liberis ſuis tutorem dant teſtamen- to ſuo ex 1. 4. hic. Patronus quoque teſtamento fru- ſtra dat tutorem impuberi liberto. l.qui tutelam.§. fin. hic. Alius locus ſequitur huius tituli in quo quæritur, Qus tutor detur. C4A P. III. E quibuſdam perſonis quæſtiones tractan- L) de quibus probabiliter dubitari potuit. Veluti de furioſo, an furioſus tutor teſtamento dari poſsit. Hæc quæſtio tractatur in l. ſi hæreditas. 5 f furioſus. hic. Et ſimpliciter datus tutor furioſus in- tellegitur, datus ſcilicet vbi furere deſierit. De ſeruo
proprio tutore dato hic reperitur antinomia, ex§.1.
qaui teſtam. tut. dar. poſſ.& J. etſi non adſcripta. C. de ſideicommiſ. libert. In d.§. dicitur. ſi ſeruus alienus purè datus fuerit, tutor inutiliter dari, ſed ſi ſub hac conditione, ſi liber erit rectè dari idem nõ obtinen- ti ſeruo proprio; ſi nulla mentio libertatis facta fue- rit. Nam ſi ſine libertate tutor datus eſt, tacitè dire- Kam libertatem conſequitur. At in d.l. etſi non di- citur fideicommiſſariam libertatem ei relictam vi- deri. Ego autem ſæpe dixi, cum in vna lege plus eſt ſcriptum, quàm in altera non proptetea eſſe pu- gnantes. d.l.& ſi minus dicit. d... plus dicit: ſi in d. & ſi diceretur non directam libertatem, ſed fidei- commiffariam relictam, eſſet antinomia. ſed d.§. plus adiicit. d.l.& ſi. Hoc autem intelligendum eſt, niſi teſtator errauerit. Nam per I. ſi quis tutorem. hic. ſi quis dederit tutorem ſeruum quem putabat liberum, nec tutor ſeruus erit, nec liber. Idem in J. qui tutelam. 5.1. cod. oportet ergo liberum eſſe tu- torem. Notandum tamen eſt ſeruum prius libe rum eſſe poſſe, quàm tutor ſit. Huc pertinet l. quę- ro. ad finem tituli.§. Lucius. vbi antequam ad iu- ſtam ætatem perueniat& tutor ſit, liber nihilomi- nus eſt ſeruus. Nemo enim ante iuſtam ætatem tutor eſſe poteſt. d. l.quæro.§. Lucius.
De ſeruo alieno quæſtio iractarur in d. Iiſi hæ- reditas. S. ſeruus alienus. hic. quæ lex repugnat cum titulo inſtit. qui teſtamen. tutor. dar. poſſ. Nam ibi dicitur conditionem adiici deberi, ſi liber erit. At in 3. 1.ſi hæreditas. dicitur eriam purè valere hanc tu- toris dationem. Sed quod ego ſæpe admonui,&
hic faciendum eſt, vt quæ de ſeruo alieno dicuntur
in inſtit. ſimul& coniunctim,& vno contextu le- gantur. cum d.§.ſeruus alienus.& nulla omnino erit difHicultas, aut repugnantia. Præterea tutor in- certus dari nõ poteſtl. tutor incertus.& l. duo ſunt Tirij hic. quia teſtator certo conſilio debet proſpi- cere poſteritati ſuæ. Ex d. l. duo ſunt Titij. locus cõ- munis notandus eſt de iure& facto. Quæritur de matre an ea poſsit teſtamento tutrix dari? Hæc quæſtio tractatur in l. Iure noſtro. hic. vbi dicitur, dari non poſſe, quod noua luſtiniani conſtitutio- ne emendatum eſt. Nouel. de hæred. ab inteſtato. Preterea is cum quo teſtamenti factio non eſt, ſcili- cet paſsiuè tutor dari non poteſt. l.teſtamento tu- tores.hic. Minor etiam tutor dari non poteſt. dict.l. quæro.§ Lucius. hĩc.
Deinde quæritur de eo qui eiuſdem munici-
Franc. Duareni Iuriſconſ.
pij non eſt, in dict. l. quæro. in principio. Et Pau- lus reſpondet dari poſſe Hoc tamen cum exceptio. ne intelligendum eſt. Non enim intelligimus ne. minemexcuſandi habere facultatem, qui teſtamen.
to tutor dari poteſt. Imò poteſt quis ſe excuſare, t 7
videbimus. infrà ſub titulo de excuſat. tutor. Nam lege duodecim tabularum excuſationes à tutela permittuntur.l. tutor. eo. Vnum hic notandum eſh quod qui ſe excuſant, quòd nolint ſuſcipere onus tutelæ, ſibi iniunctæ teſtamento, legata ex eo teſta, mento omnia amittunt. l. qui tutelam. eod. Imò& quæ legata ſunt filiis eorum, in honorem patris. Qupmodo teſtamento tutores dentur. b CA4P. 1111. b Ie locus explicatur in l.ſi quis filiabus.& alii 11 legibus. hic. ex quibus apparet multum inter. eſſe, quibus verbis fiat hæc tutoris datio in teſta. mento. Nam ſi quis liberis tutores dederit,& nepo- tibus etiam dediſſe videtur. Si verò filiis dederit, non item. Liberorum enim appellatio latius patet uàm filiorum. l. liberorum. infrà. de verbo. ſignific. & I ſi quis ita. hic. Et hinc notandus eſt locuscom. munis de legum interpretationc tam extenſiua, quàm reſtrictiua, vt loquũtur vulgò. Tutorautem teſtamento datur non tantum purs, ſed& ſub con- ditione ex die& in diem. l.pen. eod. I. Tutor datus. §.vlt. eo. vbi dicitur in tutoris datione nouiſiimam conditionem ſpectandam eſſe, vt in legatis nonle- uiſsimam, vt in libertate. Huc pertinent I. quod tra- ditur. l. ſub diuerſis. infrà de condit.& demonſtrat. Quod diximus intelligendum eſt ſi plures ſepara- tim conditiones adſcriptæ ſint. Nam ſi coniundim omnibus parendum eſt. Sub conditione autem tu- tores dari à Prætore non poſſunt, vt diximus ſu- prà ex l. muto.§.. ſuprà de tutelis. Hinc quæriturſt tutor datus fuerit ſub conditione,& nondum con- ditio extiterit, quomodo proſpicietur pupillis. Iſ quis ſub conditione. infrà hic vbi dicitur pendente conditione à prætore dari poſſe interim tutotem pupillo. Hic Iuriſconſultus meminit Senatuſcon- ſulti cuiuſdam quod hodie non extat. Tractatut etiam quibus verbis teſtamento tutor dari poſi Hæc quæſtio tractatur in l.vlt. C. eod. vbi dicitut licere etiam verbis Græcis tutorem teſtamento de re, nõ minus quàm verbis legitimis, id eſt, latinis& directis. Idem dicitur de libertate in I. directas. 0 de manu. teſtam. Ex his duobus locis ſumpſi al- quando interpretationem. lxverbis. infraà de vulgaxi & pupill. ſubſtit. quæ malè vulgo accepta eſt, etiam ab Alciato, de verbis ciuilibus, legitimis, ditectis, precariis, diſſerenti. Præterea tutor teſtamento cer tæ rei aut certæ cauſæ dari non poteſt. l. certarum, hic. Tutor enim perſonæ potius datur quàm rebus Curator autem rebus. l.in copulandis. C. de nupt Sed hoc ita accipiendum non eſt, quaſi tutor teb non detur, ſed potius perſonæ. Nam deductbi- bus inutiliter tutor datur. Quamuis autem iucc certæ rei non detur, ſed perſonæ, tamen ſi pu l5 in diuerſis prouinciis bona habeat, veluti in Sn & Africa, poterunt ei plures tutores dari, quotum alter curam habeat rerum Syracuſarum, alter Aft carum: quamuis ambo ad perſonam regendam da- ti ſint. l. Tirium& Mæuium.§. tutores. infrà de ad- miniſtrat. tutor. W Qubt

1
quis dläha Kretmhn ors deig des deceig l Feto i pelaro Ade keh ndus elhn one tant
ulgd. Tu
purd led
Lod.1I
lationen
vt in legr
peninen ndit Kca eſt üi phe Namich- onditiorn unt, näm isHinm ne, K ronie piceeur bi dieiuum ſſe ineerm eminit dem oo exan o nuoor dü 6 od. ſ rem tſtn imöil che accin l
In Tlit. De con firmando tutore.
Quut modi teſtamento tutor dari poßit. CA p. DH.
Vtores teſtamento tripliciter dantur admi ni⸗ luanon cauſa, honoris cauſa,& notitis cau- ſa. Notitiæ cauſa dantur qui alios uſkenvat Dum honoris cauſa dantur, ipſi nihil admini rant; led ſunt cuſtodes,& obſcruatores aliorum qui admi- niſträt. In liſi plures. 1.3. de adminiſt. tut.& in l. quod Kforte. infrà de ſolut. horum honorariorum tuto- rom fit mentio, quibus& recte ſoluitur. Nam Ki pſi uoque tenentur niſi alios diligẽter obſeruauerinr. 4 lu. C.de periculo tutor. mentio fit tutorum qui dzantut notitiæ cauſa,& in l. quæro hic. De hono- ratiis mentio eſt, etiam in l. Iure noſtro.§.1. hic tra-
Katur quæſtio, an rectè tutor detur, ſi ſe quis ad-
ſcripſerit in alieno teſtamẽto tutorem pu pillo? Hæc
uæſtio otitut ex eo quod dicitur cum qui ſibi ad- ſcriplit legatum in teſtamento alieno puniri pœna faluir§.vltim infra. ad l. Cornel. de falſ. Pœna au- tem fallrel quaſi falſi eſt deportatio, vel confiſca- tio bonorum. Extat titulus in Codice, de iis qui ibi adſcrib.in teſtam. Quid igitur dicemus de tute-
la& de eo qui ſe tutorem adſcripſit in alieno teſta-
mento? Et luriſconſultus in l. ex ſententia. hic. ex ſententia Senatuſconſulti Liboniani ait ſibi vide- ri non eſſe cogendum tutelam gerere, nec debe- te puniri pœna falſi, vt is qui ſibi legatum adſcri-
plit. Tutelam enim gerere onus eſt,& nemo præ- fumitur affectare tutelam alienam, vt legatum. Po-
ſtremus locus huius tituli eſtt, — De eſſectu tutelæ teſtamentariæ. Ain cry ä,„,,
teſtamento tutor datus ſatiſdare non cogitur, alij coguntur. Hoc ideo fit quod cius fidem,& di- ligenuam teſtator probauit. Inſtit. de ſatiſdat. tutor. Lteſtamento. eod. Si quis tamen tutor teſtamenta- rius paratus ſit ſatiſdare, in geſtione tutelæ cætcris præferctur, niſi idem ctiam ſatiſdare parati ſint. Quod autem dicitur ſatiſdationem ab his non cli- Sid cum cauſæ cognitione ſtatuendum eſt, vt di- citur in d l:eſtamento. Cum autem ab homine lo- cuplete,& non ſuſpecto ſatiſdatio exigitur, contu- melia afficitur, vt hic dicitur.& datur ei actio iniu- riarum.. ſi creditores. ad fin. de priuil. credit. vulgò alius etiam locus citatur in I. ſi verò.§.vlrimo. qui
ſaniſdat. cogant. ſed hoc bene non probat, vt lex à nobis citata. W
** A
TIT. I11. 1.1B. XXVI.
·.
ECONFIRMANDOTVTORE. 2* 6 Via tutores aliquando inutiliter dantur . teſtamento ‚ideo neceſſe eſt, eos confir-
matta Iætorc. Sunt autem hic tres ca- Jarrun lus diſtinguendi. Primus eſt de his qui diſ a alre& hi confirmantur à prætore, ſine Allquiſitione ylla, aut ſatiſdatione, puta ſi pater non
4
lure teſtamentur c. En eſtini lure teſtamentum fecerit. l... hic. Eſt lex Modeſtini
57 quæ perperam traducta eſt. Male legitur ni- hic uapliu⸗ legendum eſt nibil plærunque. in l. 3. ddem dicitur& in J. ſi fllio. hic. Excipiendi ſunt
uo C...... 1 aſus, in quibus inquiſitio neceſſaria eſt. Im-
Pfectus huius tutelæ teſtamentariæ eſt quod
395 primis ſi pater dederit tutorem filio ſuo naturali, vel ſpurio. Nam quod ſupra dictum eſt intellignur de patre qui teſtamento non iurc facto, legicimo filio tutorem dedit. Alter caſus eſt,&ſi legitimo fi- lio tutor à parente etiam ſolenniter datus ſit, ſi du- bium ſit an duraucrit patris voluntas. Liin confir- mando. hic. Eſt hic locus communis de ſeruanda voluntate teſtatoris,& non ſeruanda. Secundus ca- ſus eſt cum à matre datus eſt tutor teſtamento, is enim confirmatur à prætore, ſed cum inquiſitione.
.hic. Non exigitur tamen ab co ſatiſdatio, ſed tã-
tum præcedet inquiſitio. Idem dicitur in I.1. C. co. & l. pater hæredi. tit. præcedenti. b Tertius caſus eſt ſi extraneus teſtamento tuto- rem dederit, quæritur an is confirmari poſsit à prę- torc. Et dicitur non debere confirmari à Prætore, niſi extraneus ille qui tutorem dedit pupillo eun- dem inſtituerit hæredẽ. l. ſi patronus. hic. Hoc enim eius affectui tribuitur. Neceſſaria tamen eſt ſatiſda- tio, vel inquiſitio. 1/. hic.“ De effectu huius confirmationis, ſiue ſatiſdatio- nis pauca dicenda ſunt. Et præcipuus eius effectus eſt, quòd datio tutoris, inutilis omnino eſt, ſine hac confirmationc. Hinc conſequuntur duo alij effe- ctus. Primus eſt, quòd excuſatio neceſſaria non eſt antequam fuerit confirmatus, nec currit ei tempus 50. dierum, quia inutilis eſt dario. I.I.& z. C. eod. Alius effectus eſt quod ante hanc confirmationem alius tutor dari poteſt. l.z. C. eod.& is tutor erit qui interim tutor datus erit.
eTIT IITI FIB NvTr
8 mnANDEGTLLI 1·.n a. DE LEGITIMIS TVTORIBVS. In. adnCAP. 1.
Dmonur fuprà, cum tutor nullus datus elt ſamento, logitima tutele locum eſſe. Nam lex defert deinde eam proxi- L’mis agnatis. Dicit úrque hæc turela legi- tima, quia ipſo iure tutores fiunt per legem ſine vl-
Ia datione aut confirmatione Pretoris, quos lex tu-
tores eſſe voluit. 1inteſtato,& Lſi plures. cod. Frater præfertur patruo, quia prior eſt agnatus. Idem ha- betur in Lſi reliquero hic. Hæc autem computatio graduum quomodo facienda ſit docui ſupra ſub
titulo de ritu nuptiarum. Quæritur qui agnati ſint
in kſunt autem agnati.hic. Agnatio nomen iuris ci- uilis eſt, vt dicitur ſub tit. de legitima agna. ſucceſſ. in Inſtit. Agnati ſunt, qui nobis iuncti ſunt, per vi-
rilem ſexum, qui& nomen retinent. Hinc ſo-
ror mea licet mihi ſanguine coniuncta ſit, non tamen mihi eſt agnata, ſed tranſit in aliam fami- liam. Hoc ergo iure tutela non defertur cogna- tis. Hoc iure nouiſsimo immutatum eſt Nouel-
la conſtitutione Iuſtiniani, de hæredit. ab inteſtat.
ſublata eſt differentia inter agnaros,& cognatos.
Excipiuntur fœminæ agnatæ, licet proxime ſint in
gradu. Li.& Lagnatæ. Eſt enim virile officium tute- lam gerere. Dicitur autẽ hæc tutela legitima, quòd cã lex deferat proximis agnatis. LI.& l. legititimos.
hic. O portet autem cos eſſe& agnatos& conſan-
guineos, quibus hæc tutela defertur. LI. hic. Nam CeHlla

396 cognatio nomen eſt iuris naturalis,& agnatus eſſe poteſt etiam qui non eſt conſanguineus, vt frater
adoptatus. Excipiuntur etiam minores qui perfecte xtaus nö ſunt, qui tutores legitimi eſſe poffunt. l.vlt. C. de legit. tutor. Et alia tutela legitima quæ defer- tur patronis, cuius mentio eſt in L.3. hic. Iuſtinianus in Inſtitutionibus ſub tit. de legitima patronorum tutela, docet cur hæc tutela patronorum legitima dicta ſit, quam tamen lex duodecim tabularũ non introduxit. D icta eſt legitima, quòd Iureconſulti ita ſunt interpretati legem duodecim tabularum, quaſi idem de patronis ſtatuerit, quod de agnatis conſti⸗ tuit, quod æquum ſit ad eos onus tutelæ pertinere, qui ſpem ſucteſsionis habebant. Alio autem capite lex duodecim tabularum defett hæreditatem liber- ti patrono, ſi libertus impubes deceſſerit. Merito ergo etiam ad cos hæc tutela pertinere debet. Ver- bum autem legis accipiendum eſt, non tantùm ver bum legis, ſed& mens. arg. l. Non dubium. C. de le- gib.lnominis& rei.õ. verbum legis. infra. de verbo. uignifi. Eſtque hic locus communis de interpreta- tioue, quam vulgo extenſiuam vocant. Alia eſt le- itima tutela parentum, cuius mentio eſt in 13.§. vlt. hic.& Inſtit de leg. parent. Hæc legitima tutela dicitur quòd exemplo tutelæ quæ patronis defer- tur, introducta ſit interpretatione prudentum. Nöõ quòd ex lege duodecim tabularum deſcendat. S1 parens cmancipauerit filium ſuum, cius legitimus turor eſt. Scd dixerit aliquis, agnatus eſt patri filius. Sed quia emancipatus eſt fillus, agnatus amplius non eſt. Nam capitis diminutione etiam minima ius agnationis tollitur.§. vlt. Inſtit. de legit. agnat.tu- tel Nam agnatio nomen iuris ciuilis eſt. Ciuilia er- go iura ciuilibus tolluntut. Eſt enim& emancipa- tio nomen iuris ciuilis. Præterea qui emancipaba- tur, in aliam familiam tranſibat,& quaſi redigeba- tur in ſeruitutem, exibat de familia patris. Agnati autem ſunt qui eiuſdem familiæ ſunt. De more emancipationis& familic emptore vide Theophi- lum lib. i. inſtit. Semper autem parens contracta fi⸗ ducia videtur emancipaſſe, de quo olim dubium crat. S. vlt. inſtit. de legitima agnat. ſucceſſo. Theo- philus etiam aliam rationem adfert, cur exemplo atronorum,& quomodo hæc patronorum tute- la introducta ſit. Eſt& alia tutela, quæ dicitur fidu ciaria, cuius mentio ſit in l.4 hic. quæ quia ex lege non deſcendit, legicima non dicitur, ſed fiduciaria. Si frater emancipati fratris tutelam gerat, quæ igi tur fiduciaria dicitur, quod maior fides attribuatur fratri in turcla fratris impuberis ‚cuius ante parens dcfunctus tutelam geſſerat:nec autem perinterpre- tationem quidem hæc tutcla legitima dici poteſt, vt patronorum& parentum, quia ceſſat ratio legis illi ſuccedunt patronus liberto, pater filio, frater autem fratri emancipato non ſuccedit, iure Dige- ſtorum. Sed hęc omnis differentia de emancipatio- ne,& patria poteſtate ſublata eſt nouella Iuſtiniani conſtitutione de hæred. ab inteſt. Cuius nouellæ reſpectu etiam legitimi tutores fratres dici poſſunt. Inſtit. de fiduciaria tutela, vbi mentio fit non ſolum fratrum, ſed etiam filiorum fratris, vel ſororis&c. Hoc Theophilus exemplis declarat, quomodo fra- ter nanciſcatur tutelam fratris eiũſque liberorum, ſi s defundtus eſſer, quorum pater, vel reſpectu ho-
Franc. Duareni luriſconſ.
ret, quamuis verbis ſcquentibus non conueniat.
fucceſsionem, quæſtio d.. 4. edita eſt. lure quoque
rum nepotum auus tutelam antequam defunus eſſet geſsit, aut gerere potuit. In quibuſdam autem vetuſtiſsimis exemplaribus in inſtit. hæc verba, G caterorum non leguntur. Et ea lectio mihi ſem er ſuſpecta viſa eſt, quia ratio quam ſubiicit Iuſtinia- nus ibidem conuenit, ſaltem fratribus; non etiam liberis fratrũ. Et in Inſtitutionibus quæ editæ ſum à Ferreto hæc verba deſyderantur quanquam cam lectionem ſecutus ſit Theophilus: nec ratione ca.
uæitio eſt de fratre emancipato an tutor legiti. mus ſit an fiduciarius? Hæc quæſtio tractatur in!. 4.C. de legitimi. tut. Et dicitur eum legitimum tu. torem eſſe. Quod autem dicitur in d.l. 4. non con- uenit cum iure Digeſtorum, quod certum eſt. Sed quia eo tempore admittebantur fratres ad fratrum
legitimus tutor frater erit ſublata differentia eman. cipationis& patriæ poteſtatis. Tutor fiduciarius aliter accipitur apud Vlpianum in Fragment. In-. ſtit. quæ nuper edita ſunt, refert ad veterem vitã& 6
morem. Qui liberum, inquit ſub tit. de tutelis, c. put emancipatum ſibi, vel à parente velà patrono 1 manumiſit, per ſimilitudinem patroni tutor efhci- tur qui fiduciarius tutor appellatur. Huius iuris quod attinet ad tutelam nulla reperio veſtiga ye-
rum quidem eſt quòd manumiſſſor ille fiduciarius
omnino nõ ſit imaginarius, quia ſuccedebat cium emancipato, ſi duæ perſonæ quæ illi præfereban- tur, non admittebantur ad bono. poſſeſsionem. tit. inſtit.de bon. poſſeſſ. Huius tutelæ legitimæ de qua hic loquimur, hoc proprium eſt vt omnium iute- larum legitimarum, quæ capitis diminutione peri- muntur.l. legitimos.§.vlt.& l.z. hic. l. tutela. ſuprà de capit. diminut. Cæteræ tutelæ minima capitis di. minutione non tolluntur: hæc autem tollitur. Eti
ratio eſt, quia hæc defertur agnatis Agnationis au tem nomen ciuile eſt,& hæc eſt tutela delata tam quam agnato. At agnatio perimitur emancipatio ne. Mirum ergo non eſt quin etiam capitis dimt. nutione perimatur. quod in aliis tutelis non obti net. Patet enim& frater nomina ſunt naturalia& licet frater vel pater emancipetur, non tamen deſ nunt eſſe qui fuerunt pater ſcilicct& frater,& pro pterea emancipatione non tolluntur. lura enim m turalia non tolluntur ciuili rationc.§.vlt. de legi agnat.tutel.õ. naturalia. de iure nat. gent.& ciuil.
1N TIT. V. LIB. XXVI.
DE TVTOR ET CVRAT. D4 3 TIs A HIs QV. C᷑A P. f. 7 b = lcendum eſt imprimis, qui ſint hi dur ui tutores. Datiui tutores dicuntur, qul 7prætore dantur,& hoc nomine Vvrunult Ictiam Ilureconſulti, nec eſt à nobiscon- fictũ vocabulũ.l.datiuus tutor. infià.:c pupillua for. Et quia hi datiui tutores à prętore datur, prav- rij etiã dici poſſunt. Huic autẽ titulo reſpõdet alus titulus Codicis, Qui dare tutores poſsint.& Inſt.
Attiliano tutore. Hos omnes tit. explicaturi unss b Quu

b it n ente n vatronin latur.h tepetion llor ilet a ſucceti ux ili ma o polſcha tlæ legiim ſt vt ommu sdiminuin aichtonaäln minima o cautem ule matis Agran iſt tucfach miruremam erum cayüt is tutels u aſunt eans ur, pon unc cet Kfan unrat uno one. 1t
gnoſcere, de hi
In Tit. De tut.& curat dat ab his qui.
„„ ſ. CA P. TI. iutorem dare poßit. De l0 eerai de tutelis hunc locũ attigi-
Ouan mterdterarionc Anro Sturoris datioii A de tutel. tutoris datio neq; imperij neq; 6 3 di- gionis eſſe dicitur. Nã quod quis imperium habeat 8 dare poteſt, niſi hoc ei ſpecialiter ſit attribu- iesxemol⸗ autem reperiuntur in I.I. eodem. hic. uireceuſeutur omnes quibus lgesonegium eſ, tutores dare. in 13, hic. tractatur quæſtio de magi- ſttatidus municipalibus. Qui magiſtratus aünjeis
les lint vulgò non intelligitur. ego verò ſic de his 2 uidam magiſtratus Romani à populo aut à 1an 19 ead regendas prouincias miſsi, qui præfecti ebanuurqpotu meminit Pomponius F huspe ter hos magiſtratus Komanos ſunt etiam* am alij magiſtratus municipales, vt duumuiri, eſo nes,& quos municipes ex ſuo municipio e Se at, vt hodie in Gallia paßsim nulla eſt ciuitas, vbi non ſint magiſtratus regi„& præter hos äir iecurio, nes. Les gſcheuins. Decuriones autem diccbantur olim ſenatores ciuitatum ad exemplum Romanæ vrbis pupillus. decuriones. de verh.ſig. Alij erant
etiam magiſtratus, qui defenſores ciuitatum appel-
lantur,de quibus titulus eſt in Codice, de defenſo. cluit. Si velimus comparare magiſtratus, Præfectos rouinciarum cõparabimus Cõſulibus Romanis, decuriones ſenatoribus, defenſores autem tribuniſ- lebis.In. Attilianus tutor. recitatur ius antiquum, quod lege Attilia ſtatutum erat.& cur Attiliani tu- tores dicti ſint, in l. nec mandante. cod. hic dicitur non poſſe mãdari à Præſide tutoris dationem. Quę enim ſpecialiter lege, ſenatuſconſ.&c. competunt mandari non poſſunt, nec mandata generali iuriſ- dictione, hæc tutoris datio tranſit. Quæritur de de- curionibus an poſsint tutores dare. l. vbi abſunt. co. & quomodo& quando eis liceat, ibidem docetur. Contingi aliquando, vt eidem pupillo,& Prætor Romæ,& Præſes prouinciæ dent tutores. 1. pupillo circa finem. Quomodo autem hic locus accipien- dus ſit docui ſud titulo de tutelis, ſupr. Curator da- tur certæ tei cauſæ, negotio, patrimonio. Tutor au-⸗ tem perſon datur,& tamen hic tutor datur, alter rebus Italicis, alter prouincialibus. Dixi ſub illo ti- tulo omnes hos tutores dari perſone, potius quã rei, quamuis diuidatur inter eos adminiſtratio. Citaui extum in l.Titium,& Mæuium. infrà de admini- ſtratio. Præfectus vibi adhibitis decem perſonis ex Senatu,& Pretore tutelari‚ illuſtribus perſonis, tuto- res dat C. de tuto.& curat. illuſt. perſ.& clariſsimar. perſ. Hæ omues perſonæ tutorem dant, ita demum ſi lamæ mentis ſint.l.nec mandante.§.l. cod. b 2 auri lutores pofint,& qui nõ poſßint. CA P. III. . eda berſonæ tutores dari non poſſunt, qui- us cognitis, quæ dari poſsint facilè erit co- kimis muhte 5 itar perſonis videndum eſt. Im- e qaa tuten vii ati non poteſt.l ſcire oportet. mater pupillas cium virile eſt. Excipitur tamen o& auia. Nouella& tit. inſti. de hæred. dimtelte irlguado mulier tutor. oft fungi poſſ- Praterea Modh mad me berentor off. fungi.poſſ. ea eſt ar wül tinus in d.. ſcire oportet. quæ Græ- mæ ti male verſa, ait legatum prouincialem Ro- x tutoré dari non poſſe, vbi legendum eſt ſi pro- uincialem hominem 5. em,& legendum eſt, præterea Ro-
do. In municipiis populo Romano ſu biectis e-
397 manus magiſtratus, non Princeps Romanus, Prin- b ceps enim tutores nõ dabat. Præterca in d. l. ſcirc. Si parentes aliquem tutorem eſſe noluerint ſi is datus fuerit tutor non erit, ſalua tamen eius exiſtimatio- ne in l. ſeq. quæ eiuſdem Modeſtini eſt, vbi conſilia- rios 6eeο‿ vertit interpres, legendũ eſt decuriones. Etiam qui decuriones nõ ſunt tutores eſſe poſſunt, filiorum decurionum. Quæſtiones aliquot tractan- tur de cæco milite, colono ſub tit. C. qui dari tuto. poſſ. in l. 3. dicitur cæcum tutorem dari nõ poſſe, neo miles ctiam dari tutor poteſt. l.4. C. eo. de ſeruis eſt. Lin ſeruili. de colono& ceteris videte I. vlt. C. eo. tit. Quæſtio vtilior tractatur, de debitore& creditore pupilli, an poſsit tutor eſſeꝛvide I. creditorem. C. co. tit:vbi dicitur dari poſſe. Hoc tamen quia periculo ſum erat, immutatum eſt, vt qui ſe res minor. oblig. & vbi cautũ eſt ne debitor aut creditor tutores ſint. Qupd ſi erunt puniuntur. Alia queſtio tractatur de prætore,& alio magiſtratu, an prætor, aut alius ma- giſtratus ſe tutorem dare poſsit: Et dicitur non poſ ſe. Dari tutor etiam is nõ poteſt, qui alterius muni- cipij eſt.l.z.hic. Idẽ dicitur in lneq;. C. eo. qui dari tutor. vel curaro. poſtint. Ego oſtẽdi quomodo ac- cipienda ſit Letiã. ſuprà de tutelis. vbi dicitur etiam non municeps tutor dari poteſt. Cuius legis inter- pretationem dixi ſumendam elſc ex l. diuus. co. hic. Et dixi prætorem aut Præſidem prouinciæ, hac de re admonendum. Abſens etiam tutor dari poteſt. I. ſ.hic. Eſt enim hoc munus publicum quod etiam inuito iniungitur. Hoc tamen denunciãdum eſt ab- ſenti vt mox dicemus. Alia quæſtio tractatur de fi- liofamilias, an is rectè tutor detur patri? Quidam putant dari non poſſe, quòd id indecorum ſit. Ta- men conſtitutum, eſt filium patri rectè tutorem da- ri, id eſt, curatorem, loquimur enim luc promiſcusè. Idẽ dicitur in I.i. infra, de curat. furio. Præterca ma- giſtratus collegam ſuum tutorem dare poteſt. l. vbi abſunt. hic. Libertus rectè tutor datur, nec poteſt ſe excuſare à tutela, ſi modo liberi ſint ei patroni fu- turi l. libertus. eo. hic. Nam contingit aliquãdo libe- ros patroni iura patronatus amittere. Alius locus huius tituli ſequitur in quo quæritur, Quibus perſönl detur tutor vel curat. CA P. IIII. Mpuberi tutor tantũ darur. Nam puberi inutili- 1 ter tutor datur. l. Seię. ad finem tituli. Et hoc adeò verum eſt, vt tutor neceſſe non habeat ſe excuſare. Abſenti quoque vt præſenti tutor dari poteſt. l. C. eo. Ventti autẽ aut partui tutor dari non poteſt. cu- rator poteſt. l.ventri. hic. Extat tit. de ventre in poflf. mitten. Seruo tutor dari non poteſt præterquam in
exccptis caſibus. Tutela quæ lege defertur eſt iuris
ciuilis, que autem iuris ciuilis ſunt ad ſeruos omni- no non pertinent. Excipiũtur quidam caſus in qui- bus datur etiam ſeruo tutor, vt ſi de ſtatu ſuo litiget. Lei qui. eo. hic I.I. C. eo. Idẽ in I. ſi impuberi, quæ eſt Papiniani obſeruatione digna. Præterea notandum eſt tutorem ei tantum dari, qui eiuſdem municipij eſt vel prouinciæ, vel ciuitatis. J.. hic. ketiã. ſuprà de tutel Etiam non municeps tutor dari poteſt, modo ei qui eiuſdem municipij ſit detur. Hinc cõtendunt quidam pupillo clerico magiſtratum regium, tuto- rem dare non poſſe, ſed hæ ſunt quæſtiones cano- niſtarum. Pręterea habenti tutorem nõ rectè datur tutor. J. 2. hic. l. ſoror.& l. tutor. hic. huc perrinet titu- 1.1

lus Cod in quib. cauſis habenti tutorem tutor dari poteſt. Sed ibi ſunt exceptiones noſtræ regulæ. Cui detur curator quæritur, curator datur puberi, furio- ſo,prodigo, ventrispartui non edito. l.nec mandan- te.§.vlt. hic.l.& ventri. l.is cui.§. diuus Pius. hic. vbi locus eſt notatu dignus in l. curator.& lin omnem. Lxcuratorem. hic. dicitur aliqu ando etiam imputari curatorem dari.& in Il. ventri. digitur curatorem habenti curatorem dari, quamuis tutorem habenti tutor non rectè detur. De offcio magiſtratus in gando tutore. C A4 P. 1 111. T Mprimis videre debet magiſtratus, vt tutorem J det perſonæ, non rei certe aut cauſæ ſeu negotio,
vt dicitur in l. impuberi. hic. niſi in exceptis caſibus, qui magni momenti ſunt,
vyt in adeunda hære dita- ... A
te. l.cum in vna. de appellat.& dit. l. impuberi.hic.
matrimonium ſinetutore pupillus contrahere om-
nino poterat. VIp.in fragmentis inſtit. titul. de tutel.
Curatot autem certæ rei datur, aut cauſæ. l.non tan- tum. hic. Die feriata tutor dari poteſt. l.nec man- dante. hic. Debet etiam ex inquiſitione tutor dari à Prætore-. l. in dando. eodem. Et quidem in ompes inquiritur: Poſtremum eſt, vt ſi abſentem tutorem dederit Prætor hoc ei ſgnificet intra triginta dies.I. vſt. hic. vt ſcire poſsit an gerere tutelam debeat, an verò potius ſeſe excuſare is qui abſens tutor vel curator datus eſt, b it
P A NDECT. 2VI PETANTTVTO RES VEI. CyvRAI. ET VBI PEI. CAP. I. Va ſunt partes huius tituli vt videtis, priorem partem diuidemus in tria capi- a. Qui petant tutores, quidam enim tu- eores pupillis petere coguntur, aliis per- mittitur petere, aliis prohibetur. b De his qui coguntur tutores pnpillus petere. b cA4 v. 17. X eo numero imprimis eſt mater, quæ filiis impuberibus cogitur tutores petere. 12. hic. Mulier quæ ex ſenatuſconſulto Tertilliano admit- titur ad ſucceſsionem filij ſui impuberis defuncti, ab hac hæreditate repellitur, ſi tutorem ei non pe-
*
tierit. Idem dicitur in 1.2.§.ſi mater. infrà ad ſenatuſ- conſul. Tertil. Cuius ſenatuſconſulti magnam par- tem hic explicaturi ſumus: legendum autem eſt in d. l.z. hic. quæ defunctorie petit, ita enim hoc verbo
vtitur Vlpianus in d. l. 2.§. ſi mater. ad Tertil. Hoc autem aggipiendum eſt non tantum de filio legiti-
mo, ſed etiam de naturali. Nam& ad huius quo- que hæreditatem mater admittitur.§.vlt. ad Tertil.
vide l.vlti. C. qui pro tut. vbi dicitur naturali filio
etiam matrem tutorem cogi petere, etiam vulgò quęſitis. Necexcuſatur mulier iuris ignorantia. Eſſe enim quaſi iuris ignorantiam ſcripſit Accurſius, quem plærique omnes ſequuntur. Mihi videtur ignorantia iuris poſitiui. Poteſt enim nõ negligere
filium mater,& tamen ei tutorem non petere. Iure
Franc. Duareni luriſconſ.
tia'iuris nõ prodeſt mulieri, quia de cõmodo,& In. i
enim naturali mater non cogitur liberis tutores
petere, ſed iure ciuili ſeu poſitiuo:hic autẽ ignoran.' n.
cro eius agitur. l. error.& l. iuris. ſupr. de iuris& f ignor. Nam aliàs in damnis amittendæ rei ſue 4 b ignorantia excuſat. d.l. error. niſi ſit craſſa& rol rabilis ignorantia. Vt ſi edictum promulgatum 1 non excuſatur is, qui ſe ignorare dicit, quod om ſcire debent. Exempli gratia promulgatum eſt oin ctum, ne quis in æde ſacra deambulet, excuſat-s tamen alienigena. l.vlt. de decret. ab ord. facien 1 abfuit forte tempore quo edictum fuit promuln tum: ſed quid dicemus de confirmatione— pater teſtamento ſuo inutiliter tutorem dederit,an mater cogetur petere confirmationem tutorise h dicitur cogi tutoris confirmationem petere debere l.vlt. hic. Quæritur etiã an mater cogatur curatot petere:hæc quæſtio tractatur in J.l. vbi diciturqudt matris ſollicitudo in tutoribus petendis filiis tequi ritur, non autem in curatoribus, niſi in iis cafo quibus petitur curator impuberi, adultis curatotes non petentur. Præterea ſenatuſcõſultum Tertillia. o. num loquitur tantum de tutoribus petendisimpu- beribus. Quãde autem impuberi curator detur g. ximus ſupraà ſub tit. proximo. Idem dicitur in 3 quod curatores. ad ſenatuſc. Tertil. vbi locus cocn. munis eſt de interpretatione legis, verbis legs deß. cientibus. Mater autem legata relicta à manre im⸗ puberis, eodemque marito non ideo amittit ilde. ris ſuis impuberibus tutores non petierit. Senatug. conſultum loquitur tantum de hæreditate fljim⸗ puberis defuncti. l. fina. hic. Notandum eſt, aliquos eſſe caſus, in quibus excuſatur mater, quæ flo 1 etiam impuberi tutorem non petierit, hos caſus ie recitabimus. Primus caſus eſt, ſi mater minor erit vigintiqumn. que annis. l. 2. C. ſi aduerſ.delictum.lib.z. 1 Secundus caſus eſt, ſi fllius pubes deceſſerit. 13 C.ad ſenatuſcon. Tertil. ſenatuſconſultum enim o quitur de hæreditate eius, qui impubes deceßit Idem dicitur§. vlt. inſtit. dòe ſenatuſcon. Tertil. Tertius caſus eſt, ſi interſit pupilli& impubetis tutores ei non pceti. 1.2.§. tractant. infrà ad Terüil Exempli gratia, relictum eſt impuberi fideicom. miſſum ſub hac conditione, ſi tutores non habue- rit, intereſt hoc caſu pupilli tutorem non habereie deficiente conditione amplum fortè fideicommil ſum impubes petere non poſiit,& hoc quoquecr mmwil ſu mater excuſatur: nullum exemplum magis ido- b neum haberi poteſt de interpretatione legum, quim taa in d. l.z. ad Tertill.„ Quartus caſus eſt, ſi mater præuẽta fuerit ab alio qui tutorem petierit, qui filiis ſuis datus ſit.kzrhio alias fruſtra mater peteret. Hodie procuratorregui apud nos ſolet pupillis& impuberibus petere i tores. Si igitur is anteuerterit matrem, ca exculi debet. Mater enim debet petere tutores filiis ſuuſ indigeant.l. cum jure.o. C. qui petant tutor. Quintus caſus eſt, ſi caſu aliquo impecditaſſtmu lier, quominus tutorem peteret. tunc enim axcvlanl debet nec repelletur ab hæreditate impuberislcum à matribus. C. co. vbi locus eſt inſignis de caſu bor. tuito. Alium ſimilem habemus in. Præſes plo uinciæ. C. de appellat. Hactenus de matre qus tui- rem cogitur petere fi lio ſuo. E d
w 2— ——— d 8 —————— 8 —————— ———— ꝗMo— ͦ——

alane
zetendit usnilini eiaütd lcälulnm tibus den beri curmn ldem di Tenilyb egis, veih da telica An ideoan non petiii le he ſotandund- ur mata petienhye
11
inor etinge Kuml.
s pubece uſconlulunt zui inuts naruſcor ſ popilidin dant nlt impubel ſitototes torem don n bnd ſt irlor xemplune eutorelg
In Tit. Qui petant tut. vel curat.
Ex codem genere eſt libertus, qui cogitur etiam etere tutorem filiis patroni ſui..⁊. hic. Atque gra- ior eſt cauſa liberti, quàm matris, quia ille ctiam extra ordinem punitur. Hæc autem ab hæreditate
atum repellitur.— ta De hus quibus permittitur tutores petere ſi velint, licet non cogantur.( P. III.
Inumerantur in 1.2. in principio, hic conſan- uinci, educatores&c. in l. auita. C. cod.& in lſciant. C. de legit. hæred. vbi dicitur eos nõ pro- ibeii petere tutores, quod niſi fecerint repellũtur ab hærcditate. Idẽ igitur de his dicitur, quod de ma- tre hic. Nos autẽ hic dicimus eis permitti petere tu- rores cos tamen non cogi. Ego hunc locũ intelligo cum pupillus matrẽ habet, quæ ci ſi ucceſſura eſt, per ſenatuſconſ. Tertullianũ, quæ quia præcedit in ſuc- ceſsionc omnes cõſanguineos, ca cogitur petere tu- tores. d. ſciant. debet intelligi de his, quæ ſuccedunt pupillo ſublata iam e medio matrc. Et quemadmo- dum mater repelleretur ab hæreditate ſi tutorem non petüillebſic etiam hi qui ſuccedent. Alius locus huius tituli eſt in quo tractatur De hu qui tutores petere prohibentur. CA P. IIII.
Jlcöcinentur inl. auita. C. eo.& 1.3.§. ſi quodã.
II hic. vbi excipitur creditor, quod poſsit tutorẽ petere. Vade colligitur alios eſſe, qui petere vetãtur. Hoc autem ea ratione fit, quod iuris authoribus ſemper ſuſpeci fuerint, qui tutores petierunt, aut ſe- ingeſſerunt tutelæ:. ſcire oportet.. vlt. ſuprà titul. præced. voluerunt iuris authores præcludere viam ne omnes ambirent tutelas aliorum, quod id ſui commodi,& quæſtus gratia facere viderentur, licet ergo conſanguineis tantum tutores petere impu- beribus. Nunc videndum eſt de curatoribus: hic enim huius tractatus ordo id expoſcere videtur.
De curatoribus. CA P. P. b D' curatoribus pauca hic dicemus, quia certũ cſt curatorẽ dari tantũ petẽti. 6. item inuiti. in- ſtitde curator. l3l. curatorẽ. lic. Curatores ergo pe- tent ipſi adulti, ſi præſentes ſint, vel ſi abſentes ſint
Procutaores corundẽ. Excipitur caſus cum quis li-
tem habet cum adulto. tunc enim& inuitus cogi-
tur adultus curatorẽ acci pere. d. II. 2 à nobis citatis. Vdi Detantur tutores.(A P. VIT. D E hac te utulus eſt ſpecialis in Codice Iuſti- 1 ½nianl. Vbi uutor. pctan. eſt lex vnica. A magi- ſtratibus cius loci vnde pupilli ipſi originem habẽt pet conditionẽ patris, vel eius loci vbi ſunt eorũ fa- cultaies peti& dari debent tutores. In alio autẽ loco vbimorantur, laatedexnazeipien ttutores. Quid ſi in vno wigenn unet 8 in alio loco facultates ſuas?
proba duddcraee ig; tutorẽ dari debere. Ad id
tamcn elkalia ea pupillo⸗fi pr. tit: præcedenti. Sed
lké g.virußh 1.. 8 videtur cõtraria in l.propter
do accipiendũ Aeulat. nat t
ipPlendũ ſit, quòd dicitur in d. l. pupillo. dicitur neminè vltra cẽteſimum lat id ttutelam ge- rere, niſtin adé prouincia duuilii fioie g Se .o, brouincia pupilli ſit, licet datus tu- „Inquit ad vniuerſum patrimoniũ datus intelli- Saturtamen ſe cxcuſare poteſt Itra cenreſi
apidem utclam PS SR nevltra cente mum Dil pautimonn Hura niñ in eadem prouincia pu-
abunt dulfit) alläs illarum rcrum præſides 1 votes in illa prouincia.
ſi inde oriundi non ſint, nec ſuas fa.
t. tut. quæ explicat quomo-
399 TIT. VII LIB. XXVI. PAND. De ædminiſtrat.& periculo tutor.& curat. CA P. 1.
Vius rubricæ ſunt plures partes& in Cod. Iuſtiniani tres ſunt tituli huic no- 9 ſdtro reſpõdentes. Primus de adminiſtrat. ctutor. Sccũ dus de pericul. turorum. Ter- tius ſi ex pluribus, nos confuſionis vitandæ gratia, quæcunque ſcripta ſunt, ſub hoc titulo in hæc tria capita diuidemus. De adminiſtratione tutorum. CA P. TI. Vm autem de adminiſtratione tutorum quę- rirur, primũ conſideranda ſunt ea, quæ iplam adminiſtrationẽ antecedunc. Sunt enim veluti quę- dam proœmia adminiſtrationis tutelaris de quibus nunc videndum eſt: poſtea de his tractabimus quæ
ad ipſam adminiſtrationem pertinent. DVe hus quæ inſam adminiſtrationem precedunt. CAE Ir TLlud imprimis adminiſtrarionem pręcedit, quod tutor ſimulatq; datus eſt, vel in teſtamento a pa tre, vel à magiſtratu, vel à lege ſi nolit gerere tutelã, cogitur extraordinem gererc,& adminiſtrare. Quid autem ſit extraordinẽ gerere ſæpe alias dixi. In iu- dicis ſolitum erat, vt iudices à Prætoribus darétur, qui cauſas cognoſcerent, ſed ſæpe hoc ordine præ- termiſſo ſolebat Prætor authoritate ſua exequi,& cognoſcere, cum fauor cauſæ aut perſonarũ id ſua- debat. Sunt ergo quædã extraordinaria auxilia, qui- bus licet vti aduerſus tutorẽ contumacem. Primum poterit Prætor iubere cius pignora capi. Eſt enim hoc genus vnũ quo tutor coercetur ad adminiſtra- tionẽ tutelæ ſuſcipiendam.tit. de admi. tut. Huc per- tinet, quod dicitur in I ſi quis magiſtratus. de mune- rib.& honoribus: ſi quis magiſtratus in municipio creatus munere ſibi iniũcto fungi detrader, per prę- ſidem munus agnoſcere cogendus eſt, iis remediis quibus tutores quoq; ſolent cogi ad munus, quod iniunctũ eſt cognoſcendũ. Prętor igitur aliquando mittit in poſſeſsionẽ, de qua re eſt titulus, Ex quib. cauſ. in poſſeſ. eatur.huius rei exemplum eſt in cau- tione damni infecti. Hæc ſunt extraordinaria auxi- lia, quibus vtitur Prætor. Deinde præhenditur tutor detrectans munus tutelæ,& in vincula coniicitur. Lob fœnus. 29. hic.& 13. de ſuſpect. tuto. Solet etiam dici eius domum poſſe poſsideri, ſed hoc quomo- do ſit accipiendum, docui aliquando ſub tit. com. diuid. Cum igitur aliquis tutor datus eſt pu pillo cxtraordinem, cogi poteſt ſubirc tutelam.5 Secundo turor antequam tutelam ſibi iniundtã gerere poſsit, ſatiſdarc cogitur, ante ſatiſdationem enim nihil agere aut adminiſtrare poteſt.]. muto.§. J. ſupra. de tutel. Cogitur autẽ ſatiſdare rem pu pilli ſaluam fore. Hæc ſtipulatio numeratur à Iuriſcon- ſulto inter communes, id eſt, inter cas quæ non tan- tũ ſunt prætoriæ, ſed etiã iudiciales. l. 5. infrà de ver. obli. Poteſt enim proficiſci non tãtum ex prætoris, ſed etiã ex iudicis officio. Exempli gratia, cum præ- tor tutorem dat, is cogitur ad ſatiſdandum. Hoc fit prætoris officio qui tutorem dedit, aliquando id fic etiam officio iudicis à prætore dati quãdo resaliter expediri non poteſt, veluti tutor datus aliquem no-
mine pupilli cõuenit, reus conꝑentus obiicit ſe non rectè ab co conueniri, quod tutor nõ ſit. Res, id eſt, lis 11 2

490
expediri non poteſt. Neceſſe ergo eſt vt iudex qui datus eſt à prore kanc litem dirimat. ludicis ergo officio tutor cogetur ſatiſdare; de hac tutorum ſa- tiſdatione extat titulus in inſtit.& in Cod, de tutor. & curat. qui non ſatiſd. b
Excipiuntur nonnulli tutores qui non cogũtur ſatiſdare,vt tutor teſtamẽtarius: eius enim fides pro- bata eſt à teſtatore,& ideo non cogitur ſatiſdare. Item is qui ex inquiſitione datus eſt. l.teſtamento. ſuprà. de teſtam.tutel.
Tertiò tutor datus antequã adminiſtret inuenta- riũ ſiue repertorium omnium rerum pupillarium conſicere debet. l.tutor qui repertorium. hic.& l. tu- tores. Cod. cod. forma conficiendi inuentarij tra- ditur in l.vltima. Cod. de iure delib. Et quamuis ea conſtitutio loquatur de conficiendo inuentario re- rum hæreditariarum, tamen poteſt ex ea colligi quomodo debeat à tutore confici inuentarium re- rum pupillarium, cùm eadem ſit ratio. 13.§.tutores. infrà de ſuſpect. tut.vbi dicitur niſi rutor confecerit inuentarium, in vincula coniiciendũ eſſe. Neceſſaria & iuſtiſſima cauſa. Exemplum eſto, ſi fortè pater, qui tutorem teſtamento dedit, vetuit confici inuenta- rium rerum pupillarium. id enim aliquãdo prodeſt pupillo, patrimonium eius tenue fortè detegatur, vt dicitur in 1.1. C. de aliment. pupil. preſtan. hocq; con ſtitutus eſt, vt hac in re volũtati teſtatoris pareatur. juſtiſsima etiam cauſa eſt, cum tanta eſt inopia pu- pillorum, vt inuentatium confici non poſsit, nec eo
nomince tutor vel magiſtratus conueniri poteſt, ar- gumento eſt, quod dicitur in I. Mediteraneæ. C. de ann.& tribu. huius autẽ inuentarij magnus eſt vſus & effectus, præterea quæ nota ſunt ſatis,& quæ po- teſt vnuſquiſq; ſatis adſequi per ſe, præter iam dicta duo ſunt pręcipui effectus. Primus eſt, quòd debito- res pupillorũ poſſunt cõueniri ex inuẽtario, ſi tabu læ, quæ inſcriptæ ſunt inuentarij, incendio, vel alio caſu perierint. l. chirographis. 57, hic. Alius effectus eſt, quia ſi in inuentario quicquam deſcribere cura- uerit tutor, ctiam ſi poſtea contendat non tantam eſſe quantitatem patrimonij pupillaris, is non au- dietur, quamuis hoc probare velit. l.vlt. C. atb. tutel. Et hoc eſt introductum propter fauorem pupillo- rum:eſt præſumptio iuris cõtra quam nulla admit- titur probatio. Confecto enim inuentario, cogitur tutor turelam gerere. Si tamen plures ſint tutores, vel vni decerni poteſt adminiſtratio, vel tutela in- ter eosdiuidetur. l.3 hic. Spectatur enim quid vtilius ſit futurum, an vt decernatur vni adminiſtratio, vel diuidatur inter eos tutela: de hac diuiſione dicemus ſuo loco. hæc ſunt proœmia adminiſtrationis, nunc videndum eſt de ipſa adminiſtratione.
De his quæ ad curam& adminiſtrationem tuto Vis⸗ pertinent. CAP. IIII. 1 Mprimis ad adminiſtrationem tutoris pertinet, J cura morũ pupilli, vt eum recte inſtituat.l. Cum plures. 12.§. cum tutor. hic. Idem habetur in l. qui fi- lium. vbi pupil. educ. debeat.
Secundò, ad curã tutoris pertinet maximsè ſalus, & incolumitas pupilli poſt eius morum inſtitutio- nem. li conſilio. ſuprà de tutor.& curator. dat. ab his. huc pertinet, quod dicitur de alimentis pupillo prę- ſtandis,& vbi pupillus educari debeat. b
Tertiò, tutor curam habere debet rerũ& patri-
Franc. Duarem luriſconf.
monij pupilli ſui. Nam vt ſub titulo de tutelis diꝗi
eſt, tutor principaliter perſonæ datur, ſed in conſe. quentiam etiam rebus ipſius dari intelligitur. Cum d enim tutor poteſtatem habeat in perſonam iplam, 2 æquum eſt etiam vt in ręs eiuſdem poteſtatem
beat. Huc pertinet quod dicitur in l. generaliter hie
quotieſcunque generaliter non fit nomine pupll h „.
quod quiuis paterfamilias idoneus faceret, non ui detur defendt. Siue igitur ſolutionem, ſiue iudicii ſiue ſtipulationem, detrectet, non videtur defendi Idem dicitur in l. tutor qui tutelã. hic. tutor qui tu
telam gerit quantum ad prouidentiam pupillarem attinet, domini loco haberi ſolet. Ex his igitur regu⸗ 1
la quædam confecta eſt, ex qua multæ aliæ conſe.
quuntur. Primum eſt, tutorẽ debitores pupilli con. uenire poſſe, imò debere. l. ſi tutor. hic.& l. debitori. bus. C. eo. Addendum eſt&ſi tutor victus fuerit in ui iudicio, in cauſa pupillari eum à ſententia appellate i
debere, ſi bonam cauſam habeat. l. ſi bonam. C. 0. 1 tit. Nec ſufficit appellare, ſed appellationem perſe. 1u qui oportet:id tamẽ facere non cogitur procurator l
inuitus. l. inuitus. C. de procur. vbi dicitur quodne
mo inuitus procurationem ſuſcipere cogitur. Nee eandem vltra prouocationis cauſam extendere. Scd nec defenſionem abſentis ſubire compellitur cum fidem ſuſceptam implere ſufficiat. Ratio igitur eſt diuerſa procuratoris& tutoris. Procuratot enim nõ datur ad litem generaliter, niſi aliud expreſſum ſit,& ſpecialiter ei mandatum. 51 datus eſt ad luem quandam inſtituendam poſt ſententiam non cogi- tur amplius defendere, niſi hoc ei ſpecialiter fueri mandatum. Alia eſt cauſa tutoris. Nam tutor non tantũ prouocare debet à ſententia, que iniuſte com
tra eum lata eſt, ſed etiam proſequi: nõ enim dauut p
pupillo, vt litem exerceat, aut inſtituat, ſed ei datuti pleniſsima poteſtas, in his omnibus, quæ ad perſo- 1 nam pupilli, vel eius rẽ pertinent. vide I. ſi actor. O de appel.& in iure pontificio. c. Non iniuſte extdt procur. Addẽdum eſt etiam tutorem cęptam litem perficere debere, ſi nondum rationem adminiſtta. iiiua tionis ſue reddiderit. l.ita autem.§. fit hic. Sed quęſtiioi
eſt an ſatiſdate debeat tutor, cum aliquem in ius aut in iudicium vocat pupilli nomine? Hæc quæ.
ſtio tractatur in l. 2 4. hic. vulgo hic dicitur cum non
debere ſatiſdare, niſi forte incertũ ſit, tutor ſit necne De procuratore dubium non eſt quin ab eo cx gatur cautio ratihabitionis, ſi incertũ ſit an ei marr datum ſit nècne vt agat. l.non ſolum.§. qui alteno- ſuprà de procur.& l.1. C. eo. tit. de procur. De tutote loquitur etiam l.tutores.& I. vlt.§. defenſionem. C de adminiſtra. tutorum. Idem de procuratore con ſtitutum eſt, ſi diligẽter inſpexerimus verba legum Nam ſi certum ſit procuratorem mandatum ha bere, non cogitur ſatiſdare.& huc pertinet titCc ſatiſdat.& Inſtit. de ſatiſd. in l. Si is qui procutato de procuratore dicitur, ſi quis apud acta conlh tuerit aliquem procuratorem ſuum, nõ exigi ei dationem à procuratore, quia certum eſt eummo- curatorem eſſe, ſed quoties dubium, id eſt, ſatſſtatio exigitur. l.. C. de procur. l.& ſi pupilli ſuprà deneg. geſt. Quid ſi tutor victus fuerit omnino, nontahti à iudice ordinario, à quo appellatum eſt, ſed etiam à iudice ad quem prouocauit, an actio,& in ipſum tutorem danda ſit, an verò in pfinm pupilas 5 reuit
——

ꝛppellaim acoginun lcipete 9 nuſam enn ire com- ciat. Ra 1s. Proca niſtaliud „Si datusd ententim, dc ei ſee oris. Nanu- ntiaquenn ſequi:-iem nſtituase nͤbvs qun ent.idelli c. Nonut notem hu ationemadt n fllcsd cum Jiquen nomile hic dichube
nübtuo
neeru Colum-
deyveul l. 1
deſic, aut nocere 1p
Nam qua
tamen nO 4111 zdeo actio iudicati datur pupillo,& aduerſus pu-
In Tit. De adminiſt.& peric. tut.
.. breuiter dicendum eſt ſententiam latam in cauſa
aduerſus tutorem, aut pro tutore pro- ſi pupillo„non ipſius tutori.
muis tutor rem in iudicium deducat, id 1 4 at n tam ſua cauſa facit, quam pupilli,&
upillari.
Ilũ. l. ⁊. hic. vbi notandum eſt, quod dicitur litiga-
torẽ condemnarc. Idem in l.4. infrà de re iudic. vbi
aucitur tutor quoque vel procurator, in eadem con- zuione ſunt, non debeant videri ſe liti obtuliſſe,& acitco denegari in cos debet iudicati actio, niſi Ccientes,& prudẽtes actionem calumnioſam inſti- cuerint.non eſt ignotum. C. de adminiſt. tutor. Tu tor autem non tantum debet exigere ab extraneis Acbitoribus·ſed etiam à ſeipſo. I. quoties. hoc titulo iimo. Me quæritur an ſoluens tutori liberetur? Et vt rectè ſoluatur pecunia debita pu billo„& vt ple- na ſit ſecuritas ſoluentis conſultum eſt, vt præter tutoris authoritatem accedat eriam decretum Præ- toris huc pettinet Lait Prætor. ſuprà de minorib.& peaultinſtit. quib alicn. lic. vel non licet.& L.. C. ſi 2duerſus ſolut. reſtit. huc quoque pertinet lconſti- tutionem. liſancimus. C. cod. Et eſt conceptio in d. ſancimus. hoc enim non eſt intelligendum de re- duibus qui quotannis pend untur. Secundoò ſi pupillus conueniatur, tutor eum de- fendere& tueri debet. l.tutoris hic. idem dicitur in Iylt. C. eod. ſed quæritur vter ſuſcipere iudicium debeat, an tutor an pupillus?hæc quæſtio tractatur in LI. hic.& dicitur tutori licere vtrum mallet, aut iudicium ſuſcipere, aut pupillum exhibere, qui co authore iudiciũ ſuſcipiat: ita tamen vt pro his, qui
fari non poſſunt, vel qui abſunt, ipſi tutores iudi-
cium ſuſcipiant. Pro his autem qui ſupra ſeptimum xtatis annum ſunt,& præſto erunt authoritatem præſtent. Ex hoc loco obiter notandum eſt, cum
ui fati non poteſt, id eſt infantem, opponi ei, qui Apamun annum xætatis habet, quamuis videamus cos, qui nondum actigerunt annum ſeptimum lo- qui. Scd ego alias dixi in interpretatione cuiuſdam legis de verbo. obligat. infantem definiri cum, qui nondum cſſſeptem annorum, verum quidem eſſe,
ſhod infantes loquantur ante annum ſeptimum,
ed tamen oportuiſſe certum tempus definiri ſicut etiam cettum tempus definitum eſt pubertati. Et in huiuſmodi temporibus definiendis Iurcconſulti noſtti maximè cius rationem habuerunt, quod plu rimum accidit. Tutor autem conuentus pro pupil- lo bonam fidem agnoſcere deber,ſi videat iure peti, & debitum elle, q non recte fungitur officio ſuo, ſi non ſatisfecerit. I. Auories.ſicut hic.& Lſi tutoris. C. cod. Addendum 8 naa 8 lun ſibi ſoluere poſſe, ſicut enim ka crnan dua Paſecis debet circa alias perſonas, poteſt Alluc ibi debetur, id ſibi ſoluere debet& ls ſi fortè ſit debitum vſurarium ſibi im-
Putare deberſ non à ſeipſo acceperit. bere antlad ofhcum& adminiſtrationem tutoris bun decu hunin pupilli prædia comparare, ſi ddutcaite 3 rem ſufficiat. l. ita autem. hic. nc 3 ollocare,& ſœnori dare debet. Et eſt niug ReAidan ommun aorandli de quæſtio- auchorbwein Ae loc neceſſ:rium viſum eſt iuris lubeat coerceri tutorem, qui in hanc
uodab eo nomine pupilli petitur,
401 rem pecuniam pupilli non impendit. d. l.ob fœnus. Itutor, qui repertorium. l. niſi. C. eod. Si autem tanta Pecunia non ſit, vt ſufficiat ad prædij comparatio- nem, ad vtilitatem pupilli fœnori danda eſt. I. ſi tu- tor. Lcum plures. cum ſeq. hic. Ex multis aliis locis idem facile colligi poteſt. exempla ſunt infinita, ſed tamen hoc abrogatum eſt, noua Iuſtiniani conſti- tutione 7. vt qui ſe res minor. obligat. Ea enim le- ge conſtitutum eſt, ne tutor cogatur pecuniam pu- pillarem fœnori darc. Experientia enim docuit id non ſemper vtile eſſe pupillis, quia flebat nonnun- quam, vt hominibus non idoneis illorum pecunia
mutua daretur,& ita perderetur. Sed hoc iure, quod in Pandectas relatum eſt, cogitur tutor pecuniam pupilli fœnori dare. Imò poteſt tutor ipſe veluti qui- uis extraneus, à pupillo mutuo acciperc. l. non exi- ſtimo. hic. hoc tamen intelligendum eſt, modo pa- lam,& bona fide id ab eo fiat. Nec obſtat d. l. ob fœ- nus, quia ſi id faciat palam, id ſibi vitio verti non poteſt, huius ſtipulationis forma& conceptio cum pecunia pupillaris creditur, docetur in l. quoties. hic.
Quintò ad officium tutoris pertinet res pupilli non donare, nam quamuis domini loco habeatur, vt ſuprà diximus: non tamen ei permittitur res pu-
pilli perdere& diſsipare. l.cum plures. hic. Idem di- citur in l.. infrà de tutel.& ratio. diſtr. huc pertinet J.tutor.§.vlt. hic.& J. non omni. C. cod. tit.
Sextòô, tutor non poteſt vendere res pupillares.
Sed hoc quomodo accipiendum ſit docet Conſtan
tinus Imperator in I.lex quæ tutores. C. eo. qua de-
rogat orationi D. Seueri. cuius mentio eſt in l.i de
rebus corum, qui ſub tutel. Ea oratione prohibeba- tur tantum alienatio prædiorũ ruſticorum: vtbano- rum autem admittebat: de hac venditione loquitur ctiam I. vlt. C. eod. quę lectionem tantum deſiderat. Septimò, tutor non tantum ipſe gerere debet pro ſua virili parte, ſed etiam ſi videat conturorem ſuum malè verſari, in adminiſtratione tutelæ cum accuſare debet ſuſpecti, aliàs tenetur. I.etiam. hic.& I.actus. cod. tit. Nam quamuis à contutore ſuo non poſsit rationem actus ſui exigere, tamen poteſt, imo debet, cum ſuſpectum facere. Octauò, conſilium tutor requirere debet eius cu- ius conſilio teſtator tutelam geri voluit. l.quidam decedens. 4. hic. in aliis libris eſt l. ita autem.§. Pa p. eod. huc quoq; pertinet l. Titium& Mæuium. hic. Nonò& vltimo, ad officium tutoris pertinet poſtquam finita eſt tutela, admonere pupillũ ſuum, vt curatorem ſibi dari petat. d. l. ita autem.§. ſi tutor. hic.hęc pertinent ad adminiſtrationem pupillarem. De periculo tutorum vel curat.( AP. T. Ericulum tutoris vel curatoris in eo eſt, quod actio tutelæ aduerſus eum detur, ſi quid fece- rit, vel prætermiſerit aduerſus ea, quæ iam diximus. Et notandum eſt eum conuenire ex co tempore, uo ſciuit ſe tutorem datum& iuſſus fuerit tutelam ſubire. l. ꝑrima. hic. idem dicitur in l. quidam.§. vlti- mo. l. qui iuſſus.& I. tutor. hic. hæc autem omnia accipienda ſunt, ſi appareat culpam tutoris inter-
ueniſſe. Non enim hoc generaliter& indiſtincte
accipiendum eſt. Si damno aliquo adfectus ſit pu-
pillus, ſed intelligendum eſt, ſi culpa interuene-
rit tutoris, alia enim damna præſtare non cogitur
tutor. 1. ſi ſine. l. à tutoris. I. tutores. l. qui pott. J. I.I 2

cum poſt. hic. Sed qua culpa hoc accipiendum ſit, quæritur, nec ſatis de eo conuenit inter iuris inter- bretes. Et breuiter dicendum eſt tutorem præſtare omnem culpam non tantum latam, ſed& leuem.l. quicquid. C. arb tutel. Sunt tamen duo loca, quæ videntur contraria, vnus eſt in l. tutor, qui reperto- rium.§. competit. hic.alter in 12. C. arbit. tutel. Ego ſæpe iam vos admonui in antinomiis explicandis videndum eſſe, an lex vna generalis ſit, altera ſpe- cialis, quia per ſpeciem derogatur generi. d. J. quic- aid. generaliter loquitur...tutor. qui repertorium ſpecialiter. propterea nulla hic dicenda eſt antino- mia. Veruùm ita vnam legem hic interpretari de- bemus, vt exceptio ſit alterius legis. lin toto. de re- gulis iur. Ratio autem huius exceptionis magna elt,& cò omnia referenda ſunt, vt tutor ea præſtet quæcunque ad bonum patremfamilias pertinent. In his autem duobus caſibus leuis culpa bono pa trifamilias imputanda non eſt. hic tractatur queſtio puiuſmodi an tutor honorarius ſubeat periculum tutelg: Et dicendum eſt excuſsis aliorum faculta- tatibus eum teneri. l.3 hic. Idem dicendum eſt de co tutore, qui notitiæ cauſa datus. Quæritur etiam de patre an pater pro filio tutore dato teneatur? hæc quæſtio tractatur in l. Lucius. hic. vbi dicitur pa- trem actione de peculio& de in rem verſo tencri, nec multum videri in hoc caſu facere patris ſcien- tjam,& conſenſum ad obligandum eum inſolidum niſi fortè contutore, vel quo alio volente eum face- cere ſuſpectum interceſsiſſet,& quaſi in ſe pericu- ſum recepiſſet. Sed huic ſententiæ contraria vide- tur l. ſi filiusfamilias. ſuprà de tutelis.vbi dicitur. Si filiusfamilias tutor à Pretore datus ſitſi quidem pa ter tutelam agnouit, inſolidum eum teneri debere, ſi non agnouerit, duntaxat de peculio. Sed dicen- dum eſt dictam l. Lucius. loqui de tutore teſtamen- tario. dicta I. ſi filiusfamilias. de datiuo tutore, quem Prætor dedit.
Caſus igitur diuerſi ſunt, ſed an ratio quoque diuerſa ſit? Satis mihi videtur probabilis diuerſita- tis ratio, fides& diligentia cius tutoris quem pater teſtamento dat liberis ſuis, probata videtur iudicio reſtatoris, vnde eriam videmus nullam ab co exigi
ſatiſdationem. In datiuo autem tutore aliud conſti- tutum eſt, hæc diſtinctio Bartoli eſt& recepta, nec mihi videtur reiicienda: alius locus huius diſputa- tionis eſt, in quo quæritur, b
Quid veniat in hoc iudicium tutelæ. C A P., VI.
6 Iintelligamus quid præſtet in hoc iudicio tutor, acile intelligemus quomodo actionis formula concipienda ſit.
Primum in hoc iudicium venit, vt rationẽ red-
dat tutor adminiſtratæ tutelæ,& reliqua reddat ſi quæ reliqua ſint. L.tutorem. C. arbit. tutel. Quæſtio eſt de fructibus rerum pupillarium, an tutor red- dere debeat fructus? Et certum eſt eum cogi ad fru- gtus reddendos. I.ſi ſine. hic. Et quod magis, eſt di- citur non tantum cogi ad fructus reſtituendos, qui
percepti ſunt, ſed etiam ad eos fructus, qui per-
cipi poruerunt. Sed quid de vſuxis dicemus? Et du- bium eriam non eſt, quin debeantur,& peti poſ ſint iure ciuili.l.tutor, qui repertorium. hic. vbi eſt
92 Franc. Duareni luriſlconſ.
prolixa de his diſputatio,& locus communis no. tandus. Huc pertinet titulus Codicis de vſuris 9. pilla.& coniungendus cum dicta l. tutor, qui re 4 torium. Alia quæſtio tractatur de ſumptibus* tore factis, an ſumptuum a tutore factorum racn habeatur in hoc iudicio? Et dicendum eſt, ſi 9 ſumprus fecerit, vt ſe aleret, eorum non haberi 1n tionem, eos non reddi. excipitur tamen vnus calas niſi ſalarium ei conſtitutum ſit. Qui locus oſten dit tutelæ officium non eſſe gratuitum, ſi ma u ſit inopia tutoris. I. a tutoribus.§. vltimo. hic. din non eſt dubium, quin ſumptuum in adminiſtratio. ne rerum pupillarium factorum ratio habeatur, vt docebimus infrà ſub titulo de tutel.& ratione àt ſtrahendi. Hæc actio ceſſat ſi teſtator prohibuerit ratio. nem à tutore exigi. I. ita autem.§. quidam decce- he u dens. hic. An autem teſtator poſsit hoc cauere te. 1, ſtamento ſuo, controuerſi iuris eſt apud interpre. 1 tes, ſed tamen in dicta lege dicitur teſtatorem id prohibere. Ea tamen voluntas teſtatoris non el tantæ poteſtatis, ſi conſtiterit tutorem mals ver- ſatum eſſe in adminiſtratione tutelæ, vt non poſ ſit eo nomine conueniri, ſed tantum prohibetur ſcrupuloſa ratio. Huc perrinet, quod dicitur in.. ſi ſeruus. de legat.. Simile eſt etiam, quod dicitur in l. Aurelio.§.vbi de liber. legat. Alia quæſtio huc pertinens tractatur pro qua parte tutores tenean. tur? Et animaduertendum eſt imprimis, ſi plures tutores dati ſint pupillo, eos ipſo iure teneri inio lidum, niſi diuiſa ſit inter eos adminiſtratio àma- rul II giſtratu, vel à teſtatorc. I. tres tutores.& l. ſi duo. uNokC
hic. Ex bono tamen& æquo ſi vnus conueniatut inſolidum pro alio, etiamſi non fuerit diuiſa ad- miniſtratio, datur exceptio. Harum autem exce. ptionum tria ſunt genera. Prima ordinis dicitur, ſi vnus ex tutoribus con- ueniatur inſolidum, poterit hanc exceptionem op. ponere, quæ ordinis dicitur, cum nihil geßsit Lal. hil gerere debuit, quia turor honorarius tantum fuit. 1. 3. hic. de hac re extat titulus in Codice Jufti. niani. Si tutor vel curator non geſſ. 2 Sccunda exceptio diuiſionis appellatur, quæ qi ficiente prima exceptione opponi ſolet.hæc autem exceptio competit cum omnes ſoluendo ſunt; i diuidatur inter eum, qui conuenitur inſolidum, W alios, qui ſunt ſoluendo actio. l. 2. C. de diuid. tutell 1.5. nunc tractemus. infrà de tutel.& ratio diſtrah ii plures. hic. b Tertiò exceptio dicitur exceptio cedendarum actionum, exempli gratia nulli fuerunt honorarij tutores, aut cæteri ſoluendo non ſunt, tunc in ſub⸗ ſidium hæc ei ſupereſt exceptio, ſcilicet cedende rum actionum. Ille petit, vt ante omnia ei cedauu- & præſtetur adtio competens aduerſus contutom ſuos..2. Cod. de diuid. tut. hæc exceptio eſt ma vſus, quia niſi cedat aduerſarius cam actionen non condemnabitur tutor inſolidum:huius ceo- nis mentio eſt in I. ex pluribus. hic. N otundum etiam hic eſt. Cum non ceſſerit actionem ſuan pu- pillus forſan, quia id ab eo petitum nõ fuerit, umen ex bono& æquo viſum eſt tutori à quo ſolidume exactum actionem in factum vtilem dari. l 9.qun
tractemus. infrà. de tutcl.& ratio. diſtrah. de h & ſecuñ

d et amd Lichdr th 48 teltarn tutotem, tutela R tantim, t, quod
etiam,
zar. Aldg
arte tun t imptin jplo inre adminitn
1
non feni Harum un
us ex uns anc exceyiu um alilgi
nonoranb-
Alus in Cac-
es lleh coiut nl 2000 du te Krauob
Ic llo c ltrus
OIl ſuoh M
In Tit. De author.tutorum. 493
& ſecunda patte huius tituli diximus, nunc viden-
dum eſt de tertia. De agentibus 22 conueniendi vndo vel plur. CA p. VII. Vic parti rubricæ reſpondet titulus Codicis. Si ex pluribus tutonib. vel curator. omnes, vel
vnus& qui pẽdet ex titulo de pericul. tutorũ. Cer- tum eſt autem vnum ex pluribus tutoribus poſſe
SOt 1b 7 5 1§. 1 1 1 C conueniri pro pupillo.l. Decrcto.. vltim. hic. Cum
qiuila eſt tutela, non eſt dubium quin vnus agere vclconueniri poſsit, ſed tamen benignè permiſſu m eſt mi tutori agere, ſi duobus ſimul tutela permif- ſa ſit. Dicit autem lex benignè, quòd id ob vtilita- tem,& fauorem pupillorum receptum ſit„quod rigore iuris non admitteretur. Hinc quæſtio tracta- tur in lInter tutores 36. hic. Vnus ex pluribus turo- ribus inter quos eſt diuiſa tutela, agit aduerſus de- bitorem pupill, qui conuentus eſt, is obiicit com- penſationem pecuniæ debitæ à pupillo ob admin 1. ſtrationem alterius tutoris: tutor qui agit dicit ad ſe hoc non pertinere. quæritur an compenſatio lo- cum habeat Et Papinianus dicit locum habere cõ- penſationem, quod pupillus ipſe agere videatur cũ pupill nomine agitur. Pupillus autem etiam pecu- niam debet, ergo meritò compenſatio locum habe- re debet. Diuiſio autem tutelæ iuris non eſt, quia omnes tutores inſolidum ſunt tutores, ſed eſt iuriſ- dictionis,& venit à prætore qui tutelam diuidit.
TIT. VIIE LIB, XXVI 194 PANDECT. DEAVTHORIT. TVTORVM. S D..
appendix tituli præcedentis. Nam magna pars adminiſtrationis eſt au- ſhoritas, ſed quia hæc res pleniorem aractationem requirebat, ſeparatim hic titulus conſcriptus eſt Habet autem hic titulus tres ptæcipuos locos. Primus eſt in quo quæritur, Quid ſit authoritas tutorls. CA. 77.
A Nchorare dicitur tutor cum approbat quod 2 Serttur cum pupillo. Letiam. hic. videndum aut eſt quomodo dnofea⸗ interponatur in I. z. huius diruli luriſconſultus ait nullam eſſe differen- lam an authoritastutoris non interuenerit, an per- petan mnterpoſita ſit Imprimis vt tutor authorarc dam u n conſnlus neceſſarius eſt. I..§. vlt. hic. bet vim retentus ſit, non ideo con-
fau intelligendus eſt. l.non multum. hic. Præter unc conſenſum o t
tutorem authoré fi oſtendit no
Aum alias tutor
ritati, quæ interponitur perfecto nego- Sed quando dicimus in
lc titulus particula quædam eſt&
ipſo negotio, non dicimus tutorem non poſſe con- ſentire ſtatim contracto negortio:& hoc tantum di- citur ad excludendum conſenſum abſentis, qui per nuntium voluntatem ſuam declarare volebat. Er- go poteſt etiam incontinenti poſt contractum ne- gotium author fieri præſens tutor. Quæ enim in- continenti fiunt, negotiis ipſis vel contractibus in- ſunt. Llecta. ſuprà. de reb. credit.. iuriſgentium.§. quinimo. ſupr. de pac. in I.obligari.§.vlt. hic. dicitur non requiri neceſſario præſentiam eius, qui cum pupillo contrahit Præterea notandum eſt hanc au- thoritatem purè interponendam, nec admittere conditionem. l.& ſi conditionalis. hic. I. Actus legi- timi. de reg. iur. licet non recenſcatur in d.]l. actus. tu- toris authoritas, addenda tamen eſt. Illi enim actus legitimi nõ recenſentur omnes in d. I. Iuris regula. Nec dicam ibidem omnes actus legitimos condi- tionem non admittere, ſed cos actus legitimos qui non recipiunt conditionem adiecta conditione vi- tiari, quia quæri poterat an conditiones iis actibus adſcriptæ pro non ſcriptis habeantur, an cos om- nino vitient. Deinde quæritur an neceſſaria ſit cõ- ſignatio& ſubſcriptio tutoris authorantis. Hæc quæſtio tractatur in l. inter pupillos. hic. vbi dicitur aſsignationem tutoris, neceſſariam non eſſe, vbi obiter nota modum reſpondendi Scæuolæ. Hinc quæritur in l. accipientis. hic. an idem tutor datus duobus pupillis ſi vnus aduerſus alterum agere ve- lit,& è contra quia opus habent tutoris authorita- te, poſsit vtrique autor eſſe,& ei qui agit& ei qui conuenitur? Et ibi dicitur vtrique fieri authorem, vulgò exiſtimant duo iudicia eſſe, non idem ſed verba. d.I.refragantur omnino, vbi alter dicitur ede- re iudicium, alter pupillus accipere. Idem autem tutor dicitur duplicem perſonam ſuſtinere, hoc ca- ſu intelligi. Sed aiunt, quomodo iurabunt de ca- lumnia? Poteſt, ſi factum incertum ſit& probatio pendeat ex teſtimoniis, quæ non nota& incognita ſint tutori,& vna hoc caſu ſufficit authoritas& vtri que applicatur pupillo. Alius locus huius ritult eſt, De perſonw quæ anthorare poſſunt. GCS„“,..“. 5 Vtor& curator poſſunt authorare, quod ex 1 rubrica hic ſatis intelligitur. in 1. 4 huius tituli dicitur vnius tutoris authoritatem ſufficere, ſi for- te plures tutores eidem pupillo dati ſunt. Hæc au- tem quæſtio plenius deciditur. in l.vlt. C. de autho. præſt. quæ conſtitutio eſt edita ad ius vetus emen- dandum, cuius mentio eſt apud Vlpianum in frag-
mentis Inſtitutionum. Excipit autem luſtinianus
in d.lxvlt. vnum caſum niſi tale negotium geratur quod tutelæ finem im ponat, cuiuſmodi eſt arroga-
tio. Hoc enim caſu omnium tutorum authorita-
tem requiri,& interueneri debere conſtituit. Piæ- terea notandum eſt eos qui non gerunt tutelam, non poſſe authores eſſe ſuis pupillis. I. 4. hic. Nec obſtat l.pupillum. infrà. de acquiren. hæred. quæ vr comtraria d. ¹. 4 huius rituli opponitur: in illa enim lege dicitur etiam eos qui non gerunt tutelã, poſſe authores eſſe pupillo. Sed ego intelligo d.l4 huius tituli,de honorariis tutoribus, vel datis notitig cau- ſa, quòd hi nõ poſsint authores eſſe quibus non eſt cõceſſa adminiſtratio. In d.l.pupillum. dicitur cum qui tutelam non gerit, poſſe etiam aurhorem eſſe. 4
4
Ełb—“ſſſͤſͤͤͤͤ— —— 9 — 8“

404
Longe diuerſa eſt ratio vtriuſque legis. Quidam enim gerere non poteſt, cui tamen non eſt dene- ata adminiſtratio. Alia quæſtio tractatur de curatore impuberis in J. curatorem. hic.vbi dicitur curatorem etiam impu- beri dari poſſe. Sed ad ea quæ ſolennitatem iuris deſyderant explicanda, authoritatem tutoris re- airi in l.cum in vna. infrà de appellat. exemplum eſt de ſolennitate iuris, ad adeundam hæreditatem non poteſt curator impuberis author ei eſſe, ſed dandus eſt ad cam rem tutor, quia hæc maiorem ſolennitatem requirunt, vt& ad nuptias contra- hendas neceſſarièò dandus eſt impuberi curator, vt Vlpianus in fragmentis eꝛiam notat. Cæcus etiam
poteſt autor eſſe.l.etiam. hic. ſed quæſtionem,& du-
bitationem facit l.luminibus. C. qui tutor. dar. poſſ. vbi dicitur cæcum tutorem dari non poſſe, verum eſt non prodeſſe pupillo cæcum habere tutorem, tamen ſi poſt acceptam tutelam; factus fuerit cæ- cus, nihil obſtat quominus autor fiecri poſsit, quia cæcitas non adimit iudicium. Ego contra omnium ſententiam in diſputationibus anniuerſariis cap. 23. docui& oſtendi cæcum etiam iudicem dari poſ- ſe. Quæritur an tutor cogen dus ſit authorari ſi for-
te author eſſe nolit? Hæc quæſtio tractatur in l.tu-
tor.& in l.ſi tutor.& dicitur tutorem cogendum non eſſe. Si tamen ſine iuſta cauſa authorare recu- ſauerit, actio tutelæ pupillo dabitur in ipſum tu-
torem.
De vſu& effelta huius authoritatis. CA P. V.
Agna eſt vtilitas& magnus effectus huius authoritatis. Primum, nullum negotium re- & contrahitur ſine hac authorirate, ex quo obli- getur pupillus. l.obligari. hic. ſtipulando tamen pu- pillus poteſt ſibi acquirere etiam ſine tutoris au- thoritate: huius rei multa exempla ſequuntur ſub hoc titulo. L. Impuberis.& I. poteſt. hic. De iudicio criminali quæri poteſt vtrum tutor quoque author pupillo ſuo eſſe debeat. Et in l. Clarum. C. de au- thorit. præſtand. dicitur in his etiam iudiciis tutoris authoritatem requiri, ſiue pupillus accuſetur, ſiue alium accuſet. Ea tamen conſtitutio apud nos an- tiquata eſt moribus noſtris. Non enim obligatur pupillus ſine tutoris authoritate, niſi locupletior factus ſit..pupillus.. pupillus. hic Hinc oritur quę ſtio. Quid ſi ipſo tutore authore contraxerit pupil- lus cum tutore ſuo? Et dicitur in l. hic. authoritatis interpoſitionem hoc caſu valere, ſi adeundo hære- ditatem pupillus fiat debitor tutoris. Idem dicitur in l. pupillus. hic. An autẽ pupillus naturaliter obli- getur accipiendo pecuniam. Ex his quæ diximus tractatur alia quæſtio in I. defendente. hic. vbi eſt exemplum conficiendorum actorum. Aliud habe- tis in l.proximè infrà. de his quæ in teſta. delent. fa- ciat iudicata. Hinc moris eſt apud nos, vt poſt fen- tentiam fiat præceptum condemnato, cui niſi pa- rcatur procedatur ad executionem. Ex hoc ctiam loco notandum eſt pupillum non adiiſſe hæredi- tatem tutore authore: qui nouellus curator dixit abſtineo pupillum. Vnde etiam Scæuola reſpondit pupillum proponi abſtentum.
Franc. Duareni Iuriſconſ.
TIT. 1 X. LIB. XXVI. PANDECT.
OVANDO EX FACTO TVToO RIS VEL CVRAT. MINORES. C.4Ap. VI.
Vo ſunt loci præcipui huius tituli qui 6 pendent ex generali titulo de admmi. 2 2 ſrrat. tuto. Primus eſt quando ex facto tu. coris minor agere poſsit. alter eſt quan. do ex facto tutoris minor poſsit conueniri. Quando ex facto tutorus minor agere poſit.
CA P. VII. Otandum eſt& pro regula firmiſsima haben dum ex negotio contracto, à tutore nomine upilli, vtilem actionem pupillo competere, non
directam. l.z.& l. tutor. hic. Idque ideo quia regula 9
& ratio iuris repugnant. Nemo enim alteri actio. nem acquirit. ſtipulatio iſta§ alteri. de verb. oblig
Inuentæ ſunt ſtipulationes vt vnuquiſque ſibi ac. 1
quirat, non alteri: vtilitatis tamen cauſa receptum eſt, vt hoc caſu detur actio vtilis pupillo contraſtri. tam rationem& iuris regulam, aduerſus eum, qui cum tutore aut curatore contraxit. Si igitur tutor contraxerit aut ſententiam obtinucrit nomine tu. torio, actio ex eo contractu, aut iudicati non tutori aut curatori dabitur, ſed ipſi pupillo.l.I. C. eodhæc de priori loco. b 5 Quando ex facto tutoris minor conueniri poßit. CA P. VIII. E imprimis certum eſt minorem ex facto tu-
toris, id eſt, ex contractu conueniri poſſe. lpoſt
mortem. l. tutori. l.il. C. eod.& J.vltim. hic. cadem a- n ni
tio eſt partis quæ totius. Tutor qui erat cohętes pu-
pillo cauit in torum,& ci aduerſus ipſum pupik. en
lum actio dabitur pro parte pupilli. Quæſtio hi tractatur ad hunc locum maxime pertinens, anet dolo tutoris minor conueniri poſsic? Hæc quæſtio tractatur variis in locis huius titulj,& aliorũ tiu- lorum iuris. Sed breuiter ſciendũ eſt, ſi dolus exita rem pupilli admiſſus ſit, eo nomine pupillum non conueniri. Abſurdum enim eſſet ob quemcunque dolum, in quacunque re admiſſum, à tutore pupil lum conueniri. l. 4.hic. Si in adminiſtratione tutele tutor dolum admiſerit, dicendum eſt pupillum t: neri, ſi modo locupletior factus ſit. Huc pertineil 3. huius tituli. Alia quæſtio tractatur; an pupillus conuentus cx contractu cum tutore ſuo inito pol- ſit illum tutorem vocare vt authorem? Gallicè dy cimus appeller à garand. An verò vt adſit cauſt Gal. ſommer a garand. Quidam exiſtimant tutorem poſſe vocari à pupillo ſuo non vt authorem ſedt adſit tantum cauſę& ſuſtineat cum pupillo litem non vt teneatur tutor pupillum indemnem omm- no præſtare& remouere omnino àlite. Secundò tenetur pupillus ex dolo ſui tutotisſ rem ſuam ab ipſo tutore ſeruare poſiit, ſi idouels ſit& ſoluendo. 11. hic. vbi caſus eſt de iurc iumnd in litem, vbi iuriiurando in litem non eſt loci u ob dolum poſſeſſoris iuratur in litem. l. in actionib- de in litem iurando. Sed ob dolum tutoris in litem non iuratur in infinitum contra pupillum, vi d
eſt iuris authoribus, ſi detur actio ad uerſus pup di nc pet

lamün b0 Atunte l connn le id o enim in altetictm Vnuqulh den cachn pupiloa maduetia rarit dij tinuerit tiudicai jpilloln
or cnuuij II. ninotenat onueniün yltimm-Nas qui erroh ꝛerfus in pupili G jme yenloe oßieu tuul Kan düchüch mine dü k letob quer ſuw Auun mibilrabn un ctk
In Tit. D. ſuſpect. tutor.
r ad iuſiurandum in litem. Damna- us ob dolum tutoris, ſi rem ſuam 4 re ſeruare poſsit. Si verò hæc duo non vonouit. 6 nus tenebitur vt cedat actionem ſibi com. rntea horfid tutorem:& ca ratione liberatur. ie Tn de adminiſtr. tuto. Sed aduerſari videtur l inerdido. inftà de regul.iur. ſed ego puto nequ m loqui de dolo tutoris qui extra rem bng Eittitur„‚non de dolo admifſo in re pu- 4 lle enim interdum nocet. l. 4 hic. ſed quomo- di derbir pupillo dolus? In libera poteſtate tuto 45 Dis non continetur. l.creditor. ſuprà mand. I. ſi 6 eu his quæ in fraudem creditor. Lin peculio. ae 4 ecul. Cum alicui datur adminiſtrandi lapeſe vn conceditur illi vt dolum admittat. ve- rum eſtſed nihilominus pupillus tenetur dictis ca- ſibus ex dolo tutoris. Scd ipſe tutor tenetur pupillo uemadmodum procurator qui dolum admiſi tte- netur domino actione mandati, ſi propter cius do- lam damno afficiatur dominus 3 non enim hoc mandaſſ videtur:licet generaliter mandauerit.
ne petuen atu
IN TIT. X. LIB. XXVI. b PANPECT̃T. DE SVSPECT. TVTOR.
Vius tituli octo ſunt loci præcipui. Pri-
mus eſt in quo quæritur Vnde deſcen- ar loſpedi poſtulatio ſeu accuſatio. Et 2ʒ3uriſconſultus in I I. hic. oſtendit eam de- ſcendere ex lege duodecim tabularum vnde ciuilis & legitima dicitur. Crimen autem vocatur quia aſtio ciuilis non eſt ſed potius accuſatio quædam, & ſic criminale potius iudiciũ quàm ciuile. Extra ordinem enim punitur tutor ſuſpectus& irroga- tur ei infamia, hoc iudicio non agimus ad commo- dum priuatum vt in ciuilibus iudiciis fit. Alius lo-
cus huiustnuli eſt in quo quæritur, Suuspaſtulet ſuſpectum, aut tutorem ſu- . Hedlum facitt. 11 JAec accuſatio quaſi publica eſt I.. 5. conſe- — w quens hic. Cuilibet ex populo competit, licet coniunctæ perſonæ facilius admittantur quam ex- traneæ.1§. notandum. hic.& Ipictatis. C. cod. tit. quaſi publicam diximus„quoniam ea iudicia pu-
lica dicuntur quotum accuſatio cuilibet patet.§. rinſtit de public. iudic.
totius cognitionis& proceſſus. l. Ordo. de public. nudic. vt qui teſtcs admitt di rei, quæ dilationes dan cx populo accuſatio eſſe acmoroſos homi criminum vindi bettincbat publica d attribunntur publici Pectis tutoribas, n 1f teat hæc accuſatio. iudiciis, non eſt e lica, quod ex h
dæ, non quòd ſingulorum t. Olim animaduerſio in nes erat populi: ſed quia illorum
icuntur: quæ ergo illis legibus siudiciis non conueniunt ſu- thoc vnum quòd cuilibet pa- Separatus erat ordo in fingulis o accuſatio ſuſpecti tutoris pu- oc apparet, nam remotus non ob
endi, qua pœna plecten-
catio maxime ad publicum ſtatum
4⁰5 dolum infamia non notatur. Linfamem. inftaà de public. iudic. Variè appellatur hoc nudiciũ:aliquan- do appellatur accuſatio, aliquando crimen, aliquã- do actio. Vocabulum acttionis latiſsime accipitur vt actio perduellionis apud Ciceronem pro accuſa tionc. Rariùs apud Iureconſultos pro accuſatione accipitur: ſolent enim accuſationes ab actionibus diſtinguere: ſed quæſtio eſt an impuberibus hec ac- cuſatio competat. Et Iuriſconſultus in l. impuberi- bus. ait, impuberibus non competere. Alius locus huius tituli eſt in quo quæritur, — Quis ſuſpectus poſtuletur..
F Tex I.I.§. oſtendimus. hic apparet nullum eſ-
1ſe tutorem cuiuſcunque generis ſit qui non poſsit ſuſpectus accuſari etiam teſtamentarius, cu- ius tamen fidem teſtator ſecurus eſt ſuſpectus po- ſtulari poteſt.l.z.& 4. hic. Alius locus eſt huius ti- tuli in quo quæritur, b— b
Apud quos hæc accuſatio inſtituatur. Ic locus explicatur in 1.I.§. damnis. hic.& J. Lcognitio. ſuprà de officio eius cui mand. eſt iuriſd. ſuſpecti tutoris crimen quod ſpecialiter lege defertur, iure magiſtratus non competit. l.2.§. ſuſpe- Kti. infra ad Turpill. vnde videtur hæc cognitio nõ poſſe mandari vel mandata iuriſdictione no tranſ- ire cum iuriſdictione. d. 1r. de officio eius cui man- da. Sed tamen mandata iuriſdictione generaliter in legatum hæc ſuſpecti tutoris cognitio tranſire di- citur. d.l. cognitio. qua autem ratione id fiat appa- ret ex verbis eiuſdem legis, pPropter vtilitatem pu- pillorum. Vlpiano ergo viſum eſt à ratione iuris recedendum eſſe propter vtilitatem pupillorum, hæc cauſa, vtilitas pu pillorum hoc poſtulat vt ce- lerius& facilius remoueatur tutor:vt ſi forte pręſes grauioribus negotiis implicitus non poſsit huic cognitioni operam dare. Hæc autem ſuſpecti tuto- ris cognitio non competit iure maxgiſtratus, ſed le- ge ſpeciali competit, quoniam merum im perium non tranſit. Ergo neque mandatur niſi prõpter vti- litatem pupillorum. Alius locus huius tituli eſt, De officio magiſtrauus apud quem hac ac- 3 cuſatio inſtituitur.
KAMAgiſtratus de hac accuſatione pro tribunali Maitae debet non de plano. I...§. ſuſpe- cti. infra ad Turpil. eſt enim grauiſsima cauſa cum agitur de fama tutoris& pupilli viilitate. Deinde ad officium magiſtratus qui de hac accufationc cognoſcit pertinet vt ſuſpectum tutorẽ remoueat pendente hac accuſatione, quandiu pendet hoc iudicium,& ei interdicat adminiſtratione tutelæ, ne amplius graſſetur. l.eum quem. hic. Alius locus huius tituli eſt in quo tractatur
De cauſis ob quas competit haæc actio. Jolocus explicatur in 13.§. nunc videamus. L Mhic. Et tota diſputatio hoc in ſumma habet, quod propter fraudem, negligentiã& deſidiam ſu- ſpectus tutor remoueatur. Item facultatum aliquã- do ratio habetur, quæ tamen cõſideratio tanta non eſt quanta eſt morũ,vt propter paupertatem ſtatim
3-de teſtibus.1iſuſpectus. limpuberibus.liſuſpectum. hic. l.3& l.poſtulantis. C. eo. Alius locus huius di- ſputationis eſt in quo quæritur,
Quando

4⁰⁶
Suando hæc accu ſatio inſtituatur. accuſatio inſti& durante Aec accuſatio inſtituitur manente
adhuc tutela l... C. eod. poſt finitam autem tu- telam nimis ſero in ſtitueretur. Vnde ſi cepta ſit hæc accuſatio& pendente lite finiatur tutela, ſoluitur uoque hæc accuſatio: adco vt nulla ſequatur con- demnatio. l. poſt finitam hic. Alius locus ſequitur De pæna quæ in hoc iudicium venut. RKimum remouetur tutor ſuſpectus, cſtque hic madlpuns finis huius accuſationis, deinde ſi quid atrocius admiſerit tutor extraordinem coerce rur.l...§.vlt.& l.z. hic. quo caſu remitritur ad præfe- Kum puniendus ſeuerius, cuius poteſtas eo tempo- re maior erar quàm prætoris. Præterea hoc iudi- cium& ſententia inurunt infamaim ſi ob dolum ſuſpectus ſit tutor. l..§ Vlt. hic.& 6. ſuſpectus. inſtit. cod.ſi ob negligentiam aut culpam remotus ſit in- famia non notatur. An autem remotus tutor ob latam culpam infamia notetur quæritur? Et dicitur non notati, licet alias lata culpa dolo comparetur, & ita interpretamur. d. 5. ſuſpectus. hoc docui in tractatu de in litem iurando. b Ego verò puto latam culpam etiam dolo hic comparari,& intelligo d.§. ſuſpectus. de leui culpa. latæ enim culpæ dolus eſt adeo proximus vt nihil ſupr. Liquod Nerua. depoſiti. l.. ſi mẽſor falſ.mod. dix. Pœna ergo eſt vt remoueatur ſuſpectus tutor. Excipiuntur coniunctæ perſonæ quæ non facile remoucntur: ſed adiungitur iis tutor vel curator vitandæ ſuſpicionis cauſa. l. ſi tutor hic.
Franc. Duaremi luriſconl.
quid ſi cius qui male electus& nominatus eſt un tor excuſatio non admittatur? Prouocare poteri Iſcire oportet. in principio. hic& I. tutores. C. cod Idem dicitur in I.. infrà. quando appell. ſit. 1 Quanao ſe excuſare debeat tutor. Auſæ excuſationis allegandæ ſunt intra quim quaginta dies vt dicitur in dict. l ſcire oportet
hic.& l. quinquaginta. C. cod. Hoc autem tempus Novan
50. dierum incipit cedere ex quo ſe tutorem eſſe
datum ſciuit: quid ſi tutor ſit datus qui aberat? Et 3 ſi quis abſens datus ſit tutor cum abeſſet centum ze miliaria ab vrbe, ei numerabuntur viginti milig. ria in ſingulos dies:& poſtquam in vrbem peruc.
nerit, alios triginta dies habebat ad probandam
ſuam excuſationem:ad perſequẽdam autem ſuam
excuſationem poſtquam cauſæ excuſationum pro. poſitæ ſunt, dantur quatuor menſces. d. l. quinqua- 1
ginta. hic. Præterea notandum eſt hoc tempus ce. dere cx quo quis datus eſt tutor pureè ſine condi.
tione aut die. Nam ſi quis tutor datus ſit ſub con. ditione aut die, quod fieri teſtamento poteſt, vt ſa⸗ pra docuimus, tempus hocnon cedit antequam conditio aut dies aduenerit. l. Titius. hic. De cauſis excuſationum. Idrum excuſatio admittitur propterſtatus pu- pilli& tutoris diſparitatem, ſi alter ingenuus ſit alter verò libertinus. l.!.& l. Cum ex oratione hie. 13.C. cod. hæc quæ hic dicuntur ſequuti ſumt, qui mores noſtros introduxerunt, quibus nobiles ſe ex. cuſare poſſunt ſi dentur tutores plebeis, quodſcio
receptum eſſe.
TIT. I. IIB. XXVI J. Secundò excuſatur tutor propter matrimonium PANDECT. aut ſponſalia.l.I.& 1 4. hic. Pura ſi vir vxori ſuæ da. beniuut tus ſit tutor aut curator is excuſationem habet. I. DE EXCVSATION IBVS maritus. C. qui dari tutor. poſſunt. 1 5 5* TVTORN M. Tertiò, ætas excuſat à tutela. l.z. hic. quod eſti an 1 telligendum de ætate ſeptuaginta annorum, de qus ¹ 5 8
Vius tractatus præcipui quidam loci ſunt 8 quos ordine recitabimus. Primus eſt in quo
Qupmodo fiat excuſatio.
Orma huius cxcufationis hæc eſt. Imprimis LU profeſsio huius cxcuſationis fieri debet apud tribunah apud magiſtratum vel apud acta, vt dici- tur in l. ſcire oportet. hic Modeſtinus græce ſcripſit, cuius ſcripta omnia male verſa ſunt, melius ergo eſt ipſum græcum authorem conſpicere. Deinde qui vult ſe excuſare poteſt libellos dare, id eſt, per libellum ſe excuſare apud magiſtratum. Aduerſari tamen viderur quod dicitur in l. excuſare. hic. vbi Iuriſconſulrus ait tutorem datum non poſſe ſe ex-
ætate titulus eſt in Codice Iuſtiniani, qui xtateſe excuſ. Locus autem communis notatu dignus eti
in d. l.2. de ætatis probarione. Ego id declarauiſt- 1
pra ſub titulo de probat. quo modo per natalesætss probetur. Quartò numerus etiam liberorum à tutela a cuſat J.ꝛ. hic. Huc pertinet titulus Cod. qui nume ro liberorum ſe excuſa. Vacatio munerum olim concedebarur apud Romanos vt allicerentur ho- mines ad liberos procreandos. quia putabatur ſoo maxime pertinere ad reipublicæ vtilitatem quod ego latius declaraui lib.i. diſputat. de iure rrium l berorum. addenda eſt ctiam l. bello. hic. Quintò numerus quoque tutelarum excuſat
cuſare per libellos. Sed hoc ita accipiendum eſt vt totum hoc negotium non poſsit peragi per libel⸗ lum, vt ei libello ſubſcribat ſtatim magiſtratus. Sic accipitur libellus in plæriſque locis iuris noſtri, ve- luti in l. nec quicquam. S.vbi decretum. ſupra de offic.procõſul.& d.l. excuſare hic. per hanc legẽ po teſt explicari quod vulgo male intelligitur. Poteſt ergo tutor per libellos ſe cxcuſare, ſed non vt ſtatim ſubſcribat ei libello magiſtratus: id enim tantum fit cum cauſæ cognitione. Poſtquam profeſſus eſt tu- tor nolle ſe tutelæ onus ſubire cauſaſq́ue excuſatio- nis protulerit,, ſi cauſa cognita admiſſa ſit eius ex-
tutela, ſi quis tres tutelas non affectatas habeabex cuſatur à tutela. l.. 3. 4. 5.6. ſpadonem. l.ſi quisir ter. l Non tantum. J.ſi quis tres. hic. Huc peniu tit. C. qui muner. tutel. ſe excuſ.vbi eſt de hactem pioſa diſputatio. 1. Sextò propter profeſsionem quis excuſim? tutela. l. ſi duas.& I. 6. hic. vt ſunt grammatich e. tores, ſophiſte& c. vbi etiã numerus profeſorum qui vacationem habent recenſctur. Vnde noun 5 eſt locus communis de priuilegiis profeſſorum 60 hoc eſt intelligendum de his profeſſoribus qyj profeſsionẽ ſuam exercent.l. generaliter. de epilco.
—* 1 4 ö“ 1 4 1 1 3 5⁸ 4 1 4 8 3 ½ 8 1
cuſatio, liber erit ab omni periculo. iiſi tutor. C. eo.& cleric.& l. qui ſub prætextu. C. eodem Idemm E Nädan b ktu, eſca a

tot poren lor datu amento 1 on cect Titiuslie tionun,
tur propt ltalteti dum exg tur ſcquu quibus resplebes, roptermm ta ſivitmil Xcuſatwat lunt. llaleg inta unnm uſtinuni,g nisrouau h — kg- i de modoper-a-
beroru in ulus Colg cauio mülel-
In Tit. De excuſitutorum. 407
itur de clericis, vt iis tantum clericis priuilegia ci di intelligatur qui ſunt in miniſterio cccleſię. cger timò, adminiſtratio reipublicæ iuſtam tri- buitcecuſationem à munere tutelæ.:l. Athletæ.& 1. non tantum. hic. Sed ſciendum eſt dlegem non 10- ui de iis magiſtratibus qui in magiſtratu ſunt, ſed de his qui aliquando adminiſtraturi ſunt Adde. l. admimiſtrantes.di. Ocauò, ob inimicitias quis excuſatur à tutela. SIAchletæ. hic.& Inſtit. eo. tit. vbi dicitur hoc ſim- liitet accipiendum non eſſc. Nond, iuſta eſt excuſatio à tutela, ſi quæſtio ſtatus mota ſit inter pupillum& tutorem, modo dper calumniam aut fictionem factum non ſit. Lz=lic.— ͤͤ Decimd, ruſticitas& literarum imperitia excu- ſar 12. ſmiliter.& inſtitut. eod. Sed videtur l. huius tituli tontraria eſſe. Ego alids docui cap. 3·di- ſoutat anaiuetſ. quid ſit literas neſcire, aliter quàm hadenus explicatum ſit, ſed vt conciliemus hæc duo loca, notandum eſt exceptionem addi reſcri- to Diui Scueri ex d.l.. hic, ſi modo expers nego- liotum non ſit. Poteſt etiam aliter conciliari hæc
antur, quia nartatio tãtum eſt& hiſtoria: ita con- ciliamus plures leges. 8 Vndecimò, excuſat etiam à tutela paupertas ſi quis adeo inops ſit vt conſtet eum imparem oneri iniuncto. vt dicitur in l. paupertas.& l. poſt ſuſce- ptam. hic. quando autem quis pauper iudicandus 3 non poteſt certa regula definirt, quamuis ali- quando in certis caſibus in iure reperiatur expreſ- ſum, vt pauper eſſe definiatur, qui non habet quin- quaginta in bonis vbi pauper accuſare prohibetur. Hoc caſu& aliis exceptis nulla certa regula defi- niri poteſt an quis pauper ſit. Iuſtinianus autem ait pauperem hoc caſu eſſe qui impar ſit oneri iniundeo. b Duodecimò, militia quoque& milsio milita- tis à uutela excuſat. Huc pertinet titu. de excuſat.
veter.&l ſed& milit. hic. à conucteranorum ta-
men tutela non excuſantur veterani. Vnum hic notandum eſt quod dicitur de milite impubere in d.l ſed& milites. 5. qui autem. hic. Poteſt ne impu- bes miles eſſeꝛEt reperitur in iure ciuili mentio non tantum militum impuberum, ſed ctiam impube- rum tribunorum. Quidam putant, hoc negligen- tla imperatorum accidiſſe qui permiſerint ad hos honores impuberes peruenire. habetis hac de re tex tumexpreſſum, in lvltim. O. de milit, teſtamen.& 5. iam vero.dict.. ſec& milites. ſed ego aliàs dixi illum locum& alia ſimilia accipienda eſſe de ſi- mulata militia ex Suetonio in Claudio, quæ mili- iruloenes militia erat. Huius militiæ mentio piltolis Ciceronis lib.7. ad Trebat, cum ait: hentem cur Tribunatus commoda dem- pto præſettim labore militia contempſeris. er ccimotertiò. Abſentia reipublicæ cauſa excu- at à munere tutelæ. l.non ſolum.& l. adminiſtran- tes. hic. Huc ertinet titulus C. ſi ti p. eaaf Tlhber, 1u et titulus C. tutor reip. cauſa un trinch Sex legatione reuerfis annus vacatio. uitur horum munerum. ccimoquartè, aduerſa valetudo aut vitiũ cor-
Poris ob quod non poſsit quis huic oneri ſu pereſſe,
excuſat etiam à tutela. l. non ſolum.& I. poſt ſuſce- ptam. hic.huc pertinet tit. Cod. qui morb. ſe excuſ. qui autem morbi ſint qui excuſent à tutela, ſcire poſſumus, ex titulo de ædilit. edicto. ſupra. Hinc quæſtiones aliquot tractantur de quibuſdam per- ſonis veluti de ſpadone:an ſpado excuſetur à tute- la. Et Iuriſconfultus reſpondet. in l.ſpadonem. hie non excuſari. Idem de capto vno lumine dicen- dum eſt. hic enim non excuſantur. l. frater. Cod. eodem. Decimoquintò, priuilegium& immunitas à principe conceſſa excuſat etiam à tutcla. l. non tan- tum. hic. Hæc priuilegia ſolebant olim concedi no- bilibus à ciuitatibus. IIuriſperitos.§. pen.lladmini- ſtrationis.§. vlt.& l. vlt. hic. Decimoſextò, lis eſt iuſta cauſa excuſationis„ fi quis litem habeat cum minore pupillo. l. pro pter li- tem hic. Idem dicitur in l. ſi vt allegas. C. de excuſat. tut. Sed notandum eſt nouella luſtiniani quæ in- ſcribitur, vt hi qui obligat. habere ſe perhib.& huic
iuri derogatum eſſe hac enim conſtitutione plecti-
tur graui pœna, qui celauit ſe debitorem eſſe pu- pilli cũ tutor daretur. Huic ergo iuri locus eſſe non poteſt niſi poſt ſuſceptam tutelã tutor pupilli debi- tor factus ſit: tunc enim poteſt petere ſine pœna ſe liberari onere tutelę iam ſuſceptæ. Quod de lite di- ximus obtinet ctiam ſi quis vercatur ne litem co- gatur inſtituere nomine pupilli cum coniuncca ſi- bi perſona. l.humanitatis. C. eod.tit. Ex ca lege col ligitur interpretatio edicti prætoris de poſtulando, Eis qui aduocatos non habebunt, ego dabo. Nam certæ ſunt perſonæ quæ poſtulare prohibentur ni- ſi contra certas perſonas,& pro certis quibuſdam perſonis. 12 1 I Dr.
Decimoſeptimò, diſtantia locorum iuſtam præ- ſtat excuſationem atutela. l.propter litem.§. licet. hic.& l. z. C. eo.tit.
Decimooctauò, munus etiam à principe iniun- ctum excuſat à tutela, Gallicè vne commiſcion du Roy. veluti cum ad tempus à principe alicui mu- nus aliquod iniunctum eſt, interim is excuſatur. J. Geometræ. hic non loquitur de magiſtratu. car c'eſt vne autre choſe. Idem habemus. in l. iuriſperitos.& in l. adminiſtrantes. hic. Vnde quidam perperam colligunt officia publica perpetua eſſe debere,&
ad hoc probandum citant hanc legem: ſed lIurecon
ſultus noluit dicere cum honorem nõ poſſe finem accipere, ſed dicit tempus præfinitum non eſſe, in- ter quæ magna eſt differentia.
Decimononò, munus publicum excuſat à tutela. l. menſorces. hic.& l.cxactores. C. eo. tit.
Vigeſimo, exilium perpetuum nõ temporarium excuſat quoq; à tutela. lJ. plane. hic. Exilium autẽ hic accipiendum eſt quod fit ſalua ciuitate, vt ego do- cui in diſputat. ann. c. 37. de crimi. dixi exiliũ variam habere ſignificationem, vt exul. aliquando dicatur etiam qui ciuitatem non amiſit vt Ouidius,
Quippe relegatus dicor non exul ab illo,
Parcãque fortunæ ſunt tibi verba meæ.
In eadem ſignificationc reperitur etiam in iure
ciuili veluti. in 1 ſed& ſi quis. ſuprà ſi quis caut.& l. exilium. infrà de interdict.& releg.
Vigeſimoprimò, is etiam qui domicilium non
habet in eo loco vbi tutela gerenda eſt, excuſatur
Atutela
— –– 8
———
l
———
8 4 4 4 “ “ 4 “ 4 4 1 1 4 “ 4 1 8 1 3 1

3
2 4+495
à tutela. l. vlt.&.iuriſperitos.§.vlt. hic.& l.Idem VI- pianus.§.vlt. quæ lex male verſa eſt, in ea legendum eſt, vtrumque, vbi interpres vertit a lrerutrum. EX humſmodi cauſis,& aliis ſimilibus, volui tantum præcipuos locos attingere. Excuſatur tutor vel cu- rator à tutela, vel cura. Ex ſupradictis naſcitur quæ- ſtio quæ tractatur in d.lſpadonem.§. qui iure. hic. an coaceruatæ aliquot ſpecies imperfectæ quas re- cenſuimus excuſationem à tutela præſtent? Dixi- mus ætatem ſeptuaginta annorum excuſare nu- merum trium liberorum, numerumtrium tutela- rum. Ponamus quendam ſexaginta annorum eſle, eundem duos liberos& duas tutelas, an excuſabi- tur à tutela: Videtur hoc caſu excuſatio competere ſecundum illud vulgare dictum, quæ non proſunt ſingula multa iuuant:& tamen dicitur: in d.§. qui ure. ob tales ſpecies imperfectas excuſationem non competere. Notandum eſt præterea quamuis ob dictas cauſas excuſetur tutor, tamen ſi ob tutelam alicui qui teſtamento datus eſt, tutor aliquid lega- tum ſit à teſtatore,ſi ſe excuſauerit à tutela legatum non debere conſequi. l.legatarius.& l.ſeꝗ. l. neceſſa- rios.& l.amiciſsimos. hic. quod tamen cũ exceptio nibus in d. l.cxpreſsis accipiendum eſt. hactenus de cauſis excuſationum, ſequens locus huius tituli eſt De his qui ſe excuſare non poſſunt. X eorum numero eſt libertus, ſi libertus tutor L.datus ſit à patrono liberis ſuis, ſe excuſare non poteſt:habet tamen hic caſus plures diſtinctiones.l. libertũ. i.nequaquam. liuriſperitos.§.vlt. I. Titius.§. vlt. hoc tic. Is etiam qui promiſit patri liberorum ſuorum ſe tutelam ſuſcepturum, id munus detre- ctare non poteſt, ctiam ſi alioqui iuſtam excuſatio- nem habeat. l.ſpadonem.§.. hic. In Codice Iuſti- niani ſequitur titulus, ſi tutor aut curator ex fal- ſis allegationibus excuſat. ſit, de quo hic aliquid
dicemus.
TI T. I. XIIII LIB. V. C. S81 TVTOR AVT CVRATOR.
X hoc titulo notandum eſt, ſi tutor ex alds allegationibus excuſatus fuerit, eũ nilominus tutelæ periculum ſuſtinere. b pſo enim iure excufſatus non eſt. No- tandum eſt etiam, hoc ius ſingulare eſſe. Nam alias cum ob falſas allegationes, inſtrumenta, teſtimo- nia eſt religio iudicantis ipſa ſententia lata ipſo iu- re nulla non eſt:& ideo opus eſt aduerſus eum in integrum reſtitutione. J. diuus. infra de re iudic. Et ita intelligendus eſt totus ille titulus Juſtiniani, ſi ex falſis inſtrument. iudic. ſit.
II. IIB. XNXVII. PDANDECT.
VBI PVvPILLVS EDVCARIVEIL MORARI DEBEAIT.
TIT.
c titulus duo capita complectitur.
debcat alter eſt de alimentis pupillo praſtandis. In Codice luſtiniani ex-
tant duo tituli, huic noſtro reſpon-
Franc. Duareni Iuriſconſ.
IN TIT. III. LIB. XXVII
Primus locus vbi pupillus educari
dentes. hos omnes hic explicaturi ſumus, quod ad primum attinet, Vhi pupillus educari debeat. ◻ Vm quæritur vbi pupillus educari debeat, iq à prætore cauſa cognita ſtatuendum eſt.l.. eod. Id decretum prætoris locum etiam habet quamuis pater pupilli hac de re aliquid ſuo teſta mento ſtatuerit. Poteſt enim prætor ab eius volun. tatc iuſta ex cauſa recedere.l... hic. In hac caufe cognitione habenda eſt ratio ſuſpectarum perſo. narum, ne apud eos educetur. l.ſi diſceptetur. hic Inter has autem perſonas de quibus quæri poteſt apud quas poſſunt aut debeãt pupilli educati, pr. i ſerenda eſt mater cæteris. LI. C. eod. tit. modo mater i vitricum non induxerit, vt ibidem dicitur, quidſi nolit onus ſuſcipere is apud quem educandus eſt pupillus? A prætore cogendus eſt, L...§. quantus. hic.& l.I. C.eo. Alius locus huius tituli eſt 5 b De alimentis pupillo praſtandis. 3 J Morimis notãdum eſt tutorem cogi ad alimen. 1 ta pupillo ſuo præſtanda. L... C. eodem tit modo ſufficientes facultates habeat pupillus: pupillum enim de ſuo alere tutor non cogitur. 1.3.§.yſt hic. Quid ſi abſens ſit tutor& interim conqucratur pupillus apud pretorem de alimentis, quid ſtatuen- dum erit:Id traditur in l.vlt. huius tituli. Eſt mirabi. lis in ca lege& ratio. Ratio decernẽdi aduerſus ab- ſentem eſt paulo alienior à iure cõmuni. Hinc igr tur notandus eſt locus communis de abſentibus conueniendis& damnandis, quod exigit viiltas pupillorum contra rationem uris communis:ſum ptus autem factos in alimenta pupilli tutorimpu- tabit in ratione reddenda adminiſtrationis ſuæ in zudicio tutelæ. l.2.& 4. hic. Idem dicitur in 1z. K& 4 IvIcim. C. de aliment. pupillo præſtandis. Audiem qus autem videtur pupillus, ſi dicat, ſe alitum non fuiſſe, quod tamen probare debet. l.vltim. C eod. Decretum autem prætoris tutorem tutum reddin vt non ſit diſceptandum an patrimonij pupillati facultates exceſſerit tutor necne: tutius ergo ci tutorem adire prætorẽ, cum de modo alimẽtorum quæritur, modo is Prætori non obrepſerit. L.z hic Nec patris quidem voluntas excuſat tutorem dolo malo verſatum. d. l.z. hic.& l.z. C. eod. b
PANDECI.
DE TVTELAE ET RAI. DISTRAHEN.
—OO————
☛ lc titulus tres habet partes, prima eſtꝗ 1tutelæ actione, ſecunda de actione ratio A klnum diſtrahendarum, tertia de vtili⸗ one curationis cauſa. Videamus i- mũ de actione tutelæ directa, prima parte huiusſi Dee aclione tutelæ directa.. H Vic primę parti reſpondet titulus Codis 8 bitrium tutelæ. Arbitrium autem tutehſt intelligant tyrones pro actione,& iudicio tuix ac cipitur. dabatur enim arbiter vel iudex tutele udr cio. Hinc Cicero inſcctatur Iureconſultos in ofa- tione pro Mädéea, quòd tot ſeculis definire non potuerint vtrum rem vel litem, arbitrium ve'nn
dicium
——————
— iſ—

In Tit. De tutel.& rat. diſtrah. 4⁰⁹
icium dicere oporteret. Primus igitur locus huius tutoris. l. Tutel. Carb. tute. Huc pertinet titulus. C.
dehn Ktionis eſt de hered. tutor. ex cuius titul. l... z.& 3. ius ſingulare
tüuca 4 Quid veniat in hoc indicium tutelæ. notandu eſt, quòd quamuis tutor cogatur pręſtare dentöne T Mprimis in hoc iudicium venit vt tnwor rarie- culpã leuẽ, heredes tamen eius latã tantum culpam dcum ddan Ju reddat pupillo 4ninſtrztion dun admi- preſtare cogũtur, niſi fortè aliquid ad eos peruene- dealnuü 1 ſtrarx vel neglectæ tutelæ. l. i. hic. zein e 9 noc in⸗ rit, alias autem regulariter obligationis cauſa& cõ- dr hei ducium venit dolus& Alpa⸗ nec u rantum, fed ditio hæredũ gratia non immutatur. l. z.§. cx his. de rhiela. 1 etiam leuis.. quicquid. C.ar it.cute. Ego tamen cx- Verb. obl. Datur autem hæc actio in plures tutores lüheäan ccoi duos caſus ſub tit: de adminiſtrat: tutorum. In inſolidũ:quod tamen intelligendũ eſt, vt diximus ed lem rauonibus exigendis,& prædiis ex pecunia pupil- ſupr. ſub tit.de admi.tut. cũ exceptionibus, ſi vnus
... e ann ahan zaftnienant cheraurnaderiazanzebaeünenn dopilian 12Canbi.cut& Iqul rcp dis. ehat buscei Per diuiſionis; ordinis& cedendarũ actionũ, urquiain prædiis comparan s& rationibus exi- quò te remitro: de quibus omnibus loquitur hic endis rudentiſsimus quiſque falli poteſt. Nõ er- Vlpianus in Lr.. nunc tractemus. hic. Non eſt hac
em dic. — o ob leuem eulam hoe calu butor ainandus eſt. de re alius locus in iure notatu dignior, vbi legen- gelt, Hoc etiam iudicio p Scltun dr. at pu dü eſt, Si ſöluendo tutores ſint,& delenda negatio
t ll ſa Illo rationes actus ſui, rationes ipſas ſeu codices non, in nouis exẽplaribus Aluues eſt! hi— as iuicd Dlor& dionũ. 1a.S. offcio. hic. Tutor enim ta- n 1 ſ Pa deelüns clt locus hic perti⸗ 1 ncſtaui rationũ& actiont. 5 Aehne roremat nens in I.ſi ex duobus. hic. l. interdictæ. C. arb. tutel. rem exi bulas ſcu tolere 8 dure 5 3 Sctuuſthdih nita Vnũ hic notandum eſt, cum ab vno pupillo plures 1 Ceol zue 5 be rationes, ſiue codices Alonbm⸗ dorernuenüdin. Roet diuctſa int qomicili ſunt pupillis hæ r.„4li num? corã vno iudice omnes conuenire deberc. l.omnes. pupilba Conducunt pupillo, vt ex iis cognoſcere poſsit C. arb. tute.& huc pertiner titulus ex quib. cauf. ad ogiutih auaptum àtutore ſit reddendum ſibi ex ca admi- eumdẽ iudicem catur. Ratio autẽ huiuu. iuris famt⸗ terma fuſtratione, ex his bonis quæ adminſtrauit tutor. tur ex Lcognitio. inff. de libe. cau.ne diuerſa iudicia mentsg Modus enim patrimonij ex inuẽtario perſpicitur. ex eadẽ cauſa oriantur. Quęritur de filiofa. an hæc
uus i Ir& Lvltim. Carbit:tutel. actio detur aduerſus filiũfamilias.& I. C. in I.I.& 2. cemäcia In hoc etiam iudicium veniunt res depoſitæ& huiustit. oſtendit etiã aduerſus iliüfamilias Hang te comm commodaræ.ſi turor. hic. Si pater pupilli antequã actionẽ dari, quia ſicut paterfamil. ita filiusfami lias munbcei decederet res quaſdam depoſuerit apud tutorem ex omni obligatione tenetur.. filiusfa. de obl.& act.
quod ah vel curatorem aut ſi quid cõmodauit, id reſtituere niſi in quibuſdã caſibus exceptis. Pater autẽ quate- iuris com hac actione tutor tenetur: ſed qua ratione tutor te- nus in peculio eſt tantũ tenetur. dd. ll. Ex quibus All a pupillm netur propterea actione tutelæ cum contraxerit cũ autẽ cauſis tencatur diximus ſup.ſub ti. de adm. tu.
niniſtrain! patre pupilli, cũ tutor nondum eſſet?: Actio tutelæ b b dem dicui- bonede eſt. Quid autem æquius eſt, quid bona Wuan 20(era hec vitee acto. paloli dei magis conueniens eſt, quàm vt tutor pupillo FE I Ferbuſ eſt ante tutelam finitam non dari.l. dicati fuo reddat quod accepit à patre,& quæ poſsidet f niſi.& l.ſi tutor Reip. l. ſi pupillus. I. cũ adhuc ſchet llr quauis atione repeti? Nã ſponte reſtituere tutor ſir Cætere de actiones interim poſſunt intẽdi.d. 1 dornun debet queſpectant ad commodum pupilli: idem Iſi tutor. 5.vlt. e Qusſtio— de pręſcriptio- 1 aninnh dicédum ſbſi pecuniam acceperit, vt redderet res 5 i Scat Prar Ilhiie 99b et agenti actione tu- V cne apud ſe depoſitas& commodatas. d.. tutor. Poſſet 3 8? 8* nohe e.l. Tutores. Q. arb. turel.& dmobodm crlam condictio ob turpem cauſam competere pu-*ieque quib. nono longi tẽpo. præſcr. Hec actio en obrepti pillo aduerſus tutorẽ, ſi ſtricti iuris actio eſſet, quc 1n Auibulcham libüs ladmpuſis ſi ab vno ex vuulaunm tamen actio ſeu condictio incſt bone ſidei ludicile. tutoribus foluti ſir ſi ex duobus. ic, quãuis tranſ- 6 argu. lylt. ſupr. de condict. ob turpem cauſ. Quæri- actio cum vno facta alteri neq; proſit neq; noccat, Ceod tur an geſta poſt pubertatem in hoc iudiciũ veniãtꝛ ſolũùtio tamen ab vno ex tutoribus facta cęteros li- Hrc queſtio tractatur in I.ſi rutor. hic. vbi dicirur berat ab hac actione. l.2. C. de tranſact. Secũdus ca- [3. 1 cu non teneri niſi de his quę ita connexa ſunt prio- ſus eſt, ſi probatũ ſit nomen à nouiſsimo curatore. cr. ri adminiſtrationi yt qilolu non potuerint. Idem l. ſi probatũ. hic. exẽpli gratia, Tutor in collocanda 21 9 a nlrTuio. 0. arbit. tutel. Alia quæſtio hic pupilli pecunia non clegit idoneũ nomaẽ' ideſt, ido- atur. Dupillus agit tutelæ actione. is contendit neum fęneratorẽ. finita tutela curator probauit hoc EN. omnia bona ſua retincri a tutore, ſibi nullam pecu- nomẽ. Hoc caſu iuſta eſt defenſio tutoris ſi is con- niam ſupereſſe ad litis ſumptus, an audiendus ſit ueniatur finita tutela à pupillo huius rei nomine. pane puhi us ſi petat interim ſibi ſumptus miniſtrari:& Exiſtimarẽ tamen poſſe ſuccurri pupillo per reſti- dadea in Amperatores licdicitur tutores hoc caſu non tutionẽ in integrũ, ſi aliter rem ſuà ſeruare à ſuo cu- 1 m, en ebere cogi miniſtrare sũptus pupillis ſuis niſi for- ratore non poſsit. Nam non tantum minoribus, ſed 1 uſe V 1 te planc conſtiterit eos debere. Hodie alio iurc vri- etiam maioribus ob iuſtã cauſam ſuccurritur hoc 4 rimapile mur, ſi monachi contra abbatem ſuũ conqueran- beneficio reſtitutionis in integrũ ex generali clau- Unu tut. capex parte extra de accuſat. ſed alia ratio eſt fula edicti Prętoris. Ex quibus cauſ. maior. Etſi qua eiaulus pupilli& tutoris quia monachus alẽdus eſt ex bo. alia iuſta cauſa mihi eſſe videbitur. De prima parte maur 2 onaſteripupillus autem ex ſuis tantũ bonis huius tit. vidimus, nunc videndum eſt de ſecunda. 4 ubn, dur. 4 primo loco huius actionis. De actione rationum diſtrahendarum. l uls P 3 i6 aduerſus quem detur hæc actio. Aec quoque actio datur pupillo aduerſus 1ree ndec zudſ datur pupillo aduerſus tutorẽ: da- ◻ tutorẽ ſicut& ſuperior, ſed differt actione tu- lalha etlà hæredibus ipſius pupilli in hæredes tele, vt ſpecies à genere. generaliter enim actio tutelę äes er e im
4.

4½
1— 1 — 3 4 3 n 3 4 4 “ 1 4 4 1* * 5 8 4 * 4*
8— 4—
4 10
competit ob adminiſtratam tutelam, vel neglectã. Hæc verò actio ita demum datur, ſi tutor interce- perit aut interuerterit bona pupilli.. 2.hic. Rasienu diſtrahere, verbum eſt iuris antiqui opinor, quo 85 men alibi non legi. Rationes autemm diſtrahere idẽ eſt, quod rationes diſpungere, quod frequenter in iure ciuili reperitur. Hæc actio etiam in eo differt
ab actione tutelæ, quod hec in ſimplum detunilla verò pœnalis eſt,& in duplum.l.·§ vlti.hic. Et in
hoc duplo de rationibus diſtrahendi, rei etiam perſecutio continetur.
Præterca hæc actio datur hæredibus, non autem in hæredes. 1.I. 5.vlt. hic. quia pœnalis eſt..I.§. ratio- nibus vſque ad finem hic. ſequitur tertia pars hu- ius tituli:in qua tractatur
De vtili actione curationis cauſa.
Aec eſt tertia actio quæ dicitur vtilis curatio- EIA cauſa.in rubric.hęc actio eſt negotiorũ ge ſtorum, quæ datur minori aut furioſo, aduerſus cu- ratorem. I. niſi. hic. Sed cur vtilis actio competere dicatur non directa: Directa actio negociorum ge- ſtorum non competit aduerſus curatorem nec cu- ratori.l. Curatoribus. C. de nego. geſtis. quia actio negociorum geſtorum ex edi&to Pretoris ei datur, ur vltro aliena negocia geſsit, nec puto Prætoris
edictũ perfectũ eſſe. L. ſup. de neg.geſt.Et in eo edi-
gao de neg. geſt. loquitur deeo qui gerit absẽtis ne-
cia, curator verò vtplurimũ gerit negocia mino-
ris præſentis. Cum ergo nulla actio propoſita eſſet ob adminiſtrationẽ curatoris, viſum eſt iuris auto- ribus ſufficere actionẽ vtilem negoc. geſt. idq́ʒ pro- pter vtilitatem non directam quæ ex mente, non verbis edicti naſcatur. Aliud exemplum huius a-
Ktionis eſt in 1.Poſthumo. ad fin. huius tituli.
TrIT. IIII. LIB. XXVII. PANDECI. DE CONTRARIA TVTEI AE.&c.
— N quibuſdam libris ita legitur, De cõ- 8 craria& vtili actione tutelæ, ſed in noua 7 5
5 editione melior eſt lectio. Sub hoc igi- ria, quæ datur tutori aduerſus pupillũ ex his cau-
—
¹* 2 1. 3 S4 cux tit. agitur de actione tutelæ contra-
ſis, de quibus hic loquitur Vpian. in 1.1. quia contra,
id eſt, viciſsim datur. De hac actione videndũ eſt. Primus locus huius actionis eſt, in quo quæritur, Ex quibus cauſis hæc actio contraria competat. Mprimis hæc aſtio contraria datur tutori ad- uerſus pupillum, propter ſumptus à ſe factos in adminiſtrationem tutelæ. L. hic. Petit etiam tutor vſuras,& acceſsiones. J.3.hic. Quid ſi ſumptus à tu- tore facti excedant facultates ipſius pupilli? Hoc caſu nihilominus refundentur tutori, ſi modo tu- tor iuſtam cauſam illos faciendi habuerit.d. l..hic. Hinc tractatur quæſtio vulgò agitari ſolira. Quid ſi tutor cum nomine pupilli ageret ſuccubuerit, an
expenſas litis repetere poſsit à pupillo, hac actione
contraria tutelæ? hic diſtinctione vtendum eſt. Si tutor iuſtam litigandi cauſam habuerit, certum eſt eas expenſas repetere poſſe: nec obeſt ei quòd ſuc- cubuerit: ſufficit eũ bona fide egiſſe. Huc pertinet J. quoties..· ſicut ſup. de adminiſt:tut. 13. 6. ſufficit. hie. I. ſumptus. C. de adminiſt. tut. Sufficit quod vtiliter
Franc. Duareni luriſconſ. v
contraria actione etiam actionẽ vtilem tutele.
petit. l.l. 6. finito.& l. 4.hic.
hæc actio datur tutori aduerſus pupillum. Altera cauſa eſt, ſi tutor obligauerit ſe, aut bon ſua pro pupillo, vt liberetur. I.vlt.& 1.3,§. contrari hic.Aliud dicẽdum eſt ſi tutor aliquid ſoluerit pr contutore ſuo. Nam hoc iudicium contrariumtu tori non competit huius rei nomine aduerſus pu pillum. d.§. contrarium. l.I. C. de contra. tut. iudic. Iur adt c Et quod magis eſt, hoc iudicio tutelæ contrarion non poteſt cogi pupillus ad cedendam actionem, Lbue
nec pupillus etiam id poteſt facere, etiamſi id ma. n,q'8i ximè velit, vt oſtendit Modeſtinus in l. Modeſtinus I am grle infr. de ſolut. Si quis ſoluerit pro ſuo correo, vel cô.Ü aſiſus tutore, debet in ipſa numeratione petere ſibi cedi i is domi
actionem: poſt ſolutionem autem id facerenon poteſt, quia ſolutione facta nulla actio ſupereſtqupm cedi poſsit. Nã per ſolutionẽ vnius ſublata eſtom. uuc nis obligatio: vterque liberatur ea ſolutione. Quo. uano 1 modo igitur ſuccurretur tutori, qui pro ſuo cõtuto. re ſoluit: Datur ei vtilis actio qui ſolidũ ſalut loc ahnm eſt intelligendum niſi is dolo malo ſolidum ſol. uerit, vt dicitur in I.I. ũ. nunc tracte. ſup. tit,præced. l ti Notandũ eſt in sũma, ſi ex alia cauſa quatutele inn d aliquid debeatur à pupillo tutori, cum non poſſe † aodc hoc iudicio illud cuuleaurlr el⸗ iudicio hic Nr. alterati ſi forte tutor exactionem debiti ſui diſtulerit ob tr. liif telam, ne eſſet moleſtus pupillo: hæ ſunt cauſe, agtaod & ſi quæ ſint ſimiles ob quas datur hæc actio, non arwüpe enim omnes recenſuimus. Alius locus eſt huius t. a iueten tuli in quo tractatur uC. De qualitate huius actionis.
Haes actio dicitur prætoria, argumento l.. ns il LIl verbis Prætor contrariam induxit actionẽ&c. Præterea hæc actio eſt perpetua. I.3§. vl. hic. eſt enin
rei perſecutoria. Hæc de contraria actione tute directa. Quędam de vtili dicendum eſt, vt rubric ſatisfaciamus.
De vtili contraria actione tutelæ.
Ctio cõtraria tutelæ cõpetit imprimis tuto- ri aduerſus pupillum, vt diximus. I..§. hæœa-
Ktio.hic. Competit etiam ei qui pro tutore negoci
geſsit& curatori. Ego autem hæc cõplector ſib
Hæc contratia vtilis negociorum geſtorum: ctio competit minori furioſo&c. contra curatols Finito officio tutelæ aut curatelæ hæc actiio com.
TIT. V. LIB. xXXVII. PANDECI.
DE EO QVI PRO TVT. N0: VE CVRAT. NEGO.
2 Vb hoc tit. tractatur de actione quę üictru protutelæ actio. Videndum igitur impie ¹mis de perſonis. Deinde ſimul videbimus 4
cui detut

Vnius lübhe ur ea o rqui dww. aui ſolidi 0 malol dradte ſh alia calh utoti, eume t..hocilli diti ſuidihie pillo hen datur hah lius locqdi
Achuni-
riaapunen m indot at- ualſöllie
ntraria adior
cendum thm
öpei lnnn 5 dawmol m hec T nt wilen ociorum Ec⸗ 1u atele 2
In Tit. De fideiuſſ.& nominat. tutor.
Cui detur hæc actio.
Aec actio datur impubcri cuius negotia eſta ſunt, ab eo qui pro tutore geſsit, vel per errorõ, vel finxit ſe tutorem eſſe. Quia her eaſi 2- aio tutelæ competere non potuit, opus fuit hac a- Kione.l. hic. Hæc igitur actio darur impuheeidra⸗§. ſi quis quaſi. Oportet autem eum cius alis eſle,
ua poteſt ei tutor dari,vt ei hæc actio detur, aliàs non ei dabitur, ſed alia actio ſcilicet, actio negoc. ctt. Deinde hæc actio datur aliquando aduerſus verum tutorem, ſi is ſe tutorem eſſe ignorauerit& nihilominus in eo errore tutelam geſterit. Iquæro. hic Quemadmodum in conditionibus implendis requitimus ſcientiam.l.. de condit.& demonſtrat. ita& hoc caſu ſcientiam requirimus. Præterea in 1. Cod. cod. dicitur& aduerſus mulicrem hanc aGtionem competere, quæ tutelæ capax non eſt. uid ſi ſeruus tutelam geſſerit. Et ſi ſeruus ipſe tutelã geſterivluriſconſultus in I.I. hic, ait.§. I. hanc aionem dati aduerſus dominum.
Quando hec atrio detur. actio datur etiamſi nondum finita ſit
jtutela, cuius rei ratio eſt, quia re vera nulla tutela eſtl.-§· cùm verò. hic. uid in hanc actionem veniant.
N hoc iudicium veniũt ea omnia quæ in iudi- Icium tutele venire ſuprà diximus. l. f.§.VIxi.& I. penult. hic. Quamuis quod diximus verum ſit, ta- mẽ reperitur duplex ditferentia inter hũc protuto- tẽ,& verũ tutorem. Prior differentia eſt, quia is qui pro tuoore negotia gerit, non poteſt rẽ pupilli véde- re, quæ à vero tutore vendi poteſt. l.z. hic. Deinde rem in iudicium deducere non poteſt protutor,
quod poteſt verus tutor. l.r. C. coc.
TIr. VI LIB. XXVII. PANDECI-
Dob FPALSO TVTO- RE AvrOREB.
——
7Oc edicto his proſpicitur qui à falſis tu- toribus falluntur: duplex autẽ remediũ
competit ci qui falſi tutoris autoritate Uaccedente cum pupillo contraxit. Pri mum eſt reſtitutio in integrum ex tribus cauſis. Imprimis ſi ignorauerit cum falſum turorem eſſe. Irhic Sccundè ſi ſciuerit quidem, ſed pupillus vel minor fuit. Tertia cauſa eſt, ſi cõ pulſus 4 b
Secundum remedium eſt actio in factum, quę er datur aduerſus falſum tutorem, ſi dolo malo ſe tu- torem eſſe mentitus eſt.l. Nouiſsimo. hic. Si autem abſit dolus à falſo tutore, hæc actio aduerſus eum non datur, ſed recurrendum eſt ad reſtitutionem In integrum. l falſus hic. b
etiam alia actio, que datur aduerſus eum
miue Alo malo tutor falſus author factus eſt, licet düder 3 tutorem falſum hoc caſu actio nõ detur, oio careat. l.huius actionis hic. ex l.z. huius
6— ſtuli. obiter notandum eſt hæc duo ipſo iure& per
tuiti tuitionem Prætoris, plæru nque opponi.
„lettia it à Præ- tore, vel alio magiſtratu cum pupillo contrahere.
4¹1 TIT. VII. L I B. XXVII. pANDECr.
DE FIDEIVSSORIBVS ET NO- MINATORIB. TVTORVM.
jllc titulus duas partes habet, prior eſt de deiuſſoribus& nominaroribus tutorũ. IPoſterior eſt de hæredibus turorum. Ad =— priorem partem quod attinet, notan-
dum eſt, fideiuſſorẽ non minus quàm turorẽ obli-
gari, etiamſi de vſuris quęratur. 1 3. hic. nec reſert, an per ſtipulationem legitimo iure conceptam fide- iuſſor obligatus ſit. l. cum oſtendimus.§.vlti. hic. Eſt ius ſingulare propter fauorem pupillorum. Fide- iuſſor enim non aliter obligatur quàm per ſtipu- lationem legitimè conceptam. 15.§. ſatiſdiatio. intra de verbor. obligat.& l. blanditus. C. de fideiuſſori- bus. Et tamẽ hic obligatur ſi nommatus ſic a teſta- tore& non cõtradixerit. Eadem cauſa eit affirma- torum, ſed dubium non eſt, quin hi atfirmatores obligentur, vt fideiuſſores ipſi: quamuis per omnia hæc obligatio non ſit ſimilis fidciuſſorię obligatio- ni. Nam fideiuſſor ſemper tenetur,& affirmator non tenctur, ſi idoneus fuerit principalis tem ore affirmationis, vel in eo falſus, vel malus dolus non fuerit. Hic locus diligenter notandus eſt de adfir- matoribus:alius ſimilis eſt in l.& eleganter.§. vlti. & l.ſequenti. ſuprà de dolo. Nominator etiam con- ueniri poteſt, qui idoneos non nominauit. l.z. hic. De his nominatoribus aliquid etiam dicemus infr. titulo ſequenti. De magiſtratibus conueniendis. De his fideiuſſoribus notandum eſt, eos ita de- mum conueniri debere, ſi excuſſæ fuerint prius fa- cultates tutoris Huc pertiner Conſtitutio nouella Iuſtiniani de fideiuſſorib. eſt Nouel. 4. Hodie mori- bus noſtris ſolet in obligationum inſtrumentis ad- iici clauſula, qua beneficio ſuo fideiuſſor, ſcilicet,
beneficio diuifionis renunciat.
Deinde animaduertendum eſt, reo ſoluente tu- tore, ſcilicet fideiuſſorem liberari. l.2. C. eo. Quid ſi plures fideiuſſores ſint, an ſinguli inſolidum con- ueniri poterunt, an verò pro parte quiſque ſua te- neatur: Hæc queſtio tractatur in l. pupiilus. hic. vbi ius ſingulare:quia plures fideiuſſores inſolidum cõ- ueniri poſſunt. Diuidetur tamen inter eos actio, ſi omnes ſoluendo ſint, vt dicitur in l. ſi fideiuſſores. infra de fideiuſſor. Idq́ue continetur oratione Diui Adriani.ſed hic ius ſingulare eſt. Quod non niſi ex perſona. Hec verba obſcura ſunt, ſed dilucidius ex- plicantur in l. vlt. infrà rẽ pupill. ſal. fore. Diuiditur igitur inter eos actio:alias inſolidum conueniũtur. Altera pars huius tit. eſt
De hæredibus tutorum. b E hac re ſunt ſinguli tituli in Codice Iuſti- niani. Licet autem tutela mortuo tutore ad hærcdes eius non tranſeat, eo tamen mortuo he- redes eius tenentur. l. Curatoris. C. de nego. geſt. ſi- cut& curatoris hæredes tenẽtur. Sed quomodo te- ncantur tutoris hæredes quæritur. Hic diſtinguen- dum eſt. Nã imprimis ſi lite conteſtata cũ pupillo tutor deceſſerit, hæredes eius eodẽ modo tenentur
quo tutor ipſe defunctus ſinc vlla diſtinctione. l. vlt. Mm 2

4¹
hic idem dicitur in l. alio. C. de in litem iurand. S1 verò lis cõteſtata non fuerit cum tutore defuncto, & conueniatur hæres tutoris ob adminiſtrationem tutelæ, loc caſu ob dolum defuncti& latam cul-
am hæres tenetur, non autem ob leuem culpam. Ir. C. de hæred tutor. idem dicitur in I. curatoris. C. de negoc.geſt. Quid ſi hæres ipſe culpam ad- miſerit quid dicemus?& Iuriconſulti in I.I.& l. Cũ oſtendimus.hic. aiunt hæredem tutoris ob dolum ſuum,& culpam conueniri poſſe.
TIT. VIII IL IB. PANDECTI. E MAGISTRATIB. CONVEN.
vVb hoc titulo tractatur de actione, quæ e2, iure prodita eſt, aduerſus magiſtratus
XXVII.
D
o qui tutores idoncos non dederunt, vel
aatiſdationem non exegerunt, magiſtra- tus enim municipales hoc nomine tenentur,& ita accipi debet.5. vlt. inſtit. de ſatiſdat.tutor. Quod hic dicitur de magiſtratibus, non debet intelligi de ma- ioribus magiſtratibus, ſed de minoribus. Non enim datur actio aduerſus prætorem, aut præſidem,&c. Sed aduerſus magiſtratus municipales tantum, qui hanc ſatiſdationem exigere ſolent, licet non ſem- per tutores dent,& hoc rectè explicat Theophilus in inſtitutionibus. in dicto§.vlti. Idem dicitur in J. magiſtratus. Cod. eod. b Nominatores autem ſunt qui nomina eorum qui tutores eſſe poſſunt, ad prætorem aut præſidẽ aut alios magiſtratus qui ius dandi tutoris habent detulerũt. Et hoc caſu datur aduerſus eos nomina- toris actio. Idẽ dicitur in l. Aemilius. ſupr. de admi- niſtrat. tutor. De hac actione per locos communes tractandum eſt. b Cui& aduerſus quem detur hæc actio.
Aec actio imprimis eis competit qui in tutela
vel curatione fuerunt,& eorum hæredibus. l.r §. non tantum. hic. Quæritur an hæc actio detur ei qui ſolidum ſoluit pro contutore ſuo. Et Iurecon- ſultus in l. Proponebatur hic. ait non dari: quia hoc ſenatuſconſultum pertinet ad fauorem pupilli, aliàs durum eſſet pupillum teneri. At hic ille fauor ceſ ſat. mirum ergo non eſt ſi dicatur co caſu magi ſtratum conueniri non poſſe. Hæc actio datur ad- uerſus magiſtratus municipales, vt dicitur in§. vl. inſtit. de ſuſpect tut. licer decretum Prætoris inter- ponant. Soli autem magiſtratus tenentur non fide- iuſſores, qui rem pupilli ſaluam forc promittunt, vt dicitur in l..hic. Decuriones autem dicti ſunt, quod publici conſilij gratia, decimus quiſquc co- optabatur in ſenatum, vt mihi videtur. l. pupillus. de verb. ſign. Sed quid ſi plures magiſtratus ſint, an contra omnes in ſolidum dabitur hæc actio? Hæc quæſtio tractatur in l.& magiſtratus. hic. Si plures fuerint in dolo, inſolidum tenentur, ſi in culpa tan- tum, dicitur aduerſus eos diuidendam eſſe actio- nem. idem dicitur in I.5. C. eo. tit. Quid ſi conuene- rit inter cos, vt vnus periculum ſuſcipiat?Iureconſ. in I.1.§., ſi inter.hic ait, hanc conuentionem non obſtare quominus inſolidum conueniant ſinguli. corum eſt enim hic ius publicum quod priuato- rum pactis immutare nõ debet. l. ius. publicum. ſu-
Franc. Duareni luriſconſ.
prà de pact. Hinc igitur notandus eſt locus com 19 munis de iure publico. Quid dicemus de berca 7 bus magiſtratuumean idem dicemus quod de u. torum hæredibus diximus: Iureconſul. in 1.4. li l & l. Imperator.in 1.2. C. eod. oſtendunt idem dicen dum eſſe de hæredibus magiſtratuum,, vt ob do. lum tantum& latam culpam teneantur. Alius lo. cus huius actionis eſt in quo quæritur, b Quæ ſit cauſa& finis huius actioni.
DRimum datur hæc actio aduerſus magiſtra tus Tuin⸗iexerunt tutorem idoneum dare! 1.§. magiitratibus hic, ſed ira demum tenentur ma.
giſtratus ſi moniti non dederint. d. J.z.hic. Secundo
ſi ſatiſdationem non exegerint. d. l..§. magiſtratus. 9
hic. Fiais autem huius actionis eſt,vt damnũ quodi
ſubiit pupillus ei ſarciatur. dicta l.1.§. magiſtratt. 65 bus hic. b r 5 De qualitate huius aclionis. — Ctio tutelæ vtilis dicitur in l.vlti. hic. Eadem X actio in magiſtratus datur quæ in tutores, ſed vtilis tantum, vt dicitur in l.I. Cod. eod. de m giſtratib. cõue. quia directa actio hoc caſu compe. tere non poteſt. Deinde hæc actio dicitur ſubſidia- ria, quia non datur niſi prius excuſsis facultatibus omnium tutorum, fideiuſſorum,& nominatorũ l. aduerſus. C. eod. Excipiuntur tamèn tutores quoꝗ diligenter notandum eſt, qui ſoluendo non luns, vt dicitur in l.. 6.vſque adeò. ſupr. de tutel& rauo. diſtrah. Obiter hic duo notanda ſunt ex I.§. hic. de ſtipulatione ſiue cautione quæ à tutoribus ex-
igitur, pupillus ipſe ſtipulabitur ſi fari poſsit,ſi vero
fari nequeat, ſeruus eius ſtipulabitur. qui ſi dcſit ad- hibebitur ſeruus publicus:ſi& is deſit, magiſtratus pupilli nomine ſtipulabitur. Eſt locus communi de ſtipulatione alteri facta contra iuris communi regulas propter pupilli vtilitatem.l. ſtipulario illa §. alteri. infra de verb. oblig. Deinde notate ex Lvlti. C. eo. actionẽ dart aduerſus tabularios, ſi quid ab iis ad damnum quod pertineat eius, pro quo ſert ptum eſt inſtrumentum omiſſum erit, alias ſi doſus malus eorum interuenerit, dabitur aduerſus eos:- io falſi: falſum enim ſine dolo committi nõ po
teſt.l. nec exemplo. C. ad l. Cornel. de fal.
TIT. 1 xX. LIB. XXVII PANDECT.
REBVS EORVM QVI SVB TVIEI A. Fc. Vb hoc titulo extat ſenatuſconſultum quod interpret antur Iureconſulti. Perii net autem hoc ſenatuſconſultum adæ lienationem rerum pupillarium, qus prohibetur niſi decretum prætoris cum caulæ cy gnitione interuenerit. Verba ſenatuſconfulti exi in l. J. hic. De his autem orationibus Principms quæ pro ſenatuſconſultis habentur, aliàs d'ximns Quod autem pertinet ad hoc ſenatuſconſulum ego in certa capita,& locos congeſsi, quos oduc videbimus. Qua alienatio prohibita ſit. Iprimie dubium non eſt quin alienationis vo I cabulo intelligatur venditio: nã ſenatuſconſultũ
proprie intelligitur de diſtractione, neligiru 93 . de do
NDn. 4 . 1.

1l Cola dio hocca excußs
um, 5
etameot
ſolucndo
lupr. dem
da ſunten quæ àmm ör ſifaiyn labiturqule KS delia Eſt lochnmr ntra iutum tem.ſfur eindenoun abulaios nt eiuom
lum eütal bitur alec lo comaln:
rgeldef . LII C J. 8 RVM O
de
valeat donatio propter nuptias. l. Prædia. C. de pre- diis& aliis reb.mi.ſine decret.
In Tit. De reb. eorum qui ſub tut.
8.* T-⸗ donatione, vt ea etiam prohibeatur, adeò vt non
prohibetur ctiam ſeruitutis impoſitio& remiſ- o. Eſt enim ſpecies alienationis. I.3.& I.vlti. C. de
teb alien. non alicn. 1.3§. pen. hĩc.
Alienationis etiam appellatione continetur per- mutatio& tranſactio. l. 4. C. eo:ti. Idem dicendum eR de datione in ſolutum. lſi minor. C. eo. Aliena- ionis etiam verbo continetur repudiatio legati.l.
magiséfundum. hic. Et generaliter quod de aliena-
tionis dicitur in ſenatuſconſulo, de quacũque pro- miſsione accipiendum eſt, qua quis ius ſibi in fun-
do competens remittitur, vt dicitur in l. ſi ad reſol-
uendam. C. eo. Alienatio tamen neceſſaria hic non rohibetur, quæ non pendet ex voluntate eorum qui alienant, ſd ad quam etiam inuiti adiguntur. L5 ſi communis hic. vbi Iureconſultus loquitur de diuiſlone. Diuiſio autẽ eſt ſpecies alienationis. Res enim vel pars cius, que mea non fuit diuiſione mihi acquiritur:nam ante diuiſionem fundi pars ſocij mei intoto confuſa erat& mea in toto. Præ- terea fieri poteſt aliquando„Nt tota res vni adiudi- cetur qui condemnetur, dcinde ad tantundẽ præ- ſtandum. 1 b Minor alium ad diuiſionẽ prouocare non po- teſt pſe autem prouocatus recte diuidet: aliud igi- tur eſt exemplum alienationis, quæ non prohibe- tur ſenatuſcõſulto, veluti neceſſaria. d. l.. hic.& l. in- tet omnes. Cod. eo. Vnde conſequens eſt, ſi vterq; minor ſit, neutrũ alterũ prouocare ad diuiſionẽ poſ ſelſi pupillorum hic. Prædium quoque minoris in pignus dari non poteſt. J.1.§.vlt I.z.& 3. hic. niſi res ſcripto Principis pignoris obligatio confirmetur. Valet eriam cum fſco facta hęc pignoris obliga- tio dd.Il. b
Quarum rerum alienatio prohibita
ſit ſenatuſconſulto. 4 Ertum eſt prædiorum ruſticorum& ſubur- +
banorum alienationè, prohibitam eſſe qua-
rum ſit mêcio in ſenatuſconſulto hic. 1.z& lſi præ-
natio prædiorum vrbanorum, quia iuris autores videbant prædia vrbana& ædificia oneri plærun- que eſſe ruſtica verò vſui. Sed tamen lex à luſti- niano edita eſt qua prohibetur alienatio rerũ vrba-
dium. Qeo ſenatuſconſulto non eſt prohibita alic-
norũ.l.lex quæ. C.de adminiſt. tut. Quæſtio eſt de
T....... 8 empbytcuticarüs Vectigalibus& vſufructu, Ofee la poßiint obligari aut alienari. hęc quæę 19 den tutin 13, ad fi.hic. quò te remitto. de his P u cdialtus loquitur quoque l. etiã. C. co. Quarituretiam de lapicidinis,& ſalinis an alie- nari poſsint:Et lurec nec cas quoque a ltu Gatur de rebus bona fide poſſeſsis.& Iurecõ- 1 alienari cas res non poſſc. 1 mr..... 2 4. lremus de rebus datis in pignus minori: nine era gatæ alienari poterunt àtutorc? mi- an— 4 tasquia pupilli non ſunt. d.. hic. hoc druen— cum excoptione quę ibi- impe, niſi pupillus ius dominij à Principe
u ominij àI
umpetrauerit.— pup 8 3 Funelp 3 noquc 94 Lefii tractatur de rebus cõmunibus. in 1 ben hic. vbi dicitur eas alienari non poſſc.
Quibus perſonis interdicatur hec alienatio?
Aec alienatio interdicitur tutoribus, curatori- Hbuss aliis huiuſmodi perſonis, vt ſenatuſcõ- ſulto cõtinetur: id autem explicatur fuſius à lure- confulto in l. neque in primo. hic.& in 1 z. C. de cu- rat. furio. Quęritur de patre qui tutor aut curator datus eſt filio ſuo, an is alienare poſsit res ipſius fi⸗ litEt Imperator in I. 3. C. cod. reſcripſit ne patrem quidem alienare poſſe bona filij ſui. Notandum tamen eſt, ſi pater pupilli eiuſdemque tutor velit diſtrahere prædium aliquod filij ſui, Pretorem de- bere propenſiorem eſſe ad conſentiendum diſtra- ctioni, quaàm alia perſona eſſet. l. ſi pupillorum§. ſi pater. hic. Alius locus huius ti. eſt in quo tractatur De eſectu huins prohibitionis.
Antus eſt effectus huius prohibitionis, vt alie-
1 natio aduerſus cam facta ipſo iure nulla ſit & irrita, vt non queramus, an ſit circumſcriptus
minor necne. I. z. l.ſi quidem. Cod. eod. Idem ctiam
dicendum eſt,&ſi alienatio facta ſit ſecundum ſo- lennitatem ſenatuſconſulto requiſitam: ſit tamen obreptum Prætori. hoc expreſſum eſt. l.x. hic. Idem dicitur in I.&ſi Preſes. Cod. eodem. Animaduertẽ- dum autem hic eſt ſi minor, qui vendidit prædium ſuũ, locupletior factus ſit ex illa alienatione,& ve- lit vindicare rem alienatam, eum ſubmoueri poſ- ſe exceptione doli. d.l. pupillorum.§. vltim. hic. Et.
aliquando non pecuniam tantum: ſed etiam vſu-
ras præſtare debet minor. Huius rei exemplum eſt in liſi fundus.. vltim. hic. Poſtremus locus huius ti- tuli eſt, in quo quæritu,
Ex quibus cauſis concedatur hæc alienatia.
F T imprimis permittitur prædij minoris alie- 1natio, ſi pater pupilli teſtamento ſuo cauerit, vt prædia alienentur, hoc enim expreſſum eſt ſena- tuſconſulto. Vnum hic diligenter notandum eſt, quòd in l.vnrim. huius tituli dicitur, ſi teſtamentũ quo pater voluit diſtrahi prædium minoris, fa- ctum ſit irritum, poſſe nihilominus tutores pre- dium illud alienare. Quamquam enim teſtamen- tũ irritum factum ſit, voluntatem tamen teſtato-
ris probat,& ad id ſolet hic locus adduci. Non hic
loquimur de teſtamento iniuſto non ſolenni: ſed de teſtamento quod irritum factum eſt, diminu- tione aliqua capitis. 3024112 1
Seccũda cauſa eſt, æs alienum. Si ære alieno onera- tus ſit minor, prædia eius alienari poffunt, vt ære alieno liberetur, id etiam ſenatuſconfulto expreſ- ſum eſt.Idem dicitur in l.ob æs. Cod. eodem. Sed hoc fit cauſa tantum cognita, oportet enim decre- tum Preroris cum cauſe cognitione, quæ deſcri- bitur in l. magis. 5. non paſsim hic. interuenire, hoc etiam caſu huc pertinet l. ſi pupillorum hic,& l. minorum. Cod. eo. vbi dicitur hoc per libellũ fieri
non poſſe, qui locus maximè prodeſt ad mterpre-
tationem l. nequicquam. in principio. de offic. pro- conſul.& legati.
Terria cauſa eſt,ſi id permiſerit Princeps. hic e- nim reſcriptum vim habet decreti Pretoris. l.z. C. quando decreto opus noneſt.
Mm 3
4¹3
3 4¾ 5 1 4 * 8 1

* 4 TIT. LXXIfII. LIB. V. COD. 81 MAIOR FACTVS ALIEN. FAC.,
factam, ſi maior factus qui minor erat ven ditionẽ ratã habuerit. Sed quæritur auis fit effectus huius ratihabitionis? Et diſtinguẽ-
tacita quæ per lapſum temporis inducitur. Expreſ- ſa hunc effectum habet, vt confirmet alienationem
quæ ſine decreto facta eſt, p interceſsiſſet, vt dicitur in 1.1. Bic. Notandum igitur
eſt, hac ratihabitione nullum alium defectum ſup-
pleri niſi decreti Prætoris. Nam ſi minor deceptus in ea venditione, hac ratihabitione non efniciet quominus recedi poſsit à tali contractu. l.2. Cod. de reſcindenda venditionc.
Aliud eſt genus ratihabitionis quæ inducitur lapſu temporis, cuius mentio eſt in l. vlti. hic, cele- prariſsima. Cui conſtitutioni repugnare videtur quod dicitur in lvlti. C. de tempo. reſtit. in integr. pet. vbi conſtituitur quadriennium conrtinuũ. Sed hic nos loquimur de alie nationibus inutilibus quæ nullius momenti ſunt. d. Ivlti. loquitur de tempore quod conſtituitur pupillo ad reſtitutionem in in- regrum petendam, quod facile ex verbis dicte legis colligitur. Hodie in Gallia non ſeruatur hæc con- ſtitutio, vbi præſtituitur tempus decem annorum tam ad reſtitutione m impetrandam quàm ad pro-
mouendum contra ctum eſſe nullum.
TII. X. LIB. XXVII. pANDECI. DE CVRATORIBVS FVRIO 90, PRODIGO ET ALIIS. c. b Otum hund tratactum in quinque locos par- T tiemur. Primus eſt in quo quæritur . Quihus detur curator.
llrulus ipſe ſatis oſtẽdit, minoribus vigin- ciquinque annis curatores dari: huius e-
Secundo, furioſo, prodigo, muto, ſurdo, mente capto,& generaliter his omnibus qui ſe regere non p ofunt datur curator, vt dicitur in l. z. huius tituli.
Franc. Duareni luriſconl.
b l—ma jam Prætorem Romæ vel præſidem
Olim furioſi in poteſtate agnatorum& gentilium erant: nam lege duodecim tabularum agnati ii legitimi curatores erant. Hodie tamen Prætores eis curatores dare ſolent ex inquiſitione, etiamſi agnati non ſint, idem dicitur in l.i. C. cod. Quæri- tur de filiofamilias, quid ſi filiusfamilias incidert in furorẽ, dabitúrne ei curator à Prætore: hęc quæ. ſtio tractatur in l.vlt. in princip. C. eod. vbi dicitur quod curator ei non datur, ſed pater ſit ei legiti- mus curator. Quæritur etiam de prodigo, quid ſit prodiguseid docet Vlpianus in l.z. hiic.& in l. Et mu- lier. eo. de prodigo tractabimus in lectione publi. b ca in explicatione lis cui bonis. de verbor. obligat. ¹ Ventri etiam curator datur. l. bonorũ. hic. Curator etiã datur bonis hæreditariis..z.hic. de hoc curato. re titulus eſt infrà de curat. bon. dand. vbi hæc ſuo loco tractabimus, Commiſſaire aux hiẽs Galli vocat Item bonis diſtrahendis nobilium perſonarum.] hic. nec& aliarum perſonarum bonis diſtrahendis datur. Secundus locus huius tituli eſt, in quo c inch quæritur, 1
A quibus detur curator.
in prouincia ex inquiſitione dare ſolere cu- ratores, tametſi olim agnatis,& tutela,& cura de- ferretur, vt apparet ex§. furioſi. inſti. de curat lſæpe
hic.& l.vltim.§. ſinautem. C. eod. De hac dauone
obſeruandum eſt quòd cautio interuenire debeat, & cea qu idem pleniſsima. Queſtio tractatur de fra- tre emancipato in I.5. C. eod. vbi dicitur eum leg timum curatorem eſſe ſorori furioſæ, licet iuris ra- tio contraria omnino videatur, cùm emancipatio- ne tollatur agnarid. Quæritur de patre, an poſsit ſr lio ſuo dare curatorem? hec quæſtio tractatur inl Si furioſo. hic. Alius locus huius rituli eſt, in quo queritur, Quis detur curator his perſonu.
(um quæritur quis detur curator his perſo. nis de quibus locuti ſumus, dicendũ eſt hunc locum plenè non tractari ſub hoc tit. ſed in titull ſuperioribus explicatum fuiſſe. queritur in L.. hc an filius poſsit dari patri furioſo curator: hęc autẽ quæſtio tractatur in l. I.2.& 3. hic.& l. is qui. ſupi de tutor.& curat. dat. ab his qui ius dand. tutorlm quibus omnibus locis dicitur poſſe dari, quamus ratio naturalis repugnare videatur, quia iniquum eſt patrem à filio fegi. Tamen viſum eſt lurecon- fultis, filio potius curationem permittendã quam extraneo alicui. Alia quæſtio tractatur de marito & vxore, an maritus vxori furioſæ curator dari aui cõſtitui poſsit?& in I. virũ. hic.& l.2. C. qui dari tu tor poſsit, id prohibetur, ne forte propter affe ctioni vxoris erga maritum non auſit ille repetere cuu- tionis ſuæ rationem. Alius locus eſt huius tituli quo tractatur 1 3 De offfcio& poteſtate huius curatoru.
1cC locus ctiam hic non plene tractatur pro Hprer rationem quã ſuprà adduximus in loco precedẽti. A curatore qui his perſonis datupcubi tur ſatiſdatio. 1 S.. hic. lvlti.§. ſed cum antiqul- tus. Cod. cod. de hac ſatidatione dictum eſt ſupr ſub tit.de admini.tutor. Omnia quęcunq; ad furio
ſum ſpectant, hic curator procurat& adminiſtrat. lulianu

In Tit. Qui teſtam. facere poſſunt.
dunm lulianus.&l Pignus. hic. I.z. Cod. eo. hæreditatem officium ad hæredes cius non tranſire,& co mor- euna adit. pignori dat, dominium transfert. I.vlti. s.ſinau- tuo dandum eſſe alium curatorem bonis. Poſtre- multn mem. C.cod. Donare tamen hic curator non poteſt mus locus huius tituli eſt in quo quæritur,
all Canſ noc manumittere: quia ea res ex adminiſtratione QDrud, iurur han
Vsaditg 3 non eſt. l. ab agnato. hic. Recte quoque ei ſoluitur.. 1 0, Pen a hm conſilio.§.vlt. hic:ſi intermiſſus ſit furor& dilucida lc locus pauciſsimis verbis expligatur in LI. cu n habeat interualla, poterit furioſus res ſuas gerere ba hic, vbi dicitur hanc curam fmiri cum fu- darr ds dum ſipit.licum aliis. C. cod. Non tamen interim rioſus Aanitatem aut bonos mores recuperauerit. en ih muratur curator, nec deſinet eſſe, neque tamen Intermiſſo tantum furore non deſinit eſſe curator, läed aget intcciim. vr iam diximus ex d. l.cum ex aliis. C. eod. 5 sin la 4 De officio eius curatoris qui voni datur, loqui- IIic ünicur— de tutelis„R& ita totius une tur lureconſultus in L.cuius bonis hic: vbi ait eius ꝗ uartæ partis Pan ectarum. onorüh b“... Me FRANCISCI DVARENI IVRIS- aundfi— b 18 8 aux nil c-ONS V L I I IN I. I B. XᷣXVIII um ha DIG ES T ORVM T IT. I. b
n bonssh. b b b
as QVI TESTAMENTA EACERE POS SVNT.
d, Hinc incipit quinta pars Digeſtorum de Teſtamentis.. Tatoy... ome 1— WVſtinianus libros Dige-& conteſtatio mentis apud Vlpia. ſententia volun- one dan* ſtorum partitus eſt in ſe- catis,& teſtatio mentis, vel conteſtatio idem ſunt. K dutele ptem partcs. Prima pars, Grammatici rident Iuſtinanum admodum ridi- inſtides u quam ra rędra vocauit, culè, quòd dixerit teſtamentum eſſe teſtationem od. Del 6 incipit ab initio Digeſto- mfẽtis, ſed nihil eſt in Iuſtiniano quod reprehẽſione intetutn ehe rum. Sccunda incipit à dignum ſit.verum enim eſt teſtamentum teſtatio- lioraa ractatu de iudiciis. Ter: nem eſſe mentis. Si dixiſſet luſtinianus teſtamentũ bi diennn ia a tractatu de rebus cre- eiſſe teſtationem voluntatis, nullam anſam repræ- urioo l. dlis: Quarta à tractatu de henſionis reliquiſſet grammaticulis. forte dixit Iu- cimem pignoribus& hypothecis. Quinta ab hoc tractatu. ſtinianus mentis potius, quam voluntatis„quòd de pattqi Sexta à tit. de bon. poſſeſſ. Septima à tit. de verbor. hæc paronomaſia aliquid venuſtatis haberet. Dici- uxſtovi odblig De hac quinta parte loquens luſtinianus C. turin diffinitione, ſententia voluntatis. non ſatis vi uus t de veteri iure enucl. in l.z. vbi de confirmatione Di- ſum fuit Modeſtino dicere ſententia: ſed addidit
geſtorum tractat, his Verbis vtitur: Quintus exXorTl- voluntatis. Ego hic percurram paulò ſcrupuloſius ſſui tur Digeſtorum articulus, in quo de teſtamentis& ſin ula verba, nec hæc erunt inutilia. His verbis 0- ſcdicillistam priuatorum, quàm militum, omne ſtendit Modeſtinus teſtamentũ non eſſe, quocũque r curaoot 9 quicquid antiquitus dictum eſt, inucniat quis re- modo ſentẽtia noſtra exprimatur, ſed cùm ſignifi- nusdicrndi poſitum, qui de teſtamentis appellatur. Et certẽ camus nos velle aliquid fieri, vt ſequentia verba o- hoct verum dicit, eſt enim copioſiſsimè& fuſiſsimè de- ſtendunt, de eo, quod poſt mortem noſtrã fieri&c. egoeänn Kripta hæc patévt per ſingula capita& titulos le- ſententia eſt noſtræ voluntatis. Cùm quis decernit ſo curah gendo oſtendemus. Quod ait hanc partem de te- ſe aliquid velle fieri, tunc dicitur teſtamentum eſſe, licklbſ ſtamemtss appellari, inſcriptio eſt totius huius par- atq; hinc vulgò dicitur, verba enũtiatiua nõ eſſe ap- ui is ans tistit. autem pinus huius partis eſt, qui teſtamen- ta ad teſtamentũ facie adũ. Dialectici vocant enun- polkäui ta facere po unt,& quemadmodũ teſtamenta fiAat. tiatiuam orationẽ, qua aliquid affirmatur, aut nega- rarur,Go- kiietjas duas habet partes. Prior pars eſt de per- tur eſſe. Oportet autẽ verbis diſpoſitiuis vri,vt vul- vlupch ons qur reſtamenta facere poſſunt. Poſterior eſt, gò vocantur. Exempla ſumuntur ex variis locis. pemuin ſis⸗dmotun teſtamẽta fiant. Antequã de ſingulis cx l. Titia cùm teſtamento. 35.§. Caius. infrà de leg. vacaun nehes dicamus, d quibus dicemus ſeparatim, 2.I. ex his verbis. C. de teſta. mili. l. ex hac ſcriptura. oſc curns endum eſt 1. b de dona. l. verba. de teſta. Hec igitur verba idonea 8 120G Fän; Qud ſit teſtamentum. b non ſunt ad teſtamentum faciendũ, licet cx conie- eagn lb 100 belkemen extat hic in L.- ex Modeſt. ctura voluntatis benignius interpretando volunta- lle u Seraſ v an heie enim legendum eſt. Alia eſt tẽ teſtatoris, pro diſpoſitiuis aceipiantur. Hinc no- ct bus de teſta ſed biani huic non diſgimilis. Inſtitut.tit. 20. tandũ eſt, abſque voluntate nullũ eſſe teſtamentiũ. a t bars definitionis tantum eſt apud V= harũ rerũ cognitio in docẽdo eſt maximè neceſſa- iu anu 5 4 in 3 fei perbi Tuμα̈ꝓνα. Nos autem Mo- ria.hec enim ſunt fundamẽta maximarũ cognitio- bne ih l u.e cumtlonem luc explicaturi ſumus, ſingu- nũ. Verum eſt quod Galenus ſcribit quodam in lo- — luxins delde elts verba declaraturi. Imprimis dicitur in co cũ, qui exercitatus eſt in his, quæ confeſſa ſunt, uns. 3 tlone,teſt.metum eſſe ſententiam. Sententia,& certa, multo certius iudicare de dubiis, quod eſt 80 dg genus eſt in hac definitionc. Sententia cnim dici- verũ in iuris ciuilis tractatione. id nunc ego oſten-
„ſed e tur non ſold b 4 1 wn Tewun ſolum teſtatoris: ſed etiam legiſlatoris, item 9 I elconfulti lex ſententia. 29. de teſtamen. tut. aecn, ldem ſignifcat teſtari auie g cltario mentis apud luſtinianum,
dã exemplo. Ex eo quod diximus, ſine voluntate
non conſiſtere teſtamentuum, quæſtio hic tractari
ſolet, ſi quis metu coactus fuerit vt teſtamentum Mm 4

4¹⁶ faceret, an teſtamentum ſit nullum ipſo iure, an ve-
rò valeat? Et quidã exiſtimant nullũ eſſe teſtamen.- tum ipſo iure, propter meru qul videtur voluntatẽ excludere, ſed non ita eſt. Nã id quod merus cauſa geſtum eſt; ipſo iure valet, quamuis propter Preto- ris auxiliu fatum non ſit quod reſcindit quod me- tus cauſa geſtũ eſtimon enim exiſtimauit Prætor æ- quum eſſe vt ratũ habearur, quod metu compulſus quis fecit. Quamuis enim volũtas rectè dicatur in- cerueniſſe: hæctamen voluntas libera non eſt, ſed coacta: dicitur tamen voluntas interuenire; quia principiũ agendi eſt in eo qui metu coactus eſt, nec poſsit dici omnino inuitus facere.l.ſi patre cogen- te. 22. ſuprà de ritu nupt. Ariſtotel.libr.z. Moral ait, quod metu geſtũ eſt, nec eſſe voluntariũ, nec inuo- Iuntariũ, ſed mixtũ eſſe,& magis voluntariũ: quo- niam principiũ agendi in nobis eſt. Ego hoc obiter
attingere volui, vt oſtenderẽ vim verborũ, quibus
Modeſtinus in hac definitione vſus eſt. Hæc quæ- ſtio pertinet ad edictũ prætoris de co quod metus cauſa. Præterea dicitur in definitione, voluntatis uo-
ræ, hæc verba emphaſim quandã vidẽtur habere. Hoc verbo oſtendere videtur Modeſtinus ad ciues tantom Romanos pettinere teſtamẽti factionem.
Sententia eſt, quod ſentimus nos, qui ſumus ciues
Romani, factio teſtamẽèti ad ciues tantum Roma- nos pertinet, id ſatis oſtédunt verba legis Falcidis: deinde quod ait, noſtræ, videtur voluntatẽ alterius excludere, quaſi teſtamentũ in voluntatem alterius no debeat cõferri, vt dicitur in liilla inſtitutio. 32. de hæred. inſtir Hoc enim genus inſtitutionis hæredũ improbatur, Ego tales hæredes inſtituo, quos Sem- pronius voluerit. ratiõq; hæc adfertur: quia certum debet eſſe conſiliũ teſtantis, ideoq́ʒ; legitimũ teſta- metũ non dicitur, quod pendet ex alieno arbitrio. uidã adducũt l. captatorias. 70. de hered. inſti. ſed Me non eſt captatoria inſtitutio, de eoque dicemus poſteà fuſius Iuſta. Iuſtã ego interpretor legitimam ſolennẽ, quę certã formã legibus& iure præſcriptã habet. Hec interpretatio colligitur ex 1.1. Äe iniuſto rupto.vbi dicitur teſtamentũ non iure factum, in quo ſolennia juris deſunt. Solenne igitur teſtamẽ- tum dicitur vbi ſolennia iuris interuenerunt, idq́ue apertius expreſſum eſt in deſnitione Vlpiani Inſti. d tit. 20. de teſta. in prin. vbi ait, in id ſolenniter fa- tũ, vt poſt&c. ne quis dubitaret quomodo accipiõ- Jum eſſet verbũ iuſta, in hac definitione poſitũ, ſic differt teſtamentum à codicillis. Differentia teſta menti& codicillorum ſatis manifeſta eſt ex diſtin- tione tirulorũ.. ſi dem. C. de codicil. hoc argumẽ- ro vtitur Imper. in d.l.ſi idẽ. hæc definitio ſic expli- cata non cõuenit codicillis. Codicilli poſſunt qui- dem definiri, ſententia volũtatis noſtræ, de eo quod poſt mortẽ noſtram fieri volumus. hec omnia ver- ba conueniunt codicillis: tamen non eſt iuſta legi- tima& ſolennis ſententia. Sed cur nõ dicitur ſolẽ-
nis& iuſta fententia codicillorũ? Solet afferri hæc
ratio: quia codicilli nullam ſolẽnitatem deſyderãt. hoc ait luſtinianus in Inſti. Sed obiicitur huic ſen- tentiæ I. vlt. C. de codicil. vbi dicitur quinque teſtes necceſſarios eſe in codicillis con Hiciendis. Solénitas uxda eſt adhibere quinque teſtes, cùm ad proba- ronẽ ſuffic ant duo: nec fufficit dicere ideo nõ eſſe juſtä hanc ſententiã: quia non tãtam ſolennitatem
Franc. Duareni luriſconſ.
adhiberi neceſſe eſt, quantam deſyderat teſtamen tümam obiici poteft plenaã eſſe in ſuo genere: ita aliter reſpondendũ eſt meo iudicio. Igitur reſpon- deo, iuſtam, in hac definitionc ſignificare legitima ſicut iuſta hæreditas dicitur pro legitima l.. 3 illo. ſuprà pro ſocio. Iuſta ætas etiã dicitur. Ius plę- runque accipitur pro lege, tametſi& ad ius præto.
rium,& ad reſponſa prudentem nonnunquam te. NUver
feratur:in codicillis nihil legitimum eſt, ex legibus non proficiſcuntur, non ſunt introducti legibus Romanis. Ante Auguſtum nullus erat codicilloru vſus.inſtit.de codicil. ſed moribus receptus eſt, non aliqua lege lata à populo Romano, ſic interpreta-
mur hic iuſtam. Certũ eſt hæc verba definitions 1
teſtamẽti, codicillis non cõuenire. Dixerit aliquis 1 1 3 V. 1 Ergo hic non definitur genus, ſed tantuùm ſpecies aaspdd
teſtamenti. Dicitur teſtamentũ quoddam iuſtũ,a-
liud iniuſtum, vt infraà tit. de iniuſto rup.& irri. teſta. 1
Reſponſio ſatis expedita eſt ex co quod dicitur in
queę à nobis dicta ſunt de interpretatione huius ver bi, vbi dicitur iniuſtum teſtamentum non eſſe pro- prie teſtamentũ, ſed abuſiuè dicit teſtamentũ. Meri- tò igitur definitur teſtamentum à Modeſtino, hoc modo. quæ ſint hæc ſolẽnia nos in alteraarte hu-
ius tituli docebimus. Forma teſtamenti conticiädi
deſcribitur aliquot capitib.huius tit. Inſtitutio hæ-
redis etiam interuenire debet. l. proximè. infa de
his quę in teſta. delen. Si teſtator habeat filiumin ſua poteſtate, eum heredem inſtituere, aut nomi natim exheredare debet. Si enim præteritus ſit,tu- pit teſtamentũ. linter cetera. infrà de liber.& poſth. Hinc tractatur queſtio ab aliis, de filio exheredato a patre ſine iuſta cauſa, an teſtamontum nullũ ſit Genſent nõnulli teſtamentum nullum eſſe, addu- cunt conſtitutionẽ Iuſtiniani, vt cùm de appel cog hane quæſtionem tractaui ſuprà in titu. de inofac. teſta. Ex noſtra interpretatione ſatis colligitur qus-
1.2. infrà quemadmo:teſta. aper. qui locus cõfirmat uus
tum aberrent, qui exiſtimant nullũ eſſe teſtameni. iſſtal
Querela enim inofficioſi teſtamenti neceiſaria el vt reſcindatur teſtamentum contra officium patii factũ. Hinc tractatur quæſtio, an teſtamentum ſt iuris ciuilis, an iuriſgentium? Ex his quæ diximus videtur iuris ciuilis eſſe.dicitur enim iuſta ſentẽtia, & cam interpreramur legitimam. Eodem pertinet quod dicitur in 1.3. hic. hoc refertur ad legem duo- decim tabul. ex l. verbis legis. 120. infrà de verb ſign. Alij diſſentiunt,& contendunt iuriſgentium ele Mouentur auctoritatate Theophili Inſti. de iurm- tur. gen.& ciui. vbi ait, apertum teſtamentum ell auriſgentium. vt breuiter dicam quod ſentio, hi mt hi verbis magis videntur diſſentire, quàm re. lie mihi Modeſtinus teſtamentum ciuile& legirim, definire videtur. voluit enim definire teſtametum quod apud Romanos vlitatum eſt: quoniami- teſtamẽta nullam vim habebant apud RoOma Sic obligatio definitur apud luſtinianum jn inie tit. de oblig.in princ. Ibi enim videtur legitimm ciuilem tantùm obligationem definire: qvoniam videbat eam tantùm obligationẽ confirmatam S legibus Romanis,& cam tantùm ad agendum"e- lere, quamuis naturalis obligatio dicatur obligauio Poſſet ergo latius definiri teſtamentũ, ideo non d credendum Gallos nullum teſtamentum facelt quamul

In Tit. Qui teſtam. facere poſſunt. 417
Hhe nes tn bed uamuis non aciant teſtamentum ſecundũ for- liuriſgentiu. 5. quod ferè ſuprà de pact ibi 2 dtor lid ha mam iure ciuili præſcriptam— zlis eſta menti di- ideſt, inſtrumentorũ, quibus pacta deſcribuntur. Sic uüen— citur iuriſgẽtium eſſe quoniam v traduen uit teſta- Cicero in orat. part. dicit, ſcriptorũ aliud eſt publi- ro tgim mentum apud alias Peie ioero gno b am in lo- cum&c. Quem autẽ vſum& vrilitaté habca: hrc etä den 1 co, docens nos debere curam Potterorln Nabete, queſtio de homonymia huius vocabuli,docuerunt di Ka icit ex hac affectione eſtati nes tmongeu na- qui in hunc locum ſcripſerunt. Exemplis vulgari- urn ras eſſe. Deine qicirur 6 Tne wend 4 eſtini bus ſpectanda ſemper eſt mens& volũtas proferẽ- mche hic, De co, Cu Sr han ds uf teſh meen Aaudn tis; veluti legiſlatoris. ſic facilè iudicabimus quã ſi-
uwänd mur ſufficere tult⸗— 29 Kaß 1 icacit gnificationem ſequi dcbeamus, Ie an hoe vorbumn luserae 3 Ateſtamentum faciendum,ſic ſirna Bitur differre pro conteſtatione iudici)& voluntatis, an ro ſcri- 4 4. 4 acamtactuilr Scon eneloni üi de pacts ideò ptura accipere debeamus Veluti ſcriptum n K vefm na ae dicimus ahp- 3 belhe Lt— arme- fingula teſtamenta certũ vectigal pendarur cuiuſ- vehd 6 ri tomractum Nee ae dAtene LCOtkaTöhl ifaehs modi ſunt ſtatuta in Italia. Pone deſcriptã eſſe plu⸗ b üre. dn 4 Iteſweleune 6 4 5 5 Ucfei dee 1 deſh ribus cxemplis eiuſdem voluntatem vim 2m an wlmn rethiuan obeat rtura Saun„ E 3 L ſ pro ſingulis huiuſmodi ſcripturis vectigal exige- d gucdt mentis a contractus, 1 A2, rTeA. Ell 98 tur, an ſufficiet ſemeltantùm vectigal pendere: Hic
Notum verborũ eſt, quod quis fieri velit, ita vt poſt ſequemur propriam teſtamenti ſignificationem,& )
dco monem ſiam mlear lanc interprerationem col. dicemus ſemeltantum vcctigal pendendum eii
co qu legi ex definitione Vlpiani à nobis iã recitata. Hoc quaſi vnum tantùm ſit teſtamentum. Oync r 19, a ſami eſt quod alibi dicitur, ambulatoriã eſſe& reuoca- ſtatutum ſit vt tabelliones 10 fnun nd ergo, ſi
retnim bilem teſtatoris voluntatem vſque ad mortem. l1.4. certã mercedẽ operæ ſuæ kar acprann. clel
etunm e adimen. lega. Hinc etiam dicitur morte confir- ſcriptura ipſa the acci n 9 uei MuteNos PI
ditteten mariteſtamẽtum, eſt dictum Pauli relatum in cap. exempla demonſtra 4 d d. keitandentim. Tiee ma Moe cim Marthæ. de celeb. miſſa. in antiꝗ Decret. Vnde dum f 1— Lant Jule 6 ſimilibus iudican-
S in alte ſiin vendendo pactum interuenerit w aliquid poſt vel le cAi uua hoevodrhale icto aliquo ſtatuto, eſtanen mortem fat, non dicetur teſtamẽtum, quia id ſta- 95 aquasoc vocabulum. ius ttli tim ratũ eſt, quamuis eius executio differatur poſt
De hls qui tetamentum facere poſ
l prou mortem. Nã vis huius conuentionis non differtur. ſunt„aut non poſſ unt.
erbi eihüloemſee Sonttaleſtipuler Srenb here.(Ilc enim inſcribitur, hic titulus noſter, Qui teſta-
altituere n in hæted. Hic quæritur, an hæc verba ſint acci- 1 menta facere poſſi. 4 e poſſunt,& quemadmodum teſta-
im prari pienda de morte naturali, an de morte ciuili? Quæ- menta fiant. Separati ſunt hi tituli lib.6. C. Iuſtinia- frä deltth ſtio& dubitatio naſcitur ex eo, quèd plærunq; de- ni,& præcedit ti ite 3. ee ſenena nanne inenei dhengeh ni,& præcedit tit. qui teſta. facere poſ.& à perſonis de floa Hortatio ſerui cõparatur morti. Dicitur mors quę- incipiendum eſſe admonet Caius liſi quæramus. 4. hanenni Lam ciuilis eſſe, interpretationc quadam ciuili. l... hoc ti. Hæc verba Caij non ſunt intelli: enda 8 nnullns Eeuaſe de bon poſſ. contra tabul. ſed certũ eſt vulgò Doctores intelligunt, de ordine&— co. G 4*. 9. 4—..„. 2* tt cim if 17 Luut zuc man nagrali eſſe accipienda. Ego gnitionis in iüdicio, ſed de ordine docendi& di- rämn int ve hbl 26 ere in I.ex ea parte. 121.§.I.de ſputãdi de teſtamétis. Aiũt vulgò in iudicio ſi pro- elatschlin 4 d1Gals e P Lrurannbe tractaturus ſum feratur teſtamentũ,& is contra quem prolatum eſt ullicktt Ex teuenl oe Fart cer.& poſthu. teſtamentum, obiiciat eum qui teſtamentum fecit anerie ditur Mode de nironemteeſtamenti qus tra- non habuiſſe teſtamenti factionem, prius hãc quę- ondraohic— Ldn no 1I II. luius tit. ex quo poteſt co- ſtionem decidendam eſſe, quàm quæratur de folẽ- un Suoſci quid ſit teſtamentum,& quomodo accipiẽ- yij linati dennc Dne⸗ un emm dumſt or nrbum, phicnen duomodo accipie- nitare& ordinatione teſtamẽti, quia prius, inquiũt, VbIcunq; reperitur in iure ci- de perſonis eſt inquirendũ, ſecundũ hanc Caij ſen-
1 4 1 1 1 4 3 1 1 1 1 3 4 1 1 1 1 4 1 111 1 1 1 3 I 1 1 1 1 1 4 1 1 3 1
1 1
Exböqut uili ſeg animaduertendũ eſt hic reperiri h
recini wiann bunt ugerden hie 4. ic reperiri homomy- tentiam,& hoc longius producunt ad perſonã iu- — 9 büs heri que vocabulis. Teſta- iudicis& procuraroris, ſi dicatur iudex competens eroradg nem voluntaris ne 3 Le 2anem, ſeu cõteſtatio- non eſſe:& ſi quis velit iuriſdictionẽ declinare ali- oiufig” oſtræ,&c. ſed aliquãdo accipitur cuius, tanquam iudicis non competentis, prius co-
. PrO criptura ro tabuli... „ee ſclll pro tabulis, pro codice ipſo, in— nt iulißh teſta„1 howallac r 21duo gnoſcẽdum eſt an iudex comperens ſit, an non ſit. 4— 4 3 3e. Qomo. Sed alius eſt horum verborũ ſenſus. Hic enim agi- 1 P eltee Paut te ardar tur de ordine docendi. Si quis velit dicere de teſta- Ptum. I. Paulus reſpöõ- mentis, ordo exigit, vt de perſonis quæratur impri-
1 ſ.& l... quem A 15 G. mir, e eltamétum aperti dicimus 1nn de fldeaper mis, deinde de ſolẽnitate teſtamẽti. Mouet me quòd m cület— as ipias in qui- hoc caput ſumptũ ex lib. 2. inſtit. Cai) ſir. Caius in
eſt volunt is: ſed ali inſpieonß gnificatio teſtamenti ureitator ſed alia eſt ſi- inſtitutionibus ad inſtituendos iuuenes eã merho- . eimus reſtamenru eſſe dũ ſequi voluit, quã videbat ad docendum accom- untati— fAldlt tatis&c. nec poteſt modatiorem eſſe. Si ex libro Reſponſorũ alicuius
din! anta. dmlvnum teſtamentum. 2 4. h0c ,6. L tivian Jus deſcripſerit teſtamentum vonu— 8 ui. 81 Iuriſcon. hoc ſumptũ eſſet, multò facilius admitte- öirurs vtimam in multist atem fuam rem vulgarem interpretationẽé: ſed ſatis apparet ex
h abulis,& multis exéẽplaribu- ſerirrieeſn Ing. aefuui non ſunt tot teltamenta,quot ſcripturæ Plaribus⸗ inſcriptione ipſa, quomodo ſcripſerit. Caius de per- woe te amentum. Sic vO P 5 vnum ſonis prius mquirendum eſſe. Quid ſit teſtamenti
weco fdieiie,.. catur Iuriſconſul. teſtar F—
3 9 30 19 dadieij teſtatio, quæ deſcribitur eod ſtamentũ factionem habere, notent tyrones ex tit. de hæred.
dcan mekt enim tamen teſt our Vlnibus tabulis. v, qualita.& differ. in inſtit. l. filiusfamil 16. hoc tit. Te-
do cis accipitur pro ſcrip amentum, cùm teſtamentũ ſtamenti factio actiuam& paſsiuam habet ſignifi-
amenin,, Ptura. ſic accipitur etiã pactum in ionem, teſt fact W n
dlan cationem, teltamenti factionem habere dicuntur, qul teit

4¹ ⁸ ni teſtamentum facere poſſunt,& hi quibus ali- quid teſtamento relinqui poteſt. De his igitur per- ſonis videamus. Et notandum eſt imprimis& pro regula ponendum, omnibus permiſſam eſſe teſta menti faciendi facultatem, niſi id quibuſdã interdi- ũ ſpecialiter re periatur. Lex duodecim tabularũ generaliter permiſit omnibus ciuibus Romanis te- ſtamentũ condere,& lex quoque Falcidia. l. verbis legis. de verb.ſign.Sed certis ex cauſis interdicta eſt teſtamenti factio. Hæ cauſæ diligenter notandæ ſunt& obſeruãdæ: quoniã vbi nihil tale prohibitũ eſſe reperitur, ſemper dicendum eſt permiſſam eſſe reſtamẽti factionem Hæ cauſæ colliguntur partim ex hoc tit.partim ex tit. Cod.& inſtit. quib. permiſ. non eſt facere teſta. Exempli gratia, Quidã prohi- bentur facere teſtamentum propter inopiam iudi- cij,& conſilij, cuiuſmodi ſunt impuberes. Impubes enim teſtamentũ facere non poteſt: quia iudicio caret, aut ſaltẽ infirmũ habet conſiliũ.l. ſi frater. C. ui teſta. fac.poſſ. Addendum eſt, ne tutore quidem
auctore impuberem uis alia negotia gerere& contrahere poſsit cũ au- Koritate tutoris ſui,hoa ſatis expreſſum eſt in I. 1. §.1. de tut.& ratio. diſtrah.& ratio ſolet adduci ſatis robabilis⸗quia vis teſtamẽti confertur in id tem- us, quo futurus non eſt tutor: morte pupilli finitur tutela,& deſinit turor eſſe. At nullã vim habet te- ſtamentum ante mortem: morte teſtatori confir- matur teſtamentuml. 4. infrà de adimen. lega. Ad- dendũ eſt teſtamentum quod factum eſt ab impu- bere non conualeſcere, licet Polten pubertatem ſit aſſecutus, idq́ue expreſſum eſt in inſtit. quib. nõ eſt permilſ facere.teſta. 5. pręterca teſtamentũ&c. quia Ab initio nullam vim habuit, ideq́; ex poſt facto non poteſt conualeſcere. Addendum eſt, ne militẽ quidem, qui impubes eſt, poſſe te ſtamfentũ facere.l. vIti. C. de teſta. milit. Hac! uſtinianus noua conſti- tutione(eſt enim vna ex nouis deciſionibus, quæ inſertæ ſunt Codici poſt primã Codicis editionẽ) derogat iuri veteri. Scd quæritur quomodo æſti- manda ſit pubertas. Hæc quæſtio tractatur dicto hoc rit.l à qua ætate.5. ſic enim eſt legendum vt in
Florent. legitur PandeC(tis. ibi verſ.verius eſt in maſ
culis&c. his verbis vtitur Vlpia. quoniã id contro-
uerſum erat ipſius tẽporibus, idque ſatis cõſtat ex iis, quæ ſcripſit Vlpianus ipſe in Inſtit. ti. de tutel ad fin Refert Vlpianus opiniones contrarias Caſsia- norum& Proculianorum: fue unt enim ſectæ di- uerſx luriſcon. Proculus& Proculiani exiſtimabãt eſſe ætatem quatuordecim annorum, alij ex habitu
corporis iudicandum eſſe. Iuſtinianus autẽ voluit pubertatem maſculorũ eſſe in decimoquarto an. ſed Proculianos ſequuntur Pontifices in cap.
uberes. de deſpõ. impu. cũ igitur de matrimonio. ſed viſa eſt luſtiniano inuerecũda huiuſmodi cor- tutor vel curat. at- que ideò ſtatutũ eſt certum tempus, definitùmque eſt tempus quatuordecim annorum in maſculis,& duodecim in fœminis, quamuis alij aliis tardius vel eitius pubeſcant:ſed iura conſtituuntur de iis quæ vt plurimum accidũt.l.iura. ſuprà de legib.& ſena- à fœmi- nis, cur idem tempus non ſtatuitur in fœminis quod in maſculis? Quidam vir eruditus ex recen-
O:
poris inſpectio.l.vlti. C. quando
tuſconſul. Sed cur diſtinguuntur maſculi
Franc. Duareni Iuriſconſ.
facere poſſe teſtamentũ, quã-
tioribus, de teſtamentis ſcripſit,& dixit nullam ta. tionem eſſe, cur diſcrimen ſtatuatur in teſtamende inter maſculos& fœminas. Ait, cùm de marrime nio quærirur, quia citius pubeſcit mulier,& citius apta eſt ad generandum, rectè præſtitutum eſſe ta. pus qu atuordecim annorum in maſculo, ſed cum quxæritur de teſtamenti factione, nullam ait ratio. nem eſſe. Quoniam, inquit, femina duodecimo an. no non eſt ſagacior, quàm puer eiuſdem ætatis deo videtur carere ratione, vt fœmine permittatut
duodecimo anno facere teſtamentũ, maſculo aut non niſi decimoquarto. Sed animaduertere deb u mulierem citius perfectionem ſuam cõſequi ſexui i ſuo congruentẽ, tam animi quàm corporis, quim 1
mafculini. citius enim creſcit, perfectionem etiam animi ſui citius aſſequitur congruentem ſexuuci
tius aſſequitur prudentiam quæ deprehenditur in mulieribus, quàm vir aſſequatur iudicium& cöf.
liũ, quod ſolet eſſe in viris. Simile eſt quod diciuu 9
in l. z. C. de his qui veniam ætat.vbi citius impetrat veniã ætatis mulier, quàm maſculus. In venia eta. tis hoc diſcrimen obſeruatur inter mulierẽ& maſ. culũ. In reſtitutione in integrũ tẽpus vigiatiquia- que annorum in vtriſque ſtatutum eſt li. ſuprà de minor. xxv. ann. Ex hoc autem loco obſetuandum eſt mulieres habere teſtamenti factionem licet in- firmum ſit mulierum conſilium:tamen non cſtvi. ſum vtile cis interdici teſtamẽti fadtionem Nihilin hoc iure reperitur quod adimat teſtamenti factio nẽ mulicri. Olim mulier erat ſub perpetua tutela, ſed nihil tale reperitur in hoc iure, quod nobis reli⸗
quit Iuſtinianus. Sed quæſtio eſt de ærate quæſſci
nobis explicata eſt. Nunc quæritur, quando fœmi- na dicatur eſſe duodecim annorũ,& maſculus qua tuordecim, vt teſtamentũ facere poſsit? Hæc quæ. ſtio tractatur in d. l. à qua ætate.& dicitur non elle neceſſe,vt maſculus exceſſerit decimũquartum am num. Ex eo quod in eiuſdem.fi. dicitur, poſt ſexi horam noctit,&c. apparet ſufficere vltimi diei ali- quod momentum attigiſſe: poſt ſextam horã no⸗ Ctis dies vltimus cęptus eſt. Ergo ſufficit diem cox ptum eſſe vltimi anni, etiam ſi quis non exceſſert vltimum annum. Valet itaque eius teſtamentum quod fecit trecẽteſimo ſexageſimo,& aliquo mo
menmto ſexageſimiquinti diei: tot enim diebus com-
ſtat annus.. cũ hæres. 4. Stichus ſi hæredi meo ai- no ſeruicrit. infrà de ſtatu liber.& l.ita vulneratis 15 ff.ad leg. Aquil. Hic igitur notandũ eſt diem er ptum pro completo haberi,&ſi completus no ſi quod ſuadet fauor teſtamenti:ſicut& in pleriſqut aliis cauſis nihil eſt fauorabilius quã teſtamẽtif Kio. l... de ſacroſanct. eccle. l.in teſtam. 12. f de teſt iur. Id ego declaraturus ſum aliquibus exemoli Vnum exemplum eſt in l. in vſucapionibus6. vſucap. Quidam poſſedit renralienã ex cauſa u ditionis bonam fidẽ habens, exiſtimans cam 6i eſſe propriam, qui cam vendidit, poſſedit triemo, ita vt ſupereſſet vltima dies tertij anni, quæiin 4 dicatur poſſediſſe triẽnio? Quaæſtio ex eo uſolal⸗
riſcon. perfectã eſſe vſucapionẽ,& rem ei 1cu eſſe.Fauorabilis eſt hæc vſucapio, fauorabils
icx verſaui Jo
cum bona fide,& alias fauor reipubl
udd non eſt completus vltitnus dies. At bie
qui poſſedit rem aliquam iuſtum titulum ha 1
Rd
7

atybi chi aſculus- unter mabe u täpubß utum ek n loco q ti faion am tamel ti fadiomn at teſtam ſab pemn iurequohi eſt deang erituqul orũ&ri ere pohün te.& diemun tdecimigu- 1 lidom Ncere tint ottlern⸗ ego laftel 4 l qu Don 9 ue eius tin eſimo,&if Serc tot enunn 0 aos Bbani r.& liu! notaudi 1 gü cms tiſicnu
In Tit. Qui teſtam. facere poſſunt.
qudd res incultæ deſcrerentur. Igitur hic fauorabi- lius interpretamur tempus& liehreramur ſom⸗ letum eſſe triennium, quamuis vltimus ies e- us triennij cœptus tantùm ſit, non ctiam perfe- Aus. Similis locus de reſin Löll de diuerſis& temporalibus præſcription. v i idem dicitur. Simile exemplũ eſt in I. I. de manum. eſt lo- cus pertinens ad interpretionem legis Aeliæ Sen- tix. Lex enim Aelia Sentia vetuit minorem viginti annis manumittere ſeruum. Sed quæritur quomo- doaccipere debeamus minorem viginti annis? Ait Iurſconſ. cum habendum eſſe pro minore viginti annist manumittere poſsit, qui peruenit ad vlti- mum diem viceſimi anni,quamuis eum non exceſ ſerit Exigit fauor libertatis vt manumiſsio ſerui valcat quæ alids non valeret propter legem Aeliã Sentiam. Sed difficultas naſcitur ex I..§. minorem. ft de minor.ybi Iuriſcon. ſic interpretatur hæc ver- ba edicti prætorij, Quoul aum minore vigintiquinque annis, vt computatio fiat à momẽto ad momentũ, ytvltimus dies cœptus, non habeatur pro comple- to Sed hocctiam fauor& vtilitas minoris ſuadet. hic enim lariſcon. reſpexit ad vtilitatem,& fauo- rem minorũ. Cum itaque quæritur, an minor reſti- tui poſit in integrum, quia negociũ aliquod cum eo geſtũ eſt, in quo captus eſſe proponſtur:ſi forts quid contraxerit cum aliquo vltimo die viceſimi quinti anni, luriſcon. dicit eũ reſtitui poſſe, hoc exi- git fauor. Sic eſt intelligendum quod dicitur in d. 5. minorem. contra in l. ad rempublicam. 8. ff. de mu- nerib& honor. vbi cùm lex ait ante viceſimũquin- tum annũ neminem ad rempublicam adminiſtrã- dam admittendum eſſe, vigintiquinque annorum
eum eſſe accipimus, qui cœpit viceſimumquintum
annũ. Sed ibi Iuriſcon. ait in honoribus hoc ita ac- cipi fauoris cauſa, qui non habent adminiſtrarionẽ Reipalioqui nullus fauor eſſet minoribus cõmit- tere adminiſtrarionem reipu. res eſſet odioſa& in- terpretatione potius reſtringenda, quàm extenden- da Et notandum eſt apud Vlpianum in interpre- tatione edidi prætorij de minoribus, hæc ita fuiſſe diſtincta vt diximus: hæc diſtinctio integra erat a- pud Vlpianum, ſed hæc ſunt diſtracta& collocata ſub diuerſis titulis à Triboniano. Eadem eſt inſcri- ptio trium legum quas adduximus l. in vſucapio- nibus.ad remp. x d.1 3.§. minorem. In pręſcriptio- nibus autem temporalibus ſpectamus ſingula mo- mentalin omnibus. ff de oblig& actio. vbi luriſc. ait, omnidus temporalibus actionibus, niſi totus nouiſsimus dies compleatur, non finit obligationẽ. N on enim repellit præſcriptio temporis, niſi totus nouiſsimus dies completus fuerit: hoc enim inter- eſt inter vſucapionem& præſcriptionem tempo- ki guod hęc præſcriptio nullũ fauorẽ habet. Que- e pubere, qui minor eſt vigintiquinque an- „an poſsit facere teſtamentũ: Certum eſt cum Leote poſſe teſtamentum ex hoc loco.& l. ſi frater. 1 Serhadge dolAaditur ibi licet vigoris&c. ness idegann 6 entiæ& iudicij non ſit, vt ido- tamen erndita terum ſuarum adminiſtrationem, uns 4 mittitur teſtamentũ facere:imò dicen- Abetli curatorem habeat, nec acceſſerit cura-
toris 8 unrirasramen eius teſtamentum ratum& clle.lcum pater. 7).§. curaroris. de legat. 2.
vſucapione eſt in l. vltima
4+ 9 I. Aurelio. 0.§. Gaius. de liber. legat. Poteſt minor legare liberationem curatori ſuo, niſi dolus acceſ- ſerit,& hoc intereſt inter teſtamenta& contractus. Nam ſi minor vendiderit, vel aliud negotium con-
traxerit, cum curatorem hiberet, ſine curatoris au- Coritate, nullum eſt ipſo iure quod geſtum eſt 13. C. de in integr. reſtit. Sed teſtamentum poteſt reuo- care quoties voluerit, quod non licet in contracti- bus, nec minor reſtituirur aduerſus teſtamentum: nam teſtamentum nullam vim habet ante mortẽ eius.hoc exprimitur in l. Labeo.& l. verba cõtraxe- runt. de verb. ſign. vbi Iuriſcon. ſic ait, Verba con- traxerunt& geſſerunt, non pertinẽt ad ius teſtäãdi. Sed notandum eſt, ſi minor dolo inductus ſit ad teſtandum,& extraneum inſtituerit, relictis legiti- mis, ſaltem legitimis ſuccurri per actionẽ de dolo. Hec eſt natura actionis de dolo. datur enim quoties dolo alicutus in alterius perniciem aliquid factum eſt, nec alia competit actio,& hoc ſatis expreſſum eſt in l. Lucius. 88. 5 Sempronia. ff. de legat. ⁊. Diximus teſtamenti factionem quibuſdam in- terdictam eſſe, propter inopiam conſilij& iudicij: cuius generis eſt impubes, de quo ſatis dictũ fuit. Idem dicendũ eſt de furioſo, aut mente capto ho- minc. Furioſus, aut mente captus teſtamẽti factio- nem non habet. In teſtamenti factione requiritur integritas& ſanitas mentis, 1. 2. ff. hoc titul. An ſit integer corpore,& ſanus, nihil refert, ſed ſanitas tã- tùm mentis requiritur. Is qui graui morbo eſt cor- reptus, vel ſenio, poteſt facere teſtamentum, ſi ſanæ ſit mentis. l. ſenium C.& Lin aduerſa. ff. co. idem in 6. furioſi. inſtit. quibus non eſt permiſ.facere teſtam. Et hic notandum eſt, non tantùm nos loqui de fu- rioſis, ſed de dementibus,& breuiter de omnibus, in quibus ſanitas mentis deſyderatur. De co qui demens eſt, ſatis eſt apertus locus in I. z2. de inoffic. teſta. vbi dicitur nullum eſſe dementis teſtamentũ.
Solet quæri, quid dicendum ſit de homine fatuo?
uæſtionem facit, quòd fatuo datur curator, ſicut furioſo. l.z. de poſtuſan. vnde videtur idem quod de furioſo dicendum eſſe. Sed obiici poteſt adole- ſcenti minori curatorem quoque dari, quamuis fa- ctionem teſtamenti is habeat.
Diximus adoleſcentem minorem vigintiquiq; annis poſſe teſtamentum facerc,&ſi curatorem ha- beat:nec curatoris auctoritas acccſſerit. Non igitur efficax ſatis eſt argumentum quod dicitur à fatuo ex I.². de poſtul. Exiſtimo in hac quęſtione illud inſpiciendum eſſe, an iudicio& mente carcat, is de quo loquimur. Si talis ſit is, dicẽdum eſt factionem teſtamenti non habere: quia ſanitas mentis requi- ritur in eo qui teſtamentũ facit. Sed ſi homo ſim- plex ſit auοeνς, paulò ſtupidior& imperitus, non ideo dicitur teſtamenti factionem non habere: nã videmus teſtamenti factionem permitti minoribus
vigintiquinque annis iis, qui exceſſerunt decimũ-
quartum annum vel duodecimum, ſecundum di- ſtinctionẽ quæ à nobis proximè tradita eſt, licet in- firmum ſit eius conſilium: furioſi igitur aut demẽ- tis nullum eſt teſtamentum. Notandum tamen eſt, ſi factum eſt teſtamentum ab homine ſanę mentis, ſuperueniente furore vel dementia, non infirmari teſtamentum, idq́ue expreſſum eſt inſtit.§. furioſi. quibus non eſt permiſ. facere teſtam. Idem dicbs
in l. 1.§. ſi

4—2/
in l..§. ſi quis autem. de bono poſſeſſ ſecun tab. ff. Quodautem dicitur teſtamentum à furioſo factũ nô valere, hoc eſt intelligendũ niſi ſit aliqua furo- ris intermiſsio,& intermiſſo furore teſtamentum fecerit. l. furioſum. C. co. Si habuerit interualla ali-
ua& intermiſſum furorem, mo dò ſint clara inter- Halla, vt facilè appareat ad meutis ſanitatem rediiſ- ſe,& furorem intermiſiſſe. Nã erſi aliquando quie- ſcat furor, quia eſt furoris inũbrata quies, non 1deo dicitur ad fanitatem priſtinam mentis rediiſſe, Idẽ gicitur de furioſo iudice dato. l. furioſus de iudic, Inde exiſtit quæſtio, ſi furioſus homo, vel mẽre ca- otus teſtamentum fecerit,& in co teſtamento bo- na ſua reliquerit filiis ſuis, ſiue amicis bene meren- tibus/ſi ita teſtarus ſit,vt vir ſapiens& prudens te- ſtaretur an valcat hoc caſu teſramentum? Et vul- d receptum eſt, hoc teſtamentum valere, paucis Sigentiktibus quonia, inquiunt, à ſenatoribus Ro- manis ita fuit iudicatum, vt eſt apud Valerium lib.
J. cap. d. vbi loquitur de centumviris, quos putant
Senatores centum eſſe. Centumviri ratum habue- runt teſtamẽtum hominis, cuius nota eſſet inſania, quòd more prudentis hominis teſtatus fuiſſet, quã- uis cauſa non fuiſſet, cur teſtamentum illud ratum haberetur. Centumviri cognoſcebant de teſtamen- tis:ſed hoc me non multum mouet, hoc fortè ab eis ita iudicarum eſſe, quòd certum ius de ea re tũc conſtitutum non efſet. Hodie autem certũ ius eſt, quod requirit in eo qui teſtamentum facit, mentis ſanitatem, nec teſtamentum ex euentu ratum ha- bendum eſt, vt ab homine ſano factum, id fortè ca- ſu ita euenit. Nulla igitur ratio eſt, cur ab eo quod dicitur furioſi hominis teſtamentum nullum eſſe, hunc caſum excipiamus. Ex euentu tamen poſſe æſtimari fateor, an factum fuerit teſtamentum tẽ- pore intermiſsi furoris, an non ſit:qua de re plæri- que dubitant ſi ſit furioſus quidã qui habeat tem- pora intermiſii furoris dilucida. Hæc quæſtio, quia facti eſt,pendet ex coniecturis& ex euentu, ſicut ex aliis coniecturis poteſt hoc æſtimari: inſpiciendus erit tenor teſtamenti, videndum erit, an more ſani & prudẽtis hominis teſtatus ſit, an aliqua ſuperſint veſtigia furoris in teſtamẽto, an aliquid ſit in teſta- mento quod furoris ſpeciem redoleat. hæc conie-
ctura cum aliis valet ad probationem. Non eſt au-
‿
tem præſumẽdum quem furioſum eſſe, niſi id pro-
betur. l. nec codicillos. C. de cçodicil. ſed quomodo
robabitur furoriIn hac re nihil poteſt certi defini- ri, quæ facti funt relinque nda ſunt iudicis arbitrio
videnda& examinanda. l.3. ff( qe teſtib.& l. mora. 35.
ff. de vſur. Exempla tamen coniccturarum que re- periuntur apud noſtros auctores, iudicem vtœunq; inſtruunt,& ſunt obſeruanda, veluti in l. ob que vi- tia. 4.f.ide ædil. edict. Solet alius locus adduci ex IJ. quidam in ſuo. 27. de condit. inſtit. de eo qui iuſsit reliquias ſuas, cadauer ſuum proiici in mare poſt mortem ſuam: hoc enim teſtamentum facilè cre- ditur infani hominis eſſe& dementis, ideõq; lu- riſconſultus ait, perſpicuis rationibus hãc ſuſpicio-
nem amouendam eſſe: quòd niſi perſpicuis rationi-
bus hęc ſuſp icio amoueatur heredi, qui reliquias te ſtatoris nõ proiecit in mare, nullo modo legitimus heres controuerſiã de hereditate facere poterit.&
vulgare illud dictũ eſt in celegimus. 93. diſt. Fatuum
FEranc. Duareni luriſconl.
Iudicis ergo maximè verſatur prudentia in huius
fatua loqui. Solet adduci exemplum à noſtris Do. ctoribus de quodã Patauino doctore qui iuſit ca. dauer ſuũ efferri ſine luctu, ſed adhiberi voluit tibi. cines cũ choreis& tripudiatione. Sed vt ego admo nui, coniecture ſunt, quæ vtcunq; iudicẽ inſtruunt, fallaces tamen ſunt. Sepe furor ſimulari ſolet, vt d Vlyſſe dicitur,& de Solone apud Plutarch.& alios
rei cognitione. Mihi ctiam quod dicitur placet, me. dicos in hac re adhibendos eſſe.& ſolet adduci. lſe. mel cauſaria. C. de re milit. lib. 1z. Cod. Cùm miles petit remiſsionem propter vulnus, ob quod dicit ſei futurum non eſſe bello idoneum, medici adhiben 4 debent. Solet etiam adduci I.1. ff. de ventre inſpicv bi cùm quæritur, an mulier pregnaàs ſitan non, iu dicio obſtetricum hæc lis dirimenda dicitur. Haddc. nus de furioſis, mente captis,& dementibus. Aliud 2 exemplũ eſt de prodigis, quibus eſt interdictũ bo. nis:hi teſtamenti factionẽ non habent, poſſunt ta- men teſtamentum facere antequàm eis interdidüů ſit bonis,& valebit teſtamẽtum. l. is cui lege. 18. Id? dicitur in§. item pro digus. Inſtit. quib. non eſt per- miſ.facere teſta. Sed mirãtur aliqui, qua ratione hoc conſtitutum ſit:nam prodigus iudicio non cuet yt furioſusmatura adimit teſtamenti factionem furio- ſo, non etiam prodigo,& ſi quis diſsipet& profun- dat bona ſua, non ideo dicendus eſt iudicio carere. Cur ergo ei non licet teſtamentum facere? Minot vigintiquinque annis, quamuis nõ habeat rerũſua- rum adminiſtrationem, ſed plærunque curatotem habeat, non tamẽ ei interdicitur teſtamenti facio- b ne. Qua igitur ratione conſtitutum eſt, vt prodigus non habcat teſtamenti factionẽ? Conanus vir do-. ctus hanc quæſtionem mouet, ex qua tamen non potuit ſe expedii e. Sed reſpondendum eſt, 1deo pro- digum teſtamentum facere non poſſe: quia ei in. cerdicta eſt bonorũ adminiſtratio. I.. ff. de curat ſu- rio. In adminiſtratione bonorũ eſt teſtamẽti facio Res enim ſuas teſtamento relinquere, vel hered vel legatario, hoc eſt res ſuas adminiſtrari. Merio igitur dicitur is cui bonis interdictũ eſt, teſtamenti facere non poſſe,& quod dicitur prodigum no cr rere iudicio,& ſimilem eſſe adoleſcenti, qui tamen habet teſtamenti factionem, id verum non eſtinam magis eſt ſimilis furioſo, quàm adoleſcenti qui ex ceſsit annos pubertatis. Furioſo ſimilẽ eſſe oſtendi Iuriſconſul.in I.. ff. de curat. furioſorum&c. vbi ät prodigum ſanos mores non haberc. Et alio loco ait, prodigos quod ad ipſorum bona attinet, futio ſum facere exitum. l. his qui in ea cauſa ſunt.. §. Diuus. ff.de turo.& curat. dat. ab his&c. eſt locus obſeruandus. Moribus ergo fimilis eſt prodigusſi- rioſo. Adoleſcentia autem non ſtatim arguit yus digalitatẽ. Prodigus eſt is qui diſsipat omnia bom ſua. dicta l.. ff. de curat. furioſ. Ergo cùm dicimꝰ prodigo interdictum eſſe adminiſtratione boco rũ ſuorum, id eſt, quem conſtat his moribus cs adoleſcente non idem eſt: quamuis enim miglä ſit leuitas eius ætatis:tamen nonnulli prudécs te- periuntur,& nihil minus, quàm) bonorum ptrotd- ſores. Furioſi,& eius qui prodigus eſt, nulla eſt vo· luntas, id eſt pro nulla habetur corũ voluntas.f8- rioſi. 41. ff. de reg. iur. Quædam alia adduci ſolent
dr ſed ca tractaui ſub tit.de verborum obligad Lu K

In Tit. Qui teſtam. facere poſſunt. 421
lun, 1. 2 oaDxigioltum rohiber teiamätum fcnre dd n ropter infirmitatem coninli) d idédum eſt rdei beres, mente capti& prodigi. Nunc vidẽdum e mäcnd u5⸗ zu prohibentur teſtari, quòd ſui iuris non ü un de his Aun ſunt filiifamilias& ſerui. l. qui in po- unube fineeue ſ hoc tit. Idẽ in l. ſeruum. C. eo. hi ſunt qui 1 nn delade ttate ſunt parentum vel dominorum. Idem pntni in po inſtit quib.non eſt permiſ.face. teſta. in princ. däiei dedades verum eſt, vt etſi teſtamentum fecerit fi- eliaa Nusfamilias,& poſtea emancipatus ſit, teſtamentum 1e Callh l conualeſcat. filiusfamilias. idẽ dicitur in I. 1.§. I. dusod u 6 eregn z. Addit Iuriſcon. in hac l. qui in poteſta- un un K inttiquib. non eſt permiſſ. fac. teſta. etiã ſi pater de vende Kliohamllias permittat teſtamentum facere, nihilo- enas ban minus tamen iure teſtari nõ poſsit. Sed huius iuris denca den ratio inquiti ſolet, quæ obſcura eſt, præſertim cum denanie acccdit pattis voluntas& conſenſus. Vlpian us in us etima inſtittit deteſta. rationem adfert, quoniã filius fami- labenRd lias nihil ſuum habet vt de ſuo teſtari poſsit. Quic- auäm äin quid enim acquirit filius, patri ſuo acqu eee J. ſi quis rlis aih à parente.& ſplacet. 79. de acquir. hære it. Hæcr 2 it uh,N tio veta quidem eſt fortaſsis: ſed certè vera non eſt. qui qGan Nam alioqui filius patre conſentiente& permitten- judicon te, teſtamentum facere non prohiberetur. O Dorrer entifac igtur id duplici ratione con ſtitutum eſſe: ideo ceſ- isdißi ſante ratione Vlpiani, nõ ceſſat ius, cùm duplex ſit us cluu ntio. Solet adduci Saffinitatis. inſtit. de nupt. ceſſat ntum m quidem vna, ſed altera manet. Ego igitur tametſi 1⸗ 3 u o improbo quod Vlpian. ait nempe ideo conſti- nüie tutum eſſe, quoniam filius nihil ſuum habet vnde lrrungxe teſtari poſsit: tamen mihi aliam videtur rationem ur afun fuiſſe huius prohibitionis, ne alias cogamur fateri nrumcim ſaltem patre permittente, filium teſtari iure poſſe, E:Caan quod tamen hic negatur. Ego ſolitus ſum hanc ra- bex dum dionem adferre, quam attign Accurſius& alij, qui dendumin rem omnẽ nõ ſatis explicant, quia teſtamenti factio on polt'ſt publiciiutis eſt.l.z.hic. ff. Priuatum ius dicitur quod atioliftic ad ſingulotum vtilitatem pertinet principaliter. I.. ct hmi S.huids ſtudijſf. de iuſti.& iure. publicum, quod ad linqur U publicam vtilitatem pertinet magis, quàm ad vtili- adminihen tatem ſingulorum, cuiuſmodi eſt teſtamenti factio. rdidichte Teſtamenti factio non tantùm ad rationem& for- lurrxrodgu mam conſcribendi teſtamenti, ſed ad perſonarum doleſcenig uoque conditionem, quæ teſtamẽtum facere poſ- wcuna funr perinet. Exempli gratia, lex ait, Ciui Romano nadoblrn DPermitti facere teſtamenium, quibus verbis concepta ſo ſwilc eſ lex Ralcidia, credibile eſt mentionem factã fuiſſe roſorun ciuum Romanorum yt his verbis excludantur ſer- aabere Ri ao elun non lunt Bt cum patrumfamilias men n bomaare uuue exc ainenr etiam filiifamilias, qui patresfa- ne⸗ au ri 3 non Knqulchie ſui iuris non ſunt. Pone ita tabs3 prit rnh elegem, an dicemus pertinere ad ius mibsel gam eſſe an ad publicum? Non dicemus ſerui fa- hins interdictionem teſtamenti, propter domi- n g num:nam permittente domino, ſeruus poſſet teſta- dibihän mentum ficere,quia que priuati iuri db 7 Eigo d riuatorum dla que Prtuatt luris unt, Pol unt „2 an p. conlenſu tolli& mutari, quæ verò pu- niſtrauo blie ſunt, nõ rarl, quæ vero pu no; enô poſſunt. Liuriſgentium.. vlt. ffde pact. hi 29 lius publicum cod. Sed quia id publici iuris eſt, ad am Ml 1 d c bde ſeruilis conditionis. vel qui alienę poteſta- 1 tübiecti ſunt. viſum eſt inqccorum permittere. n baneen Uem puto dicendum de flliofamilias, quod de ſer gschn d- uo. Plinius lib. 8e iſtol d 5 f 3 dr 1h liosfamilias Pitola quadam ad Rufinum, fi- ehas 9 Vocat mancipia, quia ſunt in manu& 14¹⁴ 1ʃ11 T
F poteſtate parentum. Filiusfamilias autem donare cauſa mortis poteſt volente patre, etſi teſtamentum facere nõ poſsit. l.tam is. 25. ff.de donat. cauſa mort. Ceſſat enim ratio, de qua diximus in donatione cauſa mortis. Donatio enim cauſa mortis non eſt iuris publici. Excipitur miles in§. vlt. inſtit. quibus permifſ. non eſt facere teſta. de eo dicam ſub tit. de milit. teſtamen. Idem dicendum eſt de aduocatis, de doctoribus, de magiſtris, qui quaſi caſtienſe pecu- lium habent:aduocati enim quati milites dicuntur. I.fori.& l. aduocati. C. de aduoc. diuer. iudic. dicun- tur& milites eſſe togatæ militiæ. J.vlt. C. de inoffic. teſta. Idem dicitur ctiam de presbyteris,& aliis cc- cleſiarũ miniſtris. l. acroſanctæ. C. de epiſc.& cler. Quæſtio hic eſt, an filiusfamilias poſsit teſtamentũ facere hodie de bonis aduentitiis? Tem pore horum Iuriſconſ. hliusfamilias bona tantùm profectitia ha- bebat, quaſi profecta à patre: quicquid enim acqui- rebat, acquirebat patri, excepto caſtrẽſi peculio, ſed conſtitutionibus Imperatorum factum eſt, vt aliqua bona aduentitia ſibi, vel à matre, vel ex alia ſimili cauſa habeant, eorumq́; tantùm habeant proprie- tatem, pater verò vſumfructum. l.vlt. C. de bon. quæ liber.& L.I. C. de bon. mater. præter quoſdam caſus exceptos in quibus nec vſumfructum habet pater bonorum aduentitiorum: vt ſi contradicente patre filius adierit hæreditatem, vel ſi quid relictum ſit fi- liofamilias, ita vt nihil patri ex eo acquiratur. auth. vt liccat matri& auiæ. Quæſtio igitur eſt, an filius qui habet aduẽtitia bona, de his ſaltẽ teſtari poſsit? Videtur teſtari poſſe, ſi vera ſit aut ſimplex tantùm
ratio VIpiani, ſed dixi alteram fuiſſe rationem hu-
ius prohibitionis, præter cam, quam adfert VIpian. & dicendum eſt, ne de aduentitiis quidem bonis teſtari poſſe. l.nemo. C. qui teſta. fac. poſſ. diximus in certis caſibus aduentitiorum bonorum plenam proprietatem eſſe filiifamilias, quæritur an ſaltem de his bonis teſtari poßsit? De hac re ſolet diſputari in vtramque partem. Ego puto ne hoc quidem ca- ſu poſſe. dict l. nemo. vna eſt ex nouis conſtit. emen-
dat. lxvltim. Cod. de bon. quæ liber. qua lex videtur
permitti in hoc caſu filiisfamil. teſtamentum face- re. Ergo hic ſequemur ius antiquum,& rationem iuris antiqui. Non obſtat nouella Iuſtiniani, vt li- ceat matri& auiæ. Videtur enim Iuſtinianus ibi permittere filiisfamilias teſtamentum facere, ſi bo- na huiufmodi habeant, quorum habeant plenam proprietatem, quorum vſumfructum non habeat pater. Ibi enim dicitur diſponere eos poſſe, ergo& teſtamentum facere, ſed in Græca conſtitutione le- tur usn, non aτ‧ενα: ſed uers, ſignificat admi- niſtrare, non diſponere. Hæc ſententia mihi videtur his argumentis ſatis probata. 57 Diximus filium qui eſt in poteſtate patris, non poſſe teſtamentum facere, eriam ſi pater id ei per- miſerit: quia quod iure conſtitutum eſt de condi- tione perſonarum, quæ teſtamẽtum facere poſſunt vel non poffunt, id non ad priuati alicuius com- modum, ſed ad publicum ius pertinet. Hinc quæri ſolet ſi in piam cauſam aliquid legauerit filius te- ſtamento, an valeat eius teſtamentum ſine conſen- ſu patris, vel patre conſentiente? Iure noſtro id non videtur definitum, ſed extat conſtitutio Pontificia Decret. lib. 6. titul. de ſepult. cap. licet.õ. vlt.vbi Bonif.
Nn

3 5 conſticuit ſilium ſihe conſenſu patris ſepulturam ſi- bi eligere pofſe, pro anima autẽ non iudicare poſſe, niſi cõſentiat pater, aut niſi caſtrenſe peculium ha- beat. Hac igitur conſtitutione derogatur iurt ciuili: quia permittit iudicare; id eſt teſtari pro anima, ſi Conſentiat parer. Quidã ſcribunt hoc verbum alibi non reperiri, ſed tamen legitur in conſtitutionibus Imperatorũ eiuſdem temporis, quę ſunt in lib. feud. in tit. de prohib. feud. alien. Iudicium verò nos ali- quando vocamus teſtamentum. Solent autem Pon
miniſtris eccleſiæ relinquitur, fauor etiam eccleſiæ id aliquando ſuadet. Denegabant ſepulturam mor- tuis qui inteſtati deceſsiſſent, aut cogebant eos dare quinque ſolidos curioni parochiali, ſed hic abuſus ab hinc decem annis authoritate ſenatus Pariſienſis correctus eſt. Alia etiam quæſtio hic tractari ſolet, an filiusfamilias à patre poſsit emancipari ad fa- ciendum teſtamentum, vt cæteris in rebus in pote- ſtate maneat. Nullum ius certum eſt de hac re, ſed ducuntur argumenta in vtranque partem ex variis locis ſicut ex l. 2. ad Macedonia. ex l.§. hoc autem. ad ſenatuſcon. Trebel. Nulla ratio iuris videtur pro- hibere, quominus ad teſtamentum faciendũ eman- cipetur filius à patre,& in cæteris rebus maneat in patris poteſtate. Nam videmus in quibuſdã rebus, veluti in caſtrenſi peculio filiumfamil. haberi pro
atrefamilias. d. L.§. hoc autem ad Senatuſconſul. Trebel. in aliis pro filiofamilias. Sed de hac quæ- ſtione nos plenius dicturi ſumus alio in loco, hæc de flliofamilias quem diximus factionem teſtamẽti non habere, quia ſui iuris non eſt, ſed in poteſtate parentis. Aliud exemplum eſt de ſeruo. Seruus di- citur ob eandem rationem factionem teſtamenti non habere. l.ſi filiusfamilias. hoc tit. Alia ratio pro- hbbitionis poteſt adduci: quia ciuis non eſt, cum ne liber quidem ſit. At cùm tantùm permitratur te- ſtamenti factio iure ciuili, inquit Boetius, nihil agi niſi inter ciues poteſt. Peregrinus ergo teſtamentum facere non poteſt. ad id probandum ſoleo adduce- re verba legis Falcidię in l. ·& 2.infrà ad leg. Falcid. vnde fit,vt hodie in Gallia, qui dicuntur Albini, te-
Albini quj, ſtamentum non faciant. Albini autem videntur di-
ci, quaſi alibi nati. Iure Romano reſcripto etiam ab Imperatore impetrato, peregrinus teſtamentum fa- cere non poteſt. Mores tamen noſtri indulgentio- res funt in hac re, quàm ius Romanum. Nam ſi Al- pini liberos reliquerint; ſuccedunt eis ab inteſtato, & excludunt fiſcũ,& literas naturalitatis impetrant ARege, vt perinde habeantur, ac ſi nati eſſent in re- gno noſtro. Seruus igitur teſtamentum facere non poteſt,& quia ciuis nõ eſt,& quia eſt in domini po- teſtate. Addendum eſt, ne domino quidem permit- tente eum facere poſſe teſtamẽtum, vt ſuperius di- ximus de flliofamilias. Prohibetur enim facęre te- ſtamentum propter decus publicum. Solitus ſum huius rei confirmandæ graria adducere locum ex lib. 2. Plinij. Poteſt quidem dominus voluntati ſerui parere,& curare cam vltimam voluntatem ſerui ſui executioni mandare, ſed teſtamentum legitimum non erit. Propterea dicit Plinius, tanquam legitima teſtamenta ſeruo&c.& ille locus oſtendit non eſſe aliis perſonis permiſſum legare, vel teſtari, niſi ciui- bus, Seruis ciuitas quædam eſt domus. Ex his quæ
Franc. Duareni luriſconſ.
diximus ſequitur, eum qui captus eſt in bello ² hoſtibus, teſtamentum apud hoſtes facere nõ poſſe
leius qui. 8. hic. Serui enim fiunt capientium, ho-
iure tamen non vtimur in orbe Chriſtiano, nifia- uerſus Turcas,& alios infideles. Cùm bella gerun P. tur inter Chriſtianos, nulla captiuitas eſt quæ ſa.
uitutem inducat, hoc vulgò receptum eſt,& ſolet a
hac ratione confirmari. Inter Chriſtianos bella tan tùm ciuilia ſunt. Eccleſia Chriſtianorum commu.
nis quædam ciuitas eſſe intelligitur, cum ſunt eiut tifices fauere teſtamentis, quibus cccleſiæ, id eſt, ipſis dem ciuitatis ciues, bella quæ geruntur ſunt ciuilia At in bellis ciuilibus captiuitas nulla eſt, quæ ſerui. tutem inducat, idque expreſſum eſt l. ſi quis ing⸗ nuam. 19. infrà de capt.& poſtlim. reuer. Notandun
tamen eſt, ſi is qui captus eſt ab hoſtibus teſtamen. tum fecerit ante captiuitatem, id teſtamentum con. firmari lege Cornclia ſi apud hoſtes deceſſerit,
hic I.12. l. Cornelia. ſi verò redierit ab hoſtibus, con. firmatur iure poſtliminij. l.retro. infrà de capt.& Trncl
poſtlim. Is qui rediit ab hoſtibus fingitur ſemper q uis manſiſſe, quamuis re vera ex ciue peregrinus fa.
ctus fuerit, ſed propter ius poſtliminij quod vtilita da tis cauſa cõſtitutum eſt, perinde habetur, ac ſinun.
quam ab hoſtibus captus fuiſſet. Lege etiã Cornc. lia fingitur is qui deceſsit apud hoſtes, propter cõſer uationem teſtamenti deceſsiſſe antequã caperetur.
At certum eſt ſi deceſsiſſet antequam capeteturie.
ſtamentum eius ratum fore. Sed obiicitur linbello. 5. codicilli. infrà de capt.& poſtlim. vbi dicitur codi- cillos quos apud hoſtes quis fecerit, cùm ab illis ca. ptus eſſet confirmari,& tamen diximus confirmati id quod factum eſt ante captiuitatem, nõ autemidi quod factum eſt apud hoſtes. Sed Iuriſcon. oſtendt 1
codicillos confirmari, cùm ante captiuitatẽ factun eſt teſtamentum, quaſi pars quædam ſit, acceſsio&
ſequela teſtamenti..z.§. codicillorũ. infrà de iurec dicil. de hoc plenius dicemus ſub tit. de iure codic Lege Cornelia. Locus eſt communis de iure ſuh quod vulgò ius ſuitatis vocatur, de quo dicã ſubiin de hæred. inſtit. quę diximus de iis qui capti ſuntai hoſtibus, eadem intelligẽda ſunt de obſidibus. Ob ſides teſtari non poſſunt, niſi eis permittatur à ptin- cipe. l. obſides. II. hoc tit. Obſides non videntur ci liberæ conditionis, cùm obſides dantur ſi non ſi data ſeruetur ab eo qui eos dedit, poteſtas datuti eos ſæuiendi. Princeps eis permittere poteſt, Kir dulgere vt teſtamẽtum faciant, ſed de his obfidhus videndus eſt locus in I. Diuus.& ſeq. infrà de iuts fiſci. vbi dicitur bona eorum ſicut captiuorum in fiſcum cogi. Addit tamen exceptionem luriſconſ niſi accepto vſu togæ Romanæ pro ciuibus Roma- nis habiti ſint. Ergo quod diximus de obſidibusii- telligẽdum eſt cum duplici exceptione, nſi hocti nominatim Princeps permiſerit, vel niſi eis vſusw gæ Romanæ conceſſus fueric. Vſus togæ Romun non cõceditur peregrinis, ſicut nec eis quibusaſt & igne interdictum eſt, vel deportati ſunt. ſedi lege. ſuprà de in ius vocan.& I.I. de hæred inſte-it enim pro peregrinis habentur. Hodie apu 34 hæc omnia obſoleta ſunt: nam ſi capti ab loldbos non fiunt ſerui capientium, multò minus cdldes in ſeruitutem rediguntur. Sed quia hic crebramel- tio eſt hoſtium, videndum eſt quomodo holtes hic intelligamus. Dicitur in l. qui à lauronibus
4

lierit d da rctro uide dus bnging X cluepax ſtlmminſg dde haben ſlet lege d holtes
ſle annec
ntequame
Sed obiici
Ktlimbie fecetteln en dixinun luitatem, i .Sed lürin nte caini quxdamim cillorüutt zſobtircem wvommanb
1
turdeqood’ de isqlich ſunt eolüc ei pernin ſcksnonnt des uml
edi pot
In Tit. Qui teſtam. facere poſſunt.
à latronibus capti ſunt poſſe facere te- ſed cur hoſtes non Liennenr lattones; ihoſtes à latronibus diſtinguunt. l. ho- lueculhde poſtlim.& l.hoſtes. 18. de verb. ſignifi. haranenn hoſtes quibus ſolenni ritu bellum indi- Gum eſt,cæteri prædones ſunt, etiam ſi ſpeciem al r uam hoſtium habeant. Ex ead.l. qui latronibus. ibi. Ntem qui apud exteros,&c, notandum eſt legatos aud hoſtes conditionem ſuam non mutare. Hæc qe ſeruis& de his qui ſpeciem aliquam ſeruorum habentInde quæſtio oritur, quid ſi quis ſeruus non ſitſed tamen dubitet an ſeruus ſit, vel putet ſe ſeruũ eſſe an poſsit facere teſtamentum? Mirum eſſe vi- detut quod expreſſum eſt duobus capitibus huius tit.lqui teſtamento. 14.& l. 15. de ſtatu. vbi dicitur
hic, cos qui ſtamentum,
hunc non poſſe facere teſtamentum. Manumiſſus
eſt quidam teſtamento domini ſui:cùm procul ab- eſſet ignotabat deceſsiſſe dominum, ignorabat adi- tam lſe hæreditatem: cùͦm ĩtaque aliter non conſe- auatur libettatem, quàm ſi deceſſerit dominus,& Adita ſit hæreditas, non poterat teſtamentum facerc. Ravtionem ſolitus ſum adferre: quia hic videtur de- ſicete voluntas, quæ neceſſaria eſt in teſtamento fa- ciendo: non eſt autem certa voluntas eius, qui tum dubitat de ſtatu ſuo, cùm teſtamentum facit: igno- rat enim an valiturum ſit teſtamentum. Sic intelli- go quod dicitur in d.l.qui teſtamento. in fin. Certam IM ⅞& Eius rei argu. eſt, quod dicitur in lan inuti- ls ff. de accept.vbi quæritur, an acceptilatio inutilis habeat vtile pactum. In pacto quidem ſufficit con- ſenſus duorum: hic videtur conſenſus eſſe. Ait itaq; ibi luriſcon.valere id pactum niſi deficiat cõſenſus. Poteſt enim deficere cõſenſus, ſi vnus eorum putet hoc loci gratia& ludi fieri. Deinde fuit occurrendũ audaciæ ſerui, qui eũm putat ſe ſeruum eſſe, aut du-
bitat an ſeruus ſit, an liber, non dubitat facere teſta-
mentum, quod non ignorat proprium eſſe ciuium. Sequtur aliud membrum diſtinctionis iam à nobis traditæ. Diximus quoſdam prohiberi facere teſtamentum propter inopiam iudicij& conſilij, alios prohiberi quòd ſui iuris non ſint. Addendum eſt& quoſdam alios prohiberi facere teſtamentum, quòd ſenſu aliquo corporis deſtituti ſint: cuiuſmo- di eſt mutus furdus, quorum fit mentio in J. qui in Poteſtate.6.9.1.& lſi mutus.. hic. exceptio eſt ſupe- rioris dicti Surdus& mutus facere teſtamentũ non poſſunt, niſi permiſſu principis. hæc intelligenda ſunt ſecundum diſtinctionem quæ traditur in I. diſ- cretis. Cod. qui teſta. facere poſ. In ea conſtitutione 2u d4 Vua ex nouis deciſionibus Iuſtinia. additur ccptlo ſis quæ dicta ſunt de muto& ſurdo, im- Hiui dlaea non ſint hæc vitia. Si quis igitur re E lnu 32 t naturã, ita vt non poſsit ſcribe- diſcteta 89 3 n poterit facerè teſtamentum. Sed ſi qun poreene e vitia, vt poſsit vel ſcribere vel lo- dur ſeeranane famenrum& valebit. Hoc igi- turä non poſe m ‚mutum& ſurdum ſimul na- beſta wende 4 Wendum facere. Addendum eſt non ralere n eo factum etiam in piam cauſam enargi Cnn 1 pias cauſas numeratur cauſa li- wen un da e commu. ſeruo man.& tamen te- quo lbenas ltum à muto& ſurdo naturà ſimul, ne rancu inquitur„‚non valet. Si non natura „aut natura ſurdus,& didiſcerit pingere
4²3 & ſcribere, poterit facere teſtamentum. Quæ igitur ſcripta ſunt in iure veteri in dicta 1.6.& 7. huius tit. & inſtit. quib. non eſt permiſ.facere teſta. accipienda ſant ſecundum hanc diſtinctionem. Dixerit ali- quis, Is qui ſurdus eſt naturà, poteſt voluntatem ſuam nutu ſignificare: ſed receptum eſt nutum ad teſtamentum faciendum non ſufficere: ad teſtamen tum enim faciendum opus eſt voce,& voce articu- lata. id colligi ſolet ex l.iubemus. Cod. de teſtamen. Exemplum eſt quod ex facto incidit aliquando.
Quidam patrem ſuum ægrotum in lecto jacentem Vorandum moribundum ita alloquebatur, Si vis me hæredem quæ bic de tuum eſſe, manum meam preme,& ille manum"εu com eius Pprem ebat, tamen non eſt teſtamentum: nam Preſiuuno.
opus eſt voce. De codicillis quæſtio eſt, an nutu fie- ri poſsint codicilli. quæſtio pendet ex l. nutu. z1. de lega.3. hæc quæſtio eſt pauſò alienior à propoſito noôſtro. de ea dicemus alio in loco. Qucſtio eſt, an hæc conſtitutio Iuſtiniani locum habeat in milite.
Si miles ſit naturà mutus aut ſurdus, quæritur an
ei licebit facere teſtamentum? Quidam exiſtimant militem exceptum eſſe:& hoc ſumunt ex Liure mi- litari. 4. infrà de miliit. teſta.& quinimo& mutus. inſtit. cod. Quæſtio eſt, an id quod dicitur in d. l. 4. debeat intelligi de eo qui eſt ſurdus& mutus na⸗ turâ. Ego vt breuiter dicam quod ſentio, exiſtimo conſtitutionem Iuſtiniani de qua loquimur, ad mi-
litem quoque pertinere: nam ius ſingulare non fa-
cilè induci debet interpretatione, niſi verborum ſi- gnificatio id ſuadeat.Si verborum ſignificatio aper- ta ſit, ius ſingulare interpretatione induci poteſt, alids non poteſt. l.quod verò. ſuprà de legib. ſed nulla lex eſt, nulla conſtitutio quæ ſignificet mili- tes exceptos eſſe. Ante conſtitutionem luſtiniani mutus aut ſurdus non poterat facere teſtamentum, nihilque excipiebatur. hoc ſcribunt Iuriſconſulti ſi- ne cxceptione vlla. Quid igitur ſi mutus poſsit ſcri- bere teſtamentum? Quid ſi ſurdus loquendi facul- tatem habeatè Iure antiquo non licebat: ſed quoties ſurdus habebat facultatem loquendi, vel mutus
ſcribere poterat, adibat Principem,& Princeps ei
permittebat,& ſic intelligitur quod dicitur in dicta 1.4. Excipiebantur milites qui poterant facere teſta- mentum, ſi vel ſcribere, vel voce exprimere volun- tatem ſuam& ſupremum ſuum iudicium declara- re poterant, nec erat eis neceſſe adire Principem. Sic poteſt commodè intelligi quod dicitur in dicta
14. de aliis qui à Principe reſcriptum impetrarunt
teſtamenti faciendi cauſa, cùm muti& ſurdi na- turâ ſint, quæritur quam vim habeat hæc diſpen- ſatio? Quidam dicunt hoc abſurdum eſſe, vt ad- catur Princeps, vt ab co impetretur quod natura negat. l. z. ſuprà de vſufruct. carum rerum quæ vſu conſu. Sed ego puto hic videndum eſſe, an ſenſu omnino careat, vt non differat ab infante& fu- rioſo. Ratio non permittit vt teſtamentum eius, etiam ſi Principis authoritas acceſſerit, vllam vim habeat: ſed tamen fieri poſſe exiſtimo, quanquam rarò id fiat, vt qui tale vitium habeat, poſsit ta- men nutu declarare voluntatem ſuam. Mutus& ſurdus poteſt contrahere matrimonium. cap. cùm apud de ſponſal. in Decretal. quod tamen non con- trahitur ſine conſenſu,& diſtinguuntur hi ab his qui iudicio carent. J. ſeruo inuito. 65.§. ſi pupillo. ad n 2

—
—— 8— ——‧—
4²⁴
ſenatuſconſ. Trebell.ſurdi 0. infrà de manu.vindi. eſt vnus locus qui adduci ſolet corruptus cx 1I. qui & à quib. manu. vbi ſolet ſic legi in vulgaribus exemplaribus, mutum ſurdum ita natum manu- mittere poſſe ait videtur enim loqui Iuriſconſ. de eo qui mutus& ſurdus eſt naturâ. In Florent. legi- tur motus, loco mutus,
Superius diximus quoſdam prohiberi teſtamen- tum facere: quia ſenſu aliquo corporeo diminuti
funt: cuiuſmodi ſunt ſurdus& mutus, ſecundum
diſtinctionem quæ à nobis tradita eſt. Ad hunc lo-
cum refertur quæſtio de cunuchis, quæ tra&tatur in
Leunuchis. 5. C. qui teſta facere poſſ. Si quæritur er- gosan eunuchus teſtamẽtum facere poſsit, an idem dicemus quod de muto, de ſurdo,& aliis huiuſmo-
di qui ſenſu corporco carent? Eunuchus tametſi
perfecto corpore non ſit,& neceſſaria maximè cor-
poris pars ei abſit: ideõque morboſus dicatur.l. ſin- autem.. ſuprà de ædil. edict. tamen non ideo pro-
hibetur teſtamentum facere, cùm eſt integer men-
te& ĩudicio. nec enim ea corporis imperfectio eſt ciuſmodi, vt propter eam teſtamentum facere non poſsit. Non malè dicimus non poſſe cum contra- here matrimonium⸗: quia liberos procreare non po- teſt. l ſi ſerua.39.§. ſpadoni. ſuprà de iure dot.& cum non poſſe poſthumum hæredem inſtituere. 1.6. ſed eſt quæſitum. 5. ſpadonem. infraà de liber.& poſthu. Sed quænam fuit ratio hac de re dubitandi apud veteres,vt neceſſe fuerit hoc ius, quod à nobis reci- tatum eſt ex Conſtantio Imp. ita conſtitui. Ridicu- lum eſt quod ait ibi Accurſius, Eunuchum non poſſe fagerę teſtamentum, quia teſtes non habet,& teſtes in teſtamento faciendo neceſſarij ſunt. Sed omiſsis iocis, aut nugis potius probabile eſt de eo dubitatum fuiſſe, quòd lex puberibus tantuùm fa- gtionem teſtamenti permiſit, vt iam à nobis ſupraà oſtenſum fuit. Lex enim vult puberes tantum te- ſtamentum facere, impuberibus illud non permit- tit:at eunuchi non pubeſcunt, ideõque non viden- tur habere teſtamenti factionem. Ne videar hoc comminiſci, locus eſt hac de re Pauli lib.z. Sentent. tit, de teſta. Intelligit Paulus ſpadonem non pube- ſcere, ſed quo tempore alij qui ſpadones non ſunt, pubeſcunt, poteſt facere teſtamentum. Hæc ſenten- tia Pauli ex vetetum opinione non proficiſcitur, de qua diximus ſuprà hoc tit, ad interprerationem Ià qua xtatc.De ea re diſſentio fuit inter Proculia- nos& Caſsianos. Quidam iudicabant puberem iu- dicandum eſſe ex inſpectione habitus corporis, alij indecoram eſſe illam inſpectionem— Ad- dendum eſt& hoc, alia quoque ratione videri in dubiam vocatum fuiſſe à veteribus: quoniam cre- gehantur eunuchi, nec viri, nec mulieres eſſe. Lam- pridius in Alexandro ſcribit Alexandrum tertium genus hominum eſſe eunuchos dixiſſe. quòd nec viri‚ nec mulieres eſſent. Idem ſcribit Valerius Ma- ximus cap. ⁷. lib. 7. decretum fuiſſe à quodam præ- tore Vrbano in cauſa cuiuſdam Genuti) Romæ, qui bonorum poſſeſsionem ſecundum tabulas pe- tebat. Quædam hac de re attigi lib. 4. de benefic. cap. 4. Quod de eunucho dictum eſt, idem dicen- Fdum eſt de co qui manus amiſit. l. qui manus. 10. hic. Non idem dicemus de co qui manus amiſit,
quod diximus de eo qui loqui non poteſt. Poteſt
h 5
Franc. Duareni luriſconſ.
enim ſieri teſtamẽtum per nuncupationem in qua manus neceſſaria non eſt. in l.iubemus. C. de teſta dicitur poſſe eum qui non poteſt ſcribere, alium deſcriptorem adhiberc. ideo etſi non poſsit ſcribe. re, tamen non prohibetur teſtamentum facere. Huig ſimilis eſt quæſtio de cœco, an teſtamentum facers oſsit:& de eo extat conſtitutio luſtiniani in Lhas conſultiſsima. C. de teſta.§. cœcus. Inſtit. quib. per.
miſnon eſt facere teſta. Recepta autem eſt maior
ſolennitas in hoc teſtamento, quàm in aliorum ho.
minum teſtamento qui cœci non ſunt. Tanta ideo
ſolennitas requiritur in teſtamento cœci, ne quid 1
falſitatis admittatur. hanc rationem adducunt ex Iuſtiniano in l. pen. C. de fideicom. Quæ ſit forma & ſolennitas in hoc teſtamento faciendo adhiben. da, diſertè exprimit Iuſtinianus in dicta conſtitu. tione ſua. in ea lectione tantùm opus eſt. Eſt autem hæc forma eò diligentius à nobis nuncobſeruanda, quod nec moribus nec con ſtitutionibus Pontificiix abrogata eſſe dicitur. Forma quæ præſcripta eſt i iure ciuili ad faciendum teſtamentum, hodie yix vnquam obſeruatur. Derogatum eſt huic ſolenni- tati partim conſtitutionibus Pontificiis, partim etiã moribus cuiuſque prouinciæ, in icap. cum eſſes. de teſta. Vult Ponfex ſufficere duos teſtes cum cu- rione parochiali ad faciendum teſtamentum. non
ideo tamẽ dicemus abrogatam eſſe formam quam
luſtinianus hic pręſcripſit in teſtamento cœci Non dico, quin poſsit tolli ſtatuto aliquo, aut moribus ſi manifeſta ſit lex aliqua huic ſolennitati contratia,
hoc facilè concedam. Sed ſi vel moribus receptum
ſit, vel lege aliqua municipali cautum, vt poſiit quis facere teſtamentum adhibitis duobus teſtibus:non ideo dicemus ſufficere duos teſtes in teſtamento cœci:quia leges priores ad poſteriores trahuntunſi cuti etiam poſteriores ad priores, niſi manifeſtè ſe. ges ſint contrariæ. l.non eſt nouum. ſuprà de legib. Si aperta& manifeſta ſit legum contrarictas,fateot poſteriores leges prioribus derogare. Lvlt. de cõſtit princip. Sed hæ leges non ſunt contrariæ. Pugnan- tia ſiquidem hæc non ſunt, tot teſtes adhibendos eſſe in teſtamento hominis cœci,& adhibitis duo. bus teſtibus poſſe teſtamentum fieri. vna lex eſtee neralis altera ſpecialis. Itaque ita has leges interpre tabimur, vt yna alteri deroget,& vna cum exce ptione alterius legis intelligatur, vt dicamus poſt Rieri teſtamentum adhibitis duobus teſtibus, niſia homine cœco faciendum ſit. Hactenus de his qui prohibentur teſtamentum facere: quia diminuti ſunt aliquo ſenſu corporeo, alij prohibemur face⸗ re teſtamentum ob crimen, Nunc videndum eſt de iis qui prohibentur te- ſtamentum facere ob crimen aliquod, aut pœnam Huius generis eſt damnatus pœna capitali, qula ſententia qua damnatus eſt non appellauit. lqu- latronibus. 33.§. ſi quis capitali. hoc tit. Duo obſen da ſunt ex hoc capite. Vnum eſt, ſi quis dammns pœna capitali non appellauerit à ſententia,n mentum ab co faqtum non valcre. Alterumat: w prouocauerit, interim cum poſſe facere teſtamebuu- Exépla ſunt in l.cius qui apud. 8.5 ſi cui. Si qurs 3 portatus ſit in inſulam. hæc enim eſt pœna capi s. J.2. de pœnis. Hi quibus aqua& igni interdictu ci amittunt ciuitatem. Atqui ciuis nõ eſt, qui herc

omtideihg — in cap
duos tel
n eſtam
elle ton
ſtamenun Uiquoann olenniait elmordor autumnn- duobusah teſtes uri terioresramn rcs,niſmal duum düt n conraren ogt dtka conrruie! ot re 1 rci, Kadtt R feni mnd ta hab lger t, KTIac ur, N derm obs redt
Hactenl- 1
nus eſt. De his quibus a Dion ſcri Ty hic
amentum, ſaas oſt accuſationem& in reatu fecexit teſta-
eſſeꝛ te
In Tit. Qui teſtam. facere poſſunt.
qua& igni interdictum eſt, bit in Tyberioconſtitutionem quandam berij fuiſſe ne factionẽ teſtamenti habeant, quod ſatis eſt expreſſum in d.§. ſi cui. ibi, nec id quod
ſtea. Ergo ſi quis ante condemnationem fecerit 9 id teſtamentũ ratum habendum eſt,
. 5.. entum.. ſi quis poſt.9. vbi ſi quis cùm in cuſtodia n ſtamentũ fecerit ante condemnationem, va-
let eius te dr dona.5
manumiſ. ibi dicitur eos qui capitalium criminum rei ſunt, non poſſe ſeruos manumitterc. ergo non
.lpoſt contractum crimen capitale. 5 f.
oflunt de rebus ſuis diſponere, cùm etiam magnus
ſit fauor libertatis. Scd quod ibi dicitur, reos capita- lium ciiminum non poſſe ſeruos ſuos manumitte- re verba ſequentia ſatis oſtendunt, quomodo id ac- cipiendum ſit; id eſt, caàm dolo malo ſeruos ſuos manumittunt, ſatis proſpicientes futurum vt con- demnentur. Et ſic eſt intelligendum quod iam di- ximus niſi in fraudem fiſci diſponant de rebus ſuis & dolo malo:hæc fraus ex variis coniectu ris colli- gitur, quas alij tractant. Fraus enim ex coniecturis
auguitur.lidolum. 6. C. de dolo malo. His quæ dixi-
mus, addendæ ſunt quædam exceptiones. Imprimis excipitur crimen læſæ maieſtatis. is enim qui accu- ſatus eſt leſæ maieſtatis, de bonis ſuis diſponere non poteſt: interdicta enim eſt ei alienatio faculta-
tum ſuarum, non tantùm poſt accuſationem, ſed
ctiam poſt admiſſum crim. l. donationes. 32. 5 vlt. ff. de donat.I.ex iudiciorum. 20. ff.de accuſat. Simulat- que quis hoc crimen admittit, ſtatim eius bona fi-
ſco acquiruntur, etiam ſine vlla accuſatione& con-
demnatione. in aliis autem criminibus ſentẽtia ne- ceſſaria eſt.l1dem de crimine hæreticę impietatis di- cendum eſt, idque eſt expreſſum iure Pontificio in c. cAm ſecundũ. de hæretic. lib. 6. Ait tamen Bonifa- cius inea conſtitutione non poſſe occupari bona ante ſententiam, qua iudex pronunciet bona confi- ſcata eſſe. Preterea excipitur is, qui ſibi mortẽ con- ſciuit ſceleris conſcientia& metu ſupplicij. l. 2. C. cod. Similis diſtinctio eſt in J. ſi quis filio exhæreda- ro. 6.§. eius infrà de iniuſto rup.de publicatione bo- norum in. vlt. de bonis corum qui mor. Præterea ad hunc locum pertinet qui inteſtabilis eſt. Inteſta- bĩlis eſt, qui teſtamentum facere non poteſt: cuius mentio eſt qunobus in locis ſub hoc tit. in l.is cui le- ge.8. vlt.& Lcdm lege. 26. veluti ſi quis damnatus
ſit ob crimen famoſum. l. ob crimen. ſuprà de teſti.
— Eieej non poſſo teſtari. Teſtari eſt te⸗ wonium dien en⸗ eſtari etiam dicitur is, qui teſti- aisde utc 8 inc annotandus eſt locus commu- leg u d dnione iuris. Creditur à pleriſque in ncn arPual us extenſionem& interpretatio- elb⸗ dmeudan Jon recipi, quod tamen falſum ler obiici i V 4. eriſque locis, aduerſus quos ſo- efrlurer hl. cui.& l. cam lege. Sed non mirum
arcon.tam lat interpretari verba legis, quàm
1 2 f 2. 2 Patet corum verborum ſignificatio. Extenſio
eſt cum id gned r.e. ö e9 du ſc quod ſcriptum eſt, lege aliqua produci- quod 9 quod ſcriptum non eſt interpretatione,
a Perunque neceſſe eſt. l. non poſſunt. ſuprà de
legib.& l.ſ qais id quod. ſuprà de iuriſdict. Aduer-
ſtamentum, multò magis ante accuſatio-
ed diffcultas naſcitur ex l. qui pœnę. 8. de
ſus hanc interpretationem quædam obiici ſolent.
Imprimis obiicitur quod diximus de filiofamil. Di-
ximus filiumfamilias non poſſe teſtamentum face- re, ſed poteſt adhiberi teſtis in teſtamento. I. ad te- ſtium. hic.vbi qui ſunt in poteſtate, poſſunt adhibe- ri teſtes cum patre in teſtamento faciendo. Fllij au-
tem ſunt qui in poteſtate patris ſunt, ergo poiſunt
adhiberi teſtes in teſtamento faciendo. Alio ſimili argumento impugnatur hæc ſententia, ſumpto ex lqquoniam. C. de hæret. Heretici non poſſunt facere teſtamentum,& tamen adhibentur teſtes in alieno teſtamento, malè ergo dicitur cum, qui inteſtabilis
eſt non poſſe adhiberi teſtem in teſtamento facien-
do. Varię opiniones reperiũtur in glo. Accurſ. Quid
igitur dicemus? Ego reſpondeo ad vtrunque, nec
filiumfamilias, nec hæreticum homines inteſtabiles eſſe. Nulla lex eſt quæ dicat filiumfamilias, aut ho-
minẽ hæreticum inteſtabilẽ eſſe. Filiusfamilias qui- dem non habet teſtamenti factionem. J. qui in po-
teſtate. 6. ſuprà eod. nec hæreticus: ſed non dicitur
inteſtabilis. Si velles dicere, teſtamentum facere non
poteſt, ergo teſtis adhiberi non poteſt in teſtamento alieno, nego conſequentiã. non enim reè conclu- ditur. Sed ita diceres, Filiusfamilias inteſtabilis eſt vel hæreticus, ergo nõ poteſt teſtis adhiberi in alie- no teſtamento, bona eſſet concluſio, ſed antece-
dens falſum eſt, atque ita hoc argumentum diſſol- uitur. Quod dicitur de hæreticis, non ſimpliciter
intelligendum eſt, ſed cum diſtinctione, quæ tradi- tur in dicta l.ĩ quoniam. C. de hæretic. Ex iam dictis naſcitur quæſtio, an infamis poſsit facere teſtamen- tum? Infamia notatur quis ob delictum ſuum, an igitur poſsit facere teſtamentum? Conuenit inter omnes, infamibus teſtamenti factionem non eſſe
interdictam. Ad impugnandum teſtamentum non
poteſt obiici quòd aliquando infamia notatus& aſperſus fuerit teſtator. Primùm enim nulla lex re- peritur, quæ prohibeat infamem teſtari, ergo infa- mi permiſſam eſſe teſtamenti factionem dicendum eſt. Diximus enim ſuprà, omnibus permitti teſta- mentum faccere, niſi quibus nominatim teſtamenti
factio interdicta eſſe reperitur. Præterea argumen-
tum etiam aliud eſt ex l. eius qui apud. 8.§. ſi cui aqua. ſuprà co. vbi relegatus nec libertatem amittit, nec ciuitatem:& tamen relegatus dotatur infamia,
vt videtur pleriſque. Adducitur Lcognitionum. ff. de
extraor. cogn. vbi dicitur, alicuius minui exiſtima- tionem, quoties manente libertate circa ſtatũ digni- tatis pœna plectitur, vt cũ relegatur. Sed tamen ani- maduertendum eſt quod Iluriſconſultus ait minui eius exiſtimationem, non dicit eum notari infamia: nec ego verũ eſſe puto, quiſquis relegatur in inſulã, eum infamia notari. Sępè accidit, vt alicuius graue- tur opinio apud bonos& graues viros, nec tamen infamia notetur. Qui notantur infamia enumerãtur in edicto Prætoris. ff. de his qui notan. infa. Sed ego moueor quòd Iuriſconſ.in d. l. eius. tã anxiè& ſcru- pulosè docet,& demonſtrat variis exemplis, qui ob pœnam& crimen, vel conditionem amittunt teſta- menti factionem:& tamen non meminit eorum quibus infamiæ nota inuritur. argumento eſt enim infamem teſtari poſſe. Sed aliud argumentum eſt ex I.I. C. de ſecun. nupt. vbi dicitur mulicrem, quæ
intra annum lactus ſecundo nuplſit, infamem ficri,
Nn 3
4²5
f

+ 26
dque etiam expreſſum eſt edicto illo Prætoris; tit- de his qui notan infa. ff. Et ait dict. lu. verſic. ꝑræter- ea& c. hac pœna plecti ‚vt vltra tertiam partem bo- norum ſuorum, non poſsit marito ſecundo teſta-
mento relinquere. manifeſtè ille locus oſtendit eam
poſſe teſtamentum facere, modo non excedat ter- tiam partem bonorum ſuorum legando. Eſt vulga- ris quæſtio de vſurario; an poſsit facere teſtamen- tum? Eſt hac de re conſtitutio Pontificia in c. quan- quam. de vſur. in 6. Ea cõſtitutione prohibente non
oteſt vſurarius facere teſtamentum, ſi manifeſtus ſit vſurarius,& eius teſtamentum nullum eſſe dici-
tur, niſi ſatisfecerit, vel idoneam cautionem dede- rit. Igitur duo neceſſaria ſunt: oportet enim mani- feſtum eſſe, deinde non ſatisfeciſſe, vel idoneam cautionem non dediſſe. Quæritur etiam de excom- municato?& vulgò receptum excõmunicato non eſle interdictam teſtamenti factionem: quia nullo uure id expreſſum reperitur,& ſæpe leui ex cauſa& ferè nulla, quis excommunicari ſolet, qua ratione abſurda eſſet eiuſmodi interdictio, nec poſſet obſer- uari ſine vllo incommodo.
Coœpimus diſputare de his qui teſtamẽti factio-
nem habentaut non habent. Totum hunc locum
quatuor capitibus concludimus. Diximus enim quoſdam prohiberi facere teſtamẽtum propter in- firmitatem cõſilij& iudicij: alios quia ſui iuris non ſunt: alios quia ſenſu aliquo corporeo diminuti ſunt: alios quia dãnati ſunt, vel aliqua infamia no- tati. his quatuor capitibus concludimus locum de perſonis, quæ teſtamenta facere poſſunt: ideòq́; no- tandum eſt omnibus aliis permiſſam eſſe teſtamen- ti factionem, qui prohibiti non reperiuntur, cuiuſ- modi ſunt pleriq;, de quibus olim dubitatum fuit, & de quibus extant conſtitutiones Imperatorũ, ve- luti ſocij omnium bonorũ, cohæredes. l.1. C. eo. Duo coierũt ſocietatem omnium bonorum, vel duobus delata eſt hæreditas quædam, quæ nondum eſt di- uiſa inter cohæredes, vnus vult facere teſtamentum de bonis communibus, quæritur an poſsit? Queſtio naſcitur ex eo, quòd bona eius propria nõ ſunt, ſed communia Ideõque non videtur ſine iniuria ſocij, poſſe de his bonis diſponere, tamen hic dicitur, poſſe hos facere teſtamentum: ſocietatem& communio- nem nõ impedire: quominus de his rebus teſtamen tum faciant. Nam quæ nobis communia ſunt cum aliis, noſtra ſunt pro parte. Ideòque de ea parte du- bium non eſt quin poſsimus diſponere arbitrio no- ſtro. Idem conſtitutũ eſt devenditione rerum com- munium.. falſo. C. de commu. rer. aliena. Et hoc eſt, quòd vulgo dicitur, quod communc eſt, meum dicere poſſum.l. ſerui electione. 5.§.i. infrà de legat.x. Locus eſt communis, quem quia alienus eſt à pro- poſito noſtro, nos nunc omittemus. De aliis fuit dubitatio apud veteres, an teſtamẽti factionem ha- berent. Si quis inſtituerit principẽ in ſuo teſtamen- to, dubitatum fuit an poſsit aliud teſtamentum fa- cere& alium hæredem inſtituere? quæſtio eſt in I. ſi quis imperatorem. 6. Cod. eo. Propter principis au- thoritatem& poteſtatem alium hæredem inſtitue- re non licere videtur. Sed princeps priuatorum iu- re vtitur in teſtamentis.l.ex imperfecto. C. de teſta. Propterea dubitatum fuit an Imperator,& an Au-
guſta, quæ eſt Imperatoris vxor, poſsit teſtamentum
Franc. Duareni luriſconſ.
facere. L.cùm hæredes. 7. C. cod. Licet Imperatoriiſi cut hominibus priuatis teſtamentum facere, idq; de 8 propriis facultatibus, non de rebus imperij, ne ſu. ceſſori eius id graue ſit.
Hic tractatur quæſtio difficillima totius huius tractatus& diſputationis, cuius temporis habenda ſit ratio, cùm quæritur de ſtatu& qualitate teſtato. ris& conditione. Oportet teſtatorem eſſe ſanæ men tis, oportet eſſe ſui iuris,& ciuem Romanum: ſed quo tempore hæc qualitas ineſſe ei debet, an tem pore teſtamenti oporteat talem eſſe, an verò tem. i pore mortis: valde difficilis eſt hæc quæſtio. Inl.z i hic dicitur, in eo qui teſtatur eius temporis, quo te. ſtamentum fecit, integritas mentis non corporis ſa- nitas exigẽda eſt. hinc apertè exprimitur teſtamen. ti faciendi tempus. Simile eſt quod legitur in Lxquu in poteſtate. 6.. ſurdus. ſuprà eod. Quidam loquen. di facultate, vel audiendi præcluſus erat temporefſ.. cti teſtamenti, poſt factum teſtamentum factus eſ 19 ſurdus, vel mutus, valet eius teſtamentum: ſed locus eſt cõtrarius in I...§. exigit. de bono. poſſ. ſecundum tabul. vbi ſi quis petat bonorum poſſeſsionem ſe. cundum tabulas ſcriptas à teſtatore, oportet yt te. ſtator/ cuius bonorum poſſeſsio datur, habuerit ius teſtamenti faciendi, etiam tempore moriis ſuæ, lo- cus difficilis eſt, ſed mihi videtur ita diſtingnédum eſſe pro explicatione d. L.z. in§. exigit. Duo caſus co- ſiderandi ſunt, vnus eſt cùm ob mutationem ſauus, aut qualitatis, ſiue conditionis teſtamentum 3tir- ritum:& hoc caſu res expedita eſt. Nam certumeſt vtriuſque temporis rationem habendam eſſe, uiſ teſtator capite minutus fuerit:nam capitis minutio teſtatoris teſtamentum irritum efficit..ſi quis filio 5. irritum. de iniuſto rupto& irrito teſta.& Inſtit quemadmo.teſta. infir. vt ſi fuerit deportatus in in. ſulam, ſi fuerit damnatus in metallum, ſi amiſerit vel libertatem, vel ciuitatem: hoc caſu dicitur minui capite. Exemplo illud oſtendam, pone tempore fe- cti teſtamenti teſtatorem liberum& ciuem fuiſſe ſed tempore mortis fuiſſe ſeruum aut peregrinum factum per deportationẽ fortè, an valeat teſtamen. tumè Et certum eſt non valere teſtamentum: nam capitis hac diminutione irritum conſtituitur teſta- mentum. Econtrario ſi ponamus ſeruum fuiſſe, aut peregrinum tempore facti teſtamenti,& tempote mortis fuiſſe ciuẽ& liberum, nec hoc caſu valebi teſtamentum. Vtrunq; ergo tẽpus exigitur,& tem- pus facti teſtamenti,& tempus mortis. In hoc igitut caſu verba Vlpiani in dict.§. exigit. nullam difficul tatem habent, nec vlla lex eſt, quæ huic ſententiæ noſtræ aduerſetur. Non enim aduerſatur l. ²2.huius tit. nec l. qui in poteſtate. co. nam 1. 2. huius tit. Ioqur tur de ſanitate mentis. Si quis fuerit ſanus ment’ tempore facti teſtamenti,& poſtea furere cœpeti non ideo irritum fit teſtamentum. de quibus ian diximus, puta cùm caput minuitur. Alius caſus cùm mutato ſtatu, aut qualitate teſtatoris, itimm non fit teſtamentum, ſicut dicitur in l. z2.& Lqum poteſtate. ſuprà eo. Ergo licet ſanæ mentis nontus- rit tempore mortis, nihilominus valet eius te 2 mentum.& hoc expreſſum eſt in I..§. ſi quis autem de bono. poſſeſ.ſecundum tabul. Non enim ex hu⸗ iuſmodi cauſis irritum conſtituitur teſtamentum- hoc eſt intelligendum cùm proponitur aliquẽ fuille
b idoncum

ddutag llus tam tandruni tamentu 4 ono pollt im polleit atore, n darun pote mo ur ita dil xigitDu muxarion steſtamen eſt. Nauc nabencan nam cyiir effecilig irrto rili erit deprni nerallum i oc calucine in pole dm um Acin um autger an nleauth teſkamegll m conkiuin
ne populo calato, id eſt
In Tit. Qui teſtam. facere poſſunt.
doncum tempore teſtamenti tantum. Cum verò 5 nitur aliquem fuiſſe idoneum tempore facti doen ‚tunc vnum tempus exigitur. Sed cùm 1 onitur idoneum tantùm fuiſſe tempore mor- mehne recte Vlpianus ait, Prætorem exigere duo tempora, etiã ſi non loquatur de mutatione ſtatus, ropter quam irritum fit teſtamentum. In§.exigit. toponitur cum qui teſtamentum fecit fuiſſe ſane mentis tẽpote mortis tantũm:nam conſtat tem po- te facti teſtamenti eum furioſum fuiſſe proponi- tur præterea eum ſanos mores recepiſſe tempore motiis ſuæ: crat tamen ci interdictum bonis, vt pro- digo tempore facti teſtamenti Pretor hoc caſu hoc tempote non contentus requirit tempus facti teſta- menti. Sic videtis verum eſſe quod Vlpianus ait nonnunquam exigi duo tempora: nam præter hoc tempus mottis quo teſtamenti factionem habuiſſe dicitur teſtator; aliud exigitur. Si quis velit argu- mentari, dicet Prætorem non requirere vtrunque tempus, quèd non requiratur tempus mortis. ſed hoc eſt caſumniari. Sen tentia Men an dri vul 80 no- ta eſt Bonas leges eſſe:ſod qui cas nimis exactè in- piciant cophantas eſſe. huc pertinet Lr. ad exhib. hunc ſenſum verba ſequentia oſtendunt in d.§. exi- git verſi.proinde fi mpubes&c. Impubes erat tem. pore facti teſtamenti, vel furioſiis: dein de erat pubes faſtus, vel ſanæ mentis tempore mortis: quæritur an bonorum poſſeſsio peti poſsit? Ait ibi Vlpianus poſſe peti, quia Prætor exigit vtrunque tempus: nam hic proponitur teſtatorem, de cuius teſtamen- to quæritur, habuiſſe teſtamenti factionem tempo- te mottis, non etiam tempore teſtamenti. Prætor hoctempore non contentus, quamuis hoc tem- pus non ſit neceſſarium, exigit aliud tempus. Ra- tio loquendi non repugnat huic interpretationi. ego id oſtendam ſimilitudine. Pone Iuriſconſ- ali- quem interrogari de teſtamento, quod factum eſſe dicitur ab eo, qui erat ſanè mentis tem pore tantůùm mortis non etiam tempore teſtamenti, an hoctem- bus ſufſiciat Recte Juriſconſul. teſpondebit inter- roganti non ſufſicere, ſed vtroque tempore opor- tere teſtatorem ſanum eſſe: non enim prodeſt ſa- num eum fuiſſe tempore mortis, ſed præter illud
rempus exigitur ſanitas mentis tempore facti teſta- menti, hoc eſt
mentis vtroque
rempore Sic abſoluta eſt prior pars tituli noſtri. Di- ximus duplicem elle diuiſionem huius tituli, vt in- ſeriptio Ipſa indicat amque ſecuti ſumus,& ſen- Saij Iuriſconſ.in J. ſ quęramus. 4. endum eſt quæ ſit obſeruatio mento faciendo, vt ſecundum
iuris—. tegulas quls teſtatus eſſe dicatur.
D⸗ teſtamentis ordinandis.
Vnu e„dit. de teſta. in prin. Gellius lib. 1f. c.27. „uod fiebat calatis comitiis in concio-
nem xeſtaore 7 conuocato per cornici- teſtamenti do 0gabat populum. Alterum genus cbat a miluis nrur procinctum, hoc teſtamẽtum us in procinctu, cùm in prelium exi-
turi eſſent, propter imminentis periculum mortis: mentio eſt huius generis teſtamenti frequens apud
veteres. Tertium genus teſtamenti fiebat per æs&
libram, imaginaria quadam venditione:adhibeba- tur enim libripens& emptor familiæ,& alia hu- iuſmodi quæ à Theophilo tractantur in Inſtit. tit. de teſtam.& ab aliis. Plutarchus hunc ritum ſolen- nem ridet in lib. de his qui ſerò à numine puniun- tur. vbi inter leges ridiculas& im probandas memi- nit huius legis, qua lege alius vnum hæredem re-
linquit, alij bona vendit. Clemens Alexandr. lib.. 1—
Antinomatum, hunc ritum non ridet, ſed meminit vt rei ſeriæ, oſtendere volens quanta ſit vis ſymbo- lorum: ait etiam in grauioribus cauſis Romanos vſos fuiſſe ſymbolis, veluti in teſtamentis„in ado- ptionibus, in emancipationibus. Huius ritus me- minit vt ſymbolici, vt oſtendat non eſſe nouum multa huiuſmodi ſymbolica reperiri in ſacris ſcri⸗ pturis. Theophilus docet cuius neceſsitatis& vtili- tatis cauſa comparatum fuerit hoc teſtamenti ge- nus tertium. Alia duo teſtamenta non fiebant ab omnibus. Teſtamentum calatis comitiis non fiebat omni tempore. Si quis fortè ægrotus vellet facere teſtamentum, expectanda erant comitia, quod erat grauc: hac ratione fiebat vt plerique inteſtati de- cederent. Teſtamentum procinctum tantùm fiebat à militibus, ac ne omni quidem tẽpore, ſed in pro- cinctu ab in prælium exituris: quia verò hæc gene ra teſtamentorum omnino exoleuerunt, de iis nihil amplius dicturi ſumus. hic de teſtamentis diſſeren- dum eſt quæ abrogata non ſunt. Duplex eſt genus teſtamenti quod abrogatum non eſt: vnum quod fit per nuncupationem,& dicitur nuncupatiuum. Aliud eſt quod dicitur in ſcriptis. Videamus pri-
mum de teſtamento nuncupatiuo.
— De nuncupatiuo teſtamento. rauus teſtamenti per nuncupationem facti
mentio eſt in I. hac conſultiſsima. 5.per nun- cupationem. C. de teſtam.&§. vltim. Inſtit. de teſta. Oſtendit Imp. ibi quid ſit teſtamentum per nun- cupationem fieri: nempe cùm ſine ſcriptura, voce & lingua exprimit teſtator voluntatem ſuam, dici- tur per nuncupationem teſtamentum facere. Hoc enim eſt nuncuparc. Nuncu pata dicebantur ex- preſſa oratione in duodecim tabulis. In hoc teſta- mento quod fit per nuncupationem, quædam ne- ceſſaria ſunt vt valeant: ca nos ordine explicaturi ſumus. Primùm ſeptem teſtes intereſſe debent. d.j. hac conſultiſsima. g.per nuncupationem. Septem teſtes ſunt neceſſarij ſicut in teſtamento, quod fit in ſcriptis: de quo prius locutus fuerat Imperator. Ho- rum ſeptem teſtium mentio quoque eſt in inſtit. tit. de teſtam. ordin.§. vlt. Sccundò coram his ſeptem teſtibus palam teſtator nuncupare debet hæredes ſuos,& voluntatem ſuam exprimere, vt dicitur in J. hæredes palam. 21. hoc tit. Palam, id eſt audienti- bus teſtibus, qui adhibiti ſunt. Sine igitur nomina- tione, aut alio actu, qui nominationis vim habeat, non valet teſtamenrum quod per nuncupationem dicitur, de quo dicemus ſub tit. òe hærediib. inſtit. Docebimus ibi, quibus verbis hæredes inſtitui de- beant. tunc dicitur ſatis nuneupari hæres, cùm ita declaratur, vt de co ſatis conſtet, aliàs non dicitur
Nn 4
4²7
wawen
-f555“*“
1
———

4 ²⁸ hæres nuncupatus eſſe: vt ſi fortẽ ‚exempli gratia,
tradidit annulum ſuum. Scio hunc morem fuiſſe veterum,
vt hæredi à ſe relicto annulum traderent: cuiuſmodi exempla ſunt apud Valerium lib. 8. c. 16. Annuli traditio non ſufficit.poteſt enim tradere an- nulum cuſtodiæ cauſa, non quòd hæredem ſuum eſſe velit. Lcùm pater. 79.§.·pater pluribus. de lega. ⁊. Hoc refertur ad morem veterum, cuius meminit Valerius Maxi. Obſerabant enim annulis ſuis ar- cas, in quibus pretioſiſsimæ res reponebantur. J. ſi⸗ natorius annulus. 73. de vetbo.ſignific. Tertiò, te- ſies debent eſſe in conſpectu teſtatoris. l.ſi non ſpe- ciali.⸗. C. de teſtam. ita vt mutuò ſe conſpicere poſ ſint& teſtator& teſtes. Lege aliqua municipali po- teſt relaxari hæc obſeruatio teſtamenti, vt poſteà dicemus. Ergo non fufficeret teſtatorem qui fortè decumbit in lecto xægrotus, audire„ſed oportet vi- dere: nec teſtimonium admittitur eorum, qui di- cunt ſe audiuiſſe teſtatorem loquentem: quia poteſt quis facilè ſimulare vocem alterius& effingere. Cynus in dictam. ſi non ſpeciali. hac de re aliquid ſcribit. Quintò, rogati teſtes eſſe debent, vt valeat te- ſtamentum, non ſuficit ſeptem teſtes interfuiſſe, ſed oportet eos rogatos eſſe& admonitos, vt interſint teſtamenti factioni. d.l. hæredes palam.§. in teſta- mentis. hic. Hoc ſingulare eſt in teſtamento facien- domam in contractibus non eſt neceſſe teſtes roga- ros eſſe. l. ad fidem. Il. ff. de teſtib. Si à tranſcunte ali- quid intellectum ſit, is idoneus teſtis eſt: quamuis adhibitus aut rogatus non ſit, vt illic intereſſet. Sed certè teſtes rogati vr intelligant quid geratur, teſti- monij poſtea perhibendi cauſa, maiorem auctori- tatem habent,& propterea in teſtamentis conſtitu- tum eſt, rogatos eſſe debere teſtes.
Soperius cœpimus oſtẽdere, quæ neceſſaria ſunt in teſtamento faciendo, quod fit per nuncupatio- nem, quod vulgò dicitur nuncupatiuum: his quæ jam diximus addenda funt quæ ſequuntur. Impri- mis addendum eſt vno contextu teſtamentum fie- xi debere, vt dicitur in d.. heredes palam.§.vlt. Quæ diximus de teſtibus, de rogatione teſtium,& aliis huiuſmodi, ſic intelligimus vt fiant vno contextu, ſine vlla intermiſsione: nam ſi quis cœperit facere teſtamentum adhibitis aliquot teſtibus: deinde ex zgrermiſsione cœptum teſtamentum perficere vo- luerit, nullum eſt teſtamentum: quia vno contextu actionis perfici debet, vt hic dicto§. vlt. Iuriſconſ.ait. Quid ſit vno contextu actionis teſtamentum face- re, ibi docet. Eſt autem nullum alienum actum te- ſtamento immiſcere. Si alienus actus, id eſt, qui non pertinet ad teſtamentum immiſceatur, non di- citur vno contextu fieri teſtamentum: ſic aliquan- do diximus de ſolennitate ſtipulationis, actus alie- nus vitiat ſtipulationem. Iu. 6. cùm præſens.& l.con- tinuus 137. de verbo. oblig. Excipitur tamen neceſ⸗ ſitatis cauſa, vt dicitur in duabus Imperatoriis con- ſtitutionibus, l. caſus.& l. cùm antiquitas. C. de te- ſtam. Si qui fortè ex teſtibus aliquò abfuerint pro- pter contagionem morbi, propter periculum ali- quod impendens, non ideo vitiatur teſtamentum. Aliquid hiĩc de iure relaxatur, ſed plenior eſt aliena cöſticutio in Lcùm antiquitas. Exemplis enim ſatis perſpicuis demõſtrat quod diximus, ſi potio ſamẽ da fuit à teſtatore ægrotante, nõ ideo vitiatur teſta-
FEranc. Duareni Iuriſconlſ.
mentũ. Excipitur ergo cauſa neceſsitatis, vel in perr ſona teſtatoris, vel in perſona teſtium adhibita. 8i enim ex cauſa neceſsitatis cõtingat intermitti quod gerebatur, nihilominus valet teſtamentũ. Quæſtia hic tractatur, ſi cõtractus aliquis initus fuerit in te. ſtamento, an is vitiet teſtamentum, an verò nihllo. minus teſtamentum valeat? Quæſtio pendet ex his quæ iam diximus, an actus ſit alienus, an verò ſt pertinens ad teſtamentum: nam propter alienum aqum intermixtum vitiatur teſtamentum nõ item ſi ſit actus ad teſtamentum pertinens. Vulgò rece. ptum eſt contractum, qui ad teſtamentum quoquo 1 modo pertinet,& qui citò expeditur, ſi intermixtus fuerit, non vitiare teſtamentum. Hanc ſententiam vt probabiliorem& veriorem ſequor: tametſi ma.* gna ſit diſſenſio& magna opinionum varietas. Sii, contractus videatur tanquam pars vltimæ volunta. Pn tis teſtatoris, tanquam ad ſupremum eius judicium quoquo modo pertinens non vitiatur teſtamentuũ, Argumenta ducuntur variis ex locis. Imprimis exi 1..§. aſsignare. de aßsig. liber. In teſtamento aiignat 1 libertos liberis ſuis teſtator quibus voluerit, hæo alſ. 9 ſignatio non videtur ex teſtamẽto eſſe magisquim vendirtio, locatio, aut alius contractus. Absignatio libertorum nec eſt inſtirutio hæredis, nec legatum, nec fideicommiſſum:& tamen ea teſtamentum n5 vitiat. Cur ergo idem non dicemus de venditione, locatione,& aliis huiuſmodi contractibus: Prexerea pignus dicitur conſtitui teſtamento. l. non eſt mi. rum. 26. ſuprà de pign.actio. Pignus contragus eſi & tamen conſtituitur teſtamento,& ſepè huialmo. di obligationes ſolentconſtitui teſtamento. Exem. e pli gratia, teſtator inſtituit heredem ſuum, iubetei i vt reſtituat, vt ſoluat certam pecuniam illi, velill & eo nominc obligat omnia bona ſua, pignus ac quiritur teſtamento. Addunt aliqui& hæreditati aditionem, quæ quaſi contractus quidam eſt, feri i oſſc teſtamento. hoc ſumitur ex l.ſi auia. 6. 04t lure deliber. Quidam me inſtituit heredem exdu bus vnciis in ſuo teſtamento, hæreditatem non adij: feci teſtamentum, in eo teſtamento volo Ii tium ex iiſdem vnciis mihi fuccedere. Hoc teſta⸗ mento videtis hæreditatem ex illo teſtamento ad- iri, quandiu hæreditas ſolo animo aditur..pro he rede. 20. de acquirt.hæred. Sic videtis aditionem ka- reditatis fieri teſtamento, quæ quaſi quidam con- tractus eſt. Ergo idem de aliis contractibus eſtä⸗ cendum. Idem eſt dicendum,& ſi quis ſuum telte mentum faciens, alicui locet prædium, vel vendat venditio, locacio eſt, ſiquidem accedat conſenlis eius, cui teſtator ſe vendere aut locare velle dicit nam ia locatione vel venditione conſenſu duotum opus eſt. l.§. conuentionis. de pactis. Hi actus fo- videntur alieni à teſtamento eſſe. Teſtator qul vendere dicit, aut locare illi, aut illi, declarat rol tatem ſuam de eo, quod poſt mortẽ ſuam fiuim teſtamentum igitur eſt ex definitione elae ecpel⸗
Quomodo igitur hic actus dicetur alienus, tinens ad teſtamentum? hoc ego attigi ine 8 tione definitionis. Dixi teſtamentum eſſe ſhten
. 0 6* 1⸗ tiam vnius, contractum eſſe duorum. Dixi ſaaan pienda eſſe ea verba, quod quis voluerit, vt ſu 68 conſenſus ſolius teſtatoris. Poteſt accedete Co
. 7 ſenſus legatariorum, vel hæredis:ille con Luuu 3 4

barsrlim emumemi Vtlatuxh ex locis lu Itechm ibus volt gäto eltn ontractu
mrredis,
nea telte
cemus de
contradi zmento. Pignusch ento deh dui teſtaum eredem lun. pecuoui- ſm laſg taliguir acusquta rur erlla dicuitbgrte n0 ‚hervtin 0 teſtaneo llgcrrGer xilo ie nvimo:di ſidetsin Ux Juul 3
—— ——
In Tit. Qui teſtam. facere poſſunt.
on nocet teſtamento, quamuis etiam eo conſenſu interueniente aliquis contractus ineatur velut contractus venditionis ‚aut locationis. Præ- terca in teſtamento faciendo per nuncupationem, eceſſarium:cuius meminit Vlpianus in dlhæredes palam. 5.ſi quid. hoc tit. Si quid muta- reinquit, placuerit,omnia ex integro facienda ſunt. aidam adhibuit teſtes ad faciendum teſtamen tum ſuum preſentibus teſtibus cuͦm teſtes eſſent in eics conſpectu, is inſtituit heredem ill um, vel illum, cxtera diſpoſuit, quæ ad ſupremum illius iu dicium ertinent, vt videbantur: deinde ſtatim pœnitentia duusvoluit alium hæredem ſcribere, vel aliqu id jmmutare cx teſtamento à ſe facto, quæritur an
hibitus n
mutase ei liccat,& ſi quid mutarit an valebit teſta-
mentum Ait Iuriſcon. ita demum valere teſtamen- tumſt omnia de quibus iam diximus, ex integro reperietithoc eſt intelligendum poſt perfectum te- ſtamentum. Nam ſi teſtamentum perfectum non fuerit,omnia ex integro repetenda non ſunt. Sic eſt intelligendum quod dicitur in Iiſi ita ſcriptum. 14. infta de legai. Et hoc ante impletum. Sed hic incidit diffcultas quæ multis plurimum negocij exhibuit: ex eo quod dicitur in inſtit.tit. de adimen. lega. in 5rvbi dicitur, Si quis teſtamento ſuo aliquid lega-
ucrit,& codicillis poſtea factis ademerit, valere
ademptionem legati: igitur relictum teſtamento, codicillis rectè adimitur. Hic autem dicitur, nihil mutari poſſe, niſi omnia ex integro fiant. hæc vi- dentur contraria eſſe. Significant autem illa verba, Niſt omnia ex integro. id eſt, niſi ſolenne fiat teſta- mentum. Codicilli verò multum differunt à teſta- mento. cum teſtator ſcribit codicillos poſt teſta- mentum, non omnia repetit ex integro, quæ ne- ceſſaria ſunt ad teſtamentum faciendum. Hæc an-
tinomia mihi videtur non admodum difficilis, ſi
quis expendat quid ſit mutare aliquid ex teſtamen to In hoc loco ait Vlpianus, Si quid poſt factum&c. omnia ex integro facienda ſunt. Mutare teſtamen- tum, eſtaliud facere teſtamentum, quàm factum fuit. Exempli gratia, Quidam aduocauit teſtes te- ſtamenii faciendi cauſa, præſentibus teſtibus no- minauit hæredem ſuum Seium: ſic abſolutum eſt teſtamentum Deinde cùm teſtes abirent, rurſus vo- cauit cos,& dixit ſe velle idem teſtamentum ma- nere/ſed tamẽ loco Seij ponere Sompronium, quaſi eo rtamenio tantum ſcriptus fuerit Sempronius dandaa. Hic vult mutare teſtamentum, quæri- wtangu cat reſtamentum: Ait ita demum valere du⸗ veaun— ex integro repetita fuerint: Eret d dan ſn ad ſubſtantiam teſtamenti per- turarode Pendm in ſuo teſtamento non ſta- fen nrectenrawwrennar üaa tlum. H. aded autem. ſuprà d 3i guod eene de codicillis nihil zdadun epac Sal anod cheſtur it codicilos uin tem pertinet. Qui enim ſcri- teſtamẽcum nnd mutat teſtamentum. vult idem ere, quod prius fecerat. hic autem
m ſuum,& loco eius hæ-
quod prius fecer-—— 1 hær. 4.—p us teccrat, nominatus eſſet alius — hacit codicillos poſt factum teſta- plaruu la eſt voluntas. Deinde ſequitur apud in dlhæredes palam.§. ſi quid. ibi, Qaod
ac 429 verò quis obſcurius. Hic oſtendit quomodo intelli- gendum ſit quod dicitur aliquem quid mutare ex teſtamento. Si quis enim declarauerit, quod crat obſcurè expreſſum in ſuo teſtamento, hic non di- citur mutate teſtamentum ſuum: ideõque ſolennia repetenda non ſunt. Eſt locus communis de de-
b claratione. Vulgò dicitur, qui aliquid declarat ſe fe-
ciſſe aut dediſſe, nihil facere, aut dare videri: ſed da- tum ſignificat, vt inquit Iuriſconſ. Poſtremò in hoc teſtamento faciendo teſtes idoneos adhiberi opor- tet,cum quibus teſtamenti factio ſir, id eſt, qui inte- ſtabiles non ſint. Sed de teſtibus proprius eſt locus infra. nos de teſtibus, tam qui adhibendi ſunt in ſcripto teſtamento, quàm in nuncupatiuo plenius
dicemus. Naunc videndum eſt de teſtamento quod fit in ſcriptis. b
De teſtamento in ſcripti:
6 Eſtamentum aliquando fit non tantùm per nuncupationem, quamuis aliqua nuncupatio 3 ſit neceſſaria:ſed etiam in tabulis, in ſcriptis,& ita inſcribitur hic titulus, vt ne teſtes quidem intelli-
gant, quid in eo teſtamento cõtineatur. Forma autẽ
huius teſtamenti traditur in I.21. hac conſultiſsi ma.
C. de teſtam. ordin. Expedit interdum teſtatori ſe- cretum eſſe, quod ſuo teſtamẽto continetur, ſi forte timeat inſidias captatorum: ne fortè quis inſidietur
morti cius, ſperans eius hæreditatem ſibi obuentu- ram eſſe. Vtile igitur eſt nemini notam eſſe teſta- toris voluntatem, quid, quêmye ſcripſerit in teſta-
mento ſuo hæredem. Teſtator ergo tabulas clauſas
& eomplicatas tenet, oſtendit cas& exhibet teſti- bus præſentibus obſignandas. Hæc eſt, inquit, vlti- ma mea voluntas, quam ego his tabulis deſcripſi, hoc eſt meum teſtamentum, rogo vos vt veſtris ſi- gillis obſignetis. Teſtes obſignant id teſtamentum, quamuis non intelligant quid contineat. Formam vſitatam in conficiendo hoc teſtamento refett Vl.
pia. in fragmentis ſuarum Inſtit. Meminit Iſidorus
quoque in lib. 6. uνι/νQνꝙ.˖ cap. 4. quem certum eſt ex co loco, libros VlIpiani eum habuiſſe. Perſequamur ergo ſingula, quæ in eo teſtamento faciendo neceſ- ſaria ſunt: ſicut à nobis factum eſt de teſtamento,
quod per nuncupationem ſfit. Ac imprimis hoc
teſtamentum ſcribi oportet, quamuis in eo ſit ali- qua nuncupatio. Nuncupare enim eſt voce aliquid exprimere. Sed alterum genus teſtamenti vocatur nuncupatiuum, quia fit tantum per nuncupationẽ, ſine ſcriptura. Ergo hoc teſtamentum ſcribi opor- tet, idque expreſſum eſt in d. l. hac conſultiſsima. Addendum eſt, nihil referre in qua materia deſcri- batur teſtamentum, vt Iuſtinianus in Inſtit. de te- ſtamentis.§. nihil intereſt,&c. ait, ſiue in charta, ſiue in membrana ſcriptum fuerit, valere hoc teſtamen- tum. Huic ſimile eſt quod dicitur in I. 4. chartæ. de bon.poſſ. ſccund. tabul.vbi de opiſthographo men. tio eſt, in quo veteres ſolebant in membranis de- ſcribere& teſtamenta ſua.& libros, inſtrumenta, acta publica, ſicut hodie in membranis deſcribun- tur. Dicebantur volumina, à voluẽdo, quia ita vol- uebantur notis:tamen ſcriptum teſtamentum non valet. quia notæ, literæ non ſunt. l6. ſed cum patro- no.. vlt. infrà de bono. poſſeſſ. Nam ſingulæ notæ aliquando ſignificant ſyllabas, aliquando dictiones. An
——
5 3 4 1 1 1 1— 1 1 ¹ 4 4 1 8 1 1 1 1 3 4 3 1 3 1 1 1 1 11 3 4 1 [11 II 11 1 1 1 4 1 111 1 1 1 11 II 1 1 1 9 1 1 1 B 1 1 3 4 3 II 1 1 p 4 11 — 1 4 4
))— ————
—ͤͤͤͤͤͤͤͤͤ
5—„* 6————— ——*————„. ZZöZZ“—— ee* Se n“— 8————————— 8 2 8“““ Se—— dee r us—— 4 4 8 e es 3 8——
—4¼— ü—]ůblbI““——–—-—»·»·-
— 8 8 EüůE]1ł1b3 m .— 1..—.“

4. Tran An teſtamentum à milite notis recte ſcribatur nos dicemus ad interpretationem ILucius. n. infrà de teſtam. milit. Igitur teſtamentum ſcribi oportet. Ni- hil autem refert an latinè, an græcè ſcribatur, vt Theodoſius ait, d. l. hac conſultiſsima.§.vlt. Olim verba quædam erant ſolennia in teſtamentis„quæ dicebantur legitima& ciuilia: quia legibus& iure ciuili prodita erant. Cautum erat ſiquidem quibus verbis teſtamentum fieret, quibus verbis hæres in- ſtitueretur, quibus verbis quid cuique legaretur te- ſtamento. Hæc verba erant latina, vt docct Vlpia- nus Inſtit.tit. de fideicommiſſ. Legari grecè non po- teſt: ſicut poteſt ſideicommitti. Legatum actus eſt legitimus. itaque verbis legitimis oportet vti legan- do l.vlt. de teſtam. tut. ſuprà& I. Directas. C. de te- ſtam. manumi. Hæc tria capita olim cõiuncta fue- runt. Hoc quod interpretamur,& hæc duo: ho- rum trium capitum eadem eſt inſcriptio. Nec du- bium eſt, qui in hec ſeparata fuerint à Triboniano,
gia diuerſis titulis congruere videbantur. In ea- dẽ conſtitutione hac conſultiſsima. cõſtituit Theo- doſius poſſe tutorem dari teſtamento græcè, poſſe etiam libertatem dari,& poſſe teſtamentum fieri. Et valebunt hæc omnia perinde ac ſi latinè ſcripſiſſet toſtator, in l. verbis ciuilibus. ſuprà de ſubſtit. vulga. verba ciuilia& legitima eadem ſunt. Item verba formalia in vſu eſſe deſierunt, nec obſeruantur ho- die l.15. quoniam.& l. 26. in teſtamentis. C. de teſta. ordin. Verba formalia Imperator vocat, quæ pro forma quadam& ſolennitate obſeruabantur. d.l. in teſtamentis. nempe quæ introduca ſunt pro ſolen- nitate actus. Similis locus eſt in d. l. quoniam. mo- do enim ex verbis teſtatoris appareat, quem hære- dem ſibi eſſe voluerit, talia verba formalia non ſunt neceſſaria. Similis etiam locus eſt in l.omnes. C. de contrahen.& commit. ſtipul. Verba erant ſolennia, Spondes:ſpondeo.& non poterat olim aliis verbis concipi interrogatio& reſponſio: ſcd viſum eſt ſa- tis eſſe, ſi vrantur talibus verbis, quæ voluntatem& promittentis& ſtipulantis declarent. Superiori loco oſtendimus quomodo teſtamen tum in ſcriptis fiat, ſi teſtator ſola nuncupatione contentus non ſit. Diximus quædam neceſſaria eſ- ſe,vt valeat hoc teſtamentum, quorum primum eſt, vt ſcribatur. Diximus, nihil referre quibus verbis conceptum ſit teſtamentum. Nam verba formalia hodie in vſu non ſunt, quæ olim pro forma& ſo- lennicate introducta fuerant. Addendum eſt, etſi er- rauerit teſtator in aliquo nomine& appellatione, non ideo vitiari teſtamentum, vt dicitur C. eod. in 1.4.f in nomine.& 1. 7. errore. Sufficit teſtamentum his verbis conceptum eſſe, quibus voluntas teſtato- ris ſignificetur,&ſi crratum ſit in nomine. Si no- minatus ſit Titius, pro Sempronio: aut contra, va- let teſtamentum. Iſque intelligitur ſcriptus hæres eſſe, de quo teſtator ſenſit. Eſt locus communis de errore, qui alibi à nobis explicatus eſt. Idem dicen- dum eſt de errore ſcribentis in d. J. 7. vbi ſi librarius errauerit in teſtamento ſcribendo, error librarij te ſtamentum non vitiat eſtque etiam locus commu- nis in 1.93. ſi librarius. ff. de regul. iur. in lI3mperator Tuus, de ſtatu ho. vbi ob tenorem teſtamenti ma- e concepti imperator reſcripſit non vitiari ſtatum berorum. Huic ſimile eſt quod dicitur in l. 24. Am
Franc. Duareni luriſconſ.
Ad id probandum adducitur L pen. C. de his ſibi adſcrib.vbi ci, qui ſibi adſcripſit legatum in alie
biguitates. C. eod. Vnum hic notandum, ſi doloai
negligentia, vel culpa librarij aliquid peccatum di ideò que damno aliquis affe ctus ſit, vel hæres, ye d gatarius, eo nomine dari actionem ad id quod le tereſt aduerſus eum, qui ſcribendo peccauit eh
expreſſum eſt in Lxvltim. C. de magiſtr. conuen u dendum eſt etiam quod vulgò dicitur, errorẽ dre.
ſumi in ſcribẽte magis, quàm dolum, aut malitian Mlue
qui
no teſtamento, imperator remittit pœnam legi Cornelie, in quam ait, credo te magis errore, quam malitia incidiſſe. Sed ineptiſsimi ſunt, qui hacan notare ſolent ex eo capite. Reſcribit enim cuidan militi Galieno,& fit quoque mentio commillito- nis. Error facilius præſumitur in milite, quàm in
aliis,& facilius etiam ignoſcitur militi propter er
rorem. l. Regula. ff. de iuris& fact. ignorantia. Ideo cum quæritur an error an malitia præſumenda ſtt Dicendum eſt quæſtionem eſſe facti, quæ ex variu coniecturis definienda ſit. Oportet igiturteſtamen. tum de quo loquimur ſcribi. Nihil autẽ tefen qub ſcribat, an teſtator ipſe, an quiuis alius iuſſu teſtato. ris d.l. hac conſultiſsima: poteſt igitur ab alio ſcri. bi teſtamentum iuſſu teſtatoris, nec neceſſe eſt, vt ab ipſo teſtatore teſtamentum deſcribatur. Similis locus eſt in l. 28. ſeruus. hoc tit. vbi ſeruus, qni iuuss ciuilis communionem non habet, I. z0. quiteſta mento. hic. poteſt alterius teſtamentum ſcribett. Hinc quæritur, an ſaltem teſtator debeat manuſua ſcribere hæredum nomina? Eſt ea de re conſtitutio Iuſtiniani in l. iubemus. 29. C. eod. vbi ſtatuit vtte: ſtator ipſe nomina hæredum deſcribat propriamæ nu, vel nuncupet præſentibus teſtibus. Apertiſsima ſunt verba huius conſtitutionis Iuſtiniani: hoc ta. men ius emendatum eſt alia conſtitutione poſte- riore eiuſdem luſtiniani in Nouel. vt ſponſal. largi 5. quia verò, ante hanc,&c. qui locus non requ interpretationem accuratiorem, opus tamum ci lectione. Deinde teſtamentum quod dicitur inſeti ptis, poteſt in pluribus exemplis deſcribi. Ivnum, hic. Addenda eſt exceptio ex luſtiniano in Inſttu. tis. de teſtam.§. ſed& vnum. modoò ſolennitas fit rit in omnibus exemplis obſeruata, alioqui none- bebuntur pro teſtamentis. Ego ſuprà docui qumm- do vnum teſtamentum dicitur,& quando pluts, cùm pro ſcriptura teſtamentum accipitur. Hadt nus de ſcriptura. Secundò vt valcat hoc teſtamentum, idoneost. au ſtes adhibere debet teſtator, de quibus diximus ci diſputaremus de teſtamento nuncupatiuo&h iuſmodi teſtes eſſe debent, quibus non fit inteici Ktum teſtimonium.§. teſtes. Inſtit. co. de teſta. orcſ ſed de conditione teſtium proprius erit locust fraà, qui à nobis explicabitur. Tertiò, ſubſcriptio teſtium hic neceſſatia ctgo ſuperiùs dixi, hoc teſtamentum ita fieri. Tcuiot tabulas clauſas cõplicatas offert teſtibus raket bus& à ſe vocatis, vt eas tabulas obſignẽi lis e bulis ſubſcribant. d. l. hac conſultiſsima. Subſciiio hic neceſſaria eſt ad formã& ſolẽnitatem hunuste ſtamenti. idq́; expreſſum eſt d. l. hac conſultibima- Huius ſubſcriptionis quoque mẽtio eſt in lhena
aius fubſerprionisquoque metiocr Et ex his verbis colligitur ratio ſubſcriben r Cu 8

diuis aluun deſt ſgim ors, nect m deſci titybi ſen nhabet, u teſtamenn ſtatot dle Eſteaden Ceeod nih n aeſerdem us teſttole dnis luſtou ia conſttulr Noueluhe cquilbabm orem, dpl ¹ Im quoldi emplb dchi ex lultimn, z. mod dir ſeruaaalch E90 ſ 3
jtut,& 9l
ntum ach
tamerilh V . de dobui 0 nnnafe
dibos-o-
In Tit. Qui teſtam. facere poſſunt. 4³31
tius hoc meo c 1 1 75 1 Tinn ſcripſi,&c.& id teſtamentum obſignaui.
Quartò præter ſubſcriptionem teütſamm— a- tio quoque neceſſaria eſt,vt dicitur in 4 hac con- ſaltiſsima. Signare teſtamentum, 6 t paumn im-
timere teſtamento, vt fieri ſolet. bec ob Eaad dlim febat annulis, qui dicebantur ſignatorij. l. ſi-
natoruus. 73 ff. de verbo. ſignific. Vnde dicitur or- namentorum appellatione non contineri an nulum ſignatorium. Geſtari enim ſolet in digitis, ad quaſ- cunque res obſign andas, ad dbügnands— ta, contractus, ciſtas quoque in quibus res züidhae repoſitæ ſunt cuſtodiæ cauſa. De his ſignaculis in- teligendum eſt, quod dicitur in hoc loco. Ratio- nem obſignandi docet Paulus lib. zSenten. Et eum locum adduximus lib. z. Diſput. Teſtationem vo-
cabant hanc rationem teſtandi, de qua hic loqui-
mur. Teſtatio eſt veluti teſtimonium eorum, qui interfuerũt rei geſtæ, in ſcripturam redactum. Nam non olim viitatus crat mos tabellionum. Hæc ra- tio ſignandi ex iure prætorio orta eſt, vt ait luſti- nianus in„.fed cum haulatimindtid teſtam. Iure ciuili veteribus legibus adhibebantur teſtes, qui ſubſcriberent.de obſignatione tamen nihil cautum erat. hoc à Prætore adinuentum fuit. Hinc variæ quæſtiones ortæ ſunt. Quæſtio eſt, an eodem ſigua- culo poſsint omnes teſtes obſignare, an poſsint nõ
tantum proprio, ſed alieno teſtes vti? Et dicitur ni-
hil referre an vno annulo, an pluribus, an proprio, an alieno quis vſus ſit.5. poſſunt.inſtit. de teſta. Fieri poteſt vt teſtes annulum ad manum non habeant: ideo vtilitatis cauſa receptum eſt, vt poſsint etiam alieno annulo obſignare. Huius obſignationis mẽ- tio eſt in Lad teſtium. 22. hoc titu. vbi etiam variæ quæſtiones hac de re tractantur. Etiam annulo te- ſtatoris ſignari poteſt teſtamentum. In ea l. ad te- ſtium. 5.lignum autem. vtrum annulo tantùm im- preſſo&c Hæc quæſtio eſt paulò difficilior, an poſ ſit quis quouis alio ſigno vti in obſignatione teſta- menti, non annulo? Probabilius eſt, vt annulo tan- tum ſignetnon etiam ſigno, modo habeat annulus characterem. Sed mirum eſt quod Iuriſconſ. hanc ſubtilitatem probat ſine magna, vt videtur, rationc. Quorſum hiĩc requiritur impreſsio annuli, potius quam ſigni alterius, modo ſit aliquis character. Hac ratione quidam adducti exiſtimauerunt inemen- atum eſſe hunc locum:& auſi ſunt addere nega- ronem. Sanè hæc ledio nonnihil mihi ſuſpecta eſt. Sras 3 non male poſſet legi, N mil refert, an 4 ulo, an ſigno obſignet, modo illud ſignum hahea diuen characterem, ſed quia hoc valde um eſtnihil de co adfirmare auſim. Puto au- nem adferri poſſe, licet qui- magni nominis exiſtiment n i certi hic boſſe madlaelte videtur hec eſſe pro- a character annuli, qui geſtari ſo- „notior 4 amicis eius qui teſtamen cilè recognoſci poteſt. Vtilius 49 tt eseeeeee faciendam, ſi quando de cius fi- nam poteſt vacillare teſtamentum, ſi
1 0.1.„„
4 muſi Thäredet Vtilitatis igitur cauſa, vt faci- 101¹ editior i0, fi rs filesin b tior probatio, ſi quando characte-
ubio vocetur robabile eſt hoci itutum fuiſſe. E T le eſt hoc ita con-
c. Ego hoc probabilius, aut veriſimi-
hirographo Sempronij teſtamen-
2 lius nihil poſſum hic adferre: neceſſariæ rationes X...
à lIuriſconſultis exigendæ non ſunt. An noctu, an interdiu obſignari debeat teſtamentum nihil re-
ferre, ait idem Iuriſconſul. in d. lad teſtium§. poſſe 4
& nocte. Quintò ſubſcriptio teſtatoris neceſſaria eſt in hoc teſtamento faciendo. d. l. hac conſultiſsima. hoc eſt intelligendum ex alia Iuſtiniani conſtitutione, niſi totum teſtamentum manu ſua teſtator ſcripſe- rit. Si teſtator non alij teſtamentum deſcribendum mandauerit, ſed ipſe ſcripſerit, ſu bſcriptio eius non eſt neceſſaria.l.cum antiquitas. 2 8.§. vIt. C. cod. Eſt noua conſtitutio Iuſtiniani: Eſt enim hæc conſtitu- tio facta à Iuſtiniano poſt primam Codicis editio-
nem. id ſubſcriptio declarat. Hæc cõſtitutio eſt edi-
ta ad emendationem l. hac conſultiſsima.& quod dicitur d. l. hac conſultiſsima. intelligẽdum eſt cum hac exceptionc. b Sextò, hoc teſtamentum& quęcunque pertinent ad hoc teſtamentum, debent perfici vno contextu actionis: ſicut nuncupatiuum teſtamentum. d. l. hac conſultiſsima. Quomodo ſit intelligendum vno contextu actionis fieri deberc teſtamentum, nos ſu- prà oſtendimus. b Septimò, illud etiam notandum eſt, quod ſupra obſeruauimus de mutatione teſtamenti, poſtquam perfectum eſt teſtamentum. Nos diximus, ſi poſt perfectum teſtamentum quid voluerit mutare te- ſtator, omnia ex integro agenda eſſe. Hoc pertinet ad vtrunque genus teſtamenti. d. l. heredes. 5. ſi quid ſuprà. ceod. tit.vbi his verbis, Quod verò quis obſcu- rius in teſtamento vel nuncupat, vel ſcribit,&c. oſtendit Iuriſconſ.ſe de vtroque teſtamento loqui. Sola cnim voluntas non poteſt mutare quod tam ſolenniter factum eſt.. ex eo. inſtit. quib. mod. teſta. infir. Fruſtra adhiberetur tanta ſolẽnitas in cõden- dis teſtamẽtis, ſi duobus teſtibus poſſet mutatio te- ſtamenti probari:facile duo teſtes corrumperentur,
qui dicerent poſt factum teſtamentum, aliquid ab
co mutatum eſſe. Quomodo ſit intelligendũ quod dicitur de codicillis in§. I. Inſtit. de adem pt. leg.nec ego id repeterem, niſi à quodam admonitus eſſem, ſe non intelligere quod diximus. Loquitur hic lu- riſconſultus de co qui mutare vult teſtamentum,
qui codicillos ſcripſit, quamuis aliquid reperiatur
in codicillis contrarium teſtamento, pon mutat te-
ſtamentum, ſicut de mutatione ſententiæ, l. actorũ. ff.de re iudic. vbi iudici ſententiam mutare non li- cet. Murare tamen& corrigere teſtamentum,& co- dicillos conficerc, quibus fortè aliquid contrarium teſtamento deſcribatur, non ſunt contraria. Cuͤm enim quid ex codicillis petitur, non petitur ex co- dicillis, ſed ex teſtamento mutato& emendato,& poteſt teſtator ſi velit, non repetitis ſolennibus te- ſtamenti facere codicillos,& relictum aliquibus le- gatum adimere. Sed qui corrigit, non habet ani- mum faciendi codicillos, nec teſtamentum imper- fectum valet in vicem codicillorum. l.vlt. C. de co- dicil.& l. ex ca ſcriptura. 29. hoc tit. Hęc eſt forma& obſcruatio neceſſaria in vtroque genere teſtamẽti.
De teſtibus in teſtamento idonei.
Go dixi teſtes idoneos eſſe oportere, qui adhi- bentur in teſtamento vtroque faciendo. Qui b teltes
· 1 3
4 3
8* “

₰
‿—2
32
teſtes idonei ſint non explicaui, ſed reieci in hũc lo- cum, quòd hoc commune ſit vtrique teſtamento. Videamus igitur qui teſtes idonei ſint in teſtamẽto. Et in primis ſequẽda eſt regula quæ traditur in I.t. ff. de teſtib.omnes teſtimonij dicẽdi facultatem ha- bere, quibus nominatim interdictum non eſt:vnde ſi quis velit aliquem repellere à teſtimonio dicẽdo, oportet proferat aliquam legem, qua ei interdica- tur teſtimonium:vnde videndum eſt quibus inter- gictum ſit teſtimonium, in teſtamento faciendo. Hi omnes ad quoſdam locos facilè videntur mihi poſ- ſe referri:ſicut& teſtes qui producuntur in iudicio ad fidem faciendam, quamuis inter hos& teſtes te- ſtamentarios multum interſit. Plerique enim teſtes ſunt idonei in aliis negotis, qui tamen in teſtamẽtis non ſunt idonei. Primùm igitur quidam prohiben- tur teſtes eſſe.propter infirmitatem conſilij, cuiuſ- modi ſunt impubes, furioſus, mulier. inſtit. de teſta. §. teſtes autem. hi etiam enumerantur in l. qui teſta- mento. 20. hic. Impubes, qui judicio ſatis firmo non eſt, non habetur idoneus teſtis. De furioſo idem di- cicur in d.l. qui teſtamento.§. nec furioſus. huius ge- neris eſt mulier.In aliis tamen negotiis mulier po- teſt teſtis eſſe, idque probatur argumẽto ex lege Iu- lia de adulterlis. nam adulteram damnatam adulte- rij dicere teſtimonium vetat lex Iulia: ſatis ergo ſi- gnum eſt mulierem adulterij non damnatam poſſe teſtem produci.d. ad teſtiũ. m ulier. hoc tit. Solet
hic quæri, cur mulier teſtimonij dicẽdi facultatem
in teſtamento non habet? Recentiores qui hac de re ſcripſerunt, homines magni nominis fatentur ſe hoc neſcire, nec poſſe rationem huius iuris perſpi- cere. hæc ratio mihi videtur homini politico non admodum obſcura. Non enim exiguntur rationes à iuris interpretibus, quales à mathematicis. Ciuiles & probabiles rationes hic exiguntut nõ neceſſarie: ideõque nos non admodõ ſuperſtitioſos eſſe opor- tet in his rationibus inquirendis, aliàs multa eorũ, quæ certa ſunt ſubuerterentur.] non poſſunt. ſup. de legib.& Senatuſc. Animaduertendũ eſt igitur hanc rationem ſubtilem introductam eſſe, ne quid falſi in teſtamentis admittatur. Falſa teſtamenta fre- quenter Romæ fiebant:& ſæpius quid falſi in teſta- mäẽtis admittebatur, quàm in aliis actibus. Lex Cor nelia de falſis, ideo teſtamentaria dicitur, quia præ- cipuè introducta eſt ad puniendos falſarios, qui ali- quid falſi in teſtamentis admittunt. In condendis legibus ſolent perſpicere iuris prudentes ad ea, quæ vt plurimum accidunt. J.z. iura conſtitui oportet. ſup. de legi. Ideo ſtatutũ eſt vt maſculi tantum ad- hiberentur. Olim mulieres inteſtabiles erät, niſi qui- bus erat id permiſſum. Hinc apparet nugatoriam eſſe eorum ſententiam, qui dicunt mulierem nec admitti debere ad teſtimonium: quia non adhibe- tur in teſtamentts.
Superius cœpimus tractare de his, qui idonei te- ſtes non ſunt in teſtamento. Addendum eſt iis, quæ iam diximus, quoſdã repelli à teſtimonio in facien- do teſtamento ob delictum aliquod, ob damnatio- nem, ob interdictionem. Exempla ſunt in d. l. qui te- ſtamento,& aliis quibuſdam. in d. l. qui teſtamento. 5. eum, qui. dicitur repetundarũ damnatum ad te- ſtamentum admitti non poſſe, quoniam in iudicio teſtis eſſe vctatur. idem dicitur in l. Seio. ff. de teſtib.
Pranc. Duareni luriſconſ.
& L.repetundarum. eo.tit. in Pand. Flor. in d.6. eum, Pe
terdictum eſt. Pertinet etiam is, qui improbus imte-
qui. non additur negatio. Ego receptam lectione probo- quia aliis antinomia inexplicabilis eſſet. M in lxrepetundarum. dicitur, quoniam repetũdaru 1 damnatus eſt, ad teſtimonium admitti non poll Deinde d. 5.eum, qui. ſequentia verba, quoniam 3 judicio teſtis eſſe vetatur. id ſatis demonſttant Di natus autem repetundarum vetatur teſtis eſſe in id lo dicio, ergo multo magis vetatur in teſtamẽto teſtis 1 91 eſſe. Quiſquis enim vetatur in iudicio teſtis eſle 1 multo magis in teſtamento In teſtamẽto teſteʒ ma joris auctoritatis& ponderis adhibebantur, quam oc ad quiduis aliud probandũ in iudicio. vt ſup. dixiiſſ ita legeremus vt in Pand. Flor. Adhiberi poſſt exiſi 1
mo:quoniam in iudicio teſtis eſſe vetatur. bona nõ et
ſet hæc ratio. Verum eſt quod ſpeciem aliquam vc. ritatis habet, non ſatis rem expendenti. Lex vetatin aut iudicio eum teſtem eſſe, de teſtamento non loqui- Lg tur:ſed ratio ſuader, vt qui in iudicio teſtis eſſe veta- tur, in teſtamento teſtis non adhibeatur. lic obiter obſeruanda eſt regula, Qui non poteſt teſtis eſſein iudicio, multò minus in teſtamento. Affirmatius 2 men non ita colligitur, Poteſt teſtis eſſe in iudicio, ergo poteſt eſſe teſtis in teſtamento. Exemplum eſ in muliere, quæ poteſt teſtis eſſe in iudicio& tamẽ in teſtamento teſtis eſſe non poteſt. Ad hunc locum pertinet prodigus, cuibonis in-
ſtabiliſque eſt ob crimen aliquod. d. l.is, cui lege& l. cũ lege. hic. Sed vtrũque caput iam à nobis expli catum eſt. Si quis ob erimen famoſum dänctur,èe. natuſconſulto cautum eſt, vt inteſtabilis ſit. Huius verbi hæc vis eſt, vt nec poſsit teſtamentum faceic nec cius teſtimonium in teſtamẽto recipiatur. Alij prohibentur in teſtamento teſtes eſſe, quia ipſorum res agi videtur. Idoneus teſtis nemo eſt in re ſua gicitur in Lnullus ff. de teſtib.& l.omnibus. Ccoſn horũ numerum refertur is, qui in poteſtate eſt tcſu toris.d.l. qui teſtamẽto. in prin.& Inſti. eo. tit. 5.patet. Negociũ hoc eſt teſtatoris, vt Iuſtinianus ait, inin- ſtit.. ſed neque hæres de lega. Cũ enim negocum ſit teſtatoris, dicẽdum eſt etiam negotium eſſe ſlj qui eſt in poteſtate teſtatoris. Nam filius qui cſtin poteſtate,& pater qui eum retinet in ſua poteſtale vna atque eadem perſona eſſe cẽſentur. l. vlt. de im- pub.& aliis ſubſtit C.&§. ei verò, de inutil ſtipulir ſtit. Hęc ratio ex ſubtilitate artis profecta eſt, vt mox oſtendam. Quid poteſtatis verbo ſignificetur docct Iuriſc. Imprimis hoc verbum ad liberos, qui ſuntin poteſtate parentum refertur. alia eſt igitur fili emi- cipati cauſa. Poteſtatis verbum latè patet.l21ſ pots ſtatis verbum. ff. de verb. ſignifi. Non ſolũ poteſtiti verbum ad ſeruos& filios noſtros refertur:ſed&⸗ alios quoſdam, veluti ad eum quem quis redemt captiuũ.. ſenatus. 43.5. qui ab hoſtibus. infia deli I.& l. z2.& I. 6. mulier. ff. de capt.& poſtlimi tel Titio centum. de cond.& demon. Eadem hh repellitur hæres à teſtimonio. Hæres ſcriptune ſtamento alicuius idoneus teſtis nõ eſt, quutes p⸗ ſius agitur. d.l. qui teſtamẽto. hic. Idem aitlociola nus de eo, qui in poteſtate hæredis eſt. in d.49 e- que hæres. inſtit. de teſta.ord. Ratio traditur à altr niano in eo loco, quia hoc totum negotium quo
.ℳ. 1 ad teſtamentum ordinandum pertinet, intet. 60
———

bremmi dencenila etamenna judico adhibeau- on potett mento.A ſtteſttselt mento Ty
eſſe in ius
pottſt.
prodiguh
is qulim quoddls pot amin famoluna t inteſtadit it teſtanonn tamätonn teſtes elea is nemodtir HKlommis uiin wothn in Clolicor vt lothmianbt 1 Cüenin
t. Nam Jlis reuiet i M
In Tit. Qui teſtam. facere poſſunt.
tem& hæredem agi videtur.his verbis vtitur Iu⸗ to h⸗
ſtinianus ibi, quia hoc totum&c. Olim hæres qui- 1 ſtis erat iu teſtamento faciendo:ſed
dem idoneus te
ellebatur à teſtimonio familiæ emptor, vt eo. lo- 1 tluſtinianus. Cuùm teſtamentum fiebat per æs
Bibram adhibebatur familiæ emptor. Teſtator
endebat familiam ſuam, facultates ſuas cuidam 8
mptori hic emptor familiæ, negotium quoddam 2* ebat cum hærede. ideoq́; ſecundum hanc
bſeruationem& ſolennitatem non videbatur re- 1..* ·. 8. 4 lendus hæres eſſe à teſtimonio dicendo. Sed quia Rescf hæres in locum familiæ emptoris, in deſ- ſuetudinã abiit ea wolennitagoa ea imaginaria ven- o hodie credi aoc negotium inter te- ditio hodie creditur totum hocn Por ter te-
ſarorem& heredem agi. in d.§. Sed neq; ait Imper.
creditur, quia re vera nullum negotium inter teſta- torem& lreredem contrahitur. Teſtamentum eſt decharatio voluntatis de eo, quod teſtator poſt mor tem ſuam fieri vult. Hic ſolus teſtator declarat vo- luntatem ſcam, non adhibet alios, nec hæredem, nec legatatiummõ ſicut in contractibus interuenit duorum conſenſus. 11§. cõuentionis. ſuprà de pact. Sed quadam interpretatione iuris, videtur totum deennaunzg werherczeseralen Jun ſuccebit hæres jm locum familiæ emptoris. Alia ra- tio xqus ſubtilis colligitur ex verbis lIuſtiniani in§. legatariis. inſti. eo. quia heres iuris ſucceſſor eſt. Hæ-
reditas eſt ſucceſsio quædam iuris. Cùëm dicimus
Titium hæredem extitiſſe Sempronio, non hoc ſi-
gniſicamus, ad eũ bona perueniſſc, quæ erant Sem-
pronij. Nam& ſi quis nulla relicta bona reperierit: tamen poteſt hæres eſſe. Hæredem eſſe, eſt tenerc eum locum, quem defunctus tenebat:hæreditas eſt, etſi heres nulla corpora hæreditaria reperierit. l.0. hæreditas. ſuprà de pet. hære. Aliꝰs ſi nihil reperiret
in bonis defuncti, diceret hæres ſe non teneri credi-
toribus hæreditariis. Imò hæres eſt,&ſi nihil ſit hæ-
reditarium. Si quæ ſint bona, in ea quoque bona
ſuccedit. Seneca& alij rident lureconſultos, quòd diſtinguant hrreditatem à bonis hæreditariis: ſed oſtendunt ſe iuris ciuilis imperitos eſſe. Cùçm ſuc- cedat heæres in locum defuncti,& eadem perſona habeatur,ineo negotio quod geſsit defunctus non poteſt teſtis eſſe. Nam interpretatione& iuris intel- lectu eſt eadem perſona. Alia cauſa eſt legatarij& tutoris, vt Vlpianus ait dicta l.qui teſtamento. hic. Fatarius poteſt teſtis eſſe in eo teſtamento, quo
liquid ei relinquitur. Tutor etiam in eo te ſtamen- roun quo tutor datus eſtteſtis eſſe poteſt:hoc enim ncotlum non intelligitur agi inter legatarium& teltatorem: ſicut inter hæredem& teſtatorem. Le-
gatarlus non ſuccedit im ius: ſicut hæres ſucce dit in rem, yt dicitur à
dhera nns uſtiniano in dict.§. legatariis. Hæc gatarium ad fenmaun lnis noſtriauchores vrle. bo faciendo e onium admitterẽt in teſtamen- becaun Life em autem repellerent. Sed hic veum efſe e tas. Cuͤm dicimus legatarium ido. letun en 5 in teſtamenro in quo legatum ei gulam à nob doc Potelbzcam ſecundam re-
IObis Käitam⸗ nullus idoneus teſtis ſit in ijprare, s legatarij agitur. Intereſt le- Burari propter legatum Sa zbeipee eſt. Ve- legatarij in rem legatam: veri- enſum fore ad teſtimonium di-
†
cendum pro teſtamento, vt legatum ſibi relictum in eo teſtamento conſeruet. Hæc affectio videtur eum repellere debere à teſtimonio in teſtamento faciendo. Ego ſcio quid vulgò reſpondere ſoleant. Solet dici legatarium teſtem eſſe idoneum inter hæredem& alios vbi controuerſia eſt de teſtamen-
to, in cauſa teſtamenti idoneus teſtis eſt, non in cau-
ſa legati. Si perat legatum, non erit idoneus teſtis in ea cauſa: ſed ſi controuerſia ſit inter hæredem& alium erit idoneus teſtis, quia non agitur de lega- to: ſed an teſtamentum ſit iure factũ, an non. Nam, yt ipſi dicunt, poteſt valere teſtamenrum, etſi non valeat legatum: hæc nihil habent commune inter ſe: oportet probare legatum teſtamento relictum eſſe. Sed quò ſe vertunt: Semper hic profectò res legatarij agitur, tamerſi non de legato quæratur in ea cauſa: ſed de vi teſtamenti rantum:tamen cer- tõ ſcit legatarius ſe non alioqui peruenire poſſe ad legatum, quàm ſi teſtamentum valeat, quamuis cer tò non ſciat,& ſi valeat teſtamentum, ſe legatum ſi. bi relictum conſecuturũ. Facilè hæc affectio in rem ſuam poteſt eum impellere ad teſtimonium di cen- dum pro teſtamento. Non igitur illud ſatis eſt re- ſpondere ad id, quod obiecimus neminẽ eſſe ido- neum teſtem in re ſua. dicta I. nullus.&L.omnibus. Cauſa propria cuiuſq; eſt, in qua commodum vel
incommodum ad aliquem ſuo nomine pertiner. l 1.§. in propria. ff.quãdo appel. ſit. Certum eſt ex hac cauſa, ſi victus fuerit hæres in teſtamento, aliquod incommodum pertinere ad legatarium. Quidam ex veteribus cenſucrunt, quod dictum eſt à nobis de legatario, eum ſcilicet idoneum teſtem eſſe, hoc accipiendum eſſe de ſcripto teſtamento, non autem de eo teſtamẽto, quod fit per nuncupationem. Hæc ſententia ratione non caret, ceſſat enim veriſimilis affectio,& corruptio, de qua diximus. Quia om teſtamentum in ſcriptis fit, legatarius ignorat quid in eo teſtamento cõtincatur, teſtamentum factum eſt in ſcriptis, ſecundum formam ſuprà à nobis tra- ditam, ita vt teſtator ſolus ſciat quid co teſtamen- to contincatur. d.l. hac conſultiſsima. Nihil prohi-
bet legatarium teſtem adhiberi, cùm aperitur teſta⸗
mentum ſecundum formã edicti pPrærorij. fr quem-
admo. teſta. aper. Is, ſine periculo poreſt chirogra- phum ſuum recognoſcere, i gnorans an ſibi aliquid teſtamento relictum ſit, an nonſit. Nullum eſt igi- tur periculum ne corrum patur,& pro teſtamento teſtimonium dicat. Hæc ratio videtur quibuſdam & in hærede locum habere, quem tamen conſtat idoneum teſtem non eſſe in teſtamento. Verum eſt eandem eſſe rationem in herede:ſed alia ratione re- pellitur hæres à teſtimomio dicendo in teſtamento, quia hoc totum negotium inter teſtatorem& hæ- redem agi videtur,& quia eſt iuris ſucceſſor,& quia locum tenet defuncti. Hac ratione vſus eſt Iuſtinia- nus: quia videbat eam nõ pertinere ad legatarium. Quidam ex recentioribus audacter& acriter in- uehitur in hanc ſentẽtiam veterum, more ſuo, quæ tamen probabiliter defendi poſſe mihi videtur.Im- primis citat locos quoſdã ex veteribus iuris autho- ribus, in quibus ait eos loqui generaliter de teſta- mẽto, atq; ideo generaliter lioc eſſe accipiendũ tam de teſtamento, quod fit per nuncupationem, quàm de eo quod in ſeriptis fit. Expendamus diligenter 0
433
ſſh8hö—ö—ö—ö—oſoſſſ
4

4 3 4..⸗
omnes hos locos. Primus eſt in Inſtit. d.§. legatariis. In èé loco luſtinianus ait legatarios in teſtamento idoneos teſtes eſſe, nec diſtinguit teſtamèerum quod per nuncupationem fit, ab eo quod in ſcriptis con⸗ ficitur. Sed reſpondeo luſtinianum in eo loco loqui ge teſtamento ſcripto, non de eo quod fit per nun⸗- cupationem. id fatis contextus ipſe oſtendit. Iuſti- nianus in initio tit. de teſta. eo. tradit formam teſta- menti conficiendi in ſcriptis,& perſequitur vſq; ad §.vlt. in d.§. vlt. loquitur tãtum de teſtamento nun⸗ cupariuo, idque arguit S.vlt. vbi Sed hæc, ait, de re⸗ ſtamentis, quæ ſcriptis cõficiuntur, fufficiunt. ſi quis autem ſine ſcriptis,&c. quibus verbis oſtendit aper- tè quicquid ante ſcripſit ad teſtamenta, quæ fiunt in
ſcriptis pertinere, non autem ad ea quæ per nuncu- dationem fiunt. Ergo quod dicitur in d. s.legatariis. id neceſſariò eſt intelligendum de eo teſtamento, qhod fit in ſcriptis. Alter locus eft in 115. ſ quis ita: Ifaa de reb. dub. Idem teſtis eſt& legatarius in hac ſpecie, ex quo apparet legatariũ idoneum teſtẽ eſſe. Sed mirum eſt ab eo, cùm tam acutus& perſpicax ſibi videatur, nõ eſſe animaduerſa Martiani verba, Tr, amentum ſignauerunt, ait Martianus, hæc verba ſatis oſtendunt Iuriſc. loqui de eo teſtamento, quod in ſcriptis conficitur, non de co quod ſit per nun cu- pationem. Teſtamentum quod fit per nuncupatio- nem no ſignatur. Quxſtio eraty an hoc legatum va-
leret, quod vidererur relictum incertis perfonis. In⸗ certis enim perſonis inutiliter relinquitur.§. incer-
tis.Inſtit. de lega. vnde dubitatum fuit, an propter imncertitudinem perſonarũ virtiarętur hoc legatum. Addit ibi Martianus, teſtibus adhibitu:. Certæ funt perfonæ, quæ teſtamentum ſignant, licet certas per- fonas non expreſſerit teſtator verbis teſtamenti fui, ſed ideo non obſtat noſtræ ſententiæ ille locus, quia loquitur de eo teſtamento, quod fit in ſcriptis. Alius locus eſt in l.dictantibus. 22. C. de teſta.vbi teſtator teſtibus adhibitis ad teſtamentum faciendum relin quere non prohibetur. Idem eſt& teſtis& legata- rius in hoc caſu:& tamen imperator ſimpliciter lo- quitur de teſtamento, quod fit in ſcriptis. Ergo le- gatarius idoneus teſtis eſt in quocunque teſtamen. ro, etiam in teſtamento quod nuncupatiuum dici- tur. Ego reſpondeo, in ea ſege quæri an valeat teſta- menrum, non autem quibus teſtibus probari poſsit teſtamentum. Mirum eſt quòd omnes quicunque Rac de re ſcripſerunt, cùm oſtendere volunt legata- rium idoneum teſtem eſſe, recurrunt ad illam l. di- Kantibus. IIlla quæſtio nihil habet commune cum noſtra. Si quis adſcripſerit ſibi legatum, inutile eſt
legatum,& punitur pœna falſi. 6. ſi quis, in princ.ff.
ad legẽ Corn. de falſis.& C. de his, qui ſibi adſcrib. in teltamen. vnde hic quæritur, ſi teſtibus legatum ſit adſcriptum, an puniendi fint pœna falſi Et dici- tur eos non eſſe puniendos, hic autem quæritur, an fint idonei teſtes. Fieri enim poteſt vt ſint idonei alij teſtes, propter numerum corum, quibus legata relicta funt. Alius locus eſt in gict. l. qut teſtamento. ſupra eo. quem adducit aduerſus hanc ſententiam. Hc locus maius exhibuit negotium iis, qui hanc tueri opinionem volunt, quam alij omnes iam ad- ducti. Sed ego ita reſpondeo, aiunt, hic Iuriſcon. lo- uitur de teſtamento generaliter, nec diſtinguit te- amenrtũ, quod fit per nuncupationem ab eo, quod
Pranc. Duarem luriſconſ.
in ſcriptis conficitur: verbum inſtituere, quo vritun Vlpianus ambiguum eſt. Si enim diceret, qui teſta mento hæres ſcribitur, vel nuncupatur, nihil ambi.
guitatis eſſet.& ſic Iuriſconſulti plerique ſolens qi.
ſertè loqui, vtin d. l.hæredes palam. Inſtitui dicitur Kis; qui ſcribitur,& is qui nuncupatur. In ambigua oratione ea interpretatio accipienda eſt, quæ vnio
caret, vt dicitir in Lin ambigua. ſuprà de ſegib. Ita.
que videtur hoc verbum accipiẽdum eſſe de telta.
mento ſcripto. D einde verba illa ſequentia id dnen Lu dunr, in eo qui tutor ſcriptus eſt: nain hoc verbum etiam refertur ad legatariũ. Deinde ego animad. 1 90
uerti à Iuſtiniano mentionem fieri cuiuſdam con.
ſtiturionis ſuæ ea de re, quæ deſideratur in d. 9. lega 3 tariis. Inſtit. de teſtamen. ordi. ait enim ſe permifiſt ea conſtitutione legatarios teſtes eſſe, ſi ea conſtitu tio extaret, ca omnem controuerſiam finiret. Ie ſunt coniecturæ noſtræ, quæ ſi cui non placeant ſe. alii quatur communem opimonem. Qui cam tuemur M
reſpondent ad regulam traditam in d. l. nullus. ſy qe teſtib.& d.l. amnibus. C. eo. non dicere legatarium teſtimonium de legato ſibi relicto:ſed im cauſa tan. tum teſtamenti. verum eſt autem prodeſſe in con. ſequentiam:ſed dicunt quædam p frtiitti in conſe. quentiam, quæ princi paliter non peérmitterenrur Adducunt I.. ſuprà de aucto. tut. Tutor mteſuain negotio, quod pupillus cum ipſo contrahit, auctot eſſe non poteſt pupillo:ſed tamen id ei permittitut in conſequentiam. Hoc fuco ſolent hanc opinio- nem tueri& tegere, quæ mihi non placet: ſed yro. babilius eſt, meo iudicio, quod diximus, accipien- dum eſſe de teſtamento quod fit in ſcriptis.
Dicere cœpimus de teſtibus, qui admittunturin 5 faciendo teſtamẽto. Diximus variis ex cauſis imeti fan
dictum eſſe teſtimoniũ in faciendo teſtamento. Ad. it dẽdum eſt quoq; quoſdam remoueri à teſtimonio, un quia ciues non funt. lex enim requi rit ciues eſſe dl u hac conſultiſsima. C. de teſta. ord. teſtamenti factio iuris ciuilis eſt. I. hic. 3. mirum igitur non eſt, ſiqul eii cõmunionem non habent iuris ciuilis, teſtes idoitt
non eſſe dicantur. Itaq; ſeruus idoneus teſtis noneſ in teſtamento faciendo.§. teſtes autem. Inſtit. eo& d. Iqui teſtamento.§. ſeruus. hc. Seruus iuris ciuili communionem nõ habet. nam quod attinet adis ciuile, ſerui pro nullis habentur. l. quod attinet.3zf de reg. iur. Addidit Iuriſcon. in d. S. ſeruus.&c. ſerul ne prætorij quidem edicti communionem habete, quia ius prætoriũ ſubſequitur ius ciuile in teſtimo. nio dicendo. l. Seio. 14. ſuprà de teſti. Teſtamentum igitur in quo ſeruus teſtis eſt adhibitus, nullum eb quod tamen accipiendũ eſt, niſi tempore teſtamen. ti, cõmuni exiſfimatione habitiis füerit liber. Tune enim dicitur valere teſtamentum ex æquitate qur- dam& vtilitate exigente, aduerſus ſubtilitatem i rig.LI. C. eo. Huius reſeripti mẽtio eſt apud luſſim num in inſti.§. ſed cum aliquis. eod. tit. de teſtaot vbi Iuſtinianus ait ex quadã liberalitate hoc uit ctum fuiſſe:vtilitas hominũ ſuaſit, vt à ſubtiliut& rigore iuris hic paululum recederetur:vtilimsemm hominũ exigit vt ignoſcatur cõmuni erronbomt num. Eſtq́; locus cõmunis de communi erroterſt9 litas autem hominũ exigit vt venia detur publico ertoti. 13. de fupel lega.. Barbarius Philippus-ſih de offic. præto. lz.& 3. ſuprà ad Macedo. Aelnes

. Qls tam udle on ditn nem yrot un petnt nolk tut.Turo iplo com men ide o ſolem b 1j nonph dod d'dins- dttintam us cldü Svalüötldh rjendotebm emocen int Kreguüntu oldrehen m igeerm 3 röcuulbnt donebbte ſtes aurem, c Kerbbir am quodan tor quod
öhe hilominus valet t
In Tit. Qui teſtam. facere poſſunt.
auæ Barbarius Philippus erſtin in prætura rata ha- bita ſunt. Eo tẽpore ſerui olebant obrepere ad ho- es. Dion in Auguſto ſcribit Maximũ quendam, no ad quæſturam promotus eſſet, tandem agni- un Adomino ſuo in ſeruitutem redactũ eſſe. Aliud eſt exemplum quod attigi ad I.3. ſupraà 2 DKacodo Si quis filiofamilias mutuam pecuniã dederit, qui ublicè exiſtimabarur paterfamilias eſſe, tũc ceſſat exceptio Senatuſc. Macedoniani. Sed hic quæritur, cquiratur omnium exiſtimatio, vt teſtamentũ ni habeatur? Quidam hærentes verbis reſcripti, ce na 11. C. eo. cũ omnium cõſenſu liberorum 100 habiti fint. Quid ergo ſi vnus, aut alter ex ciui- bus ſciat ſeruũ eſſe eum qui ab aliis creditur liber, an nihilominus valebit teſtamentum? Quæſtio tra- ceatur exverbis d.l.cm enim dicat omnium con- ſenſu, nullum excipit. Sed quod dicit omnium con- ſenſu, deo videtur dictũ eſſe, quia conſenſus maio- ris partis in ciuitate aliqua, pro omnium conſenſu habetur lquod maior. ad municipalem. eſtq; etiam locutio vſitata,& hyperbole:iĩdeo dictũ eſtomnium conſenſu, quia ita accidiſſe proponebatur. Reſcri- tum illud eſt perſonale: ſcriptũ eſt in certa cauſa, b &ad certas perſonas, cùm ex facto conſultus eſſet Imperator. Reſcriptum autem non eſt conſtiturio generalis, quamuis hodie reſcripta vim generalium conſtitutionũ habeant. In hac cauſa, de qua quæri- turpropoſitũ erat omnium cõſenſu, nullo excepto ſeruum habitũ eſſe liberum, qui adhibitus eſt ad te- ſtimonium in teſtamento faciendo. nõ ideo tamen concludendũ eſt omniũ conſenſum, nullo excepto, neceſſariũ eſſe, vt teſtamẽtum valeat. Sic ego hunc locuminterpretor, quamuis ali qui diſſentiant,& re- quirant conſenſum ſingulorũ ciuium. His capitibus continentur ſummatim& generatim ea, quæ perti- nent ad teſtium cõditionem, qui adhibentur teſta- menti faciendi cauſa. Alij quibus non interdicitur nominatim teſtimoniũ, idonei teſtes ſunt, propter- ea quòd teſtamentum ſcripſit rectè dicitur idoneus teſtis eſſe ineo teſtamento. l.27. Domitius Labeo. hic. non ideo prohibetur teſtis eſſe in teſtamento, quòd tabulas teſtamenti ſcripſerit. Si expendantur omnia, quæ à nobis dicta ſunt de his, qui prohiben- tur teſtes eſſe in teſtamẽto, nihil reperietis cur ido- neus teſtis nõ ſit, qui ſcripſit tabulas teſtamẽti. Nam fone alia ratio monebat Domitiũ Labeonem cur quxretetzan is idoneus teſtis eſſet. Fortè hoc mouit Domitium„quia videbat rogatum eſſe vt tabulas ſcriberet, nõ autem ad teſtimonium. Teſtes autem. rogatos eſſe oportet. d.l.hæredes palam.§. in teſta- mentis. hoc tit. Hinc exiſtit quæſtio difficilis& vul- 5— Lenpore cõditio teſtium inſpicien- no. Dacr3hil kcperi difficilius in hac diſputatio b ͤ teſtem debere eſſe ciuem, liberum ho- menri d uls Vint,dec Ponamus tempore teſta- Hore mottn uult ciuem, ſanæ mẽtis, deinde tem- kunt loci hac dd 4 eruũ,& furore correptum. D u0 lber nomo ene vnus eſt in d.Lad teſtium.§.-. 81 & mortis te uo tẽpore ſignauit te ſtamentum, bote tuerit redactus in ſeruitutem, ni- sodeee ner. eſtamentum. Alius locus eſt in d. rur,&c. Oportet lne„quo teltamentum ſignaba- ros homines eſſe quo tempore
ant omnium exiſtimationem neceſſariã eſ-
teſtamentum ſignabatur, vel ſaltem habitos fuide publicè liberos, quãuis liberi non eſſent. Huic ſimile eſt quod diximus hic de cõditione teſtatoris. in I.r. §. exigit. infrà de bonorum poſſeſ.ſecund. tab.& l.z. & 6. qui in poteſtate. hic. In eo qui teſtatur ſpecta- mus ſanitatẽ mentis, quo tempore teſtamentum fa- cit. Sed hĩc incidemus in difficillimum nodum,& quem doctiſsimus quiſq;& maximè exercitatus in iuris ciuilis ſcientia, vix expedire poteſt. Videtur enim ratione defendi non poſſe quod diximus, va- lere teſtamentum, etſi mutata fuerit teſtis conditio poſt factum teſtamentum: vt pura ſi effectus fuerit ſeruus ex libero homine. Ego ſic oſtẽdo.nam teſta- mentum per ſeruũ probari nõ poteſt. Si controuer-
ſia oriatur de teſtamento inter ſcriptum hæredem
& legitimos heredes fortè:quomodo poterit per li- berum hominem probari? Si nõ poſsit probari, ina- ne& inutile eſt teſtamentum, quod non poteſt per ſeruum probari. Id etiã probatur hac ratione: quia in iudiciis ſpectamus tempus, quo teſtimonium di- citur, cùm quæritur de conditione teſtis: hoc vulgò receptum eſt,& adducunt l. 0. quoniam liberi. C. de teſti. quæ ad rem non multum pertinet. Addu- cunt etiam 1I.3.§. duæ. infrà de Carbo. edic.vbi dici- tur, quæſtionẽ de ſtatu ex Carboniano edicto non ſemper differri. Finge teſtes eſſe, qui eandem fidem poſt temporis interuallum nõ ſint habituri: vt ſi ex libero ſeruus factus fuerit, vt interpretãtur. Sed hoc aliter etiam poteſt intelligi de eo, qui propter ſpa- cium longi temporis non recordans rei geſtæ, non eſt habiturus eandem fidem. Adducunt alium lo- cum, qui magis hanc ſententiam luuar in 1.3. fuprà de teſti. vbi dicitur, iudicis officio inquirendũ eſſe, cuius conditionis ſit teſtis. Ergo id fit quo tempore teſtimoniũ exigitur. Adducunt etiã l. notionem. 99.
S. inſtrumentorũ. ff.de verb. ſign. vbi dicitur dilatio-
nem dari in præſentia ei us, qui teſtimonium dictu- rus eſt de actu ſuo in ſeruitute geſto. Ego puto ve-
rum eſſe quod vulgo dicitur, tempus quo teſtimo-
nium dicitur inſpiciendũ eſſe, cùm quæritur de con ditione perſonarum: quamuis enim id nullo certo iure definitũ ſit,tamen id ratio ſuadet: fides maxi- mè neceſſaria eſt in teſte, cùm teſtimonium ab eo exigitur. Si ex viro probo corruptus moribus cua- ſerit, quod plerunq; accidit. Homo, vt ait Plato, eſt animal facilè mutabile: facilè deprauatur& corrũ-
pitur. gi fdé non faciet. Si hoc verum eſt quod dici-
tur, vt verum eſt, in iudiciis ſpectandum eſſe qualis fuerit teſtis, cum teſtimoniũ ab eo exigitur, nõ qua- lis fuerit ante iudicium: fruſtra id dicitur ſpectan- dum eſſe tẽpus teſtamenti. Cur igitur hic ſpectatur tempus teſtamenti, ſi nõ poſsit probari perteſtes in iudicio: Hoc videtur inane eſſe& illuſorium, ſi con trouerfia oriatur de teſtamento. Hæc quæſtio valdè difficilis eſt, extantq; de ea variæ opiniones inter- pretum, in quibus referendis multorum dierum la- bore opus eſſet, nec id maximè neceſſariũ eſt. E go breuiter dicam quod ſentio, more meo. Partim hic recedam à quorundã opinione, partim etiam alio- rum diſſentientium opiniones cõciliabo. Animad- uertendum eſt hic iuris noſtri auctores loqui de te- ſtamento ſcripto: non autem de teſtamento, quod fit per nuncupationem. in d. l.1. teſtes,&c. C. eod. di- citur, teſtamentum ſignabatur. Hæc erh oſtendunt 0 2
435
———————
1 6

4ʃ6 Adrianũ loqui de teſtamento, quod in ſeriptis con ſicitur:non de eo, quod fit per nuncupationem. Te-
ſtamentum quod ſcriptum eſt tãtùm obſignabatur: factum per nun cupationẽ n0 obſignabatur: ij ſdem vtitur verbis luriſc. in d. l. ag teſtium. Hoc igitur ob- ſeruandũ eſt, quod hic dicitur de cõditione teſtium inſpicienda ad teſtamentum ſcriptum pertinere, Quare hoc quod ſcriptũ eſt de teſtamento ſcripto, producimus ad teſtamentum nuncupariuui Hoc igitur teſtamentum, quod in ſcriptis cõficitur, valet ſi teſtes idonei fuerint tempore facti teſtamenti: nec aliud tempus requiritur, puta tempus mortis, Sed cuius vtilitatis eſt, dixerit aliquis, cùm orta lite de teſtamento in iudicio, teſtes quorũ mutata eſt con- ditio, non ſint idonei ad teſtimonium dicendum in iudicio. Ego reſpondeo, imprimis ſi quæſtio ſit tan- rùm de folennitate teſtamenti, non de veritate, ve- riſsimum eſſe, atque ideo certum quod hic dicitur, ſcilicet ſpectandum eſſe tẽpus teſtamenti. De teſta- mento oritur controuerſia inter ſcriptum heredem & legitimos hæredes. Legitimi heredes cõtendunt, non quidem falſum eſſe teſtamentum: ſed non ſo- lenniter factum. Hic quæſtio eſt de obſeruatione& ſolennitate teſtamenti, non de veritate. Aiunt non ſolenniter eſſe factum, quia in teſtamento debent adhiberi ciues& liberi homines. At hi, qui fuęrunt
adhibiti ad faciendum hoc teſtamentum, ſerui funt non liberi. quęritur, an ratum debeat eſſe hoc teſta- mentum: Hæc res nullam habet dubitationem. Nõ hig quæritur de veritate teſtamenti quã ſit neceſſe probare teſtibus, ſed quæritur de ſolennitate. quæ- ritur an ſufficiat ad ſolennitatem te ſtamẽti hos te- ſtes, de quibus quæritur, idoneos fuiſſe tempore te- ſtamenti, cùm poſtea eorum conditio mutata ſit: an verò ideo teſtamentum inutile ſit? Et dicendum eſt nihilominus valere teſtamentum,& conditio- nem teſtium, inſpiciendum eſſe quo tempore ſi- gnabatur teſtamentum. Et ſi Jaid poſteà contige- rit in perſona teſtium, non id nocet teſtamento. Quod autem dicitur in iudiciis conditionem te- ſtium inſpiciendam eſſe, quo tempore teſtimo- nium dicunt, hoc nihil ad rem pertinet: conuenit enim eos liberos fuiſſe temporę teſtamenti, quam- uis ſerui nung fint: conuenit etiam ab iis ſignatum fuiſſe teſtamentum. uæſtio nunc eſt iuris, an va- leat teſtamentum ſignatum à libero homine, qui ſeruus eſt quo tempore exigitur teſtimonium. Et eadem eſt ratio teſtamenti nuncupatiui, quamuis de ſcripto loquantur Iuriſconſulti. Quid ſi quæſtio ſit de veritate teſtamenti magis, quàm de reſtamen- to? Dicendum eſt nihil nocere mutationem ſtatus ſi teſtamentum ſcriptum ſit, quod diligenter notan- dum eſt. Nam loquitur Imperator de teſtamento ſcripto in 3.1.1, C. eod& Iureconſultus in d. l. ad te- ſtium. Sed ſpectatur tempus iudicij, cum agitur de probatione teſtamenti. Sed in hoc iudicio animad uertendum eſt quæri de ſubſcriptione& obſigna- tione teſtamenti: non autem de co quod teſtamen- to continetur, Ponamus teſtamentu factum eſſe in ſcriptis, adhibitos teſtes eſſe cũ ſubſcriptione& ob- ſignatione: Illud teſtamentum profertur in iudicio,
võcatur in dubium fides teſtamenti, quid opus eſt
probare? Opus eſt probare ſubſcriptionem& obſi-
gnationem, ſi poſsit fides fieri harũ rerum, certè vin-
Franc. Duareri Juriſconſ.
„eſt ratio. Teſtationes olim fiebant à quibuſcunqus
AW
huai
cit ſcriptus hæres in iudicio. At dixerit aliquis, h.muncs teſtes quorũ conditio mutata eſt, ne idonei aiden tu 1
erunt ad probandam ſubſcriptionẽ, vel obſignati nem, ſi de ea lis ſit, ſecundùm regulam à nobis w 7 ditam. Dicimus non recipi teſtem in iudicio 4 idoneus non ſit tempore, quo teſtimonium a exigitur. Si hoc verum eſt, intercidet teſtamemu 3 b Cùm aperitur teſtamentum, vocantur teſtes vt 1 l cognoſcant ſigilla ſua. Non ſunt autem idontia lar recognoſcẽdum ſigilla ſua, quia mutata eſt corum lus conditio: eſt enim ſuſpecta eorũ fides propter mu. b tatam conditionem, quamuis olim fide digni hab.
ti ſint, Sunt qui exiſtiment teſtes, quorum conditio 1 mutata eſt, poſſe recognoſcere ſubſcriptionẽ ſuam 99 quia hoc facti eſt, non iuris. Hanc ſententiam nullo 6 iure probare poſſum,& verum eſt quod dixi,& vulgò receptum eſt conditionem teſtis inſpicien 6 dam eſſe, quo tempore ab eo dicendum eſt teſſi
monium. Scio interrogari poſſe in iudicio ſeruum, fi aliàs non poſsit veritas erui.l. ſerui. 7. ſuprà de de 1W
ſtib.& Linterrogari. 15. C. de quæſtionib. ſed hocn 5 prodeſt ad fidem faciendam. ergo inane& eluſo. 9 rium eſt, quod hic dicitur, valere teſtamentum quia 1 ſpectatur tempus teſtamenti, non aliud tempus. Seq quamuis idonei teſtes non ſint propter mutatum ſtatum, reſpondeo, non ideo intercidete teſtamen- tũ:quia poterit aliunde probatio ſumi, potenit com parari ex ſcripturis: non enim ſolùm requiritur od- ſignatio, ſed etiam ſubſcriptio teſtamẽti. Ita autem teſtes ſubſcribunt, Ego Titius hoc teſtamentum Seij obſignaui annulo meo. Cùm vocantur ſim. tores ad recognoſcenda ſigilla ſua, hoc intelligen Le dum eſt, ſi idonei ſint, vel ſi viui ſint, quia potel arel aliunde probari ſubſcriptio. Scio quoſdãà exiſtim⸗ re, cùm vnus teſtis mortuus eſt, corrumpi teſtamen tum. l. 4. cum ab initio.& l.. vel negare.inft,quem.* admo. teſta. aper.& 1.2. C. eo. Sed poſtea cõtraulum oſtendam, hac enim ratione incerta eſſent omnit 1 teſtamenta. Hoc igitur quod diximus magnamm tionem habet, ſic interpretando vt nos interpreta ti ſumus de teſtamento ſcripto: non autem deeo, quod fit per nuncupatiouẽ. Hoc ego produco ſor ius propter ſimilitudinem rationmis. Quoties qui
teſtatione ſolenni ſibi— teſtatio velutien ditionem quandam teſtium habet, eum tutumelt t nnch
arbitror, etſi poſtea mutata fuerit teſtium conä. tio, vt aliquando accidit in perſona teſtium. Nee hoc puro fingulare eſſe in teſtamentis, idem puo iuql dicendum in quocunque alio actu, in quo eadem
perſonis de quacunque re, id docui,& veterum ſeenr multis aurhoritatibus comprobaui libro 1I. Diſpu- rationum, cap.30. vbi docui quid ſit teſtari. Hodi his teſtationibus non vtimur: ſed ſi receptæ elel apud nos, idem dicendum eſſet, quod de teltame- to. Pꝑteſt fides fieri, ſi vocetur in dubium id 00 geſtum eſt, poteſt probari vel literarum Tdh rationem, vel per coniecturas, aliàs etſi fite- ſtes adhibiti ad eas tabulas conſcribends unc non ſint idonei. Id dogçebo exemplo. lh qpod hodie vocamus notarios, eodem hodie funguntul officio, quo olim hi ſignatores, qui erant ome- nes priuati. Hodie igitur ponamus admiſſum ele
tabellionem ad tabulas conſcribendas de Vei 1 8 1 ————=——— tion—

onem dübi
ünnn dle in ute ilſetit . ergoin lere rechn non aliul ſint prwy intercich datio ſum,
m ſoldm n t
1
jo tettam „Cüim por
Ila ſua he
ſi vicilm .Scoceti eitcommt ſvel xni Leduibi de ixem c G dwinm ado rt od Ipvo: mSan Hlocegom 1 rarioC aur ee ben a fuetit
1
facta eſt Hic
In Tit. Qui teſtam. facere poſſunt.
ne, de locatione, vel de quocund; alio contractu, dd, cum damnatũ eſſe lege Cornelia de falſis, an
8 9 oallius inſtrumenta corrumpentur, tanquam à
falſario notario confecta? Non puto: quoniam con-
ditionis mutatio nõ debet ci nocere, qui tabulas ab
zͤſcribi curauerit. Inſpicimus ergo tempus quo Coe onſcriptæ ſunt, nec mutatio ſtatus ei otfi- dicendum eſt cùm nulla teſtatio ſolennis loquitur Iuriſconf. de teſtamẽto ſcri- 00.& ſi producamus ad alia ncgoiis 14 Pnel gene Bum eſt de negotiis de quibus tet atio acta eſ Se obücitur vulgaris locus ex lib. 2. de feud. tit. 19. Cùm io oritur — ab alio ſibi conceſſ um eſſe„pro- bare id neceſſe eſt, non per quoſuis teſtes, nõ per ex- taneosſed per pares curis, per eos qui ciuſdem pa- noni clientes ſunt. Sed nihil nocet inueſtitura,ſ pa- res elle deſierint. Sufficit pares fuiſſe tempore inue ſtituræ vt eo loco„& tamen eius temporis habetur ratio quo eſt facta inueſtitura. Illo quidem loco ait auctor huius rei varias fuiſſe opiniones,& tamen hanc receptam eſſe, quæ etiam ratione& vtilitate non caret Nam propter cam mutationem nõ ideo ſuſpecta eſt fles teſtium: non ideo ſuſpecta eſt fides teſtis⸗quòd extrancus ſit. Non idem dicimus vt de co qui corruptus moribus eſſe cœpit, vel ſeruus ef- fectus eſt, id etiam poteſt habere locum in nuncu- atorio teſtamento. Pone ad teſtamentum facien- dum adhibitos eſſe teſtes ciues Romanos, quẽdam ſine culpa ſua deſiiſſe ciuem eſſe, an ideo minus fi⸗ dem faciet? Non mutatus eſt quidem cius ſtatus: ſed ob eam mutationem ſtatus non poteſt dici ſu- ſpecea eius fides eſſe. Extraneos non remouent à te- Kimonio dicendo Romanæ leges. Non eſt neceſſe ciuem Romanum eſſe teſtem. Ia teſtamento verò hoc requiritur, maioris cautionis gratia. Subtilitas quædam& obſeruatio neceffaria eſt in teſtamento faciendo, ne quid falſi admittatur, quia plerunque Romæ contingebat, vt falſa teſtamenta fierent. In iudicio cum quæritur de probatione, non poſſunt reiici teſtes tanquã fide nõ digni: quia ſunt extranei. Superiori loco diſſeruimus de his, quæ ad teſta- mentorum ordinationem pertinent, quæ forma, quæ ſolennitas neceſſaria ſit in vtroq; genere teſta- menti,& co quod ber nuncupations,& in eo quod n erpts conficitur. Nunc de vi& effectu dicen- — knntae uader iIputatio& tractatio de ſo. tione teſtamenti.
De eſfellu ſolennirari‚ ſeruatæ in tetamento.
— anhtim notanda ſ unt. Vnum eſt hac wenntuun vafhun 4 diximus„non ſeruata, teſta- ſtamento polle 6. e nec peti quicquam eX co te- ez lego vef colon Mhs 2. Cde teſta. ord. dicitur in es m coal 8 4 atorc, c. quia debent eſſe te-
net quod Aucita— vt ſuprà dixi. huc perti- 0,de qua ſarunit 33 teſtandi. C. eo. teſtament fa-
poteſt m urar enn umus, publici iuris eſt, itaq; non quæ public dur. tats au arbitrio teſtatoris. N am unnate mutari unt jPriuarorum hominum vo- tut iuri publica 85 poflunt. Quod ibi etiam dici- derogarce nemini permilſum elle,
tabulæ c citaliud
de beneficij conceſsione, cum quis
437 hoc eſt quod dicitur in l.nemo poteſt 55. de legat. l. nemo poteſt facere ne leges in ſuo teſtamento lo- cum habeãt. Quod item dicitur in cadem lege, non iuriſdictionis formam mutare licere. Iuriſdictionem vocat prætorium edictum, quod perpetuæ iuriſdi- Ctionis cauſa propoſitum eſt, ſic accipiunt Iuriſcon. in pleriſque aliis locis, vt in l.quamuis. ſupra de in ius vocan. Quãuis prætor ſimpliciter dixerit ſe pœ- nalem actionem daturum aduerſus cum, qui in ius parentem vocauerit: tamen moderanda eſt iuriſdi- ctio prætoris. Sic accipitur in I.poſtquam 5.§.Impe- rator. vt legat. nomi. cau. Edicta proponebantur à Prẽtore perpetue iuſdictionis cauſa.l.ſi quis id, quod ſuprà de iuriſdict. non poteſt teſtator mutare for- mam quæ proficiſcitur ex edicto prætoris. Ego iam dixi ſupra ſolennitatẽ, quæ obſeruatur in teſtamen- tis magna ex parte ex iuriſdictione prætoria natam eſſe, præſertim teſtium ſignatio,& obſignatio.§. ſed cùm paulatim Inſtit. de teſta. Ex his legibus notan- dum eſt hanc formam& obſeruationem non tan- tuùm ad probationem: ſed etiam ad ſubſtantiam te- ſtamenti pertinere.& neceſſariam eſſe. Quod dici- tur ſeptem teſtes puberes& ciues Romanos adhi- bendos eſſe, non tantum pertinet ad probationem: ſed etiam ad ſubſtantiam, vt ſine co ſubſiſtere non poſsit teſtamentum, etiam ſi aliàs fortè conſtet de voluntate teſtatoris. Exẽpli cauſa, ſi fortè conftean- tur legitimi hæredes, inter quos& ſcriptos hæredes controuerſia eſt, ita voluiſſe teſtatorem: non ideo tamen hoc teſtamentum conualeſcit hac cõfeſsio-
ne eorum, quamuis confeſsio videatur idonea eſſe
ad probationem inter cos, cum de voluntate teſta⸗- toris controuerſia ſit inter eos,& ſcriptos hæredes, ſatis eſt ſolennitatem, quæ iure publico introducta eſt, non fuiſſe obſeruatam. Id colligitur ex dicta l. ſi vnus. ſi hoc tãtùm requiratur ad probationem, non
ad ſubſtantiam teſtamenti, non dixiſſet Imperator
ibi, iure deficiet teſtamẽtum. his enim verbis ſigni- ficat teſtamẽtum ipſo iure nullum eſſe. hic non de-
ficit ius, ſes probatio tantùm, vt ait Iuriſconſ.in I.
duo ſunt Titij ſuprà, de teſta. tutel. Duo ſunt Titij, Titius datus eſt tutor, quæritur vter datus ſit tutor? Et dicitur eum datum eſſe tutorem de quo ſenſit teſtator, quòd ſi ignotum ſit de quo ſenſit teſtator, ius non deſccit, ſed probatio. Ex eodem loco obſer- uandum eſt, etiam ſi quid vel minimum& leuiſi- mum omiſſum ſit, nihilominus intercidere teſta- mentum, etiam ſi vnus tantùm de teſtibus defuerit, ſi omnes non ſignauerint in codem loco, iure defi- cit teſtamentum. Huic ſimile eſt quod dicitur in l. cùm hi. 8.§. ſi prætor. de tranſact ait Iuriſconf. Si in decreto interponendo, prætor de quibuſdam inqui- ſierit, de aliis non inquiſierit, tranſactionem non valere. Sed obiiciet aliquis quod dicitur in I.1.§.vlt. verſic. quale eſt enim.&c. ſuprà de ventre inſpicien- do. ex quo loco colligere volunt, ſi quid leue omiſ- ſum ſit, non ideo iure nullum eſſe, quod geſtum eſt. In inſpiciendo, cùm mulier dicit ſe prægnantem eſſe, certa ſolennitas neceſſaria eſt: tamen ibi di- citur, ſi quid omiſſum ſit ex his, quæ leuia ſunt, non ideo iure deficere, quod geſtum eſt. Sed ego reſpondeo, hic nihileſſe quod non magni ponderis & momentt ſit, nihil eſſe quod leue& conremnen- dum ſit. Vnum ſiquidem ex ſeptem teſtibus deeſſe, Oo 3
4

43⁸ leue non eſt: vel teſtes coram teſtatore non fuiſſe: hoc enim maxime pertinet ad veritatem teſtamen ti,& rei geſtæ cognoſcendam. Poteſt ſupponi alius qui decumbat in lecto,& voluntatem& vocem ementiatur,& ſimulet.In inſpectione ventris multa reperiuntur ſatis leuia,& non magnopere neceſſa- ria, veluti quod dicitur de tribus luminibus in ca- dem lege. 5.tria lumina. vbi Iuriſconſ ait tria lumi- na adhibenda eſſe. Quid ſi tertium lumen defuerit? non debet nocere partui. d. L.x. in fi. deinde animad- uertendũ eſt quod[uriſc. in d. l. õ. vlt. ait, ſi quid per ruſticitatem omiſſum ſi tignoſcendum eſſe ruſtici- tatimam his verbis oſtẽdit etiam ea, quæ leuia ſunt non eſſe omitrenda, quamuis ruſticitati venia de tur, ſi quid fortè per ruſticitatẽ omiſſum ſit. Quin jmo in teſtamento neceſsitatis cauſa quedam omit- tuntur, quæ non magnopere neceſſaria videntur. Exemplum in J.caſus. 8. C. de teſta. quod exemplum ſuprà a nobis explicatũ eſt. Quod dicitur vno con- textu actionis teſtamentũ fiert debere ſupraà co. l. he redes palam. z1.§.vlt. non eſt perpetuũ, ſi quid inter miſſum propter neceſſariam ægroti potionem, ad- hibetur tamen nihilominus legitimus numetus fe- ſtium. Quod dicitur. ex teſtamento non ſolenni ni- hil capi poſſe, adeò verum eſt, vt ne Princeps qui- dem ex eo teſtamento quicquam capere poſsit.lex imperfecto.z. C. eo. ſi quis obiiciat Principem ſolu-
tum eſſe legibus. I. Princeps. ſuprà de legb.& ſena-
tuſcon. ſiquidem Princeps olim ſolebat legibus la- tis, vel ſenatuſconſultis ſolui: leges ei ſubiicieban- tur, vt nullis legum vinculis ſubiſceretur& adſtrin- eretur, vt ſcribit Dion in vita Auguſti. Sed reſpon- det huic obiectioni Alexander Imperator, auctor d. 3. licet, inquit, lex imperij ſolennibus iuris Impe- ratorem ſoluerit: nihil tamen tam proprium impe- rij eſt, quàm legibus vjuere. Simile dicitur. in l.digna vox. 4. C. de legib Lex, quæ de imperio fertur cu- iuſque Principis dicitur lex regia. I. 1. ff. de conſtit. Princ. Reges etiam dicuntur Imperatores in pleriſ- que locis. Cod. Ex iam dictis naſcitur quæſtio tra ftara in l. ſi quis teſtamentum. 25 hic. Quidam oſten dit ſe velle facere teſtamentum,& hæredes tam in primo, quam in ſccundo gradu inſtituere& ſubſti- tuere: cœpit teſtamentum ſuum, nominauit primos hæredes: ſcilicet inſtituit duos hæredes Titium& Sempronium in primo gradu: antequam autem ad ſecundos hæredes perueniſſet, mortuus eſt, quæri- tur an Titius& Sempronius, quos conſtat ab eo nominatos fuiſſe, poſsint hæreditatem petere ex te- ſtamento? Videtur hæreditas ad hos pertinere, quos nominauit teſtator, vel quos certum eſt cum ſcri⸗
pſiſſe: quòd enim cæteros omiſit, id videtur tantum
eis nocere debere, nõ etiam eis, quos ſcripſit. Sed Iu- riſcon. ait ex hoc teſtamento, ne hæredes quidem nominatos in eo, poſſe quicquam capere quia im- perfectum eſt teſtamentum: non poteſt enim dici feciſſe teſtamentum, Hoc igitur eſt intelligendum cùm apparet eum voluiſſe ſecundos hæredes ad-
ſcribere, alias primis hæredibus debetur hæreditas
eX eo teſtamento. Sed qua ratione hoc ita conſtitu- tum eſt, cùm voluntas teſtatoris de primis hæredi-
pus certa ſit, cur hæc imperfectio nocet hæredibus,
de quibus teſtator voluntatem ſuam declarauit? Ideo nocet eis, quia conſtat teſtatorem non feciſſe
Franc. Duareni luriſconſ.
teſtamentum. Et fortè poſt ſecundos hæredes ſeri
ptos adieciſſet cõditionem, ſub qua pumi inſtitu. 129 rentur, ſi licuiſſet ei abſoluere teſtamentum. Hæc 1 1 ratio cur ex teſtamento imperfecto nihil capi teſt. Hic difficultas naſcitur ex antinomia ex ſde
mus.§. quod ſi non fuerit. C. de teſta. vbi teſtator n f
teſtamento faciendo nomina heredum ſcripſi ma
nu ſua, vel ſaltem nominauit, ſi verò neque nomi 9 nauerit neque ſcripſerit manu ſua nomina hære 5 dum, vult inſtitutionem nullam eſſe. Quid igturſt r quoſdam nominauit: alios neq́; nominauit, nequs 14 ſcripſit? Hic ait Iuſtinianus pro parte valere teſta- 1.
mentum,& pro parte non valere, valevinquit, in. e
ſtitutio eorũ, qui pro parte nominati ſunt: aliorum
non valet inſtitutio. Teſtamentum non valet pto aiun
parte, quoad eos qui neque nominati ſunt, nequs ſcripti. Hic autem dicimus, quia teſtator ſecundos 4
r. d. hæredes non expreſsit: ſed tantùm primos, adeo in.
utile eſſe teſtamentum, vt ne priores, qui hæredes
nominati ſunt à teſtatore, quicquam potsint petere. ¹ Hæc videntur mirabiliter pugnantia eſſe. Varie ſunti
opiniones in gloſsis Accurſianis. Ego dicam quod probabilius mihi eſſe viſum eſt. Diſsimilitudo ma- gna eſt in vtraque ſpecie, tam d.l. ſi quis cum teſta- mentum, quàm in d. l. ubemus. nec valde obſcura eſt diſsimilitudo iis, qui rem totã paulò§iligentius expendere volũt. In l. iub- mus. teſtator totam ſuam voluntatẽ expreſsit. conſtat enim voluiſſe hos om- nes, de quibus quæſtio eſt, ſibi hæredes eſſe: ſed ali- quid omiſſum eſt in forma. D ctauerat fortè teſta- mentum olim ſcribendum, non ſcripſerat manu ſua nomẽ vnius ex hæredibus Aliquid ex forma omiſ-
ſum eſt:ſed tamẽ voluntas teſtaroris ab ipſo eſt de i
clarata. Sed quæritur, quia aliquid omiſſum eſter Pema forma& obſeruatione ſolenni: quia debent ſerbi i tni
nomina hæredũ propria manu teſtatoris, an teſta. aod mentum non valeat propter hanc omiſgionemè Et i al ait Imp. luſtinianus teſtamẽtum nulluam eſſe quate. ii
nus omiſſum eſt, id eſt, quod ad eos attinet, qui nd ſütaumi
ſunt ſcripti à teſtatore. in d..ſi quis cum teſtamem. ii tum. teſtator nõ expreſsit totam voluntatem ſuam. uos enim ſecũdos hæredes ſibi habere vellet noan
declarauit:nõ abſoluit quicquid volebat compſedi ſuo teſtamento. In hoc caſu fortèadieciſſe conditio⸗
nem aliquam inſtitutioni primorum hæredum,ſ
teſtamentum totum ſuum implere ei licuiſſet, in jubemus. totam voluntatem declarauit, ſed hic ar⸗ quid de voluntate omiſſum eſt. Nõenim conſtat de tota voluntate teſtatoris, itaque ne bæredes quidem nominati ab eo, quicquã petere poſſunt. An dicen- dum, etſi quædam legata, vel fideicommiſſa owiſa ſint, non valere reſtamentum? Dicimus quidemi ſecundos heredes ſcribere volens occubuit anteq eos nominare poſſet, non valere teſtamentum,¹ idem dice mus de legatis? Volebat legata qu relinquere, is hæredibus inſtitutis mortuuse 3 tequam poſſet legata relinquere. Breuiter idend cendum puto,& hoc eſt ſatis expreſſum in Ae ſcriptura. 29. hic. Idem in l. fideicommiſſan&i3 legat. 3. 1dem vulgò dici ſolet de eo, qui becei antequam tabellio ei totam ſcripturam teſtamen⸗ ti recitaſſet. Hodie ſolent adhiberi ad teſtamentun faciendum, qui dicuntur tabell'ones. Deſeridet voluntatem teſtatoris ſolent,& hoc eſt monbu
receptu

ſcgqum gh Wmantatt ants. Pgodh
eſt. Diba
n d. duü
nus. nec
tota panl
us teſtator
enim volu
bi hætedtit D Kanern nonſeryien Liquidaie eſtats in aliquid onln nni: qunta nu teſtave r hancomli tum aulme d adeosni Iſiqus cns otam woluder ebiber quid cbtus ondadecſe rimorom h implebe d dechärli- ctt Nöenm, qoe ge ben
In Tit. Qui teſtam facere poſſunt.
ceptum, vt articulatè& diſtinctè recitent, vt vi- 5 heſtaror an hoc ſenſerit, an aliquid adiectum vel omiſſum ſit. Quid ergo ſi antequam totam ſcri-
turam recitaſſet tabellio, occubuit teſtatorè idem vulgò dici ſolet: argumentum ducitur ex hac lege. Solent enim teſtatores plerunque adimere, plerun-
ue adiicere, cùm hæc ſcriptura recitatur& fortè aliquid ſuſtuliſſet, ſi notarius ei totam ſeripturam ccitaſſet. id accidit ſuperioribus annis in hac vrbe. Exhis, quæ diximus, conſtat teſtamentum quod fagum eſt ſolennitate omiſſa nullum eſſe, nec poſ ſequicquam ex eo teſtamento peti. Sed quidam ca- ſus excepti reperiuntur in quibus ex teſtamẽto mi- nus ſolenni capitur: hos caſus nos ordine recitabi- mus. Primus caſus eſt, cùm teſtamentum à milite fadum eſt iure militari: valebit enim teſtamentum, etiam ſi ſolennitas vſquequaque obſeruata nõ fue- tit ſed de eo dicemus infrà ſub tit. de milit. teſtam.
Secundus caſus eſt, fideicommiſſa etiam ex teſta-
mento non ſolenni capiuntur, ſi fuerit adie cta vul-
aris clauſula quæ codicillaris dicitur, nempe, ſi te- ſtamentum meum non valet iure teſtamenti, ſal- tem valcat iure codicillorum. l. vltim. C. de codicil.
Solet quæri an teſtamentum non ſolenne valcat vt
codicillie Et certum eſt non valere. Si fortè quis te- ſtamentum faciens; voluerit adhibere quinque te- ſtes. Nã quinque teſtes ſufficiunt in codicillis. l.vlt. de codicill. hoc teſtamentũ non valet etiã iure co- dicillorum. quia nõ apparet eum codicillos facere voluiſſe, ſed teſtamentum. An teſtamentũ an codi- cillos facere voluerit, eſt quæſtio facti, quæ ex conie Kturis iudicatur. J.non codicillũ. 14. C. de teſta. vbi ſi quis inſtituerit hæredem,& exhæredauerit filium ſuum,& adhibuerit quinque teſtes, non valet teſta- mentum:quia inſtitutio& exhæredatio ſatis oſten- dunt eum non codicillos, ſed teſtamentum facere voluiſſe Nã hæreditas nõ poteſt adimi, nec dari in codicill dari. inſti. de codicil. Teſtamentũ im per fectum non valet etiam in vim codicillorũ: niſi te- ſtator expreſſerit ita ſe velle,& niſi adiecerit clauſu lam codicillarẽ Idẽ dicendũ eſt, etſi clauſula adſcri batur huic ſimilis, quę eiuſdem poteſtatis ſit. Exem- plum eſtin d. lex ea fcriptura. 29. hic. Teſtator in faciendo ſuo teſtamento adiecit hanc clauſulam,
Hoc teſtamentum meum volo valere omni iure&
poteſtate. Hec verba ſignificant ad verbum perinde
ac ſi dixiſſet, Volo teſtamentum meum valere iure codicillorum, ita vt ſi inteſtarus deceſſerit, id eſt, ſi eneun uute ab co factum non ſit, nihilomi- t peti quæ relicta ſunt ab eo.
t0 e dhelere quibus caſibus, etſi omiſſa gantie we 0 unita teſtamenti, petere poteſt rius ſoreonenun 4 aiumn u ie ovmnuf ehrdekeni um. Adden dum eſt ſupradictis, ars rart buercepelo 4 quis apud acta volun- tisrunc enue iauerirne Principi precibus obla- mento agitne 3 be rum, ex eoque teſta- Aum Ne lorb nde ac ſi olenniter& iure perfe- lertum monn lum⸗ C. de teſta ibi dicitur quod cere decleraa eprecibus. his verbis oſtẽ dit ſuf m eſſe voluntatem defuncti apud
acta cuiuſque magiſtratus, etſi icipali 3 ſtratus ſit. Nam magiſt a mnen Pans magl. Kacnltatem giſtratus municipales habent actotum conficiendorum. l. yltim. C. de
439 magiſtrat. municipal. Si in actibus cuiuſuis iudicis, aut municipij, voluntatem ſuam declarauerit, valet teſtamentum, quamuis ſolennia defuerint: multo magis ſi precibus Principi oblatis defunctus vo- luntatem ſuam declarauerit, quaſi toto iure teſte. Is videtur declarare voluntatem ſuam, qui præſenti- bus Iureconſultis& conſiliariis Principis declara- uit. Lampridius in Alexandro ſcribit Vlpianum conſiliarium Alexandri& magiſtrum ſcriniorum fuiſſe. Hunc locum imitari voſens Bonifacius Pa- pa octauus lib 6. tit. de conſtit. cap. I. dixit pontifi- cem Romanum habere omnia iura in ſcrinio pe- Ctoris ſui. Quid ſi precibus oblatis nihil reſcripſerit Princeps? Nihil hic neceſſe eſt quicquam à Princi- pe reſcribi. Sufficit Principem aditum eſſe. Sufficit eum qui teſtamentum facere volebat, voluntatem ſuã Principi declaraſſe. Sufficit ſola inſin uatio. Vn- de vulgò dicitur in inſinuationc donationum& aliorum quorundam contractuum, nullum eſſè ne ceſſarium iudicis decretum, cùm lex vult omnes donationes inſinuari vſque ad certam ſummam,& lex regia in Gallia ſine præfinitione ſummæ. ſuff- cit enim apud Tribunal magiſtratus profiteri ita donationem factam eſſe. Decretum tunc demum neceſſarium eſt, vbi neceſſaria eſt cauſæ cognitio.l. nec quicquam.§. vbi decretum. ff. de offic. proconſ. Cum autem hic neceſſaria non ſit cauſæ cognitio, conſequens eſt ſufficere ſolam profeſsionem, nec neceſſarium eſſe decretum.
Quarta exceptio eſt cum ruſticus in rure agens teſtamentum facit. hæc enim obſeruatic„de qua diximus, tũc relaxatur propter ruſticitatem& ſim- plicitatem,& alias cauſas, quæ exprimuntur Iuſti- niani conſtitutione. l.vlt. C. de teſtam. Locus com- munis eſt de ruſticitate obſeruãdus hic obiter. Sta- tuit Iuſtinianus hanc ſolennitatem remitti, non in vrbibus& oppidis, aut etiam caſtellis in quibus li- terari homines reperiuntur: ſed in aliis locis vbi nõ facilè reperiuntur homines literati, qui hanc ſubti-
lem obſeruationem nouerint. Ergo ratio loci hic
habenda eſt, nec tantùm reſſ pexit Iuſtinianus ad ru- ſticitatem hominum,& ſimplicitatem: ſed etiam ad difficultatem, quæ accidit propter locum. Vnde fa- cilè reſponderi poteſt ad quæſtionem vulgò agita-
tam. Si vrbanus in vico quodam reperiatur,& ibi
teſtamentum cogatur facere, an cogatur facere ob- ſeruatis ſolennibus, an verò valcat deficiétibus ſo- lennibus? Et dicendum eſt non valerc. Duplex eſt ratio huius legis. Vrbanus igitur homo, etſ coga- tur in vico facere teſtamentum, non ideo relaxatur quicquam de ſolennitate iuris. Prima cauſa eſt, ru- ſticitas. Altera eſt, inopia hominum literatorum: vt igitur teſtamẽtum hoc modo factum valeat, opor- tet vtranque cauſam concurrere. In hac conſtitu- tione fit mẽtio Digeſtorum& Inſtitutionum. Di- geſta ergo& Inſtitutiones compoſitæ ſunt à Iuſti- niano ante hanc conſtitutionem: quod videtur mi- rum iis, qui imperiti ſunt hiſtoriæ iuris. êſtque hic locus communis de iuris interpretatione. Poſterio- res conſtituriones emendant priores ‚cuiuſmodi ſunt nouellæ, de quibus nulla eſt dubitatio, ſed du- bitatio eſt de Codice, Pandectis,& Inſtitutionibus. Sed cogor ſæpe repetere Codicem Iuſtiniani, De- cio conſule, tertio anno imperij Iuſtiniani editum
Oo 4

4 Aℳ . 0
eſſe Septimo anno imperij eiuſdem, Iuſtiniano con- ſule ſolo, compoſiti ſunt libri Pandectatum,& In- ſtituriones. Octauo anno imperij eiuſdem luſtinia- ni, Theodoto Paulino conlule renouatus eſt Co- dex,& conſtitutioncs quædam nouæ inſertæ ſunt Codici, ex quibus vna eſt hec lex, quam interpreta- mur. ſubſcriptio id ſatis oſtendit. His poſterioribus conſtitutionibus dubium non eſt quin vetera iura emendautur, tam quæ in veteri Codicis editione, quàm quæ in Pandectis& Inſtitutionibus repe- riuntur. Hæc de teſtamento à ruſtico homine fadto quarenus valeat. Hinc ſolet tractari quæſtio de te- ſtamento tempore gtauiſsimæ peſtis facto, non ob- ſeruatis ſolennibus. Quæritur an idem dicendum ſit, quod de teſtamento facto ab homine ruſtico? Quæſtio eſt controuerſi iuris. Solétque diſputari in vtramque partem:& pugnandum eſt vtrinque ra- tionibus tantm. nihil enim hac de re iure certo conſtirutum eſt. Ego opinionem eorum ſequor, qui aliquid relaxandum putant de iuris ſolennitate. Primùm mouet me ratio omnibus hominibus in- ſira& innata, quam maxime amplecti& ſequi de- bemus, quando ius certum deficit. Ait Ariſto. in Rhet. cùm deficit lex, iudicandum eſt ⁊⁵π a&uνεν*u. & adducitur vulgaris locus in l. ſcire oportet. 13.§. ſufãcit. ſuprà de excuſat.tuto. nalura enim nos do- cet omnia neceſsitati cedere. Neceſsitatem ne dij quidem ipſi ſuperant,vt ait Plato lib.. de legib. vul- gò dici ſolet neceſsitatem non habere legem. Quæ nam maior eſt neceſsitas, quàm cùm grauiſsima pe- ſtis graſſatur, quo tempore non poſſunt teſtes con- uocari? Deinde videndum eſt in hac re vt in omni- bus ſimilibus quæſtionibus, nunquid ſimile repe- riatur iure conſtitutum, vt de hoc teſtamento idem dicamus, quaſi eadem ratio, eadem æquitas,& vti- litas mouere nos debeat. l.non poſſunt.& l.nequec leges. ſuprà de legibus. In iis enim quæ non repe- riuntur lure definita, ius ſimile ſequen dum eſt. Et uidem varia argumenta ex iure noſtro duci poſſe ad id probandum cxiſtimo. Vnum eſt ex l.. de bo- no poſſeſſ. ex teſtament. milita. ff.vbi dicitur eos, qui reperiuntur in hoſtili loco, quamuis in numerum militum non ſint relatitamen teſtamentum facere poſſe, non obſeruatis ſolennibus: quia non poſſunt aliter facere reſtamentum. Viſum enim eſt inhu- manum ob hanc neceſsirudinem adimi eis teſtan- di facultatem. valebit ergo corum teſtamentum quocunque modo volũtatem ſuam declaraucrint. Deinde argumentum ducitur ex l. caſus. C. vbi pro- pter caſum& contagionem, quæ inopinato acci- dit, aliquid relaxatur de ſolennitate& ſubtilitate iu- ris, ſi fortè coacti fucrint teſtes recedere,& intermif ſum ſit teſtamentum, quod vno contextu actionis fieri debet, vt iam diximus. Hic calus videtur ſuffi⸗ cere ad relaxandum aliquid ex iuris ſolennibus. Ratio igitur& xquitas ſuadet,& vtilitas homi- num, vt idem dicamus de teſtamento, quod tem- pore ſæuiſsimæ peſtis factũ eſſe proponitur. Quin- td, hæc obſeruatio& ſolennitas negligitur in teſta- mento facto inter liberos. Ex imperfecto enim te- ſtamento inter liberos facto relicta debentur. Sed quia magna varietas iuris hic reperitur, ego oſten- dam breuiter& ſummatim quid à quoque lImpera- toxe de eo conſtitutũ ſit, vt luſtinianus oſtendit in
Franc. D uareni Iuriſconſ.
tem. Sic dicunt hoc accipiendum eſſe. neminem
Nouella 18.& Nouella 117. de teſta. impetfed Im. primis hac de re conſtitutio extat Conſtantini 1 vlc. C. famil. erciſcun, vbi dicitur valere teſtaru tum inter liberos fa ctum, quoties teſtator volu tem ſuam declarauit, eiſi voluntas eius nõ ſit a te verbis expreſſa: ſed ex indiciis tantùm& c37 cturis colligi poſsit, id ſuadet fauor liberorum du. bus hæreditas obueniſſet, etſi pater lnteſtarus d ceſsiſſet. Præterea viſum eſt in hac re patri fau 1 dum, qui patrimonium ſuum inter liberos diuide re voluit, vt omnem litium occaſionem eis adime ret. Hanc cõſtitutionem ſecuta eſt alia, quæ Thed. doſiʒ eſt, in l. hac conſultiſsima.§ ex imperfecto C 1 de teſtam. Verba Theodoſij hæc ſunt. Ex im erf. Co,&c. niſi inter ſolos liberos. notandum itad 1.
cõſtitutionem eſſe pleniorem& yberiotem Nis Conſtantinus in d.l.vlt. C. famil. erciſcun. locunn tantùm de patre inter liberos teſtamentum ſuun faciente. Hic autem Theodoſius loquitur de viro. I que parente. Aliæ duæ ſunt conſtitutiones luſtine ni nouellæ. Vna eſt Nouella 18. de triente&(mid Altera eſt Nouel. 117. quæ vulgò inſcribitur, de t- ſtam. imperfect. In vtraque conſtitutione mula re- periuntur conſtituta perrinentia ad teſtamentum, quod parer facit inter liberos. Emendat conſtiuu. tiones Conſtantini& Theodoſij,& ait conſtitu- tionem Conſtantini veterem ſimplicitatem redo⸗ lere, qui vult quamcunque voluntatem ſufRcere, etſi ex ſolis indiciis colligatur. Expertus erar luſtr⸗ nianus quot quantaque incommoda ex eo nalce- rentur. Plerunque ita teſtamenta ſcribebantur àpa. rentibus, vt opus eſſet coniectore& interprete ad ca explicanda. Statuit itaque ſcribenda eſſe nomina hæredum,& alia multa quæ lectionem tantum de⸗ ſiderant. Quæri ſolet ſi cœptum ſit teſtamentum 3 patre, necdum abſolutum, an valeat ſaltem inter li- beros? Eſt difficilis quæſtio. Exemplum vnumelt in Liſi quis cùm teſtamentum. 25 hic.& I furioſum. 9. C. qui teſta. facere poſſ. Cœpit pater teſtamétum facere, nominauit filios ſuos hæredes, cum veltt alios hæredes adiicere, vel legatarios, furorc cote prus eſt, vel interiit. Diximus ſuperius non valete huiuſmodi teſtamentum:ſed quæſtio eſt an ſaltem valeat inter liberos, fauore liberorum? Et certum ch non valere, quia defectus non eſt rancuùm ſolennt- tatis ſed etiam voluntatis: vbi defedus eſt tantim ſolennitatis, teſtamentum ratum habetur, propte fauorem liberorum. Sed hic eſt defe ctus voluntais aliquid volebat teſtator, quod tamen cauere not potuit, propter ſuperuenientem furorem, vel mot
videri diſſentientem: ſed tamen vereor ne hoc po ſit commodè defendi. Obſtare max imè videtur i ſtitutio Conſtantini.l. vltim. C. famil. erciſcun cini verba ſcio poſſe multis modis accipi. Sed mole- me quòd vtitur ęiſdem verbis, quibus Iuriſcoul in d. l.25 hic. Icaque nihil videtur probabiliter den di poſſe valere etiam teſtamentum in hoc calen modo fuerint obſeruata ea quæ conſtituta ſit à Iuſtiniano in Nouella 117. Quòd dicunt dchccie voluntatem: reſpõdeo non deficere: ſi deficete o- luntas, inutile eſſe teſtamentum. Sed hic voluntas dici quidem poteſt obſcura eſſe& ambigua qun
cùm teſtator nominauerit filios ſuos hætedesin “ certu

5. evie loo inlah
onſtituim
atia ad
§. Emend
doſi,&
Lmplidh
voluntan
f. Expen ommocaa enta ſchbei eGcote Kim ſcribendudk lectionenan um ſttteter valeat etn Exewplme aaſte dl epitar rh 5 hærcds,. arios 1in us ſopalis qor tha derormnäh on ettteou bi dcekcauss
In Tit. Qui teſtam. facere poſſunt.
certum eſt quid poſtea mutaturus, 5 dlear fuiſſet, ſi ei licuiſſet teſtamentum 4 0 were, e non eſt alienum teſtamẽtum obſcur um benignius interpretari fauore liberorum. Alia ue io eſt de cæco. Quæritur ſi cæcus teſtamentum deet ineer liberos, ſine obſeruatione legitima an va ir teſta- mentum? De neceſſaria ſolennitate in te amento cœci diximus ſupra in l. hac conſultiſsima. C. qui teſtam fac.poſſ. Maior ſolennitas neceſſaria eſt in teſtamento cœci, quàm aliorum. quia maius eſt pe- niculum falſitatis. Quæritur ſi teſtamentum cœcus faciat inter liberos, an valcat eius teſtamentum, ſi- ne ſolennium obſeruatione? Quæſtio eſt ex con- trariis legibus, non quidem ipſo iure:ſed va‿a raaisacu. De eo genere antinomiæ dixi ſuperiori- bos locis. Non ſunt enim contrariæi pſo iure: ſed caſu& euentu colliduntur. Non ſunt igitur pu- nantia. Poteſt proponi aliqua hypotheſis, in qua k pugnantia reperientur: veluti ſi ponamus cœ- cum teſtamentum facere inter liberos, an ideo re- mittetur ſolennitas neceſſaria, quia pater eſteln hac quæſtione obſeruanda ſunt ea præcepta, de quibus Tnmm in eo loco. Videndum elſt vtra lex ſit ſpe- cialis an generalis: vtra lex ſit vtilior ‚id vobis co- gitandum relinquam. Sexta exceptio additur ex iure Pontificio, ex c. cum eſſes. de teſtam. in eo cap. eſt conſtitutio Ale- xandri tertij Pontificis, qua improbat conſuetudi- nem quæ inualuit in quodam loco de ſolennitate adhibenda in teſtamento faciendo de ſeptem te- ſtibus. Connanus, qui de hac re ſcripſit, exiſtimat hoc ita conſtitutum eſſe ab Alexandro tertio, vt facile pateret via ſacerdotibus ad bona& poſſeſ- ſiones noſtras. Et hac via ſacerdotes omnium poſ ſeßiones inuaſiſſe ait. Quæſtio eſt vulgò agitata& tractali folita, an leges ciuiles, ea conſtitutionc pontificia ſublatæ ſint? Certè ſi verum eſt, quod ait Alexander in eo loco, omnes conſtitutiones emen- dari fatendum eſt. Ait enim, quod ſtatutum eſt le- gibus ciuilibus contrarium eſſe iuri diuino: quia in ore duorum, vel trium debet conſtare omne ver- dum. Sed in ea re oſtendit quàm fuerit peritus iu- ris diuimi. Gbhd allegat ex iure diuino nihil ad rẽ facit. De conluetudine quæritur, an conſuetudine poßsit ſolennitas& obſeruatio tolli? Quidam exi- mant non poſſe tolli propter conſtituttonem Iu- ſtiniani in lvlt. C. de teſtam. Iuſtinianus oſtendit conluetudinem non valere, qua inualuit vt omnis folennitas reuciatur, Sed hanc ſententiam non pu- erpcderain haleememnieehe eui a7 in ea dohſtieurione præterita impro- coafier Chn 4 Pbinun non eſt quanta ſit vis — 5 Inon; beciali.o. C. de teſta.& 12. d5 be gabirar am aper. Sed cuius loci oonſuetu- r, I,vadin an eius loci in quo teſtamentum An verò eius loci ex quo teſtator originem ha-
or? Et probabilius eſt quod etiã vulgo receptum
„mores eius loci ſi ectandos eſſe, iu b E. elle, in quo teſta- mentum confi 5 b an duo voft
— citur. Solet adduci 1. 1.de emen liber. detlam ſuna m multum Pertinet, magis hanc ſen- h ed dt,e iudicio, l.ſi fundus. 6. ff. de euict, Gione anlle et Donodo cauendum ſit de eui- andus eſtin P van de ſimpla; mos eius loci ſpe All quo contrahitur. Iſocr. in Aegyneti-
co, de conſuetudine loci ſeruanda, loquitur de te- ſtamento facto apud Aegynetas. Hoc intelligunt vulgò, niſi mos vel cõſuetudo ad perſonas ciuium referatur. Hæc eſt ſententia eorum, qui ſcripſerunt ad I.1. de ſumma trinit.& fide cathol-
Superioribus locis oſtendimus quomodo acci- piendum ſit, quod ſupra annotatum eſt ex teſta- mento, quod iure& ſolenniter factum non eſt„ ni- hil capi poſſe. Explicauimus quaſdam exceptio- nes, quibus alia addenda eſt. Si quis ſua ſi põte agno- uerit teſtamentum non ſolẽniter factum. I. non du- bium.in fi. 16. C. de teſtam. Si teſtamentum factum ſit ſine legitima obſeruatione, de qua diximus: ta-
men is, qui agnouit teſtamenrum qui comproba- uit, implendi, inquit, neceſsitatem habet. F orte ſcri ptus eſt hæres is, qui ſucceſſurus eſt hæres ab inte- ſtato. Legata quædam ab eo relicta ſunt, is èa fol- uere non vult: quia ſolenniter non eſſe factum te- ſtamentum dicit:tamen ſi probetur eum agnouiſ ſe teſtamentum, cogetur præſtare: veluti ſi cauerit, vel aliquid præſtiterit. L.vit. C. ad l. falcidiam. Pli- nius in quadam epiſtola, ait Antiquiorem ſibi fuiſ- ſe voluntatem teſtatoris, quàm leges quaſcunque. In initio huius diſputationis diximus duo anno- tanda eſſe.vnum, ex teſtamento non ſolenni nihil capi poſſe, de quo ſatis dictum eſt. Alterum eſt, Ex teſtamento iure facto hæreditatem,& cætera quæ in ea ſunt, vindicari. Certiſsimum eſt& vulgatiſsi- mum voluntatem teſtatoris ſolennem ſeruandam eſſe, imò pro lege habendam eſſe. His enim verbis vtitur Iuſtinianus in§. diſponat. in Nouell. conſtit- de nupt. aliàs de his qui nupt. iterant. Sed ait diſpo- nat ſicut dignum eſt. Itaque ſi ſecundum leges te- ſtamentum fecerit, eius voluntas ſeruabitur pro le- ge. Idem etiam cautum erat lege duodecim tabu- larum, cuius mentio eſt in l. verbis legis. 120. ffde verbo.ſignifi. Imitatus eſt hac in re legem veterem in qua dicitur, ius eſto. hoc eſt intelli gendum, mo- do conſtet de ca voluntate, aliàs ius non deficit:ſed probatio.l. duo ſunt Titij. z0. ſuprà de teſtam.tutel. Conſtare poteſt etiam ſi non proferãtur tabulæ te- ſtamenti. Conſtare poteſt ex monumentis publicis & actis in quibus inſinuatio teſtamenti& publica- tio faſta eſt,& ad hoc vtiliſsima eſt publicatio te- ſtamenti.l.publicari. z2. C. eod. Publicare teſtamen- tum quid ſit non ſatis vulgò intelligitur. Id docet Paulus lib. 4. ſententiarum. titul. de viceſ Viceſima autem erat vectigal, quod exigebatur ab hæredi- bus, quibus hæreditas defuncti obuenerat. Ait ibi Paulus in princip. poſtquam apertum eſt teſtamen- tum conuocatis ſignatoribus, id obſignatum redi- gi in publicum archiuum, vt ſi quando exemplum eius interciderit, ſit vnde peti poſsit. eadem fere verba ſuut Alexandri in hac I. publicati.². C. eod. Publicatum dicitur teſtamentùm ab illo publico ſigno. Nam alia ſigna quibus obſignabatur teſta- mentum, non erant publica, ſed priuatorum homi- num, vt ex iam dictis ſatis conſtat. De hac publi- catione alij quidam loci ſunt ſub hoc titulo, veluti in l.teſtamento, 18.& l. conſulta, 23. C. eod, vbi dici- tur publicanda eſſe teſtamenta omnia apud cen- ſuale officium, vel apud magiſtrum cenfus. Apud magiſtrum cenſus fiebant inſinuationes„vt nuper dixi ad l. vlt. de iure emphyt. Teſtamenta omnia inſinua
441
3 4 3 4 “ 1 3 4 3 4 4 3 4 * 3

4 4² b inſinuabantur apud magiſtrum cenſus, vt ei notæ eſſent facultates cuiuſque; quid quiſque alteri le- gaſſet. Obiter notandus eſt locus de vetuſta com fuetudine, quæ dicitur ſeruanda eſt. In d. Lconſul- ta. vetatur ne apud alios magiſtratus hæ infinua- tiones fiant nec apud defenſores eccleſiarum. Inua- luerat ille abuſus, vt apud defenſores eccleſiarum inſinuationes teſtamentorum fierent. Eadem ſunt verba eiuſdem auctoris in l. repetita. 36. C. de epiſ. & cleric. Eſt pars huius conſtitutionis, ibique poſita eſt, quia videbatur ad officium clericorum maxi- mè ſpectare. Hæc obiter de publicatione teſtamen- torum,& breuiter. Nam proprius locus eſt ſub tit. auemad. teſtam. aper. vbi fuſius hac de re tractaturi ſu. Quod dicitur peti ex teſtamento iure& ſo- lenniter facto, hoc eſt accipiendum niſi mutatum, reuocatum, aut reſciſſum fuerit teſtamentum. Ita- ue hic locus attingitur: ſ d paucis à iureconfultis Ab hoc titulo, vbi quæritur, quis poſsit mutare te- ſtamentum,& quo modo? Et certum eſt imprimis nemini licere mutare teſtamentum, niſi teſtatori ipſi, qui fecit, etiam ſi Princeps ſit. Principis enim reſcripto teſtamentum iure factum reſcindi non poteſt.. ſi teſtamentum. 10. C. de teſtamen. Hic lo- cus communis obſeruandus eſt de poteſtate Prin- cipis. Princeps nunquam præſumitur velle vti po- teſtate abſoluta, id eſt illa, quæ ſoluta eſt legibus.l. Princeps.ff. de legib.& L.digna vox. 4. C. eo.&§. vlt- inſtit. quib. mod. teſta. infir. Vnde dicitur reſcriptis, quæ contra ius impetrata ſunt, iudices obtempera- re non debere Lreſcripta. C. de precib. Imper.offer. & 1.1. C. de pet. bon. ſubla. id enim per inoportuni- tatem creditur exortum eſſe à principe, vt ſi con- ſiſcationem bonorum alicui conceſſerit princeps. Aliud dicẽdum eſt ſi motu proprio id fecerit Prin- ceps& nemine petente. Et hæc clauſula hodie in reſcriptis adſcribi ſolet, vt fraus fiat huic legi. Vn- de literæ dicuntur inciuiles eſſe, quæ impetratæ ſunt contra ius, nec eas literas exequi debent ma- iſtratus: niſi iterum id iuſſerit Princeps admoni- tus, ſe velle. Eſtq́ue id quod vul ò dicitur expectã- dum eſſe ſecũdam iuſsionem, cùm iterum reſcrip- ſerit Princeps ſe aliquid velle, non eſt dubitandum de eius poteitate. l.2. C. de crimi. ſacril. Solius igitur teſtatoris eſt reuocare teſtamentum: nuda tamen voluntate teſtatoris ipſius, non reuocatur.§. ex eo. Inſtit. quemad. teſtam. infirmentur. De eo meminit Capitolinus in vita Pertinacis, vbi legẽ vocat hoc ſenatuſconſultum. Si ſola voluntate reuocaretur, aut mutaretur aliquid ex eo teſtamento, fruſtra adhibererur tanta ſolennitas, quam neceſſariam eſ⸗ ſe in teſtamento faciendo ſuprà diximus. Nam poſt ſolennem illam obſeruationem exiſterent facilè duo, aut tres teſtes, qui dicerent ſe præſentes fuiſſe cum teſtator diceret ſe velle id teſtamentum non valere, aut ſe velle aliquid ex co teſtamento mu- tare:& ſic nullius eſſet momenti tam ſubtilis ob- ſeruatio teſtamenti. Quid ergo ſi pœniteat teſta- torem, quomodo poterit mutare teſtamentumelm- primis poterit reuocarc, omnia ex integro facien- do. l. hæredes palam. 21‧§.*.hic. Deinde poterit ip- ſe delere quod ſcriptum eſt in teſtamento. Si dele- uerit teſtamentum, id ratum habendum non eſt. l. ſi vnus. 12.§.de his autem quæ interleta. C. hoc tit.
Franc. Duareni Iuriſconl.
“
Cm quid deletum eſt in teſtamento ratum non eſt habendum, ſi à teſtatore conſultò factum ſit.&i caſu id factum ſit, vel fraude ab alio, aliud ſeruatur Sed hac de re proprius erit locus ſub tit. de his,qug in teſta. delentur. Præterea poterit teſtator ſigna 10 ſtium& ſignacula turbare& linum incidere,& cxæ. tera huiuſmodi facere ex quibus apparet eum mu. taſſe voluntatem. l. ad teltium. 23.§. ligna. hic. Extar hac de re conſtitutio Iuſtiniani in l. noſtram proui. ſionem. 30. C. de teſtamen. Præterea mutatum& reuocatum intelligitur eſſe teſtamentum, ſi contra. ria oſtendatur teſtatoris voluntas, ſimul cum lapſu 1' decennij. l. ſancimus. 27. C. cod. vtrunque igitur ne. n ceſſarium eſt, quòd declarauerit ſe nolle teſtamen. tum à ſe factum valere, quodque lapſum ſit tem. pus decem annorum. nam ſolo lapſu temporis non an intelligitur mutatum teſtamentum, ſicut dicitru ſolo tempore obligationes, contractúsve nontolli, L.obligarionum fere. 43.§·placct autem. de obligat &act. Ex ſolo ſiquidem tempore non intelligitur voluntas alicuius mutata. I. z.& l. eum, qui. z2. ſü- prà de probationib. Si declarauerit ſe velle teſta. mentum, quod prius fecit, non valere, idque poſzit probari duobus vel tribus teſtibus,& lapſum ſit de. cennium: hic lapſus temporis, cum quali quali de. claratione voluntatis ſufficit ad infirmandum te. ſtamentum. Hic videtis quàm apertè exprellum it ſola voluntatis declaratione non reuocari teſtamè. tum iure factum, eriamſi poſsit oſtendi vel conie. turis, vel ex teſtimoniis duorum, vel triumte. ſtium teſtatorem noluiſſe hoc teſtamentum vale- re. Hincque colligi poteſt quid reſpondendum ſi ad illam vulgarem quæſtionem. Quidam pauper alium pauperem inſtituit. Deinde polt factum te. ſtamentum factus eſt locupletior, non mutauit te. iiai ſtamentum. Poſt mortenm eius dubitabatur, an eius teſtamentum valeret. Dicebatur credibile non et- ſe eum, qui cùm inops eſſet inſtituit pauperem ho. minem, cogitaſſe de magnis illis opibus, quas poſt- ca comparauit,& non eſſe credibile tantas opes i- li voluiſſe relinquere. Sed dicendum eſt nihilomt nus valere teſtamentum. Præſumitur, inquies, mu- tatam eſſe eius voluntatem. Eſt quidem comccti- ra. Scd non ſufficit mutatio voluntatis, etſi idoneis teſtibus probari poſsit. Hinc etiam colligi poteth ſi quis teſtamentum fecerit inſtante periculo mor tis, eo conualeſcente non reuocari teſtamentum Et hoc intereſt inter donationem cauſa mottis,& teſtamentum. Donatio cauſa mortis, quæ fit pro. pter periculum mortis ab infirmo ægrotante, co ualeſcente eo reuocata eſſe intelligitur, etiam ſies expreſsim non reuocetur. l. non omnis numeratio- ff de reb. credit. Idem de teſtamento dici non yo- teſt. fruſtra adhiberetur tanta ſolennitas in tels mentis ſi facilè poſſet probari mutatio voluntas Deinde teſtamentum reuocatur alio teſtamem iure facto.§. poſteriore. Inſtit. quib. mod. teſtaui mentur. Atque ideo cùm fit poſtea aliud teſtanei- tum, fruſtra adiicitur clauſula, quæ adiici ſolt le· ſtamẽto poſteriori, qua declaretur teſtatoten 1o- luiſſe omnia caſſa eſſe, quæ erant in priori teltame to conſtituta. Sed id eſt intelligendũ, niſi quid ann expreſſum ſit priore teſtamento. l. ſi quis. 22 in din. cip. de leg.3. Ad hæc quod diximus Po teicrem e

centum i Dtractlen et autem pote non & lemn,
önvalereit libus,& u SCum qu- ad inftra apenden non reuocu bit oltent uorum, ſu d teltamen
nid reſpone em. Qulh einde pot erior, nonmn as dubirbun arurcräbt mſtirutyahe Iliiopbuſe reclble uust lcendung eſumtulin BEtgqucen volurrab c etam olh oſtarte gelo euocuiit b
Pollent addi.na
In Tit. V. De hæredib inſſit.
ſtamento reuocari prius.l. Alumnæ. 30.§. qui filias. infrà de adim. lega. fieri poteſt vt teſtator poſterius teſtamentum faciat animo tantùm aliquid mutan- di ex priore teſtamento. Quod diximus poſteriori teſtamento prius reuocari, intelligendum eſt cum exceptione.quæ traditur in lz. infraà de iniuſto„ru-
to& irrito.& l.hac confultiſsima.§. ſi quis autem. C. de teſtam. Nam plerunque fit vt etſi poſterius
teltamentum iure factum non ſit, prius tollat pro-
ter Hauorem liberorum— modò teltes quinque im terueniant, vt ſi extranei in priori æœredes inſtituti erantin poſteriore liberi. vult enim Iuſtin. ibi, q uin-
geteſtes adhiberi, nec requirit eos eſſe rogatos: aliam ſolennitatem nõ requirit. In codicillis etiam, gui mutati ſolent, quinque teſtes intetuenire de- bent Hucpertinet quod icitur in l. ſi duobus filiis. 12.§ ptius teſtamentum. de bon. poſſeſ. contrata- bulas. qui locus difficilis eſt. Queſtio proponitur de hac ſpecie. Quidam fecir teſtamentũ in quo exhę- redauit fliu,& inſtituit extraneũ. Deinde aliud te- ſtamentum fecit in quo præteriit filiũ. Prius teſta- mentũ iueè factum eſt, non autẽ poſterius, quæritur an poßit ñlius bonorum poſſeſsionem cõtra tabu- ls petere: Quæſtionẽ facit, quòd teſtamentũ vale- re debet, antequã locus ſit huic bonorũ poſſeſsioni. Proponitur in hac ſpecie poſterius teſtamentũ iure factum non eſſe. Ait ramen Iuriſconſ. filium hanc bonorum poſſeſsionem petere poſſe. quod videtur alienum à ratione iuris, cùm teſtamentum non va- kaat. Sed non ſimpliciter ait Iuriſconſ. eum petere poſſe bon. poſſeſ. contra tabulas: ſed addit, ſi remo- to quoque filio, id eſt, ſi filius non eſſet. videndum ett an ſcripti hæredes ab inteſtato ſucceſſuri eſſent
4
veluti legitimi. Ex iam dictis naſcitur quæſtio, Si
ptius teſamentum factum ſit in ſcripris, poſterius
autem fattum ſit per nuncupationem, an poſterio- te teſtamento prius tollatur? Iuſtinianus in inſtitu- tionibus. poſteriore loquitur generaliter de teſta- mento iure facto. Ergo intelli gere debemus etiam de teſtamento per nuncuparionem facto. Teſta- mentum enim non tantuùm quod in ſcriptis fit: ſed eriam quod fit per nuncupationem, dicitur iure fa- ctum. Excipitur tamen caſus obſeruatione digniſ- ſimus inl.nolumus. 20. C. de teſt. Si in poſteriori te- ſtamento nuncupatus ſit Princeps, aut quiuis alius ex magnatibus& potentibus, hoc caſu per poſte- tlus teſtamentum, quod factum erat per nuncupa- tionem, non imtelligitur ruptum eſſe prius teſta- mentum, quod factum crar in ſcriptis. Nam in te⸗ amento nuncupato facile poſſunt reperiri teſtes, dul mentiantur in gratiam Principis, vel potentis ominis. At nõ ita fieri poteſt in teſtamẽto ſcripto. nimaduertebat Teodoſius Imperaror quoſdam esceeihe principibus occupare alienas hæredi- ArcS. 1 que odioſum eſſe maximè populo. Exem- Prm v Aumeſt Domitiani apud Suetonium. Is in Ueanemheefbreeefeenera na 9 huuan ner ſeue teſte, qui Principẽ hæ- m aiiceret. Circa hunc locũ uedã letad ührecipua tantum capita atti gimus. . m ec omnia ſuis locis docentur. Dici- 1 Proponatur teſta non lolẽni nihil p oſſe P eti, quid amentũ ſubſtractũ, an poterit ex cus eſt de hac re in liſi legatarius.
tat legatum legatarius, illa ſubſtractio tamen non
debet nocete aliis, quibus eodẽ teſtamento aliquid
relictum eſt. Et idem videtur dicendum de hierede,
qui ſubſtraxit teſtamentum. nam quamuis hæredi- tate carcat, id tamen aliis nocere non debet. e
* 3 4 4 4 4. 4* 8 8 3——— T. 4 v N 3 3. I 11„ 4 9
*
2
8T1 TVE NPD I S8. IE
ne hæredum, vel hæredibus inſtituédis.
xime. f.de his, quæ in teſta. delen. Nullum eſt emm
de hæredibus inſtituendis tractaturi ſumus.
de Seie pip d hnſtanas dicũtur formalia& le
*
443
25. C. de leg. dicitur ibi,ſi legatarius ſubſtraxerit te- amentũ, non poſſe legatũ petere,& grauiſsima eſt
accuſatio falſi, nẽpe ſi quis ſubſtraxerit teſtamentũ.
I. Paulus. 16. ffad leg. Corne. de falſis. Ego ita ſentio,
non poſſe eũ qui ſubſtraxerit teſtamẽtum quicquã
Petere,& nihilominus valere teſtamentũ. Hæc non
ſunt pugnantia, Teſtamentum quod ſubſtractũ eſt
valere,& nihilominus legatum peti non poſſe à le-
gatario qui ſubſtraxit teſtamẽtum. Nam etſi amit-
DE HAEREDIBV S. LN=S Kdo poſtulat vt poſtquam deteſtamé- tis diximus, nũc dicamus, de Inſtirutiop
— 3—— ————————
—
—
— —
e iieeeee e ee eeereer eeeſeesrupe ret er werat—

44 4. b declarandam voluntatem teſtatoris. l. quoniam. 1i. C. de teſta. Hinc obiter notandum eſt, quod eſt ani- maduerſione dignum, morientis hominis& lam balbutientis teſtamentũ valere. Cùm quis balburit non eſt exigenda ab co ſolennitas aliqua verborũ, ſufficit eum his verbis vti quibus volũtatem ſuam declaret. hoc eſt intelligẽdum modo articulatè lo-
uatur& intelligi poſsit. Qui enim articulatè non loquitur ſimilis cſt mortuo. Liubemus. 29.·§. ſin au⸗ tẽ forſitan. C. de teſta. Sed intelligendum eſt quod hic dicitur, ſi ira loquatur, vt intelli gi poſsit. Præterea notãdum eſt inſtituere hæredem eum quoque rectè dici, qui ſecundùm hæredem primo hæredi ſubſtituit. l.. de vulgar.& pupil. ſubſtit. Is, ui ſubſtituitur alceri primo hæredi, rectè dicitur inſtitutus eſſe, quamuis ſubſtitutio nonnunquam opponatur inſtitutioni, vt cum dicitur hæredes in- ſtitui, aut ſubſtitui. d. l.. Sed de eo dicemus fuſius in tit. de vulg.& pupil. ſubſtit, Ex his intelligitur fatis quid ſit læredem inſtituere,& quibus verbis inſti- tutio hæredis fiat. Alij ſunt loci quidam præcipui huius tituli, quos nune—— im- primis de perſouis, quæ hęredes inſtirui poſſuntʒvel non polſſunt. Quæritur etiam de ratione inſtituen- di, id eſt quo modo inſtitui debeat heres. Quæritur etiam de vi& effectu inſticutionis. Nos igitur pri- mum de perſonis dicemus. 4 Qui poſſunt heredes inſtitui, vel non. [bPperſonis igitur hoc imprimis obſeruãdum eſt. Omnes hæredes inſtitui poſſe, cũ quibus reſtamenti factio eſt. Vlpia.in Inſtit. tit. qui hæred. inſtit. poſſ.§. extranei.& ſeq.& Imp. luſtin. Inſtit. de hered. qualita.& differ. Id eit, qui poſſunt ex alicuius teſtamẽèto capere, vel alij acquirere. Quidam enim etſi capere non poſsint ex teſtamento tamen alij acquirere poſfunt, vt ſerui. Vidẽdum eſt igitur quæ nam ſint hæ perſonæ, cum quibus teſtamenti factio eſt, aut non eſt:vt intelligamus qusnam perſone hę- redes inſtitui poſsint, vel non poſsint. De quibuſdã verſonis nominatim& ſpecialiter tractatur ſub 89 titulo„de quibus probabiliter dubitari potuit. De his quoque nos dicemus. Imprimis quæritur de ſeruo, an poſsit ſeruus hæres inſtitui? Ego hunc locũ percurram, vt feſtinemus ad alia, quæ magis vtilia ſunt. Seruus qui iure ciuili pro nullo habetur, vide- tur teſtamenti factionem non habere: ſed tamẽ hic dicitur nihil referte, an quis liber ſit, an ſeruus, vt recte hæres inſtitui poſsit. l. non minus. 31. hoc tit.
Nos tantùm inſpicimus, an teſtamenti factio ſit cũ
domino ſerui, non an ſit cum ipſo ſeruo. Non enim rectè inſtituitur ſeruus. l. neque. 10. C. co. Et regula eſt, quę traditur I.ſi mihi. 12,§. regula. de leg. i. vt qui- bus legare nõ poſſumus, ne ſeruis quidẽ eorũ legare poſſumus. Nihil autẽ intereſt an proprius ſit ſeruus teſtatoris an alienus, vt valeat inſtiturio. Aliquid ta men intereſt in ratione inſtituendi. Nam proprius ſeruus poteſt ſine libertate inſtitui heres. Ex eoenim
uòd hæres inſtitutus eſt, liber fit. Seruo alieno non
poteſt relinqui libertas, nec hęres inſtitui poteſt, ni- ſi ſub conditione, um liber erit. l.ſi alienum. 47:· in princ.hioc tit.& ſimil. Quid dicemus de ſeruo here- ditario Seruus hæreditarius non videtur nec pro-
prius teſtatoris eſſe, nec alienus. Nonv idetur eſſe in
8
Franc. Duareni Iuriſconſ.
cuiuſquã dominio: ſed tamen dicitur eũ hærede, inſtitui poſſe. d. L. non minus. Eſt locus cõmunis. hereditate. Hereditas pro domino habctur. Resle V reditarie ſi ſubtilitatem ſpectemus, in nullius borh ſunt:ſed tamẽ vtilitatis cauſa receptũ eſt vt pro 43 mino habeatur hæreditas. l. hæreditas. 61. ff.de ac rer. domi. Itaque ſeruus hereditarius rectè heresi 4 1' 4 ſtituitur. Nam acquirit hæreditati. Idẽ dicitur lalk eo.§. ſeruus exiam alienus poſt domini mortẽ, Ke Excipitur ſeruus adulterij accuſatus. l.his verbis 46.§. interdum. hic.&§. eſt tamen. Inſtit. eo. Lex lu lia de adult. vetat ſeruum adulterij accuſatum ma. numitti à domina ſua, cũ qua adulteriũ admiſſum eſſe dicitur: vt poſsit quæltio haberi de ſeruo ven. tatis eruendæ cauſa. Si ergo manumiſſus ſit, vt döb. ducatur quæltioni, nõ valet manumiſsio, quia hoc fit lege prohibẽte: nec etiã valet inſtiturio. Eſt locua kun ſimilis in l.ſi poſtulauerit. 27- in princ. ff.ad llul- 46 71 adult.& I.proſpexit. 12.· ff. qui& à quib. manullib.no 63 fiIn illis locis intra 60. dies vetatur mulier manu. mittere ſeruos. In d.l.proſpexit. debemus intelli g re legẽ luliam de adulteriis. eſtque eadẽ inſcriptio d. lſi poſtulauerit. ffide adult.& illa duo capita con. iũgi debent vt rectius explicẽtur. Præterea ſerui ve. tantur hæredes inſtitui in fraudem creditorum le. ge Aelia Senria. Si fraudandorum creditorum ſuo- rũ gratia quis ſeruos ſuos manumiſerit,& haredes inſtituerit, nec manumiſsio, nec hæredis intiruuo valebit, excepto vno ſeruo hęrede neceſſario futuro teſtatoris. hoc enim cautum eſt d. l. Aelia. Sentia Et hinc multæ quæſtiones oriũtur, de quibus lqui lol. uendo. 42.& 60.& ſi is qui ſoluẽdo. 5.& lſi nò lex i 83.& aliis quibuſdã capitibus huius tituli. Hæcſuf. etrr ficiant de ſeruis. Ex eo quod dicitur de ſeruis, dubi. ala tari poteſt an idem dicendum ſit de eo, qui apud hoſtes eſt. Tractatur iſta quæſtio in l.illa inſtituno 32.§.1. hic. Diximus eũ hæredem inſtitui poſſe, qui ſibi vel aliis poteſt teſtamẽto acquirere. Is vero qu apud hoſtes eſt, nec ſibi nec aliis videtur acquirer poſſe. Nõ poteſt ſibi, quia ſeruus eſt:nec aliis, necho ſtibus, quia peregrinus eſt. Sed non eſt verum eum amiſiſſe omnino ciuitatẽ, nec verum eſt etiã eum omnimodo ciuem eſſe: ſed pendent iura ciuitats. §. item ſi quis ab hoſtibus. Inſtit. de rerum diuilio. uæſtio etiam eſt de peregrino, qui ciuis nonch an rectè hæres inſtituatur? Et certum eſt eum an poſſe hæredem inſtitui. Opponitur ciuis peregii no, id fatis oſtendunt verba legis Falcidiæ. Tcks menti factio iuris ciuilis eſt. Vlpianus in Inſtit it qui hæred. inſtit. poſſunt. id apertè ait. Deditio rum, inquit, numero hæres inſtitui non poteſt qui peregrinus eſt. Idem in 1.1. C. hoc tit. VIpianus elgo tanquam certum hoc ponit, eum qui ciuis Rom- nus non eſt, non poſſe hæredem inſtitui. Sed qu dubitabatur cuius temporis habenda eſſet tanue cit ſufficere eum ciuem fuiſſe tempore facti tix menti,& rẽpore mortis: nec media tempof dlo. cere. liſi alienum ſeruũ. 47.§. in extrancis. hortHar Hinc conſequẽs eſt eum, qui deportatus eltm vi lam, nõ recte hęredem inititui. Accurſius& Accul- ſiani non recte interpretantur hunc locũ:nec ter ligũt quid ſit peregrinum eſſe. Peregrinum cle- 4 ciuem non eſſe. Deportatus amittit ciuitatem portatione,& ad peregrinitatem redigitur

jin nüe & dguüdn vetaturuu dir dchem dſgur an Killa da Srur.Dran audem q lorumcn anumifn „ nec hært derede recl reſt d. deu
tur,de qh
ſoluédoßſ us hulustn Ldicitorda um ſtden wſtio inllul edeminbun do acguierd c alis ilen ruuselkgecü Sed roncſe nec ſeumd d penden u latt dem gri,g T Bt cerun pouit 1n a legl faa
à Pum excmplum
In Tit. De hæredib. inſtituendis.
qam. 17.f de pœn.& l. ſed ſi hac lege.10.§. ſed ſi her pœnam /ff de in ius vocant. Percanmiase Spo⸗ nitur ciuitati ſicut p eregmniltis eltamero apiũt caſus. Nam deportati ex mulitis 1 3 5. de „on ex teſtamento pagani. l.ex teſtamento.5. C. de zef teſta. Si relicta ſit hæreditas deportato, an il- ⸗ acquiratur? Quæſtio eſt aleha à propoſito ſtro,pettinet enim ad tit. de his quib. vt indign. Morritur etiã an Princeps recte hæres inſtituatur: Reſpondeo Principem rectè hæredem inſtitui poſ ſ quoniam id prohibitum non reperitur. Omni- pus cuibus teſtamẽto legare licet, pręterquã ſi cui nominatim prohibeatur. De Principe nihil prohi- bitum reperitur. Et huc pertinet quod dicitur in I. en hic Imperator litis cauſa hæres inſtitui nõ de- bet,nt opponatur durior& potentior aduerſarius. Idem dicitur in Inſtit.tit. quib. modteſta. infir.§.VI. vbi luſtinianus oſtendit hoc manaſſe cx oratione pertinacis lmperatoris. Ea oratione expreſsit Per- tinav ſe hereditatem nullius admiſſurum eſſe, qui litis cauſa heætedem inſtitucrit Principem. Sed op- onitur huic ſententiæ Lex hoc edicto.&.§. ſed hæ- redem ff de alienat. iudic. mutan. vbi ait Vlpianus cdictum Prætoris de alienatione iudic.&c. ad hæ- redis inſtitutionem, aut legatũ non pertinere. quod ait Prætor. Si quis alienauerit. Hæc verba de vendi- tione intelliguntur& alia huiuſmodi alienationce. Sed ſi quis hæredẽ inſtituerit, id ad edictum Preto- us non pertinet. Ergo nõ videtur eſſe inutilis inſti⸗ tutio, cùm quis inſtituit Imperatorẽ iudicij mutan- di cauſa,vt aduerſario ſuo potentiorem aduerſariũ opponat. Quidã eruditus exiſtimat inſtitutionem huiuſmodi non eſſe inutilẽ, ſi quis inſtituerit Prin- cipem hæredem iudicij mutandi cauſa: nã Paulus in dpen.hoctit. ff. ait inſtitutionem hæredis non haberi pro inutili Admonet quidem hoc inuidio- ſum eſſe, ſed tamen non vetat hæredem inſtitui. ideõque hæredis inſtiturio valet. Recepta autẽ o pi- nio& interptetatio mihi verior eſſe vidctur. Ego ſic interpretornon licere litis cauſa hæredem Prin- cipem inſtituere. Oratione enim Pertinacis oſten- ditur non admiſſam iri hæreditatem eius, qui hæ- redem Principem litis cauſa inſtiruerit. Paulus de Principe non eſt auſus aliter loqui. Dixit autem muicioſum eſt, modeſtèneo aliis verbis vtitur in l. eX imperfecto.23.ff. de lega. 3. inuerecũdum eſſe ait. Merque locus Dauli eſt ex lib. 5. Sentent. Vtrunque Cchn candem inſcriptionem habet, vt certum ſit daane ed has 1 Paulo ſcripta eſſe.& tamen fgo Eianeden tincipi quicquam ex imper- mreſpon dehee1.Cde teſta. Sed ſupereſt nadic mutcann 3 tcx hoc edicto. de aliena. e alienatiuci go reſpondeo edictum quidem eum quihrreio— facta non pertinere ad vel qui potention 3 iquem potentiorem inſtituit, cipe non inseli Megauit. Sed lac verba, de P rin iipe. Quis unauatur Na maior ratio eſt in Prin- velit aur au KtNüni qum cum Principe aut litigare tie quod obiein. go aduerſatur noſtre ſentẽ tincipibus ſcri 3. Tex hoc edicto. Heca bonis pta ſunt, quòd malorum princi- cos commoueret. Plerique prin- d— inſtituebant here des alij uparentur. Cornc. Tacit. in vita
eipes auaros& etlam ne b
Agrip. Bonus parens non ſcribet heredem Princi- pem fraudatis liberis ſuis, niſi ſciat Principem aua- rum eſſe& rapacem. Sic igitur nos intelligimus quod dicitur in Lpen. hicW.
Alia queſtio eſt de collegio, an collegium inſti-
tui poſsit? Tractatur hęc quęſtio in J. collegium. 8.
C. eo. Collegium ſocietas hominum eſt, ita contra- cta vt ex pluribus perſonis, quaſi vna perſona& v- num corpus fiat.hoc collegium vocatur corpus. I... quod cuiuſque vniuerſitatis. ff. Aliud enim eſt col- legium, quia ſin guli ex quibus collegium coaleſcit, & conſiſtit. l.in tantùm.§. vniuerſitatis. ſin pr. de rer. diuiſ. Quę collegij ſunt, non ſunt ſingulo ũ, ne pro parte quidem: ſicut diximus hęreditatẽ haberi pro perſona. l. mortuo. de fideiuſſ. Vniuerſitas& colle- gium, perſona quędã eſt imaginaria. Ergo cũ quę- ritur an collegium inſtitui poſsit, non inſpicimus an ſinguli capaces ſint hereditatis„anve ſinguli in- ſtitui poſsint:ſed an totum corpus. Ergo non ſine cauſa quęſitum fuit& dubitatum an collegiũ inſti- tui poſsit. Ait Imperator, Collegium ſi nullo ſpe- ciali priuilegio ſubnixum ſit, hereditatem capere non poſſe dubium non eſt. d.l. collegium. C. hoc ti. Hoc iccirco dixit, quia collegia legibus Romanis interdicta ſunt, nec licet collegiũ cõſtituere, legibus Romanis. omnes enim huiuſmodi cetus ſuſpecti fuerũt veteribus propter coniurationem in remp.
Permiſſum eſt tamen cerxtis artificibus ſocietatem
coire, quòd hi magis neceſſarij viderentur ad rem- pub. in l... in princ. ſuprà quod cuiuſque vniuerſit. II. z.& 3. infrà de colleg. Hodie ob huiuſmodi in- commoda, legibus regiis in Gallia prohibitæ ſunt,
que Oęaręia; verbo Græco dicuntur, Confratriæ vulgò appellantur. Id rectè conſtitutum eſt, quam- uis aut nullam, aut minimam executionom cöſti- tutio habuerit. Alia quæſtio eſt, ſi quis inſtituerit extraneum hominem& ignotum an valeat inſti- tutio hæredis? Hic dicitur ctiam extrancum homi- nem& ignotum rectè hæredem inſtitui poſſe. l. ex- traneũ. ↄ. C. eo. Hæc verba ſubobſcura ſunt. nõ du-
bito quin ſit pars cuiuſdã reſcripti. Sic interpretor
hæc verba. Quidam cum animam ageret inſtituit extraneum heredẽ, legitimi hæredes adeunt Prin- cipem, conqueruntur eum, cùm iam animã ageret, inſtituiſſe heredem extrancũ: nec veriſimile eſſe de- functũ pręlaturũ fuiſſe extraneũ ſuis hæredibus: ni-
ſi animam ageret:tamẽ dicitur inſtitutionẽ valere.
Copimus oſtendere quę perſonæ heredes inſti- tui poſsint, aut quæ non poſsint. Addendum eſt ſu. pradictis incertam perſonam non poſſe hæredem inſtitui. Ita ſcribit Vlpianus in inſtit.tit. qui hęredes inſtitui poſſ. Idẽ Iuſtinianus ait conſtitutum fuiſſc à veteribus. Inſtit. de legat.§. incertis. vbi, legatis in- certis perſonis, inquit, olim mutiliter legabãtur. Ex- empla huiuſmodi reperiuntur tam apud Vlpianũ in Inſtit. quàm apud Iuſtinianum in d. locis. Quiſ- quis primus ad funus meum vencrit, hoc eſt cx- emplum Inſtit. hæc perſona incerta eſt, quæ inſti- tuitur teſtamẽto. ideoq́; dicitur inutilis eſſe inſtitu- tio. Ratio eſt apud Vlpianum in eodem loco, quia certum eſſe debet conſilium teſtatoris. Non poteſt videri teſtamentum eſſe, quod ex certo conſilio te⸗ ſtatoris non proficiſcitur. Ius hoc eſt antiquũ, quod luſtinianus ſignificat in dict. 5. incertis.& ſequenti,
Pp
445

446 certo emen datum: eſſe. Sed conſtirutio cuius me- minit luſtin in d. S. incertis. nõ reperitur in Codice Iuſtiiani:ſicut& aliæ pleræque, quarũ meminit in Inſtit. De incertis perſonis nihil reperitur in Codi- ce, quàm quod dicitur de pauperibus& captiuis. l. nulli. 28.& l. ſi quis ad declinandam. 37. de epiſc.& cler. Hinc conſequens eſt non valere hanc inſtitu- tionẽ, hæredes mei ſunto, quos Titius voluerit.. illa in- ſticutio zuin prin. ff.hoc tit. Veteres conſtituerunt 8
per ſe firma teſtamenta eſſe debere. Cùm autem m- ſticutio confertur in alterius arbitrium, non poteſt certum eſſe dici conſilium teſtatoris. Certũ igitur debet eſſe conſilium teſtatoris. Quomodo valebit inſtitutio collata in arbitriũ alterius? Sed de hoc genere inſtitutionis dicemus in ſeq. c. Mulra enim obiici ſolent aduerſus hant ſententiam. Nos hæc obiecta diluemus ſuo loco. Pergamus. Eadem ora- tione municipium, ſiue municipes non recte inſti- tui dicuntur. Si quis ciuitatem aliquam inſtituerit: nutilis eſt inſtiturio, ſecundũ ius antiquũ. Ita ſcri- bit Vlpianus in Inſtitut. in loco iam à nobis recita- ro. verſ. Nec municipia. quoniam, inquit, corpus in- certum eſt ldem teſtatur Plinius lib. 5. epiſt. in epi- ſtola ad Caluiſium.nec hæredem inſtitui poſſe rẽ- publicã, nec percipere poſſe. His verbis vtitur, quaſi hoc certum fuerit tẽpore Vlpiani. Ille locus Plinij maximè conſentit cum verbis Vlpiani à nobis ad- ductis. Qui ſcripſerũt in d.§. incertis. mirantur quo- modo id ſcripſerit Plinius, cùm tẽpore Vlpiani po- tuerit relinqui ciuitatibus. liciuitatibus. 122. de leg. .& 1.2. infr. de teb. dub.& Lomnibus. 26. infr. ad Se- nat. Treb. Ego ſcio hoc ius muratũ eſſe cõſtitutio- nibus. Poteſt enim ciuitatibus relinqui quocunque tit.l. hæreditatis12. C. hoc tit. Eſt Leonis Imperato- ris conſtitutio, qua veteri iuri derogatũ eſt. Sed tẽ- pore Plinij& Vlpiani ita ius conſtitutum erat, nec quicquam reperitur in C. vel Digeſtis ex quo poſ- ſit falſum argui, quod Plinius ſcripſit in ca epiſto- la, cùm ita legibus cautum eſſet. Dubitatũ fuit de fideicommiſsis, an ſaltem per fideicõmiſſum poſsit aliquid relinqui ciuitati. Dubitatum de co crat an- te Senatuſeon. Apronianũ, cuius mentio eſt in Pã- dec. d. Lomnibus ciuitatibus. ad Senat. Trebel. Vl-
jan. in Igſtititit. à nobis adducto, qui hæred inſtit. poſſexceptiones duas addit, Poterac, inquit, olim legari ciuitati à libertis ciuitatis. Poterat ctiam per fideicõmiſſum relinqui. Vnde facilè reſponderi po- teſt ad lciuitaribus. de leg..& l.z. de reb. dub. vt in- telligamus tempore Vlpiani nõ licuiſſe vel Remp. inſtituere hætedem, vel ei quicquam legare extra caſus exceprtos. Legatum 5 verbum geuerale. Le- gare etiam dicitur, qui fideicommiſſum relinquit.
Ideo que quod dicitur in d.l. ciuitatibus. poteſt in-
telligi de fideicommiſſo. Deinde quod dicitur in d. L.2 f. de reb. dub. intelligendum eſt quo caſu lega- tum ciuitatibus relictum valet. Valet autem legatũ municipibus a liberto. Non igitur mitũ videri de- bet quod ſcripſit Plinius in ea epiſtola. cùm idem ius Vlpianus ſcripſerit:& cum nihil reperiatur in Codice& Digeſt. ex quo argui poſsit, eum falſum ſcripſiſſe. Addi idem Vlpia. codẽ loco, Deos quoſ⸗ dã nos hæredes inſtituere poſſe, non quoſlibet ve- luti Iouem Tarpeium&c. Hoc redolet ſuperſtitio- nem veterum. Sed quod ad Deũ attinct, dubitandũ
Franc. Duareni lurilconſ.
non eſt quin valeat inſtitutio. 11.§. ad munici infr. ad l.Falcid. vbi lex falcidia dicitur ad hum municipum,& ea, quæ Deo relinquuntur penhu re. Sed quem effectum habet legatum Deo reht Hoc interpretatur Iuſtinianus in Nouel. de Ecc tir.§. ſi quis in nomine magni Dei. Ex iã diciis Tlar ſcitur quæſtio de tempore, quod ſpectari debeant quæritur an cùm aliquo teſtamenti factio ſit mnl fix:an hæres inſtitui poſsit, an non poſsit.l. ſi an 47 ein extraneis. hoc tit. dicitur in extraneis he 3 dibus ſpectanda eſſe tria tempora. Tempus teſ menti facti, tempus mortis teſtatoris,& tẽpus ad 1. hæreditatis. Imprimis igitur oporter cum co as 6 hæres inſtituitur, teſtamenti factionem eſſe eo 4 1
pore, quo teſtamentum fit, tempore mortis teſtato.
ris,& tempore aditæ hæreditatis. Non enim valet
inſtitutio ante aditam hæreditatem. Loquitur au. tem Iuriſcõ. de extraneis, ſed cur non idẽ in ſuuu x
neceſſariis hæredibus conſtitutum noneſte Nam n ,8
ſuis hæredibus neceſſaria eſt aditio hæreditatis in
ſuis.. infrà de libe.& poſth. Ipſo iure ſui fiunt hæ.
redes ſine vlla aditionce. Ergo non dicemus tiiatä. pora eſſe neceſſaria in ſuis hæredibus, ſed duo tan. 1
tům, tempus teſtamenti facti,& tempus mortis. Si. milis locus eſt in l. ſed ſi. 6.§.ſolemus. Dicimus ti tempora ſpectari. Si igitur medio tempote, id eſt inter teſtamentum& mortem, vel inter monem& aditionem hæreditatis, fucrit incapax hærcdiats is, qui hæres inſtitutus eſt, quia forte redadus eſt ad peregrinitatem, hoc non noccet inſtitutioni. Si. milis locus eſt in l.liber homo. 59. 5. ſi hærcs. hoctit. a Sed de perſonis, quæ ex teſtamẽto capere hoſbnn Ln
b vel non poſſunt, hactenus. His addendum eſt, cum h aunrti cum quo teſtamenti factio non eſt, poſſe nihilomt u
nus heredẽ inſtitui collata cõditione in tẽpus, quo
capax futurus eſt. liin tẽpus. 6². hoc tit. Condiio.
nalis inſtitutio hic valet: purè non valeret Siqui inſtituerit hæredem eum qui capax non eſt: qui peregrinus eſt, non valet inſtitutio, etiam ſi ex e egrino factus fuerit ciuis. Sed cùm inſtitutio cond
tionẽ habet,& confertur in id tẽpus, quo capasi.
turus eſt, valet inſtitutio, ſi poſtea capax reperiamn quo tempore hæreditatem aditurus eſt. Similecſ quod dicitur de ſtipulatione.l ſi rem meam& ler- iſtimo. de verb. obli. Rem meã mihi dati ſtipubi non poſſum, vtilis autẽ erit ſtipulatio ſi eã ſtipuler ſub conditione collata in id tempus, quo meat
deſicrit. Hactenus de perſonis. Sequens locus ehh
Quomodo hæredes inſtituendi ſint. C 12. III
LTIT valeat inſtitutio hæredum non ſufte eum, qui inſtituitur capere poſſe, quamui neceſſarium ſit: ſed habenda eſt ratio inſtitution Videndum eſt, qua ratione inſtitui debeat hees ratione hæredum inſtituendorum quædam obe uanda ſunt, ſine quibus non valet inſtitutio fHi- modi hoc eſt, quod hæredis inſtitutio fieri de teſtamentomon in codicillis.§. codicillis. loltic codicil. neque enim quis exhæredatur coüclli neq; inſtituitur, ne confundatur ius co diclord teſtamẽti, aliàs inutilis eſſet tãta ſolennitas qoc 4 ſideratur in teſtamentis. L. n5 codicillum. C. deteſta ord. Olim teſtator debebat ab inſtitutionc incipete
ſuũ teſtamentum. idqꝗ́ue videtur ſignificate ſui ultus

— — ——
— —
— —
.lplo iuni 0 non dia deredba di& temy ſolemus. medio tn em pel ion rit incayn quia font- nocct in mo„9 ſlin ſtaméo. dis addenäme nonelhyli côditionxinn .§z. hockl durenoh fi zui capel m Ktitundein ed cumulin
In Tit. De hæred.inſtituendis.
alcus in Lr.hoc tit.ff. Scd hoc ius abrogatũ eſt.non ſpectatur ordo ſcripturæ: nihil refert, an quis inci⸗ at alegato vel fideicõmiſſo,an verõ ab inſtitutio- jara dis.. ante hæredis inſtitutionẽ. Inſtit. de le- ne— teſta. vbi Iuſtinianus i8 virio ſcriptoris ſcriptum ſit legatum Vel fi alt,n- miſſum ante hęredis inſtitutionem, nihilomi- de wöle teſtamentum. Hæc conſtitutio loquitur de virio ſcriptoris tantùm, non de culpa teſtatoris: ſedtamen luſtinianus in tit. de lega. 5. ante hæredis. ſenius loquitur. Ait enim valere teſtamentũ quo- cunque modo ordo teſtamenti interuerſus fuerit. ſortẽ alia conſtitutio fuit uſtiniani ea de re. In eo loco luſtinianus ait ſua conſtitutione ius antiquũ emendaſſeEa de re nulla alia extat, quam ea, quã vecitauimus. Secunddò, hęres in teſtamẽto aut ſcribi aut nuncupati debet. L. hic. Oportet autem ſcribi nomen hæredis in tabulis, vel nuncupari. conſtitu- tio luſtmianide qua diximus, quæ eſt C. ſub tit. de teſtt iubemus 29. addit nominandũ eſſe hæredem, vel ribendũateſtatore. Quod autẽ dicimus de no mine, idem eſt intelligendum de demonſtratione, que facta ſt o ſigno& nota, que nominis vice fun gatur Demonſtratio tantã vim habet, quãtam no- minatio..certam. 6. ſup. de reb. cred.& I. ſi nomina- tim. 34. inf. de cond.& demo.& lquoties. 9.§. ſi quis nomen.& l. nemo hic. 58. Nihil enim refert an quis tta dixerit, Titius mihi hæres eſto, an verò dixerit, hic mihi hæres eſto, quem digito oſtẽdo. hoc eſt quod dicit Iuriſconſ.in d.l. certum. nihil referre, an res a- liqua proprio nominc deſignetur, an alia nota, quę nominis vice fungatur. falſa demonſtratio hic non nocct. Si quis errauerit in nomine, vel ſi quis fal- ſam demonſtrationem adieccrit, non ideo inutilis eſt inſtitutio. Poteſt quis frater appellari, qui ta- men frater non eſt. Quid ſi demonſtratio maledi- Ctum aliquod, aut contumeliam contineat? Si quis addiderit demonſtratioms loco aliquod maledi- Ktum an vitietur hæredis inſtiturio? De hac re! his verbis. 48.§.vlt.& l. non ideo.. C. Hic reperiuntur duo capita, quæ videntur pu- gnantia eſſe.vnum eſt in d. j. quoties.§. ſi quis no- memalterum in d. l.his verbis§. vlt. hic. In Lhis ver- bis§yldicitux illa inſtitutio valere, Filius meus im Püßimus& malè de me meritus heres eſto:quia pu re tacta eſtin Iquoties. dicitur non valere inſtitu- tionem, ſi quid contumeliæ cauſa fuerit additum, ſed hec diuerſa ſunt non Pugnantia. In qua lege di- citur ſi quid cõtumcliæ caufa fuerit additum„‚non valere inſtitutionem, hoc verum eſt,& huic cõſen- taneum eſt quod dicitur in Lturpia legata.54. de le- gat. 1In d.l.his verbis dictum eſt, cũ maledicto h redem inſtitui oſſe: 1 Zcuu ecenten ha. dteſt ui mef 2 Kn0 autem cum contumelia. wmckcann 3 lalum alteri dicere, nõ tamen cõ- ſdum telen— 3 verbis. videtur pater. male- Cataſa gr auamea monendi& obiurgandi cum eum Rarellem u is malè meritus ſit de ſe, tamen Eſ malc u duees vellt Wrgo dicendum eſt, hareds d non 5 iquo adietum ſit inſtiturioni eaufa adiccgun 7 lare inſtitutionẽ niſi contumeliæ lnſterrn n nlerunc odo ſcribentis legatũ„Vel eraneilauin 4 14 eri debet. S ic mihi videtur Luntur, ſed! p icari poſſe. All alia côminiſ- ed hæc mihi placent. Valct igitur inſtitutio 1 G
447 heredis, vel cùm hæres appellatus eſt nomine pro- prio,vel cũ certa nota deſignatus eſt, que nominis vice fungatur. Diximus autem, cùm certũ eſt& in- dubitatum ſignum. Nam ſi teſtator vſus ſit verbis adeò obſcuris, vt incertum ſit quem hæredem eſ- ſe voluerit, ea incertitudo vitiat inſtitutionem. J. in tempus. 6².§. quoties. hic. Teſtator duos habebat amicos eiuſdẽ nominis. vnum heredé in ſtituit. quia nõ apparet quem inſtituerit hæredẽ inutilis effectu eſt talis inſtitutio. Hic ius non defᷣcit: ſecl probatio tantum. Quæritur ſi erratũ ſit in corpore, an is er- ror noccat inſtitutioni? Dicimus errorem in nomi- ne, in demonſtratione non nocere: ſed ſi in corpo- re erratũ ſit, ait Vlpianus nullam eſſe inſticutionẽ vt hoc tit. l.). quoties. in prin. Adeo nocet error in corpore vt neque is, quẽ oſtendit, vel nominauit te- tator hæres ſit, neque is de quo ipſe teſtator ſenſit. quod mirũ eſt. De eo de quo errauit dubium non eſt, quia error excludit cõſenſum. Sed cur is de quo ſenſit teſtator non poteſt vindicare hęreditatẽ cum voluntate teſtatoris nitatur? Voluntas autem teſta- toris in teſtamentis, magis ſpectanda eſt quàm ver- ba. Sed hic luriſcon. ait neutrum heredem fore,& rationem reddit, quia ſcriptus non eſt.Sed mirũ eſt quod dicitur magis ſpectari quod ſcriptũ eſt, quàm voluntatem teſtatoris. Nonne voluntas teſtatoris debet eſſe potior, quàm verba: Mirum ſanè non eſt id nobis videri obſcurũ de quo diſſentio fuit inter veteres Iureconſultos. Quorũ autẽ fuit opinio non valere, eos mouit hæc rario, quã adduxi. hec fuit sẽ- tentia Labeonis. l. Labeo. 7. de ſupelleg. lega. Vide- batur hoc durũ eſſe Tuberoni, cũ conſtet de volun- tate teſtatoris:tamen nos quod ſcriptum eſt magis ſequi. Sed tamen præualuit aliorum opinio, veluti Seruij, quẽ omnes poſtea ſecuti ſunt.d. l. Labeo. Cũ quis errauit in propria& communi rei appellatio- ne, credibile non eſt aliquid aliud ſenſiſſe, quàm quod cõmuni verbo ſigmficatur. lille aut ille. 2§.§. t. infrà de leg. 3. Plęrunq; recedimus à propria ſigni- ficatione verborũ& deflectimus ad abuſum: quia non omnes nouerũt propriis verbis vti.]J. nõ aliter. 6 ⁷. de leg. 3.& l.cũ de lanionis. 18. infrà de inſtr. fun. Superius diximus de teſtatore qui errat nõ in no mine proprio hęredis, ſed in corpore, vt ſi quis ita dixerit, Hunc ego fratrem meum hæredẽ inſtituo, cùm Titius in eius conſpectu eſſet, quẽ fratrem ſuũ crrore ductus exiſtimaret. Diximus inſtitutionem hanc propter errorem inutilem eſſe,& adeò inuti- lem, vt ncuter inſtitutus eſſe intelligaturmec is, quẽ demonſtrauerat teſtator, nec is de quo ſenſit l. quo- ties. in prin. hic. Hinc igitur eſt perſpicuum erro- rem in corpore eius qui inſtituitur heres nocerce inſtitutioni,& inſtitutionem omnino reddere in- utilem. Idem dicendum eſt,& ſi quis in nomine rei errauerit,& appellationc communi. dicta lege quoties. in princip. Idem dicitur de errore in re. 1.4. de legatis 1. Sed aduerſus hanc ſententiam obiici- tur locus communis de ſententia,& voluntate te- ſtatoris. In teſtamentis dicitur voluntas teſtatoris ſpectanda magis, quàm verba eiuſdem. Omnes iuris auctores plurimum tribuunt voluntati teſta- toris. Aiunt voluntatem teſtatoris ſemper ſpectan- dam eſſc.& diximus ſuprà ſub titulo de teſtam. or- din. nihil referre quibus verbis vtatur teſtator l. quo

44 fuit ſententia[abeonis. d.. Labeo. de ſupellect. leg. liſdẽ verbis ferè vtitur Tubero in ea re, quibus Ci- cero in orat. pro Cecin na. Nihilopus eſt, inquit, ver- bis cùm res, cuius gratia verba comparata funt, in- Mirum ergo videtur quòd hic dicitur, Cectari verba magis, quam voluntatem teſtatoris. Nam hic propanitur conſtare de voluntate teſta- toris. Cum enim dicimus, erratum eſt, duo his ver- bis complectimur. dicimus, quòd voluit vnum in- ſtituere, vel vnam rem legare: deinde, quòd alterum nominauit, vel aliam rem legauit,& tamen magis ample(timur verba teſtatoris, quàm voluntatem. uod videtur alienum eſſe à ratione. Atque ita vi- ſum Tuberoni, qui fuit ſocer Seruij. l.z. ff. de origi. iuris. Si verum eſt quod hic dicitur de volũtate, ta- cita voluntas tanti facienda eſſe videtur, ac volũtas ex preſſa. D einde voluntas quibuſcunque verbis ex- reſſa ſufficere debet. Si quis veſtem legare volens, quid refert an veſtẽ dixerit, an alio nomine appel- lauerit, modo ex cõiecturis voluntas teſtatoris col- lg poſsit: Quamuis hæ rationes probabiles& ſpe- cioſæ ſint:tamen certum aus eſt his rationibus om- nino contrarium. Nihil enim apertius dici poteſt, auàm neutrum inſtitutum videri, neutrã rem lega- tam eſſe.Sed ſupereſt,vt obiecta diluamus,& refel- lamus ea, quæ pro Tuberone adduci poſſunt, ad- uerſus Seruij ſentẽtiam& aliorum, qui Seruij ſen- tentiæ aſſentiuntur. Quid reſpondebimus ad locũ illum, qui magnopere vrget 7
telligitur.
get de volũtate teſtatoris, quæ videtur potior eſſe debere quibuſcunque ver- pis, cùm de ea conſtat. Ego cogitaui aliquando poſ ſe hic fingi ſpegiem in qua apparcat ne alterũ qui- dem inſtitutum eſſe, Pone Tirium ſuppoſitum fuiſ ſe,vt ſæpè partus ſupponi ſolet, deductũ fuiſſe me- cum, in domo paterna habitum fuiſſe fratrẽ. Ego teſtamentum faciens, cùm eſſet in conſpectu meo. hunc ego hæredem inſticuo. Dixi ei, Mi frater ego te heredem inſtituo hic erratum eſt in corpore ipſo. certum eſt hunc propter errorem nõ rectè inſtitu- tum dici:nam deficit volũtas. Quòd ſi frater meus aliquis appareat, non poterit etiam petere hæredi- tatẽ: nam quędã fortè erant in hoç fratre opinato, quæ non in fratre meo con ſpexi. Sed hec hypothe- ſis non conuenit verbis Vlpiant in d. l. quoties. Lo- quitur enim de co, quem voluit hæredem eſſe. Er- go ita fingere ſpeciem debemus, vt teſtator vnum fibi eſſe velit hæredem,& eum non ſcribat:alterum ſcribat, ſed non velit eſſe heredem proptex errorem. Alterum exemplũ eſt vulgare de Iſaac& filio eius Iacob& Eſau. ſaac cũ vellet inſtituere Eſau filium ſuum, deceptus ab vxore ſua benedixit Iacob. hæc ſpecies magis conuenit verbis Vlpiani, alter deficit voluntate, alter ſcriptura. vnum inſtituit, ſed hic de⸗ ſicit voluntate.Alterum autem ſibi voluit hæredẽ elle, ſed hic inſtitutus non eſt. Tractemus ergo hãc ſpeciem,& videamus an ſecundum ius Romanum valeat illa inſtitutio. Conanus exiſtimauit inſtitu- tionem vtilem eſſe, etiam ſecundũ ius Romanum, ob euidentem teſtatoris voluntatem. ait Eſau hæ- redem inſtiturum eſſe ſecundum ius Romanum. hic imprudens relabitur in errorem Tuberonis, quamuis fortè non animaduertat id ſe facerc. Tu- pero hac ratione mouebatur: quia vbicunque eſt cuidens teſtatoris voluntas, nihil aliud querendum
Franc. Duareni luriſconſ.
ſtitutus non eſt, vt hæreditatem vindicet. Loquin
eſt Hoc igitur omnino eſt improbandum& reii ciendum: quia maxime aduerſatur verbis V lpiau⸗ Euidens voluntas nihil poteſt eum iuuare, quiin-
hic Vlpianus de eo, quem voluit inſtituere, ergo non ſufficit euidens teſtatoris voluntas in hoc 3. ſu. Ego igitur contrà dico: nam licet& manifeſta & euidens dicatur voluntas patris, hoc non ſuffi- cit. Ego hanc ſententiã quæ verbis perſpicuis VI. u piani nititur, argumentis& rationibus etiam con. 0 firmaturus ſum. Nam imprimis in propoſita— 1 cie non poteſt dici Eſau ſeriptus, aut nuncupatus b hæres eſſe, ergo nõ poteſt inſtitutus dici. Inſtituere hæredẽ eſt, vel nuncupare, vel ſcribere heredem i cb- hic.& liiubemus. 29. C. de teſta In hac ſpecie dici. Ia tur pater magis inſtituere voluiſſe, quàm inſtitui a ſe.hec multùm differũt. Aliud eſt inſtituere Aliquã„ aliud eum inſtituere velle. Aliud eſt quicquam age re, aliud agere velle.lamplius. ffrem ratam habe.& Lr. ſuprà de eden. Antequam lis conteſtata ſit, actor dicitur petere velle in iudicio, non petere: idque in- dubitatum eſt in his, in quibus ſola voluntas non ſufficit, De aliis actibus in quibus ſola volũtas ſut ficit, magna eſt quæſtio. L.. C. de ſumma trinit. ſer- ui electione.;.de lega. 1.& liſi quis ſtipulatus de ver. obligat. Conuenit autem inter omnes in his adti- bus, in quibus ſola voluntas non ſufficit, alud elle velle agere, aliud agere ſicut aliud dicitur agere velle in iudicio& aliud in iudicio agere:hic autẽ ſola voluntas nõ ſufficit ad inſtitutionem hæredis. Oporret eum qui inſtituitur hæres, vel nuncupari vel ſcribi oporter voluntatem aliquo modo expt mi:oportet voluntatẽ exprimi his verbis, quæ apta ſunt& idonea ad voluntatis declarationem. nec aränd nouum aut mirum videri debet, quod hic dicimus ſolam voluntatem non ſufficere. Si ſola voluntas ſufficeret in teſtamentis, quorſum tanta ſolennitas uns adhibererur, quãtam adhiberi neceſſe eſſe diximus ſuprãà in tit. de teſtam. ordin. Ego igitur contendo in inſtitutione hæredis ſolam voluntatẽ non ſufficere: oportet volũtatem aliquo modo verbis expreſſam eſſe idoneis ad voluntatis declarationem. Exem- plum huius rei luculentum eſt in l.quidam cumf lium. 44:hic. Quidam voluit inſtituere filiũ hære
dem ſed nolebat patri ipſius eam hæreditatem ac- unn uiri: videbat, vt ſi fortè ſimpliciter cum hæredem Aadhel inſtitueret, hæreditatẽ patri acquiſitam iri: nãquic. uin quid acquirit filius, acquirit patri. l. placet infrado dn acqui. hered. Volebat eum inſtituere ſub condiio. eine ne, ſi à patre emanciparetur, ſed nolebat affeniuii d teſtatori filius, vt adderet eam conditionem meps- u trem offenderet:ſed aliam rationẽ iniit, qua hære-
ditas ad ipſum peruenire poſsit, etiam ſi à pattet mancipatus nõ ſit. Suppoſuit amicũ quendam qu hæredem inſtituercr, nihil tamen fidei eius com ſit teſtator: poſt mortem eius quæritur, an 1 ab hoc fideicõmiſſum petiè hic manifeſta eſtiur toris voluntas: certum eſt hoc fuiſſe teſtator cll ſiliũ, vt hic hæres inſtitutus hæreditatem reſttuelc filiofamilias: ſed hic dicitur non poſſe hãc begect tatẽ vt fidecõmiſſariam peti: quia teſtator nihil eius fidei commiſit. Voluntas ea tacita non valet adt d deicõmiſſum: quia nullo modo expreſſa eſt vetbb⸗
a ...* u Si ſententia Tuberonis vera eſſet, maxime lüh h da Jabeicl:

1 cktintme ud eſ güine ketem un is conteln non peten. us loſa mh idus ſola de ſumm quis bipu ter omnes non lucten ut aliud d udicio n inſtiroromm hæres, mr n alcquo n ni his ſetig is declunr dder qpod cere. 9 an orſum dant k ii necſich Ego hiran wolunriEnn. odo ſeibch leclunmn cinlquie tinfnar Ftan nrexi- glchrt au dand
interpoſi
In Tit. De hæred. inſtituendis.
naberetmam in ſideicommiſʒis ſola voluntas ſpe- z3 cur. In inſtitutione hæredum, in legatis, alia ſpe- 4 er& tamen ait Inriſconſultus ſideicõmiſſum Kn m oſſe, etiã ſi manifeſtum ſitcum fidem ſuã erd lige,se promiſiſſe filiofamilias ſe ei hære- ditatem re ſtituturum: quia tamen teſtator fidẽ eius eſt ſecutus, nihil cogetur reſtituere. Aliud ex- nerlam colligi poteſt ex I.vl. eiuſdem ti. hic. Qui- ban ta ſcripſit in teſtamento ſuo, Quoniam fllium neum qui deceßit, hæredem habere non potui, quem cu- eham,Titius mihi heres eſto. Hec verba adiecit, quia cfilium deceſsiſſe falſo rumore perlato:&
taba Düra ſus eſt, Quia eum haredem habere non
his verbis V
nai, Titius mihi hæres eſto. In hac ſpecie dubitari 9
teſtan ille cuius teſtator obiter meminit in reſta- mento ſuoꝑoſsit hæreditatem cius petere, ſi fortè non deceſſerit:quia falſus rumor perlatus erat ad teſtatotem, quod ille deceſſerat. Si ſpectemus vo- luntatemteſtatoris, videtur inſtitutus eſſe. tamẽ di citur inſtitutus non eſſe. Hæc de errore in corpore eius qui inſtiruitur. idem dicẽdum eſt de errore in rei comuni appellatione& nominc.& hoc pexrti- net ad aliam partem dictę l. quoties. lic. Teſtator vult lancem relinquere, veſtem legat. nec veſtis de- betur nec lanx.Idem dicitur in 1.4. de lega..& l.in ambiguo. de rebus dubiis. In ambiguo ſermone nõ vttunq; dicimus:ſed id quod volumus. Id apertius exprimitur& declaratur in d. l. Labeo. de ſupelle-
ctlli legata. vbi Scruius ait neminem videri quic-
uam dixiſſe, cuius proprio nomine vſus non ſit. veluti ſi quis lancem legare volens, vocet veſtẽ, non eſt proprium nomen quo res ſignificarur. Oportet igitur voluntatem verbis declarari, quę apta ſint& donea ad rei declarationẽ. Neque quicquã refert an quis omnino nihil dixerit, an verò is locutus ſit ea voce, quæ nullo modo apta ſit ad rẽ ſignifi- cadam. Non recipimus voluntatis coniecturã ad- uerſus manifeſtam verborũ ſignificationẽ. Abuſum nos aliquando recipimus, pro vera& propria ver-
borum ſignificarione, cùm homines vulgò abutã-
vur ſigniſicatione verbialicuius.ê..ibrorũ. /0. 6. quod tamen Caßiius. de lega.*. d. l. nã aliter, odem.& d.l. cùm de lanionis. de inſtr. fund. Scd cũ verba omni- no aliena ſunt,& huiuſmodi ſunt vt non poſsint talem interpretationem recipere, coniectura volũ- tatis non admittitur aduerſus apertam verborũ ſi- gnificationem. Si quis forte alleget teſtatorem ita ſolitum fuiſſe loqui, hoc in more habuiſſe, vt lan- cemxyeſtem vocaret, non eſt admittenda hæc pro- batio contra abettam verborum ſignificationem. Nam nullo ſenſu nec proprio, nec abuſiuo id ſi- gniſicät verba, equo teſtator dicitur ſenſiſſe. De- zuie valde periculoſum eſſet recipere volũtatis cõ- da⸗ wufte apertã& propriam verborũ ſignifi- em. am acile defunctorum volũtas euer⸗-
kece be züalulo trecideret. Facilè enim exiſte- uiſle wedel Leerene ritatork peo more ha- uem, ve equum Sic eſt on dn atera zlendin 8 wmdllleam le delegz Oum voſluda, a. gacſ. l. 45 e.de lega.z. Cum voluntas am- poßterylus dtum eſt an aliqubus coniecturis tersguen rl. Se cum non eſt ambigua, volun- quſtio non eſt admittenda. Ego igitur con-
cludo y b Proprictatẽ i tum eſſe verborum proprictatẽ interdum
magis ſequẽdam eſſe, quàm voluntatem reſtatoris„
etiam ſi de voluntate apertiſsimè cõſtet. idq́ue hoc receptum eſt vulgò, ne quis me hoc cõfingere pu- tet. Hinc etiam concludimus heredem inſtituendũ eſſe verbis apertis ad voluntatem teſtatoris decla-
randam, de quibus diximus ſupra. Titium heredẽ
meum facio. Titius heres eſto. nos enim formalia
verba non requirimus. Suffᷣicit quibuſcunque ver-
bis vti,modo ea verba apta ſint ad voluntatem de- clarandam. d. l. quoniam. C. de teſta. Hinc naſcirur quæſtio tractata in lvlt. C. hoc tit. Queſtio tractata fuit à veteribus, ſi quis ita ſcripſerit in ſuo teſtamẽ- to, Sempronius Plot;; hæres eſto. an valeat hæc inſtitu- tio? Teſtatores non ſolent ita loqui: ſed quia accidit vt quidam teſtator his verbis vteretur, du bitatum fuit apud veteres, quomodo accipiẽda eſſet hęc in- ſtitutio. Imprimis videndum eſt, an teſtator acce- perit hæreditatem ab aliquo nomine Plotio: ſi ac-
Ceperit ab co, ſatis manifeſtum eſt his vetbis voluiſ
ſe Sempronium inſtituere hęredem his verbis, Eſto
44
„
heres meus& per conſequens Plotij. Hæc cõiectu-
ra ſufficit ad declarandã voluntatem teſtatoris. De- inde poteſt, etiam ſi fortè inſtituerat Plotiũ,& di-
Xit, Plotij Sempronius hæres eſto, credibile eſt cum
Semproniũ ſubſtituiſſe Plotio. In nomine proprio error non nocet, quod de nomince proprio alterius intelligendum eſt. l. 4. de legat. 1. Nam non facile creditur quis in ſuo nominc proprio crraſſe. Eſt
locus communis hinc notandus, de coniectura vo-
luntatis, quomodo ambiguam voluntatem teſta-
tyris coniecturis explicare debemus. Si voluntas teſtatoris non poſsit vllis coniccturis explicari, di- cendum eſt nullam eſſe inſtitutionem: non quòd
ius deficiat, ſed probatio. vt dicitur in d. l. duo ſunt
Titij.ſupr.de teſta.tutel. b Superius diximus, quæ ſit ratio inſtituendorum hæredũ. Addendum eſt ſu pradictis hæredem inſti-
tuendũ eſſe vel in tota hæreditate, vel in parte hæ-
reditaria, ira vt in ius vniuerſum ſuccedere intelli-
gatur. Is dicitur hæredẽ ſibi inſtituere, qui inſtituit ſucceſſorem in locum ſuum, poſt mortem ſuã. Ni- hil enim aliud eſt inſtituere leredẽ, quàm deſigna-
re quem ſibi quis velit ſuccedere,& perſonã ſuam
repreſentare. vnde dicuntur hæredes iuris ſucceſſo-
res eſſe. d.l.). quoties.§. hæredes. hoc tit. vt enim ibi
dicitur, ſuccedunt in ius,& ius inter ipſos diuidunt. Hereditas eſt ſucceſsio iuris. Legatarius ſuccedit in rẽ legatam. Donatarius in rem donatã. Emptor in rem emptam. Hæres verò non ſuccedit in rem: ſed in ius& in locũ defuncti. Itaque etſi defunctus nullam rem reliquerit in patrimonio ſuo, nihilo- minus dicitur hæres, qui declarauit ſe velle hære- dem eſſe. Ideoquc conuenietur à creditoribus hæ- reditariis, nec poterit allegare quòd nihil repererit in hære ditate. d.l.hæreditas. de pet. hæred.& d. l.he- reditatis appellatio, ſine dubio. ff. de verb. ſign. Vnde quæritur, ſi quis ſit inſtitutus ex re cerra, an valcat inſtitutio? Si quis ita dixerit in ſuo teſtamento, Ti- tius mihi hæres eſto ex fundo Corneliano. Videtur ex his, que diximus, hęredis inſtitutio non valere, quia hæres non ſuccedit in rem aliquam: ſed ſuccedit
in ius vniuerſum:tamẽ benigna interpretatione re-
cepta eſt huiuſmodi inſtitutio. d.l. quoties. 5.ſi duo. 1.1§. ſi ex facto.&l. 35 ex facto. hic. Nos ſicaccipimus
ͤͤä
4

450 hanc inſtitutionem perinde ac ſi teſtaror nullam feciſet fundi mentionẽ; perinde acſi dixiſſet teſta- tor, Titius hæres eſto- Acquitas& vtilitas ſuadet vt ita defuncti voluntatem interpretemur, ne alias quod geſtum eſt irritum ſit& nullum. Reiicimus omnino fundi mentionem; quaſi inſtitutus eſlet ſimpliciter his verbis, Titius hæres eſto. non enim
oſſumus interpretari eum heredem eſſe& cape- re ex hereditate fundum illum, cuius mentio facta eſt à teſtatore,& reliqua bona pertinere ad legiti- mos. Id enim alienum eſt à ratione iuris, nec id per- mittitur niſi militibus.. ſi certarũ. 1y. ff. de milit. te- ſta& l. ius noſtrum. de reg. iur. Huc pertinct quod dicitur in d. l. quoties.§. ſi duo.hic. Addendum eſt & quod dicitur in d. llex facto. hoc tit, Proponitur ibi, duos heredes inſtitutos eſſe. Vnũ ex rebus Itali cis, alterum ex Prouincialibus rebus,& quæritur
an hæc inſtiturio valeateEt dicitur huiuſmodi in-
ſtitutionem receptã eſſe, eoſq́; intelligi heredes ex æquis partibus perinde ac ſi nulla rerum Italicarũ, aut Prouincialium mentio facta eſſet. Non poſſunt autem dici hæredes ex rebus quas expreſsit, quia hæredem eſſe, eſt ſuccedere in locum defuncti. Sic igitur nos interpretamur has inſti tutiones valere quaſi rerum nulla facta eſſet mẽtio Quod ad in ſti⸗ dciones atrinet, nihil facit expreſsio rerũ quod ad inſtirutiones attinet,& perinde eſt ac ſi partes ex- preſſæ non eſſent. Ideo æqualiter ſuccedunt& pro partibus æquis fuſtinent æs alienum: mentio tamè rerũ otioſa non eſt in hac ſpecic. Nam interpreta- mur relictas eſſe ſingulis res iure prælegati. Is, qpi jnſtitutus eſt ex rebus ltalicis, capiet res Italicas 1u- re pręlegati.tanquã fibi prelegatas:is, qui inſtitutus eſt ex rebus Prouincialibus, capiet res prouinciales iure prælegati, tanquam ſibi prælegatas. Agnoſcũt æs alienum pro xæquis partibus,&ſi res vna præle- gata altera re pluris æſtimetur. hoç pleniſsimè tra- ctatur in d. J. ex facto. Eſtque locus communis no- tandus de loco,in quo quæque res eſſe dicitur. Va- let igitur inſtitutio hæredis,& ſi teſtator mentionẽ certæ rei in inſtitutione hæredis fecerit,& aliquan-
do adiectio omnino reiicitur. Aliquando ſic inter-
pretamur vt valeat iure prælegati. Fit tamen inter- dũ vt qui ita inſtitutus eſt, habeatur pro legatario, nec hæres eſſe intelligatur, veluti cum vnus inſtitu-
tus eſt ſimpliciter, vel ex parte quota, alter ex re cer
ta, veluti ex fundo Corneliano. vt, Sempronius mi-
hi hætes eſto: Titius mihi heres eſtoex fundo Cor- ncliano. Titius hic eſt legatarius. In aliis exemplis quæ adduxi ſupra, omnes inſtituuntur ex re certa, 4 tũc interpretamur voluntatẽ teſtatoris, vt à no- bis dictum eſt. Sod cum vnus tantũ inſtitutus eſt ex re certa, alter autem inſtitutus eſt ſimpliciter, velex quota parte:tunc interpretamur eum, qui ex certa re inſtitutus eſt,eſſe legatarium. l. quoties. C. hoc tit. Actionibus hæreditariis conueniuntur ij, qui inſti- tuti ſunt vel ſim pliciter, vel ex parte or l autem qui ex re certa inſtitutus eſt, legatarius eſt. idq́; ita interpretamur ex veriſimili mẽte teſtatoris. Teſta-
tores loquũtur aliquando abuſiuè. Nã hic inſpici-
mus vim verborũ. Ad hũc locũ pertinet quęſtio 1. ſi ita quis, 74. hic. Quidã ita inſtitutus eſt, Pitius mi- hi hæres eſto, excepto illo fundo, exeepto vſufru-
qu illius fundi. Sic enim legendum eſt vt in Florẽt.
Franc. Duareni luriſconl.
Pand. Quomodo interpretabimur hanc inſtitunio. 170
nem, an erit hæres ex reliquis bonis excepto vſu
fructu, ita vt heredes legitimi heredes ſint in eo fä.
do, qui exceptus eſt? Ratio jutis non paritur yt Ra
voluntatem teſtatoris interprete mur: quia pro ar.
te decederet inteſtatus,& pro patte teſtatus. Nos hic interpreramur inſtitutum eſſe eum quaſi nili
exceptum ſit. Quarto notandũ eſt, pluribus hered
bus inſtitutis part iũ diſtributionẽ plærunq; neceſ
ſariam eſſe:atque interdum neceſſariam non elle
Neceſſaria eſt cũ quis plures hæredes ſibi eſſe yui inæqualiter, non æquis portionibus. 81 quis veli
habere heredes equis partibus, nihil eſt opus pauü diſtributione:ſed ſi velit eos hæredes ſibi eſſe exin. æqualibus parribus, tunc neceſſaria eſt pattium 6 preſsio. Exempli gratia, Titius mihi heres eſto es aſſe: Sempronius mihi hęres eſto ex triẽte. ſine hac partium expreſſa diſtributione, nũquam imtellige
remus cos ita inſtitutos eſſe.. ſi plures. inſtit. de ne
ÿÿÿõlm’a
redib. inſtit. Vnde naſcitur quæſtio in leſi quis hgre..
redes.14. hoc tit. ff.in hac ſpecie quæritur quomo-
do hereditas inter heredes diuidenda ſitz Ambigui- tas verborum hic diffcultatem parit, an terti par-
tem hæreditatis auferet Mæuius ex hac inſtitutio- ne, ita vt reliquas partes alij hæredes habeant Reſp. Iuriſcon. non. ſed his verbis oſtendi primo loco e- redem inſtituere Titium, Seium ſecundo loco, Mæ
uium tertio. Ambiguitas hoc modo facile exole
catur. Hic quæritur in quot partes hereditas diui- denda ſit, cũ teſtator plures heredes inſtituere vult
ex partibus inæqualibus: Iureconſulti admonenty. ſitatam diuiſionẽ eſſe hereditatis in duodecim yn.
cias: ſed tamen plures vel pauciores partes teſtato. u rem poſſe adſcribere. Poteſt diuidere hæreditatem 4 in 100. in 50.in l. 13. interdum.§.I.& l. ſeruum. 10. 5 vlti.&§. hæreditas. inſtit. de hæred. inſtit. de vtilitas ¹ & cõmoditate huius diuiſionis ſolennis ſcripſi lib.
2. Diſputa.vbi adduxi locum Galeni ain quo ſcribi magnam cſſe authoritatem huius diuiſioms inn. partes:& veteres vſos fuiſſe hac diuidendi ratione
in diuiſione horarũ, in diuiſione hæreditatũ. Qu³.
uis autem hæc ſolennis diuiſio ſit, tamen non pto- hibetur teſtator vel plures, vel pauciores partes ad. ſcribere, vt ego dixi. ſed cùm plures partes adſethi
teſtator, vel pauciores, reducitur ad aiſem hæc tclts
toris diuiſio. Facile eſt diuiſionẽ quam fecit teſt tor ad hanc ſolennẽ diuiſionem reuocarc,& pleri- que id vtile eſt, quamuis non ſit neceſſarium, utſe- quentia exempla oſtendent. Admoner hic luriſco⸗ Kcils hoc fieri poſſe. idem dicitur in§.& ſi plules Inſtit. de hæred. inſtit. Atque ideo variæ ſpecies lt tractantur. d.linterdum.§. I.& ſeq. in quibus qver-
tur quomodo hæreditas diuidenda ſit, ſi teltaat
vel plus, vel minus diſtribuerit: ſi fortè exc numerum duodecim vnciarũa in diſtributioneſu tium: vel ſi fortè in pauciores partes hærediuun ſuam diuiſit. Imprimis occurrit quæſtio decy minus diſtribuit. Ait teſtator, Titius ex quadi 4. res eſto, Seius ex quadrante hæres eſto. hic muls 3 ſtripuit. his enim duobus quadrantibus, tou io continetur. Singuli quadrantes continent ties W cias,& cõficiunt ſemiſſem aſsis vnde ſupereſt llius ſemis. Sic nos interpretamur hanc inſtiturionem quaſi ſinguli ex ſemiſſe inſtituti ſinit:& ſic de
2— —

Cie gurm em pattg euius exa heredesl oltendi 1 um ſcom
0c modo
¹
partes l heredes reconlulii litatis ndhn auciotes m toiuidereme n.Kl hæredinlhnn onds bet mm Gakcing n huibsüle e hacdiütei llione herti jiſio ſerureh- vel paucud n plutes pun Kcrurali
1 4
In Tit. De hæred.inſtituendis.
ſio teſtatoris reducitur ad aſſem:& perinde eſt ac ſi dixiſſet, Titius ex ſemiſſe hæres eſlo, Seius ex ſemiſſe hæreseſtoRatio iuris non patitur vt aliter interpre-
b ia alia ſtator pro parte teſta- temur:quia alias decederet teſtator pro p
tus,& pro parte inteſtatus, quod nõ eſt permiſſum nil militibus, vt ſuprà diximus. Quid ſi exceſsit
in diuiſione duodecim vncias? Exempli gratia, Ti-
tius ex duodecim vnciis mihi hæres eſto, Sempronius ex ſtmiſſe hares to. Quomodo hæreditas inter eos qiuidetur: Ait luriſcon. æqueè pro rata decreſcet. Re
uocabimus facilè ad ſolennem& vſitatam diuiſio- nem hrreditatis. Nam perinde accipimus hanc di- uiltonem, ac ſi vnũ inſtituiſſet ex octo vn ciis, alte- rüex quatuor. Is qui inſtitutus fuit ex duodecim ynciiscapiet Octo:is qui inſtitutus fuit ex ſex vn- cis capiet quatuor. Eadẽ eſt proportio ab octo ad duodecim quæ à quatuor ad ſex. Sed opponitur nuic ſententix conſtitutio luſtiniani vt contraria in lcum quaſtio. 23. C. de leg. eſt difficilis locus. lu- ſtinianus in ea lege, vbi eſt omnino eadẽ ſpecies, ait teſtatorem videri ſex vncias ademiſſe primo hære-
di quas adſcripſcrat ſecundo. In re multũ intereſt:
nam ſecundum conſtitutionem luſtiniani hæredi- tas diuidetur inter eos æquis partibus, ac ſi vterque ex ſemiſſe inſtitutus eſſet: ſed ſecundũ ſententiã Vl pianidiuiſio non fit æquis partibus. Qui dicunt re- ferre an dixerit ex aſſe vel ſemiſſe, maximè aduer- ſantur verbis luſtiniani. Ego ſemper exiſtimaui ea conſtiuutione emendari ius antiquum, idq́; ſubſcri-
ptio oſtendit. Lampadius& Oreſtes fuerunt cõſu-
les poſt primam Codicis editionem. Ideõque hæc
conſtitutio inſerta fuſt Codici poſt primã Codi-
ci editionem. luſtinianus diſſentit ab Vlpiano in coniectura volũtatis. Probabilior mihi videtur ſen- temia luſtiniani:non quòd ſit maioris auctoritatis: nam vitatum erat& ſolenne, vt hæreditas diuide- returin duodecim vncias: ideo in dubio non debe- mus interpretari teſtatorem à ſolenni& vſitata di- uiſione reccſsiſſe. Alij alias ſolutiones cõminiſcun-
tur ſed mini hæc lõge probabilior videtur eſſe. Vl-
pianus in d.Linterdum. 5. ſed ſi duos. ponit exẽpla,
in quibus modo reducitur ad aſſem diuiſio teſtato- ris, modo nõ reuocatur. In l. Iulianus. 15. hic. pluſcu-
lum eſt difficultaris. In hac ſpecie queritur, an teſta-
tor videatur exceſsiſſe aſſem, cùm dixit„Titius ex
aimidia pame hæres eſto. poſtea dixit, Et qua parte Se-
iuminſtätuiex ea parte Sempranius hæres eſto. Viden- rur liceſſe ogodecim partes, videtürque hic teſta- tor exceſille aſſem. Sed Iuriſconſultus ait teſtato- rem hic allem non exceſsiſſe: quia duo coniun- Ci pro vno habentur Sem pronius& Seius. Sic di- uiditur hæreditas imer hos, vt vnus tantum capiat,
quantum alij duo hæredes. non dixit, Ex quata par-
eeſni— harte Sempronius mibn hæ- dei eune nüm exceſsiſſet duodecim vncias. ſed
2e dua parteverba teſtatoris oſtédunt voluiſ
c cum hosduos in vn
—— Sabinus.eſt alia ſpecies. Di- i arucchdh bluribus inſtitutis, quorum vnus in- te, alteri partibus adſcriptis. Sun Huomodo inſtitutus eſſe videatur? Diſtin turusfttine dunm nndum aſſe completo inſti- urs ditnaanein id, quod ſußereſt ex aſſe inſti- ac coniccturã ſumimus ex con-
ſuetudine recepta:nã vſitatum erat apud Romanos hereditatẽ diſtribuere in duodecim vncias. Quid ſi totus as completus ſit? Eſt quæſtio quæ pertinet ad diſputationẽ de iure accreſcendi,& ad coniunctos,
de quo dicemus poſteà. Ita dixit teſtator, Titius ex ſex vnciu mihi heres eſto, Sempronius mihi hares eſto ex ſex vnciis. pPoſtea dixit, Mauius hares mibi eſto. Hiic teſtator exceſsit aſſem. Inſtituit duos ex ſemiſ- ſe: deinde poſt cõplerum aſſem, inſtituir Mæuium ſine parte. Quam partẽ capiet Mæuius: Nos inter- Pretamur teſtatorem inſtituiſſe Mæuium in aliũ
aſſem, quaſi teſtator in vigintiquatuor vncias hæ-
reditatem ſuã diuiſerit, quaſi du pondiũ teſtator fe-
cerit, non duodecim vncias. Deinde quæritur, quid ſi teſtator compleuerit nonũ aſſem, ſcilicet dupon-
diũ. Deinde Mæuiũ inſtituit ſine certa parte, quam
partẽ Mæuius capiet in hac hæreditate? In ſuperio-
re ſpecie dix imus Mæuiũ in alium aſſem ſuccede-
re,& tantũ capere, quantũ ij qui inſtituti fuerũt ex
aſſe à teſtatore, an idẽ dicemus in hac ſpecie? hic
dicitur idem non eſſe dicendum,& hunc tertiũ in
quadrantem non in alium aſſem venire. Sed quid
refert, an hoc caſu diuidatur hęreditas in tres aſſes,
& ſingulos accipere dicimus duodecim vncias:vcl
hæreditatem diuidamus in aſſem,& vnumquenq;
capere trientẽ:ſed hic aſſem referimus ad ſecundũ aſſem de quo in primo caſumõ ad tertium aſſem.
Superius diſſeruimus de partium diſtributionc,
qua fit in inſtitutione hæredu m. Oſtendimus quo- modo partes diſtribuuntur. hinc naſcuntur aliquot
quæſtiones: vna eſt in l.z. huius tituli, Si quis ita in- ſtituerit, Titius& Sempronius hæredes mihi ſunto ex hus partibus quas adſcripſi, vel quas aaſcripſero, nec vllæ partes adſcriptę reperiantur in teſtamento. Quæritur quomodo hæredes inſtituti videantur? Hæc quæſtio tractatur in I.z. vbi dicitur referre, an teſtator verba retulerit ad præſens tempus, an ad futurum. Nam ſi teſtator ita ſcripſerit, Ex his parti- bus quas adſcripſero„rcferendo verba ad futurum tempus, ait Iuriſconſultus valere inſtitutionem, ſi verba concepta ſint in præteritum tẽpus, hoc mo- do, ex his partibus, quas adſcripſi, ait inutilem eſſe
inſtitutionem. Hæc verba ſatis clara ſunt& perſpi-
cua:ſed tamen ratio quare ita conſtitutum ſit,ob-
ſcura eſt. Videndum eſt igitur qua ratione vna cõ-
ſtitutio dicatur inutilis:altera verò vtilis eſſe dica-
tur. Ratio hæc videtur eſſe, quia cùm teſtator refert verba ad futurum tempus, hoc modo, Ex his par-
tibus quas adſcripſero, videturteſtator dubitare an partes adſcripturus ſit, necne:& cogitare ſi forte nõ
adſcripſerit partes, eos fore hæredes ex æquis par-
tibus. Nos interpretamur hand teſtatoris volunta- tem, quaſi voluerit ex his parribus quas adſcripſe- rit, cos heredes fore. Quod ſi nullas partes adicri- pſerit, eos ex æquis partibus heredes fore. Cùm au- tem verba retulit in preęteritum tem pus, idem dici non poteſt. nec enim poreſt vlla probabilis eſſe du- bitario teſtatoris. quia poteſt noſce an aliquas par- tes adſcripſerit, an non. Vnde dicitur inutilem eſſe
illam inſtitutionem. Alia quęſtio eſt in d. l. quoties.
9.§.I. ſupraà co. Si erratum ſit in parte, quam teſta- tor adſcribi voluit inſtitutioni hieredis, ii per errotẽ
adſcripta ſit minor, aut maior pars, an valeat inſti-
tutio? Videtur ex his, quę diximus in d.lquotics.
451

non valerc. Nam ſi quis in re errauerit„Veluti ſi uis veſtem legare volens, legauerit enſem, inutilis eſt hæc diſpoſitio teſtatoris: inutile eſt hoc legatũ, nec debetur id, quod ſcripſit teſtator, nec id de quo enſit. Vnde hoc videtur dicendum eſſe cuùm teſta- tor maiorem partem adſcripfit, de minori ſentiens: aut ſi minorem adſcripſerit, de maiori ſentiens. Sed Iuriſconſul. ait hunc ertorem nihil obeſſe, imò ex ea parte videri inſtitutum eſſe, de qua ſenſit te- ſtator,licet aut minorem, aut malorem adſcripſe- rit. Nec obſtat id quod dicitur de eo, qui aliud ſcri- ſit, quàm ſenſit. hic enim non aliud ſcripſiſſe dici oteſt, quàm ſenſerit, ſed plus, aut minus. Atque ita ad rem non pertinet, quod adducitur ex d. l. quo- ties.& d. 1.4. de legat. 1.& l. in ambiguo. infrà de reb. dub. Aliæ quedam ſunt huiuſmodi quæſtiones ad- cundem locum pertinentes ſed diffcultatem non
habent, ided cas omittemus. Quintò addendum eſt cùm quæritur de ratio- ne nſtituendorum heredumheredem inſtitui non tantùm purè, ſed ctiam ſub conditione. Sed de hoc dicemus ſub titu. de condit. inſtitut. Eſt locus proprius de conditionibus, quæ adiiciuntur in ſti⸗ tutioni heredum. Addendum eſt, quamuis ſub cõ- ditione heres inſtitui poſsit: ex die tamen, aut ad diem non rects inſtitui. l.hæreditas ex die.34 ff. hoc
tit.&§. hæres& pursè. luſtit. eo Ratio iuris hoc non
patitur in teſtamento pagani. Hic enim decederet pro parte teſtatus,& pro parte inteſtatus: pro parte temporis teſtatus& pro parte tempOrls inteſtatus ſi ei liceret, ad diem, vel ex die hæredem inſtituerc. hæc iuris ſubtilitas negligitur in teſtamẽto militis. J. miles ita heredem. 41 infrà de milit. teſta. vbi miles ad diem& ex die inſtituere poteſt. Solet obiici l.9. Extraneum. C. co. Sed ea ita accipienda eſt vt di- ximus, cum quis moritur, non poſſe ſilium tantùm inſtituere, ſed etiam extrancum.
Sextò, inſtirutio hæredis in arbitrium alterius conferri non debet. l.z2. illa inſtitutio. Inſtitutio nul- la eſt, quæ confertur à teſtatore in voluntatem Ti- rij. non eſt iuſta ſententia de eo, quod teſtator poſt mortem ſuam fieri velit, ſed de co, quod Titius ve- lit. Huc pertinet quod VIpianus ait, in Inſtit. tit. qui here.inſti. poſſunt. Certum eſſe debere conſiliũ te- ſtatoris.hic non eſt certum conſiliũ teſtatoris. ideõ- que dicitur nullius momenti eſſe illa inſtitatio. Obiicitur l. Si quis Sempronium. 68. hoc co:tit. vbi ſi inſtiruo Titium, ſi Sempronius in capitolium aſcenderit, valet inſtitutio, quæ tamen videtur in arbitriũ Sempronij collata eſſe: quia liberum eſt ei capitoliũ 2ſcendere, vel nõ aſcẽdere. Sed lureconſ. ait, multũ intereſſe inter has conditiones, quos Ii- tius voluerit,& ſi Tirius in capitoliũ aſcenderit. Nã cũ dicit, quos Titius voluerit, cõfert inſtitutionẽ in expreſſam voluntatem Titij. cùm autem dicit ſi Titius in capitolium aſcenderit, non confert in e- ius voluntatem, quamuis pendeat ex eius volun- tate. Deinde hic firmum eſt conſilium teſtatoris. Duo enim vult: vnum, Titium ſibi hæredem ex- iſterc. Deinde vult Sempronium in capitolium
aſcendere. 34 b
Septimò. Captatoria inſtitutio improbatur. Si quis igitur inſtituerit heredem captande eius here- ditatis gratia, hæc inſtitutio inutilis eſt. l. captato⸗
Franc. Duareni luriſconſ.
rias. 70.& 1. ſeq. hic. Captatoria inſtitutio eſt,qu Kr captande alterius hereditatis cauſa. veluti inen 4 Ticium ex ea parte, ex qua me heredem inſtitueri turpis eſt hæc inſtitutio. Pleraque huiuſmodi in 1t re noſtro referuntur ad honeſtatem, quæ eſt rer preceptum iuris. Idem dicitur de legato in l. ca 1 toris ſcripturæ. 64. infrà de legat. i. Idem dicgis tiam de teſtamento militis. l. captatorias rCdes ſtam. mili. Quia cùm hoc turpe habeatur, ne in d. ſtamento quidem militis eſt admittendum. In ta ſtamẽto militis negliguntur ſubtilitates iuris, qua
duo
in aliorum teſtamentis ſunt neceſſariæ: ſed hoca J
honeſtate omnino alienum eſt, ideo nec in teſtam to militis tolerari debet. Intelligitis quid ſit daptz 7
toria inſtitutio, quæ malè ab Accurſianis explica 1
tur, qui captatoriam inſtiturionem eſſe dicunt, qua in arbitrium alterius confertur. Captatoria 1 dir 1 inſtitutio eſt, quæ fit captandæ alterius herrcdsen 1 cauſa. vnde conſequens eſt, ſi duo inſtituerint cin uicem hæredes mutua affectione dudti, nullam k captatoriam inſtitutionemmam tunc nulla eſt 4 9 lis conditio, quę conferatur ad ſecretum alieng yo. luntatis. teſtamenta autẽ ſecreto fiunt, vt diximus Hinc conſequẽs eſt,vt dicitur in l.illæ autem inſti- tutiones. 71. hic, captatoriam nõ eſſe inſttutionem cùm verba referuntur ad tempus præterirum Idem dicitur l. hoc articulo. 29.& l. clemens. di. hoc eod tit. Cùm cnim refero verba ad præteritum tem 8 manifeſtũ eſt me non captare eius hereditun Bi
ctenus de ratione inſtituendorum heredum deque 4 his quæ obſeruanda ſunt in inſtitutione hęredum- nunc videndum eſt de effcctu inſtitutionis.
De effectu inſtitutionis. C(A P. I 217 b Rimus& præcipuus eſſectus inſtitutionis et
uòd heredi inſtituto acquiritur vniuerſum
ius defuncti. l. quoties. 9. S. hæredes. hic. Excipiuntut quidam caſus. Vnus eſt in l. 46. quidã cum filium hic.Si quis promiſerit ſe hæreditatem reſtituturum alteri,& hac ſpe inductus fuerit teſtator ad eũ inſti tuendum heredem, cùm conſilium eſſet teſtatori atque etiam alterius, quem volebat inſtituere hæ redem teſtator,vt hic nomen ſuum accõmocdatet: actio mandati aduerſus eum dabitur, quòd tanqui mandatu alterius hæreditatem adierit. naã teſtauot non eſt ſecutus eius fidem. Fideicommiſſarius qui dem ſecutus eſt cius fidẽ. Ego obſeruaui ex co cr pite, nullius momenti eſſe voluntatem teſtators niſi aliquo modo declarata ſit. idq́; eſt quod iacts tur vulgò, nihil eſſe in intẽtione teſtatoris, quodno ſit in diſpoſitione. hoc itaq; caſu hereditas ex ſide commiiſo non poterit peti. Ideoque hic falcidialo- cum non habebit, cùm non ſit fideicommiſſum Secundus eſt caſus. Si teſtamẽtum mutatumſſ ex falſa cauſa, falſo rumore perlato. l.vlti.hic. 2 dam accepit falſum rumorem de co, quem ul tuerat in teſtamento ſuo, accepit cum occiſumdt
ideoq́; mutauit teſtamentũ ſuum. ſicq́; aliudchr-
ſtamentũ quod fecit hoc adiecto, 2uia haærulb n0
poſſum habere quos volui, inſtituo Seium hæru Oir tur controuerſia inter cum, qui hæres inſhtubis eſt in priori teſtamento,& eum qui in poſtenol inſtitutus eſt. Imperator cũ hac de re cognoſceler
primùm hæredem inſtitutum videri ait,ita tamen

necellan, dKiteome
elligis 8 Kand 4 dad 1 Gonemtke dur Caan be rud lduoinn lonecuc nam rudem ad ſectern reto fun Ir in lille, Rnõ ele npus pra
clemers ad preten are elus n dorum nen ioſtituim cu inſtiun
.(A A ſlecaus intu acquiimn rredesel 146. quüct ereditaem netitrni üilimm tt volcba lün enſuum unr mchdiusgi tem Adefi
In Tit. De lib.& poſthu. hæred.inſtituencis.
tlegata relicta in poſteriori teſtamento⸗ debenn falſa enim cauſa legata non reſpicit ſed tantũ tinda nſtitutionem hæredis. Hoc ita accidit ex zeſpienedie communis de falſo rumore.Fal- facto. Eſt hic locus nis itufrr mor non nocet, vt hic. idem dicitur in lmi- fisru⸗„,5. mulier- ff.ad l. lul. de adult. Sed, inquiet le ſen Kſ cauſa non nocet, nec legato, nec in- inoml3 tall demonſtratio. infra de condit.& ſtrat. demonſtan dnn falſam demonſtrationem noce- 35 Heorn„ita accipiendum eſt: niſi alia vo- lendes ceſtatoris eſſe appateat. 1. cm tale. 70.§. allum infià de condit.&demon.
Tertia exceptio eſt. Cͤm quis eum hæredem nſtituit quem filium ſuum eſſe, aut fratrem crede- bar etrore ductus14.ſipatcr.& l.nec apud, 7. C.h oc tit Quamuisenim falſa demonſtratio non noceat, videndum tamen eſt an errauerit teſtator. Cũ his ergo exceptionibus eſt intelligendum here dem in- ſticutum in vniuerſum ius defuncti ſuccede te. Hoc autem ſic accipiẽdum eſt, vt ſtatim acquiratur hæ- reditas ſi pure heres inſtitutus eſt, ſi ſub conditio- ne, expectädus eſt conditionis euentus. Vnde fit vt cUm duo ſunt gradus heredum, vnus eſt inſtitutus, alter fubſtitutus: non admittatur ſubſtitutus ad hę- reditatẽ, niſi deficiat inſtitutus. l.7. cùmin teſtamẽ-
to.lic. Eſt enim inſtitutus ſub cõditione, veluti hoc modo, Si Primus hæres non erit, Secundus hæres eſto ſic nõ cõcurrunt inſtitutus& ſubſtitutus. No- tandũ tamen eſt interdum poſſe bonorũ poſſeſsio- nem agnoſcere etiã ſi quis fuerit inſtitutus ſub cõ- ditione. hoc amplius ait Iuriſcon. eum poſſe diſtra- here res hæreditarias. l. 3. Si quis inſtituatur. hic.& LAriſto§.vlt.infrà de iure delib. Sæpe etiã accidit, vtnon expectetur conditionis cuentus, videlicet cùm certum eſt cũ hæredem futurũ, qui inſtitutus eſt, etiam ſi non extiterit conditio. l.3. ſi quis ita, hic. Circa conditionis cuentum tractatur quæſtio in Lucius Titius fratrem. 25. hoc tit. de qua dice- mus ſub titde condit. inſtit. Fit etiam interdum vt admittatur concurſus inſtituti& ſubſtituti, quãuis ſubſtiturus videarur vocari ad hæreditatẽ ſub cõ- ditione Exéplum eſt in l.ſi paterfamilias. 40. ex quo ſumptum eſt quod ſcripſit Iuſtinianus in§. vlti. de vulga ſubſtit in inſti. Si quis inſtituerit ſeruũ quem putabat patrẽfam.& ei fubſtituerit Seiũ, hereditas äinidetur inter Sciũ& dominũ ſerui. ſed hic locus bertinet ad tide vulg.& pup. ſub.& ibi cõiũgemus alium locũ lcũ Proponas. 3, C. eo. Alius effectus in- ſiitutionis eſt citca cõ penſationem. l.ſi cõpenſan- d6Ceogi quis inſtituerit creditorem ſuũ hære-
em Indo copenſandi, tollirur omnino debitu m: onen lahereporelt quod ibi dicitur, cũ quis hean 17 4 untitutus eſt. Scd cùm quis ſolus qito alioquin mide contiundirur debitum cum cre-
m a ſeipſo exigeret. quod fieri nõ hoteſt Iſiab co.7. C. de neg. geſt. Hoc eſt intelligẽ- dum nil appareat teſta F.eit laocelt inrellige.
eredẽ inſtituiſſe. 6 aclu e Alfr cöp nſan di duecöpenſatid 83 dits Cad hered. act. tunc- tetndenim i Wen 1 ebit. Sed id probare opor- torbwolütazen, umitur niſi apparcat talis teſta- legatũ& deb dlenos. poterit petere legatarius,& cte qun baeduni ie litorem. 8 5. infr. de leg. ². Alius
1s eſt circa ius accreſcẽdi, cũ plu-
.. 1. Quomodo ergo hic nocet inſtitutio-
res hęre les inſtituti ſunt in teſtamẽto propter cõ- iunctionem hxredum, qui inſtituuntur, ſæpe fit vr portio vnius deficiens accreſcar alteri. De hac con- iunctione multa ſunt capita. Sũt etenim duodecim capita de hac re inſignia ſub hoc tit. Ea hic nos ex- plicaturi ſumus,& ſimul aliquid hic dicemus de côiunctione legatariorũ. nã difficile eſt ea ſeparare.
IN I1 T. III. De liberis,& poſthumis hæredibus inſtituendis. CA P.- Ic titulus ſubiicitur ritulo de teſtamẽ- cis. quia inſtitutio, aut exhęredatio fi- lij qui eſt in poteſtate, dicitur neceſſa- Nria ad ordinationem& ſolennitatem
S. G 8 8 1 X 1- .1 AA 8 7 8
ſcribitur forma& ſolennitas obſeruãda in faciédo teſtamẽto vt ſeptẽ adhibeantur ciues Romani pu- beres: vt vno cõtextu fiat teſtamentũ,& alia huiuſ⸗ modi. Sed præterea illud quoq; neceſſe eſt, vt filius, qui eſt in poteſtate patris, inſtituatur à patre, aut nominatim exhæredetur. l. inter cetera. 30. fl. hoc ti. Idem dicitur inſtit. de exhæred. lib.§.1. Ideo autem ſeparatus eſt hic locus à ti. de teſtam.& poſitus eſt hic tit ſeparatim de liberis& poſthumis hered.in-
ſtit. quia plenam tractarionem requirit,& difficilt
mus eſt. Diuiditur autem hic titulus in duos locos præcipuos, Vnus eſt de liberis inſtituendis, qui iam nati ſunt: alter eſt, de poſthumis hæredibus inſti- tuẽdis. De his omnibus inſcribitur hic titulus, nec diſtinguntur in hoc titulo in Digeſtis, ſed in Codi- ce ſeparati ſunt tituli. Nos titulos omnes& Codi- cis Iuſtiniani& Digeſtorum& Inſtit ſimul tracta- turi ſumus. Totum hũc tractatum in hos duos lo- cos diuidentes, de quibus ordine dicemus. b
De liberis, qui iam nati ſunt, inſtituendu. C A P. 7 I. PDX liberis igitur iam natis notandum eſt eos
inſtituẽdos, aut exhęredandos eſſe à patre, vt
ure& vtiliter fiat teſtamentum. d.l. inter cetera. d.
§.Inſtit de hæred. inſtit.vbi Iuſtinianus ait ad or- dinationem& ſolennitatem teſtamenti hoc neceſ-
ſarium eſſe. Nam quamuis pater poſsit filium ſuũ
ab hæreditate ſua remouere& excludere: tamen cùm eius mentionem non facit in ſuo teſtamento, creditur per obliuionẽ id facere, propter amorem & affcctum patris in filium, qui natura patri inſitus eſt. Si pater filium ſuũ omiſerit ſilentio, nos facile interpretamur ex obliuione patris id accidiſſe. Nõ enim credimus patrem eum voluiſſe exhæredare, cùm ſilentio eum præterierit, ideo diſtinguimus præteritionẽ ab exhæredatione. Itaqʒ teſtamentum in quo præteritus eſt filius, dicitur nullius momẽti eſſe. Hæc ratio colligitur ex§. ſed fœminini quidẽ ſexus. inſtit. de exhęre. libet. Ego ſolitus ſum ad hãc ſententiam confirmandã adducere quendã locum Apuleij ex ſecunda eius Apologia. Inſectatur quẽ- dam Pontium, quòd remouerit mulierem quandã ab hæreditate ſua,& ducentos ei denarios adſcribi iuſsit, vt intelligeretur potius eã exterruiſſe iratus, quàm oblitus præteriiſſe. Si nullam mentionem feciſſer eius fœminæ in teſtamento, poſfet credi caã 3 1.
6*“ 81 8
453
Iteſtamenti. Sub rit. de teſtamentis de-
o—/— 4
d

45⁴ oblitus omiſi ſſe:ſed cum aliquid ei reliquerit in ſuo teſtamento, non poſſumus interpretari cam ideo omiſiſſe, quòd oblitus eſſet. Sed mirum fortaſſe vi- debitur quibuſdam, quod dicitur hoc ad ſolenni- tatem teſtamẽti pertinere, vt filius inſticuatur à pa- tre vel exhæredetur. In eo non videtur conſiſtere ſolennitas& forma teſtamenti, quod tamen apertè aicicur in d.] inter cetera.&§.I. Inſtit. de exhæred. liber. Quod dicitur inſticuendos eſſe, aut exheredã- dos flios, hoc non viderur pertinere ad ſolennita- tem teſtamenti. Et ſanè Papinianus in 1... ff de iniu- ſto rupto.hæc diſtinxit. Papinianus diſtinguit te- ſtamentum in quo folennitas iuris defuit, quod ait non iure factũ eſſe, ab co quo filius præteritus eſt, quod ait nullius momeẽti eſſe. Sed animaduerten-
dum eſt hoc caput eſſe ex libris definitionum Pa-
pinia. ſic enim inſcribitur, Papinanus lib. Definit, Papinianus cùm ex profeſſo definiret, ſubtilius& accuratius hec diſtinxit, quàm cæteri, qui hæc tra- darunt paulò craſsius& rudius. Sed diſcrimen tã- rum eſt inter eos in ratione docendi& tractandi, in re ipſa nihil intereſt: ceteri hæc omnia adſcripſe- runt ſolennitati& ordinationi: quia videbant te- gtamentum nullum eſſe, niſi id obſeruatum eſſet, niſi filius inſtitutus eſſet, aut exhęredatus paterno teſtamento. Et credibile eſt lege ipſa, que lata eſt de teſtamentis ordinandis, hoc adiectũ fuiſſe poſt deſcripram ſolennitatem de teſtibus,& aliis huiuſ- modi. Ideo hoc perinde accipimus, atque ſi ad te- ſtamenti ordinationẽ perrineret, cùm tamen ſub- tilius diſtinguendo hæc ſeparari debeant. Filius er- go, qui eſt in patris poteſtate, inſtitui debet, aut ex- heredari à patre, aliàs teſtamentum nullius momẽ- ti eſt:vnde de ratione inſtituendi,& de ratione ex- hæredandi tractatur. De rarione inſtituendi dixi- mus ſub tit. de hæred. inſtit. De ratione exhæredaã- di nunc eſt dicendum. videamus igitur, quę ſint ne- ceſſaria in exhæredatione filij, ne teſtamentum in- utiliter factum eſſe dicatur.
De ratione exberedandi,& quæ obſeruanda ſint in
exhæredationt filij. CA P. I11.
PMRimum illud eſt quod dicitur in I.1.2.& 3üff. hoc tit. de liber.& poſthu. filiũ debere nomina- tim exhæredari. Non enim dicitur eſſe exhæreda-
tus filiusniſi nominatim exhæredatus fuerit. Bre-
uiter nominatim exhæredatus dicitur filius, cũ eſt exhæredatus nomine, vel cognomine, vel præno- minc expreſſo:vel adiecta demonſtratione aliqua, quæ nominis vice fungatur, ita vt dubium non ſit, teſtatorẽ voluiſſe eũ ab hæreditate ſua remouere. Filius meus. vnum forie tantùm filium habet, non nominat eum nomine ſuo: redtè tamen cum exhe- redat, ſi dicat, Filius meus exhæres eſto. d. l.2 ff. hic lo- cus eſt obſeruandus de nomine& demonſtratio- ne, quæ vice nominis fungitur. Idem ſi is, qui vxo- rẽ habebat nomine Seiam, dixerit natũ ex Scia, re- ctè exheredat. Simile exẽplum eſt in I. 5. idẽ eſt eo. tit. ff. Quia nominatim dicitur exhæredandum eſſe filium, d. l.z. conſtat generalem exhæredationẽ non ſufficere. Si filius inter ceteros exhæredatus ſit, ex- h xredatio non valet. d.§.I. Inſtit. de exbæred. liber.
Inter ceteros interpretatur Theophilus indefinitè,
Titius hæres efto, empronius hæres éſto, alij omunes ex-
Franc. Duareni Iuriſconſ.
heredes ſunto. Hic generaliter inter ceteros exhere. 1 datus filius eſt, non no minatim, ideõque dicituter hæredatio inutilis eiſe. Quòd ſi ita dixerit, cen 1 epner fhh wel Rae exhæredes ſunto, valet exhereda tio, vt dicitur in l. Titius. 25. ff. eo. Hic enim no dicitur inter ceteros exhæredari, ſed no minatim diſertè non poteſt apertius voluntatem ſuã expti mere, quàm cum mentionem facit filiorum. Cim autem dicit, Ceteri omnes exhæredes ſunto. Crede dum non eſt de filiis ſenſiſſe ſed cũ dicit, filij cętri non poſſumus dicere eum oblitum fuiſſe filioru Diximus exheredationem factã intelligi, cùm f cta eſt expreſſo nomine, vel adiecta aliqua demo. ſtratione certa, que nominis vice fungatur Forma.
lia verba, quæ olim erant vſitata, hic neceſſaria non aiui
2. 8..... funt, non magis quàm in inſtitutione hæredum. Formalia verba dicuntur in L.in teſtamentis. 26. Cn de teſta. quia pro forma& ſolennitate introdud
erant, nec licebat aliis verbis vti. Ab hac formalita. ſa
te, vt ita dicam, meritò receſſum eſt.& conſtitutio. nes hac de re ſunt in l. quoniam indignum. 15.C. U de teſta. vbi conſtitutum eſt ſatis eſſe ſi verbis yta. tur teſtator quæ eandem vim habeant. Sic dicendů eſt in exhęredatione. Exempla ſunt ff.hoctitinl;.
§. flius. Locus eſt apertior. in I. z. C. de liber præter
Si ſequeremur formalia verba, hic diccretur præ- teritus eſſe. Illud autẽ d.J.z. C. de lib. Cũ enim mani. feſtiſsimus eſt,&c. eſt locus communis de interpre- tatione verborũ. Perinde nota eſt voluntas teſtato- ris ex hac conceptione verborum ad eandé 3. idi Alienus meæ ſubſtantiæ eſto. Quid ſi teſtator verbis contumelioſis vſus ſit: Et certũ eſt his quoque ver. bis exhæredationem factam valere. Et hoc intereſt inter inſtitutionẽ& cxheredationẽ. Diximus enim inſtitutionẽ verbis contumelioſis factã non valete: & tamen exhæredatio valct. quia nõ alienũ viſu
eſt eũ conuitiis inſectari, quẽ quis remouet ab hę ditate ſua:ſed alia eſt ratio inſtitutionis. Nà cũ pro. ſequi conuitiis, quẽ ſucceſſorẽ nobis elegimus, hoin videtur abſurdum eſſe. Hoc eſt intelligendum niſ appareat teſtatorem erraſſe, cum his verbis vſusci in exheredando filio ſuo. Si appareat ideo teſtatots exheredaſſe filium ſuũ: quia credebat falſsò lat- nem eſſe, gladiatorem eſſe, tunc poterit dici exhgc datio non vtiliter facta eſſe, propter errorem teſt- a toris. Error teſtatoris in hac re conſenſum ciu‘"a- voluntatẽ excludit, l.ſi poſthumus. 14.§. vlt.hoctt fl.in ea I. in fi. ibi adieciſſet,&c. ſic eſt legendum Da ter cùm filiũ exhæredauit, propoſuit elogiũ, exie- redauit cum elogio, cũ teſtificatione quadam qus- ſi adiecta cauſa exheredationis, quia latro eſt.ln Norico malè legitur, vbi ſic legitur, Cum filium heredare propoſuſſet. non enim ſic legendũ eſt lgt tur duo probanda ſunt, ſi hac conceptione teltan vſus exhæredauit, quem ſcio ex me natum non- ſe. probare debet is, qui exbhæredatus eſt, ſeelm natum eſſe:dcinde teſtatorem erraſſe. Nã foſtiſs cauſam adiecit ita commotus non errore. Oyonte- probare teſtatorem credidiſſe eum ex ſe naai S eſſe. Sccundò neceſſariũ eſt in exhæredation purè, ſine vlla conditione fiat. 1.3. ff. hic. filius no po teſt ſub conditione exhæredari à patre„quamus poſsit ſub aliqua conditione inſtitui. Sedſi quis c
4.. 1— I- hæredauerit filium ſub cõditione, nullius momer diet

SVIce ſunpg, au 4 ilituran Lin dkaan olendian 1 WWii. Adie ſlum chäa niam nü ſautselte m habean, pla ſumrh 213.C. g da, hic d .delib Ci communht ota eſtolm botumada Qui li ertü etlin n vacetek darionem ꝛeliolstäm et. qunsiii lc qu rand inſtirriod oränobbelnr c ectirlie ecumlöſeb iapmrein i crectde 1 tunc rarii dpnm
ac n ert
rhunsa
Cclc dlr wuclü 4 lßcaneg
In Tit. De lib.& Poſthu. hæred. inſtituendis.
tio. Rationem tradit Vlpianus in l. 18.f de bon. p oſſ.contra tab. Si ſub lition einquit, exhæredarus ſit filius à patre ſuo, Cale bonorũ poſſeſsio contra tabulas, quaſi præ danut Non valet enim exhæredatio facta ſub con- teru& habetur pro præteritione. quoniam cer- Srone& iudicio filij à parentum ſucceſsione 5 wuendi ſunt. Cùm agitur de exheredatione filij incceſsione parerna, quod durum eſt& inhuma-
meritò certum iudicium teſtatoris requiritur. Ah m autem non videtur ſatis eſſe iudiciũ, quod Lennäpe n futurum euentum cõditione aliqua
tj eſt exhereda ſub conditione.
AMdiebaAddenda exceptio ex l ſi pater. 4. C. de in-
ſtit& ſubſtit. ſub cõdit. Vbi ſi lilius inſtitutus à pa- veſid conditione, ſub contraria conditione exhę- redaus ſit, valet inſtitutio,& valet exhæredatio. uamuis enim non poſsit filius ſub quauis cõdi- tione hætes inſtitui: ſed ſub ea tantum„quæ eſt in ſua poteſtate,& non poſsit exhæredari ſub condi- tionetamen valet in ca pecie.quia in omnem cuẽ- um neceſſe eſt eum aut inſtitutu m aut exhæreda- tum eſſe ſiue nauis ex Aſia venerit, ſiue non vene- rit. Sed de eo dicemus fub tit. de condit. inſtit. 5 Præterea vt valeat exhæredatio fili, oportet eũ cxhæredari ab hæreditate, id eſt, à iure vniuerſo: non autem à certa re. Si à certa re eum excluſerit aterà certo puta fundo, non dicitur exhæredatus eſſe ſed habetur pro præterito filius,& teſtamẽtum
nullũ eſt. Hæreditas non eſt res certa: ſed ius quod-
dam incorporale. Hæres ſuccedit in vniuerſum ius noõ in rem certam. Preterca, ſi exhæredatus ſit à cer- ta re,nulla eſt exhæredatio, vt dicitur in l.cum qui- dam 19. ff.hoc tit. Si iuſſerit exhæredem eſſe filium ſuum certi fundi. Keſpõdet obicctioni. Ad hoc im- oeandum quod Paulus ait; argumento vti poſ⸗ b umus, quod dictum eſt ſuprà de hæredum inſtit. Diximus ſiquis fuerit hæres inſtitutus ex certo fũ- do valere inſtttutionem,& perinde acci piendam eſ- ſe ac ſi ſine re inſtitutus fuiſſet. l.1. ff. de hered. inſtit. & 135:ex fadto. eo. tit. Receptum enim eſt hoc in- ſtitutionis genus ex re certa. Vnde videtur idẽ di- cendum eſſe in cexhæredatione, cùm pater exhære- dat filuum à certo fundo, vt intelligatur cxhęreda- tus à tota hæreditate. Scd reſpondeo non eſſe ean- dem rationẽ inſtitutionis& exhæredationis. Inſti- tutio fauorabilis eſt, benignéque accipi debet: ex- xtedationes non ſunt adiuuandę interpretatione. dlcum quidam vtuntur autem luriſconſulti ver- 0adiuuate, proextendere. l. hoc modo. 62. ff. de condit.& demonſtr. quaſi per ſe non ſufficiat ſcri- Ptum ſine aliuo adiumento. Nos adiuuamus, quod eſt officium lureconſulti. Sed quæ ſunt dura, qlamuis proptet aliquam vtilitatem recepta ſint, nos non adiuuamus interpretatione: ſed potius re- ungimus d. lcum quidam cũ vulgaribus. Eſt lo- am eean de interpretatione. Hinc vulgò di- „Dcla reſtringenda, fauores ampliandos. mur audh vußereddari deber filius à toto gradu, ſi ads de ſ n t gradus hæredummon ab vna per- 1nnt plures gradus hæredum, ab ommbus vüdsäumcit ane- ſt. Cùm filius exhæredatur nisan in 8 3 tantum vnus gradus inſtitutio- rrer hrles i ſit vnus tantum gradus, non ariab vna perſona: ſed ab omnibus
455
quicunque in eo gradu inſtituti reperiuntur. Si ab vna perſona tantùm exhæredatus ſit, inutilis eſt ex- hæredatio. quia reperitur ab alia perſona præteri- tus ſiue ita dixerit teſtator, Filius meus exheres eſto. deinde duos inſtituerit heredes ſiue inter duas hæ- re dũ inſtitutiones Titij& Sempronij eũ exhereda- uerit. Plerunque reperiuntur ineptæ exheredatio- nes, quæ non ſuſtinentur& adiuuantur interpreta- tione: quia ſunt odioſę, veluri ſi teſtator dixerit, Quiſquis mihi hæres erit filius exhæres eſto. vitioſa eſt exhęredatio. d..3§. filius. ff.hoc tit. Quod autem ibi ex luliano addit, quoniam poſt aditam,&c. Quia hoc pendet ex his quę poſtea dicturi ſumus. Dice- mus non valere exheredationem ſinc inſtitutione hæredis. Ex inſtitutione heredis pendent omnia,& legata,& fideicõmiſſa,& exhęredationes,& opor- ter aditam eſſe hæreditatem ex teſtamento. Cùm autem dicit teſtator. Si Titius mihi) res erit Hlius exhæres eſto. His verbis oſtendit ſe nolle filum eſſe exhæredem:niſi Titius fuerit hæres. At Titius non poteſt eſſe hęres, niſi filius exhęredatus eſt: ſed ante aditionẽ hæreditatis reperitur pręteritus. At pręter- ito filio, quomodo poteſt valere teſtamentum: In exheredatione quoties poteſt aliqua ſubtilitate e- uerti, hoc facilè ſit: in inſtitutione idem non fir. In- ſtitutiones enim adiuuamus interpretatione. Dixi- mus, ſi plures gradus ſint, debere filium ab omni- bus gradibus exhęredari. Eſt autem vnus gradus inſtitutorum hęredum, alius ſubſtirutorum: opor- tet igitur eum exhęredari ab omnibus gradibus. Ratio eſt perſpicua. quia aliquando cõtingit vt te- ſtator nolit hæredem eſſe aliquem in primo gradu, quem velit eſſe in ſecundo gradu. ideoque oporter teſtatorem filium exhęredare ab omni gradu. Nam fortè ſi in mentem ei veniſſet, eum inſtituiſſet in ſecundo gradu. Sed fit aliquando vt exhæredatio antecedat omnes inſtitutiones: aliquando fit vt ſe- quatur: aliquando vt exhæredartio hiat in medio in- ſtitutionum& ſubſtitutionũ. Si hoc fecerit, an in- telligetur eum exhæredaſſe ab omnibus gradibus?
Si quidem eum exhæredauerit ab initio, facilè in-
telligetur eum exhæredaſſe ab omnibus gradibus. Nam quod initio poſitum eſt, in ſequentibus capi- tibus facilè repetitum eſſe intelligitur. Quid ſi poſt omnes gradus: De eo, qui exhæredauit poſt omnes gradus nihil dicitur in d. l.3. ffrco. ſed mentio eſt ali- qua in I.i. C. de liber. pręter. Quidam exiſtimant idẽ dicendũ eſſe de eo, qui poſt omnes gradus exhære- dauit, ex d. l.z. C. Sed tamen oſtédit Imperator quę- ſtionem verſari in ſtatu coniecturali. Ideòque ſpe- ctandam eſſe voluntatem teſtatoris. Proinde ſi quis Hllios inſtituit ſuos hæredes,& inuicem ſubſtittut. hic ſunt duo gradus. Deinde filiam ſuam exhære- dauit. nos facilè interpretamur cam exhæredatam ab omnibus gradibus. quia vna conceptione com- plexus eſt vtrunque gradum inſtitutionis& ſuhſti- tutionis. Sed maior dubitatio eſt, ſi non ſit comple- xus conceptione vtrunquc gradum. 3 Cepimus diſſerere de his que neceſſaria ſunt ad exheredationẽ filij, vt valeat teſtamentu m. Primuͤm diximus nominatim exhæredandum eſſe fillũ. Se- cundò exhæredandum eſſe purè,& ſine conditio- ne. Tertiò diximus ab hæreditate exbæredandum eſſe, non autem à certa re:quamuis inſtitutio ex re certa

certa non valeat. Quartò giximus exbhæredandum non eſſeà certa perſona, dque exprefſum eſt aper- te in 13.§.filius. f.lio. Idem dicitur in 1. nõ putauit. 8.5. ſi ab vno. ff. de bon. poſſicontra tab. Præteritus dicitur filius cùm exhæredatio nullam vim habet. Exempli gratia, teſtaror inſtituit duos hæredes Ti- tium& Mræuium, exhæredauit filium ſuum à Ti. tio tãtùm:hoc modo, Titius filio meo exhæredato hæ- res eſto, Mæuius heres eſto Sunt duo heredes inſtituti in eodem gradu: Tirius& Maæuius:ab vno tantum exhæredatus eſt filius, nempe à Titio: à Mæuio nõ
eſt exhæredatus. quia exhæredatus eſt à certa perſo-
na, dicitur vitioſa eſſe exhcredatio. Dicitur hæc ex- heredatio vitioſa eſſe:ſed cur ita? Dicitur hęc ex- hæredatio vitioſa, ſicut cũ quis exheredatur à re cer ta. l.cum quædam. ff.hic. Si quis fuerit inſtitutus ex ſemiſſe, poteſtate iuris intelligitur ex aſſe inſtitutus, perinde ac ſi ſimpliciter inſtitutus eſſet. linterdum. 13.§.1ff. de heredinſtit. Sed in exheredatione idem non dicimus. exheredationes interpretatione non ſunt adiuuandæ. d. l.cum quidã. Ergo ab vna parte exhæredatio facta non valet. nã quod ad aliam par- tem attinet, preteritus reperitur. id accidit cùm ab vno rãtùm herede exheredatus eſt filius. Recè igi- tur hic dicitur exhęredationem factam à certa per- ſona non valere. Erratum eſt teſtatoris:ſed illud er- ratum, cùm agitur de exhæredatione, quia eſt odio- ſa, non adiuuatur interpretatione. d. l. cùm quidam. Ouintum eſt, ab omnibus gradibus exhæredan- dum eſſe filium, ſi plures gradus ſint. Eſt vnus gra- dus inſtitutorum heredum, alter ſubſtitutorum. id expreſsn eſt in 1.3.& l. 41.ex faco.§. Lucius. de pup. ſubſtit. Cùm dicimus præterito filio inutile eſſe te- ſamentum, nos intelligimus preteritum, etiam ſi ab vno gradu exheredatus ſit, imò etiam inſtitutus. Exempli gratia, I eſtator inſtituit Titium in primo gradu,& ſubſtituit ei ſilium. Certum eſt non vale⸗ re teſtamentũ. d. l.ex facto. 6. Lucius. Quãuis enim inſtiturus ſit in ſecundo gradu, tamen in primo gradu præteritus eſt. ergo nõ ſufficit eũ à primo gra du exhæredari, imò ne inſtitui quidem, ſccundũ di-
ſtinctionẽ quę à nobis poſtea tradetur: Nam cum
Omiſit teſtator in vno gradu filium, nos interpreta- mur hoc per incogitantiã factum eſſe à patre, atque
ideo nullum teſtamentum eſſe dicitur, quod ad il-
lum gradum attinet. Hinç quæſtiones facti naſcun- tur in d. 1.3.§. fllius. ff.hoc tit. que à nobis iam tracta- tæ ſunt. Diximus, ſi echeredatio omnes gradus prę cedat, vel in medio graduum ponatur, valere ex-
hæredationem. Sed quid dicemus ſi ſequatur exhe- redatio omnes gradus:Imperator de ea quæſtione dicit in l.l. C. de liberis præterit. Si dixerit teſtator
ſe ah omnibus gradibus exhæredare, nulla eſt du-
bitatio. l. 2§. ille aut ille. 6. cum in verbis. ff. de legat. 3. Idem in hac ſpecie, Quidam filios inſtituit hære-
des,& inuicẽ fubſtituit: poſtea exhæredauit filiam.
valet exheredatio. quia compendio ſermonis eos
inſtituit, ac inuicem ſubſtituit, exheredata filia in- telligitur ab omnibus gradibus in hac ſpecie. om- nes enim gradus cõprehenduntur vna conceptio- ne verborum. Si diuerſa eſſent capita, vnum caput ad exhęredationem pertinens dubium eſſet an ex- heredatio referenda eſſet ad gradum inſtitutorũ hę- redum, an ad gradũ ſubſtitutorum,& eſt yolũtatis
Pranc. Duareni luriſconſ.
tibus capitibus:non ita facilè cùm quedã capitaan
herede exbæredauit filium ſuũ, à ſecundo præterit
queęſtio, que ex coniecturis pendet, Sed animaducx tendum eſt cùm exheredatio præcedit omues 4—
dus, veriſimilius eſſe, repetitam eſſe in, ſequenuidu gradibus, quàm cùm exheredatio ſequitur omu capita. Cùm antecedit exbæredatio omnia capi 1 facilè intelligimus repetitã eſſe in omnibus ſequ V
tecedunt. Occurrunt exempla apud luriſc. huiusn petionis. Vnum eſt in l.auia quę nepotem. 75.f 3 cond.& demon. Cõditio adiecta inſtitutioni facils intelligitur repetita in legato, quod ſecutum eſt Conditio igitur adiecta inſtitutioni, in legato po ca facto repetita intelligitur. Si legatum prius ta fuerit, non facilè id admittimus.& ſolet adduci! cus ad id probandum in l. filium. 27. ff. quãdo dics leg. ced. I eſtator inſtituit filiumfam. heredemer parte: deinde dedit ei fideicõmiſſum. Poſtea adiect conditionem: legato prius facto non adiecit. qucli tum eſt, an videatur adiecta conditio legato, ſicu inſtitutioni.In ca..ſi filium. ibi, Si purè ſit datumſe interpretatur hęc verba, quaſi reſpondeat Scquola 1 purè datum eſſe fideicõmiſſum in hoc loco quod verum puro. Sed tamen alius eſt ſenſus horum ver. borum, reſpondet enim de iure, relicta queſtionefa- cti, in qua quęritut de voluntate teſtatoris, an vo- luerit teſtator repetere condit ionẽ in legaro Quod erat tantùm proprium luriſcon. præſtitit Scauol. Ait, Pure fideicomißi relicti diem cedere. Simieexs plũ eſt in 1teſtatore. x0⁷. ffl:de cond.& demon.&l. qui Romæ. 1122.§. Agerius. de verb. obl. Exhereda- tio igitur facienda eſt ab omnibus gradibus,ſi plu. res gradus ſint inſtitutorum hæredum. Quòd fiab vno tantùm gradu exhæredatio facta ſit, rumpitur im tantùm ille gradus à quo pręteritio facta eſt. dÄ135. ſi ita.ff.hoc tit. ibi.præteriit eũ à primo gradu, exhæ. 1 redauit à ſecũdo. primus ille gradus rumpitur,&te. ſtamentum exordiũ ſumit à ſubſtitutione. Idem di. citur in d.l. ex facto. S. Lucius. ff. de vulg& pup ſub- ſtit. Hinc naſcitur quæſtio in l. ſi à primo herede.8. ff.lic. Paterfamilàs inſtituit duos hæredes, Tituum in primo gradu, Sempronium in ſecundo. à primo
—
eum. Ergo ſubſtitutio rũpitur:alter gradus manet Antequam locus eſſet ſubſtitutioni, interim dũ de. iſ liberat Titius primus heres an hereditatem Aditet deceſsit filius. Poſt mortem filij euenit caſus fubſix-. a tutionis, quia repudiauit primus heres. querituran hereditatem capere poſsit: Videtur capere poſeſtd tamen Iariſcon. ait, ſubſtitutum hereditatem cae re non poſſe. quia ab initio non valuit ſubſtitutio Cuͤm 1 gitur ab initio non valuerit; poſtea COnla leſcere non poteſt. Exheredatio& inſtitutio eſtne ceſſaria ad ſolennitatẽ teſtamenti. Idem dicitut m Inſtitutionibus tit. de exher. liber. S.1. Notandumt men eſt interdum accidere vt gradus non tũpall ob preteritionẽ. Et quod diximus eſt intelligent cùm hac exceptione. Exccptio eſt.l. ſi poſthum 14.§. quòd vulgò. hic. ff. videlicet cùm inſtitunbe filius in primo gradu,& eſt preteritus in ſem 9 valet teſtamentum, nec rumpitur ille gralus0d preteritionem. Teſtator inſtituit filiũ& Titũ he redes in primo gradu:in ſccundo ſubſtituit Meuuu. in hoc ſecundo gradu non inſtituit, neque eX aele⸗ dauit filium. Ait Iuriſconſ. non ideo rumpi illum
gradum M

ueſe a laro
tes uria facta elq
In Tit. De lib.& poſth. hæredinſtit. 457
dum: quia filius, qui exhęredatus eſt in ſecundo adun 8 utus eſt in primo. ratio eſt, quia nulla in- wae poteſt ſtatim ex primo gradu he- re. Cùm nos ponimus exheredatum
... 61.. njpöüg dici non pot ectardö eſſer donec excluſi eſſent he-
4apuc lri
4
atnun
do, Auod m 1
tutionüi b 8 bgra nus ll luna, lumfm h wilumhit Gdo ncnait condito h bi gim 1 di teſponds lum in geſt ſenli trexreldag
nate telta
ltiond in b
con pnh
liem cein. le cond. Ke de vetbohlh noibus gal- Kheredund latio fchle crettio ti u3 ptmnge — gradtonm alublüume
— —
(uüa ſendf ruratergus frarrüing- saſelin üljereng imase Iiderurcht
tũ. Nam expe
gtituti in primo gradu. Et hinc annotãt qui- ſubſtitutioni vulgari, nullo modo one- adeundo hereditatem poteſt exclu gere ſubſtitutum. Nullam igitur duſtam c ſdeien. ai cauſam habet de ſubſtitutione. Imò verò dicunt üü liin onere grauari debeat. l.omnimodo. mene⸗ vñß teſta. Cod. Sextum eſt, hæredem inſti- * ncs ortere in teſtamento, vt valeat exhe- 4 Ehreditatem aditã eſſe, aliàs exhęredatio lum effettum habet. O portet inſtitutum eſſe ali-
4 mt tedem,& inſtitutum heredem adiiſſe hæ-
6 5 Lflium. 20.§. ſed cum cxheredatio. ff. de
4 vofſcounr tabul. Si adita non fuerit hæredi-
boroeſewennes quo filius eſt exhæredatus, po-
teſt petere bonorum poſſeſsionem contra tabulas:
uia exheredatio nullam vim habet, perinde eſt ac
4 preteritus eſſet paterinis tabulis. Hoc generale eſt
de omnibus quæcunque teſtamento adſcripta ſunt.
I proximè-ff. de his quæ in teſta. delen.& Lſi nemo. 142ffde reg. iur.&.ſi nemo. 9. ff de teſta. tute. Eo- dem pertinet quod dicitur in l. P apinianus. 8. 5.ſ ub conditione. ffde inoffi. teſta. Antequam ſit adita he-
tut redatio:&
reditas, querela inofficioſi teſtamenti moueri non
oteſt. Hinc naſcitur quæſtio tractata in l. ſi ita ſcxi- Dtu.3.Hvlt.ff hic. Teſtator ita dixit, T- itius poſi mor- tem flij mihi hæres eſto,filius exhæres eſto. ait lurecon- fultus nullam eſſe exhæredationem. quia filius poſt
mortem ſuã exhęredatus eſt, non valet exheredatio in hac ſpecie. Vt valcat exheredatio, oportet here-
dem eſſe exteſtamento,& aditam eſſe hæreditatem ex teſtamento. At Titius non poteſt hæres eſſe, niſi
poſt mort fllij. Nam collata eſt inſtitutio Titij ad
tempus quo morietur filius. Exheredare filium poſt
mortem ſuam ineptum eſt. Ergo inutilis eſt exhæ- redatio. dem eſtquod attigimus in d. l.3.§. filius. ff. hoc tit:vbi dicitur vitioſam eſſe filij exheredationẽ
hoc modo Quiſquis mihi hæres erit, filius exheres
of Filij exhæredatio nõ valet: niſi exiſtente herede ex teſtamento. At heres non eſt, niſi valeat exhære-
datio. Filius ergo preteritus reperitur. Non poteſt enim dici exhæredatus eſſe niſi extiterit conditio.
on poteſt hæres eſſe, niſi exhæredatio valcat. Po- mamus eum velle adire hereditatem, non poteſt: quia interim filius reperitur præteritus. ergo teſta- mentum non valet. Non enim poteſt hereditas ad- itiniſi exhæredatio valeat. hac ſubtilitate omnino euertitur exhæredatio. 2Oes kigte eptimo. Vulgò dicitur exprimendam eſſe cau-
am Aagrackrudinis, probandam eſſe, vt valeat ex- ku9 helee fen luſtiniani cõſtitutio, vt cùm mer Konadn 1 quoque capitulũ. Iuſtinianus cerpari nude Tohan uni antiquo. Ait non li- rieie m ſuũ ex xredare: niſi probatus fue- Agtatus filius:& niſi iuſta& legitima fuerit cau-
a ingn.. eLA 24 Tratitudinis: niſi cauſam ingratitudinis adſcrip erlt te mẽt 8
Ter ino gradu,& præteritum in ſecũdo, idem al elleinpe t: vel cũ ponimus eum eſſe ſubſtitu⸗
— 2. 2.. 8—. un poſſe vulgariter in legitima. cùm ta
0 ſuo. Vult enim vt ex certa cauſa ex-
)
₰
hæredetur filius, quę le ge expreſſa ſit. Cauſas ingra-
ritudinis exprimit ibidem in§. cauſas. vult autè vt
ea cauſa adſcribatur à teſtatore. Poltea vult heredẽ probare cã cauſam ingratitudinis. Deinde ſubiicir Iuſtinianus, poſt prolixam orationẽ de cauſis ingra- titudinis, ſi hæc obſeruara nõ fuerint teſtamentum
irritum eſſe, ſic verba Græca luſtiniani vulgò inter- Pretantur. Vult autẽ ſubuerti teſtamẽtum quantum
ad inſtitutionem attinet, legata verò& alia rata ma nere. Ergo exheredatio nulla eſt, in qua hæc obſer- uata non fuerunt. Vnde colligunt aliqui hodie pro⸗ pter illam conſtitutionẽ Iuſtiniani querelam inoffi- cioſi teſtamenti locum non haberc. quam quæſtio- nẽ ſupra tractaui ſub tit. de inoffi. teſt. Iurc antiquo
ſi pater exhæredauit filium in teſtamento, valet te-
ſtamentũ:ſed tamen datur filio inofficioſi querela, qua cõtendit ſe indignè à patre exlhęredatum eſic. Hodie quidam dicunt nõ eſſe locum querelæ inof ficioſi teſtamẽti.Sic ratiocinantur, aut cauſa adiecta eſt& expreſſa exheredationis, aut nõ ęxpreſſa. Si ex- preſſa non eſt, irritum eſt teſtamentim: ideo nõ eſt neceſſaria querela ad reſtamentum rumpendum. Si eſt expreſſa, aut eſt iuſta& legitima, aut non eſt. Si non eſt, adhuc nullum eſt teſtamentũ. Vult enim ob vnã ex hiis cauſis, quas expreſsit Iuſtinianus cxhæ- redari filiũ poſſe. Si vna eſt& probari poſsit ab he- rede, iuſta eſt exhæredatio. Si non probauerit hęres,
irritum eſt adhuc teſtamentum. Si teſtamentum eſt irritum, non eſt neceflaria querela. Eſt quæſtio agi-
tata vulgò, de qua ſuprà dixi ſub tit. de inoff. teſta. & oſtendi quantopere erratũ ſit vulgò ab interpre- ribus in hac quæſtione tractanda. Ego dixi valere oxhæredationem,&ſi hæc obſeruata non fuerint, de quibus loquitur Iuſtinianus in ea conſtitutionc:& ſentio competere qucrelam inofficioſi. Mouert me, quòd nunquam ius antiquum correctũ eſſe dicen- dum eſt, niſi id manifeſtum ſit. I. præcipimus. C. de appel. At Iuſtiniani conſtitutio commodiorem re- cipere poteſtinterpretationem. Verboſitas Iuſtinia- ni cauſa fuit, vtputo, cur non ſatis perciperetur ab
interpretibus. Senſus huius conſtiturionis eſt, non
licere patri exheredare filium ſine iuſta cauſa, alidàs —. d. 8 0 7 3 per querelam inofficioſi teſtamenti ſubuertetur te-
ſtamentum. Docet autem luſtinianus quid præſtan dum ſit ab hærede, vt ſuperior ſit in querela. Non
tractat quo genere actionis ſubueniendum ſit filio aduerſus patris teſtamentum. ſed docet vt obtincat hæres, in eo iudicio cauſam vnam eſſe exprimen- dam à teſtatore ex his, quæ in conſtitutione ſua ad- ſcripſit. Deinde vult eam probari ab hærede. quod ſi non fecerit, vult filium exhęredatum poſſe vince- re in querela inofficioſi teſtamenti. Hæc conſtitutio
pertinet ad emendationem iuris veteris: non, vt in- tellexerunt alij vulgò, hoc tantùm emendauit Iu-
ſtinianus. Olim in querela inofficioſi teſtamenti vincebat hæres,&ſi hæc non obſeruara eſſent. Pri- mum non erant cauſæ definitæ ingratitudiuis, pro-
pter quas exhæredari poſsit filius. hæc expreſsio
cauſe non requirebatur. Cauſam ingratitudinis ex-
primere cogitur teſtator per conſtitutionẽ Iuſtinia-
ni. Si dicatur ingratus fuiſſe filius aduerſus patrem,
hoc nõ admitteturquia pater non adiecit in teſta-
mento, ſe ob eam cauſam exheredaſſe filium. Ter- tiò nõ incumbebat ante Iuſtiniani conſtitutionem
Qa.
v 8. a——— ö

probatio hæredi: ſed probare
debebat filius ſe ma- e non eſſe meritum de patre. Itaque illa conſtitutio et, in gratiã exheredatorum. Nuil
facta eſt, vt appatet, flelGld d Di hæc obleruata fuerint fubuerti teſtamẽtum ait. Sic ſi Iuſtinianus vo-
interpretantur verba Græca„quaſi lultinianus v luerit, nullum effe ominno teſtamentũ. Verba Græ- ca, irrito facto teſtamento, vel ſubuerſo,ſignificant: quæ quidem verba ambigua ſunt ſed in ambigua orationc, ea interpretatio accipienda eſt, quæ vitio caret. lin ambigua. ff de legib. Et ſanè antecedentia & ſequentia verba oſtendunt quomodo ea verba
28
accipienda ſint. Ego efficacius argumentum ſoli-
tus ſum adiicere. Cuùm ait Iuſtinianus non licere parenti filium ſuum exhęredare, niſi hæc tria fue- rint obſeruata:ſubiicit irritum eſſe teſtamentum, ſi
hæc non fuerint obſeruata. Hæc verba referuntur
ad illa tria, id eſt, niſi legitima cauſa à teſtatore fue- rit adiecta:& niſi fuerit ab hærede probata, vult te- ſtamentum euetti, neceſſe vt ad hæc tria referantur verba Iuſtiniani:ſed abſurdum eſt hæc verba refer- ri ad probationem„ſi ipſo iure intelligeretur nul- lum eſſe teſtamentum. Stultum eſt polt probatio- nem quærere, an querela admittenda ſit, an non ſit. Nimis ſerum eſt id quærere: ſed quærendum eſt
vter vincere debeat, quid pronunciandum ſit? Hæc 18 dEiRen ad rationem agendi:& niſi hæc tria pręitita fuerint ſubuertitur teltamentum. Quidam elabuntur ita, vt dicant ſuſpenſam eſſe vim teſtamenti. Hoc eſt ſophiſtarum, quamuis ab iis hoc proferatur„qui dicunt ſe hoſtes eſſe ſophiſtarum. Aiunt ex euentu pendere vim teſtamenti:vt ſi probatum fuerit, va- leat teſtamentum, aliàs non valeat. hoc perquam
ineptum eſt, iudicio meo. Ineptum eſt quærere, poſtquam mota eſt querela,& poſtquam recepta
eſt probatio, an competat querela, an non compe- tat. Quid opus eſt ſubtilitatem excogitare,& hac ſubtilitate excogitata conſtitutionem Iuſtiniani in- terpretari, cùm aliter verba Iuftiniani commodam interprerationem recipere poſsint; Ergo vt valeat exheredatio, neceſſe eſt hæc tria adiici, quæ ſunt in conſtitutione Iuſtiniani. Verum quidem eſt, quod in querela inofficioſi teſtamenti non obtinebitur, mſi hæc tria probata fuerint. Superius diximus de ratione exheredandorum liberorum, quæque neceſſaria ſint, vt valeat exhere-
datio filij. Diximus valere teſtamentum, ſi rectè fi-
lius exheredarus ſit, aliàs propter præteritionem fi-
lij inutile eſſe teſtamentum. Et diximus quo caſu
valet exhæredatio, competere poſſe querelam in- officioſi teſtamenti. Si filius ſine legitima cauſa,& legibus probata à patre exheredatus fuerit, ante re- ſculumaeſtamentum per querelam inofficioſi, nihi- lominus valere teſtamentum. Notandũ tamen eſt, ſi exheredatio facta ſit non mala mente, ſed vt con-
ſuleretur filio à patre, non eſſe locum querelæ inof-
ficioſi teſtamenti, non poſſe teſtamentum reſcindi: tantùm abeſt vt teſtamentum nullum ſit, vt reſcin- di omnino non poſsiit: nihil enim eſt de quo queri poſsit filius. Agit querela inofficioſi filius, quia con- tendit ſe iniuria affectum eſſe. l. Papinianus. è.§.-.ff. de inoff. teſta. Huc pertinet Lmulti. 18. ff, hoc tit. Pa- ter videns filium ſuum impuberem eſſe,& eius æ- tatis, vt heteditatem ſibi debitam facilè conſum-
Franc. Duareni luriſconſ.
adduxi exemplum ex Martiali de Philomuſo, ah
heredem,& eius fidei committit, vt hæreditaten
igitur verba neceſſe eſt referri ad ſententiam, non
contra tabulas competet filio? Præterito enim filo
commiſſum ei relictum ſit. l. ita tamen 27.§. quito.
tineatur. Dicimus, ſi liberi inſtituti non fuerintine- 1
pturus ſit, vel fortè prodigum, inſtituit exttan
hæredem,& fidei eius committit, vt filio o alimenta prebeat. Pater hic exhæredauit fu ſuum,& tamen ob hanc exheredationem de s' teſtamento conqueri non poteſt fllius. Exherei 7 enim fit ad commodum filij, non note cauſa Fin lis Iocus eſt in l. fi patronus. 12.§. ſi quis nonm V mente.& l. Paulus reſpondit exhæredationem d in princip. ffide bonis lib. Bonorum poſſeſio tra tabulas non datur ei, qui exhæredatura ſuo, niſi fortè non malo animo eum exheredaue Idem eſt in leum qui.1.ff.de annuis lega. Egoa
Con.
erat filius prodigus. In hac igitur ſpecie inſtitu
reſtituat filio ſuo poſtquam ad frugem bonam ne. 3
... 85„.. 1 dicrit, vel factus erit legitimæ ætatis. Hic heresi. duciarius dicitur à iuris auctoribus. I. Seius S.
ninus. 46. ff. ad Trebel. Cùm hæres inſtituitur qu 1 3 contracta fiducia, nominat eum quem ſibi velit he. 5 redem eſſe,& agit cum eo vt reſtituat hæredita. A tem filio.& hic verus hæres non eſt,& reſtituit le. reditatem fideicommiſſario, cum omnibus ffua. ctus perceptis:cum alias in fideicommiſſariam he.” reditatem fructus non veniant. I. in fideicommiſi 3.§. cùm Pollidius. de vſur. Quo argumento etiam dicitur, eum reſtituere hæreditatem, non detrta. cta falcidia. Addendum eſt,& quod hic dicitur de tuioc exhæredatione, idem dicendum eſſe preteriione aidden filij. Sicut hic dicimus ob exliæredationem, qux à albus patre facta eſt non malo animo, non poſſe dete. 1* ſtamento conqueri filium. Sic etiam dicendum et alſal ſi conſulendi cauſa,& non malo animo pretetiet filium. l.ſi emancipatus. 16. ff. de bono. poſſeſ. contna tabul. Pater præteriit filium in ſuo teſtamento, is eſt, neque inſtituit, neque exhæredauit. Inſtituitſ duciarium quendam hæredem,& rogauit eumy reſtitueret hæreditatem filio ſuo. id fecit conſule di filio ſuo cauſa. Quęritur an bonorum poſſel
datur bonorum poſſeſsio contra tabulas, etſi ſddei
gatus, ad Senat. Trebell. Sed hoc eſtintelligendum niſi preterierit filium,& alium hęredem inſtituait vt conſuleret filio. b 4 Nunc videndum eſt, cùm dicimus liberos exin. redandos eſſe, quod appellatione liberorũ hic com-
que exhęredat:, inurile eſſe teſtamẽtum. quo mod hic liberos accipimus: Et certum eſt, ſi vim& con- ſuetudinem loquendi veterum inſpiciamus, appet latione liberorum contineri omnes quicunque dir ſcendunt ex eo, de quo quæritur, teſtatore. Appelt tione liberorum non tantùm continentur filijit etiam nepotes, pronepotes,& alij deſcendenn quid ſi nepotes. 6. ff. de teſta. tut. l. liberorum 2unt de verbo. ſignific.& latius patet liberorum ayfei- tio, quàm filiorum Propter vſum& conſuetuſiem loquendi. Nulla alia ratio poteſt adferri. Iſdt ſtinguuntur à nepotibus, liberi non diſtingtut& videtur hoc nomen iuris ciuilis eſſe: filioruaper latio naturalis. In ſeruitute concepti, liberi nõ fun & propriè Iureconſulti liberos vocant qui ex uf bus Romanis nati ſunt: imò ex iuſto& legitimo matrimo V d d

— — 8 8 8. 8 8 2
e dotelt ue znrereſſe Keipu
M um C... liaon ur b dicen d f hoc tit. ſed de eo plenius dicemus infrà
li eeenn cum tractabimus de Pell hatedibesh 5
3 dend Liberos accipimus de his, qui in poteſtate ſunt: anenan autem de emancipatis, qui ſui iuris ſunt. l. inter
lu 8 or 0. f hic. cùm dicimus filio præterito, qui eſt
1mo eu derra nullum eſſe teſtamentum. intelligimus 11 d 1 ſ ſunt ſui, de quibus eſt locus inſignis. l.in
ttlali en c0s;0
2
ac igine Lunn gradu præcedit, is dicitur ſuus hæres eſſe.§. W. e
mnd ſui autẽé Inſtit. de hære d. quali ta.& differ Ln. D icun- mad dga tur autem ſui: quia viuo patre quodammodo intel- me aas iguntur domili eſſe. Et hæc duo neceſſaria ſu nt, vt duccoridig fuus heres quis dicatur. Oportet primum eſſe in po- m hers e tectatedtaque poſthumus ſuus nõ di citur, quia na- eum ua tus non eſtante mortem reſtatoris. lvlt.ff.de collat. o vttaia bono. præterea oportet vt cii nemo antecedat. 1. 3. e nonchl oſthumorum de iniuſto, rupto,& irri. teſta.& d.§. io, cum on Iuni. Inſtit. de hæredqualit. Ne potes nd dicuntur ſui dfddeicom quandiu viaunt fllij quia filij eos antecedunt. Cùm
dans, lin fui fuccedunt videtur continuari cadem hæreditas. . Qon Eyxgo fi domini eſſent, non liceret eos exhæredarc: xrcdttua fed dicuntur quaſi domini. Eſt ius ſui quod ſuitatis
b Kalodt ius vulgo dicitur.l..§. vlt. de liberis agno. propter-
2 4 Nn as ſii⸗ õtinuatio quædam dominij eſſe. tendumet, ca iis ſui videturc ꝗ Heſſe.
echerelmn Vnde notandum eſt, nõ eſſe neceſſariam aditionem anmo,lnf legiti.hæred. Aliis eſt neceſſaria aditio hereditatis. „S timg I Pretia rerum. oz.ff. ad l. Falci.&§.vlt. de haredum 1 m A qualit.& differ. Quæſtio eſt, an etià poſſeſsio, quam vfis unc habebat defunctus, continuetur in ipſos, duuſf poſ m inlutn ſeſſoxes fuerint viuo patre,& poſſeſsio in ipſos trãſ- Lelmrint ferarur mone patris? Dubitatio naſcitur ex l. cùm edem, Ane hæredes a3 ſHde acquir. poſſeſ.vvbi dicitur poſſeſsio- loſtadtn nem non trawsferrimiſi corporaliter apprehenſam. cur an dcnn Hæres inſtiturus, ſimulatq; teſtatur ſe hæredem eſſe fliomemn yelle, etiamſi non apprehenderit res hæreditarias: cornabtse tamen heres efficitur,& conſequitur dominium tlitauma mnium rerum hæreditariarum: poſſeſsio autem ed loctiint in ipſum nõ tramsfertur. l..§. Sceuola. ff ſi quis teſta. lium Nta- lib.elle.&c. Sed quæſtio eſt, an quod dicitur in d. l. cum haredes, de ſuis hæredibus accipiendum ſit? um diamold loquitur enim de iis, qui hæredes ſunt inſtituri. Va- ladore es Tir ſunt opiniones. Sed puto nihil vetare, quin poſ- lnlinim fim dici quaſi poſſeſſores, etiam viuo patre. nihilq; relkanäum, Tao ere in ipios continuari poſſeſsionem: ſicut un93 nar ominium. Nam traditionibus alioqui acqui- ron ußi⸗ nonan ominialtraditionibus. C.de pact. Sed fieri 1 onrſ dnrir 6 He duo domini ſint eiuſdem rei infoli- riisker tur hoc aümnehn duobus. ſf commoda. Si igi- üm corin tur in poſleßzi Lu mdorninig, eur Mol idem dice- „–ß Sone? Et verba Pauli Iuriſcon. in hacl.
„,Kalſch in ſuis. ſati 5 lben.ſatis oſtendunt filium non eſſe verum domi-
num. dicit eni b rellen minum. Nihuil Panl eum quodammodo eſſe do- ſum&ch ce
vün⸗ 1c 3 de poſſeſsionc. pole i oribus noſtri benron g nabet. nam cert
aulsele: ferri in ſuco- 4 1” rniit quis licrelbremꝛn tantum ſi filius ſit, ſed quiſ- dähie poſtis ſen cgitimus hæres. Mortuus enim trãsfert ero 1 em mn eum, qui ſuccedit. Ideõque quod
zin Gallia res dubitationem non
ndexi
1
6„ In Tit. De lib.& poſthhæredinllit
hic. fllius, qui eſt in poteſtate patris, quem
hæreditatis in ſuis hæredibus. in l. in ſuis. de ſuis&
igitur incommodi, quin idem di-
ũ eſt poſſeſsionem a mortuo tranſ-
dicitur in d. I. cùm hæredes. de acqui. poſſ. apud nos non obſeruatur. Eſt quedam poſſeſsio, quę nihil ha- bet facti, quæ eſt ciuilis,& effectus cos haber, quos vera poſſeſsio. Dixerit aliquis, diſputationem hanc videri inutilem eſſe, cùm dicamus dominum non eſſe, poſſeſſorem non eſſe: ſed quaſi dominum,& quaſi poſſeſſorem. Quid autem refert an eum voce- mus dominum, an quaſi dominum: poſſeſſorem, an quaſi poſſeſſorem? Non abs re Iureconſulti domi-
num quodammodo eſſe dixerunt filium ſubſtantig
paternæ, viuo adhuc patre: non verum dominum. id enim magni effectus eſt. Filius viuo patre, non diſponit de ſubſtanria paterna: nec poteſt quiſquam ex his bonis petere à patre: imò ne eam quidem partem, quæ vulgò legitima dicitur. Pater omnia bona ſua vendere& alienare poreſt: conſumere po- teſt quicquid in patrimonio ſuo eſt, nec poteſt à fi- lio impediri. Dicitur in l. 1.§. ſi impubere-ff.de colla. bono.hanc præmaturam eſſe petitionem filij, qui petit portionem ſuam hæreditatis, viuo adhuc pa- tre. Sed dicitur quaſi dominus, propter ſpem pro- babilem cõſequendæ hæreditatis poſt mortem pa- tris. Nec effectu caret hæc ſpes aduerſus tertiũ, qui
lucratiuo titulo nititur veluti donatione. Huius rei
cauſa introducta eſt querela inofficioſæ donationis. I.r. de inoffic. donat. C. Si pater contra officium pa-
tris donauerit bona ſua alicui, ita vt ne legitima
quidem portio ſuperſit filio: de ea donatione pote- rit conqueri filius, quaſi ob eam cauſam omiſerit portionem ſuam, quæ ipſi quodammodo debeba- tur à patre. De venditione idem non reperitur cau- tum iure ciuili. Non dicitur venditio reſcindi vt inofficioſa, ſicut donatio reſcinditur. Et hac ratione fit, vt fraudentur filij ſua legitima portione ab im- piis parentibus. Hoc ſenſu dicitur hæreditas pro- pria filij& ei debita. I... 5. Largius. de ſucceſſo. edict.
l. cùm ratio. de bon. damnat. I.7. ſcripto hærede. in
fin. ffl.ſi tabu. teſta. nullæ extab. vnde liberi. Nouel.
Iuſtin. de hæred.& falcid.& l.vlt. C. de codicil. Ex
iã dictis naſcitur quæſtio, an filius poſsit vſucapere
pro herede: Vulgò dicitur vſucapere non poſſe pio
herede:quia, inquiunt, hæreditatẽ non percipit, non eſt propriè hereditas:ſed eſt continuatio quędã do- minij.& adid probandũ adducunt. l.2. C. pro hered. Ea l. dicitur, nihil pro hærede poſſe vſucapi, ſuis hę- redibus exiſtentibus. Eſt breuis aphoriſmus, quo vi- detur hec ſententia prima facie confirmari. Aiunt rationẽ eſſe, quia hæres nõ eſt: ſed hoc colligunt ex d. I in ſuis. verſ. itaque poſt mortem. nos tamen parum mouere debet hæc ratio. Nam dicitur continuartio
dominij. Quod autem dicitur in d. l.2. C. pro hęre-
de.videtur alio ſenſu accipiẽdum. Videtur hic eſſe
ſenſus eius legis, Cùm hæredes ſui efficiuntur, nihil
videtur poſſe vſucapi, id eſt, alius nihil poteſt ex re- bus hereditariis hoc titulo quicquam vſucapere. Si quis poſsideat res hæreditarias titulo pro here- de, quaſi hæres ſit, vſucapit pro herede. Sed in ſuis hæredibus non videtur hoc poſſe habere locum. quia ſui heredes, mortuo patre, ipſo iure heredes fiunt. Itaque in eis aditio non eſt neceſſaria. vide- tur etiam quodammodo in ipſos poſſeſsio tranſ- ferri. Sicut, viuo patre, domini quodãmodo erant, & poſſeſſores: ita quoque videtur poſſeſsio& do- minium continuatum quodammodo. Si videntur
222
459
4 8 *

. 450 poſſeſſores& domini rerum hæteditariarum'ctiam cum non apprehenderin„qui fieri poteſt vt alius eam rem vſucapiat? Illis autem verbis nõ ſignificat imperator ſuum hæredem non poſſe vſucapere pro hærede, ſed nihil poſſe vſucapi ab alio, Huis hæredi- bus exiſtentibus. Et notandum eſt, quod dicit, obti- nuirt. Oſtendit enim hoc cõtrouerſum fuiſſe, quam- uis poſſet dici poſſeſſorem rerum hæreditariarum
poſſe eas res vſucapere:non enim verè poſsidet eas
ſuus hæres: ſed tamen habetur pro poſſeſſore:atque deo obtinuit videri eas quaſi vere poſsidere. Er hic eſt effectus illius quaſi poſ Lſsionis, quæ dicitur con- tinuari. Ex his intelligitis quomodo accipiendum ſit quod dicitur, de liberis, vel filiis exheredandis, vt valeat teſtamentũ. Addendum eſt,&ſi liusfamilias miles fit, dem dicendum eſſe. Si quis filium habeat in ſua poteſtate, eum debet nominatim exheredare, aut inſtituere, etiam ſi heres ſit ipſo iure. 1. filiusfa-
milias. 26. ffhoc. tit. Cautum quidem fuerat edicto
Diui Auguſti, ne quis filium militem exhereda- ret: ſed ſublatum eſt hoc edictum Diui Auguſti, vt ait Paul. in d. l. 26. quamuis igitur multa priuilegia milites habeant: vt tamen filius priuatus inſtitui à patre, vel exheredari aili⸗ les. De eo dicemus infra ſub titul. de militari teſta- mento. Quod dicitur de filio, qui eſt in poteſtate, idem dicendum eſt de eo, qui recidit in poteſtatem patris facto teſtamento.l. filius à patre. 28.§. 1. ff eod. filiusfa. Miles fecit teſtamentum, habebat filium non in ſua poteſtate: ſed in aui poteſtate. hic fecit teſtamentum iure militari.(Nam aliaàs filiusfami- lias teſtamentum facere non poteſt.) nec inſtituit, nec exheredauit filium ſuum: quæritur an rumpa- rur teſtamentume Hic non erat in eius poteſtate:ſed in aui poteſtatę. ideo non videtur rumpi teſtamen- tum. Nam hic loquimur de eo, qui eſt in poteſtate
teſtatoris, Sed tamen Iureconſul. ait in d.§.1.rumpi
teſtamentum, quamuis multa adiiciat diſputando. Mortuo auo recidit nepos in poteſtatem patris ſui. Hino ſequitur neceſſe nõ eſſe emanciparum aut in- ſtitui, aut exhæredari. Hoc enim& idem dicitur de go, qui captus eſt ab hoſtibus, qui captiuitate iura ciuitatis Romanæ amiſit. Sed emancipato datur bonorum poſſeſsio contra tabulas ex Prætoris iu- riſdictione. l. maximum vitium. C. de liber. præter. iure ciuili nullo remedio ei ſuccurritur. Bonorum poſſeſsionem dat Prætor, humanitatis cauſa, filio emancipato, qui præteritus eſt paterno teſtamento. Inde quæritur, quid ſi filius præteritus ſit à matre: Mater fecit teſtamentum, in eo teſtamento non in- ſtituit, neq; exhæredauit filium ſuum, an dicendum ſit valere teſtamentũ: Et dicendum eſt valere. Om- nia quecunque diximus intelligenda ſunt de pater- no teſtamẽto. Preteritio autem matris habetur pro exheredatione. 5.vlt. inſtit. de exhæred. lib. Sed ratio huius dicti eſt, quia mater non habet filios in pote- ſtate ſua, mater non habet ſuos heredes. l. 4.§. ad te- ſtamenta. ff.de bono. poſſ. contra tabul. Cuùm dici- mus, pręterito filio dari bonorum poſſeſsionem, in- telligimus de præterito tabulis paternis. Prætor enim eos vocat ad ſucceſsionem per bonorum poſ- ſeſsionem contra tabulas, qui ſui futuri eſſent, ſi in pote ſtate manſiſſent:vocat itaque emancipatos, qui non ſunt in poteſtate. cur ergo dicitur præteritio
debet: ita& filiusfamilias mi-
Franc. Duareni luriſconſ.
matris haberi pro exhęredatione, cuùm filios in
poteſtate non habeat:? Subtilitate iuris dicuntur 4 eſſe in poteſtate, ſed quod ad emancipatos rimon non eſſent emancipati, eſſent in patris—
Excipitur etiam præteritio militis. ſed de ca dic an 6. 1
mus infrà ſub tit. de milit. teſta.
Cœpimus oſtendere quid appellatione libern rum cõtineatur, cùm dicimus liberos inſtituend 8 aut exhæredandos eſſe, ne eis præteritis teſtame 1 tum rumpatur. Diximus liberorum appellatione b latè hic patere,& pertinere ad omnes quicungquea teſtatore deſcendunt per lineam maſculinam u vlla eſt dubitatio de filiis, qui ſunt in primo ga 4 qui ſunt ſui hęredes patri teſtatori. Sed quæſtio. quem filius gradu præcedit, an ſit neceſſe talem ne potem inſtituere, aut exheredare, ne rũpatur relte mentum? Videtur id neceſſarium nõ eſſe, quia ſuus
hæres non eſt: quia filius eum gradu pręcedit. Dina. mus duo neceſſaria eſſe, vt quis ſuus hæres rectè di. catur: vnum quòd ſit in poteſtate: alterũ qudd i. 1 mum locum obtineat. Sed tamen dicendum ettxi
hunc inſtituendum quoq; eſſe, aut exhęredandum 1 8 4—„ ne ipſo preterito rumpatur teſtamentum: nam acc.
dere poteſt, vt ſuccedat in locum filij, ſi fllius fons 1 9
viuo adhuc auo moriatur. Si enim nepos qui in eius locus ſuccedit, præteritus reperiaturid eſt ne- que inſtitutus, neque exhæredatus, rumpetur teſta- mentum. l.z. fl. de iniuſto rupto.& inſtit. de exhered.
liber.§.poſthumorum. Nam per legem Vellelam
de qua infrà dicemus ad l. Gallus. nepos ſucceditin locum patris ſui, id eſt, in locum filij,& efficiturhae
ratione ſuus hæres auo. In propolita igitur ſrede cuùm filius deceſsiſſe proponatur, viuo adhuc auo nepos in eius locum ſucceſſerit, certum eſt rumyi ii teltamentum in quo nepos præteritus eſt, id eſt, m
quo nepos neque inſtitutus eſt hæres, neque exhere.
datus: quia ſuus hæres reperitur auo tempore mor. tis: quamuis tempore faci teſtamenti nõ fuerit ſus hæres auo: quia filius eum vno gradu antecedebat tamen tempore mortis eum filius non præcedebat Itaque recte dicetur ſuus hæres auo. nos autemim ſpicimus tempus mortis, vt dicitur in d. 1z.& 45 poſthumorum. Sed de hac ſucceſsione nepotisin filij locum ex lege Velleia, nos fuſius dicturi ſums ad l. Gallus. Quid igitur dicemus, ſi filius qui nepo- tem præcedit gradu, mortuo iam teſtatore deceſſ rit, an nepos hoc etiam caſu rumpet teſtamentum Teſtator qui habebat filium,& ex eo nepotenmprs- teriit nepotem in ſuo teſtamento, poſt montemte ſtatoris filius deceſsit: mortuo filio, nepos aitſe luc⸗ ceſsiſſe in locum filij, ideõque vult rumpeteteſt
mentum propter præteritionem. Quæritur am all
teſtamentum rumpere poſsit? Quæltio tractatuin Lſi quis poſthumos..§. ſi filium. vbi diciturasp tem non rumpere teſtamentum: nõ enim polel ci ſuus hæres vnquam fuiſſe auo. In hoc caſu W dicimus inſpiciendum eſſe tempus mortis rcl⸗ ris. Tempore autem mortis filius antecedebut ne- potem vno gradu: hic autẽ proponitur am lom deceſsiſſe, viuo etiam auo, nec refert an dils d6- ceſſerit ante aditam hæreditatem, an poſt aditam non enim hic inſpicimus tempus adite hæreditat cùm quęritur de iure ſui heredis, ſed inſpicimus te pus mortis teſtatoris, Idẽ dicitur in l ſi quis filio e 5 1hxredato.

rupto Kin am per g 1Gallun locum ijat n propolui onaturyis ellett, ont 55 pretern us elte periuruin itelananii nVno gal 3 um üaun hæres 1lo,W eirdemmil uc luariim 2ro lun 1 licemo Nn ruoumtei dluunpa
— ——
In Tit. De hb.& poſth. hæred. inſtit.
dato. S. in prin.tit. de iniuſto rupto& irrito teſt. he dlic Turiſcon. agnaſcendo eum rumpere teſta- ii dien uem nemo præcedit mortis tempore, Menenn 30 tempore moritur teſtator. 10 deren 1. ſi quis poſthumos.§. ſi filium. tracta- li ceſtio alia de filio, qui deceſsit apud hoſtes hr ortem aui. Teſtator habebat filium& nepo- om teriit nepotem, vt iam propoſitum fuit. Fi- temus ecedebat nepotẽ vno gradu, fuit captus lglübus,deceßit apud hoſtes poſt mortem aui, noccaſu nepos rumpet teſtamentum Paulus re- eS in d.5. ſi flium&c. Diuerſum eſt&c. Eſt va- 3 idem lectio in vulgaribus codicibus. Sic in 5 enn his caſibus teſtamentum. Nos hic po- nimus nepotẽ præteritum fuiſſe& filium qui dum atecededat vno gradu, captum fuiſſe ab hoſtibus, & apudhoſtes deceſsiſſe poſt mortem aui, an nepos rumpet teſtanentum: Videtur ex his, quę diximus non poſſe rumpere teſtamẽtum, quia deceſsit filius oſt momem auiid eſt,tempore mortis aui. Igitur non poteſt nepos ſuus hæres dici auo. Sed tamen lurſton ait nepotem rumpere teſtamentum:& ta-
men in ſuperiore caſu nõ rumpit. ait itaquc diuer-
ſum eſſe in hoc caſu, cùm filius captus ab hoſtibus,
deceſsit in eodem ſtatu apud hoſtes. Ratio eſt, quia
Lex Cornelia fingit eum, qui deceſsit apud holtes ante, quàm captus eſſet, deceſsiſſe. lin omnibus. 18. f de capti.& poſtlimi. reuer.§. vlt. Inſtit. quib. non
eſt permiſſ. Si hanc fictionem legis Corneliæ acci-
piamus pro veritate, vt eſt accipienda, nos dicemus
nepotem fuiſſe ſuum hæredem auo. tempore mor-
tis aui filius captus ab hoſtibus proponitur, viuo adhuc auo. Lex Cornelia tunc fingit eum deceſsiſ-
ſe. ergo dicendum eſt nepotem hic rumpere telta-
mentum quaſi, auo mortuo, fuerit ſuus hæres. quaſi mortuo auo nepotem non preceſſerit filius. men- doſa lediio ſic emendanda eſt, Quòodl moriente auo ius patris poteſtatis ſuſpenſum erat Sic loquuntur Iu- riſcon. vt in. ſi ab holtibus. Inſtit. quib. mod. ius patt. pot ſol. Cm pater captus eſt ab hoſtibus, inte- rim pendet ius lbberorum, id eſt ſuſpenditur. Simi-
lis locus eſt inl.penult. de ſuis& legit. vbi Papinia-
nus vocat ſuſpenſi iuris conſtitutionẽ, quæ ad poſt-
liminium pertinet. Ait Paul. umpit hus caſibus,&c. n ſuperiore caſu non pependit ius patriæ poteſta-
tis:ſed abſciſſum omnino fuit morte aui. Hinc quę-
ritur, quid ſi in propoſita ſpecie hæres inſtitutus
omiſertt hæreditatem: E cce, teſtator inſtituit extra- neum heredem, exhęredauit filium ſuum, nepotem Præterut, moftuus elt auus: deinde mortuus eſt fi-
lus, ſupereſt nepos, extraneus inſtitutus à teſtatore omittit hereditatem:& repudiat: an hæreditas de- eretur nepoti tanquam ſuo? Ex his, quæ diximus, videtur non deferri. Nam ſui heredes primùm vo-
cantur:. 41 4. 4 antur ad hæreditatem: hic non rectè dicitur ſuus
res: hic vere non boteſt deſtituto teſt auo. d it i
G quod tamen eſt abſurdum. Sed Iuriſc. ait in hoc 4 Lun in hoc caſu non eſſe inſpiciendum tem-
Smortis aui: ſed tempus, quo teſtamentum deſti-
erat in primo gradu. Ergo non
tutt 8„. 3. un cum teſtamentum factum eſt ab aliquo. pri-
ma cauſa eſt hær a. 14 it hætedum inſtitutorun ris deli orum in teſtamento.
eutidus hræreditas deuoluitur ad legitimos
ur: nec dubito quin ita ſit legendum.
amento, ab inteſtato ſuccedere
461
hæredes. Sed cùm quærimus de conditione legiti- morum hæredum, an ſui fuerint teſtatori, an non fuerint, nos tunc inſpicimus tempus non mortis te- ſtatoris: ſed tempus, quo deſtituitur teſtamentum, id eſt tempus, quo certum eſſe incipit teſtatorem deceſsiſſe inteſtatum, cùm hęres inſtitutus repudiat hæreditatem. tunc enim dicitur propriè inteſtatus deceſsiſſe. Si effectum inſpiciamus ante quàm re- pudiauit hæres hæreditatem, dubium eſt, an teſta- tor deceſſurus ſit inteſtatus, an non. Sed poſtquam hæres omiſit hæreditatem, iam certum eſſe incipit inteſtatũ deceſsiſſe,& nepotem ex eius teſtamento hęcedem fore. Ergo ſi eo tempore nepos reperiatur in primo gradu, dicendum elt eum tanquam ſuum hæredem ſuccedere: atque ita, modo tempus mor- tis, modo tempus, quo deſtituitur teſtamẽtum ſpe- ctamus. 81 quis velit hoc plenius intelligere, videat duos locos in Inſtit.§. cùm autem. de hæred. quæ ab inteſta.& Sõ. Proximus. Inſtit. de legiti. agna. ſucceſ. J..§. ſciendum. de ſuis& legit. Ex iam dictis naſci- tur etiam quæſtio tractata in 1. 23. filio, quem pater. hiic. ff. Queltio naſcitur ex eo, quod dicimus de ſuc- ceſsione nepotis in filij locum, ex lege Velleia. Duo ſunt capita in d. Lfilio, quem pater. Prior ſpecies, quæ eſt in s. vlt. pertinet ad inſtitutum heredem, de- inde arrogatum. Altera pertinet ad filium exhęere- datum. Quidam inſtitutus eſt hæres. poſt factum teitamentum arrogatus eſt à teſtatore. quæritur an hac adoptione ruptum ſit teſtamentum? Videtur prima facie ruptum eſſe teſtamentum, propter ado- ptionem. l. filius à patre. 28.§. vlt. f. hoc titul. Si quis inſtituerit hæredem:& deinde adoptauerit alium, qui reperitur præteritus, rumpetur teitamentum. quia tranſit in eius familiam& poteſtatem: nec eſt inſtitutus, nec exhæredatus, itaque videtur ruptum eſſe teſtamentum præteritione. Sed Iureconfultus, ait in hac ſpecie teſtamentum nõ rumpi. Puit enim idem inſtitutus, qui poſtea adoptatus eſt: nec ideo
rumpetur teſtamentum, quòd mutauerit ſtatum
ſuum, ſecuta adoptione. Nam nulla ratio, nulla æ- quitas id patitur: tametſi ſubtiliter dici poſsit, quia propter alterius arrogationem rumpitur teltamen- tum, qui hæres inſtitutus non eſt. Sed hæc ſubtili- tas hic negligitur, quia proponitur idem inſtitutus in teſtamento,& poitea à teſtatore arrogatus. Alte- ra ſpecies eſt in princip. eiuſdem legis, de exhere- dato filio. Pater filium emancipatum exheredauit: deinde adoptauit. hac arrogatione qui erat in pa- tris poteſtate, denuo recidit in patris poteſtatem. Quæritur an teſtamentum rumpatur, an verò no- ceat ei facta exhæredatio? Ait Iureconſultus, ei nocere factam exhæredationem. Illa verba, quem
pater iterum arrogauit,&c. ſic accipi debẽt, quẽ pater
arrogando iterum in ſuã poteſtatem redegit. Non enim hic intelligẽędum eſt duplicem arrogationem interceſsiſſe. Fuerat emancipatus filius, deinde ar- rogatus à patre. hac arrogatione iterum recidit in poteſtatẽ patris. Exheredatio facta antea ei nocct, ne rumpat teſtamentũ, quamuis in familiam tranſ- eat per arrogationem,& ea arrogatione ſecuta, vi- detur rumpiſteſtamentũ, quaſi alius homo arroga- tus eſſet. Tamen hic nõ poteſt dici adoptiuus filius eſſe, quia naturalis eſt filius. Cùm naturalia& ciui-
lia iura concurrunt, præualent naturalia iura. l. non
82 4 3

25 Pranc. Duarem lurileonl.
, 2 4
putauit. 8.5. ſi quis emancipatum.ff. de bono. poſſeſ. contra tabul. 9i quis velit hunc locum intelligere, videndum eſt illud caput, Vlpianus ait Papinia- num ita ſcripſiſſe, nempe dicta 1. filio quem pater.
cuuus eit hæc inſcriptio. Papin. lib. x2. quæſt. vbi di-
citur, ne imagine&c. id eſt ne vVeritas naturæ ad- umbretur alidua imagine. Adoptio enim imago guædam eſt& vmbra naturæ. Is qui adoptatur tan- quam glius, vetè filius non eſt, ſed pro filio habe- rur: quadam iuris fictione& interpretatione, ima-
ginem potius& vmbram filij habet. Si hic filius
adoptiuus diceretur, hac vmbra adumbreretur ve- riras naturæ, quæ tamen præualere debet. In ea l. fi- lio quem. ibi, qubd non translatus cxc diligenter ſunt obſeruanda hæc verba, nihil enim folet re- dundare in reſponſis Papiniani. In hac ſpecie filius emancipatus qui arrogatus eſt à teſtatore poſt ex- hæredationem, non dicitur arrogatus in antiquam familiam, ſed redditus priſtinæ conditioni: quia ante emanciparionem fuerat in patris poteſtate,& nihil refert, an eum in hac ſpecie arrogauerit 10c0 filij, an loco nepotis. Quod hic dicitur, Vlpianus in dicta L. non putauit.§. ſi quis emancipatum. ait intelligendum eſſe de filio emaucipato eodem ex- hæredato, non autem de extraneo. Sed hic nocet exheredatio precedens ne rumpatur teſlamentum: extranco autem non nocet exheredatio. Teſtator exhæredauit extraneum qui filius eius non erat, deinde arrogauit cum, is vult rumpere teſtamen- tum. Quæritur an rumpatur teſtamentum, an ve- rò noccat ei exhęredatio? Ait Vlpianus rumpi te- ſtamentum,& exheredationem ei non nocere. Que eſt ratio diuerſa inter filium emancipatum& ex- traneum? Ratio certe alia eſt emancipati& extra- nei. Extraneus enim per arrogationem efficitur no- uus filius patrifamilias teſtatori, transfertur in eius familiam, qui in eius familia nunquam fuit. id dici non poteſt de filio emancipato: nam in familia fuit antequam emauciparetur. Vnde in hac lege dici- tur reſtitutus eſſe tamiliæ priſtinæ, in qua familia aliquando fuit. Hæc eſt differentia, quæ traditur inter filium emancipatum, qui exhæredatus fuit antequam eſſet arrogatus,& extraneum. Quidam vulgò aliam adferunt rationem,& aiunt in extra- neum ineptam fuiſſe exhæredarionem, vt dictum eſt à luriſconſ.Paulo l. quidam cùm filium. 132. ff. de verborum oblig. Sed tamen intelligendum id eſt cuͤm exceptionc, ſi forte extraneus ſit, qui aliquan- do recaſurus ſit in poreltatem teſtatoris, veluti per arrogationem, non omnino inutilis eſt hic exhære- datio. Exemplum diſsimile non eſt de quo iam di- xXimus ſuprà in l. fi poſthumus. 13.§.vlt. Si quis ex- hæredauerit filium opinatũ, qui forte creditur eius filius:quia veretur ne aſpiret ad ſuam hęreditatem, non poteſt dici omnino inepta, aut inutilis eſſe ex- hæredatio. Sed cùm quæritur, quæ ſit diuerſitas vtriuſque ſpeciei ex ſententia Papiniani, dicendum eit id quod retulimus: quia in filio concurrunt na- turalia& ciuilia iura: præualent naturalia ne ima- gine adumbretur veritas naturæ. Qui autem extra- neum adoptat, nouum filium ſibi adiungit, quod non potelt dici de filio emancipato, qui poſtea adoptatus eſt. Hec de liberis iam natis, nunc viden- dum eit de poſthumis.
. De poſthumis.
Ltera pars eſt tituli, vt ſupra admonuimu Imprimisigitur notandum eſt filios nonau, naros, qui naſcituri ſunt& poſthumi dicuntur 1) ſtituendos eſſe, aut exhæredandos: ſicut diximus 1 liberis iam natis, ne iis præteritis teſtamentũ run patur. l. de iniuſto rupt. 3.&§.poſthumi Inſtie
exheredat. liberorum. Poſthumi, inquit Vlpia in
1.3. per virilem ſexũ deſcendentes ad ſimilitudinem filiorum nominatim,&c. De his, qui non deſcen dunt per virilem ſexum diximus ſuperius. Idem d. citur in I.1. C. de poſthumis heredib. inſtitu. Poſtha mi igitur rumpunt teſtamentum agnaſcendo. d.
in princ. Cum autem naſcuntur, dicuntur agnaſa defuncto,& natiuitate eorum rumpitur teſtamen. tum.& hoc intereſt inter poſthumum,& eum qui iam natus eſt. Semper dicitur rũpere teſtamentum
filius iam natus, qui pręteritus eſt teſtamento: ſedſ 15 præteritus ſit poſthumus in teſtamento, non ſtatim
rumpitur teſtamentũ: quua fieri poteſt vt nunquam naſcatur,& abortiat prægnans mulier:ſed tum de. mum rumpitur aguatione. Sed videndum eſt quo. modo poſthumus accipiatur. Et quis ſit poſthumus docet luriſconſ.in d. l.z. Varia eſt huius verbi ſigni. ficatio. Nam imprimis poſthumi diccuntur inquit, qui poſt mortem parentis naſcuntur, quaſi nati
poſtquam humatus eſt pater.& hęc eſt propra yer- bi ſignificatio, quæ etymologiæ conuenit.
Alia eſt huius verbi ſignificatio. Poſthumus etii accipitur pro eo, qui poſt factum teſtamentum na- ſcitur. d. l.z. in prin. ver. ſed& hi, qui poſt teſtamen- tum&c. Hos aurem poſthumos dici argumẽto eſ quod dicitur in eadem 1.3.§. nominatim. Docet n. tionem inſtituendorum eorum, qui naſcuntur pol factum teſtamentum, vel mortem teſſatoris, veleo adhuc viuo. Itaque ſi teſtator dixerit, ↄoſehumus mi hi hæres eſto, his verbis inſtitutus videtur nõ tantum qui naſcitur poſt mortem patris teſtatoris: ſed& qui naſcitur poſt factum teſtamentum, viuo etiam adhuc teſtatore. An hæc ſit propria verbi ſigniſica. tio, an verò extenſio& interpretatio, propter conie- cturam voluntatis, ſolet hic quæri. Quidam dicunt non eſſe hanc propriam verbi ſignificationem: ſed ideo inſtitutionem valere, propter cõiccturam vo- lunratis Juia teſtator, qui his verbis vtitur,&i qus mihi poſthumus natus fuerit, mibi hæres eſto. Videtum etiam ſentire de co, qui naſcitur poſt teſtamentum, etiam ante eius mortem. Sed vt credam hancele propriam verbi ſignificationem, mouet me, prætet
ea, quæ iam adduximus, Caij locus in libro ziim-
ſtit. Ait enim poſthumorum duo eſſe genera. qur dam, qui poſt mortem teſtatoris nafeuntur. Al
2
qui poſt factum teſtamẽtum naſcuntur, viuo ettam parente„ex quo apparet propriam eſſe etiam hal ſignificationem. Hæc enim ſignificatio defendiu vſu loquẽdi teſtatorum:& vſus maximè ſpectans cum quæritur de ſignificatione verborum. Ili beo. de ſupell. legat. Alij habentur loco poſſumo- rum, qui tamen poſthumi non ſunt, velui hn adoptatus ſit à teſtatore poſt factum teſtamentum⸗ .filius à patre. 28.§.. ffhoc tit. vbi dicitur hac ado- ptione rumpi teſtamentum, ſi is qui adoptatus
præteritus ſit. Iuriſconſ. ibi, vt oſtendat diſputando, non

dleriharin nans mul eded riln tur.Et guin aria eſt hui olthumidi tis naſcun tet Lbhe doßie cond nificatio-l factum telh Kb qugs humos dc n SHnomiur olum, 1 En montem tn ator deri ee ituros niuni n patti than eſtamenmn it proyi ſ erpreenognn ic quriſgi- erbl iguüan⸗ „proyuac us rechim. . nlllun cirorpolte Sed cui- onem Wui Cai bcs”- m duo cli rori 1 m ralcun wopru d
In Tit. De hb.& poſth. hæred inſtit.
non videri hic ruptum eſſe teſtamentum, vtitur ar-
umento ab enumeratione damium Non eſt ei na- tus filius: ſi eſſet ei natus, nummpeter te—— non eſtetiam adoptatus. hic igitur loco poſthumi eſt, nec rumpet teſtamentum. Iuterpretatio autem eſt lureconſultorum, qua receditur à roprietate verborum, vt ſæpe accidit. Hoc etiam vulgò pro-
ducitur ad eum, qui legitimus factus eſt, de quo ta-
men eſt magna cõtrouertia. Quidam huber filium naturalem, vel ſp urium: eum no o 8 rrecläuie neque inſtituit: præteriit eum ſuo teſ— 01 actum teſtamentum, legitimat eum; vel fit legiti- mus reſcripto Principis:hac legitimatione an rum- tur teſtamentum? Hoc ſimile eſt atrogationi, imo multo maior eſt cauſa„quàm arrogationis. Sed hanc quæſtionem alio loco commodius tra- caaturi ſumus. Ex his intelligitis, qui poſthumi ſint. Igitur teſmentum rumpitur agnatione poſthu- mi, ſt in eo teſtamento Præteritus ſit poſthumus. Sed oponet poſthumum naſci. Nam ſi natus non fuerit, non dicitur rumpi teſtamentum. Exem pli gratia‚ſi abortum fecerit vxor,vt dicitur in 1.2. C. de poſthum. æred. inſtit. non dicitur nunc natus eſe. Lex autem ait, natiuitate eius rumpi teſtamen- tum. igitur abortum vxoris teſtamentum nõ rum- pit. Natus dicitur, qui viuus in lucem editus eſt,& cum ſpiritu, qui formam generis humani habet, ad monſtrum non declinans, vel prodigiũ. l. quod dici- tur.2. flhoc tit. Nec refert an vixerit diu, an ſtatim mortuus fuerit. Is, qui naſcitur, ſecto ventre matris, naſcitur etiam filius. Nihil autem intereſt, ſi mem- bra aliqua in eo corpore deficiant: niſi contra for- mam humani generis editus ſit. 1.nõ ſunt liberi. 14. K.de ſtatu hom. Eodẽ pertinet quod dicitur in 1.3. O de liber præter. Poſtquam ſtatim eſt abſtractus ab hacluce, emiſſa voce: quæritur an rumpatur te- ſtamentum? Quidam putabant rumpi. Sed lIuſti- nianus ſtatuit, vt uon rumpatur teſtamentum, ſiue vocem aliquam emiſerit, ſiue mortuus ſit ſtatim, nulla emilla voce. quia forte mutus naſcitur. Eo. em peninet quod dicitur in l.qui mortui naſcun- tur. 129. f de verb. ſignifi.
Qui poſthumos inſlituere poſgint.
Oepimus tractare de poſthumis hæredibus inſtituédis, docuimus qui ſint poſthumi: quo- modo hoc verbum accipiendum ſit in hoc tracta- tu. Nunc ſuperſunt duo loci præcipui à nobis ex-
hlcandi Vnu ad perſonas pertinet„ in quo quæ- 6»quls poſthumum iliſtituere poſsit,& quem Laih nüien üitur poſsit. Alter locus eſt de ra- abe0 duog un orum poſthumorum. Incipiemus nau ni Dlanus ait in kplacet. 4. ff. hoc titul. ve jam au duls poſthumum inſtituere poteſt, ſi⸗ em diciuu 3 1— liue nondum vxorem duxerit. rum. 6.5. vlt ibi ermaphrodito in l. ſed eſt quæſi- uibuſdam w in eo virilia præualcan t. malè in um Kheng ſidue legitur, maxime. Sic legen- ſculo ha eru nditus planè&c Is emum pro ma- de daru ner n quo virilia præualent.. uæritur. non polle poſthu inc colligunt nonnulli fœminas Flianus E umſ inſtiruere: mouentur co, quod
cdetn ei⸗ It, maſculum omnem poſthumum hæ-
unti„.... 2 tuere polſe quia nominatim expreſsit
maſculum. Certè his verbis videtur excludere fe- minas, quaſi fœminis non liceat poflhumos hære- des ſcribere. idem colligitur ex d. l. ſed eſt quæſitũ.
§.vlt. ibi, ſi virilia præualebunt. His enim verbis ſi-
gnificare videtur, ſi muliebris ſexus magis præua- leat, vt pro fœmina habeatur, tunc non poſſe poſt⸗ humum hæredem inſtituere, ſed tamen conſtat ex aliis locis mulierem poſſe poſthumos hæredes in- ſtituere, nec quicquam intereſſe inter maſculum& fœminam in hac re,& dari querelam inofficioſi te- ſtamenti poſthumo aduerſiu teſtamentum matris: quia potuit eum hæredem inſtituere. lxpoſthumus. 6.§.i. ff. de inoffic. teſtam. Imputatur mulieri, quòd. poſthumum hæredem non inſtituerit. Huius nodi explicandi cauſa, quidam dicunt ideo mentionem factam eſſe maſcuſi in hac re: quia mulier non po- teſt poſthumum habere. Sed hoc apertè falſum eſt, præſertim ex d.l. poſthumus.§.1. ffide inoffic. teſta. vbi Iuriſcon. Simili modo, inquit,& eum qui poſt teſtamentum matris factum exſecto ventre extra- ctus eſt. Ego fateor id rarum eſſe,vt mulier poſthu- mum habeat, ſed tamen accidit aliquando. Explo- denda igitur eſt hæc opinio. Cur ergo facta eſt mentio maſculorum à Iureſconſultis in his capiti- bus? Ego ſemper exiſtimaui ideo hic factam eſſe mentionem maſculorum: quia fœminarum teſta- menta ad hunc tractatum non pertinent. ob preęte- ritionem matris non rumpitur teſtamentum. Præ- teritio matris habetur pro exhæredarione:ideo to- ta hæc noſtra diſputatio, de hæredibus poſthu- mis inſtituendis, ad teſtamenta maſculorum tan- tüm pertinet. Docent nos Jureconfulti ſub hoc titulo, quomodo liberi, vel poſthumi inſtituen- di ſint, vel exhæredandi, ne illis preteritis rum- patur teſtamentum. At præteritis filiis in teſta- mento matris, non rumpitur teſtamentum. Nos igitur animaduertere debemus omnes quæſtiones quæcunque hic tractantur, còo ſpectare, ne præ- teritione filij, vel poſthumi teſtamentum rumpa- tur. Variæ ſunt quęſtiones de exheredandis libe- ris, aut poſthumis: variæ cautiones lureconſulto-
rum, ne ob præteritionem teſtamentum rumpatur.
& quia omnia ad eum ſcopum referuntur, non eſt
mirum, ſi quęſtiones proponantur de maſculis. Sed
cùm queritur an maſculus poſsit poſthumum he- redem inſtituere, cur facit maſculi mentionem in hac re? Quia hic nulla queſtio eſt, niſi de teſtamen- oritur, ſemper ad titulum ipſum, ad quem omnia referẽda ſunt, reſpicere debemus. Et vtile eſt initio
tractatus totum argumentum referre. in d. L.7. Sed eſt quęſitum in fine, de hermaphroditis, in quibus
muliebris ſexus magis incaleſcit, quæſtio aliena eſt à propoſito. Cùmi gitur ait Vlpia. in d. l placet.
4. fl.hoc tit. omnem maſculũ poſſe hæredem poſt-
humum ſcribere. Perindo eſt ac ſi dixiſſet quem-
cunque poſſe heredem ſcribere:niſi iuris ratiò pro⸗
hibeat. Et dum dixit maſculum poſſe poſthumum
heredem inſtitucre, hoc eſt intelligendum, ne prę-
teritione rumpatur teſtamentum.
In dicta I. ſed eſt quęſitum. 6. ff hic. alia eſt que- ſtio de co qui generare non poteſt, an is poſsit poſt. humum heredem inſtituere? In hac queſtione di- ſtinguunt ſpadonem à caſtrato. Aiunt ſpadonem
24 4
tis maſculorũ. Ideo cùm hic ambiguitatis aliquid
463
8
——
8 eee eer 3 8 öGGGG 85 8

3 3 ““ 1 „ 3 1 1 5 4
4⁵⁴4
poſſe hæredem inſtituere: caſtratum non poſſe. Qui ſint ſpadones,& qui ſint caſtrati, docet Theophi- lus in inſtit. tit. de adop. melius quàm Accurſius& Accurſiani, quorum ineptiſsima eſt de hac re ſen- tentia. Spadones eos eſſe, ait Theophilus qui ob impedimentum aliquod veluti frigiditatem libe- ros generare non polſunt, quo ſummoto generare
oſfunt. Caſtratos eſſe ait, qni omnino per naturam
cnerare non poſſunt. In caſtratis nulla eſt ſpes libe- rorum procreandorüũ,in ſpadonibus aliqua ſpes eſt. Lſi ſerua. 39.5· ſpadonem. f.de iure dot. Stultũ eſſet & nugatoriũ inſtitui poſſe poſthumũ ab eo, cui ex- ſecata ſunt virilia, quia liberos procreare non po- teſt. Is enitn qui poſthumum inſtituit, inſtituit ex ſe naſciturum. Ergo cùm certum ſit filium ex eo naſ- ci non poſſe, ſtultum eſſe diceretur, eum poſſe here- dem poſthumum inſtituere. ſed in eo in quo ſpes eſt procreandi, nõ eſt eadem ratio. Spadonum qui- dẽ appellatio generalis eſt..ſpadonũ. 128. ff de ver. ſign. tamen hic ſpado diſtinguitur à caſtrato. Eodẽ pertinet— dicitur in l. ſi quis poſthumos. 9.in princ.vbi egẽdum eſt abducatur, nõ abdicatur for- te. Si quis inſtituerit poſthumos, quos certum eſt habere non poſſe: quia caſtratus eſt, non valet inſti- rutio. Sed ſi eos inſtituerit quos fortè habere poteſt, inſtitutio poſthumi valet. Videndum eſt an natura auis omnino non poſsit liberos procreare, Vt eſt ca- Kratus. Quxlierit aliquis, quorſtun Hic diſſeritur de his qui generare non poſſunt, an polthumum hæ- redem inſtituere poſsint, an non, cuiuſmodi ſunt caſtratidhoc videtur nugatorium& ineptiæ plenũ. Quorſum pertinet hec queſtio? Certum eſt nemi- nem̃ naſciturum ex eo, qui poſthumũ inſtituit hęre- dem, cuius natiuitate rumpatut teſtamentum. In- utilis ergo videtur omnino heęc queſtio, an caſtratus poſsit poithumum inſtituere, an non poſsit. Quidã truditi non valentes aliter ſeſe expedire, aiunt tru- Kum huius que ſtionis eſſe in eo, qui naturaliter nõ agnaſcitur teitatori, ſed ciuiliter.
Superius iam diximus, naturaliter quoſdã agnaſ- cere teſtatori, vt ſunt liberi ex eo& vxore eius pro- creati. Hi poſthumi dicuntur, ſiue nati fuerint poſt mortem teſtatoris, ſiue mortuo teſtatore poſt fa- Gtum teſtamentum. Alij poſthumi dicuntur: puta,
*
ui arrogati ſunt poſt factum teſtamentum. Hi vi- Jeheun agnaſci ciuili quadam ratione: non autem naturali,& ideo vrilc eit, inquiunt, iis qui naturales liberos procreare non poſſunt, cuiuſmodi ſunt ca- drati, poſthumos inſtituere, ne rumpatur teſtamen- tum, hac ciuili arrogatione, ſi forte poſtea præteriti reperiantur. Sed ego puto alium fuiſſe ſcopum no- ſtrorum lureconſultorum, cùm diſſerunt de inſti- ruendo polthumo ab eo qui eſt caſtratus, in quo nulla ſpes eſt procreandorum liberorum. Volunt oſtendere Iurcconſulti teſtamẽtum ſtatim nullum eſſe, in quo poſthumus inſtitutus eſt à caſtrato ho- mine, ab eo, qui liberos procreare non poteſt. Ecce teſtamentum in quo hæres inſtitutus non eſt, non valet. Initium& tundamentum teſtamenti eſt hæ- redis inſtiturio. Lproximè. ff.de his, quæ in teſtam. §. Ante heredis inſtitutionem. Inſtit. de lega. Caſtra- tus enim, qui inſtituit poſthumum, non videtur he- redem inffitucre. igitur nullum eſt eius teſtamen- uum ſtatim ab initio. Cùm quis igitur inſtituit fi-
Franc. Duareni Iluriſconſ.
lium ex ſe naſciturum,& certum eſt ex eo naſci na poſſe per rerum naturam: quia eſt caſtratus: cert rectè dicitur inutile eſſe eius teſtamentum. De eo qui per rerum naturam liberos procreare poteſt idem dici non poteſt:& ſi fort inſtituerit poſthu. mum in ſuo teſtamento, valer inſtitutio: quamuis fortè propter valetudinem non ſit aptus ad libero procreandos. Ideo vtilitatis cauſa receptum eſt, vt poſsit poſthumum inſtiruere,& valeat inſtitutio poſthumi:& hoc intereſt inter natos& poſthumos, quòd nati ob præteritionem ſtatim rumpunt telta⸗ mentum: naſcituri non ſtatim rumpunt teſtamen. tum: ſed poſtquam nati fuerint. l.z.§. ex his. ff. de in. iuſto, rupto. Sed in eo, qui caſtratus eſt, qui dicitur non poſſe poſtumum hęredem inſtituere, nos idem dicimus quod de eo, qui nullum heredem inſtituit. Ed ſpectaſſe Iureconſultos oſtendunt quædam ca. pita ſub hoc ticulo, præſertim dict. l. ſi quis poſthu-
mos.in prin. hic. Quidam fecit teſtamnentum redt, 1
ſolenniter,& legitimè. Deinde fecit aliudteſtamen- tum, in quo initituit poſthumum hæredem. Qr. ritur an hoc teſtamento poſteriori, prius teſtamen. tum rumpatur? Quæſtio ex eo naſcitur, quod di- citur ſpadonem elle, caſtratum eſſe, atque ideo inu- tilem eſſe inſtitutionem poſthumi. Et ait luriſconſ- 8i is ſit, qui facilè non poſsit generare: natura tamẽ non omnino impediri generare, valere polteriuste- ſtamentum,& ſuperius rumpi. quia poſteriori te- ſtamento valido rumpitur ſuperius. Si verò caſtra- tus fuerit,& inſtituerit poſthumum, illa inſtitutio nullius eſt momenti. Perinde eſt enim ac ſi chime- ram inſtitueret, quæ non poteſt eſſe. nam nulla ſpe⸗ ratur natiuitas. Igitur ſi per naturam habere non poteſt liberos, ſuperius teſtamentum non rumpit. Ex his intelligimus, quis poſsit poſthumum inſti tuere,& à quo poſthumi inſtitutio facta valcat. Poſthumum autem ex quacunque vxore inſtituere licet vt dicitur in d.l. placet. 4.ff.co. Et ſi fortè vxo rem non habeat, quia vxorem poteſt habere, valet inſtitutio:& ſi vxorem habeat, poteſt ex alia vxo. re poſthumum inſtituere. quia poteſt poſtea alam vxorem haberc. hoc eſt intelligendum, niſi ea mm. lier alij nupta ſit. Si dicat, Iuſtituo poſthumum, qui ex me naſcetur& ex Seia, valet ita demum inſtitu- tio, ſi alij nupta non ſit. Si alij nupra ſit, habetur tur- pis illa inſtitutio. Simile eſt quod dicitur in l. 27. poſthumum. ex qualibet vidua natũ ſibi filiũ hæte dem inſtituere poteſt. Vidua dicitur, quæ alij nupta non eſt. Igitur ex ea, quæ alij nupta eit, non pote poſthumus inſtitui. Turpis eſt hec inſtitutio: quu nõ poteſt ita inſtitui ſine expectatione mortis ale ne, aut diuortij. Expectatio& cogitatio morti ale. ne, eſt plena triſtiſsimi euentus.l. inter ſtipulantem 83.§. Sacram. de verb. obli. ff. Cogitatio diuortijir ter coniuges eſt inhoneſta,& contra bonos mols Lreprehendenda. C. de inſtit.& ſubſtit. ſub coni fact.Idem dicendum eſt de ea quam nephas clll cere vxorem. Idem igitur dicendum eſt:&fdub inſtituerit poſthumum hæredem ex ea, quamꝗ eſt vxorem habere. l. ſi quis poſthuinos. 9§ de ex ea.hic. ff Hic locus pertinet ad nuptias,intesfe- ſonas inter quas iure nuptiæ contrahantur, aut9 contrahantur. Hinc naſcitur quæſtio tractatam filius à patre. 28.§. ſi quis eo tempore. Ego aüim

3
elecitälun num rat eriori diw. eo malein meellean humi Rta generaren are väler pi. gulan uperius i umum, l le elt erima. teſtelle,non „maran ameceuun oßit polten nttto ungqj nunt 4 fkel Rüi :m rariäi deaorkan dis Fart ſ
lin
In Tit. De lib.& poſth. hæred inſlit.
in teſtamento meo filium ex me& Titia naſcitu- rum. Cum Titia non poſſum matrimonium con-
rahere: quia minor eſt, ante tempus legitimum nõ t C.
oſſum. Multum intereſt inter hanc ſpeciem& eas,
die quibus diximus. Hic non prohibetur matrimo- nium. Non eſt turpis hæc coniunctio. Poteſt vxo-
rem ducere honeltè,& expectato tempore legiti- mo. Hic nulla eſt triſtis expectatio, vel euentus, vel
cogitatio rei inhoneſtæ& turpis. Si quis cogitet cam ſe vxorem ducturum,& ex ea ſuſcepturum li- beros poſt legitimum tempus. In aliis exẽplis ſpes
etaliqua vxoris ducendæ, ſi fortè alii nupta eſt, ſi fottè diuerterit, vel ſi forte mortuus ſit maritus: ſed eaſpes turpis eſt. hæc de perſonis.
De ratione inſtituendorum poſthumorum.
rVItü momenti habet ratio inſtituendi poſt-
humos, ne rumpatur teſtamentum. Non ſa-
tis elt inſtituere poſthumum hæredẽ, ne natiuitate
inſtituatur atque hinc variæ naſcuntur quæſtiones.
Primuùm occurrit quæſtio de eo, qui ſub conditio-
ne inſtituitur. L.2. um poſthumus.& l.poſthuma. 24ffhoctit. vbi filius non rectè inſtituirur ſub con-
ditione: niſi cõditio ex eius poteſtate omnino pen-
deat,vt dicemus infrà ſub titulo De condiq. inſtit.
Pone poſthumum inſtitutum eſſe ſub conditione,
qui deinde natus ſit: quæritur, an eius natiuitate
rumpatur teſtamentum, quaſi præteritus ſit: quaſi
pro præterito habendus ſit is, qui non purè:ſed ſub conditione inſtitutus eſt. Non enim ſufficit inſtitui
filium: ſed oportet rectè inſtitui. Ideõque videtur
rumpi teſtamentum natiuitate poſthumi, quaſi in- ſtitutus non ſit, qui ſub cõditione inſtitutus eſt. Ad- qucitur tamen Lac de re Iureconſultorum noſtro- rum diſtinctio obſeruanda. vr in d. Lcùm poſthu- mus. hoctit. ffſi acciderit conditio, quo tempore naſciturinſtitutus reperitur purè. cùm enim extitit
conditio perinde eſt, ac ſi nulla conditio adſcripta eſet nſpicimus igitur anextiterit conditio, an non
extiterit tempore natiuitatis. Eo enim ſolo tempo- re rumpitur teſtamentum. Et hoc intereſſe dixi- mus inter natos filios& poſthumos, quòd ſub con- ditione inſtituto filio nato, ſtatim rumpatur teſta- mentum. Sed ſi ſub conditione inſtitutus ſit poſt.
umus, non ſtatim rumpitur. eodem pertinet quod dicitur in d. 1poſthuma. 24. flhoc tit. Proponitur ſub conditione inſtituta filia poſthuma eſſe,& nata pendente adhuc conditione: ea certe rumpit teſta- mentum. nam tẽpore natiuitatis reperitur pręter- ituta ſub conditione, dur
uvcan ACon modiſsimè. 10. f hic. S1. vnus tã- lus expreſſus ſi
re ardrr* teſtamentum. l tae
Mtuit eum, qui naſcetur poſt mor- uit ſi naſcetur poſt factum te- viuo, eum caſum omiſit. Al- ente, qui omiſſus eſt à teſtato- atur teſtamentum, quaſi præ-
1
4⁶65 teritus ſit filius, an verò rectè videatur rectè inſti- tutus eſſe. Ait Pomponius Commodißimè,&c. Eit cautio Pomponij Iureconſulti, qua nobis conſulit vt ita eum, qui naſciturus eſt inſtituamus, ne præ- teritione eius rumpatur teſtamentum. Suadet au- tem vt in vtrunque caſum inſtituamus heredem, vt ſiue viuo me, ſiue mortuo me, inſtituam hæredem: aut etiam temporis nulla facta mentione, ſi alter- uter caſus omiſſus ſit, eo caſu qui omiſſus eſt. Sic enim legendum eſt vt in Floren. In aliis legitur, Eo caſu„quo omiſſus eſt. Ait igitur Pomponius, nato filio, eo caſu, qui omiſſus eſt à reſtarore ‚rumpi te- ſtamentum. Videndum eſt igitur ne quis inſtitua- tun niſi aut omnibus caſibus expreſsis ‚ aut infinitè nulla facta temporis mentione ne altero caſu eue- niente, qui omiſſus eſt, rumparur teſtamentum. Sed huic ſententiæ multa aduerfantur. Imprimis ad-
uerſatur J. Tiri us. 25.§. Lucius. Hhic. Lucius Titius
cum teſtamentum faceret, inſtituit id quod neptis ſua in vtero haberet. exiſtimabat enim cam præ- gnantem eſſe. Ea iam pepererat eo ipſo die, quo te- ama ntum factum eſt, inſcio& ignorante teſtato-
re. Quæritur an rumpatur teſtamentum ob pręter-
itionem, quaſi natus filius ex ca nepte præteritus eſſe videatur. Si verum eſt quod hic dicimus, vide- tur præteritus eſſe,& ob præteritionem teſtamen- tum rumpi. quia vnus caſus expreſſus eſt,& alter ca ſus euenit. Inſtituit id, quod imvtero habebat ne- ptis ſua: inſtituit eum, qui erar naſciturus:hic iam
Crat natus. non expreſsit autem vtrunque caſum. Et
inſtitui debuiſſe, ſiue natus fuerit, ſiuc naſciturus
erit, hæres eſto. Sed cum dicit, quod naſcetur ex
nelre mea, non videtur hæc inſtitutio pertinere ad Cumn, qul lam natus eſt. Alius eſt locus contrarius in
L. vlt. C. de poſthum. hæred. inſtit. In hac ſpecie ex-
primitur tantùm caſus mortis. ibi enim teſtator in- ſtituit eum, qui naſcetur poſt mortem ſuam:de co,
qui naſcetur ſe viuo, nullum verbum facit: atta- X 14 2 5„ 3 men apertè conſtituit Iuſtinianus, erſi teſtator ex-
preſſerit tantummodo caſum mortis, ſi inſtituerit eum filium naſciturum poſt mortem ſuam: ctii fi-
lius viuo teſtatore, natus fuerit poſt factum teſta- mentum, valere inſtitutionem: nec teſtamentum rumpi, quaſi præteritus ſit filius Hæc videntur mi- rabiliter pugnantia eſſe. Et ſanè hæc conſtitutio vna eſt ex nouis Iuſtiniani conſtitutionibus, que in- ſertæ ſunt Codici, poſt compoſitionem Pandecta- rum,& poſt primam Codicis editionem. idq́ue in- ſcriptio indicat. Ideo ſi hic contraria reperirentur, abſurdum non eſſet dicere hac cõſtiturionc ius an- tiquum corrigi,& emendari. Sed melius eſt, vt di- camus ius antiquum ſuppleri veluti quadam inter-
Pretatione magis, quàm abrogari. Sic enim intor-
pretari debemusau omnino pugnantia non ſunt:
Vt priores leges ad poſteriores,& contraà poſterio-
res leges ad priores trahantur. I. non eſt nouum. ff. de legib.& Senatuſc. Igitur explicandæ huius quæ- ſtionis gratia, diſtinguendum eſt. Diſtinguendum eſt, vt concilietur ſententia Pomponij, cum ea lu- ſtiniani conſtitutione,& cum Pauli reſponſ.in d. 9. Lucius. Imprimis verum eſt quod Pomponius ait, propter caſum omiſſum rumpi teſtamentum. Si teſtator inſtituerit in vnum caſum tantùm, altero
omuino
ſecundum hanc Pomponij ſententiam videtur ita

Franc. Duareni luriſconſ.
omnino omiſſo: eo caſu qui omiſſus eſt, eueniente rumpi teltamentum Verum eſt. Sed cùçùm quæritur an ſit omiſſus caſus, an non ſit, dico non tantùm ex verbis ſed etiam ex mente& voluntate teſtatoris id æſtimandum eſſe. Exemplum eſt in d. 1.2§. Ti- rius.. Lucius. ibi dicitur, Albeſcente cœlo, id eſt, ineunte die, apud Apuleium. Alij malè legunt, co- aleſcente. In hac ſpecie ſatis apparet, ex coniectu- ra voluntatis teſtatotis, alterum caſum omiſſum non eſſe: tamerſi verbis expreſſus non ſit. Nemo eſt cui non ſatis perſpicuum ſit, perpenſis diligen- ter circunſtantiis huius hypotheſis, iam fuiſſe vo- Iũtatem teſtatoris vt inſtitueret partum neptis ſuæ, ſiue iam natus, ſiue naſciturus eſſet. Ideo inſtituit quod in vtero haberet quia nondum putabat eam peperiſſe. Eodem die paulò ante factum teſtamen- tum pepererat, nec longum erat interuallum. Ideo coniectura voluntatis ſuadet, vt interpretemur ca- ſum hunc omifſum non eſſe.Sic itaque non aduer- ſatur ſemtentiæ Pomponij. Nos interpretamur ex ſententia teſtatoris inſtirutum eſſe eum, qui iam natus crat tempoęte facti reſtamenti, licet ve rba te-
ſtatoris feferãtur ad eum, qui naſciturus eſt. Eſtque
locus communis de imterpretatione, obſeruatione dignus. Nos ſic interpretamur verba teſtatoris, vt quod ab eo ſcriptum eſt, ad alia producamus, de quibus ne cogitauit quidem. Tanta vis eſt huius interpretationis„quia id dicimus ex ſententia eius eſſe, quod credibile eſt eum dicturum fuiſſe, ſi de co conſultus& interrogatus fuiſſet, vel de eo cogi- taſſet. Exemplum ſimile adducitur in illis legib. Eſt eriam fimile int pactis.vt frdde pact. 1tale paẽtũ. A0. in fi. Quid igitur dicemus in dubio? Teſtator verbis non expreſsit vtrunque caſum:& dubium eſt an de eo caſu cogitauerit, an non cogitauerit. quomodo interptetabimur: T unc recurrendum eſt ad conſtitutionem Iuſtiniani. in d. lvlt. C. de poſth. hæred. inſtit. In re dubia facilè creditur teſtator de alio caſu cogitaſſe. Nos benignius interpretamur voluntatem teſtatoris, ne teſtamenrum rumpatur. Ergo ſi quis ita dixerit; ſi filij intra decem menſes poſt mortem meam editi fuerint, heredes ſunto:& nari fuerint filij ante mortem eius poſt factum te⸗ ſtamentum, non rumpent teſtamentum, quaſi præ- teriti: cum enim caſus omiſſus eſt, rumpitur teſta- mentum:cùm non eſt omiſſus, non rumpitur teſta- mentum. Sed cùm quæritur an omiſſus ſit, an non ſit, non tantùm verba, ſed etiam mentem teſtatoris ſpectamus. In dubio autem dicimus non rumpi te- ſtamentum, 9 l 1a
Ccœpimus tractare de ratione& forma inſtituẽ- bet altero tanto amplius, quàm vxor. Kecttiime
dorum poſthumorum, quomodo inſtiruendi ſint poſthumi, ne eis præteritis teſtamentum rumpa- rur. Diximus cùm plures caſus ſunt, quibus filius
tanquam præteritus poteſt rumpere teſtamentum,
in omnem caſum eiuſmodi eum inſtituendum eſ- ſe,adeò vt, ſi vnus caſus omiſſus fuerit, iſque eue-
nerit, natus poſthumus tanquam præteritus rum- pat teſtamentum. Hinc quæſtio eſt in l. ſi ita ſcri- ptum. 13. in princ. ſff.hog tit. Ita ſcriptum eſt in teſta- mento, Si mihi filius natus erit, ex beſſe hæres eſto. ex reliqua parte vxor mea hæres esto. Teſtator cogitabat ex vxore ſua prægnante poſſe naſci aut filium, aurt filiam. Vnde ſi naſcatur ſibi filius, vult ſibi ex ma-
iore parte hæredem eſſe, quàm ſi filia naſcatur:& ſiue natus fuerit filius, ſiue filia, vult vxorem ex re- liqua parte hæredem eſſe. ergo ſi natus fuerit filius. vXor ex quatuor vnciis hæres erit. Si verò nata Ac.
rit filia, vxor habebit octo vncias. quia vult ſibi filiã
eſſe hæredem ex triente,& vxorem ex reliqua par- te. reliqua pars eſt octo vnciarum. Poſt mortem te. ſtatoris natus eſt filius& filia præter cogitationem
teſtatoris. cogitabat enim naſciturum filium tan. 12
tum, aut filiam. De vttoque non cogitabat: non ſperabat vtrunque naſciturum ex vxore ſua, quæ
prægnans erat: vterque tamen natus eſt. hic quæri-
tur an valeat teſtamentum, an potius ruptum ſit:
Diximus rumpi teſtamentum eo caſu eueniente,
qui omiſſus eſt. At hic caſus omiſſus eſt. Teſtator hoos tantùm caſus expreſsit, nempe caſum quo na- tus erit filius,& caſum quo nata erit filia. Caſum autem quo natus erit vterque non expreſsit. Cùm igitur hic caſus euenerit, qui omiſſus erat, videtur ruprum eſſe teſtamentum. Et hic Iuriſconſ ait ſub- tilitate quidem iuris rumpi teſtamentum: ſed hu-
manitate ſuadente, non rumpi. Cuùm duo enim ſim
plices caſus expreſsi ſunt, coniunctus etiam videtur expreſſus. l.z. H de verbo. oblig. Cum ſtipulariones Iureconſultus ait quaſdam in dando, quaſdam in faciendo conſiſtere, complectitur etiam miktas, id
cſt eas, quæ tam in faciendo? quàm in dando com-
ſiſtunt. Sed quomodo hæreditas diuidetur inter f-
lium, filiam& vxorẽ defuncti, ſeruata proponione a
ſecundũ voluntatem teſtatoris? Ait Tulianus diui-
dendẽ eſſe hæreditatem in partes ſeptẽ, ita vt qux uu
tuor partes habeat filius, duas habeat vxor,& fllia
vnan. Hoc exiſtimauit Iulianus conſentaneumeſſe in
voluntati teſtatoris, quod verũ eſt. I eſtator, quiita inſtituit, vt diximus, voluit filiũ habere altero tanto amplius, quàm vxorẽ, quia inſtituit filium, ſt naſca. tur, ex octo vnciis: vxorem autem ex quatuor. Er. go vult filium habere altero amplius, quàm vxo. rem. Si filia nata fuerit, vult vxorem altero tanto amplius habere, quàm filiam. Ait enim: Si filians. ta mihi fuerit, ſit hæres ex triente, vxor&x reliqua ys- te. Secundum igitur voluntatem teſtatoris, vxoral tero tanto habere debet amplius, quàm filia. Con-
iungamus igitur hos caſus, de quibus ſeparatim co
gitabat teſtator, conſentaneum erit voluntati teſta- toris, ita hæreditatem diuidere, vt filius altero tam to amplius habeat, quàm vxor, vxor altero tanto amplius habeat quàm filia. quod fit cùm ita he· reditatem diuidimus vt ex ſeptem vnciis habeat filius quatuor, duas vxor, vnam filia. VXor igitut habet altero tanto amplius, quàm filia:& filius ha⸗
igitur& maximè ſecundum voluntatem reſtator in hoc exemplo hæc diuiſio hereditatis fit. Proc plo Iulianus docuit diuidendam eſſe hæreditatst in ſeptem partes: in alias tamen partes poteſt du di, nec refert in quot partes fuerir diuiſa, modol proportio ſeruetur. Vnde ſi dicamus octo parsia bere filium, quatuor vxorem, duas filiam ,⁰¹ ellt proportio eſt. Sic hæreditas diuidetur in 14 lles hoc ſatis notum eſt iis, qui in arithmetica exetcita- ti ſunt. Similia exempla de hac proportione ull in l. clemens patronus. 79. ff. de hæred. inſtit.& lu- quis teſtamẽto Titio& Scio. 78.§. apud lalann

non exnr omiſfis en, hic luditn deſtamennn d..Cum du üundtobenn ig. Cunt n danddo 1 titur etiam litas diutn ti,ſenaum ris: Atlus anes ſein 2s habeum mnos cocſern rücſt Iag iü hderen inſirür autemdun 0 anl,g trrnin m. Aran. zn umal aem rban
In Tit. De lib.& poſth.hæred inſtit.
is quæ diximus naſcitur celebris illa
— nepotibus inſtituendis tra-
Lar 29 30 erdolarn in L Gallus. 29. ff. hoc rit. de 4
lib.& poſthu. Ex plicatio l. gallus. 4 Væſtio eſt quomodo inſtituendi ſint poſthu- mi nepotes, ne quaſi ĩpſis præteritis remna⸗ eſtamentum, poſtquam nati fuerint. Gallus u näh ſic eos poſſe inſtitui, ne nati rumpant teſta- enmn filius meus, viuo me,&c. N on hoc ſeri pe ſit Gallus, quaſi ante eius tempora nõ poſſont Poit- humi hæredes inſtitui: ſed quia vulgo non elat no⸗ ta ratio inſtituendi:& volebat proſpicere& conſi- lere is⸗qui teſtamenta faciebant, ue ipſorum teſta⸗ menta mtiuitare poſthumorum rumperentur, ſi n5 faiis cautè teſtamenta ſua conſcripſiſſent. D ocuit lrague ſic poſſe eos inſtitui. Propoſuit formulam, ur videtur ei commoda ad hanc inſtitutionem, ne aliquo caſu omiſſo rumperetur poſtea teſtamẽ- tum, nato poſtaumo. Eſt tamen magna de hac re controuerſia. Et quidam exiſtimant non licuiſſe ante Gallum poſthumos nepotes hæredes inſtitue- re: id vetitum eſſe lege 1z. tabularum, quæ à Gallo abrogata fuit. Sic interpretantur verba illa, Gallus ſic poſſe inſtitui poſthumos nepotes induxit. quaſi hac formula Galli abrogata ſit lex 12. tab ul. que ve- tabat poſthumos nepotes hæredes inſtitui. Ad ſen- tentiam ſuam probandam id adferunt quod ait Iu- ſtinian. Inſtit. de bon. poſſ.in princip. iure ciuili non licuiſſe poſthumum alienum hæredem inſtituere,
& de hoc poſthumo intelligendum eſſe qaodhe
dicitur. D ucunt etiam argumentum ex l. pen. de le- gat.j.vbi dicitur obtinuilie ſententiam Galli, alie- nos pothumos legitimos hæredes nobis fieri. Hæc ſententia mihi nunquam probari potuit. Nam pri- maͤm ceruum eſt uon fuiſſe hãc authoritatem Gal li Aquilij, aut aliorum Iureconſultorum eius tem- poris yt leges ferrent, aut leges iam latas abroga- rent,& emendarent. reſpondebant de iure. Verum eſt eorum teſponſa vim& authoritatem legũ poſt ea labuilſe eſpõſa.Inſtit de iur.nat. gent.& ciuil. s& authoritas legum corum reſpontis poſtea attributa eſt conſtitutionibus Principum:& extat conſtitutio Theodoſij in Cod. Theodoſiano, quæ vim legum reſponſis luriſcon. tribuit„quæ iam in ros redacta erant. Munus! uriſcon. veterum ver- abatur in cauendo, in reſpondendo de iure, in in- rerpretando,yt ait Cicero ad Quint. fratrem lib. z. rwerpretabantur ius ciuile, edicta& leges„R Te- dethhlenabe e facto conlilti quid in- tur lunc B. itaretur quid iuris eſlet, adiban- b G eumus igitur eorum verſabatur in re- 3 ondendo, vetlabatur etiam in cauendo. Cauere non eſt de lure teſt ondere R Wondeb.. Be r quxam eue eſh 9 3 e. Reſpon ebant de his, nent ad ea l 3 14 e cautiones luriſcon. perti- contract 45 one um euenerant, vt ſi Tuis velit confilio prnruem celebrare ‚adit luri con. eius vtitur in contractu ineundo. Exempla ſunt atum cautionum apud Marcu Varronem, qua ege, quid emenci P arcum Varronem, lua nuu eges de ſneee ſit vendendum. vnde Ma- tracias Nepactiones, quę adſeribebantur con- 8 ormulas conſcripſit de quibuſcunque Que conditio adſcribenda eſſet ven-
467 ditioni cuiuſque rei. Et Gallus noſter præcipuè de- ditus fuit his cautionibus conſcribendis.& extat cautio ſtipulationis, quæ Aquiliana dicitur, à no- mine auctoris huius,& formula etiam de dolo ma- lo. Quod igiturimprimis me mouer illud eſt, quòd non licuit veteribus Iuriſconſul. qualis fuit Gallus Aquili us, leges tollere: imò ne prætoribus quidem hoc permiſſum fuit. In edictis ſuis Prætores ali- quando excipiunt leges, vt in edicto de maioribus. contra leges Prætor nihil decernit. L. cum ſponſus. 12.§. vlt. ff.de public. in rem ac. Quod adducitur ex §.1. de bon. poſſeſ. in Inſtit. parum me mouet.vbi di- citur, Poſthumus alienus iure ciuili non poterat hære- ditatem adire, quamuls bonorum poſſeſcio ei daretur Prætore Loquitur Iuſtinianus de poithumo alieno. Quod autem hic dicitur, ad poſthumos alicnos nõ pertinet. Oautio Galli ad ſuos poſthumos pertiner. ego oſtendam alicnos non eſſe„definitione, quam tradit luſtinianus. Inſtit. de lega. S. Poſthum us. Poſt- hum us, jnquit, ali enus eſt, qui natus inter ſuos, te- ſtatori hæres futurus non eſt. Sic dicitur poſthumus alienus in Lextraneo. 6. Hde ventre in poſſeſ. mitt. Qui natus, id eſt, qui cùm natus fuerit, non eſt fu- turus inter ſuos bæredes teſtatori. Sic diſting uenda ſunt hæc verba, quamuis hic am phibolia fit. Alij aliter diſtingunt. Suus futurus hæres,& inter ſuos futurus idem eſt,& promiſcueè his verbis vtitur VI. pian. in l. 1.§.-. de venrre in poſſ. mitten. Fuum hære- dem naſci,& inter ſuos haredes naſci. Exemplum ad- fert Iuſtinianus vt ex emancipato filio conceptus nepos. Pater emancipauit filium. Deinde conce- ptus eſt filius ex eo filio emancipato, ſi nepos ille non poteſt eſſe ſuus hæres auo, elt extra familiam aui. quia poſt emancipationem conceptus eſt. hic eſt poſthumus extraneus: non eſt futurus heres ſuus teſtatori poſthumus. Igitur poſthumus, de quo hie loquimur, non eſt alienus. quod ſic oſtendo ex defi- nitione Iuſtiniani. Poſthumus alienus eſt qui quan= docunque natus fuerit, nom eſt futurus ſuus ſiæres teſtatori. At hic de quo loquimur, ſi natus fuerit, poteſt eſſe ſuus hæres teſtatori. Exem pli gratia, ſi filius qui gradu præcedit nepotem, deceſierit viuo
reſtatore, nepos poſtea natus naſcitur ſuus hęres te- ſtatori. Nemo enim reperitur tempore qui eum antecedebat. Si natus 1 ſtatori, non recte dicitur alienus poſthumus eſſe ex
natiuitatis poteſt eſſe ſuus te-
illa definitione Iuſtiniani. Ergo quod obiicitur ex illo§.1. non pertinet ad cautionem Galli Aquilij. Atque hinc notanda eſt differentia poſthumi ſui,& alicni. Poſthumus alienus iure antiquo heres inſti- tui non poterat: poſthumus ſuus inſtitui poterat. Obſcura videtur ratio quibuſdam huius diuerſita- tis: ſed ſatis colligitur ex contextu luſtiniani in§. incertis.& S. poſthumus.& aliis inſtit. de legat. præ- ſertim ex Theophilo. Primùm ſcribit Iuttinianus incertis perſonis nihil potuiſſe relinqui iure veteri. Quiſquu Flio meo filiam ſuam Aeſpovderit, hæres meus eſto: vel centum ei lego. Huiuſmodi inſtitutio& h u- iuſmodi legata erant inutilia. Rationem adfert Iu- ſtinianus. quia certum debet eſſe conſilium teſtato- ris. Hic certum conſilium non eſt„‚cum quis inſti- tuit vel cum quis aliquid relinquit incertæ perſo- næ. Hac ratione ne ſuis quidem poſthumis videre- tur poſſe quid relinqui, ſicut nec alienis: quia ſui etiam

1
etiam poſthumi ſunt incertæ perſone. Non enim ſunt in rerum natura: ſed ratio coniunctionis, quæ ec inter teſtatorem& ſuos hæredes ſuaſit hoc in ſuis non prohiberi ſed tantùm in alienis. Propter hanc incertitudinein viſum eſt hactenus id prohi- beri, ne quid poſthumis tantuùm alienis relinque- retur. Hoc colligitur ex d.§. incertis.&§.§ſequent. Et Theophilus ait alienos poſthumos ſimiles b eſſe incertis perſonis. eoſque refert Iuſtinianus inter in- certas perſonas. Sic iure antiduo non erat permif- ſum poſthumis alienis, tanquam perſonis incertis, quicquam rol
fuerit quæri ſolct. Idem Theophilus alio in Inſtit. tit.de bon. poſſeſ.in princ. ait hoc prohibitum eſſe legib.) tabularum.& ſic interpretatur, quod ait Iuitinianus, prohibitum eſſe iure ciuili. Taurellus, vir alioqui non contemnendi iudicij, diſſentit ‚du- Kus tamen, vt mihi videtur, futili argumento. Ar- gumentum ducit ex verbis 1.12.tabularum, his, vti
quiſque legaſſet ſuæ rei, ita ius eſto. l. 120. verbis le-
gis duodecim tabu. ff. de verb. ſignifi.ſic interpreta- tur Taurellus ca verba legis duodecim Tabula- rum, quaſi lex, quæ vtitur his verbis generalibus, pertincat ad quoſcunque hæredes inſtituendos etiã eos, cum quibus teſtam enti factio non eſt: ſed hoc falſum eſt. ad ciues tantum pertinent ea verba legis 12. tabul.& eos tantùm, cum quibus teſtamenti fa- ctio eſt, Nihil ergo mouetfe nos debet, quod addu- citur ex illa l. verbis legis. ff.de verbo. fignifi. Non licuit igitur per legem. 2. tabularum poſthumos alienos hæredes inſtituere propter rationem quam adduximus. Gallus Aquilius hac cautione, quam interpretari incipimus, eam legem non abrogauit, ſed voluit oſtẽdere lege duodecim tabularum pro- hibitum non eſſe. Voluit oſtendere legem duode- cim tabularum non pertinere ad hos poſthumos nepotes, quamuis ea lex vetet poſthumos alie- nos inſtitui. Ea enim non pertinet ad nepotes poſthumos, cùm loquatur de alienis. Sed vt hæc commodius explicẽcur, animaduertendum eſt tria
dam ſunt ſui poſt-
genera eſſe poſthumorum. Quis
humi, qui alieni eſſe non poſſunt: quandocunque nati fuetint, ſemper ſui hæredes futuri ſunt teſtato- ri:vt poſthumus naſciturus ex teſtatore& eius vxo- re, quam habet pregnantem, quandocunque naſca- tur hic filius, ſuus crit. Verum eſt eum, qui non eſt in rerum natura, non eſſe in poteſtate teſtatoris, I. vlt. ff.de collat.bon. Sed dicitur ſuus propter ſpem:quia fi natus eſſet tempore mortis teltatoris, ſuus eſſet: quia nemo eum præcedit.& de his intelligenda eſt
J.4. placet.ff. hoc tit. Alij ſunt poſthumi, qui dicun-
tur alieni, ſiue extranei, qui non poſſunt eſſe ſui b quandocunque nati fuerint. Et ſic interpretor defi- nitionem luitiniani in 6. poſthumus. de legat. in In- ſtit.& exemplum quod affert Iuſtinianus id ſatis demonſtrat, cum loquatur dè eo, qui eſt conceptus nepos polt emancipationem filij, quandocunque is natus fuerit, non poteſt eſſe ſuus hæres auo. Hic poſthumus non recte inſtituebatur lege duodecim rabularum. Itaque iure ciuili non poterat heredita- rem adire, vt Iuitinianus dicit in§. 1. Inſtit. de bon. poſſeſ. Sed tamen Pretor ei dabat bonorum poſſeſ ſionem ſecundum tabulas: nec id mirum eſt. Nam
Prætor dabat bonorum poſſeſ. ſecũdum tabul. aliis
relinquere. Sed quo iure id prohibitum
Franc. Duaremi lu riſconſ.
pleriſque perſonis, quæ non admittebantur iure ci uili ad hæreditatem. Sed tandem conſtitutio ecit ta eſt à Iuſtiniano, qua voluit alienos etiam poſthu. mos hæreditatem poſſe adire; cuius mentio eſt in §. I. de bon. poſſeſ.in Inſtit.& d.§. poſthumus. lnſtt de lega. Sed ea non extat: veriſimile eſt eam Grxc cõſcriptam fuiſſe. Sed mirum eſt quod luſtiniam ait in d.§. poſthumus. Poſthumum alienum antca potuiſſe inſtitui,& nunc non poſſe. eſt enim antino. mia. nam viderur pugnare cũ eo, quod luſtinianus ait in§.I. de bon. poſſeſ. Quod ait Iuſtinianus, antez poterat hæres inſtitui, referendum eſt ad ius pręto- rium, non enim dicit, poterat hæres inſtitui iure ci. uili:ſed dicit, poterat heres inſtitui. Inſtitutus heres poſthumus alienus petebat à Prætore bonorũ poſſ. ſecundum tabulas. Ergo poterat heres inſtitui. Nõ negat luſtinianus in§.1. potuiſſe hæredem inſlitur ſed negat potuiſſe adire hereditatẽ iure ciuili. Scd cur dicit Iuſtinianus, inutiliter antea ei legabaturs Apertam tradit differentiam inter inſtitutiones& legata. Ratio non eſt obſcura. Nam per bonorum poſſeſsionem non proſpiciebatur legatis: ſed hære. ditatibus tantùm. Poterat heres antca inſtitui pro- pter ius pretorium: quia bonorum poſſeſsionem ei dabat Pretor. de legatis idem dici non poterat. Sed tamen notandum eſt iuriſdictione prætotia hoc etiam quodammodo emendatum fuiſſe. Nam per- miſſum eſt per fideicommiſſum poſthumo Alleno relinquere. l.6 Quidam relegatus. in fl.cum ſec leg. de reb. dub. Permiſſum eſt eis fideicommiſſariam relinquere hereditatem,& fideicommiſſum. Eſtque vna differentia inter fideicõmiſſa& legata, cuiuf modi pleræque alic reperiuntur apud Vlpianumin Inſti. tit. de leeie tit. de fideicom. de quo ſcripſi erã lib. z. diſput. In fideicommiſsis enim ſola volumtas ſpectabatur.l.pen. de legat.j. Alij ſunt poſthumi,& hoc eſt tertium genus. Poſthumi nepotes, qui pof ſunt naſci ſui, ſi pater eorum deceſſerit tempote mortis teſtatoris,& dubitari poterat an eſſent ſui, an alieni, an eſſet ſpectandum tempus teſtamẽti an tempus natiuitatis. Ideo Gallus ait eos poſſe inſti tui. Hi poſthumi nepotes, de quibus hic loquimur, & quorum gratia concepta eſt hec formula à Galo Aquilio, dubitari poteſt an ſint ſui, an alieni,& ſc an poſsint inſtitui ſecundum legẽ 12. rabul. an non. Si naſcerẽtur tẽpore teſtamenti non eſſent ſui:quia filius eos pręcederet,& tamẽ poſſunt naſci ſuipet: ſona filij è medio ſubducta. Sed ait Gallus poſſe cos inſtirui, collata inſtiturione in id tempus, quo ſui naſcentur:& congruit hec ſententia Galli cum lir ſtiniani definitione. Ex definitione Iuſtiniani cöſtat poſthumos nepotes pro alienis habendos non ele Nam poſſunt naſci ſui, ſi filius viuo auo moriatul- Ego hinc cõcludo legem duodecim tabularum m hos poſthumos, quorum gratia conſcripta eſti- mula Galli Aquilij, non pettinere:& non elle oer hibitã inſtitutionem horum poſthumorũ legede decim tabularum. Non enim conſtituit legemai quam nouam, quòd ei non licebat: ſed Iinurma ck ratio vtilis& commoda inſtituẽdi hos pollbomod nepotes, ne alioqui inutile fiat teſtamentum. Nur- lus mihi vinquam occurrit locus in iure ciuill, quo poſthumi hi nepotes alieni dicantur.
Superiori loco diximus formulam Gall Ai

ditatẽ lnrai er antealk intet iüd Nam den aturleguin ees antealt orum polt
dicinon
licione m
larum ful
lum polke garusänta eis fddeicom deicommin miſa& m rturapudſg com dequt bis ein i Alij dur te humi res un cecckin. li potud m teuyb allus areo- e quid 1
8— 8
— — —.—
—
Ah conſentaneum mag
turi ſunt a in§. poſthum
—O 1bro
In Tit. De lib.& poſthhæred inſtit.
lij de inſtitutione poſthumorum nepotum, ad poſt: — alienos nõ pertinere:& cam iuri ciuili veteri humos is eſſe, quàm contrariã. Iure ve- drohibebatur inſtitui poſthumus alienus: Gal- der 5. oſthumis alienis nõ loquitur. Non enim re- 4 3 ſmrer poſthumi alieni, qui nati aliquãdo fu⸗ adie hæredes teſtatori, ex definitione Iuſtiniani 0. Inſtit. de leg. Induxit igitur Gallus Aquilius rationẽ inſtituendorum nepotum oſius rum non omnibus notã eo tempore. Non quò rohiberentur inſtitui:ſed quòd ratio inſtituẽdi non crat vulgò nota:& plerunq; obi gnotam rarionẽ im ſtituendiſic deficiebant teſtamenta, vt poſtea rũpe- tetur. Qui dicunt ius nouum ab Aquilio inductum ele& hanc cautionem Aquilianam cõtrariam eſſe uri ciuilidem fortè dicturi ſunt de formula ſtipu lationis, qurà Gallo codem auctore cõpoſita fuit, cuius mentio eſt ſub tit.Inſtit. quib. mod. oblig. Sed tamen fallum eſt. Non diſsimilis eſt iſta cautio de nſtitutione poſthumorum nepotum illi Aquilianę ſtipulationi. Illa Aquiliana ſtipulatio nõ eſt contra- ria iuri ciuili, cùm iure ciuili nulla tolleretur obli- gatio,niſi verbis contracta eſſet:& quędã obli gatio- nes contraherentur cõſenſ u,vel re, induxit Aquilius formulam quandam& ſtipulationem in quam con uenerentur omnes obligationes quæcunque re, aut conſenſu cõtractæ eſſent, deinde acceptilatione tol- lerentur. Ille qui hanc formulã induxit, nullum ius nouum conſtituit ſed quia nõdum ratio obligatio- num conuertendarum in ſtipulationem crat vulgò nota: neq́; intelligebant fortè id ſibi licere, eã pate-
fecit. lIdem accidit in hac formula inſtituendorum
poſthumorum nepotũ. Præterea, etſi alieni ſii poſt- humi eſſent de quibus loquitur Gallus,& qui pro- hiberentur inſtitui veteribus legibus, ideo ratio iu- ris permittit, vt eo modo inſtituantur, quo inſtitui poſſe Gallus docuit. Is qui cũ teſtamenti factio non eſt tempote facti teſtamẽti, tamen inſtitui poteſt in id tẽpus collata inſtitutione, quo capax futurus eſt, quo tẽpote etit cum eo teſtamenti factio. l. in tem- pus. 62 ſHde hæredib. inſtit. Obiicitur nobis ab his, qui diſſentiunt. 1pen. de le g.1. Paulus ibi refert ſen- tentiam Galli,& ait obrinuiſſe, vt poſthumi alieni legitimi nobis hæredes fierẽt. Ergo hec cautio Gal-
li de poſthumis alienis accipienda eſt, non de ſuis.
Qui coutrariam ſententiar tuentur, inter quos eſt Kemilius nullum habent Brmius fundamentũ opi- mionis ſuę quàm hoc caput Pauli. Sed mihi videtur ille locus, l recte imelligatur, ni hil omnino ad rem PenttnennſeenamnelDaulamiineocopite a6 Leiut tione eredum, non de teſtamemto:ſed de Laur le dedienäc c ab inteſtato venientibus, rilabe. 4 1s,Legitimor nobis heredes feri Legi- e lecltas ea eſt propriè quæ defertur lege tan Eie n ettam teſtamento. l.z.§. de illo. ff pro ſoc. eii Keee hanldsdicas legitimos hæredes nobis Oadan 1 meah inteſtato accipere debemus. Ahe iſh 4 nt, 4 Dohumo hærede inſtituto f- dar hoc Gaput Pauſe cgi Conanne. eroflon nem haredis pen lad teſtamentum& inſtitutio- denteleiete, ait hoc ſumptum eſſe er deom ad,3/ hen, deexrat,bitirde f aun uſt he Tihanne erede inſtituto Fdeicõmiſſum K979 uin ex eo libro hoc caput
4⁶⁹ ſumptum ſit. Sed hoc apertè falſum eſſe indicat in- ſeriptio capitis, quæ talis eſt in Pãdect. Flor. Ex lib. ſing. Pauli de iure codic. IIla igitur ſententia Pauli tametſi vera ſit, nihil habet commune cũ noſtra,& aliter ſic legitur in Florent. A fratrir poßhumo fidci- commiſſum dari poteſt Non ergo loquirur Paulus de inſtituto hærede, ſed de legitimo hærede, id eſt de hærede ſuccedente ab inteſtato. Poſtliumus enim fratris ſucceffurus eſt ab inteſtato. Notandũ i gitur eſt Paulũ hic loqui de hærede legitimomam de in- ſtitutione nullum eſt verbum. Deinde animaduer- tẽdum eſt de eo poſthumo, qui omnino alienus eſt, loqui Paulũ. Poſthumus ctenim fratris alienus eſt omnino patruo. Iuſtinianus deßnit poſthumũ alic- num, qui natus hæres teſtatori ſuus futurus non eſt, ſed fratris poſthumus quãdocunq́; natus fuerit, nur- quam eſt futurus ſuus hiæres patruo, nunquã eſt fu- turus in cius poteſtate. eſt ergo poſthumus fratris omnino alicnus. Senſus igitur verborum Pauli, de quibus agitur, eſt, patruus cùm hæredes inſtituere nollet in teſtamẽto, ſed hæredes ab inteſtato habere vellet, cuiuſmodi erat poſthumus fratris, is codicil- los tantùm ſcripſit,& his codicillis fdeicõmiſit hu- ius poſthumi(quẽ vxor fratris fortè in vtero habe- bat)vt Titio centum daret. nullo facto teſta mento, ſciebat tamen eum ſucceſſurum ab inteſtato cùm natus eſſet. quæritur an hoc fideicõmiſſum valeat? Hoc ſcriptum eſt à Paulo libr. ſing de iure codicil lo. quòd in codicillis ſcriptum eſiet.& ait, A fratris poſitzumo fideicommiſſim dari poſſe Dubitãdi tamen cauſa fuit duplex, an hoc fideicommiſſum valeret. Imprimis, quia poſthumus alien us eſt. idcoq́; nõ vi- detur fideicommiſſum ab eovtiliter relinqui poſſe, ſicut nec poſthumo alieno inutiliter legabatur. In- ſtit. de leg.§. poſthumo. Deinde non videtur iure ciuili hæres eſie poſſe. Si poſthumus alienus iure ci- uili hæres inſtitui non poteſt, quomodo poteſt ab eo fideicommiſſum relinqui Vtriq; obiectioni re- ſpondet Paulus breuiter. Sola, inquit, voluntas ſpe⸗ ctatur in fideicõmiſsis. His verbis di luit obiectùm de legato inutiliter relicto poſthumo- hic enim non de legatis loquimur, ſed de fideicommiſsis in qui- bus ſola voluntas ſpectatur. In legatis pleraque alia. In legatis ſeruabantur ſolennitates iuris. exempla ſumt apud Vlpianum tit.de legat& tit. de figeicom miſ. Deinde ad alteram obiectionem reſpondet, ad id quod dictum eſt de hæredibus, ſcilicer i ure ciuili poſthumos alienos hæredes eſſe non poſſe. Ait Pau- lus, obtinuit ſententia. Cùm dubitareturan poſthu- mi alieni legitimi poſſent eſſe hæredes:& eſſent variæ opiniones Jurecõſultorum, obtinuit tandem ſententia Galli, alienos quoque poſthumos legiti- mos nobis hæredes fieri. Alieni quoque poſthumi poſſunt nobis ab inteſtato ſuccedere. Deteſtamen. to verò Paulus non loquitur. Ideo ad hanc formu- lam Galli non poſſunt referri ea verba Pauli. Hæc enim cautio pertinet ad inſtitutionem poſthumo- rum nepotum: non pertinet autem ad hæredita- tem, quæ defertur ab inteſtato. Ego ſcio hoc ver- bum nonnunquam referri ad hęreditatem ex teſta- mento, Hæreditates enim teſtamentariæ lege con- firmantur.l. lege obuenire. 130. fE de verbo. ſign. facit 1.z0. verbis legis. eod. tit. vbi dicitur quàm latè pa- teant verba illa, Vti quis legaſsit tei ſuæ ita ius elio. b— Ar

470 Sedambiguitas, ſi qua ſit in his verbis, f acilè expli- caturex his quæ diximus. Ego oſtendi tam ex in- ſcriptione capitis, quàm ex antecedentibus& ſe- quentibus verbis, intelligẽdum eſle hoc cap. pen. de lega.1. de codicillis& de hæredibus qui ſuccedunt ab inteſtaco, nullo facto teſtamẽto. In codicillis hæ- res non inflituebatur: ergo nihil neceſſe eſt recede-
eà propria ſignificatione horum verborum. Et cer tum eſt proprie eos legitimos hæredes dici, quibus lege cantum defertur hæreditas ſine teſtamento. Hæreditas teſtamentaria lege quidem defertur ſed nõ lege tantùm. Et certum eſt quædam alia à Gallo Aquilio inducta fuiſſe in hæreditatibus tã ab inte- ſtato, quàm ex teſtamento, prærer hanc cautionem, de qua hic loquimur. Vnus locus eſt apertus in l. ſi ita quis hæres. 7 4. HHde hæred. inſtit. Si quis ex certa re inſtiturus ſit hæres, perinde habetur ac ſi nulla rei certæ facta mentione, ſimpliciter hæres inſtitu- tus eſſet, ne quaſi eo præterito rumpatur teſtamen- rum. Ex his intelligitis quod fuerit conſilium Galli Aquilij in hac formula concipienda de poſthumis nepotibus hæredibus inſtituendis. Nuncvidendum eit de lege Vellea.
De lege Uellea.
1 Nterpreratio Scæuolæ, quæ continetur variis ca- J picibus huius legis vertitur tanquam in cardinc quodam, tam in conlilio Galli explicando, quàm in lege Vellea. Vnde neceſſe eſt antequam ad OScæuole verba veniamus explicanda, aliquid de lege Vellea dicere. Legis Velleæ duo fuerunt capita præcipua. Prius caput, euius mentio eſt in hac lege. S. nunc dec lege Vellea&c. pertinet ad inſtiturionẽ poſthumo- rũ nepotũ, qui naſcituri ſunt viuo teſtatore. Formu- 1a Galli Aquilij perrinet tantùm ad eos poſthumos nepotes, qui naſcituri ſunt poſt mortem teſtatoris. Naſcituros autem poſthumos viuo teſtatore olim inſtituere nõ licebat hæredes, ante legem Velleam. idque apertè oſtendit Vlpian. in Inſtit: tit. qui hæred. inſtit. poſ.ls qui in vtero eſt poteſt hæres inſtitui na- ſciturus poſt mortẽ teſtatoris iure ciuili. alias ſi na- ſcitur viuo reſtatore, ex lege Vellea. Ego dixi ſupra poſthumos qui in rerum natura non ſunt, non vide- ri inſtitui polſe, ſi ſubtilitatem inſpiciamus:quia lex vetat inſtitui perſonas incertas: incerta autem per- ſona eſt, quæ non eſt in rerum natura, ſed humani- tate ſuadète receptum fuit, vt ſui poſthumi propter coniunctionem quam habent cum teſtatore, inſti- tuantut hæredes:teſtatore mortuo viſum eſt iniquũ eos natos rumpere teſtamenum,& non poſſe inſti-
tui hæredes, alios auré qui naſcituri efſent viuo te-
.
ſtatore, nõ exat permiſſum inſtituere, etiam ſi ſui na⸗ ſcituri eſſent. Sed lex Vellea tandem hoc permiſit.
dict. 5. nune de lege Vellea.& ſanè diuerſa eſt ratio eorum, qui viuo teſtatore naſcituri ſunt,& corum qui naſcituri funt poſt mortem teſtatoris. Quod ad hanc rem attinet, non videbatur, abſque vllo incõ- modo& iniquitate, denegari poſſe teitatori inſtitu- tio naſciturorum poſt mortem ſuam, ne eius teſta- mentum rumpatur. Nõo eos viuos inſtituere poteſt, qui naſcituri funt poſt mortem ſuam. Igitur non tam hoc neceſſe fuit in his, qui naſcituri eſſent viuo teſtatore, quàm in iis, qui poit mortem ceius naſcitut ri eſſent. Ideo non proſpexit ius antiquum iis:s qui
Franc. Duareni lurilconſ.
naſcituri eſſent viuo teſtatore: nam teſtator on e
ex ectare dum nati fuerint,& eos natos inſti
ſi viſum fuerit. Plenior igitur eſt proſpectioi 9 Velleæ, quàm iuris veteris. Verba legis Vellex 1 runtur in dict. S. nunc de lege Vellea. Hoc prui caput legis Velleæ permiſit teſtatori omnem mn
ſculum inſtituere, qui ei ſuus hæres futurus erirn *( 8
verba pertinent ad eum qui ſuus hæres futurus en nec diſtinguit eos ab his, qui naſcituri ſunt dit mortem ab his qui viuo teſtatore naſcentur. lus d tiquum prohibebat inſtitui poſthumum alienun
& excipiebat eum tantùm poſthumum, qui na
turus eſſet poſt mortem teſtatoris. Opus igituri lege publica ad id conſtituendum, quod à nullo 1 reconſultorum induci poterat. Hoc eſt primume put legis Velleæ. Alterum caput eſt de nepotibus natis tempon teſtamenti. Pertinet hoc caput ad inſtitutionem ne.
pocum, qui tempore teſtamenti iam nati erant. Ler LAEI Z
Vellea nõ quidem permiſit eos inſtituere:nam nul.
lo iure prohibitum erat. Sed ſi filij deſierint ſui eſe
morte, vel alio caſu, ita demum nepotes rumpun 1 teſtamentum ſi inſtituti non fuerint, id continetur
altero cap. legis Velleæ. d. S. nunc de lege Vellea.& 5. ſeq. Si quis ſuus hæres eſſe delierit, vult nepotem
ſuccedere in eius locum,& hac ſucceſsione vult rumpi teſtamentum ſi inſtituti non fuerint. Huius legis Velleæ mentiaeſt pleriſque in locisvelt in poſthumorum. 13. in fin. de iniuſto rupto.&la, de
vulg.& pupil. ſubſtit. Quidam haber filiũ& nepo-
tem vtrunq; viuum: ponè eum inſtituiſſe tansim ſi.
lium,& deinde filium deceſsiſſe filio mortuoſſucce. 4 dit nepos in eius locum per legem Velleam qhris lex vult, ſi quis hæres ſuus eſſe deſierit, alium in eiu locum ſuccedere. Igitur nepos quaſi agnaſcõdoh ſucceſsione rumpet teſtamentum ſi præteritus ſ in d.§. nunc de lege. quod addit cLacſa dh vo nobis viuis natos ſimiliter non rumpere teſtan tum. Eſt optima interpretatio huius cap. legis Ve leæ, non poteſt eſſe clarior. Exemplum inſtituti poteſt eſſe huiuſmodi, Si filius meus viuo meè mom tur, nepos meus hæres eſto, qui in eius locum ſucuſuu
jit. Hac ratione ſibi conſulit teſtator, ne ſucceſione i i
in fllij locũ quaſi agnaſcendo rumpat teltamemum nepos quaſi is præteritus ſit. Hactenus de lege ſc lea, de qua dicemus plenius poſtea. Redeamual Aquilianam formulam„ qua Gallus induxit nepo tes anſtituẽdos eſſc. Si ſic ergo inſtitutio factafucti non poterit rumpi teſtamentum agnatione poſthe mi. ſed hio quæui ſolet, an ſit neceſſaria inſtitunon lij? Quidam aiunt neceſſariam non eſſe:nam eli inquiunt, nulla mentio facta eſt à Gallo in formul ſua, ſed tamen inſtitutio hæredis neceſſaria elt l- teſtamentum non valet, præterito filio⸗quems ror habet in ſua poteſtate. Sed reſpõdem his le tacitè inſtitutũ videri filium, Si fllius meus, vuns moriatur, nepos meus haæres eſto. Sed hoc falſum oſtendam in 5. in omnibus. Quxri ctiam ſita idem fit de exbæredatione, quod hic di citu de M ſtitutione. Nam Gallus nullam menticiem ſuet
exhæredationis, ſed certum eſt idem de exhelede-
.. 11—/—,.. 1 tione intelligendũ eſſe. Inducta eſt enim hec caub3 à Gallo, ne præterito nepote rumperetur einsi
245 k 71. ec uitate teſtamentum. At non neceſſe eſt nec üäie

jepotb aput adü menti ianun teos ilin edligljte lemum denn on fuetin, Srnuncde- ſle delien —& huc 1 ſiturjnont len gpei de inuulbm idam ludat eumiintu vebiillelb per egenſt gellecbütne epos quue aneerdum ſ additéchmu er non nnhen eratiotuich flarmuh⸗
ſtamentum: ſed
minatim exhæred
conferenda ſit inſtitu
In Tit. De lib.& poſth. hæred.inſtit.
oſthumum inſtitui, ne rumpatur te- ſufficit eos nominatim exhęredare. s inſtituere, aut exhæredare, ſi no- ati fuerint, valet teſtamẽtum. Su- dſola querela inofficioſi teſtamenti, ſi ſine iuſta
erc hæredati fuerint,& mihi videtur hoc ſatis cauſa ex uſ eſſe in 1.3. de iniuſto, rupto. Ergo mu- aPexec lulurn verbis formulæ Aquilianæ, nos ita b Damna exhæredationem, Si filius meus, viuo o uih etur tunc poſthumus exhæres eſto. Igitur hæc h. 88 Galli conueniet non tantùm inſtitutioni, huan cxhæredationi. Ad verba, in qecem men- i ,6 Neceſſe fuit hoc adiici formulæ: ſed ideb ſlbus Seum eſt, quia legitimus partus non eſt orae menſes.-inteſtato. 3.§. poſt decem. ff. de ſuis& legit hred. Partus, qui naſcitur poſt decem menſes itempore mottis mariti, non ſuccedit ei ab inteſtato:& huc pertinet iudicium illud celebre luſtiniani in Nouella 39. de reſt.& ca, quæ par. in vndecim. menſc. Iuſtimianus damnauit eam mulie- uæ vndecimo menſe pepererat poſt mortem ſui. uſtum fuit hoc iudicium Iuſtiniani,&
nepotem, nec P
Oportet enim eo
rem, q maritl
maxime confentancum iuri veteri. Et mirum eſt
Alciatum Daradox. lib. z. imuſtitiæ& iniquitatis ar-
uere luſtinianum quod cam mulierem damnaue- nt. Mouetur auctoritate Philoſophorum& medi- corum. Medicorum ſentẽtia eſt& Philoſophorum poſſe naſci pattum& decimo& vndocimo menſc.
igeo luſtinianus nõ videtur ei rectè cam damnaſſe,
ſed abſolucre potius debuiſſe, exemplo decreti Adriani, quod extat apud Gellium in noct. Att. lib. 3. cap. 16. Refert autem in co decreto Adrianum id ita ſtatuerc ſe dicere, requiſitis veterum Philoſo- horum& medicorum Larem Jod hæc non de- huerun mouere Iureconſultum: nam etſi incertum ſirtempus: tamen vtile fuit tempus certum defini- re:alioqui multa incommoda inde naſcerentur. In definiendo certo tempore ſpectandum fuit, quod vt plunmum non quod rariſsimè contingere ſolet. idque homines politici ſatis intelligunt. Sicut pu- bertas eſt conſtitura 14. annorum in maſculis, cum tamen alijcitius, alij tardius pubeſcant. Sed iura non conſttuuntur de his, quæ rariſsimè accidunt,
non comt ecrx ſententia Theophraſti 1.3.ff de legib.
Al S. Quidam rects.
Gorud noſter in hoc cap. ſicut& in ſequenti- Dbos aliis, interpretatur formulam Aquilianam, Aurx la recitata eſtſupra hac l. in princ. Docet Scæ- uola non fuiſſe nobis propoſitam hanc formulam à Sallo Aullo⸗m per omnia cius verbis ſeruire- 66 3 exemplũ ſequeremur, quod nobis vlee rultun eltvt oſtendatur cius conſilium. 4 daedens Poſthumorum nepotum natiui- Wonalncha tel nentum,volult hoc exemplo euun ec n0 is demonſtrare: vt hoc exem- — 3 3 is propoſuit, ad alids caſus ac- uulon d taque non eſt ita accipienda hæc elen da ex ea detrahere aut ci aliquid ad- — nim perquam abſi urdum eſſe. Vn- dune nauule Quicam recte admittendum cre- cut ani lünon exprimat de morte filij&c. Do- ormula pPropoſita, in quem caſum tio nepotis poſthumi,& ſi non
Füli
471 omnimodo his verbis vtamur in inſtitutione poſt- humi:ſi tamẽ hi caſus tacitè intelligantur ex verbis teſtatoris, hoc videtur ſufficere. Nec aliud fuit Gal- li conĩili um, quamuis Accurſiani exiſtiment hic re- Prehendi Gallum à Scæuola. Adilla verba,
De morte filij,&c. Vnc caſum de morte filij expreſsit Gallus in
formula ſua hoc modo, Si fllins meus vino me morietur,& inſtitutionem nepotis poſthumi in eum caſum confert, quo ſe viuo morierur filius. Idem er-
go nos dicemus, etſi ille caſus expreſſus verbis non
fuerit, ſed tantùm tacitè intelligatur& concipiatur
ex verbis teſtatoris. Huius rei demonitrande gratia
varia adduci ſolent exempla. Et difficile eſt exem-
plum aliquod ſatis commodum& aptum reperire iudicio quorundam, in quo omiſſa ſit hec conditio, Si filius meus viuo me morietur,& tamẽè tacitè in- telligatur ex ſententia Galli Aquilij,& valcat inſti- tutio poſthumi nepotis naſcituri. Secũdum cautio- nem Galli& cõſilium, in hoc exemplo videtur re- ctè ſequi id quod dicitur, Filius meus hæres eſto,& ſi quis mihi ex eo nepos naſcetur, hæres eſto. hic omittitur illa conditio, ſi filius meus viuo me morietur. Inſti- tutio namque poſthumi nepotis, verbis expreſsis teſtatoris non confertur in eum caſum, quo filius morietur viuo teſtatore, ſed tamen concipi in eum caſum, colligitur ex verbis teſtatoris. Hoc tamen exemplum non videtur aptum ad inſtitutionem poſthumorum, ſecundum cautionem Galli: nam videtur— filium& nepotẽ eodem gradu hæ- redes indiſtituere. Nihil eſt in hac inſtitutionc ex- preſſum à teſtatore, ex quo appareat ceuidenter vo- luiſſe alterum alteri ſubſtituere, id eſt nepotẽ filio.
eus hæres eſto,&c. His verbis teſtator videtur
amn& nepotem ex æquis partibus& eodẽ gradu
hæredes inſtituere. Hoc i gitur inſtitutionis genus
non conuenit cautioni Aquilianæ. Aquilius ſiqui- dẽ docuit nos quomodo oporreat inſtituere nepo- tem naſciturum, collata inſtitutione in mortem fi-
lij. Non enim aliter inſtituitur poſthumus naſcitu- rus. Ego verò in ſuperioribus iam oſtẽdi, cùm olim ſubtilitas iuris minimè pateretur incertas perſonas,
cuiuſmodi ſunt poſthumi:tamẽ permiſſum eſſe in-
ſtituere quoſdam, vtilitate hoc exigente, ac impri- mis poſthumos filios: deinde eò ventum eſt, vt in- ſtituere liceret nepotes, qui naſcituri eſſent ſui poſt mortem fllij qui cos gradu antecedit, aliter nõ licet naſciturum poſthumum poſt mortem teſtatoris in- ſtituere. Ergo cùm inſtituitur ſimpliciter, non col- lata inſtitutione in eum caſum, non videtur rectèe inſtitutus eſſe. Itaque nos diximus ſuprà hanc inſti- tutionem nepotis naſcituri ſubſtitutionẽ quandam eſſe: qua in re, quamuis aliqui diſſentiãt, tamen non eſt dubitandũ quin ſit quoddam ſubſtitutionis ge- nus. l. cum in teſtamento. 37. ff.de hæredib. inſtit. ibi apertè dicitur duos eſſe gradus inſtitutionũ. Nepos non inſtituitur ſimpliciter, ſed ſubſtitutus eſt ſecun- dus hæres non primus: nec poteſt admitti ad hære- ditatem, niſi excluſo filio, ergo eſt ſubſtitutio. At hic nulla eſt ſubſtitutio, reperiuntur enim filius& nepos eodem gradu inſtituti. Hac ratione quidam
moti aliud exemplum adferunt huiuſinodi, Filius
meus hæres eſto,& ſi nepos ex eo naſcatur, e ſubſtituo.
81 2

— + 7 2*
Sed puto etiam in alio exemplo cõditionem illam tacite incelligi ex natura actus, Si filius meus, mè Vi- so morietur,& ſubſtirutionem eſſe: nam ex natura acus videtur tacitè intelligi hæc conditio, ſi filius meus me viuo, morietur, ſecundum ius antiquum. Nam ſecundum ius antiquum, non aliter inititue- batur poſthumus naſcirurus nepos, quàm collata conditione in id tempus, quo ſuus naſciturus eſiet. Videbatur quidem poſthumus nepos alienus eſſe,
ſed ramẽ cenſuit Gallus, quia ſuus hæres naſci po-
teſt, non eſſe alienum, veluti fi viuo teſtatore mo- rietur filius. Secundum Iuſtiniani conſtitutionem aliud dicendum eſet, vtcunque dubitatum fuerit à veteribus de poſthumo alieno, an poſthumus alie- nus poſsit hæres inſtitui, an non poſsit: ea dubitatio omnino fublata elt ea conſtitutione Iuſtiniani, cu- ius i pſe meminit in§. 1. Inſtit. de bono. poſſeſ. quam- uis ea conſtitutio in Codice lIuſtiniani defideretur. Ergo non intelligitur conditio ineſſe ex natura actus. Ecce, quod ego nunc dicturus ſum, fortaſſe videbitur nouum. Nihil hodie referre an ea condi- tio ſit verbis expreſſa, an tacitè inſit. Tunc quære- batur, an ineſſet conditio, an verbis expreſſa eſſet, cùxm ſub ea conditione inſtitutio facienda erat. Sed cùm hodie etiam alienus poſthumus inſtitui poſsit, non elt laborandum de hac inſtitutionis conditio- fie propter conſtitutionem Iuſtinianijꝗ.
Ad s Idem credendum„ſ.
Lia interpretatio eſt formulę Aquiliane. Do-
cet Scæuola idem quod ſuperiori capite, non
eſſe nobis propoſitam hanc Aquilij formulam, vt eius verba per omnia ſequamur, quaſi nephas ſit ab cius formulæ præſcripto recedere, ac quaſi non li- ceat aliis verbis vti. Exempli gratia, meminit nepo- tũ in ſua formula Gallus ‚ibi, Tunc ſi quws mihi nepos.
Quid ergo dicemus de pronepote? Si quis fortè ve-
lit inſtituere pronepotem, nontie licebit, ſecundum hanc cautionem Galli, pronepotem quoque inſti- tuere, qui eit naſciturus poſt mortem teſtatoris? 8i
verba potius amplectamur; quam ſententiã Galli,
non videtur pronepos inſtitui poſſe:ſed ſpectãdum
eſt magis conſilium Galli Aquilij, vt docet Scæuo-
la, quam præſcriptum formulæ eius.& quod ab eo
expreſſum eſt de nepote, producendum eſt ad pro-
nepotem,& alios omnes, qui poſt mortem teſtato-
ris naſcituri ſunt, in quibus eſt cadẽ rario& cadem vtilitas. Dubium non eſt quin eadem ſit vtilitas in pronepote, quæ eſt in nepote, quia rupturus elt te⸗ Hamentum ſi naſcatur ſuus. ſcilicet ſi quo tempore
naſcitur, excluſi ſint filius& nepos, qui eum ante-
cedunt. Tria autem exempla hic extant huius in-
ſticutionis pronepotis. Primum exemplum eſt, cùm filius mortuus eſt& nepos adhuc viuit. Tunc enim verbis paululum immutatis, vr rei de qua agitur
conueniat, commodiſsime inſtitui poteſt prone- pos, hoc modo, Si nepos meus viuo meé morietur, tunc ſi pronepos,&c Alter caſus eſt cùm filius viuus eſt, & nepos mortuus, Si filius meus, viuo me, morietur,
tunc ſi quls mihi pronepos,&c. Tertius caſus eſt, cùm
vterque viuit tam filius quàm nepos,& tunc potelt ita inttitutio pronepotis concipi, S⁷ filius& nepos me viuo morietur, tunc ſi quis mihi proncpos naſcetur, hares eſto. Hic videtis verbis nonnihil immutatis
lexerunt ea quæ à nobis dicta ſunt de lege Vellez
Franc. Duaremi luriſconl.
ex formula Aquiliana, facilè eam podſe ad omm caſus aprari, in quibus eadem ratio& eadem 3 tas eſt. Illa quidem verba, Tdem credendam eſ oul. lam,&c. obſeura ſunt iis præſertim, qui non 1nde de fucceßsione ſcihcet, quæ fit altero capite k 6 Velleæx. Lege Vellea cautum eſt vt nepos, mon lio, vel eo deſinente ſuo hærede eſſe, faccsdan locum filij, ne ea ſucceſsione teſtamentum rum 1 tur, ſi nepos præteritus reperiatur. Hac igitur Pe ceſsione rumpitur teſtamentum, ſi nepos præreti. tus fit. hoc continerur ſecundo capite legis Velle In verſic. Quod ſimi’iter admitendam eſt, ita ſa rius nepas,&c Ait Scæuola, hoc caput ita demun verũ eſſe, ſi prius nepos, deinde filius decedat. Na ſi filius prius deceſſerit, deinde nepos, qui inſtitutus non eſt fuccedat, hac ſucceſsione nepotis in locum filij, rumpetur teſtamentum. In hoe exemplo, Fibas meus hæres eſto. Si filius& nepos, viuo me, moriantua, tunc ſi quis mihi ex eo pronepos naſcatur, haæres eh Ponamus filium deceſsiſſe viuo teſtatore, deinda
deceßsiſſe nepotem, quæritur an pronepotis inſitu. 9 ſo valeat: No quia ne ed 1 tio valeat: Nõ valet. quia nepos ſuccedet ante moa
tem ſuam in locum filij,& hae ſucceſsione ruptu. rus eſtteſtamentum, quia præteritus eſtnepos. Ru. pto teſtamento non poteſt eſſe vrilis inſiitutio pro- nepotis. Nam rupto teſtamento, omnia imetciduns quæcunque in eo conſtituta ſunt. Hic quidem pro. nepos neminè reperit, qui ipſum antecedar,& luus naſci videtur:ſed ruptum eſt teſtamentum,& rupto teſtamento nulla eſt inſtitutio quæcunque eo teſta. mento continctur. Hoc autem non accidit ſi pona-
mus deceſsiſſe nepotem ante filium, deinde 3ilium nluu
& poſt mortem vtriuſque natum eſſe pronepotem tunc enim inſtitutio huius pronepotis valet,& vti- lis eſt: etenim recte inſtitutus eſſe intelligitur,ci non ſucceſſerit nepos in locum filij: quia ante lium deceſſerat,& mortuo vtroque natus eſt is nepos, qui ſi præteritus eſſet, rumperet teſtamen. tum. Et hinc notandum eſt id de quo nonnullid bitant,& quod iam paucis attigimus, his verbis conditionalibus formulæ Aquilianæ, Si filtus mens piuo me, morietur non videri inſtit utum eſſe fllium. Dixi nullam his verbis videri contineri inſtituti- nem. Conſilium enim Galli tantùm fuit fommi lam præſcribere, quæ ad nepotum naſciturorũ im ſtitutionem pertineret. Non enim credebat cut quam dubium eſſe, quin hæredis inſtitutio præcx- derc debeat. Ideo de inſtitutione filij nibil diii quæ tamen neceſſaria eſt. Nam ſi his verbis cond- tionalibus intelligeremus inſtit utionẽ hæredis cot- rineri, hac ſucceſsione, de qua loquimur, nunquan rumpererur teſtamentum, etiam ſi poneremma ceſsiſſe filium, deinde nepotem. hic dicitur ſucoh ſione rumpi teſtamentum, ſi filius deceſſerit, iê de nepos, quia nepos reperit ſe præteritum, rumpit teſtamẽtum. Si rumpit teſtamentum a tum eſt inſtiturionem nullam eſſe. Hic occuntaf- rinomia ex eo, quod diximus hac ſucceſiox um-
pi teſtamentum,& reddi inutilem inſticullodetn
pronepotis. Difficultas naſcitur ex l. poldn 12. ff.de iniuſto, rupto. Sed intelligendum etta
fubtilitatem, cuius hic mentio eſt, temperatame
..* 3 ule- variis modis iure prætorio. Loquitur emm ibi

viuo tah ur an dron
ſepos ſuca
me läccn drxteritose elle vuils dento,omal ta ſumr lplum antr edttettamen utio qpran nem nonant nte lumät mrumelke sptonrai utus ell nin locun fii 0 vrrogienan eſet vumment ctidcegwm cis ung 3 Agulun eri ultme itri umm Galli wuri
In Tit. De lib.& poſth. hæred.inſtit.
ltus de bonorum poſſeſione: ſed quomodo
conſu 1 endum fit, dicemus commodius ſub ti-
id inte 4 ſto, rupto,& irrito facto teſtam. Alij con *
ini V tulo des omnia in hunc locum. ſed hæc ſuo loco jecerult d
à nobis explicabuntur a nobis. d Ad§. Et quiæ R tantum in mortem, Sc. Endoſa eſt Norica lectio, vbi legitur,& quid 6 tantuͤm in mortis fllij caſum conciperet. gum eſt interrogatiue. Interpretatio eſt ver- rmulæ Aquilianæ, ſuperiori nõ diſsimilis. Pocet Sceuola quod expreſſum eſtà Gallo de mor- Amulafua, id tranſmittendum eſſe ad alios tenn de formula cxpreſsi nõ ſunt, in quibus ea- aüsan ei& eadem vtilitas. Non enim creden- * ct Gallum qui mẽtionem fecit mortis in for- dum ddeo id feciſſe, quòd nihil ex ea formula — lceret. Propoſuit enim nobis exéplum, 1el oſGimus ad omnes caſus adaptare, in qui 3* nereuum ſit, ne præteritione alicuius rumpa- tur teſtamentum. Et hoc exemplum eſt interpreta- tionis, in qua cõſiſtit ars boni& æqui, quam nos hic profittemur. Scire enim leges non eſt verba carum tenere, ſed vim& poteſtatẽ. Nihil facilius eſt quàm leges omnes quæcunque ſeriptæ ſunt„quacunq; in prouincia, quocunque in regno,c diſcere& comple- cti memoria,& verborum ſignificationem ſcire: ſed
Legendu borum fo
non eſt hoc Iureſconſultum eſſe,& artem boni&
æqui tenere. Ars iuris in æquo& bono cõſiſtit. quod ſcriptum eſt ſic interpretandum eſt„vt id porri ga- tur ad ſimilia, in quibus eadem eſt ratio, eadem vti- litas,& eadem æquitas. Ratio interpretandi maxi- mè vtilis eſt Videmus ſiquidem lureconſultos ma- ximè occupatos eſſe in interpretatione legum, edi- Gorum,& formularum: quod imitari debet, qui ve- ram iuris ſcientiam nanciſci deſiderat. Hæc igitur exempla interpretationis continentur arte boni& æqui. Plerique conantur in certas regulas redigere, quod ad artem boni& æqui pertinet: ſed ego vos
Ps admonui hec in vniuerſum definiri non poſſe. ſed ponenda ſunt nobis ante oculos exempla Iure- conſultorum: Quidſi tantum. Senſus horum verbo- rum elt, polle inſtitui poſthumum nepotem naſci- turum poſt mortem teſtatoris, non tantùm ſub hac conditione, di filius morietur, verumetiam ſub aliis conditionibus ſimilibus, tametſi ea cõditio expreſſa it verbis formulæ Aquilianæ. Poſſumus ita conci-
Pere inſtitutionem: Si filius meus, viuo me, depor- tabitur in inlolam. Si filius, me viuo, emancipatus
fuerit. 8i fllius meus, viuo me, ſuus eſſe deſierit, vel
alio aliquo ſimili modo, vt breuiter omnia paucis Complectamur Ad hunc enim vſum conſcripta eſt Honhan malhfüe igitur Verbis,i filius meus de- rrils eſt uldan ulam, tunc ſi quis nepos mihi&c. Inlditutio. confertur enim in eum caſum,
UO un.—. quo nepos ſuus naſciturus eſt. Nõ minus autem eſt
naſcttur b——. uuſan 4 us nepos hoc caſu, ſi filius deportabitur in m, quam ſl morictur. ſubducitur enim de me-
dio filiu
n nllius. Scæuola ſic intermn 1
SCæuola ſic in ali-
auam wand e 3 terpretatur, quaſi legem ali ſeqte mulam Aquilianam. Lex emim non * 1—
lee Muhie fuit communi cõſenſu pro quadam Senuu a Verò lex tam circumſpectè poteſt ſcribi,
uua quæcunq; ad eam pertinei Drehendi Non pol Dennede hotelnome
Poiunt hæc omnia in mentem Le-
473
giſſatoris venire: etſi veniſſent infinita ſunt: ac multa ſunt relinquenda iudicantiũ arbitrio, in quo maxi- mè verſatur ars boni& æqui. Quod ergo ſcriptũ eſt à Gallo Aquilio,& expreſſum formula de morte fi- lij, d nos in interpretãda ea formula, quaſi lege qua dã, producemus ad alios caſus ſimiles. Similes ſunt caſus in hac re plures. Magna tamen eſt quæſtio, an mors ciuilis comparanda fit naturali, quod ab aliis hĩc ſolet tractari.Eſt eadem certè ratio in hoc caſu. Nam quemadmodum deſinit ſuus hæres eſſe filius per mortem: ita per deportationem, per aquæ& ignis interdictionem,& per emancipationẽé, deſinit eſſe ſuus.& quia deſinit ſuus eſſe„nepos naſciturus rumpet teſtamentum, ſi præteritus ſit. Scæuola ad- monet id colligi ex ſententia legis Velleæ, non ex verbis. Hic videtis non ſine cauſa nos antè de lege Vellea diſpuraſſe,& oſtendiſſe quid continerctur vtroque capite legis Velleæ. Lex Vellea vult in pri- mo capite inſtitui poſſe naſciturum nepotem viuo teſtatore, ſi filius ſuus eſſe deſierit. Inter formulam Galli& legem Velleam hoc intererat, quod formu- la Galli pertinebat ad nepotem naſcitcurum poſt mortem teſtatoris. Lex Vellea pertinebat ad naſci-
turum viuo adhucteſtatore. Non credebant autem
veteres valde neceſſarium eſſe prouidere& conſu- lere inſtituere volentibus naſcituros in vita teſtato- ris: ſed poſt mortem tantùm. Nam dicebant, poſt- quam naci fuerint poſſe eos inſtituere, ſi viſum fue- rit. Sed prouidendum fuit iis qui naſcituri ſunt poſt mortem. Abſurdum enim eſſet eos non poſſe inſti- tuere, qui tamen, natiuitate rumperent teſtamen- tum. Sed lex Vellea permilit inſtituerc poſthumos nepotes naſcituros viuo teſtatore. Et ſunt verba le- gis Velleæ pleniora& vberiora verbis formulæ Aquilianæ. Lex Vellea ait, S? quu ſuus hæres eſſe de- ſierit. quibus verbis permittit generaliter inſtituerc poſthumum naſciturum, viuo teſtatore. Generali- ter ſub conditione, S& filius ſuus hæres eſſée deſterit. In formula Galli Aquilij verba non tam latè patent.
Formula Galli Aquilij, non eſt lex, ſed exemplum
tantùm nobis propoſitum ad imitandum. ideo non eſt generale. Sed lex Vellea generaliter loquitur, Si quu ſuus heres eſſe deſierit, vt liceat eum, qui in eius
locum ſucceſſurus eſt& naſciturus, etiam viuo te-
ſtatore, inſtitui. Hoc colligitur non ex verbis, inquit Scæuola. Imòô videtur ex verbis colligi, ſed lex Vellea pertinebat ad nepotem naſciturum viuꝑ te-
ſtatore. Hic quærimus de inſtituendo eo qui naſci-
turus eſt poſt mortem teſtatoris. Secundum cautio- nem Galli ita inſtituebatur nepos, éi filius meus, vi-
uo me, morietur, tunc ſi quws nepos poſt mortem mea&c. Duxæ ſunt conditiones, vna refertur ad mortem fi-
lij: alia ad mortem teſtatoris, ad tempus quod ſe-
quitur mortem teſtatoris. Secundum legem Vel-
leam ita inſtituebatur, Si flius, viuo me, morietur, ſi- ue deportabitur, ſiue ſuus eſſe deſierittunc ſi quus mihi ex eo nepos, viuo me,&c. non dicit poſt mortem meam. Videtis quid interſit inter inſtirutionem nepotis, quæ fit ſecundum formulam Galli Aquilij,& eam quæ fit ſecundum legẽ Velleam. In noſtra autẽ ſpe- cie proponitur caſus, qui nec pertinet ad verba for- mulæ Aquiliane, nec ad verba legis Velleæ. Si filius meus, viuo me, deportabitur, tunc ſi quis nepos pofi mor- tem meam naſcetur, hæres eſto. Hæc enim inſtitutio
Rr 3

— —————. —
— —
— 1 ———
474
non poteſt dici facta ſecundum formulam Aquilia- loquitur de morte, non
na. quia formula Aquiliana loquitu dieg.
de deportatione. Non conuenit etiam verbis legis Velleæ. quia lex Vellea non pert iner ad inſtitutio- nem eorũ, qui ſunt naſcituri poſt mortem teſtato- ris: fed viuo eo. Hic autẽ inttitutio fit poſt mortem eius. Quid igitur dicemus in hac ſpecie: Scæuola zit inſtitutionem in hac ſpecie videri factam ſecun- dum cautionem Galli: ſed in cautione Galli in qua fit mentio mortis, ſupplendos alios caſus, ex ſenten- ria legis Velleæ. quia apparet ita Velleum ſenſiſſe. Nam cùm ea lex lata ſit poſt formulam cõceptam à Gallo Aquilio, credibile eſt eum ſenſiſſe, etiam in inſtitutione poſthumorum naſciturorum poſt mor- tem teſtatoris, de quihus conſcripta eſt formula, hos caſus pertinere. Accurſiani aliter hæc verba inter- pretantur. Sic enim aiunt, 81 teſtator mentionem morris fecerit in inſtitutione nepotis naſcituri, ille
caſus expreſſus à teſtatore, porrigitur ad alios caſus ſimiles, nempe deportationem, emnancipationem,& ſimil. Et hinc colligunt hanc theſim, Prouiſionem
factam à teſtatore, ad alium caſum ſimilem porri-
gi. Qui hoc colligunt ex verbis Scæuolæ, oſtendunt
ſe hoc omnino non intelligere. In lege hog verum
⸗
eſtzſed interpretatio legis multum differt ab inter- pretatione teſtamenti. Dico quòd ſi teſtator ex- preſſerit vnum caſum, niſi appareat euidenter eum de alio caſu ſenſiſſe, non producemus ad alium
c⸗ ſum. veluti ſi dixerit, Si filius, me Piuo, morietur,
3*
nepos qui mihi ex eo naſtetur heres eſto,nã& ſi eman- cipatus fucrit,vel in inſulam deportatus: tamen ne- pos non erit hæres. Nam ſequenda eſt voluntas te- ſtatoris, cùm manifeſta eſt. Ex hoc paruo errore,
multi magni nati ſunt. Hinc collegerunt emancipa-
tione tolli inſtitutionem, quo nihil abſurdius dici
poteſt. Aiunt, quemadmodum rectè dicitur inſtitu-
—
tus eſſe nepos naſciturus, ſi mortuus filius fuerit: ita gtiam ſi emancipatus fuerit. Scd præpoſterus eſt or- do. Dicunt, cùm teſtator métionem mortis facit,& inſtiruit nepotem in caſum mortis filij,& ſi non ex- preſſerit deportationem filij, eſſe locum inſtitutio- ni, quod eſt abſurdum. De hoc eſt diſputatio Alcia- ti Parad. lib. 3. cap. 9. Cuùm nepos eſt ſubititutus ſub conditione, Si fflius emancipatus fuerit. verum eſt emancipationem facere locum fubſtitutioni.& hoc ſenſit Scæuola. Ponamus teſtatorem ſub hac çon-
ditione inſtituiſſe nepotem, Si filius emancipatus fue-
rit. verum eſt emancipato filio locum eſſe ſubſtitu- tioni: quia hoc expreſſum eſt à teſtatore:ſed ſi filius inſtitutus ſit& nepos ſubſtitutus, fi filius morietur,
8
turioni locum eſſe
Ad S, Quid ſi in qui filium apud hoſtes. 8 Emonſtratum eſt variis exemplis formulam Fa Gallo Aquilio conſcriptam, de poſthumo- rum nepotum inſtitutione ad alios caſus poſſe ac-
commodari, quàm qui expreſsi ſint ipſa formula. Diximus propoſitam eſſe hanc formulam velut exemplum. non enim eſt lex. Leges, iura cõſtituun- tur generaliter exempla verò proponuntur de ſin-
gulis rebus: ſed qui nobis proponit aliquid loco exempli, hoc ſentit in aliis omnibus ſimilibus rebus dem ſequendum eſſe. Hic proponitur hypotheſis,
abſurdum eſt dicere, ſi emancipatus ſit filius, ſubſti-
PFranc. Duareni luriſconſ.
in qua dubitari poteſt, an poſthumus recs inſit 1 poſsit ſecundum cautionem Galli Aquiliyſicuu ſuperiori ſpecie dubitatum fuit in§.& quid ſit tùm. an poſthumus nepos rectè inſtituarur, non n tùm ſub cõditione, Si filius morietur: ſed etiam ſn conditione, ſi filius emancipatus fuerit, velſi dl aqua&cigni interdictũ fuerit, velſi deportatus i i rit. Similiter hic quæritur in hac ſpecie, an ns 4 poſthumus rectè inſtitui poſsit, cùm filius decah apud hoſtes mortuo teſtatore. Si ponamus flün ſtatoris deceſsiſſe apud hoſtes, mortuo iam relean re, in hoc caſu nepos poſtea natus rumpit teitam tum,& tamen huic incommodo proſpectum un eſt per Gallũ Aquilium. Non poteſt fieri quin* patur teſtamentum hac ratione, id eſt agnation poſthumi nepotis, etſi fuerit inſtitutus nepos ſecun dum cautionem Galli Aquilij. Nam ſi fuerit ita i ſtitutus, Si filius meus, viuo me, morietur, vtexpta, b ſum eſt formula Galli Aquilij, non videtur rectèin. ſtitutus eſſe, ad hoc incommodum vitãdum. Namn
proponitur filius deceſsiſſe apud hoſtes mortuoi teſtatore,& inſtitutus reperitur nepos ſub hac con. dirtione, Si filius, viuo me morietur. Quid igitur di 1
cemus: Scæuola noſter oſtendit, ſecundum cautio- 1 nem Galli Aquilij, poſſe etiam nepotem poſtſumä’i
inſtitui in hunc caſum, ne hoc caſu eueniente rum- patur teſtamẽtum. Poterit, exempli gratiaita polt⸗ humum nepotem inſtituere teſtator,§ flius meus
apud hoſtes deceſſerit tunc ſi quis mihi ex eo neyos Gc.
Et ſi vnũ cafum expreſſerit Gallus in formula ſua,t caſum ſcilicet mortis, tamen vt ſuprà admonuim in§.& quid ſi tantùm. idem dicendum eſt&inom.
nibus aliis caſibus, quibus ſuus hæres naſcitur poſ humus poſt mortẽ teſtatoris,& teſtamentum rum. it ſi inſtitutus nõ fuerit. Igitur in hoc§. quid ſiqui filium apud hoſtes d&c. Scæuola proponit quælto. nem, quare non induxit Gallus Aquilius Vt nepos non rumperet: ſic eſt intelligendum, vt nepos natus poſt mortem teſtatoris nõ rumperet teſtamentum, vt inſtitui poſſet collata inſtitutione in hunc caſum, Si filius&c. ne teſtamentum rumperet. In formula Galli Aquilij confertur inſtitutio poſthumi ineum caſum, quo filius morietur viuo teſtatore. Cur non induxit etiam vt nepos inſtituatur, ne rumpat tete mentum hoc caſu, collata inſtitutione in huncer ſum, Si filiu⸗ decedet apud hoſtes poſt mortem muum, nepos ex eo naſciturus hæres eſto. Quare non hocin duxit, ſicut induxit, ne nepos rumperet teſtamet: tum, ſi filius viuo teſtatore mortuus fuerit, tunc
deinde nepos non rumperet? Videtur Gallus hos
omnes caſus debuiſſe exprimere,& non tanrum d- cere in formula ſua, di filius meus morietur, viums ſed& dicere debuit, St filius meus morietur piſfnu
em meam captus ab hostihus. nam reperietui rſ
ſuus cum naſcetur,& rumpet teſtamentum t de videtur in hoc etiam çaſu prouidere dejdi Aquilius, ne rumperetur teſtamentum. Nam 5, qui deceſsit apud hoſtes, fingitut deceßiſt Me quam captus eſſet ab hoſtibus. Cur non uinutdt nepos non rumperet teſtamentum, coluta Cob- ditione in hunc caſum, Si filius geceſſtrit ntalum ab hoſtihus rediret? His verbis oſtenditut em dem eſſe dubitationem de pronepote, ſicut ele
8.. p:ita pote: cùm proponitur filius eſſe apud hoſtes un E 4— 1

e apudbehg utrnaa morletun( tendit en tam deer hoc calue vexenplg ere tektan Iqui miin it Gallaut den ytlüyua m icenime uus hesu ris, Ktelben lgirorinbag ceuoh- ut Gallsu
llgendun
—
i9 b unnanb nſicrreb um nrni
adinrogrir
t ¹
rricttm
frunmrte rainttrrtur-
omnem ca
In Tit. De lib.& Poſth. hæred.inſtit.
am dubitatur de pronepote ſi proponantur filtus eenen s apud hoſtes eſſe. Et has quæſtiones Scæ- 4 häc ler coniungere. In d.§.& Auid fir antüm. uola us quod dicitur de nepote in formula Galli, de nrr henduum& eum ſenſiſſe de prone pote. Vn- Loß tantuͤm quæritur, ſi filius apud hoſtes ſit,
Nomodb inſtituendus ſit nepos, ne rumpatur te- b
ſiamentum, ſi forte filius deceſſerit poſt mortem . Sed etiam quæritur, ſi filius& nepos capti ſint an tibus, quomodo inſtiruendus ſit nepos, qui à ues poſt mortem aui: cur hoc nõ induxit Gal- lus in pronepote:In nepote ita debuit cõcipere for- mulam, Sifflius meus apud hoſtes deceſſérit poſt mor- nm meum,nepos,&c In pronepote, vt proponantur R flius& nepos apud hooſtes eſſe,& poli aam de ceſerunt, mortuo iam teſtatore, natum eſſe prone- otem: cur hoc non induxit Gallus cur non ita concepit kormulam ſuam? Nam nõ tantùm ſi filius mortuus fuetit, viuo teſtatore: ſed& ſi mortuo te- ſtatore deceſſerit apud hoſtes:pro pter legis Corne- lie fictonem rumpet reſtamentum nepos: quare non induxitvt nepos non rumperet, vel etiam ad- huc illis viuis, vel etiam filio vel nepote adhuc vi- uis, is qui naſcetur poſt mortem aui ſeilicet prone- pos. Qui, eſt lectio Noricæ editionis. in F lorent. le- gitur, aui, non qui. lectio Norica mihi planior vide- tur& expeditior:tamen F lorentina poteſt defendi. Satis acutè& probabiliter defendit cam Taurellus- ſed ita vt ſatis oſtendat, quàm verum illud Euripi- dis, Simplex veritatus oratio. nihil enim opus eſt ambagibus ſiquis Noricam lectionem ſequatur, velvtranque dictionem coniungat. Et videtur pro- babile eſſe, coniungi vtranque dictionẽ debere, vt & legatur aui, vt in Flor. Pandect.& qui, vt in No- lico Codice.& credibile eſt hãc eſſe veram lcctio- nem. Nam etſi, aui, non legatur: tamen ſubaudiri debetita ſcilicet poſt mortem aui„qui,&c. Qua- re non induxit Gallus Aquilius, vt vel nepos hoc caſu, montuo filio apud hoſtes, non rumperet teſta- mentum, vel adhuc viuis filio& nepote, non rum- beret pronepos? quare in eum caſum non inſtituit: Nam fH inſtituiſſet cos, non rumperent teſtamen- tum. Oſtendit ſe non ſine cauſa hanc quæſtionem &X dubitationem propoſuiſſe„quia hic caſus ad le- gem Velleam non pertinet. Lex Vellea pertinet ad eos, qui naſcentur viuo teſtatore. pertinet inquam ad unſtiturionem nepotum, qui naſcentur viuo te- ſtarore.in hac autem ſpecie ponimus nepotem eſſe natum poſt mortem aui. Hic ergo caſus ad legem
elleam non pertinet. non ſine cauſa igitur Ppropo-
ſita eſt hæc quæſtio.
Ad aſataliu ergo eftt eisſmodi—
66 Vtilitate Ahe
R Eſpondet hoc loco Scæuola ad propoſitam
b quæſtionem. Et ait, melius eſt hanc admitti Interpretationem vr rcte
inſtitui poſsit nepos in
deurut deſtun onepos naſciturus eſt ſuus& ru-
dli gui Kernnli. quaſi fue rit ho ¹ conſilium
guchiunden u am propoſuit. Oſtendit Scæuola Nlaut eum mnorir præcipueè vt ita reſponderet. b Wüünal 3 laras rei, deinde etiam lex Vellea. adinen S's allcuius facit vt cam interpretatione u,& extendamus, ſi quid non ſatis ſcriptũ
ſit: ſi quid non ſatis definitum ſit lege. Sic Iuriſcon. in l.hoc modo legato dato. c2. frde condict.& de- monſtra. ait legem, quæ pertinet ad ſobolem pro- creandam, quæ maxime vtilis eſt Reipubl. adiuuan dam eſſe interpretatione. Et hoc eſt quod dicitur in Inon poſſunt. 12.& ſeq.· ff.de legib. cm quid lege expreſſum eſt, bonam occaſionem eſſe,&c. quæ tendunt ad eandem vtilitatem vel interpretatio- ne, vel certè 1uriſdictione ſupplere. Vtilitas ea eſt, quæ dicitur boni& æqui apud Horatium. Publicè autem vtile eſt conſeruari teſtamenta& vltimas voluntates defunctorum. L.vel negare. fl.quemad. teſtam. aper. Hæc vtilitas ſuaſit vt hæc cautio ad teſtamentorum conſeruationem pertinens adiuua- retur interpretatione. Mouit etiam lex Vellea, quæ multos modos rumpendi teſtamenti abſtulit. Ergo ad exemplum legis Velleæ nos debemus produce- re ad conſequentiam per interpretationem hanc formulam à Gallo propoſitam, quamuis vnus tan-
tùm caſus ſcilicet mortis filij in ea formula expreſ-
ſus fuerit. Interpretatio di citur peculiari vocabulo, quam vocamus extenſionem, in I. Patroni. ff. de verb.ſignific. vbi dicitur patroni appellatione pa- tronam contineri, ſcilicet per interpretationem. id eſt, quod ſcriptum eſt de patrono, porrigitur ad pa- tronam, propter ſimilitudinem rationis& æquita-
tis. Id fit enim per interpretationem„non ex pro-
pria vi verborum. Sic accipitur hoc loco interpre-
tario. Poſſunt igitur hi omnes caſus exprimi à te-
ſtatore, Si morietur filius, qi deportabitur, Siemancipa-
4
5
bitur In omnem caſum poteſt conferri inſtitutio
nepotis, qui ſuus naſciturus eſt, vt hic verſic. Quic- quid mihi liberorum natum erit Hoc verbum mihi, habet emphaſim, id eſt, quiſquis mihi natus erit ſuus. s mihi naſcitur, qui naſcirur in poteſtate mea, & in primo gradu, qui dicitur ſuus hæres. Quam- obrem ita generaliter concipi poteſt inſtitutio,& quw natus fuerit fuus, ita vt poſsit rumpere teſta- mentum, ſi præteritus ſit. Hic locus obſeruandus eſt & diligenter notandus ad conuincendum errorem vulgarem eorum, qui putant caſum vnum expreſ- ſum à teſtatore, ad alium caſum non expreſſum produci interpretatione. Aiunt ſi teſtator ita inſti- tuerit nepotem poſthumum, é, filius, me Viuo, mo-
rietur, quamuis nullam fecerit mentionem aut de-
portationis, aut captiuitatis: verba tamen teſtatoris ad eos caſus producit,& hanc admittunt extenfio- nem non tantùm in interpretatione legis: ſed etiam in interpretatione vltimæ voluntatis. Sed niſi cui- denter appareat teſtatoris voluntas, non admittirur
hrc extenſio, quæ in legum interpretatione rece-
pta eſt. Hic error conuincitur verbis Scæuolæ in hoc loco. Nam ſi verum eſſet quod illi adſerunt, fruſtra diceretur inſtitutionẽ valere etiam in eum caſum qui à Gallo expreſſus non fult. Cur tam cu- riosè quæreremus an valeret inſtitutio collata in alium caſum, quàm qui expreſſus eſt à Gallo in for- mula ſua, ſi ille caſus ad omnes alios produceretur interptetatione? Producit Scæuola verba legis ‚id eſt formulæ, quæ recepta eſt Pro lege„& quam ve- luti legem Scæuola interpretatur. Interpretatio eſt legis, non autem verborum teſtamenti, ſi quis velit legem Aquiliam vocare. Hic difficulratem mouét nonnulli de condirtione. Sub conditione nõ potelt, b Rr 4

₰
—, 6 14 7
.
fuus hæres inſtitui. l.4fuus quoque. de hæred.inſtit. Quomodo ergo valet inſtitutio ſub conditione fa- ta: Hie docet Scæuola po ſthumum ſuh conditio- ne inſtituendum eſſe. Hic ſub conditione inſtitui- tur.& ſub ea conditione; quæ non eſt in eius pote- ſtate, filius non poteſt hæres iuſtitui, veluti ſub com- ditione fortuita, vel mixta. Non mihi videntur gul hanc difficultatem mouent, ſatis expendiſſe quod dicitur in d. l. ſuus quoqug. de hæred, inſtit, Suum hæredem vocant aliquando Iureconſulti, qui fuus naſcituxus cſt. l.vlt. de collat. bono, Nepos iam na- tus non rectè& propriè dicitur ſuus. quia non eſt in primo gradu. S.1.Inſtit de hæred. qualit.& differ. ſed tamen ſuus vocatur, quia poteſt ſuus eſſe ſublata nilij perfona. Sic etiam poſthumus naſciturus, qui poteſt eſſe ſuus. Sed quomodo id accipiendum ſit nos dicemus ſub tit. de cond inſtit. vbi etiam inter- pretabimur dict.l. ſuus. cuius interpretatio omiſſa eſt à nobis in interpretando titul. de hæredi. inſti- tuendis. quia videbatur pertinere ad tit. de con⸗ dictionib: inſtit. 3 Ad§. Si eius, qui filium habebat.
]7 Ypotheſis proponitur ad ea, quæ ſuperius di⸗ ca ſunt maximè pertinens, vt magis ac ma-
gis explicetur conſilium& ſententia Galli Aquilij. Quidam filium habebat: nurus, vxor filij, capta eſt ab hoſtibus, Pater teſtamentum fecit, inſtituit ne- potem naſciturum, hoc forte modo. non enim hic exprimitur à Scæuola modus inſtitutionis: ſed cre- gibile eit ita inſtitutum fuiſſe, Quicquid liberorum mibi natum erit. Nam poteſt ita inſtitui generaliter, vt diximus, Ita factum eſt teſtamentum, natus eſt nepos apud hoſtes, viuo teſtatore:poſt mortem te⸗ ſtatoris rediit ab hoſtibus. quæritur an hic caſus ad Galli cautionem, an ad. legem Vellcam pertineat? Notandum eſt enim quod dicitur, nurum peperiſ- ſe apud hoſtes, viuo teltatore: ſed rediit poſthlimi- nio nepos ille poſt mortem aui. Scæuola omittit hanc quæſtionem, vt rem ſubtilem magis, quàm vtilem: quia conſtabat teſtamentum non rumpi ſi inſtitutus fuerit. receptum enim erat hoc genus in-
tiitutionis tẽpore Scæuolæ, vt apparet- Nihil refert,
vtri ex iure antiquo,&c. His verbis oſtendit inutilè eſſe diſputationẽ. Gurioſi hominis eſſe his quæſtio- nibus immorari, quæ inuriles funt, Quæſtiones ple- reque ſuhtilitatẽ habent,& multa acutè excogita- ta, quæ tamen nullam ytilitatem adferunt. Et eius
eſt, qui ſe profitetur interpretem iuris, has quæſtig-
nes magis ſuhtiles, quàm vtiles omitterc. Verum
eſt quod quidam ſcripſit de P hiloſophia, Philoſo- phiæ non eſt quiduis eſculentum. Sic etiam mihi videtur dicendum eſſe de Iuriſprudentia, Iuriſpru- dentiæ non eſſe quiduis ęſculenrum. Sed quxæ fuit cauſa dubitandi an hic caſus perrineret ad Galli formulam, an ad legem Velleam? Nam probabili- ter dici poteſt ad vtranque pertinere hung caſum. Poreſt pertinere ad legem Velleam; ſi veritatem ſpectemus, nam lex Vellea pertinet ad cos, qui na- ſcuntur viuo teſtatore. Alia ratione videtup perti-
4
naere ad Galli cautionem. quamuis enim re vera
naſcatur nepos viuo teſtatore: non tamen ſuus na- ſcitur. nam ſuus dici non poteſt qui eſt apud hoſtes, nec eſt in poteltate. Ideõ que fortè dici poteſt ma-
Franc. Duareni Juriſconl.
gis ad cautionem Galli pertinere. quia ſi ſcopum T
conſideremus ad quem ſpectauit Gallus, voluit in ſtitui eum, qui naſciturus eſt ſuus poſt mortem 4 ſtatoris. Sed poteſt fingi non captum eſſe ab hofd. bus eum, qui reuerſus eſt ab hoſtibus: ſicque A cipio nariuitatis in poteſtate aui fuiſſe..retro. 16, de capt.& poſtlim.
Ad§. Forſitan addubitet quis.
T Ie quæſtio tractatur ad cos caſus pertinem,
qui ad Galli formulam& cautionem ac.
commodatur. Sic enim eſt intelligendum quod di- citur in initio, Forſitan addubitet quis in iſtis caß. bus, Sc:id eſt in caſibus ad Galli formulam accom. modatis, in quibus nepos& pronepos inſtituitur,ſi poſt mortem patris natus fuerit, ſecundum formu- lam. Et eſt hic quæſtio tractata, an pronepotis in. ſtitutio ideo non valeat, quòd nepos non rectè& ſecundum formulã inſtitutus dicatur. Sed eſt pro⸗ ponẽda ſpecies, vt melius hoc explicetur. Quidam paterfamilias habet filiũ iã natũ, nepotes& prone.
potes nõ habet:ſed ſe habere ſperat de filio: iſque de 18.
nepote& pronepote cogitat: facit teſtamentum. In eo teſtamento primùm inſtituit filium ſuum. Dein- de collata inſtitutione in tempus mortis ſiæ inſti- tuit nepotem, aut pronepotem naſciturum, hoc modo, Ji quis mihi nepos, aut pronepos nuſeeturpoſt wortem meam, eum hæredem inſtituo. Hæc inſttu- tio fit ſecundum præceptum Aquilij. Poſt fadum teſtamentum nepos naſcitur viuo patre ſuo, qui ip- ſum antecedit: nam poſuimus teſtatorem habuiſſe filium,& nepotem ex eo filio natum adhuc viuo
patre, id eſt filio teſtatoris. quod eſt notandum dili- 1
genter in hac ſpecie. Nam non naſcitur ſuus nepos, cùm patrem habeat, qui eum ante cedit in iure ſui. Deinde pronepos naſcitur, moritur nepos, deinde filius poſtea naſcitur pronepos poſt mortem teſta. toris. Hic pronepos petit hæreditatem ex tella- mento. Dicitur illa inſtitutio nullius eſſe momenti. Queritur anilla inſtitutio valeatꝰ Obiicitur aducr. ſus inſtitutionem quòd nepos non rectè inſtitutus fuit. idebque teſtamentum ruptum eſſe, tanquam nepote præterito. Nos poſuimus vtrunque inſtitu- tum eſſe& nepotem& pronepotem collata condi rione in tẽpus mortis teſtatoris, hoc modo, Siquus mibi nepos vel pronepos poſt mortem meam natus fu rit. Sic fuit nepos& pronepos inſtiturus. At nepos natus fuit viuo teſtatore. Ergo non Hiabendus pro inſtituto: ſed pro præterito porius. nam euenit ile caſus, quo non inſtitutus fuit. Ergo dicendumet yt in l.commodiſsimè. 10. ff.hoc tit. filium inſtitu⸗ tum: ſi eueniente altero caſu, qui omiſſus eſt à telt tore, præteritum videri. At hiic caſus expreſſise mortis: euenit autem alter caſus. Nam viuo tele tore natus eſt, Si enim rumpatur teſtamẽtum an modo inſtitutio valere poteſt pronepotis, qui n inſtitutus fuiteſed obeſt ei præteritio nepotisou vnum tantùm caſum inſtirurus, præteritus ain detur,& ſi preteritus eſt, conſequens eſt neciiſlld tionem valere, rupto teſtamento. Scæuolah betn hac ſpecie ait inſtitutionem pronepotis, quidad, eſt poſt mortem teſtatoris, valere: neque ei obelt nepotis inſtitutionem, quæ non videtur redte haa
oſſe. Et hanc affert rationem Scæuola. Hic eu

nrü nendn eſperritt rhacittehn tuit fliumt mpus mor Rem naſch tutynnem m infiuuns m Aquilin rrviuoyant nus teſarorn. dlio mrun duodetmmt non mſctuin um arrectti „morifast pos gokcor⸗ heredtummt o nullöcker valerrClin poso- th nnpun ke dum ſn nepotn toris Voen
In Tit. De lib.& poſth. hæred inſtit.
ſuus hæres eſt,& naſcitur poſt mortem. Hic pro- de quo hic quæritur, naſcitur ſuus hæres,& nehoe, eſtatoris. Si naſcitur ſuus& poſt mortẽ
rtẽ te E¹ 4 5 mo valet inſtitutio, nec ei obeſſe dicendũ eſt teltatOe
inſtitutionem ne
em non O Cur— 2 ad id quod obiicitur, teſtamẽtum ſponder ideri præteritione nepotis: quia inſtitutus oiin un caſums qui non cuenit:& co caſu eue- iis ndui omillis eltpraxeritus idetur, Ex his nens an oie facile telponderi potelt huic ohie veidis Nepos, de quo hc loquimur, non dicitur dinassqun proponirur natts viuo hatre,& de- ſanseriug harre. Ego dixi in hac ſpecie patrem- — laphüle filium,& cx eo nepotem: vtrum- ieie flium&x nepotemſed nopotem de- eS ante flium. Itaque nullo vnquam tempore orct dici gepos ſuus hæres fuiſſe: cum enim natus oſt pater eum antecedebat in iure ſui. Suus dici nõ otelb nil qui in primo gradu eſt, ſed quo tempo- te mortuuseſt, adhuc habebat patrem ſuum. quia raponitur deceſtiſſe ante patrem. Quo igitur tem pore poteltdiei ſaus hæxes elſe: Nepos quidem nõ recte inſtitutus& præteritus rumpit teſtamentum ſ agnaſcatur teſtatori, id eſt ſi ſui hæredis ius ali- quaado conſequmus fuerit: ſed nunquam hoc po- telt dici de nepote in hoc caſu. Ergo non poteſt di- cjmprum elleellanenrum. Nec ohſlat inſfitutio nepotis, quæ dicitur malè kacta eſſe. Vnde non ſine cauſa, in propoſita hypotheſi diximus mortuum elſe nepotem ante filium. Quia ſi contra propone- retur hlium deceſsiſſe ante nepotem, ſucceſsione nepotis in locum filij rumperetur teſtamentum. vt ſupra hac eadem l. 5. idem credendum. Nam tenet primum gradum, itaque rumpet teſtamentum vt hrxterius. Verum enim eſt cum eile præteritum, qui in vnum caſum inſtitutus eſt, cuùm alter caſus euenit Sed hog nihul obſtat. Ideòque nihil refert quomodo inſtiturus ſit hic nepos, in hoc caſu. quia etſi prmtetitus fuerit, hoc non poterit nocerę inſti-
rutloni pronepotis. b Notulæ quædam ad eundem§. Forfitan.
S ntpos poſt tamentum. Non aliter Scæuola ca-
as peitinentes ad formulam Galli exprimit. quos autem exprimit hi ſunt, cùm nepos ac prone- Pos inſtitujtur boſt mortem teſtatoris. hæc breuiter Econcise ſcripta ſunt. ideõòque obſcura videntur.
Hic nepos ſub conditionc inſtitutus fuir, ſi naſcexe- 1
tut poſt mortem teſtatoris. Hatus eſt autẽ viuo ad-
oncam lectionem hic magis ſequor. Mo- nepotis, monturfflius 233 Deind pou Jee rahn montem telkatoris.In iſtis rd— et b oft n litis enim caſibus hoc ſubau-
atori. l 1 her 3 unſeit poit mortem te- b 1 a equentia oſtendunt, vt de co
Ubitandũ o zeri n,.. nullo modo uerit., Vod minimè eſp,&rc.
votis, quæ non recte facta dicitur. beſt inltitutio nepotis? Quid re-
42 Nullum eſt periculum, ait Scæuola, ne propter ma- lam inſtitutionem nepotis, inſtitutio pronepotis vi- tietur. Hic enim ſuus,&c. vt valeat inttitutio ſufficit eum ſuum hæredem naſci,& naſci poſt mortem. Cur neposn unquam habucrit ius ſui hæredis, ego iam dixi. Mortuo patre,&c. In quibuſdam libris ali- ter legitur: in F loren. legitur, Viuo patre, dein de auo. Aemilius Florentinam lectionem interpretatur: ſed non ſinc fuco. Eius ſcripta qui volet legat. Norica lectio mihi videtur longe planior& expeditior, quæ conſentientes etiã alios veteres codices habet.
Sequitur, //½ etſi propeyos admitteretur, qui natu⸗ erit,&c Verba hæc obſcura ſunt,& ali variè inter- pretantur. Hic mihi videcur horum verborum ſen- ſus cſſe.*Si PionepOs admittitur, vt aultè dixi m us, f Pronepos ſuccedit in locum filij. Hinc conſequens eſt, argumento ducto à ſimilirudine, eum poſie ad- oprart loco nepotis ſi proncpos admittitut, t diri mus. Ergo ſi natus erit ex nepotc, id eſt, p ronepos. llocobiter auworats roluut Seruols,uodperunes ad tit de adopt. Colligit hronepotem adloptari poſ. ſe,vt ſit nepotis loco,& verum eſt.§. Et tam filium. Inſtit. de adopevd dicitur non tantùm me poſſe ſf lium alienum in neporis locum 2doptate, ſed& ie- potem meumyt ſit mihi flij loco:& pronepotem
Vr ſit mihi pronepotis loccooco. Ad S. In omnibus his heciebus, Ec.
Aec ſubiicit Scæuola yt oſtendat, quamuis BH nepotis inſtitutio neceflaria non ſit, vt dixi- mus: tamen filij inſtitutionem neceſſariam eſſe, ſi teſtator filium habeat. In ſuperiori capite diximus, erſi nepos inſtitutus non ſit, aut non recte inſtitutus à teſtatore, nihilominus valere pronepotis intitur tionem. Dubitari fortè poterat an idem dicen dum ſit, etſi filius inſtitutus non ſit, aut non recte inſtiru⸗-
tus ſit: Et ait Scæuola idem dicendum elſe. Ex al⸗ qua. Si teſtator, qui vult pohumum nepotem naſf eiturum inſtituerc ſecundum formulam Galli, ha. beat filium, neceſſe eſt vt filius ſaltem pro parte Né- res inſtituatur. Nam præteritio filij ſemper nocet, quauis non femper noceat nepotis prętetitio Nam fllio præteriro.17. f.de niuſto, rupt.&c.& linrer
cxætera. 30. f.hoc rit. Nec conualeſcit poſtea, etiam
(riud teltarore deceſlerié ltlius,, e8 de ex hæred. lib. in Inſtit. Sed de nepote idem dici non poteſt etiam ſi quis nepotem præterierit, poteſt va- lere teſtamentum: potelt etiam rumpi: ſed hoc pen- det ex cuentu. Nam ſi nepos natus ſuccedat iu lo- cum filij. filio fortaſsis mortuo rumpet teſt 4 men- tum. Scd contingere poteſt, vt nepos piæ teritus moriatur ante filium: atque ideo teſtamentum non
ſit ruptum. Bt ſic multum intereſt inter iuſtitutio- nom fllij& nepotis. Adicgit autem Scæuola verba
illa, Vt Rlius duntaxat qui eſt in poteſtate, eX aliqua
parte ſit heres. Vt excluderet emanci patum fillum. Nam flij emancipati inſtitutio non eſt neceſſaria,
nec rumpit tetamentum, quamuis ei detur à Præ-
tore bonorum poiſeſsio contra tabuùlas. Ad verſic.
Quod non eſt neceſſe,&ec. ibiiſt ibi ecedar: quia non
habet iura ſui hæredis. l. pen. cùm apud. f. huc. Kur- ſum ibi, Quorum Si liberos nepotis, aut proneporis
velimus inſtituere ſecundum formulam Galli Pix- ſcriptan,

47³ ſcriptam, non eſt neceſſe inſtituere nepotem, aut pronepotem, vt valeat iuſtitutio liberorum, qui ex eis naſcentur. Nam fortè contingere poteſt, vt ne- pos, vel pronepos moriatur ante filium teſtatoris. Non eſt legendus hic verſic. Quorum ſi liberi,&c. cũ parentheſi,vt in Norico libro, id eſt, nepotis& pro- nepotis. Nam etſi eſſent præteriti nepos& prone- pos, poteſt fieri vt teſtamentum non rum pant. Ex his verbis notandum eſt. Verbis formulæ Aqui- lianæ non videri filium inſtitutum eſſe, Si filius meus, vino me, morietur, tunc ſi quis nepos, Ec. Ex eo
quidam exiſtimant non eſſe neceſſariam filij inſti-
tutionem,& ſatis videri inſtitutum his verbis fi- lium. Ducunt argumentum ex 1.82. fi ita quis hæ- res inſtituatur. ff.de hæredib. inſtituendis. Inſtituo te heredem ſi legitimus hæres non vindicauerit herediita- tem meam. His verbis, 8inquiũt, legitimum hæredem
inſtitutum videri. vnde dicunt& idem hic dicen-
dum eſſe, cùm poſthumus naſciturus inſtituitur, Si flius meus, viuo me‚ morietur,&c. Sed verba Scæuo- Iæ manifeſtiſsimè hunc crrorem conuincunt. Re- quirit nominatim eum inſtitui:nec ſufficit eum ta- citè inſtitui. Et ad id probandum nos etiam aliis argumentis vſi ſumus fuprà. Argumẽtum duximus cx§. idem credendum.& 5. quid ſi is, qui filium. ſu- prà ead. hac Lvbi docet, qua forma inſtituendus ſit Slius. d. verò l.ſi ita quis inſtituatur. nihil ad rem pertinet. Nos enim loquimur de teſtatore habente hlium. nihil prohibet alium inſtitui ſub hac condi- tione, Si legitimus hæres hæreditaten meam non vin- dicauerit. Sed hic ponimus teſtatorem habere fi- lium in ſua poteſtate, qui nominatim inſtituendus eſt. Et quia nominatim inſtitui debet filius, ideo dicimus his verbis, quæ tantum conditionem ha- bent, inſtitutum rectè non videri, Si filius meus, viuo me, morietur Alias dicunt non poſſe defendi inſti- tutionem Galli: nec poſſe fieri quin hæreditas ca- duca fieret. Secundum conſtitutionem Iuſtiniani hæreditas tunc caduca dicitur generaliter, cùm is qui hæres inſtitutus eſt moritur viuo teſtatore. In conſtit. Iuſtiniani, C. de caduc.tollen. ſi hæreditas fit caduca,& acquiritur fiſco, quomodo poteſt vtilis eſſe inſtitutio poſthumi alieni, ad quem non per- uenit hæreditas? Sed hoc perfunctoriè quæſierunt.
Aiunt non inſtitui filium ſub conditione:ſed poſt- humum. Sed illi non intellexerum quod diximus in interpretatione tit. de hæredib. inſtit. Dixi l. Pa- piam non habuiſſe locum in filiis vſque ad tertium gradum. VlIpia.in Inſtit. de caduc.& tit. ſeq. Ius an- tiquum ſeruatum eſt liberis. Vnde etſi filius hæres initirutus deceſſerit, viuo adhuc patre, non ideo fit Saduca eius hæreditas per legem Papiam: ſed ius antiquum ei ſeruatut. Ad verſic. Nam fruſtrac xhæ- edeheu Ee Nam in omnibus his ſpeciebus inſti- tui oportet filium, ſaltem ex parte aliqua, ſi pater nolit eum in totum inſtiruere. Hoc igitur adiecit
Scæuola, quia poterat dubitari an ſufficeret filium exhæredari. Diximus ſuprà, quòd vt valcat teſta- mentum oportet filium, qui eſt in teſtatoris pote- ſtate inſtitui, aut nominatim exhæredari. ergo ſuf- ficit exhæredatio. Quid eſt igitur quod dicimus oportere filium ex aliqua ſaltem parte inſtitui? Sed ait hic non ſufficere exheredationem filij. Nam ab- ſurdum eſſet filium exhæredari poſt mortẽ ſuam.
Franc. Duareni Iuriſconſ.
Exhæredatio non habet vim niſi adita hæredita te
ab hærede l. z20. filium.§. ſed cùm exhæredatio. 6
bon. poſſeſ. contra tab. Si hæreditas adita non ſ exhæredatio non valet neque quicquam eoru 1 quæ in teſtamento ſcripta ſunt. Abſurdum eſt 1, quem exhæredari poſt mortem ſuam. Idem mnn 1 caſu contingeret, ſi pater exhæredauerit filium r inſtituerit poſthumum ex filio naſciturum d 4 mortem filij& poſt mortem ſuam, di filius nd
viuo me, morietur. Poſthumus inſtitutus ſi gl 4 mortuus fuerit non poteſt adire hæreditatem: niͦ filius deceſſerit. Nam fruſtra,&c. Oportet igiturf lium inſtitui ſaltem ex aliqua parte. Nam cxhxre daretur poſt mortem ſuã. In hac autem ſpecie uon poteſt exhæredari, in qua non proponitur alu hæredem eſſe inſtitutum à patre. Sed ſi proponerc mus alium inſtitutum eſſe hæredem à patre, val. ret exhæredatio. Eo enim hærede hæreditatem ad- ceunte, adhuc viuo filio, valeret exhæredatio. Sedſf ponamus exhæredatum eſſe filium,& nullũ alium eſſe inſtitutum præter nepotem naſciturum, cens exhæredationis effectus confertur in tempus, quo morietur filius: aliàs autem exhæredatio fllij dhe
& hoc eſt expreſſum in l.vlt. de condit. inſlit Hic non valet exhæredatio, quia abſurdũ eſfet aliquem
exhæredare poſt mortem ſuam. Sed vhi poſſet
vires habere exhæredatio, aliud dicendum et,&
ſic intelligenda eſt d.l.vlt. quæ alioqui contrania vi-
deretur.““
Nunc de lege Vellea.
Oſt explicatam Galli Aquilij formulam, ſe
quitur diſputatio de lege Vellea, de qua iam aliquid attigimus ſupra. Hæc lex voluit, vt hicait Scæuola, viuis nobis natos ſimiliter non rumpete teſtamentum. Similiter&c.vt enim Aquilius Gal. lus voluit poſthumos naſcituros poſt mortem te ſtatoris non rumpere teſtamentum: ita etiam au- ctor huius legis non voluit nobis viuis natos rum- pere teſtamentum. Vterque ergo eodem ſp vtriuſque fuit idem ſcopus& Galli Aquilij,& Vel lei. Vterque enim reſpexit ad conſeruationem te ſtamentorum, ne teſtamenta præteritione poſthu⸗ morum rumperentur. Sed Velleus hac lege ſun id ſuppleuit, quod in formula Galli deſiderabatut quod formula Galli non fuerat cautum& exptel ſum. Aquilij formula pertinet ad poſthuios, Gu naſcuntur poſt mortem teſtatoris. conceptio iplis formulæ hoc ſatis indicat. Si filius, viuo me, manit- tur,&c. De his, qui naſcuntur viuo teſtatore, nullum verbum eſt, nulla litera in formula Galli. Sed hoc ſuppleuit Velleus hac lege ſua, quæ Vellea dicitu- Dixerit aliquis, potuiſſe forraſsis Galli formuhhm produci ad hunc quoque caſum. atque ideomn- opus fuiſſe hac lege Vellea. Formula Galli A00 producitur ad pleroſque caſus de quibus anti 4 mus. Cùm Gallus ait, Si filius meus Viud m
tur, ec. non idem intelligimus, etſi filius, nne uo
ſtatore, fuerit deportatus: quamuis quoꝗ
geſierit eſſe ſuus. Deinde quod Gallus aitde depo te nos producimus ad pronepotem, Si hlusd 4 pos, viuò me,&c. tunc pronepos, c. Cur ergo 6 non dicimus in hoc caſu, vt Galli formulam i
1. arurn ducamus ad hunc caſum de his, qui naſcũtut vn reſtatoll

dem mlen ffertur un
exherecu de cond ia abſaraüt mſuam. K6 diud dien uwæalogli
ge UVlea
Aqvilj im ege Telkat, Iec lesrolin lmilterum eyteuin cituuss ir amemmm h it nobbub ne er clen Sgbünf t ad erian, erta ſrc d Vellas 3
auk Gdl 6
uid opus erat
Tit. De hb.& Poſth. hæred inſtit.
ſtatore, cm videatur eademn ratio eſſe: vt ſicut teltak Oe, 8
Gallus ita concepit formulam, vi filius, me viuo, mo- a4 ntaà COl
rur, tunc,&c ita nos concipiamus ex mente& ſen nicrur tune, Sei
a Calli, Si quꝶ mihi nepas, viuo me, naſcetur,& hene eſt⸗ Quid vetat formulam Galli ad hunc ca- heres eſto. 4
xtendi interpretatione, etſi hoe poterat fieri, legiſlatore? Sed dicendum eſt, ne Gallo quidem licuiſſe illud inducere formula ſua,
ſum e
uod Vellea lege cautum eſt de poſthumis natis
uo teſtatore. Id Gallo non licebat, qui Iurecon- 8 tantus erat: qui Iureconſulti rantum officio 3 19. re fungebatur. non enim licuit ei contra le- alquid conſtituere. Non licebat per legem ne- 28 naſciturum, viuo teſtatore hæredem inſti-
b ruere, Vt ſæpe iam ſupraà dixim us. Lex pro hibebat uicquam relinquere teſtamento 118. qun in rerum Auen eſſent, vt di citur in§.incertis.& s. Poſt- humo. de legat. in inſtit. Excipiebat lex propter hu- manitatem poſthumos ſuos. Ideõqui poſthumi tan tum alieni prohibebantur inſtitui:ſed leg. 12. tabu- larum permittebatur poſthumos tantuùm ſuos inſti- tuere. de Bliis poſthumis nulla erat dubitatio quin poſſent inſtitui..placet. 4. ffhoc tlt. de poſthumis verò nepotibus dubitabatur, quia ſi tempore teſta- menci non ſui eſſent, videtur corum inſtiturio pro- hibita eſſe Lex 12. tabularum loquebatur de poſt- humis alienis: Sed Gallus rationẽ excogitauit qua poßit nepos poſthumus poſt mortem teſtatoris naſciturus inſtitui, ſalua lege i2. tabularũ. quaſi pro ſuo potius, quàm pro alieno habendus ſit is, qui ali- quando naſciturus eſt ſuus: nempe poſt mortem fi⸗ lij, qui eum præcedit in iure ſui:& ſic Gallus inter- preratus eſt legem 12. tabularum. Id præſtitit Gallus
hac in re, quod officio Iurecorſulti conueniebat:
non exceſsit fines muneris ſui: id non cõſtituit con- tra legem, ſed ex lege ipſa per interpretationem quandam induxit. De naſcituris viuo teſtatore, ni- hil complexus eſt formula ſua. quia contra legem feciſſet. Lex non permittebat eos inſtituere. Non eſt eademratio eorum, qui naſcuntur poſt mortem teſtatoris,& eorum qui naſcuntur viuo teſtatore. Magna villitas exigebat, vt inſtitutio permittere- tux eorum qui naſcituri ſunt poſt mortem teſtato- 11, ncc poterat aliter fieri abſque iniquitate. Nam tPoſtſumi, qui naſcuntur poſt mortem teſtatoris ſui: rumpunt teſtamentum, ſi non fuerint inſtituti, vel exhæredati. Iniquum ignur eſſet non licere in- ſtituere. Ergo id induxit Gallus ex lege 12. tabula- rum, vrinttui poſſent. Non eſt idem periculum corum, qui naſcuntur viuo teſtatore:quia poteſt ex- pectare dum nati fuerint,& poteſt eos poſt mortem am inſtituerc.& ſi vereatur ne nati ſe viuo rum-
b audteſtamenrum: ac cos quaſi præteritos poteſt 4 uiantune ſlac ken he Heduun eſt r Wallus ſua. Opus igi 4 fun l nis Poichunis formu- i qua bn— egiſlarora adl hanc in rem daeikcumn han aerat lex neceſſaria. Lex igitur la- ulus legiſlator fuit Velleus, vnde nomen ac-
cepit lex Vellea.
andthet terelea, GSr. Velleus igitur non lure- buniehn Accurſius ait: ſed legi ſlator. lure- ctorez vO ententias non ſolent iuris noſtri au- Tur ho Deal leges uanquam Iuſtinianus abura- oc verbo in quibuſdam ſuis conititutionibus.
deportationis comprehenſus fucrit verbis
qui naſcuntur viuo teſtatore, non ad eos
—
47
Lex eſt quod populus conſtituit:&, vt habetur in Inſtit. tit. de iure naturali gent.& ciuili, lex fit popu- li auctoritate. Sententia Iureconſulti non recte lex appellatur. Ideo formula Galli non eſt lex:nec eam vocat legem Scæuola. quia ſatis intelligebat cam legem populum non tuliſſe. Et paulo poſt vocat Galli ſententiam: ſicur etiam Galli ſententia digi- uur in l. pen. f. de leg.. Hanc differentiam perſpicuè docet& illuſtrat locus ille Vlpiani, quem adduxi- mus ex illius Inſtit. tit. qui hæredes inttitui pollunt. Si poſt mortem naſcatur poſthumus, qui ſuus futu- rus eſt, ex iure ciuili inſtituntur ‚id eſt ex lege duo- decim tabularum. Si nobis viuis naſcatur ex lege ulia, id eſt ex lege lulia Vellea, velex lege luma Vellea. Ille locus apertè oſtendit non. licuſſſe ante legem Velleam poſthumos naſcituros viuo teſta- tore, hæredes inſtituere: ſod e08 tantum, qui naſcun- tur poſt mortem teſtatoris. quia non poterat aliter prouideri conſeruationi teſtamentorum. quod non accidebat in natis in vita teſtatoris. Hæc de origi- ne legis Velleæ,& de diſcri mine quod reper. tur in- ter legem Velleam& ſentẽtiam Galli, de qua prius diſſeruimus. Nunc de eadem lege Vellea rurſus quædam alia. Verba autem cius legis, aut ſaltem Ppars aliqua hic extat in d.§. nũc de lege Vellea,&c. Ad verſic. Qui teſtamentum faciet, is omnis virilis ſexus,&c. Videntur addenda eſſe hæc verba, aut his ſimilia, Inſtituendi poteſtatem hahcto. Vellea lex igitur dat poteſtatem inſtituendi omnis virilis fe-
Xus, qui teſtatori ſuus futurus erit. quod non licebat antè, vt ego dixi. In hoc capite legis Velleæ non du- bitatur, quin alia fuerint verba„quæ hic deſideran- tur, quæ difficile eſt omnino ſupplere. Certu aucß aliquid expreſſum fuiſſe de eorum inſtitutione, qui
viuo teſtatore naſcituri ſunt, de quo tamen nullum
verbum hic. Si quis dixerit hoc quoque contineri verbis illis generalibus, omnis virilis ſexus, qui ei ſuus hæres,&c. Scio his verbis contineri eos qui na- ſcuntur viuo teſtatore: ſed continentur hi quoque, qui naſcuntur poſt mortem teſtatoris. Cuùm di Gac, Omnis vixrilis ſexus, qui ei ſuus heres futurus erit Er certum eſt non fuiſſe ea comprehenla lege Vellca, quæ ad formulam Aquilij pertinent. hoc ſatis con- ſtat ex verbis§.& quid ſi tantùm. Diximus ibi, Si
teſtator inſtituerit poſthumũ naſciturum poſt mor tem ſuam ſub hac conditione, Si filius emancipa-
bitur, Si filius deportabitur in inſulam, ex ſententia
legis Velleæ per interpretationem hoc admitten- dum eſſe. quia legis Velleæ verba generalia ſunt. vt infra ibi, Oi quis, ex ſuis hæredibus ſuus hæres cle deſierit. Filius enim deſinit ſuus hæres eſſe non tan-
tùm ſi mortuus fuerit: ſed etiam ſi deportabitur.
Sed hoc induci non poteſt ex lege Vellea: quia per-
tinet ad eos, qui naſcuntur viuo teſtatore. Ergo fi teſtator inſtitucrit poſthumum ſub hac conditio-
ne, Si filius emancipabitur. hic caſus non poceſt di ci comprehendi verbis legis Velleæ. quia etſi caſus
legis Velleæ: tamen verba eius legis pertinent ad eos, qui poſt mortem naſcunrur. Et Scæuola ait, ex ſententia tantùm eſſe legis Velleæ, non etiam ex verbis.
Sed quæcunque fuerunt verba legis Velleæ, Scx-
uola ſatis nos docet de his, qui viuis nobis naſcun- tur, le
9

—
—
0
Uco latam fuiſſe. Verba legis Vel-
atiſsima ſunt. jer hæc, Qui teſtamentum faciet, Sc. lat int
Ibi ↄmnis virilus ſexus, Sc. Permittit lex omnes in- ſtituere„qui per virilem ſexum deſcendunt. Sic
enim accipienda ſunt verba legis Velleæ ex l 3. ff. de iniuſto, rupto,&c. Idem elt Inſtitut. in tit. de exhæred. libe. in princip. P ermitrit igitur omnes in ſtituere, qui deſcendunt per virilem ſexum. Ad verſic. Sui ſuus heres futurus ertt. Heæc verba latè atent, Smultos cafus complectuntur„de quibus ante diximus. Hic tractatur quæſtio ad cius legis interpretationem pertinens in principio. Ad verſi. Et videtur primum caput; c. Quæſtio naſcitur ex verbis legis Velleæ. In hoc primo capite dicitur, Qui teſtamentum faciet, Oc. Qui ſuus, c Quæritur an hæc verba referenda ſint ad tempus teſtamenti, an ad tempus natiuitatis: an ſic accipiantur, vt ita demum poſsit inſtitui naſciturus viuo reſtatore, ſi tempore teſtamenti natus eſſet ſuus:an verò etiam ſi tempore teſtamenti ſuus hæres non eſſet. quia fi- lius eum gradu præcedit? Quidam filium habet viuum:ex eo filio fortè habet nurum prægnantem, ſperatque naſciturum ſibi ex filio nepotem.ſi nepos hic An cercrur tempore teſtamenti non eſſet ſuus. Nam pater eum præcedit in iure ſui:ſed tamen, pa- tre mortuo, poteſt eſſe ſuus. atque ideo ne rumpat teſtamentum inſtituendus eſt ſecundum huius le- gis præſcriptum. Queſtio oſt ergo hic an ſpectan dum ſit tempus teſtamenti, an Vero ſufficiat ſpe- Kare tempus natiuitatis: Et videtur Scæuola velle ſpectari tẽpus, quo naſcetur nepos: non autem tem- pus, quo teſtamentum fit. Ergo& ſi filium,&c. Te- ſtator filium habet& ex eo nepotem nondum na- tum:ſed naſciturum ſperat: inſtituit nepotem na- ſciturum. valet inſtitutio ſi inſpiciamus tempus te- ſtamenti. Videtur non poſſe fuus dici. quia filius eũ oræcedebat in iure ſui. Sed ait Scæuola, nõ eſſe ſpe- ctandum tempus teſtamenti. Ad verfi. vt non ſolum. verba legis Velleæ in hoc primo cap. nos ſic inter- pretamur, quaſi notauerit hoc primo cap. Velleus, non tantùm illud. Ad verſ. Si nepos, qui eotemporeun- ſtituatur quaſi lex voluerit non tanum inſtitui poſ⸗ ſe nepotem naſciturum, ſi filius iam deceſſerit tem- pore facti teſtamenti: verùm etiam ſi filius viuo pa- tre non deceſſerit. Ad verſ Quid enim neceſſe eſt, Sc. Hæc verba ſic interpretatione reſtringere, vt ad tẽ- pus teſtamenti referantur magis, quàm ad tempus quo naſcentur: Verba legis Velleæ, quæ retulimus commode hãc interpretationem recipiunt. Melius eſt vt intelligamus generaliter verba legis Velleæ, quæ generalia ſunt„vt liceat interpretari non tan- rum ſi filius deceſſerit, viuo teſtatore: ſed etiã ſi ad- huc viuus ſit. Deinde ſequitur, Nam& ſi ita verba fient, Qui teſtamentum,&c Eandem ſententiam com firmat argumento ducto ex ſecũdo capite eiuſdem legis Velleæ. Sed de hoc capite aliquid eſt videndũ priuſquam hoc argumentum exponamus. Secun- dum caput legis Velleæ perrinet ad inſtitutionem nepotũ, qui iam nati ſunt viuo teſtatore, ante quàm teltator teſramentum faciat. Cum teſtator habet fi- lium& ex eo nepotem, ita vt filius totũ ius ſui ha-
tur, legem A Ve
bceat, non etiam nepos: quia præcedit nepotem vno
gradu. Verba legis Velles in hoc ſecundo capite ex 5. feq. colliguntur ex§. ſeq. Et bene&c. ibi, i quls ex
*
Franc. Duareniluriſconſ. ſuis here dibus ſuus hæres&ſé deſterit. Addendum el
ex variis capitibus illud, liberi eius& cæteri in lo
cum ſuorum kæredem ſuccedũto. Addendum er illud, nec minus teſtamentum ratum cſto. Si inſt. tuti fuerint hæredes. Velleus igitur in hoc ſecunqo
capite vult nepotẽ ſuccedere in locum filij, cum ſ.
lius ſuus eſſe deſiit:& ſimiliter pronepotem ſucc dere in locũ nepotis, vel filij. ſiſſilius, vel nepos dehe rint ſui heredes eſſe,& ita ſuccedere vt ea lucceſsio. ne non rumpant teſtamentum ſi inſtituri fuerint uid igitur, dixerit aliquis, noui induxit Velleus hoc ſecũdo capite legis ſuæ? Nam ante legem Vel.
—
leã licebat nepotes hæredes inſtituere. Nulla enim 1
lex eſt antiqua, quæ prohibeat nepotes iã natos in- ſtitui, de his quidem, qui nondum ſunt in rerum na tura, aliquid legibus prohibitum fuit: ſed de iam natis nepotibus, vt dixi, nulla eſt vnquam lex laua quæ eos inſtituere prohiberet. Hoc capite intro quct
I Hoc introduxit Velleus vt nepos ſuccedat inlo.
cum filij. Nepos enim, quem filius præcedit, ſui ius non habet. Sed hoc conſtituit, vt mortuo filio ſuc- cedat in eius locum:& ſui hæredis ius nanciſcatur Idem conſtituit etiam vt hac ſucceſsione ita rüp- tur teſtamentum, ſi nepos præteritus ſit:& addidi hoc iuri veteri. Iure veteri licebat inſtituete nepo. tem natum: ſed& licebat etiam prærerite. Non rumpebatur enim teſtamentum ob prætetitonem nepotis, ſi quis inſtituiſſet filium: ſed portioquqdam accreſcebat nepoti. Erat quoddam genus accreſcẽ di iuris, de quo in l. magnum vitium. C. de lib. pra. ter. Sed hac lege Velleus conſtituit vt nepos præte-
ritus rumpat teſtamentum, ſi præteritus ſit: ived
inſtitutus ſit, non rumpat. Introducitur ergo fucceſ ſio nepotis in locum filij, ſi filius deſierit eſſe ſus
hæres:& nõ rumpitur teſtamentum ſi inſtitutus ſit.
Hæc ſucceſsio dicitur ſimilis eſſe arrogationi.1 Poſthumorum. 13. fftit. ſeq. de iniuſt. rupt.& inſtit
6. poſthumorum. de exhæredat. liberorum. Videtut enim quædam agnatio recens, cum hi ſuccedant
in locum aliorum deficientium. Ex his autem ver- bis legis fatis colligi poteſt forma& ratio inſti- tuendi nepotis, ne ſucceſsione,& quaſi quadam agnatione rumpatur teſtamentum. Si filias meus ui. uo me, morietur, nepos mihi hæres eſto. Ego mortis mẽ
tionem facio pro exem plo. Nam verba legis Vel
leæ latius patent, eo caſu eueniente, quo ſuus heres eſſe deſierit filius, nepos ſuccedit in locum filij,non rumpet teſtamentum hac agnatione,& ſucceßio ne. quia rectè hoc modo,& ſecundum legem Nel leam inſtitutus eſt in hoc ſecundo capite. Exhisir telligitis quid fuerit cautum hoc capite ſecundole gis Velleæ, redeamus ad quæſtionem cœptam lj primo capite quæſitum futt, an verba legis Veler in primo capite, cùm dicit, qui teſtamentum faci is omnis virilis ſexus, qui ei,&c. an ca verba renda ſunt ad tempus teſtamenti? Nos diximui eſſe referenda ad tempus t eſtamenti: ſed ad tems natiuitatis, perinde ac ſi dixiſſet legiſlator Onn virilis ſexus, qui ei ſuus hæres fururus erit cina- ſcetur. nec neceſſe eſtita reſtringamus vetſeuuus legis hac interpretatione. Scæuola hanc ſedteh tiam, quæ erat dubia,& quæ pertinet ad intechter tionem legis, confirmat argumento ducto exho ſecundo capire. In hoc ſecundo capite, dic
Itut ne- 05

Txteritus licebat int etiam 1 arum odm liumſſetpa doddam den m vitium(i ontttinn vſiprerrnm. introducing ſi flius delrt unentumlinn nils ekean 3 de lnuttm cdat.broun cers,mi vium kllöu eſt orwad 1 Cione cd merrundfh Hena kulgon Namſchu
eſt periculum Tumpatur teſt ce it nepote
In T'it. De hb.& poſthu hæred.inſtituendis.
qere in locũ filij. nec refert in hoc ſecun- re,&c. cùm agatur de inſtituẽ- Dicitur enim inſtitutio vrilis
05 ſucce do capite, quo tempo do nepote iam nato.
e& ſi 2. 45 nepotem ſuccedere in locum filij, qui poſtea v
defunctus fuerit. Hoc argumento certs idem dicẽ-
gum eſtbvt nihil referat, cùm queritur de inſtiturio- 9
e corum qui naſcituri ſunt viuo teſtatore, an tem- Pei⸗ teſtamẽti viuus ſit filius, an non ſit, vt ſem per
valeat eorum inſtitutio. Nam 22 ſi ita verba,&c.
vidam legunt vno tractu vſquc ad hunc locum,
hæc coniungunt. quæ lectio non mihi diſplicet. Sed parũ refert ſiue hæc coniungantur, ſiue ſepa-
rentut. Argumẽtum ex eo ducitur, quòd lex Vellea in ſecundo capite non vult ſucceſsione liberorum rumpi eſtamentum;, ſi fortè contingat filium dece-
locum ktita interpretandum eſt, vt etiam,&c. Verba
legis Velleæ in hoc ſecundo capite non pertinent tantam ad ſucceſ'ionem nepotis in locũ filij: ſed ad
ſucceßionem omnium aliorum, qui per virilem
ſexũ deſcendunt, vt ſi vnus deſierit ſuus hæres eſſe,
ſequentes in locum deficientium ſuccedant. Ad§. Videndum.
7Nhoc capite legis Velleæ caut ũ eſt, vt ſi quis ex [ſuis hæredibus ſuus eſſe deſierit, liberi& cæteri
in eius locum ſuccedunto:nec ea ſucceſsione rum-
patur teſtamẽtum ſi inſtituti fuerint. Doc ego iam explicaui ſuperius. Hoc igitur caput legis ad inſti-
tutionem nepotum pertinet, qui iam nati ſunt,
quo tempore fit teſtamentum. Nam aliàs periculũ eſt, ne ſi quaſi agnaſcantur præteriti rum pant teſta- mentum. Eſt enim quaſi quædam agnatio, nõ pro- prie agnario. Nã agnaſci dicuntur, qui poſt mortẽ naſcuntur ſillöque mortuo nepos ſuccedit in eius locum& ius ſui nãciſcitur. Prouiſum eſti gitur hoc capite legs Velleæ ne hac ſucceſsione,& quaſi a- gnatione nepotis rumpatur teſtamentum. si quis ex ſuis heredibus ſuus heæres eſſe defierit, Ćcc. In his verbis ſfubaudiendum eſt, viuo adhuc teſtatorc.& fortaſſe id expreſſum fuit alia parte legis. Verba le- gis Velleg hic necplena, nec perfecta ſunt. Sed ex a- liis locis id facil colligitur ita eſſe intelligendũ,& oc addendum eſſe, viuo teſtarore. Eſt locus aper- tus in Ipoſthumorum. tz.ff de iniuſt. rupt. Ratio ſa- is perſpicua eſt ex iam dictis. Nam is demum rũ-
nn 10. 415 pit eſtamentum bropter præteritionem, ſi præter-
Gerehehireiin in primo gradu tempore mor muſtedfü 1quis hilio cxhæredato 6.§.I. co.ti. de pokt dudi boſthumos. 9.§ Iff.hoc.ti. de lib.& s Venten gendum eſt etiam in primo capite Alex etiam in formula Galli. aliàs nullum one quaſi agnatioue, vel præteritione amentũ, ſi fortè filius, qui gradu præ- hos nalſ en deceſlerit mortuo lã teſtatore. Ne- — buelelt rumpere teſtamentum.&ſi temore dlen zqui primum gradũ tenebat, quia drti teſtatoris adhuc filius cum prece-
tutionis der eaperlie erat. Itaque exemplum inſti- goe biur den 70 capite legis Velleæ, quod vul- Diicdee ulmodi eſt, S⸗ flius meus Viuo me, Pos meus hæres eſto. vel, Si me viuo filius
‚tuc nepos mihi hare⸗ eſto.
*
meus Aiſent ſuus hæres e
glius tempore teſtamenti viuus fuerit, lex
gere poſtteſtamentũ,& nepotem ſuccedere in eius
4⁸1 Confertur inſtitutio nepotis in eũ caſum quo prę- teritus rumperet teſtamentum ſi inſtirutus nõ eſiet nepos, ſi contingat filiũ mori viuo teſtatore,& ne- pos in eius locum ſuccedat, hac ſucceſsione rum pet teſtamentum quia filius eũ non præcedit,& fit ſuus heres. Hinc naſcitur quæſtio tractata de eo, qui fi- lium habet apud hoſtes. Videndum eſt, inquit Scę- uola, num hac,&c. Quidam paterfamilias habet fi- lium captum ab hoſtibus,& ex eo nepotem. Si ve- reatur teſtator ne fili us qui eſt apud hoſtes, ibi dece dat poſt mortem ſuam, atque ita nepos præteritus rum pat teſtamentum, quomodo nepotem poterit inſtituere? Non videtur poſſe inſtituere ſecundum legem Velleam. Si filius meus, vino me morietur, tunc nepos mihi hæres eſto. Ponamus filium decedere poſt
mortem teſtatoris, ſed apud hoſtes. Hoc caſu etiã poterit rumpere teſtamentum. quia lex Cornellia fingit eum, qui deceſsit apud hoſtes, deceſsiſſe an- tequã caperetur.l. in omnibus. 18. Hf. de capt.& poſt- limi.& tamen non eſt prouiſum conſeruationi te- ſtamenti in hoc caſu per Velleum. quia ſecundum legem Velleam in hoc ſecundo capite inſtitutio confertur in tempus mortis, quo mortuus fuerkt fi- lius viuo teſtatore. cuenit autem caſus lon gè ad- uerſus. Nam moritur filius poſt mortem teſtatoris:
ſed moritur apud hoſtes. quæritur an hic caſus poſ
ſit accõmodari verbis legis Velleæ, vt ita dicamus vel ex verbis, vel ex ſententia legis Velleæ, Si filius meus deceſſerit poſt mortem meam apud hoſtes, nepos heres eſto. Alias enim rumpet hoc caſu teſtamẽtum nepos,& non tantùm cum filius decedit, viuo te- ſtatore. Nam fingitur filius deceſs iſſe antequam caperetur, propter legem Corneliam. videndum igitur quid dicendũ ſit: Ad verſi.x ihil enim addidit, Juo ſignificaret&c. Videndum inquit, eſt Probabilis eſt de ea re dubitatio. Nihil enim addidit Velleus lator huius legis. Nihil eſt expreſſum lege Vellea, quo ſignificetur hoc tempus ſucceſgionis. Ideo non niſi per quandam interpretationem& extenſionẽ videtur induci poſſe hic caſus. De hoc caſu ſucceſ- ſionis nihil expreſsit Velleus. Ideo non videtur ex verbis legis Velleæ hoc colligi poſſe. Ad verſic. Niſi quòd, licet audenter, poſois dicere, de His verbis ſigni- ficat Scæuola poſſe dici etiã hunc caſum cõuenire verbis legis Velleæ. In hoc ſecundo capite ait lex Vellea, Si quis ex ſuis hæredibus ſuus hares eſſe deſie- b rit viuo teſtatore, liberi& ceteri haredes in eius lo- cum ſuccedunto. Ait Scæuola, Audenter licet. tu potes dicere hunc caſum conuenire verbis legis Velleæ, cùm ait lex,&i quis ex ſuis hæredibus ſuus eſſe defie- rit viuo teſtatore. Nam filius in hoc caſu dici poteſt deſiiſſe ſuus heres eſſe, viuo patre, licet poſt mortẽ deceſſerit. quia deceſsit apud hoſtes,& certum eſt redire eum nõ poſſe. Fit autem hoc propter fictio- nem legis Corneliæ, quæ fingit eum qui deceſsit apud hoſtes, deceſsiſſe eo momẽto quo captus eſt. l.lege Cornelia. 12. fl. de teſtam.& propterea ait, licet andenter. hoc enim audenter dictù videtur: quia ii veritatem inſpiciamus, id dici verè non poteſt. nam re vera non poteſt dici mortuus, viuo teſtatore: ſed poſt mortem teſtatoris deſiit ſuus hæres eſſe. Nam captiuitate iura patrię poteſtatis non ſoluuntur, ſed tantum pendent..ab hoſtibus. Inſtit. quib. mod. ius pat poteſta. Hic videtis ergo verba legis Velleę pro-

0 ₰ 62
duci interpretatione ad cũ caſum qui non ſatis ex- preilus eſt verbis legis. Exempli gratla, duui deceſsit mortuo teſtatore, apud hoſtes, fingitur deceſsiſſe viuo teſtatore. Et ſimilis eſt interpretatio ſuprà, in §. quid ſi is qui filium. vbi exemplum eſt ſimile, quod fuit adductum ad explicationem formulæ Aquilianr. Formula Galli producitur ad hunc ca- ſam Scæuolcæ noſtri interpretatione,& ad omnem alium caſum, quo nepos præteritus rumpere poteſt teſtamentum. Sic etiam producitur lex Vellea in hoc ſecundo capite de quo loquimur.
Ad S. Ilee caſus in difſicili eſt.
X Vltis varuque modis proſpectum eſt con- lIYVIſeruationi teſtamentorum à Gallo,& Velleę egis auctore, ne nepotes vel agnatione, ve quaſi a- gnatione, id eſt ſucceſsione teſtamenta defunctorũ rumpant. Hic tamen proponitur caſus, in quo non videtur ita nepos inſtitui poſſe ne teſtamentũ de- functi rumpat,ſiue legẽ Vellcam ſpectemus in vtro- que capiteſiue formulam Galli. Ideòque dicitur hic caſus in diſicili eſſe. In hoc enim caſu non vide- curratio iniri poſſe, quia ita inſtituatur nepos, Vt
non rüpat teſtamentũ. Non videtur enim ſufficere
nec cautio Galli, nec lex Vellea in vtroque capitè ſuo. Vnde de quo hic quæritur, eſt interpretatio.
Nulla lex ſiquidem tam caute, tam diligenter, tã- que circunſpecte ſcribi poteſt,vt non multa accidãt inopinatò, in quibus interpretatio& tεε νε nõ
ſit neceſſaria. Exemplum hic eſt luculentum. 1G%
naſcatur viuo patre ſuo,&c. Naſcitur nepos viuo pa- tre: deinde pater decedit ante mortem teſtatoris: hic nepos rũpit teſtamentũ, ſi præteritus ſit.& tamẽ nec ex formula Galli, nec ex cautione legis Velleæ poteſt ita inſtirui vt non rumpat teſtamentum. Hic caſus primùm ad formulã Galli non videtur perti- nere. PFormula enim Aquilij pertiner ad eos qui ſui naſcuntur. Vult Gallus inſtitui ſecundum præſcri- ptũ formulæ ſuæ eos nepotes, qui ſui naſcũtur. Hic non naſcitur ſuus. naſcitur enim viuo adhuc ſuo patre. Hic enim poſuimus naſci nepotem viuo pa- tre:deinde patrem decedere in cuius locum nepos ſuccedit. manifeſtiſsimè apparet formulã Galli hic non pertinere. Ad lege Veleam nihilo magis perti- net hic caſus. Ad primũ caput non pertinet eadem ratioue, quia diximus non pertinere ad formulam
Galli. Nam Velleus in primo capite inſtitui vult
cos, dui ſui naſcuntur. Et diximus ſuperius inſpici
tempus natiu tatis. At hic non naſcitur ſuus, quo enim tempore naſcitur filius eũ præcedit vno gra- du. Ergo non videtur ſecundum primũ caput legis
Velleæ inſtitui poſſe, ne rumpat teſtamentũ. Ad ſe-
cundũ caput legis Velleæ non pertinet etiã hic ca-
ſus: quia ſecũdo capite legis Vellee inſtituuntur ne- poteſt iam nati, ne ſucceſsione in liberorum locum
oſtea rumpatur teſtamentum. Ergo hic caſus om- nino ad legem Velleã non pertinet. nam patre mor ruo, ſuccedit nepos in locum filij teſtaroris,& hac ſucceſsione rumpirt teſtamentum, Tametſi ob ea, quæ iam diximus, nõ videatur poſſe inſtitui nepos in hoc caſu ne rumpat teſtamẽtum, nec ex primo, nec ex ſecundo capite legis Velleæ:tamen Sceuola alt poſſe ex duobus capitibus cõmixtis inſtitui ex ſententia Iuliani. Oſtendit Sccuola cur ille caſus in
Franc. Duareni Iuriſconſ.
1na
diff̃cili ſit. Non enim ſuus heres eſt,&c. Oſtẽdit— ee 0
ad ſuperius caput leg rie t ne, p aput legis Velleæ, nec ad poſterius 9
put eiuſdẽ legis pertinere hunc caſum. Ad primum caput nõ pertinere: quia loquitur de his qui ſug eo tempore quo naſ cuntur. Hic autem ſuus na 4 13
uo tempore naſcitur: quia pater præcedit eumſf poſteriore alius ſuccedendo&c. Poſterius caput 8 Velleæ prohibet rumpere teſtamẽtum eum de
tem qui inſtitutus fuerit: ſed loquitur de nepotei 3
nato tẽpore facti teſtamenti. Hic autẽ propomm non fuiſſe natũ tempore facti teſtamenti: ſed polt ea natus viuo adhuc patre. Denique& ſuperimec
e,vi liceat, Cec Explicat planius&x apettius qu pite, vt liceat, Oc. Explicat planius& apertius quidh contineatur vtroque capite legis Velleæ. Superooi
capite id permitritur, quod iure antiquo prohbi
tum non erat. Non erat etenim prohibitũ iure an tiquo, ante legem Velleam, inſtiruere nepotemm.
tum viuo adhuc teſtatore. Qui cum n ſaerann ſu an runt,&c At in ſpecie noſtra nepos cùm naſciur
ſuus hæres dici non poteſt: quia pater eum prace.
dit. ergo non poteſt dici hic caſus pertinere ad prr. 3 mũ caput legis Vellec. Poſleriore capite non vermitri 1-
inſtitui, ſed vetat,&c Poſteriori capite non permit- tit Velleus inſtituere nepotes iam natos Na id pro. hibitum non erat. Quid ergo facit in hoc ſecundo cap. Velleus: Vult in hoc ſecundo cap. nepotes, qui 1e iam nati ſunt tempore teſtamenti, ſi filius qul eos antecedit, deſierit ſuus hæres eſſe, eos ſuccederein cius locũ. Duo cõrinentur hoc capite. Primò vt ſuc cedat nepos in locũ filij, filio mortuo. Secundo vj
ob hãc ſucceſsionem teſtamentũ non rumpaturſiſ
nepos inſtitutus fuerit. Néwe ob eam rem minus. Or
Aitnon minus ratum eſſe teſtamentum, quddſuc. an cedat nepos in locũ filij. Si expendamus hæc duoi
capita legis Velles, non viderur hic caſus pernen ad legem Velleam,& rumpi videtur teſtamemum uid enim refert an quis præteritus ſit, an inutiſ ter inſtitutus fuerit? Ratio inſtituendi nepotis co tinetur his duobus capitibus legis Velleæ. At hicca ſus non conuenit rationi inſtituendi, quæ traditut capitibus eius legis. Quomodo igitur heeri potens ne rumpatur teſtamentũ? Non enim ſatis eſt inſti tuere ſed oportet vriliter inſtituere. Initio pottũ c nepotem nondũ natũ inſtitutũ eſſe: ſed viiliternn poteſt dici inſtitutus, cùm inſtitutio non ſit faaſe cundũ præſcriptum legis. Nullo iure poteſtnchos nondum natus in hac ſpecie inſtitui. Hoc piobati eſt argumento a diuiſione partiũ, nec ex primo nec ex ſecundo:& vt perfectior ſit diuiſio, potert atie re quis l. duodecim tabul. ius antiquũ, quo nõ let bat nepotes natos inſtituere ex ſentẽtia Vlpianii Inſtitut, Sequitur, Iuliano tamen videtur duobunb Subtiliter diſputando hic caſus de quo loquimi ad neutrũ caput legis Velleæ videtur pertines quæ hactenus à nobis dicta ſunt diſputãdo, cjſs tinent vt oſtendamus ſubtilitatem iuris nonys ſecundũ legem Velleam ſiuc ex primo, ſiue nte cundo capite nepos rece inſtituatur, vt musna rumpat teſtamentũ, Iuliano viſum eſt. Dusbsquch capitibus legis commiſtis Eclulianus ſic inerglela tus eſt legè Velleã, quaſi duobus capitibus cobn Ktis, ne rumpantur teſtamenta: ſi inſtitutus uecl hoc caſu nepos, qui naſcitur poſt factũ teſtamern
* 4 uC viuo adhuc patre ſuo:& poſtea patte montvoſii c patre ſuo:& poltea pa celi

guinane dcalöm trinnenn tor capie tes am mn roofack ecundoc ſana res elte u hocchn alio morul tamentürnn evechanm le teitmen Si epenint adeturi möi wickaut prerul
O inſtwyl
bos eqjſia linſärrndg omocvißu „ Nonem n rintixerlee
ſtiurictn
In Tit. De lib.& poſthu. hæred inſtituendis.
os in eius locum. Quomodo cõmiſcen-
rit ne—.. eſen Gadn legis Velleæ, ita vt ex cius legis præ- tur
ſcripto rectẽ inſtitutio nepotis facta dicatur Hic calus quadantenus pertinet ad Pemi eaputlegis Velles quia naſcitur nepos viuo teſtator, in caput leu viuo teſtatore.In ſpecie noſtra nepos naleiett naſcitur poſt teſtamentũ viuo adhuc te- ziim A ſecundũ quoque caput accommodari tneſer. calus. Nam ſecundũ caput legis Velleæ
oreſ du nepotem iã natum tempore facti teſta-
ern teltator habet filiũ& nepotem iam na- neu hoc caſu nepos reperitur natus tẽpore ſui
ris& ſuccedit in locũ patris ſui. Secundũ caput all
riinet ad nepotem& filium iam natos. Pertinet ru adſucceſsionẽ nepotis in locum filij, quãuis mſcaur poſt factum teſtamentum: tamẽ reperitur
natus vilo patfe,& patre mortuo ſuccedit in eius
2
locũ ſed quia nô naſcitur ſuus, nec eſt natus tẽpo-
re facti teſtaméti, ſi ſeparatim inſpiciamus hec capi ta ad neutrũ caput dici poteſt pertinere, niſi ca cõ iungamus. Nos ita coniangimus, quaſi Velleus ita dixcrit in primo capite, Qui ſuus naſcetur„qui ſuus aturus eſtquo tempore naſcetur„vel ſuus faclus erit ſaucchiume, vel quaſi agnatione: Sic vt primum caput recipiat interpretationẽ ex ſecũdo capite. In primo capite ſic dicit, Qui ſuus futurus erit, cu naſcetur. Ver- ha ſunt legis in primo capite, in quibus videtur ali-
quid deficere:ſi verba ſpectemus, interpretationem
recipiunt ex poſteriore capite, quod pertinet ad ſuc
ceſsionem. Primum caput pertinet ad eos qui agna
ſcuntur, id eſt, qui naſcuntur poſt factum teſtamen- tum. Secundũ ad eos, qui quaſi agnaſcũtur, vt quod dictum eſt in vno capite ad alterum producatur: ſicut diximus in l. nõ eſt nouum. ff. de legib. vnam legem ad alteram produci. Nos itaque ita con cipi- mus verbaprimi capitis legis Vellec tam ex verbis 6... quim ex ſentẽtia, Quiſquus ſuus futurus erit cum na- ſeetur,vel quaſt agnatione ſuus futurus erit. Nec diſsi- mile eſt quod ſuprà diximus in§.& quid ſi tãtùm. Sic nos interpretati ſumus formulã Galli, vt ex ſen tẽtia legis Vellex multa ſumpſerimus ad ſupplendã
Galli cautionẽ,& quod in ca deſiderabatur. Vtiliter
ergo poterit inſtitui, ſecundũ ſententiã legis Velleę, nepos naſciturus in ſpecie propoſita, qui non erat natus tempore facti teſtamenti: ſed naſciturus poſt adtum teſtamentum, viuo adhuc patrc. Poterit ita inſtitui hic nepos, Si filius meus, viuo me, morietur:& naſtatun nepos wiuo me, ſine naſcatur népos adhuc filio me viuꝛetſ contingat filium meum poſtea decedere, nepotem in eins ocum ſuccedere, nepos hæres eſto.
Ex ſententia legis Velleæ poterit ita inſtitui nepos, vt ſucceſbione non rumpat teſtamentum. In caſu Vero luliani poteſt dubitari ſi naſcatur niepos viuo Patte ſuo bonamus nepotem viuo patre ſuo natũ, Lmanciparii àpatre. Primum quxæritur an ſit ei fu- d hæresan recte videatur inſtitutus eſſe: Dein- berals 3 ſeean ſuus an extra neus: Hic ait Sce uun umnen r ccü, Jui poſtea em ancipatus eſt: uum hæredem neceſſarium: ſed vt
extraneũ.. inſt nel. Ergo dicendum eſt in hoc caſu nepotem inſtitutũ à pa opter hanc ſtatus mutationer amui
poſirus. us mutationem, quamuis
textra familiam patris. hec mutatlo ſtatus
Velleæ pertinet ad nepotũ inſtitutionẽ
tre manere heredem, nec vitiari inſſi-
4 8] 1 2 non facit, quominus valcat inſtitutio prius rectè fa- cta. Sed non poterit dici ſuus hæres eſſe, ſed extra- neus. De hoc tamen potuit probabiliter dubitari. & ideo dicit, quod magis probandũ eſt. Hoc enim non caret dubitatione, quia videtur ſpectandũ tem- pus inſtitutionis, quo tẽpore inſtitutus eſt erat ſi uus. Etſi poſtea fuerit emanci patus, videtur nõ deſinere ſuus eſſe. Sed hic incidit difficultas in qua multi fruſtra laborant. Nam videtur ſubtiliter diſputãdo nepotẽ, qui poſtea emancipatus eſt, hæredem eſſe non poſſe:& emancipationem poſtea ſecutam ob- ſtare inſtitutioni. Nã ſubſtituitur nepos, ne præter- itus rumpat teſtamentũ propter ius ſui, quod ſuita- tis vocant. Rũperet teſtamentum ſui hæredis iura nactus: ſed ne hoc contingat inſtituitur hæres. At certum eſt emancipatum nõ poſſe rumpere teſta- mentum propter ius ſui. Emancipatus enim poteſt preteriri, nec eſt neceſſe emãcipatum inſtituere hæ- redem nec ob præteritionem iure ciuili poteſt rũ- pere teſtamentum, quamuis bonorũ poſſeſsio con- tra tabulas ei detur à Prætore. Sed hic de iure ciui- li loquimur.& hic inſpiciendum eſt propoſitũ te- ſtatoris. Cùm teſtator hunc inſtituit hæredem, ideo videtur id facere ne ſuus poſtea factus rũpat teſta- mentum. i igitur emancipatus eſt, non eſt periculũ vt teſtamentum ru mpat. ergo non infirmatur inſti- tutio, quæ prius facta fuerat. Multæ variæq́ue ſolu- tiones referuntur in ſcriptis aliorum: ſed mihi lõgè verius& probabilius eſſe videtur, in hoc caſu, ideo valere inſtitutionem hæredis, quòd præſumatur pater pietate paterna ductus inſtituiſſe filium ſuũ hæredẽ, magisque vt ne teſtamentum ipſius rum- peretur. Scio patrem hac ratione prouidiſſe conſer- uationi teſtamenti ſui: quia aliàs rumperet teſtamẽ tum. Sed non eſt præſumendum patrẽ alias non in- ſtituiſſe fllum. Nam&ſi vellet filium ab hæreditate ſua excludere, poſſet eum exheredare nominatim, & ſic prouidere conſeruationi teſtamenti ſui. Atq; ideo quod ab aliis ſubtiliter adductum eſt, non vi- detur ad rem pertinere. Poteſt igitur adire heredi- tatem, nec emancipatio nocet inſtitutioni:non erit tamen habendus pro ſuo herede, ſed pro extraneo. Itaque ſua ſponte adire poterit hæreditatem„non coactus, tanquam hæres voluntarius. Sui autem iu-
re ciuili coguntur adire hæreditatem, quamuis iu-
re prætorio detur eis beneficium abſtinendi. Ad. 16. Si filius hæres. Actenus diximus de forma& ratione inſti. Ituendorum poſthumorum: ſequitur quæſtio ad eundem locum pertinens, tractata in l. 16. ſi filius hæres. ſup. eod. tit. ſf. Hec lex omnium iudicio ha- betur valde obſcura& difficilis, adeo vt quidã ma- gni nominis interpretes ingenuè fateantur ſe cam nunquam intelligere potuiſſe, cuiuſmodi ſerè ſunt, que ſumpta reperiuntur ex queſtionibus Africani, cuiuſmodi eſt l. frater à fratre. flide cõd. indeb.& l. cẽ tum Capuæ. ſ 6e eo quod certo loco.& aliæ cõplu res.& vulgò dici ſolet, lex eſt Africani, id eſt, diffici- lis& obſcura. Dicam ſimpliciter& breuiter, diſcuſ- ſis accuratè omniũ aliorũ opinionibus, quod mihi probabilius viſum eſt in hac quęſtione. Incipiemus ab hypotheſi, x qua naſcitur quæſtio& difficultas. Hypotheſis in priore parte legis hæc 4 Quidam 2

4³4 b
paterfamilias habebat filium,& ex filio nepotẽ: ha-
ebat etiam vxorem prægnantem, ex qua ſperabat oſthuum naſciturum. Hic paterfamilias teſtamẽ- to ſuo inſtituit filiũ ſuum heredẽ,& nepotẽ ei ſub- ſtituit vulgariter, Si filius meus hæres non erit, nepos heres eſto. Poſthumum autem præterlit; qu naſci- turus erat ex eius vxore prægnante poſt mortẽ te- ſtatoris, antequam vel peperiſſet, vel abortũ feciſſet vxor, quæ erat prægnàs. filius decedit nõ adita here ditate. Poſt eius mortem mulier abortũ fecit. poſt- humus natus n5. eſt. Hic eſt hypotheſis, ex qua na- ta eſt quæſtio apud Africanũ tractata, iudicio meo. In hac ſpecie non inurtilitet proponimus vxorem rægnantem fuiſic, quæ poſtea abortum fecerit. Sic nos interpretamur hec veba, Poſthumo non nato,&c Allis quibuſdam placet, vacuum ventrè fuiſſe. Sed
ectius ſic interpretamur Poſthumo non nato, mu- lierẽ abortũ feciſſe. his verbis ſi gnificat Iuriſc. aliquẽ in vtero fuiſſe:ſed non natũ fuiſſe. Deinde ponimus etiam filium deceſsiſſe mortuo teſtatore, quod ma nimomenti ſtidque indicant yerbaila, quia co tempore,&c. ex quibus neceſſe eſt, vt intelligamus mortuum elſſe filium poſt mortem teſtatoris.& hoc debet etiam intelligi in priore parte legis. Nam in- ter priorem& poſteriore m legis partem, nihil in- tereſt niſi quòd in priori parte nepos fuit ſubſtitu- tus:in poſteriore non fuit. Ex hac hypotheſi queri- tur, quis hæres futurus ſit: Quæſtio hic eſt de hære- ditate. Africanus ait, Poſthumo non nato nepotem, Oc. his pauciſsimis verbis multa complectitur. Africa- nus ait nepotem futurum hæredem primum patri, & hoc dubitationem non habet, iudicio meo- eſt e- nim fururus hæres patri ab inteſtato. N à pater de- cedit inteſtatus ideoquc ci filius ſuccedexe debet ab inteſtato. Deinde auo futurus eſt hæres, propter ſubſtitutionem ex teſtamento: quia aui teſtamen- to ſubſtitutus fuiſſe nepos proponitur, Auo ſuum hæredem,&c. Addit futurũ hæredem ſuum vtrique tam patri quàm auo, quod admirabile quibuſdam viſum eſt. Ex his verbis magna oritur quæſtio, ma- gna difficultas, quomodo poſsit ſuus hęres eſſe auo ex hac ſubſticutione. Multa enim obſtãt, quominus poſsit ex hac ſubſtitutione ſuus heres eſſe auo. Pri- mum quia ſuus hęres nõ dicitur, niſi qui in primo gradu eſt. S. ſui autem Inſtit. de hæredum qualitate & differ.& S.ita demum. de hered. que ab inteſta.& 1.poſthumoru.13 ſf. ric. ſeq. de iniuſt, rupt. Non enim ſufficit in poteſtate fuiſſe: ſed oportet eũ in primo gradu eſſe. Filius autem tempore mortis teſtaroris tencbat primum gradum. Quomodo ergo nepos oteſt dici ſuus eſſe auo? Præterea filius fuit ſuus heres auo. quſa proponitur mortuus ſtatim poſt mortem aui. Ergo ſtatim acquiſiuit hæreditatem. Nam in ſuis hæredibus aditio neceſſaria non eſt. l. in ſuis. hoc tit. u.. ff. hoc autem ius ſui videtur exclu- dere ſubſtitutionem. Præterea ſuus hæres tranſmit- rit hereditatem etiam nõ aditam.l. apud hoſtes. C. de ſuis hæred. Habetur autem hęreditas pro adita, vt tranſmittat eam ad hæredes. Itaque non poteſt dici nepos ſuccedere ex ſubſtitutione. ſed duo non poſſunt eſſe hętedes ſinguli in inſolidum. l. heredi- tate. 17.. Pater. ff.de conſtit. pecun. Nodus difficilis
7
eſt,& hic varię opiniones reperiuntur. Sunt qui di-
cant hoc eſſe intelligẽdum, auo eſſe hæredem,non
Franc. Duareni Iuriſconſ.
directè& immediatè: ſed propter perſonam teſta toris, iuxta vulgarem regulam, Hæres hæredis mer meus eſt hæres.l.vlt. C. de hæred. inſtit. Sed huic ſen.
tentiæ manifeſtiſsimè pugnãt verba Africani, T„
patri, quàm auo ſuum hæredem.&c. Cuùm tam diſens exprimat Africanus nepotem futurum heredẽt n
patri, quàm auo, certè ca interpretatio conſiſteꝛe
non poteſt. Cùm dicũt exiſtere hæredem nepotem patri,& per conſequens auo, à pleriſque hæc ſent. tia probata eſt, quod exiſtiment aliter hunc locum intelligi non poſſe, quam quod propter ſubſtitutio. nẽ exiſtiment tolli neceſsitatem neceſſarij nexedis & ſuitatem. Bene quidem neceſsitas tollitur lubſtr tutione. I. 1.§. ſi proponatur. f.ſi quis omiſſa cauſi
teſtam. Sed ſuitatem tolli probare non poſſunt. El igitur alia querenda diſſolurio huius nodi Ego all arä-
ter reſpondeo, Ego dico in hac ſpecie nepotem ſuũ heredẽ futurum tã patri, quàm auo diredò& immediatè. Quod obiicitur de iure ſui, quodnõn. peritur, niſi in primo gradu ‚verum hoc eſt. ed cùm queritur an heres qui dicitur ſuus eſſe, primi
locum tenuerit, an tenuerit, non eſt inſpiciendum
tempus mortis teſtatoris vt pleriſque videtur. ſeq eſt inſpiciendum tempus, quo vnus gradus deſti- tuitur. Id explicaui ſuprà ad I.ſi quis poſtiumos. §. ſi filium. hic. Ego dixi facto teſtamento cum quę-
ritur de iure ſui, inſp icien dum eſſe tempus, quo te-
ſtamentum deſtituitur. Cùm quis petit hęredinat ab inteſtato. Si teſtamẽtum factum eſt à defundo, nunquam eſt locus ab inteſtato ſucceſsioni, quan-
diu hereditas adiri poteſt ex teſtamento.quandiu.
39. ffkde acquir. hęredi.& l.quandiu. 90 f. de regul iuris. Ergo expectandum eſt, dum certum fuerit neminem ex teſtamento heredem fore, dum deſer-
tum fuerit teſtamentum. Sic loquitur luſtinianus
§. Proximus. de legit. agn at. fucceſ. Antè non dicitut quis inteſtatus, quàm eius teſtamentum deſtitutum fuerit,& antequam certum fuerit nepotem exeins teſtamento hæredem fore, cùm teſtamentum fecit Cum teſtamentum non fecit, nulla eſt dubitatio, d.l.ſi quis poſthumos. ũ.ſi filium. ff.hic. Cùm qpæri tur de ſubſtitutione, eadẽ eſt ratio. quia ſicut facd teſtamento nunquam eſt locus ſucceſsioni ab inte. ſtato:niſi certũ ſit ex co teſtamento, quod à defin- cto factum eſt, neminem fore hæredem. Ita ci duo hæredum gradus ſunt inſtitutionis, nunquam l· cus eſt ſubſtitutioni, niſi certum fuerit ex prima gradu neminem fore hæredem. Hic autem propo nitur teſtatorem inſtituiſſe filium in primo gradu & nepotem ſubſtituiſſe. Ergo cùm queritur an ſuus dici debeat nepos, ad quem deuoluitur hæredia morte filij, certe inſpicimus tempus, quo deſttuns eſt hæreditas. quia certum eſt ex eo tempore fäium non fore hæredem. Succedit autem ex teſtamaf hic nepos, propter ſubſtitutionem; tanquamſe hæres: quia quͦo tempore cœpit poſſe adire lmnt tatem, erat ſuus,& in primo gradu. Cùm verd u ritur an rumpatur teſtamentum, non inſmmus tempus mortis vt dicitur in dicta I. ſi qui kobb⸗ mos.. ſi filium, ego id docui ſuprà in interplerano⸗ ne eius capitis. Ad alterum argumentum relpol- dendum eſt. Obiicitur nobis filium fuiſſe ſuum be redem, habuiſſe ius ſui: atque ideo non fuiſehe 25 adico

zguma
lietur loue »non ekti 1 deericu quo VHlbp Ilſ qus O teſtamen meſſetm in quisha facun d ttato luccin Xteſttanme quandiugnt elt, dum mm ſeredem ira Sic oqprie hæted,qt
1
tfucctd lin
to:in ha
In Tit. De lib.& poſthu.hæredtinſtituendis.
ditione ad acquirendam hæreditatem. ipſo enim jnce fllium exutiſſe hæredem teſtatori. Si ipſo iure iure t heres teſtatori, quomodo poteſt dici ex ſub- Atr. ne hæres eſſe? Hæc videntur pugnãtia. Re- Kirtu gerur dicendũ hæreditatẽ eſſe quæſitã filio, giusd luſum eſſe ſubſtitutum, vt nõ ſit locus rutioni, qu ädchndehienam re vera hæres fuit. Supereſt vt lu ccdum diluamus. Ego igitur in hac ſpecic deo flium nunquam habuiſſe ius ſui hære- zis Preteriuo enim poſthu mi,& incertitudo nati- e'seiuldem impediunt ſuitatis ius. Animaduer- viazum clt in hac ſpecie noſtra, quãdiu vixit filius, raſthurum ſemper in vtero fuiſſe, qui poterat na- ſci& rumpere teſtamentum. QWuandiu enim vixit fliusan poſthumus naſciturus eſſet, incertum ſe m- rfuit an verò mulier abortum eſſet factura, quã-
hoc ob rel 0n
is incerum pariter fuit, non poterat delata dici
hæreditas,ne quidem iure ſui. Hoc verò nos colli-
mus ex duabus legibus Digeſt. de acquir. hęredi.
dempe,[cum quidã.30.§. ſuum.& I. 83. ventre præ- ter Diſtinctio hec ferè traditur in d. l.ventre.& l. cũ nidam Diſtingunt Iureconſulti, an mulier vacuo ventte fuerit quæ putabatur prægnans eſſe: an verò mulier aliquẽ in vtero habuerit, ſed tamen incertũ fuerit an eſſet paritura. Aliquãdo cõtingit vt mulier pregnäs cſſe putetur, quæ tamẽ vacuo ventre eſt. Et hicerror nocet hæredi extraneo: ſuo autem hæredi no nocet, ſed ſuus hæres interim heęres eſt. Sed cùm quęritur de muliere, quę vacuũ ventrẽ non habet: ſed incertũ eſt an ſit paritura, an verò abortũ factu- ranon diſtinguitur ſuus ab extraneo. Suus hæres non poteſt acquirere hereditatẽ non magis, quàm extraneus, vt in noſtra ſpecie. Hic proponitur prę gnantem fuiſſe mulierem,& iricertũ fuiſſe an pari-
tara eſſetan abortum factura. Scio enim abortu mulieris non rumpi teſtamentum. l. z2. C. hoc ti. Sed
quia poſtnumus ſemper in vtero fuit quandiu vi-
xit fiiusinterim nõ poterat filius acquireré hære-
ditatem ldeo non impedit ille primus gradus, quin nepos ſuus heres rectè dicatur eſſe. Hec de priore parte huius legis, veniamus ad alterã. Ait Africanus, Quod ſi nemo, Oc. Hæc ſpecies ſimilis eſt fuperiori: niſi quod in hac poſteriori ſpecie nepos ſubſtitutus
non fuit. Donenda igitur ea omnia ſunt pro hypo-
theſi quæcunque diximus in ſuperiori ſpecie, hoc
excepto Ponendum eſt teſtatorem inſtituiſſe filiũ
ſuum heredem. Preterea ponẽdum eſt eum omiſiſ- ſe poſthumum ex vxore ſua, quam habebat prę- Shantem. Ponendum eſt etiam poſt mortem teſta- torts deceſsiſſehlium, vxore adhuc prægnante, an- tagnam ez velpeheriſler,vel abortum feciſſet. Illud b 4 Umexoipienddum eſt quod diximus. quòd in inp henn zu ſubſtitutus poſthumus nepos: duran 38 uit. Quæritur de hæreditate, quęri- — lit auo: Hic reſpondet Afri- zitipfun— ipſe filius inteſtato,&c. au heponnen heredem fore inteſtato auo„non denegone a 5 ſcio quoſdam hoc intelligere Dan nie Lu llius filij: ſed hoc ineptum eſt, dtemnt d emphalim habet, vt oſtenderer peiaden r priorem& poſteriorem ſpeciem. In ori lpecie ſuccedit nepos,& ſuccedit ex teſtamẽ- poſteriori fuccedit filius,& ſuccedit ab
x ſub hac conditione facta fuit. Si
inteſtato patri. Quia, inquit, e0 tempore&c. His ver- bis ſignificat morte filij, imò verò moriente filio& animam agente, deſtitui teſtamentum:& rem reci- dere ad cauſam inteſtati, perinde ac ſi teſtamẽtum factum non eſſet. Solus filius proponitur inſtitu- tus fuiſſe, non nepos. Ergo moriente filio, certum incipit eſſe, neminẽ ex eo teſtamento hæredem fo- re. Cùm certum ſit neminem ex eo teſtamento he- redem fore, hereditas recidit ad cauſam inteſtati.& tunc defertur hæredibus legitimis. Filius eſt legiti-
mnus hæres qui inſtitutus fuit. Deficit cauſa teſta-
menti:hæres extitit filius, qui eſt proximus hæres
ab inteſtato. Inteſzato patri,&c. Ipſe filius inteſtati
patris hereditatẽ acquirit,& eã hęreditatẽ tranſmit-
tit ad nepotem teſtaroris: ſicut euenire docet ſimi-
litudine. Hęc ſimilitudo non multum videtur ad-
ferre lucis rei, de qua diſſerimus. videtur enim què
obſcura eſſe. Sed ſi quis velit verum huius loci ſen- ſum aſſequi, videnda eſt ei l.vlt. de condit. inſtit. Ait ibi Papinia. quaſdam conditiones eſſe, queę poſſunt impleri vltimo vite momento: alias eſſe quę vlti- mo vit momento impleri non poſſunt, vt hec conditio, Si in Alexanariam ierit h res eſto. Hec
conditio pendet ex voluntate hęredis: ſed tamen
quocũque tempore impleri non poteſt. Ergo cùm
incipit animam agere, certum eſſe incipit deficere
conditionem. Aliquando talis conditio eſt, quę po- teſt impleri etiam extremo vitæ tempore: veluti, Si decem dederit. Is, qui hæres inſtitutus eſt ſub hac conditione, non cogitur ipſe per ſe manu ſua dare alteri. nihil enim in datione intereſt, an à me, an ab alio alteri detur. In factis multũ intereſt à quo quid fiat:atque ideo moriente hærede cui adſcripta eſt hæc conditio, poteſt impleri hæc conditio. Hinc pendet ſenſus noſtræ legis. in ea I.vlti. ibi,
Nam ſup rior quidem&c. id eſt, ſi Alexandriam ierit filius, quæ conditio poteſt impleri vltimo vite mo-
mento, etiã viuo filio deficit conditio. Rurſum ibi, Oui ſi neminem, ceſt eadem ſententia, quæ in hac lege, Filius, cui adſcripta eſt hæc cõditio. Si Alexã-
driam ierit, ſi nullum ſubſtitutum habeat, ſimulat- que incipit animam agere: quia certum eſt eũ con-
ditionem implere non poſſe, incipit legitimus hæ-
res eſſe patri, quaſi deſtituto teſtamento,& legiti- mam hereditatem ſibi quæſitam tranſmittit ad ne- potem,&ſi ſubſtitutus ſit nepos, tranſmittitur etiã
Viuo filio ex ſubſtitutione Dixerit aliquis, in primo quoque caſu huius legis idem dici poſſe, quod in hoc poſteriori, ſcilicet moriente filio: certum eſt e- nim eum hæredem non poſſe exiſterc. Sed hoc in- tereſt inter priorem& poſteriorem ſpecie m, quòd
in primo caſu deficit inſtitutio filij, eo incipiente mori,& adhuc manet ſecundus gradus ſubſtituti nepotis, ideo non poteſt dici ab inteſtato heres eſſe:
quia qu andiu eſt locus ſucceſsioni ex teſtamento,
non aditur hæreditas ab inteſtato, vt dictum eſt. Sed in ſecundo, cùm incipit mori, certũ eſt nemi- nem poſſe hæredem exiſtere ex teſtamento,& qura proximus hæres eſt filius, ab inteſtato trãſmittit hę- reditatem ad nepotem. Sed hic incidit difficulras.
Mirum eſt enim quomodo hic poſs it certum eſſe
neminẽ fore hæredẽ ex teſtamento moriente filio, atque ideo legitimus auo dicatur hæres. Dicimus certum eſſe incipere nepotem ex teſtamento hęre-
813
4)

86
gem fore cum filius moritur, etiam antequam ex.
PFranc. Duareni Iuriſconſ. tem eſt amiſſurus hęres, cùm cuidens æquitas&
4
4
halauerit animã, videtur hoc verum nõ eſſe. Nam eo moriẽte, mulier poteſt abortum facere. Hic pro- ponitur prægnantem eſſe mulierem, nonne codem momento, quo moritur filius poteſt mulier abortũ facere abortu autem ſecuto, ceſſat impedimentum
quirere hæreditatem abortu facto? ergo certũ non eſt cum moritur filius nepotem cx co teſtamento hxredem fore. Nam poteſt ſibi acquirere hæredita- tem, ſi eo momento quo moritur filius abortũ fa⸗ ciat mulier. Eſt difficilis nodus. Quidã dicunt hoc non eſſe præſumendum Neminem reperi, qui hũc nodum diſſoluat,& mihi ſatisfaciat. ſed aliò reſpe- xit Africanus. Dico,&ſi abortum fecerit mulier co
momento vitę extremo, quo filius moritur non poſ
ſe hæreditatem adirc. Scio eum qui eſt in extremis vitæ conſtitutus poſſe donare, poſſe teſtamentũ fa- core. vt in l. quoniã. C. de teſta. Is qui balburit po- teſt facere teſtamentũ.l. Pamp hilo. 37.§. I. de leg. 3.& 1. Scia. 42 H.1. ffide donat. cauſ. mort.& l ſi pater. 47. 5.vlti.ff. de fideicom. liber. S&d cum dicunt in extre- mis, eſt formula loquendi, qua ſignificare volunt eſſe moribundum, non autem eſſe in extremo illo momento. Sed Iuriſconſulti diſſerentes de hæredi- tate que defertur,& de conditione, hæc diſcuſſerũt Aπι τı,πέ uandiu prægnans eſt mulier& incer- rum eſt an ca ſit paritura, an abortum factura, ſcio rarionem iuris prohibere iuris ſui hæredis heredi- ditatem filio acquiri: ſed abortu facto, niſi in illo xtremo vitæ momento, etſi certum ſit non poſle nto eſſe pręteritionem poſthumi, adhuc
adire hæreditatem illo momento. Alia
lud notandum. 4.§.ulti.& l. fed
eſt, non pot mo vitæ momento non poreſt adire propter præteriti
oportę dit auo
decrerum à Prætore interponitur, cùm aliter con- ſultum eſſe non poteſt hęredi, cum aliàs hęredita-
rito teſtamento.
vrilitas id exigit,
IN TLII III. DIGEST, LIB. XXVIII.
DE-INIVSTO, RvPTo, ET
acquiſitionis hæreditatis: cur ergo non poterit a-
IRRITO FACTO TESTA. C A P V7T 7.
—— I O titulus eſt veluti appẽdix ſuperio- rum tit. de teſta. de liberis& poſthum. 1 Huic tit reſpondet alius in Inſtit, nä pe tit. quib. modis teſtam. infir In Co.
5 3 „— 1 5 9.
—
re, ſed quedam leges ad hunc titulum pertinentes 1
cxtant ſub tit. de teſtam. quarum interpretatio ideq
in hoc tempus dilata eſt. Inſcriptio autem huius tit ſatis oſtendit tres præcipuos eſſe locos. De iniuſto rupto,& irrito facto teſtam. Vt igitur via& ratione procedat diſputatio noſtra, de his tribus ſigillatim
& ſeparatim dicturi ſumus. Primùm dicemus de
iniuſto teſtamento, ſecundò de rupto, tertiò de ir- 3„
De teſtamento iniuſto. C42 II Eſtamentum iniuſtum vel non iure factum 1 dicitur à Iureconſultis, in quo ſolennia iuris defucrunt. l.t. hic. quæ ſint hæc ſolennia iutis, quæ neccſſariò obſeruanda ſunt in teſtamento faciedo, diximus ſub tit. de teſta. Teſtamentũ enim, ait Mo- deſtinus, dicitur iuſta ſententia noſtræ voluntatisin 1.1 ff. de teſta. Hoc autem verbum iuſta, ad iuris ſo- lennia refertur. Iuſta enim ſententia non eſt, cm obſeruata non ſunt ca, quę legibus ſunt introducin
ſed tunc dicitur iniuſtum eſſe teſtamẽtum. Anau. ia
tem iniuſtum dicendum ſit teſtamentum in quo i filius præteritus eſt, quæritur? Si filius ſit præteritus
qui eſt in patris poteſtate, teſtamentum nullumcſtn
L.inter cætera. 30. ffide liber.& poſth. An dicendum ſit iniuſtum probabiliter quæritur? Papinianus in 1. hoc tit. ff. diſtinguit ab eo quod non iure factum dicitur. non vocat teſtamentum iniuſtum, autnon jure factum Papinianus, in quo filius præteritus cl. Diſtinguit teſtamentum in quo ſolennia iuti dx- fuerunt, ab eo in quo filius præteritus eſt, quaſiim ſtitutio& exhæredatio filij ad ſolennia non per tineant. Cæteri tamen Iureconſulti hæc craßius tractantes, adſcripſerunt ſolennibus ordinationem teſtamenti.d.l. inter cætera.&§.i. Inſtit. de exhærcd- liber.vbi dicitur apertè& diſertè ad ordinationem
teſtamẽti inſtitutionem& cxheęredationẽ flii per
tinere. Hanc igitur differentiam Papiniani chten Iureconſulti cõfundunt, nec quicquam inte ettir ter eos Iuriſconſult niſi in ratione docendi. Py diami hic diſtinguit teſtamentum, quod lnialhn eſt ab eo, quod nullius momenti eſt. quia flu co præterſtus eſt. Mouit forte P apinianum,êi hæc obſeruatio non eſt neceſſaria in omnitchs to. ſed cum teſtator habet filium in poteſuixl Cæteri lureconſulti conſiderarunt hoc nec ar eſſe, nec minus neceſſariam eſſe inſtitutionem, aut exheredationem filij in poteſtate conſtituti, qun aliam ſolennitatem. Papinianus an imaduertit ao0 eſſe neceſſariam in omni teſtamento: ſed inens
hibendam eſſe hanc ſolennitatem, cim patet iſim
2 dice nullus eſt proprius titulus de hac

In Tit. De iniuſto rupt.& irri fact:teſt.
düüne zum in ſua; oteſtate. Deinde admonui ſub titulo Klium tthu. hoc caput ſumptum eſſe ex lib.. Ul e l.epohhc ue inſcriptionem indicare.& cùm Ahn deinn i ſingula definiret Papinianus, ſubtilius Vr A uratius hæc diſtinxit, quæ*— opere bor. run taſsis non ſeparaſſet& Keutne 5 b 4 m re a lo- b lureconſultorum. Sc omiſſa hac controuer- -. rum ocabulis, cõſtat vtrunq; teſtamentũ inutile luigri 5 4 d in quo ſolennia iuris defucrunt, quàm 1 lbene ain quo lius præteritus cſt. filio pręterito. 17 ff. ahnd heE Xeo quod dicitur nullius momenti eſſe teſta- brban mentũ huiuſmodi, cõſequens eſt neq; hęredis inſti- wpind cutionem valere, neg; legata, neque fideicommmilla, b * 1 equt quicquam corum, quæ in teſtamento con- un ſcripta ſunt: Nam tametſi libertas maximeè ſit fa⸗ ri un orabilis: tamen ex coο teſtamento, quod nullius Shroaa d ieltnon debetur. d.l. filio preterito. Huic ctelund monen uod dicitur de teſtamento reſciſſo, per ſeguna fmlee ofßcioſi teſtamenti l. Papinianus. 3. 5 löt 3 Ke nofficteſta. Si reſciſſum fuerit teſtamen- dDimme V 4 ropter exheredationem filij per querelà in- 4 ung ofico teſtamenti neque legata, neque libertates 1 quidem, quę eo teſtamento relicke ſunt, valent, -4 quamuis libertas maxime fauorabilis ſit, vt iam n ne ua ſnperius ànobis dicum abunde eſt. Idem Papinia. 5,i qeh in E7 fllio preterito. infra hoc tit.ait, Si preteritus, hæcotm&c& id ab co vt exceptio quedam additur. His e- tin ehm nim verbis oſtendit Papinianus, quamuis teſtamẽ- eſtamenin tum in quo filius preteritus eſt, dicatur nullius mo- ntianoe menti eſſe, conualeſcere tamen propter æquum& eidum uh bonum,ſi filius, qui preteritus eſt abſtinuit ſe patris n ſenrenim hereditate. Nam quod dicimus, teſtamentum nul. rlegbulun lius eſſe momenti in quo filius preteritus eſt, hoc le tetuiat na accipiendum eſt æquitate ſuadente, ſi preteritus ſit ickrat Afratndus partem ſuam auocauit, ex bono& ęquo ur Sifisg voluntas teſtatoris hic tuenda eſt: quamuis ſubtili- tcbwonnd tas iuris refragari videatur. Subtilitas iuris hic refra 1 4 7 ub gatur quia ſi nullum eſt, tanquam ea obſeruata n56 auihu fuerint quę ad teſtamenti ordinationem pertinent, 4 dicwir quomodo poteſt conualeſcere propter voluntatem co g ür teſtatoristeſtamentum? Nam qus introducta ſunt nerrm legibus ad teſtamenti ordinationem priuari iuris u ualas non ſunt: ſed publici.I. 3. ff. de teſtam.& cum te- a in qlo 4 ſtamentum ab mnitio non conſtitit, quia ſolennia rat defucrunt,non conualeſcit ex poſt facto. l. 7. ſi fi- ñiij ul lius eius. ſup. de lib.& poſthum. Sed tamen ait Pa- lutech u Dinianuser bono& æquo tuendam eſſe teſtatoris cerin 7 voluntatem Subtilitas iuris hic negligitur, propter a& 3 1 cuidentemxquiatem. Nam quod dicitur teſtamẽ- K aſſere rum nullum elle, quod legibus ſit conſtitutum, te- & ige amentum nullius eſſe momenti, in quo filius eſt eeenim Præteritus, hoc precipuè reſpicit fauorem filij, ua- rerguche uis ad ordinationem teſtamenti, que publica eſt, in ruohe 9 Tarar Sadprgcipue hic reſpexerant legiſlato- umenf aa eranmmflhprereriti, qui iniuria alfcitur momegle Luru codemquc teſtatore, cùm in illius teſta- tier nn mento preteritur. lraque æquum& bonum æqui- nccclaun tum— vt conualeſcat teſtamen- det liun 2- 1j 68 3 4 de voluntatem teſtatoris. De aliis ſolen- de taten neien e the,dmde unckan Kinimon iciänt omnino illa ſolennia. Scd poccha⸗ 1 ad fllij— ſit inter ſolennia, certè Hunsa ſbleta uleauih um Prrcipue perrinct. Hic quęxi . cbve Baribus iuris interpretibus,& eſt quęſtio
tta p
4³⁷
vulgò agitata,& difficilis explicatu. An quod hic dicitur de legatis, abrogatũ ſit conſtitutione Iuſtin. N ouel.. quę inſcribitur, vt cum de appella. cogn. Cuùm teſtamentum reſcinditur per querelam inof ficioſi teſtamẽti, certum eſt legata nihilominus de- beri ea conſtitutione Iuſtiniani, qua conſtitutione ſublatũ eſt ius antiquũ: cuius rei à nobis mentio fa
cta eſt in d. l. Papinianus. 8.§. vlt. ff. de inoff teſt. Vult
autem Iuſtinianus cùm reſcinditur teſtamentũ per
querelam inofficioſi teſtamenti, propter exhæreda-
tionem filijinſtitutionem quidem filij non valere, A
potiorêmque eſſe cauſam filij, quàm hæredis inſti- tuti: tamen ea legata, quæ in eo teſtamento relicta ſunt, valere. De filio exhæredato nulla eſt dubita- tio, licet inſtitutio hæredis infirmetur. Legata ta- men conſeruantur, atque ita derogari iuri antiꝗuo. Et ea conſtitutio non tantùm reſpicit ad fauorem filij,ſed etiam teſtatoris, vt legata præſtentur ſecun- dum voluntatem teſtatoris. Ego ſcio multa indu- cta fuiſſe ea conſtitutione in gratiam filij Exhære- dati‚ cui competit querela inofficioſi teſtamenti: ſed reſpicit etiam ad voluntatem teſtatoris, quæ etiam fauorabilis eſt. Sed quæſtio eſt, an idem dicendum ſit, de teſtamento, quod nullum eſt propter præter-
itionem filij, ſi præteritus ſit filius, qui erat in patris
poteſtate, quo caſu hic Papinianus ait inutilẽ non X„ 4..... 4.
tantùm eſſe heredis inſtitutionem: ſed etiam legata
omnino deberi: an dicemus hoc abrogatum eſſe
conſtitutione Iuſtiniani: Quãmuis hic reperiantur
Variæ opiniones: tamen receptius eſt ad preteritio- nem quoque filij conſtitutionem luſtiniani perti- nere:& idem dicendũ eſſe de preteritione filij, quod de exhęredatione, quaſi nihil referat, an teſtamen- tum reſcindatur per querelam inofficioſi teſtamẽ- ti, ob exhæredationem filij: an verò nullum ſit ob preteritionem ipſius. Qui diſſentiunt ab hac opi- nione co mouentur, quòd exiſtiment vbique Iuſti- nianum de exheredatione tantùm loqui: non autẽ de præteritione in§. ſi autem.&c.& aliis ſeq. Si lo- quitur de filij exheredatione tantùm, non de prę- teririone, ius antiquum quod ad filij preteritionem attinet, tanquam immutatum& intactum à luſti- niano obſeruari debet. Sed illi falluntur iudicio meo. Primùm iuſtinianus in ea cõſtitutione§. aliud quoque capitulũ loquitur tã de prexeritione, quàm de exheredatione. Ait enim non licere parentibus pręterire, aut exhęredare filium ſine iuſta cauſa:& niſi ea cauſa adſcripta ſit teſtamento,&c. Nec eſt recipiendum quod illi aiunt de pręteritione matris hoc eſſe accipiendum. Loquitur emm de præter- itione parentum ſimpliciter. Deinde in§. ſin autem hec obſeruata,&c. vulgò ita legitur, Sin autem eua- chato,&c. Nullum exhæredatis liberis præindicium ge- nerari. Ille locus eos fefellit. in Greco Codice Iuſti- niani aliter legitur,& malè hoc verſum eſt è Greco in Latinũ. Sic vertendum erat, non ſcriptis, non au- tem exhæredatis. Heredibus nõ ſcriptis liberis, non autem exheredatis. hec verba generalia ſunt,& per- tinent non tantùm ad exheredatos: ſed etiam ad preteritos, ſiue ſint præteriti, ſiue exhęredati liberi, verè dicũtur non ſcripti heredes. Hęc igitur verba referenda ſunt ad id quod ſuprà dicitur in§. aliud quoq; capitulũ. Non licere parẽtibus præterire, aut cxhæredare liberos ſine iuſta cauſa, caque expreſſa. dale Sr

4⁸⁸ Hoc autem eſt diligenter obſeruandum: quia præ. cipuum eſt fundamentum contrariæ opinionis.&
uto nullum vnquam diſſenſiſſe ab hac opinione, quam nunc tuemur, qui non motus fuerit verbis illis interpretis. Hæc ſententia noſtra confirmatur etiã alio argumento ducto ex verbis ciuſdẽ conſti- tutionis, cui ego puto reſponderi non p oſſe. Cer-
tius eſt eam conſtiturionẽ luſtiniani locum habere
in exhæredationc, quæ eſt facta ſine cauſa,& hoc cſt certum& indubitatũ:nec aduerſarij quidẽ hoc Oſſunt inficiari. Iuſtinianus ſtatuit non licere pa- rentibus filios exhæredare: niſi inſerta fuerit cauſa juſta,& vna ex his cauſis quę referũtur in ſua cõſti- tutione. Vbi illa verba, Si hæc obſeruata nꝰ fuerint.&c. ſic ſunt accipienda, id eſt, ſi cauſa exhæredationis adſcripta non ſit teſtamento,& alia nõ interuene- runt, nullum voluit præiudicium liberis non ſcri- ptis hæredibus fieri. Vult enim quãtum ad inſtitu⸗ monem, teſtamentum irritum eſſe, legata autẽ pre- ſtanda eſſe, quo caſu filius exhæredatus eſt nõ rite, non adiecta cauſa, quæ neceſſario eſt exprimenda. Conſtitutio illa Iuſtiniani de legatorum conſerua- tione locum habet cùm exhæredatio non rite facta cſt:yt puta non expreſſa cauſa. At hæc exhæreda- tio, præteritio quædam eſt. cùm enim exheredatio rectè non fit, nihil aliud eſt, quàm præteritio. Ergo de præteritione idẽ dicedum eſt, ſi id in exhereda- tione, quæ recte non eſt facta, locum habet. Si quis hoc neget, poſſum probare multis argumemtis. V- nũ ſufficiet ex§. ſane. de hære. quæ ab inteſt. defer. Inſtit. vbi probatur, vt ſi filio emancipato, qui præ- reritus eſt, datur bonorum poſſeſsio contra tabulas: ita ctiam datur eiqui rite exhæredatus nõ eſt. quia is præteritus eſt habendus, qui rite non eſt exhere-
datus. Hæc de iniuſto teſtamento.
De rupto teſtamento. C4 P. III.
Ic obſeruãda eſt diuiſio, qua vtitur Vlpianus 1in Inſtit:tit. quemad. teſtam. infirment. vbi di- cit teſtamentum iure factum duobus modis infir- mari, ſi ruptum, aut jrritum factum ſit teſtamẽtum. Aliquando dicitur non iure factum, cum in eo ſo- lennia iuris defuerunt, de quo iã diximus. Aliquan- do ſolenne eſt& iuſtum teſtamentum,& id teſta- mentum duobus modis infirmari ait Vlpian. ſi ru- ptum ſit: deinde ſi irritum factum ſit. Videndũ eſt quibus de cauſis teſtamentũ ruptum dici poſsit. Et imprimis dicendum eſt rumpi teſtamentum agna- tione ſui hæredis. Exẽpli gratia. Si poſthumus pre teritus paterno teſtamento, poſt mortem teſtatoris
8.
naſcatur. Teſtamentum in quo poſthumus præter-
jrus eſt, valet in initio,& fieri poteſt vt poſthumus non naſcatur. Non dicitur autem inutile eſſe ſicut teſtamentum in quo filius iam natus preteritus eſt. Sed ſ cotingat poſthumũ naſci, rumpitur..3 poſt- humi ff hoc tit. Hec à nobis explicata ſunt ad for- mulam Galli& legẽ Velleaã, ſub tit. de lib.& poſth, Alia eſt cauſa filiorum ſuperſtitum, alia poſthumo- rum. Superſtites faciunt iniuſtum teſtamentum, hi verò rumpunt ſi naſcantur,& interim antequã na- minatim.&t. Hæc etiam explicata ſunt. Difficultas tamen eſt in ca 1.§.vlt.& l. 4.& Tamerſi verè di- Aum ſit teſtamentum rumpi nato poſthumo; qui preteritus eſt,tamen interdum euenit, vt pars teſta-
Franc. Duareni luriſconſ.
menti rumpatur,& vnus gradus. Plerique fortaſii I gradus ſunt᷑ in teſtamento, gradus ſcilicet— rorũ& gradus ſubſtitutorũ. Exemplo id docct. pia. in d.l.3iin§. vl. ibi, vtputà ſi proponas&c. Telt 4 ror duos gradus hæredum fecit in ſuo teſtamenn ſcilicet gradum inſtitutorum hæredum,& gradum
ſubſtitutorũ. A primo gradu poſthumus eſt exhę-
redatus, à ſecundo non eſt. Docui quomodo id i 1 5 b at in 13.§. filius. ff.de lib.& poſth. Primus gradus valet à quo poſthumus eſt exheredatus. Secundus anden gradus rumpitur. Sed quid refert, dixerit aliquis 11 ſecundus gradus rumpatur, cũ primus valeat:? au
hoc prodeſt poſthumo preterito? Hoc poteſt pro. deſſe, vt ego nunc dicã. Nam fieri poteſt, vt qui 3 ſtituti ſunt in primo gradu, repudient hereditatem. vel moriantur ante aditam hæreditatem ſecun- di autem gradus, eis deficientibus, ruptio proddeſt 6 poſthumo, vt ſuccedat, qui aliàs non ſuccederetü
ruptus non eſſet ſecundus gradus. Itaque primus
gradus valet, à quo poſthumus exhæredatus eſtſt. cundus gradus ruptus eſt. Ruptio hæc non potch prodeſſe poſthumo; niſi deficientibus heredibusim.
ſtitutis in primo gradu:quia rupto ſecundo gradu
nõ cõtinuò primus rumpitur, in quo primo gradu filius eſt exhæredatus. Sequitur in l. 4. Deniqus,&e Ex his, quæ diximus, naſcitur quæſtio, Teſtator duos fecit gradus hæredum in teſtamento ſuo, vnũ inſtitutorum, alterum ſubſtitutorum. interim qèum deliberabant primi hæredes, an hæreditatem adite vellẽt, antequam hereditas deuoluta eſſet ad ſecun- dum gradum, natus eſt poſthumus. hic poſthumus preteritus fuerat in ſecundo gradu:non autẽ inpi. mo. Queritur ſi deficiat primus gradus, id eſt,ſihe-· a redes inſtituti in primo gradu repudient hæreditr anit tem, an ſecundus ruptus habendus ſit:Rit Vlpiha- reditatem eos obtinere non poſſe. Quanquam de eo probabilius fuerit dubitatio. quia quo tempote natus eſt poſthumus, hæreditas nondum verſabatur in eo ſecundo gradu. Sic loquuntur Iureconſ in! non putauit. 8. 5.à primo. de bon. poſſeſſſcontratab Nam adhuc deliberabant primi hæredes an hæte ditatẽ adire deberẽt, interim natus eſt poſthumus A primo gradu exhæredatus fuit poſthumus, non a ſecundo: ſed non erat locus ſubſtitutioni donte certum eſſet ex primo gradu neminem futurum hæredẽ. d.l. quandid ff.de acq.hære. cum ſimil Quo- modo ergo poterit poſthumus non natus rumpete hunc ſecundũ gradũ, cùm nõdum in co verſaretut hæreditas? Sed ait, propter ſpem dicendum rupuum eſſe illum ſecundum gradũ. Sequitur 1.5. Nam O ab conditione. Confirmat ſimilitudine quodpuis dixit. Si ſub conditione ſit hæres inſtitutus. Eccesqi eſt inſtitutus ſub cõdirione, õi Titius hoc anni lu
ſal factus fuerit ab eo poſthumus eſt preteritule
dente conditione natus eſt poſthumus. hic qugit an natiuitate poſthumi ſit rupta illa inſtituticl bium facit, quia pendente conditione, non fben verſari hæreditas in eo gradu. Sed tamen„Alenn dicendum eſſe propter ſpem, licet hæredis Dofi dum verſetur in eo gradu: tamen ſpescd olod verſetur in co gradu. In ea Libi, Sed etſi ſit ei ſuſin tus. Si ſit ei quis ſubſtitutus, qui fuit inſtitutus J 3 cõditione, quo caſu pendẽte côditione naſcitul 4
ut teritus poſthumus, ſiue poſtea extiterit cõ ditio,li

1 aü defecerit dicitur ruptum eſſe reitamentüita 8 nee. Kei irurus à quo preteritus filius, necex xredatus, dwyc te ſu inſtitutus poſsit hereditatem capere. Supcrior daa— pertinet ad poſthumum„qul naleidn pen mar d 3 nte conditione verſatũ 1I 1 c0 grac u. 1 1, Poſt düde 4 acum autem,&c. Conditio erat huiuſmo li,Si Ti- oc mt c zucanno Conſul factus fuerit,&c. Præteriit an- dn veohn tum eſt eo anno Conſulem Titium fa-
bmug vun be uiſſe. Natus eſt poſthumus poſt defectũ u
Ate, — conditionisait Vlpi cum gradum— uunete 2 4 demh d rxteciuseſt. quia nullus eſt gradus, quia co öprmuR qo pe⸗(cit⸗quo tẽpore poſthumus natus eſt. Cu- dr, e ditio de koie ſit ego mox dicã. Effectus eſt„ quia ten nn ius Etäu uenti gradui: aliàs ſequenti gradui tepudne non nechſtendunt verba illa ſequentia, Rum- n ſarit nocerti. m teſtamentu.&c. In ſuperiori ſpecie nos ntdu m. aaeun aprimo gradu Leſte tt larum eſſe filium, dläsna poüuid Purrirum. Quid dicemus è conuerſo, gradus 2 3 eunioferexitus ſità ſecundo autem exhæte- uueia 4 1s amperit agnatione primũ gradum, hinbe bu preteritus eſt an ſubſtitutus poterit ſibi vin
ſcientbun dicare hæreditatem? an ſit totum ruptum teſtamẽ-
larupdo tur Juo ditor n citur qur nin tettam titutotumi es an herxt- deuoluuah ſthumucy 0 gräbumme timus griu radureqabit nabecduä on polt G
italio,Gu
tum: Hic ait ruptum eſſe totum teſtamentũ. Cuͤm rupit primum gradum, a quo præteritus eſt, locum ſibi facit non ſubſtituto, vt propter ruptionem pri- mi gradus, hæreditas non deuoluatur ad ſubſtitu- tum. Atque ideo videndum eſt, an primus gradus, àquo præteritus eſt filius, ruptus ſit, an non ſit. Vti- le elt hoc inquirere, vt ſciamus an ruptus ſit ſecun- dus gradus, an non ſit,à quo ſecundo fortè gradu exhæredatus eſt poſthumus. Hinc vulgò illud dici tur, Qupd nullum eſt, rumpi non poteſt. His verbis, Quanuis fflius ſequentem gradum,dà quo Gcoſtendit quid interſit inter filiũ iam natũ, qui præteritus eſt teſtamäto paterno,& poſthumum naſciturum. Eſt obſcura ratio diuerſitatis inter filium iam natum, & poſthumum. Quod hic obiter dicitur de filio iã nato,plenius habetur explicatum. ff. de lib.& poſth. mo gradu& exhæredato à ſecundo, teſtamentum dicitur exordium capere à ſecundo gradu. Infirma- tur primus gradus, ſecundus non Drneair per-
qebenpiä It gimm.
inſtitutio clet Dro non ſcripro habetur ille primus nis gradus à quo pręteritus eſt filius. Diuersũ tamẽ ius gra nnen eſt in boſthumo pręterito, vt hic dicitur. Ibi, Patiatur acc. u vilariusu præteritus eſt à primo gradu, pati- umeg rur lequttẽ gradũ valere, à quo eſt exhęredatus, nec mnodl ber 5 nrmam ſecundus gradus, à quo exhereda- er henn u 3 1 rupto primo gradu, à quo præteritus eſt. Sed dä eum alud dicnurin poſtaumo.Närupto primo gradu, at linl u Frſd Prerer useſt poſthumus, rumpitur totum öherti 9 darus afl emwetäſecundus gradus à quo exhære- onc Elia, 3 2 Jed intelligenda eſt ratio diuerſitatis, eã ithumc— ex 3 nacä Naro diuerſitatis eſt, que colligitur , poſtun t 33:X hs hoctit. Diximus hanc eſſe differen- Dhl tam inter filium—
üti n aue pretelinnum iam natũ& poſthumũ, cùm vter- kcutin, i wurdee aue filio qui iam natus eſt, præ- atu di9 denkdnt 3 lle— teſtamentũ. Cùm autẽ præ- hen le mennun polthumus nondum natus, valet teſta- quit3 7 Bend initio, Scd ſi contingat poſthumũ na- alb dl0 lium iam ne,teſtamentum rumpetur. Ponamus fi- ncan ä fäl natum præteritum eſſe in primo gradu runss jiy⸗ exhgredlatum à ſecũdo. Dicimus perem 5.. 127ℳ COG,„ u. us Pe dto pri-
polle 3
In Tit. De iniuſto rupt.& irri. fact. teſt.
loqurule- 1.3,5.flllus.&§.ylt. vbi filio iam nato præterito à pri
inde totum teſtamentũ accipimus ac ſi vna tätùm
4³⁹ mo gradu, exordiũ capere teſtamentum à ſecundo: quia filio preterito à primo gradu, gradus ille nul- lus eſt. Ideõque hereditas verſatur in ſecundo, non in primo, cùm ab initio nullus fuerit.
Atqui à ſecundo gradu filius eſt exhęredatus nõ Preteritus. Ergo non poteſt ille ſecundus gradus rũpi ob præteritionẽ filij, cùm pręteritus filius pro- ponatur à primo gradu, non à ſecundo. Cùm autẽ
Poſthumus eſt preteritus à primo gradu, exhęreda-
tus autem à ſecundo, non eſt nullus ille gradus, à quo poſthumus eſt præteritus. Ideoq́ue in eo gradu hereditas verſatur, quo tempore naſcitur illum gra- dum rũpendo, hæreditatẽ, quę in co gradu verſatur, aufert. Ob hanc rationem poſthumo preterito à primo gradu, totum teſtamentũ rumpitur, non tã- tùm primus gradus: ſed etiã ſecundus. nam primũ gradum rumpendo facit ſibi locum, nõ ſubſtituto, reperitque hereditatem in illo gradu. Ergo heredi- tatẽ in eo gradu, ad ſe tranſmittit. Sed cũ filius na- tus, eſt preteritus in primo gradu, nunquam reperit heredem in illo gradu. Vnde idem dicendum eſt in poſthumo preterito, quoties nullus reperitur, eſt ir- ritus tempore natiuitatis, ille gradus in quo preter- itus eſt. Exempli gratia. Si naſcatur poſt defectum conditionis, preteritus eſt à primo gradu, in quo in- ſtitutus fuit ſub conditione, Si Titius hoc auno Con- ſul factus fuerit, Sc. defecit conditio: poſt defectum conditionis, natus eſt poſthumus. Hic quæritur, an rũpatur ſecundus gradus à quo exhæredatus fuit poſthumus: Dico nõ rũpi ſecũdum gradũ, quia de- ficit conditio, nunquã hæreditas verſata fuit in eo gradu. Ideoq́; non poteſt eũ gradum rũpere. Quo- ties rũpit primũ gradum, rumpit& ſecundũ: vt au- tẽ rumpat, oportet cum valere. Ergo ſi nullus fuerit non rüpet. Aliud exemplum eſt huius rei in l. 1.§. ſi venter. ff.de ventr. in poſſ-mitten. Cùm igitur natus eſt poſthumus,& iãà deceſſerant inſtituti in primo gradu: quia tunc ille gradus eſt nullus, premortuis heredibus ante cius natiuitatẽ, nihil inuenit quod rũpat. Dico igitur in hoc caſu non rumpi ſecundũ gradũ, à quo poſthumus exheredatus eſt: quia eſt eadẽ ratio, que in filio iam nato. Nam quo tẽpore naſcitur poſthumus, hereditas nõ verſatur in eo gra du: ſed in ſecũdo, à quo exheredatus reperitur. Ergo ille gradus firmus manet, nec natiuitate poſthumi rũpitur. Ex his intelligi poteſt l.ſi poſthumus à pri-
mo. 14. ff. de lib.& poſth. Ea lex videtur difficilis: ſed
his intellectis, quæ diximus, facilis crit explicatio. Diximus ſuperiori loco quomodo agnatione poſthumi rumpatur teſtamentum. Docuimus quid interſit inter poſthumum& filium iam natũ. ex l. huius tit..& ex I.3. S. vlt. de lib.& poſth. Vnde ſen- ſum etiam diximus percipi poſſe. lſi poſthumus a primo. 14. ff. de lib.& poſth. Addendum eſt ſupradi- ctis, non tatũ filij agnatione rumpi teſtamentũ: ſed ctiã nepotis. Nepos agnaſcens teſtatori rũpit eius teſtamentum: ſicut filius, ſi nemo cum pręcedat tẽ- porc mortis teſtatoris: vt dicitur in I. ſi quis filio exhæredato. 6. in princ. ff. hoc. titu. Nihil enim ne- ceſſe fuit eum exhæredari, quem pater precedebat. Nepos agnaſcens defuncto rumpit teſtamentũ, ſi
eum filius nõ præcedat tempore mortis teſtatoris.
Tunc enim dicitur agnaſci ſuus hæres teſtatori, cũ eũ nemo precedit tẽpore mortis. Hic inſpicimus b tempus

490 Franc L uareni luriic onl.
tempus mottis in ſucceſsione ab inteſtato. Non in- norum poſſeſsio ſcripto heredi. Sed cureſt neceſti.
———— ———— 3— —-.—— — ———— ———— —————— — 8——— 3— — S— 8 r 4 2—ſſ. ————
ſpicimus tempus mortis: ſed tempus quo defertur h xreditas, cum quis ſuccedere vult ab inteſtato. Si deiticutum ſit teſtameutu m, quod factum erat, in- ſpicitur tẽpus quo ei defertur hæreditas, quo tem- ore hæres inſtitutus 11 teſtamento omutit, vel re. pudiat tortẽè hæreditatem..ſ quis poſthumos. 9.§. Ii filium. ff. de liber.& poſth. In ſucceſsione ab inte- ſtato hoc tempus aliquando eſt tempus mortis te- ſtatoris, ſi nullum factum ſit teſtamentum, ſi ſtatim atque mortuus eſt teſtator, defertur hæreditas vel fllio ſuo, vel proximè agnato. Aliquando non eſt tempus mortis: ſed tempus, quod ſequitur mortem. Breuiter eſt tẽpus illud, quo inteſtatus eſt mortuus, uo tẽpore deitituitur teſtamentũ. d.l. ſi quis poſt- umos. 8. ſi filiũ. In eo. S.verba illa. ſunt legis, Si inte- ſtatus moritur,&c. quibus lex vult, ſi quis inteſtatus moxriatur, hæreditatẽ deferri vel eius liberis, vel eius agnaris. Si defunctus nullum fecit teſtamẽtum, hæ- rcditas ſtatim defertur proximo agnato. quia verũ eſt eum inteſtatum mortuum eſſe ſimulatque de- ceſsit.i fecit teſtamentum, expectãdum eſt an hæ- res aditurus ſit hæreditatem, an omiſſurus& repu- diaturus. Poſtquam omiſit, aut repudiauit hæredi- tatem, tunc certum eſt inteſtatum deceſsiſſe teſta- torem. Inteſtatus enim decedit is ex cuius teſtamẽ- to nemo adit hereditatẽ. Inſti. de hęre. que ab inteſt. 5.1. Ex iam dictis naſcitur quæſtio tractata hoc tit. in 1xpoſthumus. 12.§.I. Teſtator paterfamiliàs in te- ſtamento ſuo inſtituit extraneum heredem, vxorẽ habebat prægnantẽ, poſthumũ præteriit. neq; enim inſticuit, neque exheredauit. Poſthumus natus eſt viuo teſtatore, teſtator perſeuerauit in eadem volũ- rate:non mutauit teſtamentum ſuum. Queritur an ſit ruptum teſtamentum? Ex his, quæ diximus vi- detur omnino ruptum eſſe teſtamentum, nec poſſe ex teſtamento ſugcedere eum, qui hęres ſcriptus xſt. Et hoc fatetur Vlpianus ex ſubtilitate luris eſſe. quia tamen poſthumus preteritus viuo teſtatore natus deceſsit, licet ſi ius ciuile, de quo iã diſſerui- mus, inſpiciamus, teſtamentũ, quia ruptum eſt nul- ſũ effectũ habeat: tamen dicitur conualeſcere pro- pter æquitatem. Et ſi ſignatũ fuerit teſtamentum, Prætor dabit ei bonorum poſſeſsionẽ ſecundũ ta- pulas, ait Vlpia. Ergo Prætor non impartitur offi⸗ cium ſuũ, bonorum poſſeſsionis ſcilicet, niſi ſolen- nia iuris pretorij interuenerint. Oportet enim ſolẽ- nia iuris interuenire vt hæres ſcriptus vtatur auxi- lio iuriſdictionis prætoriæ. Oportet ſignatum eſſe teſtamentum ſignaculis ſeptem teſtiũ. Hæc ſigna- cula teſtium ortum habent ex iure pretorio.§. ſed cum paulatim. Inſtit. de teſta.& diximus ſuprà ſub rit. de teſtam. Oportet igitur ſolennia iuris prętorij
interuenire, vt quis habeat bonorum poſſeſsionem
à prætore:& hoc eſt expreſſum in l. z. ff. de bon. poſſ. Nũquam datur bonorum poſſeſsio ſecundum ta- bulasmiſi teſtamentum factum ſit ſecundum for- mam iuris prætorij: puta ſi ſeptem ſignacula ſint 2dhibita 91 teſtamentũ factum ſit ſine ſcriptis per-
nuncupationem, non niſi vtilis actio dabitur. Hic igitur notandus eſt obiter caſus, in quo neceſſaria
eſt bonorum poſſeſsio ſecundum tabulas hæredi ſcripto. Quibuſdam videtur admodum rarus ca- ſus cſſe, nec poſſe reperiri, in quo neceſſaria ſit bo-
ria? Suus hæeres, imò quiuis extraneus poteſt aco pere ſecundum teſtamentum bonorum poſſeio nem:& tamen iis proſpicitur ſacis iure ciuili. animaduertendum eſt bonorum poſſeſsionem cundum tabulas dari ei, qui iure ciuili ſacce non poteſt: puta quia teſtamentum fortè ſccundun formam iuris ciuilis factum non eſt. Et hoc ayens dixit Vlpian. in Inſtit. ti. de bonor. poiſeſ. Ait enn dari bonorum poſſeſsionem ſecundum tabul etiam ſi iure cituli deficiat teſtamentum& nony leat, ſi modo ſolennia iuris prætorij interuenerint 4.·ff de carbo. edict. vec eſt contra bon. poſ. Interi 7 quorum bonorum non datur cuiuis hęredi: ſedei tantùm, qui accepit bonorum polſeſsionem à Ptg. tore. Formula ipiius interdicti id ſatis declarat. Iu. terdictum igitur quorum bonorum, non datur N.
ſi ei, qui bonorum poſſeſsionem à Prætore accepi. hen
In hoc igitur caſu, licet ſecundũ ius ciuile teſtamen- tum videatur omnino ruptum, dicendum eſſe ta. men, ſi ſit ſignatum, hæredem bonorum poſſeſio. nem ſecundum tabulas accipere poſſe. Quidam 1 dubitant, an hæres poterit adire iure ciuili,& ho controuerſum eſt. Sunt qui exiſtimẽt poſſepropter verba Vlpia.in d. l.poſthumus. 12. in prin ybi ita le- gunt, Hereditatemg. obtinebit. Sed mendoſa eſt le- gtio: legendũ eſt enim, Remq; obtinebit, vtin Pot Sed quia non intelligebant quid eſſet rem obtine- re,& quorſum hoc ſcri ptũ eſſet ab Vlpia. munue- runt rem, in hæreditatem. Sed quomodo hoc acci.
piendum ſit ſatis oſtendit aliis locis Vlpi in Intii. am de bon. poſſeſ. ad fin.vbi ait in fin. Bonorum yoſſeſſin 15
nem quandam eſſe cum re, aliam ſine re. Cum ita da. tli
tur bonorum poſſeſsio vt nemo poſsit aliquãtem 3
euincere, dicitur dari bonorum poſſeſsio cum te. i
Sic etiam loquitur paulò poſt Vlpia. in d. poſthu mus. in fin. prin. Qui rem ab inteſtato auferre, Ge del hic occurrũt antinomiæ, propter quas redditur i- ta hec diſputatio obſcura& difficilis. Prima ant nomia eſt. C. de poſth. hæred. inſti. in l. z. ibi, P humo preterito. Duo continentur his verbis, qui uis breuiſsima ſint. Vnum eſt, poſthumo pretert rumpi teſtamentũ ſi natus ſit. Alterũ eſt, Si poſthu
mus natus ſtatim decedat, ruptum teſtamemũ unſ
reſtitui:& tamen hic dicimus cõualeſcere& datici bonorũ poſſeſsionẽ, qui ſcriptus erat hæres.Vugd diſtingui ſolet. Dicunt referre an poſthumus natis deceſſerit viuo teſtatore, an verò poſt mortẽ tehr toris. Aiunt ſi decedat viuo adhuc teſtatore, relt tui teſtamentum quod ruptum eſt& conualeſcets darique ſcripto hæredi bonorũ poſſeſsionẽ ſecut dum tabulas mortuo eo. Quod Vlpia. noſter ali initio d. princ.ibi, viuo teſtatore, non loquitutii pliciter de poſthumo, qui natus decedat:ſed qu cedit viuo teſtatorc. Lex autem ſecunda C.def hu. intelligitur de poſthumo qui naſcitur polan tẽ teſtatoris, nõ viuo teſtatore. Et hoc caſu nürcr tuitur teſtamentũ. Rationẽ diuerſitatis harcaiu- cũt. quia cum adhuc viuo teſtatore poſthunis ua 1 tus decedit, creditur teſtator in eadẽ voluinmas ſe manere magis, quàm cũ decedit poſthumashi b- ius mortẽ. Quia in priore caſu iuſta eſt& probe 1 lis eius volũtas, cùm videt deceſsiſſe poſthumui
no . 27 re ſpecle A tum ſe viuo què preterut. In poſterio a cadem

ele daane 1„em voluntas. Ego vereor ne idem dicẽdum wn ef badem dnem ſtatoris poſthumus deceſſe- fedohn, ſt&ſi poſt mortem teltato P decel das 1 tt VIpia noſter hic loquitur de poſt umo⸗ qui viuo un ni teſtatore natus decedit. Sed hoc multum mouere üu i nos non debet: quia de vita teſtatoris hoc fortè ex- ndum nn reſſum eſt: quia ita acciderat in ſpecie 8 poſita:In una diſoutationibus Iureconſultorum quæi ohes ex onnruge fabo incidentes plerunque tractantur: nee unt tanl uæſtiones ab eis excogitats. Et cap ut 12. ſfumptuũ kmena ctex li diſput. Vlpia. Mouct me vt diſſentiam ab rerij h liis atquc ita hæc ve rba Vlpiani interpretor, quòd wla 1 Vhpianus ipſe in Inſtit:tit, quemadmod.teſta. rump. u undn implciter ait rupto rſtewento dar honei hoſt⸗ n folan ſccundum tabulas Krpre eee 1, fl lebiehn 1 iũ didee fignaculs obſignatum it teſtamentum. Hoc dicit, vnarnh 8& nemo rem euincere poterit. Hoc enim ita eſt mun e zum ſine vlla diſtinctionc. Vlpianus ita Inemaj intelligendum dtui due tutuü cite edüiban ſ cribit conualeſcere teſtamentum, quod ruptũ eſt: nn Jar bonorum poſſeſsionem. non poteſt melior vInd Vjoiani eſſe interpres, quàm VlIpianus ipſe. Mihi en benm kague videntut verba Vlpiani eſſe intelligenda, * 1 9 tantum ſi poſthumus præteritus deceſſerit, alkelt o reſtarore ſed&ſi deceſſerit poſt mortem teſta- — erilimi weei detur bonorum poſſeſsio ſecundum tabu- mund a ſeripto hæredi,ſi modo ſeptem teſtium ſigna- an zehr culis teſtamẽtum fuerit ſignatum, vt iam diximus. ni uimt Fed quid reſpondebimus ad d.l.z. Ego reſpondco m quück yerum elſe quod dicitur in d. l.z. ruptum eſſe teſta: üclerèh mentumtamen non ctiam reſtitui teſtamentum. Sed qaum Sed addenda eſt exceptio ex hoc Vlpiani loco: niſi talis bſt ſignarum fuerit teſta mentũ ſeptem teſtium ſiguis: airninn quo caſu propter ſolennitatem iuris prætorij dabi- aliamſunt turbonorum poſſeſsio ſecundum tab. ſcripto he- et pewoſit redi. Si igitur nos vtranque legem interpretamur, onorum flun Wvniper alteram derogetur: vt per eã, quæ ſpecia- dpotIſnt lseſt, generali legi derogetur.l. in toto iure. ff. de intaun regiur. Vna lex eſt ſpeciali s, altera generalis. d. l.. proferur generalis eſt noſtra autem ſpecialis. Sic pugnãtia a dtu hec dici non poſſunt. Pergamus ad alias antino- wred'hull mias. Alia annomia eſt ex l. qui vxorẽ. 1. hic. Qui- vntierue dam habebat vxorem prægnantem, teſtamentũ fe- mck ſiio Poſhhunnun ex ea naſciturum præteriit. De- tosleeit bha in hoſtiü poteſtatẽ peruenit. captus eſt ab ho- arapun ſtibusmatus eſt ei filius apud hoſtes& mortuus. im cialte 4 dare an valeat teſtamentũ an non valeat? ait cryuseal 1 1 deies luriſe rũpi teſtamentum, etiã ſi filius an- ferrui⸗ cebile tur quam pater:& tamen proponitur de- tele zud züle kllius ante patrem. Ait ctiã Iuriſc. ad nullũ ean wmg Pertere hareditatem ex co teſtamento. Hæreditas vn 1 5 Ergo dekeretur legitimis heredibus ab inteſtato. Vul hn 34 ua dii ſoletquãuts filius in ca ſpecie mortuus boncü arante hatätamea propter lege Cornelia intelli- „Oh 1 tur pacer deceſiiſle prior ante filiũ. Lex Cornelia rla der adn cum qui deceſsit apud hoſtes, deceſsiſſe ante- uimns eu G ln capetetur quo tempore non erat mortuus xauene u dn ne natus quidem. Sic elabuntur: ſed eadem dumohtgt vortefilon efirari hac diſtinctio, qua& ſupo- tavol ag guendü 12 cſtguia pro certo habent, ita diſtin- ontouen der a1c⸗an flius decedat mortuo teſtatore, an 1 clbuore Ferô ante mortem teſtaroris. ce Krytumren„ 2 juole, cantlecudu g tatoris, eò confugiunt vt di- ſvorn⸗ Ah kiſlee d im Cionẽ legis Corneliæ patrẽ deceſ- ücecn⸗ ſtamenti adc kiliu, atq; ideo mirum nõ eſſe ſi te- ore auni ditas ex do Pii eſſe omnino dicatur, adeò vt here- det berg ltaméto ad neminem pertineat. Quia
In Tit. De Imuſto rupt.& irri. fact. teſt.
4
49 igitur ſuperior diſtinctio à nobis refutata eſt, nec poteſt conſiſtere, nec hæc quidẽ quę eã ſubſequitur defendi poteſt. Quid igitur dicemus? Idem quod in ſuperioris antinomiæ explicatione. nos dicemus rumpi teſtamentum in hac ſpecie, ſicut& in aliis. Qui interrogatus reſpondebit ruptum eſſe teſta- mentũ,& non reſtitui, non malè reſpondebit. Con- ſentaneum eſt hoc iuri ciuili, nec iuri prætorio cõ- trarium eſt: ſed hoc accipiendum eſt cum ca exce- ptione, niſi ſolennia iuris prætorij interuencrint: quo caſu hætes ſcriptus bonorum poſſeſsionẽ ha- bebit,& rem obtinebit, ita vt generi per ſpeciem derogetur. Quod dicitur in dicta l. qui vxorem. generale eſt. Generaliter dicitur ſtatim ruptum eſ- ſe omnino teſtamentum. In ca ſpecie non propo- nitur ſeptem teſtium ſignaculis ſignatum eſſe to- ſtamentum. Nihil huiuſmodi proponitur, ſecun- dum id noc proponitur, rectè reſponſum eſt ru- ptum eſſe teſtamentum. Sed quo caſu hæc interue- nerint, de quibus loquitur Vlpianus, ſeptem teſtiũ ſigna, tunc quamuis ruptum dicatur eſſe teſtamen- tum juris ſubtilitate, tamen bonorum poſſeſsio ſe- cundum tabulas dattu.
Alia eſt antinomia ex I. Gallus. 29.§. idem cre- dendũ. ff. de liber.& poſth. vbi Scæuola ait, ſucceſ- ſione rumpi teſtamentum, quaſi agnatione, cùm nepos ſuccedit in locũ filij prius mortui. Si nepos ſit præteritus patris teſtamento, vt ſi teſtator ita di-
Nerit, Tilius meus hæres eſto:& ſi filius meus& nepos
meus me viuo morientur, tunc ſi quis mihi nepos na-
ſcetur, heres mihi eſto. Si nepos deceſſerit ante filiũ, deinde filius, tunc ſuccedet pronepos: dicitur rectè & vtiliter pronepos inſtitutus eſſe: ſed ſi prius dece- dat filius, deinde nepos, non dicitur vtiliter eſſe in- ſtitutus pronepos:quia ſucceſsione nepotis in locũ filij prius mortui, ruptum eſt teſtamentum: rupto teſtamento non poteſt vtilis eſſe inſtitutio prone- potis, corruunt omnia, quæ ſcripta ſunt rupto teſta- mento. Ita teſtator pronepotem inſticuit, Si filius& nepos meus, viuo me, morientur, tunc pronepos Ca
Quo caſu moritur filius, viuo teſtatore: deinde ne-
pos ſucceſsione rumpit teſtamentum,& tamen hic
dicemus, ſi viuo teſtatore natus præteritus ſit poſt-
humus, teſtamentũ non rumpi. Sed ex his, quæ di-
ximus facile apparet diſſolutio& explicatio. Si in
lege diceretur rumpi teſtamentum ſucceſsione& in alia non rumpi diceretur, pugnantia eſſent. Sed. hoc non dicit Vlpianus hic:non negat rumpi teſta- mentum, ſed addit exceptionem. Ait bonorũ poſ- ſeſsionem ſecundũtabulas dandã eſſe ſcripto hære-
di, ſi ſeptem teſtium ſignis teſtamentum ſignatum
ſit, non ſimpliciter dicit dandã eſſe bonorum poſſeſ
ſionem ſcripto hæredi, ſed ita demũ ſi ſolennia iu- ris prętorij interuenerint. Ergo eſt intelligendum quod hic dicitur,& omnia quæcunq; cõtraria no-
bis obiici poſſent, quæ huiuſmodi ſunt, ita ſunt di-
luenda. Si quis mihi proferat centũ ſpecics, in qui-
bus dicatur, mortuo poſthumo quia natus eſtvi- uo teſtatore præteritus, teſtamentũ rumpi nec reſti. tui.dicam non eſſe contraria, ſed omnia vera. verũ eſt addenda exceptio, de qua iam diximus. dicendũ tamen eſt, quo caſu iuris prætorij ſolennia interue- nerint, dandam eſſe bonorũ poſſeſsionem ſecundũ tabulas ſcripto hæredi. Er hoc ſemper animaduer- ö tendum

—
——
3 4
S 8
tendum eſt in conciliatione horum locorum, ſecũ- dum illam regulam dictæ lin toto iure. ff. de regul. iur. Sequens quæſtio eſt, an idem dicendum ſit in præteritione filij iam nati, quod hic ait Vlpianus in preteritione poſthumiꝛ? Magna& difficilis queſtio eſt. Hic diximus præterito poſthumo, tamen dari bonorum poſſeſsionem ſecundum tabulas ſcripto hæredi,ſi poſtea deceſſerit:an idẽ dicemus ſi teſta- tor præterierit ſilium ſuum iam natum: ſi ſeptẽ te- ſtium ſignaculis ſignatum ſit teſtamentum, an da- bicur bonorum poſſeſsio hæredi cripto: Pone præ- terirum eſſe filium natum in teſtamẽto, deinde de-
ceſsiſſe vel viuo teſtatore, vel mortuo teſtatore. Dif
ficilis eſt quæſtio. In J. ſi filius eius. 7. ff. de liber.&
poſthu. dicitur teſtamentũ in quo filius eſt præteri-
tus, adeo non valere, vt nunquã poſtea conualeſcat. & idem dicitur in Inſtit. de exhæred. liber.§.1. Hoc
teſtamentum igitur adeo nullum eſt, vt non conua-
leſcat etiam ſi filius moriatur, viuo patre ſuo. Et ſa- nè ex his, quæ iam diximus, apparet differentia,& ratio diuerſa filij iam nati,& poſthumi. l.3.§. ex his. ffhoc tit. Filij præteriti iniuſtum teſtamentum fa-
ciunt: poſthumi non faciunt iniuſtum, ſed rumpũt
ſi naſcuntur. Leges veteres iubẽt filium inſtitui, aut
exhæredari. verant preteriri filium in teſtamento,
ita vt exhæredatio dicatur pertinere ad ordinatio-
nem teſtamenti. l.inter cætera. ff.de liber.& poſthu. 5.1Inſtit. de exhæredat.liber. Hæ leges non inbent poſthumum inſtitui, aut exhæredari: imo vix erat permiſſum vt is, qui nondum natus eſt inſtituere- tur heres:ſed vtilitatis cauſa hoc eſt receptum. Ideo Rilij nati iniuſtum faciunt teſtamentum. Teſtamen- tum dicitur non iuſtum eſſe, non iure factum. Hoc verbum ad veteres leges refertur, vt ſæpe dixi. Ex his, quæ diximus non videtur conualeſcere teſta- mentum, in quo filius natus præteritus eſt. Sed manifeſte videtur aduerſari ſecunda pars huius 1. poſthumus. 12 in princ. ver. Idem&x circa iniuſtum. In prima parte Vlpianus locutus eſt de rupto teſta- mento, cùm teſtamentum ruptum eſt præteririone poſthumi poſtea loquitur de iniuſto. Iniuſtũ teſta- mentum dicitun in quo filius am natus preteritus eſt: vt iam diximus. Ergo nihil refert in hac re an poſthumus‚ an verò filius iam natus præteritus ſit. Sed animaduertendum eſt, quod idem Vlpianus hic ait, Si bonorum poſſeſtio datafuerit ei, qui rem ab inteſtato.&c. di ſcriptus hæres ſit is, qui poterat ſuc- cedere ab inteſtato. In ſuperiori caſu nihil refert,
quis hæres ſcriptus ſit, ſiue extraneus, ſiue is qui ab
inteſtato rem auferre poteſt: datur enim bonorum poſſeſsio ſecundum tabulas. Sed cùm agitur de in- iuſto teſtamento, in quo filius iam natus præteritus eſt, multum refert quis hęres inſtitutus ſit. Nam ſi extraneus inſtitutus ſit, non dabitur ca bonorum poſſeſsio: Sed cur hic loquitur conditionaliter? ſed cur non ſimplicite dixit dandam eſſe ei bonorum poſſeſsionem? Mihi videtur ita hoc dictum eſſe: quia erat quæſtio de legatis, an legata præſtanda eſ- ſent. Primum vult dari ei bonorum poſſeſsionem qui alids ſucceſſurus erat ab inteſtato,& quo caſu ponorum poſſeſsio ei datur, vult ab eo præſtari le- gata. Alciatus lib. Parerg. cap. 8. aliter interpretatur iniuſtum. Iniuſtum vocat in quo ſolẽnia iuris non interuenerunt,& au diſtingui iniuſtũ teſtamentum
preſſerit in poſteriori teſtamento, ſe Vel
Pranc. Duateni luriſconſ.
ab eo, in quo præteritus eſt filius. Ego iam dixi, ſu. tiliter hæc diſtingui à Papiniano, ſed tamẽ hac dif. ferentiam confundi ab aliis, vt Vlpian. 1.3.§. ex his Similis eſt locus in 1. ſi quis filio exheredato. 6. 4 fi. prin. ibi, nec enim&c. vbi filios preteritos ait i- uſtum teſtamẽtum facere. Ergo iniuſtũ teſtamen. tum hic accipiemus, ſiue in quo filius iam nauus preteritus eſt, ſiue in quo ſolennia iuris defuerumt, Quod ad filium attinet iam natum, iniuſtũ eſt t. ſtamentum, nec conualeſcit filio mortuo teſtamt. tum, niſi hæc duo concurrant, ſi ſolennia iuris prę. tori) interuenerint: deinde ſi hæres inſtitutus ſit, qui ab inteſtato auferre hereditatem poterat. Alterum autem ſufficit cùm poſthumus eſt præteritus, ſcill- cet ſufficit ſolennia iuris pretorij interueniſſe. lam ſuperius diximus variis modis rumpi teſtamẽtum, quod iure factũ eſt: veluti ſi poſthumus preteritus agnaſcatur defuncto. Addenda ſunt alia exempla, quæ nos ſummatim& breuiter perſtringemus. A- liud exẽplum eſt, cm nepos ſuccedit in locum fllj ex lege Vellea, de qua ſatis diximus ſupra. Hic dici tur quaſi agnaſci, quia iã natus erat tempore fagi teſtamenti, ſed quaſi agnaſci. Non enim erat ſuus, quia pater eũ precedebat tẽpore facti teſtamẽti, ſed mortuo patre ſui heredis iura conſequitur& rum- pit teſtamentum. Aliud exemplum eſt in adoptio- ne, ſiue arrogatione.l.d. verum. aliàs certum hic. f. Eſt alius locus de hac adoptione vel arrognione in l. ſi qui heres.18. eo. Idẽ inſtit. quib. mod.teſtamſr. §.I. De hoc diximus ſupraà ſub tit. de lib.& poſthu. ad l. filio quem pater. vbi hanc legem interpretai ſumus,& l. non putauit. 8.§.ſi quis emancipatumdt bon. poſſcontra tab. Aliud exemplum extat apul Vlpianũ in inſtit. de vxore, quæ conuenit in mani a viri: quo genere matrimonij ſubiſciebatur omnin poteſtati mariti ſui vxor, non aliter, quam fllius at- rogatus, vel adopriuus. ideoque efficiebatur ſuus heres. Huius rei duobus in locis in Inſtit. meminit Vlpia.ſcilicet ſub tit. quib. mod. teſta rumpar'&eſih tit. qui hæred. inſtitut. Sed hoc ius omne exoleuit. Aliud exemplum eſt cùm teſtamentum mutammt alio facto teſtamento, poſteriore reſtamento iure facto prius rũpitur. L.. hiic. Oportet enim poſtetiu teſtamentũ iure factum eſſe, ita vt hæres ex eoa iſtere poſsit. De hoc in l. cùm in ſecundo. 16 licid dicitur in Inſtit. de teſta.ordi. 5 poſteriore. Dimm ſuprà ſub tit. de teſta. nihil referre, an poſterius tcla mentum factũ ſit in ſcriptis, an verò ſine ſcriptun per nuncupationem. Sufficit iure factum eſſ tcin mentũ, quod fit per nũ cupationẽ:non enim münlh dicitur iure factũ, quã quod fit in ſcriptis quodim telligẽdum eſſe diximus, cùm exceptione quæim ditur in l.nolumus. C. dę teſtamen. Conſtitutodi T heodoſij de ea re. Exiſtimauit facilè Theodo reperiri poſſe teſtes, qui mentiantur in gratüſi- cipis, aut magnatum aliorum. Illud animadue dum eſt, quamuis prius teſtamentum poſterun. ſtamento iure facto rumpatur:tamen ſi teſuulcx lezgar ſe pta ſunt in priori teſtamento, ex cauſaſideico 1 miſsi non iure directo valere prius teſtamehl ratũ eſſe. Quid igitur dicemusſ poſterius junen ſectum non ſit, teſtamentum prius ſit erlectumd, poſteriori teſtamento prius rũpeturèE

gr i
oſelnn* Seda
ddenda eſt exceptio ex J. z. hic. ff. Exci-
1 quo caſus. Prior eſt, niſi poſterius teſtamen- piuntur militari factum ſit. Teſtamentũ enim iu- 05 d urc factum etſi in eo ſolennia nõ interuene- an re militarifaon e Am ſi ſolenniter factum cſ- unhi, Ee minus valet, quam ſi ſolenni ofnrint, non bus ſolennibus. Secundus caſus
b—,. 8 ba ſet;— teſtamento ſcriptus eſt is hæ- ſucceſſurus eſſet ab inteſtato:tũc enim ntum quamuis iure non ſit perfe- Cewi gum valet&prius teſtamentum rumpit. Hoc ta- A dum eſt ſi ea interuenerint, quæ con- ſtitutione Theodoſij in l.hac con da quis autem. C. de teſta. vbi vult pri- us ehnann ſultiſima.§.l g n ra0ri eſamero ſeripei ſint 1 heodoſius,vt in priori teſtameto ſcripti ſim ſteriori ſcripti ſint legitimi, qui alias Tuli ſint ab inteſtato. Deinde vult adhiberi poläömm ſuece uinque teſtes in poſteriori teſtamento, his 6 ml— prius teſtamentũ rumpitur,& va- erpet enon lerin le ofeiendiKati E his quę iã diximus con- lieimun d ceum elle, quod Iuſtinianus ait in Inſtit. quib. tus cia m Her tcſta infir. ex co.&c. nuda voluntate teſta- tNna me lun zure factum non rumpi. Teſtamentum iu- Gorelu wacum eſtdeinde teſtator declarauit ſe omnino raconig etamentum reuocare: hæc teſtatoris voluntas emplond rohatur duobus aut tribus teſtibus. Ait luſtinianus umala Poc non ſufficere ad reuocandum teſtamentũ: fru- opticneſt ſraenim adhuberetur tanta ſolennitas in conficien- ttrquhm do teſtamento, quantam adhiberi diximus ſub tit. ſub tanl de teſta. ſi probari poſſet duobus teſtibus teſtamen- tanc lone tum mutatum eſſe per declarationem voluntatis: lqubenas tamen ſi declaratio voluntatis prohibetuc reſtibus, d exenſine& lapſum ſit tempus decennij, vtroque cõcurrente, equr cmn teſtamentum intelligetur mutatum& reuocatum nijlchichar eſeſancimus. C. de teſta. Pręte rea inciſis vel ruptis non lir teſtamenti tabulis, teſtamentum dicitur mutetum geoijrcfi eſſelvlt hic. Sed hic locus prohatur, quo 8 u ſa- lnlochultt næ mentis luenit inciſis tabulis infirmari te aman⸗ modthm tum Aliqudenim præter nudam voluntatis decla- Juocuumt rationem accidit, nempe inciſio tabularum. Idem 4 4 dicitur, eſtque aliquanto planior conſtitutio in l. m eltm r Pen. Codde teſtam. oeror un De irrito teſtamento. CA P. IIII. ⸗ Opun H Aec eſt noſtri tractatus pars tertia. Vlpianus 2
drjuma müm Ti s tumna extranei, no
tan u, hnasa in laſtittit. quib. mod. teſta. rumpant. ait duo- cum bA,
an bus modis irritum fieri teſtamentum. Imprimis ir- ordi p ritum ſit, ſ nemo ex eo hæres extiterit. itaque dici- refertea tur imteſtatus deceſsiſſe, quamuis teſtamentum fe- ds unla⸗ cerit, ſiexco adita hæreditas non ſit. Sccundò irri- gicitiurn tum fiteltamentum, cum poſt factum teſtamen- upeinnin, tum teſtator capite minutus eſt. amiſit enim liber- dcdm auß filio exhæredato.6.§. irritum. Eſt locus communis ecclkanel 3—* dimunut quib. mod. quis minuatur capi- b. h p 3 cap minu.& in d. l. 6. 5. Hi autem omnes. meninn 5 lrüan locus communis de appellatione, van lu 5 5* Ixetantum lectionem deſiderant. Quod ekameninn Kgurur paulo diftcilius eſt. Quxritur an hoc te- 1 nuruund anteounucd itritum eſt conualeſcat iure præ- unrnoß 1— diximus teſtamentũ ruptum con- 1, Nh dn de Quæltio eſt in l. 2. poſthumus. hic. Prius m e io dixerat Vlpianus teſtamentum, quod ruptum eſt 1 3s J gl agnatione poſthumi præteriti, conualeſcere, ſi ſi- we fo IiEacunn ſt, ſi ſolennia iuris prætorij interuenerint, atuh i giis riſ
uidem vt teſtamentum, ſed vt vl-
cl....... odöt tatem, vel cluutatem. Exempla varia ſunt in l. ſi quis
In Tit. De iniuſt. rupt.& irrit. fuct. teſtam. 49;
& bonorum poſſeſsionem ſecundum tabulas dari ſcripto hæredi. Idem& circa iniuſtum& irritum. Ait VIpian. in dict. l. 2. propter ſolennitatem iuris Prætorij conualeſcere hoc teſtamentum, cum exce- ptione tamen, ſi is qui ſcriptus eſt hæres, rem ab in- teſtato auferre poſsit. is eſt qui aliàs ſucceſſurus eſt ab inteſtato. ſic multo facilius teſtamentum non iure factum confirmatur. Eodem pertinet quod lu- ſtinianus ait in Inſtit. tit. quib. mod. teſta. infir.§. non tamen. Ait enim teſtamẽtum, quod irritum factum eſt, aliquando conualeſcere, ſi ſeptem teſtium lignis ſignatum fuerit:& teſtator tempore morris ciuis Romauus& in ſua poteſtate fuerit. Si verò ius ci- uile ſpectemus, non ſufficit teſtatorem mortis tem- pore ciuem Romanum fuiſſe. Nam ſi poſt factum teſtamentum, medio tempore fuerit capite minu- tus, irritum fit teſtamentum. ſed ſi ſolennia iuris prætorij interuenerint, dicitur ad§. non tamen. ſuf- ficere ad bonorum poſſeſsionem accipiendam, ſi fuerit ciuis mortis tempore:& ſi medio tempore capite minutus fuerit, inter mortem& poſt factum teſtamentum. Sed mirum quòd hæc exceptio non additur hic,& prætermittitur etiam ab VIpiano in Inſtit. Sed animaduertere debemus, huius loci ex- plicandi gratia, teſtamentum, de quo hic loquimur, conualeſcere propter ſolennitatem iuris prætorij, duobus concurrentibus. Primùm oportet defunctũ ciuem eſſe tempore mortis ſuæ. Hoc quoque neceſ- ſarium eſt, bonorum poſſeſsionem datam eſſe ei,
ui ab inteſtato ſucceſſurus eſſet. Supplendum eſt ergo ex hoc Vlpiani loco, quod deſideratur apud Iuſtinianum in dict.§. nõ tamen. Vlpianus in Inſtit. mihi videtur vtrunque expreſsiſſe, in titul. de bono
oſſeſ. in fin. Quæ bonorum poſſeſsio cum re, id eſt, cum effectu habetur, ſi nemo alius iure hæres ſit. 81 nemo alius quàm is, qui ſcriptus ſit iure hæres ſit, id eſt, ſi nemo alius ſucceſſurus erat ab inteſtato. Si in- terpretamur locũ Vlpia. vt ſi quis fortè dubitet cur
Iuſtinianus hoc non expreſsit in d.§. nõ tamen. Mi-
hi videtur id ſatis apparere ex his, quæ ante à nobis
dicta ſunt in l.1z. poſthumus. hic. Vt detur bonorũ
poſſeſsio, non ſunt hæc omnia neceſſaria: ſed vt de- tur cum effectu, oportet eum inſtitutũ eſſe, qui aliàs ſucceſſurus erat ab inteſtato. Ergo quod dicitur in
§. non tamen. dandam eſſe bonorum poſſeſsionem,
ſi tempore mortis teſtator ciuis Romanus fucrit:
addendum eſt eam bonorum poſſeſsionem futu- ram cum re, id eſt, cum effectu, ſi hæres inſcriptus erit, qui ſucceſſurus erat ab inteſtato. hæc igitur tria
ſunt coniungenda in l. poſthumus. hic. 12. fl ſcilicet.
dicto§. non tamen,& VIpianus in Inſtit. ritul. quib. mod. teſta. rumpan. Addendum eſt& plerunque requiri declarationem voluntatis teſtatoris, vt con-
ualeſcat hoc teſtamentum. I. qui ex liberis meis. 11.
§. teſtamento. ff. de bono poſſeſ. ſecund. tabul. Pater- familias poſt factum teſtamentum, ſe arrogandum dedit: ſe tranſtulit in aliam familiam, vel cum ca- pite fortunas quoque ſuas in familiam& domum alienam tranſtulit, vt ait ibi Iuriſconſultus: deinde ſui iuris effectus, declarauit ſe eodem teſtamento velle mori. ait Iureconſultus valere teſtamentum, ropter declarationem voluntatis. quia declarauit ſe velle eodẽ teſtamento mori. Ergo dicet aliquis, præter ca quæ iam diximus, declaratio Plhari elt t
5 4

4
neceſoria. Sed id verũ eſt, cùm teſtator capite mi- nutus eit per arrogationẽ. Poreſt autem capite mi- nui aliis modis per ſentẽtiam, per adoptionem. Sed cur hic necedaria elt voluntatis declaratio? Katio eſt, quia cùm ſe arro gandum alteri dat, trans ert ſe ompes fuas fortunas 11 alium, atq; ldeo videtur mutaiſe voluntatem; videtur pœnitere teltamenti jam facti. ſed hæc coniectura ceſſat cùm is declarat ſe velle eodem teſtamento moti: tunc ea volunta- tis declaratio neceſſaria eſt. Et ſic intelligendum eit, quod dicitur in d.l. qui ex liberis. S. teſtamento. aliàs voluntatis declaratio neceſſaria non eſt. De hls, qus in teſtamento delentur. Cd p. V. + cC ritulus pars eſt ſuperioris titul.& ad teſta- 1 mentum ruptum pertinet: ſicut variis modis rumpi teltamentum dicitur, ita etiam quæri poteſt, ſi deletum fucrit teſtamentum, an ruprum dicen- dum ſit. In hac quæſtione vtendum eſt diſtinctione ſumpta ex Vlpiano in 1.1. ff. hoctit. Diſtinguendum eſt teſtamentum non conſummatum, ab eo quod conſummatum eſt. Vlpianus in d. l. 1. in princ.vſque ad§. fed copfultò deleta. loquitur de teſtamento, quod non dum erat conſummatum, in quo aliquid deletum eft. in. fed conſultò. loquitur de teſtamen- to, quod deletum eſt poſt cõſummationem. Videa- mus de teſtamento nondum conſummato. Teſta- mentum nondum perfectum erat in ipſa confe- Kione teſtamenti aliquid deletum eſt, quæritur an id valeat: Vlpianus noſter hic ait, Si cõſultò aliquid deletum ſit à teſtatore, pro non ſcripto eſſe: ſi incon- ſultò, valere, ſi legi poſsit. Et docet quid ſit poſſe legi: nam quædam poſfunt extrinfecus intelligi, ſed hoc non elt fœripta legi. Si quid igitur conſultò de- lecum ſit, id pro non ſcripto eſt:ſi inconſultò, valet, ſi modo poſsit legi:ſi non poſsit legi, non valet, etiã ſi inconſultò deletum ſit, etiam fi extrinſecus poſ- ſit intelligi. Sed qua ratione: videtur hæc ratio eſſe: quia teſtator videns aliquid deletum eſſe, ita vt le- gi non poſsit: nihilomiinis abſoluit& perfecit teſta
mentum, videtur id probare quod non mutauerit.
₰ F N 4.
Ideõque id accipimus atque ſi ab eo conſultò dele- tum eſſet; quamuis ab co inconſultò deletum ſit. Si cunim non probaret ea, non relinqueret deleta. Sic ſunt intelligenda quæ ſcripta ſunt vſque ad di- tum§. ſed conſultò. Diſtinguit itaq; ibi VIlpianus
ea, quæ conſulto deleta funt ab his quæ inconſulto. Ideo ſi teſtator adiecit, lituras fecit, hæc non viden-
rur referri ad ea, quæ deleta ſunt inconfultò, niſi poſsit probari inconfultò feciſſe ideo gencralis hęc
ſubſcriptio non eſt ſatis tuta, ſi plures fint lituræ.
Porerit enim probaäri aliquid caſu& inconſultò deletum eſſe, ideo tutius erit adiicere in ſubſcri- ptione qua in parte deletum ſit. ſed ſi vna tantùm
ſit litura, ſatis tuta erit. Ad verba illa, Sed hoc ita de- M t, exc. hæ dentia. Quicquid hactenus in dicta l. 1. dictum eſt, debet intelligi cùm aliquid deletum eſt ante con- ſummationem teſtamẽti, cùm teſtamentum ipſum onderetur. Nunc incipit diſpuratio de teſtamẽto, quod deletum eſt poſt conſummationẽ. Vidẽdum ergo eſt, quid dicendum ſit. Perfectum eſt teſtamen rum, aliquud inductum eſt& cancellatum vel dele- tum. Quæritur an valeat? Ait luriſconſ. dicendum,
ſi conſultò aliquid deletum ſit, eum qui petit exce-
omnia feferuntur ad omnia antece-
Cæſar pro legatariis: non tamen dicit tellamene
FEranc. Duareni luriféonf.
ptione ſubmouendum eſſe. Quare non dic non ſcripto habendum elle ficut dictum u periore diſtinctione confulto deleta non vuſ Quia ſi ſummum ſttictümq; ius inſpi dams conſummationem teſtamenti non videtur 1 ductio ſufficere ad reuocandum teſtamentum tamen exceptio datur ex veriſimili mente teſ ris. Quid ſi inconſultò aliquid deletum ſit pon ſummationem teſtamenti? Ait Iurecõſultus incal ſultò deleta peti non obſtante exceptione etiam 1 fortè legi non poſsint. Hic ſine diſtinctione ait confultò deleta peti non poſſe, ſiue legi poſsin ih non poſsint. In ſuperiore caſa inconſulto deleta lent ſi legi poſsint. Sed quænam ratio diuer eſtein hoc caſu ceſſat ratio ſuperioris diſtinction Ego dixi in ſuperiore caſu teſtatorem videri pu bare id quod non mutauit, etſi incõſulto id fad ſit, conficiendo teſtamentum id videtur probass quæ ratio ceſſat, cùm teſtamentum eſt petfegn etiamſi legi non poſsint, modo intelligi poſit eg trinſecus quid adſcriptum ſit. Vnum luc annom
dum eſt, cùm teſtator aliquid debet, videri eum blr
conſultò debere, niſi fauor cauſæ contrarium fua. 2
deat, niſi contrarium probetur. 1.3.§.vlti frlic Cum ait Iuriſconſ. ibi fauore libertatis ita conſtiturumm 1
eſſe ab Antonino, manifeſtè oſtendit malis cauſis idem dicendum non eſſe, puta in legatis. ed qnodi dicitur de fauore libertatis, hoc ſoler produci imtet. 4 pretatione ad quamuis piam cauſam, vtputaſi 1l. 9
quid pauperibus legatum ſit. Ex ſupenioni ditin a
ctione variæ quæſtiones naſcuntur, nos eas breui. ter complectemur. Continentur autem quatuor † axiomatibus. his pauciſsimis verbis multe quelto⸗ nes continentur, quæ partim ſunt facti, partim ſuns juris. Primum aXxloma eſt. Deleto nominey hæredis, reliquam partem teſtamenti valere. T tor plures hæredes ſcripſit in teſtamento ſuo,i nomen deleuit& induxit. Quæritur an reliqui redes poſsint ex teſtamento petero? Ait lureconli- tus in lz. hoc tit. ffreliquam partem teſtameuuin lere. Secundum eſt, Inductis nominibus omni hæredum, propter odium vnius cæterorum turionem yalere, niſi contraria teſtatoris volunm probetur. Teſtator plures hæredes ſcripſit intekk mento, omnium nomina deleuit ob vnius odum Ouxæritur an omnium inutilis ſit inſtitutio: licct quæitio voluntatis: nã poteſt teſtator voluiſſe odi vnius etiam cæteros excludere ab hæreditate lur fieri etiam potelt, vt inducendo omnium hæredun nomina, voluerit tantùm hunc, quem odio labi excludere. queſtio igitur eſt voluntatis. fed attlit confultus cæterorum inſtitutionem non ſtit matã in dubio,& legata valere. Tertium ettann ma in I.zhic. f.nihilominus legata deberi,ncoi ſentẽtiam Antonini, qui Philofophus dictutf fert Iuriſconſ. Hinc obſeruari poteſt Kedh lnos actuum conſcribendorum ànotariis, quins Elr bebant:huiuſmodi exẽpla reperiuntur apulam- pridium, apud Capitolinum. In cadembb;„Nn poteſt vllum teſtamentum. Eſt locus cõ munisde ne
redum inſtitutione, eſtamentũ non valete We
. 3...... e- redis Inititutione; ergo inductis nominibus dum, legata non preltabuntur. P ronunciauit tame
vabele,

1 Len erſC a
dd valere, ſe Gbin valeret,ſ drdlihe ab inteſtaro. uütntän nere, nil contraria Vo
d legata valere: non quòd teſtamentum d quòd teſtator videretur voluiſſe va lere uarrum axioma, vno ex pluribus stellamenti inciſo cætera firma ma- luntas teſtatoris probetur. I.
r de teſta. netlmt vnm eſtamentum. 24. ff. de te N TII. VvI. mtien vVILGARI ET PVPII. lena P 1 V SVBSTITVTIONE. ne CAp. 1. bo dinen... Vi tit. reſpondet alius in Cod. Iuſtinia- ma 5— aliis ſubſtit. Tractatũ fuit lo* oe 22 3 ſut A de hæredũ inſtitutione generaliter du linn b ut de hæred. inſtit. nunc ordo poſtu
wne na⸗eedeceheasder um mus qpe ſecie cſt nitleurna 1ed ur nift. tamemn tur. Teſtatores 1n teſtamentis! dis nõ tan Minß
„modo mn tuunt hæredes in primo Neadu edextamm II deudoe mit n ne fors primo hærede deficiente, moriãtur inteſta- la 8 Ideo ſubſtitutionem, alt fieri Iuſtinianus in prin-
uhüt 1 cipio conſttutionis ſuæ, de cadu. toll. Huc Potrluer
t Sod Modeſtinus ait in l.-.ff.hic. Cõtentus fuit Mo derul deſtinos ſimplici& rudi enarratione, ſiue deſcri- ldenn orredocets volens qui ſint inſtituti,& qui ſubſti- ilelte ol 1 tiſicut& Vlpianus in inſtitu. tit. Qui hęred. inſtit. eeplmainh obimt.iiſldem ferè verbis vtitur. Ait, hæredes in-
vihoclie ſututos dici in primo gradu, ſubſtitutos in ſecun- im eu do, vel ſequentibus. Vulgares interpretes alias de- um t finitiones excogitant, quas exactiores putant eſ-
8
ontnnente eſſe ineptas,alias non neceſſarias ad id explicandũ,
Sabume ſe: ſed harum quaſdam deprehendimus omnino
1
bimbſein ge quo agitur. Cuùm res ipſa ſine definitione diale- attim ntt Kica fatss intelligitur, non eſt laborandũ de defini- net Deum tione inquit Galenus ſub tit.de differ. p ulſuũ.& no- em tekun tar philolophiam medicorũ ſui temporis, qui dia- pt unin lecticam dehinitionem in omnibus rebus require- dir Qunt bant hocvitium eſt noſtris interpretibus familiare. nertoſtat Ne tamen à conſuetudine recedere omnino videa- duam pu mur; nos hic trademus exactiorẽ definitionem ſim- dducts unt plici definitione lurecõſulti. Fubſtitutio, eſt inſtitutio lium miors Hereaksin ſecuado, vel vlteriore gradu facta. Animad- conumamr uertendum eſt hic, nos definirc non ſubſtiturionem ures lnt Feneraliter& limpliciter: ſed ſubſtirutionem hære- mcku dis ſcut lacit Modeſtinus, qui ait ind. Li. ſubſtituros Dinuribn” eſſe eos, qui inſtituti ſunt in ſecundo, vel ſequenti dotedtebo Sradu. Hic ergo definimus, non quamuis ſubſtitu- ecluie hu tionemtſed lubſtitutionem hæredis tantum. Subſti- Glucedidon tutionis verbum æquiuocũ eſt. nam ſubſtitui dici- aüd ngs fur legatatius in locum legatarij: fideicommiſſarius cim in locum fdeicommiſſarij hæredis iudex in locum arbor in locum alterius arboris: pe- pecorum demortuorũ. Hæc homo- b nda eſt antequam definiamus. Nihil wn vap niduam definiendũ eſt, quod homonymum ſit: niſi Pho i monymia prius explicata ſit, vt docet Galenus. dactu drs Btut petat à me ſubſtitutionis definitioné, dru rru Aiahomonymum eſt verbum,& variæ ſignifica- ciph cla nonis, ego prius hanc homonymiam explicabo.
n 8.8„...„ ocbs diaumeſ quam varie accipiatur, vt iam à nobis
um. c 2248
ehunrn 1 ce; ego definiam. Detfin 00 nu 0 22 ellu, nonn o ureconſu abunl 130
itiones ſunt rerum, inquit ominum. Imitabimur ergo morem torum noſtrorum, qui definiunt nõ ſub-
1 inde lingula, quæ ſignificãtur hac vo-
In Tit. De vulg.& pupil.ſubſtit. 495
ſtitutionem quamlibet: ſed hæredum tantùm ſub- ſtitutionem. Sed cur, dixerit aliquis, mentio hære- dum non fit in ritulo, in inſcriptione ipſa, ſi ſubſti- tutio hæredis tantum definiaturꝛtit. eſt Digeſtis, De vulgari& pupillari ſubſtitutione.& Codice inſcri- bitur, De impub.& aliis ſubſtit. In neutro loco men- tio vlla fit hæredis: ſed nihilominus tamen ſubſtitu- tionem hæredis accipere debemus, in inſcri ptione ipſa, id oſtẽdunt verba Modeſtini in cap. i. hic. Ideo
mentio hæredum facta non eſt in inſcri ptione& ti-
tulo ipſo, quia id ſatis intelligi poterat ex ſuperio- ribus titulis. Nam in tit. de hæred. inſtit. tractatur de hæredis inſtit. non de qualibet inſtitutione. nam in- ſtituo, verbum, non minus æquiuocum eſt, quàm ſubſtituo. Nosi gitur intelligere debemus de ſub- ſtitutione hæredis: ſicut de inſtitutione hæredis ſu- pra diſputatum eſt. Similia exempla occurrunt paſ- ſim, tam in Digeſt. quàm in Cod. Ego pauca adfe- ram.& alia huiuſmodi obſeruari poterunt legendo. In tit. de magiſtrat. conuenien. qui ſatiſdationẽ non petierunt pupillis, cùm tutores darent, hoc intelli- gitur ex ſupradictis. Aliud exemplum in tit. de con feſsis. Tirulus de cenfeſsis pertinet ad eos, qui con- feſsi ſunt in iudicio. Aliud exemplum eſt in d. tit. de pollici. Tit. de pollicitationibus pertinet ad eas pollicitationes, quæ fiunt Reipub. id non expreſſum eſt, ſed tamen intelligitur ex ſuperioribus titulis. Superiores enim tituli pertinent ad publicarum re- rum adminiſtrationem. In Codice huiuſmodi titu- li deprehenduntur, veluti in tit. de verborum ſigni. qui accipiẽdus eſt de ſignificatione verborum, qui- bus teſtatores in ſuis teſtamentis vtuntur. id ex ſu- perioribus titulis intelligitur. Tit. de ſatiſd. in Cod.
intelligitur de ſatiſdatione, quæ fit in iudiciali cau-
ſa, in iudicio. Tit. de in litem iurando pertinet ad tractarum tutelarum. Animaduertendum eſti gitur imprimis hic nos definire ſubſtitutionem hæredis, more Iureconſultorum, quamuis ſubſtitutio ſit alia rerum, alia perſonarum. Subſtitutionem itaque hę- redis, hic definimus eſſe, inſtitutionem hæredis in ſecundo gradu, vel vlteriore factam. Singula verba huius definitionis hic explicaturus ſum: ſed ſim pli- citer, more meo, omiſsis aliorũ inurilibus argutiis. Dicitur in definitione noſtra, Inſlitutio. Inſtiruxio genus eſt in hac definitione. nam inſtitutio& ſub- ſtitutio differunt vt genus& ſpecies. Omnis ſubſti- tutio inſtitutio eſt:non tamen contra. Nec mouere
nos debet quod Modeſtinus ait in I. hic. 1. ff. Oppo-
nit enim ſubſtitutionem inſtitutioni, tanquam inſti-
tutio& ſubſtitutio ſpecies ſint diuerſæ,& ſepara- tæ:& vocat inſtitutos, qui ſunt in primo gradu inſtituti: ſubſtitutos autem in ſecundo vel tertio.
Sed nouũ non eſt vt genus aliquando pro ſpecie po
natur, quamuis inſtitutionis verbũ generalc ſit no- men,& comprehendat, tanquam ſpeciem, ſubſtitu-
tionem: tamen aliquando pro ſpecie accipitur,& opponitur ſubſtitutioni, tanquam ſpecies diuerſa&
ſeparata, id frequens eſt in iure ciuili. Exemplum vnum eſt in adoptione in l.i. de adopt. Aliud exem plum eſt in cognatione in l. non facilè. 4.& l. Iuriſ- conſultus. 10. fl. de gradib. Sic etiã inſtitutio nomen generale eſt,& duas ſpecies habet, quarum alte- ra inſtitutio dicitur, altera ſubſtitutio. Et cùm di-
cimus inſtitutum, c˙ùm quis inſtituitur in primo
It 2
——
——
hhöoöoöoſoſ——“—““——“——“ſſſſſſſGGGGG eeneeeee.—ͤͤͤͤͤͤ-— 1. ²

——
495
gradu, nos inſtitutũ tantuùm intelligimus: ſicut dici- mus cognatos eſſe, qui per perſonas fœminini ſexus coniunguntur, intelligimus cognatos tantm. Sic etiam dicuntur legitimæ hæreditates, quæ ab inte- ſtato deferuntur, intelliguntur lege tantùm. ſic di- cendũ eſt de inſtitutione& ſubſtitutione. Auamuis igitur Modeſtinus de inſtitutione locutus ſit, vt de ſpecie oppoſita ſubſtitutioni: nihilominus tamẽ re- è dicetur ſubſtitutio inſtitutio eſſe. Inſtitutio here-
mus ex l.j. ff. de hæred. inſtit. Inſti-
ſubit
redẽ inſtituere. proprie ſignificet jatione inſtitution Qui de ſubſtitutione
nem
c5 plectitur. De
ti hoc verbo vtũtur
& poſth. vbi Scęuola in principio ſta
loquitur, Gallus ſic poſſe inſtitui poſthumos nepo- tes induxit,& tamẽ ſubſtitutio eſt nam filius nepo- tem precedit. Huc pertinet quod dicitur in L mulier. 20.§. vlt. f de condit. inſtit. Ego te inſtitui hæredem
.
ſub cõditione, ſi me inſtitueris: quia enim dubito an me inſtitueris hæredẽ, addo hanc conditionem in- ſtitutioni, ſi me hæredẽ inſtitueris. Tu Titium inſti- tuiſti,& ei me ſubſtituiſti, Quæritur an dicatuxr exi- ſtere conditio: Iureconfultus ait conditionem exti- tiſſe videri. Hoc argumento probatur, appellatione inſtirutionis propriè ſignificari ſubſtitutionẽ. Nam in conditionibus maximè ſeruatur verborum pro- prietas. l. 43.: qui hæredi,& l. Mæuius. 3, fl. de condit. & demonſt. Sed quæritur cùm huius verbi tam va-
ria ſignificatio ſit, quomodo accipi debeat, ſi velin teſtamento, vel in lege, vel in alia quacunq; diſpoſi-
tione huius verbi mẽtio reperiatur, an intelligemus
de inſtitutione, quæ fit in primo gradu: an de ea, que
in ſecundo: probabiliter enim dubitatur de qua in- ſtiturione id accipiendũ ſit. Ego ſæpe admonui hu- iuſmodi quæſtiones, quæ facti funt, quæ in ſtatu con jecturali verſantur, nullis poſſe diſtinctionibus, aut diuiſionibus omnino cõprehendi,& in vniuerſum
definiri l.mora ſt: de vſur:& l. pen. S.vlt. de impen. in reb. dota. fact. Cum ſpecies aliqua proponitur, non
difficile eſt homini prudẽti,& qui iudicio præditus
ſit,& in his exercitatus nõ mediocriter, videre quod
fuerit cõſilium eius, qui meminit huius verbi. Ecce id paucis exemplis oſtendam. In d.l. mulier. in fin. ff. de cond. inſtit inſtitutionis verbum ad ſubſtitutio- nem pertinere dicitur. Generaliter enim accipitur, quia lata eſt huius verbi ſignificatio. Significatque tam inſtitutionem, quæ fit in primo gradu, quàm
quæ in ſecũdo: Et cùm nihil apparet cur huius ver-
bi ſignificatio reſtringatur, nos latè interpretamur etiam de ſubſtiturione. Similiter cùm quis ita dicit, Titius hæres meus eſto, Cx ſi hæres meus non erit, gem- proniR inſtituo. Nemo dubitat, quin verbũ hoc, inſti tuo, de ſubſtitutione intelligatur in hac ſpecie. Vis verborũ hoc ſatis oſtẽdit, apparet enim Sẽpronium inſtitui in ſecundo gradu. Ergo verbum, inſtituo,
Franc. Duareni luriſconſ.
perinde accipitur, ac ſi teſtaror dixiſſet, ſubſtit Aliud exemplum. Lex iubet filium, qui eſ 4 V tris poteſtate inſtitui à patre:& eo præterito nül 1 eſſe teſtamentũ. hic quæritur an ſufficiat filium 1h ſtituere: Lex de inſtitutione loquitur, vult filins N ſtitui. Dixerit fortè aliquis, quia hoc verbu ficat ſubſtitutionem, ſufficere filium ſubſtitui ſtamentum rumpatur& valeat teſtamemun 4 tamen nos hanc legem aliter interpretamur. pretamur enim eã de inſtitutione in primo gn alias præteritus reperiretur à primo gradu. Lexn præteritionem filij rumpere teſtamentũ, imo te mentum nullum eſſe. Certè filius reperitur pr
ium in
5 xte tus à primo gradu, ſi inſtitutus tantùm ſit in ſeci
do gradu. Itaq; cùm filius, qui eſt in patris potel te ſubſtituitur, teſtamentũ dicitur nullum. Seou in definitione verb.hæredis. Adiecimus hoc d in definitione noſtra, quia non quæcunque ſubſttu tio hic definitur, vt iam diximus: ſed ſubſtitutio tan tum hæredis. Itaque nihil aduerſantur huic def tioni quæ vulgò obiici ſolent de legatis, de ſd commiſsis,& de donationibus cauſa morus Aiunt in legatis, in fideicommiſsis,&c. reperiri ſubſtitu. tionem,& tamen ea non eſt inſtitutio hæredis, Sed ſufficit ita reſpondere, hic non definiti quamcunꝗ
ſubſtitutionem:ſed definiri tantùm ſubſtutionem
hæredis.& id conſultius eſt exprimere,&ſiexpuſ- ſum non fuerit, tacitè eſt intelligendum ex ſenten. tia Iureconſulti, atque ita facile diluuntur hæc ſo. 1 hiſmata. Et certum eſt in legatis, in fideicommil- ſis ſubſtitui poſſe. hoc generaliter traditum etting. ſin autem. C. de cadu. tollen. Nam non tantum hoe etiam expreſſum eſt in l. vt hæredibus, de legasa Eſt aliug exemplum de donationc cauſa moni uj l. quoties. Cod. de donat. quæ ſub modo, Homonm. mum igitur eſt hoc vocabulum,& ad alias resper tinet. Reperitur mentio ſubſtituti iudicis in penul iudica. ſolui. Pecora dicũtur ſubſtitui in locum 6 mortuorum pecorũ. l. Si grege legato. z2frdellgi Arbores aliæ ſubſtituuntur in locũ demortuanum Lin fraudẽ. 45. ff de iure fiſci. Item ſubſtituunturti tores in locum aliorum tutorum. 1tutores.33, vit eũ. ff de admit. tut. Hæc homonymia diligemteroh
ſeruanda eſt in initio, vt intelligamus quig defim. ar mus. Hinc naſcitur quæſtio, an fideicõmiſſum ſede
dicatur ſubſtitutio? Ego Titiũ hæredem inſtituos fidei eius cõmitto, vt reſtituat hæreditatem menm Sempronio, an Sempronius rectè dicatur fubſins tus dſſe: Ecce ego dixi ſubſtitutionis verbũ ad udet commiſſum pertinere, vt Iuſtinia. ait in eo. ꝗſinau- tẽ. C. de cadu. tol. Nece go dubito, quin verè&pi priè fideicommiſſarius dicatur ſubſtitui hætedinl
eſt mos loquendi Iureconſultorum, qui ſubſunn
nis verbo etiam in hac re vtuntur. Et cm qun de proprietate verborum, vſus maximè ſpeltus eſt.l. Labeo- ff.de ſupellect. lega. Vnũ exemplma in l. generaliter.. cùm aurem. C. de inſtit&ittt
ſub condi. fact. Pater filium ſuum inſtitun büit eum reſtituere hæreditatem poſt mortem bune Papinianus reſpondit hanc con ditionemusſech expreſſa non ſit, ſi deceſſerit ſine liberis. Lcum 19 tiſsimi. Cod. de fideicom. vocatque fideicomme riam illam inſtitutionem, ſubſtitutionem, Nt
111 8 Tureco-- tandum non ſit, de vſu& more loquendi lunm Ae zultofun

ra ene nil altorum. Subſtituitur, quia ponitrlde hæredis: beoy d geo dicitur rectè ſubſtitutus eſſe. Su llntus kamnc rnüih 3 tcs non eſt, etſi fateor hoc fideicommiſſum ſub⸗ wand ſiiturionem cſſefideicommiſſarius tamen heres nõ a 1 tLr.& lpo ſtulãte. 44.· ffad ſenatuſcon. Trebel. ſed dine— loco heredis haberi propter lanaruteduil alen a Trebellianum& Pegaſianum- E qui re ſn— er ure u airatemeſt hærcs, qui eithwies,non Pols ne neie d Vres Geacatione te t ſubltictio heredis di- Mna Ringn auraà reſtitutione fideicommiſſaria„atq; ita rh dd ailtinguenda ſunt, quæ aduerſus noſtramm definitio- rii uah ea ducuntur. C. tit. de inſtit.& ſubſtit. ſub cõdit. eluhda n a HHic animaduertunt quidam teſtitutionem op- dt una lubſtitutioni täquam diuerſum ſit,& tanquam „qulckun 8 lo eoerien ſubſtitutio non ſit Sed ibi dieint kelalld gebemus de ſubſtitutionibus hęredũ-,id- 8 Aüin nde 19 etendum eſt ex ſuperioribus titulis cõpen- nonqn Pueug loquutus eſt compoſitor horum libro- dimäi umqpiaxidebatur d ſatis intelligi poſſe ex pręce- aduerlmn AeatihWs titulisvt ſuprà admonuimus. Atq; non di- dler el Ktin uitur ſimplex ſubſtitutio à reſtitutione heredi- nidus cauu tatissſed reſtitutio hereditatis, reſtitutio fideicõmiſ Bis de faria,non recte ſubſtiturio heredis dicitur, quamuis ctinlim xece dicatur ſubſtitutio eſſe. ſic accipiẽdus videtur lcnondch Jocus in lrecuſare. ũ.§. Titius. f. ad ſenatuſcon. Tre- in tanimn bel qui locus aduerſus noſtram etiam ſententiam ctecpim adducitur. Hic nos fubſtirutum hæredem intelligi- tinellget mus: quia fuit propoſita ſpecies de hærede inſtitu- naficie th to. Sic eltimelligendum quod dicitur in dicta l.tu- inſegrbit tores. 38.5.hæres. fl. ge admin. tut. hic non habuit nerälunmt fübſtitutum,& tamen hic proponitur per fidei- Nlen Nma commiſlum debuiſſe hæreditatem reſtituiſſe, ſed lethmmke hie intelligete debemus ſubſtitutionem hæredum. donarorat dubſtiturio cõpendij cauſa, in his locis dicitur ſub- ca(ba Hrutio hæredis, propter verba antecedentia. Verbũ duaim s igitur hocambiguum eſt,& prout cxigit ſubiecta „Lenns materia accipitur,& modo pro ſubſtitutione hæ- ſubäütupil dis mod ſubſtitutione fideicõmiſſari. irurltnd Tedis, modo pro ſubſtitutione fideicõmiſſaria acci- Prü pitur. Deindein definitione dicimus in ſecũdo:quia igrßin⸗ iaſtitutio in primo gradu facta, non rectè dicitur wur 3 ſubſtitutio, id vocabulũ ſatis ſignificat. Subſtitutio fici lemlbi eſt alicuius poſt alium inſtitutio: vnde in ſpecie l. ſi ntuml quis ita. S..ffde hæred. inſtit. de qua eſt magna con- homoc trouerſia: dicendum eſt non eſſe ſubſtitutionem, ſi inrlgut legitimus heres noluerit meam hereditatem vindi- ſioon3bat care, Titiũ hetedem inſtituo. Quæri ſolet, an ſit hic Tirühurs ſubſtiumnioꝛ& dixi ad l. Gallus. ffde liber.& poſth. ſirunter u ſupr his verbis non intelligi ſubſtitutionẽ eſſe. Ti- onil rin tius inſtitutus intelligitur in primo gradu ſub con- bllcwinse ditione, ilegitmus hæres&c. Scd obiicitur bſi tluliiiuu 8 mihi boma 23.§. ſed ſi mandauit. ff de acquir. Odubo Ledd pater mãdauit filio ſuo, vt adeat hæredita- dicatul lis en b nam ex inſtitutione, filius adite poteſt, rüütemmf—— ltutlone delata fuerit:& contrà ſi man- fe rrrurn miler Srs— delatam hæreditatem myls mi⸗ dn ,ece a uerit cx inſtitutione adire poteſt mdb V⸗ one 4 lerur appellatione ſubſtitutionis in- ux c4 duft,ſed ea 3 meri ctiam cam, quæ primo gra- jum um priam verbiſi— non arguit cam eſſe pro- relm pol luritconlul Snl cationem. Hic voluit oſtendere ta ardür iig eun dus, quod dictum eſt à patre produci ad b ſvelbe cre didile en Dropter coniecturam voluntatis: quia ſen g Hactain eſt patrem idem ſenſiſſe de inſtitutione lthtos Pmo gradu, quod de ſubſtitutione,& cre- ursbſ
In Tit. De vulg.& pupil. ſubſtitut. 497
dibile eſt id ab eo dictum fuiſſe: quia credebat in- ſtitutum eſſe filium in ſecundo gradu. Sic quod di- ctum eſt de ſubſtitutione propter coniecturam vo- luntatis, extenditur ad inſtiturionem: non tamen inde rectè colligeretur ſubſtitutionem eſſe inſtitu- tionem factam in primo gradu. Præterea in defini- tione dicitur, vel vlteriore gradu. hoc verbum ad-
ieci, vt ſophiſtis os obſtruerem,& ne cauſam eis
contendendi præberem. Hæredes inſtituti dicuntur
etiam ſi in tertio, vel quarto gradu ſint ſubſtituti. Secundi heredes dicuntur ſubitituti à Cicerone, ta-
men Gaius in Inſtit. ita definit ſubſtitutionem, vt ſit
ſecundi hæredis appellatio: ſecundi hæredes dicun-
tur inſtituti in tertio gradu.
Superius docuimus quid ſit ſubſtitutio, quã defi- niuimus ita, Subſtitutio eſt inſtitutio har dis in ſe- cundo, vel ſequenti gradu facta. Singula verba hu- ius definitionis explicauimus. Vulgaris definitio à noſtra nõ abhorret. Vulgò dicitur ſubſtitutio, ſecun da inſtitutio. Non male dicitur ſecunda inſtitutio eſſe: ſicut ſecundi hæredes dicuntur qui ſubſtituti ſunt allis. Sic ſecundæ nuptie dicuntur omnes, quę- cunque poſt primas nuptias celebrantur, etiã ſi ſint tertiæ, vel quartæ. Sed ambiguitas horũ verborum præbuit occaſionem rixandi hominibus ſophiſtis. Dubitari poteſt,& eſt quæſtio apud eos agitata, an ſit ſubſtitutio in hac ſpecie, Titius ex ſemiſſé hæres eſto, Sẽpronius ex ſemiſſée hæres eſto. Videtur eſſe ſub- ſtitutus Sempronius ſecundum hanc definitionem. quia hic ſecunda eſt inſtitutio. eſt prima inſtitutio, & ſecunda. Sed cauillatio eſt. Cùm dicimus ſecun- dam eſſe inſtitutionem, nos intelligimus hic ordi- nem ſucceſsionis, nos intelligimus vnum in locum alterius ſuccedere. Spectatur hic ordo ſucceſsionis, non modo ſcripturæ, vt verbis Vipiani vtar in l. 2.§. vlt. hic. In definitione noſtra, verba ſunt magis ſi-
nificantia,& magis perſpicua. Ex his naſcitur quę- ſtio, an ſit ſubſtitutio in hac ſpecie, cùm vnus ad tempus hæres inſtituitur, alter autem inſtituitur ex tempore: Hoc genus inſtitutionis permittitur mili- tibus.l. miles ita hæredem. 41. ff.ide milit. teſta. Ego video Iureconſultos vti liberè verbo ſubſtitutio- nis in hac re. In ea l. miles ita hæredem. Triphoni-
nus vocat ſubſtitutum eum, qui ex tempore inſti- tuitur, altero ad tempus inſtituto: nec id alienũ eſt
à definitione noſtra. Sunt enim gradus hæredum, inſtituo Titium hæredem vſquc ad decem annos: &ex illo tempore Sempronium inſtituo. Decimo anno Sempronius ſuccedit in locum Titij, qui pri- mus inſtitutus fuit. Recteè igitur ſubſtitutus eſſe di- citur in hac ſpecie. Qui diſſentiunt ab hac opinio- ne, argumentum ducunt ex l. quærebatur. 19.§. vlt. de milit. teſta.& ex l. 73. licet Imperator. de lega.1. Sic ratiocinantur, Legata relicta ab inſtituto præ- ſtanda ſunt à ſubſtituto. At in hoc genere ſubſtitu- tionis, legata relicta ab inſtituro nõ cogitur pręſtare ſubſtitutus. In d. ¹. quærebatur. ait Iureconſultus, Si quis ad decem annos inſtituerit Tirium hæredem: & ab eo legata quædam reliquerit,& poſt decem annos inſtituerit Sempronium, ca legata non co- getur præſtare Sempronius:& tamen ſi ſubſtitutus
eſſet, ca legata præſtaret Sẽpronius. Ego nihilomi-
nus puto hunc ſubſtitutum eſſe.& quod dicitur in l.licet. legata relicta ab inſtituto, præſtanda eſſe à
5 ———
———
—————
4 1

—— —
1 8— e hs 3.. ahan———— — MÄ9——————— 3 6— 2 ————
——
4⁹⁸
ſubſtituto.ea regula locum non habet in hoc gene- re ſubdtitutionis militaris. In hac enim ſubſtitutio- ne militari multa ſingularta ſunt, quę in aliis ſubſti- tutionibus locum non habent: vt poſtea dicemus. ad l. cẽturio. 27. ff.de milit. teſta. Ergo quod dicitur in d.l licet Imperator. intelligendum eſt de vulgari ſubſtitutione. In ſubſtitutione militari id locum nõ habet, vt cum teſtator inſtituit Titium ad tempus vſq; ad decem annos,& ex eo tẽpore inſtituit Sem- pronium, quamuis Sempronius dicatur rectè ſub- ſtitutus in hac ſpecie: legata tamen 4 Titio relicta non præſtabit. Ratio hæc eſt diuerſitatis: quia exiſti- mo in hac ſubſtitutione militari in ſpecie l. quære- batur.§.vlt. legata deberi à primo hęrede. Ideõque rectè dictum eſt hæredem fubſtitutum ad ca præ- ſtanda non teneri. Primus heres adeundo heredita- tem quaſi cõtraxit,& quaſi contrahendo ſe obliga- uit legatariis. l. ex maleficio.§.hæres. de oblig.& actio.& Inſtit. de oblig. quę ex quaſi contract. Cuͤm igitur primus hæres qui ad decem annos inſtitutus cſt teneatur ad præſtanda legata à ſe relicta, cur di- cetur ſecundus hæres, qui ex eo tempore inſtitutus eſt ad ea legata præſtanda teneri, niſi contraria vo- luntas teſtatoris eſſet?In ſubſtitutione vulgari Sem- pronius ſubſtitutus heres nõ admittitur ad hæredi- tatem, niſi deficiente primo herede, id eſt nõ adeun- te hereditatem, ſi non adiuit hereditatẽ, cur legata- riis obligaretur ad preſtãda legata: nihil enim con-
traxit. Sic mihi videtur accipiẽda d. l.licet Impera-
tor.de lega.i.& d. l. quęrebatur. ũ.vlt. ff. de teſta. mili.
Alia quæſtio eſt ad eandem definitionem perti- nens de ſubſtiturione facta filio exhęeredato. Pupil-
lariter fubſtituere poteſt pater filiis ſuis nõ tantùm inſtitutis heredibus: ſed etiam exhæredatis, vt dici- rur in I.. 5. ſubſtituere.ff.hic. Idem dicitur in Inſtit. de pupil. ſub tit. in hac autem ſubſtiturione non vi- detur eſſe ſecundus gradus. quod ſi verum eſt, malè definimus ſubſtitutionem eſſe inſtitutionẽ heredis in ſecundo gradu factam. Cuùm pater ſubſtituit filio ſuo impuberi, ſi impubes decedat,& eum inſtituit heredem, res expedita eſt:hic reperiuntur duo gra- dus. ſed cùm teſtator filium ſuũ exhæredauit, quo modo poteſt dici ſubſtitutus in ſecũdo gradu inſti- tutus eſſe:& tamen dicitur ſubſtitutus. Hanc inſti- tutionem vocamus ſubſtitutionẽ. hoc verbo vtitur Iuriſconſultus. Hoc obiicitur ad conuellendam de-
finitionẽ quę à nobis tradita eſt. Vulgò ita dici ſo- let, ſecundum hæredem in hoc genere inſtitutionis
dici eum, qui datus eſt heres filio à patre reſpectu heredis paterni: quia ſi pater filium non inſtituit, ſed
exheredauit potius, tamen inſtituit alium heredem.
1.2.§. quiſquis. hic. flnam neceſſe eſt vt primùm he- redem ſibi faciat:deinde filio ſubſtituat. Ergo quã- uis exheredauerit filium, reſpectu hęredis paterni, dicitur heres datus filio, in ſecũdo gradu eſſe. Titius hæres meus eſto, filius exhæres eſto, eiq Sempronius hæ- res eſto. Sed vix defendi poteſt hec ratio: nã& ſi pa-
ter inſtituat ſibi heredem cùm ſubſtituit pupillari-
ter filio ſuo, non ſunt tamen heęredes eiuſdem here-
ditatis. vnus eſt heres hęreditatis paternę, alter eſt heres pupillaris: per vulgarem ſubſtitutionem ſuc-
ceditur patri, per pupillarẽ ſucceditur filiò in bonis filij. Inſtit. de pupil. ſubſtit. Præterea miles poteſt ſubſtituere filio ſuo impuberi, etſi teſtamẽtum non
Franc. Duareni luriſconſ.
faciat. d. l. miles ita heredem.§. vlt. ff. de mi Pone igitur militem ita inſtituere, Si filius pubes deceſſérit, Titius hæres eſto.hec inſtitutio dichen ſubſtitutio pupillaris eſſe, tamen non eſt Inttitn facta ſecundo gradu. Ex quo conſequens eſſ ui definiri ſubſtitutionem, in inſtitutionem ſecun d gradu factam, nec ſufficere ea quæ à nobis q 10 ſunt. Ad hoc obiectum diluendum, omiſis 11 gis, exiſtimo teſtamentum militare, quod pard cit filio ſuo impuberi, ita appellatum fuiſſe qudt patres ſolerent filios ſuos inſtiruere. Solebam a ſuos inſtituere hæredes in ſuo teſtamento non 4 hæredare,& deinde eis ſubſtituere: veluti E meus heres eſto,& ſi impubes deceſſerit, Titius ei⸗ eſto. hæc ſubſtitutio fit tantum impuberibus Rii cauſa ingratitudinis in hanc ætatem non cact quãuis liceret olim patri exhæredare ſine iuſta ai ſa, tamen probabile eſt hoc nõ fuiſſe vſitatum ta
meusim
hoc teſtamentum dictum eſt ſubſtitutio pupilln: e deinde nomẽ quod vſitatum erat& receptum pet.
petuò ſeruatum eſt: tamerſi teſtando miles nullam
hæredem ſibi faceret,& filium exhæredaret abuipä eſt, que non eſt infrequens in iure ciuili. ſæpè occur- 5
rit vt in l.=. quemadmo. teſta. aper. Teſtamentum iniuſtum, dicitur etiam teſtamentum per abuſio- nem, quamuis iuſta noſtræ voluntatis ſemnentianon ſit. Sic obligatio naturalis, dicitur obligatooabuſi
uè. l. f1ideiuſſor obligari.§. fideiuſſor. ff. de ideiul. uamuis definitio obligationis ei non conueniat. en
Obligatio eſt iuris vinculum, quo neceſsitate ad. Wuul
ſtringitur alicuius rei ſoluendæ.§.1. Inſtit. de oblig.
Hac ratione mihi videtur hoc teſtamẽtum ſempet à Iureconſultis ſubſtitutio dici. quamuis plerunque a
vnus tantüm gradus reperiatur. Dicuntur ettian aler
ſecundæ tabulæ. Sed de eo plenius dicemus in di ſputatione de pupillari ſubſtitutione in hoc trat tu. Explicata definitione ſubſtitutionis, ſequuneut uædam diuiſiones ſubſtitutionum. la Dinuiſiones ſubſtitutionum. CA p. I /Sitana eſt hæc diuiſio: Subſtitutionum qu. dam eſt directa, quedã obliqua, ſiue fideicon miſſaria, vel precaria. Eſt hæc vulgaris diuiſio, de qua quid ſentiendum ſit, nunc videndum eſt. Dite cta ſubſtitutio vocatur, cùm recto iure quis hatss inſtituitur. cùm quis inſtituitur verbis dirccdis ſet bis ciuilibus, verbis legitimis. hoc modo, Titiushe res eſto, Si Titius hæres non erit, Seius hæres eſt, Ntur que inſtitutio directa eſſe dicitur, tam primasqum ſecunda. Vterque inſtituitur directo iure, diresi verbis, iure ciuili. Recto iure inſtituere, eſt inſttu re iure ciuili. Sic loquitur Iuſtinianus in Inſtit def- deicom.hæred.§.1. Iuſtianus loquens de hærediat quæ reſtituitur, ait eum qui reſtituit inſtitui r iure,& hæc inſtitutio fit verbis ciuilibus. Luſtos- nus vocat verba ciuilia, que verba iuris ciuiloli J. verbis ciuilibus. hic. ff. Hæres eſto, verbumu eſt. His tantùm verbis permiſſum eſt iure culte redes inſtituere. Et pleraque exempla repeꝛntur apud Vlpia. in Inſtit. Legitima dicunturà kgdus- ciuilia verò à iure ciuili. Legitima voca lpela tor in l.vlt. Cod. de teſta. tut.& l. vlt. de teſtmannl Legitima verba erant Latina. Sed ait perinde i- ris dationem, vel libertatis valere, quę factac nl
bis Græcis, ac ſi Latinis facta eſſet. l. eam quun (1
lteh 9

lum e in iurecci eſta apet retamemn evoluntnh s, diciturc .Hideiuler! tionis dm lum, qon uendeſult Irhoctetur o diciqum pectiant ha
1
eo pledluin ſubſitwwun e übſinenne ſtituromm
dum. UlI ülio: Sühme uedi oöanr ſthr umi nurci „cum chm
ituint cts
timös Hocg
In Tit. De vulgari& pPupill. ſubſtit.
dc fideicom. in Ldirectis. de teſta. manu. Ideõque dicitur directa inſtitutio& ſubſtitutio. Exemplum cainl quærebatur. de milit. teſtam. F ideicommiſ- ſaria ſubſtitutio, cuùm quis non recto iure heres ſub- ſtituitur: ſed verbis tantùm precariis hæreditas ei relinquitur. Exempla ſunt in Inſtit. de ſingul. reb.
er fideicom. relict.§. 1. Dicuntur verba precaria,
uia precatur is, qui ita relinquit hæreditatem,&
zcicommittit eius, quem hæredem inſtituit. Dre-
a velba ideo ſic dicuntur in l. cohæredi. 5. filij. — f vnde etiam dicitur precaria ſubſtitutio in l. uc.fl.. cam proponas. C. de patt.& d. l.quærcbatur. de mi-
lit teſtam Sed cur fideicommiſſum non dicitur re- 1..
linqui recto iure? Quia ſummo directõôque iure fi-
deicommiſſa non valent. Si enim leges veteres po- uli Romani ſpeſtemus, fideicommiſſa nullã vim hbenr adeicommiſſa recepta ſunt vſu paulatim.
Inſtit de fdeicom. hæred. 5.1. Ex fide tantùm hære-
dis pendebant, nec vllam habebant præſtandi ne- cebsitatem. Hæres nõ eſt fideicommiſſarius. Itaque
in eum rantum vtiles, non directæ actiones transfe-
runtur 2.uſti. de flideicom. hæred. Huc pertinet fi- deicommißsi definitio apud Vlpia. in Inſti. tit. de fi⸗ deicom.ibi ait, ſideicõmiſſum eſſe, quod relinqui- tur non verbis ciuilibus, ſed precariis. Nam qui ali-
cui fideicommiſſum relinquit. non ait, hæres eſto:
ſed vult ei hæreditatem reſtitui tãquam ſi hæres eſ⸗ ſet. Sic eſtintelligenda vulgaris ſubſtitutionis diui- ſio in directam& obliquam. Hæc diuiſio vtilis eſſe poteſt ad homonymiam, de qua diximus ſuperius,
explicandã. Non enim ita accipienda eſt, quaſi ſub-
ſtitutio, de qua diſſeruimus ſub hoc tit. ita diuida- tur inſuas ſpecies. Nam de fideicommiſſaria ſfubſti- tutione hic non diſſerimus, ſed de directa tantùm. Sed hæc diuiſio prodeſt ad homonymiã huius vo- cabuliFideicommiſſarius enim hęres non eſt. l.po- ſtulante.ad Treb.& I.. ſi filiusfam. ff.quod cum co, qui. diximus tamen ſuperius fideicommiſſum rectè ſubſtitutionem dici. Et licet magna ſit cõtentio de hac re: tamen vſus veterum loquendi hoc ſuadet. Adduximus lgeneraliter. 6. cùm autem. C. de inſti. & ſubſtit. ſub cond. fact. vbi dicitur fideicommiſſa- rium ſubſtitui hæredi, quaſi ſuccedat in locum hæ- redis. Alibi dicitur fideicommiſſarium ſuccedere in locum fideicommiſſarij. l. Publius. 35.§. Titia. ff. de cõd.& demon. l. 6z. A filia. 9. vlt. ff ad Trebel.& l. cũ Proponas. Q. de pact. De fideicommiſſaria ſubſtitu- rione proprius locus eſt ſub tit. ad Sen. Trebel. Duo ſunt tituliin lnſtit. de fideicom. hęred.& tit. de ſing. reb. per fddeicom. relict. ex quibus titulis ſumpta eſt illa vulgasa diniſio& recepta. Aiunt ſubſtitutionẽ 0 liquam aliquando fieri de vniuerſitate ‚vt cùm Gu ogat hæredem reſtituere hereditatẽ, vel par- denn Peüh& ad hãc ſubſtitutionem pertinet vrcdm ger Pici Aliquando fit de ſingulis rebus, Lredlradet elcommittit hęredis ſui, vt reſtituat nlnſtt 1n demaliauam ae ad hanc pertinet tit. endumen 1 is rebus per fideicom. relict. lam Harrio ektl e ſubſtitutione directa, de qua di- eaam it tit.hoc. Explicandę ſunt diuiſiones Dnnheſe Pmlolos huius directæ ſubſtitutionis. rdſd, Ritutionu ſbecies. CAL. 111. 1 gun diuiſio directæ ſubſtitutionis mihi nper ineptiſsima viſa eſt. Vulgò diuidi ſo-
499 let hæc ſubſtitutio in vulgarem,& pupillarem, exẽ- plarem, cõpendioſam,& reuiloquam. Cõſtituunt enim quinque ſpecies.Ego aliter, docẽdi cauſa, diui dere ſolitus ſum ita, Subſtitutio quedã eſt vulgaris, alia eſt pupillaris, alia quaſi pupillaris, alia militaris. De ſingulis videndum eſt,& imprimis de vulgari. De ſubſtitutione vul gari. CA. 17. CVbſtitutionis vulgaris mentio eſt in ipſo titulo ⅓¼ᷣE inſcriptione huius tractatus,& de ca proprius eſt titulus in Inſtit. de vulg. ſubſtit. vulgaris ſubſti- tutio dicitur, cùm ſecundus hæres inſtituitur col- lata inſtitutione in eum caſum, quo primus he- res non crit: quo caſu adita non fuerit hæredi- tas à primo hærede. Exempla ſunt in I.. fflhic.& Inſtitutis de vulgari ſubſtitutione.§. 1. Poteſt hoc exemplum adferri, Si Titius noluerit eſſe hæres, vel non potuerit. vel, ſi Titius viuo me, mor- tuus ſit, vt in formula Aquilia. Ideo dixi in defini-
tione, in caſum non aditæ hereditatis. tunc dicitur
ſubſtitutio vulgaris eſſe, quoties cõfertur in caſum non aditæ hereditaris à primo hęrede. De his caſi-
bus dicemus tractantes de hoc genere ſubſtitutio-
nis, poſtea ſuo loco. Hęc dicitur vulgaris, quaſi com munis,& vulgo vſitata:& in qua delectus perſona- rum non habetur vt in aliis ſubſtirutionibus. Sub- ſtitutio pupillaris non fit niſi à parente. Militaris non, niſi à milite. Eadem ratione videmus vulga- rem formulam, vulgare pactum,& alia huiuſmo- di à Iureconſultis dici. Vulgaris formula dicitur in J. ſi ſeruus. ff. de furtis. Exceptio vulgaris in I. 36. Be- bius.§. ex diuerſo. ff. de pact. dotal. Vulgaris actio in l. quidam cum filium. 13.§. vltim. ff. dc hered. inſtit. Vulgare præmium. in l. edicto. 46.§. extat. ff. de iure fiſci. Ex quibus facilè intelli gitur cur dicta ſit vul gais ſubſtitutdcdſdſd. De pupillari ſubſtitutione. ¶A P. A Lterum genus directe ſubſtitutionis eſt pu- 4ℳ*¾ pillaris ſubſtitutio. Eſt autem ſubſtitutio pu- pillaris, quę fit impuberi filio ſub conditione, Si impubes deceſſerit. I.z2. hic.& eſt tit. in Inſtit. pro- prius de hoc genere ſubſtitutionis, de pupil. ſubſtit. Iureconſultus in I. z. hic. ff. Moribus, inquit, rece- ptum eſt vt parentes filiis, quos habent in ſua pote- ſtate, teſtamentum faciant. Filius impubes, qui eſt in patris poteſtate teſtamentum facere non poteſt, & periculum eſt ne is decedat impubes. Ideque inteſtatus, qui tamen propria bona habet. Ideo vti- litatis cauſa, receptum eſt vt pater ei teſtamentum faciat, ſi impubes deceſſerit. Ergo ſi exceſſerit pu-
bertatem, expirat hec ſubſtitutio. Itaque poteſt
alium quemcunque voluerit heredem ſibi inſtirue- re. Vnde dicitur pubertate expirare hec ſubſtitutio
pupillaris. lNin pupillari. 12². hic. f ſed cur dicitur pu-
pillaris? Pupillus dicitur reſpectu tutoris. Pupiſlus
& tutor relatiua ſunt. Pupillus dicitur impubes,
qui deſinit eſſe in poteſtate patris per mortem pa- tris. L. Dupillus. 139. fl. de verbo. ſignific. cur ergo di- citur hæc pupillaris ſubſtitutio? Multa hic commi- niſcuntur vulgares interpretes, huius nodi diſſol- uendi gratia. Quidam dicunt ideo dictam eſſe pu- pillarem ſubſtitutionem: quia confertur in tempus quo non eſt amplius futurus in patris poteſtate. Pu- pillus autem. verbum variam ſignificationem ha- bet. Pupillus enim etiam dicitur Ju eſt in patris 6 4

520 poteſtate. Lvlt. 6.pupillus. de ver. obli. Ego id oſten di fuſius in explicatione elus Lylt. vnde propriè& rectè dicitur pupillaris ſubſtitutio.
De ſubſtitutione quaſi pupillariT. CA T. VI. ctum eſt de duobus generibus directæ ſub- D ſtitutionis vulgari& pupillari nunc viden- dum de tertio genere, quod uaſi pupillarem ſub- ſtitutionem vocamus. Eſt ſub itutio quaſi pupilla- ris, quæ fit à patre filio furioſo, aut mente capto, ad exemplum& ſimilitudinem pupillaris ſubſtitutio- nis. Mentio vero huius fubſtitutionis eſt in l. hu- manitatis. C, de impuber.& aliis ſubſtitut.& S. qua ratione. Inſtit. de pup. fubſtit. Sicut permittitur pa- tri fllio ſuo hæredem inſtitucre ſub conditione, Si lius impubes deceſſerit, quia non poteſt in ca ætate facere teſtamentum: ita permittitur patri facere te- ſtamentum filio furioſo collata inſtitutione hære- dis in tempus, quo deſierit eſſe furioſus: vt ita inſti- tuat hæredem,& ſubſtituat ei, ſi in ea infirmitate deceſſerit, vt non poſsit ſibi facere teſtamentum. Hac ratione dicitur inducta eſſe hæc ſubſtitutio. Qua ratione excitati,&c. inquit Iuſtinianus in In- ſtit. de pupil. ſubſtit.§. qua ratione. uibus verbis oſtendit ſe hoc genus ſubſtitutionis introduxiſſe ad exemplum ſubſtitutionis pupillaris. Itaque hanc ſubſtitutionem vocare ſoleo, quaſi pupillarẽ, quòd ad exemplum ſubſtitutionis pupillaris introducta & comparata ſit. Noſtri opifices verborum, fabri- cati ſunt ei nouũ nomen:vocarùntque eam exem- plarem, quoniam introducta eſt ad exemplum ſub- ſtiturionis pupillaris. quàm ineptè hoc ab eis cxco- gitatum ſit, ego docui lib. z. Diſputat. Hac enim ra- rione dicendum eſſe peculium quaſi caſtrenſe, exẽ- plare, quia ad exemplum peculij caſtrenſis rece- ptum eſt. l. vlt. C. de inoffic. teſta. Sed vt rectius vo- catur quaſi caſtrenſe peculium: ita rectius dici poſ- ſe videtur hæc quaſi pupillaris ſubſtitutio. Id ego admonui, non quòd de verbis admodum ſolicitus ſim. Oportet profeſſorem magis rerum ſolicitum eſſe, quàm verborum:& magis in cognitione rerum vVerſari: Sed nihil vetat iuris prudẽtiam nitidiorem & mundiorem reddere, quæ ab ineptis hominibus obſcurata& conſpurcata eſt. De hac ſubſtitutione dicemus plenius in interpretatione 1. humunitatis. C.& l.ex facto. hoc tit. fl.
De militari ſubſtitutione. ¶ 1 P. V/
TLAm de quarta& vltima ſpecie directæ ſubſtitu- tionis, quæ dicitur militaris. Militaris ſubſtitu- rio vocatur, quæ fit iure militari extraneo, qui hæ- res cxtitutus eſt. quia iure militari tantùm fit. Ert non eſt permiſſum hoc genus ſubſtitutionis, niſi militibus tantùm. Eam ſùbſtitutionem voco mili- rarem, exemplo Iureconſultorum ſecutus, qui teſta- mentum, quod fit à militibus, vocant militare. Mi- litibus ergo permittitur extrancis ſubſtituere, qui hæredes extituri ſunt. l. milites etiam. 5. ff. de milit. teſtamen. Pagani ſubſtituunt iis, qui hæredes exti- turi non ſunt, collata inſtitutione in eum caſum, quo extituri hæredes non ſunt: ſed in eum caſum, uo hæredes extituri ſunt, non poſſunt: niſi pater filio impuberi. Sed extranco nemo paganus poteſt ſubſtituere in hunc caſum collata inſtitutione, Si
Heres extiturus ſit.l.. verbis ciuilibus, hic. ff vbi ſic
Franc. Duaremi luriſconſ.
Papinia. Verbis ciuilibus ſubſtitutionem polt qe cimumquartum annum ætatis fruſtra fieri conis
nit, Poteſt quidem pater intra decimumquattum
annum ſubitituere filio ſuo, Si impubes dete ſeii poſt decimumquartum annum non poteſt verbis
ciuilibus:ſed verbis precariis,& fideicommiſsi noc
licet, vt dicemus poſtea ad 1.39. cohæredi. hic. Sed militi hoc licet. Solennitates interdum, quæ into. ductæ ſunt iure ciuili, remitruntur militibus, quæ ſubtilitate magis quàm vtilitate nituntur. Ergomi les poteſt ita ſubſtituere, Titius hæres eſto: Iſ P. ceſſerit intra vigeſimumquintum anuum, vel quandi- cunque deceſſerit, Fempronius hæres eſto. Non confert conditionem in eum caſum, quo hæres extiturus non eſt. Aliud exemplum eſt huius militaris ſubſii. tutionis. l. 41. Miles ita hæredem-ff. de milit. teſtam Miles vnum inſtituit ad decem annos, alium ex tempore decem annorum. militi hoc permiſlum eſt:pagano autem non eſt. hic ſubſtitutionem quans dam ſuperius diximus Reperitur enim gradus le⸗ redum. Ego militarem hanc voco, vt dixi: ſicut militare teſtamentum dicitur à Iureconſultis. quia fit iure militari. cœteri vocant ineptiſsimè compen- dioſam. Non minus vocant ineptè compẽdioſam, quàm ſuperiorem ſubſtitutionem dicũt exempla- rẽ: quia compendio verborũ multas ſubututiones complectitur. Hoc non eſt verum. Hæc ſubſiitonio militaris poteſt fieri expreſsis formulis. Exptimi certum tempus poteſt, eriam compendio yetbo. rum poſſunt exprimi multa temporadin 1. Centu- rio. 27. ff de milit. teitam. Titius hares eſto: Si Titius intra decem annos deceſſerit, Sempronius herer eſta:nõ maxgis eſt compendioſa hæc ſubſtitutio, quæ fit his verbis, quàm hæc, Titius hæres eſto. Si Titius hæres nin erit, Sempronius heres eſto. Aliquando hac fubſtitu- tione multa comprehenduntur tempora hoc mo. do, Quandocunque I. itius deceſſcrit, Sempronius hans eſto: poſt mortem eius hoc compendio verborum multa tempora comprchendit, vt tempus puberta- tis, tempus quod ſequitur pub ertatẽ,& perinde hoc accipitur, ac ſi omnia hæc tempora expreſsiſſet& ita intelligendum eſt quod dicitur in 1. 8. Precibus C. de imp. ibi enim compendio, legitur, non com- pendioſa, quod ineptum eſt vocabulum. In vulgali bus libris legitur compendioſa. 3 Hæc ſunt quatuor præcipua genera ſubſtiitutio· nis. Vnde mirabitur fortè quiſpiam, cur inſcribatut hic tit. de duabus rantùm ſubſtitutionibus, cum ale iint ſubſtitutiones. Quare rectius videtur inſciipui eſſe titulus Cod.de impub.& aliis ſubſtit. general ter, vt comprehendat omnium ſubſtiturionum be nera, de quibus diximus. Sed quæ ratio moueritch⸗ poſitores Pandectarum, non difficile eſt ex conmm dictis cognoſcere. Vulgaris& pupillaris„tempor Iureconfultorum vſitatæ erant,& ordinariæ dul pupillaris ante Iuſtinianum vſitata non fuit. Imm ductum eſt hoc genus ſubſtiturionis à Iuſtiniam humanirtatis.& hoc ſatis conſtat ex l. ex factolct Si quis vellet inuito filio ſubſtituere, adibaum bru ceps, qui hoc reſcripto ſuo permittebat. m dectę cõpoſitę ſint ex libris Iureconſultorude
repo re Iureconſultorũ nõ eſſet vſitarum hoc genus oe
lureco noc— tari ſtitutionis, meritò omiſſum fuit. Quid de milti 6 ſubſtirutione dicemus? Nihil eſt etiã expteliun 1

eritureln, ac VOco, ura lurxe dinepuüt t nepte c tionem üi ü multas verom. R. ebis fommi iam com ſta tempuun Titius um — Lenynnui Ec lubläun rrereheülte Alqennus untar rmnn eceſtni uſe oc compolyſ endit rnſb nuderinr ec tempyuch
la Tit. De vulgari& pupill ſubſtit
ca in hoc tit. quia militaris ſubſtitutio videtur ma- ad tit. de militari teſtamento pertinere. Miles ui facit teſtamentum iure militari, inſtituit tam in timo, qudm in ſecundo gradu. quamuis obiter de aaliquid attingatur in d. l. Centurio. non eſt pro- ee uius tractatus. In codice Iuſtiniani hæ omnes laangunrurlll cõſtitutio Iuſtiniani fuit facta bien- nio ante compoſitionem Codicis.
Alie ſulſimtivonum diuiſiones. C 4 P. VIII. Oezun alia diuiſio fubſtitutionis, quæ traditur
ria
in Lr.Hiaf Subſtitutio aut duplex eſt, aut ſimplex.
mnplex ſubſtitutio eſt ſola vulgaris, aut ſola pu- iup Cum autem ſimul coniungit teſtator has rtonr& vulgarem& pupillarem: tunc di- citur lubſtitutio duplex eſſe, aut mixta. T heophilus In Inſitt duplicem vocat vulgarem& pupillarem. Sequitur ali diuiſio ſubſtitutionis. Eſt& alia diui- ſio,t ſequitur. Subſtitutionum quadam eſt mutua& reciproi, quædim non reciproca. Huius ſubſtitutionis excpla ſunt in f. hoc tit. in L4. Iam hoc iure& 1.43. Lucius.& in 5.ſi plures. Inſti. de vulgari. Cùm teſta- tor ita inlituit, Titium& Sempronii inſtituo, edsque jnaicem ſulſtituo mutua eſt ſubſtitutio. Vterque ſub- ſtituitur aſteri,& hæc ſubſtitutio fit aliquãdo com- pendio verborum, vt in l. d. c. 4. hic. ff. Aliquando expreßis formulis verborum: vt Titius hares eſto, Semprmius heres eſfo:i Titius hæres non erit, Sempro- rius hæres eſtoſ empronius hares non erit, Titius hæ- res eſto. Hæc ſubſtitutio hoc modo non fit compen- dio verborum. perinde eſt enim cùm teſtator ſim- pliciter ita dicit, eos inuicem ſubſtituo, atque ſi has
omnes formulas verborum expreſsiſſet. Quidam
eam appellant ineptè breuiloquam. nam non ſem- pet eſt breuiloqua. fit enim aliquando expreſsis for- mulis. Eſt& aliud maius peccatum commiſſum ab eis in ratione docendi. Nam in diuiſione facien- da ſubſtitutionis, quintam ſpeciem hanc breuilo- quam ſubſtitutionem faciunt. Sed debet eſſe hæc propria,& ſeparata diniſio in reciprocam& non reciprocam, quia nulla eſt ſubſtitutio, quæ non ſit aut reciproca, aut non reciproca. Nulla eſt enim ſubſtitutio quæ non reciprocè poſsit fieri. Et ſi po- neremus hoc quintum membrum, poſſem addere ſextum, vt ſit quædam duplex,& ſeptimum, vt ſit tacita: ſed hæ diuiſiones debent eſſe ſeparatæ. Alia enim eſt tacita, alia expreſſa. In hac re offendunt,& oſtendunt ſe artemn difſerendi non tenere, quæ ma- xme neceſaria eſt lureconſulto.
Sequitur alia diuiſio ſubſtiturionis. Fubſtitutio quadam eſt tuiita, quædam expreſſa. Quæ ſit ſubſtitu- tio exprella, faciſe eſt intelligere ex lis, quæ dicta ſunt Exempla ſunt vulgaria, Si Titius hæres non erit, Jempronius hares eſto Tacitè exempla tria colli- hunur exL4 lam hoc iure huius ticuli. Pater filio uo ſubſtituere poteſt in vtrunque caſum: in eum hlüm quo hæres non erit inſtitutus, vel in caſum 1 Impubes deceſſerit. Si expreſſerit vnum ca- din der z9 35 non 29. Sempryonius hæres eſto, ta-
Hinpuhe aſſhid ubſtituiſſe in alium caſum, 2 uf L L 2t contrà ſi ei ſ ubſtituerit in ſe- eruogun un iimpubes deceſſerit, intelligitur hor 2n ituiſſe in primum caſum, 8i hæres f fune 3 corum caſus cuenerit. admittetur
æreditatem. Hæc ſubſtitutio tacita
dicitur, quia tacito iure intelli gitur ſubſtitutus ma- gis, quàm ex depoſitione teſtatoris. Queri ſolet, an ſubſtitutus rectè dicatur inſtitutus ex tacita vo- luntate teſtatoris? Non eſt certa voluntas teſtato- ris in hac tacita. Ideo dicendum eſt hanc ſubſtitu- tionem ex iuris diſpoſitione magis eſſe, nempe ex conſtitutione D. Marci. Simile eſt quod diximus de iure accreſcendi. Diximus ius accreſcendi eſſe ex lege. Lſi in teſtamento. 5. ff.hoc titul. Si eſſet ex certa voluntate teſtatoris, ſubſtitutio eſſet: ſed ta- men lex„quæ hoc inducit, ſecuta eſt coniccturam aliquam leuem& obſcuram voluntatis. Hæc le- uis coniectura adiuuatur lege ‚Vtilitatis cauſa pro- pterea Iuriſconſul.in d. I. 4. dicit, Iam hoc iure vti- mur ex D. Marci& Veri conſtiturione. In dicta 1. 4. duplex eſt exemplum ſubſtitutionis tacitæ.
Vnum eſt cùm pater expreſsit primum caſum, 5i
heres non erit. Alterum eſt cùm parer expreſsit ſe- cũdum caſum, Si impubes deceſſerit. Tertium exem- plum eſt, in verſic. Quod ius ad tertium quoque ge- nus,&c. Ius conſtitutum eſt à D. Marco de vulga- ri& pupillari ſubſtitutione. D. Pius ſecutus eſt exemplum D. Marci. addit tertium genus ſubſtitu- tionis tacitæ, vt cùm habet pater duos filios impu-
beres, cos inſtituit hæredes, eòſque inuicem ſubſti-
tuit. Hoc compendio verborum continetur vter- que caſus in perſona vtriuſque,& caſus, Si hæres non erit:& caſus, Si impubes deceſſerit. hæc tacita dici poteſt. quia formulis non expreſsis concepta eſt. Quidam aiunt eſſe tacitam:ſed certum eſt non eſſe tam tacitam, quàm cum formulæ exprimũtur in teſtamento: ſi comparetur cum ea quæ fit expreſ- ſis formulis, meritò dicenda eſt tacita. Hæc eſt ru-
dis& ſimplex deſcriptio ſubſtitutionum. Nunc ac-
curatius& exactius de ſingulis videndum eſt, ac imprimis de vulgari ſubſtitutione. In diſputatione de vulgari ſubſtitutione quidã præcipui loci ſunt. Vnus eſt in quo quæritur quomodo fiat ſubſtitutio vulgaris, quibus verbis. Alius locus pertinet ad ef. fectum ſubſtitutionis. b DQuibus verbüs fiat vulgaris ſubſtitutio. CAv. 1I Vod attinet ad hunc primum locum ſubſti- b tutionis vulgaris, quibus verbis fiat ſubſtitu- tio vulgaris, alij ſcrupuloſius hoc excutiunt ‚Vt ſe- dulitas eorum nimis arguta mihi videatur in hac remeritoque reprehendenda. uot enim reperiunt exempla, tot faciunt ſpecies huius ſubſtitutionis. ui naturam nouerit huius ſubſtitutionis, ei non erit multum laborãdum in formulis& conceptio- nibus. Ego vobis antea aliquem guſtum dedi: nunc aliquid attingam breuiter. Cuùm dico, S&s Titius ha- res non erit, Sempronius hæres eſto, verba hæc genera- lia ſunt. Multi caſus comprehenduntur his verbis
teſtatoris. Specialius poteſt ita ſubſtituere, Si nolue-
rit Titius hæres eſſe, vel ſi non potuerit, Sempronius hæ- res eſto. Poteſt enim teſtator hos caſus exprimere, vt in 1.3. cùm proponas. C. de hæredib. inſtit. Cùm quis generaliter loquitur, Si hæres non erit, dem eſt ac ſi caſus illi expreſsi eſſent, Si hares non potuerit
eſſe, vel noluerit Vulgò vocant verba ſpecialia. fit
etiam aliquanto ſpecialius,& ſingularibus verbis, vt illi loquuntur. Multis modis accidere poteſt, vt quis hæres non ſit Poteſt hoc accidere morte, vr
caſus
501
3 3 3 3 1

5 02 caſus vnus eſtin Formula Galli, Si filius me viud, morietur Solet hic tractari ab aliis, an vnus caſus ex- preſſus a2d alium extendatur. veluti ſi quis expreſſe- rit alterum tantùm caſum, Si hæres eſſe noluerit.& omiſerit alterum, Si hæres eſſe non potuerit, an intel- ligatur facilè in alterum caſum ſubſtituiſſe an ex- tenſio fiat caſus expreſsi à teſtatore ad alium, qui omifſus eſte Eſt quæſtio facti. pectanda eſt hic ma- gis voluntas teſtatoris. ſi apparcat certa teſtatoris voluntas, dubitandum non eſt, quin ea ſit ſeruanda, quo modo expreſſa. l. 44. Quidam cum filiumfam. ſt. de hæredit. inſtit. 91 voluntas non apparet, ego puro caſum, qui expreſſus eſt, ad alium caſum in- terprctatione extendendum noõ eſſe. 1.10. cõmodiſ- ſimè. ff de liber.& poſthum. Hec quęſtio pendet ex diſtinctione, qua vſi ſumus ad d. l.commodiſsime. Quod obiicitur ex l. Iam hoc iure. 4. ff.hic. Dico in eo caſu hoc ſingulariter conſtitutum eſſe à Diuo Marco: non ortum ex voluntate teſtaroris, quaſi certa ſit voluntas teſtatoris. ſed id ex lege& conſti- rutione eſt. Sed ſemper, vt ego dixi, ſpectanda eſt reſtatoris voluntas, ſi apparcat. poteſt apparere ex cõiecturis& iis, quæ in alia parte teſtamẽti expreſ-
ſa ſunt planius. Animaduertendum eſt ex hac ſub-
ſtitutione quædam verba referri ad eum cui ſubſti- ruitur, alia referri ad perſonam eius, qui ſubſtitui- rur. veluti, heres eſto, referuntur ad perſonam ſubſti- ruti. Et notãdum eſt licere teſtatori quotcũque vo- luerit gradus heredum facere.§.1. Inſti. de vulg. ſub- ſtit.& ex hoc apparet omnem ſubſtitutionem fieri ſub conditione, ſaltẽ tacita. l. in ratione. 30.§. incer- tæ. ff d leg. Falcid. Vnde quidã voluerunt ſubſtitu- rionem eſſe cõditionalem inſtitutionem. l. ſi quis ita hæres inſtituarur. 80. flde hæred. inſtit. ſed ibi non eſt ſubſtiturio: quia nullus eſt primus gradus, nullus eſt primus hæres in eo teſtamento inſtitutus,
De effectu ſubſtitutionis vulgari. C P. X. E concipienda vulgari ſubſtitutione dictum I)au de eius effectu vidẽdum eſt. Prunus cffectus huius ſubſtitutionis vulgaris eſt, quòd exi- ſtente conditione ſubſtitutionis, admittitur ſubſti- tutus ad hæreditatem: ea non exiſtente, repellitur ſubſtitutus ab hæreditate. His pauciſsimis verbis nos multa complectimur. Duo hic pręcipua conſi- deranda ſunt. Vnum eſt, exiſtente conditione ſubſti tuxionis, fùbſtitutum admitti ad bæreditatem. iam ſuperius diximus ſubſtitutionem omnem fieri ſub conditione aliqua, vel tacita, vel expreſſa. Subſtitu- tus vocatur ad hæreditatem ſub conditione, ſi inſti- tutus in primo gradu hæres non erit: ſi conditio illa extiterit, tunc ſubſtitutus admittetur ad hęreditatẽ.
Quandiu enim inſtiturus adire ponteſt, ſubſtituto locus non eſt. 1.3.& l. quandiu. 68. f. de acq. here. Al- terum eſt, non exiſtente conditione ſubſtitutum re- pelli ab hæreditate. Vnde quæritur quando condi- tio exiſtere dicatur, aut non exiſtere: Et hoc iudica- tur primùm ex verbis teſtatoris. Expendenda eſt vis verborum, quibus teſtator vſus eſt: deinde id iudi- catur etiam ex mente, vel voluntate teſtatoris. Nõ tantùm verba ſpectamus in interpretatione condi- tionis, ſed etiam mentem teſtatoris, quamuis vulgò dicatur à verbis teſtatoris non eſſe recedẽdum, vo- Juntas teſtaroris etiam dicitur regere conditiones. in conditionibus. 19. fde cond.& demon. Vnde .
Franc. Duareniluriſconſ. b
dicitur hæc verba, Si hæres non erit, in ſubſtiturio
vulgari, non tantùm ad ſubſtitutum pertinere 5 etiam ad eos, qui ex eorum perſona ſuccedem vlt. Inſtit. de vulg. l.ſi paterfamilias. 39. fflide hercd inſtit. Si quis initituerit filiumfamil.& ſubſtitueri
ei ſub hac conditione, Si hæres non erit, nos ita hanc
conditionem accipimus, éi hæres non erit filius, vel patrem ſuum hæredem non fecerit, in cuius ellpo⸗ teſtate, idque ex mente& veriſimili teſtatoris yo. luntate magis, quàm ex verbis facilè colligi atque intelligi poteſt. Nam teſtator in ſuo teſtamento
adiiciens hanc cordditionem, patris nullam men.
tionem fecit. Eodem pertinet quod dicitur in lſ quis filium. 7. fl. de acq uir. hæred. Quamuis hære non ſit filius, tamen ſubſtitutus excluditur. quia hanc cõditionem nos ita interpretamur, Si filius ife hæres non erit, vel patri ſuo hereditatem non acquiſt- rit. Hinc multæ& variæ quæſtiones exiſtunt, qur ex varietate cuiuſque hypotheſis naſcuntur. Ego præcipuas tantùm& inſigmores hic tractabo. Pii ma quæſtio eſt, an pater adiens hæreditatem fllio delatam, non adeunte filio, ſecundum conſtitutio- nem luſtiniani, ſubſtituto præferatur? Animaduer- tendum eſt inter ius Digeſtorum& ius conſtitu- tionum Codicis aliquid intereſſe. Iure Digeſto- rum filius acquirit patri hæreditatem ſibi delaram. Lplacet.de acqui, hæred, Adiens hæreditatem iuſlu patris eam acquirit non ſibi, ſed patri. Conſtitutio- nibus autem quæ in Codice ſunt, acquititur tan. tùm vſusfructus patri, proprietas manet fili,& ſ filius nolit adire hæreditatem, pater cuius intereſt eam adiri propter vſumfructum, vt fibi acquitat vſumfructum recuſante filio, ipſe poteſt eam adire & adiens pater eam fibi acquirit, perinde ac ſi ipſ nõ filius inſtitutus eſſet hæres, l.vlt. S.vlt. C. de bon. quæ liber. quod eſt etiam contra ius ciuile: nam ſ lius non poteſt inuito patre hæreditatem repudia- re. l.is qui hæres.§.vlt. ff.de acquir. hæred. lam intel ligitis de quo hicà nobis propoſita ſit quæſtio. Po. namus hæreditatem delatam eſſe filiofamilias, qui erat in patris poteſtate„filiumfamilias nolle adite hereditatem: patrem verò cuius forte intereſt adili propter vſumfructum adiiſſe hæreditatem. Quætr- tur, an pater adiens hæreditatem excludat ſubſtitu- tum, ſi quis ſit ſubſtitutus filio? Hic antinomia fe- peritur uaærà aegis σ t Hermogenes vocar, de quo aliquid diximus ſub tit. de legib. Confßiictus duarum legum hic reperitur, quæ contrariæ nol ſunt ipſo iure, ſed caſu& euentu colliduntur, ſ Quintilianus ait, quãuis contrariæ non ſint perſe tamẽ in hac hypotheſi videntur cõtrariæ elle Boc ſæpè accidit, vt per ſe contrarię non ſint duæ leges ſed propter hypotheſim in qua non poſsit vtlaqy- cõſiſtere. Talis antinomia viderur eſſe in hachjyy theſi. Vna lex ait, Inſtituto nõ adeunte heęreditats ſubſtitutum ad hęreditatẽ vocari. lz.ff.de acq Altera lex ait, Filiofamilias nolente adite, pane adeuntem hæreditatem ſibi acquirere, peimt inſtitutus eſſet. l.vlt..vlt. C. de bonis quæ ljeun leges nõ ſunt contrarię ipſo iure, ſed colli n hoc caſu. Lex, quæ ait, Inſtituto non adeunte tutum non admitti, non loquitur nominarim 3 lio, qui habet patrẽ in cuius eſt poteltate. P oſtene lex, quæ ait, Filiofamilias nolente adire Par en
———— ———= — 5.
—
—
—
— —,.—
——— K

wſtiones ä othells uh lores lic 8 diec hand ſecundum, preferauul eſtorum g intereſte. ereditarem diens Nani di ſed n dce(ont n oprieta n
1
lioiipfegrte
Cqulnt, er eres'Vrb
contnibät 2
cacquüimdt
asnereditas
In Tit. De vulgari& pupill. ſubſtit.
acquirere, non loquitur nominatim de eſt nominatim ſubſtitutus à teſtatore. enim eſſent contrariæ, ſed quia concurrunt in ficeh iem,& filius cui ſubſtitutus eſt aliquis à hune pecier ater.& videntur non poſſe ſimul hæ — uæritur vtra cedere debeat alte- le 4 1 3 ortet intelligere de ſubſtituto loquentem une llu hac exceptione, niſi inſtitutus patrem 4 1 vel legem poſteriorem, quæ loquitur de labher Ulas,& priorem intelligere cum hac exce- dü oit ſubſtitutus datus ſit a teſtatore. Sed vtra lex cũ exceptione accipictur Receptius eſt& pro- abilis iudicio meo, in hac ſpecie patrẽ ſubſtitu- b reerendi eſſe, idq; multis& variis argumentis K rationibus confirmari ſolet:quarum alig ſatis fir- mæ ſunt, aliæ aliquid probabile habent. Sed quæ nõ proſunt ſingula, multa iuuant. Primũ argumen- tum ducitur ex d.l.vlt. S. ſimilique modo. ibi luſtin. ait, pattem in hoc caſu admitti ad hæreditatem erinde acſi ab initio fuiſſet inſtiturus. His verbis vtitur luſtinianus. Expendendum eſt quod ait, per- inde ac ſi inſtiturus eſſet— admittendum eſſe: nam cõſtat inſtitutum præferri ſubſtituto. d. J 3. fl. de acq. hered. Ergo pater in hac ſpecie preęferetur ſubſtitu- to. Probabile eſt magis hoc argumentum, quàm ne ceſſarium. Nam illa lex Iuſtintani non loquitur de fllio, cui datus eſt ſubſtitutus à teſtatore, atque ideo reſpondent qui diuerſam opinionem tuentur, nul- lam eſſe mentionem ſubſtitutionis in ea ſpecie, de ua id conſtitutum eſt à Iuſtiniano. Aliud argumentum ducitur ex d. l. ſi paterfamil. ffde hæred. inſtit. ex§.vlt. Inſtit. de vulg. ſubſtit. Si quis ita ſubſtitutus ſit alteri, Si heres non erit. Nos ita hæc verba accipimus. Si hæres non erit, vel alium
euntem ſibi eo,cui datus
heredem non fecerit. Si igitur hæres inſtitutus alium hæredem fecerit, perinde excluditur ſubſtitutus, ac
ſi inſtitutus ſibi hereditatem acquiſiſſet. Diſſentien- tes reſpondent id verum eſſe, cùm filius, vel ſeruus adit hæreditatem. nihil enim referre an filius, vel ſeruus qui hæres inſtitutus eſt, ipſe ſibi acquirat hę- reditatem, mutata conditione: an ver o adeundo hæreditatem, eã acquirat ſeruus domino, vel filius patu ſuo. in hac autem ſpecie proponitur non adi- ta hæreditas eſſe à filiofamilias, ſed repudiata po- tius. vnde videtur nihil ad rxem pertinere, quod di⸗ citur in d.ſi parerfamilias.§.vlt. ſed in 1.Si paterfa- milias. lurecôſultus generaliter ait, Si heres nan erit, ſiue alium heredem non fecerit. Et certum eſt in ca ecie per llium acquiri hæreditatem patri, ctiam ſi non adeat: ſed repudiet potius. Recte igitur dici poteſt, iudicio meo, filius in hoc caſu, patrem ſuum euemfacere;& lereditarem acquiri patri per 1 um Vnde conſequens eſt perinde excludi ſi ublti- vutum, ac ſi ipſe fillus hereditatem ſihi acquiſi ſſet. 3 lithetes, an verè alium heredem fecerit. Wu eBumentum eſt quia pater& filius vna at- 3 3 le perſona eſſe cenſentur. vlt, C. de impub. d 44 4 übiir Vnde nihilrefert vter. corum hæres rieeer hæres extiterit. Alter quoque interpre- ratlone iuris heres eſſe intelli gendus eit. In hac igi- tur ſpecie,&ei non adeunte 4 11ennndee, Nle 5 nadeunte hęteditarem filiotami- acquiratur patri:tamẽ per interpreca-
tlonem iuris ici He. E ti m luris poteſt dici hæres eſſc. Er huc pertinet
593 quod diximus ad l. in ſuis. ff. de lib.& poſth. hæred. inſtit. Diximus filiumfamilias, qui eſt in patris po- teſtate, etiam viuo patre, quodammodo dominum eſſe bonorum paternorum, vnde dicitur ſuus hæres eſſe. S. ſui. Infli. de hered. qualit.& differ. Vnde in hac ſpecie, cùm dicimus excludi ſubilitutũ& præferri patrem ſubſtituto, non recedimus à verbis cõditio- nis, quam teſtator adſcri pſit teſtamento ſuo, Si hæres non erit. Nam interpretatione iuris dicitur adhuc heres eſſe, quodammodo. His argumentis bæc ſen- tentia defendi ſolet, que mihi videtur eſſe probabi- lior. Supereſt vt, quæ ab aliis obiiciuntur, diluamus. Nam cötraria opinio ſuos defenſores& aſſertores habet. Imprimis dicũt abſurdum& à ratione alie- num videri eum, qui vocatur ad hereditatem, vo- luntate expreſſa teſtatoris, potiorem nõ eſſe co, qui vocatur tacitè à lege ſine expreſſa teſtatoris volun- tate. Adducunt l.vlt. C. de neceſ. hęr. inſtit. vbi dici- tur eos, quibus ex verbis teſtatoris defertur heredi- tas, preferendos eſſe iis, qui à lege vocantur.& hoc vulgare eſt, teſtamentarlos legitimis eſſe præferen- dos. Voluntas teſtatoris lex eſt,& quocunque iure potior eſt habenda. S. Diſponat. in N ouel. Iuſtiniani de nupt. Diſponat teſtator& erit lex eius Voluntas Ad hoc argumentum reſpondendum eſt. idque non eſt difficile ex his, quæ iam à nobis dicta ſunt. Nam ſa- tis iam oſtendimus patrem in hac ſpecie cõtra vo- luntatem teſtatoris non omnino admitti. Imòô verò ex eius voluntate, quamuis non admittatur ex iu- dicio expreſſo teſtatoris. Nos ita interpretamur ver
ba teſtatoris, Si hæres fllius non erit:id eſt, ſi heres nõ
erit, vel patrem, in cuius eſt poteſtate, heredem fe- cerit. quaſi credibile ſit teſtatorem, qui inſtituit eũ, quæ in patris oreitate eſſe intelligebat, ita cogitaſ- ſe, ita ſenſiſſe. Præterea obiicitur nobis l. cum pro- ponas. C. de hered. inſtit. In ea lege dicitur, Si ſeruo, qui eſt in poteſtate domini ſui, delata fuerit hære- ditas, per ſeruum acquiri domino hereditatem:ſer- uo non adeunte hęreditatem, non poſſe acquiri. Si ſeruus ne vi quidem vlla cogi poſsit ad adeundam
hereditatem, non poterit acquiri hęrediras domi-
no. Non enim acquiritur ei, niſi opera& facto ſer- ui: ſed neceſſaria eſt aditio ſerui, eo nolente adire,
& reluctante pertinaciter domino ſuo, non poteſt hereditas acquiri domino. Vnde fit vt ſi quis ſeruo
ſubſtitutus ſit, ea non acquiratur domino: ſed defe- ratur ad ſubſtiturum. Vnde dicẽdum videtur idem in noſtra ſpecie, de hęereditate, quæ filio delata eſt,
& quam filius noluit adire, vt ea nõ acquiratur pa-
tri. Sed magna diſsimilitudo eſt& differẽtia filiifa-
milias,& ſerui: domini, ac patris. Ex conſtitutione illa Iuſtiniani, cuius mentio à nobis facta eſt, d..vlt. S.Vlt. Quamuis enim aliqua ſimilitudo it inter fi- liosfamilias.& ſeruos, quia vtriq; ſunt in poteſtate aliena: non eſt tamen credendum, nullam eſſe diſgi- militudinem inter eos: imò aper ta eſt illa diſsimili- tudo in d. l.vlt. Illud eſt proprium& ſpeciale in fi- liofamilias, quòd filiofamilias non adeunte hęre- ditatem, pater eius poteſt adire ſibiquę herędita-
.. 5...* G tem acquitere, perinde ac ſi inſtitutus eſlet. Rurſus
obiicitur nobis l. qui liberis. d.§. hęc verba. ff.hoc tit. Teſtator in ſuo teſtamẽto inſtituit quendã filium-
familias, qui erat in patris poteſtate. deinde ſubſti-
tuit, vt teſtamentũ faceret filio ſuo impuberi, 2u:ſ
Jus

504 niν mi hi hæres erit, idem filio meo impuberi hæres eſto. hic fllius inſtitutus acquiſiuit hæreditatẽ fatri ſuo. Quæritur an pater in telligatur ſubſtitutus huic im-
uberi? Ait lureconſultus, hæc verba, Quiſquis mi- „; heres erit,&c. de patre accipienda non eſſe. Fi- lium ipſum potius ſubſtitutum videri„quàm pa- trem, qui ex iudicio teſtatoris venit.& tamen ſi ve- rum eſſet quod hic dicimus, his verbis videretur pa trem vocari ad hæreditatem impuberis. quoniam eum pro! xrede accipimus, quem hæres inſtituti hetedem facit.Sed hec diuerſa ſunt, non pugnantia. Piſsimilitudo eft vtriuſque ſpeciei. Diuerſæ ſunt ha ſpecies; cam teſtator inſtituit filium,& ſubſti- tuit ei vulgariter, Si hæresnon erit. vel cùçùm ſubſtituit p upillariter, Si filius iſte familias„Ec. vel quiſquis mihi heres erit, idem mihi hæres eſto. In hac ſpecie noſtra dicimus, patrem ex veriſimili voluntate te- ſtatoris admitti, verùm in ſpecie d. L. qui liberis.§. hec verba. contra voluntatem teſtatoris fieret ea in- terpretatio, alias contingeret filium, aut ſeruũ, mu-
rata conditione excludi à patre vel domino. S1 ita
acciperemus, Quiſquis mihi heres erit, idem Fllio meo impuberi hæres eſto, de patre cui acquiſita eſt teſta- toris hæreditas per filium, ſi decederet filius ante pubertatem„certè acquireret impuberis hæredita- rem patri, etiam mutata conditione contra teſtato- ris voluntatem. ſed ille locus plenius à nobis poſtea explicabitur. Ex iam dictis concludendum eſt hæc verba, Si hæres non erit, in ſubſtitutione vulgari latè eſſe accipienda. O pinio autẽ quam defendimus, vt vera eſt, ira cum exceptione accipiẽda eſſe videtur, vt aduerſariis ſatisfaciamus, niſi ex coniecturis con- rraria teſtatoris voluntas appareat: nam ſi ex conie- cturis contraria voluntas teſtatoris appareat, quòd ſubſtitutum præferri patri voluetit, dubium nõ eſt
uin ea voluntas ſeruanda ſit. Sed in dubio non id Kuemur.difponatiin Nouel. de nupt Inde quæ- ſtio vulgotractari ſolet de monacho. Si monachus hæres inſtitutus fuerit, eique delata hæreditas,& ei datus ſit fubſtitutus à teſtatore; an ſubſtitutus præ- ferendus ſit monaſterio, an contrà monaſteriu, ſub- ſtituto? monachi acquitunt monaſterio ſuo; ſicut ſerui domino. l.vlt de epiſco.& cler. O uæſtio hiuc pender, an ſeruis, an filiisfamilias monachi compa- rari debeant nam in hac ſpecie multum intereſt in- ter filiumfam.& ſeruum. Quidam comparant mo- nachũ ſeruo, quidam porids Hlliofamilias: quia mo- nachus non poteſt vendi, ſicut ſeruus vẽditur, vt ait Bart. Debuit addere Bart. nec facilè emptorem re- periri poſſe huius mereis, ſi venalis forte reperiatur. Nos hanc quæſtionem monachis diſcutiendam re- linquamus, ad vtiliora properãtes. Alia igitur quæ- ſtio eſt, an fiſcus excludat ſubſtitutum, cùm inſtitu-
to aufertur hæreditas tanquam indigno: quia fortè
mortem defuncti teſtatoris non eſt vltus. Hæc eſt queſtio, Titius heres inſtitutus eſt teſtamento, Sem- pronius eſt ei ſubititutus vulgari modo Si Titius hie jes non erit, Sempronius ei hares eſto. occiſus eſt teſta- tor:neglexit inſtitutus in primo gradu vlciſci& vin dicare cius mortem. Ideoque ſe indignum reddidit eius hæredirate. Fiſcus aufert hereditatem heredi, ſubſtitutus ait ad ſe hęreditatẽ pertinere. Ait enim extitiſſe conditionem ſubititutionis. Conditio elt, gi Tirius hæres non erit, Sépronius hæres eſto. Si Titius
Franc. Duareni Iuriſconſ.
hæres non erit, hec conditio ita intelligitur, ſi hæres eſſe nolit, vel non poſsit. Atqui heres eſſe non potelt in hac ſpecie. Indignum ſe reddidit hæreditate. a que videtur hæreditas pertinere ad ſubſtitutũ. Hæc quæſtio magna ex parte pertinet ad 1. ſ ſequẽs gra. dus. 16. ff ad Senatuſcon. Sila. In hac ſpecie propo. nuntur duo eſſe gradus heredum. vnus eſt gradus inſtitutorum, alter eſt ſubſtitutorum. Inſtitutus ne. glexit vlciſci necem teſtatoris. Ait Iuriſconſ.ibi, an prior hereditas&c. etiam ſi ſubſtitutus vltus fuerit mortem teſtatoris:tamen hæreditas ei non acquiri. tur. Nam pœna inſtituti heredis, non debet eſſe re- mium ſubſtituti. Quidam intelligunt d.liſi ſequs cùm hæreditas adita fuit ab inſtituto hęrede. in pn. mo gradu adiuit hæreditatem teſtatoris, non cura. uit vlciſci mortem teſtatoris,& fiſcus petat eius be⸗ reditatem: ſubſtitutus ait eius hæreditatem in ſe transferri debere, quia preſtitit id, quod inſtitutus neglexerat, id eſt, necem teſtatoris vltus eſt. In hac igitur ſpecie: inſtirutus in primo gradu adiuit hæ- reditatem: atque ita ſubſtitutus erat excluſus adi- tione. Sed quæſtio ex eo erat, an id in præmium ei cõcedi deberer, quòd id preſtiterat, quod inſtitutus neglexit. Sed dubium eſt an ita lex accipi debeat. naã de aditione hereditatis nullum eſi verbum inca l. ſed quòd oporteat hereditatem aditã eſſe, i col- ligi ſolet ex alio loco, nempe ex Lneceſſariod.9. Non aliàs. eo. rit. ibi, Adiiſſe hereditatẽ. vt publicen. tur bona& acquiratur hereditas fiſco Iuriſconſibi ait duo eſſe neceſſaria. Oportet occiſum eſſe pa- tremfamiliàs teſtatorem,& adiiſſe hereditatem hæ. redem. pertiner ad aliud quoddam caput Senatuſc. Silaniani, vt oſtendemus ſub eodem titulo. Multa ſunt capita Senat. Silaniani. vnum eſt de eo, qui ne. glexit vlciſci necem defuncti, cui adimitur hęredi. tas,& fiſco vindicatur. Alterum caput eſt de coqui adiit hæreditatem antequam qucſtio habita eſſet de familia. nam queſtio haberi debet de omnibus ſeruis qui ſub eodem tecto fuerunt, cùm dominm interfectus eſt. Hoc caput reperitur in 13.§. quodad cauſam.&§. non tantùm.& J. 1.§. occiſorum. eottit De hoc capite loquitur Jureconſi ultus in d. Lneceſ- ſatios..5.1. Sed hoc nihil ad rem pertinet, de qus hic diſſerimus. Quomodo igitur ſuſtinebimus eim interpretationem? Ego puto interpretationem lſ
Kquens.veriorem eſſe, quæ vulgo recepta eſt, vt il⸗
telligatur de inſtituro. qui adiit hæreditatem,& ad. eundo hereditatem excluſit ſubſtitutum. Sic mili videtur intelligenda eſſe in hac quæſtione, quę ſere pti eſt& ſententiæ. Hoc enim non eſt ſcriptum atio exigit vt ita interpretemur. Ecce, ſi intellg remus de inſtituto, qui hereditatem non adiuit ct tè abſurdum hoc& iniquũ eſſet. Quæ enim Tql tas eſt, pœna affici eum, qui vltus non eſt necemb ſtatoris, quod eius hæfeditatem adire noluetiiſ contempferit? certè ratio non patitur, vt is pœna afficiatur. Non exiſtimauit tantam elen reditatem, vt accuſationem inſtituere debenlae- uerſus occiſores defuncti. quid ei vitio pot Fel. ti? Certè non poteſt eius admiſſum aligpod ar gui in hac re, ſed qui adiit hæreditatem iutate de⸗ bet quòd mortem defuncti vindicabit;, ad J peruenit eius hæreditas: quamuis id non ſte preſſum verbis: tamẽ id intelligere debeinusge

. eſt verbis legis, id definien- lü n non Hais eeprelien vt ait Aor. Inſtitutum ead 1 dum qiſe hereditatem intelligere debemus,& ſic wrall 8 ere uüiſe ſubſtitutũ. Sed hoc intelligendum eſt niſi lebeſa 5 tus ille repudiauerit,& non curarit adire in um m 5 mc ſci. Si apparet hoc in fraudem fiſci factum von 1 fe yt lubſtitutus præferatur fiſco. hanc fraudem — Aiäee E belle flco ſcio: ſed hoc in dubio non præſu- m Hon tinet tit. de his quæ in fraudem fiſci. locis diſſeruimus de effectu ſubſti-
amät tutionis vuͦ
rellgane„ir i accipie 2
— he ſem id multis exemplis ſuprà demon-
— 1 4 um elt Sequitur quæſtio eodẽ pertinens, an hæ- .
& llöu res hæle
lis lrin turü‚in
ttrid, qand titur ad
ators tigimus ſu ue tigi n eſt. ad hæred Kni eſt, ad hæredem non tranſmit- umo guc tatem, quæ adita nò clt,
utos eeun ti,& hæc ettregula in§. in nouiſsimo⸗ C. de caduc. wan idin tollen. Diximus locupletãdi fiſci cauſa hoc ita con- litern. fütutum fuiſſe veteribus legibus Vt pleraque alia.
teratgu veluii quod conſtitutum eſt à Iuſtiniano in titul. de aita lla- caduc tol in princ. quòd dies nõ cedat, niſi ab aper- ullum din tura tabularum. Hoc igitur publicum eſt, ad fiſcum mom aui locupletandum pertinet,& variis conſtitutionibus pe er lnn eſt emendatum ſicut pleraque ex lege Papia, quæ herwätrin fiſci locupletandi cauſa conſtituta erant, quamuis ddisan omnino ſublatum nonſit. In quibuſdami gitur ca- ponctocin ſipus hereditas, quamuis adita non fuerit tranſmit- adilſeignn titur ad heredem. Primus caſus eſt in ſuo hærede. aoddamchtt fuus hæres tranſmittit hereditatem ad quoſcunque ub eolena ſuos ſucceſſores. l.Apud hoſtes. C. de ſuis& legiti. rnumdin hærcd.& l.. C. de iure deliber. Nec id mirum, cùm Giclialent in ſuis hærcditatis aditio neceſſaria non ſit. l. in ſuis. eromamdt ff. de liber.& poſthu. Ideõque non eſt mirum ſi hæ-
6
nibus caſibus hereditas nõ adita tranſmit- xredem: De hac tranſmiſsione aliquid at-
am quthl reditatem non aditam tranſmittat ad ſuos heredes,
abeni dir perinde acſi adita eſſet. Secundò liberi inſtituti à ofuerun nt Parentibus, hæteditatem non aditam tranſmittunt evecun ad cos, qui ex ſe deſcendunt. Si pater inſtituerit fi- KuScch lium, aut marer nihil enim refert, filius& ſi deceſſe- recoaltuui rit amtcquã adierit hæreditatem, vel patris, vel ma-
ladrus tris nihilominus cam ad nepotem, filium ſuum, qui 8 1 1
rreraelulls SX ſe deſcendit,tranſmittit. C. de his qui ante aper. 1 1 8
0 cte freri..„.. ulo 5 teri. Hæc enim tranſmiſsio iurc veteri locum tan-
e ha, tum habebat in ſuis hæredibus: ſed hoc loquitur
: Jiirwhredhe dch uu dungeiis hæredibus tantùm: ſed de quibuſcun- lit lu m 8* ll conſanguincis. Hoc igitur facit nõ ius ſui:
„ zaccuso ſed; L.. nmeg b 3 lus ſanguinis. Sed hi tantùm tranſmittunt hære- enimno la— ad deſcendentes ſuos. ſu tranſmittunt ad rrn 5 vunche ſuos ſucceſſores. Tertiò ſi quis deceſ- redital Lu k dera ui Wülun deliberationis, tranſinittit ius de- nücht ig antian lin quoſcunquc ſuos ſucceſſores. l. cum uiilu 1 llton us.C. de iure deliber. Mortuus eſt hæres dituem e us; nondum effluxit annus, quem habet ad ba zacltul elberandum an li... oron, velit hæres eſſe. Deceſsit igitur Drnauttos ame aditam hæredi res ei dlümuutt fra Mleditatem: hæres eius, vel filius, vel ulbroeir Tater, vel alius quiui idem re k 5 ne conlun taque hac conſtitutione Iuſtiniani pla- 16 1 tranlm noir Wredibus contra leges veteres, quæ peredil- alonem impcdicbant, ira vt ius antiquu i inlch non poßsit hær 3— dun gnch 1 Wmegligentes ſin
t. Hi ſunt præcipui caſus tranſmiſ-
In Tit. De vulg.& pupil. ſubſtit.
qis preferatur ſubſtituto, excludatq; ſubſti-
btit. de hæredib. inſtit. Diximus hæredi-
a tabul.Lvnic. Ea conſtitutio aliquid addidit iuri ve-
edibus valde nocere, quantumuis
ſionum. Ad propoſitam quæſtionem redeamus. Sli eſt, an hæres hæredis, ad quem tranſmiſſa eſt hæreditas, potior ſit ſubſtituto? Ponamus inſti- tutum eſſe filium à patre, vel matre, nihil refert,& ſubſtitutum eſſe Titiũ vulgari modo, Si hæres non erit. Poſtea hũc filium inſtitutum deceſsiſſe heredi- tate non adita. Nepos hęreditatem petit, id eſt, filius hæredis inſtituti, tanquam ad ſe tranſiniſſam. Sub- ſtitutus quoq; eam hæreditatẽ ſibi vindicar ex vo- luntate teitatoris, ex ſubſtitutionce. Quæritur vter alteri pręferẽdus ſit: Hic reperitur antinòmia ex cir- cunſtantiis ſimilis ei, de qua ſuperius diximus in al- terius quęſtionis tractatione. Hic eſt conflictus dua- rum legum, quæ videntur pugnãtes eſſe in hac hy- pPotheſi, itaq; neceſſe eſtvt vna alteri cedat. Prior eſt, quæ vult non aditam hæreditatẽ tranſmitti ad hæ-
redem, id eſt ad proximum hæredẽ„nempe filium,
nepotem. Altera lex eſt, ſubſtitutũ, mortuo inſticu- to ante aditionem hereditatis admitti ad hæredita-
tem: concurrunt hæres hęredis& ſubſtitutus. Heres
heredis profert priorẽ legem, quę dicit hereditatem non aditam ad heredẽ heredis tranſmitti. Alter au-
tem profertalteram legẽ, quę valt ſubſtitutum, mor tuo inſtituto ante aditionem hereditatis, admitti ad
hereditatem. hę leges contrarie non ſunt i pſo iure. Prior lex ſubſtitutũ nominatim non excludirt. Lex,
queę ait hæreditatem nõ aditam tranſmitti ad here-
dem, non exprimit nominatim, etiã ſi datus ſit ſub- ſtitutus à teſtatore. Poſterior lex etiam nominatim
non excludit heredem hæredis. Lex, quæ ait ſubſti-
tutum, mortuo inſtituto ante aditionem hæredita- tis, admitti ad hæreditatem, non exprimit nomina- tim etiam in quibus caſibus hæreditas tranſinitti-
tur. Eſſent enim contrarię ipſo iure: ſed contrarictas reperitur in hac ſpecie. Oportet igitur vnam cum cxceptione alterius intelligere, vel priorem legem,
55 loquitur de hærede hæredis, ita intelligere: niſi ubſtitutum habeat: vel poſteriorem legem, que lo- quitur de ſubſtituto, ita intelligere: niſi hæres tranſ-
mittat hæreditatem ad hæredem ſuum. Quæſtio
igitur eſt vter potior eſſe debeat, an hæres ad quem tranſmiſſa eſt hæreditas, an verò ſubſtitutus? In hac
quæſtione mihi videtur probabilior& verior opi- nio quę recepta eſt, ſcilicet potiorem eſſe tranſmiſ- ſionẽ ſubſtitutione. Imprimis mouet me, quod iam ſæpe à nobis dictum eſt, hec verba, in ſubſtitutione vulgari, Si hæres non erit, ſic accipienda eſſe, aut ſi alium hæredem non fecerit. d. l.ſi paterfamilias. ff.
de hæredib. inſtit.&§. vlt. de vulga. ſubſtit. in Inſtit. Ad excludendum ſubſtitutum nihil refert, an heres inſtitutus ipſe hæreditatem adeat, an verò alius cui
per eum hereditas acquiratur. Et exemplum eſt de
ſeruo& filiofamilias, in d. l.ſi paterfamilias.& d.§. vlt. Ad excludendum ſubſtitutum nihil refert, an ſeruo acquiratur hæreditas, an verò domino per eum acquiſita ſit. nihil refert an filio acquiratur heę- reditas, an verò patri per eum acquiſita ſit. Vnde dicendum eſt idem in hac ſpecie, nihil referre an ei qui inſtitutus eſt adquiſita ſit hæreditas, an verò hæredi ad quem hęreditas tranſit. Preterea hoc con ſtitutum elt à Iuſtiniano, ne cui hoc videatur pro- babili tantùm ratione niti. Eſt conſtitutio Iuſtiniani hac de re.C.de caduc.toll..cùm autem. ad fi legis. quem locum adduximus ſub titul. de Aerccleuſlie b v
505
— 1—————— 4 —Iꝰn1n 2—. Se v-*
88 8 S
1

— — 8 3 e“ Se eemereee 2 ——— 8. 3— 4 1—— ——“ ——————— 4 5 ———.———„— ———. “ 3— 42 2————
——yõr——
— 4— ————— — ͦ——— ——
—
S— —— ———J—
———— —————
506
difſſerentes de iure accreſcendi. Ait ipi Iuſtinianus, cùm autem in ſuperiori parte legis&c. Hoc refer tur ad eam partem legis in qua luſtinianus de trãſ⸗ miſsione loquitur, cum§. In nouiſsimo- vbi ait haæ reditatem non aditam non transferrimiſi in caſibus exceptis, de quibus iam diximus. Ibidem ſequitur, Neceſſe eſt,&c Cur addidiſſer Inſtinia. ceodem loco, niſi in quibuſdam perſonis, erc. niſi intelligeret has erfonas excludere ſubſtitutum: quia hereditas non tranſmittitur, inquit; ideõq; ſi quis hæres non adie- rit hærediratem defertur ab fubſtitutum: quia non tranfmittitur, niſi quibuſdã perſonis. Igitur hæ per- ſonæ excludũt ſubititutum. Hoc igitur referendum eſt ad perſonas, quas luſtinianus excepit in eadem conſtitutione.§in nouiſsimo. ibi, exceptis videlicet nberorum perfönu, de quibus Theodoſiana lex&c, Theodoſij autem eſt l.vlt. C. de his qui ante aper. rab. Excipit ergo vtrunque caſum:excipit perſonas liberorum: excipit etiam eos, qui intra annum deli- berandi decedunt: quia Iuſtinianus excipit tantuùm duo genera tranſmiſsionis:& diximus tria oſſe:po- reſt dubitari, an idem dicendum ſit de tertio, quod ge tranſmiſsione ſuorũ. Excipimus emim tranſmiſ- ſionem ob jus fuitatis: nam tametſi de ea re ſit con-
trouerſia:tamen idem puto eſſe dicendum. Eadem enim eſt ratio, Sed gur Iuſtinianus hunc caſum non
excepit? non ne ceſſe fuit hunc caſum tertium exci- pere, imò ineptum fuiſſet. Certiſsimum enim eſt regulam intelligi de hæreditate quæ defertur extra- neo non ſuo. Certiſsimum eſt aditionem non eſſe neceſſariam in ſuo hærede. Sui hæredes, ipſo iure hærędes fiunt. d. l.in ſuis. Nullo vnquam tẽpore fuit gubitandum de ſuis hæredibus, quin hæręditatem tranſmitterent: nam ipſo iure eis acquiritur hæredi- tas, quamuis beneficium habean abſtinendi. Sed de aliis dubitatum fuit, qui non niſi facto ſuo acquirũt heręditatem: propterea eos caſus excipere oportuit,
in quihus ad acquiſitionem hæreditatis neceſſaria non eſt aditio hæredis. Hinc cõ cludemus, cùm con- currunt hæres hæredis, ad quem ex legibus tranſ- mittitur hereditas defuncti,& ſuhſtitutus:potiorem
eſſe cauſam ſubſtituti. Obiiciuntur nobis leuia que-
dam loca, de voluntate expreſſa teſtatoris, ex§. di- ſponat. in Nouel. de nupt.&c. de quibus ſuperius di- ximus. ſed hæc iam ſatis refutata fuerũt in quæſtio- ne ſimiliA.
Alia quæſtio eſt, an coniunctus potior ſit ſubſti- ruro? 81 teſtator duos hæredes inſtituerit coniun- ctim,& vni ſubſtitutum dederit, vter potior ſit alte- ro, an fubſtitutus coniuncto, an coniunctus ſubſtitu- ro? an poterit iuuare coniunctum interpretatio ho- rum verborum, Si hæres non erit, id eſt, ſi alium hæ- redem non fecerit: Et certi iuris eſt ſubſtitutũ con- iuncto præferendum eſſe, niſi teſtatoris contraria yolũtas appareat. Hoc eſt expreſſum in 133. 5. ſi duos. de bon. pofſ. contra tabul. Teſtator inſtituit Titium
& Sempronium. Sempronio ſubſtituit Caium. de-
hiciente Sempronio accreſcet pars cius Caio, nec accreſcet Litio. Coniunctus coniunctum hæredem non facit: ſicut hæres hæredem ſuũ, ad quem tranſ- mittit hæreditatem ſicut ſeruus dominum, ſicut fi- liusfamilias patrem ſuum. Ego dixi hoc accipien-
dum, niſi cõtraria teſtatoris voluntas appareat quæ voluntas colligitur ex cõiecturis. Exemplum ctt in
Franc. Duareni lurilconf.
L. quidam teſtamento. 30. fl. hoc tit. In hac ſpeciett ſunt gradus hæredum. Teſtator in reſtamenron duos hæredes inſtituit. in primo gradu Procila ex tribus vnciis. Quietum ex nouem vnciis 4 ita compleuit totam hæreditatem ſuam. lic el t mus gradus. In ſecundo gradu ſubſtituit ſin n uieto ſubſtituit Florum, Proculo Sofam 4 ſecundus gradus. Tertio gradu ita ſubſtituit d. 1 que Florus, neq; Soſias hæredes erunt, Coloni ptitanorum ex nouem vnciis heres eſto. Deinde ſtituit plures alios hæredes ex variis partibus. ſ exceſsit trium vnciarum illam quantitatem ini gradu. Hoc continetur teſtamento. videndum quid acciderit poſt factum teſtamentum. Quietu
qui inſtitutus fuit in primo gradu ex nouem vncii
adiit hæreditatem, itaque excluſi fuerunt ſecun
& tertij ab illa parte. Proculus& Soſias viuo tola. tore deceſſerunt. Proculus, qui inſtitutus in prim gradu fuit,& Soſias ei ſubſtitutus in ſecũdo da deceſſerunt. Qui ſunt inſtituri in tertio gradu 3 tunt hæreditatem, quęritur an hereditas ad eos per⸗ tineat? an verò ad Quietum, propter ius accreſcen di: Subſtituti petunt etiam. Quæritur an ſubſtituto. rum potior ſit cauſa: Reſpondet Iuriſconfiltus, Ex pendamus verba huius ſubſtitutionis iatertio gra- du, Si neque Florus, neque Soſias hæredesenuns Sublii- tuit hos in tertio gradu, Si neque Florus, nequs Loſas hæredes eſſent, coniunctim:Itaq; videtur voluiſetela tor ita demum hereditatem ad fubſtitutos intertio gradu peruenire, ſi tota vacauerit. at tota hereditas non vacauit: quia Quietus adiuit hæreditatem pa parte ſua. Diſtribuit teſtator, inquit luriſcom plurs quàm duodecim vncias,& iacirco,&c. Vnde quo diximus ſubſtitutum potiorem eſſe coniundto,& præferri coniuncto, hoc eſt intelligendũ:niſiexco iecturis appareat contraria teſtatoris voluntast appareat eum voluiſſe cõiunctum præferri,nſupe rioribus exemplis hæc conditio, Si hæres noneri, tiſsimam recipit interpretationẽ, ſi hæres non eni vel alium hæredẽ non fecerit. idq; ex mente&eyo
b hælad Iludeciamm ex
ho Fan
ſtractæ ſint. Obiicitur pro contra nor. 24.§. Scæuola. ff. de minori

le xcluünn Vculus h 8, galün blitmnoit atitmiim ur anlera dumm propt m. Queærhu
ponderlu
(ubſtiturdo
eSoſias mn Si negue- rltaq riicr nem adlh Vvacabernan tus adiultn tarorjmnunt §, G unu votioten tia rettinreligi rariatebum cöinnet.
1
retain i
1
ſecett le
In Tit. De vulg.& pupil ſubfli.
n tractatu de minorib. 25. ann. poſteriorem eſſe con lututionem Iuſtiniani,& derogare iuri antiquo. eſt
enim edita Po
ea in ehia 188 ceuolę ſententiam, non probans eam: ſed b
maus tantùm. vnde ſequenda eſt hodie conſtitu- reolaſa ani quæ poſterior eſt. Sed de co dicemus tio lu
Dlenius ſub tit. de acquir. hæred. Ad propoſitã quæ-
. mino.. ſhcvenn qicat. Quæritur, an recte hæreditas delata Lam
deatur? Videtur ſubſtitutio non eſſe delata.
ſee vie ſtitutus poteſt in integrum reſtitui vt adeat Namm em, quam repudiauit. Sed tamen rece- bercdena hoc verius eſt, interim locum eſſe ſub- tume nterim poſſe ſubſtiturum hęreditatem adi- Kinon ſibi delatam ex teſtamento, propter omißionem in
adife grũ reſt rektan dendum eſt eius reſtitutionis nullam ha-
beri rationem, antequã impetrata fuerit. Non enim Nic ſpettamus quod cõtra ius ciuile euenire poteſt
extraordinario auxilio. Ipſo iure hæreditas defertur
ſubſtituto, verum eſt extraordinario auxilio poſſe ſuccurri minori qui repudiauit ſed hoc auxilium nonſpectamus, quamuis euenire poſsit. Argumen- tum ſumitur exl.ergo quandiu. 4. ff. de fideicom. li- ber.& ex tit. de eo, cui lib. cauſa. in Inſti. Si ſeruis re- lictæ ſint libertates in teſtamento,& nemo ex teſta- mento adeat hæreditatem, vni ex ſeruis adiicitur libertas bonorum ſeruandorum cauſa: ſed tamen ſi certum ſit neminem ex teſtamento hæredem fore. Quid ergo ſi minor inſtitutus ſit, qui repudiauit he- reditatem, an crit locus huic addictioni bonorum? Et dicitur nihilominus locum eſſe huic addictioni bonorum. 5 ſi is, qui. in d. tit. de eo cui lib. cauſ. in In- Ktit Huc pettinet quod dicitur in l. Ait Pretor. 7.§. ſed quod Papinianus. ff. de minorib. Duplex dictũ eſt Papiniantvtrunque tamen videtur ab Vlpiano comprehendi, aut ſaltem ſupplet& explicat, vel emendat Vlpianus, quod à Papiniano dictum eſt: vel ſuppletvel emendat, quaſi non ſatis elocutus ſit Papinianus. Duo igitur ſunt dicta Papiniani. Vnũ eſt de minore, qui primùm adiuit hæreditatem: de- inde abſtinuit hæreditate. Alterum eſt de co qui non aditam hæreditatem repudiauit. De priore tan tum dicendũ eſt, de poſteriore dicemus in ſequenti capite. Quæſtio eſt huiuſmodi. Minor eſt inſtitutus: ſudſlitutus eſt ei ſeruus, Si minor heres non erit, mi- not repudiauit hæreditatem. deinde reſtitutus eſt in untegrum. Quæritur, quid iuris? Papinianus ait re- pudiante minore hæreditatem, deferri ſeruo,& li- beltatem quoque: minore verò poſteà reſtituto,& meleurun hnione ade unte hæreditatem, Papi- de Hheun un lum, qui ſe immiſcuit hæredi- don diriſlen 38 Lnünis manerc. Viſus eſt ſatis neat iſte erus ona⸗ plano-Harnah hæres ma- terarſeucun lhon ixit Papinianus. Sed tamen heius eir nene 5 em non manere. ſed hæredem blrionene eea in lnegrum ſeüttu eſt, exigiyt liber mafcat 8 Lu n u rran fauor ri reſtituto, qui inſtitu Clls⸗ needelt namino⸗ d. Jueliond 4 tus erat in primo gradu. Sed an maneat hæres, videtur Papinianus
m dixit, liberam mancre eum, liæredem
niiſſe, cu
ſtconſulatum Lampadij& Oreſtis, l.quod ſi minor. refert tãtùm obiter
rrepudiauit hæreditatem: ſubſtitutus
S22
non manerc. vult tamen VIpianus vel emendans, vel ſupplens quod defuit in verbis Papiniani, cum remanere non tantùm liberum: ſed etiam hære- dem, quamuis pupillus vtiles actiones habeat hæ- redis loco. Verum eſt ipſo iure hæredem eſſe ſub- ſtitutum per repudiationem, repudiata hæreditate ab inſtituto. Lex vult hereditatem ſubſtituto acqui- ri: ideo ipſo iure hæres factus eſt ſubſtitutus, mino- re reſtituto in integrum:nec deſinit hæres eſſe. Præ- tor non poteſt facere hæredem eum, quem reſtituit in integrum, qui iure ciuili non eſt hętes, eſt ſubſti- tutus ipſo iure hæres. Habetur quidem minor hæ- redis loco,& ei& in eum dantur vtiles actiones.§. quos autem ſolus. Inſtit. de bono. poſſeſ. Dat ei Præ- tor bonorum poſſeſsionem,& cum facit hæredis loco. Hoc igitur reprehendit in Papiniano VIpia-
nus, quòd non ſatis elocutus ſit. Hæc de priore di-
cto Papini. de poſteriore dicemus in ſequenti capi- te. Nam pertinet ad explicationem I. poſt aditam. C. de impub.& aliis ſubſtit.
Cœpimus oſtendere quã vim habeant hæc ver-
ba, Si heres non erit, in ſubſtitutione vulgari& ho-
rum verborum interpretationem pertinere ad effe- ctum eiuſdem ſubſtittuionis,& diximus ita acci-
pienda eſſe, Si hæres non erit, id eſt, ſi hæres non erit, vel alium hæredem non feccrit. Deinde, ſi hæres non erit, id eſt, ſi deſierit eſſe poſſe hæres: ita vt certum
ſit eum excluſum eſſe ab hęreditate. hæc omnia va- riis exemplis demonſtrauimus. Alia ſunt exempla in quibus admittitur horum verborum explicatio
& interpretatio aut latior, aut anguſtior, quàm ver- ba ipſa ſignificẽt, propter rationem aliquam. Vnum exemplum eſt in 1.3. C. eod. tit. vbi Imp. Alexander
hæc verba interpretatur, Si hæres non erit, id eſt, ſi hę- res ex teſtamento nõ erit. hic reſtringitur interpre- tatio verborum propter mentem teſtatoris. Si hæres
non erit. Hæc verba videbantur latè eſſe accipienda,
vt quocunq; modo hæres erit ſiue ex teſtamẽto, ſiue ab inteſtato, excludatur ſubſtitutus: ſed tamen con-
trarium dicitur in d. l.z. Mulier quædam inſtituta in primo gradu, cui fuerat alius ſubſtitutus ex teſta- mento, omiſit hæreditatẽ,& adiit ab inteſtato. erat cnim filia teſtatoris:& licet omittere hæreditatem ex inteſtato,& adire ab inteſtato: modo id ſine dolo & fraude fiat,& legata præſtita ſint. toto tit. ſi quis omiſſa cauſa teſta. Omiſit ergo hæreditatem ex te- ſtamẽto,& adiit ab inteſtato. Bonorũ poſſeſsionem accepit, vnde liberi. Ait Alexander, Subſtituto locum quin feceris&c. Omittendo igitur hæreditatem ex teſtamento, ſubſtituto locũ fecit. etſi petierit bono- rum poſſeſsionem ab inteſtato. Hæc verba.Si hæ- res nõ erit, in ſubſtitutione vulgari, ita ſunt intelli-
enda, Si hæres non erit ex teſtamento. Nam etſi
ſimpliciter dixerit teſtator, Si hæres non erit, nec aliud adiecerit, tamen apparet ita eum ſenſiſſe. vult enim hæredem ſibi eſſe ex teſtamẽto: etſi hæres non erit, id eſt ex teſtamẽto meo,& quamuis id expreſ- ſum non ſit, id tamẽ ſatis intelligitur,& ſic ſubititu- tus excludit omnes ab inteſtato venientes. l. z. quan- diu.& 1.39. quandiu. ffde acquir. hæredit. Aliud exẽ- plum eiuſdẽ interpretationis eſt in I.z3. aliàs 31. ſi ma
ter ita. ff. hoctit. Hic locus pertinet ad interpretatio- nem horũ verborũ, Si hæres nõ erit. Si quis tres gra- dus faciat hæredũ,& ita dixerit, Si primus hares non
Vv 2

50 8 erit, ſecundus hæres eſto: Si 2cundus hæres non erit, ter- tius hæres eſto. hæc verba intelligenda ſunt, Si ſecun-
qus hæres non erit, d eſt ſi neque primus, neq; ſecun- qus erit. Primo adeunte, omnes ſequentes fubſtitu- tiones expirant ex mente teſtatoris, ita hæc verba ſunt accipienda: quamuis non ſit expreſſum. Cauil- latio verborum admittenda non eſt contra volun- tatem teſtatoris. Si primus adierit hæreditatem in hac ſpecie,& tertius velit admitti ad hæreditatem, quõd dicat extitiſſe conditionem: quia ſecũdus he- res non eſt, nec quidẽ eſſe poſsit. eſt enim excluſus à primo adeunte hæreditatem. cauillatio eſt contra manifeſtam voluntatem teſtatoris. Idem dicitur in L. cùm in teſtamento. 37. ff.de hæred. inſtit. Eſt enim eadem ſpecies. Primò igitur adeunte ſequẽtes om- nes ſubſtituti excluduntur. Aliquando etiam exten- duntur hæc verba, propter candem voluntatem te- ſtatoris. Exemplum eſt in l. iam hoc iure. 4. fflhic. Si quis fubſtituerit vulgari modo filio ſuo impuberi, intelligitur quoq; in alterũ caſum ſubſtituiſſe, ſi im- pubes deceſſerit.& proinde hæc verba, Si hæres non erit, nos accipimus, ſi heres non erit, vel ſi impubes deceſſerit. Quomodo hoc accipiendum ſit, ſuprà oſtengi. Ego dixi non ideo caſum expreſſum inter-
pretatione extendi ad eum, qui expreſſus non eſt,
quòd certa ſit hac in re teſtatoris volũtas. Obſtaret enim quod dicitur in lcõmodiſsimè. ff. de liber.& poſth.& 1Titius. 25.§. Lucius. eod. tit. Sed ex conſti-
turione Seueri hoc ortum eſt masir⸗quem ex certa teſtatoris voluntate. Iureconfulti non uit, qui eſt in- terpres voluntatis teſtatoris, ita voluntatem inter- pretari teſtatoris, qualis qualis eſt teſtatoris volun- tas, que lege adiuuatur. ex conſtitutione oritur, non ex iudicio certo teſtatoris. Hoc eſt intelligẽdum vt dicitur in eadem lege, niſi voluntas teſtatoris refra- getur, vt credibile eſt hoc expreſſum fuiſſe in cõſti- tutione D. Marci. Exemplum eſt in Iquãuis. 4. C. de
impub.& aliis fubſtit.vbi volũtas teſtatoris apparet
cõtraria ex cõiectura, vt in hoc caſu, Si mihi Firmia- nus fflius,& vxor mea Aelia, hæredes non erunt,in lo- cum eoru Publius Firmianus
inquit Imperator, in eũ caſum factam ſubſtitutio- nem, quo vtriq; hæredum ſubſtitui potuit. Hæc çon iectura colligitur ex diſparitate perſonarum. Diſpa⸗ res perſonæ ſunt, vnus upillariter: alter cui non poteſt. Vxori ſuæ non po-
teſt ſubſtituere teſtator, Si impubes deceſſerit. itaque
hac verba non ita accipismus vt vtrunque caſum
complectantur. Huic eſt ſimile, quod dicitur in l.
iam hoc iure. 4. ff hic. Si ſubſtitucrit pater duobus filiis ſuis, quorum vnus eſt pubes, alter impubes: in alterum tãtùm caſum ſubſtitutus intelligitur etiam impuberi: quia cùm coniunxerit eos,& pariter am- bobus fubſtituerit, non eſt credibile teſtatorem vo-
luiſſe iiſdem verbis ſubſtituere vni vulgariter, alte-
ri autem pupillariter& vulgariter. Vocatur com⸗
mune verbum, non vt plerique interpretantur, quia
eſt directum& obliquum ſed quia verba quædam
propria ſum ſubſtitutionis pupillaris, quædam vul- garis. Sed cum dico, eos inuicem ſubſtituo, dicitur
verbum vtriuſque ſubſtitutionis communc. Hoc jtaque caſu, ſi velit pater hoc facere vt vni ſit ſub- ſtitutus Titius, exempli gratia,v ulgari modo:alteri
aurem vtroque modo& vulgari& pupillari ſubſti-
Franc. Duareni luriſconſ.
igitur D. Marci, quæ vult expreſſa vulgari tione, pupillarem quoque contineri, c˙çvgm quis fi- cuͤm 3
plum ſimile eſt, in quo propter coniecturamy
verbis generalibus, Si heres non erit. Sed ſpecialuai
autẽ caſu mater prior deceſſerit, vult admittiſib-
hæres eſto, manifeſtſi eſt funt. vxor teſtatoris eſt mater poſthumi. Deind
enim eſt cui ſubſtitui poteſt
tutus ſit, ſeparatim debet ſubſtituere:non deber I
coniungere,& nõ ita dicere, Si Seius& Semyn co
paredes non erunt Voluntatls quæſtionem. C ontuan b 1.-Ontitun
lubſtitu
ſuo im puberi vulgariter ſubſtituerit, intelligen 4 eſt, niſi cõtraria voluntas teſtatoris appareat ex
jecturis. Tunc enim is caſus, qui omiſſus eſt,no 6 telligitur cõtineri eo, qui expreſſus eſt. Aliud exe luntatis, non intelligitur contineri pupillatis
gari ſubſtitutione, in l.vlt. C. de inſtit.& fubſtit condict, fact. Quæſtio hæc agitata fuit apud ye res Iureconſultos. Teſtator habens vxorem ai gnantem, ipſam hæredẽ inſtituit ex parte di ut partum verò ex alio ſemiſſe,& ita ſubſtituit, vn bumus natus non erit, Titius hæres eſto. Hæc lubllin tio vulgaris eſt, Si natus non erit. Ego ſuprà dixi ſub. ſtitutionem vulgarem poſſe fieri non tantum in
poteſt teſtator in vnum tantuͤm caſum ſubſtituete Titius ſubſtitutus eſt ſub hac conditione, gi ißh 1 humus natus non fuerit. Poſt mortem teſtatori po 1 humus natus eſt: ſed deceſsit impubes: Subſtitutus n petit hæreditatem ex conſtitutione D. Maxci mm. peratoris. Ait enim illam ſubſtitutionem vugarem orrigendam eſſe ad ſecundum caſum, ſcllicetal pupillarem ſubſtitutionem:& perinde acciplen dam eſſe, ac dixiſſet teſtator, Si non natus erit,vi 8 natus erit: ſed impubes deceſſerit. C˙m i gitur illa con. ditio extiterit, videtur admittẽdus eſſe ſubſtitutus hic tamen dicitur matrem pupilli præferẽdam elt ſubſtituto, quaſi hac ſubſtirutione vulgari qux ex- preſſa fuit à teſtatore, pupillaris non contincatu- Hic apertè conſtituit Iuſtinianus, vt dirimat ei terum cõtrouerſiam, potiorem eſſe cauſam mat quàm ſubſtituti, quo caſu deceſſerit, viua matt oſthiumus, vult matrem præferri ſubſtituto.(us
ſtitutum ex voluntate teſtatoris. Coniecture o- luntatis teſtatoris aduerſus ſubſtitutũ obſcuræ nn
inſtituta eſt mater hæres, vt conſtet ab eo dilettum fuiſſe. Subſtitutus autem quali quali coniectura eo luntatis teſtatoris nititur, quæ aliquando lege adiu- uatur. Dictũ fuit in initio huius diſputationi eil ſtente cõditione ſubſtitutionis, ſubſtiturum admit ti ad hæreditatẽ: ca verò non exiſtente ſubſtituum repelli ab hæreditate. Hinc orta eſt prolixa diſpuns tio de interpretatione verborum: ex eo quod d⁴ i tum eſt in initio, conſequitur non admitti concu- ſum ſubſtituti& inſtituti. Inſtitutus& fubſtuug ii non concurrunt, id eſt, ſimul ad hæreditatemmi admittuntur. ſed Inſtitutus admittitur ad hxri- tatem,& eo excluſo, ſubſtitutus: vt diciturult de acquir. hęredit.& ſimil. Excipiuntur quidmex ſus: ſed vnus ęſt præcipuus& inſignior in 4 ſtit. de vulga.& pupil.& in l. 40. aliàs 38. Jjxeli milias. flide hæred. inſtit. S pecies ibi propeuiulo qua inſtitutus eſt ſeruus alicnus, quaſi libethomo, quem teſtator credebat liberũ eſſe hominem; ſubſtituit aliũ ſic, Titius hares eſto:& ſi 7 ins en non erit, Sempronius hæres eſto. Hic hæres inſtirul re vera ſeruus eſt alterius, qui domino ſuo aepimn

aa ſibi. Hc quæritur, an domino huius ſerui inſti- lußhaa 8* dali per ſeruum jpſi hęreditas acquiratur, ex- nu 8 4 ſubſtituto: an verò ſubſtitutus co potior eſſe à clulo Dicitur in vtroq; loco hæreditatẽ diuiden- .A Arden⸗ inter inſtitutum& ſubſtitutum. vtroq; ſi- dam E et ad hæreditatem. Hoc ita conſtitutum code 54 u3 non leues:ſed multæ no neonteua 4 dæ ra- vxuonts vm ro domino ſerusdunm pro lubſtituro, d1opteen adduci poſe videbantur. goi 4 ẽ 041 demne „ ſtex interpretatione horum verborum,
' te ₰— ⸗..— dn 9 hyp nrit. Si teſtator ſeruũ inſtituerit,& ſub- rai Si 6 tei,Siheresnon erit, cùm ſcit eum eſſe ſeruũ, Krni 4 en⸗ 1 id ſentire teſtator, Si hæres non erit, aut do- nlid viacr8 ſuum hæredem non fecerit. Voluntas teſta- l dru mnr v nõ eſt obſcura. Cùm autem inſtituit libe- Kiult tords t liberum, videtur ita ſentire, Si hæres 5, L d mſcit liberum, 7 ereeha rum, que
„p 1 mutata conditione, alium hæredem mentbn nonetit, velſi
ſie ie m. mautarem domino ſuo eam adeundo. Sed pone, vt
men mun za ccie propoſita, ſeruum eſſe alterius, quem teſta- ancümcain* eſſe lbberũ, talis eſt cogitatio teſtatoris& bacemt vtor pira Sineque hæres erit: aut, mutata conditio- ſtmone volujuhe hæredem non fecerit. Hæc eſt conditio dn Wma rionis hic autem non mutat conditionem, ulünnjn non fit ſeruus ex libero homine: ſed iam ſeruus eſt. lühlmmm Ergo lic non exiſtit conditio ſubſtitutionis. hac ra- undum cht tione ſubititutus vindicat ſibi hæreditatem, quaſi em; Ki edcnerit conditio ſubſtitutionis. nam teltator cre- dor, Unmn gebat eum liberum eſſe:& eius qui inſtituit& ſub- ſerr(img Kiituit his verbis, nõ potelt alia mens eſſe. Sed con- uni tra ſubititutum pro domino hoc etiam dici poteſt. em payilim quia teſtatoracquiri voluit domino, mutata condi- ſienunſt vone eius quem inſtituit, cùm videlicet ſeruus erit. upillas un Facilè idem teſtator ereditur contradicturus fuiſſe, ſinane co exiſtente iam ſeruo. In hoc igitur conflictu ra-
ciotemcka tionum viſum eſt mediam viam lureconſultis eli-
aſu deccſti,i gere,&ſimul dominũ ſerui& ſubſtitutum admit- un rrinit terd, vt æquis portionibus inter eos hæreditas diui- cceltct tt datur Secui funt Iuriſconſulti exemplum Tyberij, Gcros r qui ita pronunciauit in perſona Parthemi j ſerui 1s üris Ceſaris, qui ab alio inſtitutus fuerat tãc uam inge- 1 e nuus..& hoc Tyberius. 39. ff. de hæred. inſtit. Hoc nan an præiudicium ſecuti ſunt Iuriſconſ. in aliis ſimilibus 5, uns huiuſmodi caſibus. Sunt qui dicunt hoc iudicium n qpalqeue I. vei d elle,& hanc leoninam potius eſſe, vel vulpinam di- 3 lionemd adducunt l. ſi nõ fuerint.. Ariſto. ſf.p ro uron ocio. Jed credendum non eſt compoſitores Pãde- d nonedide Garum id in hos libros relaturos eſſe, ſi id iniquum ſinc onch b iudicalſent. Sdumpſerunt cõpoſitores librorum ho- gerbound, rum, ur videbant maxime pertinere,& neceſſaria Juinems b elſe ad conſtituendam æqui& boni artem. Feren- uii lin um igitur uon eſt quod ab eis dicitur de iniquita- te huius iudicij. Nec verò nouum cſt hoc partitio- urGümn, nuen quod aptum eſt pacificationi, vt cùm ſi- fiume bie unt rationes ex vtraque parte, diuidatur æ- ri kuchn— bereditas S ſic eſt intelligendũ quod h G. han Thao rin Inſtit. de vulg.& pupil. ſubſtit. de
inlie ß, Särreprerarion 1s lullani in 1.. 4.—.
Jr du oce mlin d.lſi paterfamilias. in fin. ibi, Igitur in lbeuc 1 runt omuhe quæ verba multum negotij exhibue- PlDe 6 us interpretibus. Vult Iulianus ibi hæ-
Hanee reditatem diuigis ahs kh em diuidi in duos ſemiſſes,& alium ſemiſ- erl. 14 W— 2 dol
12.O 1ld. us hoc apertiſsimè oſtendit in eius
e. Sed difficultas hic naſcitur ex ver
z fecerit. Nam poteſt fieri ſeruus,& acquirere hę-
un carere omni ratione,& ſubſtitutum præferendum
la Tit. De vulg.& pupiliſubſlit. 59
ſem diuidi inter dominum ſerui inſtituti,& ſubſti- tuti,& ſubſtitutum. Vnde ſolet tractari quid de al- tero ſemiſſe fiet. Ego alias dixi Iulianum ſcripſiſſe alterum ſemiſſem diuidendum eſſe inter dominum hæredis inſtituri& ſubſtitutum in ea tantùm hypo⸗ theſi, de qua ei propoſita fuerat quæitio. Circunitan tiæ eius hypotheſis hoc exigunt. Propoſitum fuit luliano, ſubitirutum coheęredem inſtituto hæredi:id non Norica lectio habet, ſed alij Codices habent. Teſtatur id Alciatus ſe legiſſe in quibuſdam veteri- bus libris manu ſcriptis, quam lectionem probat, ceamque ſequor. Cohæredem, non habent Florentinæ. Nos igitur ponere debemus in hac ſpecie fuiſſe ſer- uum inſtitutum ex parte: Semproniũ ex altero ſe- miſſe:& rurſum Semproniũ fuiſſe ſubſtiturum ſer- uo. vnde Sempronius idem eſt& cohæres,& ſub- ſtitutus. Et propterea cùm quæritur de ſubſtitutio- ne, quæſtio eſt tantùm de ſemile: de altero ſemiſſe nulla eſt dubitatio. quia inſtitutus in primo gradu ceum ſemiſſem capit. De altero itaq; tantùm ſemiſſe eſt quæſtio. Non me mouet quod quidam eruditi dicunt hoc repugnare verbis Iureconſulti, cum ait, Poteſt dici Sempronium,&c. Si verũ eſſer cohæredem ſubſtitutum fuiſſe Sempronio, certum eſſet in par- tem eum eſſe admitrendũ:de parte nulla eſſet dubi tatio, nec diceret Iuriſc. poteſt dici, quaſi dubiũ ſit, an ad partem admittendus ſit, an non ſit. Hoc argu- mento vtitur Conamus hanc lectionẽ improbans. Sed quod dicit Iuriſc. in partem hæreditatis, de par- te hæreditatis accipiendum eſt, de qua agitur ſcili- cet ſubſtitutionis. Ergo non malè ita dicit lulianus in quæitione propoſita: etſi cohęredem ſubſtitutum eſſe ponamus. Dicendum eſt igitur hæreditatem diuidẽdam eſſe æquis portionibus inter dominum ſerui,& ſubſtitutum. Sed in hypotheſi, de qua pro- poſita fuit quæitio à Iuliano ſemiſſem tantùm diui- dendum eſſe inter dominum ſerui& ſubſtitutum. quia de ſemiſſe tantùm quæſtio eſt. Et ſi velimus hoc ad theſim reuocare, dicendum eſt totam hęre- ditatem inter dominum& ſubltitutum diuidẽdam eſſe, ſi agatur de tota hęreditate: vel partem hęredi- tatis, ſi agatur de parte. Huic ſententiæ noſttæ oppo nitur, velut contraria, l. cum proponas Alexãdrum. C. de hæred. inſtit. videtur ibi eadem omnino eſſe ſpecies, quę eſt apud Iulianum. in d. l.ſi paterfamil.
ft.de hęred. inſtit. vbi tamen hęreditas non diuidi-
tur: ſed tota vel inſtituto, vel ſubſtituto defertur. Erat ſeruus hic Iulianus teſtatoris& alterius:hic in- ſtituit eum vt libertũ, vt apparcat ſimilem eſſe ſpe- ciem illi, de qua diſſeruimus apud Iulianum. Ait Imp. in d. l.3. cuùͦm proponas. Voluntatis eſt quæſtio. Al- loquitur Vitalem militem, qui ſubſtitutus eſſe pro-
ponitur. Deinde ait, Nam ſi credens,&c. Hęc vidẽtur pugnãtia eſſe. Ego dicam breuiter quid ſentiam de
hac re in d.l.cùm proponas.3. Duo caſus proponũ- tur& decidũtur, quibus certa eſt volũtas teſtatoris. Tertius autẽ dubiæ voluntatis, de quo hic diſſerui- mus, omnino omittitur,& propterea hec contraria dici non poſſunt. Expendantur verba ſequentia, nec per eum ad alium. Duos caſus hic conſiderauit Im- perator. Primus caſus eſt, in quo defertur hęreditas ſubſtituto: cum videlicet teſtator proprium liber- tum ſuum eſſe credens, eum heredẽ inſtituit, nec ad alium hęreditatẽ pertinere voluit. Hoc verum eſt, — VV;
1 4 8 3 5
4 1 3 ä——— ͤͤͤͤ““ 8

6— 2 —————— 3 N e eiee neeedes— —f„ 3 1 8
510 cùm id certum eſt. Alter caſus eſt ibi, Quod ſi ver ba, Cc in quo ſubſtituto locus non eſt:ſcilicet cùm ſubſtitutionis verba hæc, Si hæres no erit, ad ius retu- lit, d eſt ad interpretationem iuris. Nam hæc verba iuris interpretatione ita intelliguntur„Fi hæres non erit, vel alium hæredem no fecerit. Si hæc verba ſic in- terpretemur teſtatoris, vt nolit ad aliũ, quàm eum,
uẽ inſtituit bona pertinere, ſubſtitutus non admit- tetur ſi voluit ad aliũ pertinere, ſubſtitutus admit- tetur. Et hi duo caſus ſunt certi. Supereſt tertius ca- ſus, quid ſi dubia ſit teſtatoris voluntas. non eſt ſatis certum& exploratũ, quid teſtator voluerit. addu- cuntur rationes hinc inde tam pro domino ſerui, uam ſubſtituto.tunc ſequendũ eſt iudiciũ Tyberij quod extat in d. 1. Et hoc. ff. de her. inſti. eſt l.39.al. 41. uæſitum fuit ſuperiori loco, an cõcurſus inſti- tuti& ſubſtituti hæredis admittatur: Diximus in guibufſdäã caſibus admitti, quamuis aliàs inſtitutus cxcludat ſfubſtitutum:& inſtituti potior cauſa ſit, uàm ſubſtituti. Vnus eſt, quem explicauimus in l. ſi paterfamilias. de hæred. inſtit. Alius caſus eſt, in quo concurrunt inſtitutus& ſubſtitutus, in l. 41. libertus patrono. fl. de bonis.libert. Libertus inſtituit patro- num ſuum ſolũ hæredem, cùm ex lege tantùm par- tem ei deberet.non enim cogitur ei totũ relinquere. §. ſed noſtra.Inſtit. de fideicom.libert. fidei eius com miſit teſtamento ſuo, vt proprium ſeruum manu- mitteret. Certum eſt hoc onus imponi poſſe patro- no, cùm inſtituitur ſolus hæres: ſi tãtùm ei relinque- retur pars legibus debita, nõ poſſet ei hoc onus im- ponere libeitus. Sed quid ſi nolit fortè patronus ſer- uum manumittere, malè fortaſsis demeritum, an ſit c0 endus? quid ſi dicat malle ſe habere portionem ſibi legibus debitam,& reliquam partem hæredita- tis repudiare: Iureconſultus ait eum audiendũ eſſe, ſi ſubſtitutum habeat. Si ſubſtitutus ei non ſit ali- quis, is cogetur ſeruũ manumittere. hic videtis in- ter patronum& ſubſtiturum hæreditatẽ diuidi. So- let quæri, an idem dicendum ſit de portione debita filio in bonis paternis, vt ſi ſubſtitutus quiſquam ei ſit, poſsit capere legitimam illam ſuam, ita vt reli- qua pars hæreditatis ad ſubſtitutum perueniat? Ego hanc quęſtionem tractaturus ſum ſub tit. de acquir.
hær. in 1.i.& 2. Nõ cnim poteſt ſatis cõmode tracta-
ri, niſi prius aliam quæſtionẽ explicemus, an ita di-
uidi poſsit hereditas, vt filius cõtentus ſua legitima, reliquam partem rep udiet. In his caſibus,& aliis ſi milibus cõcurrunt,& ſimulad hæreditatem vocan-
tur inſtitutus& ſubſtitutus, quamuis aliàs potior ſit inſtituti cauſa, quàm ſubſtituti. Et ſubſtitutus non
admittatur ad hæreditatem: niſi exiſtente conditio-
ne ſubſtitutionis, id eſt, non exiſtente hærede eo, qui
inſtitutus eſt in primo gradu. Ex his naſcitur quæ- ſtio, Si idem ſibi ſubſtitutus ſit, vtra potior ſit an in- ſtituxio, an ſubſtitutio? Naſcitur hæc quæſtio ex his quæ diximus, inſtitutum ſcilicet præferri ſubſtituto muſi in caſibus exceptis. Pone aliquem ſibi ipſi ſub- ſtitutum eſſe. Nam plerunque accidit, vt quis ſibi ipſi ſubſtituatur,vt valeat ca ſubſtitutio,& vterque fu provno habetur. Exempla ſunt in l.S. qui li-
eris. S.VIt.& l.vlt.§. Titius hoc tit. Cùm quis ſub-
*»
ſtituit ur ſibi ipſi, valet interdum ſubſtitutio, cauſa inſtitutionis mutata: non mutata cauſa ſubſtitutio- nis non valet ſubſtitutio, vt dicitur in vtraque lege.
Franc. Duar eni luriſconſ..
Hoc eſt declarandũ exemplis. Pone inſtitutum chk Titium ſub conditione, ſi nauis ex Aſia venent a, l 10 tit,& ſubſtitutum ſibiipſi eſſe purè, valet ſubſtiturio
,„, b 10. yt, Titius hæres eſtosſi nauls ex Aſia venerit:& ſi hærun erit, itius hæres eſtv id eſt, ſi defecerit conditio Va teſtator ſi deficiat ea conditio, vt non poſit 4 eſſe, vt nihilominus capiat hæreditatem, tanquam purè inſtitutus. Aliud exemplum eſt ind. l.vlt.5 T. tius. Cùm ſeruus hæres inſtituitur alterius gratiant legatarij gratia, cui legatus eſt,& ſubſtituitur gratig ſui ipſius, vt ſit liber& hæres. Legat quis Stichum Mæuio,& inſtituit Stichium, videtur gratia Meiij legatarij inſtitutus eſſe, vt acquirat hæreditaté Ma. uio poſtquã legatarij factus fuerit. hiĩc eſt ſecundus
radus. Ad verſ Si Stichus,&c. hic ſubſtituitur ſihr. an
ipſi: ſed mutata cauſa ſubſtitutionis. ideõque viili uu
eſt hæc ſubſtiturio. Et Iureconſ.ait in d.kvlt. eſfaan vnum gradum eſſe. in ea ſpecie Stichus ſtatim,mot al tuo teſtatore, fit liber& hæres: nec id ius obſtat b quod à nobis explicatum eſt, de inſtituto& ſub. tuto: vt inſtitutus potior ſit. effectu hic vnus tanim gradus eſſe intelligitur. Hactenus de concuriu. Aliud hic obſeruandum eſt, quod ex iam diciis conſequitur, hanc ſubſtitutionẽ vulgarem expirate adita hæreditate. Cum primùm adita eſt hæreditas ab hærede inſtituto, dicitur finita eſſe ſibliitutio vulgaris. Id conſequitur ex his, quæ à nobis dca ſunt, Subſtitutũ admitti ad hæreditatem, exiſtene conditione ſubſtitutionis. Conditio eſt, Ji hares nn erit Ergo excluditur omnino ſubſtitutus aditahete. ditate, exiſtente hærede eo, qui inſtitutus eſt in pri- 12 mo gradu. Ergo expirat ſubſtitutio, vt dicitur il- V 5 oſt aditam.j. C. eo. ſed tamen ibi his verbis, Dm. 3 cteæ ſubſtitutiones,&c excipiuntur quę fiunt impube. ribus. Cùm emm quis ſubſtituit filio fuo impuben non omnino excluditur ſubſtitutus aditione hære. ditatis. Nam fieri poteſt vt is, cui ſubſtituitur dece dat impubes. Cuùçm enim ſubſtituitur quis impube. ri, Si hares non erit intelligitur quo uc däbſttemn alterum caſum ſcilicet, Vel ſi ules deceſſerit Ad. denda eſt vna exceptio ex conſtitutione nouellm ſtiniani de hæred.& falcid. ea eſt prima Conſtit.l- bri Nouellarum. Caſus eſt in ea cõſtitutione inqn ſubſtitutus admittitur ad hæreditatẽ, etiamſi inlir tutus eam adierit propter contumaciã primi hat dis non parentis voluntati teſtatoris. Si cum iulſis eſſet parere voluntati teſtatoris per contumacaan au ei parere noluerit, hæreditas ei adimitur, quamut 8 eã ſibi aditione acquiſiiſſe viderur, atq; ſubitituum in excluſiſſe:& vult Iuſtinianus eam pertine e 4dl b 6 ſtitutum, ſi quis ei ſubſtitutus ſit. Hæreditas adiun eo caſu, pro nõ adita habetur auctoritate eiu egs Hinc quęſtio naſcitur, Si minor vi gintiquinqpams adiit hæreditatẽ: deinde eam repudiauit: impens reſtitutione in integrum, an ſit locus ſubſttuun vulgari, an verò dicendum ſit omnino ſubſtund nem vulgarem expirare? Dubium autem e- quin poſsit minor in hoc caſu in integrum wlüud cum eam videat damnoſam eſſe. tit. C. ſiminol hæred. ſe abſtin. L.1.& z. Quæſtio igitur ebu H⸗ cus ſubſtitutioni vulgari, quaſi hæreditas adita habeaturꝰ Hæc quæſtio tractatur in Lalt pe- tor. 7.. ſed quod Papinianus.ff. de minor.E tractata eſt in eo loco de ſeruo ſubſtituto. 1

— —— —
,n — — — S SA ——
—4 — —
—
E
acuüram oent 2 hie d V itorioni econlaiti hecie ii
Pres:ei el de duta t eecdut actenus den i et, qun utlonc pulo rimäͤm adt ettur fuinne echi, mu ad heretim 8Condtod ninoſüblämm eo, qliint rlubtütorohn tamen it ipiuurga ſdirtol rſobſtrurbur tvtis cilbi
nſübchnnn lgirurqooge Tl ſinls
exconttapmn cid. eaet nn etiwecchte
7
d Hærdnlit
— ——
1 1
— —
——
—
I
1
—
—
Fä=
In Tit. De vulgari& pupill. ſubſtit.
eſt de eo, qui minorem igiat gunquc Wnir inidi tuigei ſbſuit ſeruum quieſt neteſlariua hęres. proponitur minorẽ, qui in 5 s p n gra qu adiiſſe hereditatẽ. Deinde impetra a reſtiturio- znintegrum, eam repudiaſſe:& quęritur, an ca n u urs faciar locum ſeruo ſubſtituto? Refertur chrti Papiniani ab Vlpiano qui exiſtimabat ſer- um ſubſtitutum hæredem eſſe nõ poſſe. Exiſti ma- un Papin. expirare ſubſtitutionem vulgarem, adita banrhae& quamuis reſtitutus fuerit minor in egrum,& reſtitutione impetrata, hæreditatẽ re- Wh uert non ideo conualeſcere ſubſtitutionem, vilernet expirauerat. hoc eſt dictum Papiniani, uod Vlpian: ait eſſe verũ: ſed non per Sunia, Sn bus verbis ſignificat Vlpian. id quamuis verum ſit, non eſſe tamen accipiendum ſine diſtinctione. Ita verum dixit,& nihilominus quædã in eo ſunt ſup- plenda Vult igitur VIp. hoc Papiniani dictum eſſe accipiendum cum aliqua diſtinctione& exceptio- ne. nam ſi hereditas ſoluendo non ſit, hec repudia- tio minoris locum facit ſubſtituto ſ ſoluendo ſit hæreditastunc non admittetur ſubſtitutus Cũ hac diſtinctione Vlpianus cenſet dictum illud Papinia- ni elſ intelligendum, qui dixerat nõ poſſe ſeruum ſubſtitutũ hęredem exiſtere. Hæc diſtinctio Vlpia- ni rationem habet. Nam cum hereditas ſoluendo nõ eſt, humanitas ſuadet vt admittatur ſubſtitutus: nec tantùm admittatur ad hereditatem, ſed etiam heres eſſe cogatur. Seruus enim eſt neceſſarius hæ- res, ſiue velit, ſiue nolit. Hoc gratia teſtatoris fit. Hu- manum eſt hoc ind ulgere teſtatori, in honorem te- ſtatoris, de bona eius nomine væneant, ſed ſerui no mine& ne iniuria afficiatur defunctus. Hæc ratio ſumitur ex§.. quib. manu. non licet. in Inſtit.& ex lege Aelia Sentia. Quamuis lex Aelia Sentia pro- hibeat manumiſsionem& inſtitutionem ſeruorum in fraudem creditorum:tamen permittit vnum ſer- uum heredem inſtituere, qui hæres neceſſarius ſit, ſi bona nonſint ſoluendo, cuius nomine vendantur bona defuncti, ne defunctus iniuria afficiatur Sed quæritur quid in aliis caſibus dicẽdum ſit? Ait Vlp. tunc locum eſſe ſubſtitutioni vulgari, cùm ſeruus eſt ſubſtitutus, cümque hæreditas ſoluẽdo non eſt. Pone igitur nõ ſeruum eſſe ſubſtitutum: ſed alium, 5 voluntarius tantùm hæres eſt, non neceſſarius. one hereditatem ſoluendo eſſe, quid dicemus, an cus erit ſubſtitutioni vulgari? In hac quæſt. mihi videtur ſecundum Vlp. ſententiam. atque etiam Pa Pintam in eo loco non admittendum eſſe ſubſtitu- tumꝛetſi vulgo diſſentiant interpretes,& dicant ad- ltam hereditatem pro nulla habẽdam eſſe, propter reſtitutionem. ldque obſcurum non eſt dici ab eis Kauueuſs ſententiam VIp.& Papiniani, ex his quę à kohe dinalin— enim hæc- ſententia eſſe ttickn lde bi. Wai expirare ſubſtitutionẽ ad- uic ſeute tis,& ſubſtitutũ excludi Obiicitur — LudCoutractu. 44 fr de re iud.in d. lxex qucda iheuponinur ſpecies huiuſm odi: Pupilla Prcſate 3 4 uit 1 ei ſubſtitutus fuit alius, adiuit resed ab tenue mmiſcuit ſe hereditati. D einde tuto venital uuernr à bonis paternis. hereditas per- üscam at fun Wsritur an ſentẽtia quæ aduer ſas ſäbſia n„poſsit mandari executioni aduer- ut: Ait Scquola pofle. Ex eo loco anno-
511 tare ſolent hęreditatẽ ad ſubſtitutũ peruenire, quæ ſemeladita fuit, ſi inſtitutus, qui adiit hęreditatẽ re- ſtitutione impetrata, abſtinuerit, repudiauerit. Nã filia que dãnata fuit, abſtinuit ab hæreditate, atque ita bona àd ſubſtitutum peruenerunt. nõ diitinguit: ſed ait ſimpliciter bona ad ſubſtitutũ peruenire. Er- go dicendum eſt, quicunque fuerit ſubſtitutus, quę- cunq; fucrit hęreditas, ſubſtituto ſemper locũ fore, quaſi aditio hęreditatis pro nulla habeatur: propter reſtitutionẽ in integrũ& repudiationem, quæ poſt- ea ſecuta eſt. Sed mihi videtur, nullũ argumentum duci poſſe ex eo Scæuole loco, aduerſus hanc VlIp. ſententiã. In expoſita ſpecie apud Scęuolam dicitur abſtentã fuiſſe à tutoribus ſuis puellam,& bona ad ſubſtitutũ perueniſſe. Deinde quęritur de vi& effe- ctu rei iudicate. Nõ expreſsit co loco ex qua cauſa
ad ſubſtitutũ bona peruencrint. ait ſimpliciter, bo- na ad ſubſtitutũ perueniſſe. Itaq; poteſt dici, perue- niſſe bona ad ſubſtitutum: quia fortè hereditas non erat ſoluẽdo, ſecundũ diſtinctionem VlIpiani in l.ait pretor. 7.. ſed quod Papinianus. ff. de minoribus.& hoc ſatis credibile eſt. In hac ſpecic. Proponitur enim mulierẽ fuiſſe pupillã, habentẽ qui eam abſti- nuerunt à bonis paternis. Boni tutoris nõ eſt pupil- lã abſtinere à bonis paternis, ſi hereditas ſoluẽdo ſit. Credibile igitur eſt hereditatẽ ſoluendo non fuiſſe, atque ita perueniſſe hęereditatẽ ad ſubſtitutũ, reſtitu tione impetrata. Nec illud aliter exprimere opus fuit. nã non querebatur, an poſſent peruenire bona ad ſubſtitutũ, an nõ: ſed querebatur de vi& effectu rei iudicatę. nã ſententia lata erat aduerſus pupillã- antequã ſe abſtineret. Quęſtio erat quo caſu perue- nerũt bona,& ex qua cauſa peruenire potuerunt,& debuerüt, an actione iudicati, quæ competebat ad- uerſus pupillã, poſſet agi aduerſus ſubſtitutũ. Non
erat queęſtio, an bona peruenire potuerint, ac debue rint ad ſubſtitutũ. Conſtabat peruenire potuiſſe, ac debuiſſe. Quod igitur argumentũ duci poreſt ex ea lege, ad impugnandã ſententiam VIp.& noſtram? nullũ prorſus. Sed hinc exiſtit queſtio nõ minus dif ficilis, an quo caſu bona nõ perueniunt ad ſubſtitu- tũ, quo caſu excluditur ſubſtitutus: quia fortè hęre- ditas eſt ſoluendo: ad quẽ peruenient bona teſtato- ris, an ad fiſcum, an ad heredes ab inteſtato ſucce- dentes: Quid dicemus? Alciatus& quidã alij exiſti- mãt fiſco hec bona vindicari, aduerſus aliorũ opi- nionẽ. Eſt enim hęc noua opinio. Argumentum ſu- mũt ad id probandũ ex l. vlt. ff.de ſucceſſor. edicto. ibi dicitur, Si vnus ex ordine cognatorum, qui iure pretorio admittitur ad hereditatem, quibus datur bonorũ poſſeſsio,&c. Si vnus ex agnatis, qui prio- ris gradus eſt petierit bonorũ poſſeſsionẽ,& ita ex- cluſerit eum, qui inferioris gradus eſt: deinde impe- trauit reſtitutionẽ in integrũ vt abſtineret& repu- diaret, queritur an admittatur is, qui inferioris gra- dus eſt impetrata reſtitutione? Ait Iureconſ.-nõ ad- mitti eũ, qui inferioris gradus elt ad hereditatẽ: ſed cã quaſi vacantẽ fiſco vindicari. vnde videtur& idẽ eſſe in hac ſpecie, cùm inſtitutus adit hęreditatem, adeũdo excluſit ſubſtitutum. Deinde reſtitutionem in integrum impetrauit aduerſus eam aditionem, vt excluſo ſubſtituto, hereditas fiſco vindicetur. Ego ab hac opinione tam diſientio, quàm qui ma- ximè. Nihil me mouet reſponſum Papiniani in d. Vv 4

9 12 Lvlt. de ſucceſſedict. nihil enim ad rẽ pertinet. Lo- quitur enim qe ſucceſsione in ordine cognatorum: & quæritur an vnus ex cognatis alij b ſuccedere de- beat, impetrata reſtitutione in integru:an verò ex- cluſus perpetuò mancat,& fiſcus ſuccedat. Hic quę ritur de inſtituto& ſubſtituto. Itaque videtis ſpe- cies longè diuerſas eſſe. Qui hoc argumento vtum tur, hoc opinor ſentiũt, etſi diuerſæ lint ſpecies, can- dem tamen rationem eſſe vtriuſque, Ideõque variũ jus eſſe non debere. Sed mihi videntur falli in ea re idque dupliciter. Nam etſi verum eſſet eandem eſ⸗ ſe rationem nec poſſe diuerſitatis rationem adferri in vtraque ſpecie:non ideo tamen hoc argumẽtum recipiendum eſſet in his, quæ ſingulari iure conſti- tuta ſunt pro fiſco. Hęc interpretatio non recipitur, gua fit per extenſionem. quod mirũ eſt ab aliis per- Pectum non fuiſſe. Hoc tritum eſt, hæc rudimenta ſunt iuris... quod verò.ff.de legib. locum habent cę- tera non tantùm in caſu, qui definitus eſt lege ſed eriam in quo eſt eadẽ æquitas& cadem ratio. l.non poſſunt.& L.neque leges. ff.de legibus. Sed quæ iure ſingulari conſtituta ſunt, veluti quę ad fiſcum locu- pletandum conſtituta ſunt, non producẽda ſunt ad conſequentiam. Et in his non recipitur hæc inter- retatio,& argumentatio. idem ius eſſe debet, quia cſt eadẽ ratio. De hoc ego ſcripſi in l.ſi ab hoſtibus. 10. 5. ſi vir. ff ſolu. matr. Quod igitur Papinianus re- ſpondit in vlt. de ſucceſ. edict. fiſci cauſa conſtitu- tum eſt. Verbũ Placuit, quo ibi vſus eſt Papinianus, mihi videtur id ſatis demonſtrare. Hoc verbo ſolẽt vti Iuriſcon. cùm oſtendere volunt nullam certam rationem eſſe:niſi quia ita decretum eſt, vt in l. quã- uis. C. de impu.& aliis. Placuitigitur hocita. Nõ enim hoc ortum eſt ex certa voluntate teſtatoris: ſed ex conſtitutione D. Pij. Tamerſi autẽ hoc ſingulare ſit eius fiſci cauſa:tamẽ id probabili ratione ltatutum dici poteſt. Idque probare facilè poſſum. Ex iis, quę dicturus ſum intelligetis cur id conſtitutũ ſit in or- dine cognatorum. Ecce veteres iuris authores exi- ſtimauerunt cognatos boni conſulere hoc ſuccedẽ- di genus, ſecundum ius prætorium& cõſtitutiones quaſdam, cùm iure ciuili nullo modo admitterẽtur ad hæreditatem. Agnati tantùm vocabantur ad he- reditatẽ, id eſt, qui coniuncti ſunt per virilis ſexus perſonas. Sed prætor; humanitate quadam motus, dat eis bonorum poſſeſsionem: vocat eos poſt agna tos:magno igitur beneficio eos affecit Prætor, qui contra ius ciuile eos admiſit ad hęreditatem:& hoc genus ſuccedendi inter eos introduxit. Magnum eſt hos admittere ad ſucceſsionem: maius eſt ſucceſsio- nem permittere inter eos de gradu in gradum, hoc eſt ſucceſſorium edictum, cum ſucceſsio ſit quædã de capite in caput:vt quæ fit in ordinibus, de ordi- ne cognatorum, ad ordinem cognatorũ. Sanè ma-
gnum fuit hoc beneficiũ Prætoris non tantùm co-
natos vocare ad hæreditatem: ſed etiã permittere inter eos ſucceſsionẽ de gradu in gradũ. Nã& hæc ſucceſsio olim nõ erat permiſſa inter agnatos. S. pla cebat.de legit. agna. ſucceſ.in Inſtit. ſed tamẽ poſtea cõſtiturionibus Imperatoriis introducta eſt. Ideoq; debemus hanc ſucceſsionem interpretari ſtrictius: vt ſimulatque is, qui in primo gradu eſt, petierit bo norum poſſeſsionem:atque ita excluſit aliũ, qui in- ferioris gradus eſt:& impetrat reſtitutionem prior
Franc. Duareniluriſconſ.
prior cognatus, alter excludatur& fiſcus ſucccda Sed poteſt dubitari an excludatur ſequens ordo 8 cimus excludi inferioris gradus cognatum: ſe 4 1 ſequens ordo excludetur. Sequens ordo eſt n vxoris. Ex hoc reſponſo colligitur, non modo ch gnatum, qui in eo ordine inferioris gradus eſt: d & ſequentem ordinem omnino excludi. Nam dic fiſcum excludere. Ego auſim affirmare ſequente 3 ordinem non excludi, quod ſuperiori anno vrien ui, interpretando edictum ſucceſſorium,& hunc cum Papiniani. Dices fiſcum ſtatim admittiidcai ſequentem ordinem viri& vxoris excludi. Sed et pende illum locum eſſe ex lib. reſponſ. Papiniani fortè enim in ea ſpecie, de qua confultus fuit Papi. nianus, nullus erat vir nec vxor, qui poſſet admutt ad hæreditatem. Non debemus autem hoc reſpon- ſum accipere tanquam conſtitutionem de ear
quamuis enim reſponſa Iuriſconſul. vim legis ha.
peant: tamen intereſt mulrum inter reſponſorum, & legis generalis interpretationem. 5
Diximus ſuprà, exiſtente conditione ſubſtitutio- nis, ſubſtitutũ admitti ad hæreditatem. idque quo. modo accipiendum ſit variis exemplis, variis quæ. ſtionibus demonſtrauimus. Nunc videndũeſt exi
ſtente ea conditione ſubſtitutionis, quomodo ad.
mittatur,& ad quæ bona admittatur ſuͤbſituus. Hoc enim inter præcipuos effectus ſubſtituuioris vulgaris numerari debet. Et imprimis animaduer- tendum eſt ſubſtiturum vulgariter exiſtente condi. tione ſubſtitutionis, capere bona teſtatoris ipſius& ſuccedere ipſi teſtatori. Per ſubſtitutionẽ vulgarem ſucceditur teſtatori, non ei cui fit ſubſtitutio: vt di citur in§.1. de pup. ſubſtit. in Inſti.& hoc intereſtin- ter vulgarem ſubſtitutionem& pupillarẽ quòd pe vulgarẽ ſubſtitutionem ſucceditur teſtatori in bo nis teſtatoris. Per pupillarem ſubſtitutionẽ nonſuc- ceditur teſtatori, ſed pupillo, cui facta eſt ſubſtitu. tio. Sed negotium multis faceſsit 1. 2.§. vlt. fhoctit. vbi Vlp.videtur ſentire eum, qui ſubſtitutus eſtyul gariter, ſuccedere& hęredẽ eſſe ei, cui facta eſt ſib. ſtitutio:nõ teſtatori.Si, inquit, ita ſcripſerit teſtator, si filius meus mihi hæres non erit, Seius hæres eſta gedi- do quidem gradu Seius ſcriptus eſt hæres:& ſi filius he- res non extiterit, Seins ei hæres erit,&c. Certè hęc lub ſtitutio pupillaris non eſt: ſed vulgaris, in primum caſum ba eſt, non in ſecundum. Et tamẽ ait, Keiu ei hæres erit, id eſt, filio heres erit. Ergo vulgaritet ſubſtitutus ſuccedit ei, cui ſubſtitutus eſt:nõ autem teſtatori. Itaq; hic ſubſtitutus capiet bona fillijnõ ie ſtatoris. Varię ſunt interpretationes huius loci. Sed ego ſuſpicor ad verba Sabini hoc referendumeſſ uc omiſſa vidẽtur c5 pẽdi j cauſa& breuitatis hęc ſcripſit ad Sabinũ, id indicat inſcriptio. Etyk runq; fit vt in his, quæ ad Sabinũ ſcribũtur 4b ſh & altis, verba Sabini interſerãtur, interdũ omittu- tur. Cuùm Sabinus de hac re diſſerés, loquereui patre teſtatore, hęc additio eſt Vlp. ad Sabini emn ita dicit, Seius ei hæres erit, ei, ſcilicet teſtatoriins'- gẽda eſt, de quo mẽtio facta eſt. quãuis mẽii adia ſit proximoè filij. Hęc eſt cõiectura noſtra. Auspor ſumus accipere, Seius ei hæres erit, id eſt, eũ locum 4 nebit in hereditate, quẽ filius tenuiſſet:quanquã ne paulo durius fortè videbitur. Per vulgarem Kgu
ſubſtitutionẽ ſucceditur teſtatori, non ei ü fit. 1 itutio

um inret n. ationem, ecoondiion, wrecditaen diis exemgt Nuncyid tutioni,
a admitrau efkecdw Etimprimi ulgrrirreni te bona teknn er ſubſtirici ei cuittlätn inlnſio&he zem Enolki ſuccedtru tem libimni ilo,cilhä facebitit um guildim do 4 dontt oizilti mm erit eun 7 yuus fimn veseri-C dſed vul3 1
dẽdi quedã
damum ca
In Tit. De vulgari& pupill-ubſſit.
ſubſtitutus capit bona teſtatoris ipſius, ſubſtitutus eſt. Circa hãc rationẽ ſucce- nic obſeruãda ſunt. Primũ eſt, quòd ſub us fecũdus ſecũdo, idẽ ſubſtitutus p rimo intel- bru Hinc illud vulgò dicitur, Subſtitutus ſubſti- ligi 1n. ſubſtitutus meus eſt. Si teſtator mihi ſub- ru ur Titiũ.& Titio Semproniũ, Sẽpronius mi- liris blütuda eſſe intelligitur. Ego& Titius ſcripti hn heredes in eodẽ teſtamẽto,& mihi ſubſtitu- en Tuim cohæres meus. Titio Seius eſt ſubſti- dun Seius admittitur ad vtrãque partẽ ex ſubſtitu-
ſtitutio„& nõ eius cul
tione,& ad patt-. Lorrir varaveurdi Titius cohæredi. 25. ff. hoc tit.& eo. l.
u. coherdi idẽ dicitur in Inſtit. tit. de vulg. S. ſed ſi Hito hæredi. Ad vtrãque ergo partẽ admittitur
ſubſtitutus, ſi vtrinque defecerit. Nã fieri poteſt vt
vtraq; defecerit:& etiã vt neutra defecerit. fieri etiã
oteſtvt altera defecerit, altera verò nõ. Et 5 cintel eendi eſt quod dicitur, ad vtrãque part eſub ſiitu⸗ tũ admitti. Atq; hinc notandũ eſt eum admitti ad
vrrãque panẽ ex ſubſtitutione, quãuis aliqui diſſen
tiant. Sẽtentia quorundã eſt, ſubſtitutũ ſe cudo loco admitti ad partẽ ſubſtituti iure ſubſtitutionis: ad al-
tetã autẽ partẽ iure accreſcendi. Sed verius eſt iure
ſubſtitutionis ad vtrãque partem admitti, vt apertè Iureconſ.oſtẽdit his verbis, In vtramque partem ſub-
itatum Sed quomodo dicitur invtramque partem
ſubſtitutus eſſe: Hoc fit hac ratione, quia cùm teſta-
tor his verbis vtitur, Titius hæres non erit, Seius hæ- vVes eſto. hæc verba, Si Titius hæres non erit, intelli-
gunturtam ex prima inſtitutione, quàm ex ſecun- daex ſemiſſe,cx quo inſtitutus eſt in primo gradu, & ex altero ſemiſſe ex quo inſtitutus eſt, licet in ſe-
cundo gradu. Inſtitutio enim dicitur etiam ea, quc
fi ſecũdo gradu. L.z0. mulier. 5.vlt. f( de cond. inſtit. Vnde etiã argumentum duci poteſt ad confirman- dam ſemtent noſtram. Nam ſi ex iure accreſcendi hoc accideret, non ex vi ſubſtitutionis, nulla eſſet tanta cauſa dubitandi, vt reſcripto Principis o pus fuerit. Cettum enim id eſt ac indubitatum: ſed de ſubſtitutione quæritur. Igitur concludendũ eſt, ad- mitti ſubſtitutũ in hac ſpecie ad vtramque partem ſubſtitutionis ure: non ad vnã partem iure ſubſtitu tionis ad alterã autem iure accreſcendi. Addẽdum eſtex Papimiano in d. l. 41.cohæredi- in princ. ff.hoc
tit.nihil refetre vter prius deceſſerit, an ſecundus, an
hinnis heres: aut vter prius repudiauerit. Item ni- 1 rekerre, an primi inſtitutio defecerit, an tertij. Vi der undhrodabilter dicend runc ilocu ha- nnde leimus cũ primum decedit Titius, de-
Depronius& demum Seius: vt tunc Seius ad-
mi Vir. 1. ttatur ad vtramq; partẽ,& ad partem Titij, dein-
e.. 4 4.1„.. epronij. Sed ait nihil referre an ante ſubſtitutio ſtitutus ſit. Hinc exiſtit antinomia
nem, an poſt ſub
brielheieſteadeeadieemusines urennm eaeſhtarioneperunevxloqui-
wuncevs boteſtate pupillaris ſubſtitutionis. 0 notandum eſt circa hanc rationem ſuc-
caendi, coniunctos hæredes loco vnius haberi,& apn ad aldl rer coninncos„quantum vnus pater hoc ti 3 8 atoris contraria apparcat. l ſi Simillis fere ſpecie Aeſt Lalun liberis. 8.5. ſ Pater. red. inlit b cies eſt in lAttius fundi. II. ff de he-
ce quo aliquid diximus ſuprà. Cùm te⸗
d partem Titij& meã, ſi mea quoq; pars
513 ſtator inſtituit vnum, Titium ſcilicet,& colle qiuè alios quoſdam filios, cùm eos complectitur& con- iungit, hi loco vnius habentur,& tantùm capiunt, quantum vnus caperet: ſed hoc eſt intelligendum, niſi appareat teſtaroris voluntas contraria. cuius rei exemplum eſt in Lqui cum plures. 30. ff hic. Aduel-
tite ad hane ſpeciem, Teſtator plures hęredes inſti- tuit ex diſparibus partibus ſcilicet Sempronium& Attium nominatim inſtituit: aliès non potuiſſet eos ex diſparibus partibus inſtiruere, quamuis id neceſſe non ſit, cùm æqualiter inſtituuntur. Inſti- tuit Titium ex ſex vnciis„Sempronium eX qua- tuor, Attium ex duabus: ac deinde ita ſubſtituit,
Si Attius non adierit hæreditatem, ſubſtituo cæte- ros cohæredes,& adiecit cis in inſubſtitutione co- hæredem alium quendam, Seium, exempli gratia. Attius hæreditatem non adiit: itaque locus eſt ſub- ſtitutioni vulgari. Quæritur quam partem hæredi-
ratis accipiet, quamq́; partẽ ſubſtitutus& Seius ad-
icctus habere dcbeat. Si verum eſt quod diximus,
plures adiectos haberi loco vnius Videtur Seius ad- iectus in ſubſtitutione tãtum capere debere, quantũ
alij omnes. Sed tamẽ hic dicitur, Seium virilem, cę- teros hæreditarias partes habituros. Primum, in- eundus erit numerus perſonarum„quæ ſubſtitutæ ſunt, vt ſi tres ſint, tertiam partem capiat Seius; ſi
3 quatuor quar tam partem capi at& quod reliquum eſt diuidetur inter eos pro portionibus hereditariis.
Sed quare hi plures coniuncti non habentur loco vnius: Hoc fit propter veriſimilem teſtatoris volũ- tatem.quia teſtator hos omnes hæredes inſtituit in primo gradu ex diſparibus partibus,& ſubſtituit cos ex ciſdem partibus. Ergo loco vnius non ha-
bentur, vt tantum hi capiant quantum vnus cape- ret, propter veriſimilem teſtatoris volũtatem. Con-
iuncti ergo loco vnius habentur, niſi refragetur voluntas teſtaroririsgs. An hoc ius correctum ſit conſtitutione Iuſtinia-
ni, quæ eſt l.vlt. C. de impub.& aliis ſubſtit. quæri
ſolet? Nos dicemus in interpretatione eius legis, in
loco de pupillari ſubſtitutione. pertinet enim ad
pupillarem ſubſtitutionem. Tertiò notandum eſt de hac ſuccedendi ratione, cùm plures ſubſtituti
ſunt inuicem, portionem deficientem cæteris ac-
creſcere, etiam inuitis. l.teſtamento. C. de impub.& aliis ſubſtit. Inter cohæredes enim locum haber ius accreſcendi,& accreſcit etiam pars deficiens vnius hæredis alteri inuito: nam mutua& reciproca ſub- ſtitutio non impedit ius accreſcendi. Cùm quis ita
inſtituit, Tirius& Sempronius hæredes mihi ſunto, hę-
redes hi videntur quodammodo inuicem ſubſtitu- ti. id eſt, iuris interpretatione: quoniam cùm deficit Vnius portio, accreſcit alteri, quaſi ſubſtitutus habe
tur heres coniunctus. l. ſi Titio. 63.§. Iulianus. de leg.
2. Quamuis ſubſtitutio non ſit ne tacita quidem.
Cum teſtator cos inuicem ſubſtituit, videtur expri- mere quod tacitè ineſt. ideõque hec ſubſtitutio mu tua& reciproca non impedit ius accreſcendi. aliàs autem nemo cogitur hereditatem ex ſubſtitutione delatam inuitus acceptare. L. nec emere. C. de iure deliber. Sed hic coguntur cohæredes partem defi- cientem cohæredum acceptare, propter ius accreſ- cendi:ſed habet etiam locum inter inuitos: ſed de hoc iure accreſcẽdi, quia plenè diſſeruimus ſub tit. de he
8 4 1
D 4 ¹ 8½
ſſſſſſdöoöodoöoſhſſ
——— —8—88o8öoö—ö—öoöoöoöoöoöoſhhohooododͤdſdſſſſſ

Ktitutus non eſt.
514 de hæted. inſtit. nihil aliud hic dicturi ſumus, preter vnum quod obſeruatione dignum eſt,& ad hanc ſubſtitutionẽ pertinet. Illud ergo obſeruandum eſt,
uod dicitur in l.cùm ex filio. 39.§. vlt. ff.hoc tit. Ius accreſcendi ſequitur portionem, que defertur alicui iure ſubſtitutionis: id apparet in hac ſpecie. Quidã quatuor hæredes fecerat, Titium, Sempronium, Gaium,& Mæuium. Titio, Sempronio,& Gaio ſub ſtituit Seium, Mæuio non ſubſtituit. Ille cui nõ erat quiſquam ſubſtitutus, deceſsit viuo teſtatore:deceſ- d etiam Gaius, cui erat alius ſubſtitutus. Quæritur quantum ſubſtitutus hic capiet ex ea hæreditate: Videbatur ſubſtitutus capere partem tantùm eius, cui ſubſtitutus eſt:ſed ait Iureconſultus eum capere partem vtriuſque, id eſt partem etiam eius, cui ſub-
ſtitutus eodem iure eſt, quo inſtitutus in cuius lo- cum ſuccedit. At inſtitutus cui ſubſtitutus eſt, cœ- piſſet eam partem alterius, Gaius cœpiſſet partem Mæuij per ius accreſcendi. Vnde rectè dicimus ius hoc accreſcendi ſequi partem illam, quæ defertur alicui iure ſubſtitutionis. Hec de vulgari ſubſtitu- rione ſufficere nobis viſa ſunt. Alij alios effectus ad- dunt, cuiuſmodi ille eſt, qui ad vulgarẽ tacitã perti- net, que continetur ſub pupillari expreſſa, ſed de ea opportunius dicemus in c. de pupil. ſubſti.vbi inter- pretabimur quod reliquũ eſt ex l.;. hoc tit. ff. Alios effeſtus addunt, quòd teſtamentum vires capit ex ſubſtitutione vulgari: nam ſępe accidit, vt inſtitutio non valcat. ſed de hoc ſatis dictum eſt etiam ſub tit. de liber.& poſth.& ſub tit. de iniuſto rupto&c. De pupillari ſubſtitutione. CA v. X T. † Juiſio noſtra& diſpoſitio poſtulat, vt nunc dicamus de pupillari ſubſtitutione. Subſtitu- tio pupillaris, vt antè diximus, fit pupillo, ſeu impu- peri fllio ſub conditione, Ki impubes deceſſerit, ideo- que dicitur pupillaris, quia pupillo fit, id eſt filio im puberi, quem pater habet in ſua poteſtate.Sic enim accipitur& pupillus, vt ſupra diximus:tametſi aliaã ſignificationem habeat. l.vlt..vlt. ff. de verb. oblig. Imprimis igitur videndum eſt, quæ ſit hec ſubſti- tutio,& cur introducta ſit, quibus verbis fiat: quæ erſonæ ſubſtituant,& quibus. Et quis effectus ſit huius ſubſtiturionis. Nos de his diſſeremus per lo-
8
cos communes, ſicut à nobis factum eſt de vulgari ſubſtitutione.. Quæa ſit hæc ſubſtitutio. CA P. III. X iam dictis ſatis apparet quæ ſit hæc ſubſti- tutio. Ea eſt, quæ fit pupillo, ſi impubes deceſ- ſerit. Introducta eſt autem moribus, ad vtilitatem pupillorum, in gratiam filiorum impuberum, qui in ca ætate ſunt vt ſibi teſtamentum facere nõ poſ- ſint,vt ait Iuſtinianus in tit. de pupillari ſubſtitutio- ne. in Inſtit. Vlpianus in 1.2. hic. ff. Eſt igitur compa- ratum hoc ſubſtitutionis genus in gratiam impu- perum, ne alis inteſtati decedant, ſi contingat eos decedere ante pubertatem. quia impubes teſtamen- tum facere ſibi non poteſt, vt diximus ſub rit. de te- ſtamentis. Hæc vtilitas pupillorum ſuaſit vt admit- teretur hæc ratio ſubſtituendi:& dicitur moribus recepta eſſe. Hoe enim non fuit legibus veteribus caurum: imò receptum eſt moribus quodammo- do contra leges. Leges veteres permittebant tan- tum ciues Romanos puberes facere teltamentum.
Cuius ſententiæ ratio eſt: quia ſub-
Franc. Duareni luriſconſ.
1.1. ff ad l. Falcid.& l. verbis legis. ff. de verbo. ſignig Aliis teſtamentum facere, hæredes Unſtitucn 4 licebat: adeo vt hæredis inſtitutio, quæ conferon in alterius arbitrium, nulla ſit: vt ſi quis inſtitu 4 hæredes quos Titius voluerit. Hoc igitur morides receptum eſt contra iuris ſubtilitatem, in gratian pupillorum, vt ego dixi. Hæc ratio ſubſtituédi m babili etiam ratione defendi poteſt, ne omuind 1 deatur legibus contraria eſſe. Nam pater& flim qui eſt in poteſtate patris, videntur eſſe vna dech na. I. vlt. C. de impub.& aliis ſubſtit. Hinc dicitun ſubſtitutio pupillaris, teſtamentum quod pater dei impuberi fllio ſuo. Filius enim impubes non don hæredem ſibi inſtituere: pater hunc defectum ſu 4 plet, faciens ei teſtamentum, conferendo— nem in id tempus quo non poteſt facere teſtamen. tum. dicitürque hoc teſtamentum eſſe filij. 12. 5.
prius. ff. hic. aliàs dicitur teſtamentum patris. Sic a
tem diſtinguitur teſtamentum filij, Ateſtamento pe
tris. Subſtirutio pupillaris dicitur teſtamentum flij
eſſe, paulò pôſt ſubiicitur vnum teſtamentum eſſe licet diuerſarum hæreditatum Et docet lurecon. ſultus in l. patris& filij. 8. ffhic. Sed quomoddo di citur vnum teſtamentum,& quomodo plureszynũ teſtamentum dicitur, quia vnus& idem teſtator eſt, vna forma,& vna ſolennitas, vna obſeruatioa. ter vtrunque facit. non enim hic requiruntui Jua tuordecim teſtes, quaſi duo teſtamenta ſint, ſed ſuf- ficiunt ſeptem teſtes. Hac ratione dicitur vnumte- ſtamentum eſſe, teſtamentum patris& filij, vtVy. ibi ait, etiam iure prætorio. quia obſignationes intro- ductæ ſunt iure prætorio. S. ſed cùm paulatim inln. ſtit. de teſta.Sed quia duæ ſunt hæreditates, vna pa, tris, altera filij, dicitur duplex eſſe teſtamentum. Ex his intelligi poteſt, cur pupillaris ſubſtitutio dicitur eſſe pars teſtamenti paterni. L. qui plures liberos.z6. §. vlt. ff. hic. Pars enim prioris teſtamenti ſunt pupllj lares tabulxæ, etſi in diuerſis tabulis vtrunque teſts mentum ſcribatur, vt aliquando accidit„R& poſtea oſtendemus: tamen poſteriores tabulæ ſunt, yelur appendix& ſequela prioris teſtamenti. Sequelam prioris teſtamenti vocat Iuſtinianus in Inſtitution hoc eo.tit. Vnde fit, vt cum teſtamentum paternum non valet, ne pupillare quidem valeat. l.ſi quis eum. 14. in fi. ff hoc tit. Ex ſuperioribus facils intelligit quæ ſit ſubſtitutio pupillaris,& cur hæc ſubſtituti introductta ſit. Nunc vidẽdum eſt, quæ ſit ratio ſob ſtituendi pupillariter. De ratione ſubſtituendi pupillariter. C A1. IIII H Aec ſubſtitutio,ſicut ſubſtitutio vul ars, J non tantům ſpecialiter& expreſsis ormulb, ſed etiam generaliter. Eſt enim quedam tacitali ſtitutio pupillaris quæ non cxprimitur à teſtaus quædam expreſſa, quæ cxprimitur ſpecialttelſe bis ſpecialibus. Exemplum eſt, ſi deceſſerit int bes, vel ſi deceſſerit, priuſquam in ſuam tutelamſe nerit.§. i. Inſtit. eo. his verbis, aut ſimilibus couq
tur ſubſtitutio pupillaris. non enim verba ſi 1 malia, quæ mutatre non liceat, ſed aliis velbx 3 gnificantibus vti licet. Hæc ſubſtitutio fit puio
neralioribus verbis, etiam ſi quis hunce unndh expreſſerit, Si impubes deceſſérit. Exemplum ettin
iam hoc iure. 4. ff. hic. Si quis vſus fuerit hoc wen ubſtituo fili, quia vſus eſt comm b Sabſtituo fflio meo impuberi, qula v vbo

dum Nt dor Hhic Keig & quowoch a Vnus Kiü nitas yadh üim lic nm oteltanem ratione dich tum pat viachlimn led cmur ſunt hrrin Jex eſetchrr pillavlühr ri.qupmt oristetumnib rſs tadubmn, qunraun derosui oris rburn-
Luſbciand uh
erordo
In Tit. De vulgari& pupill ſubſtit.
verbo ſubſtituo, quod vtrique tam ſubſtitutioni pu illari, quàm vulgar conuenit,& cõmune verbum dicitur in d. lxiam hoc iurc.4. Prius hic lureconſul- tus locutus fuerat de pupillari& vulgari ſubſtitu- tione,& hoc verbum intelligendum eſt ſecundum materiam ſubiectam. Fit etiam ſine vlla expreſsio- ine generaliter quidem quis fuerit com- exus ſecundum caſum, éi impubes deceſſerit. Hu- us exemplum eſt in d. l. ꝙ,Vt ſi quis expreſſerit tan- ſum, Si hores non erit, pater, vtilita-
Adrimum ca Am primum(aA11111n b
8 di intelligitur in alterum etiam caſum ſub- tl)
ne, etiam ſ
ſtituiſſe, i impubes deceſſerit ineſt hæc tacita pupil-
laris vulgari lubſtitutioni, quadam iuris interpreta- tione. Nihil autem refert, an quis fubitiruendo filio ſuo, hæredis nomen expreſſerit in ſubſtiturione, an verò generaliter deſignauerit, ita vt ex inſtitutione ræcedenti poſsit intelligi quis ab eo ſubſtitutus ſit Aliovtſt ita dixerit, Quiſqyuus mihi heres erit, idem jmpuberi fllio med heres eſto.l. qui liberis. ð. 5. hęc ver- ba licf Hæœc verba generalia, etſi non exprimatur nomen hæredis, ſufficiunt ad hanc ſubſtitutionem pupillatem Addendum eſt& ſubſtitui quoque poſ- ſe eum, qui naſciturus eſt poſt mortem pupllli, nec adhuc in rerum natura eſt. Iſubſtitui.. ff hoc tit. Et quod obiicitur incertas perſonas inſtitui non poſſe, pertinet ad tit. de rebus dubiis. Addẽdum eſt etiam nihil referre quo gradu quis ſubſtituat. I.11. uo gradu. ffhic. Simile eſt quod diximus de vul- gari ſubſtit.J 34.· poteſt.hic. Sicut pater ſubſtituendo vulgariter, poteſt quot gradus hæredum voluerit facere: ita etiam ſubſtituendo filio ſuo impuberi. Et quod diximus de tempore, Si impubes deceſſerit, idem dicendum eſt de breuiori tempore, quod con tinebiturſubſtitutione, veluti intra decimum annũ Iſi ita quis. 19. ff.hoc tit. Sed tempus pubertatis te- ſtator ſubllituendo egredi non poteſt. l. verbis ciui- libus.. lic. ff Ioc ſatis perſpicuum eſt ex his, quæ diximus. Eſt introducta pupillaris ſubſtitutio in gratiam impuberis, ne inteſtatus decedat, ſi contin- gat eũ decedere ante pubertatem. Sed ſi pater egre- deretur tempus pubertatis ſubſtituendo, hoc ius quod pupillorum gratia comparatum eſt, in eorum odium conuerteretur:nam cis auferretur teſtamen- ti faſtio. Deinde hæc ſubſtitutio poteſt fieri non tantum purè, ſed etiam ſub conditione. d. l. qui li- beris in prin.hic. ff Quomodo autem dicitur pura elle quæ habet conditionem, gi hilius meus intra pu- bertatem deceſſerit vulgò dici ſolet conditionẽ hanc ineſſe acui,& conditionem quæ actui ineſt, nõ red- dere actam conditionalem. hoc ita ab eis ſolet di- 4 An 38 acutè. Inſtitutio eſt hic conditiona- * ubſtitutio eſt pura. Inſtituitur Titius non esetsdenrlünerhaneeehe arn onſtar Lnnls lubſtitutio eſt. Subſtitutio, quæ attersnt non 5 conditione ea pura eſt. nt:ge tamenno Lrmn eſſe, qui hoc non intellexe- enim conan n poſſunt illud diſcernere. Nullam nditionem habet nec tacitam, nec expreſ- am ubſtitutio:inſtitutio habet conditionem. Sub ltutio conſtat ex inſtituti& conditi 3 h tigrareremn 3 one& conditione: hoc pube derſſem Dur pupil 3 ſubſtitutionis, x in- tionalia kunt. Prrharen ha— 3 büliturio ale wndi ſimplex eit 88 35 b aæc ſu ſtiturio aliquando Aliquando mixta cum vulgari
ſubſtitutione, vt dicitur in l. 1. ff. hic. Interdum ſola & ſine vulgari ſubſtiturione. hanc diuiſionem ex- plicaui ſupra. Cùm duplex eſt ſubſtitutio nihil pro- hibet vnum pupillariter, alium vulgariter ſubſtitui. l.cum ex filio. 37.§. filio. ff.hic. Teſtator inſtituit fi- lium ſuum hæredem,& ita fubſtituit, S⸗ filius meus heres non erit, Titius heres eſto. Si filius meus impubes deceſſerit, Sempronius heres eſto. Hoc modo rectè fit ſubſtitutio. Hactenus de formulis, quibus concipi ſolet ſubſtitutio im puberis. His intellectis cætera non erunt obſcura. Alia quædam neceſſaria ſunt in
hac ſubſtitutione, quædam partim ad perſonas, quę
ſubſtituunt,& quibus ſubſtituitur reſpiciunt: quæ-
dam partim ad alia quædam. Sequens igitur locus
eſt in quo quæritur, quæ ſint ad pupillarem ſubſti- tutionem neceſſaria, b
Quæ ſunt neceſſaria ad pupillarem ſubſtitutionem. SA V. TAIr VI valeat pupillaris ſubſtitutio quædam ne- ceſſaria ſunt, de quibus eſt videndũ. Primum eſt, ſubſtituẽdum eſſe liberis impuberibus,& in po- teſtate teſtatoris exiſtentibus. I.. ff. hoc tit. hoc ad perſonas pertinet. Iureconſultus non diſtinguit hic naturales liberos ab his, qui tantçëm legitimi ſunt conſequens eſt igitur idem de legitimis dicendum eſſe. d. I. 2.& l. ſed ſi plures. 9.§. in arrogato. Siue igi- tur quis habeat naturales liberos ex ſe procreatos in legitimis nuptiis: ſiue habeat legitimos per arro- gationem, poteſt eis ſubſtituere. In poteſtate verò te ſtatoris impuberem cui ſubſtituit, eſſe oportet. Vn- de conſequens eſt emancipato non poſſè ſubſtitui. Ergo pater non poteſt filio impuberi ſubitituere pu pillariter, ſi emancipatus ſit. Filius enim emancipa- tus& pater non habentur pro vna perſona. Eſt au- tem hic obſeruanda cautio Iureconſultorum, cuius mẽtio eſt in d. l. cùm ex filio. in princ. quę cautio ha bet vim ſubſtitutionis pupillaris. Excogitata enim eſt ea velut ratio quædam ſubſtituendi filio etiam emancipato. Quidam duos filios habebat, alterum in poteſtate, alterum emancipatum: vel duos habe- bat nepotes ex filio: vterque impubes erat: ſed alter
erat in poteſtate teſtatoris, alter erat emancipatus.
Volebat vtrũque ex æquis partibus hæredẽ habere: & ſi quis eorum impubes deceſsifſet, volebat alterũ ei ſuccedere.vni eorum poterat ſubſtituere pupilla- riter: ei, quem habebat in poteſtate ſua, facile erat ſubſtituere alterum pupillariter, Si impubes deceſ- ſerit: ſed emancipato non poterat alterum ita ſub-
ſtituere. Nec poterat etiam eos inuicem ſubſtitue-
re in alterum caſum. Si vtrunque habuiſſet in pote- ſtate ſua, potuiſſet inuicem eos ſubſtituere: ſed quia aliter eſt emancipatus, hoc facere non poteſt. S1 ta- men conſilium teſtatoris eſt& voluntas vt vtrun- que habeat ex ſemiſſe heredem, etſi vnus eorũ im- pubes decedat, alter ei ſubſtitutus ſit. Quæritur an poſsit hoc facere pater? Teſtator conſultus eſt Iure- conſultos ſui temporis, qui excogitarunt hanc cau- tionẽ, que habet pupillaris ſubſtitutionis vim. Teſta tor habet duos filios Titium& Sempronium. Ti-
tium in poteſtate ſua, Semproniũ emancipatũ. In-
ſtituit Titium quem habet in ſua poteſtate ſolum heredem,& legat alteri Sempronio dimidiam par- tem hereditatis, cùm Sempronius in ſuam tutelam
8 venerit.
515
————
4 4 1 1 1 1 1 4 — 4 1 3 4 3 1* 11 1 1
ſſſ“

—“
5¹6 Franc. Duareniluriſconſ.
vencrit. id eſt, um pubes factus erit,& ei Titio, quẽ habet in poteſtate ſubſtituit emancipatum in alte- rũ caſum, Si impubes deceſſerit. Hac ratione teſtator conſequitur id, quod optat, ſcilicet habere vtrũque hæredem ex dimidia parte,& alterum ſubſtitutum alteri, ſi impubes deceſſerit. 51 cõtingat Sẽpronium decedere impuberem, ſuccedet ei Titius, qui eſt in poteſtate, quia is ſolus inſtitutus eſt hæres,& fidei cius commiſit vt reſtituat hæreditatem fratri ſuo, cùm pubes factus fuerit. Ergo ſi pubes factus non fuerit, non dicitur exiſtere conditio. Vult hunc reti- nere alteram partem, nec eam acquiri alteri: niſi in ſuam tutelam peruenerit. Quod ſi hoc fuit conſi- jium veterum lureconſultorum, hec fuit eorum cautio. Animaduertendum eſt tamen ſi teſtator in hoc caſu vellet emanciparum ado prare, nihil expe- ditius eſſe: ſed fortè nolebat cum adoptare. Filio adoptiuo ſiquidem non minus, quàm naturali poſ- ſumus ſubſtituere pupillariter. Ex his quæ diximus conſequens eſt matrem non poſſe liberis ſuis ſubſti- tuere. Subſtituitur enim his tantuùm, qui ſunt in po- teſtate. mater non habet liberos in ſua poteſtate.l. fœming.ff. de adopt. Sed difficultas oritur ex l.ſi ma rer. z1. in prin. f.hoc tit. locus eſt ſubobſcurus& dif- ficilis. Vocat ibi luriſconſ. Africanus(de matre ſub-
ſtituente filio ſuo loquens)pupillares tabulas. Quid
aliud his verbis ſignificatur, quam pupillaris fubſti- turioꝛIn eo tamen caſu ſubſtitutio vulgaris, non pu pillaris eſt. Ecce, ſi mater ita teſtetur,& ſubſtituat, Meus filius cum erit annorum quatuordecim hæres eſto, & ſi heres non erit, Titius hæres eſto. ita ſubſtitutio cõ- cepta eſt in hac ſpecie, ſed hæc formula non con- uenit ſubſtitutioni pupillari, ſed vulgari. Mater hic non facit teſtamentum filio ſuo. Subſtitutio enim upillaris eſt teſtamentum filij, quod pater facit fi- hio Sed cur vocat Iureconſultus tabulas pupillares: Pupillares tabulas vocat Africanus, quia hec ſubſti- turio effectum habet non diſsimilem ſubſtitutioni pupillari,& quamuis ſubſtitutio pupillaris non ſit omnino: proximè tamẽ accedit ad ſubſtitutionem upillarẽ licut illa ſubſtitutio que facta fuit ex cõſi- lio Labeonis, Offlij, Caſſellij& Trebatij, cuius mẽ- tio eſt in d.l. cm ex filio. 39. ff.hic. Ecce, eſt genus uoddam ſubſtituẽdi in gratiã matris, quæ vult he- redẽ eſſe filio ſuo, quo caſu impubes deceſſerit. In- uenrta eſt ratio ita ſubſtituendi, vt heredem habeat, acm mater vult filium ſuum habere, quo caſu de- ceſſerit impubes, quamuis lex non permittat matri ſubſtituere pupillariter filio ſuo: quia non habet eũ in poteſtate. In hac ſpecie admittitur ſubſtitutus ad hereditatem, quo caſu tantùm deceſſerit filius im- pubes. Expendamus paulo diligentius hanc ſpe-
ciem. Mater ita teſtata eſt, filius meus cum eritanno-
rum quatuordecim hæres eſto,& ſi hæres non erit, Ti- tius hæres eſto. Ponamus hunc filium deceſsiſſe im-
puberem: cui ita ſubſtituit mater. certum eſt ſubſti-
tutũ ei ſuccedere, nec poteſt excludi adita heredita- te ante pubertatẽ: quia hæres tãtùm inſtituitur, cùm factus fuerit annorũ quatuordecim. Contulit enim mater inſticurionem filij in id tempus, quo factus fuerit pubes. Habet igitur hęc ſubſtitutio effectũ ſi- milem quodammodo pupillari ſubſtitutioni. Eſt ergo ſimilis hęc cautio illi, cuius mentio eſt in d.l. cùm ex filio. ff. hic. non eſt tamen intelligendum, vt
quidam putant, hanc ſubſtitutionem finiri pubena. te: quia ſic conce pta eſt hęc ſubſtiturio, ſi factus 1 bes hæres erit. filio enim poſt pubertatem non 5 cunte, fit locus ſubſtituto. videtur itaque quodda. genus ſubſtitutionis eſſe extraordinarium pagtin
pupillaris,& partim vulgaris.
Dirximus ſubſtiturionem pupillarem ficri liberi
impuberibus, qui ſunt in poteſtate teſtatoris,& hoc imprimis neceſlarium eſſe, vt valeat pupillaris ſud ſtirutio:nam aliis perſonis fieri non poteſt. Hinc di ximus, filio emancipato patrem ſubſtituere nõ pol
ſe. Diximus etiam matrem fuo filio non poſſe ſub. ſtituere, quia iis tantùm fubſtituitur, qui ſunt in po⸗
teſtate teltatoris: excogitatum eſſe tamẽ genus ſib.
ſtituendi vulgari modo, quod vim& eftectum ha. bet quadantenus ſubſtitutionis pupillaris, ſiue ma. ter ſubſtituat filio ſuo, ſiue pater filio emancipato ex d. l. cùm ex filio.& d. l.ſi mater. hic. ff. Addendun eſt quod dicitur in poteſtate eſſe debere, intolligen
dum eſſe non tantùm tempore facti teſtamenttſed
etiam tempore mortis teſtatoris. hoc eſt ſumptum ex l. coheredi. 41.§. cũm filie. ff. hic. Si quis nonfuert in poteſtate teſtatoris propter emãcipationem. No. tandum igitur eſt requiri vtrunque tempus in hac re, licet aliqui diſſentiant. Exiſtimant nomulli ſuf- ficere tempus mortis,& valere ſubſtiturionem pu. illarem, etiam ſi filius non fuerit in poteſtate tem- pore facti teſtamenti. Ego puto vtroque tempore oportere eſſe in poteſtate eum, cui fit dbſunos tempore facti teſtamenti,& tempore mortis. De tempore mortis nulla eſt dubitatio. id enim exptet- ſum eſt in d.§. cùm filiæ, de tempore teſtamenti ide etiã ſuadet ratio iuris. Cum requiritur aliqua qua.
litas ad aliquem actũ, ratio iuris exigit vt ca quali- tas inſit eo tempore, quo actus geritur. Exemplum
eſt in Lſi alienum.§. in extraneis. ff. de hered. inſti& §. in extraneis. de hered. qualit.& differen. in lutti vbi cum qucritur an cum aliquo teſtamenti factio
ſit, inſpicitur tempus teſtamenti,& tẽpus motti,&
plerunque etiã tempus aditę hæreditatis. Nec nos mouere deber, quod dicitur in I. 2.§. ſed ſi extraneũ.
hic.ff. Adducitur hic locus pro firmamento conti
riæ opinionis in d.. Sed etſi extraneum. diciturex
tranco poſſe eriam pupillariter ſubſtitui, modo te-
ſtator poſtea eum adoptauerit. Ergo ſufficit eum adoptatum eſſe poſt factum teſtamentum, ita vtin poteſtate teſtatoris reperiatur m ortis eiuſdem tem- pore. Sed alio ſenſu puto accipienda eſſe ea veta non indicant enim ſi poſt ſubſtiturionẽ factam ſe- lit eum adoptare in locũ nepotis: ſed ſi velit eiſib. ſtituere pupillariter, poteſt eum adoptare anteqns ei fubſtituat. Et poſtquam eum arrogauerit, potell ei ſubſtituere. Poſſumus enim non tantùm natuls libus: ſed& adoptiuis ſubſtituere, vt diximus ſupe rius. Oportet igitur eũ, cui fit ſubſtitutio pupillm in poteſtate eſſe. Excipitur poſthumus. Poſthums filiis poſſumus ſubſtituere, vt hic Vlpianus uilar tũ eſt poſthumum qui nõdum natus eſt, in pocie- te non cſſc.1 vlt. ff.de collat. bonor. ſed ramaqns dam iuris ratione perinde habetur, acſi nalbe- K. Lqui in vtero. ffde ſtatu hom. Ergo— quadam iuris poteſt dici in poteltate e e,quarnn in poteſtate non ſit: quia de ipſius commodo. tur.In gratiam enim pupillorum compatata eltne
ſubluu
———
—
— E
—

celedtde vole kdrt adoris hacd fliedis ter emächu Nrrunqhet Erilimar alere lublin afueritin 3puto yuc eum cl 1 ,& tempukt dubitarollar le tempoxre um requüins lo iuns eign achosgeimnh trapesfän Galt.cfm a alcqvortan amefridi- dite hrru
corinlaſtü
eul, de he M
mol won br
ciinfa ig ciplü ja. Wncel
fett an loco fil KRt valeat ſupſt
In Tit. De vulg.& pupil.ſubſtitut.
ubſitutio,vt diximuvne inteſtati dmcedant.Ü
Secundò, vt valcat pupillaris ſubſtitutio, liberi ra debent eſſe in poteſtate teſtatoris, vt eo mortuo, iin ae ſtatem recaſuri non ſint. l.z.§.I. hoc
in alterius pote.„ in 71 de 8 pli gratia,ſi auus ſubſtituat nepoti, quẽ ti
bet in ſua poteſtate: ſi pater nepotem præcedat, 1
h um eſt nepotem, mortuo auo, recaſurum in po
rcarem ſui patris: atque ita inutilis erit ſubſtitutio
4 n iss Ratio huius iuris manifeſta eſt. nam ne-
d u⸗ ſpecie, ſi pubes eſſet, non poſſet facere te-
pos! tum. Non enim ſufficit aliguem puberem
b C teſamentum faciat:ſed quædam alia requi- )
Oportet eum ſui iuris eſſe,l. qui in poteſtate.
runtur.
44 u cit Teſtator ſubſtituendo pupillariter ne-
eii ſuo ſupplet tantum defectũ ætatis, vt diximus fuora ldeoque ſubſtitutio hęc confertur in tempus, uo faduus fuerit pubes. Teſtamentum facere filio impuberi permiſſum eſt patri, qui propter ætatem ijmpuberem non poteſt teſtari. Si ob aliam ratio-
nem fiat pupillaris ſubſtitutio, non valet. Inſpicien-
dum eſt cur introducta ſit ſubſtitutio pupillaris, de ua cauſa ſuperius diximus. Inutilis eſt ergo ſub- ſtitio pupillaris, facta iis liberis, qui mortuo teſtato- e recaſuri ſunt in alterius poteſtatem Idem dicen- dum eſt in adoptiuo nepote. Nepoti adoptiuo, ſi- cut filio adoptiuo, ſubſtitui poteſt hoc generc ſub- ſiitutionis/ſi non ſit rccaſurus in poteſtatem patris, mortuo teſtatore, à quo ſubſtitutio facta fuerit.&
ſic videtur accipiendum eſſe, quod dicitur in hac l.
2.§. ſed& ſi extraneum. ibi, filio præcedente. Sic e- nim videtur legendum eſſe, id eſt, poterit extraneo ſubſtituere, adoptando in locum nepotis, filio præ- cedente,vtilis erit hec ſubſtitutio. quia ſi filius ante non decedat, nepos recidet in cius poteſtatem, mor tuo teſtarore: atque ita inutilis erit ſubſtitutio pu- pillaris Hæc lectio probabilis eſt. In aliis libris vul: Satibus,& in Plorentinis quoque legitur, pręceden- tenon male. Non eſt hæc reiicienda vulgaris le- ctio. Viſum autem eſt quibuſdam abſurdumñ eſſe, quod adicctum eſt, filio præcedente. Et hæc fuit for te cauſa mutandæ lectionis, quaſi non poſsit quis aliquem ſibi adoptare, niſi filio precedente. quod eſt lalſum Nam is, qui filium non habet, poteſt ali- quem ſibi adoptare loco nepotis.§. licet. Inftitu. de adopt.& l.Adoptare. ff. de adopt. Sed cùm ait Iuriſ- conſul. filſo præcedente, non videtur hoc adiicere, quaſi neceſſ ſit filium pręcedere, vt valeat adoptio Oco nepors faſta: ſed quia frequentius id accidit, Vt quis adoptetaliquem loco nepotis, cùm filius heserardn cum non præcedit. Si quis filiũ non ke oa. Käiun ſü adoprare, ſolet eum adopta- nepotis d a 3 2u. Aliumn ſolet adoptare loco tsauorlum lod Vlpianus dixit in locum nepo- te Rcum oc pertinet: Nonne ſufficiebat dice- optauerit filio præcedente? Quid re- ihan loco nepotis eum adoptauerit, nutio pupillarirer facta? Nihil ſanc et verba eò pertinent ad id, quòd dictũ cnepotc. Paulò antè locutus fuit VIpianus de co, qui verè ne os eſt& li 1 Porediqä ch bos eſt& natura is. quod de co ne- 294 poſtea oſtendit locũ habere in nepo- optaronec dubitandum eſſe quin idem dicen- am e qui icen 3 o, quem quis adoptauerit: ſiuc enim
telert ſed hec
ſtaat mortuo teſtatore, nepos in poteſtate
tis, poteſt ei pupillariter ſubſtituere.
Tertiò, vt valeat pupillaris ſubſtitutio, neceſſe eſt filium à teſtatore patre inſtitui, vel exhęredari.l.I.§. ſubſtituere.ff.hoc ti.& eod. ti. l. 2.5. ſed ſi cos pater,
&c. non quòd per ſe ſubſtitutio aliàs valeat: ſed quòd aliàs non valeat teſtamentum paternum. Et
cùm teſtamentum paternum non valet, ſubſtitutio
pupillaris cuaneſcit. Subſtitutio enim pupillaris pẽ det ex teſtamento paterno. Hoc teſtamentum hlij ſequela eſt teſtamenti paterni:nec poteſt conſiſtere vbi teſtamentum paternum, quod principale eſt, non valet. Et certum eſt non valere id in quo filius, qui eſt in poteſtate, nec inſtitutus eſt, nec exh creda- tus, vt diximus, ſub ti. de lib.& poſth. Sed quid di- cemus de nepote, an nepos inſtituendus eſt, vt va- lcat ſubſtitutio? Vlpia. in 1.2. Si pater, inquit, pręce- dat nepotes, ita demũ eis ſubſtitui poteſt ſi ſint ex- hæredati, vel inſtituti. Ergo vt valeat pu pillaris ſub- ſtitutio, oportet nepotes inſtitui, vel exhæredari, ne ſuccedentes in locum patris ex lege Vellea, rumpãr teſtamentum. De lege Vellea ſatis diximus ſup. ad I. Gallus.§. nũc de lege Vellea. de lib.& poſth.& adl. poſthumorũ. de iniuſto rup. Altero capite legis Vel lex, cum pater ſubductus fuit de medio, nepos ſuc- cedit in eius locum, quo caſu ſi non reperiatur in- ſtitutus, rumpit teſtamentum. d.l poſthuumorum. a- liàs periculum eſt ne rumpant teſtamentum patris
hac ſucceſsione:& rupto teſtamento patris, ſubſti-
tutio quoque pupillaris euaneſcit.
Quartum eſt, quòd pater ſibi teſtamentum face- re debet:ſibi hæredem inſtituere debet, quãuis non cogatur filium inſtituere: ſed ſufficiat filium exhæ- redare:cogitur tamen ſibi hæredem ſcribere. I. I.& 2. hic. ff. Nam ſine hæredis inſtitutionc non valet teſtamentum paternum. l.proximsè. ff. de his, quę in
teſta. delen.& cùm teſtamentum paternum non va-
let, ne pupillare quidem valebit. In II. 5. cæterũ&c.
ff.hic. Queſierit fortè quiſpiã cur hoc ita conſtitu- tum ſit, vt pater nõ poſsit filio ſuo impuberi teſta- mentiun facereniſi ſibi teſtamentum faciat: Nam fortè accidere poteſt, vt expediat teſtamentum fie- ri pupillo,& non expediat patri. Cur non conſuli- tur pupillo vt teſtamentum ei fiat à patre,& ſi pa- ter teſtamentum ſibi non faciat:& ſi intelligar teſta- mentum tunc facere ſibi non expedire. Diximus pupillarem ſubſtitutionẽ gratia pupillorum com- paratam eſſe:ne decedant inteſtati, ſi contingat ip- ſos ante pubertatẽ mori. Ego dicam breuiter quod ſentio. Huius rei zatio videtur obſcurior eſſe. Ex- iſtimo ex veteris iuris ſubtilitate hoc ius ortum habere. Ius publicum non videtur permittere vt quis alij teſtamentum faciat, quàm ſibi.l. verbis le- gis. f(de verb. ſign. Lex duodecim tabularum,& le- ges aliæ veteres permittunt nobis facere teſtamen- tum de re noſtra, de re aliena teſtamentũ facere nõ permittunt. Sed moribus receptum eſt, pupillorũ
gratia, vt faciens ſibi teſtamentum pater, ſubſtitu-
tionem hanc, de qua loquimur, velut appendicem quandam adiiciat ſuo teſtamento, ita vt videatur idem teſtamentũ eſſe, ſed cum acceſsione huius in ſtitutionis quæ dicitur pupillaris ſubſtitutio, ne a-
liàs videretur hoc contra leges inductũ eſſe. Sic vi-
ſum eſt iuris prudẽtibus temperandũ eſſe rigorem
517
extrancum adoptauerit loco filij, ſiue loco nepo-

5 ⁸ juris ciuilis, vt nihilominus eius iuris auctoritas ſalua maneret. Cõtra ſeges aperte hoc inducere„Vt quis alij teſtamentum faciat, non fuerunt auſi ve- teres iuris auctores. ſed viſum eſt eis nihil repugnãs, aut aduerſarium iuri publico, ſi pater eſtamẽtum faciens hanc appendicem adiiciat,& ſubſtituat fi- lio ſuo, Si hæres non erit, aut ſi impubes deceſſerit, vt ſi fortè obiiciatur contra leges hoc factum, nec licere iure publico alij teſtamentum facere, poſsit reſponderi ſibi teſtamentum hic facere patrem V- num, atque idem teſtamentum: ſed huic teſtamen- to paterno accedere hanc appendicem ſubſtitutio- nis:in ſuo enim teſtamento pater adiicit ſubſtitu- tionem id eſt inſtitutionem cius hæredis, quẽ vult cle hæredem, non ſibi, ſed filio ſuo. Hoc ſubtiliter eſt excogitatum ab eis. Vnde dicitur; patrem, qui alij facit teſtamentum, ſibi debere facerc.& hinc ap paret cur introducta ſit hec ſubltitutio pupillaris. Re vera videbatur potius inſtitutio, quàm ſubſtitu- tio, præſertim ſi Hat exhæredato filio: ſed color eſt quęſitus. Vnde dicitur in d.§. cæterũ&c. excipien- dum eſſe militem. Nam militibus in condendis te- ſtamentis remittuntur& relaxantur ea, quæ ſubtili- tate iuris magis, quàm naturali ratione nituntur: vt dicemus ſub tit. de milita. teſta. Sed quæritur, an ſimui debeat fieri vtrunque teſtamentum, an verò vtrunque teſtamẽtum ſeparatim factũ valeat: Sub- tilitas exigere videtur, vt ſimul vtrumque ſiat. Sed vtilitatis cauſa paulatim eò ventũ eſt, vt diuerſo tõ- pore vtrunque teſtamentum factum valeat, ſi prius factum ſit teſtamentum paternum: deinde teſtamẽ- tum filij ex pupillare.l.ſi quis eum. 14.§.1. Teſtamentum patris zure perfectum eſt: poſt aliquod téporis interuallũ factum eſt filio, vtrunque valet: nec poſteriore teſta- mento alterum tollitur: quia diuerſa ſunt. Eodem pertiner quod dicitur in l.patris& filij.i. ff.hoc tit. Varia erat ratio teſtamenti faciendi cũ pater ſubſti tuere volebat filio ſuo impuberi. Aliquando iſdem tabulis, eadẽ ſcriptura, eodem tempore, vtrunq; te- ſtamentum conſcribebant teſtatores:aliquando di- uerſis tabulis, diuerſis horis deſcribebant.§. ſfui autẽ. Inſtit. de pupi. ſubſtit. Sed ita fiebat teſtamentũ pu- pillare, vt prioris ap pẽdix eſſec. Oportet ita fieri vt apparcat teſtatorẽ voluiſſe ad prius teſtamentũ re- ferri. Sed an ſufficiat vna folennitas: Ecce Vlpianus
in d. l. patris& filij. hic 18. ff. oſtendit vnam ſolenni-
tatem ſufficere. Non enim ideo multiplicabitur numerus teſtium, nec pro ſeptem teſtibus adhibe- pantur quatuordecim, quòd teſtamentum patris& filij dicatur ſed ſufficient ſeptem teſtes: perinde eſt enim acſi vnum teſtamentum eſſet duarum hære- ditatum.. igitur. Inſti. eod. ti. Hoc eſt intelligẽdum, niſi diuerſo tempore factum ſit vtrunque teſta- mentum. Nam ſi diuerſo iempore vtrunque te- ſtamentum ſit factum, ſolennia debent interuenire in vtroque hoc fatis colligitur ex l114 Si quis eum, quem,& l.i eum, quẽ.& l.patris& filij.hic. ff. Pater teſtamentum fecit, perfecto ſuo teſtamento. fecit te- ſtamentum filio ſuo, ſeruatis ſolennibus. Accidit ta men nonnunquã, vt,& ſi codem tempore vtrũquc fiat, tamen proptiæ quædam ſolennitates obſeruẽ- tur in teſtamento filij, cautionis cuiuſdã gratia ma- gis, quàm neceſsitatis, vt dicitur in§. ſin autem. In-
interuallo, adhuc valet teſtamentum
Franc. Duareni luriſconſ.
ſtit. eo. tit. Si vereatur pater, qui teſtamentũ feci 1 lio ſuo& fibi, ne apecto teſta mento ſubititutus 1 puberh eius vitæ inſidietur, poterit proprio lr 1 propria cera teſtamentum pupillare obiignarel in ſuo teſtameno caucre, ne teſtamẽrum pupiſat aperiatur prius, quàm pupillus mortuus fuertp ſet enim is, qui ſubſtitutus eſt pupillo ei ſtruer
ſidias vc hætes eiſet. Et huic ſimile eſt quod dic C. de teſta. in J. z1. hac conſultiſsima de co qui d mentum facit in ſcriptis, ita vt ne teſtes quidem
telligant quid in eo teſtamento continctur. Hu a
naſcitur alia quæſtio, an in ſtitutio hæredis pace antecedere debeat? Diximus eum qui teſtamen facit filio ſuo impuberi, ſibi quoque hæredem bere debere, ſed an neceſſe ſit hæredis paternii turionem præcedere, an verò ſubſtitutio pupill valeat, ſi ante inſtitutionẽ hæredis paterni fadaſ Queſtio eſt tractata in l. 2.§. prius. ff. hiic. locus yiqi tur obſcurus eſſe. Vlpia. videtur pugnãtia ſciibet Due ſunt partes huius capitis, quarũ pars polteiin b videtur contraria eſſe priori. In priori paue aitn eſſe conuertendum ordinem ſcripturæ, in poſteri ri parte ait, nihilominus valere ſubſtitutioné D inde quæ dicuntur in priori parte, non videntur 4. tis coherere. Ait Vlpianus non eſſe conuenendum ordinem ſcripturę,& primum hæredem ſaubend
eſſe patri deinde filio:& merito, quia cõſta inum
teſtamientum eſſe: imò videtur potius dicendum, quia vnum eſt teſtamentum, conuertendum eſſe ordinem ſcripture. Vnde quidam legunr in vetſi quę ſententia&cimprobata non comprobata Pga de vtraque re quid ſentiam breuiter dicturus ſum. Prior pars mihi videtur plana eſſe, vt ne apex qudꝭ mutandus ſit ex vulgari lcctione. Sententia lulian eſtnon valere ſubſtitutionem conuerſo ordinelat pturę.& merito. conſtat enim vnum eſſe teſtame tum, licet duæ ſint hæreditates. Iureconſultusi tur tacicæ obiectioni occurrere, cùm dicit,& meti: t5. Si duo teſtamenta eſſent, nihil videretur relerte, vtrum prius, vtrum poſterius factũ eſlet. Quemad- modum enim ſi à duobus hominibus teſtaments fiant, nihil refert vtrum prius, vtrum poſterius iu Duo teſtamenta diuerſa ſunt, quæ nihil habentin ter ſe commune, atque vt valeat vurunque teſtams tum, nihil refert vtrum præceſſerit. Vnde ridetu idem hic eſſe dicendum. Duo teſtamenta ſuntmi eſt patris, alterum filij Reſpondet itaque luriſconl. obiectioni, his verbis. Et merit):id eſt, quod non l conuertendus ordo ſcripturæ,& quòd ſubſtitulo aliàs non valeat Conſtat, inquit Vlpianus. vnmt ſtamentum eſſe,&c. Suprà docui quomodo mun ſit teſtamentum. Vnum teſtamentum eſt, u duas parte habet. vna pars huius teſtameni ſubſtitutio pupillaris, quæ eſt pars poſtetuc pendet ex altera priori parte: eſt enim appendi acceſsio prioris. Ea pars ſcilicet qua inſtituime res filio, pendet ex altera parte, qua inſtituitut3s teſtatori. At ratio exigit vt precedat ea pa5,. 4 principalis eſt,& ex qua altera depẽdet,& lue 4. altera non poteſt conſiſtere. Vult Vlpians hi ge bis oſtendere vnum eſſe teſtamentum, qusmus duarum hære ditatum, ſed hic locus poſted ci cabitur adl. qui liberis. hic. ff.„ Hactenus de priori patte: poſterior eſt in

egendum, patricula,&, ex- C præcedit ſubſtiturio,& ſequitur ait, ſubſtitutionẽ valere, uod repugnans eſt iis, quæ dicta ln 15 Pr d b, Ego alis ſuſpicatus ſum verba Sabini eſſe cl duil palie ad hunc locum, Sed ſi quis.& ab eo loco Ler (ladin Padeſge Vlpiani notãtis quod à Sabino ſcriptũ uit. s äüwaa baclic nim huius capitis indicat hoc ſumptũ 4 Inſcripuio quas ſcripſit Vlpianus ad libros Sabi- ohdne elnc leru nque accidit in his, quæ ſumũtur ex an-
A.˙ P bus Vpiani ad Sabinum, vt verba Sabini 6 vorande eantur verbis Vlpiani.ita vt non facile de- dugud interme Eim i ita intelligamus res, nõ habet diffi- ſe lt deru, cerul po cd uia hoc certum non eſt, ſed eſt con- renüün elltan eua quæ ſolet eſſe fallax, receptam opi- ſ leräüm 5 uor Recepta opinio eſt, quod prius di- 2epruna nion 5 Un pane intelligendum eſſe cum exce- viteuunge citur in hur in poſteriore parte additur. His enim apitisqun b Puano 46 ſuis,&c oſtendit Vlpianus id accipiẽ- roriln ſn 8 ſſe cum exceptione. Exceptio eſt ſi eodẽ tem nem lcchm 1 lori pane rolletif eri diuerſo tẽpore,& diuerſis tabulis. Si us noncle eodem tempore& liſdem tabulis tunc ait lurecõ- imum har ſultus ordinem ſucceſsionis non ſcriptu re ſpectari. metio qi Ordo ſucceſsionis hic apparet manifeſtiſsimè cum rideuu n ait,Si flius&c apparct eum ſubſtituere his verbis, atum, cumn ita vt ordine ſucceſsionis præcedat inſtitutio here- dde quitimt dis paterni⸗& ſubſtitutio pupillaris ſequatur. Quod ddatawooun igitur dictunm REcconcluſio eſt ſuperiorũ. Quod lam bum dicitur ſingulis liberorum ſubſtituere, dicimus ſub rlamelemn ſiicreq a non eſt à teſtamẽto filij incipiendum: llcGioreje nam ſubſtituere eſt poſt alium inſtituere.
rionemcousè u crim mnt- cdtatsvenl ccerecn elletrüilin
pupillaris lubſtitutio. Diximus neceſſe eſſe liberos qui ſunt in poteſtate vt hęc ſubſtitutio fiat, vt pater teſtamentũ ſibi faciat,& alia huiuſmodi. Addendũ eſt ſupradidis, hæreditatem ex teſtamento paterno veltüch adeundam eſſeyvt valeat pupillaris ſubſtitutio: ſicut iterusun enim neceſſe eſt aliquẽ hæredem inſtitutũ eſſe te- obu dane ſtamento paterno:ita etiam neceſſe eſt aditam eſſe m prußſnn hæreditatem ex eo teſtamento. Nã nihil refert, an 9 quis hæredẽ ſibi non inſtituerit, an is hæres hære- e etuam ditatẽ non adierit. vtroque enim caſu dicitur inte- ſtatus deceſsiſſe..i. de hære. quæ ab inteſta. in Inſti.
Duo lr de ſuis& legiti. Ergo quia nõ adita heredi Rehossaut tate teltamento paterno irritum fit teſtamentum Rnriul hateraum, ideoque neceſſe eſt pupillarem ſub- ieumwii ſtitutionem euaneſcere, quæ ex teſtamento pater- uringut u no vites capi.l.z§ adeò. hic. ff. Hic locus magis vi-
Adocl N detur pertinere ad ſequens caput, in quo quæritur,
1 2—
1 chumm quomodo fiiatur pupillaris ſubſtitutio? ſed vul-
u pas„ Häro diſtindionem hic ſecutus ſum, quòd videa-
Jur ch. magts apta ad docendum id, quod inſtituimus.
; necten Et hoc eſt quod alibi generaliter traditur non ad- lrs ita hæreditate ex teſtamento, teſtamentum eſſe ir-
r clal ſeulf nemo ſubiit. 42.· ff de reg. iur.& l.ſi nemo
gi n„ rcditatem.9. f de teſta. tutæ. b
u llela 9 Ledit
hien a katts eſtl
gur
te& eadem ſcriptura teſtamentum fiat vtrunq;. räcr ſ 8 vtrunq; reſtamentũ poteſt fieri eodẽ tempore,
Coimus oſtendere quę ſint neceſſaria, vt valeat
miſſarius cui per fideicõmiſſum hæreditas eſt reli- cta, poteſt cogere hæredem inſtitutum vt adeat:& ſi fortè inſtitutus hæres ideo nolit adire hæredita- tem, quòd eam dãnoſam eſſe vereatur, cogetur ad- ire periculo fideicommiſſarij. l. quia poterant ff. ad ſenatuſc. Trebel. Quid ergo ſi inſtitutus hęres teſta⸗
mento paterno, non ſponte, ſed coactus adierit he-
reditatem, an ea aditio ſufficiat ad cõfirmationem pupillarium tabularum? Queſtio eſt in l. qui plures.
36.§. I. hic. ff in qua recitatur veterum luriſconſulto-
rum opinio. Diſſenſio fuit inter Iuriſconſ. Quin tus Mutius putabat, deſtituto iure ciuili teſtamento, ſe- cundas tabulas non oportere reſuſcitari, ſed con- traria ſententia obtinuit. Hæc diſſenſio orta eſt ex eo, quod ſuperius diximus, teſtamentum pupillare diſtingui,& ſeparari àteſtamento paterno,& duo teſtamenta dici, quorum vnum eſt patris, alterum eſt filij, ſed dicitur etiam vnum teſtamentum eſſe
alia ratione Hinc nata eſt varietas illa opinionum.
Dicebat igitur Sceuola, ſecundas tabulas nõ opor- tere reſuſcitari, deſtituto teſtamẽto iure ciuili. Cùm heres inſtitutus dicit ſe nolle adire, deſtitutum eſt iure ciuili teſtamentum,&ſi adire cogatur: aditio ea certa non facit vt iure ciuili valeat teſtamẽtum. Hoc enim eſt inductum auctoritate Senatuſcõſulti contra ipſum ius ciuile. Si cnim cætera conuale- ſcunt, quæ ſcripta ſunt in eo teſtamento, conſequẽs erat pupillarem quoque ſubſtitutionem cõualeſce- re, quæ pars eſt prioris teſtamenti. Eodem pertinet quod dicitur in l.nam quod. 14.§. ſi quis compul-
ſus. ff. ad Senatiuſc. Trebel. apertè dicitur receptum
eſſe, vt cætera valent, quæ ſcripta ſunt in teſtamen-
to legata, libertates, ita conſequens eſſe ſubſtitutio- nem pupillarem valere quia ſubſtitutio pupillaris
non minus eſt pars teſtamenti paterni, quàm lega- tũ vel fideicõ miſſum quod in eo relictum eſt. Sed quæritur an hæres paternus poſsit cogi hæreditatẽ adire, vt valeat ſubſtitutio⸗ Quæſtio eſt in l. z. hic.§. Interdum. Dubium non eſt quin fideicõmiſſarius
polsit hæredem cogere, qui fideicõmiſſum ipſum debet, ad adeundam hæreditatem. hoc enim cau-
tum eſt Senatufconſulto Trebel. Sed quæſtio eſt,
an is qui ſubſtitutus eſt pupillo, poſsit ſimiliter eũ cogere ad adeundam hæreditatem: quoniam aliter non poteſt valere ſubſtitutio pupillaris vel an is, cui fideicommiſſum relictum eſt à ſubſtituto pupilli. quamuis hic fideicommiſſum ſit,& videatur hic caſus pertinere ad Senatuſconſultũ Trebellianum:
tamen hoc fideicommiſſum non debetur ab hæ-
rede paterno. Et Senatuſconſultum loquitur de hærede, qui fideicommiſſum debet: ſed ſubſtitutio pupillaris non eſt fideicommiſſaria, nec pectinet
ad Senatuſconſultum Trebell. Quid igitur dice-
mus:Vlpianus in dicto 5. interdum. non dicit ſub- ſtitutum pupillo, poſſe cogere pupillum ad adeun-
dum hereditatẽ, vt conualeſcat ſubſtitutio pupilla- ris. ſed ait vt ex ſecundis tabulis fideicommiſſum conualeſcat, cum poſſe cogere.& hoc in caſu pau- lulum eſt receſſum à verbis Senatuſc. Nã Senatuſ- conſultum loquitur de hærede, qui debet fideicom miſſum. At hic hæres paternus non debet fideicõ- miſſum atque hic tantùm cogitur adire vt fideicõ- miſſum, quod relictum eſt in ſecundis tabulis con-
ualeſcat. Ibi, vt puta ſi iã pupillus deceſtit. Addit Vlpi. nalelCac.ID4, X
519

5
20
e xceptionem, vt cogitur hæres inſtitutus paterno teſtamento, adire hæreditatem, vt ex ſecundis tabu- lis fideicommiſſum conualeſcat, modo iam pupil- lus deceſſerit. pupillo emim adhuc viuo, non poteſt hæres inſtitutus paterno teſtamento cogi vt hære- ditatem adeat, vt Kdeicõmiſſum cõualeſcat. Poteſt igitur fideico miſſarius ab inſtituto petere, vt hære- dtraté adeat periculo ſuo, quatenus fideicõmiſſum relictũ ſibi tabulis pupillaribus conualeſcat, ſi con- tingat pu pillum decedere ante pubertatẽ. Sed præ- maturè pecit. Viſum eſt enim turpe ſolicitum eſſe quenquam de viui hominis hæreditate. debet ergo expectare mortem pupilli. Sed ſi iam locus ſit ſub- ſtituto pupillariter, mortuo cam pupillo hæres po- teſt cogi adire, vt fideicõ miſſum cõualeſcat:& hac aditione facta confirmãtur tabulæ pupillares. Huic ſimilis eſt quæſtio in eodem loco, de eo qui reſtitu- tutus eſt hæreditatis adeundæ cauſa. Minor 25. an- nis inſtitutus hætes teſtamento paterno; reſtitutus eſt hæreditatis adeũdæ cauſa. Is omiſerat hæredita- tem, reſtitutus eſt in integrum vt hæreditatẽ adiret & adiit reſtitutus. Quæritur an hęc aditio proficiat ſecundis tabulis:an hac aditione tabulæ pupillares confirmentur: Videntur non confirmari, nec cõua- leſcere hac aditione quia hæres non poteſt eſſe iure ciuili. Qui repudiauit hæreditatẽ, excluſus eſt om- nino hære ditate. eo repudiante ſtarim delata eſt hæ reditas vel ad ſubſtirutum, vel ad legitimum hære- dem. l. Ait pretor.§. ſed Papinianus. ff. de minorib. Qui heres eſt non poteſt deſinere hæres eſſe.& duo non poſſunt hæredes eſſe infolidum eiuſdem hære- ditatis. Sed hic Vlpianus ait proficere ſecundis ta- bulis hanc aditionem, vt Prætor vtiles actiones de- cernat ſubſtituto His verbis ſignificat; ſi merũ ius, quod directum vocatur, ſpectemus, non cõualeſce- re: quia non poteſt dici hæres teſtamento paterno, vt conualeſcat ſubſtitutio. Is tamen vrilitatis cauſa eſt admiſſus. quia quamuis hæres non ſit:tamen lo- co hæredis eſt. Vriles actiones dantur ſubſtituto. quia præter cum, qui excluſus eſt ab hæreditate, re- ſtituendo in incegrum, non poteſt facere hæredem. Non fuit tanta poteſtas& authoritas prætoris, vt ſupra leges, vel contra ius ciuile, aliquid efficeret.§. quos autem.Inſtic. de bon. poff. Quos enim prętor vocat, habentur tantùm vice hæredum. Fictitiis a- Gionibus, inquit VlIpi. in Inſtit.tunc opus eſt. Ficti- rias actiones vocat, quæ dicuntur vtiles, quæ dãtur vtilitatis cauſa contra ſubtilitatem& rigorem iuris ciuilis ſicut multa propter vtilitatem recepta ſunt, repugnante nuris ſubtilitate. Ei qui verè hæres eſt, dantur directæ actiones, ei, qui fingitur hæres eſſe, dantur vtiles. Huc pertinet etiam quod dicitur inl.
7. ait prætor. 5. ſed quod Papin ff.de minor. Quem b
locum ante accurate explicauimus. Diximus eum
ui reſtituitur, quamuis hęres nõ ſit iure ciuili, hę- redis loco eſſe. Quod autem ait Vlpianus, Ergo e- tiam ſi minor&c.oſtendit hos caſus ſimiles eſſe.& primum caſum de reſtitucione in integrum, ſicut prętor heredem facere non poteſt:ſed habet hære- dis loco, quẽ ad ſucceſsionem admittit ita etiam ne Senatuſcõſultum quidem Trebellianũ habet fidei- commiſſarium, qui heres non eſt hæredis loco,& ci & in eum dantur vtiles actiones. l.. ff. ad Senatuſc.
Trebellian.&§.j.Inſtit. de fidecommiſ.hæredi. EX
Franc. Duareni luriſconl.
his intelligiis neceſſariam eſſe aditionem qa 19 ditatis ex paterno teſtamento vt conualeſcat ii 1
pillaris ſubſtitutio. Excipiu ntur quidã caſus,in an bus neceſſaria non eſt aditio,& nihilominus 4 eſt pupillaris ſubſtitutio. tib Excipitur miles. Imiles ita heredem. 41,5,yſtig de milit. teſta. Nihil enim refert an adita fueriiß 18 reditas ex teſtamento militis, an non, vt cöMabe pupillaris ſubſtitutio. Ratio obſcura non eſt 4 5 V quę diximus ſuperius. Quod enim dicitur, ſine terno teſtamento non valere ſubſtitutionem pu larem, ortum eſt ex ſubtilitate uris quoniaua 4 bat vcteres, ſalua legis authoritate, non poſſe dl ſuo patrem facere teſtamentum. quia leges pel 10 tebant tantùm ciuibus ſibi facere teſtamenrtm cogitarũt quoddã genus teſtamenti faciendi, ou 1 videretur à legibus non abhorrere:& vocarun dh b ſtirurionem, quamuis magis ſit inſtitutio, quam ſih
ſtitutio. Ea autẽ quæ ſubtilitate iuris magis, qum
naturali ratione nituntur, remittuntur millitibus dicemus ſub ti. de mili. teſtam. An Secundus caſus eſt, Si hæres inſtitutus patemo teſtamento, dolo malo in fraudem omiſeerit heredi- 8 tatem ex teſtamẽto, vt adiret ab inteſtato: quia for- tè eis ſucceſsiſſet ab inteſtato,&ſi inſtitutus non eſ ſet. d. l. 2.§. aAdeo. ff.hic. Edicto pretoris caut eſſ de quo dicemus ſub tit. ſi quis omiſſa cauſteſtam uuſi inſtitutus ſit heres ex teſtamento is, qui alas ſ-
ceſſurus eſſet ab inteſtato,& omiſſa hereditate ex
teſtamento, velit ab inteſtato adire, quo interci- dunt legata, fideicommiſſa,& quicquid teſtamento relictum eſt, vt quecunque eo teſtamento relica
ſunt, perinde valeant ac ſi hereditas adita eſſet ee
teſtamentomam alioqui hęres inſtitutus teſtame
to, ſi poſſet ſuccedere ab inteſtato; nunquam d. 1
iret ex teſtamento,& legata non deberct. Huius fraudis coercende cauſa, propoſitum eſt id edigi à Pretore. Quemadmodum igitur eo edicto Pr.
toris conſeruantur legata, fideicommiſſa,&ala 1n
quæ eo teſtamento relicta ſunt: ita etiam conſet. uatur pupillaris ſubſtiturio. ,“
Terrius caſus eſt, cùm eſt inſtitutus heteste ſtamento is, qui ius ſui habet, vel fuitatis, vt vulgs loquimur. Cũ pater inſtituit filium ſuum, queas in poteſtate ſua,& in primo gradu eſt, is habet iu ſui. l. in ſuis. it. ff. de liber.& poſth. 5. ſui heredes deh red. qualita.& differ. in Inſti. Si igitur teſtamẽlo yr terno inſtitutus ſit filius, qui ius ſui habet adito hę
reditatis non videtur eſſe neceſſaria. Sed huiufmo.
di heredi acquiritur hereditas ſine aditione dn ſuis. de liber.& poſth. atque ideo hereditatẽ adſuns heredes tranſmittit, quamuis adita non ſit.Bt qu dicitur hæreditatem non aditam, nõ tranſmiti⸗ heredẽ, hoc non eſt intelligendũ filio, qui ſui ius habet. Hinc illud vu 3 iſtentia ſuitatis confirmari 3 loquuntur, id eſt, ſufficit exiſtere ſuum herimed qui inſtitutus eſt paterno teſtamento, 5 illares conualeſcant, quamuis ab eo adistoh hæreditas. Id ſumitur ex variis legibus ie peſter tim ex I. paterfa. 12. ff.de priuileg. cred.ex 1lo. hu qui patri. hic Et locus eſt inſignior in disu Lflu qui patri. Càm quis haberet duos fllios, nua
berem:alterum impuberem inſtituit cos heredes “.. pubelet 3

mmen uberem ſubſtitu it impuberi, S impubes eehu 3 a 12 ſubſt itutio pupillaris. hic quæritur an poſsit
düün hec are has hæreditates, ſi velit adire paternam he- s ſ 1 tc ex pupillari ſubſtitutione,& abſtinere pa-
adn kc lta Ait Papmianus audiendum eſſe. Neceſſe eſt reke 1 terna; 8 driu de eo, qui ipſo iure extitit hæres pa un Vr nde d e,tametſi beneficium abſtinendi ha-
de oM r ſine adition 9n. T... 4 lo n e trrline Nam ſiadiiſſet non poſſet paternã
1 ug„ 2 rætole. 3. woden 1 dean Iiwmre udiare. Permittitur hic ſeparatio berelü 8 hrte du atris& fratris, que nihil habent cõmu- rarin bonot upillarem ſubltitutionem ſucceditur
tdaran n deNin Aitturio nem teſtatori. lus dice ntẽ vo- 6 dul Vnn ibi, quem prius dixit Pretorẽ. Non ikerrite Cir laf pPretor non obeſt huic ſeparationi. Ab- rknwid aunii rrttarivqur permittitur filio à Prætore, ldhornnd un temouet inuitum ab hæreditate paterna, quã agölt iua adüre cupit.Sed in hac ſpecic animaduertendũ eſt, Nlite inn 1 on adiiſſe hæreditatem paternam filium qui in .& fratri ſubſtitutus fuit,& tamẽ admit
t remitrunn, inſtitutus
A inſtitutu. 2*. 4. tan.* ad fraternam hereditatẽ ex ſubſtitutione. Er- 1
i heres un Eine aditione b obne a. Ir nfraudenn vio pupillarisn hac ſpecie dicitur non eſſe neceſ
ditet Dm ſariamaditionem hereditatis paterne: quia in ſtitu- tato,Kln tus ett hercs paterno teſtamẽto. IS, qui ius ſui habet, &qui hereditatem ſibi acquirit line aditione iplo iure:& hoc ius fui tantam vim habet, quã aditio ad damenoh, acquirendam hęreditatẽ lImo quod eſt maius, hac aco, Konit fuitate confirmätur tabule pupillares:&ſi is, qui ius arellng an fui habet abſtinuerit ab hereditatc. Non eſt tanta Ha Gabiano de eoquiadii,& poftea Whuniauir. delh naue wote de co-qui abſtinuit fuit du irario. am iure ciuil 4 dun manet heres·ſed dicitur conualeſcere ſubſtitutio pu cl den här illaris. Sed inhac ſpecie& aliis ſimilibus(idem e- 3. etslin nim in allis ſpeciebus dicendũ non eſt generaliter) ad inrhne hoc ius ſui fufficit ad confirmationem tabularum leguam k pupillartũ,in commodũ& gratiam eius, qui ius ſui la,usämt pabet,vt poſit ipſe ſuccedere ex ſucceſsione pu- dodum groe pillari. Pt idem dicendum eſſe omnes fatentur, ſi a- 1n, Ham ſius extraneus ſubſtitutus eſſe pupillo proponatur. launut Ego aliquando animaduerti pro explicatione hu- ttuio. ius loci aliorum huiuſmodi, nempe d. l ſi filius, „cim ch tin quipatri.& dll. paterfa. ff. de priuil. cred. poſſe filius u habern’” probabiliter dici, fuiſſe datum coheredem filio in aſtieutm hacſpecie. quamuis hec interpretatio ab omnibus rimo gati cxploſa ſit. Cũ duo hęredes inſtituti ſunt teſtamẽto 14 ſb Paterno, ſufficit ab vno aditam eſſe hereditatem ad 3 loköius conärmationem tabularum pupillariũ. l. apud lu-
dido r
zuis omilaa
—
uS qui uln lanumnilem lulianus. ff ad ſenatuſcõſ. I rebel. „ſe rectl Laun d fieri in hac ſpecie, vt alius fuerit heres eredl l, arus Slo inſtituto in teſtamento paterno. Keiici- ꝛrqu ide⸗ 6 8 Ec mterpretatio: quia, inquiunt, hoc adiuuare is:iu3 eſt:& in hac ſpecie nulla fit mentio coheredis dati. 1 dun Sed ego ſupri admonui non ſolere exprimi ca à
liba luriſconſulto,de quibus non eſt queſtio, aut non bild 0- 3 dubitatio Quęſtio erat de ſeparatione bonorũ. tn büls- iqueſtio fuiſet, an valeret ſubititutio pupillaris,
9 vdi dixi bona intelligi perueniſſe ad ſubſtitutuù, ex rerus al ſlu cauſa peruenire potuerũt ac debuerũt. Sic hoc un br⸗ de cſ hic proponitur de ſeparatione vtriuſ- 5 chunze 1 6 recitatis ram cius quę defertur ex inſtitutio- habetdg, c,Aua xlubſtitutione: quaui certũ ſit ſubititutio-
In Tit. De vulg.& pupil. flubſtitut.
hereditatis paterne valet ſubſtitu-
nẽ valere.hoc non eſt expreſſum à conſultore: nec ab eo, qui hæc ita perſcripſit in his ſcriptis, quia de co non dubitabatur. Atque ſic intelligi poſſet d.. paterfamilias. ff. de priuil. credi. Sed pro recepta o-
pinione facit quod diximus in ſuo herede, neceſſa- riam non eſſe aditionem hæreditaris. huc pertinet
quod dicitur in J. 30. cùm quaſi abstẽte.. ſed ſi quis. ff.de fideicom liber. Vt valeat libertas fideicõmifſa- ria relicta ſufficit heredem ſuum exiſtere,& ſi abſti- nuerit ab hereditate. Et quanquam hoc conſtitutũ in libertate:tamen generaliter ait Iureconſultus nõ eſſe ſine herede eum qui heredem ſuum habet, quã- uis ſe abſtinentem. Notanda ſunt diligenter hæc verba. Ait eum, qui ſe abſtinuit: nõ dicit, repudiauit: etiam ſi abſtinuerit, poteſt dici quodammodo hę- res eſſe. quod prodeſt in co caſu, ad confirmationẽ libertatis fideicõmifſariæ. Idem dici poteſt in hoc caſu, quòd hoc ſufũcit ad confrmationem tabula- rum pupillarium.& ſi ita quis intelligat d. l. pater- fam. ff.de priuileg. cred.& d. l. cùũm quaſi. nihil erit incommodi, quamuis vtraque lex intelligi poſ-
ſit, cùm datus eſt cohæres hæredi inſtituto teſta-
mento paterno. Cœpimus ea explicare quę precipuè obſeruan- da ſunt& ſpectanda in ſubſtitutione pupillari vt valeat. Diximus teſtamentum à patre ſibi factum eſſe oporte re: ita vt ſi pater ſibi teſtamentũ non feo-
cerit, non valeat teſtamentum filij, nec pupillaris ſubſtitutio. Et preterea diximus oportere ex eo te-
ſtamento aditã eſſe hæreditatem: nec ſinfficere factũ eſſe teſtamentum: ſed oportere id teſtamentũ ali-
quem effectum& vim habere. Effectum autem nõ habere abſque hereditatis aditione, præter quàm in exceptis caſibus. Addendum eſt, videndum illud eſſe, ne teſtamentum patris ruptum, aut infirmatũ ſit. Nam dicendum eſt generaliter, Quoties teſta- mentum patris in ea cauſa eſt, vt non habeat effe- ctum, tunc fubſtitutionẽ pupillarem euaneſcere, ſi
id ex iure ciuili proficiſcatur, vt poſtea dicemus.
Ideo ſi aliquo modo infirmatũ ſit teſtamẽtum, aut
ruptum, non valer pupillaris ſubſtirutio. Id autem
accidere poteſt facto alio teſtamento. Si pater ſibi teſtamentũ fecerit& filio ſimul, deinde ſibi fecerit aliud teſtamentum, certum eſt poſteriore teſtamẽ- to prius rumpi:& rupto priore teſtamento, non po- teſt conſiſtere teſtamentum filij. hoc expreſſum eſt
in I. 14. al. 16. ſi quis eum.§. ſi ſuo teſtamẽto perfecto.
ff. hic. Explicanda eſt hęc ſpecies, quæ videtur ali- quid difficultatis habere, pręſertim in poſtremis ver bis. Ex eo quod diximus poſteriore teſtamẽto prius rũpi. Quæritur, Pater ſibi fecit teſtamentum ſolen- niter:alia hora fecit teſtamentũ filio ſuo, an valeat teſtamentum hoc quod poſterius factum eit: Vide-
tur ſi fubtilitatem ſequamur, non valere: quaſi ru-
ptum ſit teſtamentum paternum hoc poſteriore te ſtamento. Sed Iuriſconſultus ait non rumpi& ra- tum patris teſtamentum manere. quia teſtamentũ filij quod poſtea factum eſt, eſt velut appendix pa- terni teſtamentiiſi ſibi fecit& filio teſtamentum,& oſtea ſibi fecit, rumpitur teſtamentum paternum & pupillare. Huic ſimile eſt quod dicitur in l. poſt legatum..§. qui principale. ff. de his qui. vt indig. Cuùm quis accuſat teſtamenrũ Pünezpale, repellitur etiã ab eo quod legatum eſt ſecundis tabulis: quia
5 21
1 34 4 4 I 1

—
“— 4 — 2—— —— ———— 2——.——
52²³ 4—
cùm principale teſtamentum accuſat, etiam acceſ-
ſorium accuſat. Sed contra, qui accuſat acceſſoriũ,
non repellitur ab eo, quod relictum eſt principali teſtamento. Nam principale, ſinc pupillar teſtamẽ- to poteſt conſiſtere. Variæ ſunt huius loci interpre- tationes. Vulgo creditur obſcurus eſſe: ſed quomo- do accipiendus ſit, diximus ſatis ad l. Gallus. ff. de liber.& poſth. Cum dicimus poſteriore teſtamento rumpi prius; id verum eſt ſi poſterius teſtamentũ ure factum ſit. ideoque ſi in poſteriore teſtamento filius præteritus ſit non rumpitur prius teſtamentũ. 1.7. ſi filius eius quiin poteſtate· ff. de lib.& poſthu. Id ego docui in interpretatione d.l. Gallus. cùm te- teſtator ita inſtituit, Si filius meus, viuo me,morietur, Titius hæres eſto. His verbis nõ videtur inſtitutio fi⸗ lij contineri, quãuis multi diſſentiant. Vulgus inter-
retũ cẽſet illis verbis inſtitutũ videri filiũ, Si viuo
me. Sed certè hic non inſtituitur filius, nec exhære- datur, ſed præteritus eſt. ergo non rumpitun prius teſtamentum. Ego docui in formula Galli, præce- dere debere filij inſtitutionẽ,& in ea omiſſam eſſe fllij inſtirutionem: quia nulla erat de ea quæſtio, ſed de ratione inſtituendi poſthumi nepotis. Aliud ex- emplum eſt in querela inoficioſi teſtamenti.l. Pa-
inianus. 8. 5. ſed nec impuberis. ff(de inoff. teſtam.
Si teſtamentum rumptum ſit per querelam inofti-
cioſi, quaſi contra officium pietatis filius indigne exheredatus ſit à patre ſuo, ipſo iure teſtamentum rumpitur. di Papinianus. ũ ſi ex cauſa. Rupto eo te- ſtamento, pupillare quoque teſtamẽtum euaneſcit. Sufficit autem pro parte valere teſtamentum, pro parte
adiri hæreditatem, Vt valeat pupillaris ſubstitutio. At-
que ita diſtinguitur in d. 6. ſed nec impuberis. Huic ſententiæ opponitur l.ex duobus. 32§.vlti.& l.& ſi contra.zz.ff.hoc tit. filius emancipatus qui præter- jtus eſt à patre ſuo, alio hærede inſtituto, bonorum poiſeſsionem petiit à Prætore. ea bonorum poſſeſ⸗ ſione accepta,reſciſſum eſt teſtamentum ait tamen jbi Iuriſconſ. Africanus ſubſtitutionem pupillarem valere. Hic rumpitur teſtamentum paternũ:& ta- men Iureconfultus ait ſubſtitutionem pupillarem yalere. quod maximè contrarium eſt iis, quæ iam à nobis dicta ſunt, Sed alia cauſa eſt bonorum poſ- ſeſsionis, quæ iuris tantuùm prætorij eſt: nec facke vr guis deſinat hęres eſſe. In ſuperioribus exemplis te- Lamenrum rumpitur ipſo iure, non auxilio Præ- toris extraordmario. vt in d.l. Papinianus. 5. ſi ex cau ſa.hic 0m rumpitur teſtamentum ipſo iure p ro- ter bonorum poſſeſsionem contra tabulas: nec heres inſtitutus in teſtamento paterno, deſinit hæ- res eſſe ipſo iure. Prętor non facit hæroedem: nec fa- cit vt is deſinat hæres eſſe, qui hęres eſt iure ciulll. §. quos autem. de bonor. poſſeſſ. in Inſtitut, Qui hę- res eſt ex iure eiuili, certe fieri non poteſt auctori- tate prætoris, vt hæres eſſe deſinat. Nunquam fuit ca Pretoris auctoritas vt quod alicui legibus con- ceptum eſt, id adimere ei poſſet. Itaque bonorum oſſeſʒio, ſucceſsio Pretoria dicitur non hereditas. Hactenus de his, quę neceſſaria sũt in ſubſtitutionc pupillaricum quęritur an valcat, necne: nunc de
eius effecttu. b b— De effectu pupillaris fubititutionis. C4 P. XV. 1 †Aec ſubſtitutio pupillaris ſimilem effectum
Franc. Duareni luriſc onl.
mus. Nã exiſtente cõditione ſubſtitutionis, an titur ſubſtitutus ad hereditatem pupilli: ea co dnd ne non exiſtente, non admittitur. Hec ſubſtirus- fit ſub conditione, ſicut& vulgaris ſubſtiturio D oteſt enim aliter fieri, niſi ſub condirione aul 0 preſſa, aut ſaltem tacita. Cùm igitur ſub condi ex. ne vocetur ad hereditatem, conſequens elt cxile te conditione, eum admitti ad hereditatem: co mi tione autem deficiente, cundem repelli. Hinc 4 1 queſtiones naſcuntur de interpretatione condun nis. Hæ fere quæſtiones in facto& coniectura luntatis conſiſtunt, in quibus quæritur, quidteh tor ſenſerit. Et animaduertendum eſt id, quod 1. prà diximus, varias cõditiones adſcribi ſolere 1* ſubſtitutioni. Concipitur aliquãdo generaliter b verbis, Quiſquis mihi haæres erit, idem filio meo im 4 1 beri hæres eſto. Si impubes filius meus deceſſeri 4 vel ſpecialiter, Si impubes filius meus dAeceſſerit,⁊ li hæres eſto. 5. ſubſtituitur. de pupil ſubſtit. in Inſti. ged de generali conceptione imprimis videndum ci Cuͤm generaliter concipitur ſubſtitutio pupiland hoc modo, Quiſquis mihi heres erit, idem ylii ne impuberi heres eſto. Videndum eſt quæ ſit hoteltas horum verborum, Quiſquis mihi hæres ent lureco- ſulti noſtri interpretantur hæc verba, ex teſtamen- to meo. qui liberis. 8.§. hęc verba. hic. ff& d. ſub. ſtituitur. Hic reſtringitur ſignificatio verbi, prohter coniecturam voluntatis teſtatoris. Nam aliss appel latione hæredis continetur non tantùm hæres ex teſtamẽto, ſed etiam ab inteſtato. Sed cum teſtatot ſibi heredem inſtituit teſtamento ſuo,& his yerbis vtitur, Quiſquis mihi hæres erit, ſatis perſpicuum cſ eum intelligere de hærede, qui futurus eſt hærese teſtamento, non ab inteſtato: ſicut diximus ſupr ex 1.3. C. de impub.& aliis ſubſt. Hoc eſt intelligen. dum, vt ego dixi, cùm quis hæredem ſibi inſtiui teſtamento:deinde his verbis vtitur. Nam alias ap- pellatione hæredis continetur hæres ſiue ex teſta mento, ſiue ab inteſtato. exemplum eſt in 13 ff. de ꝛure codicillorum. Veluti de eo, qui codicillos an- tùm facit. Quidam facit codicillos ſine hæredis ir ſtitutione. Codicillis fideicommiſſum dat hocmo do, Quiſquis mihi hares erit, eius fidei comminn lxc verba, Quiſquis mihi hæres erit, neceſſe eſt vt intell- gantur de his, qui futuri ſunt hæredes ab imeſta- non autem ex teſtamento. Sic variè accipitur hoc verbũ:ſecundum enim materiam ſubiectam modo reſtringitur eius ſignificatio, modo etiam extend tur. Hinc quæritur, an his, qui ex ſubſtitutione hę res extitit patri, admittatur ad hæreditatem popll ex ſubſtitutione pupillari,propter hæc verba quis mihi hæres erit. Et dicendum eſt, nihil omalma referre, an quis patri extiterit hęeres ex teſtamend paterno ex primo gradu, an ſecundo. Sed tammns- dendum eſt, an admittatur ad hæreditatem ul ex iudicio teſtatoris, vt hic dicitur in d. herſir Paulò poſt:ibi, Partes quoque,&c. Sufficit alict judicio certo teſtatoris venire ad hærediumnsi tris, vt his verbis admittatur ad hærediutm ni Quiſquis mihi hæres erit. Extat hac de re ſpecle in xX duobus impuberibus. 32,.filiũ.ff hoc:i. de minimoè obſcura eſt. Quidã inſtituit filium ſuñ du 3 redem,& Titium: Titio ſubſtituit Mæuium: dt lubſtirui his verbis Q2uiſui mii hemen hun
—

—
———
— — —
fluus maut ebopillü umprima ſ
tur lüblin
hi herun
nmmd
luis mihile
ur hæc ſenh
nec veldall
tſignitan
teſtatorba tur nontan inteſtawdelt eſtamentolco res ent aubi ede,quitum eſtaco Gotär liis fodteHocit qui Merset verbis wu iu verrrslt o execm uti de cogde
it codcoin deicommfnt estuſi rmanincii ri ſomt kibi ento. ſati nmareru
In Tit. De vulg.& pupil. ſubſtitut.
ui inſtitutus erat in primo gradu, repudiauit here ditatem:& Mæuius ſubſtitutus venit ad hære ditatẽ ex ſubſtitutione: mortuo filio, admittetur etiam ad hæreditatem puu pilli. Nam venit ex teſtamento ex certa, ex reſſaque teſtatoris volũtate ad hære ditatẽ. Sed quid ſ deſierit poſtea hæres eſſe? Ponamus eũ adulle hæreditatem patris:ſed ablata eſt ei hæredi- as ſicut variis ex cauſis deſinit heres eſſe, qui inſcri- 5 betes fuit, queritur an is, qui hæres eſſe deſiit, häminauur ad ſucceſsionẽ pupilli, propter hæc Ver pa, Luiſquis mihi heres critiEt dicendũ eſt, ſufficere vt admittatur ad hæreditatem pupilli, eũ ſemel ex- iitille æredẽ teſtatori, etiam ſi fortè poſtea deſierit ætes eſſe Extant hac de re duo exempla præcipua ſub hoc tiffVnum eſt in 1.29 vel 31. in ſubſtitutio- ne flio ia faſta. Quidã hæres inſtitutus eſt pater- no teſtamento: hereditatem adiit ex teſtamento pa- terno deinde mota eſt querela inofficioſi pro par- te. Ait luriſcon. pro parte: quia ſi omnino ruprũ eſ- ſet teſtamentum per querelam inofficioſi, ſubſtitu- tio pupillatis non valeret,vt iam diximus. d.I. Papi- nianus /ſi ex cauſa ff de inoff. teſta. Pro qua parte fuerat inſtitutus ruptum eſt teſtamentũ, is nihilo- minus eſt futurus hæres pupillo. Nã verum eſt eũ hæredem fuiſſe teſtatori, quamuis deſierit hæres eſ- ſe Sic interpretatur lulianus hæc verba teſtatoris, quæ ambigua ſunt propter cõiecturam voluntatis. Ambigua proculdubio eſt hæc oratio, Quiſquis mihi hæres erit Poteſt enim intelligi, Quiſquis mihi hares quandoque erit, qu aſi velit teſtator, Quando- cunque quis ſit ei heres, etiam ſi hæres nõ ſit tem pore mortis pupilli, vt admittatur ad hęreditatem pupilli Et forte hoc ſenſit teſtator, Quiſquis mihi hæ res erit, ita vt perpetuò heres ſit. Et hoc ſcriptum eſt aluliano. Ad explicandam hanc queſtionem ſum- ptum eſt hoc caput ex libro ſingular. Iul. de ambig. Et hocexemplo edocemur quomodo ſit explicã- da ambiguitas, quæ reperitur in oratione. Et hic lo- cus fuit explicatus à nobis ſub tit. de legib. Sic igi- tur interpretatur Iuriſcõſultus hec verba ambigua teſtatoris, Quiſquis mihi hæres erit, quatenus teſta- tor ita ſenſerit:yt quandocunque fuerit hæres, licet fortè poſtea deſierit hæres eſſe, is admittatur ad hę- rediatem pupilli, pupillo decedente impuberec. Vtilitas exigit vt ita interprete mur, vt ſcilicet teſta- mentum pupillare potius valeat, quàm non valeat. Cum ambigua ſit oratio teſtatoris, in dubio nos amplectemur cam interpretationem, per quam fit nudum— teſtamẽtum pupillare vtq; ſub- ſolel 23 d 0 zd ürratu ad eius hereditatẽ. Hinc tionwgneln an ſufficiat ſemel extitiſſe cõ-9 menroon dndinen 5 queſtio ad locum de imple- cond K abln Vun e quo in l.ſi hæredem. C. dc am bach ub cond. fact. Inſtituit aliquis puel- nuptac KeN uhra erie ca nupta fuit: ſed deſiit ſtit Sequitur im dl 1 1 bRitutio Loh üds dnheld⸗ teVile in ſubſtitutione. in ſequenti ſpe- rur& referuntu 4,5, Lau Eeon en? tzaliter aceplun- uſhecie ad de impuberis mortem:in ſuperio- cidtuntur auand mortis non referuntur: ſed ac- prudentes ea hüeunus heres erit. Sed cur Iuriſ- in hacſecundſ eprorar ſunt,vt hic dicitur? Ecce turſſcd he d Tientetpretatio diuerſa accipi- em rationẽ, ſcilicet propter con
ſeruationẽ teſtamenti pupillaris. In ſuperiori ſpecie hec verba, Quiſquis mihi hares erit, ſic accipimus, Quiſquis mihi quandocunque hæres erit, propter con- ſeruationẽ teſtamenti pupillaris. propter candẽ ra- tionẽ, nos ita hæc verba accipimus, vt referãtur ad mortẽ impuberis, Neque mihi Gaius fflius hæres erit. quia fortè fuerit factus incapax hæreditatis, tempo- re mortis impuberis. Eſtq́ue alia coniectura. Nam creditur teſtator voluiſſe ſeruare ius legitimarum ſucceſsionum inter filios ſuos. Ergo&ſi aliter fue-
rit factus incapax, admittetur ſubſtitutus. Aliud ex- emplum continerur in l. ex facto. 43.§. ulianus. aliàs
Iulius Longinus. Quiſq́uis mihi hæres erit, ita ſubſti-
tuit filiis ſuis teſtator. Quidam adiit patris hæredi-
tatem ex teſtamento, ablata eſt ei hęreditas à fiſco.
quia tacitè fidẽ ſuam accõmodauerat, vt reſtitueret
eam hæreditatem incapaci. ff. de his quibus vt indi-
gnis,&c. Hic queritur an admittetur ad hereditatẽ
pupilli: Quæſtio pendet ex interpretatione horum,
verborum, Quiſquis mihi hæres erit, hic hereditatem
quidẽ teſtatoris adiit: ſed deſiit heres eſſe, quia ab-
lata eſt ei hærediras. Sed hec verba nos plenius in-
terpretamur, vt admittatur ad hęreditatem pupil- larem, ſufficit quandoque eum extitiſſe heredem, e-
tiamſi deſierit hęres eſſe. Sed obiicitur J. ſi totã. 83.
ff. de acquir. hered. de qua diximus ſu p. ſub. ti. de hę-
red. inſtit. diſſerentes de iure accreſcendi. Si rogatus ſit tacitè vt reſtitueret hereditatem non capaci,& fiſcus ademerit ei hereditatem, tanquam indigno: ob eam cauſam ei portio deficiens non accreſcet, quaſi hæres eſſe non videatur, à quo adẽpta eſt hę- reditas. Sed ego dixi in diſputatione de iure accre- ſcendi cur hoc fiat. Natura iuris accreſcendi eſt vt portio portioni accreſcat, non perſonæ. l. Si Titio. f.de vſufruct. accreſ. Inſpicimus enim quis rem ha- beat cùm queritur an ei portio deficiens accreſcat, an non accreſcat. Non quæritur autem an heres ſit: ſed an rem habeat. Ergo ſi ei ablata qt hæreditas vt indigno, portio deficiens non accreſcet. Non inſpi. cimus an rẽ habceat, an non habcat: ſed inſpicimus an hæres dici poſsit, an nõ. In ſumma dicendũ eſt, quoties quis venit ad hæreditatẽ teſtatoris, ex certo iudicio teſtatoris, ex certa& expreſſa eius volũtate,
his verbis admittitur ad hæreditatem pupillarem,
etiam ſi ablata ei ſit poſtea hæreditas: etiam ſi de-
ſierit hæres eſſe. Vnde Iureconſultus in J. quibus li-
beris. S. 6. hæc verba. ff. hoc tit. ait, dominum, aut pa- trem his verbis non admitti ad hæreditatem pupil- li, ſi filiusfamilias, vel ſeruus inſtitutus ſit,& his ver- bis ſubſtitutus. Sed cur nõ admittitur pater ad hę- reditatem pupilli? Hæreditas enim ei acquiritur, adeò vt ne momento quidem reſideat in perſona filij I.placet. 78. ffide acquir. hæred. Ego dixi accipiẽ- da eſſe hæc verba, Quiſquis mihi hæres erit, ex certa & expreſſa voluntate teſtatoris. Pater quidem ad- mittitur ad hereditatem propter perſonam filij, per quem acquiritur:& dominus propter perſonã ſer- ui ſed non venit ad hæreditatem ex certo iudicio teſtatoris. credibile eſt enim teſtatorem potius ſen- ſiſſe de ſeruo& filio. Qui inſtituit ſeruũ, videtur ip- ſius ſerui rationẽ habere:nõ autem domini. Si do- mini habuiſſet rationẽ, atque ſeruũ inſtituiſſet, pro- pter dominũ teſtator nihil facilius fuiſſet ei quàm inſtituere dominum hæredem: ſed rationem habet
5²
3-
4
3 3 3
4 1 8
8
8 *
3 4 4 4 4 8
4
4 1 ͤI 3 1 3 3
3

524 Eranc. Duareni Iuriſconſ.
ſerui non domini fortè quia ſperat fore vt manu- reditas per ſeruum, vel filiũ, cxcludatur ſubſtitutus 8.)
mittatur à domino ſuo, ideo cum inſtituir. propter hæc verba, Si hæres non erit Si hæe verba g Quxæſitum eſt in ſuperioribus locis quomodo heres non eritintelliguntur de patre, vel de domin accipienda ſint hæc verba in ſubſtitutione pupib in ſubſtitione vulgari„Cur non ita accipiuntur u Jari, Quiſqyuis mihi hæres erit, idem filio meo impuberi ſubſtiturione pupillari. Videtur quide m interre h eres eſto. Diximus his verbis ſubſtitutos videri, qui tatio huius verbi diuerſa eſſe in ſubſtitutione vui. ſcripti ſunt à teſtatore, qui certo& cxpreſſo iudicio gari& pupillari ſed ſi rectè hæc verba expẽdantur teſtatoris, ad eius hæreditarem vocatur. Non enim vtrobiq; videbitur eadem interpretatio eſſe. Ecce 2 quiſquis hæres eſt teſtatori, quacunque ex cauſa is ſubſtitutione vulgari c˙ùm teſtator his verbis ytitur dmittitur ad hæreditatem pupilli ex ſubſtitutione F Stichus hæres non erit, exiſtente patre hęrede 9 2 pupillari,propter hacverba. 9 eiſquis mihi hæres e- filium vel dominum per ſeruũ, excluditur ſubſtitu. rit,vt dicitur in Lqui liberis. S. ff. qoc ti. Vnde dicitur tusquia conditio eſt negatiua. Sic etiã in hac fub. in ea lege, ſi hæres inſtitutus ſit filius, qui eſt in pa- ſtitutione pupillari, cum teſtator his verbis vtitur, tris poteſtate:aut ſcruus, qui eſt in poteſtate domi- Quiſqquis mihi hæres erit, non exiſtente patre perh. nitita vt quæſita ſit hæreditas patri, aut domino per liũ hærede, vel domino per ſeruum, exiſtit condirio filium, vel ſeruum, tamen neque dominus, neq; pa- ſubſtitutionis,& fit locus fubſtituto herede exiſtẽt ter admittetur ad hæreditatem pu pilli ex ſubſtitu- patre, vel domino, propter hec verba, Quiſquis mi tione. Pater enim& dominus AIRercditaté teſta- Heꝛes erit, cùm hæreditas acquiritur per filiũ pan roris veniunt nonex certo iudicio, expreſſaque vo- vel domino per ſeruũ:nam cõditio affirmatiua eſ luntate teſtatoris: ſed magis cx iuris diſpoſitione, hic. videtis non eſſe ius diuerſum. Sed queæſtio ci g uia hæreditas expreſsim delata eſt filio, aut ſero cùm certũ ſit locum eſſe ſubſtitutioni, propter he ur hereditas acquiratur domino, vcl patri, quamuis verba, Qiſquis mihi hæres erit. cùm quæſita eſt hęre. vt his acquiratur qualis qualis ſit cõiectura volũta- ditas patri per filium, quis admitti debeat ad hære- tis, quã negeſſe eſt lege adiuuarl. Cuùm ergo ex cer- ditatem pupilli ex ſubſtitutione pupillarhan pater,
ta voluntate teſtatoris n5õ admittatur ad hereditaté an filius: Dubitatio ex eo naſcitur, quòd&ſ filius ater, vel dominus, conſequens eſt eos non admitti ſit ſcriptus heres à teſtatore: tamen effectu haxes eſt ad hæreditatem pupilli ex ſubſtitutione. Idem di- pater. Sed hic Iureconſultus ait propter coniectuna citur in l. 3. hic. ff. Sed pone flliumfamilids inſtitu- voluntatis teſtatoris, de qua iam diximus, pouiom tum eſſe hæredẽ, aut ſeruũ quis admitterur in hac eſſe filij cauſam, nec acquiri hereditatẽ pupillipa- ſpecic ad hæreditatem pupilli propter hæc verba, tri, niſi per filium, ſi fortè filius adhuc ſit in eius po- Quiſquis ·wni hi hæres erit? Ego dico ad hæreditatem teſtate,& adeat. S cquiturin d.l. qui liberis.9.æc vet pupilli ipsu filiüfamilias, qui inftitutus eſt aut ſer- ba,&c. ibi, Sed neque hæredis. Quod dictũ eſt de pa- uum admitti. Acquiret enim hæreditaté, ſi adhuc tre& domino, alt lureconſultus idem eſſe in hęxe. ſit in patris poteſtate, patri ſuo: atq; ita ſuccedet per de heredis. his enim verbis, Quiſquis mihi heres eiit fillium pater,ſi fortè emãcipatus ſit acquiret ſibiilIdẽ non continetur hæres heredis, Continetur is täcim ſi ſeruus ſit manumiſſus ſi alienatus ſit, acquiret no- qui heres ſcriptus eſt teſtamento paterno, primüoq; uo domino. Si verò ſeruus adhuc manſerit in po- tabulis. Heres hæredis nõ admittitur ad hæreditate teſtate eius, rũc ex ſubſtitutione dominus effici po- pupilli ex ſubſtitutione, propter hæc verba. Quaus terit heres. Nam acquiretur hereditas pupilli ſeruo alias lata ſit ſignificatio huius verbi heresvt appel ex ſubſtitutione,& per ſeruum domino. Ratio cſt. latione heredis cõtincatur quiuis ſucceſſor. lin an⸗ Nam credipile eſt teſtatorẽ potius de his ſenſiſſe, nalibus. 22. C. de lega.& l. ſciendum. 70. fl. de verb. quos ſcripſit hæredes, quàm de patre, vel domino. ſign.& I.vlti. f. de hered. inſti. Sed cur non coniie- Non eſt credendũ niſi id oſtendatur, hanc inſtitu- tur hæres heredis his verbis, Quiſcuis mihi hautst- rionẽ fieri reſpectu patris, vel domini. Si quis dicat, rit? Ratio eſt ex cõiectura voluntatis teſtatorisee Fieri poteſt vt patris, vel domini habeatur ratio in ratio videtur facile colligi poſſe ex verbis lurecon- hac inſtitutione:hoc nõ eſt credendũ. Alioqui ſi vel ſulti in d. l. ſciendum. ff. de verb. ſig. vbi lurecõſultus let teſtator hereditatem ſuã ad dominũ, vel patrem hec verba, Quiſquis mihi hæares erit, explicat, Kat peruenire, fruſtra inſtitueretur ſeruus hæres, vel fi- his verbis, heredem hæredis non contineri quia in ſiusfamilias. Sed ideo creditur teſtator inſtituiſſe fi- certus eſt. nec vero credendum eſt teſtatorẽ ſenſ liũfamiliàs, vel ſeruũ hæredem: quia ſperat vt is ma ſe de incerta perſona,& eum volu iſſe inſtitueleci numittatur ſeruus à domino, vel emancipetur à pa- quæ incerta eſt, cùm certa ſit illa ad quam inſtin⸗ tre filius, atque ita ſibi acquirat hæreditatem, vel vt tionis verba referri poſsint. Obiecerit fortẽ quihà adeundo hæreditatẽ, hoc officio magis ſibi deuin- quod à nobis dictũ fuit de eo qui ſucceſsit pauiſ ciat patrem filius, vel dominũ ſeruus: nam nemo tatori ex ſubſtitutione vulgari. ex l.ex duobusi poteſt cogi adire hæreditatẽ. Huic ſimile eſt quoc s.filium. ff. de vulg. Diximus enim muhil refetu dicitur in l. qui hæredi. 43 ff. de cond.& demon, Sed quis exiſtat hæres teſtatori ex inſtiturione, un hic occurrir difficultas ex liſi paterfamilias. 39. ff.de ſubſtiturione: cerrum eſt autem heredem haui herc. inſti. de qua diximus ſuprà in diſputatione de non eſſe cum, qui ſuccedit ex ſubſtitutione ud ſubſtitutione vulgari. In ca lege, cũ reſtator ſubſti- cimus cũ, qui ſcriptus eſt à teſtatore admin ii ſa- tuẽs vulgari modo his verbis vtitur, Si Stichus hæres bis, Quiſquis mihl hæres erit, generaliter accnen non erit. hoc verbũ hæres, de patre, vel domino in- eſtſiue ſit inſtitutus in primo, ſiue in ſecũdo gtaad telligitur, perinde, ac ſi teſtator ita dixiſſet, si Stichus ſufficit enim ex certo iudicio teſtatoris eum voc heres non erit: aut patrem, vel dominu ſuum hæredem ad hæreditatem. Hinc naſeitur quęſtio in lrarn, non fecerit. ita vt ſi patri, vel domino acquiſita ſit he milias. hic. 46.fl.P aterfamilias inſtituit ſibi ni 9

uerſum, d ubttiuiun, eritcimqu Sadmitu Ca utione pupl dalckut g tertamenct rus ait yw opa uamdun
uin hereäin
Rlius adhad- rin dlcuilh Au. Qwlcii nſulkosicerä
is, Luſſim ereds Conu tawectoien öadmunu properuſt huius ſükg dur qui lad ſcendani
inſt. edck
In Tit. De vulg.& pupil. ſubſtitut.
mis tabulis hoc modo, Qui na- vxore mea, is mihi hæres eſto: ſecundis tabu- Vnabſkirui in vtrunque caſum hoc modo, ie pe lis ſu uem institui hæres mihi non erit, aut intra pu- humu⸗˖¶ ger ſſrit„ Caius frater meus hæres eſto. dein- henaun ae caius frater meus hæres non erit: Titius de adiec hæc eſt ſubſtitutio vulgaris. ſubſtituit e- herts 1 1 modo, Titin fratri ſuo, deinde adiecit, nim vu 5 peres Caius frater meus, fĩdei eius committo 5 exiiei aytem hereditatis, vel totam hæreditatem At Iſuchnem euentum proſpexit Titio. Hoc te- Titioln in ita factum eſt. Videndum eſt quid poſt anemin acciderit. Natus eſt poſthumus, adiit relemeem patris ſed deceſsit intra pubertatẽ. Ita- betiin eſt ſubſtitutioni pupillari. nec dubium ue ittatur — an fideicommiſſum debeatur Tiiio Aaamqubbu teſtator vſus eſt. Teſtator 6 gi heres mühi erit. F ideicommiſſum non debe- a Tiio videtur. quia relictum eſt ſub hac cõditio- ne, Si aius extiterit hæres teſtatori. hic autẽ non cx- rittit hætes teſtatori ſed pupillo. Nam vt poſt a di- cemus per pupillarem ſubſtitutionem ſucceditur pupillonon teſtatori per vulgarem ſucceditur te-
mũ hæredem in pri
ſtatori. Ergo non extitit conditio:& tamen hic ait
Jureconſultus deberi ſideicommiſſum.
In verſic. Necaduerſari hæc verba,&c. Reſpondet obieioni. Verum eſt Caium Seium hæredem ex- titiſſe teſtatori:quia extitit hæres pupillo.& pupil- lus extitit hæres teſtatori: quia propoſitũ eſt pupillũ adüſſe hereditatem teſtatoris. Hereditas eſt patris
coniũca& mixta cum hereditate pupilli,& hoc
ſafficit ad implementũ conditionis, vt fideicõmiſ- ſum debeatur his verbis relictum, Si mihi hæres erit. Sed repugnat quod diximus hęc verba nõ eſſe ac- cipienda de hærede heredis. Sed ideo admiſſa eſt hec interpretatio, quia nititur iudicio teſtatoris. Nos diximus his verbis, Si heres erit, aut quiſquis h ger erit eum contineri, qui dudicio teſtatoris vo- catur. At certũ eſt Ca ũ hunc admitti iudicio teſta torts, nec dubium eſt iudicium teſtatoris in haò re, quamuis non immediatè ſuccedat ei. Pręrerea cer- tus eſt hic heres. in l. qui liberis. ſf. hic. certus non eſt heres Ergo propter incertitudinem non reiicietur hec iterpretatio. Sequitur aliorum verborũ inter- Pretatio, quibus vtitur teſtator. In hac ſubſtitutione pupiljan diximus de vi horum verborum, Quiſquis mihi heſes non erit, de aliis verbis quæſtio eſt: puta, &t impuhes deceſſerit. his verbis concipitur ſubſtitu- tio pupillaris, Titius mihi hæres eſto: C& ſi impubes de- aſſerit, emprunius hæres eſto. Quæritur quomodo accipienda ſint hæc verba, Si impubes deceſſerit. Er certum eltlats hæc verba interpretanda eſſe, pro- pter conſtiutionẽ D. Marci cuius mentio eſt in 1.4. lam hoc iure.hic. f. Teſtator, qui his verbis vtitur, Rimpubes deceſſerit fllius. quamuis alterum caſum nõ expreſſ 3 ls vide intelligitur ille cafus contine- ori müra lexpreſſus eſſet. Recepta eſt hæc ver- e mperat bd⸗I c5 firmata auctoritate D. Mar trouetlia&.Cuùm ante tempora D. Marci con- eſt kclaoee, Dnden eſſet de ea re, non enim certa Voluntas in hac re. Is qui ad hęredita-
Caius frater teſtatoris ex ſub-
fratre: Quæſtio pendet ex interpreta-
eritquãuis non adiecerit, Si hæres non e-
5
tem admittitur ob hanc tacitam vulgarẽ, quæ dici- tur contineri ſub pupillari expreſſa, non poteſt di- ci venire ad hæreditatẽ teſtatoris ex certo eius iu- dicio. quod oſtendunt Modeſtini verba illa, ram hoc iure vtimur,&c. Volens oſtendere hoc eſſe verum, argumentatur ab vſu& conſtitutione D. Marci. Et controuerſia fuit apud veteres in ſpecie non diſʒi- mili, cùm adhuc nullum ius certum eſſet. Mécio eſt huius controuerſie apud Ciceronem in multis lo- cis in Bruto.& lib..de Oratore, in cauſa Curiano- rũ. Scæuola ſcriptum defendebat, Craſſus volunta- tem. Dicebat ſubſtitutum admittẽdum eſſe ex vo- luntate teſtatoris, quamuis is caſus expreſſus non eſſet a teſtatore: Scæuola contendebat ad alium ca- ſum porrigendum non eſſe hoc ſcriptum teſtatoris, qui expreſſus non eſſet. Et ſatis probabilis fuit hæc
25
Scæuolæ opinio,& valde conſentanea iis, quæ alibi
dicuntur in l.cõmodiſsimè. de lib.& poſth. ff. Craſsi ſententia quæ probabilibus rationibus nitebatur confirmata eſt D. Marci conſtitutione. Sicut ergo cùm teſtator ſubſtituit impuberi vulgari modo, 64 heres non erit, continetur alter caſus, Si impubes de- ceſſerit:ita eriam continetur primus caſus cùm ſub- ſtituit teſtator pupillariter. Quidam tamen diſſen- tiunt. Polytus contendit ambigua eſſe hec verba, in alterum,&c.& cùm ambigua ſint, cam eſſe interpre- tionem, quæ conuenit aliis locis, veluti I. quamuis. C. eo. Sed non videntur miht ambigua eſſe, ſed ge- neralia,& ſignificare vtrunque in alterum, id eſt, in alterutrum. Et ſimile exemplum eſt in J. cùm lege. ff de teſta. ibi enim verb. inteſtabilis, vtrunque ſigni ficat,& qui teſtimonium dicere non poteſt,& qui non poteſt facere teſtamentum. Itaque ita accipi- mus legem, vt vtrumq; caſum complectatur. Sed
quæ ratio mouit D. Marcũ, vt hanc opinionẽ pro-
baret? Non enim hic aperta eſt teſtatoris voluntas, quam ſecutus videri poſsit D. Marcus in hac cõſti- tutione ſua. Ecce ego ſcio vtranque opinionẽ pro- babilibus argumentis& rationibus defendi poſſe: vt defenſa eſt olim à ſummis Iureconſultis& ora- toribus: ſed opus fuit hanc opinionum varietatem dirimere aliqua conſtitutione,& ius certũ conſti- tuere. Et cùm paria ſint rationũ momenta in ali- quamon magni refert plerunque vtrum certũ con- ſtituatur, ne homines in captionem aliquam inci- dant, propter incertitudinem iuris,& vt dicã breui- quod ſentio, probabile eſt experimentis cõperiiſſe D. Marcum ſapientiſsimum hominem, qui dicitur philoſoplius, hoc ad vciliratem pertinere. Fortè ex-
periebatur homines propenſiores eſſe in ſententiã
illam Craſsi, quæ ſententiam tuctur& volũtatem: & negligete ſolitos in teſtamentis alterum caſum
exprimerc. ideoque fortè adductus eſt vt hoc con-
ſtitueret, nec id mirum eſt. Simile exemplum eſt in 1.2. C. vt in poſſ. leg. vel fideicom. vbi ſtatim in prin- cipio ſic ait, Ipſis rerum experimẽtis cognouimus ad publicã vtilitatẽ pertinere vt ſatiſdationes, quæ voluntatis defunctorũ tuendę gratia in legatis& fi- deicommiſsis inducte ſunt, corundem volũtate re- mitti poſsint,&c. Nec verò omniũ, quæ ſunt conſti- tuta à veteribus ratio reddi poteſt. l.non omniũ. ff. de legib. Alia quæſtio eſt pertinens ad aliorum ver borũ interpretationẽ, quibus teſtator vtitur in hac ſubſtitutione pupillari. in l.4ex duobus. in prin. ff.
hoc

526 hoc ti. cAm teſtator his verbis vtitur, vter eorũ ſu- premus morietur. Quidaã ſubſtituit duobus impu- beribus filiis hoc modo, Vter eorum ſupremus morie- tur, ei Titium ſubſtituo. Si non eodé tempore mo- riantur, res expedita eſt& clara: ſed ſi ſimul moriã- tur, magna dubitatio eſt. Perierunt fortè ambo ſi- mul in naue, vt expreſſum eſt in l. qui duos. 10. ff. de rebus dubiis, quæ addẽda eſt ad hanc l. ex duobus. vbi plenior& qiffuſior eſt hac de re diſpuratio. Ouxæritur an ſubſtitutus admittendus ſit ad hære- ditatem,& ad vtrius hæreditatem admittendus ſit? Hic lureconſultus ait vtriq; eum hæredẽ fore, quã- uis id non videatur pati verborum proprietas& ſi- gnificatio. Supremus enim videtur dici reſpectu e- 1us, qui antecedit. ratio artis Grammaticæ hoc ſua- det. Si ambo igitur ſimul perierint; quomodo po- teſt dici alter eorum ſupremus deceſsiſſe? Si nõ poſ ſit alter dici ſupremus deceſsiſſe, nõ videtur exiſte- re conditio. Sed tamen ait Iuriſconſultus cum ad- mitti,& probant hãc ſententiam, vſu receptum eſt, & conſuetudine loquendi, quæ magis ſpectãda eſt, quam ratio artis Grammaticæ: vt ſupremus,&c. Sic iterpretati ſunt veteres leges 12. tabularum, vt dici- tur in l.161.In vulgari ſubſtitutione.& 1.9 2. proxi- mus. ffide verb. ſign. Agnatum ita veteres interpre. tati ſunt, proximũ agnatum, etiam ſi ſolus eſſet.& ſi proximus dicatur reſpectu alterius, qui remotior Eſt:tamẽ hoc ita obtinuit vſus, qui maximè ſpectan- dus eſt. l. Labco- ff. de ſupell. leg. Sed queritur, quid ſi non ſimul perierint: ſed incertum ſit vter prior
erieritepoteſt enim ſic accidere. Breuiter idem di- cendũ cſt.& ne quis putet eſſe cõmentum, aut gloſ ſam alicuius interpretis, hoc expreſſum eſt LII. qui ex liberis, in prin. ff. de bon.poſſ.ſecundũ tabul. quæ doteſt addi ad hãc Lex duobus. quaſi acceſsio quæ- dã Sed obſtat l.34. eum, qui. ff. ad Senatuſc. Trebel. in aliis libris incipit, ſi cius, qui. Eſt hæc valde diffi- cilis antinomia. Quidã duos filios hæredes inſti- tuit,& iuſsit ci, qui nouiſsimus mortuus fuerat, re- ſtituere ſuam hæreditatem cuidã propinquo. Quę ritur ſi ſimul perierint, an ſit reſtituenda hereditas? Ait Iureconſultus reſtituendam non eſſe, ſi propin- quus non oſtẽderit quis nouiſsimus mortuus eſſet. Vultque eum cogi ad probandum quis eorum no- uiſsimus deceſſerit: adeo vt ſi non probet, non ad- mittatur propinquus, ſed mater ex Senatuſc. Ter- tul.ad vtriuſq; hæreditatẽ. Diuerſæ ſunt hæ ſpecies. Nam vna lex loquitur de ſubſtitutione fideicõmiſ- ſaria, altera de directa ſubſtitutione, déque ſubſtitu- cione hærcdis. Sed ratio vtriuſque cognita non eſt. Si expendamus paulo diligétius& accuratius has ſpecies, apparebit magna diſsmilitudo,& ratio di- uerſitatis in vtraque ſpecie. In hac ſpecie, quæ per- tinet ad ſubſtitutionem directã, imprimis ſpectatur vſus& cõſuetudo loquendi ſed præter conſuetudi- nẽ loquendi ſpectatur coniectura voluntatis, cũ pa- ter duobus filiis impuberibus ſubſtituit, Vter eorum Aeceſſerit impubes ſupremus, vtriq; videtur ſubſtitue- re,&ſi contingat eos ſimul decedere. Non autẽ al- terum eorum ſupremũ mori. Vnde oriatur hęc cõ- icctura volũtatis ſic oſtendo neceſſariò. Primi mo- rientis hereditas peruenit ad eum, qui nouiſsimus
morietur. Minor eſt, qui non poteſt teſtamentũ fa-
cere, nec alium hæredem inſtituere, ſ deceſſerit im-
Franc. Duar eni Iuriſconſ.
pubes ante fratrem ſuum, neceſſe eſt vt hæredit Treditas
eius perueniat ad fratrẽ ſuum: ſuccedit ei frater ah inteſtato. in fideicommiſſaria idem dici nõ vor quia fideicõmiſſaria fit etiam maiori. in d. l. ſi eiu 1
³2 H 9
b Pairluriſeon, von loquitur de minore. inſtituit te.
ator filios ſuos heredes,& fideicommiſſum abei reliquit:poteſt fideicommiſſum relinqui ab eo du maior eſt, maior autem poteſt alium facere ha m dem. Vnde ceſſat coniectura voluntatis.. Cœpta eſt diſputatio de interpretatione verbo rum, quibus teſtatores vtuntur in ſubſtitutione; 1 pillari: veluti, Quiſquis mi hi hæres erit: aut, é* ſla meus impubes deceſſerit. Tractatæ ſunt variæ quclio nes ad ceum locum pertinentes. Sequitur alia. Ali- qua queſtio eſt in l.cùm quidam. C. de impub&a. liis ſubſtit. Quidam inſtituit duos filios ſuos impu. res,& ita eis ſubſtituit, Si vterque impubes deceſſerit Titius haæres eſto. alter deceſsit impubes, ſupereſſ 24 huc vnus ſuperſtes. ſubſtitutus vult admitti ad hæ. reditatẽ eius, qui iam deceſsit. Quæritur an admitt debeat:luſtinianus ait diſſenſionem fuiſſe de hac re inter veteres Iureconſultos,& tandẽ probat§a- bini opinionem exiſtimantis ſubſtitutum non ad. mitti, niſi vterq; deceſſerit. Vult igitur Iuſtinianus ſecundum Sabini ſententiam ſubſtitutum ita d. mum ad hercditatem admitti' ſi vterque deccſſert, non ſi alter tantum. Hoc ſuadet verbi proprietas. Dictio enim, vterque, vim collectiui habet, vt Dn- ſcianus ait, diciturque nomen collectiuũ. Vnde ci ait teſtator, Cum vterque deceſſerit, altero tantuùm de- cedente impubere, non admittitur ſubſtitutus. Mul. tum enim intereſt, an teſtator ita dixerit, Si vtenqus impubes deceſſerit: an verò ita, Si alter impubes Aettſ.
ſerit. Sed cùũm ſit hæc verbi proprietas, mirum fonc
videri poteſt quibuſdã, quòd de eo fuerit tantaco. tentio inter veteres Iureconſultos. Sed videtur hæc cauſa huius dubitationis& diſſenſionis fuiſſe: qui ab hac ſignificatione plerũque recedimus proptet voluntatis coniecturã. Nec deſunt exempla fimili in aliis locis, veluti in l. falſa demonſtratio. 32.5 yl fl. de condi.& demon. Lego Stichum& Pamphil, ſi mei erunt cũ moriar:vno exiſtente in pattimo. nio teſtatoris tempore mortis eius, legatum debe- tur& perinde accipiuntur hæc verba, Si mei eum cum moriar, ac ſi teſtator dixiſſet, Stichi, ſi meus&ſ cum moriar, lego PamphilumN ſi meus erit cum muriu, dolego. Hic ſermo pluralis, pro ſingularibus accit tur. Vnde videtur idem dicendum in hac ſpeciezci teſtator ita dicit, Si vterque deceſſerit, vt penndeſi ac ſi dixiſſet, Filio meo impuberi‚ ſi impubes ldeceſſemi Titius hæres eſto. Filio meo ſecũdo impubheri, ſt inhules deceſſerit, Titius hæres eſto. Sed viſum eſt probabiiu & æquitati conuenientius, verborum proprieui hic ſequi‚ cùm præſertim voluntatis coniecturaa iuuctur, cùm ſermonem pluralem dicimus 1c0 pro ſingularibus,& pro ſeparatis orationibus yi lulum recedimus à proprietate& ſigniſicuin. verborum, propter voluntatis conie Cturam ſu voluntate hic concurrit voluntatis cõicctun 8 oſtendit Iuſtinianus his verbis. Oſtendit ermlub nianus cauſam non eſſe, cur recedamus à propli⸗ tate verbi,& hãc orationẽ coniunctam pro durbd
Oredibit
m fuccel ſionum

105,& randt
ts lodſtium
Vult Poi
am lodſümn diniſt nant
loadet ſeh, colleciuim nen colechui eeeſentabrnr miucirur(ohr tatot ia dunn ita Sikerm di proprttom udddt oſtnt onſatossiſt R dilaiwil rüqut xrima ec delunee
aIla demodi
1 N
12 — —
—
— — —
—— —
hxiler am ſnaum
——2— ——— ——————
= — — —
— 3 —— —
☛̈— A . —— —=
— —. —— —2ꝑ ——
In Ii:. De vulg.& pupil. ſuhftitut.
num conſeruare ab inteſtato inter filios ſuos„vt mortuo ante pubertatem: alter frater ei ſucce- 88 b inteſtato: vtroque mortuo, ſubſtiturus ad- nntatur Charitas erga hilios hoc ſuadet, ne alioqui nn aur extraneum ſuis filiis antepoſuiſſe. Eodem ncrmetqo dicitur ff.hoc ti. in 1. qui duos. 42. ibi, umbo mortui eſſent. Similis eſt ſpecies ſuperiori. yult enim lureconſultus, vt admittatur ſubſtitutus, oporrere vtrunque iam deceſsiſſe,& vtroque mor-
ſio
uuo ſuccedet vtrique effectu: quia reperit hæredita-
tem eius qui prior deceſsit in hæreditate cius. qui nouiGimus deceſsit: capit bona vtriuſque, eius qui dot qeceſsit:delata eſt hereditas ab inteſtato ſuper- ſtiriactũ elt vnũ atque idẽ patrimoniũ: itaq; ſucce- dẽdo ei qui nouiſsimus deceſsit, capit bona vtriuſ-
ue: quia bona prioris reperiũtur in hæreditate no-
uiſami ded hic occurrit antinonmia difficilis ex I. hæredes mei. 77. 5. cũͦ ita. ff ad ſenatuſc: Trebel. Hy- othels cſt Teſtator inſtituit duos filios ſuos, poſt- ca dixit, Fidei meorum filiorum coõmitto, Vt ſi quis eo- rum ſine liberis prior diem ſuum obierit partem ſuam futii ſiperſiti eſtituat Deinde ſubiecit, Qubd hi. erjut ſnt lieris diem ſuum obierit:omnem hæredita tem ad neptem meã clodiam pertinere volo. Hoc eſt teſtamentum: poſt hoc teſtamentum vnus ex his fi- liis deceſsn relicto vno filio: alter poſtea deceſsit ſi- ne liberis. Quæritur an neptis ad hæreditatem ad- mittenda ſit: Defuncto altero, videtur admittenda non eſſe neptis, propter verba fideicomiſsi, Si vter- gue ſine liberis diem ſuum obierit, omnem hæreditatem ad neptem meam Clodiam pertinere volo. In hac ſpe- cie non eſt verum vtrunque deceſsiſſe ſine liberis: alter tantum, puta nouiſsimus, deceſsit ſine liberis: prior verò deceſsit filio vno ſuperſtite. Ergo non vi- detur ex his, quæ diximus, hæc neptis admittenda eſſe ad hæreditatem. Et hoc Iureconſultus ait vide- ri prima ſpecie propter conditionis verba. deinde ſubiungit, Scd cùm in fideicõmiſsis voluntatẽ ſpe- ctari conueniat,&c. Vult igitur in hoc caſu admit- tendam eſſe neptem Clodiam ad hæreditatẽ, quã- uis prima facie non videatur admittenda, propter hec verba,si vterque. Hic videtur lureconſultus à Propritate huius verbi, vterque, recedere,& contra verbi proprietatem reſpõdere in fauorem ſubſtitu- ti, qui his verbis ſubſtitutus eſſe pro ponitur. Quid igitur dicemus: Dicendum eſt ſuperiorem ſenten- tlam accipiendam eſſe:niſi appareat contraria vo- lumas teſtaoris, quæ ex coniecturis colligitur, vt in ſpecie dhæredes mei. 8. cm ita. Viſum eſt enim lureconlulo in ca ſpecie, in qua de fideicommiſſo a8itub magis ſpectandam eſſe teſtatoris voluntatẽ,
quàm vim& proprietatem verborum. In fideicom
miſßzi lin—. dan alin ſpectatur volũtas teſtatoris magis, Au en intttutionibus heredum& in legatis. 1.64. Cumproponebarur. ff. de. leg. 2. Perinde igi-
tur! 1 bhe⸗ uecoaſuldus accepit hæc verba, Si vter que ſine iem dixiſſet teſtator, Si alter
. ſuu ohierit: ac ſi n ſaen ect ſerit, omnẽ hæreditatem med ad bura ſe nae volo. Sed vnde colligitur hæc con:
kaibi,— ſatis exprimir in d. 5.cum lecturam volu inſdeicommißis,&c. vbi air hanc c5 aor tot mnani teſtatoris eſſe. quia ſi voluit te am hæreditatem, id eſt, vtriuſque heredi-
tatem& Drim:. 1 db 3 Primi& ſecundi filij coniunctim(vtraque
enim hereditas eſt coniuncta& vnita vtroque mo- riente) ad neptem Clodiam pertinere. Abſurdum eſt eum noluiſſe vno liberorum morieute ſine ube ris ſaltem partem eius ad neptẽ non pertinete. Hiic quodammodo argumentatur à toto ad partem.l. quæ de tota. ff de rei vindic.& l. ſi duo. 0. ff. de ad- miniſt. tut.vbi eſt eadem ratio partis, quę eſt totius. Auus teſtator voluit neptem habere omnia bona filiorum ſuorum& primi& ſecundi, Si nouißimus fratris quoque portionem ſuſcepiſſet,id eſt,ſi vno mo- riente,& hæreditate cius delata ab inteſtato alteri: deinde is alter mortuus ſir, in cuius hereditate poſt mortem alterius hereditas reperitur. Hoc certè ca- ſu teſtator vult torum pertinere ad Clodiam ne- ptem, vt ſi hoc contingat, totum conſequatur. Ab- ſurdum eſt igitur, ceſſante prima ſubſtitutione, ne- pti portionem denegari. Nam ſi poteſt in priore caſu totum capere, per conſequens eſt in hoc poſte- riore caſu poſſe eam etiam capere partem. In hoc caſu bona prioris filij ad poſteriorem non deferun- tur, quia rogatus eſt, Si vterque ſine liberis decederet. non deceſsit ſine liberis: ſed ſuperſtite filio. alienũ autem eſſet à ratione, neptem non capere bona no- uiſsimi, qui deceſsit ſine liberis. Sed obiici poteſt, eum qui aduerſarius eſt in hac cauſa Clodie nepti, nepotem quoque eſſe auo teſtatori,& pariter con- iunctam eſſe teſtatori. Eſt enim filius eius, qui dici- tur deceſsiſſe. In hoc caſu ille ſilius ſuperſtes æquè coniunctus eſt auo teſtatori, ac neptis hæc Clodia, quæ vult ex ſubſtitutione admitti. Vnde videtur ex coniectura voluntatis non eſſe Clodia huic prę. ferenda. Sed tametſi vterque æquè coniunctus ſit a- uo teſtatoritamen aliquid amplius habet hæc ne- ptis, quia nominatim& expreſſe vocatur ad hære- ditatem. Ille nepos ex filio iam mortuo, nõ fuit vo- catus à teſtatore. Nos dicimus credibile eſſe voluiſ- ſe eum conſeruare ius legitimarum hæreditatũ ab inteſtato. Sed pręter hanc coniccturam hæc neptis
2 8
dicendum eſſe in aliis ſimilibus ſpeciebus, in qui- bus apparet eadem ratio, veluti propter affectũ ali- quẽ&c. Quæri ſolet ſi teſtator his verbis vſus ſit,&z
filij mei deceſſerint impuberes, Sépronius hares eſto an
vno decedente impubere, ſubſtitutus admittendus ſit ad hæreditatem: an hũc quoque caſum dicemus pertinere ad conſtitutionẽ Iuſtiniani:vt ſic accipia- mus ac ſi teſtator dixiſſet, Si impubes vterque deceſſe rit? Vulgò receptum eſt idem dicẽdum eſſe: nec ea ſententia mihi diſplicet propter voluntatis conie- cturam. Sequendũ eſt quod Iuſtinianus ait in d.l. cùm quidam. verſ. nos eiuſdẽ Sabini&c. hic enim ſermo pluralis eandẽ vim habet, quam illa oratio, Si vterque deceſſerit. vim collectiuam habet vtraque dictio.& licet ſermo pluralis reſoluatur plerunque in ſingularia,& pro ſeparatis orationibus accipia- tur:in ea tamen re à ſignificatione verborum rece- ditur. Sed quomodo hic recedimus à ſignificatione verborũ:lmprimis coniectura voluntatis, quia cre- dibile eſt teſtatorem voluiſſe conſeruare ius legiti- marum hæreditatũ ab inteſtato inter filios ſuos. 1./3. vel ſingulis. hic. ff. Nec credibile eſt eũ voluiſſe ex-
tranenr 48 G. 4 LAͤ
52/

Franc. Duareni Iu ciſconſ.
traneum preæferre filiis ſuis. l.cdùm acutiſsimi. C. de hᷣdeicom. atq; ita nihil obſtat huic ſententiæ, quod 2diicitur ex d.l. fa ſa. ũ. cũ ita. ffide condi.& demon. Tllad etiam quæritur in hac ſpecie:an alter fratrum ſuccedat fratri ſuo ab inteſtato, an ex teſtamento? Apparet ex his que diximus eũ ſuccedere ab inte- ſtato in d. l.vel ſingulis. hic. ff Cuùm ait lIureconſul- tus credibile elle teltatorem voluiſſe cõſeruare ius legitimarũ hęre ditarũ ab inteſtato inter filios ſuos. Non enim ſic accipere debemus, quaſi alter alteri fubſtitutus ſit, quaſi alter alteri ſuccedat ex teſta- mento ex Cubſtirutione. Sed obiicitur l. Titia Seio
teſſeram. 87. 5. Seia lbertis. ff. de leg. 2. Illa lex de fi-
deicommiſſo loquitur ibi, Fideic; eorum ita comiſit: SrEimque qui ex vobis vltimus deceſſerit, Sc.vide- rur cos ſubſtituiſſe ipuicem in hoc fideicommiſſo. Ego iam dixi in fideicommiſsis magis ſpectari vo- luntatẽ teſtatoris, quàm in inſtitutionibus hæredũ, aut legatis. Vnde his verbis propter coniccturã vo- luntatis facile interpretantur Iure conſulti alterũ al teri ſubſtitutum videri in fideicõmiſſo, quod ideo non eſt producendũ ad alias ſpecies. Hactenus de interpretatione verborum, quibus teſtatores vtũtur in ſubſtiturione pupillari: iam redeundũ eſt ad pro- oſitum noſtrum. In initio huius diſputationis, cũ quæreretur de effectu huius ſubſtitutionis pupilla- ris, diximus hunc eſſe præcipuum effectum, quòd exiſtẽte conditione huius ſubſtiturionis, ſubſtitutus admittitur ad hæreditatẽ, ca non exiſtente repelli- tur ab hæreditate, videndum eſt quomodo hoc ac- cipiendum ſit Et imprimis dicendum eſt ſubſtitu- tum admitti ad bona non teſtatoris:ſed impuberis cui ſubſtitutus eſt,vt Iuſtinianus ait in Inſtitution. ti. de pupil ſubſti. in prin.& hoc intereſt inter pupil larem& vulgarem ſubſtitutionẽ„quòd per vulga- rem ſucceditur teſtatori, per pupillarem ſucceditur pupillo. Subſtitutus pupillo, bona teſtatoris nõ ca- pit,niſi primùm effecta fuerint impuberis ante mor tem. Eodem perrinet quod dicitur in l. ſed ſi plures ſint. 8.§. Ad inſtitutos. Si quæ bona peruenerint à teſtatore ad impuberem, quę impuberi queſita ſint, ea capiet ſubſtitutus, quæ verò bona à teſtatore pu- pillo quæſita nö ſunt, ea ſubſtitutus non capit. Ca- pit etiam ea bona, quæ aliunde obuenerint pupillo: non tantùm ex bonis paternis. Exempli gratia, in- ſtitutus eſt hæres à patre, adiit hæreditatem pater- nam, patris bona ei quæſita ſunt. Si poſtea deceſſe- rit impubes, ſubſtitutus capiet bona etiam patris: quia ei bona patris quæſita ſunt. Ex quo conſequẽs cit mortuo pupillo ante pubertatem, excludi legi- timos 4 ſubltituro, qui fuccederent ab inteſtato. I. ſi teſtamento. 2. dc impub. g& aliis ſubſti. Quandiu e- nim locus eſt ſubſtituto ex teſtamẽto, nunquã hæ- reditas defertur ab inteſtato. ſic ſubſtitutus pupillo excludit fratręs pupilli,omnes propinquos& legi- timos& alios, qui aliàs ſuoce derẽt ab inteſtato. 1.z. de acquir. hœre. Ab his, quæ diximus, miles excipi- rur. Miles qui fubſtituit pupillariter filio ſuo in bo- nis ſuis tantùm ſubſtituit d.§. ad fubſtitutos. Dici- mus ad ſubſtitutum pertinere omnia bona, quecũ- que perueneruri ſilio quacunquc ex cauſa:& tamẽ miles poteſt ita ſubſtituere fllio,vt ſubſtitutus ca- piat ca tantuùm bona, quæ à ſe perucnerint ad filiũ: Cætera bona capient legitimi hiæredes ab inteſtato
ſuccedentes. hoc eſt ius ſingulare. Sicut mile,
teſt pro parte inteſtatus,& pro parte teſtatus d 2 dere: acque ita poteſt velle vt partem bonorũ d capiat inſtitutus, partem capiant legitimi daa
1
ab inteſtato. l. miles ita hęredem. 41. ff.de milita e.
ſtam. ita poteſt facere ſubſtituendo filio ſuo im beri vt ſubſtiturus capiat partem bonorum,& 4 tem capiant legitimi hæredes. bs Secundo excipitur pater adoptiuus adrogason in eadẽ l. ſed ſi plures.§. in adrogaro. Pater adopti. uus ſubſtituit filio in bonis tantùm, quę à ſe heßne nerunt. De quarta, quæ debetur filio adoptiuo 1 bonis adrogatoris, dubitatum fuit. quia debetur 4 lege. Ideõque videbatur non eſſe permittendun ſubſtituere ci in ea quarta: ed contraria ſemeu recepta fuit. nam ea peruenit à patre adrogato:& hec fubſtitutio pertinet ad commodum nõ ad in. commo dum Interpretatur ibi Iuriſcon. latius quod dictum eſt, quod obuenit à patre adrogatoten e ſubſtitutionẽ factã valere: vt id intelligamus obus. nire à patre adrogato, quod cius occaſione acquiſ- tum eſt filio in gratiam patris. Sed cur non poteſ pater adrogator ſubſtituere in omnibus bonisego dixi rationem non pati vt tantùm ei permittatur quantum patti naturali, vt dicitur I. ſi arrogator. 2. fde adoptio. non facilè ei permittendum eftau dare legitimos heredes bonis impuberis. Pauna- turali quidem hoc eſt permiſſum alij permittend non fuit. Argumento eſt quod cum quis adoptat alicuius filium, ei cauet ſe reſtituturũ bona eius a quos perueniſſent ſi 1s adoptatus non eſſet.l. Née nim.ff. de adopt.fidcicommilſum onus eſt.l. cohexe- di.§. cm filiæ. hic. ff. Ex iam dictis conſequitur eũ- qui prohibetur ſuccedere paxri, non ideo prohiberi ſuccedere pupillo:quia diuerſa eſt ſucceſsio.lr.ſiis qui.j ff.hoc titu. quæ lex eſt notanda. hoc pendetex his, quæ diximus. PDonamus exemplum in ſpurio, qui non poteſt hæreditatem patris capere: niſai certam quantitatem, ad vnam vnciam, vel duas Po. namus cũ ſubſtitutum eſſe impuberi,poteni ſucc⸗· dere ex ſubſtitutione: ſed hoc interpretantur lure conſulti, vt non poßsit capere, quæ ex patre obue · nerunt impubeti, ſed quæ aliunde obuenerunt ſt aue locus communis de fraude legis vitandælnon qubium f de legib.& Sen atuſconſul. Huie ſimit eſt quod dicitur in dicta I ſi is, qui. Non inſpicimus an is capax ſit, qui ſubſtitutus eſt pupillo tempoſe mortis teſtatoris: ſed an capax ſit tempote mons pupilli, quia ſuccedit pupillo non teſtatori. Diximus cùm fit locus ſubſtituto, exiſtente con ditione ſubſtitutionis, ſubſtitutum admitti ad bons
impuberis tantùm, non etiam teſtatoris. De hachr tione ſuccedendi tractatur quæſtio in L.vltim e impub.& aliis ſubſti. Species eſt huiuſmodi I tor inſtituit duos hæredes Sempronium& ſubſtituitꝗue eos ſimul cum alio filio ſuo inni ri, his verbis, Quiſquis mihi hæres crit,& Tiuußi meo heres eſto. Subſtituit hos duos quos inſt hæredes,& adiecit Titium, vterq; hæres emnie ſtatori, deceſsit filius impubes& locũ fect i llari. Conſtat hos omnes adui 4
lli ex ſubſtitutione pupilꝛi K
jjauo

des nd z4de cbs interdum Hiir de hæredib. inſtit. Hi d abhi ſurs coniunctim vocati 2d hæredi Alẽ 1p ube atven 1 hx videntur his verbis, Quiſqhuls mihi hereg erit, 5 is unn m Cum quis ita hætedes inſtituit, Titius heres cbeuut i 7. hins na& Sempronius hæredes ſunto. certè Titius wum be Auam capiet ex hersdleate Müanenmn ali duoal non tlen duo vice vnius perſonę hebetin erc Mas⸗ ſuu ſäemdn in duos ſemilles. Itaque videbatur ita eien a hæ- lenit a dan reditatis diuiſio in hac ſp ecie, vt duo her Llcs dimi- d u diam caperent dimidiã alteram coheres Titius. hic vrlan ncndriru hereditatem diuidendam eſſe in hac A uchne damn in tres trientes, quòd tres heredes ſint,& ſin- 1 Dutketn vnen redes ſingulos triẽtes capere debere. Sic di- d unrh u Fetcditas in tres trientes, in tres partes,& at eiusor der tes diſtribuuntur ſingulis hęæredibus. Alia dar Sda Luurrha affinis tractatur in ca. l.vlt. C. hoc tit. elem omüür Jitius ona cum flliis ſuis,& Sempronius hæredes ſunto. adantung In hac ſpecic quærirur, quantum quiſq; ex hæredi- M dicinrlit tate capere debeat. Videtur ex his quæ diximus di- ci permirmt uidendam eſſe hæreditatem in tres trientes: jta vt boni impe„num trientem habeat Titius, alterũ Sempronius, ermiſtumat tertium habeant filij:quia his nominibus collectiuis Rquolom; inducitur omunend quædam. d. l. interdũ. ff.de he-
nmn alijduo her Jan bd re nout
am rractata diurad b cape ce aktemd m a2
In Tit. De vulg.& pupil. ſubſtit. 529
edes inſtituti? Dubitatum fuit de hac ine cauſa: quia videbatur ex his quæ à nobis ſunt de iure accreſcendi„Titium tancum debere ex ea hæreditate impuberis, quãtum aauia comuncti loco vnlus habentur. l. pland. ij duoil 11.J.& l. liber homo. 57. aliàs 59.§. Titius
ſewtiunin redib. inſtit.& l. qui quartam. 15. 6.-.ff. de lega.1. Cuùm doptawant quis dicit, Titius E fiatris filij hæredes ſunto his ver- mmilimon bis fratri⸗ Fij,habentur loco vnius propter conium am dübant Kioné Ergo in hacſpecie, Titius vnd cum fflib ſuus& ⸗re pnan gempronius hæredes ſunto, videtur 1 itium habere Juuerlietin deberetdentem vnum, Sempronium vnũ triẽtem,
Lelt wraüi mus ctenim axem sch vnam tinſe
eſſe imbeyt
d hoc rd-
— —
&e flios aleerum triẽtem. hi quidem inter ſe omnes coriund&i ſunt, ſed alij aliis ſunt coniunctiores, vt in
ſpecie d interdũ. Sed in hac ſpecie luſtinianus ait
hæreditatem diuidendam eſſe in duas partes, ita vt
pater cum filis ſuis dimidiã accipiat, Sempronius
cohæres alteram dimidiam. Hæ ſunt quæitiones quæ tractantur in hac conſtitutione luſtiniani, de Auidis nuncvidendũ eſt accuratius. de priore que-
ione nunc dicemus. Quæſitum eſt in hac ſpecie,
an haredes inſtituri Sempronius& Gaius qui ſub-
ſtituti ſunt liis verbis, Quiſqyuis mihi hæres erit. loco vnius haberi debeant: Certum eſt cõiunctos haberi loco vnius:& difficile eſt conciliare hanc conſtitu- tionem luſtiniani cum aliis locis, in quibus dicitur
loco vniushaberi:& non plus hos qui cõiuncti ſunt
8.... capere, quam vnum ex hæredibus, qui nominatim
cxpreſtusſit. Eſt hoc apertè expreſſum in I. ſi pa- ter.-.Lqui liberis. aliàs 8.§.vlt. ffhoc tit. de vulg. In
c ſpecie quæ ſimilis videtur ſuperiori, dicitur he-
9 reditatem diuidendam cſſe in duos ſemiſſes,& con
b unctos loco vnius habendos eſſe. S pater filio impu- darl expoſita ſpecie aliqua, videtur non poſſe com- Socid ſPerne hofonn— quàm quæ eſt in conſtitu- zccjid diuncn abeo ait, Bonoram filij c. Tirius kcäc lam partem bonorum fllij, cæteri hę- omuniter dimidiam bonorum habent. Mo-
urecoſultos, coniunctos pro vna perſona habe-
. on.....—. 7 orlüracio lultiniani huic iuri cätraria non eſt
len, Gc Si quis velit hæc verba Labeonis interpre-
—
Non enim credendum eſt hac conſtitutionc luſti- nianum(quamuis vna ſit ex nouis cõſtitutionibas, & facta ſit poſt compoſitionem Pandectarum) ab- rogare hoc ius antiquum de coniunctis, quòd con- iuncti loco vnius perſonæ habeantur. id ſatis con- uincitur ex poſteriore parte eiuſdem conſtitutionis in queſtione illa, Titius vnd cum filiis ſuis,& Sempro- nius hæredes ſunto,&c. vbi habet pro coniunctis,&
Pro vna perſona Titium vnà cum filiis ſuis,& vult nõ tantùm filios haberi pro vna perſona, ſed& Ti-
tium ipſum, ſed illa fictio nihil ad rẽ pertinet. idem in l.ſi quis Titio. ff. de vſufruct. accreſ.& d. L.inter- dum. ff. de hered. inſtit. filij pro vna perſona haben- tur. Conſilium igitur Iuſtiniani non fuit ius illud quod in Pandectas relatum eſt abrogare. Quid igi- tur dicemus? Difficilis eſt explicatio huius antino- miæ. Sed quod dicitur de coniunctis, ego admo- nui in tractatu de coniunctis accipiendum eſſe, niſi voluntas teſtatoris contraria appareat, quæ iudica- tur contraria, aut ex verbis teſtatoris ipſius, aut ex aliqua coniectura. Exemplum eſt in d. l. interdum. in princ.vbi Iuriſcõſ.ait, cùm teſtator his verbis vti- tur, Titius& fratris mei filij, æquè heredes ſunto Hanc dictionem æque, facere vt viriles partes habeant: vt
fratris filij, vnius perſone vice non fungantur, tunc
ſatis eſt manifeſta teſtatoris voluntas. Idem dicen- dum eſt,& cum teſtator his verbis vtitur, Quiſquis mihi hæres erit. Quiſquis eſt nomen diſtributiuum, quod vim cuinſdã partitionis ac diſtributionis ha-
bet. Ego id oſtendam ſimilitudine pro iis, qui tyro-
nes ſunt& rudiores. Cùm dico, Teredes mei dẽt Ti- tio centum, id eſt, heredes ſimul dent centum, non vt ſinguli dent. Cùm dico, Svuiſquis mihi hæres erit, det
Titio centum videtur hæc eſſe voluntas teſtatoris, vt
ſinguli dent centum, propter naturam huius dictio- nis quę diſtribuit. Nos igitur hæc verba, Qaiſquis miti hares erit, filio meo hæres eſto. perinde accipimus, ac ſi teſtator dixiſſet, Titius,& Sempronius,& Gaius,
Hoc autem caſu dubium non eſt, quin hereditas di- uidenda ſit in tres trientes,& ſinguli ſingulos trien-
tes capiant. Quidam ita argumentantur, Hoc no- men diſtributiuum maiorem vim non habet, quàm
expreſsio nominum. At ſi expreſſa eſſent nomina
horum hæredum, hæreditas non diuidererur in tres partes. argumentum ſumunt ex d.. ſi liber homo. 9.
ſi Titius. ff. de hæredib. inſtit. vbi diſtinguuntur no-
mina trium hæredũ,& hæreditas diuiditur in duos
ſemiſſes. Ergo idem dicendum videtur, cùm teſta- tor his verbis vtitur, Quiſquis mihi hæres erit. Sed hoc argumentum eſt ſophiſticum. Ego fateor hoc
nomen collectiuũ non habere maiorem vim, quàm
expreſsio nominum quæ fit eadem oratione. Sed in
ſpecie quam adferunt, nominantur hæredes diuer- ſis orationibus. Ergo ſi loco horum verborum ex-
primantur hæredum nomina, Quiſchuls mihi hæres
erit.nempe Titius, Gaius,& Sẽpronius, cadem ora- tione vocantur: igitur hæreditas diuidetur in tres
trientes propter naturam diſtributiui,& diuidenda
eſt hæreditas in tres trientes. Ex his nõ difficile exit, vt puro, obiectũ diluere ex dicta I. ſi pater. hic. ff.vbi ſic, Si pater filio impuberi eoſdem quos ſibi,& te præ- terea, CcIn hac enim lege expreſſa formula non eſt ſubſtitutionis. Hæc verba, eoſdem quos ſibi, verba ſunt Iureconſulti non teſtatoris. nulla eſt conceptio lnu rMer aucher ne ry
1
—
*
——

. 1 3
]
8 4 8
e 20
& Sormula lubſtitutionis. Labeo non refert qua for mula teſtator inſtituerit Igitur nos dicemus ita ac-
8 ⸗ ars 11 cipiendam eſſe formulam, vt appateat verèe conun
.„ e wedact rſrara. os cffe: in vnum cofpus redactos eſſe à teſtato
„%& Titius heredes ſanto jllio meo. luc hy potheſis
conuenit verbis legis. in hac ſpecie inſtituit eoſdem
betedes, quos ſibi,& preterea Titium. D ubitandum non eſt, quin in hac ſpecie hæredes coniunctim ſub- ſtituti fint.his eiim nominibus collectiuis, aut aliis ſimilibus coniunctio inducitur.& quamuis omnes
coniuncti ſint, tamen alij aliis ſunt coniunctiores, vt
in d. l. interdi. His verbis Mæredes mei, inducitur cõ-
„.. 2. 1. Iunctio. Non eſt igitur neceſſe vt verba Labeonis
inrelligamus de his verbis, Quiſqquls mihi hæres erit, *.——.. cx Titius. quia cũ verba ambigua ſunt, ca interpre-
tario accipienda eſt quæ vitio caret, ſecũdum regu- lam traditã de ambiguitate explicanda in l. in am- bigua. ff. de legib.& Senatuſcon. Sed aduerlus hanc diitinctioné multa alia obiiciuntur. Imprimis obii-
—
citur l. Lucius. 88. alias 90.§. Lucius. ff. de lega. z. qua
lege nihil habetur difficilius in tractatu coniuncto- rum,& de ea aliquid ſuprà diximus ſub tit. de hæ- redib. inſtit. Ego nunc ſententiam meam de eius loci interpretatione plenius explicaturus ſum. Lu- cius Titius teſtamentum fecit, in quo legat quod- dam prædium ſuum his qui ex familia ſua funt, ne dc familia exeat.& his verbis legat, Prædiolum meum dati volo libertis libertabuſq; meis,& quos hoc teſtamento manumiſi,& Seiæ alumnæ mex. cæterorum nomina non exprimit, præterquã Seiæ. Quæritur ex hoc legato quantam partem Scia„ d quantam cæteri liberti capere debeant. Si verum elt quod iam diximus, Seia tantum capere debet, quamum alij omnes, qui nomine collectiuo vocati ſunt. hi omnes videntur loco vnius perſonæ haben-
di eſſe, Itaque conſultus de eo Scæuola, quærens an
Scia debeat habere dimidiam partem, quaſi cæteri vnius loco habeantur: quia eius ſolius nomen ex- preſſum eſt. Reſpondet, his verbis teſtatoris omules ad viriles partes vocari: Seiam& omnes libertos& omnes libertas prædij huius legati viriles partes capere, nec Seiam plus auferre ex hoc legato, quàm alij omnes liberti, vel aliæ omnes libertæ, quati cer- ta ſit& perſpicua teſtatoris volunpas. Sed nonvide-
tur tam perſpicua eſſe ex his, quæ iam dicta ſunt:
cùm his verbis, vocatis libertis libertabũſque meis videantur coniunctim vocati liberti& libertæ. Va- riæ ſunt opiniones eorum, qui de hac re ſcripſerunt, quas facile eſſet, iudicio meo, omnes confutare& refellere. Sed ego ſpero, perſpecta& intellecta inter- preratione, facile reſponderi poſſe iis omnibus, quæ ab aliis adferuntut. Verum enim eſt quod quidam ſcripſit, Cum qub ſemel veritatem cognouit, nihil opus eſſe alia doctrina ad refellẽ dos eos, qui A recta via aber- rant. Ego puto ita accipiendam eſſe hanc ſpeciem Scæuolæ, quaſi teſtator nullos habuerit libertos, niſi teſtamento manumiſſos: excepta Seia alüna. Manu-
—
miſerat quoſdã ſeruos ſuos teſtamento:nullos alios
manumiſerat teſtamento, præter Seiam alumnam: hts cnim verbis teſtator vſus eſt,& quos hoc teſta- mento manumiſi,& Seiæ. Hæc particula,&, gemi-
nata, inhi videtur hunc ſenſum habere, tam liber-
tos, quos hoc teſtamento manumiſi, quàm Seiæ
Pranc. Duareniluriſconſ.
alumne. hoc enim videtur additum eſſe àteſtatore maioris explicationis cauſa, ne quis putet eũ ſeniiſ
ſe tantùm de his, quos teſtamẽto manumiſerat. Mo uet me, quòd hæc verba teſtatoris apertiſsimè qe.
monſtrant Seiam hic libertã fuiſſe: quod quidaã ne. he
gant. Ego nõ dubito, quin liberta fuerit. Mouet me
illud quod vetuit teſtator fundum de nomine fami. liæ ſuæ exire: neceſſe eſt igitur eos, quibus prædium
legatum eſt ex familia eius eſſet. At eſt etiam le
tum prædium Sciæ. Ergo Seia ex familia eius fult
Nam certum eſt teſtatorem de toto prædio loqui 3. 1 non de parte, vt Accurſius cenſet. Hoc ita cauet te. 1 auW
ſtator, quaſi his tantùm, qui ex familia eius ſunt, re dium relinquat. Conſequens eſt Sciam eſſe Üibet-
tam. Libertt enim olim accipiebãt nomina ſuomm
patronorum, à quibus erant manumiſsi. Titus Ce.
cilius Eutychides in epiſtola quadam Ciceronis di-
citur, qui manumiſſus fuerat à Pomponio Attico 1.„. 9, Cecilius dicebatur à nomine patris adoptiu Et
propterea cùm teſtator vetat, ne predium, de nomi. e
ne ſuo excat, hæc verba etiam ad liberos periinen Eſt locus obſeruatione dignus in 1.36. al. 38. pater lium.§.i. ff. de legat. 3. quem locum interpretatus Alciatus in Diſpunct. Nos igitur ponemus Seiam alumnam, libertã teſtatoris fuiſſe. Cuùm igitur con. ſtet cam libertam teſtatoris fuiſſe, quæro quid ha- beat incommodi hæc interpretatio? Legolibeuss libertabuúſq; meis,& ne quis dubitet de quibuliber tis ſentiam: quia quoſdam libertos manumiſdtelta mento. de Scia autem mentionem faciens, quamuts
liberta mea ſit: cam tamen nõ manumiſſi teſtamen. to, addo,& Seiæ. Igitur prior particula,& noneſt i
expungenda. Igitur hi omnes vocantur in virile portiones. quia omnes ſunt ſimul vocati, neovi altero cõiunctior eſt.& verba illa, quæ ſubiiciun & quos teſtamento manumiſi,& Seiæ alumnmæ, ioris declarationis cauſa adiecta ſunt, vt iam d Ego igitur puto planũ eſſe ſenſum& interpreta nè huius loci hoc modo. de aliorũ opinionibus fellendis ego magnopere non ſum ſollicitus. Q. quis volet poterit noſtram opinionem& inter tationem cùm aliorum opinionibus conferre. Alia eſt obiectio aduerſus ea, quæ diximus e quidã relegatus. 6. S. vlt. cum legib. ſeq. ff. derebid Quidã fideicõmiſſum reliquit Titio& poſthun
cogitabat poſthumum ſibi naſciturũ ex vxote ſia unnpenine
pregnãte. Titio, quẽ nominauerat& poſthum ſit hereditatem reſtitui. nati ſunt ex vxore du tres poſthumi. Quæritur quomodo ſuccede beant cũ Titio: Ait Iureconſultus hæreditatem ter Titium& poſthumos quotquot nati fuerint uidendam eſſe in viriles partes: tamen hip videntur coniunctiores eſſe:& ideo pro vna pe habendi. Ego reſpõdeo nullam coniunction nec vllum eſſe verbum collectiuum. nõ emi Titio& poſthumis:ſed Titio& poſthumo- mus autem non eſt nomen collectiuum, necenns iuo fimile. Poſthumum dixit teſtator, quiu cogt
4
5 m
tabat ſibi tantum vnum poſthumum nalciufum, 8
vt ferè accidit. de aliis non cogitabat. Sedi luiſſe teſtator intelligitur per interpretalonem, ſi plures nati fuerint, videantur comprehen Uer fideicommiſſo. Rurſum l. qui cum plures ſolet odi. ci:nos eam ſuprà interpretati ſumus.
vt
Iuſecm

tado
Güs ione d. l.vlt. C. de impub.& aliis ar n Nja ſecunda quæſtione d-vIt. eumpub-S ali danä t In ta inſtituerit, Titius vnà cum filiis
oll
mpronius hæredes ſunto. Iuſtinianus ait
da obüci lſi qul
1
1 Titius RX . de Tinm do ergo hic habentur pro vno perſona? n Na eſt hæc ſpecies. In l. ſi quis Titio. cùm
rem get
Ro 16 6 luel 1...
3 dicit luriſcon. hæredibus ſuis, non ſignificat hære- )
quietmie b Tiiiyſed heredibus teſtatoris. Sic ait teſtator, ün didu& hæredibus meis vſumfructum. Filij
Uels e,„ Liti nani Lannrrrem partem non capiunt. quia haben nerman turprovm perſona. Titius, cui ego lego& hære- bqatal des mei nihil habent commune. In d. conſtitutione kuerRän Tuſtiniaui legatur patri& filiis eius. Et hæc ratio nidr ae mouitluſimanum, quòd pater& filius habentur „ ute dh. raue eadem peronaqaq. Neu.em Provaalc ſuprà hunc præcipuum eſſe effectum damas Duims h lars Iuod txiſtente conditi dieninee fubſtitutlonls pupillaris, quò exiſtente conditione kcali nl huius ſubſtitutionis admittitur ſubſtitutus ad here- em looma rtem impuberis. Hinc conſequitur ſubſtitutum 4 emm ineri adlegata præſtanda, quę tabulis pupillaribus norstuile6 elicta ſunt idq; dubitationem non habet. Sed hinc auor lt mcunrur quæſtiones, quæ aliquid obſcuritatis ha- uneipma pent.vnaeſt inl. cohæredi. 41. 5. coheres. hic. f. Que- deqiisclin Nlo eſt ibi de contributione hæreditatum paternæ dam ldemt cũ pupillari. In ratione legis Falcidiæ ineunda, cùm mendoen auxritur de præſtatione legatorũ, lege Falcidia cau amen 1 mn tum eſtyr ſi jegata excedant dodrantem, id eſt, no- tur pünm uem vncias hgreditatis, hæres poſsit quartã hæredi- hi omne wa
in raris partẽ detrahere& retinere. Itaq; in ratione le- es funrlmim gs Falcidie ineunda duo potiſsimùm ſpectantur. & veldallgu uærtur emm quantum ſit in hæreditate,& quis nanumüäier 4 modus, quæ quantitas legatorũ. Na niſi vtrunq; auſaadthin, au elſecänlim odo. de ünn
diæniſi emm cognoſcatur quãtum ſit in hæredita- ke, non poterit intelligi an hæreditas ſufficiat ad le- pete wnin u garorum exolutionem: niſi cognoſcatur etiã quan- itran Innn tum legatum ſit, non poterit intelligi an legata ex-
—. ——
un opunse cedant dodrantem hærxeditatis. Hinc quæitiones
duerlo act oriuntur de contributione hæreditatum,& de con- 4 viiburione etiam legatorum. Sed hic locus ad con- ruibutionem legatorum non pertinet, quamuis ali- quu videãtur ita ſentire. In ſummario Bartoli eſt ita, Legatarelicta inſecundis tabulis, contribuuntur cũ 1dt relictis aſubſtituto. Non loquitur de contributione
g e cum pupillari. Multum intereſt, an conferatur xreditas baterna cũ pupillari in ratione legis Fal. u d xin yeto leparatim vtriuſq; hereditatis habea- cur ratio, confuſa hæreditate paterna cum pupillari,
b Haorä amplior fit hæreditas vt plerunque impe- n d at detractionẽ legis Falcidiæ. id oſtendetur in Sr um col 9 ſeclenn d.cohæres impuberi filio datus, eidemq; wſel fib Hbürnt&e ſpecies huiuſmodi eſt. Paterfamilias 4 8— in bonis habebat. inſtituit nuhms erm,exxdün um ſuũ& Titium„qui extrancus raun 1 1 I Ve q haltibus habebat quadringẽta in bo- löso ue h deunacu ergo inſtitutus eſt ex ſemiſſe,& vterq; guu 4 ud Deind Tererquia quadringenta in hereditate ſunt. f,ſ afl, 4 itium ſubitituit filio ſuo impuberi, Si im-
ube ℳ/,. 4 ium beinn Pabes eeeſſerit filius, Titius ei hæres eſto. In his pupil- dal 3.——
In Tit. De vulg.& pupil.ſubſtit.
cognitum fucrit, non poterit iniri ratio legis Falci-
legatorum ſed de contributione hæreditatis pater-
531
laribus tabulis, legata quædam reliquit vſque ad ſummam ducentorum: ducenta ergo legata ſunt a fubſtituto tabulis pupillaribus, mortuo teſtatore di- midia pars hæreditatis peruenit ad Titium. fuerat enim inſtitutus ex dimidia parte, mortuo filio ante pubertatem, alteri pars hæreditatis ad eum perue- nit ex ſubſtitutione pupillari: ita vt totam hæredi- tatem habeat. Legatarij ab eo petunt legata ducen- ta. Dicimus à ſubſtituto ducenta ſecundis tabulis legata ſuiſſe, hic detrahere vult quartã ex lege Fal- cidia: ait hæreditatem exhauſtam eſſe legatis,& ſi ducenta ſoluat, nihil reliquum ſibi fore.atque ideo locum eſſe legi Falcidiæ. Tabulis pupillaribus ha- bet tantùm dimidiam partem hærcditatis, nempe ducenta,& totidem legata eſſe proponunturiiſdem tabulis. lure igitur petere videtur detractionẽ quar⸗ tæ partis ex lege Falcidia. Sed obiiciunt legatarij, ideo non eſſe locum legi Falcidiæ. quia ſolutis du- centis remanet ei quarta pars:& eo amplior rema- nent ei ducenta. In tota hæreditate quadringenta ſunt.& legata proponuntur tantùm ducenta. ergo remanet ei dimidia pars. Vnde contendunt integra legata ſoluenda eſſe ſine vlla detractione ex lege Falcidia. Sed ſubſtitutus ait, quam uis quadringenta cœperit ex vtraque hæreditate, tam ex hæreditate paserna, quam ex pupillari: tantùm ex pupillari ſe hiabere ducenta,& nihil ad rem pertinere quantum habuerit ex hęreditate parerna. quia agitur de lega- tis ſoluendis, quę relicta ſunt nõ paterno teſtamen- to, ſed pupillari. Ex ſubſtitutione pupillari, accepit tantùm ducenta,& tota legata ſunt eo teſtamento. Ergo locus eſt legi Falcidiæ. Quæſtio igitur, an ſit habenda quoque ratio hæreditatis pateruæ. Si ha- beatur ſeparatim ratio harum hæreditatum locus erit legi Falcidiæ,& nõ ſoluentur integra legata:& non erit locus legi Falcidiæ. quia habet dimidiam
Partem totius hæreditatis. Reſpõdet Iureconſultus
confuſionem vtriuſq; hæreditatis fieri deberc. Pio- pterea quòod, vt ante diximus, vnum atq; idem telta mentum ett paternum teſtamentum& pupillare.& perinde accipere debemus inſtitutionem T'itij& ſubſtitutionem eiuſdem, ac ſi eodem teſtamento re vera inſtitutus fuiſſet partim pure, partim ſub con- ditione. quod& hic accidit. Si re vera vnum tãt˙ùm factum fuiſſet teſtamentum,& in eo teſtamento te- ſtator inſtituiſſet Titiũ ex dimidia parte purè,& ex dimidia parte ſub cõditione, certum eſt vtramque partem exiſtente conditione confundi haberiq́; ra- tionem vtriuſq; partis in ratione legis Falcidiæ. Er- o& idẽ dicendũ eſt in propoſita ſpecie. Nam hæc hbitiruno eſt inſtitutio ſub conditione facta, Si f- lius impubes eeuſen hoc eſt quod hic dicitur, conæ- res, Cc. Deinde ſequitur, Non idem ſeruabitur alio. In ſuperiore ſpecie propoſitum fuit eundem ſubſtitu- tum eſſe filio impuberi, qui fuerat eidem filio hæres datus primis tabulis paterno teſtamento. Quid igi- tur dicemus, ſi proponamus alium ſubſtitutum filio impuberi fuiſſe,&s impubes deceſſerité Ecce pater in- ſtituit ſibi filiũ impuberem& Titium ex æquis par tibus: ſubſtituit eidem filio,&i impubes deceſſerit, non Tiriũ cohęredem:ſed Sẽpronium. Vtroq; mortuo, etũtur legata relicta à ſubitituto:ſicut in ſuperiore ſpecie dictũ eſt. Quæritur de lege Falcidia, an con- tributio hæreditatum hic locum habeat? Iureconſ. Wee Leggne ,.

—
—— ——— e r ee eene eeeeer e un
532
ait non idem dicendum eſſe. Nam ille falcidis„&c. Non poterant legatarij ci obiicere quòd contuſa hæreditate paterna cum pupillari, ſuperſit dimidia pars hæreditatis, nedum quadrans qui ſufficeret, ldeoq́; legata integta ſoluenda eſſe. Nam illam di- midiam partem non accepit:ſed inſtitutus paterno teſtamento. Singulorum autem hæredum habenda eſt ratio, cùm quæritur de lege Falcidia. L77·in ſin- ulis. f. ad leg. alcid. Addit Iuriſconſ. Nam& cum F2auue primis tabuld, ec, ne videatur hoc abſurdũ eile& paradoxon, quod dixit ſubſtitutum pupillo, & inſiitutũ à patre paterno teſtamento haberi quaſi cohęredem. Diximus tamen perinde eſſe atq; ſi Ti- tius in ſuperiore ſpecie paterno teſtamento partim. purè, partim ſub conditione inſtitutus eſſet. ne in- guam, hoc videatur mirum, ait, Nam& cum lega- tum,&c His verbis oſtendit coniunctionem locum habere inter legatarios, quibus legata eſt eadem res pupillari teſtamẽto& paterno. perinde ac ſi codem teſtamento eadem res legata ei eſſet.In coniunctio- ne hæredum diximus ex diuerſis teſtamentis non contingere ius coniunctionis. Ergo cùm eadem res
legarur pupillari teſtamento vni,& eadem alij pa- terno teſtamento, non videntur eſſe coniuncti; ſed ramen concurrunt hic, vt Iureconſultus ait. Huic ſi- mile eſt quod dicitur in L34·planè.§.ſi coniunctim. fl.de legat. i. ſed hæc fuſius à nobis explicata ſunt in diſputatione de iure accreſcendi. Ego plura de hag gontributione dicerem:ſed hic locus propriè perxti- net ad legem Falcidiã, de quo diximus ſatis accura- te ſuperiori loco. Alia quæſtio eſt pertinens ad lega- rorum augmentum vel diminurtionem in 135. Et ſi contra. hic. ff. Hic locus pertinet ad id quod anteè di- Ftum fuit à nobis, bonorum poſſeſsione cõtra tabu- Los petita, non euaneſcere pupillarẽ ſubſtitutionem, quamuis aliàs rupto teſtamento paterno, pupillare reſtamentum rumpatur. Non enim infirmatur ipſo iure paternum teſtamentum, bonorum poſſeſsione contra tabulas petita. Manet igitur rata pupillaris ſubſtiturio. De legatis idem dicendum eſt,& legata valere, quæ à ſubſtituto relicta ſunt, quamuis bono- rum poſſeſsio petita ſit. lNex duobus. 34.§.vlt, hic. ff. Imo addendum eſt— nõnunquam augeri pro- pter bonorum poſſeſsionem contra tabulas. quod videtur mirum eſſe, tantùm abeſt vt bonorum poſ- ſeſsio contra tabulas, qua reſcinditur teſtamentum paternum, obſit legatis relictis pupillari teſtamẽto, vt ętiam ea legata augeãtur. Id oſtendit Africanus in hac ſpecie, ded pro explicatione huius ſpeciei ne- geſſe elt aliqua declarare. Imprimis animaduertant ryrones bonorum poſſeſsionem contra tabulas dari filio præterito paterno teſtamento: nec tantùm filio præterito, ſed etiam inſtituto, ſi præteritus ei viam aperuerit, I.z.§. ſi quis ex liberis. ff. de bono. poſſeſ.
contra tab. Cum plures fili eſſent, vnus præteritus
eſt paterno teſtamento, alter eſt inſtitutus fortè in minima parte. Hic inſtitutus non poteſtex ſua per- ſona bonorum poſſeſsionem contra tabulas petere, quia præteritus non fuit: ſed commiſſo edicto per
eum, qui eſt præteritus, potęrit peterè bonorũ poſ-
ſeſsionẽ contra tabulas. Quandiu enim poteſt peti bonorum poſſeſsio contra tabulas, non poteſt peti bonorum poſſeßsio ſecundũ tabulas. Hic ordo ſer- uandus eſt. l.=. de bono. poſſeſ. ſecundum tabul. Et
Franc. Duarem lurileonf.
viſum eſt iniquum huic inſtituto filio non poſſè da- ri bonorum poſſeſsionem ſecundum tabulas, nec contra tabulas. Ideõq; viſum eſt, vt quamuis inli. tutus ſit non præteritus, nihilominus propter edi- gtum commiſſum ab alio, detur ei bonorum poſ ſeſsio contra tabulas. Secundum eſt, quòd reſciſſo teſtamento per bonorum poſſeſsionem cõtra tabu. las, legata nihilominus debentur coniunctis perſo- nis, veluti parentibus& filiis, aliisque perſonis, que expreſſæ ſunt edicto Prætoris in tit. de legat. preſta. Ner 1.1. videbatur nullo modo legata deberi reſciſſo te. 9 ſtamento:ſed vtilitatis cauſa receptum eſt vt ſaltemi filiis& perſonis coniunctis legata præſtentur. Hoc Bais upil edictum Prætoris ad ſubſtitutum nõ pertinet. Sub. ſtitutus præſtat legata omnibus. Ponamus legatai 55 eſſe relicta partim ab impubere,& partim à ſubſti. t tuto eiuſdem: petita eſt bonorum polſeſsio conttu ii' ſti tabulas: impubes legata à ſe relicta præſtabit cõiun. i 1 ctis tantùm perſonis: ſubſtitutus autem ommibunm ylu ſüh etiam extraneis legata præſtabit. Hoc pertinet a4dà tit. de legatis preſtan. Sit igitur hæc ſpecies, Paterfa- milias inſtituit filium ſuum impuberem,& ei ſub- ſtituit aliũ, ſi impubes deceſſerit, reliquit legata ab vtroque tam ab inſtituto, quàm à ſubſtituto: petita eſt bonorum poſſeſsio contra tabulas, propterea quòd aliquis eo teſtamento præteritus fuerat: pe. tuntur legata à ſubſtituto relicta. Quæritur an ke. gata præſtanda ſint,& quatenus præſtanda? Aitlu- reconſultus in 1.33. Et ſi contra tabulas petita ſit, Ge Bonorum poſſeſsione contra tabulas petita& n- ſciſſo teſtamento paterno, valere pupillarem ſubſii. tutionem,& relicta legata à ſubſtituto ita vt etiam pets utder augeantur legata, propterea quòd extraneus filius äl lußu/ non debet propter bonorum poſſeſsionem intega legata præſtare: ne aliàs non ſoluerentur, quia exta- neus filius non debuerit. Duobus modis accidete poteſt vt propter bonorũ poſſeſsionem petitam ſol. uantur integra legata, quæ aliàs non ſoluerẽtur. Pri- muùm, quia quanto minus ſoluit impubes ex legatis à ſe relictis, tantò amplius in hæreditate reperitur. Secundò fieri poteſt etiam vt plus peruenerit ad filium, propter bonorum poſſeſsionem. Filius inſti. tutus fuerat ex minima aliqua parte, vt ex vncia,te ſcinditur teſtamentũ paternum per bonorum po ſeſsionem contra tabulas: res recidit ad cauſam ii teſtati,& conſequitur totam hæreditatem, exqua 1 mcmannu vnciam taneidn labnicer vnt multò plus ad eum Psderen peruęnit. Fir ergo nonnunquam vt bonorum pof u ſeſsione cõtra tabulas petita,& reſciſſo teſtameno paterno, augeãtur legata, quæ relicta ſunt ſecunds ecn m. tabulis. His conſequens ſubiicit Iuriſconſ.vt quem.- drricäülh admodum augeatur legata propter bonorum So d üch b ſeſsionem contra tabulas petitam, ita etiam bee 3 diminuantur propter eã poſſeſsionem. Quod dir mus augeri legata, non eò pertinet vt ſempelalt geantur: ſed quia id plerunq; accidit. Sed potelac cidere etiam yt bonorum poſſeſsione conttatsbt- las perita, legata non præſtentur, quæ alidspfra- rentur integra ſi impubęs minus capiat. Selus otte ei ablatus eſt bonorum poſſeſsione contia tbulas petita: ratio ſuadet vt ſicut accedente portione 4 reditatis legata augentur, ita etiam decedente pot tione hæreditatis legara minuantur. Eſt locus com
muuis de contrariis. Eſt enim cadem ratio ceme b rlofu
—
C u —

keden rorum. Tametſi autem verum ſit petita bonorum un w A ollebione contra tabulas, nihilominus valere pu- diien illarem ſubſtitutionem. Notandum tamen eſt ſi 4 nie Nem perat bonorũ poſſeſionem contra teltamen- un dän tum patemũ,⸗qui ſubſtitutus eſt pupillo, eum repelli Dharcäiarehilli anquam inchgauum. lis qui 5 arai vontr 2,22 fhic. Vulgare illud eſt, eũ qui impugnat 4 urandh reſtamentum in quo inſtitutus eſt, vel aliquid ei ro- lieltſe haum eſt, ab eo repelli tanquam indignum. I. Pa- toris dtt— nianus.„meminiſſe. ff. de inoffi. teſta. Sed de eo
o ſgurt queſtio erat, qui impugnat teſtamentum paternum,
1 aneea on pupilare,& vult admitti ad pupillare, quæri- s exn nd 4 an admittendus ſit? Et dicitur non eſſe admit- ſirarumdh Eeiuslollegatum.5. qui principale.ſfde his, que mnidu n vr indig. Quandoquidem pupillare teſtamentum piben a cltaccliio arq; ſequela paterni teſtamenti. Sequens
donmmxt zurm poſtremus locus elt huius diſputationis, Aſerli nempe de pupillari ſubſtitutione, in quo quæritur udſinns m uomodo hnlatur pupillaris ſubſtitutio. wiueh Quilu modaus pupillarus ſubſtitutio finitur. gkur haehhe„„ aumaß(a2r,““ leceletni TAriiss modis finiri dicitur pupillaris ſubſtitu- o,qwamaält I tio. Imprimis pubertate finiri dici tur. in l. in contra tabul pupillari. 4 in Lex facto. 41.in Prin. hi S. ff. Ratio b dento prmein eſt manifeſta ex iam dictis. N am ſubſtitutio pupil- vo relida G aris ſub hac fit conditione, Si fllius impubes deceſſée- qunens mt u Ergo poſteaquam factus eſt pubes, quia certum Icuntrauua eſt cum nõ poſſe amplius impuberem decedere, di- contn nhlit citur expirare pupillaris ſubſtitutio. alias iniuria fie moxralecegn xet filio. nam ci adimeretur hæredis ſibi inſtituendi
garadlödbin facultas, poſſquam pubes b actus erit. Addit in d.lin b gtersxule Pdilarilurecoſiltus:Lirer ougius tmus, Ge Non dorum zilir tanrim itaque licet filio ſubſtitui pupi llariter, ſi ita snon(Glern vdiximus ſubſtitutio concepta fuerit, 97 im pubes iit. Dubunt Aereſerit: Sed etſi longius tempus comprehenſum ri afimf ſityvt ſta dixerit teſtator, 5- deceſſérit lius meus in- Aäubt ra vigintjannes, vel quandocunque deceſſerit Hoc eſt Tan a quod dicitur in lverbis ciuilibus. 7. hic. ff Si teſta- ldu hn tor exceſſerit quartumdecimum annum, fruſtra fit — fubſtitutio,nullum ergo effectum habet: non valet ne iure zuidem fddeicommiſsi. Dicit Iuriſconſ. ver an eg bu ciuih us, quia verbis precariis poteſt onerari fi- a alcqun deicommilloaà teſtatore, vt reſtituat liæreditatem etiam poſt quartumdecimum annum, vt dicitur in rur lcdtercdiz5 cdm flle hickfk Teſtator cùm inſti- tuit ſ um ſuum poteſt eius fidei committere, vt re- tuat herditatem, ſiue pubes, ſiue im pubes deceſ- 3 elidetbisrecariis vt peto, rogo. verba hæc ſunt n Pau arlhalue diſtinguuntur à ciullibus. Ciuilia ver- 3 ba ſum velda iuris ciuilis, ide NW iuilis, id eſt„legum ipſarum. on enim licehat olim quibuſcnnque verbis hære- 4. h inttituete:ramen dubitatum fuit apud veteres, Bn, neechn heredis inſtitutio facta Valere poſsit, 5* L 3 Titiu⸗ dominus eſto: quia legitima d Frant, S culliaverba, quibus vtendum eſſet. Preca-
1s quia cũ reſtitui iubet hærcditatem * 84“ L6 e lecn, telkator, nul aſfcit t hæreditatem ſuam
ar,u Watoris tantum facul mi
iniuria impuberem. Nam te-
ommiſſ,&c Sed fubſtitutio pupillaris 10 le bonis ipſius:& fieret iniuria pu- 11 dam rur ei hæercz, quem mutare non poſſet rcuei ig Poſtquam coœperi hbe non poſl
1 nuumn„ Perit habere teſtamenti factionem. ala I. e 4 r eadETl⸗
fleine
In Tit. De vulg.& pupil. ſubſtit.
Vnde permittitur tantùm patri ſubſtituere filio ſuo: quia eſt in ea poteſtate, vt ſibi teſtamentum facere non poſsit. Addendum eſt& breuiori tempore in- terdum fieri hanc ſubſtitutionem pupillarem. Nam
etſi teſtator ita ſubſtituere ſoleat, Si frlius meus impu-
bes deceſſerit: tamen ſi velit poteſt breuius tempus comprcehendere, vt, Si dectſſerit intra decimum, vel oεauum annum I.ſi ita quis. 19.& l. qui plures. z1. hic. ff. Inde naſcitur quæſtio in l. ex facto. 43. 5. item quę- ro,&c. Teſtator hoc mõdo ſubſtituit filio ſuo, Fi. lius meus ſi impubes deceſſerit intra decimum annum, Titius hæres eſto, ſi intra anni decimumquartum, Ma- uius. Filius deceſsit octo annorum, quæritur an fub- ſtitutus admittendus ſit ad hæreditatẽ pupilli? Ti- tius petit hæreditatem, quoniam dicit intra deci- mum annum impuberem deceſsiſſe. Idem quoquc dicit Meuius, ego ſubſtitutus ſum fub conditione, ſi deceſſerit intra decimumquartũ annum. At verum eſt eum intra decimumquartum annum deceſsiſſe, qui decedit intra annum decimum, etiam decedit intra annum decimumquartum, maiori numero minor continetur. Quæritur vter admittetur:? Iure- conſultus hic oſtendit quæſtionem eſſe voluntatis. Vidẽdum eſt quid teſtator ſenſerit, ſi quid appareat ex cõiecturis, id ſequendum eſt: ſi nihil aliud appa- reat, credibile eſt teſtatorem Titiũ, quem ſubſtituit breuiori tẽpore voluiſſe pręferri Meuio, quẽ ſubſti- tuit ſi intra decimumquartũ annũ deceſſerit. Vide-
retur ſuum tempus in ſingulis ſubſtitutis:ſicut dici- mus generi per ſpeciem derogati. l.vxorem. 39. 5. fœliciſsimo. ff. de legat. 3. vt cum aliquid generali- ter legauit teſtator,& ſpecialiter poſſea id legauit. Hinc deciditur quæſtio vulgo agitata de iuriſdi-
ctione. Duo conſtituti ſunt iudices, ita vt vnus de
cauſis pecuniariis cognoſcat, vſque ad decem au- reos, alter vſq; ad cenrum aureos. Is, cui iuriſdictio conceſſa eſt ad centum aureos, vult etiam cogno- ſcere de iis, quæ ſunt intra decem aureos. quia, in- quit, ſi ſit cauſa intra decem aureos, eſt eriam intra centum: ſed credibile eſt legiſlatorem vnicuique ſuum numerum ſeruari voluiſſe. Coœpimus dicere quibus modis finiatur pupilla- ris ſubſtitutio. De tempore diximus. Idem dicen- dum eſt erſi adita non fuerit hærcditas ex paterno teſtamento, vel ruptum, vel infirmatum paternum teſtamentum fuerit, vt diximus de v ulgari ſubſtitu- tione. Diximus etiam ſuprà, ſi deſierit filius eſſe in poteſtate patris tempore mortis eiuſdẽ fieri etiam irritam pupillarem ſubſtitutionem. l. 41.§. ohęredi. §. ſi cùm filiæ. vbi expreſſum eſt. Quamuis fuerit fi-
lius in poteſtate teſtatoris tempore facti teſtamẽéri:
tamen ſi nõ fuerit in poteſtate tempore mortis, pu-
pillarem ſubſtitutionem euaneſcere. Hinc cõſequi- tur ſi arrogatus fuerit filius poſt factam pupillatem ſubſtiturionem, eam ſubſtitutionẽ euaneſcere. quia tranſit per arrogationem in alienam familiam. 1.7.
nec ei.§. Is duntaxat. ff.de adopt. Ait Iureconſulti s cauſe cCO gnitionem neceſſariam eſſe in arrogatione
pupillorùm, ne in poteſtate ſit tutorum tutelam fi⸗
nire,& pupillarem fubſtitutionem à parẽte factam extinguere. Vtilitatis tamen cauſa receptum eſt hoc caſu, vt detur actio contra arrogatorem: eius
facto finita eſt pupillatis ſubltiturio, vt dicitur in
Jy 3
333

Franc. Duarem luriſconſ.
534 138. al. 40. cauſa cognita.ff.hĩc. Cùm quis arroga- ratus ſit patris poteſtate, ſic accipi debet, ſi omnino uerc, id eſt ſatiſdare liberatus ſit, vt nulla ſcilicet ſpes ſit eum reduci
tur ab alio, cogitur arrogator ca ſdarg berat lpes! ſe reſtituturum hæreditatem iis, ad quos pertinerèt poſſe in patris poteſtatem. Verùm hic ſpes quidem
omnia, ſi fllius arrogatus non eſſet. Hac ſatiſdatio- eſt eum poſſe ſubiici paternæ poteſtati, ſi fortè re. ne conſulitur legitimis hæredibus, conſulitur etiam dierit pater ab hoſtibus, atque ideo dicitur pende-
ſubſtitutis, ſi qui ſint ſubſtituti pupillariter filio ar- re ius patriæ pote ſtatis. l.penult. ff. de liber.& poſth ubitit ſi ab hoſtibus. in Inſtitutio. Quibus modis ius
rogato. Et ſi omiſſa ſit cautio, dabitur tamen vtilis& 5. actio. Directa enim non dabitur, Per capitis enim patriæ poteſtatis ſoluitur. Quoniam igitur tempo.
ga eſt ſubſtitutio: nec poteſt ex re mortis patris, minimè poteſt dici filius omnino
ere. Idem dicitur in l.nõ enim. liberatus eſſe paterna poteſtate, meritò etiam dici- m. Inſtit. de tur ſubſtitutionem pupillarem non euaneſcere pro-
dop. Aliud pter captiuitatem patris. Non obſtant igitur, hac exemplum eſt de captiuitate tam patris, quàm filij, ratione, obiecta veterum. Quamobrem dicendum ſi facta ſubſtitutione pupillari, captus fuerit pater eſt in hac ſpecie conualeſcere ſubſtitutionem pu- ab hoſtibus, aut fllius, aut vterq;. Quęſtio eſt hac de pillarem per legem Corneliam. Ecce, quemadmo. xe tractata in l. 26. al. 288. Lex Corneſſa. ff.hic. vbi du- dum in hac ſpecie irrito facto teſtamento patris plex eſt queſtio:vna eſt de patre capto ab hoſtibus, propter captiuitatem, in conſequentiam fit irritum cum pater captus eſt ab hoſtibus. Altera eſt de filio, pupillare: ita etiam confirmato patris teſtamento cùm filius captus eſt ab hoſtibus, non etiam pater. Per legem Corneliam„1 conſequentiam quoque Tertia eſt in l.ſi pater. 29. Cum vterque captus eſt confirmatur pupillaris ſubſtitutio, quæ teſtamen. ab hoſtibus. Quod adprimam quæſtionem attinet, tum filij eſſe dicitur. He cum pater ſolus captus eſtab hoſtibus, non etiam Secundus caſus eſt in d l. lex Cornelia lc ait Iureconſultus ibi, Hæereditas ad ſubſtitu- cùm filius ſolus captus eſt ab hoſtibus, poſt factam tum, Cc. Legem Corneliam confirmare teſtamenta ſubſtiturionem,& pater manſit in ciuitate: ibi gedl eorum, qui apud hoſtes deceſſerunt, id eſt, confir- ſi pater,&c. Si pater ciuis deceſsit. Maior profecto mat teſtamẽta facta ab iis, ꝗui capti funt antequam dubitatio fuit in hac ſecunda ſpecie, Arminſths caperentut. l.Lege Cornelia. ff.de teſta. Teſtamen- riore. Non enim videtur in hac ſj pecie pupillars dahr anod urc Sacrum et, irirum fir capriuitate Aib irurin eraſem, flij, quod irritum haaum poſtea ſecuta: ſed lege Cotnelia confirmatur vrili- eſt capriuitate eiuſdem, confirmati propter legem tatis cauſa, perinde ac ſi deceſsiſſet ante captiuita- Corneliam. Lex ſiquidem Cornelia loquitur dett.* tem is, qui caprus deceſsit apud hoſtes. Lex Cor- ſtamento, quod factum eſt ab eo, qui captus eſtab aruigr bih nelia loquitur de teſtamenris fattis ab his, qui ca- hoſtibus. Lex Cornelia ait, Si quis teſtamentum fe- pri ab hoſtibus, apud hoſtes deceſſerunt. Sed Julia- gerit iure, deinde captus ſit ab hoſtibus,& apud ho. b nus interpretatur ſic legem Corneliam, vt pertineat ſtes deceſſerit. Id teſtamentum perinde ratum elle, Paätrars flu eriam ad ſubſtitutionem pupillarem, quam pater ac ſi ante captiuitatem deceſsiſſet. Filius poſt mot. teſtamentum ſibi faciens, filio ſuo impuberi fecit. tem patris ſui captus eſt ab hoſtibus: deceßitqus Cum confirmat teſtamentum à patre fadtum, con- apud hoſtes. Quæritur igitur an ſubſtiturio pupi.
diminutionẽ extin recto iure actio cõpet &l. his verbis. ff. de adopt. 5. cùm aute adopt.& hæc propriè pertinẽt ad tit. de a
laris irrita facta ſit omnino? an verò conualueri
firmat omnem hæreditatem quæcunque ex eo te- ſtamenco defertur, ſiue ex inſtitutione hæredis pa- per legem Corneliam, ita vt ad ſubſtitutum perti. a nmo quo terni, ſiue ex ſubſtitutione pupillari, ibi; Qucad neat cius hæreditas: Reſpondendum ita profect mui quemque,&c Sed dixerit aliquis, hic filius deſiit eſſe mihi videtur, Si ſpectemus verba legis Comeli Nrioxen in patris poteſtate, viuo adhuc patre. Ergo ſubſtitu- videtur quidem non confirmari. Verum certè eſt, löcnno tio pupillaris irrita fit ex his, quæ lam à nobis dicta cùm confirmatur patris teſtamentum, ſubſtitutio- Rlääen ſunt in L.cohæredi. 6. cùm filiæ. vbi cùm filia cui fa- nem pupillarem in conſequentiam confirmari: t Ei 8——
bſtiturio, exit ex familia patris, in ſuperiore ſpecie patuit. Verùm pater hic mu. ee pillaris ſubſtitutio. Hoc quam fuit captus ab hoſtibus: nunquam quoqie an 5 eius teſtamentum factum irritum. Quomodo teru igitur poteſt teſtamentũ fllij cõfirmari lege Cotne- lia: Nö enim cõueniunt verba legis Corneliæ huic him derſe ſpeciei: quia non fecit hoc teſtamentum fllius:ſed 4 pater. Reſpondet ad hæc obiecta Iureconſultus, rie
Kta eſt pupillaris ſu viuente patre, irrita fit pu zurẽ accidit in hac ſpecie, in qua ponimus caprum eſle patrem ab hoſtibus, filium ciuem remanſiſſe: patrem deceſsiſſe apud hoſtes, geinde filium in ca- ptiuitate eſſe: quo autem tempore pater deceſsit,
qui erat in poteſtate hoſtium non poterar alium in Non incommodè Aicitur, hereditatem eius eale i
- la poteſtate habere. Ergo videbatur irrita facta nelia, C. His verbis vſus eſt Iulianus, quo nic. Anagn pupillaris ſuhſtitutio, quam tamen lulianus ait va- xetur id minimè conuenire verbis legis Corneli ütu ci ſer Sed reſpondendum eſt huic obiectioni, non Atque ideo lureconfultus in 1. 10. pater.§.Hnol. bnben omnino liberatũ fuiſſe patris poteſtate filium tem- tuo. ff. de capti.& p oſtlimi. reuerſ. da adin ti 1 19 pore mortis patris:; quanquam ratio ſuperior mo- lem eſſe actionem ait, deficiente directa atiole, en ſocun Na. a
mexX yt dicerent non valere propter vtilitatem. Sed tunc quidem id loer atalu ſuhitjrutionem, quorum quidem opi- bet, vt Iulianus hic ait, Si mortuo, Sr* Ludig⸗ enane rt VIpjanus in l. pater. fl. de capti:& tur fiet ſi viuo patrę: Iuriſconſultus india. T lMcn m, non probat. Nec Cornelia. verſicul. Si verdò viuo patre, I Keh euun
M
o. Quoniam cum di- quit, ratio impedit ne lege Cornelia dican Cül n
enim probanda elt talis opinio. cimus, irritam fieri pupillarem ſubſtitutionem, ſi mata eſſe pupillaris ſubſtitutio, ſi mortuus ſit 8. alit dun filius ante mortem patris exierit ex familia,& libe- qui erat in ciuitate: quia omnino ſunt bona ls eß beh

coüleglenm fimad in cofleglen ubſtituri u
nd 1 ler(a Kabhofib manltt ncla ſs decebit cunda hec tur in haeßf müiij,qowlu a, coofrmaͤn ſem Comelu-
1
nekadenyghr aitSiqub rir ſit dotbe merrun gelt n decebilali ckt b luiti arigtur ali
zmoino u
In Tn. De vulgari& pupill. ſubſtit.
us bona tanquam propria, præſertim ſtorum, quo omnia ſunt patris.
tt in. ſi pater. 27. frhic. Sed intel. voteſt ex iam ſuperius dictis. Ex his facillimè lhee cpoterimus quibus modis finiatur pupil- mrelliee 4 tio. Ex his prædictis naſcitur quæſtio rs ſib ai en. hic. ff. Qui habebat filinm,&c. ſpe- 1 Doſolrus Scæuola hic ex facto, fuit hu Quidam habebat filium& filiam impu- eaxtate erant, vt poſſet eis fieri pupillaris beresine atre. Inſtituit filium hæredem, exhæ- lam:filoo inſtituto, filiam ſubſtituit: filiæ cthætcdatæ ſubſtituit etiam vxorem& ſororem
.. 1.—.... ua. Subſtituit el pupillariter, vt exiſtimo,& poſtea
gum cſt ceſtamentum, Teſtator inſtituit filiũ ſuum Herw ſubſtituit ei filam exhæredatam:& filiæ cxhæredata ſubſtituit vxorem ſuam cum ſorore.
dicam di antequam nubilis eſſet, decedèret: ita fa- icam. d1 altequc,
Peinde ſlia, quæ fratri ſuo ſubſtituta erat, deceſsit rior amte alium: deinde filius, vxor cũ ſorore, quæ fubſtitutæ lucrant, huic filiæ petunt hereditatem fi- li& filiæ. Quæritur ergo an ex iure ſubſtitutionis poſsiot petere hæreditarem filij? Probabiliter qui- ſem de co dubitatum fuit. Quia vxor, quæ ſubſti- tuta eſt hiliæ, videtur etiam ſubſtitura filio eſſe:
quandoquidem filia ſubſtituta filio fuit. Diximus
·*
aim in interpretatione. l. cohæredi. in princ. Ter- itutus eſt ſecundo, videri etiam ſub-
num qui ſubſtitatus clt lecun O, viereria ſiitutus primo. Hinc vulgò dicitur ‚Subſtitutum ſub- firuti mei, ſſe meum ſubſtitutum.l. ſi Litius. 25. bic. ff &.ſed ſi inſtituto. de vulga. ſubſtit. in Inſtitutioni- bus.In hoc cafi, in quo proponitur filia, quæ ſubſti- tuta erat filio,prior deceßsiſſe, dicitur non pertine- re filij hereditas ad ſubſtitutos filiæ. Eſt ſanè hic lo- cus valde diffcilis. Vulgò dicitur, hoc Scæuolæ re- ſponſum eſſe intelligendum de ſubſtitutione pupil- laril.cohæredi. cum ſimil. de ſubſtitut. vulgari. In ſubſtiturione vulgari aiunt verum eſſe, Tertiũ, qui
ſubſtitutus eſt ſecundo, primo quoque ſubſtitutum
videri verum in hac pupillari ſubſtitutione, hoc di- ci haudquaquam poſſe. Rationem hanc adferunt, quia finita eſt ſecunda ſubſtitutio hoc caſu puber- tate fille, cum finita ſit ſubſtitutio pubertate filiæ:
nam fllia prior pubes deceſsit, quomodo poteſt
vxor& ſoror iure ſubſtitutionis admitti? Ecce le- Gtio Florentina,& aliorum veterum librorum, non conuenit huic interpretationi. Sic legitur in d.. pe. in fin. Cum filia impubes prior deceſſerit, Cc. Alij vul- Frres lir habent, pubes. Et Accurſius animaduer- tit hanc lectionem. Inepta eſt tamen interpretatio huius loci Accurſij. Ecce, nõ dubito uin fuerit ſub- ſtitutio bupillaris tam prima, quàm ecunda in hoc
cxuolæ teſponſo,&ſi quidam exiſtiment vxorem ubſtitutam fuiſſe filie vulgari modo: exiſtimo pu- pillarem fuiſle.Ibi, Si atequam nuberet,&c Scio hec verba amdigua eſſ. Polllun enim intelligi ſi ante- quam nubilis eſſet ætatis. poſſunt etiam ad ipſarum
4 n 7.... uptlarum celebrationem referri, quomodo accipi
dobio dedem In l. ſancimus. C. de nupt. ſtatuit lu Bundes mentio fit nuptiarum, hæc verba 8. 18 cac tempus, quo nuptiæ celebrantur. vauen utio luſtiniani tunc locum habet„Cüm
ſ m, qui hoc verbo vſus eſt aliud ſenſiſſe. pectanda cit enim voluntas in ambiguis. At ma-
535
nifeſtè apparet hanc non fuiſſe voluntatem teſta- toris, vt vulgariter ſubſtitueret. Nam proponitur filia exhæredata. Conſtitutio Iuſtiniani pertinet ad declarationem huius verbi, cum obſcura eſt& am- bigua voluntas eius, qui hoc verbo vſus eſt. Dicen- dum igitur eſt de pupillari ſubſtitutione Sceuolam hic loqui. Sed cur reſpondit Scæuola iure ſubſtitu- tionis filij hæreditatem ad ſororem& vxorem non pertinere: Hoc reſpondit ſecundum ea, quæ propo- nebantur, quamuis in aliis exemplis ſubſtitutus ſe- cundo, ſubſtitutus eſſe primo intelligatur. in d.l. ſi Titius. Ioquitur Iureconſultus de ſubſtitutione vul- gari, in qua ſubſtituti& inſtituti ſunt hęredes in ea- dem hæreditate. Vnus eſt ſubſtitutus cohæredi ſuo: deinde huic ſubſtituto alter eſt ſubſtitutus.& ait ni- hil referre vter prior deceſſerit. In dict. l. cohære- di. loquitur de pupillaribus ſubſtitutionibus dua- bus, in quibus diuerſæ ſunt hæreditates. Pater, qui ſubſtituit pupillariter filio ſuo, facit teſtamen- tum fllio de bonis filij, vel filiæ. Si teſtator ita dice- ret, i filius meus impubes deceſſerit, volo ei hæredem eſſe Titium, vel filiam:& ſi filia deceſſerit impubes, vo- lo ei hæredem eſſe Seium. diuerſæ ſunt hæreditates,& nulla ratio eſt cur ſubſtitutus vni intelligatur ſub-
ſtitutus alteri. Hæc de ſubſtitutione pupillari. Iam
videndum eſt de ſubſtitutione quaſi pupillari, quæ vulgo dicitur exemplaris ſubſtituio.
De quaſi pupillari ſubſtitutione. CA P. XVII. Haus ſubſtitutionis quaſi pupillaris auctor I firt luſtinianus, vt ipſe teſtatur in§. qua ratio- ne. de pupill. ſubſtit. in Inſtit.& ſatis apparet ex con- ſtitutione eiuſdẽ, de ea re in l. humanitatis. C. eo. In ea lege ibi, parét: bus indulgemus: his verbis ſi gnificat ſe id indulgere, quod anteè permiſſum nõ erat. Ante Iuſtinianũ nõ erat permiſſum ſubſtituere puberibus prętextu infirmitatis alicuius. Nõ erat moribus re- ceptũ, vt filio iam puberi, qui teſtamentũ facere non poterat, quia erat furioſus pretextu furoris vel infir- mitatis alicuius, pater ei facere poſſet teſtamẽtum. Non fuerant auſi veteres tam longè à præſcripto iuris publici& legum veterum recedere. lus publi- cum non permittebat quem alij facerc teſtamentũ: ſed ſibi tantum.l. 43: ex facto. hic. ff. Si hoc permiſ- ſum fuiſſet non erat opus vt id à Principe implo- rarctur. qui enim volebant aliis huiuſimodi perſo- nis teſtamentum facere, id ſolebant à Principe im-
herrae Itaque ego dixi Digeſtis inſcriptum eſſe
hunc titulum de vulgari& pupillari tantùm ſub- ſtitutione. Veteribus Iureconſultis erant tãtùm no- ta hæc genera ſubſtitutionis vulgaris& pupillaris,
Compoſitores Codicis inſcripſerunt de impub.&
aliis ſubſtit. vt complecterentur omnes alias ſubſti- tutiones, quæ Principum conſtitutionibus inductæ ſunt. Humaniter igitur hoc induxit luſtinianus, vt ſicut pater filiis ſuis impuberibus pupillatiter ſub- ſtituere poteſt. quia in ea xætate ſunt, vt fibi teſtamẽ- tum facere non poſsint: eadem ratione pater habès filium furioſum, qui propter furorem non poteſt fa cere teſtamentũ, poſsit ei facere teſtamentum. vnde dicitur exemplo pupillaris ſubſtitutionis introdu- a eſſe. Saa ratione ſolitus ſum vocare, quaſi pu- pillarem ſubſtitutionem, cùm alij eam exempla- rem vocent. De hoc genere ſubſtitutionis nos ſum matim dicemus per locos communes.
Ty.

————— „— 3 4 1—— ——— 95————— ————— *—
535 Franc. Duareni luriſconſ.
Quls ſubſtitaere poteſt hoc genere ſubſtitutionis quaſt pupillari. CAv. IIIIäA Vſtinianus ait in conſtitutione ſua, parentibus ſe indulſiſſe vt ſubſtituere poſsint filiis furioſis hu- auſa. Et notandum eſt Iuſtinianum lo-
manitatis c m lo tibus,& hoc intereſt inter hanc ſubſti-
aui de paren
tutionem& pupillarem. Permittit luſtinianus non tantùm patri: ſed etiam matri ſubſtituere filio ſuo furioſo, hoc genere ſubſtitutionis.& loquit ur nomi- narim de matre, ibi, Si quis, vel quæ Deinde ibi„Vt teſtatvici liceat. Verba conſtitutionis luſtiniani ma- nifeſtè oſtendunt hoc non tantùm patri: ſed etiam
matri indultum eſſe,
Copimus diſſerere de ſubſtitutione quaſi pupil-
lari. Docuimus, quæ ſit cauſa& origo huius ſubſti- tutionis. Deinde quis poſsit ſubſtituere hoc generc
ſubſtitutionis. Et diximus parentibus licere ita ſuuib-
ſtituere, ſine vlla parẽtum diſtinqione. Nam etiam matrem ſubſtituere poſſe filio dicitur. d.l. Jumani-
tatis, C. de impub.& aliis. Solet quæri quænam ſit
ratio diuerſitatis inter pupillarem ſubſtitutionẽ& hãc, de qua loquimur. Patri tantùm licet ſubſtixue- re filio ſuo impuberi, Si impubes Aeceſſerit, vt dixi⸗
mus. Mater non poteſt ſubſtituere filio ſuo impube⸗ ri, Ji impubes deceſſerit Hoc igitur intereſt inter pu-
pillatem ſubſtitutionem& hanc quaſi pupillarem. Ratio tamen diuerſitatis mihi videtur nõ ſatis vul- go nota eſſe. Ego ſupra admonui pupillarem ſubſti tutionem ortam eſſe ex interpretatione prudẽrum: non ex lege aliqua, aut conſtitutione. Cùm viderũt luriſprudentes permiſſum eſſe ſihi teſtamentum fa- cere:ſibi heredem inſtituere vel primo, vel ſecũdo gradu verbis legis, non autem alij teſtamentum fa- cere:tamen induxerũt hoc genus ſubſtitutionis, ita vt legibus non videretur aduerſari, quaſi pater fa- ciens teſtamẽtum filio ſuo, quem haber in poreſta- te, videatur quodammodo libi ipſi teſtamẽtum fa-
cere: quia pater& filius qui eſt in patris poteſtate,
dicũtur pro vna perſona haberi. l.vlt. C. hoc tit. Hic eſt ortus pupillaris ſubſtitutionis, vt diximus ad 1.z. hic. ff Veteres Iureconſulti, quorum erat munus ius interprętari, non autẽ nouũ ius condere, non fuerũt auſi quicquã cõtra leges inducere aperte. Conttariũ hoc autem fuiſſet publicis legibus, ſi matri permiſ- ſum fuiſſet teſtamentum facere filio ſuo. non enim hoc dici poteſt de matre, quia mater non habet fi- lios in ſua poteſtate, ſicut pater. At Iuſtiniani maior fuit auctoritas, quàm luriſconſultorum. Hæc igitur ſubſtitutio, quam vocamus quaſi pupillarem, ortũ hahet ex luſtiniani cõſtitutione, quæ lex eſt, queque legis auctoritatem& vim habet. Non eſt veritus Iuſtinianus, ne contra leges aliquid induceret: nève ob id reprehenderetur quòd contra leges veteres aliquid conſtitucret, non enim cam auctoritatem habebant lureconſulti, quam Iuſtinianus ipſe, qui Princeps& Imperator fuit. pectauit ergo luſtimia- nus quod credidit expedire. Ideõque cõſtituit aper-
tè, vr liceat parentibus ſi filios furioſos habeant, eis
teſtamentum facere, nec diſtinxit patrem à matre. Inde quæritur ¹ quid ſi Vterque parens velit facere teſtamentũ filio, velitque ſubitituere filio hoc gene- xe ſubſtitutionis, hoc eſt tã patet, quàm mater? Lex quidem ait permiſſum eſſe parentibus, hoc eſt non
Mouet me quod hæc ſubſtitutio quaſi pupillarisad exemplum ſubſtiturtionis pupillaris inducta eſt,&
ſolùm patri, ſed etiam matri: ſed quæritur, an vtri-
que teſtamentum facere permittatur,& ſi ab vtro, teſtamẽtum erit factum, vtrum potius obtinere de
beat: Verba cõſtitutionis hic deficiunt,& fortè ho- non venit in mentem luſtiniano, cum hanc coulti tutionem ederet, cùm verba conſtitutionis hic deft. ciant, confugiendum eſt ad legem communem& rationem iuris. Nos igitur ſpectamus quod rationi iuris cõſentaneum eſt,& probabilius videtur patris teſtamentum præferri, niſi fortè in ſuis bonis mater
ſubſtituat. Hac ratione minus recedimus ab exem. 5 plo pupillaris ſubſtitutionis. nam in pupillari ſub tutione potior eſt cauſa parentis, quàm matris. non enim licet matri ſubſtituere filio ſuo impuberi pu. pillariter. Præterea ſalubrius ſemper habendum eſ patris, quàm matris conſilium in rebus filij. Argu. mẽtum ducitur ex I. 1.& 2. ff.ide confirm. tut. vbi pa. tri filio ſuo tutorem teſtamento dare licet, ſine vl diſtinctione ſimpliciter, adeò vt nulla inquiſitio ne- ceſſaria ſit in eum tutorem, qui datus eſt à patre te ſtamento, ſed cùm mater filio ſuo dat tutorem t. ſtamento ſuo, inquiritur in mores tutoris ab ea da. ti,& alia omnia quæcunque videntur neceſſarig ad tutelam adminiſtrandam, nec recipitur ſine inqui. ſirione is tutor. 4 M
Cui fjat hæc quaſi pupillaris ſulſtitutu Si dAP. X7X. JOc ſatis demonſtrat conſtitutio luſtiniani; I Jquam interpreramur. Conſtitutio luſtiniant inrexun apertè oſtendit liberis ita ſubſtitui. Omnibus lib. qundu ris parentes ſubſtituere poſſunt hoc genere ſublti. ecna turionis, veluti filiis, nepotibus, pronepotibus. Ntiian cau enim omnes continentur liberorum appellatione: & hoc intereſt inter hanc ſubſtitutionem& pupil larẽ: quia fubſtitutio pupillaris ad eos tãtùm liberos pertinet, qui ſunt in poteſtate eius qui teſtamẽtum facit. At hic non requiritur vt ſint in poteſtate. At- gumentum eſt 2ud4 matri licet facere teſtamẽtum liberis, quos tamen non habet in poteſtate. Sed quę. ritur an non tantùm legitimis ſubſtituere liceat, ſed & naturalibus. De adoptiuis non eſt dubitario: quia ſubſtitutio pupillaris fit adoptiuis, ſicut legitimis, ſed de naturalibus tantùm dubitari poteſt. Vari ſunt opiniones, ſed exiſtimo naturalibus tantim non poſſe ſubſtitutionẽ fieri, de qua hic diſſerimu.
in omnibus ſequimur hoc exemplum: niſi quate. nus aliquid apertè exceprũ reperitur. Excepta verd quædam reperiuntur cõſtitutione Iuſtiniani,& aliis locis:ſed vbi nihil exceptum reperitur, dicendũ ek
nos ſequi debere hoc exẽplum. quia apertè dicituu aua
—...—..„— 3 Ate exẽplo ſubſtitutionis pupillaris inductàã eſſe. Qur. iü ritur etiam de impubere, an impuberi licear itaſſ an
ſtituere? Sunt qui contendant non licere: ſed lccs dlm
tantùm ſubſtituere hoc genere ſubſtiturionistin impuberi,& ſuã opinionem his leuibus argunti 8 aut potius nugis tuentur. Inquiũt, vbi eſt ordiund ür remediũ, nõ admittitur extraordinariũ. Egobreut- 1 ter dico etiã filio impuberi ſubſtitui poſſe hoc ee glen nere ſubſtitutionis. Id ſatis oſtẽdit Iuſtinianusii e dedi
ſtit.. qua rationc. de pupil. ſubſtit.vbi ait licere ſu ſtituere filiis mẽte captis,&ſi puberes ſint. Cum alt
licere ſubſtituere,&ſi puberes ſint, manifeſtè oſen

d lonen, er 2„„ 8 „Votdoin 38 caſu expreſſo: non ſatis ei conſuletur. quia fortè
decedet inea infirmitate vt non poſsit ſibi teſtamẽ uum kcete. Hoc igitur genus ſubſtitutionis non tã- tuͤm neceſlarium eſt vtile filio impuberi:ſed etiam aberi. Nam hoc remedium pupillaris ſubſtitutio- d nis non ſatis plenum eſt atque ideo nugatorium a l quod dicitur non eſſe locum extraordinario re- eres o‚cum ordinarium remedium eſt magiſque nugatorium eſt:quod adducunt ex l. qui habet. ff de turel Alia eſt quæſtio, an filius patri furioſo ſubſti- tuere pobitevarię opiniones ſunt de hac re. Sed exi- ſtimo flium patri furioſo ſubſtituere nõ poſſe. Lex de liberis tantum loquitur. Lex permittit tantůùm liberis ſuccedere non etiam parentibus. C õſtitutio hæc non permittit ſubſtituere parentibus, nec eadẽ eſt ratio. Si quis fortè dicat eandem eſſe rationem, vt plerique dicunt, indecorum eſt, vt ait lureconſ.in Irz his qui in ea cauſa. ff. de tuto. datis ab his. patrẽ àfilio regi. Dubitatũ enim fuit, an filius patri furio- ſo curator poſsit dari? Videbatur indecorũ eſſe pa- ttem à filio regi, cũ filius contrà à patre potius regi debeat, ideo vix tandem receptum eſt, vt curator pollu lrn daretur filius patri furioſo, quod tandem obtinuit. ei d.l hus qui in ea cauſa.& l.1. de cura. furio. cùm hoc epo lb mn non niſi neceſsitatis cuiuſdam cauſa receptum ſit urlbenms propter adminiſtrationem bonorum patris. Ratio ne lüblium non permittit, vt dicamus filium poſſe patri ſuo fu- bilhtsati noſo ſubſtituere hoc genere ſubſtitutionis: nam te- teltat cisſit ſtamemi facio publici iuris eſt Non idem dici po- ritur ytlmsm, teſt de teſtaméti factione, quod de bonorum admi- attilicrintn niſtratione. Nô quiſquis adminiſtrare poteſt bona, nhaberinnn is poteltfacere teſtamentũ. Teſtamẽti factio eſt iu- itimi linn ris publiciitavt non poſsit filiusfamilias, qui eſt in uisadl poteſtate pattis facere teſtamentuũ, etſi pater ei per- t adopu miſerit qui inoteſtate. 6. ff de teſta. Ex his appa- tum diniſt ret probabilem eſſe hanc opinionem. Imprimis cõ- eiſtimo un uenit yerbis legis, quæ loquitur de liberis, nõ de pa- ꝛfericeub renibus Coleitanca eſt etiam rationi. indecorum liuuogi 4 eun à fllio battem regi. Præterea nos mouere lis aupleni uli dun pupillaris ſubſtitutionis. parentes hoccicnin, uenun lliis pupillariter, non filij parentibus. nrin al dum uwtitur cui hrrc ſubſtitutio fiat? dicen. zruuorli füriois 1 eris tantum fieri. Addendum eſt liberis — umTyan loquitur demante ca tivt ante dixi Mus alquc ia e u oquitut conftitutio luſtiniani in d. lhumanitatis. xäplum 1 E qula fllus qui furore corri pitur, non poteſt ſibi fa- upllns celc teltamemü. Humanmitatis cauſa indultum eſt fe,anlm) Jicr t pater ei lacere poſsit teſtamentum, collata inſti- teadune u kutione in id tempus quo deſierit demens aut mẽte c gelele bur ſape eſſe ldem dicendum eſt de alio quocunque onem b i6 losvel morbo,propter quem morbũ, vel vitium rncpl 3 boteſt facere teſtamentũ filius. Exem plum eſt ff. Ex tacto, de muto. liberis ergo ſubſtitue- aluhi bi tetropter morbũ, aut vitiũ, non poſſunt ſi- olk hiy elt per entii facare.& intelligitur hoc cũ morbus vji 1 h t 8 1 5 ezue vitiũ ſine intermiſgione& ſine in- 1 4*& ita loquitur cõſtitutio luſtiniani, vbi )
ded yt uls e qlicme em motss daan we widennen
, necbchi
milui . F 14 drat contim mur.Conlin ta ſubſttuueOe
537 otioſum non eſt quod ait, perpetuo. Nam ſi habeat furoris intermiſsionem, non permittitur patri ei ſubſtituere. quia poteſt in eo interuallo ſibi teſta- mentum facere furioſus. l.furioſum. C. qui teſtam.
face. poſſunt. Quod dicitur, de furioſo& mente ca- Pto; an ad prodigum pertincat, quæritur? Et puto eandem eſſe rationem,& cauſam prodigi. Ecce ſpe- ctare debemus id quod ego ſupra admonui, cur in- ducta ſit hæc ſubſtitutio. Bermiſſum eſt vt pater fa- ciat teſtamentum liberis ſuis„qui non poſſunt ſibi
teſtamentum faccre propter morbum, aut vitium. At eadem eſt ratio prodigi, cui bonis interdictum eſt, nam ne is quidem ſibi facere poteſt teſtamen- tum, vt diximus ſupraà in l.is qui, de teſtamentis. Et pPræterea furioſo ſimilis eſt:& furioſus dicitur à Iu- reconfultis, quod ad bonorum adminiſtrationem attinet. l. is, qui.. Diuus. ff.de tuto.& curat. datis ab his. vnde dicitur nullam eſſe cius voluntatem. l. fu- rioſi.ff.de reg.iur.
QDuomodo fiat hec quaſi pupillaris ſubſtitutio. CA p. XT X. 1 FOmuls huius ſubſtitutionis facilè conci pi po-
teſt exemplo pupillaris ſubſtitutionis. Dixi- mus ad ſimilitudinem pupillaris hãc comparatam eſſe, ergo ſi quis intellexerit rationem conci piendæ pupillaris ſubſtitutionis, facilè etiam poterit hanc ſubſtitutionem concipere. Diximus ita cõcipi for- mulam pupillaris ſubſtitutionis, S⸗ filius impubes de- ceſſerit, collata inſtitutione in id tempus, quo pubes erit:quo tempore poterit ſibi teſtamentum facere. Sic etiam poteſt concipi hæc ſubſtitutio, Si deſierit demens eſſe, collata inſtitutione in id tempus, quo
factus erit ſanus, ita vt teſtameutum ſibi facere poſ-
ſit:nam teſtamenti factio non adimenda eſt homi- ni ſanæ mentis, vt diciturin l.ex facta. 43. in princ.
verſic. etenim iniquum&c. hic. ff. Poterit& aliter
concipi. nihil enim refert quomodo concepta ſit, modo verba idem ſignificent,& ad eundem finem tendant. Cætera quæ ſic obſeruanda ſuut, facilè in- telligi poſſunt ex his quæ diximus in ſubſtitutione pupillari. Quęcunque conſtituta reperiũtur de ſub- ſtitutione pupillari ad hoc genus ſubſtitutionis per-
tinent, niſi ſi quid nominatim exceptum reperiatur,
& quæcunque diximus de ſubſtiturione pupillari
ſuprà eX I. 2. ff. hoc tit. quæ omnia hic pro repetitis
habenda ſunt.illud proprium eſt huius ſubſtitutio- nis, quia non licet quemuis ſubſtituere, non licet fi- lio furioſo, vel mente capto, quemlibet ſubſtituere, forte extraneum. Expreſſum eſt Iuſtiniani conſtitu- tione quis ſubſtituendus ſit. Si fortè filios habebat filius furioſus, ſubſtituendi erunt filij:ſi non habeat filios, ſed fratres, hi fratres ſubſtituendi erunt. At li- cet ſubſtituere filio impuberi etiam extraneũ: hoc igitur intereſt inter hanc ſubſtitutionem& pupil- larem, quòd cùm pater ſubſtituit filio ſuo im pube- ri, Si impubes deceſſerit, ſubſtiruere ei poteſt quemli- bet etiam extraneum. Hic autem extraneus non fubſtituitur, ſi ſint vel filij deſcendentes ex co, cui ſubſtitutio fit, vel etiam fratres. Sed quæritur, quid ſi is, cui fit ſubſtitutio, filios habeat furioſos, aut dementes, an eos ſubſtituere liceat? Iuſtinianus pri- ma facie videtur ſignificare in d. l. humanitatis. ad fin.his Verbis, Sin verò etiam liberi teſtatori, vel teſta- trici ſint ſapientes,&c. non poſſe ſubſtitui ſapientes
non

53 non ſimpliciter dicit ſubſtituendos eſſe filios men- te captos, vel fratres: ſed ſi ſani fint. Sed hoc mihi videtur perabſurdum eſſe, deo non eſt credendum ita ſenſiſſe Iuſtinianum. nec argumentum à contra- tio ſenſu recte ducitur ex his verbis:quòd ſi deſcen- dentes ex eo ſapientes non fuerint, eos ſubſtituere non licere. Sed ideo videtur luſtinianus hæc verba dieciſſe, quia in initio conſtitutionis ait ſe indulſiſ- ſe parentibus,vt ſi liberos habeant furioſos, eis ſub- ſtituant. Deinde cum dicit, ſi ſapientes ſint. his ver- bis videtur potius ſignificare non ſubſtitui iis, qui ſapientes ſint, ſed eos potius ſubſtitui. Si quis ha- beat filium furioſum, nepotem autem ſanæ mentis ſubſtuit filio, non etiam nepoti. Nam ex hoc argu- mento quod duci ſolet ab aliis à contrario ſenſu conſequitur abſurdum. Hic etiam quæritur, an ſit neceſſaria inſtitutio filij, an verò ſufficiat exhereda- tio,vt valeat hæc ſubſtitutio, an idẽ dicemus quod de ſubſtitutione pupillari? Subſtitutio erim pupil- laris fit filio, etiam exhæredato. l.i.& 2. hic. ff. Vulgò dicitur non idem eſſe dicendum propter verba cõ- ſtitutionis. Ait enim Iuſtinia. Liceat iiſdem legitima portione ei, vel eus relicta&c Non ergo licet hoc ge- nere ſubſtitutionis aliter ſubſtituere filio, quàm ſi legitima portio ei fuerit relicta. Ego tamen puto etiam cxhæredato filio ita ſubſtitui poſſe, nec quic- uam intereſſe inter ſubſtitutionem pupillarem,& quaſi pupillarem in hac re. Non me mouent dicta verba conſtitutionis, cum ait Iuſtinianus relicta le- girima portione&c. Iuſtinianus hoc adiicit eſſe re- linquendam legitimam, non quòd ſimpliciter id ſit neceſſe, ſed quòd alias rumpi poteſt teſtamentum per querelam inofficioſi teſtamenti,& per conſe- guens ſubſtitutio ceuaneſcit. Hoc vult fieri Iuſtin. ne contingat teſtamentum ſubuerti per querelam inofficioſi. Id verba Suerela nulla contra teſtamentum,&c. 8i ſimpliciter ita dixiſſet, probabilis eſſet hæc opinio: ſed quia ſubiicit, quorſum id dixerit, nempe ne rumpatur te- ſtamentum querela, hæc opinio conſiſtere non po- teſt. Eſt ſimile quod dicitur in L. moribus. fl. de vulg. & pup. cùm loquitur de nepotibus, ait oportere in- ſtitui vel exhæredari nepotes,& tamen ſubſtitutio valet pupillaris,& ſi fuerint exhæredati vel præte- riti:ſed ideo id dicit, quia conſultius eſt eos exhęre- dare vel inſtituere, ne rumpant teſtamentum, ſi ſuc- edant in locum patris. De effectu quaſi pupillaris fubſtitutionis. CAF. 12Iõ. Ffectus huius ſubſtitutionis, ſimilis eſt pupil- lari ſubſtitutioni. pauca quædam excipiuntur, guæ diximus de effectu pupillaris ſubſtitutionis: ad hanc ſubſtitutionem quoque producenda ſunt, quę exemplo pupillaris ſubſtitutionis comparata eſt. Vnde ſicut pupillaris ſubſtitutio, quæ facta eſt ſub
hac conditione, Si impubes deceſſerit, fniebatur pu-
bertate:ita etiam hæc ſubſtitutio finitur morbo, aut vitio deſinente, propter quem morbum aut vitium non poterat facere teſtamentum is, cui facta eſt hęc ſubſtitutio à patre. Id dicitur apertè in conſtitutio- ne luſtiniani ibi, Si reſipuerit,&c Præterea finitur hæc ſubititutio ſuſceptis liberis ab eo, cui ſubſtitu- tio facta eſt. l. 43. ex facto. hic. f. Ait Paulus in eo fe-
ſequentia ſatis oſtendunt, ibi,
Franc. Duareni luriſconſ.
ſcripto, de quo ibi mentio eſt, intelligendum elle ſuſceptis poſt ſubſtitutionem liberis à filio euaneſ. cere ſubſtitutionẽ. Eſt enim, inquit, credibile Prin- cipem, qui permiſit parri facere teſtamentum filio ſuo,& ſubſtituere ei, ita ſenſiſſe: niſi ſuſceperit lie. ros, qui hæredes eſſe poſsint. Ex quo quidam an. notant,& idem aiunt dicendum eſſe in pupillan ſubſtirutione, ſi fortè contingat, quod rarum eſt im- puberem liberos ſuſcipere. nam& id aliquando ac. cidit Credibile eſt eos, qui fuerunt auctores huius ſubſtitutionis, non tantùm ad id reſpexiſſe, quòd di-
ximus, quia teſtamentũ facere non poteſt: ſed quod ra
liberos procreare non poteſt: ſed quia poteſt inter. dum liberos procreare, præſertim ſi adiutorem ha- beat, tunc euaneſcere ſubſtitutionem aiunt. Eſtlo. cus communis de interpretatione reſcriptorũ prin- cipalium. Beneficia à Principe conceſſa, ſi quid du. bitationis habent, interpretari debere ſecundum iu commune. Exemplo Pauli in hoc reſponſo. Qux. ritur an de naturalibus tantùm liberis poſsit etiam hoc intelligi, an ſubſtitutis naturalibus tantùm li- beris, non etiam legitimis, euaneſcat hæc ſubſtitu. tio: Varie ſunt opiniones: ego dicam breuiter quod mihi videtur probabilius eſſe. Exi ſtimo tantum de legitimis hoc accipiendum eſſe. Cum lex loquitut de liberis, ea debet accipi de legitimis liberis, non etiam de ſpuriis. l. generaliter. ũ.vltim. de inſtit,(äb condict. fact. C. Cùm quis reſtitui iubet hæredita-
8
tem ſub conditione, Si ſine liberus deceſſerit, hocaa.
cipiendum eſt de liberis iuſtis. l. cùm auus. 10. de condict.& demonſtrat. ff. Qui diſſentiunt ducunt
argumentum ex d.l. ex facto. 43. ff.hic. Aiunt qudd b
4* 1 1
5 4
.
4 1 8— 1
4 3
uiſbe
d lt du alebdelco
1 91
furioſus nullos habere poteſt liberos:niſi naturales kwecaun
tantum: furioſus enim non poteſt vxorem ducere Ergo cum dicimus ſuſceptis liberis euaneſcere hac ſubſtitutionem, neceſſariò eſt intelligendum delt
beris naturalibus tantùm. Sed hoc argumentum eſt ii
nugatorium. Paulus primùm in d.l. Ex facto. loqui. ini tur de muto. Propoſitum eſt ei patrem impetralſe ai à Principe, vt muto poſſet ſubſtituere. Mutus poreſt rac
contrahere matrimonium. cap. cum apud. de ſpoſa. Idem eſt in furioſo. Furioſus quidẽ non poteſtvxo- rem ducere: ſed fieri poteſt vt ex ea vxote, quam duxit ante furorem, poſtea liberos habeat. nam fu- ror interueniens matrimonium non dirimit.Ipatte
furioſo.ff. de his, qui ſunt ſui, vel alieni iur. Hactenus de ſubſtitutione quaſi pupillari: ordo poſtulatiyt de p.
ſubſtitutione militari nunc dicamus.
De ſubſtitutione militari.
cAT. XII
St quartum genus ſubſtitutionis permiſim a militibus, quod ideo ſubſtitutio militaris àanodo
pis dicitur. Hæc ſubſtitutio fit à milite extraneoſſt ci hæres cxtiturus eſt.. milites etiam. j. f.de milie ri teſtamento. Et fit hæc ſubſtiturio non iure cmm muni: ſed priuilegio militum. aliis non liceteiir neo ſubſtituere, qui hæres ſit extiturus. Paganuspo- teſt quidem ſubſtituere filio ſuo, etiam ſi entulus b ſit hres: extraneo non poteſt,ſi extiturus læfes Si non erit hæres, poteſt ſubſtitui. nam poteglidii⸗ tutio fieri in hunc caſum, Si hæres non erit. de hæres erit, non poteſt ſubſtitui.dict. I.. fl de teſtament. Miles ergo ita ſubſtituit, Si Titius hanti
non erit, Seius hæres eſto. Et non tantùm hoc caſu
1*
ſdalo

Tetationena
neiße cna retar dcdert auliin wen
tandim lden
utis mrraih dis, ewanedent Seego dicmh u elſe.Fxilhm dum elt. Cm ipide eguim raliter.ytimd
quisreſitnilt
i ſne lüenun
ts iuſts lcm
t. ff. Quidiltn tnt potelt lberna nnon portm ſceptildebin Gand etiräge Am Sedbrche. -rimüm ulh
tum etancen,
olfet ädlrrt
ium cnenf uriolis giir
ltm.
tauus wul ſübit c ſäkn
ctſſerit. con
.—.„„ In Tit. De vulgari& pupill. lubſtit. 3
am,Si hæres non erit, aut quandocunque de- ferendo ſubſtitutionem in tempus mor- s Si deceſſerit intra 25. aimum: vel ſimplici- tis elu 4 uam deceſſerit, etiam ſi fuerit hæres:etiain rer Polig nrreditatem nihilominus teſtator vult alen Kcdem eſſe poſt eius mortem.& hoc eſt dherr in ſecundum caſum factam eſſe ſub- a em. l.precibus. O. de impub.& aliis ſubſtit. Kit caſus eſt, caſus mortis. Sed cur hoc ge- Secui blütrionis non eſt bermiſſum paganis. qui milites non ſunt: Subtilitas iuris hoc non patitur. non licet enim paganis ad tempus, v 4 ex tempore hæredem inſtituere: militibus autem hoc licet. l.he- Litas4. f.de hered. inſti.& l. miles ita hæredem.
8 f de milit. teſta.§. miles. Inſtit. cod. Sicut vide- Lurur militi permittendum eſſe, vt ex certis rebus hæredem habeat. Lex facto. 3 5. ffde hæredit. inſtit. guod nonlicet paganis. Subtilitas iuris refragatur Ruicſubſtitntioni, quia qui ſemel hæres eſt, non po- teſt deſinere hæres eſſe. l qui ſoluendo. 58. fl. de hæ- red. inſtit. ait prætor. 7.§. ſed quod Papinianus. f. de minor.& 5. reſtituta. de fideicom. hæredit. in In- fit. Allas diximus multas ſubtilitates obſeruari in teſtamentis priuatorum, quæ remittuntur& rela- xantur in militum teſtamentis. Ferè ius gentium
4 7— 2 8... ſequimur in teſtamentis militum, neglectis iuris ci-
ſed alio et
nus ſu
uilis ſubtilitatibus,& ſolennitatibus, cuiuſmodi
hec ſunt. Subſtitutio igitur facta à pagano verbis ciuilibus& directis, polt pubertatem, vel poſt adi- tam hæreditatem, non valet, vt dicitur in l. verbis ciuilibus. 7. hic. fll1dem dicitur in§.vltim. de pupil. ſubſtit. in Inſtit. Valet tamen ea ſubſtitutio, vt poſt- ea dicemus, quatenus eſt pupillaris: vt ſi fiat filio im puberi, Filiomeo impuberi ſi deceſſerit intra 2s annum, vel quandocunque deceſſerit, Titius hæres eſto. Pupilla- ns continetur his verbis. Qui enim ſubſtituit ſub hac conditionc, i deceſſerit intra 25. annos, ſubſti- tuit etiam ſi deceſſerit intra 14. nam minor nume- rus maiori continetur:aliàs hæc ſubſtitutio nullum eftectũ habet. Sed cur dicit verbis ciuilibus? Quia velbis precariis poteſt ſubſtituere poſt 14. annum fiio,& poſt aditam hæreditatem, cuiuis pagano etiam hoclicet. l. cohærr.§. cùm filiæ. hic. ff Primùm, cum fubſtituit filio poſt pubertatem verbis fidei- commiſsi, ea res filio non obeſt, nec vlla iuris ratio repugnat. ſubſtituit enim tantùm in ſuis bonis te- ſtacor Siſibſtitueret in propriis bonis fllij, iniuria fieret impuberi: nec etiam poteſt dici hoc repugna- re iuris ſudtilitatibus. veluti quod dicitur non poſ- ſe priuatum habere ad tempus, vel ex tempore he- Tedem: quia fideicommiſſarius non eſt hæres. Ego anemddan ſepe, quæ ſint verba ciuilia. Verba ci- nad fhns urrciuil, G ditingumrura gree⸗ verbisg n 3 inri e eleden in Inſtitut. Aliis mmltitucle n 5 3 us. olim non licebat hæredem in aconen Biau um eſt„quin ſubſtirutio ſit uer wnnt Ladas ſatis docui ſupra. Quidam witodici den tractatu exiſtimant ſubſtitutionem Aau. e deicommiſſo. Ego docui in hoc tra- — hæredis tantùm agi, quam- tio heatlonefubſtitutionis contincatur ſubſtitu aaelcommiſſaria. Cùm igitur h opriè pecialiter cõceſſ ſir nlirif rmrhoc b opild S 18 cluilibus ſub din 1 militibus V directo& ver- b icuant extraneis, qui extituri ſunt
—
29 —
—*
hæredes, meritò militaris dicitur. uomodo fiat hæc militaris ſubſtitutio ſuprà docui. Docut autem
dupliciter fieri. Aliquando fit tempore expreſſo. l.
centurio. 13. hic. ff.fit etiam compendio ſermonis, quo modo multa tẽpora comprehenduntur:veluti, J itius hæres eſto. perinde eſt ac ſi ita dixiſſet teſtator, Siue deceſſerit intra pubertatem, ſiuc poſt puberta- tem, ſiue deceſſerit ante aditam hærediratem fiue poſt aditam.& ſic intelligendũ eſt quod dicitur C. de impub.& aliis. in l.precibus ibi, vel cõpendio,&c. ita eſt legendum, non compendioſa. Tolerabilius eſſet ſubſtitutionem militarem diuidere in eã, quæ fit compendio,& eam, quæ fit expreſsis formulis. Nonnulli autem eam, quæ fit compendio conſti- tuunt quintam ſpeciem. Ex his intelli gitis, quæ ſit hæc ſubſtitutio, quomodo fiat, à quo fiat,& cui fiat. Nunc de effectu huius ſubſtitutionis aliquid breui- ter eſt dicendum,& ſummatim.— De effectu militaris ſubſtitutionis. C AP. XXITIII D Racipuus effectus huius ſubſtitutionis colligi- X tur ex l.centurio. 33. fl. hic. Ibi proponitur miles centurio directo ſubſtituiſſe filio ſuo, ſi intra 25. an- num ſine liberis vita deceſſerit. In qua ſpecie Cen- turio tẽpus exceſsit 14. annorum. Vnde videtis ali- ter eum ſubſtituiſſe, quàm iure permiſſum ſit. l. ver-
bis ciuilibus. 7. ff. hoc tit. Non dico ſubſtituiſſe ver-
bis fideicommiſsl, quod cuique licet: ſed directò. Quxæritur ergo quis ſit eflectus huius ſubſtitutionis,
an ſubſtitutus bona ex hac ſubſtitutione,& quę bo- na capere debeat: Diſtinguit Iuriſconſ. au filius, cui teſtator ſubſtituit, deceſſerit intra 14. annos, an verò
poſt 14. annos. Si deceſſerit intra quatuordecim an-
nos, tunc dicitur locus factus eſſe fubſtitutioni pu- pillari. His enim verbis continetur ſubſtitutio pu- pillaris. Cum enim milcs fubſtituit filio ſuo impu-
beri, ſi deceſſerit intra 25. annum intelligitur etiam
fuhſtituere intra 14. annum: non tantùm capiet bo- na militis: ſed etiam bona fllij,tanquam ex pupilla- Ii ſubſtitutione. per pupillarem ſiquidem fſubiſtitu- tionem ſuccedit filio in bonis filij, vt ſupra admo- nui. Quid ſi deceſſerit poft decimumquartum annumꝰ
Si filius in hac ſpecie deceſſerit poſt 14. annũ, ſub-
ſtitutus non capiet bona filij: ſed capiet bona patris
tantům. Quod dicitur permiſſum eſſe militi poſt pubertatem ſubſtituere licere, id eſt accipiendum in bonis teſtatoris non filij. hoc eſt expreſſum in I. milites etiam.& l. miles ita hæredem. 41.§. exhære- dato. fl.de milit. teſta. Katio eſt, quia priuilegiũ con ceſſum militibus intelligitur conceſſum abique al-
terius incommodo& iniuria. Priuilegia enim ita
conceduntur militibus, vt ius alterius non lædant.
l. cum filiusfam. 28. fl. dc milit. teſta. At hic fieret in- iuria impuberi, ſi liecret militi in bonis filij poſt pu- bertatem ſubſtituere,& bona eius ſubſtitutus çape- ret. auferret enim filio facto puberi liberam teſta- menti factionem. l. 41. ex facto. hic. ff. Subſtitucione pupillari conſulitur pupillo, quia confertur in ca-
ſum, quo deceſſerit impubes, ſcilicet in ea ætate in qua non poſsit ſibi teſtamentum facerc. Ait Papi- nia. in dict. l. Centurio. in fi. Cum fructibus inuentis in hæreditate&c. De quibus tamẽ fructibus hoc intel- ligendum ſit, non exprimit, nec etiani neceſſe funt reſpondenti ex facto. Sumptum eſt hoc caput ex li-
bro reſpon. Papiniani.& certum eſt cõſultum fuiſſe b ex

540 ex facto Papinianum. Itaque ſic accipi debent hæc verba, Uum fructihus, id eſt de quibus me conſuh ai- ſti. Fuerat ei propoſitum quoſdam fructus inuen- tos fuiiſe in hereditate. Ecce, teſtator prædia& poſ ſeſsiones habebat: ex his fructus quoſdam percepit ante mortem ſuam. hi fructus inuenti ſunt in hære- ditate. Dubiumnon eſt quin cos fructus capiat ſub- ſtirutus, reperiuntur enim in patrimonio teitatoris. Sed de fructibus qui percepti ſunt iacente hæredi- tate, magna eſt quæſtio. Sed videtur idem dicẽdum eſſe de fructibus perceptis etiam mortuo teltatore, qui percepti ſunt iacente hæreditate, vel quos per-
cepit hæres. Mouet me quod Papinianus ait, Bona patris capiet. Si hæc verba intelliguntur de fructi-
bus percepris ante mortem teſtatoris, quid opus erat adiicere cum fructibus perceptis? Nam cer- tum eſt fructus perceptos ante mortem teſtato- ris eſſe in bonis teſtatoris. Sufficiebat dicere bo- na patris eum capere propter priuilegium militũ. Et hoc magis admittendum eſt in interpretatione reſponſorum Papiniani, in quibus vix eſt vlla lite- ra, quæ neceſſaria non ſit. nihil enim omnino demi teſt ex reſponſis Papiniani, quin dematur ex ſen- tẽtia ipſa. Hoc ego in Papiniani ſcriptis ſemper ob- ſeruaui. De eo autem dubitatur, propterea quòd hu iuſmodi fructus in re ſtitutionem fideicommiſſariã non veniunt. l.in fideicommiſſariam. 18. ffad ſena- tuſcon. Trebel.l. iubemus. C. eod. niſi poſt moram hæredis, ſi teſtator iuſſerit per fideicommiſſum re- ſtitui prædium aliquod, in hanc reſtitutionem om- nino veniunt fructus medio tempore perceprti: niſi in caſibus exceptis. Vnde videtur hic idem dicen- dum eſſe. Sed dicendum eſt Papinianum hic non loqui de fldeicommiſſaria reſtitutione: ſed de hæ- 10 hitare, quæ iure directo defertur ſubſtituto. Alia eſt autem cauſa fideicommiſſariæ reſtitutionis, in quam non veniunt huiuſmodi fructus. Sed hi om-
nes fructus debentur ſubſtituto cui directo hæredi-
tas defertur. Hinc obiter obſeruanda eſt differentia ſubſtitutionis directæ& fideicommiſſariæ, cuiuf- modi aliæ multæ differentiæ reperiuntur. In fructi- bus perceptis inter ſubſtitutionem dixectam& fi- deicommiſſariam differentia eſt. Diffetentia ctiam eſt, quòd ex lege Falcidia detrahitur quarta pars der Senatuſconſultum Trebellianum, de fideicom-
miſſo. Sed cum hæreditas defertur ſubſtituto, iurc
directo, non iure fideicommiſsi capit ea bona ſine vila diminutione. Senatuſcõſultum I rebellianum ad ſubſtitutionem hæredis directam non pertinet. 1... Hl ad Senatuſcon. Trebel.& de fideicom. hęre. in Inſtituris. Et hodie etiam ex teſtamento militum locus eſt legi Falcidiæ nouo iurc. Nouell. Iuſtiniani de hæredi.& falcid. quamuis veteribus legibus cau- rum ſit in militum teſtamento falcidiam celſlare. Conſtituit Iuſtinianus in ea nouella conſtitutione, quod voluit in omni cauſa velle obſeruari, etiã mi- litari. Et certum elbeum multa conſtituiſſe de quar- ta detrahenda ex lege Falcidia. Ergo dicendum eſt hodie in teſtamento militis locũ eſſe legi Falcidiæ. Alia differentia eſt, quia hæres qui ſuccedit directò, ipſe bona capit, non petit ab alio. l.cum hæredes. ff. de acquir. poſſ. Ipſo iure omnia bona hereditaria in hæredem transferuntur. Sed fideicommiſſarius pe- tit ab hærede. ipſe non capit auctoritate ſua: ſed pe-
Franc. Duarem luiſconſ.
tit ab hærede, qui adhuc hæres manct.§. reſtitur, Inſtit. de fideicommiſ. hæredit. Hoc tamen non 5 accipiendum eſt, vt hæres, qui directò ſuccedir d na, quæ ab alio poſsidentur, inuadere& adi mer
poſsit. neceſſe eſt enim vt iudicio peritorio a9
Nemini licet ius ſibi dicere. l. extat. ff. de co alod met. cau. l.ſi quis in tantam. C. vnde vi. Praterea f deicommiſſarius iura hereditaria non haber omni. modo, plerunque habertir loco heredis:ſed per om. nia non eſt habendus heres. Vnum exemplum et in l. qui hæredi. 43. 5. cum hereditas. fl. de condic&
demonſtrat. Adiecta eſt conditio legato, Si decem hæredi dederit, dando fidcicommiſſario, non videtur conditioni paruiſſe. Nos igitur dicimus in hac ſpe⸗
cie, directò heredem eſſe admittendum ad hercdi- 2
tarem iure directo:non autem iure fideicommufi Dubium nõ eſt, quin hioc ſit priuilegium militom vt poſsit ex tempore& ad tempus heredem habere etiam directò: nõ dico iure fideicommiſsi, quia loc 5 eſt commune omnibus etiam paganis. Quid lgtrur prohibet nos dicere, iure directo ſubſtitutum ad
bona teſtatoris admitti? Sed opponitur huic ſenten
tie. l.precibus. C. de impub.& aliis fubſtit. Ego bre- 3
uiter ſpeciem recitabo. Mulier quædam adut Dio. cletianum Imperatorem, cui expoſuit maritum
uondam ſuum militem feciſſe teſtamentum,& in eo inſtituiſſe filiam communem,& ci ſubſutuiſſe alium. Querebat hec mulier ab Imperatore, an ſub- ſtitutus iure pereret ab ea bona, quæ ipſa poſside. ret. Ego, inquit, bona poſsideo que ſubſtitutus àme
petit. Quero an iure à me petat? Exponebat tärim
defunctum teſtatorem militem feciſſe teſtamẽétum, inſtituiſſe filiam,& alterum ei ſubſtituiſſe. Diocle- tianus, quia videt non ſatis expoſitam eſſe ſpeciem ab hac muliere:non enim apparebat ex ſubititutio. ne propolſita in qunem caſum ſubſtituiſſet teſtatot, an in primum, an in ſecundum,& quomodo ſubſti- tuiſſet:dicit, Apertius&c.& diſtinctione vtitur qux eſt obſeruatione digna. Nam multum intereſt an
teſtator in primum caſum, an in ſecundum ſubſti.
tuerit. In primum, éi hæres non erit: in ſecundum ca- ſum, quandd que deceſſerit. Si fubſtituerit in primum caſum, vulgari modo, Si hæres non erit filius meul 3 tius hares ei eſto.& filius extiterit hæres, certũ ct ad
ſe pertinere ſucceſsionẽ filij, adita hereditate, excuu detur ſubititutus,& tu ſuccedes filio tuo ab inteſta- a
to ex Senatuſconſulto Tertulliano. Si ſubſtituio facta eſt in ſecũdum caſum, quo caſu deceſſcrit iÜ- 6 tra certum tempus: aut deceſsit intra pubertatem aut poſt pubertatem. Si deceſſerit intra pubertt admittetur ſubſtitutus propter pupillarem ſubli
tutionem. Pupillaris ſubliitutio his verbis continé tur, quodcunque tempus expreſſerit teitator, adnt tetur ſubſtitutus ex pupillari ſubſtitutione: quoc
ſu is, cui ſubſtitutio tacta eſt, deceflerit ante pi
tatem. Quid ſi deceſſerit poſt pubertatemTunn na, inquit Imper. quæ cuùm moreretur pater cius ſut runt&c. His verbis ſignificare videtur Dioceta nus, filio decedéte poit pubertatem, valetequdem ſubſtitutionem factam à teſtatore: ſed iue aantum fideicommiſsi. Dicimus valere iure directo Wdiln⸗ tutionem etiam poſt pubertatẽ: quia facta ct⸗ m lite:hic verò dicitur valere iure nideicõmiſi Qui igitur dicemus: Magna eſt varictas opinionũ.

In Tit. De vulg.& pupil. ſubſtit.
ie l. precibus. ſubſtitutionem mon directis:ſed verbis communibus.
Nt ul In ſpecie In ſpec 911 AlA lcte lüa na Dam du hu factum communi verbo, ſubſtituo. Ver- uim. er 6 34 commune eſt ſubſtituo,& conuenit tam fidei- nciene dmiſlre ſubſtitutioni, quàm directæ. Cùm ita- uo CO A.. Tehae 3 1 ne verbum ſit commune, non eſt mirum ſi traha
„
ühn krü les.pamn an tura. Hæc ſentetia ma ait Fubſtituo her naſn ſdeicommiſſaria ſubſtitutione. Præ- wemülna onitur filum inſtituiſſe& ſecundum hæredem arhn aſtituiſſeFideicommiſſarius ſecundus hæres non adpinrada Antem iuin tigitur hæc ſententia. Alij diſtingunt, an vſque ad oelt rruüga eium tempus faſta ſit, an verò ſine determinatio- 3 tenutnt ne certi temporis:
ure düctanm vtriuſq
etiam eagaul ure üud 1
Sed Oppoclde. düb.& alislin
——— ———— 2
— —— ——
collig 1 1 1,. 7, tem. nulla ſatis bona ratio huius differentiæ adiici
1
am fecilfe uim tempofe facta ſit. Vt ego interpretor, duo ſunt: vel b mmunen, quma facta ſit expreſsè, id eſt expreſſo temporc: vel dlietabln compendio non vſque ad certam quantitatem,& 4 6 nh 3 117 1.—„=z nihil referre ſignificat. Alij dicunt, iure fideicõmiſsi
öei bmaſu auim valere ſubſtitutionem&c. Quid ego ſen- obsideo qu ti ſcripfi lib.z. Diſſ lere hancs ſupſti⸗ A fetiigeciam ego ſcripſi lib. z2. Diſputat. valere hanc ſubſti- wltemtele cerum eiſidins
.
fats eqpolun
dn ict alere ſubſtiturionẽ fideicommiſſariam, etiam poſt dlm appalee pubertatem. d.cohæredi.§. cum filiæ. hic. ffietiam
calum liin aure communi. Sed quia fuerat facta non verbis fi-
rcundmm in deicommiſii, dubirabatur quid iuris eſſet. Et Dio- Gededihim cletianus animaduertit militem eſſe teſtatorem„& a. Nan nim' ideo propter priuilegiũ militum, non minus valere
afum aim fubſtitutionem directè factä à milite, quaàm ſi ver-
derasmchat bis fdeicömißii faſta eſſet. Quia in hac ſpecie ma-
„§i jzuuun ſtatoris:nam hecſubſtitutio militis non pertinet ad
lus crürein 5 neii ſecd ad bona militis tantum. d. l. Centurio. vitiyxluss ie ſelmiles heredem. 41.§. exhæredato. ff de milit.
u Luccedst f. Relcriptum enim eſt, non lex generalis.& Auod at peti nõ ideo ſignificat eſſe fideicõmiſſum. 1 Superius cœpimus tractare de ſubſtirutione mi-
0 Terulen
1 li ¼ 4.... Dn— dut meß compendioſa ſubſtitutio dicitur. 4 mitdde noc genus ſubſtitutionis permiſſum eſſe — b tibust rſh Doſt Due
ris piohs& poſt pubettatem& poſt adita hæreditarem Pa.
„„„& poſt aditã hæreditatem. Pa- ſublltuub 6 ganis id non! p egplcbe 4 tutio. Et dixi „ dillaut, cam valere iure gin vpiln cam valere iure dircco non iure fideicommiſsi.
un mien laam hæreditatemvalin- 8 Im 7 niß nun 5 ditnremrelinquere per fideicommiſſum, Kn quam hæres inſtitutus adietit. Sic dixi-
ig eſſe quod dicitur in l. precibus. de
lign
pe nuch misaccipiendum Ou-h plohe tmpud.& aliis. V
accd S e. nde quæritur, ſi ſubſtitutio hæc fa- a rer rla à pagano, qui 1“ cla mo 3gl habeatam Aut miles non eſt, an aliquam vim düen 1 ac quæſtione, quæ difficilis eſt, diſtingui
Alell A ru aicli 1
41
qdeicomiſſariam: ſed in ſpecie Papiniani&c. nifeſtè falſa eſt, iudicio meo. Cùm rchis verbis teſtator nõ vtitur, quaſi
dicicur ſed ſubſtitutus verbis ciuilibus. Explicanda
& dicunt hanc differentiam eſſe ue ſpeciei. In Lcenturio. certum tempus ex- reſſum eſt in ſpecie autem Diocletiani aiunt ſub- ltitutionem no eſſe factam in certum tempus. idem unt ex his verbis, non vfque ad certam æta-
rutionem ex cauſa fideicommiſsi dico, id eſt perin- e valet hæc ſubſtitutio, ac valeret iure fideicom- mibi, ſi verbis fideicommiſsi facta eſſet. Dixi iam
anta.... um, vt videlicet poſsint ſubſtituere
bels D 1actayerbis fldeicommiſsi dubium non eſt ſeityol quin valeat iure fldei cour iſgſes ſiran annſfeaun ſeütpor1 A, elcommiſsi: licet enim pagano
541 ſolent verba, quibus teſtatores vtuntur in hac ſub- ſtitutione. Plerunq; teſtatores vtuntur verbis ciuili-
bus& directis, veluti, hæres eſto. Verbũ hoc ciuile eſt
& directũ. Aliquando verbis precariis& fideicom- miſsi vtuntur volo, peto vt hæreditatem meam re-
ſtituas. Aliquando vtuntur verbis communibus, cuiuſmodi eſt Svbſtituo. l. iam hoc iurc. 4. ff.hoc rit.
Quanquam in d. l.iam hoc iure. ideo commune di-
citur: quia cõuenit tam vulgari, quàm pupillari: ſed
non minus poteſt dici commune. quia conuenit etiam fideicommiſſariæ ſubſtirutioni. Primùm igi-
tur videamus de verbis directis& ciuilibus. Quæ- ſtio eſt, ſi paganus, qui miles nõ eſt, hoc modo fub- ſtituerit poſt pubertatem,& poſt aditam hæredita-
tem verbis ciuilibus& directis, an omnino nullam vim& effectum habeat hæc ſubſtiturio? Quæſtio
pendet ex interpretatione verborum 1l.7. verbis ci- uilibus. hic. fI. Hic variæ opiniones reperiuntur. Sed.
ea, quę recepta eſt, magis mihi placet, ſcilicet ſubſti- tutionem hoc modo factam à pagano, ne iure qui-
dem fideicõmiſsi valere, ac omnino euaneſcere. id
ſatis vidẽtur ſi gnificare V erba Papiniani in l. verbis
ciuilibus. ibi, Fruſtra fieri. Quod enim fruſtra fit, nuſ- NMäletquatu poteſt. Imõ verba Diocletiani oſtẽdunt nihil refer- em, cui emol Te an ad certum tempus;, an verò nõ expreſſo certo
lum tffectum, nullã vim habet. ſi valeret ſaltem ex cauſa fideicommiſsi, nõ dicerer Papinianus fruſtra
fieri hanc ſubſtitutionem. Et quod alij reſpondent
fruſtra fit, quantum ad pupillarem ſubſtitutionem,
cauillatio eſt, meo iudicio. Melius eſt ergo, vt dica mus nullam vim habere, ne ex cauſa quidem fidei- commiſsi valere. Atque ideo ſi quis ita ſubſtituerit, Quandocunque decéſſérit filins meus, Titius ei heres ſto. Verbis ciuilibus filio mortuo poſt pubertatem, & poſt adiram hæreditatẽ non admittetur ſubititu- tus ad eius hæreditatem, propter hanc ſubſtitutio- 82 nem. quia non licuit pagano ita ſubſtituere. Succe- det igitur legitimus hæres filij, frater fortaſsis, vel. alius, qui ab inteſtato ſuccedet: nec poterit à legiti- mo hærede hæreditas peti tanquam iure fideicom- miſsi. quia nec iure qui dem ñi
eicõmiſsi valet hæe ſubſtitutio. Eodem pertinet quod dicitur in Lrz. in pupillari. ibi, Licet longius,&c. In hae ſpeciè longius
.
. tempus comprelhienſum eſt, quàm 14. annori finie- r Silldtun terſuccedet filio: ſiibſtitutus verò capiet bona te-
tur pubertate ſubſtitutio. Cũ ait Iureconſultus, ſub-
ſtitutionem finiri pubertate, nec aliud addit, ſatis oſtendit nec iure quidẽ fideicommiſsi ſubititutum ad hanc hæreditatem admitti poſſe. Huic ſimile eſt
quod dicitur in§. maſculo. inſtit. de vulga. ſubſtit: Quod apertius dici poteſt, cùm ait Imperator ſub-
ſtitutionẽ euaneſcere. non poteſt apertius exprime- re nullo modo hanc ſubſtitutionẽ valere. argumen to eſt etiam quod dicitur in l. generaliter.§. ſi quis
ſeruo. de fideicõ. liber. in Inſtit. Si ſeruo pignori da-
aem,& Pa- to relicta fuerit libertas, valet libertas relicta ex cau icet. ideõque dicitur militaris ſubſti-
0. ſa fideicõmiſsi propter fauorem libertatis. his ver- mus ſi a milite facta ſit hec ſubſtitutio,
bis oſtendit, ſi nullus fauor libertatis eſſet, verba di- recta non eſſe ſic interpretanda, vt quod geſtum eſt ex cauſa fideicõmiſsi, valcat. Ait Iuriſconfultus hoc
ſuadere libertatis fauorem. vnde colligitur aliud di-
cendũ eſſe vbi fauor libertatis nõ eſt, vt in hac ſpe.
cie. Noſtrã quoq; ſententiam iuuat cõſtitutio pon- tificia, de qua magna hic eſtdiſſenſio in c. ſi pater, de teſta. in ſexto. Ait ibi Rom. Pont. ſubſtitutioneimm uæ verbis dircctis facta eſt ſic accipiẽdam eſſe, vt directa ſit, quamuis interdum, zailr cauſa ad C 2Z

542 fideicommiſſum trahatur. His verbis ſignificat ſub- ſtitutionem in dubio accipiẽdam eſſe„‚vt valeat iu- re directo. Qui diſſentiunt ab hac opinione confir- mant ſuam ſententiam loco communi de volunta- te teſtatoris. Voluntatem teſtatoris ſpectandam eſſe magis, quàm ſubtilitatem verborum nec adeo mul- tum referre quibus verbis teſtator vſus ſit. l.2. Cod. commu. de lega.l in conditionibus. 19. ffide condit. & demon.& 1.3. C. de lib. præter. ibi, vt melior ſenſu cxiſtat,&c. Pro hac opinione contraria nihil addu- citur quod firmius ſit& efficacius. Putãt abſurdum eſſe magnopere nos hic herere ſubtilitatibus verbo- rum. S1 teſtator vſus eſſet his verbis, Volo vt hære- ditatem meam reſtituas, valeret: ſed quia dixit, hæ- res eſto, non valet. hoc eſt ſubtilitati verborum hæ- rere. Scd ego reſpondeo, Quamuis hæc opinio ſpe- ciem aliquam humanitatis præ ſe ferat:tamen hic à recepta opinione recedendum non eſſe. Nec moue- re nos debet quod dicitur de voluntate teſtatoris.
non eſt enim hic aperta teſtatoris voluntas,& non aliter à verbis recedendum eſt, quàm ſi manifeſtè contraria teſtatoris voluntas appareat. Cuùm teſta- tor ſubſtituit verbis ciuilibus, falsò dicitur teſtator
voluiſſe, vt ſaltem ei reſtituatur hereditas iure fidei-
commiſsi. Teſtatoris voluntas iudicatur vel ex ver- bis quibus quoquomodo expreſſa eſt, vel ex conie- Kuris: niſi ſit quoquomodo expreſſa teſtatoris vo- luntas, eius nuſla habetur ratio. l. quidam cuùm filiũ. 44.f. de hæred. inſtit. At certum eſt hic teſtatorem nihil fideicommittere hæredis, nec quicquam eſt in teſtamento, ex quo appareat idem ſenſiſſe. Sed dicet aliquis, cùm eum voluerit hæredem eſſe directo, etiam voluit ſaltem ei ex cauſa fideicommiſsi hæ- reditatem reſtitui. Sed hoc nõ recte colligitur. Qui enim contra leges aliquid decreuit ſuo teſtamento, nõ videtur errare. D einde fortè voluit eludere ſub- ſtirutum,& actum pro delectamento habere. arg. eſt quod dicitur inl.an inutilis,ffde acceptil, Relinqui- tur vt dubia ſit teſtatoris volũtas in hoc caſu. Quid ergo in dubio iudicabimusꝛIn dubio non iudicabi- mus voluiſſe teſtatorem hæredem ſuum onerare, cſt locus communis de interpretatione teſtamento- rum& vltimarum voluntatum. Dicimus in dubio teſtatorem hæredem ſuum grauare nõ voluiſſe, aut quàm minimũ onerare voluiſſe. l. Titia cum teſta- mẽto. 34. 5 qui inuita filia.& l.vnũ ex familia. 67.§. ſi rẽ. ff.de leg. z. In dubio ergo nõ credemus teſtato- rem voluiſſe hæredem ſuũ onerare, niſi id appareat. Fideicommiſſum grauamẽ hæredis eſt. l. cohæredi.
39.§.cum filiæ. hic. ff. Subſtitutio ſiue vulgaris, ſiue
pupillaris, non eſt onus hæredis. Cùm teſtator fub- ſtituit filio ſuo vulgari modo, hac ſubſtitutione non oneratur hæres, ita datur ei ſubſtitutus ſi hæres non fuerit:ne ſubſtitutione quidem pupillari, ſi impubes deceſſerit. Sed fideicommiſſo hæres proculdubio oneratur, idq; licet teſtatori. nec dubiũ eſt, quin va- leat fideicommiſſum poſt pubertatem,& poſt adi- tam hæreditatem, ſi appareat hæc voluntas teſtato- ris fuiſſe. Scd in dubio nos non ita iudicabimus, ſed
potius vt irrita ſit ſubſtitutio,& inanis poſt hoc tem pus. Nihil ergo mouere nos debet locus ille cõmu-
nus de voluntate teſtatoris, queę dicitur ſpectãda eſſe, neglecta ſubtilitate verborũ quod ita accipiendum eſt,ſi ea voluntas apparcat. Dicẽdum eſt igitur pro-
Eranc. Duareni luriſconſ.
pter voluntatem teſtatoris, quoties ex aliis verbis
ſtatoris, fieri non poteſt. Ait tamen luriſconſiind d.. ſg
fortè teſtatoris, vel ex coniecturis aliquibus appat
teſtatorem ita ſenſiſſe, ſubſtitutionẽ directo fadan ita accipiendam eſſe, vt ex cauſa fideicommiſi 4 leat. Exemplum eſt in l. 16. ex facto tractatum eſ 1 prin. ff. ad Senatuſcon. Trebel. Inſtituo Titu hæn den meum, rogo& fidei eius committo, vt faciat here den 4 Sempronium. Quæritur, an hoc fideicommiſſum va leat, vt faciat heredem: quia hoc verbum heres ciuil huew
eſt,& directum, non videtur valere, nec hæres inſti. tutus ab eo poteſt alium facere hæredem. nam V hæres eſt non poteſt deſinere heres eſſe. l. qui uen b do.58. ff. de hæred. inſtit. vt aliũ faciat hæredem de b
ex facto. ibi, Verum videri poteſt per hoc rogaſſe, Gedie ergo interpretati ſunt veteres hec Verba, quaſi telta 2 tor voluerit hereditatem ſuam ei reſtitui-Illa igitu Pe verba, Vt heredem facias, ſic accipi debent, id eſ„ hæreditatem meam ei reſtituas. Voluntas teltarois hic non admodum obſcura eſt. Nam quamuis Ree verbum heres, pet ſe directũ ſit& ciuile:tamen mm 1 aliis verbis coniunctum indicat hanc voluntatem teſtatoris fuiſſe, vt hæreditatem ex iure ſideicom. miſsi reſtituat. Rogo, verbum eſt precarium„yſida ſingul. reb.per fideicom.relictis. in Inſtit. Similis ſe K cies eſt in I. rr. filiusfamilias.§. Vt quis hæredẽ, frqdec legat. ⁊. Nos igitur volũtatem teſtatoris ſequimur quoties ca vel ex verbis eiuſdem teſtators, velex coniecturis apparet. Idem dicẽdum eſt& cum ſub. ſtitutio facta eſſe proponitur in codicillis, quæals inm uu inutilis eſſet: tunc valet iure fideicommiſs proptet 1— voluntatem teſtatoris. l. Scæuola. 76. f. ad TrebDx.. ann ter habẽs filium impuberem, inſtituit eum in telta. in mento:& codicillis, poſtea factis, ci ſubſtituit pupl. mt, Gu lariter, Si filius meus impubes deceſſerit, I- itius hans ſitemmmlb eſto. Certum eſt iure directo hanc ſubſtitution im noticl valere non poſſe. Hæreditas enim poteſt codici
per fideicõmiſſum relinqui: ſed hæreditatem di aut adimere iure directo nõ poſſumus niſſ in te tbeteaculu mento. Inſtit. de codicil.§. vlt. Sed quærebatut, cm qur ſaltem valeret ex cauſa fideicommiſsi? Et in dict urnraex ſu
Scæuola. reſpõſum eſt, benigna interpretatione va iatt lun he lere: ſi non iure directo, ſaltem iure fideicommibt i nuude m Mater de qua ibi, quę ſuccedit ab inteſtato filio ſio cauia. ex ſenatuſconſulto Tertulliano, obligatur ſubſtitu aerlünn tis ex cauſa fideicommiſsi& hæreditatem ipſis co. ia dunäc
gitur reſtituere. Aliud exemplũ eſt de ademptione hæreditatis facta codicillis. in l. cum quis deceden
35.§. Seiam. ff. de lega. 3. in d. l. Scæuola. exemplucl dütimo ſubſtitutionis. in d.§. Seiam. exemplũ eſt adempto. utnaſr nis. Eodem pertinet quod dicitur in l.z.& illudz. 6 uulann. §. vlt. ff. de iure codicil. Si codicillos facere volue Meli inſtitutio, quę facta eſt in his codicillis valctexe p
ſa fideicõmiſsi.Si teſtamentũ facere Volens puletſe id facere, eſt quæſtio volũtatis, vt in d. 5.vlt Seia ſubſtitutio facta in codicillis, dicitur valere n deicommiſsi poſt pubertatem& poſt adi nle. reditatemè l. verbis ciuilibus. ff. hic. propteriait milem teſtatoris voluntatem, quæ volunts col gitur ex natura actus. Codicilli inducti ſur pti moribus primùm, deinde conſtitutiooidus Ln cipum confirmati propter fideicommijſſattt den dicil. in Inſtit. Ergo cùm apparct codicillos eua voluiſſe facere nõ teſtamentum, quod ſecipron
8

d. ollec ſſe valere iure fideicommiſsi. ubc dihs eiſe creditur voluiſſe va 6 am Kde praſcri teraäai v um exemplum eſt in linſilam. Hfl. de præſcrip al nVn oſulam tibi vendidi, vt aliam inſulam mihi 15 ent ae Verb 3 æritur quis contractus ſit? Dicitur ven- Tr eacfcesqu eſſe: ſed contractus eſt qui proprio amm i dirion dn der. Vnde præſcriptis verbis in factum vanhaci 8 Bene bitur: non actio ex empto. ex natura actus Jula heſs M actio ü4 Mrct. in d. l. Scæuola.& aliis huiuſmodi denn da id fdf uæ adducuntur, nullum eſt vitium in unn keeeln 1 exemp 4 aut ſubſtitutione, niſi quòd facta eſt in in inſtitution d.I.Scæuola. teſtator ſubſtituit filio ſuo
on eſt egreſſus tempus pubertatis. ſi
6 codicillisIn lüaea daberi, qui n 2 1. impub 5 teſtamento ſubſtitutio, nemo dubi-
zerin l fadta fuiſfe wehn y tatet, quin vti yetetes a ad impugnan Caa et in coc eſt vt fideicom
lis eſſet. Nihil ergo aliud obiici poteſt dam eam ſubſtitutionem, niſi quia fa- cillis. Et quia codicillorum hic vſus miſſa relinquantur: facile ex natura aſtus iudicamus hanc fuiſſe teſtatoris voluntatem, yt ex cauſa fdeicõmiſsi reſtituatur hæreditas ſub-
ſcarack Na 111 ſtituto. Exquo apparet differentia inter ſpeciem l.
um indien u xleditaemen, 2enal 40 veldumekm elet in codicillis, non eſlet ſimilis ſpeciei, quxæ tra- maclinl Gtatur in dictl. Scxuola. Eſſet enim duplex vitium. anilias gängi primum„quia facta eſlet in codicillis. deinde, quia diraruh oſt pubertatem facta eſſet. Cum ſint diſsimiles rdis eiuſdemtt hen5 eſt mirum fi ius varium feperiatur. Hinc ldem dicéêun colligi poteſt magnam vim eſſe illius clauſulæ, quę oporirur ai vulgo dicitur codicillaris, cuius mentio eſt in l. vlt. let iure tenn Kde codicil. Clauſula eſt, Si non valet teſtamentum 1sScruobi meun jureteſtamenti, valeat iure cdicillorum Pro pter pubern luir k cclauſulam fit nonnunquam vt inſtitutio aut
befi Lbllitunio facta verbis directis, quæ alias inutilis Po— ſellet, valcat ex cauſa fideicommiſsi. quia teſtator un 4 19 voluit teſtamentum ſuum vt codicillos valere. Er- 1 ürcin Ar o perinde accipere debemus teſtamentum ab co redtumg actum, acſi ipſe codicillos confeciſſet: nec enim
reliquikeme
dum.;1. recto lüflen iorem quidem. Et propterea cùm quæritur, an pro-
————
verbis ciuil
14.3 1Cn
s aichs b 4 eſſe,vt cum aliud eſt vitium: quia facta eſt poſt iptsabof En ten dical verbis ciuilibus. Et quod dixi- ae hemnus de dauſula codicillari, vt ſatisfaciam quorun- Jrubſt am obiectis, concedimus hoc ita accipiendum
Iüfl appareat magis more tabellionum, quàm
edendum tantam vim hanc clau- 1,.Algumento eſt quod vulgo dicitur
olunuar msusinem ſermo 1 3
600 1 M c0 1. 1 b
d Oenkcon ranlict SeJ znannm qui cum tutoribus. ft. de
dn, 4 ico e codlecilo chacre plura dicemus ſub tit. de iu-
dlop n9 ſ actenus Lun cum ad cum locũ peruenerimus.
d cun 1I G everbis directis. De his, quc communia
4
In Tit. De vulg.& pupil. ſubſtit.
lbus.& d. l. Scæuola. in] verbis ciuilibus. ſubſtitutio facta eſt poſt pubertatem ſi eadem facta
am eſſe in reſtamentis. Et ſi hoc
nem ad ca non pertinere de qui-
S
543
ſunt,& media, quæritur. Si teſtator verbo medio, id eſt, quod conuenit tam ſubſtiturioni directæ, quam fideicommiſſariæ, vſus ſit: veluti, ſi dixerit, Quando cunque filius meus deceſſerit, Titius bona eius capiat, vel Zitium ſul ſiituo. Iureconſultus noſter cum ait in d.l. Vverbis ciuilibus. Truſtra Feri poſt pubertatem, loquitur aperteè de verbis directis& ciuilibus. De verbis cõ- munibus non eſt idem dicendum. OQuid i gitur di- cemus? Recepta opinio mihi videtur probabilis, vt dicamus hanc ſubſtitutionem factam à pagano am te pubertatem iure directo valere: poſt pubertatem iure fideicommiſsi. Mouert me, quòôd hæc interpre- tatio fauorabilis eſt ipſi pupillo& ſubſtituto quoq; vtilis. Panor.& vtilitas ſuadet vt nos ita interprete- mur. Nos enim interpretamur valere quatenus va- lere poteſt, cùm verba cõueniunt vtriq; ſubſtitutio- ni. Argumento eſt quod dicitur in l. Pater Seuerina. S. Condirionum. ff.de condit.& demon. Conditio à teſtatore adſcripta de tutela filij, intelligitur vt tu- tor ſit ante pubertatẽ: poſt pubertatem curator. Con firmatur etiam ſententia noſtra conſtitutione Pon- tificia in c. ſi pater. de teſta. in 6. vbi ait Põtifex ſub- ſtitutionem intelligendã eſſe directam, cùm ea con- uenit verbis& perſonis. Hoc verbum ſubſtituo, con- uenit perſonis, quia impubes. De precariis nulla eſt ferè dubitatio. Cùm ſubſtitutio facta eſt verbis pre- cariis, dubiũ non eſt quin valeat omni tempore iu- re fideicõmiſsi:nec hoc proprium eſt militum. Hoc eſt tantùm proprium militũ, quòd poſsint poſt pu- bertatem,& poſt aditam hæreditatẽ ſubſtituere. l.ſi
frater. C. de fideicom.& l. cohæredi. S. cum filiæ. hic.
fl. Vnum eſt notandum, quòd hec fideicommiſſaria ſubſtitutio benigna interpretatione conuertitur in directam. Vnum exem plum eſt in I.n eq;.§.vlt. ffde milit. teſta.& l. Antoninus. 42. ff.de fideicom. libe. Si quis reliquerit libertatem& hæreditatem alicui,& deceſſerit hæres inſtirutus& ſubſtitutus, non adita hæreditate, ita accipimus hæreditatem& liberta- tem ſerui, perinde acſi directo inſtitutus eſſet, cùm nullus ſit hæres, ne euaneſcat fideicommiſſum.
De reciproca ſub ſtitutione. C(A P. XXIIII. Vius ſubſtitutionis reciprocæ mentio eſt in l. I iam hoc iurc. 4. ff. hoc tit. Vulgo in diuiſione ſubſtitutionis ponitur, vt quintum membrum diui- ſionis. Dicitur alia ſubſtitutio vulgaris, alia pupilla- ris, alia exẽplaris, alia militaris, alia reciproca. E go iam ſuprà admonui ſeparatam diuiſionem facien- dam eſſe:nec hanc reciprocam ponendam vt quin- tum mẽbrum eius diuiſionis. Propterca quòd om- nis ſubſtitutio, aut reciproca eſt, aut ſimplex& ſine reciprocatione. Nulla ſubſtitutio eſt ſiue vulgaris, ſiue pupillaris, quæ non poſsit fieri cum reciproca- tione eorum, qui ſubſtituuntur ſiue in primum, ſiue in ſecundum caſum. Aut enim ſubſtituuntur ſim- pliciter: aut cùm reciprocatione,& mutua vice. Sic enim loquũtur Iureconſ.in l.cohæredi.§. qui diſcre- tas. hic. ff. de vulga. difficile non eſt exemplum ad- ferre. Inſtituo Titium& Sempronium hæredes Si Titius hæres non erit, Sempronius heæres eſto,&c. De pupilla! ri hoc modo. Quidam habet duos filios Primum & Secundum. Si Primus impubes deceſſerit, Secundus heres eſto Si Secundus impubes deceſſerit, Primus hæres eſto. Hi duo impuberes Eöbſiltgiunrin pupillariter 2 2

54 ¼ in ſecundum caſum& reciprocè mutua vice, Ergo poſtquam diuiſimus ſubititutione m in vulgarem, dupillarẽ,&c. facienda alia fuit diuiſio, veluti, Om- nis ſubititutio reciproca eſt, aut non reciproca. In- docti non recte interpretati ſunt l. iam hoc iurc. 4. ff.hoc tit.de tertio genere ſubſtitutionis. Ideõq; pu- tarũt in ſumma illa ſubitirurionis diuiſione, ponen- qam elſe reciprocam. in d. l. ꝗin prin. ibi, Quod ius ad tertium, Oc. Id quomodo accipiendum ſit ſuprà docuimus. Loquitur Modeſti. in ea lege de ſubſtitu- tione tacita. Si ſubſtitutio fuerit facta in primũ ca- ſum ſiue ſecundũ, ex Conſtitutione D. Marci, etiam in alterum caſum facta eſſe intelligitur. Et proinde hæc ſubſtiturio valet propter conſtitutionẽ D. Mar- ci. Titium& Sempronium haredes inſtituo, eöſque in nicem ſubſtituo Hoc receptum eſt:& maior fuit ratio
admittendi in ea reciproca, Omnes ſubſtituo Cum ergo quæritur quomodo hæc ſubſtitutio fiat: dicen- dum cit fieri, vel expreſsis formulis vel compendio verborum. Hæc eſt expreſſa ſubſtitutio ſpecialiter,
gi primus impubes deceſſerit, Secundus hæres eſto- Si&e-
cundus impubes deceſſerit, Primus hæres eſto. Fit com-
endio verborum hoc modo, Primum& Secundum hæredes inſtituo, eõſque inuicem ſubſtituo. d.. 4. hic. ff.l. cůùm in teſtamento. f de hæredi. inſtit. Vocatur bre- uiloqua à quibuſdã, quia breuiter multas comple- gtitur ſubſtitutiones.hoc eſt ineptum& à vero alie- num, quod comprehendat multas ſubſtitutiones compendio verborũ. Cum dico, Si Primus impubes deceſſérit, Secundus heres eſto. Si Secundus impubes de- ceſſerit: Primus heres eſto. Hic eſt reciproca,& tamen non eſt verborum compendium. Tolerabilius eſſet reciprocam diuidere in eam, quæ fit cõpendio ver- borum,& eam quæ fit expreſsis formulis. Ergo hæc ſubſtiturio compendio verborum, poteſt compre- nes contineantur, quæri ſolet. Ego id oſtendam ali- quot exe mplis. Cùm quæritur, quæ ſubſtitutiones contineantur hoc compendio verborum, Omnes eos inuicẽ ſubſtituo, id iudicandum eſt partim ex verbis,
artim ex mente teſtatoris. Ponamus teſtatorẽ in-
ſtituere duos filios ſuos impuberes,& eos inuicem ſubſtituere hoc cõpendio verborum, Omnes eos in- uicem ſubſtituo. His verbis continentur quatuor ſub- ſtitutiones. Continentur enim duæ vulgares,& duæ pupillares, dicta l. iam hoc iure. 4.& LLucius. 43. ff. h'c.& l. cùm in teſtamento. 37. ff. de hæredib. inſtit.
&l.z. C. de impub.& al. Continentur duæ vulgares
perinde ac ſi dixiſſet teſtator, Si Primus hæres non erit, Secundus hæres eſto. Si Secundus hæres non erit, primus hæres eſto. Continentur etiam duæ pupilla- res hoc modo, Si Primus deceſſerit im pubes, Secundus
h res eſto. Si Secundus deceſſerit impubes, Primus hæ-
res eto Ambo eius conditionis ſunt vt poſsit eis vulgariter& pupillariter ſubſtitui à teſtatore. Ali- quando continentur pupillares tantùm. Exempli gratia. Sihæc ſubititutio fiat duobus filiis impube- ribus exhæredatis hoc modo, Eos inuicem ſubitituo. primum Secundümque filium meum exbhuredo: edſque inuicẽ ſubſtituo. Nos perinde accipimus hæc verba, Eoſque inuicem ſubſtituo, ac ſi teſtator dixiſſet, i Pri- mus impubes deceſſerit, Secundus ei hæres eſto. Si Secun- dus impubes deceſſerit, Primus ei hæres eſto Reperitur ctiam exem plum in quo continentur vulgares tan-
FEranc. Duarem luriſconl.
hendere multas ſubſtitutiones. Sed que ſubſtitutio-
tum ſine pupillari: vt ſi duobus extraneis ſabſtitse rit teſator: vel duobus filiis ſuis puberibus: aut flus naturalibus tantùm: aut emancipatis his verbis;a
inuicem ſubſtituo. Non continentur pupillares, Juig 7¼ pupillaris ſubſtitutio non conuenit conditiom X geſa xtati eorum. Quid ſi vnus ſit pubes, alter impubes s ſcb
& teſtator ſubltituat his verbis, Eõſque inuicem ſuh ſtituo: quæritur ſi vnus ſit ex legitimis, alter ex nat ralibus tantùm? Quæſtio eſt dict. l. 43. al. 45. Luci
& d. l.4. hoc tit. ff.& hoc caſu dicendum et comiims gu ri hoc compendio verborum vulgares tantuùm fub. 2 8 ſtitutiones, Ron pupillarem quidem vnam contine. hr G ri, etſi vnus ſit cui fieri poſsit ſubſtitutio pupillaris. f Euu Nam viſum eſt inconueniens, vt Modeſtinus aitin d Gui ceam d. 1 4. valere vnam ſubſtitutionẽ in perſona vnius, lwädi in perſona alterius non valere. Non eſt credibile te. gilda ſtatorem, qui his verbis vſas eſt, voluiſſe in perſona PEdndur
vnius valere, in perſona alterius non valere. Ildem 1 dicitur in dicta l. Lucius. hic non continetur pupil. 4 gunrolic laris, cùm non poſsit duplex ſubſtitutio habetelo. cum in naturali filio. Nec habebit quidẽ locumi alio filio, æqualitatis ſeruãdæ cauſa. Simile eſt u0 dicitur in l.in teſtamento. 6. C. de teſta. milit. Intelli. gitis ergo quæ ſubſtitutiones contineantur hoc ver.* borum compendio, eõſque inuicem ſubſuun, Solett uæri an expreſſæ ſint an tacitæ hæ ſubſſitutiones, Ahpſtirutio vulgaris& ſubſtitutio pupillars„cux continentur his verbis, eõſq́ue inuicem ſubſtituo Mo- Bd deſtinus in dicta l. 4. has fubſtitutiones videtur ha. bere pro tacitis magis expreſsis. Comparartenim ll tacitæ pupillari, quæ continetur ſub vulgari erpud etn li lc ſa. Hoc autem ſcriptum eſt à Modeſtino, non quod du reciproca non ſit expreſsior: ſed quòd ſpecialitet expreſſa non ſit. Sed diſputatio hæc eſt de nomi non admodum vtilis. Non eſt enim ſimpliciter, rum quod dicunt aliqui tacitam pupillarem n excludere matrem: expreſſam excludere. lvlt. Co inſtit.& ſubſtit. ſub condit. fact. Ego docui ſupraii lam legem interpretans, non ita accipiendam eſe, vt tacita pupillaris non excludat matrem. M ſunt aliæ in ca hypotheſi circunſtantiæ, de qu facta eſt ea conſtitutio. Iam videndum eſt de eff ſubſtitutionis.
belci
De effectu reciprocæ ſubititutionu. CAP. XA V.
F Ffectus huius reciprocæ ſubſtitutionis, plimus eſt his verbis, eos inuicem ſubſtituo, primum
cari coniunctos hæredes:& eis deficientibus cosquÜ diſiuncti& ſeparati ſunt.l. 41. coheredi. õ. qui dilcte. 1 tas. Ecce teſtator ita inſtituit, Titius& Semtunt 8 heres ſunto: Mæuins hæres eſto. Titium& Semp. dn guüda nium coniunctim inſtituit: Mæuium ſeparatmm aliis,& adiecit, eöſque inuicem ſubſtituo. Qlht Titio decedente, an ſuccedet ei ex ſubſtitutioſe
lus Semprouius, an verò etiam alter cohæres Ne-
uius? Si ſpectemus verba teſtatoris, quæ gexrlald ſunt, dicemus omnes cohæredes admittial hrte ditatem Titij ex ſubſtitutione, id eſt non tantum Sempronium: ſed ctiam Mæuium. ſed umen cx mente teſtatoris hæc verba, quæ generala unbe 6 telligimus, vt primo loco Lidrandir vocati quicon übte iuncti ſunt: ita vt Titio repudiante partem uam,
·..„* Ol-. ſubſtitutus ei intelligatur Sempronlus proptetco d 1. 4 nem iunctio

Mu
3 i junction
roq; repudiante admittatur quo- tem N em: vt vtroq; fep ud Ta
Hoc eſt ex mente teſtatoris magis, quàm Nam verba, quibus vtitur teſtator, viden- non cnaden ſetri ad omnes hæredes. Hæc eſt vis coniun- ema turreteinan. ſuprà de hac coniunctione diſſe- enltida ionis. Ego dixi fuprà d. 4 d 1 comunctorum potiorem eſſe cauſam, quàm a rens, gorum. l.61. Hæredes ſine partibus. ff. de hæ- lo etg büün nſtit. Si teſtator his verbis vſus non eſſet, c calge9 Tedid- irem ſubſtituo: ſed eos ita inſtituiſſet, Inſti üa eöſque ima& Sempronium heredes, Mæuium pæredem du Tnin bium non eſſet quin pars Titij deficiens
d
—
in jtuo: du
creſcat 1 bren dec cedirur teſtatorem hoc ius mutare voluiſſe: Rls
dlürnnar ſed magis cotroborare. Ius accreſcendi ſimile eſt arxlereNun vodammodo ſubſtirutioni, quamuis re vera ſub- Jalel ſtirutio non ſit.l. 63. Si Titio 8 Mæuio,§,ulianus. frde legæ*ſed quia ſatis plenè& accuratè dixi mus
de ca coniunctione, os multa quæ ab aliis hic dici
duplexlite ſolent omittemus.
mdeddn inguntur ex mente teſtatoris, vt non perti- ſeruäce aud beenme quibus ſpecialiter à teſtatore dleun enos Ccend clld.1cohæredi. 41.§. qui patrem. hic. ff. Species eſt ruronesconm ufmodi, Teſtator inſtituit patrem& filium pro Jiſſi imum pane hæredes,& eis inuicem ſubſtituit: deinde in- nr an nelret Fizuit Titium& Mæuium ex æquis partibus,& liunn ſrbiecitverba generalia, eſqque omnes inuicem ſubſti- biseiſgue mmm n Quæritur an his verbis intelligatur ſubſtituere .Nas Göbſhrurn patrem& filium, quos alia parte teſtamenti ſubſti- gis exptebst tuerat inuicem: ſed dicendum eſt hæc verba ad fi- econdinetul lum& patrem non referri. Eſt locus communis&
dom ctallitt vulgaris pertinens ad interpretationem legum, Ge-
Aptebior: ii neri per ſpeciem derogatur. eõſcque omnes, id eſt ex-
d diſpurmoht cepus his, quos ego ſpecialiter inuicem ſubſtitui.
1s. Noneteint Subſttuit inuicem patrem& filium, ſubſtitutione aliqui tuim ſpecial derogauit illi generali, omnes inuicem ſub- exprelumati Rumuo. doli cauſula. ff. de verb. oblig. l. ſanctio le- condicgp. gum ſfde pœnis Nvxorem-. fœliciſsimo. de lega.3. etans, Vorhag Tertid notandum eſt his verbis, eõſque inuicem non excl- ſulſfuu, hæredes videri ſubſtitutos ex quibus par- nei iruu tibus inſtituti erant. Teſtator inſtituit plures hære- de g des ex diſparibus partibus, deinde ſubiecit, eos om- nes inuitem ſubſtitno, non expreſsit ex quibus parti- . bus vellet eos admitti ad hæreditatem ex ſubſtitu- nejmu liu tione. Vnde forte dici poſſet ex æquis partibus eos ſubſtitutos videri. Còm teſtator inſtituit plures hę- A5 redes nec bartes expreſsit hæreditarias, videtur cos ccprocti eXgais pariibus inſtituere. Ergo cùm eos ſubſti- 9 mim. runüiſ aiud exprimendo, videntur ex æquis par- g ti alüblRuuüſedtamen verius eſtvt intelligantur unt 1 1ai partibus, ex quibus ſunt inſtituti. malurut em dicitur in Inſtit. titul. de vulg. ſubſtit.. ſed etſſ tan alu ex diſparibus. Exen lum eſt m in l. ſi u eſtehs es2 EMhn mplum eſt appoſitum in I. ſi plu- 1 dus er on— ivnus eſt inſtitutus ex vncia, ſecun- 6 1 ovnclis, Titius ex tribus: ſic impleuit to- rcel tum aſlem teſtator. Tertius repudiauit, quæritur 3 un guam Pattem lerät ex hac tertia parte quæ defecit, un veloe uu 1) 5 inuicẽ ſubſtituti ſunt? Illæ tres vnciæ, quæ 46. i widen diuidemurin nouem partes. Is qui fuit inſti- m 6 uner octo Vnciis, accipiet etiam octo vncias:qui fubtben dug ncla vna tantum inſtitutus eſt, vnam partẽ ac- un cipiet.ldem dicj u 3 llaln palte⸗ er zaurs ne alibi 5 eitur de fideicommiſſaria reſtitutio- ec ſeld de vnumch um quis inſtituit plures hæredes& iuſsit um morietur, vt reſtituat partem ſuam co-
——
In Tit. De vulg.& pupil. ubſtit.
gempronio tantum, qui coniunctus eſt.
Sccundè, hec ſubſtitutio facta verbis generali-
5 hæredibus, intelligitur fidei ceius committere, vt re- ſtituat pro qua parte ſunt inſtituri hæredes. dicta J. Lucius. 78.§. pater puerum. ff.ad Senatuſconſ. Tre- bellianum. Sed addenda eſt exceptio ex eo loco Vl piani in dicta I. ſi plures. niſi alia mens fuerit teſta- toris. Hic nos dicimus ex iiſdem partibus inſtitutos intelligi, ex quibus inſtituti ſunt propter coniectu- ram voluntatis teſtatoris, cum nihil aliud expreſſe- rir. Hæc eſt coniectura voluntatis, quam nos am- plectimur, ſi non appareat contraria voluntas te- ſtatoris: ſed facilè ab ea recedimus, ſi mens teſtato- ris alia ſit, quæ colli gitur ex variis coniecturis. Vi- denda eſt I. 23. quoties. cum ſeq. ad Trebel. ff. Teſta- tor iubet hæreditatem reſtitui cohæredibus, ſi de- derint certam pecuniam ex quantitate pecuniæ, Juam iuſsit dari, colligitur quam partem ex hac re- itutione teſtator vult ſingulos habere. Ex nomi- num quoque expreſsione id etiam colligitur, vt di- citur in dicta l. ſeq. 34. nonnunquam. Ecce, multum refert an teſtator hæredes appellauerit ſimpliciter, an verò nominibus propriis ſingulos hæredes deſi- gnaucrit. Cùm dicit hætedibus volo reſtitui hære- ditatem: aut aliis ſimilibus verbis, credendum eſt teſtatorem velle ex ea fubſtitutione habere ſingu- los pro hæreditariis portionibus, id eſt ex qua quiſ- que parte hæres eſt inſtitutus. Aliud dicendum eſt ſi dixerit, Titio, Mæuio: cùm expreſsit nomina, vi- detur rationem habere perſonarum:& propterea viriles portiones conſequuntur. Cùm autem non ſunt appellati propriis nominibus, tunc interpreta- mur rationem habuiſſe teſtatorem portionum hæ- reditariarum. Hoc etiam colligitur ex§. ſed vt ma-
nifeſtetur. C. de caduc. tollen. de quo dixi fuprà ſub
titul. de hæred. inſtitu. Cùm teſtator onus aliquod iniungit hæredibus ſuis, non certis hæredibus no- minatim, quos deſignet propriis nominibus, tunc intelligimus ſingulis onus impoſuiſſe proportioni- bus hæreditariis. Si verò nominauerit eos propriis nominibus, tunc intelligimus eos teneri pro virili parte ad id onus:& teſtatorẽ perſonarum habuiſſe
rationem. In legatariis autem non di ſtinguimus:ſed
intelligitur onus impoſuiſſe pro virili parte. hæres enim repreſentat perſonam defuncti. I. 1. ſi certum petat. C. Non habeturratio emolumenti, quod quis
percipit iudicio teſtatoris: ſed inſpicimus pro qua parte repreſentet perſonam defuncti, etſi magnum
ſit prælegatum. Ergo pro ea tantùm parte onera- ri poteſt. Legatari) non ſuccedunt in locum de- functi: ſed in rem. Sed hæc diſtinctio notanda eſt in hæredibus. Et hoc apertius dicitur in I. 12²1. ſi hæ- redes nominatim. ff. de legat. 1. Similis locus eſt in I. 30. ſi ita liber. ff. de ſtatuliber. Ex his naſcitur quæ- ſtio, Quid ſi teſtator preter cõmunem heredum ap- pellarionem adiecerit propria nomina ſingulorum hæredum? Si ſic dixerit, Titium& Sempronium hæ- redes meos inſtituo, an videatur reliquiſſe pro heredi- tariis portionibus, quia hæredes appellauit: an verò pro virilibus, quia propriis nominib us diſtin guũtur: In hac quæſtione vulgo recurri ſolet ad diſtinctio- nem Põponij in l. ſi comunis ſeruus. 37. ff. de ſtipul. ſeruo. videndum eſt enim an propria nomina præ- cedant nomen hæredum, an verò ſequantur. Si di- xit, Titio& Sempronio hæredibus meus, ſinguli partes intelliguntur habere: ſecus autem dicendum eſſe, ſi
Z22 3
hhͤhöͤöoöoh
4 8 4
5 4 4 4
b

545 dixerit, hæredibus meis Titio& Sempronio. In dict. l. ſi communis ſeruus. de ſtipul. ſeruo. quæritur, ſi quis communis ſit ſeruus duorum Titij& Sempronij, & aliquid eis ſtipulatus ſit, an acquirat eis pro viri- libus portionibus an pro dominicis, id eſt, pro qua quiſque eorum dominus eſt ſerui. Vnus fortè do- minus eſt ſerui pro vna parte: alter pro duabus.& diſtinguit ibi Pompo. quomodo ſtipulatio conce- pta ſit. Si, inquit, ſtipulatus ſit Titio& Sempronio, nec appellauerit dominos ſuos, pro virilibus parti- bus, intelligitur eis acquirere. Si verò dixerit, domi- nis ſuis, pro dominicis partibus intelligitur, eis ſti- pulari. Quid ſi vtrunque concurrat: Dixit, Titio& Sempronio dominis meis: Kefert an propria nomi- na præcedant, an ſequantur. Si præcedant, viriles partes intelliguntur acquiſitæ ex hac ſtipulatione. Idem hic dicendum eſſe aiunt. Hæc ſententia mihi non videtur ſatis tuta eſſe. nam ita demum intelli- untur ſubſtituti viriles partes habere ex ſententia Vlpiani in l. ſi plures ſint inſtituti. 22. ff.hoc tit. ſi eui- dens ſit teſtatoris volunras. vult enim VIp. euiden- ter& manifeſtè id expreſſum eſſe, antequam rece- datur ab hac cõiectura voluntatis. Hic autem cùm præponuntur nomina hæredum, certè vix dici po- teſt expreſſam eſſe teſtatoris voluntatem. Nec ſimi- le eſt quod adducitur de ſtipufatione communis ſerui. Diſsimilitudo eſt ideo, quòd magna coniectu- ra voluntatis eſt cùm teſtator inſtituit ex diſpari- bus partibus: deinde nulla partium facta mentione, hæredes inuicem ſubſtituit. nam coniectura volun- tatis ſuadet vt intelligamus eos ex iiſdem partibus
ſubſtitutos eſſe, ex quibus inſtituti ſunt. propter hãàc
enim coniecturam voluntatis, quæ non leuis eſt, re- quiritur euidentior probatio. Sic eſt intelligendum quod diximus his Verbis, Eos inuicem ſubſtituo, vide- ri cohæredes ex iiſdem partibus ſubſtitutos, ex qui- bus inſtituti ſunt. Addendum eſt in parte hæredita- ria numerandum id eſſe, quod obuenit alicui hære- dum iure accreſcendi, licet ex lege magis, quàm ex voluntate teſtatoris. Iuxiſcon. in 1. 5. Si in teſtamento. ibi, neque intereſſe, Goff hic, occurrit obiectioni. Di- cimus pro qua parte quis inſtitutus eſt, pro ea parte ſubſtitutum videri. Ponamus Titium inſtitutum eſſe ex vna vncia: ſed ei alteram vnciam acceſsiſſe ex iure accreſcendi, qugritur an ad partem deficien-
tem admittatur pro vna vncia tantùm, ex qua inſti-
tuitur:an pro duabus vnciis, id eſt, pro vna vncia, ex qua inſtitutus eſt,& pro altera, quæ ei accreuit, ad- mittatur? Ait Gaius in d. 1.5. nihil referre. Dubitatio oritur ex co quòd pars, quæ obuenit ex iure accre- ſcendi, ex lese magis, quàm ex voluntate teſtatoris acquiritur. Et id referendum eſt ad legem luliam Papiam, vt inſcriptio oſtendit. Quod verò ius ac- creſcendi veniat ex lege, non ex ſubſtitutione, ne ta- cita quidem, ſimile eſt quidem ſubſtitutioni. l. 63. al. 61.81 Titio& Mæuio.§. Julianus. fl. de lega. z. ſed in effectu ipſo intereſt inter ſubſtitutionem ſiue taci- tam, ſiue expreſſam,& ius accreſcendi: non alie- num tamen eſt à iure accreſcendi à voluntate teſta- toris. hic eſt leuis quædam coniectura, quæ lege ad- iuuatur. Sed quia non eſt alienum à voluntate te- ſtatoris,& coniectura aliqua voluntatis, licet obſcu- ra& tenui, nititur. ideo quod accreſcit alicui, per le- gem ex iure accreſcendi in parte hæreditaria habe-
Franc. Duareni luriſconſ.
tur, vt quanto maior eſt ea pars per ius accreſc
end. tanto maiorem partem conſequatur ex ſubſtiturig 9
ne. Poſtremo notandum eſt ſpem huius ſubſtituti. 3 nis non tranſmitti ad hæredem. I. 21. qui plures 89 1 dir 43. Lucius. S. vlt. f. hic. Plures hæredes inſtituti ſu. VWouA & inuicem ſubſtituti. Vnus eorum deceſßit deina 3 gu ur extitit conditio ſubſtitutionis, ſuperſtites tantu 3 t admittentur: hæredes hæredis defuncti non adu tentur. Hęres defunctus meram ſpem ſubſtitution non tranſmiſit ad hæredes ſuos. d.l. Lucius. 4. ylt, E
idem eſt in aliis generibus ſubſtiturionis, in pu 1 lari ſimplici. l. ſed& ſi plures. 9. hic. ff. In vul b 1. ſimplici, ratio eſt. Vulgare eſt enim non aditau 1 4 reditatem non tranſmitti ad hęredes. l. quoniam 6 rorem. C. de iure deliber. Si hæreditas nõ adita u 5 tranſmittatur, multo minus tranſmittetur heredu 1 5 que nondum alicui eſt delata: puta ante concinona 6 ncbiorem euentum. Subſtitutio eſt conditionalis inſtituti 1 4 Quomodo tranſmitteretur ad hæredem, cùm uon dum delata ſit Et hoc intereſt inter ſubſtitution & ius accreſcẽdi, quòd ius accreſcendi ad— tranſmittitur: ſubſtitutio non tranſmittitur. l ſie 5 plurib us. de ſuis& legiti. hæred. Ius enim accrcſan di ſequitur rem: portio portioni accreſcit. Sed diÜe. rit aliquis, in hac ſpecie hæredes coniuncti ſunt, I.
ter hæredes ea coniunctio eſt, vt locum debeat ha- Halcxod bere ius accreſcendi. Et ſi non eſſent inuicem ſub. dlu tene ſtituti, pars tamen vnius deficiens accreſcetet alte wurrpole, ri,& accreſceret hæredibus hæredis. quia ius accr. betbinp ſcendi ſequitur rem. Subſtiturio accedens, no iide. anemnant tur tollere ius accreſcendi: ſed potius confitmatt aioni.
Quo modo fit, vt propter ſubſtitutionem no traut. aan mittatur ad hæredem, quod ſine ſubſtitutione täl. S mitteretur? Ego reſpondeo hic locum non habele r ius accreſcendi, propter ſubſtitutionem. Acio ins accręſcendi tranfmitti ad hæredem,& ſequi tem ſed hic ius eſt accreſcendi ex vna parte,& lubſtitu tio ex altera. Subſtitutio eſt potentior iure accte ſcendi.l.. 6. ſi duo. ff(de bono. poſſeſ. contratab.
IN TIT. vII—
DE CONDITIONIBVS gauf INSTITVTIONVM. unixyelu
CAr. uüh
b— I OST tractatus, qui ad inſtitutiones per. 3 8
Atinent, ſequitur tit. de condit. inſtit. Quia inſtitutionem hæredum tam in pumo, eüinond quàm in ſecundo gradu fieri ſub cond. tione diximus. Et quia hæc diſputatio de conditio- emmühn ne pleniorem inquiſitionem exigere videtur, idoo in ſeparatim poſitus eſt hic titulus, de conditionibu inſtitutionum. Inſcribitur autem de conditiombs inſtitutionum tantùm, nõ legatorum. De condti dabin nibus enim, quæ adiiciuntur legatis, alij ſunt til 4. tam in Digeſtis, quàm in Codicce. Ad legauafatu- en nent tituli de condit.& demon. ff.& C. tit.decnnd.
inſert. lib. 6. Hic agimus tantùm de conditlonibus büz inſtitutionum, quę adſcribuntur inſtitutioni hle- nühna dum.& huic reſpõdet tit. C. de inſtit.& ſudſt&cc. cnhin d ſub condit. fact. hos igitur duos titulos. ff& Cnunc iau
interpretaturi ſumus,& incipiemus ab explicauio- 6 ne vocabulorum inſcriptionis. Quid ſit inſtituti d qud

opottionaon de tareltscnn actio et,n Etſit wnel rius dedciewan dibus har Subſtitario an cendi: ſed u optet ud hunn n, quodſfxltt pondeolichu pter ludlinn Itti ad hrrtm cendiel um. tutio ektyrtuu de bonoqiou
1171
ſitioremech
In Tit. De condict inſtitut.
A ſubſtitutio, diximus ſub titul. de hæredib. quid ſihtun de rulga.& pupilla. ſubſtit. Admo- uulmu⸗ inſtitutionis verbum aliquando generali-
49 ndat ſubſtitutionem. Om- er accipi vt comprehe
enim ſubſtitutio inſtitutio eſt. Aliquando ſi- de dcaonem eius reſtringi diximus, vt inſtitu- 30 ſubſtitutioni oponatur. Hic autem accipimus inſtitutionem tam in primo, quàm in ſecundo gra- qu. Intitol. Codicis hæc ſunt diſtincta: ſicut in LI. ſde vulga.& pupil. Subſtitutioni opponitur inſti- dutio. Inttituti dicuntur in primo gradu: ſi ubſtituti dn do, vel vlteriore. Et hic locus oſtendit ap- 4 ſern inſtitutionis contineri ſubſtitutionem ham propriẽ idque ſuprà oſtendimus. Et adduxi- mus locum ſub tit. de pupil. ſubſtit. qui ſub hoc tit. excat fin o. mulier, quæ viro.§.1. Ego te hæredẽ Inſtituo, i me heredem inſtitueris: me ſubſtituiſti, an dicemus extitiſſe conditionem? Ait ibi Iuriſcõſ. extitiſſe conditionem videri, qui enim ſubſtitutus eſt, dicitut inſtitutus eſſe. Subſtitutio ergo fit non tantum purè:ſed etiam ſub conditione, vt ego do- cuiin lquiliberis. in principio.. ff. de vulg.& pupil. ſubſtit quamuis rem non ſatis expendentes, putent omnem ſubſtitutionem fieri ſub conditione, adeo yt quidam definiant ſubſtitutionem eſſe conditio- nalem inſtitutionem. Sed ego dixi ſubſtitutionem vulgarẽ, quæ ita fit, Si 7. itius hæres non erit, Seius hæ- ꝛns eo feeri ſub conditione poſſe, aliquando etiam purè fieri poſſe. d.l qui liberis. in princ.& propterea dicimus adiici conditionem non tantùm inſtitutio- nibus: ſed etiam ſubſtitutionibus. Addidi& reſtitu- tionibus, quia& reſtitutionibus, quæ ex cauſa fidei- commiſsi fiunt, adiiciuntur conditiones,& de his etiam loquuntur hic iuris auctores,& in l. reſtituta. 37.Had Senat. Trebell.&§. reſtituta. de fideicom. hæred.in Inſtit. Ex hoc titulo nonnulli colligũt ap- pellatione ſubſtitutionis non contineri reſtitutionẽ fideicommiſſariam, quia in hac inſcri ptione diſtin- guntur reſtitutio,& ſubſtitutio. Si hoc argumẽtum reciperetur idem diceremus de ſubſtitutione, nem- pe appellatione inſtitutionis non propriè contineri ſubſtitutionem. Hæc argumenta friuola& nugato- ria ſunt, Ego oſtendi ſuprà appellatione ſubſtitutio- nis contineri reſtitutionem fideicommiſſariam:& ſubſtitutos dici eos, quibus aliquid per fideicom- millum relinquitur.& admonui in hac inſcriptione lubaudiendum eſſe verbum hæredum. hoc modo, inſtitutionib.& ſubſtitutionib. hæredum. Hoc eedet imtelligi tanquam repetitum ex ſuperioribus titulis titde vulg.& pupil. ſubſtit. debemus etiam intelligere de ſubſtirutionc hæredum.
Quid ſit conditio. C4 Pp. 77.
Onditionem ita ſolitus ſum definire: Condi- hec 9 öüird„qua legatum, vel inſtiturtio bi de intnäitur in futurum euentum. Hec bre-
um J Javidetur ſatis aperta& apta ad docen- „de quo inſtituitur diſputatio. Adiectionem
ego vy 8 0co, ſecutus exemplum veterum Iurecon-
buanum 1nmhce§. ſi ſub conditione. ft de tutel. nem ptarä a6 atur, ſi ſatiſdederit, hanc adiectio- un cu conſul. eſſe admonitionem potius,
lonem. Ergo cùm quis hæredem inſti-
tuit ita, Je,, 1, r, e S,. Hefedem Titium inſtituo ſi decem dederit, hoc
adiicitur inſtitutioni à teſtatore. hæc adiectio eſt.
verba quæ in definitione ſequuntur, adiiciuntut pro differentia.
Quid proprium ſit conditionix. C4 P. III. 3 Oc proprium eſt conditionis, ſuſpendere id, 1 Jquod agitur, in futurum euentum: vt ſi non ſuſpendat, non dicatur eſſe cõditio. Atque ita intel- ligimus modum adiectum inſtitutioni, non eſſe cõ- ditionem: Inſtituo te hæredem, vt des Titio centum. hic modus eſt. hic modus non ſuſpendit. Multum intereſt an dixeris, vt des: an verò ſi dederis. ita de demonſtratione dici poteſt. Proprium igitur condi- tionis eſt ſuſpendere in futurum cuentùm. Ex quo conſequitur, ſi adiectio conferatur in tempus præ- ſens, aut pręteritum, propriè conditionem non eſſe. 1.10. Inſtitutio talis. hic. ff. Eſt locus communis de conditione, quæ in preſens confertur in l. cm ad pręſens. de reb. creditis.& l. conditio. 100. ff.de verb. oblig. Eadem eſt ratio conditionis„que neceſſariò extitura eſt. l. ſi pupillus.§. 1. ff. de nouat. veluti, Ss morietur, certum eſt hanc conditionem omnino ex- tituram eſſe. hic non ſuſpenditur inſtitutio heredis. Conditio etiam propriè dicitur, quę poteſt exiſte- re,& non exiſtere: aliàs conditio non eſt. Itaque re- ctè dictum eſt ab Vlpiano in l. Cornelius. 677. ff. de hæredib. inſtit. queędam habere figuram conditio- nis, que conditiones tamen non ſunt. Vt ſi quid con- feratur in pręſens tempus, aut præteritum, his ver- bis. Si decem Titio dedit, Si Rex Parthorum viuit, hæc figuram cõditionem habent. liſdem particulis vti- mur cùm conditiones adſcribimus. Hic eſſent ad- dendæ queędam conditionum diuiſiones: ſed perti- nent ad titulum ff. de condict.& demonſtrat. Ego hic nihiltractare decreui, quod ad inſtitutiones non pertincat. Deinde quibus verbis inſtiturio ſub con- ditione concipiatur quæri ſolet. Ego iam exemplis demonſtraui: veluti ſi ita quis heredem inſtituerit, Si decem dederit. Aliter in vniuerſum id definiri non poteſt quomodo conditionaliter inſtitutio fiat, vel b conditionale legatum concipiatur. Non enim hac particula, Si, inducitur tantm conditio: ſed aliis, veluti per dictionem, Quandiu.l.pater Seuerinam. 99.§. VIt. ff. de condict.& demon. Hic conditio quę- dam eſt, quia legatum ſuſpẽditur in futurum euen- tum. an ille ſit moraturus, pendet ex incerto euen- tu. Dies etiam incertus conditionem facit. Lego tibi quo die Titius conſul factus fuerit. l.dies incertus. 73. fl.de conditt.& demonſtra. Aliud eſt exemplum in relatiuo, Qui, vt, Stichum qui meus erit cum moriar, ti- bilego. l. Stichum, qui meus. 6. fi de lega. 1. Interdum etiam ablatiuis abſolutis induci conditio dicitur. Volo reſtituas hæreditatem Titio, acceptis cẽtum nummis.videntur enim ſic accipienda eſſe hec ver- ba, Si dederit centum nummos quanquam volũtas te- ſtatoris hic examinanda eſt. Poſſunt enim hæc ver- ba accipi vt ſit modus, nempe vt det centum. atque ideo cùm videret Scæuola hoc ambiguum, non re- ſpondit ad quæſtionem propoſitam: ſed reſpon- dit de iure aperto, in l. à teſtatore. 107. de con- dict.& demonitrat. ff. Ex iam dictis exiſtit quæſtio tractata in l. ſi teſtamentum. 8. C. de inſtitu. vel ſub- ſtit. vel reſtitutionib. ſub condictio. Si quis ita ſcrip- ſerit, Ille hæres eſto ſecundum conditiones infra ſcri- 22 4

54+⁸
ptas,& nihil poſtea adiectum ſit, an valeat inſtitu⸗ tio, an potius inutilis ſit, quaſi conditione exiſtem te. Quæſtio hinc pendet, an ſit conditionalis hæc inſtitutio, an non. Si conditionalis ſit, nullis poſtea conditionibus adſcriptis, dicitur inutilis eſſe. Si ita accipiamus hæc verba, conditiones infra ſcriptas, id eſt, quas adſcripſero, cùm controuerſia eſſet. Hac re inter veteres, conſtitutionem edidit Imperat. ua eorum controuerſiam dirimeret,& probat ſen- tentiam ſuam argumento ducto ex reſponſo Papi- niani, quod extat in L.cùm pater. 79.§.Vvlt. fl. de leg. 2.vbi hæc verba, Morte præuentus non fecit,&c. ſunt Papiniani. Ibi dicitur Picos ciuitati,&c. vicos quoſ- dam teſtator reliquit ciuitati,& adiecit ſe fines in- qicaturum. Solent fines in inſtrumentis publicis ad- ſcribi: fines tamen non demonſtrauit. Ad id quod jbigem luriſcon. addit, Non ideo minus ex cauſa,&c. Idem viſum eſt Iuſtiniano dicendum eſſe in hac ſpecie.ſunt enim ſimiles ſpecies. Quid enim refert an quis dicat, ille hæres mihi eſto ſecundum con- ditiones infra ſcriptas: an verò, lego fundum illum ciuitati, qui proprios fines habet, quos poſtea indi- caturus ſum? Ex quo annotandum eſt, teſtamen- rtum hic pro imperfecto habendum nõ eſſe, reiecta hac adiectione tanquam ſuperuacanca:alias poſſet dici teſtamentum imperfectum& nullum. I. ſi quis tum teſtamentum. 25. ffide teſtamentis. Vnde pro- babiliter dubitatum fuit in hac ſpecie an valeret. Sed conſtituit Iuſtinianus valere. hæc igitur inſtitu- tio pro pura habenda eſt. Sed hic occurrit antino- mia. Opponitur huic conſtitutioni l.quoties. 9.§. tantundem. ff.de hæred. inſtit. ibi, Pro non inſlitu- to,&cIn hac ſpecie luſtiniani teſtator deſtinabat ad- dere conditionem,&ſi nonnulli contrà ſentiãt. Sed manifeſtè hoc apparet. In d. l. quoties. ibi Qui condi- tionem deſtinans&c. his verbis oſtendit ſe deſtinare addere conditiones. Iuſtinianus ait pro pura haben- dam eſſe inſtitutionem. Marcellus ait eum pro non inſtituto eſſe qui ita inſtitutus eſt. Apud Accurſium hic variæ adferuntur ſolutiones,& dicit corrigi hãc legem Marcelli, quæ opinio ab omnibus explodi- tur, quòd correctio legum vitanda ſit. Sed illi non intellexerunt iuris hiſtoriam. Hæc conſtitutio Iu- ſtiniani vna eſt ex nouis conſtitutionibus. atque ve- rendum non eſt, ne ſequendo hanc opinionem cor- rectionem legum inducamus. In l. quoties. recitat ur tantùm ab VIpiniano Marcelli opinio. Nihil adfir- mat Vlpianus, aut Iuſtinianus; pſe,(nam hæc om- nia tribuenda ſunt Iuſtiniano in 1. 2. C. de veteri iu- re enucl.)nõ probat hanc Marcelli opinionem, nec improbat. Qua ratione in l.z2. quoque eiuſdem tit.
fcadem Marcelli opinio viderur improbata eſſe
ab Vlpiano. Quæritur in cadem conſtitutione lu- ſtiniani, Si teſtator inſtituerit heredem, nec ſtatim adſcripſerit conditionem, ſed cõditionem adſcrip- ſerit in alia parte teſtamenti, an inſtitutio conditio- nalis dicenda ſit? Ait, Sin autem,&c. Ergo dicendum eſt nihil referre, vt conditionalis inſtitutio dicatur, an ſtatim poſt inſtitutionem adſcripta ſit conditio, an verò adſcripta ſit in alia parte teſtamenti. Et ſi- mile exemplum eſt in l. quibus diebus. 39.§. quidam Titio. ffide condictio.& demonſtrat. Satis ergo de- monſtratum eſt quid ſit conditio, quomodo condi- tio concipiatur.
Franc. Duareni luriſconſ.
Quæ conditiones nocent inſtitutioni, quæ non nocent CA P. I117. JMptiinis notandum eſt impoſsibilem conditio. nem inſtitutioni non nocere. l.1. hic. Impoſsibilis conditio eſt, cui natura impedimẽto eſt quominus exiſtat. Sic definit Iuſtinianus in Inſtit.§. ſi impoſqi. bilis. de inutilib. ſtipula. Titius, ſi digito cælum tetige. 4
rit, hæres mihi eſto. Quæritur an hæc cõditio noceat 9
inſtitutioni, an ob hanc conditionem, quæ impoſsi bilis eſt, inutilis ſit inſtitutio? Ait Vlpianus in l. hic.ff. non eſſe inutilem, ſed pro non ſcripta haben. dam eſſe ceam conditionem. Huic ſimile eſt quod dicitur in l. ſi quis ita inſtitutus. 6. f co. Teſtator vo. lebat magnificum aliquod monumentum ſibi ex- trui,& adiecit conditionem, 5i in triduo proximy poſt mortem meam factum fuerit. Cuùm impoſsibile ſit triduo proximo tantum opus extruere: ideo Vl. pianus hanc conditionem tanquam impoſsibilem euaneſcere ait. Huic ſimile eſt quod dicitur in lmu lier. 20. in prin. ff. hoc tit. Si non exegerit pecuniam e res eſto. Quomodo impleri poteſt hæc conditiopo- teſt impleri ſi alios cohæredes habceat liberãdo eo acceptilatione, cauendo ſe non petiturum ab eis, ſ ſolus hæres ſit: quia nemo eſt cui poſsit cauere. Hlec conditio habetur pro non ſcripta, vt impoſtibilis. Aliud exemplum eſt in l.ſi Mæuia. 43. ff. de hæted. inſtit. Si filia viuat&c. nullam habet filiam nomine Fuluiam: cum impoſsibilis ſit ea conditio, dicitur pro non ſcripta habenda eſſe. Quod de inſtitutione dicitur idem dicendum eſt de legatis& aliis vlu. timis voluntatibus. l. obtinuit. 3. ff. de condict.& de. mon.§. impoſsibilis. de hęred. inſtit. in Inſtit. alia ta. men cauſa eſt contractuum. Nam omnes contra ctus, adiecta conditione impoſsibili, vitiantur.im. poſsibilis. 7. ffrde verb. oblig.& l. non ſolum. z2 ſide oblig.& act.&§. ſi impoſsibilis. de inutilib. ſtipulin
Inſtit. Rationem huius differẽtie& diuerſitatis ego drint
ſcripſi ad d. l.impoſsibilis. ffide verb. oblig. Ego di. xi, cũ queritur an pro non ſcripta habenda ſit com- ditio impoſsibilis, ſiue in vltimis voluntatibus, ſiue in contractibus, quæſtionem magis facti eſſe& vo- luntatis, quàm iuris. Quæritur enim quid cogita- tum fuerit à teſtatore, vel contrahentibus. fortè is, qui adſcripſit talem conditionem, cogitat ſe nihil agere: excogitat non poſſe parere conditioni eun,i cui adſcripſit talem conditionem, atque idco nihil 1 conſecuturum eſſe. Poteſt etiam cogitare, cùm ad- ſcribit talem conditionem, eũ, cui adſcribitur con- ditio, nihilominus conſecuturum, quaſi iniquumſt eum cogi ad parendum conditioni, quæ impoſibi- lis eſt, quæ in ipſius poteſtate non eſt. Sic ambigua eſt voluntas eius qui conditionem adſcribit. Indu. bio igitur quid dicendum eſt? Diſtinguntur vltims voluntates à contractibus. nos plenius interpfem mur vltimas voluntates. l. in teſtamentis. ffdei iuris. In contractibus, ſi quid parum expreſſumit vel ambiguum, imputandum eſt contrahentbi qui potuerunt curare vt ea obſcuritas vel amotgul tas explicaretur. ideo interpretamur eos nilij age⸗ re voluiſſe, adiecta tali cõditione impoſsibiſ, cim ex duorum voluntate contractus pendeant Legula autem vel inſtitutiones pendent ex vnius volunt- tate, ſcilicet teſtatoris: nec culpæ poteſt legatall
18IE dee. 1 8 adſcribi, quòd nõ curauit verba teſtamentl— concl

erlpoteltdern rredes Nben ſe non peimm welt auiin on ſcripa ſir 1 Meuiag. dillam laberit lbilisſit en cnl a ele Quoite meltqe lant btimvitzfdem heredinſttäk tuum. Namer e impobiſm oblig Klunit oßbidils eunt differänekt ilis Ede Ge non ſcinn tet in ylimaim ſonem m
uæriolrerng „vel corr ondit'orrn,e oſſe urrau⸗ nditioreg teſt erunch pnem elclnn, aſecutueus, m condun,
In Tit. De cundict. inſtitut. 9
Hinc naſcitur quæſtio in l. ſi Titius. 15. ff. hoc tit an valeat hæc inttitutio, i 7. itius heres erit, geius hærts eſta: Si Seius 5 res non rit, Titius h'res *mpoſsibilitas quædam hic cõtinetur. vnde vi- detur pro non ſcripta habenda eſſe conditio quia exiſtere non potelt. Is enim Seius non poteſt ali- ter beres eſſe, quàm ſi Titius prius hæreditatem adierit:& Titius non poteſt hæres eſſe. niſi Seius
tus heleditatem adierit. Si petat Tirius 4 Seio vt xreditatem adeat, Seius dicet ſe non poſſe prius adire hereditatem, quàmm Titius adierit. Vnde quę- ntur an Inutilis ſit hæc conditionalis inſtitutio: Ait Ibi Martianus inutilem eſſe inſtitutionem, cùm cõ-
concipi.
ditio exiltere non poſsit. Hoc repugnat iis, quæ à dicta ſunt. Cùm conditio eſt impoſsibilis, vi-
nobi it im V detur pro non ſcripta habenda eſſe. Hæc conditio
ſimilis ettiis cõditionibus, de quibus iam diximus,
uæ impoſibiles dicuntur. Sed ſi ambæ conditio- nes expendantur, neutra im poſsibilis eſſe dicitur: ſed ambarum coniunctio facit vt res non poſsit ef. fectũ haberc. Si Titius hæres erit, Scius haæres eſto, hæc cõditio eſt poſsibilis,& altera quoque.& propterea quod dicitur de impoſsibili conditione adiecta, hic Iocum non habet. Nam cum conditio adſcribitur, quæ re vera impoſsibilis eſt, ea pro non ſcripta ha- betur:& dicimus puram eſſe inſtit utionem. Quæri- tur, an idem ſit dicendũ in ſpecie I. 4. ff.hoc rit. cùm ſcilicet hæredes ita inſtituti funt, Si ſoci bonoruũ meo- rum vna permanſerint,&c. hæredes ſunto An vtilis ſit hæc inſtitutio? Marcellus dicebat inutilem eſſe in- ſiitutionem ſecundum verborum ſignificationem. mamſi verba ſpectemus, videtur velle teſtator vt ptius hæredes ſint, quàm ſocij:& tamen conditio non poteſt exiſtere ſub qua inſtituti ſunt: niſi prius ſocietatem coierint. Vnde videbatur idem dicen-
dum eſſe, quod in caſu d. liſi Titius. valere inſtitu-
tionem. Si non poſſet iniri ſocietas bonorum teſta- toris ante aditam hæreditatem, ſententia Marcelli
vera elletat quia poteſt iniriideo dicitur conditio
exiſtere poſſe. Doilunt hæredes inſtituti ſub ea con- ditione, ſocietatem coire futurorum bonorum: ſci- licet bonorum„quæ ſperant ſe conſecuturos adita hereditate,& impleta conditione. Quod dicitur de impobbibili conditione, idem dicendum eſt& de turpi onditione, ſi cõditio aliquam turpitudinem comtineat. ſi conditio ſit conrra onos mores. l. con- itiones;quæ cõtra bonos. 9. ff.hoc tit. veluti Si pa- tentibus patronisve alimenta non præſtiterit. Idem inl conditiones contra edicta. 14. tit. co. Huic ſimi- eclt— dicitur in L. filius. co. quæ non poſſu- mit djeſ lacere, ea dicimus quoque facere non Lraque tcrpreratione quadam iuris pro im- 35 lſchen bæc conditio, quãuis re vera con- norie 84 llis non ſit. Impedimento ſiquidem inßs dinhe lhomünn exiltat hæc conditio: ſed ei nuos n es Cerde boni mores. Sic acci piendũ hea 5*— hic. vbi mendoſa eſt lectio * Plor Paud 0. te emendanda ſic, 7 el alio maẽ- 3 condinonienene dn voean ibi VIpia. vitium, Ge.uun uafe 5 1 Hüit heana mecdum ha- ensm aliquam continet:p! Sernoe araantte⸗ tonem leun 4 acet non vitiari initita- clalcos 8 d ait p. mendo. hoc referẽdum em, quæ contraria eſt bonis mori-
bus. Conditio ergo turpis, cõtraria bonis moribus, habetur pro non ſcripta, pro impoſsibili, quamuis propriè impoſsibilis non ſit,& ab impoſsibili diſtin guatur. exempla ſunt, quæ iam adduxi. Aliud exem plum eſt in l. quidã in fuo. 27. hic. ff. Teſtator ſcrip- ſit in teſtamẽto, Titius ita hares eſto, ſi reliquias meas in mare abiecerit hęres inſtitutus conditioni non pa- ruit. quæritur, an repellendus ſit ab hęreditate? Eſt locus communis dc ſepultura, humanum eſſè cada- uera mortuorum ſepelire. Suſpicione non caret de-
mentiæ is, qui talem conditionem adſcribit teſta-
mento ſuo:& ſi apparcat à demente facta eſſe inſti- tutio hæredis, non valebit: ſed hæreditas deferetur ad legitimos hæredes. Huic ſimile eſt quod dicitur alibi, Ineptas defunctorum voluntates improbãdas & reiiciendas eſſe. l. 0. aliàs 13. ſeruo alieno.§. vlt. ff. de leg. i. Aliud exemplum eſt in l. quæ ſub cõditio- ne. 8. ff. hic. ſi quid ſub conditione iuriſiurandi reli- Ctum ſit. Teſtator hæredem inſtituit,& adſcripſit conditionem, ſi iurauerit ſe mihi monumentum ædificaturum. Hæres paratus. erat ædificare monu- mentum: ſed tamen iurare nolebat. hic quæritur an conſequetur hæreditatem? Vlpianus ait huiuſmodi inſtitutiones à Prætore improbari, quæ ſub condi- tione iuriſiurandi fiũt. Sunt enim qui nolint iurare, etſi veriſsimum ſit quod ab eis exigitur. Poteſt au- tem cogi omnino quod teſtator voluit implere, ſed non cogitur iurare ſe id facturum. Diximus ſuperiori loco, ſi hæres inſtitutus ſit ſub conditione iuriſiurandi, eam condirionem pro
non ſcripta habendã eſſe. Prætoris edicto hæc con-
ditio iuriſiurandi remittitur hæredi, cui adſcripta fuit, vt dicitur in l. quæ ſub conditione. Exiſtimauit Prætor non eſſe vtile hæredem compelli ad iuran- dum. quòd nulla id vtilitas, aut neceſsitas ſi uadcat: & hoc incommoda etiam quędam habeat: quidam facilè adducuntur vt iurent ſpe hæreditatis confe- quendæ. ita occaſio his periurij dabitur, alij carebũt hæreditate: adeo timidi& ſuperſtitioſi ſunt, vt nun- quam adduci poſsint ad iurandum. Hæc eſt ratio
edicti Prætorij, quo edicto ſolum iuſiurandum re-
mittitur: non etiam faciendi neceſsitas quod teſta- tor fieri voluit:vt dicicur in eadem l. quę ſub condi- tione.§. quoties.& l. 26. hæc ſcriptura. in fi. in prin. ff. de condict.& demonitrat. Iuſtituo Titium haredem, ſi iurauerit ſe mihi monumentum adificaturum non cogetur iurare ſe id facturum: ſed tamen facere id cogetur. Dixerit aliquis, ſi verum eſt, quod diximus de remiſsione iuriſiurandi, mirũ videtur quod Præ- tor alio quodam edicto ſuo iurare cogit. l. iuſiuran- dum& ad pecunias. 34.§.z. ait Prætor. fl.de iureiur. Eum aà quo iuſiurandum exigetur, inquit Prætor, aut iurare cogam, aut ſoluere Cur non cogitat Prætor quoſdam adeo timidos eſſe& ſuperſtitioſos vt in- iuriã pati, quàm iurare malint? Sed aliud genus eſt iuriſiurandi, de quo propoſitum eſt edictum à Pre- tore ſub illo tit. de iureiuran. luſiurandum eſt quod pertinet ad lites dirimendas. Maximum eſt reme- dium expediendarum litium, ait Vlpia. in I. 1. ff. e iureiur. Vtilitatis enim cauſa cõparatum eſt ad lites finiendas& dirimendas. Vtilitas igitur exi git ne hominũ ſuperſtitionis& timiditatis ratio habea- tur:ſed vt is cum quo lis eſt, ſi deferatur ci iuſiuran- dum, iurare aut ſoluere cogatur. Hic autem cũ quis b in. titui
3 3 4
ö“ — 4 3 6 4

———yõyy—yy ————-— 1 9.
2 ——
—y— ——* 1
—
— 1 ————————— 22. —————.— 8 ———— 8—————. ——— 2 9— 2.—— G ——————
eeͤ——*
———
„ 4 1 4 I“ 3 3 4 4 1 1 N 4 4 4 † 8 1 . * 1 3 4 1 1 3 1 3 4 ö 6* 1 4 1 1 I — 8 8 I 1 3 11 5 4 1 8 . 4 II 4 3 3. 8 ¹ 8. 1 ¼ 1 4 4 4 b 1 4 8 4 1 1 3 — 4 1 4 1 11 1 11 v “ 6 1 1 4 4 8 1 1 . 4 1 4 4 4 4 4 1 1 . 1 4 1 1 4 ö“ — 4 “ 1 * ö 4 4 — 1 3 8 4' 4 4 “ 4 1 3 ͤ 3 1 8 “ 3 4 . 3 4 1 8 3* 4 4 8 8 1 4 * 4* 3 4 1 8 1 3 1 3 “ 4 3 — 3 3 4 4 8 8“ 1 5 3 † 1 1 4* 1 3 ½ 4 1 * 3 11 4 4 1 3 1 1 4 11 1 3 1 3 * 4 1 1 1 . 4 3 4 4 4 1 4 4 1 3 ½ 4 1 1 1 1 1 1 . 3 5 1 4 4 4 1 4 4 † † ½ 1 4 1 3 4 1 3
S50 inſtituitur ſub conditione uriſiurandi ‚ſi iurauerit ſe aliquid facturum, nullius intereſt iurare; modo aliter fiat quod vult teſtator. Cum ergo Teſerſeutenn
uis iurare cogatur, expendenda eſt aufxii ber di, ſi deferatur alicui uſiurandum litis diinadde cauſa, vtilitas ſuadet vt is iurare cogatur:ſi quis he- res inſtituatur ſub conditione, Siiurauerit, nulla vti⸗ litas eſt. Hinc facilè apparet ratio 1.6. ſi cum patruo. C. commu. vtriuſque udi. Diuiſio facta eſſe propo- nitur ſub hac conditione, vt alter hæredum iuret ſê ni Hil dolo feciſſe hic cogitur iurare: nec remittitur iuſ- iurandum. Aliqua vtilitas verſatur in hac re Vr ſe purget iuriſiurãdi religione, hoc pertinet ad litem, uæ inter eos eſt, dirimendam. Et ſic intelligendæ ſunt quędam leges de conditione auriſiurandi lo- quentes.v cluti l. municipibus. 96 ff. de condit.& de- mon.& aliæ quedam ſimilces. Municipibus aliquid relictum eſt ſub conditione, Si iurauerint. quæritur quomodo iurare poſsint. Iurare cogentur, ait ibi lu- riſc. per eos per quos res eorum geruntur. Et hoc in-
telligendum eſt de conditione luriſiurandi, quæ no
improbatur edièto prætoris. Improbatur autem cõ- ditio iuriſiurandi, quæ in futurum tempus confer- tur. quæ conditio mullam vtilitatem adfert. Sed ali- quando contingit vt ea conditio conferatur in prę- teritum tempus, propter incertudinem eius rei, quie geſta eſſe dicitur. Cuùm ca verba ambigua fint, Si in rauerint, debemus eam interpretationem accipere per quam fit vt vitio careat omnino, quę ambi gui- tatem habet. l.in ambigua. ff.de legib. Sic etiã intel⸗ ligi poteſt l. 6⁊. Antiſtius Labeo. flide acq. hærc. vbi quęritur, ſi quis inſtitutus fit heres ſub conditione,
Fi iurauerit, an iurando videatur adire hereditatem?
Queæſtio fuit inter veteres lureconfultos de hac re. Et quidam dicebant opus eſſe aditione heęreditatis præter iuſiurandum præſtitum: ſed hanc quæſtionẽ
ita tractat Iureconſultus quaſi improbanda non ſit. Poteſt etiam hic intelligi quæſtio de eo, qui ſponte iurat. Prgtor quidem remittit neceſsitatem iurandi:
ſed iurare minimè prohibet. Atque ideo heres ſi iu-
rare velit, poteſt, quamuus neceſsitate non adſtrin- atur: iuſiurãdum remittit ſi heres velit. Vnde quę- ri poreſt, ſi heres iurare voluerit, an iurando adire
videatur hereditatem: Parendo conditioni ſub qua
inſtitutus eſt hæres, videtur heres eſſe velle. Sed de co dicemus ſub titulo de acquir.hęre. Ponamus ali- quid relictum eſſe municipibus, Si iurauerint. Qui- dam volunt iurare deberc. ſed dubitatur quomiodo iurare poſsint omnes municipes? Et lureconſultus ait, vt iam ſuprà dictum eſt, municipes iurare poſ- ſe per adminiſtratores, qui res ipſorũ gerunt. Aliud exemplum conditionis improbatæ eſt in l. repre- hendenda. C. eo. Inſtituta eſt filia à matre ſub con- ditione, ſi à marito diuerterit. quæritur an parerc huic conditioni debeat filia: an verò ea conditio ſit reiicienda,& pro non ſcripta habenda? Dubita-
rio ex eo naſcitur, quòd diuorrium legibus Roma-
nis eſt permiſſum. ff.& C. tit. de diuortiis& repud. Ideõque non videtur improbanda eſſe hec condi- tio. Sed reſcripſit Valerianus imperator huic con- ditioni parendum non eſſe, cùm marer adſcripſit il- lam conditionem inſtitutioni filiæ ſuæ,&i lia à ma- rito ſuo diuerterit. Eſt enim, inquit, reprehendenda quidem mater, quæ hauc conditionem adſcripſit:
Franc. Duarenmi luriſconſ.
ſed magis reprehendenda eſt filia, quæ prętulit lu
crum quoddam maritalis concordiæ. nam potuiſſ filiam, quę ſub ea conditione inſtituta fuit, non pa⸗ rere conditioni,& potuiſſe conſequi hereditatem conditioni non parendo. Nam hec conditio quæ contraria eſt bonis moribus, improbanda eſt,& pro impoſsibili habenda, licet diuortium legibus per⸗ miſſum ſit. Non cogunt nos legiflatores Romani inuitos manere in matrimonio, nec alia multasquę honeſta ſunt precipiunt legiſlatores. Non eſt qui-
dem credendum omnia quecunque honeſta ſunt, ad neceſsitatem redacta eſſe legum auctoritate: ſed non ideo tamen exiſtimandum ea legiſlatoribus probari. non enim probatur repudium vel diuor- tium, vt honeſta res, quamuis permiſſum ſit. Non cogunt quenquam legiſlatores ad manendum in matrimonio: ſed tamen improbant eas conditio-
nes, quibus inuitantur homines ad diuertendum turpes& inhoneſtas. Nec dubium eſt quin fuert hec ſententia veterum Romanorum. Ego obſerux
ui locum quendam apud Senecam lib. 4. de benefi. ciis. cap. 16. qui huc pertinet. Scribit Gellius lib. c. z.& lib. ⁷.c.1. Poſt Romam conditam quingen tis annis non fuiſſe diuortia facta Rome, adeò es inhoneſta habebatur. Aliud exemplum elt in 1ſt quis ſub conditione. 7. Si conditio adſcriptaſit in. ſtitutioni in fraudem legis, non minus improbauur
hec conditio,& reiicitur que in fraudem legis ad.
ſcripta eſt, quàm que apertè contra legem adſctipta
Eſt. Eſt locus commnunis de fraude facta legibusl.
non dubium. ff. de legib.& ſenatuſcon. Quidam ex
teſtamento legata capere non poterant. videbat te- ſtator ſe non poſſe eis legata relinquere, commètus eſt rationem, qua exiſtimauit ſe poſſe efficere, vthi legata conſequantur contra legẽ. inſtituit duos hæ redes,& voluit cos cauere inuicem, vt legata preſta. rent, quaſi contra legem poſſet agi ex ea cautione.
Ergo hic notandum eſt cùm prohibetur diſpoſitio iii
rei alicuius, prohiberi etiam conditionem eiuſdem rei, ne aliàs fraus legi id prohibenti, facilè fiat. HM ctenus de conditione iuriſiurandi,& de ea quę con- tra leges, aut contraria bonis moribus adſcripta eſt teſtamento.
Sequuntur alij caſus, in quibus nocet inſtitutio- in
ni conditio. Inſtituta eſt enim hac de re diſputatio, an conditio inſtitutioni noceat, an non noceat,& quatenus noceat. Primus caſus eſt, Cum filius qui eſt in patris poteſtate, inſtituitur ſub ea conditione quę non eſt in ipſius poteſtate, tunc inſtitutio nulla
eſt propter hanc cõditionem adiectam:imò totumui
teſtamentum nullius eſt momenti. in l. vlt. in princ.
hic.ff. Quedam cõditiones in poteſtate noſtra ſun„, alie pendent ex caſu, alie mixte ſunt. Facilis eſt he
diſtinctio que colligitur ex l.vnica. C. de cad ucrtol len. S. ſinautem. Conditio aliquando ex caſu poler vt, Si Titius Conſul factus fuerit. Ex poteſtate nol pendet conditio illa, Si decem dederit. plerunqis facilc ſit ei decem dare. Nã an conditio ſit inote ſtate,an non, non poteſt aliter definiri, vt ait uni- cõſin l. ſuus quoque. 4.§. puto. de here. inſti iee Ne ròô conditio, Si decem dederit. ex circunſtantisxli- manda eſt, an ſit in poteſtate, an non. Mixta cöcnio eſt, cùm teſtator relinquit filig ſuę, Si nubſerit Tuni.
non enim pendet ex eius voluntatte, ſell panan ex el

ec dubium 9 omanonm Lenram inet ScriiCa omam condtm rtia fach Rom liud rremyim di conditoo ade Jis nonminst ur qnein frult ente corrralige 8 de fraudeta K ſenarulcon. re non potermn gatarelinqune mauit ſepoktc entra kegeiii rre inuiceminge m poſletagn cum prbe riam contm- 1 prohbeu uriſturenäktt
bonis morbde
—
—
1i voceu un (ihedl
nſtituitol ih,
ex eius voluntate
ſub ea tantùm quæ pe tutus ſit ſt ſit: uia vc jnuti
vel ſub
In Tit. De condict inſtitut- 5
„partim ex ſua. F ilius igitur non ue conditione hęres inſtitui, ſed ndet ex eius poteſtate. Si inſti b ca conditionc, quę in poteſtate eius nõ l ex caſu pendet, vel ex alterius poteſtate lis eſt inſtitutio. J.ſi pater filium. 4. C. de inſtit. ſii ſeu reſtit. ſub condit. adeò inutilis cenſe- erinſitutio, vtne teſtamentum quidem valeat. 9 4 ertè expreſſum eſt in l. Lucius. 82. ff. de con- duod emon. teſtator inſtituit filium ſub conditio- Aſ flium ſſe probauerit, ait ibi Iuriſconſ. teſta- pe⸗ um inutile eſſe:non quòd ea conditio impoſ- nals ſtvt vulgò creditur. Poſsibilis quidẽ eſt, ſed endet ex poteſtate filij, cuius perſonæ adſcri-
no ſtteſtamento,& ideo inſtitutio nulla eſt. idem Reun inlſuus quoque. f.de hæred. inſtit. in d. 1. ſi ater flium. ibi, nec in defectum,&c. addit Impera. exceptionem, non valere inſtitutionem: niſi in de- fectum eius conditionis exhæredetur 2 niſi exhere- detur ſub contraria conditione.. filius à patre. 28. ff. de liber& poſthu. quia ſiue extiterit, ſiue non exti- terit conditio, non poteſt dici pręteritus eſſe. Si quis ſimpliciter hæredem inſtituat ſub conditione,&: na au ex Ala venerit maue non veniente, pręteritus re-
oteſt ſub quacuiq
peritur hilius. Ac tamerſi idem dici poſsit de quali-
bet conditione, quæ non exiſtit:tamen imputãdum ctfl 0,qudd non impleuerit cõditionem, quæ erat in eius potcſtate. Si filius ergo inſtitutus ſit ſub cõ- ditione, quæ non eſt in ipſius poteſtate, inſtitutio nulla eſt 1dem dicendum eſt& ſi contra leges,& contra bonos mores adſcripta ſit.. filius, qui fuit. 15. f hoc tit: vbi ea dicimur facere non poſſe quæ ho- nelle facere non poſſumus. Et hic notandum eſt nos loqui de filio, qui eſt in poteſtate: non de eman- cipato. Nam emancipatus filius poteſt inſtitui ſub quacunque conditione ſiue ex caſu, ſiue ex alte- rius poteſtate pendcat. l.z.§.ͤ. de bono. poſſeſ. ſecun. tab.& 12.„ſi fub ca. ffNide bono. poſſeſ. contra tabul. Hic incidum quædam antinomiæ, quarum expli- catio nunc neceſſaria eſt. Prima eſt in I. ſi quis hæ- redem.. C. hoc tit. ibi filia fuit inſtituta ſub condi- tione. Si nupta erit Titio. hæc autem conditio ex eius arbittio non pendet: ſed pendet partim ex poteſta- te cius partim ex alterius poteſtate. Quęritur, ſi hęc mulier nupſit Titio, cui nubere cam vult pater, hãc conditionem adſcribens, Si Titio nupſerit. Deinde 4 eo diuertit, an conditio impleta eſſe dicatur, an videatur paruiſſe voluntati teſtatoris: Hic obſeruã- dum etbquæſtionem hanc de conditione, Si nupta erit Titi, ia tractari à Iuſtiniano, quaſi vtilis ſit in- ſtitutio qualiq teſtamentum valeat: cùm tamẽ cer- tum ſit eriam dictis, filum non poſſe inſtitui ſub tali condiione, quæ in ipſius poteſtate non eſt. Hoc argumentononnulli conuellere nituntur quod iam à nobis dictum eſt de conditione, quæ non eſt in fi- lij poteſtate. Sed hoc argumentum mihi videtur
perquamn leuc eſſe, quamuis apud alios ſit magni
Fonderid m
dius conft Dnduerre ndum eſt in interpretatione
Hunaoa ſtionis, qua de re ſit quæſtio, ſicut fere ea onſder⸗ cgls interpretatione. Non queritur in
Atlone an vtilis ſit ea inſtitutio, an nõ: ſed
uæri...— quxrltur an ſufficiat mulierem ſemel nupſiſſe, etiã ul non perm
tur ergo, ci b Kluſtent do, cumm hæc queſtio propoſita eſt Iuſtiniano,
anſerit in matrimonio. Non dubitaba-
uin vtilis eſſet cõditio. Proponebatur queſtio qua-
1 certum eſſet vtilem eſſe conditionem. ſed quęre- batur quomodo parendum eſſet conditioni„quid faciendum eſſet,& dici poſſet impleta cõditio. for- tè filia inſtituta ſub hac conditione erat emancipa- ta à patre:fortè exhæredata erat ſub contraria con-
ditione: fortè teſtamẽtum factum erat à matre, quæ
non habet filiam in poteſtate,& poſſunt alia exco- gitari in quibus vtilis ſit hæc conditio. Quo caſu valct hęc conditio, dubitatur quid faciendum ſit vt cõditio impleta eſſe dicatur, an ſufficiat ſemel nup- ſiſſe, etſi poſtea diuerterit à marito: Quidam dicunt diuinationem eſſe quod diximus, vel emãcipatam fuiſſe filiam,&c. Sed ſatis oſtendunt ſe non noſce rationem harum legum interpretãdarum,& omni iudicio carere, nec dignos eſſe qui iuris interpretes
ſe profiteantur. Alia quæſtio eſt huic affinis de ne-
pote, an quod diximus de filio idem dicendum ſit de nepote, vt ſicut filius non poteſt inſtitui ſub ca conditione, quæ nõ eſt in poteſtate ipſius, ita etiam nepos non poſsit? Quæſtio eſt iuris controuerſi, in quo magna eſt diſſenſio,& magna opinionum va- rictas. Ego puto nepotem poſſe inſtitui ſub quacun- que conditione, etiam que in eius poteſtate& arbi- trio non ſit. Id mihi videtur tam apertè expreſſum eſſe in J. 4.& ſeq. ff. de hæred. inſtit. vt de eo Tabitan dum non ſit. Ait enim ibi Iuriſconſ. ſuum hæredem ſub quacunque conditione inſtitui poſſe, ſed excipit
filium. His igitur verbis oſtendit VIpia. multum in-
1„ 9 1 ⁄ 4... 1 8 4 tereſſe inter filium& nepotem quantum ad hanc conditionem attinet. Imò dicendum eſt,&ſi nepos
ſit in primo gradu filio am mortuo, ne hoc qui-
dem caſu prohiberi ſub quacunque conditione in-
ſtitui. Eſt ſuus hæres nepos cùm pater, qui erat in primo gradu eum non antecedat.§. ſuui. in Inſtit. de hæredum qualit.& differentia. Itaque Iuriſcon. in I. ſed& ſi ſub conditione. 6.§.1. ait nepotes ſub omni cõditione inſtitui poſſe,& ſi redigantur ad filij con- ditionem. id eſt,&ſi filio mortuo nepotes incipiant primum gradum tenerc.& ius ſui nacti ſint. Eodem pertinet quod dicitur in l..§. ſciendum. ffde ſuis& legit. hæredib. vbi eſt locus æquè expreſſius. Diſcri- men eſt igitur apertum filij& nepotis: ſed quę eſt ratio diuerſitatis? Ego non poſſum probabiliorem rationem adferre hulus diuerſitatis, quàm quòd le- ges magis fauent filiis, quàm nepotibus, cun pro-
piores ſint defuncto, quàm nepotes. argumento eſt quod dicitur in§. I. fl. de exhęred. lib. in Inſtit. Vbi
Iuſtinianus ius antiquum recitat de filiorum& ne-
potum exheredationc. Iure antiquo, non inſtituto
filio, qui erat in poteſtate, teſtam Etum nullum erat. propterea quòd non ſufficeret filium exhęredarc: ſed oportebat nominatim exheredare. nepotes au-
tem ſufficiebat exhęredare inter cęteros. Cæteri ex- heæredes ſunto. Eſt aperta differentia, qua oſtenditur legiſſatores magis filiis, quàm nepotibus fauere.
Hoc eſt diſcrimen iuris antiqui, quod cõſtiturioni- bus mutatũ eſt: ſed tamen admonemur eo iure an-
tiquo magis fauere ſolitos fuiſſe legiſlatores filiis,
quàm nepotibus. Quę adducuntur ab aliis, qui con trariam ſententiam tuentur, leuia ſunt. veluti quèd dicunt pręteritione nepotis non minus rumpi te- ſtamentum, quàm præteritione filij. I. poſthumo-
rum. ff. de iniuſto rupt. ſed hic non loquimur de
2* P F.C
1

—
8— 3 —— G 3— 4 3 4 4 ———
55² Franc. Duareni luriſconſ.
præteritione. Ego fateor quantum ad præteritionè, nõ multum incereſſe, ſaltem ſi nepos ius ſui habeat, id eſt, in primo gradu ſit. Sed de nepote hic loqui- mur, qui inſtitutus eſt ſub ea conditione„quæ non eſt in eius poteſtate. Multo minus nos mouere de- bet quod adducitur ex conſtirutione Iuſtiniani, vt cùm de ap pel. cognoſ. aliud quoque capitulum. ll- la conſtitutio nullo modo ad rem pertinet ſi rectè intelligatur, vt nos interpretati ſumus ſub tit. de in- offl. teſtam. ſupraà de liber.& poſthu. Cum enim alt Impe. non licere nec exheredare nec pręterire filios nec nepotes, niſi ca obſeruata fuerint, quæ dicit, to- ta ea conſtitutio loquitur de querela inofficioſi te- ſtamenti. S1 ea non obſeruata fuerint de quibus lo- uitur, rumpetur teſtamentum querela Inofficioſi reſtamenti,& propterea nihil ad hanc quæſtionem ille locus pertinet. Præterea loquitur de pręteritio- ne& cxhæredatione: hic nos loquimur de inſtitu- rione nepotis, quæ facta eſt ſub conditione, que non elt in ipſius poteſtate:& inter hæc multum intereſt. Multum euim intereſt an quis ſit præteritus, an in- ſtitutus ſub conditione. Opponitur huic ſententie, vt contraria, 1. quoniam in prioribus. C. de inoffic. teſtam. l ſcimus. S. Cùm autem. ęo.tit. leges autem 1l- le de inofficioſo teſtamento, ſicur& aliæ quædam ſuperiores, l.omnimodo.& L. nuper. pertinent ad le- gitimam, quæ filio relinqui debet vt dehitam. Pa- ter qui toſtamentum facit, curare debet vt filiis il- lam le gitimam re linquat. i non reliquerit illam le⸗ gitimam, quoquomodo dicitur in l.omnimodo. ſi
quicquam ei reliquerit non eſſe ſubuerrendum tę- ſtamentum:ſed ſupplendum eſſe, quod deeſt legiti-
mæ, ac tantùm capiendum ex ſubſtautia paterna, quantum deeſt ad fupplendam illam legitimam. In
J. quoniam in prioribus. quæritur, ſi forte pater legi- rimam reliquerit, id eſt,vel trientem, vel ſemiſfem: ſed tamen adſcripſerit conditionem aliquam, vel
adiecerit onus, quid faciendum ſit: Dubitatio exeo oritur, quòd quantitatem integram reliquit: ſed non ſine oniere. adſcripſit conditionem aliquam, ve- luti. Lego filio centum ſi iucrit Romam? Ait Impe- rator reiiciendam eſſe eam conditionem. debent enim filiz illam legitim am habere ſinc onere. Et di- citur in vtraque lege tam in Lquoniam in priori-
bus. quàm in l. ſcimus.§. cùm autem. reiiciendam eſſe conditionem, ita vt quod relictum eſt valeat. Keiicitur enim conditio,& nihilominus valet teſta-
mentum. Hoc autem contrarium videtur lis quæ hic diximus. Cuùm inſtituitur ſub conditione filius, dicimus tęſtamentum non valere: ibi verò dicitur inſtitutionem valere, non ſuccedere ab inteſtaro. Si teſtamentum nullum eſt, poteſt ab inteſtato filius ſibi hæreditatem vindicare. Bartolus putauit hoc ius anxiquum correctum eſſe& abrogarum illa cõ-
ſtitutione Iuſtiniani. Hæc ſententia nõ poteſt defen-
di, nullam enim probabilitatem habet. l. quoniam ex prioribus. non eſt conſtitutio noua, quę dici poſ- ſit iuri antiquo derogarc. Ego ſepe admonui diſtin- guendas eſſe conſtitutiones nouas Aà veteribus. co-
gnoſcuntur conſtituriones nouæ ex inſcriptionibus
earum. Ea conſtiturio inſerta eſt Codici in prima ipſius Codicis editione. Cæteræ, quę ſequuntur, in-
ſertæ ſunt Codici poſt ipſius primam editionem. Verius eſt ergo eas conſtitutiones intelligere c˙m
& poteſt ei libertatem dare, ſi ei libertatem nõ det
non poteſt. De hoc exemplo ego nihil aliud fic di- turus ſum: quia hæc diſputatio non eſt magnę uti
teſtamentum valet. In omnibus illis conſtiturioni bus debemus intelligerc teſtamentum ita factum b elle vt valeat:& quæri de inofficioſo teſtamenta HH quæſtio eſt an competat querela inofficioſi teſta. 9 menti. queſtio eſt etiam de legitima, quæ debetur filiis,& ponimus valere teſtamentum, aliàs non con uenirent illæ leges titulo. Si enim non valet teſta- mentũ, fruſtra queritur an competat querela inofh- cioſi teſtamenti. Etgo cum loquuntur illę leges dei cõditione, quę adſcripta eit inititurioni, vel ei quod u elt relictum filio, intelligendũ elt vel emancipatum eſſe filium, vel conditionem adſcriptã eſſe que pen⸗ det ex eius voluntate. ſic intelligere debemus, yt dd- ximus intelligendam efle l. ſi quis heredem. ff hoc* tit. In omnibus igitur iis caſibus in quibus valet te- ſtamentum, dicendum eſt cam conititutionem lo. cum habere, alioqui teſtamentum nullũ eſſe in duo abrur filius qui eſt in poteſtate cõſtitutus, ſub ea condutio.„ ne inſtitutus eſt, quæ ex cius poteſtate non pendent. an Coœpimus oſtendere quæ conditiones noceant inſtiturioni,& quæ non noceant. Addendum eſtſi- pradictis aliud exemplum de quo in I. ſeruus alic- nus. 21.& l. ſeq. f. lic. Si quis inſtituerit ſeruũ ſuum ita, Seruus meus cum liber erit, hæres meus eſto. hęcco- Lum. zcſ
==
ditio adſcripta inſtitutioni eam vitiat, in ſeruoal. JT no non nocct. Si quis inſtituerit ſeruum alienum,
cum liber erit. cùm à domino ſuo manumilſſisfus- ci
rit, in id tempus collata conditione Valet inſtituuo.“
Ratio diuerſitatis traditur in ſeq. l.quia ratio im. ake ſt det. Cauſa dubitationis ex eo oritur quod in tem- aulſpalſr
pus capiendę hæreditatis poreſt quis hæres inſtitui ult wulga I.in tempus. 62. fl. de hered. inſtit. Vnde videtur vti· lis eſſe hæc inſtitutio, Seruus meus, cum liber erit, hats 4 eſto, quia confertur inſtitutio in tempus, quo capets poteſt hereditatem. Sed viſum eſt imputandum c ſe domino, qui ſeruum propriũ hæredem iaſtitui
ſi conferat inſtiturionem in tempus quo obueniet ei aliunde libertas. In ſeruo alieno idẽ dici non po teſt: quia ſeruum alienum liberum efficere teſtatot
litatis. Inducitur tamen ad quęſtionem, ſicut&ple- raque alia, quæ de ſeruis cõſtiruta ſunt. veluti ſi quis filium ſpurium inſtituerit hæredem, collata inſtitt- tione in id tẽpus, quo legitimus effectus fuerit: aut, vt vulgò dicitur, legitimmatus. Cùm quæritur an va. leat huiuſmodi inſtitutio, non inco mmodè ſeque erter dnn
ſtatem non habeat; inſtitutio valeat. Aliud exemplum eſt in inſtitutione heredis confertur in voluntatem tertij, talis conditio int tutioni quoque nocet. l. illa inſtirutio. 32-ffdelhel inſtituendis.vbi ſi inſtituo heredes, quos Titiusſo luerit: vel inſtituo Titium, ſi Sempronius voluent hec conditio adiecta, ſi Sempronius volueri ni tutionem omnino reddit inutilem. Nam haccom ditione adiecta confertur inſtitutio hæredis ialè- num arbitrium, quod permiſſum non eſt vt lbi 6m in fin. Duplex autem ratio huius iuris eſſe idetur
Vna eſt, quia certum eſſe debet conſilium r .
cur legitimum eum non fẽcerit. ſi vero eam pott.

muidaid, b.. Liad oris vi Vlpia ait in Inſti ti qui hered inſtina poſſ. däan Hlic certum non videtur eſſe conſilium teſtatoris, Ale 1 d 11 m ita inſtituit, Quοs Titius voluerit. Præterea te- do bem lmentum eſt iuſta noſtræ voluntatis ſententia.l. dttanen:R 2 de teſta non eſt igitur teſtatio& declaratio ſen- .A'el di rf ienæ& volũtatis. Atqui ſi reciperetur hoc unconen us uſtitutionis, Quos Titius Volucrit hæredes mi- um laundde ſ vto wehſi Titius voluerit, Sempronius hæres mihi el ninmnn— noc eſſet quodammodo alij facere teſtamen- ealirina 4 uin non ſibi Teſtamentorũ vſus comparatus eſt, iem; b 1 18 guiſquc ſibi hæredem inſtituat, non ali j. A- dinaler liad exemplu eſt ſimile in 1.66 alias 68. ſi quis Sem dde li güt d ronium ſ de hæred. inſti Pom po. in ea lege oſten- callbes 4 hit diffetentiam eſſe inter has inſtitutiones, Sempro- ckean 10 pius hans efoxſ Titius in capitolinm aſcenderit:&, anenunn gemynnius here ho,ſi Titius voluerit. Cum enim cold 8 teſtator inſtituit ſub hac conditione, Si Titias vo- Goreed PHerit, confert omnino inſtitutionem in volũtatem horean Arere inutilis eſſe dicitur inſtitutio. Sed cũ equx emuin Titij decéue murilis elee 1 Se 2 norrm th ita inſtiruit,ſ Titius in capitolium aſcen erit, Sempro um de gwo dl nius hamſlnon confert expreſse in voluntatem 1 8 Tin inſitutionem. Videtur tamen primo aſpectu Teealind mnter has inſtitutiones nihil intereſſe. Nã cùm quis oit enms Inſtituitur lub hac conditione, ſi Titius in capitoliis lonleam ſing aſcenderit, perinde eſſe videtur, ac ſi inſtituiſſet hę- lltleit dn rcdem ſub hac conditione, Si Titius voluerit: quia onüto omm endet ex eius voluntate an capitolium aſcẽſurus
acoucdtionxſs ſt an non ſit. Liberum eſt ei aſcendere, vel non aſ- üirurinſ i cendere. Sed expreſſum hoc nõ eſt, inquit Pompo. us ex co oitn gimile eſt quod dicitur in I. 50. al. ĩ2nonnunquam. atis poretqui F ge condit.& demonſt. Eſt vulgare dictum anti- eredeinltt ſit quum Exyreſſa nocent, non expreſſa non nocent. Sed eruumaunnt dibimilitudo vtriuſque ſpeciei fubtilius hic expli- itutiointrmma ed viſun etmn n propnim n dare,ſeihmn
inſtituitur ſub hac cõditione, ſi Titius voluerit, hoc principaliter agitur, vt ex voluntate Titij pendeat inſticutio:vt non niſi Titio volente hæres ſit Sem- nem in techöc Peuniestoehrucipaliter agitur. Inſtitutio igitur ſeruo qlenkt hæc contraria eſt veterum cõſtitutionibus, qui de- aum lbemir creuerunt teſtamentum pendere ex alieno arbitrio vemfi aui Don dedeten diximus. In altera ſpecie non hoc 4 purius ecialiter agitur‚vt hæres ſit quem Titius voluerit en aiogti 4 ex voluntate Titij omnino pendeat inſtitutio, is cotenu Doe prmncipaliter agitur vt aliquid faciat Titius 1 1n quod fortafſe intereſt teſtatoris fieri Sempronius hæ- Ies cſloſ Tuius in capitolium aſcenderit. Igitur Titio capnolium aſcendente, hæres futurus eſt Titius: co „ non aſcendente non poteſt hæres eſſe. In conſequẽ- Dg tiam dicitur hoc pendere ex eius voluntate. ſed hoe n9 dicitur pãdere ex eius voluntate. Argumẽto eſt AuodporhSäpronius heres eſſe, etiã Titio nolẽte,- Eiesefeserte luuer eir igers nolle den wne 3 itium teſtari& exprimere t0 Semprani 5* æredem eſſe, an Titio nolẽ- eum birast xres futurus eſt: Ego non dubito, Trn rres luturus ſit, ſi capiroliũ aſcenderit. Nam conditio extiti, lüens nunldim intereſſe inter vtranque inſtitutio- nus productum eſt quoque ad legata. d. nonnunquam de condi.& demon. cui videtu Pugnare liffde lega.2.vbi dicitur lega Sdn e ri poll naſtert 4 2 i dicitur legatum confer- mia Nac efen n0 luntatem. Eſt ditticilis antino- 17,„ nquit Vlpi. an legetur alicui, Si Ti-
naur in capitol: bitelium aſcenderit: an ſi voluerit. in l.non-
In Tit. De condit. inſtitut.
canda ct Ecce in priori ſpecie cùm Sempronius
lub qua inſtitutus eſt. In effectu hic
53 nunquã. ffNde condi.& demon. dicitur ſi legatũ ſit a- licui, Si Titius veluerit, inutile eſſe legatũ. Ego alias dixi hæc verba, ſi voluerit, in hac lege accipienda eſ ſe pro, ſi arbitratus ſit conferri autem legatum in al- terius arbitrium poſſe certum eſt, non in merã vo-
;
luntatem. l. i. fdeicõmiſſa.§. quanquã de leg. 3. Cùm
quid confertur in alterius arbitrium non intelligi- tur in meram eius voluntatem collatum eſſe: ſed ſic intelligitur ſi arbitratus fuerit ita vt vir bonus
arbirraretur:mon ſi libuerit. Ego exiſtimo hic acci-
pi genus pro ſpecie, ſi voluerit, id eſt, ſi arbitratus fuerit. Genus pro ſpecie figura eſt vſitata. Verba an-
tecedentia ſuadent ita accipiẽdum eſſe illa ſcilicet,
Iu arbitrium alterius,&c loquitur itaque Iurecon. de arbitrio. Ambiguitas explicanda eſt ex iis, quæ antecedunt& ſequuntur, SQuid enim,&c. An ſi vo- luerit,&c. Dixerit aliquis in d. l.nonnunquam. ff. de condi.& demon. lureconfultus aliter interpretatur. Sed in l.nonnunquam. exprimitur formula legati, ſi quis legauerit, his verbis, ſi Titius volet, ponit teſta- torem his verbis vſum eſſe. Cùm teſtator his ver- bis vſus eſt. Nos intelligimus eum cõtuliſſe in me- ram voluntatem. in hac l.i. non exprimitur conce- tio formulæ legati. Non dicit teſtator his verbis v- tens. ſi Titius voluerit, collata conditione in volũta- tẽ T itij. Ergo hic nos accipim s genus pro ſpecie. Volũtas genus eſt: ſpecies ſunt, arbitriũ& mera vo- luntas. l. fideicommiſſa. fr. 5. quanquam. ff. de lega.z. Obiicitur etiam huic diſtinctioni. l. fideicõmiſ- ſaria. 23. ũ. ctiam. de fideicom. libert. Sed quod dici- tur in ea I. ſingulare eſt propter fauorem libertatis. Fauore Kbertatis hæc ſubtiliras negligitur. Itaque valet libertas fidicomiſſaria,&ſi collata fuerit in vo
luntatem alterius. In aliis legatis& fideicommifſsis
hæc ſubtilias verſatur. Certum eſt multa indicta eſſe contra rigorem i uris, propter libertatis fauorẽ. Inſtitutio igitur hæredis non poteſt conferri in vo- luntatem tertij. Diximus autem in voluntatẽ tertij non poſſe conferri. Nam poteſt conferri in volun- tem ipſius hæredis. l.iam dubitari. d6. ff. de hæredib. inſti.& l. Cornelius. 59. ff. co. vbi cùm hæc eonditio adiicitur, Haæres eſto, ſi volet, non nocet: imò ineſt hæc conditio, ſi hæres non ſit neceſſarius:& ſi non exprimatur, tamen tacitè intelligitur. Cùm autem eſt neceſſarius hæres, magnam vim& effectum
habet: ex neccſſario hærede facit voluntarium, vt
hic dicitur,& in dicta l. iam dubitari. Sui hæredes poſſunt inſtitui ſub hac conditione, ſi velit hæres eſſe, qui alias neceſſarij futuri hæredes iure ciuili, quamuis à Prætore beneficium abſtinendi habeãt: nec neceſſe eſt cùm filius inſtituitur ſub hac con-
ditione, eum exhæredare ſub contraria conditione,
quia hæc conditio pendet ex mera eius voluntatc. Imò inepta eſſet exhæredatio ſub contraria condi- tione, in d.l. iam dubitari. oſtendit Marcellus. Ex
his igitur intelligitis inſtitutionem hæredis confer-
ri non poſſe in voluntatẽ tertij: in voluntatẽ autem hæredis ipſius vtiliter conferri. Atque ita expedita eſt diſputatio de conditionibus, quæ nocent, aut nõ nocent inſtitutioni hæredis. De ehectu earum conditionum, quæ vtiles ſunt. CA2VTI z Iximus ſuprà quaſdã conditiones eſſe que re- Ldeur omnino, quæ vtiles nõ ſun, ſed pro
4

554
aut turpes,& propterca nihil amplius de effectu hu uſmodi conditionum diſſerendum eſt. Præterea diximus quaſdã conditiones eſſe, quæ inutiles ſunt: ſed non reiiciuntur. Et de his nihil etiam dicemus. Aliæ ſunt vtiles, quæ neque reiiciuntur, neque no- cent. De earum effequ nunc eſt videndum. Et im-
rimis notandum eſt ex quo ferè pendent omnia,
quæ ſequuntur. Exiſtente vtili conditione, valere inſtitutionẽ:ea deficiente, inutilẽ eſſe. l1. C. co. inſti- tuta eſt filia ſub conditione hac, Si Autili filio nupſè- rit non prius hæres exiſtet, quàm paruerit cõditio- ni. Et hic diſtinctio tradi ſolet, de qua plenè dixi- mus ſub tit. de condi.& demon. vbi diſtinguuntur caſuales conditiones ab arbitrariis. Cöditionis hic eſt effectus, quòd ſuſpendit vim inſtitutionis. Sed quæritur, an implera conditione ab hærede acqui- rarur hereditas: Queęſtio eſt in l. 3. ei, qui. ff. hic. Qui- dam hæres inſtitutus eſt ſub hac conditione, Si de- cem Titio dederit, putans ſe inſtitutum, ſub ea cõdi- rione decem dedit, quæritur an hæreditas ei acqui- ratur: Videtur ei acquiſita eſſe. Si quis enim aliquid gerat ro herede, videtur acquirerc hæreditatem. 1.pro acrede. ff. de acqui. hære. Titio decem dando, videtur velle hæredem eſſe. videtur enim hoc ani- mo dare, vt hereditatẽ ſibi acquirat, atque ideo vi- detur nullam aliam adirionem neceſſariam eſſe.
Contrà tamen hic dicitur, quod parendo cõditioni non acquiritur hereditas. Parere conditioni ſub
qua quis eſt inſtitutus, non eſſe pro hærede ſe gere-
re, argumento eſt, quòd ſi quis parendi conditioni cauſa aliquid dederit, deinde hereditatem repudia- uerit, id poteſt repetere conditione cauſa data, cau- ſa non ſecuta.l.. 6.ſi parendi. ff. de condi. cauſa dat. Ratio mihi videtur ſatis probabilis ex eo, quod in- ſtitutus hæres ſub conditione, parendo conditioni non arguitur voluntas hæreditatis acquirendæ. hoc non neceſſariò concluditur eum velle hæredẽ eſſe. Poteſt aliud cõſilium eius cſſe. II, qui vider ſe inſti- tutum eſſe ſub hac cõditione, Si decẽ dederit, decẽ dat Titio, fortè interim dũ deliberat an hæredita tẽ aditurus ſit, non conſtituit apud ſe hæreditatẽ ad- ire:ſed ita tamen, vt poſtquam deliberauerit, illa cõ ditio ſit impleta:& nihil impediat& officiat ei cõ- ditio impleta. Sed de hoc plenius dicemus ad l. pro
hærede. ff. de acqui.hęred.—— queritur de ef
fectu cõditionis, nullus alius eſt effectus, quã quòd pendet inſtitutio heredis ex euentu cõditionis. Ad hereditatis autem acquiſitionem non prodeſt im- plementum conditionis. Atque hinc quæritur quã- do exiſtere, aut deficere dicatur conditio? Hic locus latiſsimòè patet,& partim verſatur in conicctura vo luntatis, partim in verborum ſignificationc. Quęri- tur ergo imprimis de pluribus conditionibus ad- ſcriptis inſtitutioni hęredis ſiue cõiunctim, ſiue diſ- iunctim, quando deficere, aut quando exiſtere vna- quæque dicatur. Aliquando plures conditiones ad- ſcriptæ ſunt coniunctim, i decem dederit Titio, &r. ſi nauis ex Aſia venerit. Aliquando adſcribun- tur diſiunctim, Si Titio decem dederit, vel ſi nauis ex Aſa venetit. In hac quæſtione ſequenda eſt regula tradita in I. ſi cohęredi. 5. ff. hic.&§. ſi plures. in In- ſtit. de hered. inſtituen. omnibus coniunctim adſcxi- ptis parendum eſſe. hæc eſt coniunctionis natura.
—
tionem liberorum fecerit teſtator. Simile cxempl
Franc. Duareni luriſconſ.
non ſetiptis habẽtur: cuiuſmodi ſunt impoſsibiles,
Eſt locus communis& vulgaris. de quo alias qini mus. Et fimilia ſunt exempla in l. ſi quis ita dide latus. 120. ff de verb. oblig. Si verò diſiunctim, uß. cere vni parere. l. 4.ſi is qui ducenta.§.vtrum.& cùm ita. ff(de reb. dub. Sed animaduertendũ eſt ha differentiam negligi plerunque à iuris auctolidas 9 propter voluntatis teſtatoris coniuncturam. Erd 1
mile eſt quod dicitur in I. ſepe. de verb. ſignific. Dua potiſsimum hic obſeruanda ſunt. Vnum eſt in! generaliter. in princ. C. cod. Ecce quidam inſtitunt ita hæredem, filius meus hæres eſto,& ſi deceſſerit val
ſine teſtamento, vel ſine liberis, vel ſine nuptiis, em
—
pronio reſtitui hæereditatem volo. hic plures conditiq. nes adſcriptæ ſunr diſiũctim. hic filius deceſsit in
teſtamento: ſuſcepit tamen liberos. Controuerſ eſt inter liberos inſtituti& ſubſtitutũ. Subſtituuus
vult præferri, quia deceſsit ſine teſtamento henas inſtirutus. Et tamen Iuſtinianus conſtituit libero. rorum, qui ex filio inſtituto ſuſcepti ſunt, potiotan cauſam eſſe debere, vt quamuis teſtator plurcsco. 4 ditiones adſcripſerit diſiunctim: perinde tamen es 1n accipiamus ac ſi coniunctim adſcriptæ eſſent idijue ropter voluntatem reſtatoris. Si enim, ait ibi luſti. nianus, nihil ex his fuerit ſubſécutum, tunc Caid elt ſi neque teſtamentum fecerit, neque nuptias con. traxerit, neque liberos ſuſceperit. Sic ipſemet luſſi- nianus interpretatur hæc verba. Coniectura voli. tatis ex eo naſcitur, quòd teſtator liberorum men. tionem fecit, credibile eſt eum liberos, qui poſtea ſuſcepti eſſent, voluiſſe preferre ſubſtituto. Sed noc producit etiam luſtinianus ad extrancũ: quia men. an eſt& propè idem in I. Lucius. 8-. ff. de hæred. intti. Ibi hæ conditioncs inſtitutioni fratris diſiund adſcribuntur, Si hæveditatem non adierit: vel libe non habuerit, id eſt, ſi neq; hæreditatem adieritnt. que liberos habuerit, admittetur ſubſtitutus. 5 hoc amplius ait ibi Sceuola paulò ante finẽ, An eo ampylius,&c. ſic eſt legendũ. Etſi altera ex condi tionibus adſcriptis extiterit, non tamen admittetu ſubſtiturus. Perinde enim accipiendę ſunt hę com ditiones diſiunctim adſcriptę, ac ſi coniundim ad
ſcriptę eſſent. Rationêmque ſubiecit, quia mentio..
nem fecit liberorum. Non eſt credibile liberos ſfa. tris ſui ſubſtituto poſtponere voluiſſe. Multum fe. ferre dicimus an plures conditiones adſcribantur coniunctim, an diſiunctim:vt ſi plures conditiones i adſcribantur coniunctim, omnibus parendum litſ
difiuncti adſcribantur, ſufficiat vni parete.ſed qui
parte, Si nauss ex Aſia venerit? Hic varietas uri. peritur. videte l.ſi plures. 7⁷. f. hoc tit. ibi, Cmse- quæ prior,&c.In vna parte teſtamẽti dixit, 7 unn⸗ hi hares eſto‚ſi Sempronio decẽ dederit. In altenſi 6 reſtamenti dixit, Titius mibhi hares eſioiſi nust ſia venerit Non eſt neceſſe omnes conditoies C iſtere; conditio quę prior extiterit occapabit m- ſtitutionem, ſiue decem dederit, ſiue naussèx In venerit. vtra prior extiterit valebit inſtitutio-Ata au tem ihi, Ex eadem parie,&c. quia aliud dicen üen ſi ponamus evdiuerſis partibus heredem ini 5
e 4 4 It E

. mnhbal Aà raque conditio implenda eſt. Idẽ te ſolum. ffIlde hæred. inſti. Alia eſt um. In legatis aliud dicitur. Et
de at hæc iuris varictas. In legatis ſpe- dlerun de, td leroſque turba
darots nde Katur noui
V d It ſ 1 alhea landnlabberatibus ſpectatur leuiſsima condi- wi
c0d ddr tio,&ſi extiterit vna Smcirionum neelegatae Lerg us non conſequetur leatum. dſcripta fauor 1 2 o6 Karur leuiſima,ca intelligitur ac lcripta fauore li- herarüln nſtitutione hæredis prima conditio que „eorextiterit. h denäec quæ in teſtamento ſcripta ſunt.J. 3 rmede his quæ in teſta. delent. uti& lütni Caxpimus oſtendere quando exiſtere vel defice- ecebit lue 6 re conditio dicatur. De pluribus cõditionibus ad- acinimd an Iapis teſtamento iam diximus. Nunc videndum eſt cum mma tantũ conditio adſcribitur. Cuùm vna quamui! mͤm conditio adſcribitur teſtamento, ea aut ne- nwvalka amnmeeen e ffirmatiuè:aut in non faciẽ- llüuncämgei gariue concihituvaut aff uè:aut in m undimadki 4 do conſiſitaut in faciendo. Si conſiſtat in non fa- teſtatolis nn ciendo veluti,§7 in capitolium non aſcenderit, hæc vriiſiſſanm conditio videtur impleri non poſſe, nec vnquam
ſanmg lici exiſtere. Nam&ſi hæres inſtitutus ſub 3 eraiz un. 8 conditione, hodie non aſcendat capitolium: 1 un ern tamẽ cras, perendie, aut ſequentibus diebus poterit ha jeta(i aſcendere. Sed inuenta& excogitata eſt ratio„Vt gudd rckamb hæc conditio impleatur, ſcilicet per cautionẽ, quæ leckteum lde Mutiana dicitur, à Mutio Iureconſulto eius cautio- ſeprckmrſüt nis auctore.Ad 14 ſi qui ita ſint.§, 1dem Iulianus. ff. nianosadem poctit de condit.inſtit. ibi, Cauentem,&xc. Is cauet id ecetittckundi ſenonfacturum quod loco conditionis poſitũ eſt. Ludu ke Si ſolus heres ſit, non eſt cur caueat. Atque ideo in- in tumioniim uuils redditur hæc inſtitutio. De hac Mutiana cau editatmman tione videte l.7. Mutiana.& aliàs huiuſmodi. ff. de 1neq; harim condit& demonſtrat. Nam diſputatio de cautione t, admirut Mutiananoneſt propria huius loci. Conditio cõ- Sccuokuim fiſtit aliquando in faciendo,& affirmatiuè con cipi- tlegeadlüinn tur. S1 quæratur quando exiſtere aut deficere dici-
xuietimun tur hæc conditio, nullum vobis vtilius præceptum
enim ea nader poſſum, quàm ſequendam eſſe verborum adſcinrais nihcationem; niſi teſtatoris voluntas contraria
madklbd, apparcat ex conjecturis aliquibus. De ſignificatio- N llcu ne verborum nulla præcepta tradi poſſunt: ſed te-
ddau ud Katoris voluntas ſemper verbis potior eſt, ſi ea ap- vlte hereulin conduionibus. 9. ff. de condi.& demon. hs digo non tantüm æſtimatur ex verbis: ſed etiam wnorltög 8* oluntate teſtatoris. Huius rei varia exẽpla ſunt anchmen, T 5 lic explicaturi ſumus. Vnum exemplum uurif 30 b de materz. C. hoc ti. Mater inſtituit ilio ſuos condiole au ve esſud condititione, S¹ emancipati eſſent a patre. vuinn hterd. mn hæreditatẽ filiis, non patri acquiri:pa⸗ ſin vm 9 di 3 al us eſtvel ſententiam meruit, qua libera- K Tn vlin Quxricur an i poteſtate, veluti, deportatus eſt. ſa ventnl- ute con dten llij ſuccedere debeant, quaſi exiſten- glures lie diccmus nediverba teſtatoris hic ſequamur, nõ 1 pur 3 nl here des ſ b eitille cõditionẽ. Inſtituri ſunt enim ruuil ic teose ad conditionc emancipationis. At con- 3 bu niuiann 1 exietunt qfeiPxos non eſſe. Sed quia alia ratione 1 2 20 16 condn Ic patria poteſtate, vt morte patris, aut neh aam ntenatione Idco dicitur cxiſtere cödirio Hie di nol U Cienre. llcitur exiſtere cõditio. Hic di- de Pü ge Situr videri extiriſt.. S ääul milem teltatr e Conditionem, propter veriſi- laus bi matri qus d olantatcm. Spectamus cõſilium exe auud anc cõditionem adſcripſit inſtitutio-
In Tit. De condit. inſlitut.
m Et l. o. ſub diuerſis. ff. de conditionib.&
Certum eſtex inſtitutione hæredis
5335 ni haæredum. Nihil aliud ſpectauit mater, niſi vt he- reditas filiis acquiratur non patri. Et quamuis ca- ſus emancipationis tamùm exprimatur:tamen cre- dendum eft, ſi de aliis caſibus interrogata fuiſſet, idem omnino dicturam fuiſſe. Similis ſpecies eſt, quæ multum confert ad huius legis explicationẽ, in Lmulier. 22. fl ad Senatuſcon. Trebel. Erat fidei- commiſſum cuidam relictum, ſi is factus eſſet ſui iuris morte patris, is factus eſt ſui iuris emancipa- tione. Decreuit Imperator cùm hæc ſpecies ex fa- cto incidiſſet, videri conditionem extitiſſe, propter conſilium& veriſimilem teſtatoris voluntatem. Sed difficultas oritur ex locis communibus, de qui- bus à nobis antè dictum fuit. Loci communes& vulgares ſunt ex l. cõmodiſsimè. ff. de liber.& poſt- hu. quibus dicimus caſum expreſſum à teſtatorc, ad
caſum omiſſum non produci. Si teſtator hunc ca- ſum expreſſerit, Si filius me vino, morietur, non pro- ducitur ad alium caſum, qui expreſſus non dſt Er præterea etiam difficulatem auget quòd vulgò di- citur à forma conditionis recedendum non eſſe. l Mæuius.4.l. qui hæredi. 44. f de condit.& demon. Qui dare iuſſus eſt ſeruo alieno 3 implendèę condi- tionis cauſa, dando omino conditionem non im- plet. ldem dicitur de eo, qui deportatus eſt, qui non habet teſtamenti factionem. d.l. Mæuius. Mirum er- go eſt quòd hic recedimus à forma conditionis,& quòd caſus, qui omiſſus eſt à teſtatore pro expreſſo habeatur. Teſtator enim caſum expreſsit emanci- pationis,& extẽditur ad alium caſum, qui omiſſus eſt. Sed reſpondeo caſum omiſſum haberi pro ex- preſſo quoties conſtat de teſtatoris volnutate. Et hac exceptione vſi ſumus, niſi euidens ſit teſtatoris voluntas contraria. Et ita reſponderi poteſt ad d.l. qui hæredi. Et ad l. Mæuius. fide condit.& demon. & I. Titius. S. Lucius. ff. de hæredib. inſtit. ad kvltim. C. de poſthu. hære. inſtit non enim eſt verum quod vulgò dicitur, nihil referre an ſeruo detur, an do-
mino, cùm per ſeruum domino acquiratur. Cum teſtator inſtituit aliquem hęredem fub condi tione, ſi ſeruo alieno aliquid dederit, hæc creditur eſſe vo- luntas teſtatoris, vt detur ipſi ſeruo, non autem do- mino. Quid intereſt, dixerit aliquis, an detur ſeruo, an domino, cùm omnia quæ dantur ſeruis, acqui- rantur dominis: Scruus poterit in peculio ſuo reti- nere, donec ci dominus ademerit. poterit ſaltem vti, & ſic intelligitur dicta l. Mæuius., de eo qui eſt de- portatus, quamuis deportatus, bonis publicatis non poſsit ſibi acquirere quod ei relinquitur, ſed publl- cetur poteſt tamen ſaltem vti. Nam opus eſt ei pe- cunia ad victum,& hoc videtur ſpectaſſe teſtator, qui deportato voluit relinqui. Atque hinc facilè in- telligi poteſt quòd vulgò dicitur, nihil referre quid ex æquipollentiis fiat. Colligunt hanc regulam ex hoc capite.Et ponunt multos nodos, quos nõ poſ- ſunt diſſolucre. Ego dico æquipollentia non eſſe dare ſeruo,& dare domino eiuſdem. Rationem iã oſtendimus. Dare deportato, cuius bona publicata ſunt,& dare fiſco hæc paria non ſunt. At hæc paria ſunt in ſpecie, quam hic tractamus, filium emanci- patum eſſe à patre,& ſui iuris factum eſſe vel con- demnationem patris, vel morte eiùſdem. Aliud exemplum, in quo volũtas teſtatoris ſpe- ctatur in interpretanda conditione, extat in L⁶.
AA 2

56 generaliter 5. cum autem:ti. cod. C. pro explicatio- ne huius capitis videndum eſt in primis reſpõſum Papiniani, cuius meminit luſtinianus. Reſponſum illud Papiniani extat in 1100.cůùm auus. fl. de cõd. & demon. Pater inſtituit filium, vel auus nepotem hxredem inſtituit, nihil enim refert,& petiit ab eo vt poſt mortem ſuam reſtituat hæreditatem ſuam
acruo ſuo, ſi deceſſerit infra trigeſimum annum. Hic flius inſtitutus poſtea ſuſcepit liberos. Oritur conttouerſia inter eos liberos& fideicommiſſariũ. Fideicommiſſarius petit ex teſtamento. ait ſibi re- lictum eſſe fideicommiſſum ſub conditione, ſi de- ceſſerit intra trigeſimum annum. Conſtat eum de- ccſsiſſe intra trigeſimum annum. nulla eſt facta li- perorum menrtio, vt apparcar voluiſſe teſtatorem liberos præferri fideicommiſſario. Sed tamen con- tendebant liberi hoc durum eſſe ſubſtitutum ſibi præferri,& hoc videri alienum à teſtatoris volun- tate. Papinianus ex facto conſultus reſpondit pro liberis.& ait, Quyd minus ſcriptum,&c. Pietas patris in filios, vel nepotes, non parituryt videatur vo- luiſſe teſtator extraneum pręferre liberis. Exemplũ eſt luculentum, in quo magis ſpectatur teſtatoris voluntas, quàm verba eiuſdem, cùm quæritur an condirio defecerit. Hoc reſponſum Papiniani ma- gnopere ab aliis Iuriſconſul. probatum fait& ad alios caſus productum, propter vtilitatem& æqui- ratem. Imprimis producitur quadam conſtitutio- ne ad bliã& omnes deſcendentes, cùm reſponſum Papiniani non tam latè pateat. l. cùm acutiſsimi. O. de de fideicom. Papinianus loquttur de co, qui filium inſtituit. Hic luſtinianus loquitur de eo, qui filiam inſtituit. Reſponſum Papiniani interpreta- tur luſtinianus& extendit in ea conſtitutione, vt locum habeat quoties teſtator aliquem inſtituit ex ſe deſcendentibus, vt quoties hunc inſtituerit& onerauerit tali fide icommiſſo, ſemper intelligatur ineſſe hæc conditio, Si Aeceſſerit ſine liberis, id eſt ſi- ne filiis ſine nepotibus& aliis deinceps deſcenden- tibus. Adhuc laxius idem luſtinianus propter vtili- tatem& æquitatem hoc reſponſum Papiniani in- terpretarioue produxit,vt locum habeat non tan- tum ſi quis legitimos ſilios inſtituerit ſed&ſi natu rales tantùm, de quo videbatur maior eſſe dubita- tio. de hac conditione tacita, Si deceſſerit ſine liberw, multæ& variæ tractantur ſpecies: ego cas, quæ vi- dentur vriliores eſſe hic attingam. In primis quæ- ritur, an filij hac conditione, ſi expreſſa ſit, Si ſine li- berüs deceſſerit, vocari videantur à teſtatore ex teſta- mento, vt ex teſtamento ſuccedant filij nati, an verò tantùm ab inteſtato? Quæſtio eſt agitari ſolita& valde difficilis:nec eſt ſine fructu. Nõ eſt hic diſpu- tatio de verbis tantùm: ſed de re magni momenti. Multum cuim intereſt an his verbis intelligamus
ad ſucceſsionem venire liberos ex teſtamento, an verò ab inteſtato. Si intelligamus videri liberos in- ſtituros à teſtatore& vocatos ex teſtamẽto, ea bo- na non poterunt alienari,& alienata reuocabuntur. Certum eſt enim res, quæ ſubiectæ ſunt reſtitutio- ni alienari non poſſe. authen. res, quæ C. commu. de lega. Si dixerimus ab inteſtato eos vocari, bona in- terum alieuari poterunt ab herede inſtituto. Hæc
quæ tio pendet ex l. Lucius. 85. ad fin. ff. de heredib. inſtituen. cuius ſpeciem ſuperius recitauimus. Qui-
ſi frater meus ſine liberis deceſſerit. Non tautùm fra.
Franc. Duareni luriſconſ.
dam inſtituit fratrem ſuum hæredem pluribus* ditionibus adſcriptis diſiunctim. Vna ex his cDd. ditionibus eſt, Si fflium filiämve ex ſe natum nu ve non habebit. Subſtituit ei alium ſub conditione
Si liberos non habuerit Scæuola in d.. Lucius, de har A
conditione loquens ad finem, his verbis vtim Nam prudens conſilium teſtantis animaduertitur Cu teſtator his verbis vritur, Sub ſtituo Titium fratri men
trem videtur præferri ſubitiuto: ſed etiam Üiberos
eius. Sed quomodo intelligimus teſtatorem voluil vrr
ſe liberos fratris ſui præferre ſubſtituto: Qui con
tendunt liberos ex teſtamento venire ad hæredia- tem. ſic interpretantur hec Sceuolæ vltima velbe 4 Eius liheros, quaſi Scæuola ſentiat eodem iure lie 5 ros vocari ad hereditatem, quo iure frater ad hæte. 5 ditatem vocatur. At certum eſt iure inſtitution„. teſtamento fratrem ad hæreditatem venire. Pra ea argumentantur huius ſententie defenſoresaſ
co communi de volũtate teſtatoris. Hic ſufficitno.
lũras teſtatoris quoquomodo expreſſa fuerit, qui„*
refert quibus verbis vſus ſit teſtator, modo ſenteua eius manifeſta ſit? At conſtat teſtatorem his vetbis 2 Si ſine liberis deceſſerit, voluiſſe prius vocari liberoo, ri quam ſubſtitutum. Ideoque dicimus liberos w. ſtamento vocari à teſtatore,& adducunt pro huius ſententiæ confirmatione l. qui filium. 74. a0d Sena. tuſcon. Trebel. Teſtator inſtituit filium ſuum man- dat ei ne teſtamentum faciat Priuiqquam liberosſſ-. ſceperit: quid his verbis ſignificat teſtator, pronun. ciauit Imperator. Hic locus eſt ex libris Dectetoti Pauli. Collegit enim decreta, quæ decreuerãt pin cipes cognoſcendo. Teſtator habebat filium&ſ liam Filiæ mandauit ne teſtamentum facerer pri quam liberos haberet. pronuntiauit hæc verba accipienda eſſe, quaſi eius fidei commiſerit vt ſtituat hæreditatem fratri ſuo, id eſt filio teſtato Idem videtur dicendum& in hac ſpecie quami Gamus. Cuùm teſtator ſubſtituit aliquem filio ſub conditione, Si ſine liberis deceſſerit, quaſiex ſtamento ſuo videatur filios vocare ad hæreditat ſuam. Hæc ferè ſunt quibus ea opinio defendi let, quæ ſane multos aſſertores habet. Mihi tam probabilior videtur contraria opinio, quæ etiam te ceptior eſt,& rebus iudicatis ſæpe confirmata. Ege eam opinionem confirmabo his argumentis, qus ſequuntur. Primùm, quia natura conditionis ho non patitur vt filios ex teſtamento vocari int gamus. Nam conditio à diſpoſitione multume fert. Et vulgò dicitur, Quodin conditione ,i diſpoſitione non eſſe. l. ſi quis ſub conditione.d. quis omiſſa cauſa teſta. Cùm quis dolo maloha ditatem omittit ex teſtamento,& ab inteſtatoa edicto Prætoris ſuccurritur legatariis, fideico- i riis,& iis, quibus quid eo teſtamẽto relictũ eſbqu uis aliàs iure ciuili nõ adita hæreditate extetm
to, quæcunq; in eo relicta ſunt euaneſcant. ll
ſub conditione dandorũ decem heres Inſtinms ſi an Titio, cui decem danda ſunt huius condtionls l implendæ cauſa, ſuccurretur hoc edicu' Dictur e non ſuccurri: nam actionem non habetadieia tendum, nec eſt legatarius nec ſideicommilſatui non poteſt cogi ad id dandum hęres inſtitutus i
5 44 9 u.* non conſequetur hæreditatem hæres inſtitutus ne t condio N.
. 4 3 1 bex a 3 1 ter⸗ 73 K

. lum, ledd Jerit, hoc eſſ
„Am.. 1 erit, hoc eſt tantum in fluun, d conditione, niſi decem do t. düt conditione, que nuhij diſponite ex iis, quæ à nobi
b tum e is
Keubiel Secundum argumen
a dl notata funt ad J. Gallus. ſupra de liberis& poſt- ufan 8 d nun Ego multis exem plis demonſtraui in formu- anua hum e, ee, me vino, morietur. His verbis ur, S9 h ma la Galh— Si hilius meus, 8
a e ſtrutum non videri,& vt valeat Aquilij
deesſtet uat flium iolt b
ſod Knt Jun formula, debere præcedere inſtitutionem: ca om- . 0—. 1.
1 ktra u ma nunc volo pro repetitis haberi.
Tertium exemp 11 ſt verbis fideicom- am inſtitutus hæres, rogatus eſt ve eicom
lomi mißi teſaore, vt reſtitueret hekrditarein R ſine pheui daſtrit,& duo ſunt rogati: einde pacti ſunt de eo deicõmiſſo, quæritur an pa Ctũ valeat: Picitur pactum valere quo remiſſum eſt illud fi- Jeicommiſſum,& ait, incettum conditionis inter fratres fnitum eſſe rationc conuentionis, quod eſt notandum. di liberos intelligeremus venire ex te- ſtamento ad hæreditatem his verbis, 7 ſine liberis Zaeſſtrit, hoc ſanè pactum non elſet ſeruandum in ræiudicium liberorum: ſicut enim diximus„res uæ ſubiecte ſunt reſtitutioni fideicõ miſſariæ, non tvoluiſeypun Poffunt alienari& tamen dirn hoc hacten eſſe wodue demg leruandum. Hinc conſenuitur 1 eros his verbis nõ edtavored ailm Vocari ex teſtamento ad re aem b 71 ſauu(QAanm agumemumeh dr enr acod ſade zoor igtrwtiin hæred inſtitvbi non inſtituit eium teſtator, ſe his umficiuſnig verbis vſus eſt, Si Seius hæres non eit, Sempronius e- bb ꝛes eſto. Adducuntur Kalia quędam pro confirma- wbislgälrant vone huius opinionis, veluti J. filiusfamilias. III. a⸗ li oclseka Ias n4 ½ cUm quis. fi de lega.J. Sed bæc mihi viſa m iecrezgut funt maiorls ponderis, cætera nunc omittemus. Ad . Teltau un argumenta contrariæ opinionis breuiter reſpondẽ- it ne ekanam qum lt primͤm ad locum communem de volũ- ret pronuwins aſi eius fdti um flarn ſoitti adum&übis tor lubliud elilen Ui atur fiis ſi nt quibe 2c 95 alenordd rconxruiupui
—
ul rriaenn ulus ſertenee ütetetrlan uomodo eina vlusltrekaung tconlta tekamn
quocunque modo ſignificata fucrit,&ſi non ſit ex- preſſa ateſtatore, ſed videndum eſt quid teſtator voluerit. Teſtator voluit proferri liberos ſubſtitu- toergo voluit eos ex teſtamento vocari. nego con- ſequemtiam Quid ergo voluit teſtator? voluit ius legitimarum ſucceſsionum ab inteſtaro inter eos conſeruari arg. eſt quod dicitur in l.vel ſingulis. 37. fide vulg.&ipupil. Teſtator ſubſtiruit nouiſsimo ex libetis ſuis ei qui nouiſsimus morietur, lus, inquit ddi luriſcon. legitimarum hæreditarũ inter eos cu- ſodue vulo&vnus ex liberis moriatur, vult alios eiab inteltato ſuccedere: atque ita non rectè colli- b Sttur, Tcſtator eos voluit admitti ad hereditatem, quin ergo voluit eos ſuccedere ex reſtamento. Argumẽ-
to eſt etiam& quod dicitur in l.conficiuntur. ff. de iure cond
onfrmaboisih . ia madl 4 Jo
tur, A 4 14 fu- telta äß tamen
re. Idem dicitu
5 Linſtituit,& fideicommiſſa quædam quit yidetur velle cos ſibi ſuccedere, nõ quòd
4 m Que 1r—,. estitias b bdheft teſpõderi ad d. l. Lucius. in fin. ff. de 4.0
7f tremled etiam m attohe- 6 rollut quidem m 1. jec qult,an yol legal unlgt vocari,an diddn g
herediu
liberos, voluit preferre ſubſtituto, Præferre, ſed incerrum adhuc rcli- uerſt eos ex teſtamento ad hæreditatem Netò ab inteſtato, cùm hoc incertum ſit
In Tit. Dæ condit. inſtitut.
lum eſt ex I.I. C. de pactis. Qui-
tate: aiunt volunratem teſtatoris ſeruandam eſſe
55 7
in dubio nos dicemus hanc fuiſſe teſtatoris volun- tatem, vt ius legitimarum hæreditatum inter cos conſeruaretur. ad l. qui filium. 77. in princip. ff. ad ſenatuſconſ. Trebel. Reſpondeo, in ea lege diſpoſi- tionem eſſe non conditionem: hic agimus de con- ditionc. Ibi verbis, malo tibi, diſponit aliquid,& propter conieGturam voluntatis intelligimus per fideicommiſſum relictam eſſe hereditatem patruo. Queritur cum his verbis facta eſt ſuhſtitutio,&i ſine liberis deceſſerit, an naturales non tantùm legitimi excludunt ſubſtirutum?& hoc videtur ſatis defni- tum eſſe ea luſtiniani conſtitutionc.. Ad§. cùm autem cùm loquitur de iuſta ſobole: Iuſtam vocat ſobolem legitimos filios. Iuſtinianus hac conſtitutione vult reſponſum Pa piniani etiam accipi, cùm quis naturales filios inſtituit, vt hæc condit io inſit, Si ſine liberis deceſſerit. Sed cum quę- ritur de conditione, Si quis deceſſerit ſine liberis. pu- ta nati ſunt liberi naturales tãrum: quęritur an prę- ferãtur ſubſtituto? Queſtio eſt in vtramque partem diſputari ſolita. Sed ego dico ſubſtiturum præſerẽ- dum eſſe filiis natu ralibus tantùm, quod ſatis oſtẽ- dunt verba luſtiniani, cum de iuſta ſobole loqui- tur. Quidam dicunt hoc eſſe accipiendum, cum fit mentio liberorum in lege, non autem in teſtamen- to,& diſtingunt diſpoſitionem legis à diſpoſitione teſtatoris. luſtinianus in eo§. loquitur de condi- tione quæ intelligitur ex diſpoſitione legis, non de ea, quam exprimit teſtator. Ego puto idem dicen- dum eſſe,& ſic intelligitur§. ſi quis rogatus. llex fa- cto. fl.ad Trebel. Ait Iureconſultus in co.. queſtio- nem eſſe voluntatis, videndum eſſe ex circunſtan- tiis quid ſenſerit teſtator, ſpectanda eſt conditio& dignitas teſtatoris. Ex coniecturis colligere poteri- mus, an de naturalibus, an de legitimis tantùm ſen- ſerit. Si nihil appareat, non eſt credendum teſtato- rem ſenſiſſe de naturalibus tantùm propter hane conſtitutionem. Similes loci reperiuntur in Lvlt. C. de iure deliber. lkcum pater 77. alias 79.§. volo. ff. de leg. 2. Pręterea hęc cõditio apponitur, vt ius legi- timæ ſucceſsionis conſeruetur, inter liberos. Vete- res Iureconſulti volebant naturales tantũ non ſuc- cedere, ſed legitimos. Alia exempla reperiuntur, ve- luti in l.vlt. Cod. de codicil. Coœpimus multis exemplis oſtendere, quomo- interpretandæ ſint conditiones adſcriptæ teſtamen to, ex voluntate teſtaroris. Aliud eſt exemplum ſupradictis addendum ex l.vlt. C. de inſti. ſub cond. fact. ea lex incip. cum quidam. Teſtator cum habe- rer vxorem prægnantem, fecit teſtamentum, inſti- tuit eam vxorem ex parte dimidia: partum vezòο qui ex ea naſceretur ex altera parte:& ſubſtituit hoc modo, Si poſhumus natus non fuerit, Titius mihi hæ- res eſto. Polthumus natus eſt: ſed impubes deceſsit. quæritur an ſubſtitutus admittendus ſit ad hæredi- tatẽ ex teſtamẽto: an verò mater ex Senatuſcõſulto Tertulliano: Dubitabatur quid iuris eſſet. Dubita-
tio orra eſt ex interpretatione verborum conditio- nis ipſius, ſi poſthumus natus non fuerit. Verebatur
enim ne ex vxore ſua prægnante non naſceretur poſthumus. Quæritur quomodo accipere debea- mus hæc verba, ſi poſthumus natus non fuerit. Si ſpectemus id, quod expreſsit teſtator, ſubititutus videtur excluſus eſſe, quia verum eit poſthumum 16 44**

558 b Franc. Duaremi luriſconſ.
bes deceſſerit. Non enim al- terum cafum exprelsit teſtaror. nõ ita dixit, ſi poſt- humus natus non fuerit, aut ſi natus quidem fue- rit:ſed impubes deceſſerit, Titius hæres elto, Sed adhuc dubitationem facit conſtitutio Diui Mar- ci in liam hoc iure. 4.ff.de vulgar.& pupilla. vbi di- citur teſtatorem qui in vnum caſum fubſtituit, in alterum quoq; caſum ſubſtituiſſe intelligi. hic ſub- ſtituit vulgariter in primum caſum: caſum autem hæxreditaris non aditæ, ſpecialiter non exprimit, nõ dicit, Si hæres non erit ſed certum eſt vulgarem eſſe ſubſtitutionem. uæritur ergo quid iuris ſit. Ex- iſti mabant veteres lureconſulti volũtatis eſſe que ſtionem. Nam&ſi D. Marcus conſtituerit ſubſtitu- tione in vnum caſum facta, alterum quoque ca- ſum continerittamen ipſa conſtitutione D. Marci etiam hoc exprimitur, niſi appareat ex coniecturis teſtatorem aliud ſenſiſſe.& hic apparet teſtatorem aliud ſenſiſſe. Ideq; dicebatur voluntatis eſſe quæ- ſtionem. Ex coniecturis voluntatis colligit Papi- nianus matrem debere potius venire ad hæredita- tem quàm ſubſtitutum. Ad d. l.cùm quidam. ibi, ſi enim,&c.& ibi, Nos itaque,&. Hoc multum con- fert ad interprerationem conſtiturionis D. Matci, in qua dicitur alterum caſum intelligi ſi vnus ex- prelſus fuerit.In hac hypotheſi matris cauſa deber eſſe potior, quàm ſubſtituti, ob veriſimilem teſta- toris voluntatem In primis, quia eſt mater pupilli, vxor teſtatoris. non eſt dubius affectus teſtatoris in eam vxorem, cùm cam ex parte dimidia hære- dem inſtituerit. Hinc à pleriſque annotatum eſt, ta- ciram illam ſubſtiturionem pupillarem ex conſti- tutione D. Marci, contra matrem non admitti.& ſententia hæc vulgò recepta eſt, paucis diſſentienti- bus. Ego tamen probabilius exiſtimo etiam contra matrem fubſticutionem hanc admittinec vllo iu- re contrarium probari,i udicio meo.In primis hæc conſtitutio pertmet ad certam hypotheſim, in qua erant aliæ conieturg. NNon rantùm excluditur ſub- ſtitutus in hac ſpecie, quòd mater pupilli ei aduer- ſaria ſit: ſed quia aliæ coniecturæ concurrunt. quia ſcilicet teſtator inſtituit eam ex parte dimidia, vt Innc affectus teſtatoris in eam appareat. Hæc præ- cipuè coniectura mouit Panianum& luſtinianum. Sed qui contrariam opinionem tuentur, dicunt cõ ſtitutionem eſſe aperte de hac re in l.precibus. Cod. de impub.& aliis ſubſtit.In ea lege ibi, o defuncto, ad te omnino eius pertineat ſucceſsio. Aloquitur matrem, quæ vocabatur patrona. Mater hæc libel- lum ſupplicum obtulerat Principi, cui Princeps reſcribit.verſ.ſi primo tantũ caſu,&c. Sed ego ita ea verba folitus ſum interpretari, vt nihil aduerſetur ſenten iæ noſtræ. Si primo tantũ caſu habuit ſub- ſtitutum, id eſt, ſi wonſer teſtatorem nec tacitè qui- dem fubſtituiſſe in ſecundum caſum. Cuùm ſimpli⸗-
natum elle, licet impu
citcc teſtator ita loquitur, Si non filius meus hæres
von erit, Titius hæres eſto eſt verum J itium tantum
primo caſu ſubſtitutum eſſe. alter enim caſus in-
telligitur ineſſe propter illam conſtitutionem D.
Marci. Vnde c˙ſm ait Diocletianus, primo ſi verum
eſt primo tantum caſu habuiſſe lubſtitutum, id eſt,
ſi fuit hæc voluntas teſtatoris vt in primum caſum ſubſtitueret, Si hæres non erit, non in ſecundum. Si impubes deceſſerit. nà aperta volũtas maior eſt, quàm
illa conſtitutio D. Marci. S1 hec verba ita accipia mus, nihil omnino iuuant opinionem, quæ vui 6 recepta eſt, quòod tacita pupillaris non admirms 69 contra matrem. Præterea ſi ea conſtitutione Did. 1u cletiani id fuiſſet expreſſum,& ita ſenſiſſet Diocl. tianus, vt vulgò interpretantur, nihil magnoperc opus erat hac conſtitutione Iuſtiniani, quæ polſe. 4 4 rior eſt. Dubitatum fuit etiam tempore luſtiniann, vbi tamen probabilior eratB dubitatio, propter cir. cunſtantias hypotheſis, in qua proponitur teſtator 46 inſtituiſſe vxorem ex dimidia parte. Sequuntur alia exemplas in quibus quæritur de P interpretatione conditionis, quæ teſtamento adleri, bitur& inſtitutioni hæredis. Vnũ cxemplum cſtin Lſi ita ſcriptum. 19. f hoc tit.vbi quæritur quomo. do accipienda ſit hæc conditio, Titius hæres eſt. 7 Titius hæres erit, Meuius hæres eſto. Viderur fruſq adiici hæc conditio: ſi hæres erit. nonne certũ eſtci n inſtitui heredemſed veteres exiſtimauerunt quan- quã fuit de ea re diſſentio inter eos, magnã vimelt huius condhtionis,& ira accipiendum eſſe hanc co. ditionem, ſi heres erit, id eſt ſi hæredita em adieritno, ſt heres ſeriptus fuerit..3,5. ſi quis. de heredib. intte Nam hæres non eſt, niſi hæreditatem adierit yti, ii de hæred. qualit.& differ. in Inſti. Et propria& pen eſt conditio, quia poreſt exiſtere,& non exilterena eri poteſt,vt hæres hæreditatem adeat& nouab- cat. Hinc quæritur, quid ſi heres coactus auctoriac Senatuſcon. Trebelliani hæreditatem adiert, tei aul reſtitueret fideicommiſſario? fortè dicebat onag. ſam eſſe hereditatẽ l. quia poterat.4·ffad ſenatul.o. Trebel. an dicatur exiſtere hæc conditio? Dubita. aadtor tio ex eo naſcitur, quod adit coactus non ſpome ſed periculo tantum fideicommiſſari proptet teſt- tutionem non animo amplectendę hæreditatisi teſt adire,& quartam retinere: coactus verò non tinet quartam. Aliud exemplũ eſt in 1.2. huius tit. vbi quæritur de interpretatione huius condition, gi meus erit cum moriar, hæres eſto. Hæc quæitio par. tim ad proprieratem verborum, partim etiã ad con jecturam voluntatis pertinet. Si ſeruus fuerit omu nino alienatus tempore mortis teſtatoris, dicitur i necnig deficere conditio. Quid ſi vſusfructus tantum ale natus fuerit: Dicendum eſt conditionem non de- feciiſe. meus eſt ſeruus, in quo alius vſu mfructũ in. ii bet. l. Rectè dicimus. ff. de verb. ſign. uid ſi fuerit ſtilii alienatus pro parte? Hoc ambiguum e meũ dici ſu poteſt, quod pro parte meum eſt. Hinc vVulgo dic- it u n tur, quod cõmune eſt, meum eſt.l. ſerui clectioneſz imau e §..f. de lega.i. lureconſultus hic ait verius eſſenon duurdienn deficere conditionem. Quid ſi duo ſerui ita hær. n des ſint inſtituti, ſi mei erunt cum moriar: deinde all 1 vnus teſtatoris erat tempore mortis:alter alténon erat. Ait Vlpian. in d.l.2.§. 1. Celſus recle, Gchoch quod vulgo dicimus, ſermonem pluralein fem in ſfingulares. l. falſa demõſtratio. 33.§.Vlt-ff dect & demon. Aliud exemplum eſt hoc tit ffin ne lier quæ viro. 20.§. ſi quis hæreditariũ,&c. l ſie ſtio eſt. quomodo ſit intelligenda hęc cõ diiopitius heres eſtoſi Stichum ſeruam manumiſerits hd 99. eſt dubitatio de hac re. quia Titius aliter ias êi non poteſt, quàm ſi oraitioni paruerit. Co von autem non videtur poiſe parere antequã helesn Nam ſeruus non poteſt niſi à domino manum t m dominh 2

4, 8,.— 1. aad In Tu. De condit. ſubſtitut. 559 du 8 zominus auté non eſt pt iuſau cier f ur editatẽ. Qupo tempore couditio impleatur. alenn s Cde his, qau Anõ domic i uidi manumi--APVT VI. du atd 8 cum quãuis ea manumiſsio inutilis ſit: tamen D hunc locum pręcipuè ſpectat diſtinctio, nra 5 deri paruiſſe couditioni. ideoq́; eum hæredita- 4 quæ traditur in l. Jih Poer f. d d. wa cü id tü Dici poteſt manumiſiſſe quadd& iur in 1dltOden A tt, ae Cefte uonel V eem conſecutuui 10¹ 8 Saen 4 adã& demon. Ait luriſconſultus conditionum quaſdã it cimmten ſgiſtcatione‚id eſt;g k 3* ldomimuf 0 Sden eſſe, quæ viuo tãtùm teſtatore impleri poſſunt, alias, eia ühenn ſeruñ läudi aaanatet Dn wilter manunriter Turr eo tandun mortuo ꝛalias quæ ad alterutrum dinqum manumuli, alcat a manumſlo,ques Sri 4 pertinent. Exempli gratia, Titius ſi mihi nu- ümiahr 4 efte 3 eſt. lta hæc verba conditionis inter- 1 viſi viore klrs 31. ndirione non poſe impie⸗ pbingän Hounna vorer coniecturam voluntatis uia nõ ne.n riuo feſtaroes derieſäad excquias mcas ionügurrin knm h teſtarorom aliud kenſille quod uc r pleri, niñt uſtat nane ondltionen Non Polle im. eräüſi a eſt ceede ũ Kacdrade awamplum egu P 2 Pleri, niſi mortuo teſtatore. Si ita dixerit, ſi in capi- beciſt hus hiraß de ſatuliber Tahn⸗ ſ hæredi jchus dolum alcenaſers ſi Tirio nuplerit he concitio- cond gaen ſ hæredt4.„ 3 duerer⸗ An cem nes Pertiuent ad alterutrum tempus.& de hoc quę- uu orTtiat wmi ſnitheres efto quomodocunq; poteſt, ait ibi ritur quo tempore huic conditioni parere debcat? —— elen un ai)yt lbeltate larat 4 24 do. Sed tar lis ſit re teſtamento ſuo, id executionẽ habeat poſt mor- leres eglimmn romiſio nihi q́ agat promittendo. Sed tamẽ nos tem ipſius. id ſatis oſtendit definitio teſtamenti in ntio netewm ſic innerpretamur hanc cõditionem. Quia credibi- Ii. de teſta. Omnia quęcunque decernuntur à teſta- a accipiendun le eſt teſtatorem ita ſenſiſſe, cùm intelligeret inter tore in teſtamnto ſuo, ratio exigit vt intelligantur id eltſlerün dominum& ſeruum nullam obligationẽ vtiliter collata in tempus mortis ipſius. Vnde cùm qu eri⸗ 35lqu eh contrahi polle. Obiicitur nobis l.hæc conditio. 10. tur de condirione, videtur conditioni parendũ eſſe n hercdiuxm ffde cond.& demon. Si adſcr ipta fuerit hæc condi- poſt mortem teſtatoris, nec videri extitiſſe condi- Ker in uliktn io inſtitutioni, ſi nupſerit, vel cum nupſerit filia. Filia tio, quamuis ei paruerit heres, vel legatarius viuo teltexitene&m ducta eſt ad mariti domu antequam pubes eſſet,& adhucteſtatore. Sed vtilitatis cauſa receptum eſt drredtaen ir antequam nubilis eſſet, quo tempore certũ eſt nu- in his conditionibus, quæ ex noſtta tanum pote- uidſihgescnt plias ratas nõ eſleiibi quæritur,an videatur paruiſ- ſtate pẽdent, in iis quę ex caſu pendent, vel mixte nni heredtam fe conditioni Vt hæxes lit? Ait lurecõſultus, non vi- ſunt non item I conditionũ. de condit.& demonſt. m ſaro derl paruiſſe conditioni: niſi eo tempore nupſerit, Huic ſimile eſt quod dicitur in Iiſi quis heredẽ. C. quia poteaatt Paaudeſ Fechun habeto dr Sec reſi pon- eo Si 7. itius Conſul faclus erit viuo teſtatore, condi- Kiſtert hol dendan- eln Celes diuerlas cileIn C.l-lue condi: tionẽ videri. hoc intelligendũ eſt de iis conditioni- aad aditchah Hea lia ita patere ondtioni„vt effectũ ha- bus, quæ non pendenrt ex poteſtate. l.2 ff. de cond.& fideicommlah anhnie e Hun 3 ain parere cõditio- demon. Præterea quædam conditiones ſunt quæ o ampledenlw 1 1 ublis 6 1 dnt t wnhe— expeckare te poſſunt impleri moriente& animam agente here- deiea Uänuthncin parere pokt Bl Keeareſ con de aliæ ſunt, quæ non poſſunt. hæc diſtinctio:radi- lcreni d e daheadi 8 deda Pu 51 in. vt con 5* ene tur in kvlti. hoc tit. hic locus nonnihil pertinet ad rpreranuniße vr quandocun ue nuoleri d m arn ua enliſte explicarionem corumque diximus dle conditione — que nupſerit,etiam antequã nubilis arbitraria, ſub qua poteſt inſtitui filius, qui eſt in 1 Ertal e e quauis nuptix ratæ non ſint, conditio- poteſtate patris. Conditionum, auæ ſunt in pote- a vetbormun ni paruiſſe intelligatur. Sed in hac ſpecie nõ poteſt ſtate noſt 4 Aunt ir⸗ dux n pote ner Hü aliter conditioni pareri. Ante enim adi Pora ate nolltaqnelam pocltun impleri ab animam sperdne— itioni pareri. Ante enim aditam hæredi- agente hærede, quedam nõ poſſunt. Hec conditio, ore molb atem non poteſt hæres ſeruum manumittere, vt ſi Alexandriam ierit, eſt in poteſtate filij, ſi facile 3 uid Krie manumiſsio effectũ habeat, atque ideo quomodo ſit Alexandriam ire. P 1s d onderne dmel nht poteſt parere conditioni: Et quand ſta eranelflaunre. amals ann condirionem Jumett co b rloni: Et quando apparet teſta propter perſonam, cui adſcripta eſt, eſſe arbitrariã, nus in ui dien ita ſenſiſſe, nihil aliud exigitur. Atque ſic in-& ex poteſtate pendere. Certum eſt hanc cödir o. .Kde wiiß 3 6 13 I Mæuius. 53 fl. de cond.& demon. luſ- nem&ſi poſsit ab eo impleri, non tamẽ eo morien — foruihe unde dare centũ ei, qui teſtamẽti factionem te poſſe impleri. Et quæri ſolet, an ſub tali cöditio- g— Wamad 34 qui deportatus erat. dando ei pecu- ne poſsit filius inſtitui, quia non poteſt quocunque dweunch w mun de Uls leenn⸗ accipientis non fiat, nihi- tempore impleri. neque enim temporc mortis po- 6 utmln wecdedt des actum eſſe voluntati teſtato- teſt ab eo impleri. Scd receptum eſt: ſub tali condi- em. uül 4„ derur dud 1 din 3 eſſe conditio. Ratio non vi- tionc poſſe filium inſtitui: quia hec cõditio poteſt wei ecui M to cim quo telt OblCDra eſſe. N am Titio deporta- impleri, ab eo ante tempus mortis. Impurandum e⸗- ttempole 9 ter pecunia Pameertacio 34 eſt, nõ poteſt ali nim ei eſt, qui ante tempus mortis conditioni ad- L1“ 3„ ret. Nam&l nummi m napceai- Mec eftectu ca- ſcriptę non paruerit. Simile eſt in I. ſi libertus. 20.§. wamoren prohib i non fiant accipientis, nihil exiſtimo. ff. de bon. lib. vbi Iuriſcon. ait ſub hac con-
kähne dun aümis mi Ner poteſt ita dare is, cui Ker dat ncon itio, vt alium effectum ha- mnerpreranon 1s 3 moncmur, cùm queritur de 4 brorerat que conditionis, ita ſequendã volütate deſtardr eorun Lornan eofannut 4 diic non Macllbodr quomodo interpretãda ſit cõ eleſcderan ex verborũ proprietate iudicandũ ocus kt r ex voluntate teſtatoris. Poſtremus empore, quo conditio impletur.
ditione poſſe filium inſtitui, cũùm teſtamentum fe- cerit nec eſt credendum ab homine moriente& in extremo vitæ momento teſtamentum fieri.
Aliæ ſunt conditiones, quę impleri
poſſunt ab
herede in extremo vitæ ſpiritu: veluti, ſi decem de.
derir. Nam non eſt neceſſe vt ipſe, cui conditio dã-
di adſcripta eſt, det. Satisfactum eſſe dicitur condi- tioni,&ſi data fuerit ab alio pecunia ipſius nomi-
ne. facta quidem dicuntur coheęrere pe
rſone. l. vos 4

560 teris, C. de contrahen. ſtipul.§. ne autem. C. de cadu. tollend. Multum intereſt à quo quid fiat:ſed à quo
uid detur, nihil refert. Quis Alexandriam eat, mul tum refert, quamuis quędam facta excipiantur d.l. veteris. C. de contrahen. ſtipul.& d.§.ne autem. C. qe caduc.tollen. Harum conditionum varius eſt ef- fecus vt docet Papinianus noſter in I. vl. ff. hoc titu. Species, quam tractat Papinianus hæc eſt, filius eſt inſtitutus à patre ſub conditione„quæ pendet ex cius poteſtate vel ſi Alexaãdriamm ierit, vel ſi decem dederit, nepotes ei ſunt ſubſtituti. Inter vtramque conditionem mulcum intereſt,& cam quæ poteſt impleri extremo vitæ momento;& eam quæ non poteſt impleri eo momento. Ad verſi. vino filio,&c. Eriam viuo filio admittuntur nepotes ad hæredi- tatem: quia eo incipiente mori, incipit certum eſſe filium non poſſe hæredem eſſe ex teſtamento; nec poſſe parere conditioni, quamuis nõdum ſit mor- tuus. Nam certum eſt eum morientem non poſſe Alexandriam ire. Ipſe filius, cui adſcripta eſt hæc conditio, Si Alexandriam ierit, ſi non ſubſtitutum haberet, patri teſtatori, ſi is incipiat antmam agere, dicitur ab inteſtato ſuccedere, quia proximus repe- ritur tempore mortis. 4 5 Altera ſpecies eſt conditionis, quæ poteſt imple- ri extremo vitæ momento. Filius inſtitutus eſt ſub conditione, ſi decem dederit. antequam omnino a- nimam exhalauerit, pendet conditio: quia interim dum expirat, poteſt alius eius nomine dare decem. Ergo pendet ex euentu an extitura ſit conditio, an hæres ſit extiturus ex teſtamento, an non ſit. Vnde non niſi mortuo filio admittuntur nepotes ſubſti⸗ tuti. Ad verſi. Quia ſi fubſtituti non eſſent, inteſtato auo heredes exiſterẽt. In hac ſpecie ſi ſubſtituti non eſſent nepotes, proculdubio fuccederent auo inte- ſtato: quia quo tempore deſtituitur teſtamentum, reperiũtur proximi lredes. Ergo ab inteſtato ſuc- cedunt auo. Cùm factum eſt teſtamentũ& deſti- tuitur, ſuccedit primus, qui reperitur tempore te- ſtamenti deſtitutimon tẽpore mortis. l. ſi quis poſt- humos. 9. fide lib.& poſth.& l. ſi quis filio exhære- dato. 6. ffde iniuſto rupto.&§. cùm autem. de hęre. que ab inteſta. defer.&§. proximus. de legi.agn. ſuc ceſf in Inſtit. Teſtamentum hic non deſtituitur, niſi filio mortuo. Teſtamentũ dicitur deſtitui cùm cer- tum eſſe incipit eum, qui inſtitutus eſt, hæredẽ non poſſe exiſtete. At hic certum eſſe incipit tantum eo mortuo, eum heredem non extiturum. hoc Papi- nianus probat ſimilitudine in verſi. Quemadmodum ſi exhæredato,&c, Si ponamus exhæredatum eſſe fi- Jlium, qui inſtitutus eſt ſub hac conditione, mutata ſpecie, vt pro inſtitutitione conditionali, exhæreda- tionem ponamus in hoc caſu nepores ſuccederent auo:nec obſtaret filius, qui exheredatus ſit. Diximus multum intereſſe inter cas conditio- nes, quæ poſſunt impleri moriente hęrede:& cas, quæ non poſſunt eo moriẽte impleri. In ſpecie tra- ctata apud Papinianũ in d. l.vlt. ff. hoc. tit. diximus, ſi fllius inſtitutus ſit ſub hac conditionc, Si Alexan- driom ierit,& nepotes fuerint ſubſtituti, eo adhuc vi uo antequam expirauerit, nepotes ſubſtitutos ad- mitti ad hereditaté ex ſubſtitutione: quia ſimulatq; incipit animam agere, certum eſſe incipit eum con
Franc. Duareni Iuriſconſ. tioni parere, non poteſt heres eſſe ex inſtiturion
impleri viuo filio, non admittit nepotes ad hæredi.
moriente, dicitur deficere conditio. Certum eſtnan
quirit, patri ſuo acquirit, in cuius eſt poteſtatel.
e,Certi fertur nepoti ex ſubſtitutione, moriente filio acqut ditioni parere non poſſe cuùm non poſsit condi-
Alterum autem genus conditionis, quæ non poteſt
tatem viuo filio. Sed dubitari poteſt, quid referatan viuo filio admittantur ad hæreditatem, an eo mor tuo: eſt enim breue hoc ſpatium temporis: non vi- detur curandum eſſe de tam breui ſpatio temporis„ Quid refert igitur, dixerit aliquis„an nepotes adh. 1 mittantur ad hereditatem eo animam agente, an r poſtquam expirauerit? Nõ eſt autem credendũ ha. 7 pinianum tam accuratè de hac te diſſeruiſſe, inc i aliquo vſu& fructu. Notandum eſt igiturin primis cùm nepos admittitur viuo filio, ad hereditatemex ſubſtitutione ipſum acquirere patri, qui adhuc vi⸗ uus eſt, quod tamen controuerſum eſt. Pater eſtin. ſtitutus(qui in ſpecie Papiniani dicitur filius) ſub conditione, Si Alexandriam ierit, incipit mori eo
ofſe hanc conditionem impleri, ideoq́ue hæredt.„* tas deferetur ad ſequentem gradum, id eſt, ad nc. potes ſubſtitutos. Nepotes ſubſtituti acquitent g. reditatem, non ſibi, ſed patri. Nã filius quicquid ac.
cet. 78 ff.de acquir. hæred. Filius autem animamæ. gens non deſinit habere nepotes in poteſtate ſuiua. Sed obiiciturà quibuſdam cõtra ſentientibuslyk.
C. de bonis quæ liber. Quidam filio familias legr
uit ſeruum, vt ſtatim eum manumitteret:an acqut. ret patri ſuo hunc ſeruum, propter patriam pote. 4 ſtatem? Ait luſtinianus non acquirere.& hĩis yets Baarlucr. vtitur, Si enim in ipſo momento,&c. Quamuis l’s unked vſusfructus rerum filio relictarum acquiratur pa. tri, propter patriam poteſtatem ‚in eo tamen calu nõ acquiretur: quia momentarius eſt. Quem vſum poſſet ei afferre hæc aquiſitio ſerui, qui ſtaume manumittẽdus: Vnde dicunt& idẽ eſſe dicendu
8
85
awengo, der drcra
neceſſariũ propter ius ſui hæredis quod neposm bet. Acquirit hæreditatẽ ſuus hęres etiã ſine adiid.
ne. Lin ſuis 14.·ff de ſuis& legi. hered. Cuùm cſtms ſaria aditio, tunc debet præcedere iuſſus pattiie obſtat huic iuri ſuitatis, vt vulgo loquũtur pe na patris: non magis quàm exhęredatus fliwz,gn antecedit nepotem. Et hoc ſatis expreſſund 41 I qui in aliena. 6. S. interdũ. ff. de acquirend.tercct- & idem dicitur in. filius patroni 13.ff. de bon. dt. Hæreditas igitur, quę viuo patre eodéêmq; fllio de-
08. Dem 6
retur ipſi filio, in cuius poteſtate eſt nep aoranee

e In Tit. De condit. inſtitut. 561 nätaaad dum eſt, eam hæreditatem acquiſitam filio ſtitutos chm Flius morietur, id eſt, cum incipiet ani- ümeda dota otem, tranſmitti ad nepotem ipſum. Pater mam agere- dico hoc caſu exheredationem inuri- b nanial in 8 hate tranſmittit etiam non aditã ad ſuos li- lem non eſſe, quia poteſt viuo adhuc filio, effectum a0 eede ere ſ pater apud hoſtes.ff. de ſuis& legi.hæred. habere exheredatio. quia poteſt adiri hæreditas cũ ddaum en heacne hi colligi poteſt effectus huius diſtinctio- incipiet mori. Eo moriente& animam agente po- etam hni f on papinianum. Quid refert an nepotes hilio terunt hæredes inſtituti adire hereditatem, atq; ita erit dlaut 1 vmutamur ad hæreditatẽ:an eo mortuoꝛlIn priore cõfirmabitur aditione hereditatis exhęredatio filij dem toand Lal cAm admittuntur nepotes viuo filio ad here- antequà mortuus fuerit. Ideoq́; nõ obſtat. d. I. ſi ita No channe⸗ airatem, acquiritur nepotibus hæreditas iure trãäſ- ſcri ptũ. S. Vl.ff. de lib.& poſt. Sic hęc sũt diſtin guẽda. d de den 6 miſionis flliynon aui. In altero caſu acquiretur hæ Sequitur poſtremus locus, quo continentur ex- denimchn rcditas auinnon filij. Nam ſubſiui 4 ab auo. Lehdner regule iam à nobis traditx. Regula eſt rüwolalſ Vnde in priore caſu,ſi non ſint te 2 lo, non initio 10.eejenne conditione, inſtitutionem rpuinean oterunt aui hereclitatem 0ulrere,l mnim vna unn cere.? 1 adſcripta fuerit inſtitutioni hæredis enrorrma&eadem hæreditas. 1 dutuane eft aui Tuc tas cu Aan neee Lente ca conditione valet hæredis I inigi glij hæreditate. Vnde apparet ſi mortuo filio admit irutio: ea e ciente, inutilis eſt. Hoc tametſi verũ jau ch tantut ad hæreditatẽ, poterit admitti ſeparatio bo ſit:perpetuum tamen non eſt, ſed cum exceptione rrechn norum fllijà bonis aui. Alius eflectus animaduerti intelligendum. Conditio enim&ſi non extiterit, „ at oteſt in hoc genere ſucceſsionis. Ponamus ex ne- habetur tamen interdũ pro impleta, benigna inter- 6 Kmpleien otibus alios fubſtitutos eſſe, alios non eſſe. In ſpe- pretatione, cùm non ſtat per eũ, cui adſcripta fuit, atemgradumit cie Papiniani proponitur nepotes omnes ſubſtitu- quominus impleat.& hoc locum haber in cõdirio- otes ſudktm g- 6s elle. ſed poteſt accidere vt quidã ſubſtituti ſint, nibus arbitrariis, vel mixtis. Exem pla ſunt ſub hoc lprriNäti ali non fint Ponamus quoſdam ſubſtitutos eſſe, ti. ffin l. 8. que ſub conditione. 5 quoties. Si adſcri- dirin cuius tme alios noneſſe,& ſubſtitutos nepotes admitti ad hæ pta ſit conditio, Si Stichum manumiſerit. mortuo e- red-Pilisamm xcditatem lljyviuo filio. Si nepotes ſubſtituti non nim Sticho,&ſi non ſit impleta conditio, ea tamen de nepotsiw admittentur ſoli ad hæreditatem: ſed ſimul cum a- habetur pro impleta. Similis locus eſt in I. vter ex dam cötaſme Nis cum fratribus ſuis: quia cùm ſuccedũt nepotes fratribus. 23. ad fin.ff.hoc ti. perinde eſt ac ſi teſtator .Qicamflukt fllio ab inteſtato, dicuntur ſuccedere patri non auo, ita dixiſſet, Si per eum non ſtet quominus vxorem du⸗ rum manumm vt iam ego admonui. Si mortuo iam filio, ſuccede- cat Simile eſt quod dicitur in 1.1. C. eo. idem in I. 2. uum, wpxYſ rent hi nepotes ſubſtituti, ſoli ſuccederent quia ſoli H oc locum habet,vt dixi, in coaditionibus arbitra- Snon acqunt ſunt ſubſtituti,& alios excluderent, qui non veniũt riis, aut mixtis. In his, quæ caſuales dicuntur— aliud momenn, be exteſtamento ſed ab inteſtato. 8& ſic videtis non eſt dicẽdum.§. ſin autẽ. C. de cadu. tol. Eſt enim ius ſio riumm fraltra diſputatum eſſe de hac ratione ſuccedendi à diuerſum, nihil refert an per eum ſteterit, cui adſcri-
voteſtatem, Uen aomentaiwd
aquiſtio im 4
dicungiis
oribundurnpt elſet hætimu pondeomüt in hac ſerul⸗ cipiat monſt E anfmißiolem 1
uxſitane
Papmia in d.l vl ff. hic. Alia difficultas naſcitur ex veibis eiuſdem legis ad finẽ. Incidit dubitatio, quo- modovaleat exhæredatio filij, quæ non poteſt ef- fectum habere:niſi eo mortuo: Hunc locum tracta- ui ſub tide liber.& poſthui interpretans I.ſi ita ſcri- Ptum.13 Hylt. fH.o. vbi dixi, exhæredationem filij non valerequæ nõ poteſt valere niſi poſt mortem nlijld accidit cum hæreditas non poteſt adiri niſi mortuo flio exhæredato. Cuùm exhæredatus eſt fi- lius in paterno teſtamento, ita demũ valet exhere- datioſi adia fuerit hæreditas ex teſtamento. nam
ne aditione, nihil valet eorum, quę in teſtamento
ſcripta ſunt.§.. de hered. quæ ab inteſta. in Inſtitut. &rfk de ſuis& legiti. hæredi. Si ponamus hęredes Wmſtitutos cfſe poſt mortem filij,& exheredatum kllum in eo teſtamento: dico cam exhereatio- en uun ſdlereuia non poteſt valere cxhæreda- poreſ ai 5 hereditatis. At hæreditas adiri non reae ken iu huirquia quandiu viuit re peritur ½ ie 5 eredatio quandiu viuit, non po- auodbann 1a dee Quomodo igitur accipiemus eedu mus hic ait in fi QSuemadmodum ſi ex- ſo camoe ulgo dici ſolet hoc intelligendum ale anacges habens cohæredem, cuius hęredi- Hnen bauson rmetur exhæredatio.& hoc ra- nem coufadeesed non neceſſe eſt ad hanc ſolutio- gere Papinianus non loquitur de here-
1 jnnartem filij inſtituto: ſed cum flius morie- 4 ultum intereſt m in....-. monuudnpus mortis filij exheęredati, id eſt, cùm r. oncneniba Vero m tempus quo incipiet mo us filium exhęredatum eſſe, nepotes in-
au conferatur inſtitutio hære-
pta eſt conditio vt omnino euaneſcat inſtitutio, ſi defecerit ea conditio: quod eſt expreſſum in I. vlti. C. de neceſſa. ſeru. inſti. vbi diſtinctio adhibetur in- ter eas conditiones, que pendent ex caſu,& eas quę ex poteſtate. Si conditio in eius poteſtate ſit,& cius negligentia factum ſit& culpa, quominus exiſte- retinutilis eſt inſtitutio. Si caſualis ſit: puta, ſi nauis ex Aſia venerit, quæ non pendet ex hæredis volun- tate aut poteſtate: deſciente ea cõditione, quocũq; modo defecerit, euaneſcit inſtitutio. Ad verli. Tunc humanitatus intuitu,&c Fauor, inquit, libertatis ſua- det vt libertas maneat. Ratio non eſt admodũ ob- ſcura. In his enim conditionibus ſpectanda ſemper eſt teſtatoris voluntas. l.In conditionibus. ffide cõ- dit.& demon. Cuùm conditio caſualis inſtitutioni heredis adſcripta eſt, reſtator videtur euentum ſpe- ctaſſe, cùm intelligeret eam ex fortunę temeritate,
non ex poteſtate hæredis pendere. Sed cùm adſcri-
bitur cõditio, quę ex caſu nõ pendet: ſed ex poteſta- te, videtur hęc eſſe cogitatio teſtatoris vt cõditioni pareatur ſi fieri poſsit. Nos igitur ex veriſimili te- ſtatoris volũtate ita diſtinguimus. Notandũ eſt om nem conditionẽ, cuiuſcunq; generis ſit, haberi pro impleta, cũ eius implementũ impeditur ab co, qui debiturus, eſt, impleta cõditione. nec diſtinguimus, quę cõditio ſit, ſiue cõditio arbitraria, ſiue caſualis.
Si factum ſit per eum, qui debiturus eſſet exiſtente
condixione, quominus conditio extiterit, conditio
habetur pro impleta.l. Iulius Paulus. 79.§. vlt. ff. de
condi.& demon. Exempli gratia. Teſtator mihi le- gauit ſub conditione, ſi nauis ex Aſia venerit. Hæ- res cùm intelligeret fore, exiſtente ea conditione,
vt lega

56² vt legatum debeat, impediuit ne nauis ex Aſia ve- nirettunc conditio habetur pro impleta, id eſt, per- inde mihi legatum præſtat, ac ſite vera cõditio ex- titiſſet.& ſic accipiendum eſt quod dicitur in l. Iure ciuili. 23. ff. d cond.& demon. Idem dicitur in lure ciuili ff.de reg. iur. vbi cadem ſunt verba: niſi quòd in vno loco negatio eſt,in alio noneſt. In l. lure ci- uili. de reg. iur. negatio eſt. in l. Iure ciuili. de cond it. & demon. non eſt negatio. in d. legib. ibi; Quoties per eum,&c. Hæc verba ſic interpretor, Cuùm fit per eum qui debiturus erat exiſtente conditione: ſicut in d.] lulius Paulus. in fi. Et rurſum ibi, Cum per pro⸗ miſfurem,&c.Ego ſtipulatus ſum 3 te ſub conditio- ne, ſi nauis ex Aſia venerit: per te, id eſt, per promiſ- ſorem, factum eſt quo minus exiſteret conditio. Promiſſor eſt, qui debiturus eſt exiſtente conditio- ne, non ſtipulator. Vnde neceſſe eſt hæg verba, ſecũ- dum ſententiam lulij Pauli, ad eum, qui debiturus eſt, referre.& abſurdum eſt hoc intelligere de ſti⸗ pulatore. non debet enim haberi pro impleta in commodum eius, qui acquiſiturus eſt impleta cõ- ditione. Abſurdum eſt hoc ita intelligere. b Sed quomodo interpretabimur caput, in quo deeſt negatio: Nam videtur in tereſſe conditionem impleri eius, qui acquiritur impleta conditione:mõ impleri autem intereſt eius, qui debiturus eſt imple ta conditione. Quidam cenſent delendam eſſe cõ- ditionem:alij addendam. 5i vterque locus eſſet e- uſdem Iureconſulti, magna ratio ſuaderet eodem modo legẽdum eſſe in vtroque loco: ſed diuerſo- rum auctorum eſt. Vnus eſt luliani, alter eſt Vlpia- ni. Ego puto eundem eſſe ſenſum vtriaſque lectio- nis,& nihil mutandum eſſe. Ibi, Cuius intereſt condi- tionem,&c. hæc verba mihi viFdentur ſine vllo in- commodo, rectè referri ad eum, qui debiturus eſt, impleta conditione. Intereſſe noſtra dicitur, quod ad commodum, vel incõ modum pertinet. intereſt mea qui debiturus ſum, exiſtente conditione, con- ditionẽ impleri, vel non impleri. Hic ſenſus eſt, hoc ad me pertinet: ad commodũ, vel incõmodum meũ reſpicit vt impleatur, vel non impleatur conditio, ideoq́; dicitut intereſſe mea. Aliæ quędã exceptio- nes addi poſſent:ſed propriæ ſunt tituli ff.de cond. & demonſt. Alter eſt locus de perſonis, quem ideo omittto, quia etiam pertinet hic locus ad eundũ.tit. de cond.& demon. Vnum eſt tãtùm caput ſub hoc titulo, de perſonarum conditione loquens.
IN TI T. VIII. DE IVRE DELIBERANDI.
— Ictum eſt ſuperioribus titulis de inſtitu-
— ₰ 8 A
cenent. Dictum fuit hæreditatem deterri nſtituto ex teſtamento ſi velit. hic eſt ef fectus inſtitutionis, tam inſtitutionis facte primo gradu, quam ſecundo:tam inſtitutionis factæ purè,
quàm ſub conditione, ſi modo extiterit conditio.
Hanc iaſtitutionem ſequitur acquiſitio hæredita- tis. Tit. de acquir. hæred. in quo queęritur, quomodo acquirẽda ſit hæreditas ei, cui delata eſt. Sed acqui-
ſitionem tamen præcedit deliberatio nonnunquã
Franc. Duareni luriſconſ.
berandi. Pretoris igitur edicto facultatem habet h
1.„.. S 1„ u 1 ad deliberandũ, tam ipſius gratia, quàm legalan tionibus,& iis quæ ad inſtitutiones per-
Non eſt prudentis hominis temerè adire hæredit. tatem ſine magna deliberatione. Vnde precedit a9 7 an quiſitionem hæreditatis, deliberatio de acquirend 4 Mla hæreditate. Aequum eſt permitti hæredi, cui de 9 99 dicas delata eſt, deliberare an aditurus ſit heredia- M tem, an omiſſurus ſit& repudiaturus. Ae quum p han eſt eum præcipitari„cum tantúm ſit periculum n 5 aditione hæreditatis. Obſtringitur enim omanden 4 creditoribus hereditariis, etiamſi hereditas non ſit 5 ſoluendo. l. quæ dotis.33. ff ſolut. matr. Vnde edicüů propoſitum eſt à Prætore, quo permittitur ius deli. †
res inſtitutus, poſt delatam ſibi hæreditatem, deli- 4 berandi an velit hæres eſſe: an verò potius heredita. 4 tem repudiare malit. Eodem edicto preſtituitur ei b tempus ad deliberãdum, an velit heres eſſe, ne deli. 3 beratio, quæ ipſi permittitur, damnoſa ei ſit, vel cee ditoribus hereditariis, ſi forte in longum tempus differatur aditio hęreditatis, aut repudiatio eiuſde Et notandum eſt edicto locum eſſe, cùm delatas hereditas, vt adiri poſsit. Et ob hanc cauſam prato- ris edictum propriè propoſitum fuit. Vnde quæſitũ eſt, ſi differatur aditio hereditatis propter çödio- nem, quid dicendum ſit? Prætor ait, Si is cui deſtaa eſt hæreditas nondum deliberauerit, an eam adire velit, an repudiare, præſtituendum ei eſſe tempus intra quod cogatur vel adire, vel repudiare. Quid igitur ſi inſtitutus ſit ſub conditione,& non exitat conditio vel non pareat conditioni? Hoc nonyt detur ad edictũ Prętoris pertinere, Hęc quęſtio. ctatur in l. ſi quis inſtituatur. 23. ff.de hæred inſtitut. Iureconſultus diſtinguit arbitrarias conditionesa caſualibus. S= conditio arbitraria ſit, quę ex poteſta- te& arbitrio hæredis inſtituti pendeat, cui cõditio- ni facilè ſit parere, vult hæredem cogi ad parendũ conditioni,& preſtituendum ei eſſe tempus intra quod pareat conditioni:& imitabitur edictum ſui Pretor, vt lurecõſultus ait in d.l. ſi quis inſtituatur. §. ſed ſi bonorum. Verba edicti de iure deliberãdi hic ceſſant:ſed tamen producentur ad hunc calum. Si verò cõditio non pendeat ex eius poteſtate, ſed ex caſu, idem dici non poteſt. non pretor ei præſti. r tuet tempus intra quod pareat conditioni. non e⸗ nim pendet ex eius arbitrio. Aliter igitur ſuccuntr tur hæreditariis creditoribus. dabitur bonis cut- tor, ſecundum diſtinctionem quæ traditur in dlſſ iwänr quis inſtituatur. ff. de here. inſt.& ti. de curat. bo did Hoc ius igitur compertit hæredi antequam adeat, velrepudiet hereditatem. Poſt aditam hereditatemn fruſtra petitur tempus ad deliberandum„ vr dict. 1 mus ſub ti. de acqui. hæred. niſi in caſibus except Sed antequam hæres adeat hereditatem, vel repu diet, tunc prodeſt ei deliberatio,& datur ei temps
8
rũ,& creditorum, quibus debiturus eſt. Vndè 9u ritur in I.I. ff. hoc tit. Si ſeruus hęres ſit inſtitutuit ſeruo delata ſit hæreditas, an ei ſeruo dabitur boc tempus ad deliberandum: an verò dabitur dom- no, cui hereditas acquiritur per ſeruum? Edictom de herede loquitur. Seruus eſt heres inſtitutus. èigo videtur tempus ad deliberandum dandũ eſſe eruo⸗ non domino. Vlpianus tamen in interpretatione edicti non omnino heret verbis: ſed ait dandum
eſſe tempus ad deliberandum domino. Alienun ——.* 2..... 5 e 6

a atione iuris,vt intelligatur edictũ Pre-
eſſet en ſtituto. Nam ſerui pro nullis habẽ-
s de ſeruo in 41
corts de. d tur domi 69. s ipſo adeunte acquiritur domi- tur. lmo hæreditas ip
11 an no Non poteſt domino acquiri delata ſeruo hære- erepu deng gitas⸗niſi facto& opera ſerui.l. cùm proponas. C. 4 ſh èe hæredib. inſti. quomodo ergo dicitur pro nullo irn m haberi apud Prætorem? oc tempus 24 deliberan- — a gzam pecitur in iurc auc Preorein e eundus 8. olr. dent Prætora quo petatur hoc tempus. Indecorum e
ni
lren
l b r n ſcruum apud Prætorem petere in iure, Simile eſt ec fewdn uod dicitur in 1.1. fl. de poſt ulan. Prætor quoſdam b lcuhm t poſtulare apud ſe in iure: quia indecorum tam(i derd uln eſthomines notatos aliqua infamia poſtu ckeanmnd n 4 ud ſe,apud tribunal Prætoris. Nam alias ſer- odem ddic d 4 Mum neceſſarium eſt in acquirenda hæredita- man pelele k 4 1 erſonę ipſius aliqua ratio habetur. Præſtitui- ſrnremnke rur dmr tempus ad deliberandum domino,& ſi
ſifonein ſann plares ſint domini præſtituetur omnibus dominis.
tatisaur nat De flofam quæritur, an idem ſit dicendum? Ple- 0 locum iten runquc eodem iure cenſentur filiusfamilias& ſer lt.Etoh tanca uus. ham vterque eſt P poeltats alterius. an dice- opolumſitſ mus præſtiuendum eſſe tempus filiofam. an patriꝛ (reaͤnats pen Verius eſt quod receptum vulgò. ideo vtrique præ- lteDrevr Ktituendum eſſe tempus ad deliberandum, propter a delideracna imperatorum conſticutiones. Nam neuter ſine al- xlitucnduma tero poteſt hereditatem repudiare. l.vlt. C. de bon.
laüir, ntni quæ liber. Quid ſi plutes ſint heredes? Multa ſup- lud condtint Plenda ſunt quæ deſiderantur in veteribus Iurecõ- eat condiionit Tulrs. Hoc pertinet ad interpretationẽ edicti. Quid r perirefh ſi plures ſint non vnius gradus? Alij ſunt inſtituti tua füt in primo gradu, alij in ſecundo. Hæc quæſtio tra- uir abin Gadur in lſi plures. 10. ff hoc tit. Sicut gradatim dadn ſunt inſtituti, ita gradatim cis præſtituetur tẽpus ad oatbträfaltg deliderandum. Primùm inſtitutis in primo gradu iaſtttnipatan tempus præſtituetur. Et poſtquam excluſi fuerint, üt hæretenaf. Præſtituctut inſtitutis in ſecundo gradu. Quæritur uendum ici de legatarioan præſtituetur tempus legatario? Si oni K mtine legatarius dicat ſe velle dcliberare, an debeat lega- s at mliſut tum cognoſcere: Et dicendum eſt edictum Præto- erba cäcttmi ris ad legatatium non pertinere. nulla vtilitas cxi. producrnuir git vt legatario tempus detur ad deliberandum: ddeudiu quia legatario nõ poteſt damnoſum eſſe legatum, n potct unnſt icun hereditas. N ereditas poteſt damnoſa eſſe pro- uod Jaram Pter æs alienum: ſed legatum non poteſt. Legata- arbitro elg nus non tenetur ad æris alieni exſolutionem. Et tonbus Kn hec ratio diuerſitatis traditur in Iſi hæreditatem. Gionen Gr zräfmanda Mandatu tuo adij hæreditatem, quam ung alis adirurus non eram. habebo actionem manda- it herl ung ti aduerſus te. Sed ſi legatum agnoui mãdatu tuo, 3 vule aci poterit mihi competere. An idem de fi- 8a0 delbevon il umilario dicendum ſit queritur Fideicom- uündh 5 arlus yniuerſalis hæredis loco eſt habẽdus. Ea- rhcèun cauſa ſdeicõmiſſ. arij vniuerſalis eſt, quę hęredis: V Ma reſtitäta hereditate ſubit oncra hereditaria. 5. re ituta Inſitut. de fideicommiſ.hęredita. 8 gn nndunctute de iure deliberãdi, poſuimus — uius ti. ex quo cognoſcitur, qu fue- n bam de pert proponendi à Prætorc. Diximus e- Nanc Teonezuitn competit ius deliberandi, kaor en b alsduid videndum eſt. 1 nm k A0h 1 bis ſuo, Si tempus ad deliberan- inrel gue van cdeninit certum tempus ex quo ci, velius d orem id commiſiſſe arbitrio iudi- lcentis potius. Cum dicit, 7. empus, in-
In Tit. De iure deliberandi.
56z quit Vlpianus, ius dicentis, id eſt, Prætoris qui ius dicit. Nam prætor aditus tempus preęſtituit ad de- liberandum Ius dicens Prętor eſt.J. ſi filius, qui pa- tri.10. ff.de vulgar.& pupil. Prætoris eſt propriè ius dicere magis, quàm iudicare. Simile eſt quod dici- tur in I ſi curatoris. 9. C. eod. Moderatum,&c. Cùm ait lex Preſidem moderatum tempus ſtatus tem- pus ſtatuere debere, ſatis oſtendit nullum certum tempus definitum eſſe. Cur ergo, dixerit aliquis, Paulus in I. z. huius tituli pauciores, quàm centum dies dandos non eſſe. quę l. z. inci pit. Itaque,&c. Mi- rum eſt vnde hoc inferatur. Sed videtur hoc ſum- ptum eſſe ex edicto ſucceſſorio. Edictum ſucceſſo- rium magnam affinitatem habet cum hoc edicto de iure deliberan.& propoſitum eſt in gratiam cre- ditorum hæreditariorum ſicur hoc cdictũ, ſed hoc intereſt inter vtrunque edictum, quòd ſucceſſoriũ edictum pertinet tancùm ad bonorum poſſeſsio- nem, id eſt, iuris prætorij ſucceſsionem: hoc autem ad ſucceſsionem iuris ciuilis pertinct. Ait Vlpianus in l. de ſucceſ edicto. Prętorem preſtituere tempus ei, cui bonorum poſſeſsionem dedit. Ea ratio ſuc- cedendi introducta eſt à Pretore, propter bonorum poſſeſsionem, cuius etiam auctor fuit Pretor. Edi- ctum ſucceſſorium propoſuit creditorum heredita- riorum gratia,& preſtituit certum tempus heredi- bus ad adeundam hereditatem, intra quod adeant, vel repudient hæreditatem. præſtituit extraneis cẽ- tum dies liberis& parentibus ſpatium vnius anni. non fuerunt adeo arctandi, qui ad bona fere pro- pria venire dicuntur. Cùm vellet oſtendere Paulus Pretorem in preſtituendo tempore ſecundum hoc edictum, imitari debere quoad fieri poteſt, edictum ſucceſſorium, dixit, itaque,&c. Edicto ſucceſſorio
non dantur pauciores, quàm centum dies. Melius
eſt igitur, vt Prætor præſtituendo tempus, imitetur edictũ illud ſuum. Quod ergo dicitur in edicto ſuc ceſſorio, producitur ad hoc edictum: ſicut priores leges ad poſteriores trahuntur,& poſteriores etiam ad priores. l. non eſt nouum. ff. de legib.& Senatuſc. Addendum eſt ex noua conſtitutione Iuſtiniani, non maius tempus, quàm nouem menſium dan- dum eſſe:niſi id à principe impetratum fuerit. C. de iure deliberan. l.vlt.§. Et hæc quidẽ. Sed nonne, di- xerit aliquis, hec contraria ſunt, quod dicitur de cẽ- tum diebus& nouem méſibus,& quod expreſſum eſt edicto Pretoris, quo dicitur, moderatũ tempus dari debere,& definiendum eſſe arbitrio Pretoris. Sed dicendum eſt arbitrio iudicis commiſſam eſſe definitionem temporis, quatenus lege defini ta non reperitur, vel ſucceſſorio edicto, vel conſtitutione Iuſtiniani, poterit arbitrari& moderatum tempus præſtiruere: dummodo non det minus, quàm cen- tum dierum: nec maius nouẽ menſium. Hinc que- ritur, ſi plures ſint gradus heredum, quomodo præ- ſtituendum ſit hoc tempus? Queſtio hec eſt in I. ſi plures. 10. ff.hic. vbi dicitur per ſingulos gradus prę- ſtituendũ eſſe tempus. Quidam ſunt inſtituti in pri mo gradu alij ſunt inſtituti in ſecũdo. per ſingulos gradus hæc pręfinitio temporis obſeruabitur. Tem pus dabitur iis, qui ſunt in primo gradu,& iis ex- cluſis, tẽpus quoq; preſtituetur ſequentibus„& ſic de inceps. Nõ ſimul iubebit Prętor inſſitutis& fub- ſtitutis intra certum tempus: puta intra centũ dies adire,

“ —
——-y————— 8—,—* — 4—— — *——.
554
adire, vel repudiare hæreditatem. Nam non eſd lo- cus ſubltitutioni:niſi cxcluſi ſint inſtituti. l. quãdiu. 68. ff. de acquir. hæred. nihil tamen prohibet vno& codẽ tempore b
ſubſtituris, modò in idem tempus non incurrant deliberantes. Prætor poterit lubere inſticuto hære- di in primo gradu, vr deliberet intra centum dies, & poſt cius temporis lapſum ſubſtituto vt deliberet intra alios centum dies. ſed non poterit ita fieri, vt
tempora deliberationis eadẽ ſint. Sed quæritur, an
ſepius dandum ſit tempus ad deliberandum, an ſe- mel illul tempus dare ſufficiat? Quæſtio eſt ff. hoc ti.in l.z.& 4. Ait Vlpianus, Nec non Illud,&c. Prætor dedit tempus hæredi petenti ad deliberandum,& centum dies dedit: poſt lapſum eius temporis adit rurſus Pretorẽ heres, oſtendit ſibi nõ ſuffeciſſe illud tempus, petit tempus prorogari. quęritur an poſsit: Ait polſe tempus longius ei concedere:ſed non ni- ſi ex magna cauſa. Huic ſimile eſt quod dicitur de dilatione, quæ datur litigatori in iudicio. l.omnino.
f de feriis. Sed videtur contraria eſſe Iuſtiniani cõ- ſtirutio.C. co.l.vlti. õ. Et hæc quidem.&§. vIti. Ecce dubitandum non eſt, quin ea cõſtitutio Iuſtiniani
deroget iuri antiquo in multis caſibus. eſt quidem
vna ex nouis conſtitutionibus. Subſcripra eſt poſt
Coanſul Lamp.& Oreſt.& hac conſtitutione repe- ritur ius antiquum nonnihil correctum eſſe:ſed ta- men non exiſtimo talibus verbis, quibus vtitur Iu- ſtinianus, excludi grauiſsimam& maximam cau- ſam.& exiſtimo poſſe concedi longius tẽpus ad de- liberandum ob magnam& grauiſsimam cauſam, ſegundum ſententiam Iureconſultorum. Si quis ita conſtituat, vt ex nulla cauſa quantumuis graui& magna non poſsit concedi longius tempus, hoc eſ⸗ ſet ſtultum,& nulla eſt lex, quæ non recipiat inter-
retationẽ ex magna cauſa. Exempla ſunt in l. Li- cet. de arbitris. ffwvnde quamuis dicat Imperator ſe- mel,& non ſæpius dandum eſſe, intelligendum ta- men eſt, niſi ex graui& magna cauſa. Simile ex- emplum eſt in l. quamuis. ff. de in ius vocand. Ex cauſa iuſta non datur actio aduerſus eum, qui ve- nia non petita vocauit parentem in ius. Ego etiam cadem ratione puto poſſe hoc tempus coarctari. Hodie apud noſtrates dantur ferè quadraginta dies ad deliberandum, pro centum diebus,& pro tem. pore annuo edicti ſucceſſorij.
De effectu iuris deliberandi. C 4 PU. II.
T Am vidimus, qua ex cauſa permitratur hoc ius deliberandi, quo modo detur,& cui perſonæ de- tur, item quãtum temporis detur. Nunc quis ſit ef fectus eius iuris videndũ eſt. Multi vari q́; effectus ſunt, de quibus breuiter& ſummatim dicemus. In primis, interim deliberat heres an expediat ei hęre- ditatem adire, an potius omittere, propterea quod ericulum eſt adire hæreditatem. Si enim hereditas fortè ſoluendo non ſir, hæredi periculoſum eſt eam adire:quia adeundo obligatur omnibus creditori- bus hereditariis:& tenetur quaſi ex contractu. Hu- ius igitur iuris magna eſt vtilitas propter delibera- tionem, ne præcipitetur, ne ſtatim cogatur hætes iu- dici in iudicio interroganti reſpondere, an velit he- res eſſe:an verò hereditatem repudiare. Hinc conſe-
quitur copiam inſtrumentorum& rationem hærc-
deliberare. Permittet& inſtitutis&
Franc. Duareni luriſconſ.
ditariarum ei faciendã eſſe, vt dicitur in 1.5 hie. er 1 4
ſentencia Ariſtonis. Interim dum deliberar hæres Prætor debet ei copiam facere inſtrumen onun inſpiciendorũ, ex quibus inſtruere ſe poterit, duan. tum ſit æris alieni. Simile eſt quod dicitur in l. Ari. ſto. 28. ff( de acquirend. hęeredi. Sententia Ariſto
refertur in vtroq; loco ſic, Ariſto dixit. Ea resm
gnam dubitarionem non habet ſi reperiantur in ſtrumenta in domo teſtatoris. Sed quid ſi apuda
hoc caſu facturus eſt hæres interim dum deliberat an dabitur ei actio antequam hærediratem adient Non videtur eum poſſe experiri actionibus heredi- gec tariis. Hoc etiam caſu, extraordinario auxilio ſuh 83
non eſt admodum neceſſaria hæc deliberari
ſtinianus conſtituit, vt ſi quis adierit hæreditate facto inuentario, id eſt, deſcriptione rerum hę tariarum ante aditionem, ſecundum forma quę expreſſa eſt ea ſua conſtitutione, non tenea niſi vſque ad modum& quantitatem rerum iæ ditariarum, quæ deſcriptę reperiuntur in co inder
tario publico& ſolenniter facto. Propterea ſnepe
riculo&ſi res hereditarię ſoluendo non ſin pots. rit heres adire. l.vl. s& ſi quidem. hic. O. Si velthe. res hoc remedio vti, quod àa Iuſtiniano inttodu. ctum eſt, ſuperuacua eſt deliberatio. Et hodie cn ſuſpecta eſt hereditas hered'bus, ſolent ita adu confecto inuentario& deſcriptione rerum hære riarum. Mentio eſt huius aditionis in§. ſed n Inſti. de hęred. qualita.& differ.
Secundus eſt effectus. Hæres poſt tempo pſum ſi non repudiauerit hereditatem, neque rit inſolidum creditoribus hęreditariis obli hoc expreſſum eſt C. eo. ea conſtitutione luſtim v.§. in autem hoc aliquis. ad fi. Hoc inuent i permittitur quaſi beneficium quoddam, quodſi pernatus ſit, datum eſt ei tempus ad deliberand centum dierum. quod ſi intra centum dies non teſtatus ſe hæreditatem repudiare, perinde habe ac ſi hæteditatem adiiſſet,& inſolidum tenebi creditoribus hereditariis, non vſque ad modumpæ i trimonij defuncti. Effectus ergo hic eſt, quod poſt iaf cius temporis lapſum, quod ei datum eſt à Pretote n ad deliberand um, ſi non tepudiauerit hereditatem obligatur inſolidum omnibus creditoribus hetedi tariis quaſi adierit. hoc eſt intelligendum, niſi ille ſubſtitutum habeat. Si heres ſubſtiturum beat, non eſt dicẽdum poſt temporis lapſum, 9h ci datum eſt ad deliberandum, cum habendum, pro herede. Fieret enim iniuria ſubſtituto, quiſi vult hereditatem adire. I. quamdiu. 6 8. ff. dea
hæred. Duo ſunt gradus heredum. Vnus el
tutus in primo gradu, alter eſt ſubſtitutus iu
ter in ſecundo gradu. primo heredi datumctem pus centum dierum ad adeundam heredituemin- tra eos centum dies neque adiit, neque repudiaui- quodnam eſt officium Prætoris? Pretor di deneee bit hereditarias actiones, e xcludet eũ ab ea hssedita
te poſt temporis eius lapſum:perinde habetuunon dico ac ſi adiiſſet hereditatẽ: ſed ac ſi hæreditatẽ fe-
pudiaſſet& omiſiſſet, propter ſubſtitutũ:aliãs e inlur

elon 1
nerim 8— ſubſtituto. Nec vllo incommodo afficiun- 5 ben une ditores hæreditarij: quia habent alium, puta u ide 3 R tur ſtitutum, quem conuenire poterunr. in d.l. quan- 1il- ddat 8 ſub bi Neque adire,&c. N eceſſe eſt ei præſtituere 1 dereähn 8 din— 6 30 ſtquã primus excluſus fuerit. Nam quan-
un templis h ſt ſubſtitutus non admittitur. In
9 lic— Ah aen inſtituto locus eft, fubltitt.. anl du inl Iuſtiniani dicitur obligari creditori-
non h 3 eioie thanai dt ſiroca me ligenda eſt cũ exceptione. Interdum Urumen a0* yt creditores hæreditarij mittantur in poſ- hers 21 un Wlonem bonorum hæreditariorum:·& interdum rezunn dam curatorbonis diſtrahendis detur. Hoc deſcri- ſle chriia eum extat variis in locis, veluri in I. ſi diu incer- erru ü tum ffquib. ex cauſ.in poſſ. eatur.& l.4. ff. de reb. derane d ancoraud.pofl-X l.ä.ff. de cura. bon. dando. in d. l ſi
enum aucdeee- onſultus, Si diu incertum ſit. Videntur dita lunn ul iid. ait lurec—
lie vonantia eſſe his, quæ iam à nobis dicta ſunt bter conktuun he 5 uris deliberandi. Dicimus, aut adit hære- ecellaria le 6 dect intra tempus datum ad deliberandum:aut Nſi qui aüen. in danhe ie vel obligatur creditoribus hære- , ddeipronen ne us vel non obligatur. Quid eſt igitur quod ali- 1onem, ſtonda bi dickeur de mißsione in bonorum poſſeſsionem, 1a conltiutorrg& de curatore bonis dando? Sed hæc diuerſa ſunt. n& quandöarr Interdum accidit vt locum non habcant quæ dixi- iptg npetimm mus: ſed miſsio in bonorum poſſeſsionem locum enniterfadeDmn habeat, vel curator bonis dandus ſit. P one abſen- ltarie dolleniim tem elſe hæredem: non ponit diem ad deliberan-
&ücquidemnl dum: non dabit Prætor tempus ad deliberandum,
d, quod à luint nii petatur. Aditio hæreditatis non eſt differenda
acit delibermo! hoc caſu, curator dabitur bonis vendendis. Pone tas hxredbs, conditionem adſcriptam eſſe inſtitutioni hæredis,
K deſcipionn quæxnon ex poteſtate, ſed ex caſu pendeat: non da-
hurus adiuonst biturtempus ad deliberandum hæredi inſtituto ſub ta Kdift. tali conditione non poterunt locum habere quæ „Aus. Her n hic dicimus ſed interim æquum eſt mitti credito- art lerütn res in poſſebionem bonorum,& interim bonis dari 3 boh na curatorem Ponamus multos gradus hæredum eſſe. nondld 5 Poteſt enim teſtator quotcunque gradus velit hæ- Ceocach 1 redum facete. poteſt. ff. de vulg.& pupil.ſubſtitut. aliqusalit i per ſingulos gradus præſtitutio temporis obſer- enecicunpiun uetur, diu incertum erit an extituri ſint hæredes. eſt ei emuin Non poterit hoc tandiu differri ſine iniuria credi- 10d ſ'innachm torum hæreditariorum. Interim æquitas& ratio tem repalmg poſtulat yt aliter creditoribus conſulatur, veluti per diiſet, 4 mißionem in bonorum poſſeſsionem. Sic intelli- tariisnoh ih 1 gendum eſt quod dicitur in d. l. ſi diu. Ex quib. cauſ. Effectus rpt in poſſ.& l. 4de bon auct. iudic. poſſ.& l.1. de curat.
uan! Ondan.Et animaduertẽdum eſt hoc edictum con- ſinom ryaiun dunctum fuille cum edicto de in bon. poſſeſ. mitt.
bobc Secundum otdiné edicti Prætorij debebat poni hic
6 9 e m omnlbh,... 3 clps titulus poſt tirquib. ex cauſ. in poſſieatur. ante titul.
hoc ctim 9 de reb auct. juqi. L Eld hes de reb. audt.iuqlc. poſe. 4 abeat 1' ſcriptionibus. kt hofsiden Pgo id obſeruaui exim
lum pot 98 llermogeuamm loquitur, non Tribonianus. Inſcri-
b 9 uedu teperiuntur ſub hoc titulo„‚oſtendunt
Bülp 4 1 acxlib. Pauli 50. ad edictum.& Vlpian.
unn eli ele edun Nec poteſt plenè quiſquam in-
u 3 lltlegibus his coniunctis, quæ ſeparatæ 4 Wna compoſitorbus Dandectarum.
adu ptin wdA 4 Lns explicare effectus iuris deliberandi.
ur in 5 eſt ſupradictis tertius effectus. Hæres, cui
— tempus ad deliberandum, interim nihil
* ec* D.
lesl TRex bonis*
2Drol ,X bonis hæredirarie 1: aumlteiscmi decreto ditariis alienare, aut minuere poteſt:
lone wencognitione pearorid interueniente,& cum cauſæ
de rlun. TAtiſto.ſi maior. hic.fſi quæ ſintr rueeng
hete
ige Ves In
In Tit. De iure deliberandi.
quod dicitur in I. z. de ſtatu homi.
C8 563 quæ deteriores futuræ ſint tempore, vt expediat eas vendere: hæres, qui obtinuit tempus ad delibe- randum à Prætore, adire Prætorem debet„R& pete- re vt permittat eas res vendi: nec enim res quidem tempore perituras diſtrahere poteſt hæres, ſine de- creto Prætoris„& cauſæ cognitione. Igitur edicto Prætoris eas iuſtis preciis vendere poteſt, nec vide- bitur cas res vendendo, ſe pro hærede gerere. Idem videtur continere edictum Prætoris de pupillo, cui delata eſt hereditas,& cui datum eſt tempus ad de- liberandum. Ad 1.7. ait prætor. ff. hoc tit. Hoc Pre- toris edicto continetur, ſi pupilli nomine datum, petitũmve ſit tempus ad deliberandum, interim de bonis nihil diſtrahendum eſſe, niſi cauſa cognita. In cauſe cognitione vertitur, an iuſta ſit cauia di. ſtrahendi. Sed mirum videtur, quod cùm Pretor de pupillo loquatur in edicto ſuo de tempore quod pupillo datum eſt ad deliberandum: tamen ei, qui pupillus non eſt, quique maior eſt, idem permitti videtur. dict. l. Ariſto. Hic locus aliquid obſcuritatis habet. in d. l. Ariſto.§. Si maior. ait Paulus, Si maior jit hæreditas,& deliberat heres,&c adito pratore po- teſt,&c. Quid ergo ſingulare eſt in pupilloꝛ Quid eſt in pupillo comprehenſum edicto Pretoris, quod non competat maiori ei, qui pupillus nõ eſt? Huius obſcuritatis explicandę cauſa varię opiniones ſunt: ſed mihi videtur corum probabilior opinio qui diſtingunt heredem, cui datum eſt tempus ad dcli- berandum à curatore, qui bonis datus eſt. Hi igi- tur caſus ita diſtinguendi ſunt. Primus caſus eſt cuùm heres ipſe deliberans alienare vult interim res hereditarias:& hoc ei non permittitur, niſi adito Pretore,& accedente Pretoris decreto, cum cauſe cogmitione. Alienare non poteſt hęres ipſe, cui da- tum eſt tempus ad deliberandum, ne res quidem tempore perituras. Quod ad heredem attinet. J. Ariſto. apertè loquitur de hærede. Ibi, Is, qui delibe- rat,&c. Secundus caſus eſt de curatore bonis dan- do. Admonuimus ſuprà, cum incertum eſt diu an quis extiturus ſit heres necne, plerunque dari cura- torem bonis. d. l. ſi diu. ff. quib. ex cauſ.& l.1. de curat. bon. dan. Qui curator bonis datur poteſt interim
res hereditarias vendere, que periturę ſunt tempo-
re, vel deteriores fient, nec vllum decretum pręto- ris requiritur, nulla cauſe cognitio. Hoc eſt officium curatoris, qui bonis datur. l. 23. ſi quis inſtituatur. ff. de heredib. inſtit.& l. inter bonorũ. 48. flide admini. tuto. Hoc eſt intelligendum, niſi pupillus ſit is, cui delata eſt hæreditas. S1 pupillus ſit is, cui delata eſt hereditas, Prętor vetat bona minui interim dum deliberauerit an ſibi expediat hereditatem adire, an omittere. Sic eſt intelligendum edictum præto-
ris, cuius verba hic referuntur ab VIlpiano in d. l.ait
Prætor. ff.hic. Res igitur hereditarig propter perſo- nam pupilli vetantur minui etiam à curatore bonis dato. Edictum cõceptum eſt in rem,& vt vulgo di- cimus, imperſonaliter. Ad verſ. Bona interea diminui vetabo. Ergo edictum Pretoris quod conceptum eſt in rem, nos ita interpretamur, vt propter perſo-
nam pupilli, cui tempus datum eſt ad deliberan-
dum, nihil poſsit minui: niſi cauſa cognita. Fauor eſt pupilli& aliarum huiuſmodi perſonarum Vt bona eorum non facilè minuantur. Huic ſimile eſt quod dicitur in l. prima. ff. de ventr. inſpic.& in l.in
B B

——————
—
56 6
poſſeſsione.ff. quib. ex cauſ in poſſeſ. eatur. Vlpianus
interpretatur hæc verba edicti Prætorij in d. l. ait Pretor. ibi, quid ſit autem, diminui vetabo, hoc edi-
do Prætoris, ſi verba tantùm ſpectemus, videtur
tantum prohibita eſſe alienatio rertim. Non vide- tur autem prohiberi iis, qui gerunt res pupilli actio- nes exercere:ſed tamen verba edicti ad hunc quoq; caſum producuntur interpretarione, ne alioqui ab- ſurdum conſequatur. Qui non poteſt alienare, non
oteſt tem in iudicium deducere. l. 1uſiurandum
quod cx conuentione.§.1. fl.de ureiur. Eſt locus cõô-
munis de alienatione. Addendum eſt bona quoque diminui poſſe propter alimenta filij, ſi filius is ſit, qui deliberat, interim alimenta debet habere ex he- reditate. l. filius. o. ff.hoc tit. Iuſta eſt cauſa diminuẽ- di aliquid ex rebus hæreditariis. Et huic ſimile eſt quod dicitur in Lpenul. ff. vt in poſſeſ. legat. Qui in poſſeſsione eſt legatorum ſeruandorum cauſa, nihll diminuere debet: niſi filius ſit, veſcendi cauſa, qui oteſt aliquid diminuere, ſi nihil habeat aliunde vnde ſe tueri poſsit. Inde quæritur, quomodo filium hic accipere debemus, an iuſtum tantùm, an legiti- mum filium, an naturalem& libertinum, qui in ſer- uitute conceptus eſt? Quæſtio eſt in l.vlt. ff. hoc tit. quæ pleriſque videtur ad hunc titulum nihil omni- n0 pertinere: ſed ad hunc locum referenda eſt. Spe- cies quidem ipſa ad hunc titulum non pettinet. Sed
quod colligitur ex ea ſpecie; maximè ad hunc lo-
cum pertinet. Trebati) ſententia probatur exiſti- mantis appellatione filij& libertinum quoque con- tineri, licet iuſtus verũſque filius non fit. Eſt locus
guem tractare cœpi ſub tit. de condit. inſtit. An ap- pellatione Riliorum contineantur tantum iuſti filij,
an etiam naturales: Breuiter dicendum eſt, cum lex facit mentionem liberorum, liberos tantùm acci- piendos eſſe legitimos& uſtos,& non naturales. l.
eneraliter.§. cùm autem. C. de inſtit. ſub condit. in
f. nulla dubitatio eſt, in teſtatoris diſpoſitione dixi ſpectandam eſſe teſtatoris voluntatem. Ex condi- tione& dignitate eius qui fideicõmiſſum reliquit, judicandum eſt an ſenſerit de legitimis& luſtis tan tuͤm filiis, an de naturalibus ctiam, vt dicitur in l. ex facto.§, ſi quis rogatus. ff.ad ſenatuſcon. Trebel. Ex quo notandum eit ſi teſtator fecerit mentionem fi- liorum, vel liberorum, accipiendos eſſe luſtos legi- timõſque filios: niſi ex coniecturis appareat contra- ria voluntas teſtatoris. Obiiciuntur plerique loci veterum lureconſultorum, is quibus apparer filios naturales contineri in diſpoſitione teſtatoris. Sed ſi quis expendat eas ſpecies, is animaduertet ita re- ſponſum eſſe: quia apparebat euidens teltatoris vo- luntas. Exemplum vnum eſt in hac lege, quam in- terpretamur, quæ eſt vlt. ff.hoctit. Vbi inſtitutus eſt
erit, qui in ſuam tutelam venit. Hæres inſtitutus ait hæreditatem ſibi delatam eſſe, quaſi nullus ſit filius,
quaſi pro filio habendus non ſit qui non eſt iuſtus
filius, qui eſt libertinus. Diſſentio veterum hac de re fuit. In hac ſpecie teſtatoris volũtas ſuadet vt Tre- batij ſententiam amplectamur. Coniectura volun- tatis ex eo eſt, quòd teſtator hunc vnicum filium habebat, eumque pupillum. Deinde eum inſtituit, vt dubius non iit teſtatoris in eum affectus. Si quis diligenter expendat hanc ſpeciem de qua fuit diſ-
Franc. Duareni luriſconſ.
Dama ſeruus ſub conditione, Si mihn filius nullus
ſentio inter veteres,& intelligat ſequẽdam eſſe ſen. tentiam& voluntatem teſtatoris, vt ſequenda eſt pro lege habenda, nullus erit relictus dubitarioni locus. Maior fuiſſet dubitatio ſi teſtator plures ha- buiſſet filios: ſed cùm vnum tantuùm habuerit, qu.
bium non eſt, quin de hoc filio libertino ſenſertt.
Dubitatur à pleriſque an in hac ſpecie incumba probatio liberrino filio? Ego exiſtimo in hac ſpecie ſatis apertam eſſe teſtatoris voluntatem, nec onus
probandi incumbere filio. Nam quod ait Iabolenus
in eadem hac lege, in fi. Si tamen teſtatorem,&c. Hoc
refertur ad ſententiam generalem filij non ad hanc
ſpeciem. Et hoc dictum laboleni maximè eſt con.
ſentaneum ſententiæ Vlpiani in l.ex facto. 17. 9 ſ
3 8— — 8——8ſſſſſſͤ
quis rogatus. ffrad Senatuſconſ. Prebel. Alia ſpecies eſt, in l. Lucius. ↄ0.§. vlt. ff. de legat z.in princ. dict.
vlt. ibi, Filijs ſuas reſtituerent,&c. legendum eſt, Non reſtitueretur. id eſt vt Dama& Pamphulus reſtitus. rent filiis ſuis. Quæritur, an ex hoc teſtamẽéto Dam phila poſsit perere? Ait Iureconſultus poſſe petate cùm teſtator ita dixit, Volo vt poſt mortem filiuus ſtris reſtituatis hæreditatem. Filia naturalis Pamph la, quæ manumiſſa eſt, continetur his verbis telta- toris. Ego arbitror ita reſponſum eſſe ex voluntate
teſtatoris. Spectanda eſt voluntas, dignitas&con.
ditio teſtatoris, qui fideicommittit. Fond ei di. 2
nitas eſt, vt non velit libertinos filios&mruxales
tantùm ſibi hæredes efſe. Sed hic dubia non ekeius
voluntas, cùm inſtituerit hæredes homines libetti-
nos. Similis ſpecies eſt in l.cùm pater. 7 9.5. Joloff de legat. 2: Species omnino eadem eſt. Satis oſtendi Iureconſultus ex vi verborum& proprierate idnon accidere: ſed ex voluntate. quia credibile eſt teſtato- rem, qui voluit prædia dari libertis fuis, eorum beros admitti,& eos ſubſtitutum excludere. Ml exemplũ eſt inl.hæredibus. 77.§. Titius. ff.ad I pel. vbi etiam coniectura voluntatis ſuadet, yt pellatione liberorũ in ea ſpecie intelligamus eti- naturales filios. Species eſt, in qua proponitur fila furioſa nupſiſſe conſenſu patris ſui: quo caſu nonett iuſtum legitimũmq; matrimonium. Furioſaemim non poteit contrahere matrimonium. Hinc appz- ret ex vſu loquendi, appellatione liberorum iuftos tantùm liberos contineri. 4 Quartus& poſtremus iuris deliberandi elfectus verſatur circa tranſmiſsionem hæreditatis. lus del- berandi ad hærcdes tranſmittitur ex conſtitutione Iuſtiniani. l. cùm antiquioribus. C. eo:tit. Cumane conſtitutionem Iuſtiniani hæreditatem nona
non tranſmitterent hæredes extranei ſed ſu
tùm. Nam ſui aute conſtitutionem Iuſtinianbp pter ius ſui, ad hæredes ſuos tranſmittebant. li ter apud hoſtes. 15. ff. de ſuis& legit. hærcd tam Iuſtinia. exiſtimauit vtile eſſe tranſmiſsionem bere locum quadantenus etiam in extraneis i dibus. Itaque ſtatuit Iuſtinianus ca conſtitubbtaſt ſi cui delata fuerit hæreditas,& is ſit ſuus weler traneus, tranſmittat ius deliberandi ad ſuos i des, vt intra illud tempus, quod ex anno ſiſecla poſsint eius hæredes hæreditatem adire. Boc 6 1 matim continerur hac conſtitutionc. Locu 3 bet igitur hæc tranſmiſsio ad hæres ſi inttaal 9 deceſſerit, ex quo ſciuit ſibi delatam ele hereon tem, ſi polt annum nihil tranſinittit. Fortè ſupet qo
— — 3 —— 1

vnum, b an, rim
alori 4 Ali ti
— K de e dan ltuerent gale 1 Damha dur anexhocn Air lureconlühn dt, Joloot ljkn atem Flla unn eſt, contigerant ta reſponlumch l eſtvolunrs
*
i Hdeicommin
9
d
Felit lbeninoohn
S elle. Sed ledln ituerit hærxcdesih
—
seſtinlcmm ar
Omnino eademti-
iverborumäme luntare quacti
1 6
edia danlbew- Os ſubbtotunes-
eredibus7 nectura wclan
uin ea runh
vecies ch Wuu
ſenſu pan
nq; malü 2
ntineſ und
1 tai uo menſes, hæres pote ah menſes qulb huius conſtitu de⸗ annotandum x. e an in d habeat hoc ius tran oedgo rüt ſtinianus hica nin neque tepudia
tem
7, 110. lure Dretorio, niſi
In Tit. De iure deliberandi.
ſt deliberare intra illos duos bus elapſis excluditur. Pro explicatione tionis animaduertendum eſt,& ex uædam eſſe neceſſaria vt locum ſmittendi. Primum eſt quod Iu- it, quòd hereditas neque adita fuerit, ta ab hærede. Nam ſiue hæres adie- dicatem, ſiuc repudiauerit, hoc ius tran ſmiſ- a habet locum. Si enim adierit hæredita- Honis n mortem ſuam, non eſt neceſſaria hæc aubio Naulla lex prohibet hæreditatem adi- du dheredes tranſmitti, repudiata verò non po- * quomodo enim tranſmitteret ius auod ſemel repudiauit? Præterea, oportet delatam eſſe Hæreditatem. Verum eſt aditionem non eſſe ne- celfaram, yt ad hæredem tranſmittatur:ſed opor- tet delatam eſſe hæreditatem. Circa delationem hæreditatis nihil eſtimmutatum, nec nouatum.§. in nouiſsimo. C.de caduc. tollen. Addunt aliqui neceſ Qariam eſſe hæredis voluntatem& ſcientiam. Hæc ſententia adeo recepta eſt vt nemo diſſentiat quæ tamen mihi non probatur. Nunquam mihi probari otuit ſcientiam eius requiri, qui tranſmittit ius de- ſberandi ad ſuos. Atque ideo exiſtimo ſi delata ſit alicui hereditas fiue ſcienti, ſiue ignoranti, poſſe eum ius deliberandi ad hæredem tranſmittere. lu- Kunianus vult tempus vnius anni currere tantùm Kcienti delatam eſſe ſibi hæreditatem: non requtrit
rit hære
Kientiam hæredis. Non oportet cauillari verba le-
gillatoris, vt loquitur Paulus in l. vlt. ff. ad exhiben. Non eſt æquum hoc tempore excludi eum, qui ignorauit ſibi delatam eſſe hæreditatem. Sententia autem rulgo recepta omni ratione caret: imò æqui- tas ſuadet vt ignoranti potius ſuccurratur, quam ſcienti: vt dicitur l. 36. Pannonius. f. de acq. hæred. Kiunt enim ſcienti tantùm competere hoc ius de- liberandi ignorans autem non deliberat. ergo igno- rans nontranſmittit. Ego reſpondeo ex hac conſti- tutione competere hoc ius tranſmittendi ei, qui ni- hil fecit propter quod impediatur deliberatio, id eſt ei qui neque adiit, neque repudiauit,& nihil fe- cit propter quod deliberare non poſsit. Neque ob- ſtat quod dicitur in l. quoniam ſororem. C. eod. Eſt reſcuptum hoc à Diocletiano antequam eſſet in- troductum hoc ius tranſmittendi ad hæredes. Hoc us eſtintroductum à luſtiniano,& perinde hoc re- ſpoſum accipere debemus quaſi ſimpliciter dictum
ellet hreditatem non aditam non tranſmitti ad
redem: ſed exceptio eſt eius dicti in conſtitutio-
ne luſtiniani Preterea, vt conſtitutio locum habeat,
eond 6 intra annum decedat hæres: quod ſi poſt anum dccedat, non poterit tranſmittere. Sed hoc
videt....„ detur maxime aduerſari iis, quæ diximus de ra-
tlone... lone ſuccedendi tam aure ciuili, quàm iure Præto-
dies. 1. 0 ichrmentio anni. Si loquamur de his, qui
ſuccedu....
nt iure ciuili, hi ſu g ccedun
annos. I— unt intra triginta
Turis ciuilis remedia perpetua ſunt, quomo-
liberi ſint, dantur centum
edicto Pretoris de iure deliberandi nullum certum
tempes definitum eſt. I.. ff. hic.& I. ſi curatoris. C.
eo. Quid eſt igitur quod hic Iuſtinianus ſtatuit an- num ad deliberandum? Hæc omnia diuerſa ſunt:& ſi diſsimilitudo intelligatur, nihil reperietur obſcu- ritatis. Certum tempus definitum eſt tam iure ciui li, quàm Prætorio ad hæreditatem adeundam, ve] bonorum poſſeſsionem agnoſcendam, iis, qui iure ciuili ſuccedunt, dantur triginta anni: iis verò, qui
iure Prætorio ſuccedunt, dantur centum dies. Hoc
non impedit, quominus inſtantibus creditoribus cogatur hereditatem adire ante illud tempus. Cùm creditores ſunt hæreditarij, datur hæredi tempus ad deliberandum, ſi deliberare velit:& tempus datur ei moderatum arbitrio Prætoris, vel à Principe im- petratur. J.vlt. C. eod. Et hæc omnia locum habent in hærede, qui viuit. Sed Iuſtinia. loquitur de hære- de, qui deceſsit. Et quod dicitur de tempote vnius anni, ita eſt accipiendum. Et hoc eſt longè diuer- ſum. Hic nos loquimur de hærede, qui iam deceſsit non adita hæreditate. Et queritur an hæres eius poſ; ſit hereditatem adire intra tempus, quod definitum eſt hac conſtitutione? Solet quæri, an hæc conſtitu- tio locum habeat etiam in ſucceſsione Prætoria? Varie ſunt opiniones. Quibuſdam videtur non poſ- ſe in ſucceſsione Prætoria locum habere. quia iis, qui ſuccedunt Prætorio iure dantur centum dies: niſi ſint liberi. Conſtitutio loquitur de vno anno. Ego puto conſtitutionem acçcipiendam eſſe de ſuc- cedentibus non tantùm iure ciuili: ſed etiam iure Prætorio. Nihil enim diſtinguit luſtinianus. Nec ad
rem pertinet quòd præſtituuntur centum dies in
ſucceſsione Prætoria. Nam præſtituuntur hæredi viuo. Hæc conſtitutio loquitur de co, qui mortuus eſt. Eſt nouum remedium, quod veteribus incogni- tum fuit. Quæritur, ſi anni fine inſtante, petitum ſit nouum tempus ad deliberandum, vel à Pretore vel à Principe,& deceſſerit intra illud tempus hæres, poſt illos duos menſes, qui ſupererant intra annum quem impetrauerat, an locum habeat tranſmiſsio? Breuiter vt dicam quod ſentio, puto hæredem ex- cluſum eſſe. Conſtitutio id ſatis oſtendit. Loquitur enim de eo, qui obtinuit deliberationem. S1 obti- nuit, vult concludi ſpatio vnius anni. Non diſtin- guit quantum tempus fuerit datum ad deliberan- dum. Non negamus poſſe poſt illum annum, ex cauſa tẽpus aliud dari ad deliberandum: ſed nega- mus poſt illud tempus poſſe tranſmitti hæredita- tem ad hæredem. Obiici poteſt l.vlt. C. ſi penden. appel.vbi dicitur quatuor menſes dari ad exhiben- dam appellationem. Sed ille locus pertinet ad ap- pellationem,& ſic debet intelligi vt titulo conueniat. Hoc enim poſitum eſt ſub cit. de appel. Hactenus de iure delibe- randi.
B B 2
567
do ergo hic ſtatuit tempus vnius anni? Præterea in
—— g——, ——————ÿ—ÿ—x—x::-———————— 21 —ꝛ————— *——— —————————————— — n 8— ——————* * 8———
A—
—————

56⁸
FRANCISCI DVvARENI IVRIS.
. CONSVITI INIIB. XXIX. DIOESTO- RVM SEVPANDECTARVM.
1N TIT. 1. DE MILITARI TESTAMENTO. CA P. 1. V KRhic titulus à compoſito- ribus Padectarum collocatus
hic ſit, cognoſci poteſt ex l.z. huius tituli. Gaius ad edictum
„lituv teſtamento,&c. Etſi tracta- X rum lit de teſtamentis ſupra, tamen viſum eſt operæpretiũ compoſitoribus Pandectarũ ſeparatim de militari
teſtamento diſſerere. Propterea quòd in militari te- ſtamento propria quædã ſunt& ſingularia iura, quæ
in paganorum& priuatorũ teſtamentis non obſer- uantur. Proconſul. Hinc apparet edictum fuiſſe pro- poſitũ de teſtamento militari à Proconſule in pro- uincia. Erant edicta prouincialia, quæ proponeban- tur à Proconfſule: ſicut edicta prætoria proponeban-
tur Romæ. Et hoc ſcriptum eſt ad edictum prouin-
ciale. Nam Proconſulein nõ debemus interpretari Prætarem, vt Accurſius interpretari ſolet. Hanc ob cauſam hic collocatus eſt hic titulus, cui reſpondet alius Cod. lib. 6. de milit. teſta. Reſpondet etiã alius titulus in Inſtit. lib. z. de milit. teſta. Hos omnes hic interpretaturi ſumus. Sed antequam accedamus ad diſputationem de militari teſtamento, prius viden- dum eſt quis miles ſit, quis miles dicatur, cui hæc priuilegia& ſingularia iura competere dicantur.
Quid ſit miles. C A p. I1.
Lpianus in l.-. ffhic, contentus fuit etymolo-
gia quadã, id oſtendere ſine dialectica defini- tione, ibi miles appellatur vel à militia,&c. Diſpu- tatio eſt de etymo vocabuli, non admodum vti- lis. Nos eam diſputationeni Grammaticis& otio- lis hominibus relinquemus. Quis tamen milles ſit intelligi poteſt ex his, quæ militum propria eſſe di- cuntur, quæ non facile poſſunt includi definitio- ne dialectica, Vt igitur intelligamus quis miles ſit, videndum eſt, quæ ſunt militum propria. Quæ- dam enim ſunt milirum propria ſine quibus mi- lites dici non poſſunt. veluti, quòd balteo vel cin- gulo militari cinguntur. Huius mentio eſt in ple- riſque locis noſtrorum Iureconfultorum. veluti in I. Titius. 25.& l. quod dicitur. 38.§.-.ffrcod, Ait enim Iuriſcon. in ea. l. 2§. in princ. Titius priuſquam tribu-
nus legionis factus eſſet, teſtamẽtum fecit,& poſtea
cinctus manente eodem defunctus eſt,& in d.l. 38. §.. Miles teſtamentum fecerat, rurſus cinctus in alia eſt miliria.vtroque loco dicitur cinctus, id eſt, miles factus. Similis locus eſt inl. pen. f eo. ibi, cingi con- feſtim iuſſus&c. Qui locus oſtendit non eſſe mili- tem, niſi qui cinctus eſt. Similis locus eſt in l. anti- qui. 3. ff. ſi pars hæredit. petat.ibi, Sed& tergeminos ſenatores cinctos vidimus Horatios. ſic enim cin- ctos legendum eſt, non cunctos. vt in quibuſdam li-
- prouinciale ita ſcribit, De mi-
bris. Vnde teſtamentum dicebatur factum in pr cinctu, quod fiebat à militibus iam cincäis. l 9 cingulum hoc, balteus ſcilicet quo cingebanturm lites, numeratur inter inſignia militaria. Et de h intelligendum eſt quod dicitur in I. z.§. penult.eq his, qui not. infa. ibi, Sed& ſi eum exauctoraueni id eſt, inſignia militaria detraxerit,&c. Secundd, hoc proprium militum eſt, quòd teſ runtur in numeros. l. ex eo tempore. 43. ad fi. ſfe 24 nos vocamus enroller. Et propterea ſæpe legitur, in numeris manere, in numerris eſſe, ſicut ffcod line militari. 4. ibi, in numeris manentem. Sic in dica quod dicitur.§.1. ibi, poſtquam deſiit in num eſſe. Dicuntur eodem ſenſu inſcribi matriculis litaribus. in l. ſcriniariis. 16. C. eo. tit. Tertiò, proprium eſt milirum, Quòd ſacramen. to ſolenni adiguntur ſe omnia ſtrenuè facturos n. quit Vegetius lib. z. quod Imperator iuſſeri: ſiue militiam non deſerturos. Vnde ſacrata militia pi. detur dici apud Liuium Decad. i. lib. 8. Menioet huius ſacramenti in iure ciuili, in l. ex militaiao.. hic. ff. Non dicuntur milites, niſi hoc iuſiurandum ſolenne iurauerint,& alia omnia interuenerint dèe quibus diximus. Hi ſunt igitur, qui dicunturmilt. tes, cæteri dicuntur pagani, quorum mentio eſtiul. 3. hic. ff Paganos Vlpian. ibi vocat cos, qui milttes non ſunt. ideo fortè, quòd belli tempore oponch quoſdam in pagis manere, agriculturæ cauſa di tur etiam hi pagani, priuati,& hoc vſitatum eſt. uati opponuntur militibus. Vnum exemplume l. ſi cum venditor. 66.& ff. de euict. in l. ne quid. ff. de incendio, ruina, naufrag.& l. 6.C. de iuriſdict dulemutom & l. nolumus. 20. C. de teſta.& I. I. C. de commu ſer. itixqqentc manumiſs. De his militibus intelligenda ſunt hæc priuilegia, quæ obſeruantur in teſtamentis. Solet quæri de honorariis militibus, qui equites noſtiii temporis dicuntur, qui codicillis Principis hono- rantur dignitate equeſtri titulo tenus, ſine oneremi. litiæ. De his quæſtio eſt, an priuilegia militum in teſtamentis faciendis ad hos pertineant? Et res du. bitationem non habet, ne veris quidem militibus- qui propriè milites dicuntur, competant hæc priui Iegia: ſed iis tantùm, qui militant. Ergo multomt
nus his imaginariis militibus concedentur hæcp
uilegia. Sunt& alia militiæ genera, de quibus
teſt dubitari an ad hunc tractatum pertinean
iuſmodi eſt togata militia aduocatorum. Aduoc
enim dicuntur milites, ac caſtrenſe peculium i
re ad ſimilitudinem militum. l. fori.& l. aduocau
de aduoc. diuerſ.iudic.& I.vlt. C. de inoffic tekum.
Quæritur etiam de militia ſcribarum. J. prounds.
8. C. de proxi. ſacr. ſcrin. De hoc aliquid ſcriplib.
Diſput. cap.3. mentio eſt huius militiæ ſcribzum m
libro, qui inſcribitur, Notitia Romani imypeti Hlr b
militiæ nihil habent commune inter ſe. Hcloqut
mur de miliria armata, quę propriè militia dicu.
l. miles, ff. de re iudica. Aliæ per abuſionem militiæ dicuntur Lvlt. 4 1
inol

uros. Vact lacn dum Decadl iure ciull, ult tmilttes, nül he. & aliaomia ina ſunt igtuu, qut dagan qlorunn dan. bi rocuch qudd bellirmn anere agroltn priua Khrci litibus.Vnuncr &Kdeeuub-
a, mauffgl
je teltgle iltibu ni eruanarä s mibtb, gle qui codalbin eltrirmnbra
milte 4 3g ſte
lhusin
com A eplof uacif
3,0 .„ jc 6 nilie
inoffi. teſta. tionem ipſi ti tationẽ de priul dendum eſt. ſolennitatem teſt erſonam capici do a bus diſponit qum dine diſferemus. ad forma
nbp
de Kom 1
N on eiute- nl
In Tit. De mihtari teſtamento.
&§. de milit. teſta. inſtit. Hęc ad explica- us tituli dicta ſufficiant nunc ad diſpu- legiis militum in teſtamentis acce- Hæc priuilegia reſpiciunt formam& amenti: perſonam ipſius reſtatoris: am capicntis ex teſtamẽto: res etiam de qui-
Ac in primis de his, quæ pertinent m& obſeruationem teſtamenti. De prinilegijs ad formam& ſölennitatem teſtæ- wenti pertinentibus. CAP. TL LI. T breuiter dicendum eſt, omnem ſolennita-
tem,& omnem ſubtilem obſeruationem mi- *
licibus teſtamenta facientibus relaxari& remitti. Hlxc ſententia apud iuris auctores prolixiſsima eſt: volut in hic. ff. Sufficit nuda voluntas teſtatoris. Idem dicitur in l. 24. Diuus.& I. Miles. 34. ff.hoc tit.
&ö§.I Inſut co. militis teſtamentum ſola perficit vo-
luntare ic fo.in I. 40. Lucius Titius miles nota-
rio teſtamentum ſcribendum notis dictauit S&c. vbi notandumobiter notarium accipiendum eſſe, qui notis ſcribit. Sic in I.3. C. eo. tit. Videtis eandem ſen- tentiam toties repetitam, vt de ea dubitãdum non ſit Dubium autem hoc habet ex reſcripto Traiani
cuius mentio eſt in l. huius tituli. fflſed tamen vide-
turpotius Traianum antiquitatem renouaſſe. reno- uautt quod fuit ante l. z. tabularum. Nam procin- ctum teſtamentum fiebat à militibus, non obſerua- to ritu, qui erat neceſſarius in aliorum teſtamentis, vt auctor eſt Plurarchus in vita Coriolani. Sed ideo neceſſe fuit conſtitutionem aliquam de ca re pro- mulgare, cuiuſmodi illa eſt Traiani cõſtitutio pro-
pter legem 12. tabularũ, quibus præſcripta fuit cer-
ta fotma, cettus ritus, qui obſeruandus eſſet in teſta mentis faciendis. qui ritus etiam ad milites videba- tur pertinete. Sufficit ergo nuda voluntas militum in teſtamentis faciendis. Hoc tamen eſt intelli gen- dum, ſi conſtet eam fuiſſe militum voluntatẽ per le⸗ gitimas probationes. Hoc aperte dicitur in l. Diuus Traiauus. 244 ff hoc tit. vbi verſic. Cæterum,&c.& verſi. Alioqui non difficulter poſt mortem,& c. Ra- tionem ſubiicit. hoc idẽ caput eſt in§. planè. Inſtit. eo. Etſimile eſt quod dicitur in I.Lucius. 40. ff.eod. Ergo ad probandum hoc teſtamentum duo ſaltem reſles adhibendi erunt. Duo enim teſtes ſufficiũt ad legitimam probationem. l.vbi numerus. ffde teſtib.
aqux cuidentem rationem habét, aut vtilitatem, quxæ poſunt facilè perſpici ab homine communi rucicio prædito, ea ſunt à militibus obſeruanda.
oc exempla, quæ ſequuntur, facilè demõſtrabunt. Exhis naſcitur
communiteſta
Paganorum teſtari: ſed teſtamentum perficere non potuit. Qua Dubitatio ex co naſcitur, quòd detur repudiare priuilegiũ mi- nen in l.3. hic. fl. dicitur cius teſtamen- tafi valere. Oſtendit enim Vlpianus n detmur iure co mmuni teſtari non vi- queaien can beneficio militari. Rationẽm. paganorun dehie nin, Se Argumentum ducit à menta fciuu ngneis— agani, inquit, ſæpe teſta-
lta ſolennirate,& adiiciunt ſe
s in teſtamento. de his omnibus or-
5 mrlttur an iure militari teſtamentum fa- al’ ctum eſſe videatur:
unn haco eruatione vi K-F. litum ſe ex Bu Mtum. ed tamen in milus 1 g dam iure mil *n., eum, qum 1 deri id
569 velle iure codicillorum valere. hæc tamen deſtina- tio non facit quo minus velit etiam iure codicillo- runt valere ſuum teſtamentum, etiam ſi ſolenniter
X iure perfectum non ſit. cur ergo non idem dice- mus inteſtamentis militaribus? Militibus ergo in teſtamentis condendis ſolemnia iuris ciuilis remit- tuntur. Hinc multa inferri poſſunt, quæ habenda ſunt pro exemplis regulæ à nobis traditæ, quæ nos ſummatim hic perſtringemus.
Primum eſt, quòd miles codicillis hæreditatem dare poteſt, cùm paganus non poſsit.§. codicillis. ff. de iure codicil. in Inſtit. Si codicillis dari directo poſſet hæreditas, ſuperuacanea eſſet obſeruatio ne- ceſſaria in teſtamentis. Sed miles hoc ſingulare ha- bet, quòd poteſt etiã directò dare hæreditatem co- dicillis. l. militis. 36. f.hic. nihil enim intereſt an co- dicillis, an teſtamento heredem ſuum inſtituat: quia nuda voluntas ſufficit.& ſi ſpectemus nudam vo- luntatem, nihil differunt codicilli à teſtamento: dif ferunt tamen ritu. vnde apparet ca, quæ ſubtilita- tem habent magis, quàm rationem naturalem, re- mitti militibus. Hoc autem tantùm ſubtilitate niti- tur, quod non poteſt dari hæreditas codicillis. Ho- mo communi prudentia præditus, non poteſt ea diſcernere, nec enim refert an codicillis an telta- mento hæres ſcriptus ſit. Ideõque hoc ius dicitur condonari militibus.
Secundum eſt, quòd milites plura teſtamenta fa- cere poſſunt, quod nõ licet paganis. Paganus enim non poteſt pluribus teſtamentis relictis decedere: quia poſteriori teſtamento id quod prius factum eſt rumpitur.§. poſteriore. Inſtit. quib. mod. teſta. in- fix.& ff.tit. de iniuſto rupt.&c. Sed militibus conceſ- ſum eſt plura teſtamenta facere: nec prius teſtamen tum poſteriori tollitur. L.quærebatur. 20. ff.hoc tit.
Sed omnia teſtamenta valent. Hæc autem quæſtio à nobis poſtea alio capite tractabitur, an poſteriore
teſtamento militis, prius rumpatulſ.
Tertium eſt, Miles ſubſtituit filio ſuo impuberi, etiam ſi teſtamentum ſibi non faciat. l. miles ita. 4r. §. vlt. fhoc tit. Quomodo hoc ſit accipiendum do- docui ad 1². de vulga.& pupil. Ego dixi illud ius
ſubtilitatem continere, vt non poſsit filio ſuo im-
puberi ſubſtituere pater: niſi ſibi teſtamentum fece-
rit. Ego dixi hoc ſubtiliter excogitatum eſſe, ne vi-
deretur pater alij, quam ſibi contra leges teſtamen-
tũ facere. Hoc eſt eo colore adumbratum, quaſi vi-
deatur pater ſibi teſtamentum facere. Et ſubſtitu-
tionem velut appendicem quandam adiicere. cùm hæc ſubtilitas tantùm ſit, mirum non eſt ſi in teſta-
mentis militum non obſeruetur.
Quartum& vltimum eſt, præteritio filij nõ red- dit teſtamentum militis nullum, ſi à ſciente preter- itus ſit filius. l.9. ſicut certi.& l. ſeq. C. eod. Certum eſt teſtamentum à priuato factum, ob præteritionẽ filij nullius eſſe momenti, vt diximus ſub titulo de iniuſto rupto,& irrito,& c.& ſub tit. de lib.& poſt- humis. Oportet filium enim qui eſt in poteſtate pa- tris aut inſtitui, aut exhæredari. Sed hæc ſubtilitas non obſeruatur in teſtamentis militum: nec di- ſtinguitur exhęredatio à preteritione. Miles, qui ſcit
ſe filium habere,& eum præterit ſilentio, id eſt,
non nominat cum in teſtamento ſuo, ſatis intelli- gitur eum exhæredare. Nos interpretamur militem B B z

579
eũ velle remouere à ſucceſsione ſua: Eſt enim mera ſubtilitas, faltem ſiponamus teſtatorem intelligere ſe filios habere. Miles ſcit ſe filium habere, eum pre- teriit ſilentio in teſtamento ſuo: nos interpretamur filium à patre exhæredatum eſſe. Si verò ignoraue- rit ſe filium habere, aliud dicendum eſt. Nam tunc credemus obliuione filium omiſſum eſſe.Subtilita- tem iuris nos reuocamus ad ſimplicitatem natura- lem in teſtamentis quoad fieri poteſt. Ideo diximus teſtamentum nullum eſſe, in quo præteritus eſt fi- lius, qui eſt in pote ſtate: quia propter naturalem af- fectum patris erga filium, creditur eſſe omiſſus per obliuionem. Vnde ſi ſimplicitatem naturalem ſpe- ctaremus tantùm, ob præteritionem filij, quem pa- ter ſcit ſe habere, non eſſet nullum: ſed ſubtilitas iu- ris non patitur vt valeat teſtamentum pagani. Si miles ignorauit ſe filium habere, idem dicendum eſt, quod in pagani teſtamento, vt dicitur in dict. l.
ſicut certi.& l.ſeq. Idem dicitur in l. militis. 36.§. mi-
les in fupremis. ff hoc titul. Deinde etiam hoc lon- gius productum eſt ad eum, qui ignorauit ſe præ- gnantem vxorem habere. l. 7. qui iure. Miles igno- rabat ſe vxorem habere prægnantem, quæ re vera prægnans erat, teſtamentum fecit, in eo omiſit par- tum, qui ex vxore naſciturus eſſet: hoc tamen ani- mo erat vt vellet quiſquis ſibi naſceretur ſibi exhæ- redem eſſe, eſt eadem ratio, quæ in eo qui ſciuit ſe
filium habere conſtat de militis voluntate quæ tan-
tùm ſpectanda eſt. Diximus iam ſuperioribus ſi miles præterierit fi-
lium ſuum ſciens& prudens, non ideo nullum eſſe eius teſtamentum: ſed eam præteritionẽ pro exhæ- redatione habendam eſſe. Dubitatum eſt à pleriſq;
an hoc ius correctum ſit noua Iuſtiniani conſtitu- tione, quę eſt 115: tit. vt cùm de appel. cognoſ s. aliud quoque capitulum. In eo§.dicitur non licere paren- tibus liberos ſuos præterire aut exhæredare, niſi ad- ſeripta fuerit cauſa ingratitudinis. Et vulgò dici- tur, nullum eſſe teſtamentum, ſi exhæredatus eſt fi- lius, niſi cauſa ingratirudinis adiecta fuerit. vnde vi-
detur correctum& emendatum eſſe hoc ius de pre-
teritione militis. Nam ſi verũ eſt, teſtamentum nul- lum eſſe, in quo adiecta cauſa nõ eſt ingratitudinis, quomodo ſutticiet ſola militis ſcientia⸗ Hic autem dicimus ſufficere militis ſcientiam, ſi præteritus ſit filius ſciente milite, cùm ſciret ſe habere, tũc valere teſtamentum, perinde ac ſi rectè exhæredatus eſ- ſet. Si quis dicat milites ea conſtitutione non con- tineri quòd de militibus non loquatur apertè. Obii- citur quod ſequitur eadem couſtitutione.§.& hæc quidem,&c. Sicut parentes non poſſunt exhæredare filios, niſi adiecta cauſa ingratitudin ita etiam liberi non poſſunt parentes à ſua ſucceßione alienare.& his verbis vtitur Iuſtinianus, Sancimus,&c. quæ verba conſtitutionis minimè videntur militibus conueni- re. Si quis velit intelligere, inquiunt, de filiis eman- cipatis, de rebus in quibus habẽt teſtandi licentiam emancipati. Emancipati facere quidem poſſunt te- ſtamentum, ſed de certis tantùm rebus. Hæc ſunt, quæ adduci ſolent ab his, qui exiſtimant hoc ius, de quo loquimur correctum eſſe hac noua luſtiniani cõſtiturione. Ego tamen exiſtimo etiam iure nouo præteritionẽ huiuſmodi valere. Illi de hac re diſpu- rant, quaſi certum exploratümque ſit teſtamentum
Franc. Duareniluriſconſ.
non valere, in quo adiecta cauſa non eſt: quamo nionem ſuprà confutaui ſub titul. de lib. de poſthu & oſtendi non elſe hunc ſenſum conſtitutionis lu
ſtiniani. Iuſtinianus vult teſtamentum poſſe expu. 5
gnari querela inofficioſi teſtamenti: niſi ea obſerua ta fuerint, quæ continentur conſtitutione. Et pro
pterea fruſtra quæritur, an ſit nullum teſtamentum. r
u b quia cauſa adiccta non elta milite, ſecundum luſti
niani conſtitutionem. Sed ſi vera eſſet vulgariso 1 Tar
nio, non exiſtimo tamen ca contineri milites, y
quod dicitur in conſtitutione luſtiniani intelliga. tur, niſi miles ſit, cum exceptione, quæ ſumiturex
iure antiquo, cùm de militibus nihil expreſſum ſi OQuod obiiciunt ex§.& hæc quidem. nihil mouers nos debet. lectio m alto planior eſt in libro Græco Et ſenſus horum verborum eſt, Sicut non licet.
rentibus exhæredare liberos ſuos, niſi adiecta cau.
ſa ingratitudinis: ita non licer filiis parentes exlu.
redare, in quibus caſibus teſtari poſſunt. Emanci. ei pati teſtari poffiint. argu. l. qui in poteſtate. 6. Tde teſtam. ne videretur ea conſtitutione teſtandi. cultatum filiis permittere, adiecit, in quibus cauli
teſtari poſſunt. b
Quintum exemplum in quo remittiturſolenni. 2
tas& ſubtilis obſeruatio, quæ in teſtamento con-
dendo neceſſaria eſt, tractat Vlp. in l. in fraudem
§. 1. hic. ff. Dicitur ibi nuda voluntate militem polle adimere hæreditatem: ſicut nuda voluntatemiles hæredem facere poſſe dicitur.& hoc eſt ſingrlaus
Diximus ſub tit. de teſta. Si quis hæredem uniue. 1 rit ſolenniter facto teſtamento, nuda voluntatenan
oſſe ei hæreditatem adimere. l. hæredes palam u. fl. de teſta. Sed nuda voluntas militis, vt ſpectatut
in danda, ſic etiam in adimenda hæreditate. h
exemplis ferè continentur iura ſingularia militum quæ pertinent ad obſeruationẽ& ſolennitatem, in condendo teſtamento neceſſaria eſt. Animadus tendum autem eſt hæc priuilegia his tantume petere, qui in expeditione ſunt,& qui militatyt citur in J. milites. 1.& l. pen. C. eod. Idem dicitur §. in his autem. de milit. teſta. in Inſtit. Huic conſe taneũ eſt, quod dicitur in l. Titius. 5. ff. hic. Hecp uilegia conceſſa ſunt militibus, propterea quod videntur facile poſſe in expeditione ſolennia obſe uare, quæ neceſſaria ſunt in teſtamento condendo. Videtur hoc ſpectaſſe Iuſtinianus in ea conſtitutio- ne. Veteres autem ad ſimplicitatem militum relpe.
xerunt. Reſcriptum Traiani in I.-. oſtendit ipſum it
reſpexiſſe ad ſimplicitatem. Arma magir, quam i ſcire oportet milites. ait Iuſtinianus l. vlt. in prin0. iure deliber. Cùm hoc igitur tam apertè defin
ſit hac Iuſtiniani conſtitutione, de eo dubitan
non eſt. Experientia docuit vtile non eſſe, vtlis militibus quocunque tempore,& quomodo vohr rint teſtamenta facere. Huc pertiner pen. fäiuh miliàs. hic. ff. ſed hic locus viderur contratiet Filiusfamilias antequam miles ſit teſtamenunte
loc
cere non poteſt, ſed filiusfamiliàs miles potel
autem caſu filiustamil. exornatus erat equxitt 1 gnitate, nondum autem cinctus erat: quisndum profectus erat in militiam: ideo hoc non adrelſaru his quæ diximus. Certum enim eſt filium teſtamentũ facere poſſe de caſtrenſi peculio,c 1 expeditione nõ ſit, vt poſtea dicemus. Ex his co 3
9⁰
)
mmils
dul erit

lnc ſ. leeh oteſt quid iudicandum ſit ne houviarüls militibus, ultt au de quibus ſuperiori loco aliqui audipenenuu quites ol et dne. 4 inarij qui non militant, an poſsint teſtamentũ bein de mneb c militari?& certum eſt non poſſe. Non nentne de ſerer uilitcs veri ſunt, nec veris quidem militi- facere teſtamentum iure militari ſi in ex-
ranſtyn enim hi nüm bus licet. ijitar aitione non ſint. Propter occupationes militares e
weän e Jedliy dene p legia c hæc priuilegia liccreis Obſe lenmm veditione ſunt, non licet eis obſeruare ſo ennia. A eautem ratione ceſſant etiam hæc priuile- Helam dicendum eſt de aliis huiuſmodi per- us guies priuilegia conceduntur.l. qui ſub præ- textu de ſlacroſunct. eccl.& J.& generaliter. de e piſc. to lanarind& cleric. C. Quæſtio eſt de ſcriniariis, de apparito- dorumeh go 1 iibus, Kaliis miniſtris, qui aliquo munere fungun- öü ur in milttia.hi in expeditione ſunt fortaſsis: ſed ta
384 milites non ſunt: non ſunt adacti iureiurando: non ſunt cincti: non ſunt in numeros relati. Quę ſtio eſt in Lſctiniariis. C. co. vbi ait imperator non lice- re eis iure militari teſtari: ſed tant˙ùm iure commu- ni. hoc eſt intelligendum cum cxceptione: quæ tra- ditur in laff de bon. poſſeſ.ex teſta. milit. Vlpianus alt inea lege, eos etiam qui milites nõ ſunt: ſed qui
lſibus teldan gah glauünn dea conltnun ltele, aiteti
7 lum in quouni latio, qreiun ettacta piul Inuda poluna- m: ſccut nuam ſle dictur Ke
procinctu vt milites teſtari. Cum hac exceptione videtur accipiendum, quod hic dicitur, eos non poſſe teſtari: niſi ſint in ipſo procinctu cum eſt configendum cum hoſte. Vtilitas ſuaſit vt eo caſu permittatur eis etiam iure militari teſtari, quamuis teſtaSiqub h milites non ſint. Ex iam dictis notandum eſt mili- teſtamentoynuchn rem qui militia miſſus eſt, poſt miſsionem non poſ- n adimeteim ſKeiure militari teſtamentum facere: ſed tantùm iu- a volantsmlé recommuni, ſeruatis ſolennibus. Quinimo teſta- in adimeadat mentum quod fecit in militia in xpeditione, poſt nentur umalipt mißionem tum demum valet, ſi deceſſerit intra an- dſeruuionte num poſtquam eſt miſſus Lex teſtamento. C. eod. euno tecc ldem dicitur in Tteſtamenta. 26.& l. quod dicitur. Mc nuiltiu ehieh tiibuitur lis, qui miſsi ſunt ſine ignomi- irione lmbut nia Triplex et miſsio:i gnominioſa, cauſaria,& ho 1 lxenalke neſta lerffde his, qui notant. infam. Huic affinis eſt diltttehulb-* de teſtamento facto ante militiam. Si quis tut u Tnas deceſſerit nullo alio facto reſt tamen- lräoe ullo alio facto teltamento, an teſtamen- tm porg tum valeat: Dicendum eſt breuiter, ſi quis cum pa- ein expedl ganus eſſet teſtamentum fecerit. Deinde miles fa- Gtus decellerit nullo alio condito teſtamento„id teſtamentum valere, ſi appareat eum in cadem vo- untate elleueraſſe. quia ſola voluntas militis ſuf- cit:& labeturteſtamentum quaſià milite factum, 4 ſu 4 Nenr uers in cadem voluntate. Nam ea vo. amülre eleitur confirmare teſtamentum, quaſi n. hoc pleriſque in locis expreſſum
e 4.. 1 GC.
wei inl Titius.25. ſf.lic. Si id nõ dixit nec de-
unaoun poteſt: niſi iure communi. ltaque ſi ſo- 64 1 no
Ue tempo 1 a1
eeſtana meruenerint, nullius momenti id lo Aauum elle dicendum erit. Huic ſimile eſt 1 citur in idemque. d. ffhoc tit. Si hoc ma-
nifeſtauerit e„ 9 uerit,ſi aliquo modo declarauerit ſe illud te- mentum ſeruare
xel 1 nng, 1. 1 Xemplum huius voluntatis declaratæ eſt in I Irldunug.? 1
*... tis volunt auasſelh iguiibi. Amplius,&c hĩc ſa- litamäieh f in g ſed gii qun 3 ec arat. Eadẽ fere verba ſunt Crrunen, Kcriptum Dp. it.eo. Sed videtur aduerſari re- k ly cuius mentio eſt in Lin fraudem.
In Tit. De militari teſtamento.
onceſſa ſunt militibus: quia cùm in
aliquo munere fungãtur in militia, poſſe tamen in
ecerit teſtamentum ante militiam,& miles factus
J 71 55.§. teſtamentũ- ff.hoc tit. Ecce ibi D. Pius reſcrip- ſit tale teſtamentum valere, ſi militis voluntas con- traria non ſit: Nos diximus non aliter valere teſta- mentum, quàm ſi quoquo modo declarauerit ſuam voluntatem. Non ſufficit militem aliquid contra- rium non ſtatuere: ſed oportet eum declarare ſe velle id teſtamentum ſeruare& valere. Multum in- tereſt an dicamus valere telt amentum, ſi teſtator declarauerit ſe velle illud teſtamentum valere: an verò valere teſtamentum, ſi teſtator non declauerit ſe nolle valere, niſi cõtraria appareat teſtatoris vo- luntas. Sed expendenda ſumt verba VlIpiani in hoc loco, cùm recitat reſcriptum D. Pij, non dicit, ſi vo- luntas contraria non apparcat, ſimpliciter: ſed ſi nulla ſubiuncta voluntas contraria pon ſit. Sic in- terpretatur, quaſi voluerit Diuus Pius, ſubſecutam eſſe aliquam voluntatem. O portet igitur ſubiun- ctam eſſe aliquam voluntatem, vt in exemplis à nobis iam adductis, quæ non ſit contraria. Qui vult autem teſtamentum, quod fecit valere, rectè dici- tor eius voluntas contraria non eſſe. Argumentum autem à contrario ſenſu non eſt hic recipiendum. Cùúmque ambi gua ſit oratio, melius eſt eam inter-
Pretationem accipere, quæ vitio caret: ſecundum
regulam l.in ambigua. ff. de legibus. Hactenus de priuilegiis militum, quæ pertinent ad ſolennita- tem& obſeruationem, quæ adhibecur in teſtamen- to condendo.
De priuilegiw, quæ reſpicinnt penſönam militi teſtantie. CA p. 1117.
Go dixi hæc iura ſingularia non tantùm perti- FE nere ad ſolennitatem: ſed etiam ad perſonam teſtatoris,& ad perſonam capientis ex teſtamento, ad res,& huiuſmodi quædam alia. De perſona te- ſtatoris nunc eſt videndum. Huius variæ ſunt, quæ- ſtiones. In primis quæritur de eo, qui ex delicto mi- litari damnatus eſt, an poſsit facere teſtamentum iure militari. Quæſtio eſt in l. ex militari. 11. ff. hiic. in J.& militibus. C. eod. in l.i. de veter.& milit. ſucceſſ. Dicitur iſtis locis nõ ſine cauſa ſi miles ex militari delicto damnatus ſit. Quædam enim delicta mili- taria ſunt, alia verò ſunt communia. Delictum ha- betur in militibus, quod in paganis delictum non eſſet. Exempli gratia, ſi arma amiſerit miles, eſt deli- ctum capitale. l.3. ff. de re milit. Deſidiæ crimen non eſt in pagano: ſicut eſt in milite, vt dicitur Lomne delictum. 6. fL. de re milit. Alia ſunt delicta commu- nia, ſi homicidium fecerit, ſi furtum cõmiſerit. Sed loquitur Iurecõſultus in d. l.ex militari. de eo dam- natus ex militari delicto, quod delictum non eſt cõ- mune:& permittit eis teſtamẽtum facere de bonis caſtrenſibus tantùm:& excipit ſi ſacramenti fidem ruperint.ſcilicet ſi damnatus ſit miles ob ſacramen- ti ftidem ruptam. Exempli gratia, ſi deſeruerit mili- tiam, ſi non paruerit Imperatori ſuo, non poterit te- ſtari. Alia queſtio eſt de eo, qui incertus eſt de ſtatu ſuo. Paganus non poteſt teſtamentum facere, ſi in- certus ſit de ſtatu ſuo. l.de ſtatu. 15. ff.i de teſtam. Non enim firmum eſt eius conſilium, qui de ſtatu ſuo eſt incertus. Dubitat enim, an ſit ſui iuris: an verò alie- ni. hoc eſt ſubtilitati magis, quàm æquitati naturali conſentaneum. Ideõque id negligitur in teſtamen- to militis. d. l.ex militari.. ſi miles. hic. ff.
BB 4

57² Alia quæſtio eſt de muto& ſurdo. An miles, qui mutus cit ac ſurdus, poſsit teſtamentum facere? Ouxæſtio iſta eſt in l. 4.hiic. ff.&§. quinimo. Inſtit. eo. Sbi dicitur mutum& ſurdum militem teſtamen tum facere poſſe. Hoc autem mirum videtur pleriſ- quc, propterea quòd alienum id eſt à naturali ratio- ne, ad quam reſpicimus in teſtamentis militum. Ego iam ſæpe dixi ea, quæ ſubtilitatem habent po- tius, quam naturalem rationem ‚remitti militibus. igitur, ſi hoc eſt alienum à natura, vt mutus& ſur- Cus teſtamentum faciant, rationi nõ conuenit vt ei ermittatur teſtamentum facere. Si quis dicat hoc intelligendum eſſe de co, qui mutus& ſurdus non eſt natuùra:ſed de eo, qui caſu amiſit facultatem au- diendi, vel loquendi, ci obiici poteſt idem paganis permillum eſſe.l. diſcretis. C. qui teſtam. facere poſſ. Nullum eſſet militum priuilegium, ſi loquamur de eo, qui caſu aliquo amiſit facultatem audiendi, vel loquendi. Ergo cùm ait Iurecõſultus mutum& ſur- dum iure militari teſtari poſle, videtur neceſſariò id intelligendum eſſe de eo, qui mutus& ſurdus na- tura eſt. Sed ego exiſtimo quod hic dicitur non eſ- ſe accipiendum de eo, qui mutus eſt, aut ſurdus. Nam ne hi quidem militant. Eſſet enim contra di- ſciplinam militarem, ſed de his, qui loquendi facul- tate, vel audiendi carent propter aliquod infortu- nium. de quo dixi ſupr. ad d.! diſcretis. C. de iis, qui teſta. face. poſſ. Si quis obiiciat hoc ius commune eſle: hoc ius competerc eriam paganis, qui milites non ſunt. Ego reſpondeo ante côltitutionem illam Iuſtiniani paganis id permiſſum non fuiſſe. vna eſt ex nouis conititutionibus edita poſt conſul. Lãp.& Oreſt. Iure Digeſtorum paganis id non erat per- miſſum: ſed tantùm militibus. Paganis neceſſe erat adire Principem& impetrare vt liceret teſtamen- tum facere..ſi mutus. 7. ff. de teſta. Non eſt id intel- ligendum de mutis& ſurdis natura. non eſt creden dum Principes ſolitos fuiſſe iis cõcedere, qui ſurdi & muti erant natura, qui declarare ſuã voluntatem non poterãt: ſed id tributum eſt militibus, vt neceſ- ſe nõô habeãt adire Principẽ eo nominc, aliàs abſur- dum erit, quod dicitur in hoc loco& aliis ſimilibus. Alia quęſtio eſt de eo, qui captus eſt ab hoſtibus,
in l. facere. 10. ff. hoc tit. In hac l. 10. Facere teſtamen- tum miles hoſtium potius,&c. legendum eſt, id eſt, qui eſt in poteſtate hoſtium. Ideo hec mutauit Haloan- der, quòd hæc non intelligeret.& dixit, Qui eſt in poteſtate hoſtium poſitus,&c. Paganus autem, qui eſt in poteſtate hoſtium, non poteit facere teſtamentũ, vt ſuprà diximus. l. eius, qui. d. ff qui teſta. fac. Alia quæltio eſt de pupillo. An pupillus, qui miles eſt poſsit teſtamentum facere. Quaæſtio eſt l. vlt. C. eo. Breuiter pupillus miles teſtamentum facere non poteſt: ſed vtitur iure communi. Ergo, dixerit ali- quis, miles eſſe poteſt pupillus.& hinc notãdum eſt à quibuſdam pupillo impuberi militare permiſſum eſſe. Ego puto nihil tale colligi poſſe ex hac conſti- turione. Principes plerunque id permittebant vio- lantes militarem diſciplinam. Ai Bratia valebat apud Principem pupillus, obtinebat tribunatum aliquem à Principe:& hoc poteſt etiam intelligi de tribunatu imaginario,& honorario tantùm. De ar- mata militia nõ videtur hoc poſſe intelligi, nec ad- uerſatur noſtræ ſententiæ l. ſed& milites. 8.§.iam
Franc. D uareni Iuriſconſ.
verò. ffide excuſa. tut vbi legitur in vulgari verſia- ne, lam verò& militi impuberi: ſed interpres fefell eos, qui hac de re ſcripſerunt. debuit enim leriben militi minori:non militi impuberi.
Cœpimus explicare iura ſingularia, quæ reſpi. ciunt perſonam teſtatoris militis. Ad hunc den 7
pertinet quæſtio de filiofamilias milite, an filius fa 1g
milias miles poſsit teſtamentum facere. Nam filius 1 familias priuatus& paganus teſtamentum facete non poteſt. l. qui in poteſtate. 6. ff. de teſta. etiam ſ
permiſſu patris teſtari velit Sed ius ſingulare eſtin milite, vt quamuis in poteſtate patris ſit, nihilomi. nus teſtamentum faciat. Inſti. quib. non eſt permiſi fac. teſta.§.. Teſtamentum facit filiusfamilias de f
caſtrenſi peculio. Sed animaduertendum eſt filium. 4 familias militem teſtamentum facere ſecundun communem obſeruationem adhibitis ſolennibua
non enim teſtatur iure militari: niſi fortè in expedi. de
tione ſit. Sed filiofamilias datur teſtãdi facultas q caſtrenſibus bonis,&ſi in expeditione non fit, mo. do ſolennia iuris ciuilis obſeruet in teſtamento fa. ciendo. Ego dixi fſi uperioribus locis, militibus qui in expeditione ſunt hoc permitti, vt non ſeruati d. lennibus teſtentur, tum propter ſimplicitatem eo- rum: tum etiam, quia facile non poſſunt ſolennia obſeruare in expeditione, que neceſſaria ſunt in c. dendo teſtamento. Vnde teſtamentum filiifamulas dicitur confirmari lege Cornelia: ſicut teſtamtun patrisfam. cum filiusfamilias miles eſt. L.ſi flush milias. 33. ff.hic. Lex Cornelia confirmat teſtamen ta eorum, qui apud hoſtes deceſſerunt:& ait lut. conſultus militis filiifamilias teſtamentum confir. mari, perinde ac ſi à patrefamilias factum eſſet. Ix cipiuntur ij, qui ignominæ cauſa miſsi ſunt è mil tia. l.teſtamenta. 26. ff. hoc tit. Ratio eſt perſpicuat expreſſa ab ipſo Iuriſconſ.ibi, quod auni,&c. Deſi ui quaſi caſtrenſe peculium habent. quæritun idem ipſis liceat: Dicendum eſt hos etiã facete po ſe teſtamentum de peculio ſuo quaſi caſtrenſi, ſe uatis tamen legum ſolẽnibus& iuris ciuilis, cuiu modi ſunt aduocati, patroni cauſarum qui militar dicuntur,& peculium habent quaſi caſtrenſe.¹fot C. de aduoc. diuer((iud. cuiuſmodi etiam ſunt pre byteri.l.ſacroſanctæ. C. de epiſ.& cler. Cuiuſmo etiam ſunt Doctores artium. l. vlt. C. de inoffi. telta. De priuilegiis, quæ reſpiciunt perſonam capieniu tate ſtamento militui. CAP. VV. Roximus locus eſt de perſona eius, qui ex teſta mẽto capit, ſiue is hęres ſit, ſiue legatarius.Eg dixi hec iura militaria partim reſpicere iuris loleui tatẽ in teſtamento faciẽdo: partim perſonam telt
toris, partim perſonam capientis ex teſtamento,
alia huiuſmodi. De perſona capientis ex teſtamei nunc eſt dicendum. Et regula eſt, Omnibui ludi teſtamento militis capere:niſi id prohibitum quil reperiatur Ea regula eſt in L.. ex teſtamentot
C. eo. tit. Quidam enim prohibẽtur ſpecialietans ex teſtamẽto militis capere.& hinc variæ ſuutgud. ſtiones. Quæſtio eſt in primis de iis, qui depolral ſunt in inſulã, qui ſerui pœnæ effecti ſunt. Wiy ldem eſt l.& ſi de. S. deportati. Deportatus iure communl ex teſtamento capere non poteſt. l... C. de hxledm. ſti. vbi dicunt Impp. Qui deportantur, tanquam de
21 ne anun regrini capere non poilunt. Hoc eſt, quia amiſetu 3 b clulta

In Tit. De militari teſtamento.
w bea
inpun an„.. eitl.. Xx ciuibus effecti ſunt pefegrini. ex te- lti dhun. euro lgitu r capere non po unt. am qul ciues Kma d kan It, ex teſtamento nihil capiunt. ſed hoc eſt wiuna non e militibus, vt quamuis ciuis non ſit is, qui lersm ſneeles eſt hæres, vel cui aliquid legatum eſt: is nnämiaad inl 6 ex teſtamento militis capiet. Extant ſimi- tanenafes n ci veluti inl. ſi deportari. 57.§. ſi miles. fl.de le- Daganl ni les l Alli eſt cauſa eorum, quibus ſeruitus Itroga- drekar e ar Zo demnatione. Hoc enim ius militare non eſt lueltgeit rur Anetum vſque ad ſeruos pœnæ: ad eos, qui non dotekenma pe Am ciuitatem: ſed etiam libertatem amittunt. l. ur uüd dt. e his quib. vt indign. Publicè intereſt vt tales entum eai veſtate laborent. J. Boua fides. depo. ff. Dicũtur ſer- auimad M c 7 uia ſeruitus eis irrogatur condemnatio-
4 decegin ui pconæ, q. 2 Iir amenum& ſerui, pœnæ dicuntur, quia nullius ſerui ſunt, vionem n d9 ue Reipubl. neque fiſci: ſed tamẽ omnia eis adi- e militanen 1 ur quæcunquc liberorum hominum propria et rauläll im muntul q ſti. eſtde mullerg lllas d funt propter pœnnam. Quæſtio etiam eſt de muliere iin ere 1 rüü ih bunn cadit turpis ſuſpicio, an ex teſtamento mi-
lonenn..„ id 1!„ ji 4,,1 Videte l. miles ita. 41.§. mulier. 1 obleruet it litis poſiit capere V 41.§
vbi luriſconſ. ait talem nec ex teſtamento militis aliquid capere poſſe. His verbis ſignificare videtur lureconfulſtus priuatis non licere mulieri, in quam turpis ſuſpicio cadit, quicquam relinquere. quod ta- men cſt falſum. Hic certe minus permittitur militi- bus, quàm priuatis: Paganis permittitur affectionis alcuius cauſa dare concubinis, militibus non licet concubinis aliquid dare. l. qui concubinam. 9. ffde leg.z lus ſingulare eſt in militibus. l.⁊. C. de donat. inter vir.& vxor. Vtile non putauit Imperator ta- lem donationem ratam eſſe, ne aliqui milites à ſuis concubinis facile ſpolientur. Et eſt locus commu-
permiuli,ſtmn um proprerämi lia facile o 1 lone,quꝗ necelhu Ide teſtanennm ge Corelalcn bnüs nilsch Cornelia coptim hoſtes decelttm familias tehma
patlefanllädh minæ caud 1 toc titKroch
1
conlibi eulm
eculium khn
4¼
cendum cher
eculio lu d
1 1
ſolcnibus iio
atroni cuin p m habecrqul
itiuryſin litu. 1 M
is hetesll is he
alſe
nim
1 1
1 uid
Alasdee Kaße 1
4 decgllu to relicto teſtamento nihil crat expreſſum. Sed non 4
. 1
eſt ge fel 3 1 d
e 4 uchie hab emuji 4 2
aöbeul tete cum rlu nem eſſe scape pgal 50 thtempore morr; in pel Pecid tislüalienu ruipc arl Kexrraneis. rau 4 ui Ingulare hoc eſt
nis de hac re obſeruatione dignus. Legatum reli- ctum à milite concubinæ, aufertur ei tanquam in- dignæ& fiſoo vindicatur. Rurſum illis verb. nec ex teſtamento, Oc. uriſcon. ſignificare videtur non tan- b tum non capere poſſe ex teſtamento priuati:ſed nes ex teſtamemo militis. ſed alium ſenſum eſſe horum verborum, ex donatione, de qua erant conſtitutiones princi pü: ſed nec ex teſtamento quidem. nam donatio colla- taà milite in concubinam inutilis erat, propter re-
d nec ex teſtamento. Solet tractari quæſtio an idẽ
e lacerdotibus dicendum
1 1 tis Clerici
ur, quamuis priuilegia militaria non pertineant.
quæſtio huius loci eſt, cuius temporis ao, cum quæritur an quis capax ſit wlicum newel legati, quod teſtamento militis lt; Ego dixi ſub tit. de hæred. inſtit. opor- co. qui hæres inſtituitur, teſtamenti factio- tribus temporibus, tempore facti teſtamẽ- Ortis,& tempore aditionis hæredita- m. 47. in§. xtrancis. ff. de hærc. inſti.& de hercd.qualita.& differ. in inſtit. Sed In teltamento militis, vt ſufficiat tedem tempore mortis, vt dicitur
habenda ſitr V vel hæredita
2 § 73 in Lidem eſt. 13.§.& generaliter&c. hic. ff Ergo etſi fortè cum eo qui hæres inſtitutus eſt à milite, non fuerit teſtamenti factio tẽpore facti teſtamenti, ni- hilominus heęres erit. Sequens locus ad res perriner.
De quibus rebus miles teſtari poſlit,& quomodo teſtari poßsit. C4L. I. b
BH Ic locus pertinet ad res, de quibus teſtari po- I teſt miles,& ad rationem teſtandi. Quaritur de quibus rebus teſtari poſsit& quomodo teſtari poſsit: Nos pleraque ad hũc locum pertinentia ex- plicauimus ſupra. Itaque nos ea ſummatim& bre- uiter perſtringemus. Inter ſfingularia„quæ ad hunc locum pertinent, illud in primis ocourrit quod di- ctum fuit ſupr. militem ſubſtituere poſſe iis, qui ſibi futuri ſunt hæredes, etiam ſi fili jnon ſint: etiam ſi impuberes non ſint. Lmilites. 5. ff.hoc tit. quo caſu hæredes extiterint„‚quod non licet paganis. Huic proximum eſt quod dicitur in d. l. miles ita hære- dem.§. exhæredato. poſſe militem filio exhæredato, vel emancipato ſubltituere. Præterca miles inſtituit hæredem ex re certa,& valet inſtitutio ſi miles ita voluerit:priuatus autem nõ poteſt ita inſtituere hę- redem ex re certa, vt inſtitutio valeat. l. 1.§. ſi ex fun- do.& l. ex facto. 35. ffde hered. inſti. Subrilitas quidẽ iuris id non patitur, ſed miles poteſt decedere par- tim teſtatus, partim inteſtatus. hoc expreſſum eſt in l ſi miles. 6. f. hoc tit. vbi ſi miles aliquem inſtituerit ex fundo hæredem, inſtitutus capiet fundum, reli- qua bona deferentur hæredibus legitimis qui ſuc- cedunt ab inteſtato. Huic ſimile eſt,& quod dicitur in aliis locis militem poſſe certarum rerum heredẽ habere. Miles enim poteſt inſtituere bonorum pa- ganicorum vnum hæredem, alterum bonorum ca- ſtrenſium,& valet hæc inſtitutio. l.ſi certarum. 17. hic. ff. Si miles inſtituerit duos hæredes ‚vnum ca- ſtrenſium rerum, alterum rerum paganicarum, quę ipſius ſunt, non militis, ſed pagani: hi duo hæredes perinde habẽtur, acſi diuerſorum hominum, diuer- ſarümque hęreditatum hęredes eſſent: atque ita di- uiditur inter eos æs alienum, ſi contractũ ſit æs alie- num in caſtris, cõque nomine tenebitur tantùm 15, cui res caſtrenſes obuenerũt. Eodem pertinet quod dicitur in l. hæredes 25.S. I. famil. erciſcun. Inde con- ſequitur inter eos ius accreſcendi locũ non habere, quamuis aliàs ius accreſcẽdi locũ habeat inter co- heredes.vt ſi vnus ex heredibus omiſerit partẽ ſuã: vel ea nõ adita deceſſerit, alteri cohęredi ea portio accreſcat. l.ſi duobus. 37. fl.hic. Proponitur duos hę- redes inſtitutos fuiſſe,& alterũ omiſiſſe partẽ ſuam, cam partem non accreſcere alteri. Huic conſenta- neum eſt quod diximus in diſputarione de iure ac- creſcendi, ex diuerſis hæreditatibus ius coni unctio- nis accreſcere non contingere. tit. quib. mod. vſuſ- fruct. At hoc teſtamentum habetur pro duobus te- ſtamentis. Huc pertinet quod dicitur in l. 1.& 2. C. hoc tit. Teſtator miles inſtituit hæredem de bonis, quæ non acquiſierat in caſtris, quæ non erant ipſius tanquam militis: ſed tanquã pagani. Ad d. L... C. eo. ibi, Adire,& c. Etiam ſi omiſerit hæreditatem is, qui inſtitutus eſt, non erit locus iuri accreſcendi: ſed ab inteſtato hæredes ſuccedent. Si is, qui inſtitutus eſt ex re certa, omiſerit hæreditatem: alter hæres eam partem non capit iure accreſcendi: ſed ca potius detere

574
deſeretut hæredibus legitimis, qui veniunt ab inte- ſtato. Et ſimile eſt quod dicitur in 1.3. C. hic. nihil eſt obſcuritatis, præterquam C. 1.1. in his verb.& liqui- do,&c. Nã magna eſt dubitatio,& quæſtio tractari ſolita, Cui incumbat probatio, an hæredi inſtituto: an ei, qui venit ab inteſtato, ſi dubitatio ſit de mili- tis volũtateꝛ Hic reperitur antinomia, quæ habetur difficilis& obſcura. Antinomia eſt ex d. l.. C. eo.& ex 1.37 1fi duobus. ff.hoc tit. In d. L.1. C. eod. illis verb. & liquido,&c. Imperator ſignificare videtur onus robandi incumbere legitimis hæredibus, noluiſſe teſtatorem caſtrenſia bona ad inſtiturum pertinere. in d. verò l. ſi duobus. videtur neceſsitas probandi iniuncta eſſe hæredi inſtituto. vt hæres inſtitutus, qui contendit iure accreſcendi deberi ſibi partem, probet voluiſſe teſtatorem, vt omittente altero, ad alterum tota hæreditas rediret. In hac difficultate probabilius mihi videtur, probationis neceſsitatem incumbere hæredi inſtituto, propter ſeparationem bonorum factam à teſtatore. atque ita intelligendũ eſſe quod dicitur in d. l.ſi duobus. ibi, Niſ7 hæac volun tas,&c. Ad d. l.. C. eo. quæ videtur cõtraria eſſe, ego ita reſpondeo. Cum ait Imperator& liquido,&c. animaduertendum eſt reſcriptum eſſe, nõ conſtitu- tionem generalem. Hoc enim reſcripſit Imperat. Antoninus ad quæſtionem propoſitã ex facto. Ex- poſuerat hæres inſtiturum ſe eſſe cum alio. Nõ fue- rat exhibitum principi teſtamentum. propterea re- ſcribit,& liquido probatur fratrem tuum caſtrenſia bona.&c. id eſt ſi verba teſtatoris clara ſunt& per- ſpicua. Nam teſtamentum mihi exhibitum non eſt. nec apparet aliud ſenſiſſe teſtatorem ex alia parte teſtamenti, ex his quæ ſequuntur& antecedunt.tũc enim id liquido probatur. Si ergo teſtamento pro- lato, verba ſunt clara, nec aliæ coniecturæ appareãt, ſatis id liquido probatum eſt. Qui diſſentiunt aiunt præſumi militem iure communi vti velle. ſed c=ùm ſeparat hæreditaria bona, non eſt obſcura cius vo- luntas:ideo non eſt locus præſumptioni. Huc perti- net quod dicitur in l. ſi miles vnum. 6. ff. hoc tit.& argumentum etiam ducitur ad id probandum, J. miles ita. 41.§.1.hic. fvbi dicitut, ſi ad tempus ali-
uem miles hæredem inſtituerit:& nihil aliud ad- ſcripſerit, poſt illud tempus hæredes legitimos ſuc- cedere. Ergo idem dicendum eſt de rebus, cùm ſit cadem ratio. Huic ſententiæ noſtræ opponitur vt contraria 13. quanquam. C. eo:tit. De hac lege ma- gna eſt diſſenlio eorum, qui hac de re ſcripſerunt. hæc eſt ſpecies. Teſtator miles inſtituit duos hære- des filiam,& vxorem. filiam inſtituit ex duabus vn- ciis, vxorem autem ex vncia: de reliquis portioni- bus nihil dixit. Quæritur quantum debeat ex here- ditate capere vxor,& quantum filia? Ex his, quæ di- ximus, videtur diuidendam eſſe hæreditatem in duodecim vncias,& vnam capere debere vxorem, duas filiam, reliquas autem portiones legitimos he- redes.& tamen hic dicitur totam hæreditatem ca- re debere vxorem& filiã. Hæc videntur pugnan- tia eſſe, quæ tamen non ſunt. Nam ſpecies ſunt diſ- ſimiles. Diſsimilitudo quæ eſt in vtraque ſpecie, fa- cit etiã vt ius variũ ſit. In ſpecie d. l.1. C. eo. inſtituti ſunt hæredes ex certis rebus, ex rebus caſtrenſibus, ex rebus paganis. in d. l.3. Nõ ſunt inſtituti ex certis rebus: vna eſt inſtituta ex duabus vnciis, altera ex
Franc. Duareni luriſconf.
vnica:vnciæ verò non ſunt certæ res. l. 13. Iuterdum.
6. paterfam. ffide hæred. inſtit. Poteſt quis in quotli.
bet partes hæreditatem ſuam diuidere. Hic igitu
teſtator in tres partes diuidit hereditatem(tan n hilque prohibet eum ita hæreditatem ſuã diuidere
Iraque nõ eſt mirum ſi vxor& filia dicantur totam hæreditatem ex teſtamento militis capere. Hæc in- terpretatio conuenit verbis teſtatoris. Si quis diſtri. buerit hæreditatem ſuã in plures vel pauciores par- tes, quàm duodecim, creditur totam hæreditatem diſtribuiſſe. Sed verba d. l.. oſtendunt teſtatorẽ vel- le hæredes ſuos eſſe ex certis rebus. hæc igitur con-
traria non ſunt. Illud quoque ſingulare eit in teſta. mento militis, quòd pro parte temporis hæredem
inſtituit. ſicut enim pro parte patrimonij ſui inſti⸗
tuit, ita etiam pro parte temporis inſtituit, vnum ad
certum tempus,& poſt illud tempus alterum. lin fraudem. ¹5. 5. miles.. querebatur. 19.§.vlt.&l.miles 4t. ita hæredẽ. fl. hoc tit.& 18. certi iuris. C. coexli cet imperator. 73. f. de leg. i. vbi legata relicta abin ſtituto intelliguntur repetita à ſubltituto. At hic ter alteri ſubſtitutus eſt,& eſt ſubſtitutio milttang, & tamen nõ cogitur legata ſoluere.Interpretss a. rias ſolutiones comminiſcũtur. Ego dixi ſuprami. hi videri magnũ eſſe& apertum diſcrimen yttut- que ſubſtitutionis. Nã cùm teſtator vulgarterlib.
ttiruit hoc modo, Titius hæres eſto:& ſi Titiuhaus
non erit, Sempronius hæres eſto. æquũ eſt ſubſtitutum, qui ſuccedit in locum alterius nõ admitti, niſiſcx ta præſtet, quæ ab inteſtato relicta ſunt. Sed in at ſucſtitutione idẽ dici nõ poteſt. quia primus hes ipſe legata ſoluit, quia adit hereditatem. Abfurdu eſſet ad hunc caſum producere conſtitutionem Im peratoris. in altero caſu non adit hæreditatem haæ res inſtitutus, alioqui ſubſtitutus non ſuccederet Cœpimus in ſuperioribus eum locum attin re, qui ad res, de quibus teſtãtur milites,& ad ra nem teſtandi, pertinet. Hic locus pertinet ad inſti tionem heredum, ad legata, ad fideicommiſſa, ac dationem libertatis, ad tutoris conſtitutionem qus omnia teſtamento continentur. l. verbis legis Kd verb. ſiguifi. Cœpta fuit diſputatio de hæredis inſti tutione. Diximus militem pro parte bonorum.8 pro parte temporis hæredem inſtituere poſſe. Hut pertinet quod diximus ad l. Cẽturio. ff. de vulg ſ ſtit. Centurio miles poteſt hæredem inſtituerea tempus,& poſt tẽpus alterum ſubſtituere. ideoq dicitur ea fubſtitutio militaris. l. Ex eo tẽpote 4 ff.hoc tit. Idem nõ licet paganis. Vnde l.hæredita 34 ff. de hæred. inſtit. dicitur hęreditatem exdi dari: ſed hæ ſubtilitates negliguntur in teſtament militum. Vnde facile iudicari poteſt, quid ſit dum de quæſtione illa, vulgo tractata. nſtit rem meam quandiu vixerit,& ſubſtiutio I enadu Eſt certũ eam ſubſtitutionẽ non valere: niſiin te. Ex his pendet quæſtio l. ex teſtamento.ſ. Exemplũ hic eſt ſubſtiturionis reciproce, dequ tis accuratèdiſſeruimus ſub tit. delpupillariſiſts tione: alioqui hęc cõſtiturio à nobis erat acunis & plenius tractãda. Cum quis mutuo ſubltutho- redes, hæc ſubſtitutio complectitur compendoe borum multas ſubſtitutiones. duas vulgares,& duas pupillares, ſi ſint impu el
quibus facta eſt talis ſubſtitutio. uod ſi mu u b di masn
Complectitut chim
bEcna me mxrcde rconKenrit de tunane Tiuu
folo eum

dudit
„p. N A lente
Vxor en u- ſenſe ritquæſtio dento mii finem huius legis. a bandi ei qui
l
elbi rhs rcuand 3 credlitar mn 1
ua dlro inlan Lettis nd
Wuocue nie blo dane dmen o pane Derimn erempor, ü oltillud um lueredanr gz t.&8 rüüun. elegaunbe begn epetita alidiimn ſt, Ketlibum legata ſolleeln iah 1
Kapenumdlen
Ä cum tetkator 1
tiu henucht: 9o eres ehe.eqlcit malterus nö um tuterlarn, 4m nilIrS. filjc a ſututio etiam reiicitur ex militari teſtamento. l. 11. teſtao xelicalm ſtttutio etla
1 no potet. qur aaditNteium
producer conh
aſu nonadthm.
Iſubſürurur
erioribus eml Dus tetirnin et. Hic loc,r llegrn ui wad totoföän contirernri I
fuit dipuuni
3 bes ſit,& al
d
n upſtitutionem ac 113 ⸗ 1
lea ſub Quid 5 miles ita ſubſtituerit„ quæritur an 1ta tlo.
eſt voluntatis, vt Imperator ait ad
Gdh
vltra legem fal
ter impubes, perinde accipimus hanc ſi vulgaris tantům eſſet ſubſtitu-
Lex videtur iniungere onus pro-
lruo,quaſi preæſumendum non ſit teſlatorem, dui hus vetbis vſus ſit, velle vti priuilegio militari: ſed id Aobis iam confutatum eſt. Qui enim cõſu-
principem, non exbibebat ei teſtamentum le- lbe onſpiciẽdum. Tu exponis ſubſtitutio-
dum&c 4 b en mutuo factam eſſe:ſed inſpicienda ſunt verba n
ſtamenti:Vvi do conceptum deamerwumavidendum eſt an aliquid ſcriptum ſit,
ex quo appareat contraria volũtas teſtatoris.hic lo- es gitur non probat, non eſſe præſumendum te-
ſtatorẽ velle vti priuilegio militari, cùm vtitur his
velbis, eosinuicem ſubſtituo. De heredis inſtitutio- )
ne illud præterea notandum eſt, conditiones hære-
dis inſtitutioni adſcribi poſſe à teſtatore, quæ non
ſint turpes aut bonis moribus contrariæ. In condi-
tionibus,quæ turpes ſunt, aut bonis moribus cõtra-
ie nihil ſpeciale habet miles. De his conditioni- bus dictum eſt à nobis ſub tit. de condit. inſtit. has
bet miles.ſià milite. 29.§. cdictum. fl. hoc tit. Si tur- pis ſit conditio veluti cõditio iuriſiurandi, ea reiici-
turetiam in teſtamento militis. Hinc captatoria in-
aptatorias. C. eo. Captatoria quæ ſit, diximus ſub ur de hæred. inſtit. Cùm quis inſtituit alterum ca-
tutuendum: cam inſtitutionem improbamus, tan-
quam bonis moribus contrariam. Vulgò non rectè explicãt, quæ ſit captatoria inſtitutio. Vnde certum
elt has inttitutiones, que captatorie dicuntur, ad fu-
turum tempus ſemper referri. liillæ autem. 69. ffide
hæred.inſtit. veluti, Si me hæredem inſtituerit, hoc
eſt captate. Ied cum confertur in tempus præteri-
tum, veluti, Qua ex parte Titius me hæredem in-
ſtituit, exeadem parte volo eum meum hæredem eſſe. hoc non eſt captare. In ſumma quæcunque bo-— lapidet, vt ſeruos ſuos ante vigeſimum annum non
nis monibus contraria ſunt, ea nihilo magis per- mittuntur militibus in teſtamento condẽdo, quàm
em adſcripſerit in teſtamento militis, pœna legis puniendum eſſe. liin fraudem. 15.§. ſi quis. ff. hoc tit.
äünur de Senatuſco. Syllaniano. de quo eſt fftit. 1quss adſcripſ. ſibi in teſta. illud tanquam falſum
punenlſac de inſtitutione hæredis: videamus de Satis& deicommiſsis, an quicquam in his ſpe-
clale adeu miles: Pauca hic reperio de legatis, cu- ufmoi ettmilitem non poſſe legare dotes vXOTisS 1 ern bebem luliam. Miles legare poteſt: ſed rem legandi uſque eius Pritulcgium;"t poßit Pulaede qux non elt in eius cõmercio. Illud fin- 8 quod legata ex teſtamento militis valent — dellamlin teſtamento. C. co. Sed de sen uneheiüſ umus. Præterea tutorem dat mi- eiad ſadean w oe quæritur an in eo aliquid ſpe- tors däour eES nihil re perio ſpeciale in tu- mcimunn a lles tutorem dat filio ſuo, modo id auiporeda tius fiat, modo non ſit filius miles in ate.lcuüm filiusfam. z8.& l. miles ita. 41.§.
ſubſtitutus eſt his verbis, eos inuicem
dendum eſt quomodo conceptum ſit
conditiones reliciendas eſſe. In his nihil ſpeciale ha-
padi eius cauſa, vt eum alliciat ad ſe hæredem in-
btiuacs. Vnde etiam dicendum eſt, Si quis ſe hære-
nienanl In Tit. De militari teſtamento. 575 d
mulier. ff hoc tit. Hæc diligẽter notãda ſunt. Filiuſ- familias miles filio ſuo impuberi ſubſtituit qui erat in poteſtate aui,& tutorem dedit, ea ſubſtitutio va- let. Nam ſubſtituere poteſt in ſuis bonis. tutoris da- tio non valet, quia minuit ius alienum. Vnde vulgò annotati ſolet, priuilegia que concedũtur militibus, vel aliis perſonis ſic eſſe accipiẽda, ne iniuria alicui inferatur. Datio libertatis pertiner quoque ad telta- menta. l. ex his verbis. 7. C. eo. an habeat aliquid ſin gulare in libertatis donatione quęritur? Hic dici- tur ſeruos ſuos militẽ manumittere poſſe teſtamen to, ſalua tamen lege Aelia Sentia. Militis priuilegiũ non tantum potelt vt cõtra leges poſsit ſeruos ſuos manumitterc. I. ſi à milite. 29.§. milces. Lege Aelia Sentia cautum eſt ne minor vigintiquinquc annis
ſeruos ſuos teſtamento ſuo manumittat: Iuſi cauſa cognita, ne militi quidem licet ſeruos ſuos manu-
mittere contra legem Acliam Sentiam: vt ſi minor ſit. Eodem pertinet quod dicitur in l.ſi Rufinus. 4. C. eo. vbi latus clauus legendum eſt, id eſt, ui lato
clauo ornatus eſt. Mentio eſt in Auguſto, in Nerone, in Domitiano, apud Suetonium tribuni lati claui.
Hinc vulgò annotatur, legem permittentem cede- re legi prohibenti. Cùm duæ leges ſunt, quarũ vna permitrit aliquid, altera verò prohibet. lex permit- tens, cedere debet legi prohibenti. Hic locus perti- net ad antinomiam, que dicitur zara eᷣες aνν, cùm hypotheſi aliqua duarum legum conflictus re-
peritur. Vna lex eſt, vt militi arbitrio ſuo teſtari li-
ceat:altera lex eſt, minori vigintiquinque annis mi- liti ſeruos ſuos manumittere ne liceat. In hoc cõᷓʒfli- ctu vtram ſequi debeamus, ſic reſpõdet eo iure Im- perator, vt lex quę permittit cedat legi prohibenti: & eſt ſententia Ciceronis lib. z. de Inuentione, quo
in loco diſſerit de antinomia, ait vidẽdum eſſe vtra
lex iubeat, vtra permittat: vt eam potius ſequamur quę iubet. Nam quod petmittitur eſt voluntarium: quod verò luberur, neceſſarium. In hoc con flictu le- gum quid vtilius eſt publice,& quod æquius etiam ſequimur. Hoc vtilius eſt militi. Cõſultum eſt mi- nori, etiam ſi miles ſit, ne imbecillitate ſue ætatis circunſcri ptus, patrimonium ſuum conſumat& di-
poſsit manumittere: niſi cauſa cognita. In hac autẽ libertatis datione, non multum refert quibus ver- bis vtatur miles: modo voluntas eius certa ſit, ſi ap- pareat militem voluiſſe libertatem dare ſeruo ſuo: non curamus quibus verbis vſus ſit. d. l. ex his ver- bis. 7. C. eo. vbi teſtator his verbis vſus eſt, Fortunato liberto meo centu do lego. Hic Fortunatus erat ſeruus eius. vocat eum libertum ſuum, quem tamen liber- tate non donat: an interpretabimur teſtatorem vo- luiſſe eum manumittere, eumque liberum eſſe te- ſtamento ſuo: quia dixit, Fortunato liberto meo centu do lego? Ait Imperator nos debere lic interpretari te ſtamentũ militis, vt libertas data eſſe intelligatur, ſi teſtator ſciens prudens liberũ non eſſe, ſed ſeruum, his verbis vſus ſit, Fortunato liberto meo do lego, beni- gna interpretatione creditur eum liberum eſſe vo-
luiſſe: perinde ac ſi his verbis vſus eſſèt, Fortunatum
ſeruum meu liberum eſſé volo, eique cètum dolego. Sed cur idem non dicimus in pagani teſtamento: Quia hec verba non ſunt apta ad declarandum teſtato-
ris voluntatem, cùm verba fint enunciatiua, non ““ diſpo
1

576 diſpoſitiua. At verba teſtamenti oportet huiuſmo- di eſſe, quibus teſtator ſe aliquid velle ſignificat:vt, volo hoc fieri, quæ ſunt verba diſpofſitiua. Enunciat hic autem eſſe libertum ſuum. Eſt locus vulgaris,&
uæſtio vulgò agitata, de vi horum verborum, an 10 diſpoſitione accipi debeant: Sed breuiter dicẽ-
dum eſt, vt in facti& voluntatis quęſtione, multum referre quomodo hæc verba enunciata& probata ſint à teltatore:an principaliter, an verò obiter,& vt loquuntur, incidenter. 81 principaliter quis talibus
verbis vſus ſit, nos benigniore interpretatione ea
accipimus pro diſpoſitione. Exemplum eſt in Lex hac ſcriptura.16. ff(ide dona. vbi verba illa, Sciant he- redes mei viuum donaſſe veſtem omnem meam lihertis meis, benigna interpretatione Iuriſc. ait, perinde ac- cipi ac ſi dixiſſet, Rogo hæredem meum vt vniuerſam veſtem meam illi& ili libertis meus det. Sed accidit vt aliquando, hæc verba obiter tantùm proferantur ateſtatore: ſicut in hoc exemplo, Fortunato meo li- berto do lego. Quid enim principaliter hic agitur: Teſtator legat centum Fortunato:ſed obiter vocat eumn libertùm ſuum. Non dicit, ſciant hæredes mei libertum meum eſſe: ſed tantùm obiter adſcribit ei hanc appellationem. Hic videtis, non niſi magno fauore hæc verba accipi poſſe pro diſpoſitione: ſed fauor militum exigit vt accipiamus hęc verba pro diſpoſitione:& ſic teſtamentum militis à teſtamẽto pagani diſtinguitur. Poſtremus locus huius tracta- rus eſt, de his, quæ ad teſtamentum pertinent. De priuilegiu, quæ äd ieſtamentum pertinent.
CcAp. V/.
Vædam in teſtamento non fiunt: ſed tamen
ad teſtamentum quoquouis modo pertinent. De his videndum eſt, an in his miles aliquid ſingu- lare habeat. Et imprimis conſideranda eſt aditio, ſi- ue bonorum poſſeſsio. Aditio hęreditaris ſequitur teſtamentum. Poſt mortem teſtatoris heres adit hę- reditatem: idque ex teſtamento conſequitur, vel pe- tit bonorum poſſeſsionem. Et certũ eſt aditionem hereditatis non minus hic neceſſariam eſſe, quàm in teſtamento pagani. Nos hic ſequimur regulam communem. l. ſi nemo ſubiit hereditatem. ff.de reg. iur.& I.1. ff. de iniuſto, rupto,& irrito. Hõcque ſatis apparet ex l.2. ſi filiusfam. fl.hoc tit. Si ſecundum voluntatem teſtatoris hereditas non adcatur, ne ca- ſtrenſes quidem res eius heredibus competunt, tan- tùm abeſt vt res paganicas hæres conſequatur non adita hereditatę:vt ne caſtrenſes quidem cõſequa- tur. Vno autem ex heredibus omittente hereditatẽ, queritur an ſit locus iuri accreſcendi? De hoc dixi-
mus ſuprà. Diximus aliquando locum eſſe iuri ac-
creſcendi, aliquando locum non eſſe: vt puta, ſi vnus ex certis rebus ſit inſtitutus heres, Cuùm teſtator vnum ex certis rebus inſtituit heredem, propter il- lam ſeparationem rerum, creditur voluntas eſſe te- ſtaroris vt vno omittente hęreditatem, heres alteri non accreſcerẽt. Hoc à nobis explicatum eſt ſupra. Vnde queritur de bonorum poſſeſsione, an bono- rum poſſeſsio ex teſtamento militis poſsit agnoſci poſt tẽpora ſtatuta:an aliquid hic ſingularc habeat miles: Et eadem queęſtio poteſt tractari de aditione hereditatis:ſed hic quęſtio de bonorum poſſeſsione tractatur, ſi ſit extraneus heęres, quęritur an poſsit poſt centum dies bonorum poſſeſsionem agnoſce-
Franc. Duareni luriſconſ.
re? Queſtio ex eo naſcitur, quod diximus ſpectan. dam eſſe tantm militis teſtantis voluntatem. At cùm hęredem aliquem inſtituit miles, videtur velle
vt is ſit hęres: ſed tamen hic dicitur, poſt tẽpora ſſtu.
tuta, non poſſe bonorum poſſeſsionem peri. in lin
fraudem. 15. S. bonorum poſſeſsio. ff.hic generalis eſ determinatio Prętoris, quę cõtinetur edicto deb norum poſſeſ.& milites non excipiuntur eo edido Pretoris. Si poſt tempora ſtatuta admitteretur h res ad petendam bonorum poſſeſsionem ex teſta. mento militis, id non fieret ſine iniuria aliorum he. redum: puta legitimorum. Et priuilegia militum non porriguntur contra aliorum iniuriam,& inch. modum, vt iam diximus. Aliis quoque modis te. ſtamentum militis irritum conſtituit: non quidem ſi mortem ſibi conſtituerit miles: impatientia do. loris, vel tædio vite. l. eius militis. 34. in princ.ſfco hoc tit. Sed ſi conſcientia ſceleris ſibi mortem com. ſciuerit, teſtamentum eius irritum conſtituitur, itg diſtinguit Iuriſconſ.in 1.6. ſi quis filio exheredatos. eius qui deportatur. ff. de iniuſto, rupto,& irri. Sed quid ſi miles capite minutus ſit, an capitis mimuto. ne, conſtituitur eius teſtamentum irritum? Cenum eſt teſtamentum pagani capitis diminutione int. tum conſtitui. Sed hic dicitur valere militis teſta. mentum, quaſi ex noua voluntate. l. miles ſinsa. milias. 22. ff.hoc tit. Cùm poſt capitis diminaio. nem perſeuerat in eadem voluntate irritum nonfi ſola volũtas militis ſufficit. Ergo quamuis adopto- ne, vel emancipatione capite minutus ſit, quaſt noua voluntate teſtamencum eius cõualeſcit.ldem dicitur in Inſtit. eo. tit.. ſed& ſi quis. Hęc de teſt mento militis irrito. Tractatum fuit de his, quæ ad teſtamentũ n tis pertinent,& quę ex eo teſtamento conſequũti an in iis miles aliquod ius ſingulare habeat. Erd ximus de irrito teltamento: nunc videntum eſt rupto. In rupto teſtamento aliquid ſingularem habet. Nam erſi aliàs poſteriore teſtamento prius teſtamentum rumpatur, vt diximus ſub tit. de Ini ſto, rupt. ſupra: tamen poſteriore teſtamentom prius teſtamentum non rumpitur, ſi plura teſtame ta miles fecerit: omnia enim eius teſtamenta rata ſunt: niſi quatenus expreſsim poſteriore teſtameno miles ipſe derogauerit priori teſtamento I. milesſt teſtamentum. 35. fl.hoc tit. Atque hinc naſcitut que ſtio, que tractatur in l. querebatur. 19. Miles fecit te. ſtamentum: poſtea aliud fecit. in poſteriore teltr mento ſcripſit ſe heredis fidei committere, vty res tabulæ valeant. Quæritur an valcat prius tel mentum? Quæſtio naſcitur ex eo, quod iam àn bis dictum eſt, militi licere plura teſtamenta facc
otandunt eſt. Sicut

1
citu,
lnNä gi ipiuntur interdum
mi cbann Sicuti verba directa accipium pro münaun delt bis ideicommißsi.¹. verbis ciuilibus. fl. de vulg.
1 licc— ſubſtit. ita etiam verba fideicommiſsi non-
m 11)..
Ar dohen nunqua In pollg, ônaund 1 d nät— 8Gl pora
aalonmiin dione pollh mus. Klisan mus preter ritum canl re hic mlles
n le quüstlo Ramentum: quia teſtamentum factum eſtà milite,
deiniutomn g iure militaneHic diſtinguit Iureconſ. an natus ſit ninutus ldancn eſtamentumän
.§ſedKlgus milts. Si verò natus ſit poſthumus adhuc ſuperſti-
le his, qpeatr
tum agnatione: quia quo tempore naſcitur, non po- er eo tekunne telt diclluus hæres patri. quia eſt in poreſtate aui, nõ dius ugiet pattis Vr ſuus xres quis naſcatur, oportet eum in lVn Potelate elle vt ſupra diximus, ſub tit. de liber.& menno: Pofthu.hxredinſtit. Eſt locus communis de ſuo he amem n rede. Qus ſuus hęres ſit. Quid igitur dicemus, ii te- s bolkin t ſtamento aui præteritus eſſe dicatur,& naſcatur vi- atur,yt iür uo auo an ſaltem rumpat teſtamentum aui? Dubi- n poſtettvt tatio ex eo naſcitur, quod naſcitur in poteſtate aui. non rrini Vnde videtur rumpere aui teſtamentum, quaſi ei ania euim agnaſcatur. Sed lureconſultus ait, eum nõ rumpere xprebimfu tettamentum aui: quia etſi naſcatur in eius poteſta- erit prionnme temontamen naſcitur ſuus. quia pater eum præce- t. Duo ſunt neceſſaria vt quis naſci ſuus dicatur. 11 ueretan, umum vr ſit in poteſtate: deinde vt eum nemo nudfectu9e amtccedar. Sequens quæſtio eſt de bonorum poſſeſ- ßdeemt, fione cötra tadulas, de querela inofficioſi teſt— leds eip querela inofficioſi teſtamen a ti. onamus fllium emãcipatum, à patre milite præ-
teritum el 30 1 m elle teſtamento: an dabitur bonorum poſ- ö ae TElslo contra tabul Ilicetepll vnum ſ. 43 au Vnum ſupereſt reme
1 rolils 2 mdte wendum in quo præteritus eſt. Et breui- Wn, pato Wen 3 elt bonorũ poſſeſsionem filio emanci- or dſct 4 contra tab. patris militis, ad bona ca- tpele editel rerilt 29.l Amilite.§.vlt. Filius proponitur præ-
lc canra ah nlluumxpatri datur bonorum poſſeſsio dpos eidiungurde Maà parente quis manu. ſed tamen ex- 9 ahc nen däres,quar m liberam habet adminiſtratio- fn conſtid querela inofficioſi teſtamenti apertæ ſunt ei hela h D. eltis Dnes juris Veteris de inoffic. teſta. tam in 1 Seltts, qaam in Codice. l. Papinianus. 8.§. Papi-
In Tit. De militari teſtamento.
m accipiuntur pro verbis directis, vt hic di-
atris ei filio emancipato. hoc dium Pretorium contra pater-
577
nianus.& l. ſi inſtituta. 27. 5. de inofficioſo. ff. de in- offic. teſta.& l. de inofficio..& l.teſamentum. 24. C. eod. Sed dubitatur à pleriſque, an hoc ius corre⸗ ctum ſit conſtitutione Iuſtiniani? Quæitio naſcitur ex interpretatione verborum Iuſtiniani in§. inæc quidem. in Nouel. conſtitut. 115. vt cùm de appel. Sed admonui ſuprà mhil immutatum eſſe conſti- tutione Iuſtiniani. Vnde dicendum eſt antiquum ius hic manere incorrectum. 6 Poſtrema quæſtio eſt de Falcidia. Hoc enim ad teſtamentum militis pertinet:& ex teſtamento mi- litis hoc conſequitur, cum legata excedunt dodran- tem hæreditatis: an poſsit detrahi quarta pars ex le- ge Falcidia? Et breuiter dicendum eſt Falcidiam ceſſare m militis teſtamento. l.ſi certarum. 17.§. vlt. fl.hoc tit.L. In teſtamento. C. eo. In teſtamento mili-= tis ſola eius voluntas ſpectatur, Falcidia detrahitur
contra voluntatem teſtatoris. Teſtator cùm legat
omnia bona ſua, vel vltra dodrantem hærèditatis, dubium nõ eſt quin velit ea pręſtari ab hærede ſuo. Atque ideo illa quarta pars derrahitur contra vo-
luntatem teſtatoris. Hoc ius antiquum dicitur cor-
rectum eſſe vulgo Iuſtiniani conſtitutionc. Nouel-
la 1. de hæred.& Falcid.§. pen. Iuſtinianus poſt lon-
gã diſputationem de detrahenda quarta parte ex l.
Falcidia. ſubiicit tandẽ ſe velle locum habere con-
ſtitutionem ſuam in omni perſona, ſiue ſit priuata, ſiue militaris. cum expreſsim ſit mentio facta mili-
taris perſonæ, non viderur dubitandum eſſe, quin
priuilegium militum omnino ea conſtitutione an-
tiquatum ſit. Poſſunt tamen verba cõſtitutionis in- telligi de perſona hæredis,& non de perſona teſta
toris, ſi quis diligenter expendat& cõſideret totum
contextum eius conſtitutionis, que prolixa eſt. Sanè prolixitas& obſcuritas cauſa fuit huius opinionis,
iudicio meo. Iuſtinianus nouũ ius inducit. Vult, niſi
hæres inuentarium fecerit bonorum, vt cogatur in-
tegra legata præſtare. Deinde multis verbis docet rationem eius inuentarij deſcribendi:& ſubiicit ſe velle conſtitutionem habere locum in omni perſo- na, ſiue ſit priuata, ſiue ſit militaris. Quæ verba vi- dentur ita accipienda eſſe, vt ſiue miles ſit hæres in- ſtitutus, Kue priuata perſona, non poſsit detraherc quartam partem ex lege Falcidia: niſi inuentarium
bonorum deſcribi curauerit. Nos autem hic loqui-
mur de milite teſtatore. Hæc ſententia mihi vide.
tur probabilior eile, etſi diu opinio vulgaris ſit re-
cepta. Hactenus de teſtamento militari.
1N TIT. I1.
DE ACQVIRENDA VEI. OMITTENDA HREDITATF.
CA B. 7.
— Vb ritulis ſuperioribus oftenſum fuit, quibus modis hæreditas deferatur: nunc videndum eſt quibus modis hæreditas
A delata acquiratur vel omittatur& repu- dietur. Hæc tractantur hoc tit. quę ad acquiſitionem hæreditatis pertinent vel ad eiuſdem omiſsionem:
ſub qua heres cui delata eſt hereditas, poteit vel hę-
reditatẽ acquirere, vel omittere. Hoc elt argumentũ huius tituli, cui teſpõdent alij duo tituli in Codice Aeeeee läczLalg re 8

578
/.
Iuſtiniani. Eſt titulus de iure deliberandi, qui ſic in- ſcribitur, De iure deliberandi,& de acquirenda hæ- redicate.& tit. ſeq. de repud. vel abſtinen. heredit. Iu- ſtiniauus in compoſitione Codicis fui cõiunxit ea, que pertinebant ad ius deliberandi& acquirendam hereditatem: quæ verò ad repudiationem heredita- tis pertinebant ſeparauit. In Digeſtis coniunxit ea quæ pertinebant ad hæreditatem acquirendam& omittendam: ſeparauit autem ea quę pertinebãt ad 1us deliberandi. In initio huius diſputationis per- auam obſcurę, incipiemus ab explicatione ipſius ti- tuli. Titulus eſt, De acquirenda velomittenda here- ditate. Vidẽdum eſt igitur quid ſit hereditas: Cuͤm enim dicimus hereditatem acquiri, vel omitti, ne-
ceſſe eſt vt intelligamus quid hereditas ſit: quod ver
bum vulgò notum non eſt. Ab omnibus idiotis&
imperitis hoc verbum vſurpatur tanquam notum vulgò. Hereditatem vulgus accipit pro rebus, quas
reliquit defunctus hęredi ſuo. Hanc loquendi ratio-
nem ſecuti funt& viri eruditi plerique, Cicero de- finit hereditatem pecuniam eſſe, in Lopicis, Here- ditas, inquit, eſt pecunia,&c. Cicero cùm definit he- reditatem, nõ tractat ius ciuile: tractat dialecticam: docet rationem definiendi. Et quia ad Iureconfſul- tum Trebatium ſcribit, obiter adducit exemplum ex iure ciuili: oſtendit quomodo eſſet definiendum. In ea igitur re neglexit ſubtilitatem iuris& ſequu- tus eſt morem loquendi vulgi. Adiecit Cicer. nec ca legata teſtamento, vt oſtenderet legatarium hæ- redem non eſſe, quamuis pecuniam capiat morte alicuius. Adiecit etiã Cicer. aut poſſeſsione retenta. fieri enim poteſt vt morte alicuius retineat poſſeſ- ſionem. Hæc adiecit tanquã differentiam, cui addit Alciatus verbũ confecta elt, quod reiiciendum eſt. Cum enim quis definit hereditatẽ pecumam eſſe, quæ morte alicuius peruenit, nondum plena eſt de- Autioaddendum erat quæ nec alicui teſtamẽto le- gata eſt:ac nec quidem ſic plena eſt, ſed addendum fuit, aut poſſeſsione retenta.& ita cõfecta eſt defini- tio. Sic ſolet vulgus hereditatem accipere. Sca iuris noſtri auctores diſtinguunt hęreditatem à rebus he- reditariis. Et re vera magna differẽtia eſt heredita- tis& rerum hæredirariarum. Iurecõſulti noſtri non definiunt herediratem pecuniã eſſe, que morte de-
functi peruenit,&c. Sed definiũt, ius eſſe vniuerſum defuncti, quod defunctus habuit. l.ruhil aliud. fl.de
reg. iur. L. hęreditas. 0. flide petit. hęredit. Definiunt
Iureconſulti eſſe ſucceſsionem iu ius vniuerſum de- functi, quod habuit tẽpore mœurtis ſuæ: vt oſtendant eum hæredem dici, qui ſuccedit in locum defuncti, etſi nullæ res fortè hæredirt arię ſint: vt intelligamus
heredem eſſe ſucceſſorem in locum defuncti, reprę- ſentare perſonam defuncti, etiã ſi nihil in bonis fit: etiamſi hęreditas ſoluendo non ſit, Si aliter accipe- remus, is qui teſtatur ſe velle ſuccedere in locũ de- functi, ſem per detractaret ſolutionem æris alieni: diceret Ce heredem nõ eſſe: non conueniretur à cre- ditoribus hæreditariis. Sic videtis neceſſariam eſſe
diltinctionem hereditatis à rebus hereditariis. Quia
qui ſuccedit in locum defuncti,& repreſentat etus perſonam principaliter, quod habebat defunctus, per conſequentiam capit, quamuis nihil reperiatur
in illius patrimonio: nihilominus recte heęres dicen-
dus ſit. Hinc dicitur hęreditas, nomen eſſe iuris. Hę-
Franc. Duareni lurilconſ.
reditas numeratur inter ea, quę incorporalia ſum quę non ſunt, ſed intelliguntur, vt verbis Ciceronis vtar. Occurrunt pleriq; loci in Pandectis noſtrii 1
uibus dicitur hereditas nomen eſſe iuris. lpecun
ͤͤſͤſͤſͤſͤſſſ
— .—
verbum.§. hereditas. f.de verb. ſignifi.& l. hæredita. gA
tis appellatio. ff. co. l.bonorũ appellatio. co. tit. Hu
ſimile eſt quod dicitur in l. hæreditas. ff. de petit. he.
redit. Sic accipitur hæreditas in hoc titul. de acquirg
hæred. Cùm enim dicimus acquiri hæreditaté:non
tantùm acquiri dicimus res, quę reperiuntur in trimonio defuncti: ſed quicquid iuris competiit de
functo, vel in defunctum,& in eius heredem tranſ. fertur: quia ſuccedit in eius locum& habetur loc ig-
defuncti. Sic accipitur in tit. de hæred. vel act.vend
Hæreditas nomen iuris eſt. Qui hæreditatem emit
non dicitur emere corpora hæreditaria: ſed tamum
ctum. Hinc apparet quis ſit vſus huius diſtinctionis Seneca ridet accuratam ineptiam Iurecõſultonm qui diſtingunt hæreditatem à rebus hæredlitali qui negant vſucapi poſſe hereditatem:res heredi rias vrucapi poſſe aiunt: ſed is magis ridenduse
illud ius quod competit defuncto vel côtra delm.
qui de rebus à ſe non intellectis ira leuiter pronmn.
ciauit. Hic quæri ſolet an idem ſit bonorum yoſſeſt ſio& hereditas. Aut, quid inter hæreditatem& bo.
norum poſſeſsionem interſit. Intelligam Tytones
bonorum poſſeſsionem, eſſe ſucceſsionem untqt-
ctionis pretorig. Bonorum poſſeſsio eſt ciuli iie
ceſsio: ſed quæ iuris tantùm Prætorij eſt. Cimqus iure tantùm Pretorio fuccedit in ius defuncti, gdi- citur bonorum poſſeſsionem accipere. Bonoum poſſeſsio non eſt detentio rerum, quamuis poſ re, ſignificet res detinere. Eſt nomen iuris: ficut he reditas, quamuis verba ex quibus componituri deantur ad detentionem rerum& apprehentio quandam referri. Succeſsio quædam iuris eſtvte citur in L3,§. Hereditatis. ff. de boꝑ. poſſ. Eſt& vüt tum vocabulum apud veteres. Cicer. lib.. epiſta Trebat. hoc verbo vtitur. Sed cur hæc ſucceſioiſ xeditas nõ dicitur, cùm præſertim conueniat dehi tio hæreditatis? Sed ideo is, qui ſuccedit iure Pret
rio tantúm non etiam iure ciuili, dicitur bonoru
poſſeſſor, non hæres. quia Prætor eum hæredẽ ſac re non poteſt, qui iure ciuili non admittitur.5.— autẽ. Inſtit. de bono. poſſ. Lex certis perſonis dt hæreditatẽ. Prætor aliqua æquitate ductus alias o ſonas admittit ad hereditatem: non tamen ess hæredes, Hæres eſt nomẽ legitifnum. Prætoritas ne videretur apertè contra leges facete, dicit ſ norum poſſeſsionẽ dare. hoc viſum eſt ciuilius:ci Prętor ſupra leges publicas non eſſet. idq́; colliii ex l. cùm ſponſus,§. ſi res talis ſit. ff. de publtiujm actio.& in edicto ex quibus cauſis maiores grum. quibus locis dicitur Prætorem nihil leges inducere velle. Sed de poteſtate Pretoin alias doeuimus plenius. Bonorũ poſſeſsio, u quędam eſt Pretoria. Eſt hereditas Pretonis b velit ita loqui. effectu enim heredes ſunt enn loco heredum eſſe, ac pro heredibus habeꝛl len 1.2. fl. de bon. poſſeſ.& Lhæreditatis.fde ſcb ga. XXl. Pretor. de reg. iur. Vnde in eos& eis„ les actiones, ſicut in eos qui iure ciuili hęredes un dantur directe. Vtilitatis cauſa receptumẽ da cos vtiles actiones dentur. Vlpianus in lnſtin 3
erüleccom 2 ij cam

eligun Rin re nd cas acti litag ahae mus vti
ones, quę dantur vocant fictitias, quas dici- les. nam quamuis heredes non ſint: tamen utatis cauſa hæredes ſunt& pro heredibus ha-
Kbe nhike Vn Ex his intelligitis quid ſit hereditas, quid bo- donori bzin beri oſſeſsio, quid inter bonorum poſſeſsionem
Je norum-„dilLd 1e
uerinlh— interſit, vſus eſt compoſitor Pande- wrelt ni NAn erbis generalibus, De acquirenda, vel omit- dimenhn Garü, ditate. Acquirere hereditatem verbum
dicimas, here nasaggate tenda he ſt. Omittere hereditatem æque generale
daend 5 Bce r⸗ eſt inſcriptio huius tractatus, vt cõ- du cäut und e 8 retur quicquid ad acquiſitionẽ, vel omiſsio- tinwyncußg 3 nitner ſiue extraneus, vel ſuus acquirat, vel
neusbumii he„ue abſtincat, vel repudiet. Adire hęredita- dut m ic denb aleu tur extraneus, quaſi ad hereditatẽ ire, quam uris ctQikn bun nuun habuit, quod non conuenit ſuo hæredi,
corpora enten uus beres dicitur ſe immiſcere. lin ſuis. 14.ff de ſuis
bett defuſ legit hæred. Simile eſt diſcrimen in omiſsione. quis ſt Tluhun 3 vlar dicitur heres extrane us, abſtinere ſeruus, dam neptamla ſed hoc diſeiimen plerunque confunditur.
editatem äna Adexplcationem tituli docuimus, quid ſit hæ- dolle herütann reditas quidſit hereditatem acquirere, hęreditatem Uunt: ſedis m omittele, nereditaté repudiare, ab hereditate ſe ab- nimtellctnn flnete. lam videndum eſt, cur ita inſcriptus ſit hic dlet anicemliitm titulus,de acquirenda vel omittẽda hereditate. Sed ae quid inerem ideo alternatio hic adſcripta eſt& diſtinctio: quia
am inrekirlnt lberum elt heredi, cui delata eſt hereditas, eam ac- nem, eſſ luoc quirere vel omittere:id ſignificat hęc inſcri p tio, D e enorum aſtöne acquiren. vel omitten. hæred. Et huc pertinet quod
S tantum Dam dicitur in l. nec emere. C. de iure delib. Nemo com
rio fuccedtinil— hereditatem adire: quia damnoſa eſt fortaſ-
dſeſaorrm er V arbitrio ſuo lxæres hæreditatem ſibi delatam, vel ete niotemſe acqpitit vVel omittit: quod eſt intelli Leudumn. Pre⸗ Ehanna terquamn in calibus exceptis: nam ſeruus heres inſti- lneie P tutus àdomino ſuo neceſſarius eſt hæres. tit. de hæ- vetba rates red.qualit.& differ.§.1. Non eſt enim ſeruo inſtitu- onemh rrmüf to liberum hæreditatem omittere, vel acquirere. ucceſid gala⸗ Alter calus eſt in ſenatuſconſulto Trebelliano, icatisfidebust an quis rogatus eſt hæreditatẽ reſtituere ex cauſa pud retnsi fdeicommibiinſtante fiddeicommiſfario poteſt co- voitur Kich 9 g¹ periculo fideicommiſſarij eam hereditatẽ adire, cuͤm prasänn vt eam ei feſtituat.l. qui poterat. fl. ad Senatuſconſ. d ideo ulun Trebel. Alias nemo cogitur adire hæreditatem:hoc am iufecdlh enim eſſet iniquum, quia heres adita hereditate im- esqui Imxa plicatur omnibus oneribus hæreditariis, etiã ſi hæ- lure cubmni reditas loluendo non ſit. l. quæ dotis. ff. ſolut. matri. o poll lure Hxc de tituli explicatione. Cùm autem huius titu- nMüllk ue ſunt partes, vna de acquirenda hæreditate, nus alkerade omittenda, nos ſeparatim de vtraq; diſpu- unn taturi ſumus ac primùm, de acquirenda hereditate.
— — ——
ubl 1. 9...„. K les la. ni Tnlh locus occurrit, de cauſa ipſius acquiſitio- ½. C.
non poteſt acquiri. Preterea ſcien- dis, cui defertur hæreditas requiri-
ecu el quiritur habilitas perſonæ. Oportet
da mh
Ne, emm taſen,
vebus De dlem elſe perſonam hæredis ‚vt adire poſsit. ku 1 Et in deunnibts nos ſigillatim dicemus ac ordine. iur,” aule c mls de hæreditate delata. Iureconſultus in
„ †.Celata.. 1 i ſixde vetb. ſignific. interpietatur delatam
In Tit. De acq. vel omit. hæred.
579
hæreditatem, quam quis poſsit adeundo conſequi. Tüc intelligitur alicui delata eſſe hæreditas, vel te- ſtamẽto vel lege, cùm adeundo poteſt eam obtine- re, cùm nihil im pedit: quominus hæres ſi velit cam acquirat, cùm ad acquiſitionem nihil ſupereſt, niſi declaratio voluntatis heredis. Sic accipitur in l.1 5. decretalis. ff.de ſucceſſo. edict. cùm ait Iurecõſultus decretalem bonorum poſſeſsionem repudiari non Poſſe: quoniam ante decretũ nondum delara eſtat b quę nondum delata eſt, repudiari non poteſt: poſt decretum ſera eſt repudiatio. Decretalis bonorum poſſeſsio eſt, quę non datur ex edicto ſine decreto Prætoris,& cauſę cognitione, vbi cauſe cognitio neceſſaria eſt ibi decretũ Prætoris requiritur. l. nec quicquam. 9.§.vbi decretum. ff. de offic.procõſ. Sed de repudiatione dicemus ſuo loco. nũc inſtituta di- ſputatio eſt tantùm de acquiſitione hereditatis, ſed obiter eum locũ adduximus, qui ad repudiationem pertinet, vt oſtenderemus quomodo intelligendum eſſet quod dicitur, hæreditatem eſſe delatam alicui, oportere vt adeatur. Hoc exẽplis demonſtrandum eſt. vnum exemplũ eſt in l. neminem. 27. ff. hoc tit. Hominis adhuc viui hæreditas non dicitur delata eſſe,& ideo acquiri non poteſt. Si quis ſe pro hære- de gerat in bonis hominis viui: ſi quis teſtetur ſe heredem eſſe velle eius: quia fortè heres eſt inſtitu- tus in eius teſtamento, non poteſt hæreditatem eius ſibi acquirere vlla aditione: quia nondum eſt dela- ta, ac ne vlla quidem hęreditas eſt hominis viui. l.1. de hæred. vel act. vend. idq́; patet ex definitione he- reditatis. Aliud exemplum eſt in l. quã diu. 39. ff.hoc titul. Cùm quis teſtamento hæres inſtitutus eſt, qui extraneus eſt, qui ex legitimis hæredibus non eſt,& is nondum excluſus eſt repudiatione, vel tempore, hereditas non poteſt dici legitimo hæredi ab inte- ſtato delata efle. Ideòq; eam acquirere non poteſt, etſi fortè cam prius adictit, antè quàm delata ſit. ea enim aditio nullius eſt momenti. Simile eſt in lin pluriũ. 6⁹. l. hoc tit. vbi Iuriſcon. Paulus ait, 4 ſcriptis hæredibus teſtamẽto incipienqum, deinde traniitus fit
ad eos ad quos legitima hereditas pertinet ab inte-
ſtato iis excluſis, qui teſtamẽto hęredes ſcripti ſunt. Obſeruandæ ſunt tamen exceptiones quædam hu- ius regulg Reperiuntur quidam caſus in quibus le- gitimus heres prefertur ei, qui teſtamento ſcriptus eſt. l. 80. ſi quis ita heres inſtituatur. ff. de hered. in- ſtit. Quidam hæres eſt ita inſtitutus, S⸗ legitimus hæ- res hereditatẽ vindicare noluerit, Titius hares eſto. lic potior eſt cauſa legitimi heredis, quàm ſcripti. Con tra hanc regulam, quidã exiſtimant, legitimum heę- redem ex teitamento ſuccedere, quę ſententia à no- bis confutata eſt ſub tit. de condit. inſtit. Nã legiti- mus heres non ſuccedit ex teſtamento: ſed ab inte- ſtato potius. Nec mouere nos debet quod diſſentiẽ-
tes aiurt, voluntatem teſtatoris hic certam eſſe: nec
curandum eſſe quibus verbis teſtator hæredem in- ſtituat. Igitur, propter voluntatem teſtatoris, videri legitimum heredem ex teſtamento vocatum eſſe, & hæredem inſtitutum eſſe. Sed ego dixi ſupraà, in- ſpiciendum eſſe guid teſtator voluerit. ſpectandam eſſe teſtatoris voluntatem: nec multum referre, qui- bus verbis vſus, heredem ſibi inſtituat. 1. 3. de liber. preter. C.& l. quoniã. 15.. de teſta. Si appareat te- ſtatorem voluiſſe eum hæredem inſtituere, res ex- 3 CE 2

580
edita eſt, nec vllam dubitationẽ habet: ſed credi- bile eſt teſtarorẽ velle ius legitimæ ſucceſsionis re- ſeruare hæredi legitimo.l.vel ſingulis. 35. fl. de vulg. ſubſtit.& propterea dicimus in formula Galli Aqui- lij his verbis, Si filius me viuo, moriatur,&c. filiũ non
videri inſtitutum eſſe hęeredẽ: ſed ab inteſtato potius
ſuccedere:& ſi inſtitutus non fuerit, in eo caſu poſſe dici teſtamẽtum nullũ, propter præteritionem eius. Tertium exemplum eſt in l. quandiu.3. f.hoc tit. Cuùm duo ſunt gradus heredum inſtitutorum in te⸗ ſtamento,& nondum excluſi ſunt vel rep udiatione, vel tempore hæredis inſtituti in primo gradu, here- ditas non poteſt adiri ab his, qui inſtituti ſunt in ſe- cundo gradu. quia nondum eſt eis delata hereditas. Idẽ dicitur in l. quandiu. 68. f eo. hoc tit. Katio ma- nifeſtiſsima eſt: quia ſubſtitutio conditionalis eſt in- ſtitutio, vt ſuprà diximus ſub titul. de vulg. ſubſtit. Cuùm quis ſubſtituit aliquẽ, inſtituit ſub conditione,
Si primus hæres nõ erit. l. in ratione. 11.§. quod vul-
go. fl. ad leg. Falcid. Hac ratione fit, vt cùm plures gradus heredum ſunt inſtitutorum in teſtamento, ræſtituatur nonnunquã tempus primis hæredibus ad adeundam hereditatẽ, vel repudiandam, vt ela- pſo eo tẽpore, hæreditas delata ſecundis heredibus, poſßsit ab eis acquiri.l. quandiu.6 8. ff.hoc tit. Ne quid incommodi conſequantur ex ea re: ne magno in- eommodo afficiãtur ob eam cauſam ſecundi here-
des ſubſtituti, neceſſarium eſt remedium Prætoris,
de quo diximus ſub ritulo de iure deliberandi. ait enim prætor ibi, præſtituendum eſſe tempus. quia
nullum tempus definitũ reperitur intra quod adire
hæreditatẽ heres cogatur, cui delata eſt hæreditas: vt faciat ſubſtituto locum. Vulgo tamen receptum eſt vſque ad 30. annos poſſe hæreditatem acquiri,& adiri, quæ ſentẽtia mihi probabilis eſſe videtur. Ple- rique tamen nullo tempore exiſtimant poſſe exclu- di hæredem, ſed mihi viderur cõtraria opinio pro- babilior eſſe& vtilior: vt ſpatio lõgiſsimi temporis excludatur hæres. Mouemur hoc argumento, quòd omnes actiones ſiue perſonales, ſiue reales tolluntur hoc tẽporis ſpatio.l.ſicut.& l.omnes. C. de preſcrip. 30.anno. Si actiones, quæ iã nobis quæſitæ ſunt, tol- ſuntur hoc temporis ſpatio: multo magis adeundæ
hæreditatis ius, Multo maior ratio eſt in hoc iure
adeundę hæreditatis, quam in actionibus nobis cõ- petentibus. Actiones nobis competentes dicuntur in patrimonio noſtro eſſe,& co auctius noſtrum pa trimonium,& amplius dicitur. Nõ idem dici poteſt de hæreditate delata ante aditionem: vt dicitur inl. 63. protia rerum. fl ad leg. Falcid. Et ſi cui delata ſit
hæreditas, quam nõdum adierit, non poteſt dici lo-
cupletior eſſe. Hoc differt aditio hęreditatis, quę iu-
ris ciuilis eſt, à bonorum poſſeſsione, quæ eit iuris prætorij. de quo diſcrimine aliquid ſupr. diximus, ad interpretationem tituli. Iis enim qui iure præto- rio ſuccedunt, Prætor aliud tempus præſtituit. nam præſtituit centum dies, ſi extranei ſint, aliis autem præſtituit tempus vnius anni. l.1. de ſucceſ. edict. Re- media Prærtoria alia breuiori tempore finiuntur, quàm quæ competũt iure ciuili.vt Inſtit. de perpet. & tempo. actio. Quinimo accidit nonnunquam, vt is, cui delata eſt hæreditas, ne triginta quidem annis excludatur, ſed ſexaginta tãtùm, aut etiam longiori temporc. Ego proponam cexemplum& ſpeciem in
Franc. Duareni luriſconl.
qua hoc poteſt accidere. Ponamus filium Apaur hæredem inſtiturum eſſe, qui ſi inſtiturus hæresn 1 eſſet, nihilominus patri ſuccederet ab inteſtato un filius, ſi non adierit hæreditatem intra triginta at nos ex teſtamento, nõ prohibetur ab inteſtato adir poſt lapſum eius temporis. Si alius eſſet Pnſtitutun 3„
quàm filius, is haberet ſpatium triginta annoru 1 ad adeundam hæreditatem ex teſtamento. Et h 4 lapſum eius temporis, filius ab inteſtato adire vo lens, rantum temporis habet: vt ſic vſque ad ſexa. ginta annos hęreditatem poſsit adire. At in hac ſpe⸗ cie vtrunq; ius concurrit in eadem perſona. Et cer.
tum eſt ex his, quę diximus ex d. l. quãdiu. o8. ſ.hoc tit. in cauſa inteſtati nõ currere tempus ante quam
cipiat, currere, conſtat hereditarem non deferri al
certum ſit adiri non poſſe ex teſtamento. Si nonin. n.
alios: niſi poſt ſexaginta annos: Imò produci poteſt 7
hoc tempus longius. Nam etſi ſpacio triginta an. norum excluſus ſit ne adeat ex teſtamento:& alio.
rum triginta annorum ſpacio excluſus ſit, ne adeat 3 ab inteſtato, tanquam filius, tamen non prohibenns 5 eam adire tanquam vnuis ex agnatis„Ex capite 7n. b de legitimi. Et certum eſt, in ſucceſsione pletoria
filium ſibi ipſi ſuccedere. l.l.§. ſed videndum ſd
ſucceſſedicto. filius, qui eſtexcluſus temporene al. bga
eat hereditatem ex iuriſdictione prætoria: nepetat bonorum poſſeſsionem à Prætore. quia exchlus 5t anni ſpacio: poteſt tamen petere ex capite„Vnde legitimi: quia inter agnatos reperitur,& datur ei alius annus ad petendam bonorum poſſeſsionem ex hoc capite agnatorum. Hoc eſt certum in ſuc-
ceſsione pretoria. Cur igitur idem non dicemmin aditione hereditatis, que eſt iuris ciuilis: Eademct
ratio triginta annorũ in additione hereditatis, qu iuris ciuilis eſt: quæ eſt vnius anni in bonorũ poſeel ſione, quæ iuris eſt prætorij. Ergo cum excluſus petenda bonorum pofſeſsione ex vno capite, a num alium habeat ad petendã bonorum poſeſ nem ex alio capite,& ſibi ipſi ſuccedat:conſequ eſt idem dicendum eſſe in aditione, quæ iurisc lis eſt: vt quamuis excluſus ſit ab adeunda hęt tate tanquam filius ex vno capite ſpacio ttigi annorum, vt aliostriginta annos habeat ad ade dam hæreditatem ex alio capite, hoc mihi vide probabilius, quamuis plerique diſſentiant. Hocvi detur durum eſſe pleriſque, quòd tantum temponl detur, quo non, niſi ſexaginta annis excludatur quus ab adeunda hæreditate, propter preſcripriones qit æquitate magna inductæ ſunt. Sed poſſunt creduo. res petere vt cogatur ante tempus tantuùm declat re ſuam voluntatem. Et hic eſt vſus edicti deuit deliberandi. Difficilior quæſtio eſt de ſuolien an ſuus hæres ſicut extraneus hoc ſpacio temhor- excludatur ab adeunda hærcditate? Quæſtiof det ex interpretatione l. licet. 8. C. de iure 1 ibi, Longi temporus præſcriptione,&c. Diocletia hoc reſcripto loquitur, de longi temporis pfre ptione, id eſt, de præſcriptione decem. aurſgnn annorum: de præſcriptione verò longibim um poris triginta annorum, non loquitur. quaſiſoo 1 ſerit Diocletianus, etiam ſuum hęredem ſaco giſsimi temporis excludi poſſe. Deinde addt mh Diocletia. tamen ignorantes, c. Sed ego puto g.
erhondln benk uncitmy neueuun d¹
4 GMgle ceeti
oheevt auc
„
tem reſcripti cuiuſdã eſſe. hoc puto relcriptun h In

Dproliie
Dords. Aäün s delatam elie e. Wel 1 t larim ae aut vigint'
datem e näud 8,lus bi n nnnde
3 b obi aün 1 urltin ealen, 1 Aumus Adl 3 90 currere 1 A olleex tedame
therclin da annoolmdy
N an eil haon
=
—
6
— — —
le adeates tehm
m pacio ecli m llius amenm vI ex agu um et, jnlurac dere. 1.. ſel Tl qui eſtexcluioun uriſdichione n nemäDrecore du tamen peterent ragmaroy fepecm endam bononm, torum. Hoc edtcr Lurigititemm »que ettiuban- in adoincrei eſt vnisamin prætof Ipe⸗ ofleſßioresm’ ad petendimm Kiii jitrs b eſſe in adiöor,g exchiisſüil⸗ Sex VDo cle triginna un
3
In Tu. De acq. vel omit. hæred.
inter certas perſonas, cùům ex facto in- præſcriptione longi temporis quære- nwoonererur hæredes fuos, cum ignorarẽt ſerer ſibi hæreditatem intra decem annos, on adiiſſe hæreditatem. vnde ad pro- tionem, ita reſpondit vt in d. l. licet. rgo mihi videtur, quãuis hoc eſt con- pore non excludi ſuum hæredem:&
hoc nterelie in ſuum hæredem& extrancũ, quòd extraueus excludatur ſpacio longiſsimi temporis: autem nullo tempore excludatur. Nam hære- he lui O iure hæredes fiunt: nec vlla aditio in eis ſara diin ſuis. f. de ſuis& legit. hæredib.. ui fant in poteſtate. ff.ſi quis omiſ. cauſa teſta. l. WFüs K de lib.& poſthu. hæredib. Qui enim ſunt
date, ſt eheneane elt:& hoc adeo verum eſt, vt ſi ſectemus, neceſſarij ſint hæredes, velint
cauſa,
outam quæ Probabillus e
trouerſum tem
jus ciuile
nolinriure amen prætorio datur eis facultas abſti-
nendi.§..& 2.Inſtit. de hæred. qualit.& differ.1.. necelaris. Hic.ff. Sed nos mouere non debet, quòd benefccum&ius abſtinendi habeant. non enim mi- nus funt hæredes ipſo iure. Hoc enim beneficium abſtinendi, fauorem eorum reſpicit. beneficium ab- ſtinendi habent, ſi velint. I.ſi filius. 10. qui patri. ffrde vulg ſubſtit. Vnde non debet conuerti in corum in- commodum. Noceret autem, ſi propter illud bene- Sclum abſtinendi excluderentur ſpacio temporis, nec poſſent hæredes elle. Hæc de tempore legiti- mo, quod præſtituitur a Prætore. Addehdum elt,&
empus quoque à teſtatore nonnunquã ſtatui poſſe,
cuius temporis lapſu excludatur hæres inſtitutus,& locum faciat ſequentibus ordinibus. Hoc colligitur exlſi quis hæres. 71. hoc.tit. ff. Jitius hæres meus eſto, ſ' intnacemum dies hærediiatem meam adierit:& niſi adierit hreditué intra centum dies, Mæuius hæres eſto. Hoc ſpacio temporis excluditur primus hæres,& facit ſecundo hæredi locum. Hoc videtur nobis ſu- pereſſe ex formula antiqua cretionis. Sic ſolebat he- res inſtitui cim cretione, vt auctor eſt Vlpia. in In- ſtit. tit.22. qui hæred. inſtit. poſſunt. Titius hares meus efto, erninq, in centum diebus hæreditatem meam, qui- bus ſcieris potueriſce,& niſi creueris, exhæeres eſto. Vn-
atim ipſo iure hæredes fiunt: nec ad-
581 expectandum eſt. Vt intelligatis vſum huius rei, vnum tantùm exemplum adferam. Lege cautum eſt, decem dies dari damnato ad appellàdum. No- uella de appel. ad perſequendam verò appellatio- nem vnum annum. C. de tempo. appel. Illlud tem- pus anni, quod datur ad perſequendam appellatio- nem currit poſt illos decem dies. Sed ponamus ſta- tim appellaſſe condemnatum, non exſpectato illo tempore decem dierum, nõne incipiet currere tem- pus illius anni, quod datũ eſt ad proſequendam ap- pellationem: Hoc receptum eſt ab omnibus. eadem eſt ratio, quæ eſt in his exemplis. Cœpimus oſlen-
dere, quando hæreditas delata eſſe di catur, aut non
—
de quæritur in hac l. ſi quis hæres. Teſtator ita ſcri-
Plit in teſtamẽto ſuo, Titius hares meus eſto ita vt hæ- reditatem adeat intra centum dies: ſi non adierit intra tentum dies poſt illud tꝰpus, Mæuius hæres eſto. Statim decebit ante finem illius temporis primus hærcs. quætituranſtatim ſecundus heres admittendus ſit?
i ſpectemus verba teſtatoris, non videtur ſtatim æres eſſe admittédus: niſi expectato tempore. Sed, inquit Paulus, hoc non eſt receptum vt ſubſtitutus
b uim diem aditionis expectet. Non enim vide- 3 haee voluntas teſtatoris. Inſpiciendum eſt mule eß bus adſcripſerit teſtator. Et ſanè veriſi- e l anc kuiſſe voluntatem teſtatoris, cùm hoc enh aikpütve Mæuius, poſt illud tempus hę- mum helc d berabat tanto tempore victurum pri- rusaufset m. Et hinc illud vulgare manauit, f i- usain dcnnionis,finitam eſſe dilationem. quam- Mrone le. urnin innouandum eſſe pendente ninnosnn 4 f 1a.§. alieno. ad Senatuſc. Trebel. expectedu me ſemper an fruſtra illud tempus .1 fruſtra expectetur illud tempus, illud
dicatur. Varia exẽpla adduximus huius rei demon- ſtrandæ gratia, quibus addendum illud eſt, quod di- citur in l.cum quidam 30.§. quod dicitur. ſf.hoc tit. Hoc fortè dictum fuit à Sabino luriſconſulto. Hoc enim ſcriptum fuit ad Sabinum. Nam ad Sabinum libros ſcripſit Vlpianus. Hæc not. Vlpianus ad ca verba Sabini. Huic ſimile eſt quod dicitur in l. ven. tre pręterito 83. in prin. fl. hoc tit. Poſthumus pręter- itus eſt, qui adhuc eſt in vtero. proximus à poſthu- mo, id eſt, qui defuncto ſuccederet: ſi poſthumus non naſceretur, non poteſt perſequi hæreditatem. quoniam ea delata nondum eſt. Ei enim delata di: citur hæreditas, qui ſi vellet cam adiret. At hic non poteſt adire ſi velit. Nam ſi naſcatur poſthumus ex- cluditur, cùm is qui in vtero eſt antecedit alios, lo- cum habet quod hic dicitur. Sed quæritur, an hoc
dictum Sabini intelligendum ſit tam de ſuo hære-
de, quàm extraneo? Ego aliàs dixi, nihil hic referre, an fuus hæres ſit, an extraneus is, qui hæreditatem acquirere vult, cùm mulier prægnaus eſt,& ventre pleno eſt, at cum mulier creditur preguans eſſe, que tamen non eſt, aliquid intereſt inter ſuum hære- dem& extrancum, vt mox dicturi ſumus:& hoc colligitur ex d. l. ventre. In ea. lege ibi, Ergo ſi ven tre pleno ſit mulier,&c. His verbis ſignificatur, cùm ventre pleno eſt mulier, interim hæreditatem non deferri hæredi etiam ſuo, quamuis cauſa cognita ci ſuccurratur edicto Pretoris propter trãſmiſsionem. Sic eſt accipiendum quod dicitur in I. ſi filius hæres. 16. ff. de liber.& poſthum. filius hæres inſtitutus eſt, poſthumo præterito. nepos eſt filio ſubltitutus. de- ceſsit filius, non adita hæreditate. Ait Iuriſconſ. ne-
potem tam auo, quàm patri ſuum hæredem futu-
rum. Quibus verbis oſtendit locum eſſe ex fubſti- tutione nepotem ſuccedere auo,& ſuum hæredem eſſe. quod tamen videtur à iure communi eſſe alie- num. Nam filius in iſta ſpecie Africani, ipſo iure vi-
detur fuiſſe hæres, etiam ſine vlla aditione. l.1.§. qui
ſunt in poteſtate. ff.ſi quis omi. cau. teſta.& l. in ſuis. de ſuis& legi. hæredit.& l. in ſuis. de liber.& poſt- hum. vt enim patet ex illis locis, nulla eſt neceſſa- ria aditio, vt acquiratur ſuo hæredi hæreditas: iu- re ipſo acquiritur ei. Sic videtur excludi ſubſtitu-
tus: nec poſſe ſuccedere auo tanquam ſuus hæres.
Sed diximus in ſpecie Africani, non potuiſſe iu- re ſui hæreditatem deferri filio propter præteritio-
nem poſthumi,& propter incertitudinem nariui-
tatis ciuſdem. Nos enim intelligimus re vera præ-
gnantem fuiſſe mulierem: ſed abortum feciſſe,
quamuis diſſentiant aliqui. Id ſatis oſtendunt ver- ba Africani cùm dixit, Poſthumo non nato,&c. Ideo
CG z

58²
ſuus hæres eſt ex ſubſtitutione auo. Quia iure ſui non potuit hæreditas acquiri filio, qui nepotem an- tecedebat. quia incertum erat an poſthumus naſce- retur. Ergo quod dicimus, cùm vẽtre pleno eſt mu- lier, hereditatem interim non deferri ſuo hæredi, nos ita accipimus, vt ne iure quidẽ ſui ei deferatur. Aliud exemplum eſt ſuperioribus ſimile, cùm uis eſt inſtitutus ſub conditione,& nondum extitit Gonditio. in plurium. 69.§. vlt.& 1.73. qui putat. In hoc exemplo nihil difficultatis eſt. certum eſt enim aute conditionis euentum, non deferri hæredita- tem. Nam conditio ſuſpendit inſtitutionem hære- dis. Hæreditas autem, vt ſæpe admonuimus, dicitur delata eſſe, quam quis adeundo cõſequi poteſt. Alia exempla addi poſlent: ſed hæc nobis ſufficere viſa ſunt ad rei, de qua agitur, declarationem. Et hacte- nus de delata hæreditare, quam diximus neceſſa- riam eſſe vt quis hereditatem acquirat. Initio enim diximus non poſſe hæreditatem acquiri aditione: niſi delata ſit. hoc primum eſt. Alterum eſt, de quo nunc dicturi ſumus, Quòd heres ſciat ſibi delatam eſſe hæreditatem. Hic non tantùm veritas rei: ſed etiam ſcientia hęredis neceſ-
ſaria eſt. l.heeres inſtitutus. 32. fhoc tit. Si incertus ſit
hæres an hereditas ſibi delata ſit, necne, is hæredita- tem adire non poteſt. oportet eum ſcire hæredita- tem ſibi eſſe delatam: etſi fortè de alia re incertus
ſit, quæ ad acquiſitionem hæreditatis pertinet, nihil
id nocet, modò ſciat in omnem euentum hæredita- tem ad ſe pertinere. Ratio ſumitur ex regula iuris. Lin totum. ff. de regul. iur. vbi dicitur. In totum om- nia, que animi deltinatione agenda ſunt, non niſi vera& cerra ſcientia peragi poſſunt. Hæreditatis aditio& acquiſitio huiuſmodi eſt, animi deſtinatio- ne acquiritur hęreditas, vt dicemus proxima die. 1. pro hærede..& l. 87. gerit. ff.„hoc tit. Hereditas ac- quiritur animi quadã deſtinatione. Non eſt firmum eius conſilium, qui dubitat an ſit ſibi hereditas de- lata. Simile eſt quod dicitur in l. de ſtatu. ff. teſta. De ſtatu ſuo incertus, aut dubitans, teſtamentum face- re non poteſt. Non videtur ſeriò agere, qui incertus eſt an teſtamẽtum facere poſsit. Dicendum eſt igi- tur nõ niſi vera& certa ſcientia id perfici poſſe, cùm animi deſtinatio hic neceſſaria fit. Varia huius rei exempla ſunt in l. hæres inſtitutus. 32.·ffhic.& legib. ſequentib. quę nos breuiter& ſummatim explica- turi ſumus. Teſtator iam defunctus eſt. heres inſti- tutus putat adhuc eum viuere,& nihilominus adit
hereditatem. nihil agere intelligitur. Ignorat enim
hereditatem ſibi delatã eſſe, quamuis re vera delata ſit ſibi. Huic ſimile eſt quod dicitur in l. qui hęredi- ratem 19. ff eo. tit. Qui hęreditatem, ait Paulus, vult adire, aut bonorũ poſſeſsionẽ petere, certus eſſe de- bet, defunctum eſſe teſtatorẽ. Hoc ideo eſt, quia niſi certo ſciat defunctum eſſe teſtatorẽ, ignorat heredi- ratem ſibi delatã eſſe. Deinde ſequitur in d. l. hæres inſtitutus. Sed& ſi&c. Hęres pure inſtitutus eſt, pu- tat ſe inſtirutum ſub conditione,& interim adit he- reditatem. Hic dicitur, eum ſibi hęreditatem nõ ac- quirere: quia etſi re vera ei delata ſit hereditas:tamẽ ignorat, an ſit delata, ſi ſit incertus de conditione te- ſtatoris. Credit teſtatorem eſſe filiumfamilias, qui paterfamilias crat. credit eum teſtamentum facere non potuiſſe, qui tamen poterat. Hic error facit vt
adire hereditatem. ſtamentum: alia tamen perſuaſio ſit hæredis, an pol
Franc. Duareni luriſconſ.
adeundo hæreditatem, nihil agat vt ſibi hæreditz 1091,
tem non acquirat. Sequitur deinde. f.hoc titul.a= quod ſi dubitet. Quid ſi dubitet, an deceſſerit apud hoſtes, an deceſſerit ciuis? Ait Iureconſultus hun
errorem ei nõ nocere. quia in omnem euentum in m — 4 99
telligit ſibi delatam eſſe hæreditatẽé. quia ſiue ciuis 8 1
ſiue apud hoſtes deceſſerit, vtroque caſu val teſtamentum& eſt ius adeundi. Dicitur& ſeq. Sed ſi de ſua cõditione dubitet, an ſit paterfamilia an filiusfamilias&c. hunc errorem nõ impedire he.
reditatis aditionem: quia intelligit hæreditatem
delatam eſſe, quamuis neſciat an ſolus acqu re hereditatem poſsit. Ibi, Cur autem RC.A
eſt diuerſitatis. in ca. l. 24. S. Sed etſi cum eſſet purs inſtitutus. Aliud exemplum eſt, heres inſtitutus kuit ig purè,& tamen putat ſe inſtitutum ſub conditione 5
„ 1
eum adire hereditatem. quia intelligit ſibi delatan
eſſe hęreditatem ſiue purè, ſiue ſubb conditione, qus extiterit, inſtitutus ſit, certum eſt delatam eſſeeię reditatem. vtrum acciderit hereditas eſt ei delata Non enim minus delata eſſe dicitur hęreditas hge. di cùm ſub conditione inſtitutus eſt, quæ inplet eſt, quàm ſi purè inſtitutus eſſet. Hoc faciliusadmi: titur, inquit Iureconſultus, in cõditione queexenen
tu pendet, quàm in conditione, quę pendet ex pote.
ſtate heredis inſtituti. In conditione arbitraria o. luntas& ſcientia plerunque requiritur. adeo vtnon videatur paruiſſe condirioni, niſi ſciuerit condito.
nem adſcriptam eſſe. l.z.& l. 20. multum intereſt.. de condit.& demonſt. Sunt alia exempla& al
quęſtiones ad eundem locum pertinentes. veluti cum quidam. 30.§.vlt. ff. hoc tit. Nos dicimuse n
ui certus non eſt de viribus teſtamenti, nonp0l uid ſi falſum dicatur eſſote
ſit adire? Aſſerit autem Iureconſultus eum p adire. Exemplum huius rei eſt in l. cùm falſum. 46 ff.hoc tit. falſum eſſe teſtamentum dicitur, ex qu petirur hereditas. Heres ipſe accuſat falſi: inteuim tamen poteſt hęreditatem adire. quia certus eſſcde bet an falſum ipſe fecerit. Quid igitur ſi ponami alium falſi accuſari, non heredem? Nõ poteſtad Iuſta eſt cauſa dubitandi, an verum ſit, an falſum ſtamentum, cùm alius arguitur, citra conſcient hęredis. id eſt ita inſtituitur accuſatio falſi co alium, quaſi non fuerit falſum illud ſciente herede admiſſum. Pendente appellatione falſi citra cunſun tiam. Eſt locus communis de ſcientia& ignotrauti tam facti alieni quàm proprij. l. quamuis. 40. f Senatuſconſcon. Trebel. lxvlt. pro ſuo. Aliudes plum eſt in d. l.cum quidam.§. Quod dicitur.ò nus ibi loquitur non tantùm de muliere, quætei ra pregnans eſt, ſed etiam quę prægnans eſe
tur. Mulier re vera vacuo ventre eſt: ſed tamens
ditur pręgnãs eſſe.hoc caſu hęres adire herec 3 non poteit. quod ſi re vera pregnans eſſet,m ſue adire. Cùm igitur re vera pręgnantẽ eſſe pitetane
re non poteſt. Hæc verba interpreratur Vlpain* dipteta
quod dicitur, nõ ſolùm ad teſtatos: ſed& a
tos quoque pertinere. Si quis teſtamẽtum ſecetit
.. e-— in eo petierit poſthumum. veh ſi quis nullo factot ſtamento
et ein ¹ 24.
atio
lec nu

arn
idſt eü
ↄ deceſſerit:& mulier pregnanss ſit, vel pute- ſe prægnans, quo caſu partus ex ca editus prę tur e Pereis Catr. non poſſunt adire hereditatè,
feralun Arun hæc verba, Et putetur eſſe. Si mulier di- elle he Wüen nrerpere nantem eſſe, iuſta eſt cauſa dubitandi, an cleri,ni 4 eru s.Si ſe non dicat prægnantem, ſed obſte us ad ech 3 cant eſſe, iuſta etiam cauſa eſt dubitandi.
ſtamẽt
e. Aluhe e. qui a
— ————
ne Aö d merna ſequitus in d. Lcum quidam. s.ſu um hære- Auncenann d dem&clis verbis oſtendit Vlpianus dictum illud 1: quia deufn Kabiaiquatenus loquitur de opinionezde et 1 Orczno muis reli ad ertivele ad ſuum hæredem: ſec talirdm ad extra- Iit. b., Onn 1 neum heredem. Suo autem hære 1n6 nocet igno- .la4 8 am rantia aut dubitatio:& re vera muller Pregnans ſit. enplum Ahi Nibil refert an ſuus hæies Purer IrHlatenn elle 7 tei lur rrn an non putet. hæc ſcienti aut inſcientiæ diſtinctio lern iee èhibeturtanrum in extraneo. Sed ratio diuerſitatis
ellt eäctang 26 dendaeſt cur in extraneo hærede, non tartùm in- a cauſ vernu. viden ri eritas, ſed etiam ſcientia, aut inſcientia 9 dugumae Hir uni ſuo autem hęrede veritas tãtùm rei ſpe- tem. qulalnelge wer au per rerum naturam certum ſit mulierem ee puréslleldaa le want non eſſe. Ratio diuerſitatis cognoſcitur tn cettum dlce ex reg fde reg. iur. in totũ. vbi, quæ animi deſtina- ccidert Ngeltne u agenda ſunt, non niiſi vera& certa ſcientia peragi elaraelle dienung ſunt. In hæreditate acquirenda b hærede extra- one Inllitnoch, neo, animi deſtinationc opus eſt. non enim acquirit titutus eleti hereditatẽ niſi aditione, id eſt, teſtando aut re, aut
adulrusincöcim pelbo ſe velle heredem eſſe. Non igitur eſt mirum condirore qe ſi ſcientia eius, aut inſcientia aliquam vim habeat. ti In condmons ged in hærede ſuo volũtatis declaratio nulla eſt ne- lerunque rgum ceſſaria ad acquirendum hæreditatem. H eredi ſi uo ondisoni,liſie acquiritur hęreditas etiam ignoranti. d.l. in ſuis. ff. ſe.La&lomle de ſuis& legit. hered. inſtit. d. l.]. 5. qui ſunt in pote- onſt. Sunt aaa fate.H.ſi quis omi. cauſa teſta. Lex hereditatẽ tranſ- lem locum pn fer in ſuum heredem ſine vlla animi deſtinatione vlt. Khoctt Iet ipfiusll lege,per quam acquirimus, nullam ſcientiã le vitibwoten requitimus hoc enim hoc ridiculum eſſet. Ergo ſa- Quidl llia tis elt in lreditate, quę ipſo iure ſuis acquiritur,
nenpel ahüem cettum eſſe per rerum naturam mulierem pregnã- luraun tem noneſfe.nec refert quid puter heres, perinde in-
Mem 1 nn kerim tranlmittet hæres ſuus hereditatem ad ſuos auius leln karedes,ſiinterim deceſſerit, tãquam ſibi delatam: le rannn quamuis ignorauèrit vacuo eſſe ventre, ſi certũ erat deres plia ber terum naturam mulierem nihil in ventre habe- lraemaün 1 te ged ſi mulier re vera pleno ventre erat, interim fecetit. uu decedens flius non trãſmittit hereditatem ad ſuos, etiam ſabortum mulier poſtea faciat. quia incertũ craran mulier paritura eſſet, necnc. propter hãc in- cettitudiné non dicitur hereditas delata eſſe hęredi
etlà l atque ſic intelligendum eſt quod dicitur in
aſtitujtul I db ueritlnl s d n quida 30.§.vlt.&l. vétre. 8 3. ff. hoc tit. Quod t fpiaus de 4 ad mnecpretationẽ Iſi filius heres. 16. ff. de li- nmuncela, Lutor u u. de qua antè à nobis dictum fuit. Se- m poyij 88 Fx 3 Lluum heredem. ibi, Quid ſi vnum&c. ebel’ 1 muſicreod diximus naſcitur quelſtio, ſi ponamus
1n C, habere de kera prægnantem eſſe,& in vrero vnũ 4d üeg iam nn quanta parte interim erit hæres ſuus, qui leimm lut Hic e u elt Quæſtio ex co pendet an tantùm in- dcuas Hrcss lcere debeamus quod per rerum naturã certum
acuo ſeit. e& incertitudinis noſtrę aliqua
.
1
csalt ewan verò inſcienti
cul latlo ab...1. 10c( w mas m enda ſit. Si naturæ certitudinem inſpicia-
V cer 1 aptg er un eſt mulierem vnum tantùm in vtero re Ve urgern rim d dodes du⸗ poſtea id oſtendet: quamuis inte- etair 4 pratetia Incertum ſit. Omnia enim præſentia un u dun⸗ ber rerum naturam dicuntur certa eſ- 11 1” nun hs
* * 8
In Tit. De acqui. vel omit. hæred.
rei iudicatæ. quæritur de re deducenda in b ciũ. Itaque opinio Iuliani tunc defendi poſſet. atque
583
ſe. l.37. cùm ad præſens.& duabus ſequent.ff.de reb. cred. quamuis fortè nobis ſint incerta. Futura verò omnia ſunt incerta. An igitur inſpiciemus noſtram inſcientiam? Poſſunt nafci duo, tres, quatuor. l. an- tiqui.3. ff.l pars hæredit. petat.&. ſi pater. 36. ff. de ſolut. Item in d.§. ſuum hæredem. ibi„Sine inſtitu- tum,&c. In proponenda quæſtione hoc adiecit Iu- riſconſ. quia ſi præteritus eſſet poſthumus, interim non deferretur hæreditas filio iam nato: quia incer- tum eſt, an is naſciturus ſit& rupturus teſtamẽtum. Nos igitur ponimus, vel inſtitutum eſſe poſthu- mum, vel patrem inſtitutũ deceſsiſſæ. Sextus Pom- ponius exiſtimabat ſuum hæredem, qui iam natus eſt, interim ex dimidia parte hæredem eſſe, motus probabili ratione: quia iam à nobis dictum eſt, in ſuo hęrede naturę veritatem& certitudinem inſpi- ciendam eſſe: nec habendã eſſe rationem incertitu- dinis noſtræ. Mouetur hoc argumento, ibi, Putat enim,&c Cum certum eſt per rerum naturam mu- lierem prægnantem eſſe, hæres ſuus cx aſſe hæres eſt, etiam ſi fortè putet prægnantem eſſe. Ergo cùm certum eſt per rerum naturam, mulierem vnum tantùm in vtero ſuo habere, dicendum eſt filium cum, qui iam natus eſt, ex dimidia parte heredem fore. eſt eadem ratio totius, quæ partis. Iulianus pu- tabat ſpectandam eſſe inſcientiam noſtram,& in- . certitudinem: quia poſſunt, vt Iulianus dicebat, plu- res naſci. Poſſunmt naſci quinque: poſſunt naſci qua- duor, ſecundum Ariſtotelis ſcientiam. cuius mentio eſt in d. l. pater. ff. de ſolut. Sed Pom ponius nihil re- ferre exiſtimabat quid nobis incertum ſit. Difficul- tas eſt in cõciliatione opinionum veterum. De hac re enim reperi untur opiniones contrariæ, vt viden- tur. Hæc luliani ſententia probatur in aliis locis in l. ſed& ſi reſtituatur. 28.§.1. de iudic.& d. l.antiqui. ff.ſi pars hæred. pet.& d..ſi pater. de ſolut. Interim ſi velit natus filuus agere petitione hæreditatis, ha- bebit quartam partem. Sed quia hæc pugnantia ſunt, videndum eſt quo modo conciliari debeãt. In hac lege noſtra referuntur tantum o piniones, ſi ex- pendantur verba Iureconſulti in hac lege ibi, quod & Sextum Põpo.&c.& ſtatim ibi, Putat enim,&c. vbi refert opinionem Sexti Pomponi)j: refert etiam Iuliani opinionem, propoſitam quæſtionem nõ de- cidit in d. l.ſi pater. ff de ſolut. Ibi Iulianus exiſtima-
uit habendam eſſe rationem incerritudinis noſtræ,
quamuis de partu dubitet quot naſcituri ſint. Exi-
ſtimauit id ad iuriſprudentiam non pertinere. Ideô- que non decidit: ſed tamen oſtendit ſe in ea ſenten-
tia eſſe, vt incertitudinis noſtræ ratio habeatur in l.
antiqui. ſi pars hæred. peta. ait Iulianus, ex quarta
parte hæredem eſſe. Idem in d. l ſed& ſi reſtituatur. ff. de iudic. mihi autem ſic videtur eſſe dicendum. Cuùm agitur de deducenda re in iudicium, vt in lo- cis iam adductis, non ſufficere hoc notum eſſe na-
tura: ſed oportere norum eſſe à nobis. Oporrtet no- tum eſſe iudici cùm quæritur quantum quis petere poſsit. In d. l. ſed&ſi reſtituatur. lurecõſultus loqui- tur de re in iudicium deducenda.& in l. antiqui. lo- quitur de petitione hæreditatis. Similiter in d. lſi pater. de ſolut. quæritur, ſi quis egerit& ſuccubuerit
aduerſario vincente quantum ei noceat exceptio
. 8 *
iudi-
CE 4

584 Franc. Duaremi luriſconſ.
ita hæc poſſunt conciliari, cùm agitur de re in iudi- cium deducenda:non cùm de tranſmittenda hære- ditate, quæ poteſt tranſmitti ſine facto hæredis, cui delata eſt hæreditas. 83 Cœpimus tractare de ſcientia hæredis, quæ ne- ceſſaria eſt in acquiſitione hæreditatis. Diximus ne- ceſſarium eſſe vt hæres, qui acquiſiturus eſt hæredi- tatem, eam ſciat ſibi delatam eſſe. idque variis exéẽ- plis demõſtratum eſt. Hoc amplius ſcire debet, qua ex cauſa delata ſit ſibi hæreditas:&ſi nõ ignoret de- latam ſibi eſſe æreditatem:ſi tamen neſciat ex qua cauſa ſibi delata ſit hæreditas, eam non acquirit. in 1. ſi is, ad quem. 22.ff. hoc tit Paulus id multis exem- plis oſtendit. Si li, ad quem,&c. A gnati proximi hæ- reditas mihi delata eſt. ego cum putarem meum ſcruum eum eſſe, bona eius quaſi peculium occupa- ui. Ait Iureconſultus me non obligatum eſſe hære- ditati. Non enim intelligebam ex qua cauſa ea bo- na ad me pertinerent.& ratio eſt, quia credibile eſt me aditurum non eſſe ea bona,& apprehẽſurum, ſi non erraſſem in cauſa, propter quam ea bona mihi delata ſunt. Aliud exemplum eſt in ea. l. ſi is ad quẽ. ibi, Idæ ergo dicemus,&c Ingenuus erat is, cuius here- ditas mihi delata eſt. putabam eum libertũ meum eſſe.ego tanquã patronus ea bona occupaui.hic di- citur me non eſſe obſtrictum hæreditati. Ibi, Veluti agnatus,&cexempla ſunt, quæ non magnã obſcuri- tatem habent: in quibus tantùm lectione opus eſt.
Quomodo hæreditas acquiratur. C4A P. 71. Ic locus pertinet ad rationem acquirẽdæ hæ-
J reditatis, quomodo hæreditas acquiratur? Et breuiter dicendum eſt hæreditatem nos acquirere aut adeundo, aut pro hærede gerendo. hæc duo di- ſtinguntur à iuris auctoribus. Nec dubium eſt, quin aliud ſit hæreditatem adire, quàm pro herede gere- re. Exemplũ eſt in l ſi quis mihi bona. 25.§. ſed quid ſi mandauit. Pater mandauit filio vt ſe pro hærede gerat: is hæreditatem adiit, vel contrà mandauit vt hæreditatẽ adiret. is pro hærede ſe geſsit, an videa- tur iuſſu patris id ab eo factum eſſe? hic videtis di- ſcerni aditionem hereditatis à geſtione pro herede. Similis locus eſt in.at ſi quis. S. plerique. fl. de relig. & ſumpt. fune. Si quis ſepeliat patrem ſuum, neque aditio, neque geſtio pro hærede intelligitur. Adire enim hæreditatem eſt verbis declarare& exprime-
re ſe velle hæredem eſſe,& propriè extraneorũ hæ- redum eſt magis, quam ſuorum.§. extraneis. Inſti. de hæred. qualit.& differ. Sui hæredes dicuntur magis ſe immiſcete hæreditati, quàm hereditatem adile. Sui hæredis ſemper intelligitur hæreditas fuiſſe, in- telligitur in ſuo ſerede continuari magis, quam no- ua hæreditas acquiri. lin ſuis. ff.de liber.& poſthu. hered. Pro heęrede gerete is dicitur, qui aliquid atti- git hæreditarium, vel qui aliquid facit tanquam he- res, etiam ſi nihil attingat. l.pro herede. 20. fl. hoc tit. Rem hæreditariam attingendo veluti locando res hærcditarias, vendendo poteſt dici hæres ſe gerere pro here. l. 87. gerit. ff.eo.&§.vlt. inſti. de here. quali. & differ. Pro hærede gerere is intelligitur, qui ali- quid facit tãquam heres. Poteſt quis aliquid facere tanquam heres, etiam ſi nihil hæreditariũ attingat, vt dicitur in d. l. gerit. hæc geſtio pro herede animi eſtinec enim tam facti eſt, quàm animi. Animus ac-
quirendæ hæreditatis neceſſarius eſt,& factum uo . 4.. 5 animus declarerur. hoc eſt quod dicitur, Giſt anc,
.... 3. 71 pro hærede, non eſſè tam facti qudàm animi. notandum eſt igitur eũ pro hær Ssiſſe videri, qui aligim
gitur eũ pro hærede geſsiſſe videri, qui aliquid
fecit tanquam hæres. uoties aliquis quid fecit . A,
quod contra ius& nomen heredis fieri non poteſt is dicitur ſe gerere pro hærede. Hanc regulam rea. dit Iureconſultus in d. l. pro hæredg.§. Papinianus Exempla varia hic extant, varie queſtiones tracan⸗ tur, quæ in ſtatu coniecturali verſantur. Nos ex hs quæ. tionibus pręcipuas explicaturi ſumus. Vtile ei enim in his exemplis exerceri, vt vſum præcepto. rum intelligamus,& ſæpè tales queſtiones oriuman inter hæredem& creditores hereditarios, an videa- tur ſe hæreditati immiſcuiſſe, quæ vſitatæ ſunt& quotidianæ. Perſequamur ergo exẽpla ad hanc tem
pertinentia. Exẽpla ſunt in primis in d. l.pro heredt. us
in initio. Ibi, Apparet,&c. Si defundtũ ſepeliuit, hu. manitatis ratione ductus& pietatis cauſa: non den
intelligitur pro herede geſsiſſe: cauſa pietatis ethniö
cauſa acquirẽdæ hær ditatis. KRurſum ibi, Et iden ſi. lt teſtari liberi,&c. Sic obſeruandus eſt locus comu nis de teſtatione, vel proteſtarione, vt vulgo loqul- mur. Cùm quid geritur ex quo poſsit induci, vel quælſtio pro herede, vel aliud huiuſmodi, nuilb elt teſtatio, vt quamuis preſumatur id factumalio ani.
mo, proteſtatio noſtra omnem huiuſmodi preum. 2
ptionem tollat. Similis locus eſt in d. l. at ſiqus.5. plerique. ffde relig.& ſumpt. fune. Deinde ſequitut in d. l. pro hærede. 5.§ quid tamen,&Tc. vbi aliqud
eſt paulò obſcurius. Filius poſt mortem patiis pe.
tiuit à liberto patris officiales operas. ſic enim acci- pere debemus. Quæltio eſt an videatur ſe prohe rede geſsiſſe? Ea queitio ex eo naſcitur, quod qu aliquid petit à debitoribus hæreditariis, is vide pro herede ſe gerere. Liberti operas debebam functo patrono, filius eas operas à libertis petit. detur ergo animo acquirende hereditaàtis has ope-
ras petere, quæ hæreditarię ſunt. Ait Vlpianus, non
videri filium pro hærede ſe geſsiſſe, qui has opetas exegit. Hoc elt intelligendum de operis officiali
on pc
bumrlrKde:
ramur hl
dar(enor
emäni
bus, quę ad extraneum heredem non tranſeunt.1fr. itunui 4—
briles. 6.& l. 29. ſi operarum. fl. de oper. liber. Fadii les opere, puta, pictorie vel alię huiufmodi, tranſe5t ad quemcunque heredem patronii. O fficiales, qun contiſtunt in exhibitione officij& obſequijvtſict
xerius Peule
beat comitari dominum ſuum, vel ei in menſa mi.
niſtrare. he perſonales ſunt,& tranſeunt ad fſium tantùm patroni, etiam ſi heres non ſit. Lſi nonſor tem. z6.§. libertus. fl.de condi. indeb. vt fuſius etlam docuimus in interpreratione eius legis. Hin le iutelligi poteſt, cur non videatur ſe gele herede fülius. cùm enim cas operas petit, Vth non petit, ſed vt filius: ſicut in L. ex facto. ffad natuſcon. Trebellia. Cùm hæc peritio opemma competat etiam ei, qui hæres non eſt, puta 1o troni, non poteſt dici eum pro hærede ſe geblle quòd eas petierit. Ibi, Cum petitio carum etum 8 Oſtendit VIpian. fimilitudine, non ideo ſie. lium pro hærede ſe gerere, quod eas peuiete Nan harum operarum petitio creditoribu petit, quibus æs alienum non ſoluitur:& amer mo ideo dixerit creditores ſe pro hærede g
X.„ 2 ⸗ 0 cuùm has operas petunt. Atquc hinc obitet — P 4 uandum
s eian com al

In Tit. Oe acq. vel omit. hæred.
zfach a, e uandum eſt, creditores mitti in poſſeſsionem non
8 1ot
Dnen a 4 0 heteit dar I
d. dlo dur 4 debemus fl
*
Ktautyäige b men magna e
lectural wetu d däüi dtlg, .. lpetale Je
2
1,6 Kiciudi
dtus& dieraban
e gebllecan b reditatsRuim!
lc oblennndue lprotectxroren erut ex quoxii
X lampt age e „Ji quil tamn 6 .Filius potmor
offclalésoyeni
xltio ett aniicer dc bo excouin oribusheplim xe Liberi Hest üus esohenilt acqpitendef reditarie urät
1
V mxredeſegeig relligenäun 5 eum bertanr perarum tin torie ili 1 Veredem pune
* l. bitionechi
hxle 1
lo de. nhen 1 d Pp deg
de pen M um
de i ein taärum corporum, 6 uæ iura dicuntur, 3. erſona eius à quo hæc iura petuntur, etiam ſi hec en jura perlon
dn nus in eo
ex reditibus
Jeſt reltitut ini redis habet
nd, dyunn, leßlius in t) 9 à ſtatuliber
ſed etiam rerum incorporalium, etiam ſi iura ſeparabilia nõ ſunt
æ cohæreant.& creditores hic accipere ij, non etiam hæreditarios: de quo ta- eſt controuerſia. Non loquitur Vlpia- loco dè conditionibus hæreditariis: ſed adduxit, vt ſimilitudine oſtenderet quod
obiter ni dictum eſt. Atque hinc vulgo dicitur
jam à n0
ſe creditoribus. nec id d ubitationẽ habet: expreſ- lun elt iure pontificio in cap. z. de fidciuſſo. Com-
V modum& emolumentum, quod percipitur ex be- aelccio eccleſiaſtico, capiunt creditores:ſicut hic di-
citur de iure patronatus,& de operis. ad d. l.pro he- rede.§. Papinianus. Paterfamilias inſtituit filium ſuum heredem: voluit Stichum ſeruum ſuum libe- rum elle ſi dederit decem filio ſuo. Sic enim eſt in-
endum quòd teſtator fecerit mentionem filij,
lfein Nilu accepit decem ab hoc ſtatulibe-
w Quæritur an videatur ſe immiſcuiſſe hæreditati
patuOritur cõtrouerſia inter creditores& filium. vel aluduum Aiunt creditores illum ſe immiſcuiſſe hæreditati, prelumatur du tra omnem haüuhm
vüßbin üiuni ſolus ſit hæres filius, an coheredem habeat. S1
ſolus ſit hæres interpretamur eum, accipiendo hãc
Hlius ait ſe abſtinuiſſe. Hic dicitur ex ſententia Pa-
piniani, ita videri pro herede geſsiſſe fllium, ſi ſolus hene ſit. Diſtinguendum eſt igitur in hac ſpecie,
pecuniam, pro hærede gerere. Si coheredem ha- denalud dicendum eſt. Ratio huius diſtinctionis elkquia ſi ſolus hæres ſit, non poteſt ſtatulibero ali- ter competere libertas, quàm ſi intelligamus filium
ſe immiſcuiſſe hęreditati. cum enim nemo hæres exiſtitex teſtamento, nihil eorum valet uecunque teſtamenoo ſcripta ſunt. l.1. f. de iuris& facti ignor. Nos ergo hic interpretamur filium eſſe heredem:
vt competat libertas, que ſeruo relicta eſt. Sed ſi co- heredem habeat, libertatis datio confirmabitur adi- tione cohætedis, etiam ſi filius non ſe immiſcuerit hmreditati Deinde ſequitur in co.§. Papinianus. Nã cum ſe flliu abſtinet,&c. Filius neceſſarius ſit hæres dure ciuili:amen propter ius pretorium idem con- ſequi debet abſtinẽdo ſe quod conſequeretur emã- cipatus tepudiando. Ex quo intelligendum eſt ita accipiendam eſſe propoſitam quæſtionem, quaſi te- ſtaꝛot fecerit mentionem fili 3, non heredis, in con- ditione. Quoties aliquid fit quod citra ius& nomẽ eredis geri non poteſt, tunc dicitur heres pro hæ- rede gebzilt Eſt vtilis admodum regula. Plerique 5 n iis heredis, qui nomen hęredis non habent: trema 31 fddeicommiſſum reſtituit hęredita- vicc her 1 en eredis habet. Bonorum poſſeſſores a mersdunn ſunt. ibi, quod emancipatus. Filius qui an integrum vt repudiaret, nomen he- unon habet. Alij vtrunque habent,& uus&e nomen Jed hic difficultas occurrit,& eſt an tinomia valde difficilis. Hi d mn ſi ſe 51 her 4 lieflins in 1, ecilis. Hic dicimus, ſi ſolus hęres becie propoſita,& acceperit pecuniam mſ mmleanltionis implende cauſa, videri fue dene ui ehereditati quoniam aliàs non ercenmpetere libertas ſtarulibero. Si filius co-
Erecſem non abeat, ſecus. Aduerſ. hui
kentie ndm, e dlecus. Aduerſantur huic ſen- a facie alij loci in quibus dicitur, nu-
beneficij eccleſiaſtici ſatisfaciendum
5⁸⁵ dũ nomen heęredis ſui ſufficere ad confirmationem libertatis. Hoc dicitur in duobus locis. in J. ſcjen- dum. 32. ffide manu. teſtam.& in l.0. Cum quaſi. S. ſed& ſi quis. ffde fideicommi. liber. Paterfamilias inſtituit hæredem ſuum teſtamento: dedit libertatẽ ſeruo ſuo: Filius abſtinuit ſe hæreditate paterna. Quæritur, an valeat libertatis datio? Ait Iuriſcon- ſultus valere libertatis dationem, quamuis filius he- reditate ſe abſtinuerit: quamuis non ſit heres effe ctu, ſed nomine tantuͤm. Qui enim abſtinuit ſe non deſinit hæres eſſe:& hoc nudum nomen ſufficit ad confirmationem libertatis. Si hoc verum eſt, non fuit neceſſe ita reſpondere in propoſita ſpecie, ſi ſo- lus ſit, non competere libertatem ſeruo, ſi ſe abſti- neat: imò& ſi ſe abſtineat. quia hæres manet, vide- tur datio libertatis confirmari. Varię ſolutiones re- periuntur in aliorum ſcriptis: ego breuiter dicam quod ſentio. Ecce cùm certũ eſt filium ſe abſtinere ab hæreditate: nec aliquid geſsiſſe propter quod di- ci poſsit fe immiſcuiſſe hæreditati, tunc verum eſt. quod dicitur in d. l. ſciendum. de manumiſſiteltam. & in d. l.cùm quaſi.§. ſed ſi quis. ff. de fideicommiſ. liber. Pone filium inſtitutum eſſe à matre, qui nihil hereditarium atti git: nullam pecuniam accepit ex iudicio defunctæ: nihil omnino geſsit: cõuenit eum nihil geſsiſſe: tunc verum eſt propter nudum no- men hæredis, quod retinet,&ſi ſe ab hæreditate ab- ſtinuerit, dationem libertatis cõfirmari. Sed hic ali- quid fecit filius ſuus hæres, ex quo videri poteit ſe
immiſccuiſſe hæreditati. In hac ſpecie non proponi-
tur filius ſimpliciter ſe abſtinuiſſe ab hæreditate. di- cit ſe abſtinuiſſe, deinde pecuniam à ſtatulibero ac- cepiſſe: vt dubitari poſsit an is voluerit hęres eſſe, an non. Nos i gitur in hac ſpecie, in qua proponi-
tur filium non ſimpliciter abſtinuiſſe: ſed aliquic geſsiſſe, pecuniam aà ſtatulibero accepiſſe ex detun-
cti iudicio, interpretamur eum ſe immiſcuiſſe hæ- reditati. Nam erſi non ſatis ſit aperta voluntas fi- lij, qui pecuniam eam à ſtatulibero accepit: tamen
vt valeat libertatis datio, nos potius ita interpre- tamur, quàm ad ſubtilitatem illam nudi nominis confugiamus. Quod dicitur nudo heredis nomi- ne, ſine effectu confirmari dationem libertatis, ſub-
tilitas eſt excogitata ad confirmandam libertatem,
quæ aliâs non valeret. aliàs quid eſt nudum nomen, ſine effectu? Præterea animaduertendum eſt filium eſſe neceſſarium hæredem iure ciuili. l. neceſſariis.
hoc tit. 57. ſf. Quamuis enim habcat beneficium abſtinendi iure prætorio: hoc ei conceditur beni- gne& humaniter, vt poſsit abſtinere ſe ab hęredi- tate paterna. hoc profectum eſt ex iuriſdictione prętoria. Cùm ergo queritur in ſpecie propoſita, in qua filij voluntas accipientis pecuniam à ſtatu- libero obſcura eſt, an videatur ſe immiſcuiſſe here-
ditati. Nos facilius interpretamur contra filium vt
heres eſſe intelligatur ſecundum ius ciuile: vt rece- damus ab illa humanitate pretoria,& ius antiquum ei ſeruemus potius, quàm ſubtilitatem illam nudi nominis ſequamur. Quã ſubtilitatem nõ debemus ſequi, niſi cùm aliud remedium nõ ſupereſt. Ne cui videatur hoc nimis nouum, id ego cõfirmabo ſimi- litudine, ex l. ſi ſeruum quis alienũ. 70.§. pretor ait. hoc tit.ff. Edicto Prętoris, qui permittit fllio heredi neceſſariò abſtinere ſe hæreditate paterna, hoc cau- tum eſt

04 586
vt quamuis ſe abſtinuerit: ſi
tum eſt& expreſſum, abiti uid tamen agnouerit ex rebus hereditariis, vel per eum factum ſit quo quid ex ea amoueatur; vt is he- res neceſſarius ſit, perinde ac ſi ſe non abſtinuiſſet. hoc tãtùm locum haber in hærede ſuo: in extraneo: non habet locum. Hæres extranèus ſi quid ex rebus hæreditariis amouerit, non videtur ſe geſsiſſe pro hærede. l. ſi quis. z1. ff.hoc tit. extraneus. Nam edictũ propoſi tũ cſt à Prætore de ſuo tantum hærede: exi- ſtimauit Prætor non poſſe iure de eo queri filium, uòd ad ius antiquum redeat, quo iure neceſſarius eſt heres, ita vt velit nolit, heres cogatur eſſe. Huic ſimile eſt quod dicitur de implenda conditione in 1iam dubitari. 84. ffide here. inſtit. Hæres ſuus parẽ- do conditioni intelligitur ſe immiſcere hereditati: hæres extraneus non item: ſed id poſtea à nobis ex- plicabitur. Non eſtigitur mirum, ſi in ſpeciè propo- ſita, cùm res dubia ſit,& voluntas ſit obſcura filij, qui pecuniam à ſtatulibero accepit, interpretemur eum velle ſe immiſcuiſſe hæreditati, potius quàm ad illam ſubtilitatem nudi nominis confugiamus ad d.l. pro herede. 5. vlt. Si ſepulchri,&c. Violatum eſt ſepulchrum patris, filius agir actione ſepulchri vio- lati, quod ſepulchrum hæreditarium erat. Queritur an videatur ſe immiſcuiſſe hæreditati, vt teneatur creditoribus: Quæſtio naſcitur ex eo, quòd cùm ſe- pulchrum hereditariũ ſit, agendo actione ſepulchri violati, is videtur quaſi heres agere,& animo acqui- rendæ hereditatis id facere: ſed tamen hic dicitur filium non teneri creditoribus hęreditariis. Ideo hic dicitur, non videre filium ſe immiſcuiſſe hereditati patris, cùm agit actione ſepulchri violati: quia nul- lam rem hæreditariam petit, etſi ſepulchrum hære- ditarium ſit. Agit autem ea actione ad pœnam,& vindictam vt vindicetur ea contumelia, qua defun- Rum affecit, atque ideo filium ipſum, qui violauit ſepulchrum. Is enim qui agit actione violati ſepul- chri, nihil petit quod diminutũ ſit, quod deceſſerit ex patrimonio defuncti. Si quis aliquem percuſſerit, nec aliter eum læſerit, agit iniuriarum actione, agit ad vindictam: nõ perſequitur damnum ſibi datum. hæc quæſtio plenius tractatur in l. pe. quæſitum eſt. ff.de ſepul. viol. Meritò igitur hic Iuriſcon. ait, non videri filiũ ſe immiſcuiſſe hereditati: quia hec actio competit non tantùm hæredi: ſed etiam filio, etſi heres non ſit. Cùm igitur hæc actio competat filio, S&ſi hæres non ſit: non poteſt dici agendo hac actio- ne, ſe hæreditati immiſcuiſſe. quia cùm aliquid fieri
poteſt citra ius& nomen hæredis, non videtur pro
hærede geri. Vnde quæritur ſi filius accuſationem inſtituerit aduerſus occiſores patris ſui,& tandem pecunia accepta cùm eis deciderit: an videatur ſe immiſcuiſſe hereditati: Et dicendũ eſt ſe nõ immiſ- cuiſſe videri. Ea enim accuſatio competit filio, non vt hæredi. Poteſt enim mortem patris vindicare, etſi ei hæres non extiterit: atque ideo quod conſe- quens eſt, pecunia accepta. cum eis trãſigere poteſt.
Cœpimus oſtendere& exemplis demonſtrare, quid ſit pro hærede gerere,& quando is, cui delata
eſt hæreditas dicatur pro hærede gerere. Addenda
ſunt alia exẽpla, quæ ſequuntur. Vnũ eſt in l. ſi quis
extraneus. z1. in princ. ff. hoc eo. tit. Quidam attigit
res hæreditarias ſurripiendi animo,& expilandæ hæreditatis. dicitur enim expilari hæreditas. C. de
Franc. Duareni Iluriſconſ.
crimi. expil. heredit. Quaæritur an is videatur r hærede geſsiſſeꝛnam hereditarias res hic attigit 4 de gerere videtur. Sed dictum fuit à nobis, pro la.
rede gerere, non tam facti eſſe, quàm animi. Auim
eſt pro herede geſtio. hęreditas acquiritur animi ́ ſtinatione, vt dicitur in§.vlt. de hæred. qualit.& dif.
ferent in Inſtit. Sed hic animus declaratur facto ali.
quo. Ergo& ſi quis attigerit res hæreditarias, no dicitur pro hærede ſe geſsiſſe, niſi animo acquiren
dæ hæreditatis attigerit. Admiſſum enim concta.
riam voluntatem declarat. Dicit autem luriſconl-
Fi extraneus,&c. alia enim eſt cauſa ſui heredis. Suus enim hæres ſi interuerterit res hæreditatis, beneſi. 6
cium abſtinendi amittit:& pro immiſcẽte habetur
170. ff.hoc tit. Hæres ſuus, ſi ius ciuile ſpectemus, 2
eſt neceſſarius, licet beneficium abſtinendi extra or.
dinem ei à Prætore concedatur. Hinc vulgo quæ. ſtio deciditur de eo, qui ita conuitiatur alteri, Ii
mentiris ſaluo honoreé. ſolet enim tractari an is tenez.
tur actione iniuriarum? Dubitatio naſcitur ex eaq
quòd his verbis videtur velle honorem alterius ſal uum ei manere, non videtur ei conuicium facere, ſed eſt iniuria. Iniuria afficitur is, cui mẽédacium ex.
probratur. Viri boni non eſt mentiri. Vir bonuspix. ſtarc debet ne mentiatur, prudens mendaciumne dicat. Nam mendaciũ dicens falli poteſtmentiens
fallir alium, non ipſe fallitur, inquit Gellius Jed hec
adiectio, quæ videtur adiici alterius honoris caua, non facit vt excuſetur actione iniuriarũ. admiſun
enim contrariam volũtatem declarat. Aliud exem.
plum eſt in 1.24. fuit queſtionis. f. hoc tit. Quidahe. res inſtitutus eſt:vt omittat hæreditatem, vt acit
locum vel ſubſtituto, vel legitimo hæredi, accepit ab eo pecuniam. Obiicitur ei à creditoribus hare ditariis, quòd pro herede ſe geſſerit, pecuniam acat piendo ne hæreditatẽ adiret. Nam is, qui pecuniam eo nomine, videtur aliquid hæreditarium
odum& lucrum
ctum tamen Prætoris,
dit, quod propoſitum eſt a
lo hæreditatem omittunt.
teſta.& tenetur legatariis perinde ac ſi ab hærede legitimo, fraudat hac ratione legararics qui legata ſua conſequerentur, ſi is adiret heærcdij tem ex teſtamento. Ideõque eis tenetur penn
ſi adiiſſet hereditatẽ ex teſtamento. l.z.& 3·ff omi. cau.teſta. Non tamen tenetur creditorib reditariis, quia hæres non eſt. Ratio diuerfitati quia nõ fraudat creditores, ac ne fraudare quc- poteſt. Creditores poſſunt agere aduerſus qu hæredẽ, ſiue is ex teſtamento ſiue ab inteſta dn ſit:ſed legata non debentur legatariis quibust 1 ſunt, ſi hæreditas non adcatur ex teſtamẽtoleft e enim non adeunte ex teſtamento hærediturmor ruũt omnia quæ relicta ſunt in eo teſtamèio. eim exẽplum eſt in I.Iulianus. 42S. ſi in ſocictate re ctus ſocietatem coierat cùm alio. Filius poſt mofteè
perſcuerauit in ea ſocictate. Quæritur an iu qa
adiiſſet, propter dolũ. Nam is qui precium accch 4
wowpeſt c euaet, cu her lum ntgodlbit
erxeum dun

cſiſſe? Diſtinguendum eſt ſecundum afadi Rüt ſententiam luliani arfj 8 ſeen eege unOe 1 Ar un rem cœptam a patre, ve ub pa re P t, Videtur elecig nmiſcuiſſe hereditati. Si verò nouam inchoa- tin ſ.yl. üt ſe 8 videtur pro hærede geſsiſſe. quia qui rem à ican u* m cœptam perficit„videtur rem hæreditariam nrigen d dingete; argumento eſt id quod dicitur in l. heres ſe 8 Euiad b bc 4oi pro ſocio. Hæres ſocij licet non cogatur etlt. A0 du iaks w rurtamen res cœptas à ſocio perficere, aliàs tene- epro ſocio. Vnde cum filius rem cœpram ſt mortem ceius perficit, videtur id facere
Ledh W. d dicuün pro hætede 8
ennnehadii turaction a patte, po
Inn tur a es ſuus t duts rde videtur. Aliud exemplum eſt in 1.61. An- exiemain tiſtius Labeo. fl.hoc tit. Quidam inſtitutus eſt hæ- concelun U ees ſub conditione. Exempli gratia, ſi iurauerit ſe
ecaclea aquid feciſſe, aut nõ feciſſe. Nam huiuſmodi con- An rcnu non improbatur: ſed ea, quæ in futurum con- lolet enim ra ditio b
2DThS UXIII 91lA. b um: Dodirxor ditioni paruit. Quæritur an videatur pro hærede erurvellebonna debille: Variæ fucrunt veterum Iureconſultorum
n videturei cmn opiniones hac de re. Hic refertur Antiſtij Labeonis d afteiturbrin opinio à laboleno. Sumpta hæc ſunt ex libro Iabo- lnon etmeniſt kn ciũ dices fali Iu naucrit. Ibi, Ego uto,&c. Sequitur ſententiam labo- efallteringuee Jeni. Scd an vt ſans iurauerit, queſtio facti eſt an uradici att pideatur animo hæredis conditioni paruiſſe: Ego tur actoneinime reſpondeo eum, qui paret conditioni, non videri id olütatem dean animo hæredis gerere: niſi alia ſit eius voluntas. Po-
t qucciorfm teſt enim parere conditioni ſine animo amplecten- omittathralt dæhereditatis. Vnde non eſt continuò dicendum
do, vel lgtimohr cum quis conditioni paret, eum pro herede gere-
büciturdiicnt re exempli gratia: Heres ſum ſub conditione inſti-
tutus i decem dedero. Ego dubito, an mihi expediat adite hæreditatem: interim dum delibero. quia for- te ſipoſtquam deliberauero hæreditatem adire, mi-
fortasis non erit commodum ei dare decẽ, pro-
eres ſirh data. Vbi dicitur, ſi quis fuerit inſtitutus ſub condi-
Al. o.. 1.. eertumetel 9 tlone dandi,& implendæ cõditionis cauſa dederit:
n., ditarem non poſſet poſtea repudiare. Sed obiicitur 7 Nanöch 84 lam dubitari. ff. de here. inſti. Ad finẽ legis ibi,
ihu placet opinio eorum, qui exiſtimant eam
0, uga 4 ge cateris, Eyc Eſt antinomia, quę difficilis habe-
.i 30, P rique diſſetiantLoquitur enim aperte lurecon- te ex 2.. 7.
enn gang ni, qui eſt in e nl, qui 8 11. Nuns l qui eſt in eius poteſtate, ius abſtinendi omnino
aumittit:& dicitur ſe immd. i diſentiũ dxe amittit:& dicitur ſe immiſcuiſſe. Qui diſſentiũt ab untur argumento ex l. 86. eum de- ocet ibi Iuriſcon. quid ſit filium
As donis patris in g. lebeli 6 eb 3 patris in filoquod eſt hærcditatem adire, vel den zos Serere ſe pro hæred H A.. dol ureh Lauſa miride in extranco. Eadem eſt igitur exic gvt, hetcde eriouni in ſuo hærede, quæ eſt aditionis in rlich qu runt detune N ullum aliud argumentum adfe- la 4 uß b erlus häc opimionem noſtram, quod mihi
„rate T
In Tit. De acqui. vel omit ha red.
Oclerate manere poſt mortem defuncti ſocij:co-
in b
ctione pro ſocio. Vnde ſe immiſcuiſſe
fertur,t ſuprà diximus tit. de condit. inſtit. is ei cõô- 2
iad poſteriora Labeonis. Ibi, Non tamen,&c. Sic datur, hrudes u intelligo hæc verba, quòd velle hæredẽ eſſe decla-
ane Pter abſentiam eius, cui danda eſt pecunia, vojo ei munione. alter eorum mortuus eſt inteſtatus. mor-
ultus de ſuo erede. Suus heres qui paruit cõditio-
patris. Et ait idem eſſe miſcere ſe
587
videtur valde infirmum eſſe. Nam quamuis ſimilis ſit mixtio ſui hæredis aditioni extranei hæredis: uõ ita tamen accipiendum eſt vt diſsimilitudo nulla ſit. Nam aperta diſsimilitudo eſt inamotione& in- teruerſione rerum hereditariarum. Extraneus inter- uertendo res hæreditarias, non dicitur ſe pro hære- de gerere:& tamen ſuus hæres interuertẽédo res hæ- reditarias, amittit beneficium abſtinendi,& habe- tur pro immiſcente. l.ſi ſeruum. 70.§. Prætor ait. ff.
hoc tit. Melius ergo eſt vt hãc diſtinctionem ſequa-
mnur, vt diſtinguamus ſuum hæredem ab hærede extraneo: vt dicamus extraneum hæredé, qui paret conditioni ſub qua hæres eſt inſtiturus, nõ ideo vi- deri ſe pro hærede gerere: ſuum autem hæredem ſi conditioni pareat ſub qua inſtitutus eſt, immiſcere ſe videri. Aliud exemplum eſt in l.ſi quis non quaſi hæres. 72. fl. hoc tit. Filius defuncti cuùim egens effet petiit ali à liberto patroni:tenetur enim libertus ad alendum filium patroni ſui egentem.l.ſi quis à libe- ris..ff. qe lib. agnoſc. Quæritur, an videatur ſe pro hærede geſsiſſe, vt tanquã hæres paternus teneatur creditoribus hæreditariis: Reſpondet Iurecõſultus, Proculdubio hoc extra cauſam eſt immiſcendi ſe honu paternis. Ratio eſt, quia filius licet aduerſus libertũ patroni agat, non tamen agit quaſi hæres, ſed quaſi filius. Non enim hoc ius habet filius, quòd hæres ſit patri. Nam&ſi hæres nõ lit, nihilominus poteſt co- gere libertum patroni ad ſe alendum,& hic locum habet ſupradicta regula, Quod citra ius& nomen hæ- red&,&c. l.pro hærede. 20.§. Papinianus. in fi. ff.hoc tit. Quinimo& ſi nomine hæredis vſus ſit, plerique cẽſent, ne hoc quidẽ caſu videri immiſcuiſſe ſe hæ-
reditati paternæ,&ſi filius agens aduerſus libertum
dixerit ſibi id deberi vt hæredi. Nam aliquãdo hæ- res accipitur pro filio. d. l. pro hęrede. 5. ſi quid tamẽ. & l. ex facto. 17. ff. ad Senatuſconſ. Trebell. Aliud exemplum eſt in l. duo fratres. 77. ff. hoc titul. Duo fratres habebant bona communia: non diuiſerant hereditatem paternam: forte manſerant in com-
te eius delata eſt eius hereditas alteri fratri. Frater poſt eius mortem, cùm ſciret eum deceſsifſe, vſus eſt rebus communibus: non aliter quàm antea con- ſueuerat. Quæricur an videatur ſe hereditati al-
ligaſſe: Reſpondet Iuriſconſ. Niſt eo conſilio a'ſus et,&c. Vtendo igitur rebus cõmunibus poſt mor-
tem fratris, quem ſciebat deceſsiſſe, nõ videtur pro hærede ſe geſsiſſe, niſi aliud actum apparcat. Poteſt enim quis alio animo res cõmunes attingere, quàm iure hæreditario, quòd heres eius eſſe velit. Partem
1 ldg um, qui e enim habet. poteſt eas attingere propter commu- m le ge eöl gem accipiendam eſſe de ſuo hærede, quamuis
nionem. Dominus eſt harum rerum communium
Pro parte indiuiſa, vtendo illis rebus pro parte ſua,
nõ videtur ſe alligare hereditati: ſed ſi plus ſua par-
te dominationem interponat, videtur id facere pro hærede. Exéplo id poteſt declarari. Si fortè aliquid geſſerit inſolidũ, quod poterat pro parte facere, vi- detur ſe alligaſſe hiereditati. Exépli gratia, cùm cre-
ditores hereditarios poſſet cõuenire pro parte ſua, is exegit ab eis ſolidũ. poterat enim pro parte. Huc pertinet l.ſi communes ædes. 40. fl. de neg⸗geſt.& l. heredes eius.5.õ. ſi vnus. ff.famil. erciſcun. i quis ca uerit damni infecti nomine pro domo ruinoſa, cu- ius domus pro parte tãtùm dominus erat: is Predi
à ſo
X .

588
à ſocio ſuo exigere, quod cius nomine ſoluit: non actione communi diuidundo. Nam hoc ad cõmu-
nionem nõ pertinet: ſed actione negociorum geſto-
rum. Aliud exemplum eſt in l. Pannonius. 83.§.Vlt. fhoc tit. Filius cui erat delata hereditas matris, nõ curauerat adire matris hæreditatem toto vitæ ſuæ tempore, vſque ad mortem: moriens fecit teſtamen tum vel codicillos:in teſtamento, vel codicillis pe- tiit ab hærede, vt maternorum bonorum ſeruũ ma- numitteret:& ſibi& parentibus ſuis, in poſſeſsione bonorum matris, monumentum extruat. Ait lure- conſ ſe pro hærede geſsiſſe. Videtur enim cum ſciat ab inteſtato ſibi delatam eſſe matris hęereditatẽ, ani- mum habere eius hereditatis acquirendę. Ego peto vt ſeruum manumittas mihi relictum in hęreditate matris meę. Nõ poteſt meus eſſe ille ſeruus niſi iure hæreditario. Is ergo videtur pro herede geſßsiſſe, qui ira fidcicommiſerit hæredis ſui in teſtamento ſuo. Er ſic videris pro herede gereroeum videri quoque qui aliquid diſponit in ſuo teſtamento. Et eſt ſimilis Jocus in l. 6. ſi auia. C. de iure deliber. Mater mea in- ſtiruit me hæredẽ ex duabus vnciis hęreditatis ſuę. Ego filium meum cùm facerem teſtamentum inſti
tui ex iis vnciis. Quęritur an vidcar matris heredi-
tatem adiiſſe: Aiunt Impp. Dioclet.& Maxim. Igi-
tur ſi teſtamento,&c. Nec id magnam dubitationem haber. Solo animo acquiritur hęreditas.§.vlt. de hę- red. qualit.& differ. in Inſti. At voluntas acquirendæ hæreditatis non minus declaratur à moriente, ab ægroto, quàm à ſano. Et eſt hic obſeruandum eun- dem actum,& vltimam voluntatem& actum in- rer viuos eſſe. Peto vt ſeruum, qui ex bonis mater- nis eſt, manumittas, hic actus eſt& vltima voluntas & actus inter viuos, diuerſa ratioue. Quæritur reuo cato teſtamento, an aditio hæreditatis videatur re- uocata eſſe. Ambulatoria enim eſt teſtatoris voluntas vſqque ad mortem, l.4. ff(ide adimen. leg. Et receptum eſt non videri aditionem hæreditatis reuocatã eſſe, certum eſt eum, qui pro hærede ſe geſsit, non poſſe id reuocare.l.ſicut maior. 4. C. de repud. hæred. Aliud exemplum eſt in l.eum demum. 8⁰. f loc rit. Filius ſuſcepit hæreditatem matris,& ab hære- ditate patris abſtinuit. poſſedit agrum quendam ex bonis patris, cùm crederet illum agrum eſſe ex bo- nis maternis. an credatur ſe im miſcuiſſe hæreditati patris? Certum eſt eum aliquid hæreditarium atti-
giſſe. Poſſedit agrũ, qui ex hæreditate patris eſt. Sed
ramen ait Iureconſultus: quia non ſufficit aliquid hæreditarium attigiſſe, vt pro hærede quis geſsiſſe
intelligatur: ſed animus præterea requiritur. hic au- tem abeſt animus, proprer errorem. quia agrũ poſ- ſedit tanquam hæreditatis maternæ, non paternæ. Aliud exemplum eſtin l.z. C. de iure deliber. de eo, qui paternum debitum exoluit Filius poſt mortem patris ſoluit debita hęreditaria. queſtio eſt, an videa tur pro herege geſsiſſe, vt teneatur creditoribus he- reditariis:? Ait Imp. Alex ibi, Cum debitum,&c. hog eſt diligenter notandum. Similis lex eſt Cod. de in- offic. teſtam. l.parentibus. 8. Hac ratione ſæpe acci- dit, vt filius mercatorum poſt mortem parentum ſuorum implicentur oneribus hæreditariis, ſi quid Joluerint poſt mortem patris.& hoc eſt vſitatiſsi- mum: niſi apparcat aliud actum eſſe. Poterit quis obiicere regulam ex l. pro hærede, 20.§. Papinia-
PFranc. Duareni luriſconſ.
nus. fl.hoc tit. Nam poteſt ſolui debitum alio ani mo, quàm geſtionis pro hærede. Alius poteit folus re noſtro nomine,& nos liberat. l. ſoluendo.39. de
nego. geſt. Sed ideo hic dicitur eum videri gelsllle b
pro hærede: quia potlus preſamitur eũ ſuo nomine
ſoluere, quàm alieno: niſi aliud actum ſit. 1.4. fide .. ſolut. Ergo multo minus ſoluere videtur eius nomi
ne, pro quo non eſt obligatus. Vnde dicendum eſt cùm quts ſoluit paternum debitũ, teſtationem vti lem elſe, vt dicat ſe non ſoluere hæreditario nomt ne. d. l. pro herede. 20.§.1.& l. at ſi quis. 5. plerique. de relig.& ſumpt. funer. b
Oſtendimus ſuprà multis exemplis„quomodo acquiratur hæreditas vel aditione, vel pro hærede nal
geſtione. Exempla à nobis adducta eſt lureconſul.
torum locis ſumpta ſunt, quibus percepris facilè de aliis iudicari poterit. Alię queſtiones deſunt in alio. rum ſcriptis agitatæ. Vna mihi occurrit non omm. no contemnenda. Quæſtio eſt, ſi quis hæres inltitu-
tus dixerit. Sibi hæreditatem non diſplicere, an hi
verbis inducatur hereditatis aditio, cuùm ageretur de hereditate cuidam delata, is eam hereditatè ſbi non diſplicere ait: an videatur hereditatem adiſe Viderur quibuſdam aditio eſſe. Aiunt nihil reſene an ſibi hereditatem placere dixerit, an verònondt. ſplicere, arg. ex l. 4.& 5. C. de arbit. vbi diciturnihil referre an is qui condemnatus eſt, dixerit ſibints. re ſententiam latam:an verò ſibi nõ diſplicete. ded
tamen exiſtimo ſi nihil aliud actum eſſe appatcat hunc adiiſſe hæreditatem nõ videri. In aditione h
reditatis voluntas requiritur eaque firma& cena,
vt ſuprà à nobis iam 1
tione acquiritur hęreditas. d. l.pro hęrede. z0.inp
cip. His autẽ verbis non declaratur voluntas. Cum
quis ait ſibi non diſplicere hæreditatem, quę dela eit. Medium enim quiddam eſt inter placere& d ſplicere. Argumento elt quod dicitur in 1.1.§. Scien tiam. ff.de tribut. act. Multum refert an quis dicat velle: an verò non nolle. medium eſt inter velle nolle. Videtur adhuc ſuſpenſa volũtas eius eſſe,q dicit ſibi hereditatem non diſplicere. Nec nos mo uere debet quod adferunt ex l.4.& z. C. de arbi Nam ad confirmandam ſententiam quę ab arbici lata eſt, non eſt voluntas neceſſaria eius, qui dam natus eſt. Atque ideo non eſt mirum ſi dicatur ni. hil referre, an is expreſsim declarauerit ſibi placei ſententiam, an verò ſibi non diſplicere: ſed vouum tas neceſſaria eſt in aditione hæreditatis. 3 Ad hunc locum de ratione& modo acqpuitem de hæreditatis pertinet conſtitutio Theodoſj,de cretionis ſolennitate. in l. cretionum. 17. C. de iuns deliber. Quid ſit crerio,& cretionum ſolennitatem docet Vlpianus in Inſtit. tit. qui here. inſtit. poſin & aliquid ſcripſi in lib. z. Diſput. Mentio elt, que huius cretionis in lib. 4. C. Theodoſij& tit. de mater. bon. Verba quædam ſolennia erſn bus acquirebatur hęreditas ab eo, qui inſtitutuent heres cum cretione. Hęc ſolennitas viſa ctumns ſcrupuloſa, ideõque omnino rciicienda. Ireu- nitas erat neceſſaria, cùm quis erat inſtituns cretione. Non enim ſemper inſtirucbatus besc b crerione. Eius hæc erat formula, Mauius hafti Iia „„exhants cernitoque hereditatem in centum diebus-inc 1
eſto. Sic inſtituebatur hæres cum cretione. ſuu
epe dictum eſt, animi deſtin
1 daumia
anigaibot 4

6
d de 18 nſtit.tit. 20. qui h lic deine oh ¹ andum, S&c. Pote
dllal üid uod hæres hæreditatem adea
waſ en zega conditione vitictur. adi rCäm uñ P
ner rlän rde nütione adiecta, Si ſoluendo hareditas eſf. QOueriur. an vale lub has ta malli dlenh Der Air ibi Iureconſultus, ullam aditionem 3we aütar eſk. Ratio admodum obſcura non eſt ex his, quæ dnobäs adtäde am dicta ſuntà nobis ſuprà, firmã certamque eſſe
nn debere voluntatem eius, qui adit hæreditatem: certũ
Ale qedcrach conſilium eſſe debere. l. in totum. 77 ff. de reg. iuris. NVnamüliore torum,omnia quæ animi deſtinatione agenda Lrho igud funt, non niſi vera& certa ſcientia perfici poſunt.
Attatem wad Ideöque diximus propter ignorantiam& inſcien- reditaui aütw ti eius, cuidelata eſt hæreditas, eum non poſſe ad- n delara bemmt iue hereditatem, quamuis re vera delata ſir, ſi igno- rvidexxur rle ret delatam elle Sed quia idem dicitur de die, ſolet aditi eſe Sm quæri qua rationc id conſtitutum ſit? Hæreditatis Dlacere direttg, adnio inter actus legitimos numeratur.l. actus le- C. deahrn gitimi S3 ff. de reg. iut. Qui actus legitimi non ran- demmtwehdn düadiccta conditione: ſed etiam die omnino vitiã- an vetobio tur dicta l. actus legitimi. ibi, Qui non recipiunt, Sc. dihil aluud ad il eſt qui non patiuntur diem ‚vel conditionẽ ad- raem ibeil ſeridi. Sicut,inquit luriſcõſultus, emancipatio, accepti-
annes BzBariten fine ſiei neeneni Anindes aedtne e amrhiadtus legitimi achiecha die: Egoſu- ſepec h perioribus locis docui, qui ſint actus legitimi. vulgò ceditasdlonih enim recte explicari non ſolent. Ego dixi actus le- non derlruni gitimoseſſe, qui alias dicuntur à iuris auctoribus le- plicer Uenlmm gis aciones. Mentio eſt frequens apud lureconſul-
ciddum imn tos legis aionis. Magiſtratus eſt apud quem legis
in
oeſt ſuitn actio eſbin laff de offic. proconſ. Emancipatio nu-
d Mulemennt meratur inter legis actiones. in Nouella 81. Iuſti- nolle mräatte nianus ait, emancipationem numerari inter le- uc ſulpeuuini gis actiones Eadem in regula iuris numeratur in- em nondiich eer legitimos actus. Actus legitimus aut legis actio, dferunteèt vitus quidam ſolennis erat legibus introductus, ex ndam Grens qu nihil mutare licebat, vt docet Bocetius in To- lunrs wru Pie⸗Cicer-ex Gaio lureconſulto. qua parte loqui- leo vonct- tur de cebbione, docet ricum ſolẽnem obſeruari ſo- luum in ceſcione.Et hec pars iuris, legis actio voca- 5 ſbi or lcs turVerda legitima, dicuntur ſolennia in Lvlrim. C. teſta tut.& Ldirectas. C. de teſta. manu. quia ritus de rwior 7— introductus eſt legibus. Et quia ex ritu
n de mh deceremonialegitima, quæ legibus introducta eſt, u-„ ummutandum eſt: non eſt mirũ ſi adiecta die, nues Liraneieon vitietur. Et ſic videtur accipiendum lr un cli 48 ralcsrur in Inemo. 166. ff.de reg. iur. Cum alabt Ps.l9 Cit V Iplzn. Nemo alieno nomine lege agere poteſi. * D Ki ritus non poflunt peragi per procuratorem: ſed „in lb4O g Perſong ipſe adeſſ⸗ dab d Per biellratorelle is in 6 1l lple adeſſe debent per ſe, non per procura- Vetbad Heg Sorem. Sicut verba formulæ mutari non poſſunt: 7 ne. He be 0
teane pert g must coſ perſonæ quidem:vt perſona vna alterius lo- nrituatur. Cuius generis ſunt emancipatio,
ronncjans Kccptilatio. Nec Vlla eſt dubitatio. De iis eſt ritus
7 1,J Quiga elt ex Theophil. ex VlIpiano in Inſtitut. 1b S guec meſt ritus in acceptilationc, turoris quo- iuogc mone. Sed mirum eſt quòd inter cos actus ams 94 1er S97 Akd
numeratur aditio hæreditatis,& ſerui optio. d. l.a- ctus legitimi.ff. de reg. iur. In his enim nulla ſolen- nitas deſideratur. In aditione hæreditatis ſufficit de- claratio voluntatis, quocunque modo quis volun- tatẽ ſuam declarauerit aut verbo, aut facto aliquo. Locus autẽ ille mihi ſemper ſuſpectus fuit. Varietas lectionum eum ſuſpectum reddit. In quibuſdam li- bris legitur, Adoptio, non ſerui optio. Adoptio olim magno ritu magnaque ceremonia fiebat. Nec du- bito, quin legendum ſit, adoptio, non ſerui optio. V- bi autem legitur, hæreditatis aditio, fortè legendũ eſt, cretio, vt hoc intelligatur de ſolennitate crexio- nis, de qua iam diximus. Niſi ita velimus diſtin- guere, hæreditatis aditio ſerui, quaſi Papinianus in d. l. actus legitimi. ffide reg. iur. nõ loquitur de qua- cunque aditione heęreditatis: ſed de aditione heredi- tatis ſerui, id eſt cùm ſeruus adit hæreditatem. Ser- uo non licebat hæreditatem ſibi delatam adire:niſi certa& preſcripta forma, quamuis ab ea ſolennita- te, vt nimis ſcrupuloſa paulatim receſſum ſit: vt poſtea dicemus. Vnde ſeruus, cui delata eſt hæredi- tas, ſi adierit in diem, nihil agit. Sic ergo poſſet legi in d. l. actus,&c. emãcipatio, acceptilatio, hæreditatis
aditio ſerui. Deinde adoptio, nõ autem ſerui optio.
De cretione poſſet quoque illud intelligi. Cretio legitimus actus eſt,& inter legitimos actus meritò refertur non quæuis aditio. Non ſemper acquiritur hereditas cum cretione. Docet Vlpian. in loco iam adducto in Inſti. vbi diſtinguit cretionem à geſtio- ne pro hærede. Sequitur de perſonis. 8 Qua perſona poſſunt hæreditatem acquirere.
Anr,
M VItæ varieque ſunt quæſtiones huius loci.
Prima queſtio eſt de eo, qui eſt in aliena pote
ſtate, cuiuſmodi eſt ſeruus in poteſtate domint aut filius in poteſtate patris ſui. Quxæſtio eſt, an hi here- ditatem acquirere poſsint, an ſeruus poſsit hercdi- tatem acquirere, an filiusfa. poſsit hereditatem ac- quirere? Et certum eſt vtrunque hereditatem ac- quirere poſſe iuſſu eius, in cuius poteſtate eſt, ſi eius iuſſu adierit. in l. qui in poteſtate. 6. f. de teſta. Eodẽ pertinet quod dicitur in l. placet. 78. ff.hoc. tit. huius modi ſunt ſeruus& filiusfamilias. Nos primùm di- cemus de ſeruo, deinde de filiofamilias. De ſeruo variæ quæſtiones ſunt.. ſiquis mihi bo na. 25. in prin. ff.hoc tit. In primis quæritur, quid ſi ſeruus alienus ſit bona fide poſſeſſus ab alio, vel quid ſi ſeruus ſit fructuarius, in quo quis vſumfru- ctum tantũm habeat non etiam proprieratem? Air Iureconſultus, Si quis mihi bona.&c. Quod diximus de ſeruo intelligendum eſt de ſeruo proprio. Ser- uus meus heęreditatem mihi acquirit, ſi iuſſu meo
hæreditatem adierit. Seruus autem alienus mihi non acquirit, etiam ſi à me poſsideatur bona fide,
etiam ſi vſumfructum in co habeam. Non enim meus dicitur, quod vſumfructum in co habeam. Obiiciat quiſpiam ſeruum fructuarium aut bo- na fide vorckum acquirere fructuario, vel bonę fidei poſſeſſori quod acquirit ex re bonæ fidei poſ- ſeſſoris, vel ex operis ſuis. Cùm ergo acquirat hę- reditatem opera ſua, cur eã non acquirit, vel bo- ne fidei poſſeſſori, vel fructuario? Huic obiectioni reſpõdet Iurecõſultus in J.aditio. 45. hoc ti. ff. Adirio hereditatis non eſt in opera Kan Ridiculum eſt ne eAlrg Eran weerePee e)
5⁸9

590 dicere, operam eſſe voluntatis declarationem. non eſt opera: hæreditatem acquirit ſuus declaratione voluntatis ſuæ. Opera eſt diurnum officium. Hoc oſtendit lureconſultus aliquot exemplis. Idcirco ſi Aotalis. Dotalis ſeruus meritò minimè acquurit hę- reditatem, quamuis ei acquirat, quæ operis ſuis ac- quirit? Et cum quæſtus eſt, coita ſöcietas quæſtus 22 com
endi Cum ſocietas inter duos quæſtus& compẽ- dij initur, intelligitur coita focietas de his, que vnuf quiſque induſtria ſua acquiſierit. Sed ſi cui delata ſit hæreditas, ea non communicatur, nec iu ſocieta- tem l. coire. 7.& l. 8. queſtus.& 1.12. fed nccæs alienũ. & ſeq. ff.pro ſocio. Huic ſimile eſt quod dicitur in L fructuario. 47 ff. de acquir. rer. dom. vbi dicitur fru- uarium non acquirere hæreditatẽ, quæ ſeruo de- lata eſt. quoniam ex ſerui operis non eſt, ſerui ope- ris non acquiritur. Sed hic reperitur antinomia ex d. l.aditio. ad fi. ibi, Poteſt verum eſſe,&c. vbi ait Iuriſ. conſ liberum hominem, qui à me bona fide poſsi- detur, poſſe iuſſu meo adite hæreditatem. S1 iuſſu meo adierit hæreditatem, cam mihi acquirit. Et ta- men hic dicitur non acquirere, ſi ſeruus alienus, ta- quam meus à me bona fide poſſeſſus adierit: ſed
otius eam acquirere domino ſuo. Sed hæc contra- ria non ſunt. Quod dicitur in I. 2. ſi quis mihi bo-
na. intelligendum eſt cùm exceptione, que ſumitur
ex d.l.aditio. niſi ſeruus ſit inſtitutus hæres gratia poſſeſſoris, ſiue ſit bone fidei pofſeſſor, ſiue fructua-
rius. fieri poteſt vt ſeruus alienus quem ego bona
fide poſsideo& in quo vſumtfructum habeo, non propter me inſtituatur: ſfed ipſius ſerui gratia. Et hoc caſu non mihi acquiretur hereditas: fed potius ve- ro domino. Sed ſi propter me inſtitucus ſit hæres, mihi acquiretur hereditas, ſi iuſſu meo adierit. Ka- rio eſt,&ſi aditio non ſit in opera ſeruili,& ex ea non poſsit dici hereditatem mihi acquirere. quaſi ex opera ſua acquirattamen poteſt dici mihi ac- quirere hereditatem, quaſi ex re mea acquirat. nam propter me ipſum hæres inſtitutus eſſe proponitur. quod fit contemplatione mei, gratia mea, id dici- tur quaſi à me profectum eſſe. liſed ſi plures. 9.§. in arrogato. ff de vulga.& pupil. ſubſtit. Similis diſtin-
Kio eſt in I. 21. ſi ſerui vfusfructus.& legib. ſeq. ffꝛde
vſufr.vbi Iureconſultus ait, cùm quæritur an here- ditas delata ſeruo, acquiratur vſufructuario, diſtin- guendum eſſe an contemplatione proprietarij hæ- reditas ei delata ſit, an verò contemplatione fru- ctuarijvt ſi gratia fructuarij ſit hæres inſtitutus, ip- ſi fructuario acquiratur hereditas, quaſi ex re ipſius, Hic nõ recedimus à regula in qua dicitur, Fructua- rio tãtùm acquiri vel ex re ipſius, vel ex operis ſer- ui.& cùm hac diſtinctione intelligendum eſt quo- que quod dicitur in lfructuario. 47. ff.de acqui. rer. dom. Quãuis Iureconſultus ſimpliciter digat. fru- Auarium non acquirere hæreditatẽ, que delata eſt ſeruo, hoc eſt intelligẽèdum: niſi propter ipſum fru- tuarium ſeruus heres inſtitutus ſit. Alij aliter di- ſtingunt:& quorundam opinio eſt etiam ſi graria fructuarij vel bone fidei poſſeſſoris, ſeruus hęres in- ſtitutus ſit, tamen iuſſu domini& proprietarij re⸗ quiri.ſed cõdici poſſe ab eo aiunt, ſi hereditas dela- ta ſit ſeruo contẽplatione ipſius fructuarij, vel eius qui poßidet alienũ ſeruũ bona fide, ad acquirendã hæxcdi atẽ requiri iuſſum domini:& poſteaquam
tinent ad ſeruum, quàm ad flliumfamil. pertm
Franc. Duareni luriſconſ.
iuſſu domini acquiſierit hæreditattẽ trãsferri in. ctuariũ,& eo nomine actionem cõpetere: ſicut 4 7 vlt. ff.de ſtipul. ſeruo. Ego Pnt nihil opus eſſe ho. 79 circuitu: ſed acquiri hæreditatẽ fructuario, vel bo fidei poſſeſſori. Et caſus diſsimilis eſt in l.vl.ſt de i pulatione ſeruorũ. nec ad rẽ pertinet. Sed obiiciun 9 illil ſeruus dotalis. ĩ8. ff. ſolu. matr. Seruus dotalis n poteſt adire hæreditatẽ iuſſu mulieris, ſed tantũ ſu marit:, ſi his hæres inſtitutus ſit,& maritus requu rere debet conſenſum& voluntatem mulieris, mulieri poſtea teneatur, ſi hæreditatem damnoſa d eius iuſſu adierit. quoniã ea hæreditas in reſtitutio. ne rerũ dotalium venit, ſi ſolurum matrimoniu
fuerit. Sed alia cauſa eſt ſerui dotalis. Maritus
minus eſt poffeſſor: mulier nõ poſsidet. maritus q́- citur dommus quandiu durat matrimoniũ.l. doct ancillam. C. de rei vind.& lin rebus. C. de iure da Cum ne poſsideat quidẽ mulier, ratio non pasunt vt iuſſu eius ſeruus adeat hęreditatẽ, ſed requimi tantùm mariti iuſſus. Alia cauſa eſt fructuarij etiã cauſa boneę fidei poſſeſſoris. Sequitur in eade 1.fi quis mihi bona. S. I. Seruus municipu vel, Oa ge uus collegij hęres inſtitutus adibit hereditaté Quo dictum eſt de ſeruo, intelligendum eſt nontanaii de ſeruo ſingularis perſonæ, ſed etiam dt ſemu- municipum, vel collegij. Hi non ſunt ſetui gulorum ex quibus collegium conſtatl.inummimä. §.vniuerſitatis. ff. de rer. diuiſ.l. ſed ſi hac legeas. qui manumittitur. ff. de in ius vocan. Sed idèdicen dum eſt. Eadẽ eſt enim ratio. Seruus mumcipi res inſtitutus adibit hæreditatẽ: ſed cui hæredtias acquiret, aut cuius iuſſu? hoc non ſatis expreßic in hoc loco:ſed intelligendum eſt cùm dicit, A0¹ hæreditatem,&c. quaſi ita ſenſerit lureconſultus dem modo acquirere hereditatem, vt dictum eſt ſeruis priuatorum hominum, de quibus fortè conſultus antè diſputauerat. Nõ enim plenę& tegrę ſunt diſputationes Iureconſultorum. Quai obrem hic diſtinguendum eſt, an manumifſius5 rit, aut alienatus, an verò nec manumiſſus, nec lienatus fuerit. Si manſerit in poteſtate muni pum, vel collegij, dubitandum non eſt, quin m nicipij vel collegij iuſſu, adire debeat: quoniama eundo iuſſu collegij ei acquirat. Ego ſcio ſubti quædam adduci ex l. ſed& ex dolo.§.1. ff de do
quod facilè conſentire non poſſunt. Dixi ſuj
quomodo ille locus intelligi debeat,& quomo intelligi etiã debeat l. ſi cm exceptione.§. ami m. uertendum. ff, de eo quod metus cauſ.Poſfunt co ſentire municipesiſi alienatus ſit ſeruus, adibiti reditatem iuſſu noui domini, vt dicitur in ſtius. 61.§.0.ff hoc titu. Videte tit. ffde offic.pi Cæſar. lib... Digeſtor. in dict.liſi quis mihi bom quis planè&c. Que diximus non debent inte de co, qui ſeruus penæ effectus eſt, ille null uus. I.17. ſunt quidam. ff. 6e pœnis. ſi is hær tus eſt, inſtiturio nulla eſt, cùm alicui libensan mitur atrocitate ſententię, non fit ſeruus ſe blicæ, vel fiſci, ſed dicitur ſeruus pœrne: Tuonin ſeruitus ei irrogatur pœnę cauſla. eu Hine varię quęſtiones tractantur in lqui e 47.& legibus ſequen. hę queſtiones non mae.
quamuis ſpecies ſit propoſita de ſeruo.Ego ſtiin
ha⸗

lie en O.L Ndh,.; So pen nth adirc iuſsi
1 dn 6 nret, ego fu caſus de mea, conſeq
hæreditatem, vel filium, priuſquam ad- lioſus factus ſum, itaque deſiit voluntas
uens eſt ſeruum non poſſe hæredita- Nec a0 Scki temadire. Huic ſimile eſt quod dichtar 8 ſi per KKlal eepitolam o fthoc tit. Ex quo notandus e locus tats un doa cmmunis de mandato, non tantum morte, ſed e- res inſt u igtiam furore m adarum reuocarl. Katio eſt in J. 4 ff. * K nlarl ca quia ſicut finitur voluntas morte, ita etiam fu- dae unaan re.Pt notandum eſt morte tutoris pupilli, non canurſitaae Wo Ili mãdatum finiri, vt hic expreſſum in
läen actdr hac lſt per epiſtolam.
enit lann eis oſtendumus quomodo cœpta eſt diſpu ulacſt ſerui n ſunt in aliena poteſtate, an hæredi-
l wario de his, qu rmulier wua oletnen poſsint. Quæſtiones aliquot tractatæ andiu durg e fun adeum locũ pertinctes. Sequuntur aliæ quæ- vind& dach 1 ſiones quæ partim ad filiũ propriè pertinent, par- tquicẽ müliaan um cum ſeruo communes ſunt. Hic enim in pri- ꝛaber dnu mis uertn, quomodo iuſſus interponi debeat cũ lus. Ala culii dicimus fliumfa. iuſſu patris in cuius eſt poteſtate lei pollclordge 2 hæteditatem adire, ſeruũ iuſſu domini, in cuius eſt H.l genunmin poteſtate hæreditatem adire. Quęſtio eſt in ſi quis nſtiurwadbig mähi bona.2) uffum ff. hoc tit. Ait Caſsius hic, 0 uuelge un iateruenire iuſſum debere vt precedat aditionem
mndh Hereditatis:ſi ſequatur aditionem hæreditatis, nul- ll fero,din lu momenti, nullius effectus eſt. Præcedere debet, colegi fl ml ingqui Ergo ſi pater aditiontem filij poſtea ratã ha- oscolegimanieh, crit, poſtea fllius adierit, non acquiritur ei hære- leter üull filſginsquia uſſus non præceſsit. Sed cur iuſſum prę-
rfde 1 um cedere debet, nec ſufficit conſenſus qui ſubſequa- enim raiogemns tuncur non ſufficit ratihabitio? Aliàs enim nihil re- dit heredigieſit feman quis mandet, an verò quod ſine mandato s iuffu' hocsoni geitum eſtpoſtea ratum habeat. J.z. ff. ad ſenatuſc. nelligendunditn Nacedo. Dubitationé auget quod dicitur de au- uaſi ita ſcnſätler Gtoritate tutoris in l. obligari.§. ¼utor. fide aucto.tu. rere hetedtaan& Inſti. co.tutor. Cum dicitur tutore auctore pu- rhominumäigt pillum cotrahere,& negocia ſua gerere, tutoris au- (putaueraian Gtoritatem accedere oportere, ſic accipimus, vt ſuf- iones lurcsin ficiat in ipſo negotio auctoritatẽ tutoris interue- wvendumckamn nite, neceſſe non eſtvr tutoris auctoritas præcedat ) vetomn ichquod geritur apupillo: imò ſufficit perfecto ne- 1 markensp gotio, modo ſtatim, nõ ex interuallo ſequatur. Pre- biramdmmns derea crlam quæſtionem facit quod dicitur in I.-.ff —— quod lufſu. Prætor actionem dat aduerſus patrẽ, ſi I m Un uu 1 cũ filio contractum ſit iuſſu patris. Vlpianus in in- 9l) d48 1 dhre uione edicti Pretorij ait idẽ dicendum eſſe, exlſ n 4 bater quod geſtum eſt à filio, poſtea ratum ha- ſentite Jo uertEx copreterea augetur dubitatio, quod dici- cus melne 1 tur in lz.C.qui admit. ad bon. poſſ. quod etiam di- eat liccme mlt dn Iquiin aliena. f. hoc tic.& aliis ſimilibus eo uoim, hule 4 bonorum poſſeſsione. Si filius datam ſibi 51 aenap, 4 rwnen bonorũ agnouerit ſine iuſſu patris, oui domil 814 5* e Auim habuerit, acquiret ei bonorum poſ- ruuſu ne 3 bonorũ poſſeſsio quid eſt aliud quàm Korii dag GKit c den 3ͤff de bono. poſſeſ&§. quos autem. In- dixm onorum poſſeſſores vice he- Ds dn redum fungi dicunur CNMalä . mx efedi Sconſ 8 lcuntur. Quid igitur eſt, quod Iure- pe 1I con ultus hic ait iuſſi„. 1 dam ftſc Mducuneurran um præcedere debere? Variæ nulk uig ll um abeeu Ladones Exo puto id ex iure veteri or- ſerentn S nis delaf Lrd lege forte ſeriptũ erat filiũ iuſſu pa- cl ubas ure am ſibi hereditatem adire. Lex de patre lo- d der do ens recte vſa eſt hoc pl, 10,qu..
ꝛrurp sh M ſ 4 auem haber in ſua poteſtate, vt non niſi iul 1 ſtioll ors Pattis adeatur h redit D eue creditas. De pupillo& de tutore duen. 4 pur⸗
Oquens lex nõ b quens lex nõ eſt vſa hoc verbo, non eſt tanta po- 1 qunm.————..2
7 Jchd 9
1 1
In Tit. De aoq. vel omit. hæred.
verbo, cùm patris ſit iube-
teſtas tutoris in pupillũ quanta eſt patris in filium. T anta erat poteſtas olim patris in filium, vt in eũ ſus vitæ& necis haberet. l. in ſuis. ff.de liber.& poſt- hu. Verborum autem proprietatẽ in legbus inter- pretandis ſequi ſolent Iureconſulti, niſi aliqua eui- dens vtilitas& æquitas aliud ſuadeat. Cùm ergo animaduerterent legem de iuſſu loqui, ſic interpre- tati ſunt, vt conſenſus ſubſequens aut ratihabitio non ſufficiat. Iuſſus enim nõ dicitur latinè, niſi qui antecedit,& ſi fortè quis conſenſit poſtea, ſi tamen non præceſsit iuſſus, non poteſt iuſſus latinè dici. Cũ dicimus tutore auctore pupillũ contrahere de- bere, id eſt in ipſo negotio interuenire debere tu- toris auctoritatem: conſenſus enim requiritur. Hęc
ſubtilitas cõtempta eſt à Prætoribus in bonorũ poſ
ſeſsione introducenda. Cuùm ex legibus veteribus nihil immutare vellent,& quod erat caurũ de he- reditate ſequi vellent, amẽ in bonorum poſſeſsio- ne introducenda, quæ ex iuriſdictione pretoria eſt, neglexerunt fubtilitatem iuris. Prætores in introdu- cenda bonorũ poſſeſsione ius ciuile ſecuti ſunt, cũ aliquo temperamento æquitatis. Et ſanè quedam ſubtilitas eſt vt iuſſus pręcedere debeat, vtq́ue non ſufficiat patrẽ poſtea conſentire. J. qui in aliena. 6. in prin. ff.hoc tit. Idem dicitur in I.i. C. qui admitt. ad bon.poſſ. Bonorum poſſeſsio introducta eſt ad ex- emplum hære ditatis,& eſt veluti hæreditas quædã iuris Prætorij Sed in ea introducenda viſum eſt eis vtilitatem potius ſequendam eſſe, quàm illam ſub- tilitatẽ exactam iuris ciuilis veterum legũ. Idem à ſenatu factum eſt in reſtitutione fideicõmiſſaria in ſeruo inuito. l. 65.§.. ad Senatuſc. Trebel. Hic docet
quid interſit inter hæreditatis acquiſitionem ex te-
ſtamento,& reſtitutionem fideicõmiſſariam ex Se-
natuſconſulto Trebel. hic Senatus, ſicut& prætor,
ſubſecutus eſt ius ciuile& leges veteres: ſed cum temperamento æquitatis vt diximus. Ego de hacre
plura ſcripſi. lib. z. Diſput. cap. 10. Qui inſpexerit di-
ligenter noſtram de hac re diſputationem, facilius aſſequetur rationem diuerſitatis inter bonorum poſſeſsionem& hereditatem,& reſtitutionẽ fidei- commiſſariam. Hinc etiam factum eſt, vt lurecon- ſulti edictũ Præroris de eo quod iuſſu patris geſtũ eſt cum filio, interpretẽtur neglecta hac iuris vete- ris ſubtilitate, ſecuti in interpretatione eius edicti pretorij,exemplum Prętoris in bonorũ poſſeſsio- ne introducenda. Cùm Pretor loqueretur de iuſſu,
ſic interpretati ſunt vt teneatur pater ſi vel iubeat, vel poſtea ratum habeat. Sic eſt intelligendũ quod
dicitur in I.. ff. quod iuſſu. Vt ergo acquiratur hoc modo hereditas oportet patris iuſſum precedere,& idem dicendum eſt de iuſſu domini, ſi ſeruo hære- ditas delata ſit. Sed queſtio eſt, an hi 8* ſunt in a- liena poteſtate, cogantur huic iufſui parere, ſi noluit parere voluntati domini vel patris, ſeruus vel filius. De ſeruo nulla dubitatio eſt quin poſsit cogi: expreſſum id eſt multis legibus. videte l. cum aliquis. C. de iure deliber. Hinc apertè oſtenditur poſſe cogi ſeruum adire hęereditatem, ſi iuſſus à do
mino eã adire nolit, vt acquirat domino ſuo. Simi-
lis locus eſt in I.I.§. Pretermittere autem. verſi. quid
ergo. ffiſi quis omiſſa cauſa teſta. Et rectè aliàs fraus
facilè fieret edicto prætoris. At hoc edicto pretoris.
ſi quis omiſſa cauſa continetur, 7 3 is cui delata 2
591
1
4
1 I
1

592 b Franc. Duareni Iuriſconſ.
eſt hæreditas, fraudandorum legatariorũ cauſa omi tim,&c. Quod dicitur ſpecialiter oportere manda. ſerit eam ex teſtamento,& adire eam voluerit tum eſſe de certi hominis hereditate, eſt intelligen.
ab inteſtato, vt perinde teneatur, ac ſi ex teſtamento dum:niſi de viui hominis hereditate iuſſus interus. 6 adiifſet. Quid ergo ſi ſeruo delata ſit hæreditas,& nerit. Hoc viſum eſt contrarium bonis moribus e. h 4 ſcruus eius iuſſu nolit adire, vt poſsit eam cape- ſe, vt diximus ſuprà ad I.2.§. interdum. ff.de vuloa- re ab inteſtato? Cogendus eſt.—
Quod autem diximus cogi poſſe ſeruum adire ſi mandauit, vt hæreditatem colligat,&c. his verbisn hæreditatem, intelligendum eſt, niſi malit in com- ſtendit Vlpianus nihil referre quibus verbisvta edibus eſſe, aut aliter coerceri. Non eſt neceſsitas pater, cũ iubet filio ſuo vt adeat. Sufficit verba
abſoluta. Nam ſeruus abſolutè& precisè cogi non iuſmodi eſſe, vt ex his intelligatur patrẽ velle p poꝛeſt. nam cius voluntas neceſſaria eſt. Quòd ſi a- ſuo iubere, vt hæreditatem ſibi acquirat. Hocad nimo tam obſtinato ſit, vt nullis minis, nulla coer- verum eſt vt enunciatiua, vt dicuntur, verba lic citione adduci poſsit ad adeundum, non acquire- ſuficiant. Exemplũ ſubiun git Iuriſcõſultus ibip. tur hæreditas domino. idque expreſſum eſt in l. cũ ter filio ita ſcripſit, Scio fili quòd pro tua prudenti aliquis. C. de iure delib. An idem de filio dicendum inuigilabis hæreditati delatæ,&c. Pater Rlio ita ſ b
ſit, quæritur? Plerique hic diſtingunt filiũfamilias Aà pſit,&c. hĩc enim verba idonea non ſunt ad iuhe ſeruo:ſed cõtraria opinio mihi magis probatur. ego dum, ſi proprietatem ſpectemus magis, quàm mof
enim puto cogi poſſe filium à patre. Certi uris eſt tatem eius, qui mandat. Sed cum iubentis consili poſſe patrem filium cogere auctoritate paterna. l. hic obſcurum non ſit non debemus ita hereren
ſerui& filij noſtri. 16. ff.de furt. vbi dicitur licere pa- bis vt voluntatẽ eius non potius amplectamu
tri in fllium aliquid ſtatuere. Idem dicitur in I. z. C. de voluntate dubitatio non eſt, cùm his verbi
de patria poteſtate. Quod igitur expreſſum eſt legi- tur pater, cio fili quõd pro tua,&c. Non aliuy
bus, quę à nobis adductæ ſunt de ſeruo, qui eſt in vtitur, quia ſperat fore vt filius in ea re negh
poteſtate domini: idem dicẽdum eſt de filio qui eſt non ſit.Et hec verba ſunt, quę dicuntur enũcitiua
in poteſtate patris, vt ab eo cogi poſsit adire hære- quæ nonnunquam pro diſpoſitiuis accipiũuste- diratem. Sequitur in cadem I. ſi quis mihi bona. ⁊25. ſertim in vltimis voluntatibus, vt in l. exhac ſc.
§. iuffum. ff. hoc tit. Et putat vel per internicium,&c. ptura. 16. ff. de donat. l.etiam hoc modo. deleg.
Quod ſcriptum fuerat de iuſſu patris in adeunda I. Sed videtis in actibus, quæ inter viuos fiunttin hæreditate& filiofamilias, interpretatur nihil refer- vltima volũtate, hec verba accipi pro diſpoſi
re an iubear per literas, an per internuncium, vel ſi Nos ita accipimus hec verba ac ſi pater iuſsili præſens iuſſus eſt. Quocunq; modo iubet pater ſiue lio vt hereditatẽ adiret. Atque ideo vulgò dicitut i nidu præſens, ſiue per epiſtolam, non recedit à proprieta- ad conſtituendum debitorem in moram hec vetba inuna te verborũ. Deinde Iuriſc. ſeq. 6 Sed vtrum,&c. que- ſufficere: veluti cum creditor vtitur his verbis al rit an hic ſpecialis iuſſus requiratur:an verò ſuffi- quens debitorem ſum, Opus eſt mihi pecunia, truunr ciat generale mandatum patris, ſi iubeat generaliter mihi debes. Sed hec quæſtio magis facti eſt, quum unn pater filio ſuo vt quæcũgq; hæreditas ſibi delata fue iuris l. mora. ff. de vſuris. An quis ſit in moran
rit, eã adeat? Ait non ſufficere generalẽ iuſſum: ſed poteſt in vniuerſum definiri. huiuſmodi verbis tu ſpecialiter debere iubere. Iuſſus debet eſſe ſpecialis deri poteſt rectè interpellatus eſſe debitor:& pcu. de certa hæreditate. Debet iubere filio pater vt ad- ſunt alia accidere propter quæ rectè interpe e mla eat hereditatéẽ, que delata eſt certi hominis. Viſum dici non poſiit. Sequitur.§. Si coram Titio Pate
eſt periculoſum, patrẽ obligari hæreditati ob gene- dauit filio vt adeat hæreditatem coram Titio
ralè iuſſum de adeunda hæreditare, quęcũque filio lio& arbitrio Titij, an rectè videatur iuberell
data fuerit. Periculoſa viſa eſt hereditatis aditio ve- conſultus ait eum rectè videri iubere, id eſtn
teribus iuris auctoribus.& re vera plurimũ periculi has filius adire poteſt hæreditatem, quamc
habet. Argumẽto eſt quod dicitur in§. Neq; tamẽ. Titio, arbitratu Titij. Et vulgaris regula eſt
in Iaſti. de auctor. tut. quòd pupillus quidẽ ſine tu- mandati cuſtodiẽdos eſſe. I. diligenter.ff.mãdal
tore, ſuo omnia gerere poteſt, quibus ipſius condi- autem non eſt ita accipiendum, quaſi nullo modo
tio melior efncitur, nõ deterior, vt ſi ſtipuletur ab a- licceat aliquid immatare ex eo, quod iuſſup-
lio, vel quoduis aliud huiuſmodi negociũ contra- continetur. Sic enim hoc interpretatur Iurecon
hat, quo meliorem ſuam conditionem reddat. Sed tus in verbis ſequentibus, vt non liceat à foim hæreditatem adire non poteſt, etiamſi hęreditas lu- mandati patris recedere: niſi vtilius& pleniiss
croſa ſit, ſine tutoris ſui auctoritate. hoc plerũq; ca- deatur exequi filius, quod pater iuſsit. Hocen
prioſum eſſe ſolet. Plerũque homines incauti hęre- caſu obligat hæreditati patrem: acquirit panni
ditatem adeunt, quæ videtur ipſis lucroſa eſſe,cum reditatem, perinde acſi iuſſus patris pre
lateat æs alienum, quod tandẽ magnum emergit: omnino eſſet aſſecutus. Ad§. Sed ſi mande
vt pœniteat aditionis hæredem, qui adiuit. Propter ex aſſe inſtituto,& inueniatur ex parte, 27
hoc periculum exiſtimauerũt vtilius eſſe noſtri iu- mandauit filio ſuo quaſi inſtituto ex aſſe,&
ris auctores, vt pater ita demum obligetur hæredi- ritur inſtitutus ex parte: is adiit ex parte. qum
tati, ſi iuſſerit ſpecialiter certi hominis hæreditatẽ, patris iuſſu videatur adiiſſe? Ait Iureconſin non
qus filio delata erit, adire. Quare minimè ob gene- videri iuſſu adiiſſe. Sed contra, ſi iuſsit fucet cum
rale iuſſum tenebitur. Hic caſus obſeruatur inter adire pro parte, poteſt adire ex aſſe. Nam 40
eos, in quibus ſpeciale mandatum exigitur. Sed hęæc adit ex aſſe, vtique etiam ex parte adit:argu an diſputatio eſt propria tituli de procurato.& tit. mã- eſt quod dicitur in I.3.. ſi pluſquam.ff. de an dari. Sequuur in d.§. Sed vtrum.&c. Sed an nomina- Is, cui relicta eſt libertas, ſi decem dederit, danc.
r 4
& pupil. ſubſti. In ea. l.ſi quis mihi bona.§. Se qu⸗
3
asreiin c

In Tit. De acq. vel omit.hæred.
conſequitur libertatem,& Heiu deec. po- ginti co
riginti tere Sequitur, Aliter alque, C 3 aet ault teſt 3 erediatem quaſi ab inteſtato delatam,
vt a eat
4ex teſtamento, non obligat patrem hæ- Lsadcea id vtile patri non eſt. faltem æquè
ouia adeundo ex teſtamento hæredi- legata relicta in teſtamento ater mandauit vt adeat ex dut ab inteſtato, acquirit hæreditatẽ patri adire ab inteſtato. quo- ſtabit. Et ſi igitur in b uiuſmo ſcriptum paterni
lelare
mento,& a b anVtilius enimm e * a non plæ am legata 1 Hr.
Acaübus ilius non ſequatur præ ulus vſquequaque re
Sun obſcura non ſunt. Sequitur in fin. d. l. ſi lule 5
is mihi bona,&c. Sed /eſec, Sr Dates iuſ⸗ ſt blio ſuo vt adiret hæreditatem: dein e pœnituit urem huius iuſſus ſui. Vel pater mutauit con di- nonemſuam. hic quæritur an videatur iuſſu patris adite'dit lureconſultus non videri patris iuſſu ad- ueQuod geſtum eſt poſt reuocatũ patris iuſſum,
aullus eſt momenti.& hoc pertinet ad tit. manda.
dad ut de procura Reuocatur autem man datum ulusnon tantum pœnitentia eius; qui mandauit, Kcontraria voluntate:ſed etiam aliis calibus reuo- enur motte, muratione ſtatus,vt hic dicitur. Et ad- adum eſt quod dicitur in l. qui ſeruum. 47.& le- gbleq.48.49. ſ.ſi per epiſtolam ff. hoc tit.ſi pater
ſtea furere cœperit,& ldem dicitur de tutore pu- piliin d. ſi per epiſtoſam.& eſt notandum morte olimi adminiſtratoris mãdatum reuocatum in- olg cuiuſmodi eſt tutor, curator,& procurator. Rexemplum eſthuius rei in clemen. vlti. de pro- cutde Epiſcopo, qui procuratorem conſtituit, quã- uis nomine eccleſie, quæ mori non poteſt, manda- num fagum ſit: tamen morte epiſcopi, quia eſt le-
dimus aäminiſtrator, reuocatur. Et animaduer- tendum eſtnihil referre, an ſciuerit filius reuoca-
tum elſe mandatum patris: an ignorauerit. quod
tamen videbatur contrà dicendum eſſe. 5. recte. In- ſit de manda. Cum quis mandat aliquid geren- dum, s mutat voluntatem, reuocat mandatum ſuum:&non aliter tenetur, ob eam mutationem Foluntats& reuocationem mandatarius, quàm ſi d da volantate cerrior factus fuerit. Sed hic con- radicendum eſt: quia non intereſt filij reuoca-
tum eſſe hoc iuſſum patris. Quod dicitur in d.§ re-
cbe eſt mraligendum cùm intereſt mandatari j. Tu 3 dharunnen e conſtituiſti, mandaſti mi- heur n 1 1 Beren a cümque certior factus nõ amn ann xeuocata voluiſtate, multa geſsi, mul- 1 4 1 junm eſt vt mihi detur actio marda- te gna fner us te.Ea reuocatio non debet in- hasanan urlam meam pertineat. Sed hic nul- Gaheredi uncommodum, vbi agitur de acquiren- n Sencn err„non filio. Quid intereſt filij, an lc de unrer eut nan darum, an non reuocauerit? welan huralane huius legis. m iſperle lib Noc zülenndecn 1nnd fen ilusſamil hoe nen o, veluti in L.jr. eum, 1 tns ad cun es ſcriptus. Pater iuſsit filio b iclla dcau criptis. t adear hæreditatem ſi- ſitione, 4 bererit eſſe idoneam, facta inqui- guam expenderit diligenter an ea hę-
f
gü=Y —
ceptũ eſt, ſi non fiat deterior alere aditionem. Exempla alia e-
593 reditas ſoluendo ſit. Non mandauit ſimpliciter vt adeat hereditatem: ſed addidit conditionem ſi, re diligenter explorata, hæreditatem idoneum eſſe compererit. Pllius ſtatim acceptis literis patris, adiit hæreditatem, nulla inquiſitione facta, non obligat patrem filius. receſsit enim à præſcripto mandati paterni. Huc pertinet,& eſt alia quæſtio. l. filiusfa- milias. ↄ1. ff.hoc tit. filiusfamil. duxit vxorem&c. Nepos qui eſt in poteſtate aui, non patris, adit he reditatem iuſſu aui, non patris. Et dictum eſt eum, qui eſt in aliena poteſtate, adire iuſſu eius, in cuius eſt poteſtate, non intelligitur non tantùm de filio, qui in poteſtate patris eit: ſed etiam de nepote, qui eſt in poteſtate aui. filiusfamilias igitur iuilu patris adeundo hæreditatem, patrem ſuum obligat hęre- ditati:& hereditas delata filio non aliter acquiritur
patri, iuſſu eius non præcedente, præterquam exce-
ptis caſibus. Vnus caſus exceptus eſt. ſf. hoc tit. in l. qui in aliena. 6.§.. ſi pater diu poſſedit, licet filius non adierit. Delata eſt hęereditas filiofamil. pater ſta- tim res hiereditarias apprehẽdit, occupauic, eas poſ- ſedit, fortè ſpacio decẽ annorum poſtea conueniũrt pattem creditores hæreditarij, tanquam heredem. oritur controuerſia inter eos, an heres ſit. ex his, quę diximus, videtur hęres non eſſe. Nam vt hæreditas acquiratur patri per filium, oportet filiumn adiiſſe hereditarem at filius non adiuit. Et hoc non ſatis eſt, oportet patris iuſſum preceſsiſſe: hic nullus in- teruenit iufſus. Quomodo ergo poteſt dici pater hereditati obligatus eſſe: Sed in d. l. 6. lureconfultus ait, Credendus eſt,&c. Nà preſumitur aditio ex diu- turnitate temporis, vtilitatis cauſa. vtilitatis cauſa hoc eſt ita conſtitutum. Quanquam, ſi fubtilitatem ſpectemus, non videatur obligatus eſſe pater bære- ditati, quia neque filius adiit hæreditatem, neque iuſſus patris pręceſsit:tamen vtrunque præſumuur ex diuturnitate temporis propter vtilitatem. ldem
dicendum eſt,&ſi filius ipſe poſſederit hæredita- tem longo tempore, quod expreſſum elt in l. filius-
famil. 1o. Cod. de petit. heredit. Filio poſsidente lon- go tempdre hæreditatem, ſciente patre, non tamen nubente, dicitur patri hæreditas acquiſita eſſe. quã- uis eius iuſſus non interuenerit, propter diuturni- tatem temporis. Eſt locus communis de diaturni- tate temporis, qui ad alia multa producitur. alias tempore non acquiritur, nee tollitur obligario.l. certis annis. C. de pactis. Cœpimus explicare caſus, in quibus non eſt ne- ceſſaria aditio filij nec iuſſus patris. In primis dixi,
ſi diu poſſederit hæreditatem pater, ſiuc filius eam acquirit: nã perinde eſt acſi omnia ſolenniter geita
eſſent,& omnia ſolennia interuenifſent. Alter caſus eſt in I. filiofamil. 4. C. de iure deliber. S1 pater adie- rit filio volente& conſentiente, filofamilias here- ditas delata eſt, pater pro herede geſsit volente& conſentiente fillio. Quæritur an ſit obligatus pater hæreditati? Dubitatio naſcitur ex eo quòd ſolẽni- tas hic non eſt ſeruata:non anteceſsit iuffus patris aditionẽ filij: ꝑeceſſaria eſt adicio filij: neceſſarius eſt iuſſus patris. hic nõ adut hlius: ſed pater volente& cõſentiente tantũ filio. Sed eſt reſcriptũ videri ſol?ꝰ nitati iuris ſatis factum. d. l. ibi, Solennitati iuris,&c. Hoc reſcripto magnopere temperatur rigor atque ſubtilitas iuris ciuilis. Viſum eſt Imperatori, quihoc
3

Franc. Duareni luriſconſ.
594 reſcripſit non multum referre, an patris iuſſu adeat filius:an verò pater pro herede gerat, volente& con ſentiẽte filio. Ergo quod dicitur iuſſum patris præ- cedere debere,& neceſſarium eſſe, intelligẽędum eſt: niſi pater ipſe adire malit, filio conſentiẽre. Sed mi- rum videtur quod hic dicitur ſolennitati iuris ſa- tisfactum videri, cum ſuperiori loco dictum ſit, pro pter ſpatium longitemporis, videri huic ſolennitati tantummmodo ſatisfactum eſſe. Nam hic temporis
hac ſpecie. Exheredatus ergo ius ſui hæredis amit
tit, quamuis in poteſtate maneat. l.1.§. fi pater,ſf 44
comung. cum emancip. Subſtitutio pupillaris, qus
fit exneeredato filio, oſtendit eum in poteſtate elle d
Pater enim non ſubſtituit, niſi ei, quem in poteſtats
habet l.z. ff.de vulg.& pupil. ſubſtic. his duobus co.
currentibus, amittit ius fui filius teſtatoris. Vnũ el—
quod nepos ſit inſtitutus auo, alterum eſt, quod
lius exhæredatus ſit. alias nepos non dicitur hæras fuus eſſe. veluti ſi veniat contra voluntatẽé teſtato.
diuturnitatis nulla fit mentio. D iximus, ſi ſolenitas nõ interuenerit, ſed diu poſſederit pater, vel filius, ſo- lenniter videri omnia gelta eſſe, ſolénitati videri fa- tisfactũ eſſe. At hic de tempore nihil dicitur:ſed id- co temporis diuturnitas non requiritur: quia pro- ponitur patrem adiiſſe,& pro herede geſsiſſe, con- ſentiente filio. In hac ſpecie certa eſt volũtas vtriuſ que& patris& filij.Propter volũtatem vtriuſque, quæ nec dubia, nec obſcura eſt, dicitur ſolennicati iuris ſarisfactum videru etiam ſi non acceſſerit tem oris diuturnitas, Sed cum pater non adiit, non conſtat an pater adierit, nec conſtat an filius con- ſenſerit, runc propter diuturnitatem temporis di- ximus ſolennitati ſatisfactum eſſe videri: omnia geſta ſolenniter eſſe videri. hic autem apparet v- trumque concurrere& geſtionem patris pro hære- de,& voluntatem fllij. b Tertius caſus eſt, ſi filius hæres neceſſarius ſit. In filio, qui hæres neceſſarius eſt, hæc ſolennitas mini-
me neceſſaria eſt, quia hæres fit ipſo iure ſine vllo
faco ſuo,& hæreditatem acquirit ei in cuius eſt poteſtate. Nulla aditio eſt neceſſaria, ac ne iuſſus
quidẽ paternus. Hoc apertè dicit luriſc. in l. qui a-
lena. 6.§. interdum. ff. hoc ti. Auus inſtituit nepotẽ, quẽ habebat in poteſtate ſua,& filiũ exheredauit. poſt mortẽ aui, nepos acquirit ipſo iure hęreditatẽ patris ſui exheredati, nec opus elt ea ſolennitate, de qua diximas, ſcilicet vt adeat iuſſu patris ſui, cui he reditatem acquitat. Vlpian. in d. 6. interdum. verſ. vt uta ſi nepos,&c. patrẽè enim&c. ſicut ipſe hæres ne- cetlarius neret hæres ſuus, ſi ſibi hereditatẽ acqui- reretta etiã eum, cui hęreditatẽ acquiru, ffeit neceſ ſarium heredẽ& ſuũ heredẽ. Ibi, Sed ſ quis hæres in- ſtitutus adoptetur,&c. Diuerſum ius eit in hac ſequẽ- Ii ſpecie. S1 quis initituerit extraneum hæredẽ ex- hæredato filio ſuo: deinde hic extraneus, mortuo teſtatore, adoptatus ſit à filio exhęredato: quamuis ei ſuus eficiatur, non ideo tamen eum faciet ſuum heredem. non enim erat ſuus tempore mortis teſta- toris. Sed in ſuperiori ſpecie tempore mortis erat in oteſtate teltatoris. ideoque facit patrem ſuum, qui exheredatus eſt, ſuum neceſſariumq́; hæredem. ex quo notandum eſt hæredem ſuum dici eum quoq; quem alius antecedit, quod obſeruatione dignum eſt. hoc ratũ eſt& ſingulare. Nam alias ſuus is de- mum heres dicitur quem nemo antece dit. l. ſi filius- familias.33. ff:de milit. reſta.&§. i.Inſtit. de hære. quæ ab inteſta. Hic ius ſui habet nepos, quamuis fillus, qui adhuc viuus eſt, eũ antecedat. Hoc accidit cuùm nepos inſtituitur exheredato filio. Proponitur in hac ſpecie nepos inſticutus ab auo ſuo: proponitur filius exhęredatus. Iraque hic filius, qui exheęredatus eſt, habetur pro mortuo,& quodammodo intelli- guur nepotè non precedere.& vuulgare eſt quod dicitur filium exhæredatum pro mortuo haberi in
ris. Auus non cogitur inſtituere, vel exheredaren potem ſuum vt valcatteſtamentum, quamuis Riij exhæredauerit. Et ſi teſtator exheredauerit fllum ſuũ, non ideo tamen neceſſe eſt ei reſtituere, velex. heredare nepotem, quaſi nepos hæres ſuus ſit quaſ nepos tanquam ſuus hæres poſsit rumpere tet. mentum, ſi præteritus ſit, vt expreſſum eſt ſub uu. de vulgari& pupil. ſubſti. Sed cum inſtitutus a nepos filio exheęredato, filius habetur pro moru quantum ad ius ſui attinet:& nepos dicituria ſuus eſſe cum venit ſccundum teſtatoris voluns tem ad eius hereditatem. b 1
uartus caſus eſt, ſi pater furioſus ſit, vt noo ſit filio ſuo iubere vt adeat hæreditatem.l. cumii res. 2. ff hoc tit. filiofamilias delata eſt hęreduapa ter eius furere cœpit: ideõque non poteſteiul vt adeat hereditatem. Hic queritur quid fauurus ſt filius Iureconſultus ait, i fllius adicrit permteha- beri ac ſi pater adiiſſet, hic filiusfamilias habeut pro patretamilias. Vtilitatis cauſa hoc ita conttu- tum eſt ideque permittitur ei ſeruos hæredttatus manumittere, vt hic dicitur. Eſt igitur hiĩc nouand filium acquirere ſibi hæreditarem, non patti, cot ius vetus. Et hoc ita conſtitutum eſt, ne pater ign rans implicetur oneribus hereditariis, S1 pater non poteſt mbere, implicarcetur oneribus hęredi rüs, durum hoc& iniquũ eſſet. non enim niſi co ſenſu ſuo deber adſtringi hæreditati, quę fone ſe uendo non eſt, vt dicitur l. qui in aliena. 6.in prin hoc tit. Huic non diſsimile eſt quod dicitur mli Imperator. ff ad Senatuſc. Trebel. fideicommiſi relictum eſt filio, ſi emancipatus erit à patte ſuo ſui iuris factus fuerit. Volũtas teſtatoris eſt vt ſid commiſſum acquiratur filio tantũ, non eriã pat Pater non vult lium ſuũ manumittere, ac n gi quidem poteſt eum manumittere, ſiue emam pare. Pater profundit fideicõmitſum, perdit resti ſuo relictas. Quæritur quomodo poſsit filio adus ſus patrem ſuccurri& prouideri. Nam cautio pt toria hic locum non habet, vt caueat ſe reſtitum pater: hoc vetat patriæ poreſtas. Inutilis eſt tio inter patrem& filium. Sed reſcriptũ eſty grauatus adeicommiſſo, ante conditionis euer 1d reſtituat filio, quamuis filius in poteſtateſ adhuc ſit: vtilitatis cauſa habetur pro pattets qui eſt filiusfamilias& in patris poteſtate. deicõmiſſum reſtituitur perinde acſi ſui iur Vnum tamen hic notandũ eſt,& addéẽdumul dictis, Si pater ſanitatem recuperet in hoctu 8
„Si pater ſanitate p lp cõprobet aditionẽ filij, ex eo tẽpore acqutii K tri hæreditatẽ. Et hoc eſt ſatis expreſſum inl p pen.& vlt. quis ord. in bon. poſſ. ſer. Nã uodhi citur, filio acquiri hæreditatem, quia pater kuon
1.. randiu non poteſt ei iubere, hoc eſt intelligendũ Vt mag non porelt er. oc elt int. ei acqui

In l it. D. d0 q. vel omit.hæred.
ditas, dum pater factus erit ſanæ b] tratut hæreditas, ſi 2 11 d eiacqui qdendum eſt ex J.vlt. 6. ſin autẽ ex alia.
e curat furiol dũ patri datus curator id appro- C. de cutrat.
1 Hincnalcitur quæſtio quid dicen dũ ſit de baucne can id dicemus quod de patre furioſo,
n henea lurace ülus hetedilaten abi delatam ac- hae trühi: Pgo chondeo hetuie alam dn u lam patris abſentis, aliã patris furioſi. quã. gan clle cau C. de iure codicil. dicatur furioſus haberi dd usueipropterablenui tamen patris non a-
line iuſſu patris, nec ſibi hæreditatem
er auäuis ex cauſa reſtitutio in integrũ à Præ ac lrec e propter abſentiã. ſic eſt intelligen- mee n dicitur In Lcuùm quidã. 30. fl. ‚hoc tit. Ne- dum quo- utio in integrũ. Propter abſentiam
Haria eſt reſtit 92n ckuuuerur in integrum, quòd non potuerit ſibi hę-
vdtatem acquirere, propter abſentiam Reipubli ce caula legationis cauſa, quæ abſentia iuſta eſt. Mi raut ccurlius quòd ablens legationis cauſa di- cauut abelle Reipub. cauſa. Reipublicę cauſa abſens dicitunon qui abeſt pro ciuitate ſua: ſed qui abeſt ToReipublica Romana. Reſpublica dicitur tantũ Komana aliæ ciuitates loco priuatorum habentur. leü, qui vectigal.1s. f. de Verb. ſig. Sed& ſi per pre- wolem.ylr ff.kx quib. cau. maio. Sed non multum refert an quis Reipublice cauſa abſens dicatur an legauionis cauſa pro ſua ciuitate. Quamuis enim nun reſtituatur tanquam Reipublicæ cauſa abſens: reſtituitur tamen ob generalem clauſulam edicti Dwxuorij. Prætor in edicto ſuo de maioribus in in- tegrum conſtituendis loquitur, ſpecialiter de his,
uReipublicę cauſa abſunt. Deinde ſubiicit gene-
Ar8lius folus
tlhn nl clauſulam. Sed certum eſt probabilem eſſe cau
h fam ablentig, cum quis abeſt legationis cauſa pro-
ciutate ſua, Sed quia in d.l.cùm quidam, Iurecon- lultos loquitur de co, qui legationis cauſa abfuit,& dctur cum Keipub. cauſa abfuiſſe: hinc obiter no- randum eſtabſentibus non tantùm ſuccuri benefi- cio reſtitutionis in integrum, cum de eorum dam- no agiturſed eſtam cum de eorum lucro. Non tã- um ne damno afficiantur abſentes Reipublicę cau ſarlituuntur in integrum: ſed etiã ne lucrari de- ſianrnullum verò damnũ eſt ne hæreditas abſen- t celan acquiratur. Sed hoc eſt intelligẽdum, mo- tielt lucrum, quod poſsit acquiri ſine incom- molo Kiniutia alterius ‚vt in hac ſpecie. Sed ſi quid lci acquiſiturus ſit cum incommodo& in- nunn aerus propter abſentiã. Reip. cauſa, nõ reſti- 8 4 uar läſendina8,e 119. deniq;. ff. ex Tapoſn 1 oquitur Iuriconſultus de interru- tuntar ner duis vellet vſu& poſſeſsione ris irmmiur Selurebere Proper abſenriã eius 8 Quuk 4 d ſe neorei ituitur in integrũ. dur hahe 9 eſt, cum xreditas aduentitia d Sinannene acuiritur filio eriam inuito patre.l. nautem in lecunda. verſi. ſin autem recuſante d de bonis quæ liber. E ſitrurt datte 3 tanigiun belbe a conſtiturione emendatur m elu dantiquum, quod in Pandectis re- nbene belorum iure antiquo filius hæ- nlua; baren atam acquirit patri ſuo, vt dicitur cll 1 quis manu.& Iplacet.78. ffhoc tit. troliine in 3 xteditas, quia nõ ſit profecta à pa aliũde 6 Kutus nõ ſit hadita ratione patris: ſed uenerit hereditas, fortè eſt materna he-
59
reditas. hæc hereditas filio acquiritur, non patri. Fi- lij eſt proprietas, acquiritur tantùm vſusfructus pa- tri:vnde ſi capax ſit filius acquirendæ hęreditatis ſecundum ius nouum, non eſt mirum ſi permitta- tur ei acquirere hereditatem, etiam ſi pater fortè nõ conſentiat. Nec dubium, quin recuſante patre, qui à filio rogatus eſt vt conſentiat, poſsit filius hæredi- tatem, etiam inuito patre acquirere ſibi. Sed cõtro- uerſum eſt an ignorante patre, non rogato patte, non admonito, idem dicendum ſit.
Variæ ſunt opiniones. Sed probabilius mihi vi- detur requirendum eſſe conſenſum patris. Iuſtinia- nus loquitur de patre recuſante. Permittitur filio delatam ſibi hereditatem, patre inuito, adire: ergo patre ignorante, patre non ad monito vt cõſentiat,
non videtur filio id permittendũ eſſe. Et ratio po-
tulat vt admoneatur pater propter vſumfructum, qui ei acquiritur. Pater eſt legitimus adminiſtrator bonorũ aduentitiorũ. Sed cùm rogatus pater à fi- lio, non vult conſenſum ſuũ accõmodare, quia nõ ſtat per filium: ſed per patrem tantùm, nihil impu- tari poteſt filio, quòd officio ſuo functus non ſit. poteſt periculo ſuo adire hæreditatẽ, inuito patre. ui diſſentiũt, vtuntur argumento ex regula iuris huiuſmodi, Qui poteſt inuitis aliquibus aliquid facere, multo magls abſentibus, vel ignorantibus poteſt. At fi- lius inquiunt, inuito& recuſante patre poteſt hęre- ditatem adire. Ergo multo magis ignorante co. Sed hic eſt ratio diuerſa. Regula eſt intelligenda cũ di- uerſa ratio non eſt ignorantis& contradicentis. Alia exceptio eſt in caſtrenſi hæreditate filiifa- milias militis. l. miles filiusfamilias.. ff. de caſtren. pecul. ibi Iuriſconſultus ait, S filiusfamilias inſtitu-
tus ſit heres à commilitone,&c. filiifamilias enim
milites in caſtrenſi peculio habentur perinde acſi patresfamilias eſſent.J.2. ff ad Senatuſcõ. Macedon. Hæ ſunt exceptiones regulæ à nobis traditæ. Ex- tra hos caſus, cùm filiofamilias delata eſt hereditas, vt eam acquirat patri, oportet adire hæreditatem à filio iuſſu patris,& oportet iuſſum patris præce- dere:ſi hæc nõ interuenerint, nulla erit aditio. l. qui in aliena. 6. in prin. f. hoc tit. Sed quæritur an ſaltẽ
ſibi acquirat filius cùm adit ſine iuſſu patris? Si fi-
lius adeat hæreditatem ſine iuſſu patris, non dubi-
tamus, quin pater obſtrictus ſit hæreditari. Sed du-
bitari poteſt,an ſaltem ipſe filius hære ditati obſtri- ctus ſit:quia quamuis non interueniat cõſenſus pa- tri, interuenit tamen conſenſus filij. Quæſtionẽ fa- cit, quòod filiustamilias ex omni contractu obliga- tur, ſicut patetfamilias. I.filiusfamil. ff. de obligat.& actio. Ex omni contractu obligatur, preterquam ex
mutuo. At aditio hæreditatis quaſi quidam cõtra-
ctus eſt. Is, qui adit hæreditatem, quaſi contrahere dicitur. l.apud Iulianũ.§.vlt. quib. ex cau. in poſleſ. eatur. Adeundo hæreditatem quaſi contrahere vi- detur cũ creditoribus hæreditariis. Cùm enim quis adit hereditatem, hoc videtur profiteri ſe velle ſuc- cedere in locum defuncti, cuius morte obuenit ei hæreditas,& ſe eiſdẽ velle teneri, quibus defunctus tenebatur. Vnde dicitur ex quaſi contractu teneri.l. ex maleficiis.§. hæres. ff. de obliga.& actio.§. hęres. Inſtit. de obliga. quę ex quaſi coutractu naſcuntur. Itaque videtur in hoc caſu filius obſtringi heredi- tati, quãuis pater hereditati nõ bbiee tur. Sed verius I 5 4
8
2

5
7
F 2+ 6.
cſt ne filius quidem hoc caſu obligari hæreditati, cum ſolennitas obſeruata non ſit:& filius, cui dela- ta eſt hereditas, cùm adit hæreditatem ſine iuſſu pa tris, nihil agit.& ſic intelligere debemus quod dici- tur in d.l. qui in aliena. 6. in prin. ff.hoc.tit. non poſ ſe obligare hæreditati patrem: imò ne filium qui- dem. Nam abſurdum eſt ita diuidere hereditatem, vt apud vnum ſint debita, apud alium credita here- qitaria. Hæreditas non recipit talem diuiſionem, vt dicemus in interpretatione I...& 2.ff hoc tit. Hoc autem contingeret ſi diceremus in hoc caſu filium
obligare patrem. Nam ipſo iure commodum ſuc- ceſsionis acquireretur patri.l..in prin. ffſi à paren.
quis manu. Si diceremus acquiri hęreditatem filio, cam adit ſine iuſſu patris: ex eo conſequeretur ac- quiri ei tantùm onera& incommoda. Nam emo- lumentũ acquiritur patri: acquiſita hæreditate one- ra tantùm& incommoda penes filium remanerẽt, quod ratio iuris non patitur, vt ita hæreditas diui- datur. Concludendum igitur eſt hoc caſu ne filium
quidem hæreditatem acquirere, cùm adit ſine iuſſu patris. Ex iam dictis naſcitur quęſtio tractata in ea. 1.6. qui in aliena. 5. ſi is, qui putabat. ff. hoc tit. Variæ queſtiones hic tractantur. Vna eſt, Si 1s, qui putabat ſe filiumfam. erc. Quidã putabat ſe filiumfamilias eſle, cùm non eſſet: erat filius tantum naturalis, for- tè non erat in poteſtate: adiit patris iuſſu hæredita- tem. Quxæritur, an rectè adierit, an acquiſierit hære- an neutri? Iureconſultus ait ne-
uirere hæreditatẽ. Non ac-
luntas, vt ſibi
mucus eſt, obligat ſe hæreditati adeundo hæredi- tatem:ſed etiam ſeruus mutus adeundo hæredita-
ne mutus procuratorem conſtituere poteſt, vtex
Franc. Duarem luriſconl.
tem iuſſu domini ipſi acquirit. Patrem ſuum ſi
mutus obligat hereditati. Nam quæ ſola volun 4 fiunt ſine verbis aut alia ſolennicate, ca facit un 1 non minus, quàm qui loquendi facultatem hbes Regula eſt, quę traditur in l. vbi non voce- f. de ren iurts. In acquiſitione hereditatis fufficit ſola Vunt. deſtinatio& voluntas, vt dicitur in Inſtit. de hern qualita.& differ.§.vlti. Ergo mutus hereditatem 4 ire poteſt. Sic pater mutus iubet filio vt adeat he. reditatem, dicta l. pater.§.I. Sic mutus dicitur nare. l.z3 qui id quod ex cauſa. 6 mutus. ff. de donn Sic mutus contrahit matrimonium. lmutus.7 1 de iure dot.&c. cùm apud. c. cũ tuæ. de ſponſal ze mutus paciſcitur. l.item quia. ff. de pactis. Hac ru
reſſum elt in l. mutus. ff. de procurat. Breuiterq
cendum eſt, vbi voce opus non eſt, omnia per mu- tum recte geri poſſe. De teſtamento, an teſtamen.
tum faciat mutus, diximus ſub tit. de teſta. Sed d.
ritur quomodo mutus voluntatem ſuam decla. re poſsit. Nam Rſi ſola animi deſtinatio ſuffcha ad acquirendam hereditatem: tamen eam volunta. u
tem oporter aliquo modo declarare. Sed dicendi
eſt declarari poſſe in primis ſcriptura, ſi fortènon ſcribere, vt dicitur in d. l. pater.§. i. in fin. ibi,quod. cilius explicari poteſt ſcientia literarũ. Vhiſcuelt teras, idem eſt quod ſcribere. Poteſt etiam muuus nutu& ſignis voluntatem ſuam patefacere,& oltẽ dere, que nota ſint familiaribus& propinquis eius dicta l. pater.§. I.& l.ſeruo inuito. 65.§. fi pupilla tk ad Senatuſconſul. Trebel. Quod autem dicitur de muto& ſurdo, intelligendum eſt ſi modo aliqnen intcllectum habeart, ſi intelligat quod agatur Nam ſi quis mutus, aut ſurdus natus ſit, ita vt non vid tur aliquem intellectum habere, ne videatur in ligere quod agitur, cum agitur de acquirẽda ha ditate, dicendum eſt eum non poſſe hærediat acquirere. Nõ poſſe obligari hæredirati, vt luſtinia nus ait in Inſti. de hæred. qualit.& differ. Idemd citur in l.vlti. de bon. poſſeſ. ſecundum tabul. Qus igitur fiet ſi hereditas delata ſit muto, aut ſurdaw qui intellectu careat: Dicendum eſt ei dandum eſeui curatorem, qui hæreditatem adcat ipſius nomim vt dicitur in d. l. ſeruo muto. S. ſi pupillo. in fin ff ad
Senatuſconſul. Trebel. Non enim eſt dubitandum
uin huiuſmodi perſonis curator detur. 12. f. de poſtulan. Hactenus de muto& ſurdo. Furioſisd citur hæreditatem acquirere non poſſe.16r Anc ſtius.§.vlti. ff. hoc titu. in quibuſdam libris eſtlſ
rioſus. 6z. quæ ſequitur d. l. Anriſtius. Furisſus
Hereditas acquiritur animo, voluntate: furioſi la voluntas eſt. l.furioſi. 41. f de regulliuris. ded iicitur, vt contraria, J.vlti. C. de cura. furio. In di vltim. dicitur hæreditatem acquiri poſſe fut b qua ratione acquiratur docet luſtinianus ſtirutione. Ait enim per procuratorem adeu eſſe hæreditatem, quæ furioſo delata ſit. IIlacon tutio Iuſtiniani noua eſt, nec dubitandum* emendet ius antiquum. Aperte Iuſtinianu iie. ſtendit, ſe eam conſtitutionem edere ad oboedd dam& dirimendam veterum contenſionem det re: ſed ramen nihil neceſſe eſt eo confugere. 4 cnim vetat ſic interpretari verba Iuriſconſuli mn
Lfurioſus. quaſi furioſus pro parte non poßit acqhh

ntaonr
jidegu
quiin hart atiy ſiterl mtahl u,u
cicub
plun
zlbin
deru do. Fud-
-fe
dr— eri mlhn conccſa noneſt, id ratum à Prætore haberi non
4
In Tit. De acq. vel omit. hæred.
verum eſt, ſed per curatorem poſsit. Et rere. quo 8. a id oſtendunt. Sequens quæſtio eſt digo, cui bonis intetdictum eſt, in lmutum. de prodigo, fhoc tit. Sed mirum eſt, quod dicitur
lutioſum non poſlo dictũ eſt, poſſe adire. Sed quod
ctoritas. 8 lam enim voluntatè habet, auctore
us hereditatem adire poteſt. Ratio
odig latl— 3 anatore pr 91 auctoritas interueniat. Eſt enim
de uadantenus prodigus furioſo. l. z. his qui ſmils S ſunt.§. Diuus. ff. de tutor.& curator. in es daul⸗ dbiiciar cum, cui bonis interdictum eſt zad ſbi acguiteremodo tantum acquirat. Sed in eunda hæreditate, non tãtum acquirit:ſed etiam 8 ur creditoribus hæreditariis. In hæredem fu non tantuům commoda: ſed etiam in- ditaria. — de pupillo, an pupillus hæredi- ruẽ üler⸗ poſsit? Quxæſtio eſt in l. 8. more no- mmeciutatisff. hoc titulo. More noſtræ,&c. Oſtendit atymemare Juriſconfultus pupillum ſine tutoris uaurtate non poſſe hæreditatem adire. Pupillus, mauit non poteſt obligari ſine tutoris auctoritate. A hrreditas obligat nos æri alieno, etiam ſi ſoluẽ- do non ſit Hinc concludendum eſt, non poſſe pu- lum finetutoris auctoritate adire hæreditatem: ec ſufſiceret curator. Curator plerunq; datur pu. pilodſed tamen cũ agitur de adeũda hęreditate, ne- cclarius eſt tutor. lcum in vna. 17.§. tutor. ff. de ap- vlSed de eo mox dicturi ſumus. Sed hic quæritur m utor, qui non gerit tutelam poſsit auctor eſſe qpillo ad adeundam hereditatem*Queſtio eſt la lpupillum. 49. f.hoc titulo. Pupillunn etiam,&c. Plerunque tutores dantur, qui tutelam non gerũt, Khonorarij tutores. Quidam honorarij ſunt tuto- tes qui honori tantum gratia dantur, vt ſint veluti odlewuatotesal'orum tutorum. Alij notitiæ tãtum cauſa dantur: reluti liberti defuncti, quòd noti- tiam habeant rerum domeſticarum.l. quod ſi for. ie de ſolit iexgo alij ex tutoribus ſint qui gerant tuelam:alij ſint honorarij, vel notitiæ cauſa dat 3 nunquid tefert quis horum tutorum auctor ſit pu- pilh ad adeundam hæreditarem? Hic dicitur, pupilumetiam eo tutore auctore, qui tutelam nangerat ged reperitur antinomia ex l. 4. ffide au- tuto. Et ſi pluribus. vbi Iuriſconſultus ait, ta- men ſitutor auctor erit cui adminiſtratio tutelæ
ber. Vuld ita interpretantur hęc verba, Cui aa-
u uih tutele cnceſſa non eſt, id eſt, cui interdi- n aämmiſtratio. Minimè dubitãdum eſt, quin Scui merdicta eſta
dminiſtratio, nõ poſsit auctor
ciie pupillo ad aliquid gerer ihi vi do. gerendum. Sed mihi vide- V neie numb dura eſſe Interpretatio. Ego ſcio ali-
Iht.. neteſſeintereum, cul interdicta eſt tutelæ
rati W 1— Ir ch itratio,& eum qui non gerit tutelam, vt di-
deuläuns lirte Safrdc ſolut. Sed videtur die miniſtratio conceſſa non eſt, ſignifi- Ah lorem, qui tutelam non dicitur tau 3 che noſtra. quid igitur dicemus: Cõ Ltom lllenionem fuiſſe veterum lIurecon- atque cum eſſet diſſenſio, Pompo. ait ſi-
bi magis placere, quod Offilio placebat. In hac le- ge recitatur tantum opinio. Vna eſt ex opinioni- bus veterum, quæ hic refertur: ſed à Iuſtiniano pro- batur& confirmatur contraria opinio in d. l.& ſi pluribus. 4. Nos igitur ſequemur quod dicitur in
ea.4. ſcilicet auctorem non poſſe eum eſſe, qui tu-
telam nõ gerit. Dubitatum tamen de eo fuit, quod quædã permittuntur honorariis tutoribus: puta re- cge eis ſoluitur dicta l. quod ſi fortè.§. I. ff. de ſolu- tionibus. b b Driximus pupillum acquirere hæreditatem, ſi adet cum auctorirate tutoris ſui. Vtrunque igitur neceſſarium eſt,& actus pupilli ipſius& auctoritas tutoris accedens, alterum non ſufficeret ‚ne tutor quidem ſolus poſſet pupillum hereditati obligare. Neceſſarium eſt factum pupilli ipſius cui tutoris auctoritas accedat. l. potuit.. C. de iure deliberandi. Potuit pupillus, inquiũt Impp. pro hærede, tutore au- ctore gerendo conſequi ſucceſsionem: ſed ipſius a- ctus& voluntas fuit neceſſaria. Nã ſi quid neſcien- te eo tutor egit, illi hæreditatem non potuit acqui- rere. Ecce, ſi neſciente pupillo, nõ poteſt tutor pro herede gerere, eum obligare hęreditati non poteſt. Sed obiicitur l.bonorum.7. C. qui admitti ad bon. poſſeſ. Bonorum poſſeſionem,&c. Ait Imp. apertum hoc eſſe, poſſe turorem nomine pupilli bonorum poſſeſsionem agnoſcere.& in d.l. potuit. dicitur nõ poſſe tutorem acquirere hęreditatem: ſed neceſſa- rium eſſe actum ipſius pupilli. hec videntur contra- ria eſſe: ſed diuerſa magis ſunt. Nam d.. potuit. lo- quitur de hereditate: ſed dicta l.bonorum. loquitur de bonorum poſſeſsione, quæ ab hæreditate mul- tum differt, multum intereſt inter hereditatis ad- itionem,& bonorum poſſeſsionem. In aditione hę- reditatis multa adhuc relicta sũt ſubtilitatis veteris iuris. In bonorum poſſeſsione, quę inducta eſt à Pre toribus ex iuriſdictione Pretoria, ſpectanda eſt ma-
gis vtilitas& æquitas, non magna veteris ſubtilita-
tis ratione habita. Id ego docui ſupraà, ad J. qui in a- liena. in prin. Et ſimile eſt quod hic dicitur, bonorũ
poſſeſsionem agnoſcere poſſe pupilli nomine tu-
torem: adire autem hæreditatem non poſſe nomi- ne pupilli. Sed neceſſarium eſſe actum ipſius pupil- li. Additur exceptio in l. 8. more noſtræ. ff. hoc titu. Ibi, in prin. verſi. De ea autem hæred.&c. vbi in here- de neceſſario oſtendit Iureconſultus nõ eſſe neceſ- ſariam tutotris auctoritatem, quãuis alias non poſ- ſit pupillus adire hæreditatem abſque auctoritate tutoris, qui tamen ſi neceſſarius hæres ſit pupil- lus patri ſuo, non eſt neceſſaria tutoris auctoritas. De ea autem,&c. Ecce cùm obligatur pupillus po- teſtate legis ſine vllo facto ſuo, non eſt neceſſaria tutoris auctoritas. Tunc tutoris auctoritas neceſ- ſaria eſt, cum aliquid gerendum eſt à pupillo, quod propter infirmitatem conſilij non poteſt cõmodè & vtiliter gerere. Tunc ei ſubueniẽdum eſt aucto- ritate tutoris ſui accedente. Sed cum obligatur po- teſtate legis ſine vllo facto ſuo, fruſtra accederet tu- toris auctoritas. Et hoc generaliter obſeruandum eſt, quoties pupillus obligatur auctoritate legis, neceſſariã non eſſe turoris auctoritatẽ. Et ſimile eſt uod dicitur in l. 48. furioſus. ff. de oblig.& act. Fu- rioſus& pupillus obligantur cùm obligatio ex re venit. Ideoque cùm quis pupilli vel furioſi negocia geſsit,
597
“]“
ee
Sereest ebee

598 geſsit, tenetur ei furioſus‚vxel pupillus actione nego- ciorum geſtorum. quia obligatio ex re venit, non ex facto pupilli, vel furioſi. Huic ſimile eſt quod di- citur in L5. condirionibus. ff. de condit.& demonſt. Duærecbatur, an pupillus ſine tutoris auctoritate cõ ditioni parere poſlit, ſi ex poteſtate eius cõditio pẽ- deret. Et ait lureconſultus poſſe eum conditioni pa terc. Non enim eſt credendum eum qui conditioni parer adire hereditatem, aut obligari hereditati: ego id ſuprà oſtendi. Ego oſtendi ſi quis ſub conditio- ne inſtiruatur,& pareat conditioni, nõ ideo videri pro hærede ſe gerere: ſed tamen, ſi neceſſarius he- res ſit, impleta conditione fit hæres. Si quis ſit inſti- tutus à patre ſub conditione,& pareat conditioni adſcriptæ, poteſtate legis, hæreditas in eum trãsfer- tur. Eo modo igitur parere poteſt conditioni, qua implera, fit hæres fine auctoritate tutoris ſui. quia line facto ſuo id accidit auctoritate legis. Vnde vul- gò receptum eſt, ſi domum conduxerit pupillus, muecta& illata in eam domũ à conductore, obli- gari domino locatori, etiam ſi non acceſſerit tuto ris auctoritas quia obligantur ea ſine vllo facto pu dilli, auctoritate legis.
Additur exceptio ex cadem I. more noſtræ. ff.
hoc ritu. Cum filius impubes adiit hereditatem uſſu patris. Ibi, Impubes qui,&c. Impubes qui eſt in
oteſtate patris, qui dicitur pupillus aliquando l. vlti.§.j. ff.de verb. oblig. cum adit hæreditatem iuſſu patris ſui, ipſi acquirit hæreditatem: nec vlla tutoris auctoritate opus eſt, quia nô obligatur hac aditio- ne, ſed pater tantùm, obligatio transfertur in patrẽ. I. placet. 78. ff. de acquiren. hæred.& I.. ff. ſi à paren- te quis manum. Aliàs patre auctore filius impnbes,
qui eſt in patris poteſtate non obligatur, etiam ſi pater ei auctor fuerit. dicta l.vlt.§1. ff. de verb. oblig.
Sed hic non agitur de obligando pupillo, hac ad- itione transfert in patrem ſuum hæredicatem. Sed dubitatur, an in aduentitia hæreditate quam ſibi fi- lius aequirit hodie, idem dicendum ſit? Ego puto, & vulgò etiam hoc probatum eſt ſufficere, patris auctoritatem in cuius eſt poteſtate. Si hæreditas delata ſit aduentitia filio, qui eſt in poteſtate patris, non eſt neceſſe vt accedat tutoris auctoritas. Pater eſt legitimus adminiſtrator. Pater habet vſumfru- Kum& adminiſtrationem. Pater, qui legitimam habet adminiſtrationem, loco tutoris eſt. Ideo di- cendum eſt, ſufficere conſenſum& auctoritatem patris in ea re. Et quod dicitur in I. vlt.§. i. ff. de verb.
obligat. eſt intelligendum cum agitur de obligan-
do tantùm: ſed hic agitur de acquirendo etiam. Hæreditatis aditio mixta eſt cum obligatione& acquiſitione. Sequendum eſt igitur quod dicitur in Lvltim. de bonis quæ lib. C.
Alia exceptio eſt in pupillo infante. Si pupillus infans ſit: ſi infra ætatem ſeptem annorum ſit. Sic enim accipitur infans, in I.ſi infanti C. de iure de- liberan. vt fari non poſsit, vt dicitur in l. pupillus.9.
ff.hoc tit. Tutor ſolus poteſt adire etiã ſine aditio-
ne ipſius pupilli infantis Iuriſconſ.in d.l. pupillus. ff. hoc tit. addit, Si fari poßit,&c. Sed hoc expreſfum
eſt apertius in l.ſi infanti. S.. C. de iure deliberand. vbi dicitur, ſi infanti. id eſt ſi minore ſeptem annis. Tutor infantis nomine cui delata eſt hæreditas,
poteſt adixe hæreditatem. Alij exceptionem addũt,
Franc. Duareni Iuriſconſ.
cum hæreditas valde opulenta eſt& lucroſa, ſng-
ue periculo, videtur quibuſdam hoc caſu àpa pillo adiri poſſe ſine turoris auctoritate. Ceſſar 2
nim ratio, propter quam dicitur pupillus non pol. ℳ
ſe adire hæreditatem ſine auctoritate tutoris ſuiI dicta l. more noſtræ ciuitatis. f. hoc tit. ait lurccon ſultus non poſſe ideo pupillarem hæreditatem 3. ire ſine tutore, quia non poteſt obligari. Acoh garetur æri alieno adeundo hæreditatem. Quoties igitur hæreditas nullum es alienum habet, lucroſn eſt& ſine vllo onere: cur non dicemus pupillum
eam hæreditatem abſque tutore ſuo auctore adire s
poſſe: Huc pertinet vulgaris regula in l. quod fano.
tutore auctore adire hæreditatem. Id igitur noeſt conuertendum in eius incommodum, vt non pol- b ſit adire hæreditatem opulentam, qus eſt ſine onc. re: Sed tamen dicendum eſt quæcunque herediag ſit, etiam ſi opulenta ſit hæreditas: etiam ſi ſinyſi
onere æris alieni ſit, cam non poſſe adiri àpupilo
re. ff. de legibus& Senatuſconſ. Hoc enim eſt inqu. ctum in fauorem pupilli, vt non poſsit ſolus ſine
1
ſine tutore auctore: hoc eſt apertè expreſſum duo.
bus in locis, vt de eo dubitandum nõ ſit. Vnus locus eſt in l. obligari. 9.§. pupillus. ff. de aucto. tutor. aler 1 locus eſt in Inſtit. eod. titu. de auctor. tutor nequc vbi ait luſtinianus pupillum non poſſe adie hæte. ditarem ſine tutoris auctoritate, etiam ſi luctoſa ſt hereditas, nec damnum vllum habeat. Hocmlta. tis cauſa ita conſtitutum eſt. Nam latent pleuun incommoda, quæ pupillum incautum fallete qot- funtniſiconſilio tutoris ſui regatur. Imimicitietum aliquando ex eo oriuntur,& fimilia. Viſum eſt lurecẽ ſultis, qui longo tempore vſu rerũ edocti& expen mento compererunt, quæ incõmoda ex ea re co ſequẽretur, vtile eſt nihil hic attigi à pupilloſinen toris ſui conſilio,& auctoritate. Præterea in tuto auctoritate interponenda, nihil negotij eſt tutor auctoritatem& conſenſum petere. Hoc eſt viſi igitur turius& conſultius ad ea incommoda yit da, quæ nonnunquam inopinatò& præter con lium prudentiſsimi cuiuſque accidunt ex aditio hereditatis. Quæritur etiam de adulto curatote habente? Breuiter idem dicendum eſt de eo, que de pupillo. Adultus curatorem habens eſt ſi pupillo: ſimilis impuberi:toto titulo C. de in in grum reſtit. Atque ideo ſi adultus curatoremh beat, nihilo magis adire poteſt hæreditatem ſine ratoris auctoritate, quàm pupillus ſine tutore auctore. l.cum in vna.§. tutor. ff. de appel.
De procuratore quæritur, an procurator noſt nomince adire poſsit hereditatem? Breuiter egop to per procuratorem poſſe adire hereditatem RN ego recedo ab opinione recepta, quam ego com taui libr. z. Diſputa. Vulgò dici ſolet per procn- torem adiri hereditatem non poſſe: ego comm tio. Non tantuùm enim puſſumus nobis ac hereditatem per nos, ſed etiam per procurant Mouet me quòd procuraroris vſus per s in omnibus negotiis, niſi in quibus id excptumn reperitur. J.. ff.de procurat. At nullo iun deich pitur: nulla lex proferri poteſt in qua excehl id reperiatur de hereditatis aditione. De bonol poſſeſsione id certum eſt in 13.§ acquirereſf 6
la
norum poſſeſ. De fideicommiſsi reſtitutione- 1 notur J

In Tit. De acq. vel omit. hæred.
ſul. Trebel. Hoc etiam de
lee— reſſum eſt in b). ſi quis fanac hae it&r 1 S fm.rde Off
ſa. Non obſtat ſententiæ noſtræ l. 89. nuius tiFalias incipit per procuratoremn. zulus dum eſt enim per cu-
lectio. Legend ſed 4 2euhde legitur in Flor. Pand. Non ergo IalofCHbr.
igendum eſt dè procurarore: ſed de curatorc inte lig Et ſenſus eſt, cuùm pupillus adire vult hære- unn. b a ſuflicit curatoris ei dati auctoritas ſed üutemno dicitur in dicta L.cum in vna 17.§. tu- nce.Datus eſt pupillo tutor, is ſuſpectus orf 6 Küllsrjtgeriin ei datur curator, quãdiu du- 5 cei zccuſatio, hic curator gerit tutelam: in- nelufd tur omnia, ac ſi tutor eſſet: niſi
m eipermittun 4
1dd— hæreditas adiri non poteſt. Nam latisanftoritas ad aditionem hæreditatis neceſ⸗ iackt öimüis locus eſt apud Vlpianum in Inſtit.
lvbi dicit tutoris auctoritatem neceſ-
— duo, ad adeundam hæreditatem&
ad œatrahendas nuptias. N on magis mouere nos Aptralio, quæ ab aliis diſſentientibus adducitur, goſtendant adiri non poſſe hæreditatem per pro- curatorem aiunt ſolo animo hereditatẽ adiri. Ideo- wequi procuratorem conſtituit ad adeundam he- reditatem, ipſe adire videtur. N am habet animum aquitendæ hæreditatis. Qui fieri ergo poteſt„in-
uunt, vt per procuratorem adeatur hæreditas: Heratio primùm in procuratore totorum bono- um locum non habet. De inde qui conſtituit pro- anatorem ſpecialiter adeundæ hæreditatis cauſa,
lumch in cogitat non poſſe ſtatim adiri à procuratore: lociie Kinterim medium tempus ſibi dari ad deliberan- aeran düan expediat ſibi adire. Videtis ergo cã opinio- pduplhe nemnec auctoritate, nec ratione ſatis idonea niti. teleal Ordo poſtulat, yt nunc doceamus, quem aditio
hteditatis efectum habeat.
De efectu aditionis hæreditatis. CAPVT. Vius aditionis magna eſt vis,& magnus ef- lſecdusquia per eam acquiritur hereditas, quę lüsnoacguiteretur. Si extrancus hæres inſtitutus ürcelnn hæteditas non ante dici poteſt ei quæſita clequäbadieri æreditatẽ vel pro hærede geſſe-
1 So enim adire hereditatem latè hic accipio:id
usalunnrhercditas ſine aditione. l. in ſuis. ff. de d ptmmüilim ſuis. ff. de liber,& poſthu. hę- ir cha ſunt in poteſtate. ff.ii quis omiſ auem en 5 cdicitur heres extraneus ante ad- hln he lau, nihil iuris habere. Dicitur ni- 2 mege onis eius eſſe, nihilo eum locu- eg abi auod expreſſum eſt in l. pretia. 63.ff. wnd 4 V AM paulus ibi, ſi ſeruus inſtitutus ſit: 5 dmeiusn uris xltimandum eſſe: non ideo pre-
er drrr e elle dicitur, quòd hæreditatem 4 a⸗ u de acquirere domino ſuo. Id oſten- Een ercüran en homini hereditas delata
lam adieri iahrd. Tunc
per adition Mlor. N
enim dicitur hæreditas ac- e, tunc incipit locupletior oc adeo verũ eſt,vt mortuo co, cui
in ſu— locum habet, non in ſuo. Nnam 0aditlo neceſſaria non eſt, Suo heredi ipſo iu-
atem non dici in bonis eius eſſe an-
599
delata eſt hæreditas, vel ex teſtamento, vel ab inte- ſtato, mortuo, inquam, eo ante aditam hæredita- tem non tranſmittatur hæreditas ad eius hæredes. S.in nouiſsimo. C. de caduc. tollen. l. quoniam ſoro- rem. C. de iure dot. Quod eſt intelligendum, etiam ſi cui delata eſt hęreditas partim ex inſtitutione, partim ex ſubſtitutione,& ex inſtitutione adierit pPro parte. Hoc enim caſu neceſſe quoque adire ex cauſa ſubſtitutionis: alias ea ſubſtitutio ad heredem non tranſmittitur. Duo ſunt hęredes inſtituti ex ſemiſſe, Titius& Sempronius:& Titius ſubſti- tutus eſt cohęredi ſuo Sempronio. Sempronius re- pudiat hæreditatem. Titius conſequitur heredita- tem partim ex inſtitutione, quia inſtitutus fuit ex ſemiſſe: partim ex ſubſtitutione, quia pars cohe- redis ei delata eſt ex ſubſtiturione. Is adiit partem ex cauſa inſtitutionis antequam adirer ex ſubſtitu- tione partem alteram, deinde deceſsit. Quærirur an tranſmittat cam hereditatem ad hęredem? Et dici- tur non tranſmittere. l. toties. 80. ff.hoc tit. Ait Iure- conſultus, Si mortuus eſſet heres eius, non poſſet acquirere ſibi eam hereditatem, etiam ſi adire vel- let. Exiſtimo tamen in propoſita ſpecie partẽ quo- que alteram tranſmitti ad hæredem eius, qui non adiit ex ſubſtitutione, non vi ſubſtitutionis: ſed vi iuris accreſcendi.l. ſi ex pluribus. ff. de ſuis& legiti. Ius accreſcendi tranſit ad hæredem, etiam ſi ſu bſti- tutus non eſſet Titius Sempronio: tamen ei ac- quireretur pars Sempronij iure acereſcendi. Ius ac- creſcendi eſt inter heredes. Quæri hic ſolet cur hę- reditas ante aditionem, mortuo herede, non tranſ- mittitur ad eius ſucceſſorem, vt adeundo eã poſ-
fit ſibi acquirere: quod non fecit is, cui delata eſt ea
hereditas? Variæ rationes adferri ſolent quarum meminit Alciatus inter cæteros lib. 3. Paradox. cap. 5. Et magis probari ſolet ea, quę vult ideo non transferri hereditatem quia hæres ante aditionem nullum ius habet. Si nullum ius habet in delata ſi- bi hereditate, antequam adierit, quid tranſmittet, inquiunt, ad ſuum heredem? Ratio hec ſatis oſtẽ- dit hereditatem non tranſmitti. Sed quid vetat ius acquirendæ hęreditatis tranſmitti? Ego fateor he- reditatem nondum queſitam eſſe heredi antequam adierit: ſed tamen, ſi adire velit, habet faculratem hereditatis acquirendę. Ea facultas acquirendi, cur non tranſmittitur ad heredem: vt quamuis poſt mortem eius, cui delata eſt hæreditas, eius ſucceſ- ſor non poſsit dicere ſibi queſitam eſſe hereditatẽ:
poſsit tamen eam adeundo ſi velit ſibi acquirere.
Alij dicunt hoc alienum eſſe à voluntate teſtatoris vt tranſmittatur hereditas non adita, quod mihi- videtur perquam friuolum eſſe. Alij alla commi- niſcuntur. Ego ſępe dixi, id conſtitutum fiſci cauſa videri veteribus legibus, augendi& locupletandi fiſci cauſa. cuiuſmodi alia pleraque in hereditati- bus conſtituta reperiuntur. Cod. de caduc. tollend. in princip. Lege Papia& Pompea cautum fuit, vt dies non cederet, niſi ab apertura tabularum, vt nõ cederet dies à morte teſtatoris, ſed ex quo tabulę te
ſtamenti apertæ fucrint. Iuſtinianus oſtendi fiſci
cauſa bella ciuilibus id cautum fuiſſe, vt plura ca- duca fierent. hic ergo fiſci habita eſt ratio. Sed quia diſplicuerunt caduca veteribus iuris auctoribus, vt teſtatur ipſe luſtinianus in initio conſtirmrionis
ſus de

600 fuæ de caducis tollendis. Ideo variis modis hoc ius quod impediebat tranſmiſsionem bæreditaris tem peratum& emendatum eſt, partimn à lurcconfultis ipſis, partim etiam à recentioribus Imperatoribus, poſtquam caduca deſierunt in vſu eſſe. De his di- ſputare incipiemus A veteribus quorum ſententiæ relatæ ſunt in Pandect. deinde ad poſteriorum Im- deratorum conſtitutiones veniemus. b Ac imprimis veteres Iureconſulti ſicinterpreta- ti ſunt illud ius, quo impediebatur ius tranſmiſsio- nis, vt ad ſuos hæredes non pertineat. Hic non fuit opus aliqua conſtitutione: opus tanrùm fuit in- terpretatione prudentis alicuius. Certum eſt verba legis, quæ prohibet hæreditatem non aditam trãſ- mitti ad hæredem, ad ſuum hæredem non pertine- re. Suus hæres acquirit hæreditatem ſine aditione. Adire dicitur extraneus, quaſi ire ad hæreditatem, quam nunquam habuit. Suus hæres nõ dicitur no- uam hæreditatem acquirere: ſed pleniorem admi- niſtrationem conſequi.l. in ſuis. ff. de lib.& poſthu. Ergo ſi ſuus hæres delatam ſibi hæreditatem non adierit, eam tamen trãſmittit ad ſuos hæredes. Hoc ſatis expreſſum eſt in l.z. de iure deliber. C. In prio- ri parte cius legis, frater meus inſtituit filium ſuum hæredem, quem habebat in ſua poteſtate, qui ſuus hæres non erat. Fratre meo mortuo, delara eſt hæ- reditas ei filio, quem frater meus habebar in pote- ſtate ſua: w ſtatim deceſsit,& non agnouit eam
hærediratem: cam hæreditarem mihi ego vindi-
co ab inteſtato, tanquam fratris hæres fim legiti- mus. Oritur nunc controuerſia inter hæredem il- lum filium cui delarta eſt hæreditas,& me, qui cam
vindico vt legitimus heres frattis ab inteſtalo. Hic-
Gordianus adt illis verbis, Nec ea propter,&c, fra- trem ad ſucceſsionem fratris non iccirco poſie ac- cedere, quòd cam non agnouerit filius ſuus hæres cius. Satis enim quęſita ei fuit, poteſtate legis: abſ- que vlla aditione. Ideõque eam hæreditatem tranſmittit ad ſuum heredem tanquam ſibi quæ ſiram. Alia eſt preterea cauſa filij emancipati. Filius ſiquidem emancipatus non tranſmittit hæredita- tem ſibi delatam: niſi adierit, Filius emancipatus habetur pro extraneo, quoniam extra familiam patris pofitus ſit per emancipationem.§. emanci- patos. Inſtit. de hæredit: que ab inteſtaro defer.&§. emancipati.Inſtit. de hered. qualitate& differ. Ad emancipatum filium pertinet poſterior pars, dicta l. 3. C. de iure delib. Verũ dubitatur an quod dicitur de emancipato, correctum ſit nouo iure, noua con- ſtitutione luſtiniani. Noua eſt ſanè conſtitutio Iu- ſtiniani, de hereditatibus ab inteſtato venientibus. lib. Nouell. 118. vbi dicitur fublatam eſſe differen- tiam patriæ poteſtatis& emanciparionis: vultque luſtinianus ſuccedere emancipatos, ſicut cos qui ſunt in patris poteſtate. Sed verius eſt ius antiquũ de ſui heredis& emancipati differentiam hic ſer- uandam eſſe,& immutatum minims eſſe noua lu- Ktiniaui conſtitutione. Quod enim ait luſtinianus, nullam differentiam eſſe e mancipationis& patriæ poteſtaris, loquitur fanè de ſucceſsione ab inteſta- to. Vult ſiquidem ſuccedere emancipatos, quem: admodum ſuos, quantum ad ſucceſsionem ab teſtato attinet: ſed quantum ad ius ſui pertinet, idem dicendum non eſt. Igirur remanet diſcrimen
Prac. Duareni Iuriſconſ.
ſuorum hæredum,& eorum qui ſui non ſunt ꝗu ad effectus ſuitatis attinet. Ex his autem u uot queſtio admodum difficilis, an ſuus hæres 9* mitrat hæreditatem ad quemcunque heredem lut Hec quæſtio multum adeoque difficilis vin et quibuſdam, vt minimè dubitauerint dicere hanc quæſtionem cgere, atque Opus habere decuion imperatoria. Et ſunt nonnulli, qui exiitiment ſu
hæredem non tranfmittere ius ſui hæredis ad qus.
cunque ſucceſſorem: ſed ad deſcendentes tanam ex ſe& ad ſuum hæredem. Hanc ſententiam non arum adiuuant verba Iuſtiniani in 1.19. cum anti quioribus. C. de iure delib. vbi meminit luſtimanus ſententie cuiuſdam Pauli lurcconſulti de filisß. milias herediratem tranſmittentibus. Et refert d1 dixiſſe nliosfa. ſuos hęredes tranſmittere hercdita tem non in quemcunque ſucceſſorem, ſed in po. ſteritarem ſuam tantummodò, id eſt, in delten. tes ex ſe filios, nepotes, pronepotes,& alios huut. modi. Poſteri enim dicuntur, qui ex nobis naſcun tur. l.. ff. de iure immunitatis. vbi ſi vacatio oot in ſa ſit mihi& poſteris meis, intelligitur conceſſi 1i, niex me naſcuntur, aliis autem conceſſa nonin- telligitur. Huius rei exemplum eſt apud Luliũ(a- pitol. in Gordiano, vbi ait Senatum ei cõceßiſt ua. cationem tutelarũ& poſteris eius. Cùm ergo Dag- lus ait filiosfamilias tranſmittere hxæredtrem i poſteritatem ſuam, hęc verba non poſſunt inel- gi de quocunque ſucceſſore. Sed tamen nilwche. menter fallor, poſteri quoque in lata ſignificnone non poſſunt malè dici, qui nobis ſuccedunt 1dudd poſt nos veniant.& poſſem multa ex veteribus ctoribus exẽpla adducere, niſi crederẽ id vilitarun eſſe& obſeruatũ. Itaque illa conſtitutio luſtinian non magnopere iuuat ſententiã horum, qui pu ſuum hęredẽ filiumfamilias nõ tranſmittere hett b ditatem ad quẽcunque ſuũ ſucceſſorẽ, ſed adi 58 tantùm. Deinde animaduertendum eſt obiter ho tantum commemoratum eſſe à Iuſtiniano ex ſa tentia Pauli, omiſsis fortè pleriſque quę apud Da lum plenius deſcripta erant, idꝗue aperte oſtend Iuſtinianus his verbis,& aliis quibuſdã adiectis,q in huiuſmodi perſonis precipua ſunt.&c. Pleraqu alia adiecta erant in ſcriptis Pauli& veterũ legill torũ, que non fuit curę Iuſtiniano referre. Li nim Pauli in omniũ manibus eranr, ex quibus terat intelligi, de qua poſteritate ſentiret. Egoigin probabilius ac verius eſſe exiſtimo ſuum hetedei tranſmittere hęreditatẽ ad quemcunq; hæredem ſucceſſorem ſuum. Mouet me quòd exttrane ligenter hoc conſiderandum eſt)cui delara eſ ditas, ſi eam adeundo acquiſierit, dubium no quin eam tranſmittat ad quemcunque ſuumi dem. At hereditas non minus acquiritur ſuot di ipſo iure poreſtate legis, quã acquiritur eym aditione. l...§. qui in poteſtate. ff. ſi quis omi Aditio neceſſaria non eſt: ius ipſum vim adno habert in ſuo hærede, quamuis beneficium oi nẽdi habeat ex iure prętorio. Preterea cxunt leges loci iuris auctorũ adeo
dubitatio

In Tit. De acq. vel omit. hæred. 1
m no eſtquin mater ſit extranca. ſunt de matre aliis in locis: velu-
u di duos-H.im bello.ffde rebus dub. I. Lucius. ti in 1qui ãſci. Alij ſunt loci de hærede penitus ex- de iure Veſ quidem cõſanguimtate, aut con- anraniogi ſuum ercdemurie cuius herudl ne ed hunc quoque tran mirritur hæredi- Meaee e 3 inſtitutus ſit. Locus vnus eſt in l. ure ſiyſihere. i ſeg.. de milit teſta. Et ea-
8
— de eſt in l. hereditate. 5. fllius. ffl.de — pecu Ergo ſufficiet vnum ex his locis ex- enl. pecu.
Lur Ainima duertendum eſt Iureconſultũ dicere dlex militari. filiumfamilias nõ geßsiſſe 8 he. e: non adiiſſe hereditatem. Et quæritur, ſi teſta- kde: fecerit, an non tantùm bona militaria: ſed 1 enacrs pertineant ad heredem duem inſti- elusfamilias? Hic Iuriſcon. diſtinguit militem 1 3.Etnorandum eſt, nod dicit de pagano. dln Nosenm loquimur de pagaho. Et dicit, bona non de nmcatrenſia pertinere ad hnteden⸗qucin eri- enn gtſtüeram hona pairmna womodo Pna paraue
alerraneum pertinere poſſunt? hoc fit propter lQuiaipſo iure ipſi bona paterna queſita ſunt ſie vla immixtione. Ipſum ius habet vim aditio- sinſuo herede& proinde tranſmittit ad ſuũ hæ- em iure ſui, ac extraneus trãsfert hęreditatem ſi
eius non ekkdubin Ec ſimilia exemmpla
U 5..41⸗ 3.
un amadüſſet. Ergo filiusfamilias, qui ſuus hæres eſt, oll heditatem non aditam transfert ad queneunde mer ſuum fucceſſorem. hoc eſt intelligendum ſi modo
cclaaa lir hæreditas. Nam neceile eſt aditam eſſe rcitatem vt eam trãſmittat ad hæredem ſuum: Ad Kdumen opottet eſſe delatam. non delata hæredi- re dsmunquamtranſmittitur. Vnum exemplum eſt in
drolt fuohtede, de quo ſuprà diximus, interpretantes J.
ao Nonenim eſt firma voluntas cius qui du- — due bfrss ſit extiturus, an hæres exti- unekea n p onamus ſuum hæredem inſti- num umne onamus ventrem inſtitutũ eſſe: —„an parltura ſit mulier, an verò uraſi pariat mulier, rũpeturteſtamen- ortu faciat, non rumpetur teſtamen- afaeerheopte hanc incertitudi- ata eſie hereditas. Ergo interim uns ſuum eenon tranlmittit Lam heredearern ad 4 9 Qaclia.ödum eſt enim quæſita hęreditas. 1u9 Päpuians arne in lvẽtre. 33. ad fi ſf.hoc tit. vbi
quia videbat ſummo iure deſtitui hęredẽ in hoc ca ſu,& tamen æquũ eſſe, vt ei ſuccurratur. Ventre præ- terito, ait ibi Papin. Si fllius qui fuit emancipatus,&c. hoc obſcuritatem non habet,& ſuprà à nobis expli- catum fuit. ibi, Sea ſi vacuo,&c. Si re vera vacuo ven tre fuerit, quamuis incertum eſſet, hæc opinio non nocet ei, qui in familia fuit. id eſt in poteſtate. Falſa opinio nocet emancipato, vel extranco hæredi: ſuo non nocct:ſi ventre pleno ſit mulier, ca res impedit, ne ſuus hæres eſſe dicatur. Aequitas hoc caſu exigit vt heredi ſuccurratur, iniquum eſt eum non poſſe, ſi interim moriatur, quicquam tranſmittere ad here- dem ſuum, qui in omnem euentum futurus eſt he- res:id eſt, ſiue mulier pariat, ſiue abortum faciat, fu- turus eſt heres, hic filius ſaltẽ ab inteſtato pro parte. Si abortũ faciat mulier, hic heres erit ex teſtamen- to, non rumpetur teſtamentum. Si naſcatur, ſi pariat mulier, rumperur quidem teſtamentum, ſed filius inſtitutus erit pro parte hærcs ab inteſtato ‚ideo cùm in omnẽ euentum ſit heres, iniquum eſſet eum
nihil ad heredem ſuum tranfmittere, ſi interim de-
cedat. Decreto,&c hæc dicit Papinianus, quia hoc
remedium extraordinarium eſt, re vera ſi ius ciui-
le ſpectemus, non intelligitur propter hanc incerti- tudinem interim heres iſe filius, ſed Prętor ad- eundus eſt„qui decernat nihil ei nociturum eſſe ſi non adeat, vel ſi interim moriatur, eum poſſe relin- quere hæredi. Decretum fit cum cauſæ cognitione, & vtrum videbitur vtilius decernet Prętor.& ſimi- lis locus eſt in l.illud. 4.§. vlt.& I. ſed etſi deceſſerit. 5 ffi:de bono. poſſeſ. contra tabu. vnde decretalis bo- norum poſſeſsio dicta eſt. Et ſimilis eſt etiam locus in l. ſi infanti. 18. Cod. de iure deliber. Subiicit Papi- nianus in propoſita ſpecie idem dicendum eſſe in filio emancipato. Filius emancipatus ſiue mulier
pleno ventre ſit, ſiue credatur eſſe pleno ventre, quę
tamen vacuo ventre ſit, ſi interim deceſſerit, nihil tranſmittit ad ſuum hæredem: ſed tamen quia iure
Prętorio ſucceſſurus eſt, in omnem cuentum, ſi-
cut ſuus hæres admittetur iure ciuili, fiue naſcatur partus, ſine non naſcatur, ſuccurrendum eſt ctiam
ei decreto interpoſito præroris.& hic eſt præcipuus
caſus in quo hæreditas non adita tranſmittitur ad hæredem. een Cœpimus explicare caſus in quibus hereditas, quamuis non adita ſit, ad heredem tranſmittitur. quorum primus eſt in l. ventre. 83. ff.hoc ritul. Cùm mulier ventre pleno eſt, aut eſſe putatur, interim heres, qui adire hereditatem nõ poteſt propter eam incertitudinem, ſecundum diſtinctionem, quę tra- dita fuit ſuperiori loco, tranſinittit hereditatem, quamuis eam non adierit. Id ſuadet ratio& æqui-
tas, ne noccat ei illa incertitudo propter quam non
poteſt hereditas adiri, cuùm heres huiuſinodi eſt, vt in omnem euentum ſucceſſurus ſit, vel ex teſtamen to, vel ab inteſtato, vt in ſpecie dict. l. ventre. Ventre pleno heres inſtitutus ſucceſſurus eſt, ſaltem pro parte, ſiue naſcatur poſthumus, ſiue non naſcatur. Atque ideo ſi ponamus heredem eſſe eum, qui non ſit ſucceſſurus alterutro caſu quicunque caſus euenerit, aliud dicendum eſſet. Non enim creden- dum eſt eum, qui non poteſt adire propter incertitu
dinem: quia mulier pregnans eſt,& incertum eſt an paritura ſit, an abortum factura: aut incertum eſt, an
601
ͤ 3
——......
8 6 1

6 G2 Franc. Duareni Iuriſconſ.
prægnans ſit, credendum eſt hæredem qui non po- certij ne adeat hæreditatem, tunc ſuccurri eius hæ. 7
teſt eam adire, eam ſemper ad heredem tranſmitte- redibus, vt hæreditas, quamuis non adita, ad ipſos
re. Nam locus eſt tranſmiſsioni in hac ſpecie.& hoc trãſmittatur. Sed hic exiſtit antinomia. Opponitur 9 ſatis expreſſum eſt in 13.§.VIt.& 14. ffide Senatuſc. huic ſententiæ 1.1.§. vlt.ff ſi mulier ventr. nomi. Mu. Syllan. De qua lege mox videbimus. b lier dicit ſe prægnantè eſſe: dum incertũ eſt an pr
Secundus caſus eſt in. ſcriptus. 12. ff. ad Carbon. gnans ſit, anve paritura ſit, mittitur in poſſeſßsionem
edict. Quidam ſcriptus eſt hæres teſtamento, filius rerum hæreditariarum. Quod ſi poſtea compertu teſtamentum nullum eſſe cõtendit, quia in eo teſta- fuerit eam calumniæ cauſa in poſſeſsionem mi mento præteritus fuit. Dicitur non eſſe filius, lis eſt ſam eſſe: quia ſciens& prudens ſe nõ eſſe prægna de ſtatu inter eum& ſcriptum hæredem: pendente tem, miſſa eſt in bonorum poſſeſsionem: propoſi ea lite hæres non poteſt adire hæreditatem, aut bo- eſt actio edicto Pretoris quanti intereſt eam in pol norum poſſeſsionem petere propter hãc incertitu- ſeſsionem miſſam eſſe. Hæc actio datur hæredibu dinem. Incertum enim eſt, an poſsit adire hæredita- quanti ipſorum intereſt. In hanc actionem veni tem ex teſtamento. Dubitatio hic eſt de viribus te- ſtimatio hæreditatis, quæ nõ potuit tranſmitti quu ſtamenti. Is qui incertus eſt de viribus teſtamenti, incertum erat, propter affirmationem mulierd, 2n non poteſt adire hereditatem. Ergo quandiu pendet prægnans eſſet. Idebque tranſmitti non potuit, qa⸗ illa quæſtio, nec adire poteſt hæreditatẽ, nec bono- tur ideo eis aduerſus mulierem propter calumniam rum poſſeſsionẽ peterc. Quid ſi interim moriatur? ſfuam actio. Relinqueret. Diximus cùm quis hdg Si interim moriatur, ait Iuriſconſultus, ſuccurren- alicuius tertij impeditus eſt hæres ne adeat hætedi. dum eſſe eius hæredibus ex æquitate cotra iuris ci- tatem ſuccurri eius hæredibus, vt læreditas ad uilis rigorem. Si rigorem luris ſequamur, verius eſt ſos tranfſmiſſa intelligatur.& tamen dicitur ideo
nihil eum reliquiſſe hæredibus ſuis, qui mortuus eſt hæredibus dari actionem aduerſus mulierem po ante aditam hæreditatem, vel petitam bonorum pter eius calumniam, quia hæres non potuit poſſeſsionem. Sed quia impedimento fuit factum ditatem tranſmittere. Sed hæc repugnantia alterius ne adiret hæreditatẽ, ſuadet æquitas, vt ſuc- hæreditatem tranſmittere in hoc caſu:& ideo com. cuxrratur eius hæredibus, vt hæreditatẽ tranſmiſſam petere hæredibus actionem ad id quod inretelta eſſe ad eius hæredes intelligamus. Hic quæritur, an uerſus mulierem. quia hæreditas non potuit tranſ. ſit neceſſaria hæredibus reſtitutio in integrum? Ego mitti. Reſpondendum eſt huic obiectioni Quæhie puro neceſſariam non eſſe. Ait luriſconful. in dict.l. à nobis dicta ſunt de trãſmittenda hereditat yrop. ſcriptus, ſuccurrendum eſſe hæredibus: quæ verba ter impedimẽtum, eſſe intelligenda cum escsssgp- poſlunt intelligi de ordinario remedio, non de re- tione: niſi aliter conſuli poſsit hæredi, quomoloii ſtitutione in integrum, quæ extraordinaria eſt. llin hac ſpecie conſulitur heredi data ei actione excd cauſæ. 16. in princip. ff. de minor. Sic eſt intelligenda cto Prætoris aduerſus mulierem. Diligemer d. 1 ſcriptus. ff. de Carbo. edicto. Similis ſpecies eſt dendæ ſunt& examinandæ ſpecies, in quibus
in I. ſi quis filium. 34. C. de inoffic. teſta. vbi querela conſtitutum eſt, vel à Iureconſultis reſponſum
inofficioſi teſtamenti, quamuis non præparata, ad miſsioni locum eſſe. Tunc locus eſt tranſmit hæredem tranſmittitur. quia defunctus non potuit contra rigorem iuris ciuilis, cùm euidens eam querelam inſtituere propter factũ tertij à quo id exigit. In ſpecie d. 1. deficit illa æquitas
impeditus fuit, Ait enim Imper. in d. l.ſi quis filium., quam dicimus hæreditatem tranſmitti ad her hane querela inofficioſi teſtamenti nõ præparatam Nam in eo caſu actio propoſita eſt aduerſusm tranſmitti ad hæredes filij exhæredati, ſi deliberan- rem ad id, quod intereſt hæredis, hæreditatem te ſcripto hærede deceſſerit filius: nec potuerit que- tranſiniſſam non eſſe, propter calumniamm relam inſtituere, Deliberabat ſcriptus hæres an ex Hoc- igitur cum ea exceptione intelligendum paterno teſtamento hæreditatem aditurus eſſet:in⸗ qua raxione exiſtimo,& ſi hoc caſu quo agitut terim deceſsit filius exhæredatus: interim non po- uerſus mulierem calumniæ cauſa, actio i terat querelam inſtituere. Non enim poteſt qucrela uerſus eam, inanis futura ſit:quia fortè ſoluẽdo inofficioſi teſtamenti inſtitui antequam ex teſta- eſt mulier: tunc ſequendum eſſe quod hic im mento delata ſit hæreditas. l. Papinianus. 8. ſi condi- de tranſmittenda Jereditate æquitas hio tioni. ffde inoffic teſta. Nam exhæredatio nonva- ſuadet ſuccurrendum eſſe hęredi, cui alio
let niſi adita hæreditate ex teſtamento. Vnde filius um ſaluum eſſe non porer.ʒ tanquam exhæredatus„non poteſt queri de inoffi- Tertius caſus eſt fuperiori non v aldo diß cioſo teſtamento, antequam hæreditas adita fucrit in 1.z.§. pen-& L. 4.ff de Senatuſc-Syllan Ela ab hærede ſcripto. Similis ſpecies eſt in l. filius. S.vlt. Senatuſconſ.& edicto Prætoris cautum eſtvtl ff de bon. libert. Ait ibi Iureconſultus filiam patro- terfamilias in domo ſua oc ciſus fuerit, q
ni tranſmittere hæreditatem liberti ſibi delatam, beatur de familia, de omnibus ſeruis qul quamuis adire non potuerit. quia falſum teſtamen- dem tecto fuerunt, cùm occiſus eſt. Cautui tum liberti eſſe dicebatur. Lis erat de teſtamento li- Senatuſconſulto atque edicto, ne heres ini berti. D ubium erat all valeret teſtamentum eius. teſtamento occiſi, antea hæreditatem adeus 4 Lite hac pendente, propter incertitudinem non po⸗ tat bonorum poſſeſsionem⸗ quàm quæſtitèf terat adire ab inteſtato. impedimento eſt ne adeat lia habita fuerit. PDonamus igitur hæredem co
lis illa mota ab alio, ideoque ſuccurritur ei vt tranſ- mto inſtitutum, antequã de familia 1 Tlio had mittat eam hæreditatem ad ſuos, perinde acſi eam retur deceſsiſſe. hic queritur, an hęredes ius adiifſet. Ex his omnibus exemplis nos colligimus, ditatem vindicare poſsint. Hic videmus decte quoties accidit vt hæres impediatur facto alterius nondum adita hereditate: ideo ſecun

eiache Dülger 5,n b chul elt uns reduica. axJl
mitu
In Tit. De acq. vel omit.hæred.
xæreditatem ad hæredes
h non poſſe nioc caſu ſuadet„Vt
aditam non p b ſopra Ceee: ſed ratio quoque um habeatur: qulla non e
ius, qui occiſus eſt adire hæ-
habita eſſet de familia
auam ueſtio
adere&hæreditatem adire. Sed oportet zurering deo diſtulerit adire here- f ahgenter 1 9 uòd üuum d ceſſauerit ob aliam cauſam heredita- an.r;. uur dire,yt idem dicitur in l. 4. quæ ſequitur. lem 8). uartus caſus eſt in en Sicilig pro panonius, cùm procurator eſſet Siciliæ pro: Ann læeres inſtitutus eſt.quidam amicus eius for- vin— reſtamentum- — c inſtitutum eſſe eius teſtamento, deceſ-
t ptocurator eius petierat ante bonorũ poſſeſsio- 1 ged hic ratam eam bonorũ poſſeſsionem non muaignorabat ſe inſtitutum eſſe. Si ratam ha- niesonorum poſſeſsionem, perinde haberetur
acliab eo petita eſſet bonorum poſſeſsio. Sed hic
vyonitur procuratorem petiiſſe tãtùm bonorum ebionem,& eum ratam non habuiſſe. atq; ideo
unem eſſe eam petitionem. Quæritur de eius hæ-
edibus, an ad hæredes tranſiiſſa ſit ea bonorum
leion ca.l. Pannonius. ibi, Quia bonorum,&c. Crnum eſt iure ſcripto non poſſe ad hæreditatem
nenire. quia verum eſt hæredem inſtitutum de- ceßille ante aditam hæreditatem. Ibi, Diuum tamen pum, C&rc. Diuus Pius æquitate motus contrà con- uuit, vt reſtituantur in integrum. Ibi, Sine reſpe- muceNon diſtinguit, an ante tempus illud deceſ-
ſeit an poſtea. In hac igitur ſpecie habita eſt ratio
humanitatis vt reſtituantur hæredes ex perſona de- dandi.luſta eſt cauſa huius reſtitutionis: quia nõ po- wuit hærcditatem adire propter ignorantiam,& hu- iusignorationis cauſa eſt iuſta probabiliſq; abſen- tia lgnorantia læredis inſtituti, cuius ignorantiæ cauſa eſtablentia iuſta(Siciliam enim procurabat, vt lic dicituu) facit vt reſtituantur eius hæredes ex pecſona defunctivt hic dicitur. Sed cur reſtitutio in untegrum hic neceſſaria eſt potius, quàm in ſupe- totus calibus: In ſuperiori caſu diximus reſtitu- ionem von eſſe neceſſariam, ipſo iure ſubuenitur igrtibusd ſcriptus. I aliis ſimilibus. Sed hic di- un onem in uneVnum hoc caſu neceſſa- eaun d len 6 lureconſultus non poſſe 4 G dcu æredibus ſi ubuenire. ſed reme- ter expendatur 4 lmii Le— Pec higen — 3 1 unüi Li ſuperioribus. In hac ſtionhhne na zu ari ien 3 teſtamento inſtitu- kiedes. bäcue wullei era 3 ſicut in aliis ſpe- uim gna gor ei obſtat. Cauſatur tan-
t 5 deude üenn Vir diligẽtiſsimus potuiſſet de merioridun eta aliqua ratione certior fieri. In daclle de bus omnino non licet hæredi inſti- lunretran d0ee.droprer auchoritatem tor er tem motam: hic poruit aliqua ra- fnlanbei ue 8 hæreditate ſibi delata: nec of- Hlals 1 dde atur, vt in caſu l.. ff de Senaruſc. tatem en Tolie deficitur: ſed propter humani- eltitutionis in integrum ei ſubue-
licuit hæredi in-
ſt. hic auctoritate legis adductus diret, maluit legi parere, quàm
Senatuſconſulto edictove terreba- J. Pannonius. 85. ff. hoc titul.
1 11rLr 3 Rome fecit, eũmq; inſtituit. Is cùm
antiam. Si ius ſtrictum ſpectemus, non ſa-
603
nitur. Hic igitur caſus à cæteris, de quibus ſupra di- ximus, diſtinguendus eſt:nec locũ habet, niſi in qui- bus caſibus eadem eſt æquitas, veluti in minore 25. annis hærede inſtituto. In minore 25. annis idem di- ci non poteſt. Minor 25. annis hęres teſtamento ſcri- ptus, non adiit hæreditatem. Itaque ſecundum iuris rigorem, eandem hæreditatem nõ potuit tranſmit- tere ad hæredem ſuum: ſed tamen propter æquita- tem ſubuenitur eius hæredibus beneficio reſtirutio- nis in integrum ex perſona minoris. In quibus caſi- bus eadem eſt ratio, nos dicimus idem ius eſſe. Quintus caſus eſt in l. ſi infanti. C. de iure delib. Cum haæreditas infanti delata eſt qui patrem ha-
bet: ſiue infans ſit in poteſtate patris ſui, ſiue ſui iu- ris, ſi hæreditas adita non fuerit infantis nomine: ea
nihilominus acquiritur patri. tranſmittitur enim ad patrem perinde atque ſi adita eſſet pupilli infantis nomine. Hoc conſtitutum eſt à Theodoſio in d. l. ſi infanti. quę lex, quia multa ſingularia continet, eam nunc explicaturi ſumus. Ego obſeruaui hac conſti- tutione Theodoſij quinq; præcipua ſingularia con- tineri, quibus derogatum eſt iuri antiquo, nouum- que ius inducitur.
Primum eſt, quòd pater adit hereditatẽ, queę in- fanti delata eſt. Si infanti, inquit, id eſt, minori ſe- ptem annis. Ibi, Vel bonorum poſſéßionem petere, c.
hoc ius nouum eſt: diuerſum ius erat ante Theodo-
ſium, quòd pater hæreditatẽ filio ſuo delatam poſ- ſet adire. hoc receptum tantùm erat in bonorum poſſeſsione, non etiam in hereditate. l.1. ff.de bono-. poſſ. infanti fur. In hereditate hoc non fuerat admiſ- ſum. Sed voluit hoc caſu Theodoſius idem reci- piendum eſſe, ſcilicet cùm hereditas delata eſt in- fanti qui patrem ſuum ſuperſtitem habet. Et notan- dum eſt, quod hic Theodoſius ait, in omni heredi- tate hoc locum habere, nõ tantùm ſi à matre ſit de- lata hęreditas infanti: ſed etiã ſi à quouis alio, etiam ſi quiuis extraneus inſtituerit heredem in ſuo teſta- mento infantem. Et notandum eſt patrem heredi- tatem adire, nõ pro ſe: ſed pro infante ad vtilitatem infantis non ſuam. Nam infans hoc iurc heredita- tem ſibi delatam ſibi acquirit, ita vt pater vſumfru- ctum tãtùm cius hæreditatis habet. l.vlt. C. de bon. mat.& I.vlt. Cod. de bonis quæ liber. quamuis iure Digeſtorum hæreditas delata filiofamilias,& ipſi quæſita transferatur in patrem. I. placet. 78. ff. hoc tit. Pater tamen hoc caſu ſibi non adit, id eſt, ad vti- liiatem ſuam: ſed infantis, cui eſt hereditas delata. Secundum quod obſeruaui in hac conſtitutione eſt, Si pater non adierit hereditatem infantis nomi- ne,& deceſſerit infans, cam hæreditatem tamen ad patrem tranſmitti, quaſi iam infanti quæſita eſſet. Hoc etiam nouum eſt. quoniam aliàs hereditas non adita non tranſmittitur. Non enim poteſt dici ra- tione ſuitatis tranſmitti. non loquitur de ſuo hære-
de. loquitur de co, cui delata eſt hereditas: vel à ma-
tre, vel ab alio quouis extraneo. Matri non eſt ſuus hæres filius. Eſtque hic obſeruandum etiam negli- gentiam patris non ei nocere, quominus poltea eam hæreditatem acquirat: quominus poſtea hære-
ditas tranſmittatur ad patrem.
TPertium eſt, quòd ſi iam pater infantis deceſſe- rit, tutor ſolus poteſt adire hereditatem, quę infanti delata eſt, vt hic dicitur. Parente verb,&c. hoc etiam
EE 2

604 Franc. Duareni luriſconſ.
ſingulare eſt. Nam iure antiquo tutor ſolus non po- ſunt. Loquitur etiam de iis qui ſui hæredes no ſun teſt hereditatem adire, quę delata eſt filio. l.potuit. hoc ſatis apparet ex eo quod loquitur nõ ramam C. de iure delib. l. ſeruo inuito. 65.9. ſi pupillo. fHrad hereditate paterna, ſed etiam de materna,& coſt Trebel. Sed conſtitutũ eſt a Theodoſio, vt ſi infans matri filium heredem nõ eſſe ſuũ:quia mater Klun 4 ſit pupillus, tutor poſsit eius hęteditatem adite: ſed non habet in ſua poteſtate. Ibi, à patre vel matie 94 hoc caſu nulla eſt tranſmiſsio, vt hic dicitur. Et eo plenior eſtigitur hec conſtitutio quadatenus qus wodo eidem infanti,&c. In hoc igitur caſu cùm pu- ius antiquum, quod de ſuis hæredibus conſtitutu pillus infans patrem non habet,& tutor ei datus eſt, eſt. Ea autem minus continer, quàm ius antiquu
qui neglexit adire hereditatem 3 nulla eſt tranſmiſ- uòd ſui hæredes tranſmittunt hæreditatem no 40 hæreditatis. Tranfmiſsio fit tantum fauore pa- tantùm ad deſcendentes ex ſe, ſed etiam ad extra. tris, patrio iure, vt hic dicitur. Ergo ſi ponamus pa- neos ad quoſcunque ſuos heredes, ſed liberi tran. trem deceſsiſſe,& filio datum eſſe tutorem, qui ne- mittunt hereditatem parentũ ad deſcendentes ta. lexerit adire hæreditatem, omnes hereditates per- tùm, non etiam ad alios ſucceſſores. Preterea ex o inde habende ſunt ac ſi delate non eſſent pupillo. cognoſcitur plenius proſpectum eſſe& conſultun De matre eſt controuerſia, an tranſinittatur ſimili- heredibus hac cõſtitutione, quàm ture antiquo: quia 5 ter ad matrem. Sed periculoſum eſt hanc legem, hic nõ inſpicimus an licuerit heredibus, quibus d que de patre loquitur ‚ad matrem extendere quia lata eſt hereditas adire hereditatem: an verò imge pater eſt legitimus adminiſtrator, non etiam mater. diti fuerint ne adeant. In pleriſq; ſpeciebus iursan
Et receptius eſt vt non tranſmittatur hæreditas ad tiqui id inſpicitur, vt in dict. l. ſcriptus. ff. de Caube matrem:niſi ob veriſimilem teſtatoris voluntatem. edict.& aliis ſimilib. quas adduximus& interptet I.vlt. C. de inſtit.& ſubſtit. ai ſumus. Sed hic tranſmiſsioni locus eſt, ſiue imge
Quartum eſt, quod obſeruaui ex hac cõſtitutio- ditus fuerit heres, cui delata eſt hereditas, fiuen b
ne, Omnia hæc locum habere, etiam ſi infans ſit ſui fuerit. Nam Theodoſius hic loquitur de his quifiue
iuris. Quod diximus patrem adire hereditatem de- i norauerint, ſiue nouerint ſe heredes ſcriptos, non
laram infanti, nomine infantis,& ſi non adierit& adierüt. Illud inſpicitur maxime, an repudiauen
interim deceſſerit infans, eam ad patrem tranſmit- cui delata eſt hereditas, hereditatẽ: quia ſi repulia
ti: ait Theodofius, non tantùm id locum habere ſi uerit hæreditatẽ ea nõ poteſt tranſmitti. Et hoc
infans ſit in poteſtate patris ſed etiam ſi ſui iuris fa- generaliter notandũ, quòd hereditas repudinanun- tus ſit. Ea verb, quæ de infante,&c hoc non fit pro- quã trãſmittitur ad heredẽ. Tunc queritur deta
pter patriam poteſtatem: ſed propter ius patrium: miſsione, cùm hereditas nec repudiata eſt, necal.
quia pater eſt tantuùm, vt hic dicitur. Notandum ta- ita: cùm adita eſt, nihil opus eſt tranſmiſsione cum
men eſt quo caſu filius in poreſtate patris non eſt, eſt repudiata non poteſt tranfmitti ad hæredem.
ſed ſui iuris, non acquiri vſumfructum patri, pro- Tranſmiſsio igitur locum habet, cum hæredita
prietas plena filij dicitur: quamuis aliàs hæreditatis nec adita nec repudiata eſt. Queri ſolet, an hæc aduentitiæ vſusfructus acquiratur patri,& filius nu- ſtitutio locum etiam habeat in ſucceſsione a
dam proprietatem habeat. Vſusfructus acquiritur ſtato. Nam Theodoſius loquitur de ſucceſsion
patri propter ius patriæ pateſtatis. l.vlt. C. de bon. teſtamento. Per hanc,&c. Hæc conſtitutio loquiti
quæ lib. de ſcriptis hæredibus, de his qui ſunt inſtituti teſt uintum eſt obſeruandum ex hac conſtitutio- mento patris vel matris. Et quid dicemus ſi hæts
ne, quòd ſi pupillus, qui infans non eſt, non habeat ditas ſit delata filio ab inteſtato,& cam hæredita 1 tutorem, decretum Pręroris ſufficere ad adeundam tem non adierit? Si deceſſerit ante aditam hætedt. vxel- hereditatem, vt hic dicitur. Ante Theodoſium id tatem, eam tranſmittet ad hæredes ſuos. Probabil 1 receptum tantùm erat in bonorum poſſeſsione, J. eſt,& omnibus probatur in ſucceſsione quoquea bonorum. C. qui admit. ad bon. poſſeſ. Hi ſunt quin- inteſtato huic conſtitutioni locum eſſe. Vtilitas ho que caſus in quibus tranſmittitur hæreditas, quam- ſuadet& ſimilitudo rationis, vt cõſtitutionem qu
uis adita non fuerit. de ſucceſsione ex teſtamẽto loquitur, ad ſucceßi
Sextus caſus eſt tranſmiſsionis in conſtiturione nem ab inteſtato interpreratione producamu
eiuſdem Theodoſij de his qui ante apertas tabu- lud etiam queſitum eſt, quid de ſucceſsione præto las,&c. Conſtiturio hęc eſt Theodoſij iunioris, ſicut ria dicendum ſit: Vbique Theodoſius in hac con
& ea quam interpretati ſumus ſuperiori loco. l.ſi in- turione loquitur de hereditate, id eſt de fucc fanti. Sed hæc poſterior eſt, vt facilè cognoſcitur ex iuris ciuilis: de bonorum poſſeſsione quæ ſu nominibus Conſulum, qui conſtiturionibus adſcri- eſt iuris Prætorij non loquitur, ideõque dub
öri ſunt. N omina Conſulum oſtendunt conſtitutio- an in ſucceſsione quoq; prætoria in bonorum nem l. ſi infanti. editam eſſe anno primo imperij ſeſsione locum habeat: Controuerſum hoc tam Theodoſij:poſt verò duodecim aut quatuordecim eſt, ſed verius puto locum habere& in ſuc annos haãc promulgatã fuiſſe. Statuit igitur Theo- prætoria,&ſtque receptior hæc opinio. Prim
doſius hac cõſtitutione, vt liberi inſtituti à parenti- uet me quòd eadem eſt ratio,& eadem vti bus tranſmittant hereditatem non aditam ad quoſ- tio hæc eſt, quam adducit Theodoſius verli h. cunq; deſcendentes ex ſe. Hæc conſtitutio multum dem perindignum eſi foriuitos,&c. Eadem antm addit iuri antiquo. Nam in primis hic non inſpici- tio, eadem vtilitas eſt,& æquitas in ſucceſibne pic mus ius ſui, ſed ius ſanguinis tantùm. Liberi tranſ- toria. Deinde hoc alienum non eſt à ſignifcadone mittunt hæreditatem fibi relictam ab aſcendenti- verborum. Hæc duo cõſideranda ſunt in cuiulcye bus A parentibus ad deſcendentes. Theodoſius de gis interpretatione. Ratio& vtilitas, deinde vei d liheris loquitur: non loquitur de iis qui ſui heredes rü ſignificatio. Appellatione hereditatis continet
—
—— ——— 8—
“
bonotul

reänn larath ninibr tian vcimk letar eiori elucre litotodn tinte lcems
ſärotor or, 1”- produe cceo dusnds
In Tit. De acq. vel omit. hæred.
vbi etia 4 1 yunn poſſeſʒione accipitur. Et lex de bonor roducenda eſt ad bonorum
uens 4 I næreditate loq tio diuerſa ſit. l.:.§. bonorum. ff.
niſi ra
Trebel In ſenatuſconſulto Trebel-
lano de feltit! mibi fit menti retatione a uuſconlultum cttutionem d m poſſeſsionem, cùm id con- endemus ad bonorum pon⸗ narlegn cadem vtilitas
timus ca 1. 56 deliber. l.cum antiquioribus. 19. Hoc in ſum
ntinetur ea conſtitutione. Si is qui deliberat n 1 da hereditate interim deceſſerit, cum he- Keu ad quoſcunq; ſucceſſores ſuos tranſmit- räan 34 85 deliberãdi attinet, vt idem ius de- lbermdi habeant, quod defunctus habebat, vt li- eueis intra tempus legitimum deliberare, an ve- In heteditatem acquirere, an repudiare. Hæc eſt
& æquitas?
tere,quo
lema conſtitutio edita de tranſmiſsione, qua
eniſimè cõſulitur heredibus. hæc conſtitutio fa- ct yt iure conqueri non poſsint heredes de rigore iurs antiqui, quo iure impediebatur tranſmiſsio he- dtauis non aditæ. Nã hæc conſtitutio locum ha- ber in quouis hęrede etiam extraneo: ius antiquum cum habet vel inſuis hæredibus, vel ſaltem in li- deis vt conſtitutione illa Theodoſij, de qua dixi- u, in aliis locum non habet, niſi fortè fuerit im- pedtus heres ne hereditatem adeat. Sed hæc con- titutio ad omnes heredes pertinet etiam extraneos,
ldeujj ſancimu,&c. Nihil refert, an is qui hæredita-
rem tranfmittit, heres ſuus ſit, an extraneus: nihil refen an fuetit heres ab inteſtato, an ex teſtamento. Nihiligitur tefert is ne hęres ſit, ad quem tranſmit- titur. ed hic dicitur hoc remedium, quod extraor- dinariumelbamno finiri. hoc explicaui ſuperioribus locis ſcu Komnia alia, quę ad huius legis expli- cauonem pettinent. aliàs pleniorem requireret in- guüſtionem errörque ille confutatus eſt, quod aiunt ercdtrnem nili à ſciente tranſmitti. Fit mentio ſcertie in lac conſtitutione Iuſtiniani, vt oſtendat lcleni tanum tempus illud vnius anni currere: non eicnm Nonvt ignorans non poſsit hereditatem tranſmittere imo ratio ſuadet vt ignoranti potius confilarur quim ſcienti, vt diximus in interpreta- tone Dannorius. ſuprà hoc tit. Hæc de tranſmiſ- one à nobis dicta ſufficiant, quamuis pleraque poſ-
en. 1/1
taddi ſed non magnopere vtilia. id ego ſpecto Kytiliora alis dica cmus lupra vtilita edltati
m: non plura. Pergamus. Do- tllitatem& effectum aditionis hæ- en 8 3 intelligi, quod ſi ante aditam hære- decelletit heres, non tranſmittit heredita-
rniſti ſ 89 calibus exceptis. Nunc videndum eſt, ectum habeat aditio. b
De qhach aditung. CA p. VI. A. deam læreditas adita eſt„‚magnus eſt effe-
8 unernnieN à aditione ſecuta ſuccedit hæ-
ereditate ex cauſa fideicom- & tamen Vlpianus in-
cationi verborum, eadéèmque ratio ſit,
ſus eſt in conſtitutione Iuſtiniani C.
ſum lus, quod defunctus habuit:vt con-
habebat defunctus, vel competebat contra e
ſtat ex definitione hęreditatis à nobis tradita ex I. nihil aliud. ff. de verbo. ſigni. Sic interpretatur Iure- conſultus in l. heres in omne. 37. fl.hoc tit. Hęres, in- quit Pompon. in omne ius mortui, non tantum ſin- gularum rerum dominium ſuccedit: cùm& ca, quę in nominibus ſunt, ad hæredem tranſeant. Primum igitur rerum hereditariarum ſingula- rum rerum, quæ in hereditate ſunt dominiũ acqui- ritur heredi poſtquam adiit. Succedit, inquit, in do-
minium ſingularum rerum. Nulla eſt ratio magis
probata legibus& iure ciuili acquirendi dominij, quàm aditione hæreditatis. Sex ſunt, quæ legitimum dominium perficiunt, inquit Varro, Si iuſtam heredi⸗ ratem adiit, aditio hereditatis, mancipatio, ceſsio in iure, vſucapio,&c. Igitur aditione hereditatis tranſ- fertur dominium rerum hæreditariarum: poſſeſsio tamen nontrãsfertur. Quamuis enim acquirat do: minium rerum hæreditariarum heres adeundo he-
reditatem: non tamen acquirit poſſeſsionem ſine
apprehenſione. l. cuùm hæredes. 23. ff. de acq. poſſef. Huic ſimile eſt quod dicitur in l. 2.§. Scæuola. ff. ſi quis teſta. lib. Ait ibi Iuriſcõſultus, ea, quæ iuris ſunt transferri in hæredem: poſſeſsionem autem, quę fa- cti eſt, niſi apprehenſa fucrit, in hæredem non tranſ- ferri. quod tamen moribus noſtris receptũ non eſt.
Nam poſſeſsio ſine apprchéſione transfertur in he-
redem. non enim tantùm ab inteſtato: ſed etiam ex teſtamento continuatur poſſeſsio, quam habuit de- functus, in ipſius hærede, etiã ſi res hæreditarias non apprehenderit. Hinc conſequens eſt ſine traditione acquiri dominium. quamuis ad dominium acqui- rendum iure ciuili, opus ſit traditione: l.traditioni- bus. C. de pact.&§. per traditionem. Inſtit. de rerum diuiſ. Quod autem dicitur acquiri dominium ſin- gularum rerum, hoc eſt intelligendum cum exce- ptione vulgari. Nam rerum legatarum dominium non transfertur in hæredem: ſed transfertur potius in legatarium. l.à Titio. 64. ff. de fur. Præter domi- nium ſingularum rerum ſuccedit in vniuerſum ius hæres, quod defunctus habuit. vt dicitur in d. l. hæ- res. f. hoc tit. Dæres in omne ius,&c Ibi, Ea quę in no- minibus ſunt,&c. obligationes& actiones trãsferun tur in heredem. Preterea cõmoda ommia& incom- moda. l.z.& 3. ff. de bon. poſſ. Hæreditas vniuerſitas. quædam eſt conſtans ex iuribus, quę defuncto, vel contra defunctum competebant. oenngu ius im vel in hæredem. idem dicitur in l. tranſit hereditas. ffide pet. hæredita. Ideo hæres dicitur ſuccedere in vni- uerſum ius in definitione hæreditatis. Imò etiã hæ- res pro parte, dicitur ſuccedere in vniuerſum ius. heres pro parte non petit res ſingulas: ſed petit hę- reditatem, vniuerſitatem quandam. Dicitur petitio hereditatis de vniuerſitate propoſita eſſe. l.. f. de rei vindic. Petitio hæreditatis ad vniuerſitaté pertinet, ſiue tota hæreditas petatur, ſiue pars. l. quædã. ff. de acquirend. rer. dom. hęreditas dicitur eſſe vniuerſi- tas. I. 1. ff. quor. bono. Interdictum quorum bono- rum, de vniuerſitate eſt,& hinc manauit vulgaris diſtinctio ſucceſſoris vniuerſalis& ſingularis. Hęres uiſquis eſt, dicitur ſuccedere in vniuerſum ius, ſiue ſit heres ex aſſe, ſiue ex parte. Singularem vocant, qui ſuccedit in rem, cuiuſmodi eſt legatarius, do- natarius. l. fluminũ.§. adiicitur. ff.de damn. infecto.
EE;
6057

606
ne hoc quidem exceptione caret- Quædam enim lura ſunt perſonalia, quæ finiuntur morte defuncti, vt vſusfructus in Inſtit.. finitur. de vſufructu. Hæc non tranſeunt ad hæredem. Hinc naſcitur quæſtio, an ex tempore mortis hæc iura acquirantur heredi: an verò ex tempore aditæ hæreditatis? Ex his, quæ diximus ſpectandum videtur eſſe tempus tantm aditæ hæreditatis. D iximus heredẽ ante aditionem hæreditatis nihil iuris habere: ſed aditione hæredi- tatis omnia hæc iura in ipſum rransferuntur. Sed animaduertendum eſt poſtquam hæreditatem adi- uit heres, aditionem retrotrahi ad tẽpus mortis de- functi, vt intelligatur hæres eſſe à tempore mortis defuncti. hæres quandoque. ĩ4. ff.hoc tit. Quando- que ait Iuriſconſ. id eſt, Quandocunq; hercs adierit, etià ſi diu à morte defuncti adierit, intelligitur de- functo ſucceſsiſſe iam à morte defuncti. Huc perti- net regula iuris. Li5 4.omnia ferè iura.f.de reg. iuris. Omnia ferè, inquit Iuriſconſ. iura heredum perinde habentur, ac ſi continuò ſub tempore mortis hære- des extitiſſent. his verbis concepta eſt ea regula:& ſimilis eſt alia regula. ff. de regul. iuris. l. Omnis. 18.. quæ ſic habet, Omnis hæreditas, quamuis poſtea adeatur: tamen cum tempore morrtis continuatur. Continuario facit vt intelligatur hæres fuiſſe, iam inde ex quo morruus eſt defunctus, à quo illi relicta eſt hæreditas, etiam ſi diu poſt mortem adierit. Hoc autem ex quadam fictione oritur, quod eſt notan- dum. Nam te vera acquiritur hæredi dominium ex tempore adite hæreditatis: ante aditionem nihil iu- ris habet in res hæreditarias. Sed quandocunque adierit, fingitur adiiſſe ſimulatq; mortuus eſt is, qui ei reliquit hæreditatem, licet re vera non adierit. Et diſſentio inter iuris auctores reperitur aliquando de hac re, an ſequenda ſit veritas potius, an verò fictio. Et exemplum vnum eſt, in l. ſi ex re. 28.§. illud quæ- ſitum. ff de ſtipul. ſeruo. Quæritur ibi, an rectè hære- di futuro ſeruus hereditarius ſtipulari poſsit? Si ſti- pulatus ſit ſeruus hæreditarius hæredi futuro ante aditionem hæreditatis, quidam exiſtimabant nul- lam eſſe ſtipulationem. quia hæres nullus eſt ante aditam hæreditatem. Alij putabãt valere: quia cum adiit hereditatẽ, fingitur ex tempore mortis adiiſſe. Obtinuit hæc ſententia in ſeruo ſtipulante hæredi futuro iacente hæreditate. Reperitur alia ſpecies, in qua præualuit veritas magis, quàm factio, in furto rei hæreditarig ante aditam hæreditatem, de qua re etiam fuit diſſentio inter veteres, quod cognoſcitur ex epiſtola Ciceronis ad Trebarium, lib. 7. Epiſtol.
cius initium eſt, Illuſeras heri, quod inter,&c. vbi
refert opiniones veterum. Dubitatio ex eo naſce- batur, quòd furtum eſt contrectatio rei alienæ. Da- tur mihi actio furti aduerſus eum, qui contrectauit rem meam. At ante aditionem res hęreditaria non eſt heredis. Quomodo igitur actio furti poteſt com petere heredi? Sed ideo competit quia fingitur con- tinuò hæres extitiſſe, cùm adiit hæreditatem. Non eſt igitur mirum ſi de ea re controuerſia fuerit in- ter veteres, cùm ratio hinc inde adducatur. Sed ve- nitas obtinuit, actionem non competere ob furtum
rei hæreditariæ: ſed datur accuſatio expilatæ hære- ditatis. l.hæreditariæ. 68. ff. de furt. eſt& titul. C. de crimi. expil. hæred. Ex iam dictis conſequitur, hæ- redem obligari creditoribus hæreditariis, etiam ſi
Franc. Duarem luriſconſ.
fortè hæreditas ſoluendo non ſit. Quin objii
creditoribus hæreditariis dubitandum non eP au cundo hæreditatem. Nam quaſi cum eis contrnh re videtur. l. apud Iulianum.§. vlt. ff. quib. ex cauſ poſſeſ. eatur. I. ex maleficiis.§. hærcs. ff. de obli 4 act. Sed addendum eſt etiam teneri ſupra vnresh rêditatis, etiam ſi hæreditas forte non ſufficiat 5 ſolutionem æris alieni. l. more.&. ff. hoc tit. Et ſimiſe b eſt quod dicitur in 1.33. quæ dotis. ff. ſolu. matr. Net refert an extraneus hæres ſit, an filius. l. ſi te. 10. 0 3, iure deliber. Filius hæreditatem adiit paternam v 3 ex teſtamento, vel ab inteſtato. conueniunt eum cr ditores hæreditarij. is ita ſe tuctur aduerſus eos, y dicat inopem fuiſſe patrem, hereditatem ſoluendo non eſſe. itaque ſe non eſſe cogendum ſoluere alienum creditoribus herdeitariis: tamen hic dici.
tur cogendum eſſe. Non enim hic caſus liberatdæ- NPnu
bitorem ære alieno, qui obligatus eſt, quiquettene. tur quaſi ex contractu quodam. l. incendium. Oſſ cert. peta. Hęres enim perinde habetur acſi proma 1 ſiſſet creditoribus hereditariis ſe foluturum, aci cùm eis verè contraxiſſet. At certum eſt ſi versc traxiſſet cun. eis, nullo caſu poſſe liberari. Hoceſt accipiendum, niſi inuentarium factum ſit,id elhde- ſcriptio rerum hereditariarum, ſecundum forman preſcriptam à luſtiniano. tunc enim non tenebitur creditoribus hereditariis vltra vires hereditatssſed quatenus ad eum peruenit. in l.vlt. C. de iure del. berand. prolixè& verbose deſcribitur forma&r. tio inuentarij deſcribendi. quæ conſtitutioſeaio. nem tantùm deſiderat. ergo in eius interpretatione diutius non immorabor. deinde ſcrupuloſa illuch. ſeruatio hodie ferè exoleuit. Cùm quxæritur detz. tione deſcribendi inuentarij, ſpectancta eſt conlus tudo cuiuſque loci. Ego credo vix quenquamſ die obſeruare formam ibi deſcriptam coniici inuentarij. Quæſtio eſt an heres, qui adiit heredt tem, eodem modo teneatur legatariis, ſicut credit ribus? Et dicendum eſt breuiter legatariis non neri: niſi quatenus ex hęreditate ad eum peruem uod expreſſum eſt in 1.l.§. ſi is, qui quadringent fHüad Senatuſcon. Trebel. Si i, qui quadringenuat honus hahebat,&c Heres, ait ibi] uriſconfultus, ſolu legata legatariis non vſque ad modum hereditatis. nam detrahit quartam ex lege Falcidia. Sed cii ceſſat Falcidia, non tenetur legata preſtare legat
riis:niſi quatenus ad eum peruenit. Hoc ius ta
mutatum eſt conſtitutione Iuſtiniani de hære Falcid. que eſt prima conſtitutio libri Nouellarun In ca conſtiturione præſcribit formam, quæ ſerii da eſt in deſcriptione rerum hæreditariarum, ficiendõque inuentario,& pleraque addit conttii tioni cuius à nobis mentio facta eſt, quæ eſt!
de iure deliber. Aitque ſi hæres inuentarium neglexerit, is cogetur legata ſolida pręſtarest die propter illam nouam Iuſtiniani cõſtitutioli inter legatarios& creditores hęreditario
tereſt. S1 confecerit inuentarium non magb
tur creditoribus hęreditariis, quàm legatal A confecit tenetur in ſolidum tam creditori he. ditariis, quàm legatariis. Hoc viſum eſt niano, quia multa occultari poſſunt fraud legatariorum gratia& creditorum. Imputafe
potius debet hæres quòd illud inuentarium a fecell
v““ 5 v

4 4
tmam illius conſtitutionis im- tas ſolu on ſit. itas ſoluendo n ſi hered de effectu aditionis here-
diximus.„ wechunrur hereditatẽ, quæ ſemel adi-
fecerit ſecundum fo
peratorie⸗ 1 Ex eo 24 d. a aris,illu„ ſt aditam hære- enonpale ehuchaseler ho eal ene nebnon i nolit cogitur heres eſſe. Obligatur V e ditatem 8 ribus hereditariis quaſi EX quodã COnI-
1 m credito] 1
din lapud lulianum. 5.vlt. ff quib. ex cau. in poſſ. tla 1.
I.ex ma G gac — netur obligatione qutenetur ex contractu, qul ten g
1 l cuius perſona obligata eſt, i sobftringitur, falbna„. Obligatio ea, qua eius perſona tenetur, elt nolit Duuen sed excipiuntur quidam caſus. igtis eiuin uidam caſus, in quibus hereditas, quæ Re eninuhilominus poteſt repudiari. Primus ca- zllu⸗ zu minor adiit hereditatem,& aduerſus ſs 27 reſtituitur in integrum. Edicto enim Præ- adido onceditur reſtitutio in integrum, in hoc quo- dr Pretor ait in edicto de reſtitutione mino- Suo cum minore lineiindde annfs ge- ſument, vti quæque res erit anima uertam. 1.& LatPretor.7. Hde minorib. Vlpianus interpretans dum Dretoris in dict. lxait Prętor. ait hec verba, vod cum minore geltum erit, latè eſſe accipien- da lue quis contraxerit cm minore, ſiue quaſi contraxerit. atque I¹deo pertinet ad aditionem hæ- cdtatis quæ quaſi contractus eſt, vt dictum eſt. id- ne exprelſum eſt in d. L. ait Prętor. 5.non ſolum. recſ. ged etſt hereditatem,&c.& C. ſi minor. ab here. ſabltinuer. Minor abſtinct ſe ab hereditate, quam adit, vel cui hęreditati ſe immiſcuit. Reſtituitur anem minor cauſa cognita, ſi captus ſit, ſiue læſus asdolo alterius inductus, vel leuitate iuuenili, lu- baed tatis, hereditatem damnoſam adierit. Nam -Pumn lne cauſe cognitione minor non reſtituitur aduer- ¹. eg ſsadttionem. lin xauſg. 33.§. cauſa cognita. ff.de mi nonbus vbi dicitur, in omni cauſe cognitione vo- enndos eſſe eos quorum intereſt vt cùm reſtituitur minot aduetſus aditionem hereditatis, vocãdi ſunt creditotes, quorum maxime intereſt. Ratio tradi- tar vocandi, aluſtiniano in§. ad hęc. in authen. vt Honlal argit que authen. incipit. Si omnes. C. ſi mi orad tercditaabſtin. Vocantur hi per preconem. Foce preconis, quamuis aliàs id admodum vſita- imnonſſt, voce pręconus ſignificatur omnibus, enn intereltyt adſint certa die. Hinc varie que- tones nalcuntur. Vna eſt in l. 38. ſi pupillus. ff. hoc ri. Cenum et creditores hæreditarios non poſſe ahin ae pupillum, qui reſtituitur in in- Semuie enim acſi nõ adiiſſet. Sed quid Eelr eiuſfore, qui datus eſt obligationis ndemue in antequam reſtitutus eſſet mi- 3 uam nus proderit ei reſtirurio in integrũ, hind län hlee impetrauit: Reſpondet Scęuo- fonem, dun Hert prodele Sic videris reſtitu- ontanä n Heitast minor beneficio xtatis Kli l uhnn e 3 od eriam cius fideiuſſori. mseiulrn lt inninoeffde procurat. Ido- dinore reſlitato dun atur à minore: quoniam ſnd enjmn uozn uerſus eum agi non poteſt. re- necnneemn Conceſa minori, ipſi quoque prodeſt Waueniri poßsit. Sed hr 4. 4.. vücer teum conpra C reperitur antinomia: bl dicitut f eiuln 1.1. C. de fideiuſſo. minor. lores teneri minore reſtituto in
In Tit. De acq. vel omit.hæ red.
leficiis. ũ. hęres. ff(ide oblig.& act. Is
tur actione mandati fideiuſſoribus. Conciliãdi cau-
ſa, ego diſtinctione vti ſolitus ſum, quæ mihi vide- tur magnopere neceſſaria ad horum locorum ex-
plicationem. In primis diſtinguendum eſt an con- tractus dolo initus ſit cum minore aduerſus quem reſtituitur: an verò ſine dolo deceptus ſit in re ipſa. Heęc diſtinctio traditur in l.exceptiones. 7. ff.de ex- cep.& in l. 2. C. de fideiuſſo. minor Si minor do- 10 alterius circunſcriptus ſit ac deceptus,& reſti- tutus in integrum propter dolum aduerſarij, re-
ſtitutio non tantùm ipſi minori, ſed etiam eius fi- deiuſſori prodeſt: atque is, qui dolum admiſit, nul.
lam amplius actionem habet aduerſus minorem
reſtitutum, nec aduerſus fideiuſſorem qui ab eo
datus eſt. Sed ſi in re deceprtus ſit, Iureconſultus in-
quit, in d. l. exceptiones. in fi non ſuccurri fideiuſſo- ri. Sic enim eſt ibi legendum, vt legitur in Flor. De- ceptus eſt autem in re ipſa cùm minor reuera dece- ptus eſt& damno affectus:& quando re vera dam- noſam hereditatem adiit, quamuis nullius dolo ad-
ductus ſit ad adeundum:nec eſt ci rcunſcriptus frau- de aduerſarij ſui. Tametſi autem verum ſit nõ ſuc- curri fideiuſſori, ſi minor deceptus ſit in re,& ſine dolo aduerſarij:tamẽ hic æquitas maximè ſpectan- da eſt, ſicut in omni reſtitutione in integrum. Preto- ris edictum de reſtitutione minorum, Quodcum mi- nore vigintiquinque annus geſt erit, quaq; res erit ani- maduentam,&c ſic propoſuit& concepit vt oſten- deret nihil certi poſſe in vniuerſum definiri cùm quætitur de reſtitutione in integrũ: ſed cotum hoc reuocandum eſſe ad cognitionem& examinationẽ eius, vt dicitur in l. quod ſi minor. 24.§.vlt. ff. de mi-
norib. Ex hoc edicto nulla propria actio vel cautio
proficiſcitur. totum enim hoc pender ex Prætoris cognitione. Prætor igitur æſtimat quatenus ſubue-
niendum ſit beneficio reſtirurionis in integrum,&
ad quas perſonas vel ad quas res reſtitutio in inte- grum porrigi debeat. Nec vlla eſt certior vel melior regula ad quã hęc omnia examinari debeant, quàm æquitas. Hunc rationi maximè conſentaneum eſt quod dicitur in l. in cauſæ. in prin. ffl.de minor. Di- ſtinctio ibi traditur, quæ maximè cõgrua eſt æqui- tati, cùm quæritur an fideiuſſori ſuccurratur cũ mi-
nor eſt reltitutus in integrum, an reſtitutio in inte-
grum proſit eius fideiuſſori. Videndũ eſt quid actũ ſit in fideiuſſore dando. Aequum eſt interdum fide- iuſſoris rationem haberi. Exempli gratia, Ego con- tracturus eam cum minore. ſciebam eum minorem
eſſe, nec ei fidem habebam. Ideo fideiuſſorem adhi-
bui vt tutior eſſet& ſecurior obligatio mea. Hoc caſu æquum non eſt fideiuſſori ſuccurri in necem, & pernicem meam. Nam eo conſilio eſt adhibitus fideiuſſor vt reſtituto in integrum minore, ſaltem fideiuſſor teneretur. Aliàs dicendum eſt, reſtituro in integrum minore, cam reſtitutionem quoque eius fideiuſſori prodeſſe. Cùm hac diſtinctione ac- cipiendum eſt quod dicitur in d.. ſi pupillus. ᷑hoc tit.& l. ſi pupillus.ʒ5. ff.de recep. arb.& d.l. minot. ff. de procurat. Alia quæſtio eſt ex ſuperioribus pen- dens, in l.eum. 86. 5.vlt. fl. hoc tit. Quæſtio eſt, an re- ſtituto minore in integrum aduerſus aditionem,
EE 4
607
integrum:& eos mandati actionem habere aduer- ſus minorem ipſum:niſi minor quoque contra eos reſtitutus ſit. Nam minor reſtitui poteſt ne tenea-
45 1 14 1 1 1 AI 4 4 34* 5 1 4 I 1 1 4 1 4 1 1 3 8 I 4 1 1 3 ’1
————— ——— e—

608
confuſæ actiones ipſi reſtituantur Certum eſt, cum uis adit hæreditatem debitoris ſui, cõ fundi actio- nes. idem enim aliàs ſibi obligatus eſſet. Cum mihi debes centum,& adeo tuam hiereditatem, adita heę- reditate, confunditur& tollitur illa obligatio. l.95. Stichum.. Aditio. ffide ſolut. Sed reſtituto eo, qui 2diit hæreditatem aduerſus aditionem, quæſtio eſt an confuſa illa actio reſtituatur: quæritur an poſsit agere aduerſus eum, qui extitit hæres, actione, quæ mihi competebat aduerſus defunctum, quæ confu- ſa eſt aditione? Hic dicitur confuſam actionem re- ſtitui. Nam ſi quis reſtituatur in integrum; omnia reponuntur in priſtinum ſtatum. Hoc eſt enim re- ſtituere, id eſt, in priſtinum ſtatum omnia reponere. Reſtituuntur autem vtiles actiones: directæ nõ poſ- ſunt dari. l. qui res.98.§. aream. ff. de ſol. Actio enim ſemel extricta non poteſt reuiuiſcere, vt in dict. 5. aream.&§. rurſus. Inſtit. de act.& 1.35. in honorariis. fde oblig.& act. Huic ſententiæ videtur contra- rium eſſe, quod dicitur in l.propter. 22.§. nepris. ff. ad Senatuſcon. Syllan. Mulier quædam interfecta fuit, ea reliquit hæredem neptem ſuam. Neptis interfe- Kam ſciens, non vindicauit mortem eius, ideo ei haæreditas aufertur, tanquam indignæ. hæreditate ablata, quæritur an actio quæ ipſi competebat ante aditionem hæreditatis ad fideicommiſſum peten- dum, pſi ſalua ſit? Hæc neptis quæ adierat hæredi- tatem auiæ ſuæ, habebat actionem ad petendum fi- geicommiſſum. Auia ei debebat quoddam fidei- commiſſum, an reſtituatur ei actio fideicommiſsi?
Hic reſpondet Iureconſultus, Dolus enim,&c. Aufer-
tur ab ea hæreditasmon manet hæres:& tamẽ non reſtituitur ei actio, quæ co petebat aduerſus defun- ctum ante aditionem:que confuſa erat aditione:ſed ſpecies ſunt diſsimiles. hic loquitur de reſtitutione minoris. in 1.propter.§. neptis. Non agitur de reſti- tutione in integrum:agitur tantùm de ademptione hæreditatis. quia hæres, qui adit hæreditatem, non eſt vllus morte defuncti,& queritur an ablata ab eo hæreditate, actio ei ſalua ſit: Et diſtinguit Iuriſconſ.
an dolo malo cius factum ſit ne vlciſceretur mor-
tem defunctti,& hoc caſu dolus eius puniendus eſt, vt nulla actio ei ſalua maneat. Si verò nullus dolus eius arguatur: ſed aliqua culpa fortè, tunc ei ſuccur- rendum eſt, vt ſaltem ei maneanrt ſaluæ actiones, quæ ei competebant ante hereditatem aditam. Alia
uæſtio eſt in l. quoties. 44. ffl.hoc tit. Minor 25. au- nis, vel pupillus(nam hæc de vtroque, non aliter in- telligenda ſunt)patri extitit heres. omnia geſsit pro
hærede tãquam hæres patris. ls ſoluit creditoribus:
fundum vendidit tutore auctore: alia pleraque gel⸗
ſit quę ſunt veri heredis. Deinde reſtitutus eſt in in- tegrum,& abſtinuit ſe ab hæreditate. quæritur an
alienatio& vẽditio reuocetur propter in integrum reſtitutionem: quia reſtitutio in integrũ, omnia re- ponit in priſtinum ſtatum. Hic reſpondet Iuriſcon- ſultus, omnia quecunque ab eo bona fide geſta ſunt, rata habenda eſſe. Quoties ergo quis reſtituitur in integrum aduerſus aditionem hæreditatis, ex qua cauſa reſtitutio in integrum ei qui adiit conceditur,
quæ interim geſta ſunt rata haberi debent. Reſtitu-
tio in integrum retro trahitur. Eſt ſimilis locus in l. in integrũ. 22. fide minor.& l. mulier. 31. eo. tit. Nec id mirum videri debet, quia is à quo geſta ſunt, erat
Franc. Duareni luriſconſ.
verus hæres: interim hæres erat antequã reſtituere tur in integrum. Cùm hæres ſit, cur geſta ab eo 17 ta nõ erunt? Et hoc generaliter obtinet ad onun adminiſtratorem, cum quis adminiſtrationem ha
bet rei alicuius, etſi poſtea remoucatur— nihilomi. nus rata debent eſſe ea, quæ ab eo geſta ſunt, ante. quam ei adminiſtratio adimeretur, quod ſatis col.
..
ligitur ex hoc loco. Hæc de reſtitutione minoris.
4
Alia exceptio eſt, cùm quis hæreditatem aditi metu coactus. Is, qui hæreditatẽ adit metu coactus W poteſt eam repudiare:l. ſi metus cauſa. 4. ff.hoc di Huic ſimilc eſt quod dicitur Lſi mulier. z1.§ ſime. tu. ff. quod metus cauſa. Ideo reſcinditur quod mc. tus cauſa geſtũ eſt: quia non proficiſcitur ex volun. tate libera. Aequum non eſt ratum haberi id, quod 1 quis velle coactus eſt. quamuis verũ ſit eum volui la ſe. Non eſt enim voluntas libera. Et hæc quæ ui at metu fiunt. lib.3. Rhetor. pro mixtis habet. Ariſtat. les. Hoc genus videtur nec omnino voluntariſinac inuoluntariũ eſſe. Principiũ agẽdi in nobis eſtoim has 1
Is metu verberũ, aut mortis nos cogit ad aliquid Pebn. aciendũ. Vnde dicitur hec voluntas certa eſſe. Cer. t tum eſt noſtram voluntatem cogi. d.liſi mulicr;ſ Pog b metu.ff. de eo quod met. cau. Sed quęſtio eſtan iqc Sr caſu nulla ſit aditio hæreditatis, cùm quis metuco. Bcbln actus eſt adire hereditatẽ. Iuriſconſultus in hac lege wchac ſi metus. ff.hoc tit. videtur oſtendere valeteipſou. gunnars re aditionem, cùm ait, Si metus cauſa aliqua&chis*
V 2 1
verbis ſignificat eum hæredem exiſtere: ſed daufa. cultatẽ abſtinẽdi à Prætore. Et hoc apertius ext. ſum eſt in d. 1ſi mulier. 21.§. ſi metu. ff. de eo quo met. cauſa. Vbi dicitur, heres eſt: quia coactus volut ini hæres eſſe. Coacta igitur voluntas nihilominus dr citur voluntas eſſe. Sed quia voluntas nõ eſtliber ideo quod geſtũ eſt reſcinditur à Pretore. Scd diſh cultas naſcitur ex l. 6. qui in aliena.§.vlt. fl.ho Celſus ſcripſit eum, qui metu verberum, Sc. legend ita puto, non verborũ.hic proponitur heredem, cul delata eſt hæreditas, metu coactum adiiſſe hæredi- tatemn. quæritur an heres ſit? Ait Celſus, Gæared nmn Heri placet. His verbis oſtendit eum ipſo iure hęredẽ non eſſe, atque ideo reſtitutionem in integrũ nece ſariam non eſſe. Sed diximus hęredem ipſo iute ſe ri: quia coactus voluit heres eſſe: ſed tamen reſcindi uod actum eſt, quia voluntas libera nõ eſt. Vulg. ris diſtinctio mihi videtur non improbanda ſi com modè intelligatur,& rectè explicetur, qua in rep⸗ catum eſt à compluribus ſcriptoribus, qui hunc o. cum tractarunt. In hoc§.vlt. non tantuùm coada ct aditio: ſed etiam ficta& ſimmulata, atque ideo tur hæredẽ non fieri ipſo iure hac aditione pi ſimulationem aditionis. Si coacta tãtùm adit ſet, diceremus ipſo iure hæredem fieri: ſed tam
eubtuit
ſuccurrẽdum eſſe beneficio reſtitutionis in inte
tè coram aliquibus teſtibus ſe no 3
tamen id fimulat propter metum verberü,. ter metum mortis. Certum eſt voluntatem 1 4
rẽdæ hereditatis omnino hic abeſſe, cùm hete

In Tit. De acqui:vel omit hæred. 609
itur: niſi voluntate& animo, quomodo 1.. 8 1(, ndeſt nueres exiſtere. Rectè ieirnr Celſus hic dici redem non fieri, propter ſimu ationem. ait hunc hæ itutio in integrum ei neceſſaria non deorc i vis& metus infertur. Is,
eſt eius, cu Ml⸗ haci infertur, coactus vult hæres eſſe.
uàm verberari. Si quis eum in-
an velit hæres eſſe:ille reſpondebit, ſi libe-
e cige hæreditatem repudiare, vel adire:nun-
5 Adarunn ſed tamen ſe malle hæredem eſſe, uam a
non licet ei aliam viam eli dele hle eſt volun-
38 cta. A ideo ſi ſtrictum ius a. Atquei ſt
dam: ſed coa Gt
las quæ
1e s heres manere debet: ſed quia non eſt iaſpiciamu ribu ratam habere eam voluntatem, hun Prrnn eſt, voluerunt id reſcindi quod me- ue li n cſtum eſt. Fallens,&c. Hæc ſimulatio con ti 64 35 umentis oſtendi poteſt. Cùm queritur ſaua⸗ len& ſimulans adierit hereditatem, quo mcn Wbädum ſit, vix poteſt in vniuerſum defi- uahf uæſtio:& proteſtatio hæredis magni mo- N ü eſtIn his, quæ ex nuda alicuius volunta- nanselcuntur& pendent, magni momenti eſt wrrllatio, cum quis proteſtatur ſe nolle, cum id uod geritur ex eius voluntate omnino pendet. I. ſi us in prin.ff.de leg. 3. Sed arbitror, etſi quis hac te⸗ lone vus lit,tamen adhuc veritati locum ſuper⸗ , t in omnibus voluntatis quæſtionibus. Quid eum ſi poſtea mutata ſit voluntas:& is, qui teſtatus elcoram teſtibus ſe nolle hœredem eſſe poſtea iis vecbis vſus ſit quibus vtuntur, qui hæreditatem ac- uurele volunt tamen hæres erit. Idque ex re nata dah u facilius poterit videre iudex bonus& pru- enquidque iudicandum ſit, quàm poſsit profeſ loriunts in vniuerſum definire. b Alla exceptio eſt in l. cùm in hereditate.;5. fl. hoc
eſt. Alia cau cui vis vel me
Mauult hæres eſſe, q
poteſtate ſua habebat,& aliũ extraneum Titiũ. Ex- traneus adiit hæreditatem pro parte ſua: miſcuit ſe leteditati quoque filius: ſed deinde abſtinuit ſe: vel ante mmintionem declarauit ſe nolle miſcere hæ- tcditati. Dass fllüfamilias deficiens accreſcit alteri cohrcdi tora hereditas ei acquiritur propter ius cctſcendiſed tamen hic dicitur inuito ei non ac- crkcereinhoc calu. Eſt hic caſus ſingularis, in quo lus accecendi locũ non habet inter cohæredes, iis mnuſts Atque ideo in extranco herede idem dicen- um n putarem vt poſtea plenius dicturi ſumus, lliustamilasſ ius ciuile inſpiciamus, hæres eſt ve- li nolirläque dicitur hæres neceſſarius eſſe. Sed cneteiumüid habet à Pretore. Aequũ igitur 11 dinelsecne ſuccurri,& electionẽ dari,vt dtae mehelar amplectatur, aut à tota hæxe- — 3 nolit admittere partem filij ſibi vilum cit Henoque ſuam repudiet. H ocæquũ gräussalid u peeie Vt poſtea dicturi ſum us, Bhrte dndont 3 hereditate, nõ poterat ſe abſtinere cdhxre denen propter filium, qui abſtinuit enn n cj facultas omittẽdę heredi- lhs a n hæreditas repudiari poſsit. rettats conſe den 4 5 de effectu aditionis hæ- kenguinne reditatem ciequi adiuir, krredtaen eno etlam aliis. Nam hæres, qui adit
m 1 tenetur ex contractu ſuo. Nam quaſi
üt.Etcaſus in quo is, qui adit hæreditatem, poteſt eam repudiare. Dater inſtituit filium ſuum, quem in
contraxiſſe videtur adeũdo hæreditatem, cum cre- ditoribus hæreditariis, vt diximus. Dicendum eſt igitur eum ſibi acquirere hereditatem:nõ aliis. Ex- cipiuntur heredes, qui ſunt in aliena poteſtate: velu- ti ſeruus,& filiusfamilias, de quibus iam diximus d.I. placet.& liſi quis mihi bona. l. qui in aliena.& aliis legibus, quæ iam à nobis explicate ſunt. Itaque cùm filiusfamilias inſtituitur hæres,& ei ſubſtitui- tur alius ſub hac conditione, Si hæres non erit, hanc conditionem ſic interpretamur, Si patrem ſuum ha- redem non fecerit: vt dicitur in l.ſi quis filiũ.7. ff.hoc tit. qui Iocus à nobis declaratus eſt ſub tit. de vul- gari& pupillari ſubſtit. Sequens quæſtio eſt, an que ſuperius dicta ſunt de effectu aditionis hereditatis, pertineant non tantùm ad extrancos, ſed ctiam ad ſuos hæredes, quamuis hæredes extranei multa ha- beant communia cum ſuis hæredibus. Hæredes ſui ipſo iure acquirunt hæreditatem ſine vlla aditione. Liin ſuis. ff. de ſuis& legit. hære. l.r.§. qui ſunt in po- teſtate. ff.ſi quis omiſſa cauſa teſta. Vnde ſuus heres tranſmittit hæreditatem ad quemcũque ſuum ſuc: ceſſorem, etiam ſi adita non fuerit. Eadem eſt iuris poteſtas in ſuo hærede„quæ eſt vis& poteſtas adi- tionis in extraneo. Sed notandum eſt hanc hæredi- tatem tranſmitti cum beneficio abſtinendi. 1. ſi quis filiũ.7§. ſi filius. ſf.hoctit. Quidam habebat filium in ſua poteſtate: ex co filio habebat nepotem. reli- quit hæreditatem filio ſuo: filius priuſquam ſe im-
miſceret hereditati: priuſquam ſciret ſibi delatã eſſe
patris hæreditatem, deceſsit relicto filio, qui nepos eſt teſtatori: filius ad nepotem tranſmittit aui here- ditatem. Sed quæſtio an nepos pofsit abſtinere ab aui hæreditate id permittendum eſſe ait Iuriſcon- ſultus. in d. S. ſi filius. Quia& patri,&c. His verbis ſi- gnificat Iuriſconſultus idemi us tranſmitti ad nepo- tem, quod habebat filius. Quidquid iuris habebat filius id iure tranſmiſsionis defertur nepoti. At ius abſtinendi habebat filius: ergo nepos quoque bene- ficium abſtinendi habiturus eſt. Ex hoc loco pẽdet
declaratio multarum legum de tranſmiſsione, de quibus diximus ſuperius. b
Diximus variis ex cauſis tranſmitti hæreditaté,
quamuis adita non ſit. Sed hoc accipiendum eſt
tranſmitti hæreditatem non vt aditã: ſed vt adeun- dam. hæreditas, quæ adita non eſt, tranſmittitur ad
ſucceſſorem:vt ille ſucceſſor ad quem tranſmittitur
poſsit eam adire ſi velit: vt liberum ſit ei hæredita- tem acquirere vel omittere: vt idem ius i pſi cõpetat
quod defunctus habebat. Defunctus ante mortem
poterat hæreditatem omittere, vel repudiare: idem.
ius tribuetur ei ad quem hæreditas tranſmittitur. Simile eſt quod dicitur in l. 56. ſi is, qui. fl.hoc tit. hoc pendet ex his, quæ diximus ſuperius interpretantes
I.cùm hæreditate. ff. hoc tit. 91 quis datus cohæres
filiofamilias adierit hæreditaté pro parte ſua: dein- b
de filius abſtinuerit: hæc aditio defertur hæredi, qui prius adierat, vt aut totã hæreditatem omittat, aut
totam amplectatur. Et VlIpianus hic ait eandem conditionem deferendam eſſe heredi eius. Igitur in
propoſita ſpecie, nepos omiſſa aui hęreditate, poteſt paternam hæreditatem agnoſcere. Permittendum eſt
nepoti,&c. D elata eſt nepoti duplex hereditas. in pri-
mis hæreditas filij, qui pater ipſius ett, deinde hære- ditas aui. Is poterit ſcparare has hęreditates,& alte- ram
——b—ö——“bbbbdbdbd—ſſ

610 ram omittere, alteram adire. ſi velit paternam hæ- reditatem adire, poterit omittere hæreditatem aui. Nec obſtabit quod hæreditas aui quæſita fuit filio ante mortem eius. fuit enim ei quæſita iure ciuili, cum beneficio abſtinendi, quod competebat iure Prætorio. Ergo idem ius tribuetur eius hæredi. Sed negocium nobis faceſsit l. qui ſe patris. C. vnde li- beri. quæ pleriſque videtur contraria iis, quæ dixi- mus. Ait, Qui ſe patris,& c. Hic proponitur duplicem hæreditatem delatam eſſe nepoti:hæreditatem aui, & hæreditatem patris. Inteſtatus pater deceſſerat. Hic negat ſe hæredem eſſe patris, repudiat hæredi- tatem patris, vult acquirere aui ſui hereditatẽ. Que- ritur an poſsit? Ait Imp. Cõſtantinus non poſſe. Hic videris non admitti ſeparationem hæreditatum, vt hæreditas patris omittatur, hæreditas autem aui adeatur. Huius nodi expediendi cauſa multæ varię- que excogitatæ ſunt incerpretationes, quas ex alio- rum ſcriptis licebit cognoſcere. Mihi autem videtur hic ſenſus eſſe conſtitutio- nis, quem nunc ego referam. Auus deceſsit inteſta- tus, delata eſt eius hæreditas filio:filius non adiit eã hæreditatem, nec repudiauit: nulla enim hic mẽtio eſt aut repudiationis, aut aditionis:deinde hic filius deceſsit, tranſmittit eam hæreditatem aui ad nepo- tem, ad filium ſuum. Nepos omiſit hereditatem pa- tris, negauit ſe velle hæredem eſſe patris: volebat hæres eſſe aui, dubitabatur an poſſet. Ait Conſtan- tinus, Dui ſe patris,&ec. Non poteſt,&c Sed cur venire non poteſt ad hereditatem aui, repudiata hæredita- te patris: Nõ poteſt venire ad hereditatem aui: quia aui hæreditas acquiſita fuit filio ante ipſius mortẽ. Iure ciuili acquiritur filio hereditas aui ſine vlla aditione, ipſo iure. Coniuncta eſt igitur hæreditas aui cum fllij patrimonio. Subſtantię vtriuſque& auitę& paternæ confuſio quedam facta eſt. Ideoq́; nepos qui negauit ſe heredem eſſe patris,& ſic ex- cluſus eſt ab hiereditate patris, non poteſt venire ad hæreditatẽ aui: quia hereditas eadem eſt. Et ſi quis vnius hereditatis velit partem habere, partem re- pudiare, non eſt audiendus, vt mox dicemus in l.1. & 2. ff.hoc tit. Certum eſt igitur iure ciuili non poſ ſe admitti ad hereditatem aui, ac ne ad heredita- tem quidem patris. Sed de hereditate patris nulla eſt hic quęſtio. Neutram hereditatem amplius po- teſt ſibi acquirere, qui negauerit ſe eſſe heredem pa- tris. Et hoc maximeè procedit in filio emancipato. ibi, Maxime emancipatus,&c. Emaucipati iure ciuili habentur pro extraneis:iure ciuili non ſuccedũt nec auo nec patri. S.emancipatos. in Inſtit. de here. quæ ab inteſt. defer. Sed hec ſecundum ius ciuile acci- pienda ſunt: non ſecundum ius Prætorium. Dixi- mus cum qui negauit ſe hæredem eſſe patris, non poſſe venire ad aui hæreditatem iure ciuili: quia lure ciuili fuit iuncta hæreditas, aui cum hære- ditate patris. Iure ciuili ipſo iure acquiritur here- ditas patris filio, ſine vlla aditione, quamuis bene- ficium abſtinendi habeat, id non habet iure ciuili: ſed ex iure Prętorio:& iure ciuili neceſſarius eſt hę- res. Lex eũ facit heredem velit, nolit. Iure Pretorio in ſpecie propoſita admittitur ad hereditatem aui, atque etiam patris is, qui negat ſe heredem eſſe pa- tris. Et hoc elt quod Conſtantinus ait, iſ per bono- ram poſſéſcionem ad huiuſimdi beneficium peruenerit.
Franc. Duarenmi luriſconſ.
Niſi non ſit excluſus iure petendi bonorum poſſeſ ſioonem. qui, propter ſubtilitatem iuris ciuilis, uen poteſt adire aui hęreditatem, is poteſt iure Preroti ad eam hæreditatem admitti per bonorum pofſef ſionem. Sed nonne repudiando hęreditatem, exclu- ſus eſt à bonorum poſſeſsione„R& ab hæreditate ac.
uirenda iure Prætorio, cum negauit ſe heredem 9
eſſe: Hic enim notandum eſt eum, cui competit he reditas vtroque iure& iure ciuili& iure Prætorid ſi altero iure nolit ſuccedere, altero eum ſucceden poſſe: ſi nolit hæreditatem adire ſecundum ius ci. uile, poteſt bonorum poſſeſsionem petere iure Dig. torio. l. 13. ſuum hæredem. C. de iure deliber.92. quoties duplici. ff. de reg. iur.] Poteſt omittere bonorum poſſeſsionem,&iute ciuili adire:& contrà omittere hereditatem ex iure
rio nepos, petita bonorum poſſeſsione, vnde libet. Et eſt caſus obſeruatione dignus, in quo bonorum 1¹ poſſeſsio neceſſaria eit non tantùm emancipatis li beris: ſed etiam ſuis. In hac ſpecie ſuus heres repu. diando hereditatem paternam, non eſt excluſisi
re ciuili, quamuis non repudiauerit,& nonadmiti. tur ad hereditatem aui, niſi per bonorum poſſebio. a nem, vnde liberi. hec interpretatio d. l qui ſe pauns. 1 quæ obſcura eſt, m hi videtur longe cæteris ptoba. bilior eſſe. Redeamus ad inſtitutum, ſic interptetan-
do d. l. qui ſe patris. vt diximus intelligendam ek,
non aduerſatur J. ſi quis filiũ. 7. f.hoc tit. atque ideo dicendum eſt vtriuſque hæreditatis ſeparationem admitti& auitæ& paternæ, vt liberum ſit cia
quem tranſmiſſa elt hæreditas alteram amplectia teram omittere. Tranſmitritur hereditas ad hat dem, non vt adita: ſed vt adeunda, vt ei liberumt
eam adire ſi velit. Sed quæitio eſt vulgo agitatan dem dicendum ſit in ea hereditate, queę detertarſ
lio infanti,& ad patrem eius tranſmittitur,ſecund conſtitutionem T heodoſij.l ſi infanti. C. de iured liber. quam interpretati ſumus ſupra. Plerique eʒ ſtimant hæreditatem infantis, vt iam quælita aditam, tranſmitti ad patrem, propter verba co tutionis Theodolij. Sic enim ait Theodoſius, ſĩ hoc parens,&c. Nunc parentem ſuperſtiue omniu
quaſi iam infanti quvæſita capere. Si hoc verum etbpa
ter non poterit hereditatem infantis à rranſmis hereditate ſeparare. Quidã inſtituit heredemin tem, qui patrẽ ſuum habebat: deceſsit infans am quam hæreditas eſſet adita à patre eius nomine-h ter bona infantis capere vult: bona autem elusn reditatis, quæ tranſmiſſa eſt, non vult. V ult eam he reditatem, quæ ad ſe tranſmiſſa eſt omittere. We ritur an liceat?
Hæc eſt queſtio, quam nunc tractamus.
dicitur eam hereditatem ita ad patrẽ tranſm
ei iã acquiſita eſſe intelligatur. Scd probabis 1 hi videtur eſſe à cõmuni regula hic re cedensino 1 eſſe,& hereditatẽ in hoc quoque caſu traufni 3 adeundã, id eſt, vt liberam ſit patri eam krüna quã ad eũ infans tranſmiſit, vel repudiarc)ſela un
etſi ſuitas eſſet, adhuc beneficium abſtinẽdi bem 8 haberet. Nulla ratio eſt cur pater hereditatem 3—

am au editsu
weilt
rb am Gul derſehe Thxeol exhi m oc ſeuu ot 1w itbect⸗ cebt eeiue uanen, vubeſt
ſomi
elle horum
ita tamen Vt
ſe immiſcuerit
MC
diare non poſsit. Nec multũ d Theodoſius ait, Quaſi iam Theodoſius quæſita eſſe ea m: ſed quæſita. non minus ſi velit, quàm ſi quæſita „ante mortem. Hic mihi videtur ſenſus 1 verborum. Hiis verbis vſus eſt Theodo- denderet ius ſingulare eſſe, contra com- 1s, Vt O lam. Nam ſi communem regulam ſpe em res ditas qug non eſt adita, non tranſmitti- ken erdc eſgic cun delata eſt hereditas antequã — qiximus, filiofamilias ſuo ralacgui hereditatem ipſo iure ſine aditione: beneficium abſtinendi habeat. Ex iure beneficium abſtinendi habet antequã hereditati. Quid ergo ſi immi ſcue- iit ſe hereditati ſuus heresꝛldem de hac immixtio- e dcendum eſt, quod diximus de aditione here- urasin extraneo herede. non minus obligantur unmütione ſui heredes, quàm extranei aditione,vt laturin Lneceſſarius. 7. ff.hoc tit. Neceſſariu,&c. Guus ad edictum prouinciale hęc ſcripſit. Procon les in prouincia edicta proponebant: ſicut Preto- es Romæ. Ibi, Sed impuberibus,&c. Si impubes ſe immiſcuerit hereditati, nihil agit, niſi tutore auꝗto- eſe immiſcuerit. Nam ſi ſe tutore auctore im miſ duerit ipſo iure obligatur. quamuis beneficiũ reſti⸗ utionis habeat à Pietore, vtriſque ſubuenitur edi- do Dretoris de reltitutione minorũ, vt reſtituantur nuregrũ, ſ dumnoſam hereditatem adierint, Vt hic datur. Eodé pertinet quod dicitur in l. impuberi- bon. ff.hoc tit Impuberibus, Oc. Hoc breuiſsimè di dumeget interprerarione. Nã diſtinguẽdus maior Ammote,& pubes ab impubere, cùm ait Iuriſcõſul- de Impubenibus liberus omnino abſtinendi facultas fft. Aic dedemus interpretari, vt ſi mpubes miſceat ſe heteditati ſine tutore ſuo, ipſo iure ea immixtio nõ valeat vt einon noceat. Nã ſi tutore auctore ſe im- miſceatheteditati, ipſo iure obligatur, quãuis in in- tegrum relttui poſsit ex edicto Pretoris. Deinde quod diitur, Puberibus autem ita ſi ſe bonis non im- niſtarintdie quoque diſtinguendũ eſt. Nam ſi po- mamadultum habere curatorem,& eum ſine cu- ntote immiſcuiſſe ſe hereditati, nihil agit. Nö dif- ſeadulns curatoré habens ab impubere tutorem larelsCde in integr. reſtit. Notanda eſt igitur 1 P cim qua diſtinctione hec verba ac- Piend unt Quod autem dicitur beneficium ab- 4 he mehetste hoc ita eſt intelligendũ, vt ne- igrieſocbenelcio adüünedidtarurvtils hheſt erit exiure ehuilnihil ei ndocat. enthtihen hrora eiur dfcgee donvenn ella crecliron bue Pplo iure poreſzate u il eunn de edenendtunen rcditati,Knece ſheei e negabat ſe immiſcuiſſe
dat yt teneretur credlitori.. At ereditoribus hereditariis: reſpon- tam ſea rraerstenbeer 0
os debet, quo gta. Non alt ati ante motte
uirerc pater
pretorio hoc
ici labere beneficium abſtentionis. ſed Kalideng Xeant non petiiſſe à Pretore facultatẽ re ciunl p tque ideo eum obſtrictum manere iu-
10 1., 3. adtonem. Et bun neceſſariam non eſſe Pretoris
tetorem adire: vt ſine vlla Prætoris
neceſſariam eſſe immixtionem dice-
In Tit. De acq. vel omit.hæred. 611
gendum ſit, quod dicitur aliquem habere beneficiũ abſtẽtionis. Ex iam dicttis illud efficitur, Si quis pro parte hæreditatem adierit, eum pro altera quoque parte heredem fieri, ſi ea pars vacet, ſiue ea deficiat. hoc fit iure accreſcendi, de quo planè& accuratè diſſeruimus ſub tit. de hæred. inſtit.
Huius iuris mentio eſt in l. ſeruus communis ab extero. 66. ff. In ea lege. ibi: Tacito jure,&c. Cuùëm de- ficit pars vna hæreditatis, pars vnius fortè ex hære- dibus omiſſa eſt eo repudiante, vel decedente: alte- ri cohæredi qui ſupereſt, tacito iure ea pars deficiẽs accreſcit. Ego ſuprà docui, cur tacito iure dicatur accreſcere: quia ex lege eſt ius accreſcendi magis, quàm ex voluntate teſtatoris, vel tacita vel expreſ- ſa. Si voluntas teſtatoris eſſet cauſa iuris accreſcen- di, iam ius accreſcendi dicendum nõ eſſet: ſed ſub- ſtitutio. Cuͤm quis duos hæredes inſtituit Titium & Sempronium& hoc animo eſſe eum apparet vt ſi vnus decedat alter ei ſuccedat, eſt ſubſtitutio. Sed iam ſuprà admonui ex lege eſſe ius accreſcẽdi ma- gis quàm ex voluntate teſtatoris. licet tenuis quedã ſit ſuſpicio voluntatis. Et dicitur hoc ius ſimile eſſe ſubſtitutioni magis, quàm ſubſtiturio. I. ſi Titio. 6z. §. Iulianus, ff. de legat. 2. Ratio huius iuris accre- ſcendi duplex tradita eſt à nobis. Diximus dua- bus de cauſis id ita conſtitutum eſſe, iure ciuili. Pri- ma, quia abſurdum eſſet, quem eiuſdem hæredi- tatis partem acceptare,& partem repudiare. De- inde, quia abſurdum eſt teſtatorem pro parte te- ſtatum& pro parte inteſtatum decedere: ſicut in vita non poteſt quis eſſe pro parte, ita nõ poteſt fin- gi viuere pro parte: ſicuti non poteſt quis liberos habere ad tẽpus, etiam adoptiuos. Adoptio enim na
turã imitatur, vt dicitur in l. queſitũ. 34. ff. de adopt.
Hoc autẽ quod dicimus accidit dupliciter, vt pars vna accreſcat, cùm quis adiit hereditatẽ, accidit du- pliciter, vt pars altera ei accreſcat. Interdum accidit cum plures heredes inſtituti ſunt teſtamento, inter- dum etiã id accidit vno pro herede exiſtẽte. Si quis
inſtitutus ſit ex ſemiſſe nullo alio cohærede dato,
is ex aſſe hæres inſtitutus eſſe intelligitur,& adita hæreditate totum aſſem conſequitur. l.. ff.de hære.
inſti. Idẽ ſi fuit inſtitutus ex aſſe: ſed adiit hereditatẽ
pro parte, id eſt teſtatus eſt ſe velle heredem eſſe ex
ſemiſſe tantũ: adeundo tamen hæreditatem ex ſe- miſſe, totũ aſſem conſequitur, reliqua pars hæredi-
tatis ipſi accreſcit. Iurecõſulti hic quoque accreſce- re dicũt. Obſeruaui vnum locum in l. interdum. 13.
§. ſed& ſi alter. ff.de hæred. inſtit. Quamuis propriè
ius accreſcẽdi ſit cùm plures heredes ſunt inſtituti,
cum pars vnius deficiẽès accreſcit alteri, tũc proprie
dicitur ius accreſcendi. de quo diſputauimus ſub
tit. de hæred. inſtit. Sed de nominibus contendendũ non eſt. Solet diſputari an ius ſit accreſcendi, an nõ
ſit:ſed idem effectus eſt. Nam ſicut cum plures in-
ſtituti ſunt heredes, portio vnius deficiens accreſcit alteri etiam inuito, tacito iure: ita etiam cum vni
delata eſt hæreditas, non poteſt partem vnam here- ditatis omittere, partem alteram acceptare. Sed ſi vnam partem adierit, altera pars ei accreſcit, 5 Diximus hæreditatem pro parte adiri non poſ- ſe,& pro parte repudiari; ſiue hæreditas vni delata ſit, ſiue pluribus, aut ex teſtamento, aut ab inteſtato. Nam ſi hæreditas delata ſit vni, de hoc enim pri- mum
eeesSeshshereihehstaseehs e dese,eaeu. eesresbeeaiscssesese
ſſſſſdoöohooa 2 8 1 4 “ 8 8 8 8 5— 4

6 12.
muͤm eſt videndum,& is velit eius hæreditatis ſi-
bi ſoli delatæ partem acceptare,& partem repudia- re, audiendus non eſt. l.i. ff. hoc tit. Qui totam hæredi-
tatem acquirere poteſt, Sc. De eo ergo loquimur, cui
tota hæreditas delata eſt, is totam hæreditatem ac- quirere poteſt pro parte, eam ſuccedendo adire non Oteſt. Katio à nobis adducta eſt ſupra, quoniam abſurdum viſum eſt iuris auctoribus, teſtatorem decedere pro parte teſtatum,& pro parte, inteſta- tum,& pro parte defuncti perſonam repræſenta- ri ab hærede. Eſt enim duplex ratio huius iuris. Aliàs videbatur dicendum eſſe, ficut totam hæ- reditatem acquirimus adeundo in totum: ita etiam partem acquiri adeundo pro parte: vt ſit cadẽ ratio partis, quæ eſt totius. Igitur, qui totã,&c. Et quid di- cemus, ſi teſtator dimiſit hæteditatẽ ſuam in partes hoc modo, Titius ex ſemiſſe hæres eſto: ex alio ſe- miſſe idem hæres eſto, an hoc caſu ſaltẽ poterit hæ- res inſtitutus pro parte adire: an poterit hæres effi- ci ex vno ſemiſſe,& ex alio ſemiſſe hæreditatem omittere Cauſa dubitandi oritur ex diſtributione partium facta à teſtatore. Sed nihilominus VlIpia-
nus ait in l. z. huius tit. ff idem dicendum eſſe. Sed&
O,&c. Eſt enim vtrobique eadem ratio, ne videlicet teſtator pro parte reſtatus,& pro parte inteſtatus
decedat: aut ne pro parte repræſentetur perſona de-
functi. Quid dicemus, ſi partem quis adierit? Hic dicitur pro parte adiri hæreditatem non poſſe. Sed quid ſi hæres ita dixerit, Ego adeo hæreditatẽ mihi delatam pro ſemiſſe tantùm,& de alio ſemiſſe ta- cuerit? Quæritur quam vim habcat hæc aditio hæ- reditatis, an perinde accipiemus, quaſi adierit om- nino hæreditatẽ: an verò quaſi omnino repudiaue- rit, an verò quaſi nihil egerit, quia hic concurrit re- pudiatio& aditio: Repudiatio& aditio pugnantes ſunt. Dicendum eſt in hoc caſu intelligi heredem omnino adiiſſe hereditatem, l. ſi ex aſſe. 10. fl. hoc tit. Si is, ait Iuriſcon. qui eſt hæres ex aſſe inſtitutus, de- ſtinauerit partẽ habere hereditatis, videtur in aſſem pro hærede geſsiſſe. Nos interpretamur eũ pro hæ- rede geſsiſſe in aſſem:& ſic potentior eſt aditio, quã
repudiario in ſpecie propoſita. Sed maior dubitatio
eſt cùm quis alteram partẽ nominatim repudiauit. Adiit quis hereditatem pro ſemiſſe,& pro altero
ſemiſſe dixit expreſsim& nominatim ſe nolle hæ-
redẽ eſſe. Maior dubitatio eſt, quàm cùm proponi- tur hæredem nihil dixiſſe de altera parte. Et dicen-
dũ eſt, idem dicẽdum eſſe.& quod dicitur in d. l. Si
ex aſſe. generaliter eſſe accipiẽdum, ſiue tacuerit de altero ſemiſſe hæreditatis, ſiue expreſsim alterũ ſe-
miſſem repudiauerit. Et ratio vulgo adferri ſolet: quia aditio hereditatis fauorabilior eſt repudiatio- ne. Sicut dicitur de inſtitutione hæredis,& de exhe- redatione. quia inſtitutio hæredis fauorabilior eſt exhæredatione. Plenius interpretamur inſtitutionẽ:
ſtrictius verò exheredationẽ. l.cùm quidã. ff. de libe.
& poſth. Sic dicendũ eſt de aditione& repudiatio- ne. fauorabilior eſt aditio: quia aditione cõfirmatur teſtamentũ. l.i. de iniuſto rupto. ff. Teſtamentũ irri- tũ conſtituitur non adita hæreditate. Hinc naſcitur
alia quæſtio, quid dicendũ ſit cùm hæres repudians partè hereditatis habet ſubſtitutũ? Quæſtio eſt in I. ſi ſolus. 79. ff. hoc tit. Si ſolus&c. T eſtator ita inſti- tuit, Titius ex ſemiſſéè hæres eſtor& ſi hæres non erit, Sẽ-
& Oreſtis. nec dubiũ eſt quin ea cõſtitutione d
filio lege falcidia.& propterea dicitur falcidia
Franc. Duareni luriſconſ.
pronius haæres eſto: ex altero ſemiſſé idem Titius ho
eſto. Titius eſt inſtitutus ex pluribus partibus ets preſsim à teſtatore,& ſolus inſtitutus eſt ei Kubfe⸗ tutus Sempronius. Is adiit pro parte tantùm t altera parte non adiit, in qua parte habet ſüiittlu Semproniũ: quæritur an ei liceat hereditatẽ diuide.
re hoc modo? Et dicit Vlpianus nõ licere. Rationes tamen à nobis adducte non videntur obſtare cunm habet ſubſtitutũ in ea parte, quã repudiauit:in un mullum eſt periculum, ne teſtator pro parto teſtatu
& pro parte inteſtatus decedat. Deinde nullum 6 periculum ne pro parte tantũ repreſentetur perfona defuncti: ab vtroque herede repreſentabitur perſo. na defuncti tã ab inſtituto, quàm à ſubſtituto, Seq hoc ideo fortè cõſtitutum eſt:quia accidere potelt vt ſubſtitutus omittat:ſi diceremus repudiationem † valere,& locum eſſe ſubſtitutioni, poſſet ſubſtitunus
repudiarc. Subſtitutus nõ cogitur adire herediuas
ex ſubſtiturione ſibi delata: atque ita accidet yt u. ſtatoris perſona pro vna tantum parte repreſentt. tur: vel pro parte teſtator teſtatus decedat,& Se0 parte inteſtatus. b b“ 4 Alia quæſtio eodem pertinẽs eſt in l. ſi tu expa 8 te. 75.§.vlt. Hic Iabolenus reſpõdet epiſtolæ, N7 bito,&ec. Delata eſt mihi hęreditas ex ſubſtitutſons pro parte, pro altera parte ex inſtitutione. Atlabo. lenus in meo eſſe arbitrio, quã hereditatis pansye. lim repudiare,& quã partem adire. Sed hoc riddetur
contrariũ eſſe iis, quæ à nobis dicta ſunt,& quoddt.
citur in Lquidã elogio. C. de iure deliber. Vulgad
ci ſolet, cùm vtraque pars defertur ex inſtitutione
prima, non poſſe hæreditatẽ ſimul adeũdo,pro pat
te repudiare,& pro parte adiri: ſed poſſe tunce
defertur vna pars ex inſtitutione,& altera ex ſubſ
tutione. Sed negotium nobis exhibet l. ſi ſolus ⁷⸗
ff.hoc tit.vbi dicitur eandẽ eſſe ſubſtituti& inſtit
ti rationẽ:& nihil referre an ex ſubſtitutione hæ ditasdeferatur, an ex inſtitutione. Ego verò ſempe exiſtimaui editam conſtitutionẽ Iuſtiniani ad tolle
das ſubtilitates iuris ciuilis, quę hic reperiũtur. qut
non videbantur magnã rationem, magnam 4
tatẽ habere. Vna eſt ex nouis deciſionibus. id in
ptio indicat, quę eſt facta poſt conſulatũ Lampa
39 meo gatũ ſit iuri antiquo. Sequens queſtio eſt long? ecpel. ficilior,& multũ agitata inter omnes iuris inter V tes, de legitima portione filij: an filius, cui dclata
hæreditas patris vel ex teſtamento, vel ab inteſtate
poſsit hereditatem patris repudiare, ſalua legitim
portione ſibi debita. Portio eſt debita legibus nli
ſecundũ numerum liberorũ aut maior, aut minos Eſt enim triens, aut ſemis ſecundũ diſtinctionem quæ traditur in nouella conſtitutione Iuſtini triente& ſemiſſe. Si ſint quatuor liberi habẽt tem:& ſupra eum numerum ſemiſſem habent portio dicitur legitima, quoniã lege dicitur dc à Iuſtiniano:& ea pars ex falcidia detrahitu
& ea, qus ab herede detrahitur, cùm legata teſtatore excedunt dodrantẽ hæreditatis. Qunltit ergo, an filiusfamilias, cui delata eſt patris hętott ex teſtamento, vel ab inteſtato poſsit repudiate pa tris hereditatẽ, ſalua legitima portione: Videt hele
ditatẽ patris oneratam eſſe ære alieno: vult cöſegn 1 ea

polem
lterꝛell t Ll ttuticel itutiort orelit vianit
rpetn
nem veluti legibus ſibi debitam,& hæ- cam portionel Quæritur an id ei liceat: Quæ- reditatẽ rchudiare a hæc repudiatio,& quã vim ſtio igitur ciban a hæreditatem patris mei, ſalua habeat: Ego 1- ima facie videtur ſe paratio hære- mea legitima⸗ 8 legitimæ portionis admittenda qitatis Daen wrro dicitur legibus eſſe debita..j. e Nan alin ide hæred.& Falcidia. Cautum eſt Nouel lu tione Iuſtiniani, vt ne pater eam portio- e Puiten debita eſt, legibus ei auferre poſsit:& nemque ur atri hæredem inſtituere quẽcunque 1 nin d e ligendum modo ſalua ſit legitima uleore ita enim debita eſt vt pater ei auferre olu0 3 ſi velit: quod argumẽto eſt hanc portio- no de oſſe ſibi quaſi debitam retinere: etſi re- ueri kar hæreditatem. Nam certum eli:ſi dditor heres inſtitutus ſit à defuncto, eum dols etele debitũ ſibi, repudiata hereditate.hoc. 8l lum ctin l.vt debitum.). C. de hæred. act. l. 3. heres lbrutC. de impub.& aliis ſubſtit. Si is, qui mihi delebat centum, me inſtituerit heredem ſuum, pof- um repudiare cam hereditatem,& petere meum ehium. Cum creditor ſit patris filius in hac legiti- maportione, cur non poterit, ea legitima portione rctenta, hereditatem patris rep udiare: Præterea di- ctur hæc legitima portio, nullum onus, nullũ gra- amen recipere.l.quoniam in prioribus. 32. C de in- cle teſta. Hæc legitima portio ita debet relinqui tloapatre, vt nullum onus ei imponatur:& ſi quod onus fuerit ei impoſitum, reiiciend um eſt. At grauc ns elt filio, cogi patris hæreditatẽ adire, quę fortè onerola eſt,& multis incommodis& vexationibus implicata. Exiſtimo tamen verius hic ſequendam eſtcommunem regulam, vt cogatur filius patris hæereditatem omnino agnoſcere, aut omnino repu- diane: vt non poſsit hanc legitimam portionem à reliqua hæreditate ſeparare. Primum mouer me, mMlbee legitima portio, hæreditatis portio eſt,& cbetur lio ure hereditario. Si hęreditatis pars ſit, necelle eſtyt ſequamur regulam, quæ iam à nobis
nem fll
mgn vaita cſtſcllicet hereditatem pro parte adeundo nüwie ſeindi K& diuidi non poſſe: quod hęreditatis pars ſit luil clegitima portio argumẽto probatur ex nouel- tiurme luſtiuani yt cum de appel.. Aud quoque capitul. ortlen atutum eſtà luſtiniano vt pater co gat ur inſti- äünm ucreflü inen legitima portione, quæ ipſi legibus Galce debiꝛehyt no ſulficiat eam relinquere lilio titulo felcir cgatſeldonationis: vult cam relinqui titulo inſti- äus lonsntüum inſtitui heredem. Ergo iure he- irakgbe rcditarlo dedetur. N ec hoc obſcurum eſt, cum pa- ſüor,u⸗ bet teſtamenum facit& cum inſtituit hæredem, ea dütnät er Donio reperitur in hereditate. Sed idem nelu⸗ 5 M ckecum hæreditas defertur filio ab in- beitete ie. an luſtinianus nunquam cõſtituiſſet eam rce ui eenmm dle filio iure inſtitutionis heredis: . a diccnan lure hereditario intelligeret. Idem nu ic ull ebei elata ſit ea portio ab inteſta- ſerall dene pro lum kamiliæ erciſcundæ dicitur com- ölehs Aul(a ponione petenda:& petitione here- lumn zur kuun Vtiliteſ non directò: argumento eſt uun Imlga 121 quarta ff. famil. crciſcun. In de kereditan lcunr iudicium non veniunt, niſi res a cum fuulia duen itur pro his rebus datur iudi-
3.— clcundæ, dicendũ eſt has res hære-
In Tit. De acqui. vel omit. hæred. b 613
ditarias eſſe. Idem dicendum eſt de petitione hęre-
ditatis. Notandũ eſt quod dicit Iuriſconſultus vtile
iudicium familiæ erciſcundę competere. Cur non directumè Ideo vtile tantùm com petit, quia huiuſ- modi portio, ſicut portio quæ debetur ex conſtitu- tione D. Pij, naturã hęreditatis habet, præterquam ex certis cauſis. Vnde à quibuſdam non mals dici- tur, Hanc portionem legitimam, quę filio debetur, eſſe hereditatem, ſecundũ quid. Nam in æie alieno non retinet hereditatis naturam,& vulgòô dicitur quota bonorum potius, quàm quota hæreditatis. Ea legitima preęſtatur filio, deducto æte alieno, vt mox dicturi ſumus. Primum i gitur argumentũ, quo vti- mur ad confirmandam noſtram hanc ſententiam eſt, quòd hec legitima debetur iure hereditario. Al- terum argumẽtum eſt, quod ſumitur ex l. ſuus guo- que. 4 ff.de hęred. inſtitu. Vbi dicitur, Si filius fuerit inſtitutus ſub conditione, quæ ex ipſius poteſtate pendet:niſi conditioni paruerit, excludi à tota here- ditate. Si excluditur à tota hereditate, ergo etiam à legitima portione:& hæreditas defertur vel ad ſub- ſtitutum, vel alium, vt ibi dicitur. Præterea ſimilis eſt hæc portio ei, quę patrono debetur in bonis li-
berti. Portio enim, quę patrono debetur in bonis li⸗-
berti, dicitur debita eſſe lege. l.ſi patronus. fI. de don.
& tamẽ patronus non repudiat eam partẽ ſibi legi-
bus debitã: non repudiat hereditatẽ, retẽta hac por- tione, præterquam in vno caſu, de quo mox dicturi ſumus. l.ſi libertus patrono. ffde bon. liber. Noſtram quoque ſententiam iuuat mos receptus in feudis.In moribus feudorum hoc receptum reperitur, filium qui inſtitutus eſt hęres à patre, non poſſe feudum, ſi quod ſit, repudiata hęreditate patris, capere, quãuis videatur feudum ex inueſtitura deberi filio. Et hoc certiſsimum eſt in filio, licet alia cauſa ſit agna- ti. Agnatus poteſt, repudiata patris hæreditate de- functi, feudum retinere. Rationem docui diuerti- tatis, interpretans tractatum de feudis. Supereſt vt obiccta quædam diluamus. Obiiciuntur quæ- dam aduerſus hanc ſententiam. In primis obiicitur quòd in ea portione filius habetur quaſi creditor patris. ſi habetur quaſi creditor patris, cur non po- terit, repudiata patris hereditate, petere hanc por- tionem tanquam ſibi debitam, vt quiuis creditor peteret? Ego breuiter reſpondeo, hanc portionem dici debitam abuſiuè, quòd pater cùm fecit teſta- mentum cogatur filium inſtituere in ea legitima. Et ne videatur dura eſſe hæc interpretatio, Iuriſcon- ſulti paſsim vbique vocant quaii debitam.... Lar- gius. fl. de ſucceſ. edicto.& L). 6.j. ff. de cura. furio. liin ſuis. i. ff. de liber.& poſth.& L.j.§. ſi impuberi. ff. de collat. bono. Non obſtat etià ſententiæ noſtrę, quòd pater cogitur eam filio relinquere. id enim Ilobis obiicitur. Pater non poteſt hac legitima portionc fraudare filium. d. S. aliud quoque capitulũ. Lex na- turam ſecuta vult filium patri hæredem eſſe, ſaltem in ea parte. Nihil magis naturæ conſentaneum eſt, quam filiũ ſuccedere patri defuncto. Igitur magna rationeſtatuit filiũ patri heredẽ eſſe: ſaltẽ addit hanc exceptionem, vt ſaltẽ heres ſit in ea parte in triente, vel ſemiſſe. Sed animaduertendum eſt, cùm lex vult eum hęredẽ eſſe, hanc ſententiã legis eſſe, vt capiat eam partem tanquã partem hereditatis, iure hære- ditario. At natura hæreditatis eſt, vt nõ poſsit adiri
FF
ö

614 Franc. Duareni Iuriſconſ.
pro parte ab hærede ſuccedendo. Quod aduerſus noſtram ſententiam adducitur maximè eam luuat. Dixerit aliquis non videri ſatisfactum legi in hac re, quia hæreditas forte damnoſa eſt. itaque effici vt filius legitima portione ſibi legibus debita, fraude- tur, ſi non poſsit hæreditatem repudiando petere: ſaltem portionem, quæ legibus ei debita eſt. Ego reſpondeo, ſatis expreſſum eſſe à iuris auctoribus, portionem hanc deberi filio, nec poſſe adimi filio à patre: non ideo tamen dicendum eſſe, quòd ſi credi- tores ſint, in ca portione non ſunt præferendi filio. Dubium non eſt quin ſint præferendi creditores fi- lio.l. Papinianus.§. quarta. ff. de inoffic. teſtam. vbi quarta quidem illa portio præſtatur fllio, que illi de- pita eſt:ſed deducitur prius æs alienũ& funeris im- penſa. Quarta erat ſecundũ ius antiquum:ſed aucta eſt poſterioribus cõſtitutionibus. Atque ideo quod dicitur nullum onus, nullum grauamen recipere ex L.quoniam in prioribus. C. de inoffic. teſta. multo minus moucre nos debet. Id enim de ære alieno nõ intelligitur, ſi hereditas non ſit ſoluendo. Nam ante omnia deducendum eſt æs alienum,& quamuis forte cauſetur filius damnoſam eſſe hereditatem: inanis tamen color ille eſt: quia, ſi ære alieno onera- ta ſit hereditas, id quod ſupererit deducto ære alie- no, dabitur ei pro legitima ſua portione. His argu- mentis confirmatur noſtra opinio& contraria di- uellitur& confutatur. Sunt tamen quidam caſus, in quibus licet filio patris hereditatẽ repudiare, ſalua ea legitima portione, quæ ipſi debita eſſe dicitur. Obſeruatur vnus caſus, cùm pater aliquid pactus eſt de ca legitima portione, cùm filio veluti eam ipſi promiſit pater. Hoc caſu poteſt eam vel retine- re, vel petere, etiam ſi patri non extiterit heres. om- nino enim eſt æris alieni loco hoc caſu. l. vlt. C. de collat. dot. Si pater dederit filiæ ſuæ certam pecu- niam in dotem, poſt mortem patris poteſt eam re- tinere, ſi nolit conferre: nec enim conferre cogitur, ſi nolit eſſe patri hęres. Non aliter cogitur conferre, quàm ſi velit admitti ad hereditarem cum fratri- bus ſuis. Idemque dicendum eſſe Iuriſconſultus ait, & ſi promiſſa tantum ſit: non ctiam data ſit hæc portio. Alius caſus eſt, ſi pater filium inſtituerit he- redem cum alio,& pręlegauerit filio ſuo legitimã portionem, quæ ſibi legibus debetur:ſi coheredem habeat, cuius aditione cõfirmetur prelegatum:& ſi is non adierit hereditatem, conſequetur legitimam portionem. Nec poteſt ei obiici eum debere here- ditatem adire, vt legitimam portionem ſuam con- ſequatur. petit enim tanquam̃ prelegatum. I. filio pater.&. ff. de legat. ⁊. D uriſsima ſententia eſt.
Terxtius caſus eſt in l. ſi libertus patrono. 41. ff. de bonis liber. Deciſio inſignis eſt in hac lege de qua aliquid diximus ſub tit. de vulg.& pupil. fubſtit. Li- bertus patronum ſuum hæredem inſtituit ex aſſe, cum poſſet alium inſtituere hęredem relicta patro- no legitima portione, quæ debita dicitur legibus
patrono. Sed inſtituit eum ex eſſe, fideique eius cõô- miſit, vt manumitteret quendã ſeruum. is non vult manumittere ſeruum, fortè de ſe malè meritum, non vult talis liberti patronus eſſe. Quæritur quid facietels vult retinere portionem ſfibi legibus debi- tam, cui nullum onus imponere poteſt Ubertus, re- pudiata alia parte. Quæritur an hoc ei ſit permit-
tendum? Ait luriſconfultus ſi ſubſtitutum habe,
hoc ei eſſe permitrendũ, vt ſalua legitima vortionn hereditatem repudiet: tunc ſubſtitutus poterit dech mere illum ſeruum à patrono. Si autẽ ſabſtitutun non habeat, hoc non eſt ei permittendum. hoc 1 quod de patrono conſtitutum eſt, interpretatione producendum quoque eſt ad legitimam flij bo tionem, licet quidam diſſentiãt. Eſt enim eadem ta tio, eadẽ xæquitas. Hec de hereditate vni delata. Int tio diximus, in hac queſtione conſiderandum ellt
cùm queritur an hereditas diuidi poſsit, an vni de
lata ſit hereditas, an verò pluribus? Cuùm vni here⸗ ditas defertur vel ex teſtamento, vel ab inteſtato, quatenus hereditas diuidi poſsit dictum eſt. Idẽ d. cendum eſt de pluribus heredibus inſtitutis, ſi vnns adicrit partẽ ſuam, alter omiſerit, pars omittentisc
inuito accreſcit. hoc multis locis expreſſum eſiſ
hoc tit. l. duo. 78.& l. 53. qui ex duabus.& 1.31.hęredi
Sed de eo plenius diximus ſub rit. de hered. inbt. i Nunc addam exceptiones quaſdam. Vna excepto goib
eſt in l.ſi minor. vbi cùm minor adiit hereditate,&i reſtitutus eſt in integrum vt repudiaret. Duo ſum b heredes inſtituti, quorũ vnus erat minor 25, anng alter maior. Minor adiit hereditatẽ, deinde maiot ſed minor, reſtitutione in integrum impetrataomi. ſit hereditatem. Quxæritur, an pars repudiats ciim uito accreſcat: Ait Iuriſcõſul. non accreſcete inuito. Nam iure ciuili queſita erat ea portio minoni Simi- lis locus eſt in noua conſtitutione Iuſtiniani,&t ke. redib.& falc. Cùm vnus adiit hereditaté defunèt eique poſtea adempta eſt hereditas: quia defumt monitis non paruit. Ait Iuſtinianus eam portione aliis cohæredibus accreſcere: ſed non inuitis- lur mero, cùm pars hæreditatis ſemel queſita fuibq w cunque modo deficiat, non poteſt accreſcere. S1m lis ſpecies eſt in l.hæredirate.. ſr hoc titu. Fili milias, qui ſuus hæres eſt, ipſo iure abſtinuit ſey
tris hæredirate: datur hoc beneficium cohæredi
aut totam hæreditatem amplectatur, aut totam pudiet. Sed animaduertendum eſt partem nô de cere hoc caſu ipſo iure: ſed iure ſingulari beneſi reſtitutionis contra ius ciuile. Ideõque quod lic citur non puto producendum eſſe ad extraneu hæredem.& probabilis eſt eorum opinio, qui eii mant hoc tantùm de filio, qui eſt ſuus hæres ac piendum eſſe. datur igitur electio coheredi, y totam agnoſcat hereditatem, ſt velit: vel totam pudiet, etiam cam partem, quam adierit. Hadten de acquirenda hæreditate: nunc de omittenda.
De omittenda hæreditate. CA P. VII
Nſcribitur hic titulus de acquirenda, V
tenda hæreditate:& in Dige ſparſim& confuse diſſeritur de vtraque Iuſtiniani tirulus eſt ſeparatus de repud. yel hered. In qua inſcriptione Iuſtinianus diſti pudiationem ab abſtentione. Repudiariochae neorum propriè: abſtentio vero ſuorum, ſ pla ſatis oſtendunt, quæ occurrunt duon
1)
dicitur in tit. ipſo& inſcriptione,
mittenda hæredita. nos antè admonuimus,
ſciip

8:qu eamne nonin quriuit nccrelet ocun eadin
In Tit. De acq. vel omit. hæred.
uòd liberum ſit hæreditatẽ adire,
ſciptum luiſſeq delata eſt hæreditas. Sicut dixi-
te hercdit ita ſemel fuerit hæreditas. Hæredi-
cioitur ſeruus, qui neceſſarius hrres eſt,& len cxc cur velis, nolit. Idem dicẽdum eſt de ne hcdsn ius ciuile. Filius iure ciuili hæres floie riu eiam dereſtana Iderolntiie.A I.12. ei qui. hoc b def umaduertendum eſt filium, cui hoc be isde abſtinendi conceditur à Prætore, id bene- r ſun ntrere certis ex cauſis.vvna expreſſaeſt edi- Luu prætoris in l.ſi ſeruum.7 0.§. P Lra zi bocut Dars quædam eſt edicti prætorij de d dn he Cautum eſt edicto Prætoris, vt ſi ſuus xres nu amoucrit ex hæreditate ante abſtẽtionem, mlactum eſt per eum quo aliquid amoucatur, vr peneficium abſtinendi non habcat. h oc fuit expreſ lm Drerotis edicto, quod Vlpianus hic interpreta- ur Dretor ait. Quamuis plenum integrümque non ſredictum DPrætoris: tamen apparet ex his verbis Wiimi Nin Aixit prætor, ſi quid amouerit,&c. con. crptum fuile, de ſuo hætede non de extraneo. Eſt iatrurhic obſeruandum, quod animaduerſione di- gnum eſt. i filiusfamilias ſuus hæres rem aliquam, cerminimã, forte amouerit: aut interuerterit, aut cclauerit ex hæreditate ante abſtẽtionem, eum fieri nereſlatium heredem velit, nolit:neque beneficium ablinendi habere. idebque eum poterunt cõuenire creditores hæteditarij, ſi probare poſsint eum ali- qud ante abſtentionem ex rebus hæreditariis amo- uile Hoc enim locum habet ante abſtentionem. Si aiqud celauetit poſt abſtentionem, actio furti ad- uetlis cum dabitut, vt hic Vlpianus latius explicat. leitur ius diuerſum eſt in extraneo hærede: quod eiiam à nobts dictum fuit ſuprà in l.ſi extraneus. 21. in prin thoc tit. Si quis extrancus hæres aliquid at- instwrcditatium animo ſurripiendi, non ideo odiringitur hxreditati quia admiſſum contrariam ſolrarm qeclarat:& ratio diuerſa eſt hæredis luid tranei Hæres ſuus, qui ſecundum ius ciuile 6 88 4 beneficium abſti nendi conce- Tine n am ingulari, non eſt mirum ſi id fa- vnu l be ln extraneus, qui iure communi 1 Buudo competit extraneo repudiando aclexis 1 communc eſt. ideõque non tam i e d id quodüngulareeht amirüinrälläg, in 45 bene lcium abſti nendi rßslcuitndeo hoetie iluscui Lelle daeadhee itas, bonis patris ſe abſtinere 4 ütenssn 4 vendetonun à creditoribus Abona metcaus ell nan perſonam em ptoris, libus rectast rau andi cauſa. Emit forte 4 tarkaret leaun us, vt poſteriotes creditores dndi Ait d tur; an ei proſit beneficium ab- dele Kde Aüe onſul. ei abſtentionem non pro- ditatisac„ Pnenierlur à creditoribus hære- ingut Ke. loo Lcditacc etiam abſtinuiſſet. Si is, 3 tamen elt accipiendum cum ex-
*
zeſtſed beneficium abſtinendi ha-
615
ceptione. Exceptio eſt, niſi bona fide id ab eo fa- ctum ſit, quamuis Iuriſconſultus hic nec bonæ fi- dei, nec malæ fidei mentionem faciat. Hoc apertè expreſſum eſt in l.z2. de repud. hæred. C. non igitur Poterunt creditores hæreditarij aduerſus filium ex- periri, tanquam hæredem patris, poſtquam ſe abſti-
nuit, quòd dicant eum fundos comparaſſe ex ſub-
ſtantia patris, ſi id bona fide factum ſit. Hoc enim
quod hic dicitur ita accipiendum eſt, cùm mala fi-
de, clam, per ſuppoſitam emptoris perſonam,&
fraudandi cauſa factum eſt. Non eſt mirum ſi pro-
pter fraudem& malam fidem beneficium ſuum
abſtinendi amirtat:& perinde teneatur creditori-
bus hæreditariis ac ſi ab hæreditate non abſtinuiſ- ſet. Ex his quæ diximus intelligitis quomodo acci- piendum ſit id, quod eſt præci puum fundamentum
huius diſpurationis de acqu.vel omit.hæred. Cùm,
cui delata eſt hæreditas liberum eſſet ei repudiare. Nam arbitraria eſt hæc hæreditatis repudiatio. Conſequens eſt igirur vt de his tractemus.
Quæ neceſſaria ſunt ad repudiationem hareditatu. 6 A L. V/7
Adem obſeruanda& animaduertenda hic ſunt, quæ in aditione hæreditatis, de qua fupr.
ibi enim diximus, tria neceſſaria eſſe vt poſsit adiri hæreditas: eadem, vt poſsit repudiari, neceſſaria ſunt. In primis oportet delatam eſſe hæreditatem. Secundò, ſcire debet hæres hæreditatem ſibi dela- tam eſſe. non ſufficit enim eſſe hærediratem dela- tam: niſi accedat ſoientia hæredis. Tertiò habilitas quoque perſonarum neceſſaria eſt. O portet eum eſſe, qui poſsit repudiare hæreditatẽ. In primis igi- tur dicendum eſt repudiationem hæreditatis non valere:niſi hæreditas delata ſit. Delata autẽ dicirur hæreditas, quam quis adeundo ſibi aquirere poteſt, vt dicitur in I. delata. 1i. ff. de verb. ſign.& ſatis per- ſpicuum eſt ex his, quæ ante diximus de adeunda hæreditate. Nõ poteſt adiri hæreditas, niſi delata ſit. ergo nec repudiari. hoc ſumitur ex regula I. nolle adire. 4.· ff.hoc tit. Nolle,&c. Si quis repudiauerit hæ- reditatem,& quæratur an valeat repudiatio, viden- dum eſt an valuerit aditio: an is, qui repudiaſſe pro- ponitur, potuiſſet adire. Et certum eſt eum nõ poſſe adire hereditatẽ antequam delata ſit. ergo nec repu- diare poteſt. Itaque repudiatio ipſi nõ nocet, ſi eam repudiauerit antequã delata eſſet. Eodẽ pertinet re- gula I. 3. ff.de reg. iur. Eius eſt nolle, qui poteſt velle. hæc regula maximè conuenit acquiſitioni& repudia- tioni hereditatis. Hereditas acquiricur& repudiatur voluntate. Acquiritur animi deſtinatione.§. vlt. de
heredũ qualit.& differ. in Inſtit. Cõtraria igitur ani-
mi deſtinatione omittitur. Nolle heredem eſſe, hoc
eſt repudiare hereditatem: velle hæredem eſſe, hoc eſt acquirere hereditatẽ. Eius eſt nolle, qui poteſt velle.
Perinde eſt acſi diceret, eius eſt repudiare hæredita- tem, qui poteſt acquirere. Sic ergo intelligo regulã illam I.3. ff de reg. iur.&ſi in quibuſdam Codicibus addita ſir negatio, Eius eſt nõ nolle. atq; ita legitur in
Pandect. Flor. que lectio defendi poteſt& ſententiã verã cõtinet. Eiuſdem eſt nõ nolle, qui poteſt velle Non nolle medium eſt quoddam inter dels.& nolle. vt

“
6 16
dicitur in l.j.S. ſcientiam. ff. de tribu. act. ſed proba- bilior eſt lectio ſine negatione: quia magis conuennit
acquiſitioni& repudiarioni hæreditatis, de qua hica
loqnitur V 8 c ſcriptum eſſe, cùm diſſereret de repudiãda hæredi-
tate. inſcriptio enim capitis id oſtendit. Eadem eſt inſcriptio vtriuſque,& d. I. nolle. 4. ff hoc tit.& d..3. cius eſt. ff. de reg. iur. Itaque mihi magis probabile videtur ſine negatione legendum eſſe. Eius 2 nolle, qui poteſt velle, id eſt, eius eſt hæreditatẽ omittere, qui poteſt eam acquitere. Quod ante diximus de hæreditate delata, id variis exemplis demonſtratur A Luriſconſulto ſub hoc tit. nos vtiliora explicaturi ſamus. Vnum exẽplum eſt in l. is, qui hæres. 13.§. j. 15 qui heres,&c. Hæres eſt inſtitutus ſub conditione: nondum exiſtit conditio, repudiauit hæreditatem: poſtea extitit cõditio, vult adire. Obiicitur ei, quòd adire nõ poteſt, quia repudiauit. quæritur, an valeat repudiatio? Non poteſt ea repudiatio ei nocere, quominus poſtea hæreditatem acquirat exiſtente
conditione. Hic dicitur, non valere repudiationem:
quia hęreditas nondũ ei delata erat. Heteditas dici- tur delata, quam quis adeundo cõſequi poteſt. l. de- lata. 11 ff.de verbo. ſignif. At hæreditatẽ non poſſe conſequi hæres adeundo, qui eſt inſtitutus ſub con- ditione, quandiu conditio pendet. Hic multa obii- ciuntur veluti cõtraria huic ſentẽtie: veluti pactum. 1.). C. de pact. l. 69. in pluriũ. ff hoc tit. Obiicitur etiã 13. f. de curat. bon. dan. Ego breuiter dicam, in pacto ius diuerſum eſſe. Nos non loquimur de pacto, ſed de ſimplici repudiatione hæreditatis. In aditione autem atque repudiatione hærcditatis multa fin- gularia ſunt:& multa retenta ſunt ex ſubtilitate iu- ris veteris, quæ in pactis locum non habent, atque ideo mirum non eſt ſi quis poſsit remittere nõ tan- rùm ius quod ſibi competit, ſed etiam̃ ſpem, vt ſi fi⸗ deicommiſſum relictum ſit ſub conditione, pactum quo remitritur ſpes fideicommiſsi ſeruandum eſt.
dicta I.1. C. de pact. ad I. in plurium.& ad I. 1. de cu-
rat. bonis dan. facilis eſt reſponſio iudicio meo. in I. in plurium. dicitur, Si heres cui delata eſt hereditas, differat aditionem hæreditatis, vel quia non vult, vel quia fortè nõ poteſt hęres inſtitutus eſt ſub con-
Ipianus. Et conſtat id ab eodem Vlpiano
2
ditione. Quæritur quomodo ſuccurretur creditori-
bus hæreditariis? Ait Iuriſconſultus interrogandum eſſe hæredem, an velit conditioni parere, an velit
hæres eſſe,& ſi interrogatus dixerit ſe nolle hære-
dem eſſe,& ſi conditio nondum extiterit: Prætor mittit creditores hæreditarios in poſſeſsionem bo- norum. Hic videtis, ante conditionis euentum, no- cere hereditatis repudiationẽ. Sed hic ſimplex here
ditatis repudiatio non eſt, cùm accedat magiſtratus auctoritas, qui hęredẽé interrogat, an velit heres eſſc,
ſi fortè extiterit conditio. Et vtilitas euidens exigit, yt repudiatione ſua excludatur ab hæreditate, qua- tenus ſuccurratur creditoribus hæreditariis, quibus grauiſsimũ eſſet expectare quãdo extiterit cõditio.
Aliud exemplum eſt in l. qui ſuperſtitis. 93. f.hoc tit. Quidam cuùm ſperaret alterius hæreditatem ſibi delatam iri, cùm adhuc is viuus& fuperſtes eſſet, repudiauit eius hæreditatem: dixitquc ſe nolle eius hæredẽ eſſe, ſi forte eius hæreditas ipſi delata fuerit poſt mortẽ eius vult adire hæreditatem. Obiicitur el repudiatio, quæ anteceſsit. videtur euim excluiſus
Franc. Duareni luriſconſ.
eſſe ſua repudiatione ab hæredirate. Hic reſponde Iuriſconſ:non eſſe excluſum:quia inutiliter hominis B
ſuperſtitis hæreditas repudiatur: quia nondũ delaa eſt. oportet hæreditatẽ delatã eſſe vt repudiari rit forte quiſpiã quomodo poſsint defendi pactio. nes vſitatæ moribus noſtris, cùm collocantur fili data ipſis dote, vt paciſcantur ſe nihil ampliusp turas ex paterna hereditate, cùm hic dicamus te diationẽ hereditatis hominis adhuc viui& ſuper tis, nõ nocere. Ecce huiuſmodi pactiones contiſtun ſecundum ius Pontificiũ propter iuſiurandũ, quo accedere ſolet. c. quãuis. de pact. li. 6. alias improb.
tur iure ciuili hoc pactũ. l.pactũ dotali. 3. C. qe colla Aliud exemplum eſt in bonorum poſſeſsione de. ia
cretali. Bonorum poſſeſsio decreralis dicitur repu. diari non poſſe. I.j. S. decretalis. ff. de ſucceſſo. edi. Decretalis, inquit Vlpianus, bonorũ poſſeſsio nan poteſt repudiari.& vtitur hoc argumento ciu ia demonſtrandæ gratia, quia nõ eſt delata antequam 65 fuerit decteta. Poſt decretũ ſera nimis eſt repudi tio: quia iam acquiſita eſt.& poſtquam acquiſita eſt repudiari non poteſt. Sed animaduertant, preſetum tyrones& iuniores, bonorum polſeſsionem quan- dam eſſe decretalem, quæ decretũ& cauſe cogsi. tionem requirit: aliam eſſe edictalem, quæex edii roficiſcitur, nec vllum decretum, aut cauſæ cogni.
tionem deſiderat. Hæc diſtinctio bonorum polſett 1 ſionis apertè& diſertè tradita eſt à luriſconulua as po pleriſque in locis: veluti in I.3.§. ſi cauſa. ff. de bond.i
poſſeſ.l.z. ff ſi quis ordo in bono. poſſ ſerue.vbiahe tiſsimè dicunt bonorum poſſeſsionem quanda eſſe, quæ datur ſine decreto, ſine cauſæ cognition aliam eſſe quæ requirit decretum& cauſæ cog tionem, vt cum bonorum poſſeſsio re ipſa in aln transfertur: nam plerunque bonorum poſſeſiio9 tur verbo tantùm, ſine re, vt ait Vlpianus in luſ de bon. poſſeſ. Sed cùęm agitur de transferendape ſeſsione rerum hæreditariarum, decretum neceſ rium eſt. ab hoc decreto dicitur bonorum poſtßi
decretalis. Vbi decretum neceſſarium eſt cauſec
gnitio adhibetur. l. nec quicquam.. vbi decfetur fᷣ̃ de offic.proconſul.& legati. huiuſmodi eſt bon rum poſſeſsio, quæ datur ex carb. edicto. huiuſmo eſt etiam ca, qua mittitur venter in bonorum ſeſsionem.l..6. fi ea quæ.&c. fl.de vẽtre in poſſmis ten.& l. iff ad Senatuſcon. Tertul.& l.vlt. f. dec rat. furio. Huiuſmodi eſt etiã ea, quæ datur filo fanti curatorem non habenti. l. ſi infanti. adſ.. iure delib. Aliæ dicuntur edictales, quæ ex ſolocd Gto pendent.& mentio eſt edictalis bonorup ſionis in L.30. cũ quidã.§. j.hoc tit. Lj.ſi tabul nullæ extab. Alia exempla colligi poſſunt quæ diximus de aditione hæreditatis. Hineq tur, an ſimul ex teſtamento,& ab inteſtato, qu pudiare poſsit hæreditatem: Quæſtio eſt 76*ff.hoc tit. Heres inſtitutus eſt teſtamento alias ab inteſtato ſucceſſurus crat etiamſiim non fuiſſet. Quæritur quomodo hereditas
ri debeat, vt valeat repudiatio: Ecce ſi ſa ſubtilitatem iuris, oportet eum repudiare hin ex teſtamento, deinde ab inteſtato. Ex hisquri mus, id manifeſtiſsimũ eſt, quia repudiari no boſde
hæreditas ab inteſtato: nifi delata lit At gela n
„
pol. 4
ſit, vt etiam repudiatio valeat& noccat. Dubitaus

lonen aulech JKcau oreipine
1S bide
mie
„dichobu⸗ ig bonne fere Eb
zumehe
uex teſtamẽto adiri poteſt. l. quandiu loc tit. Sed tamen obtinuit vtilitas nanc iuris ſubtilitatem, vt poſsit ſimul& ca- contra 55 vtranque hereditatem repudiare. Hic dem opel*;
eamnsübtlatiuui. Oporet igitur de non inle ſed& hoc non ſufficit, ſcire
bi hæreditatem. Scientia
qeitur quandi inſtitutus. 68.
duxi, cùm diſſererem de acquirenda hæredi- hex in totum. 77.ff de regu. 1utis. In totum o- une ex!
ux animi deſtinatione agenda ſunt non niſi Dnus. ta ſcientia perfici poſſunt. Exempla ſunt bela 3 aiheres.az.Hvlt.& leg. ſeq. ad§. ſi quis dubi- lih dubitat, an ſibi delata ſit hæreditas ex J. cet dc Alat f co. Is qui putat hęredẽſe neceſſarium m ſit voluntarius, hæc opinio ei nocet quo- Guun ibi hæreditatem acquirat. Nam intelligit ſi- idelkatan eſſe hæreditatem, ſed cauſam delatæ ſibi Aleum ſi exiitimarct ſe volũtarium eſſe hæredem, mievera erat, non repudiaturum. In opinione eſt umele neceſſarium hæredem, in veritate eſt eum voluntarium eſſe. hæc opinio facit, vt repudiatio ci von noceat. Cogitat enim ſi neceſſarius ſit heres, umen nomen hæredis habiturum, etſi beneficium linendi habeat à DPrætorcr. b Teutium eſt quod diximus habilitatem perſona- vum neceſſariam eſſe. Oportet eum qui repudiat, Mdoneum eſſe ad repudiandum, aliàs repudiatio ei non nocet,& huc pertinet regula in l. is poteſt. 18. ff. hortit.ls poteſt repudiare qui acquirere poteſt. Eo- dem pertinet 14. fl. hoc tit. Nolle hereditatẽ repu- diare inqui, non videtur, qui non poteſt adire. hinc dicitur pupillum ſine tutore non poſſe repudiare: ſi- cut nec adite.lobligari. 9.§.tutor. flNde auct. tut.&§. ſedneque Inſlit. eod. Notandũ tamen eſt ſi non ha- hertutorem ſufficere magiſtratus auctoritatem, vt dicitur in Liinfanti. ad fi. C. de iure deliberãd. Hinc etiam conſequens cſt, filiumfamilias non poſſe he- recitatemſibidelatam repudiarc, ſine iuſſu patris. l. 1qui hæres. B.5. vlt. ff. hoc tit. Ex his primùm no- undum et, fliumfamilias ſine iufſu patris non polle hxreditatem repudiare. Ratio eſt, quia non
poltt hmrcditatem acquirere ſine iuſſu patris ſui. l.
jliqus mi..iuſſum. Ergo nec repudiare.
G andum eſquod pater nõ repudiat ſine filio. man e acquie ſine filio.& hoc expreſ- andrege ineme 11. C. de iure deliberandi.
l b icium adferret fil'o. Nam filius, ſi
rere Sc u, poterit eam hæreditatem acqui- olet queri, an idem dicendum ſit de filiofa-
llas uinman pater ſolus poſsi diare: Sunr qui enmde olus poſsit cam repudiare: quia pare i den patrem ſolum repudiare poſſe. anti poteſt acquirere ſolus hære- derandi d— infanti. C. de iure deli- taren ng are: ſi poteſt ipſe pater ſolus ahabilio k43—& repudiare poteſt. Sed lcitur imell etur cõtraria opinio, vt quod dlwinfe ue as generaliter ſiuc infans ſit fi- aghr ve mos exceſſerit. N on obſtat ſen- Llinnm C. dein poteſt repudiare, qui poteſt aaire. gencage his aui ag. delib. Nã hęc regula eſt intelli- qul adeunt pro ſe, non alicno nominc.
In Tit. De acq. vel omit hæred.
hrcdtatis ignorat, repudiatio non valct. Credibile
617
—
Idem dicendum eſt de repudiatione hæreditatis: vt
diare poſsit. Sequens locus eſt, in quo quęritur, quo- modo hereditas omittatur.
cùm filio delata eſt hæteditas, vrerque ſimul repu-
C᷑AP. IX. I* hac queſtione idem dicendum eſt, quod antè à
nobis dictum fuit de hereditate acquirẽda. Nam ſicut diximus acquiri heęreditatem ſola voluntate, ſola animi deſtinatione: ita dicendum eſt heęredita- tem omitti, vel repudiari ſolo animo, ſolo iudicio voluntatis, vt dicitur in Inſtit. tit. de hered. qualita. §. vlt. in l. recuſari. 95. fl. hoc titul. vbi dicitur, recuſari heredi tantum, ſi verbis quis expreſſerit ſe nolle hę- redem eſſe:ſed etiam ſi re& facto tantùm oſtende- rit ſe heredem eſſe nolle, dicitur repudiare hęredi- tatem.& hæc verba oſtendunt idem, quod dixi- mus de acquirenda hereditate, ſcilicet facti eſſe& animi. l.20. pro herede. Animus in primis neceſſa- rius eſt: ſed oportet animum facto aliquo oſtendi, ſi verbis non exprimatur. Et hinc notandum eſt taci-
Quomodo hæreditas omittatur.
tam repudiationem hereditatis non minus valere, quaàm expreſlam: quia ſufficit quocunque iudicio
voluntatis oſtendere ſe nolle eſſe hæredem. Huius rei exempla aliquot reperiuntur. Vnum eſt in l. fi- lium. 60. ff. hoc tit. Quidam eſt inſtitutus teſtamen- to defuncti: is cùm aliàs intelligeret ſe ſuccedere poſſe ab inteſtato, etſi inſtitutus hęres non eſſet in teſtamento: adiit hereditatem ab inteſtato. hoc ca- ſu videtur hæreditatem repudiare ex teſtamento. Repudiatio enim quædam tacita eſt hereditatis ex teſtamento delatæ, cùm quis adiit herediratem ab inteſtato. Non enim ante ab inteſtato adiri poteſt, quàm repudiata fuerit ex teſtamento. l. quandiu. 68. ff.eo. Ergo tacitè videtur hereditatem ex teſtamẽto repudiare. Et hoc eſt magni effectus ſi fortè ſubſti- tutum habeat. nam tũc locum faciet ſuũbſtituto, he-
reditatem adeundo ab inteſtato,& excluſo inſtitu- EI 3z

618 to ſubſtitutus admittetur. quia hæc verba, éi hæres non erit, in ſubſtitutione vulgari, intelligimus; ſi hæ- res non erit ex teſtamento. L3. C. de impuber.& allis ſubſtit. Certũ eſt ſubſtitutum excludere legitimum heredéẽ, qui ab inteſtato ſuccederer, vt dicitur in d. 1.3. C. de impub.& aliis ſubſti. Et ſi heres non erit, Vc. hiic eſt inſtitutio& ſubſtitutio. Eſt inſtitutus filius, & ei ſubſtitutus alius. Sequitur in d. l. filium. 60. ff. hoc tit. Et ita hereditatem,&c. fllius cùm crederet à gemente factum eſſe teſtamentum: cùm crederet atrem ſuum dementem fuiſſe, cùm teſtamentum fecit,& ſe heredem inſtituit, petiit bonorum poſ- ſeſsionem ab inteſtato. Querebatur quid iuris eſſet, an locus eſſet ſubſtituto? Labeo exiſtimauit, ſi pro- baretur ſana mente patrem teſtamentum feciſſe, fi- lium ex teſtamento patri heredem eſſe. Iabolenus Labeonis ſenrentiam non probat. Hoc, inquit, fal- ſum ſſe puto,&c.& in fi. ibi, Paulus quoque,&&c. hiic ſe- quitur quedam nota Pauli. Sunt enim verba Pauli, qui notas ſcripſit ad Priſcum labolenum.
Aliud exemplũ eſt in l.⸗ 0. Clodius. ffeod. Clau- dius Claudianus teſtamentum iure& vtiliter fecir: in eo hæredem quendam inſtituit. Deinde aliud te- ſtamentum fecit:ſed inutiliter eundem inſtituit he- redem in eo teſtamento, quem inſtituerat in primo. heres adiit hęreditatem ex poſteriore teſtamento, quod inutile eſttacitè videtur repudiare hæredita- tem ex priore teſtamento, atque ira excluditur ab hereditate,& defunctus intelligitur imteſtatus de- ceſʒiſſe. adiit hereditatem ex poſteriore teſtamento, quod non poreſt: quia poſterius teſtamentum eſt inutile. ex priore teſtamento, quod eſt vtile, non adiit: ſed potius repudiat. Eſt igitur repudiationis racitę exemplum:tamen hic proponitur ſpecies, de qua non immeritò dubitatum fuit. quia proponitur ex poſteriore teſtamento adiiſſe hereditatem, cùm crederet poſtecius teſtamentum valere. Variæ adfe- rebantur opiniones, cùm Tes iudicanda eſſet ſecun- dum opinionem Papiniani, pronũciatum eſt Clau- dianum inteſtatum deceſsiſſe, quòd ex eius teſta- mento adita hereditas non fuerit. Ex poſteriore te- ſtamento hæreditas non fuit adita. quia inutile fuit teſtamentum. Ex priore teſtamento propter defe- ctum voluntatis non videtur adita eſſe hæreditas. Paulus, cuius hoc caput eſt, diſſentiebat. Dicebam, ait in fin. non repudiare eum ex prioré teſtamento, qui putabat poſterius valere. Verum eſt, ſi ſciens ſine vllo errore hæres inſtitutus adiit ex poſteriore te-
ſtamento, eum proculdubio ex priore videri repu-
diare. Sed idem dici non deber de eo, qui putabat poſterius teſtamentum valere. Nöõ conſentiunt, qui errant: hic animus deficit& voluntas. Dicebam, In- quit Paulus. Hoc ſumptum eſt ex libris Decreto- rum, in cognitione ita decretum eſt. Decretum eſt Claudianum inteſtatum deceſsiſſe. Quid igitur ſe- quemur, an hoc decretũ, an ſententiam Pauli? Simi- les quæſtiones alias tractauimus ad l. Aemilius. ff. de minoribus. vbi Paulus referés decretum quorundã, videtur in alia opinione eſſe. Exiſtimo ſequendã eſ- ſe ſententiam Pauli ex voluntate Iuſtiniani compo
ſitoris horũ librorũ: Cuùm hoc ex libris Pauli ſum-
ptum ſit à Iuſtiniano,& in hunc locum tranſlatum.
Ex hoc apparet ei placuiſſe ſententiam Pauli. nec
dubia e ſententia Pauli, cùm dicit, Dicebam,&c.
Franc. Duareni luriſconſ.
Alia hic continent veluti hiſtoriam quandam 8
quid ſentiat exprimit his verbis, cum ait, Decheit &c. Et quod hic ſcriptum eſt attribuendum el lr— ſtiniano,& ſic accipiendum eſt ac ſi Iuſtinianus; 3 loqueretur. omnia, inquit, Iuſtinianus in oradan
conſtitutione de vet. iure enucle. noftra facimu, G. plenum robur addimus. Pone igitur Iuſtinianum. dicere, quod Paulus hic dicit,& referre quod
liis eſt pronunciatum, nemo dubitabit, quin au
ritas Iuſtiniani hic ſequenda ſit. Exemplum igit 3 tacitæ renunciationis& repudiationis ex hoc loch colligi poterit, cùm abſque vllo errore ſciems&
prudens heres inſtitutus ex poſteriore teſtamcn ia
adit hereditatem: quo caſu ex priore teſtamento in telligitur repudiaſſe. Hereditas igitur voluntate
animi deſtinatione omittitur& repudiatur ſiue.
cita, ſiue expreſſa. Hoc eſt intelligendum ſi res inte. gra ſit, id eſt, ſi contraria voluntas hæredis nonans- ceſsit. ita enim hoc accipiẽdum eſt vt antea admo.
nuimus. Non minus acquiritur hæreditas animide.
ſtinatione, quàm omittitur. Itaque ſi heres voluemt heres eſſe: deinde negauerit ſe velle hęredem eſſe hac animi deſtinatione non videtur repudiata eſt hæreditas. Quia præceſsit voluntas cõtraria& hæ. reditas repudiari non poteſt, niſi re integra qualta enim repudiari non poteſt. quæſita diciturſola an mi deſtinatione. Hinc variæ quæſtiones naſcuntu Vna eſt in 1.3. C. de repud. hęre. Suus heæres,&c. ohe- cies huiuſmodi eſt, Teſtamẽtum factum eſtiq. dam patre, in quo filius eius eſt fortè exhæredans. Is dixit teſtamentum patris iniuſtum eſſe, neh inſtitutus in teſtamento ſuccederet patri. dixitn ſolenniter, non iure factum eſſe teſtamẽtum. Dei de cùm lis videretur dubia& incertus eius ſi euentus, tandem res tranſacta eſt: ad tranſactionti & decifionem litis ventum eſt. Hicc filius tranſig di animo dixit, ſe nihil periturum ex paterna ſi ceſsione. hic quæritur an hæreditas intelligaturt pudiata eſſe, an hoc ſufficiat ad repudiationemali perator reſcribit ad repudiationem hoc non ſuf cere, quòd non fuerit animus repudiandæ hærcc tatis. Hæreditas repudiatur& omittitur animo, iam diximus. hic autem apparet non fuiſſe ammui repudiandæ hæreditatis. Primùm, qui dicit in cioſum eſſe patris teſtamentum, qui dicit iniuſtum patris teſtamentum, videtur hoc animo eſſem reditatem acquirat ab inteſtato. l. cùm quidam: ff de bon. poſſeſ. Cùm quidam diceret iniuſtum tris teſtamẽtum, non petiit bonorum poſſeſsione intra tempus: quærebatur an excluſus ſit à petend bonorum poſſeſsione? Dicitur exclufus non ele Nam dicendo teſtamentũ falſum, videtur animun habere agnoſcendæ bonorum poſſeſsionis. 5e 4 dò, quia pactus eſt animo tranſigendi, non donand, litis cauſa videtur pactus eſſe. At tranſactio mom let: niſi de re dubia facta ſit. oporret aliquid
eſſe tranſactionis nomine. l. tranſactio. C. detm Si quis dicat aliquid ſaltem conueniſſe: ſedi eni dum eſt ad quem finem: animo autem tit ge hoc factum eſt, non donandi. Eſt locus cõömunls be tranſactione.& pars quædam huius reſcripue 1 tit. C. de trãſact. in l.traſactio nullo dato. Alia q 1 eſt C. de repud. vel abſt. in 1. 4. ſi quis maiot, Leenl
1 vel abt 2 deinde delata eſt hereditas dicit ſe velle hæredẽ cſedes 1 pd-

tpan
anäm ncetba ad tranih cflre rex pen Linteln udiarn m horn
adiandr 1
uttrerr onfuikes gu 1” dict animo cumc celet uis ruc dk exclulo wüälecs ſſebion
tru
rter 1g actiol egile
a ductus dixit ſe repudiare, an ſit omiſſa
emitenti repudiatione, an valcat repudiatio? arcditas 25 omiſſam hæreditatem non eſſe, quæ Ait lauperar au ,& reſpondet obiectioni. Poteſt tius quæ 114 nceſſum in iudicio haberi pro iudi- enim obii Wuſel. At is, qui dicit hæreditatem ſe caro.lrf. Täorur confiteri ſe hæredẽ non eſſe. Vi- ne beraeuunfſo ſaltem ei nocere. Sed reſpon- detur hæc tor, Sicut maior, repudiando hæredita- — 3 uæſita eſt, nihil agit: hoc nihil ad 1,Je cquod dicitur de confeſsione. Cõfeſſus ſem heleur Adicarorfed lic confeſsio nõ eſt. Mul- — an quis dicat ſe hæreditatem repudia- rean verò confiteatur ſe hæredem non eſſe c. Et hoc wulgd dicitur obſeruandum eſſe pro puellis nuben- dbus,quibus dos conceditur ita vt repudient hære- üitatem paternam. Aliquando accidit vt frater col⸗
Docundo fororẽé ſuam det ei dotem: ita vt repudiet
rieètatem paternam. ſi iam immiſcucrit ſe here-
liui paternæ, hæc repudiatio ei non nocet. Non epudiari hęreditas, quæ ſemel adita eſt: ante inmixtionem valeret ca repudiatio„poſt immix- donem nullius eſt momenti. Atque ideo plenius eſ- ſtaccipienda repudiatio, non vt ſimpliciter dicat ſerepudiare hæreditatem ſed ſe donare fratri„& ccdete ius quod ſibi competit ex ſubſtantia pater- m. Nam ſi ſimpliciter repudiauerit, ea repudiatio nocere non poteſt. gequens quæſtio eſt, an tẽpore hereditas omit- uur an tempore quis ab hæreditate excludatur? Diputatum fuit ſupra de tempore. ego admonui abulcetti definitum eſſe legibus de tempore quod caſtituitur ad adeundam hæreditatem. Verum eſt intantibus creditoribus, vel aliis quorum intereſt, polſe iudicem aliquod tempus ſtatuere hæredi in- uaquod cogatur hæreditatem adire vel repudiare: ſänallumcenum tempus reperitur conſtitutum ue ciuili niſin bonorum poſſeſsione: ſed aliud eſt, Led äxximus, quia omnes actiones perſonales tol- lunrur ſpacio tnginta annorum, ſatis iuri conſenta- neum eſſe ntigem dicamus de aditione hæredita- is alis tenporis ſpacio non tollitur. Et hoc minus üudumektinſtis hæredibus. quia ſui hæredes ſta- um uriplo iure, quo ſpacio temporis poſſet il- ludis dolallicet. C. de iure deliber.& l.o. ſi filius Paubts du& pupil. ſubſtit. Sed vnum no- — due ad ſuos attinet petitioni hæredi- erimmidu faud triginta annorum: ſicut aliis ncgd 4 lonibus preſcribitur. l. ſicut.& l. om heutianee llhenginra anno. Excluſo autem eo tarem R nhiad non poteſt conſequi hæredi- emodo& ratione omittẽdæ hæ- us locus de effectu. eile mepudiationis vel abſtentionu. (4 p. X. netpa ſhete repudiationis vel abſtentio- areditag omd tepudiatione, vel abſtentione armecium n damirrirurrita vt nullum ſit poſt- gampoßiit ai ea repudiauit, vel abſtinuit, vn- na dere 4 herodirnem admitti. l ſicut qe anass del 4 d nle abi maior vigintiquin- denon o. epudians ſucceſsionem, poſtea quuſc Btaun 1 d Excipitur filius ſuus hæres, ab hæreditate paterna. Nã poſt ab-
In In. De acqui. vel omit. hæred. 619
ſtentionem poteſt ſe immiſcere hæreditati. l.ſi quis ſuus.. C. de iure deliber. hoc eſt permiſſum fuo he- redi. Filius ſuus hæres poſtquã ſe abſtinuit, re inte- gra, antequã bona hæreditaria venierint, poteſt im- petrare ex cauſa, vt ſibi liceat hæreditatẽ acquirere. Ratio huius diuerſitatis eſt: quia poſt abſtẽtionem, veluti reliquię quædã adhuc manét eius iuris, quod filius habebat. Ius ſuitatis nõ tollitur omnino abſtẽ- tione. Iure ciuili adhuc heres manet,& hoc nomẽ hę redis quod retinet ex iure ciuili, quod nõ tollitur iu re Pretorio, inane omnino nõ eſt, ſed magnieffectus. Vnũ exemplum eſt in l. cũ quaſi.0.§. ſed& ſi quis. ff.de fideicom. liber. Libertas per fideicõmiſſum re- licta confirmatur iure ſui heredis, quamuis ſuus he- res ab hæreditate abſtineat. Nõ enim is dicitur hæ- redem nõ habere, qui ſuum hæredem reliquit, quã- uis ſe abſtinuerit. Hinc conſequens eſt in filio eman- cipato id locum non habere. Si filius emancipatus hæreditatem repudiauerit paternam: nõ potelt am- plius impetrare, vt ſibi liceat ad hæreditatem veni- re. Leges de ſuo hęrede loquuntur, nõ de filio emã- cipato. Nec mouere nos debet, quod dicitur in No- uella Iuſtiniani, ſublatam eſſe differentiam eman- cipatorum& ſuorum. Nouell. 118. de here. ab inteſt. venien. Sublata eſt differentia illa quantum ad ſuc- ceſsionem ab inteſtato, vt non minus ſuccedant emãcipati filij ab inteſtato, quàm ſui, vt vtrique pa- riter admittantur ad hæreditatem ab inteſtato: non tamen quòd omnino exæquati ſint filij ſui& eman- cipati, vt ius ſuorum hęredum, quod attributum eſt ſuis hæredibus iure antiquo, id conceſſum ſit con- ſtitutione Iuſtiniani emancipatis. Igitur ſi filius ſuus heres poſt repudiationem immiſcuerit ſe hęredita- ti paternæ, re adhuc integra efficitur hæres, neque abſtentio prior efficit quominus acquiratur hære- ditas. An autem poſtea ſe immiſcuerit, an non, quęſtio facti eſt, quæ pendet ex coniecturis, vt di- Ximus ſupra, diſputantes de- acquirenda hæredi- tate,& vnum exemplum eſt in I. z. ſi paterna. C. de repud. hæreditate. filius abſtinuit ſe paterna hære-
ditate: expreſsit& verbis declarauit ſe nolle hæ-
redem eſſe patris: nihilominus manſit in hæredi- tate paterna: conuenitur à creditoribus hæredita- riis. Is dicit ſe repudiaſſe hæreditatem. Obiicitur ei, quod geſsit pro hærede: quia in hæ- reditate manſit. ait ſe manſiſſe vt cuſtodem bono- rum, non vt hæredem. quęritur quid iuris ſit? Ex l. 20. pro hęrede.§. Papinianus. ff. co. id iudicari po- teſt, vbi pro hærede id geri dicitur quod citra ius& nomen hęredis fieri non poteſt. Si vt colonus& cu- ſtos manſerit in domo patris, non continuò dicen- dum eſt eum pro hęrede geſsiſſe. Poteſt ergo filius, qui ſe abſtinuit hæreditate paterna, eidem heredi- tati ſe immiſcere re adhuc integra, id eſt ſi bona he- reditaria nondum venm erint. Nihil aliud expreſſum eſt iure antiquo: ſed conſtitutione noua Iuſtiniani tempus definitum eſt intra quod hæres ſuus poſt abſientionem poteſt ad paternam hereditatem ve- nire. l.vlt. C. de repud. hæredit. iure veteri ei per- miſſum erat indiſtinctè rebus in eodem ſtatu ma- nentibus adire. Hæc conſtitutio derogat iuri anti- quo. Facta eſt poſt cõſulatum Lampadij& Oreſtis, vt inſcriptio indicat. Poſteriores autem leges dero- gant prioribus. b
EE 4
————xxxxxxxꝛ½———
— ——
—
———— ))ſ 2 3 3 “

620
Hic reperitur antinomia apud Accurſium in glo. Opponitur vt contraria l. 24. quod ſi minor.§. Scæ. uola. ff(de minor. In hoc 6. Scæuola. dicitur, rebus iã diſtractis minorem non reſtitui in integrum, ſi for- tè inuenili ætate ductus abſtinuerit hæreditate,& velit in integrum reſtitui propter ætatem ſuam, nõ reſtituetur, inquit, niſi res ſit integra. Et tamen hic dicitur etiam ſi res deſierint eſſe integre: etiamſi res diſtractæ fint, minorem poſſe reſtitui. Sub tit. de iu- re deliberandi dixi dupliciter poſſe reſponderi. Pri- mum, quia in l. quod ſi minor.§. Scæuola. refertur tantùm opinio SCæuolæ. Narratio tantùm eſt, nulla eſt deciſio auctoris. Deinde ius nouum eſt, quo ius antiquum corrigitur, vt ego dixi. Hæc noua conſti- tutio derogat iuri veteri. Nec dubiũ eſt ex ſubſcri- ptione, quin ea cõſtitutio ſit ex nouis deciſiombus. Sequens quæſtio eſt, quid dicendum ſit ſi hæres
pro parte hæreditatem repudiauerit, veluti ſi dixe- rim, Ego nolo hæres eſſe pro dimidia parte, quam vim habeat hæc repudiatio? Ex his quæ iam à no- bis diſputata ſunt ſupra, ſatis manifeſtum eſt huiuſ- modi repudiationem non v alere: niſi in certis caſi- bus exceptis in l. ſi tu ex parte. 75. ff. hoc tit.& aliis quibuſdam locis ſimilibus: ſed aliaàs, præterquam in exceptis caſibus, repudiatio nullius mom enti eſt. Et hoc intereſt inter aditionem& repudiationẽ, quòd ſi quis adeat pro parte, is intelligitur hæres eſſe ex aſſe. aditio enim tanquam fauorabilior, trahit ad ſe repudiationem. Sed de repudiatione non idem di- cimus. Si quis enim repudiauerit pro parte, nullius momenti eſt quod agitur: atque ideo tanquam ni- hil egerit, nõ prohibetur poſtea hæreditatem adire ſi velit. Et hoc indubitatum eſt cùm loquimur de vna atque eadem hereditate. Cùm loquimur etiam de hæreditate, quæ omnino diuerſa eſt, non eſt ma- gna dubitatio. Sed quæſtio difficilior eſt de hæredi- tate paterna& pupillari. Si quis repudiauerit here- ditatem paternam, an pupillarem hereditatem poſ- ſit adire: an verò ab ea excluſus ſit? Delata eſt du- plex hæreditas, hereditas paterna,& hereditas pu-
illaris. Pater inſtituit duos hæredes in teſtamento ſuo. Inſtituit Titium qui erat extraneus:inſtituit fi- lium ſuũ impuberem. ſubſtituit cohæredem filio ſuo pupillariter. Titius adiit hæreditatem paternã ex teſtamento paterno: deinde filius deceſsit impu- bes: is hæreditatem pupillarem non vult adire, vel contrà pupillarem vult amplecti, paternam vult re- pudiare. quæritur, an id liceat?ln hac quæſtione in primis occurrit Lquidam elogio. C. de iure deliber. eſt vna ex nouis conſtitutionibus Iuſtiniani. In hac I.quidã elogio. duæ queſtiones deciduntur. De prio- ri queſtione ſatis dictũ eſt ſuprà, videlicet cùm te- ſtator inſtituit hæredem ex variis partibus,& quæ- ritur an hæres poſsit vnam partem repudiare, alterã adire. Altera quæſtio eſt de hęreditate paterna& pupillari. Species eſt huiuſmodi, Teſtator duos hę- redes inſtituit ex æquis partibus Titium& filium fuũ impuberem: filio ſuo ſubſtituit extraneum Ti- tium, vterque adiit hereditatem& fllius impubes & Titius extraneus. deinde filius deceſsit impubes. Ex ſubſtitutione hereditas defertur cohæredi ſuo, qui ſubſtitutus ei fuit pupillariter: is non vult adire
hereditatem pupillarem. quæritur an hereditas pu- pillaris ei inuito accreſcat,& heres eſſe cogatur fi-
Franc. Duareni luriſconſ.
lius impubes: Videtur ſeparationem admittenda
eſſe harum hereditatum. Nam, vt diximus in diſ 1 tatione de iure accreſcendi, quamuis vna pars 2 reditatis eiuſdem alteri parti accreſcat: tamen cin duæ hereditates ſunt diuerſæ, vna hereditas alteri non accreſcit. l.16. ſi ſub conditione. ff. quib. mod- vſusfru.amit. At hic due ſunt hereditates, vna li altera patris. l.z. ff.de hered inſti. Iuſtinianus tan conſtituit hic, eum non poſſe ab hereditate pupilla. ri abſtinere, qui hereditatem paternam adiit. Sed di
Xerit aliquis, cùm hereditates diuerſe, ſint, hereditag
pupillaris& patris, quenam eſt ratio? Hec videtur eſſe ratio: quia adeundo pupillus: qui adiit hætedi-
tatem paternam, confundit bona patris cum ſiisln P hac ſpecie proponitur impuberem ſe immiſculſe 6
hereditati patris: hac immixtione confuſa funtho. w na patris cum bonis filij: effectum eſt vnum arque idem patrimonium. Ideõque pupillaris hæredis quaſi portio quedam hic eſſe videtur paternę hat. ditatis. Ideoque accreſcit etiam inuito hæredi i ita. C. de caduc. rollen.& l. qui ex duabus. 5. fhoc titulo. Natura eſt iuris accreſcendi, vt inuito accre cat. Certum eſt eum, qui adiit hæreditatem pi parte: alteram quoque partem deficientem eram inuito accreſcere. Quæſtio eſt an accreſcarinne ac. creſcendi, an iure ſubſtiturionis? Ego comendo iu- re accreſcendi accreſcere, ex l. 59. qui patii.thoc tit. vbi apertè dicitur iure accreſcendi acquiti q. uis aliqui diſſentiant. Sed quid intereſt, dixerit aliquis, an iure accttſ cẽdi, an iure ſubſtitutionis ipſi acquiratura Hocht- nũ faciam in interpretatione huius legis. Animad- uertendum eſt in hac lege, qui patri. quedam ſin u. laria reperiri. Primùm eſt quod ius accreſcen cum haber poſt aditam patris hereditatem à fll Teſtator inſtituit filium ſuum hæredem cum tio:filius extitit hæres patri,&ſtque ei acquiſita hæreditatis adeundo& immiſcẽdo,& ea nihilo nus acquiritur iure accreſcendi poſt mortem pilli, cohæredi qui ſubſtitutus pupillariter fuit. de enim accipere debemus in hac ſpecie: ſicut inl quidam elogio. filium impuberem extitiſſe hære- dem patri. Id non adeo clarè expreſſum eſt in hac l. qui patri. ſicut in l. quidam elogio. ſed ſuus oſtendunt verba Iureconſultorum vnitam fuiſe& coniunctam pupillarem hæreditatem& patemnam hæreditatem, per immixtionem ſcilicet. nam plo parte ſe immiſcuit impubes inſtitutus pateimz he- reditati. Concurrit hic ius accreſcendi& ſub tutio pupillaris: defertur ci vtrumque ius, Sp ualet hic ius accreſcendi. Hoc igitur habet 1is: creſcendi ex natura pupillaris ſubſtitutionis cu coniungitur, quãuis aliàs per ſe ius accreſcendin habeat locum poſt queſitam hæreditatem.lpen terdũ. ffde vſutr. accreſcen. Sed natura hęc et ſtitutionis, vt poſt aditã hereditatem locũ Subſtituitur filio impuberi nõ ſolum ſi is bem exit: ſed etiam ſi hæres erit,& poſt aditam dan
tatem impubes deceſſerit. hic coniun6tio i
reperitur iuris accreſcendi& ſubſtitutiom Aliud ſingulare eſt quòd hereditas vna Txenn
accreſcit. Nos vulgò dicimus eiuſdem hærecdiee
partem alteri accreſcere, non autem vnam hærcdt
.„. teli tatem alteri accreſcere. Sed hic vna herediraã ſ .——. 3 acc 4

edirumnt redem u eiacgut Kean laritt hectel m crit enrin elogort n Van- nemp ſclichn vu- elceoui
W ur lul hi blKrud-
9 acclet
Cdiale0
1 naterna hæredi
In Tit. Oe acq. vel omit.hæred. 621
Ihabetur quaſi vna atque eadem here-
ed ha 4 l. 11
rconfuſionem:quia filius immiſcuit ſe
ditas propte mnæ. Hac immixtione confuſa ſunt E.
pilli tio ad ſe trahit e
herede M ſubl ſegit.hxre Waccteſcẽd
. cete..—
mlus ackte. ſumit ex natura iuris accreſcẽ- ., AMlumit ex 112
ſobſtitutio aliquid 8
A His, quæ dicimus obiiciuntur quædam leges vt arlæ, de quibus intra dicemus. eſt diſputatio de ſeparatione paternæ& 5 4 hæreditatis, quæſitum fuit an repudiata Pnu tate, poſsit hæreditas pupillaris ad- aut contra. Diximus eum, qui adit paternam multatem cum inſtitutus eſt à patre impuberis mma parte, non poſſe eum ſubſtitutionem wilatem repudiare hæreditatem, quæ ſibi defer- uner ſubſtitutione pupillari. quidam elogio. C. une deliber.& l.qui patri.ffhloctit. Sòed huic ſen- ene magnopere videtur aduerſari J 40. queſi- uum cum lequen..fil u8. 41. fl eo. tit. vbi is, qui repu- lanut paternam hæreditatem, n ihilominus pupil luem heteditatem amplectitut. Sic admittitur ſe- atio vtriuſque hereditatis& paternę& pupilla- 1s. Queſitum eſt, inquit VIp. an licet quis paternæ hæ- mtatu nibil attingat,&c. Species eſt, Quidam in- ruit duos filios ſuos ex æquis partibus, cùm alius
mpubes eſlet:& alterum impuberi ſubſtituit in ſe-
dtum caſum, Si impubes deceſſerit. Poſt mortem relatoris alter, qui pubes erat hereditatem pater- nam attingere noluit, eam omiſit, ac repudiauit. 1s poſtes mortuo aſtero impubere,& ſic delata hære- ürne impuberis ad eum ex ſubſtitutione pupilla-
toit eam hereditatem amplecti. quęritur an te-
neannrcreditoribus patris, quaſi non poſsit ample- dippillarem hereditatem, repudiata paterna? In lac ſpecie idebatur Iuliano Kraudaleter facere, cum tepudiat paternam hæreditatem& amplecti- ur pupillatem effectu enim vtriuſque bona conſe- Tuitur perinde eſt ac ſi quis vna manu aliquid düicnralera capiat,& hoc videtur in fraudem fa-
un acqze ideo exiſtimabat Iulianus eum nihil- Omnis teneti creditoribus hęreditariis. Itaque ſo- zumi dlugltum. Sea Marcellus,&c. Hic notas
Eigſtinlulanum votar ſententiam Iuliani in hac letſri, e. Kefert an hoc caſu ſubſtitu-
mtesinftitutus ex afſe. Si fuerit hęeres in- rurwexale& nnhi nn ehhilntem heredirarem amplectirquia nteni ilns lubſtitutio. Sed ſi non ſit ex aſſe
hrrtermit nnee greditatem impuberis amplecti. bemoüebaiü ers icſi
mnn— atte, Klu te Ur Opp
ugnare.l f 90 ellstegam
quam conſequi debere ex eius hereditate. At con- ſequitur aliquid ex eius bęreditate. Nam ſuccedit pupillo. Sed hęc ſententia non placuit Marcello. Si- mile eſt in legibus ſequentibus. In l. 41. Filius qui ſe
paterna,&c. hic quoque videtis admitti ſeparati o-
nem hereditatis paternę& pupillaris. Filius ſe ab- ſtinuit paterna hereditate, poteſt nihilominus obti- nere hereditatẽ ex ſubſtitutione ſibi delatam. quia ſubſtitutus fuit fratri ſuo nmpuberl. Simile eſt in J. ſeq. 4 2. Julianus.& coniun gi deber cum l queęſitum.
cùm eadem ſit vtriuſque inſcriptio. In ea l. Iulia-
nus, ibi, Iulianus,&c. Inclinat enim,&;c Admirabilis fuit hæc Iuliani ſententi a, que etiam à Marcello no- tata eſt. Credebat Iulianus ſubſtitutum filio impu- beri teneri creditoribus paternis, etiam ſi pupillus paterna hæreditate ſe abſtinuerit. Si proponeremus pupillam ſe immiſcuiſſe paterne hereditati, vera eſ ſet Iuliani ſententia. Non enim poſſent he heredita. tes ſeparari. Sed filius impubes proponitur abſti-
nuiſſe paterna hereditate: ſubſtiturum ei extitiſſe heredem ex ſubſtitutione pupillari,& nihilominus putabat Iulianus cogi cum reſpõdere creditoribus paternis. Hoc mouebat lIulianum, quòd tametſi in hoc caſu ſubſtitutus ex hęreditate paterna nihil cõ- ſequeretur: tamen ex iudicio& diſpoſitione patris hoc conſequi:& videtur vnum atque idẽ teſtamen- tum eſſe patris& pupilli. atque ita reſpondit Iure- conſultus Iabolenus in J. paterfam. ff. de priuileg. credit. Sentẽtia hec reprehenſa eſt à Marcello, quia impugnat vtilitatem pupilli. Intereſt enim pupilli ſubſtiturum ſibi, non teueri in hoc caſu reſpondere creditoribus hereditariis, vt facilius habeat hæredé ex teſtamento ſibi facto, qui alioqui aditurus non eſt metu onerum:& ſi frater ſit, qui alioqui ſucceſ ſurus erat ab inteſtato, poterit omittere hiereditatẽ ex teſtamento,& ſuccedere ab inteſtato metu one- rum. Nec edictum Prætoris, Si quis omiſſa cauſ. te- ſta. hic locum habet. id enim factum videtur non fraudandorum legatariorum gratia: ſed ne impli- cetur oneribus hæreditatis paternę. In his legibus videtis ſeparationem admitti hęreditatis paternæ & pupillaris, ita vtheres, qui repudiat paternam he- reditatem, nihilominus ſibi acquirat pupillarem. hereditatem ex ſubſtitutione pupillari. Sed hęc vi= dentur iis, quę ſuprà diximus ex l. quidam elogio. C. de iure delib.& l. qui patri. ff.hoc tit. aduerſari,& eſt difficilis antinomia: ſed duo caſus mihi viden- tur hic cõſiderandi eſſe. Primus caſus eſt, cùm quis adit hereditatem paternam,& vult repudiare here- ditatem pupillarem, vt in caſu l. quidam elogio.& l.qui patri.& hoc caſu cogitur quoque pupillarem amplecti. Idque expreſſum eſt in vtraque lege, præ- ſertim in l. quidam elogio. Coheres filij impuberis, eidẽ filio impuberi ſubititutus eſt pupillariter: hic cohiæres adit paternam hæreditatem pro parte ſua, deinde hereditas pupillaris ei delata eſt: ea heredi- tas pupillaris ei inuito accreſcit, quaſi Pafs eiuſdem hereditatis ſit propter confuſionem vt diximus
Secundus caſus eſt, cum quis vult hereditatem tantùm pupillarem, non etiam paternam adire: s abſtinet à parerna hereditate, ſed pupillarem he- reditatem amplecti vult.& hoc caſu dicendum eſt eum poſſe pupillarem habere ſine paterna, vt dici-
tut 1
————— m⁰˙³
——
—
oöoooöoöoöoöooͤboöooöoͤͤoͤͤͤͤͤ ——

—y—
———
6 22 Franc. Duareni luriſconſ.
tur in dicta l. quæſitum.& legib. ſequentib. Fauor& vtilitas pupilli hanc varietatem inducit. Non po- teſt adire hæreditatem paternam& repudiare pu- illarem: ſed tamen èẽ conuerſo poteſt amplecti pu- Ilarẽ hereditatem repudiando paternam. Hic vi. detis ſpecies eſſe diuerſas. ideo n5 eſt mirũ ſi ius di- erſum reperiatur. Notandum tamẽ eſt ſi pupillus, cui alius ſubſtitutus eſt, heres extiterit patri, nullam habẽdam eſſe diſtinctionẽ, cùm quæritur de ſepara- tione vtriuſq; hæreditatis. Si ponamus vt in ſpecie L.quidam elog 10. pupillum antequam deceſſerit ex- titiſſe hæredem patri, tunc dicendum eſt neutram ab altera ſeparari poſſe. iuncta enim hæreditas cœ- it eſſe..ð. qui liberis.. filio impuberi. In aliis libris eſt l1.9.& incipit, Sed ſi plures. f.de vulg.& pupilla- ri ſubſtitutione. hereditatem enim paternam acqui- ſiuit filius impubes, deinde deceſsit impubes. vnde cùm fuerint confuſa bona patris cum bonis pupil- li mon poteſt fieri ſeparatio vt quis adeat bona pa- tris, ſine bonis pupilli: aut contrà bona pupilli ‚fine bonis patris. iuncta enim hæreditas eſſe cœpit. Eo- dem pertinet quod dicitur in I paterfamilias. fl.de priuileg. cred. In ea I.paterfamil. de priuileg. credit. auæſtio tractatur, de qua labolenus ex facto cõſul- tus reſpondit. Quæſtio eſt, an pupillus qui deceſsit impubes, cuius hxreditas ex fübflitutione pupillari delata eſt ſubſtituto, teneatur creditoribus paternis: aut etiam is qui ei fubſtitutus eſt, ſi adita non fuerit hæreditas patris, an nihilominus teneatur? Conſul- tor de co dubitabat: quia intellexerat idem eſſe te- ſtamẽtum patris& filij, atque ideo putabat pro vna atque eadem hæreditate vtranque habendam. Re- ſpondit tamen Iabolenus neque pupillũ teneri cre- ditoribus hæreditariis, qui non adiit: neque ipſum ſubſtitutum. Tametſi enim varia ſit lectio eius le- gis, nam in quibuſdam libris negatio eſt, in aliis de- ſideratur negatio:tamen ſi inſpiciatur diligenter to- tus ille contextus, ſatis apparebit ex ſententia lIabo- leni non teneri ſubſtitutum creditoribus paternis, niſi quo caſu filius impubes ante mortem immiſ- cuerit ſe hæreditati paternæ. In reſponſo illo labo- leni eſt negatio in Pandect. Florent. Seruandum non
o,&c Totus ille locus mihi Valde eſt ſuſpectus:ſed ſi quis diligenter expendat verba quæ ſequuntur, non dubitabit quin ita ſentiat Iabolenus, neque pu-
pillum ipſum qui ſe non immiſcuit paternæ hære- ditati: neque ei fubititutum teneri creditoribus pa- ternis. Ex his intelligi poreſt ſenſus 1.10. ſi filius, qui patri. fꝑde vulg.& pupil. ſubſtit. cùm ait lureconſul- tus ſeparationem hæreditatis paternæ& pupillaris
rmitrendam eſſe, ſi quis nolit hæres eſſe patri:ſed
tautuùm filio impuberi. Si filius, qui patri,&c. Si filius hæres extitit, ipſo iure ſine immixtione, non ami-
ſit beneficium abſtinendi, Recuſet. quod poteſt ante immixtionem præſertim. Hec verba ſignificant& in eo qui frater non eſſet, nec ab inteſtato ſucceſſu- rus eſſet, idem dicendum eſſe. Hic videtis eum qui recuſat hæreditatem paternam, non prohiberi am-
plecti& adire hæreditatem pup tam ex ſubſtiturione pupillari. Subſtitutio igitur pu
pillaris adiri poteſt ſine paterna hæreditate:& qui recuſat paternam hæreditatem, non ideo excludi- tur à pupillari hæreditate. Hoc eſt intelligendum
cum exceptione, modò aliquis hæres exiſtat, cuius
illarem fibi dela-
aditione confirmatur pupillaris ſubſtitutio.
Nam non adita hæreditate ex teſtamento pate no, euaneſcit pupillaris ſubſtitutio. d.l. ſed ſi lur 9.§. ſed ſi ex aſſe. ffide vulga. fubſtit. Sed mirum far te videbitur alicui, quòd in locis iam adduccis i quibus dicitur poſſe adiri hereditatem pupillarem ſine paterna, nulla mentio fiat hæreditatis paterne ſicut in d..fi filius, qui patri.ff. de vulga. labſitinf quæſitum.& legib. ſeq. ffl. hoc tit. Itaque vulgo dich tur ſuitatem ſufficere ad confirmationem ſubſtitu. tionis pupillaris. Et quod dicitur non valere ſubſii tutionem pupillarem, niſi teſtamentum fuerit con. firmatum aditione,& niſi ex teſtamento patemo adita fuerit hæreditas. l.z. ff⸗de vulga. ſubſtit. aiunt ſatis eſſe, ſi exiſtat ſuus hæres. vnde dicunt, exiſte. tia ſui heredis confirmari tabulas pupillares,&ſie dicunt accipiendum eſſe. Hec tamen ſententia m
hi nunquam probari potuit: nec vſquam repet et.
preſſum quod dicunt de vi ſuitatis in hac re. Vns tantùm caſus reperitur de fideicommiſſaria liber tate in l.cùm quaſi. 30.§.ſed& ſi ſuus. ff. de fideic. liber. Sed fauor libertatis exigit vt ſuitate conft. metur libertas per fideicommiſſum relicta petiude ac ſi adita eſſet. Et notandum eſt quod in dical quæſitum. dicitur, Si fuerit inſtitucus ſolus hæres
ſine cohęrede, quomodo repudiare poteſt pater.
nam hereditatem,& pupillarem amplecti Quare.
udiata hæreditate ex paterno teſtamento euanel- cit pupillaris ſubſtitutio. Et falſum eſt quod dicant Iureconſultum loqui de extranco. Nam loqpitut de filio. Nam qui iudicium parentis,&c. requintt te aditionem hæreditatis vt valeat ſubltitutio pupl- laris:& tamen loquitur de filio, qui fratri impubeni ſubſtitutus eſt.
Alij quidam ſimiles loci reperiuntur, velut in! i dictu
j.§. Vlt. H.vt in poſſeſ. legat. ſeruit. Tunc amte aulam: tam,&c. Legata relicta in teſtamento non debès 9 cum neceſſarij heredes abſtenti ſunt,& tanrum i manet illa ſuitas poſt abſtentionem. Hoc ius igitur ſuitatis non ſufficit ad confirmationem teſtame ti vt legata debeantur. Hoc quidam non neganteſed dicunt ſubſtitutionem pupillarem cõfirmari. quo probari non poteſt iudicio meo. Similis locus eſtina J. apud Iulianum. 11.§. idem Iulianus. ad Senacuſcone Trebellia. Idem Iulianus,&c. Oportet ſaltem vnum ex heredibus cogi adire hæreditatem, vt valeat. deicommiſſum. nec ſufficit illud ius heredi lui quod dicitur remanere poſt abſtentionem heredi- tatis. Huius ſententiæ auctores ac defenſoresco gumento adducti ſunt, quòd viderent in Lfllu, qui ſe paterna. 41. ff.hoc tit.& l ſi filius qui patſiia ſt de vulgar. nullam fieri mentionem aditionsit leue eſt hoc argumentum, iudicio meo, vt 5 ſub tit. de vulgari ſubſtit. Nam ideo omilm mentio aditionis, quia de vi pupillaris fubſt nis non erat quæſtio. Quæſtio crat, an quo let pupillaris ſubſtitutio, poſsit ex pupilla tutione hæreditas adiri, recuſata paterna ma te Vnde cùm talis queſtio proponitur, au E. tas patris poſsit recuſari,& hæreditas lahe 4 adiri? Præſupponendũ eſt, quo caſu Valet pas ſubſtitutio, de quo non erat quęſtio in co locor nihil neceſſe erat de vi ſubſtiturionis pupil 2S
cerc.& hoc diuinare eſt: quia Vt vulgo dicum

ationem fieri, cùm tãtùm
aditionis merilO. 11, a hilopus lutal aſu pupillaris ſubſtitutio valet, an 44₰........ 3 urretcd n aditi fubſtitutio hapillaris Sie intel da kolbſ ſtas wi patri.& legem filius, qui ſe paterna. kgo Lfilius d. us leges huius titult.
de&IIulianus.& alia IN II T. 11I.
„VEMADMODVM TESTA eaNra APERIANTVR, IN-
ſiciantunC deſcribantur. GCA P. 7. b
OC eſt ipſius tituli argumentum. Ouia multis variisque ex cauſis ac- Ccidn vr noſtra interſit poteſtatem nobis fieri inſpiciendi& legendi te- ſamenti, vel tabulas, quæ ad teſta- m pertinẽt. ideo propoſitum eſt à Præ- oc edictum de teſtamẽtis aperiendis. Ex hoc
5n dicto competit ius petendi inſpectionẽ teſta nailus petendi inſpectionẽ teſtamenti cõceditur cedicto prætoris. itaque videtis hic nullã actio- dali.Drætor ait ſe coacturũ& compulſurũ eum apud quem eſt teſtamentũ, vel tabule ad cauſam te- lumenti pertinéres exlibere: vt poſsint eas inſpice- egui petunt exhiberi:& eſt cognitio prætoria. Et imlle eſt hoc edictum edicto de arbitris,& aliis ubuldam ſimilibus edictis. Si quis arbitrium rece- ntait Prætor, eum ſententiam dicere cogam. huiuſ- modi eſt etiam edictum de minoribus 25. annor. Luudci minone 2r annu geſtum eſſe dicetur, ait Præ- or, vti quaque res erit animaduertam. Hic nullam aaionem dat Prætor: ſed totum hoc reſeruat co-
In T it. Quemadmo. teſta.aper.
t, K&u uneynde altio nõ datur, quia Prętor ipſe cognoſ- aHoch cdtemtaotdinem, rectè dicetur extraordinaria per- meme Keeuuio H perſequitur extra ordiné, ſine ſolẽni or- n e dmeiudiciorũſicut perſecutio extraordinaria dici- ciim ur qua peruntur ſideicõmiſſa. l. pecunię verbũ. 1⁷8. imibbo Fachlonis.fe de verb. ſigni. Hæc extraordinaria per- aden bkeautioinptimis queritur cui,& aduerſus quem cõ- nalts feuahic ettpumus locus noſtræ diſputationis. tem,ſ is 5 Cui cumyetat hec perſecutio extraordinaria.
lodel„ er 6 CA E. II. jderel DeHagvſitu ex I.1. ff.hoc tit. vbi dicitur iinß omnibus competere, quicunque deſiderant hem al teltamentadulas inſpicere, vel etiam deſcribere. lo meo 4 Plam in 3 9. olent. fl. de tabul. exhib. ait, ſolere do add rechulas ſibi exhiberi, qui quid teſtamẽto ilus comninn adeutxcuiu ſmodi ſunt legatarij, fidei- a,, ung 3 kbeni e Kßl ad teſtamentum pertinẽtes ſibi ex- alilae ven in hac l.i. f.hoc tit. oſtendit Iure- puew a 85 oetiam quoſcunque petere poſſe, etiã oituf,— te eißadſcriprum fit teſtaméto. Omniba⸗ eredlo ar 5,9„Omnidus teſtamenti tabulas exhi- 1 ni au 4 orte dubitant aliqui an teſtamento ali- liono acqur da dehrune ſit, quibus nihil adſcriptũ eſt: oußf, tlannn lelcherant inſpicere,& legete tabulas dru„Jelad cauſam teſtamenti pertinentes.
guioni ſux. Iddebque dicitur in l. quod ſi minore. 14slt. f.de mino. nullam actionem ex eo edicto
ducgeiſciſed totum Prętorem ſuę cognitioni reſer-
623
Sed exigitur iuſiurandum calumniæ cauſa. nõ ideo tamen repellirur quiſquam, quod contendat hæres eum calumniæ cauſa petere, ſi forte cauſetur hetes manifeſtum eſſe, ei nihil adſcriptum eſſe, tantùm exigitur iuſiurandum calumnie cauſa ad tolléẽdam ſuſpicionem calumniæ, vt dicitur in I. 3. C. eo. Hanc inſpectionem fiſcus etiam petere ſolebat propter vectigal viceſimæ, vt oſtendit Paulus lib. 4. Septen. tit. de viceſ. Vectigal erat inſtiturum ab Augutfto. vindicabatur viceſima pars hæreditatis, quæ alicui delata erat. Hinc poteſt cognoſci cur teſtamentum dicatur eſſe inſtrumentum publicum. l. in princ. ⁊. ffl.hoc tit. ibi. quin potius,&c. Diſputatum eſt apud Acurſium& alios, cur teſtamentum dicatur eſſe in- ſtrumentum publicum. non poteſt dici publicum quomodo inſtrumenta noſtri temporis publica di- cantur. Publica inſtrumenta fiunt à publicis perſo- nis. Sed ego puto publicum dici teſtamentum: quia cuique poſtulanti permitritur inſpectari. Cùm vi- derent Iurecõſ.omnibus permiſſam eſſe hoc edicto teſtamenti inſpectionem, dixerunt publicum eſſe. Non tantùm hæredis eſſ, non tantùm eſt legatario- rum& fideicommiſſariorũ inſpectio: ſed aliorum omnium quodammodo. Sic dicitur publicum iu- dicium Inſtit. tit. de public. iudi. Intelligitis ergo cui hæc extraordinaria perſecutio competat. Addendũ eſt contra quencũque competere, apud quem tabu- le teſtamenti eſſe dicuntur. Is qui contendit ſua in- tereſſe tabulas teſtamenti ſibi exhiberi,& ſe non ca- lumnie cauſa petere, agit aduerſus eum, apud quem tabulæ eſſe dicuntur. hoc colligitur ex d. l. z. fl. hoc tit. Agitur autem aduerſus eum apud quem tabulæ teſtamenti eſſe dicuntur non tantùm aduerſus hæ- redem: ſed aduerſus quemcunque alium. d. l.z. in fi. omnimodo ad hoc& c. Videtis ergo eum qui expe- ritur hoc iudicio, hac extraordinaria perſecutione, hæc complecti debere ſuo libello, poſtulatione ſua vnum, quod ipſius interſit tabulas teſtamenti ſibi exhiberi, ne videatur calumniæ cauſa petere, quod- que tabulæ apud eum ſunt contra quem experitur. Deinde alterum eſt, concluſio ſcilicet, quòd petat hoc iudicio, nempe vt teſtamentum inſpiciendum exhibeatur. Teſtamẽtum hic accipimus etiam im- perfectum in ca. 1. z.§.i. ff. hoc tit. Teſtamentum
hic abuſiue accipimus: vt etiam ſi teſtamẽtum non
ſit, quia imperfectum, nihilominus is cogatur apud quem eſt exhibere. Imo teſtamentum dicitur& id, quod ad cauſam teſtamẽti pertinet. d. l.z.§.i. ibi. A4 cauſam. Et credibile eſt ita cõceptum fuiſſe hoc edi- ctum à Prætore, vt non teſtamenti mentionem fa- ceret Pretor: ſed tabularum, quæ ad cauſam teſta- menti pertinent. Sic enim eſt conceptum edictum de tabulis exhibendis. quod huic eſt affine. I.1. de ta-
bulis exhib. Ad cauſam teſtamenti ſui&c. ſic enim eſt
legendum, vt in Flor. Pande Haloander enim malè legit, ad cauſam ſtatus ſui&c. Ita concepit edictuum ſuum Pretor, ne videretur de teſtamento tantum loqui, ſed etiam de codicillis, eriam de tabulis pu- pillaribus. Nam hoc edictum pertinet etiam ad co-
dicillos& pupillares tabulas. I. pen. ff.hoc tit. Tabu-
læ autem pupillares pertinent ad cauſam teſtamẽti
principalis. Ego dixi ſub tit. de vulgari ſubſſit, ali-
uando accidere vt ſeorſum& ſeparatim ſignẽétur tabulæ pupillares. hoc poteſt enim ita fieri I. ſi quis cum.

eum. 16.§..& l. 20. patris& filij. ff. de vulg. ſubſtit. Poteſt etiam ita pater ſibi& filio teſtamentum fa- cere, vr ſufficiat vna atque eadem ſolennitas vtri- auc teſtamento. Si feorſum ſint ſignate tabulę pu- pillares, poteſt dubitari, an pertineant ad hoc edi- Ktum. Sed cerrum eſt quæcunque ad cauſam teſta- menti pertinent, ad edictum hoc pertinere,& ęx- traordinariam hanc perſecutionem eo nomine cõ- petere. Inſpectionem hic accipere debemus lectio- nem, vt dicitur in ea. l. 2.§. ſi dubitetur in fi. Inſpectio teſtamenli&c hoc pertinet ad interpretationẽ verh. edicti prætorij. Pretor ait edicto ſuo, Si quls ederet tabulas teſtamenti inſpicere, ſe poteſtatem facturum vt inſpiciat, Quid eſt inſpicere? Quid ſi mihi hæres ex- hipeat ita inſpiciendas tabulas, vt non poſsim eas legere, an erit ſatisfactum meæ petitioni? Non ſuf ficit ita exhibere, ait Iureconſultus, vt non legantur: ſed oportet ita exhibere vt legendi facultas lit,
De fine huius extraordinariæ perſecutions.
C4». IIA.
Inis huius extraordinariæ perſecutionis de qua L'nunc agimus, eſt vt veritas exquiratur. Nam, vt Gaius ait in l.1. ibi, Weque enim,&c. vtile eſt admo- dum teſtamentum poſt mortem teſtatoris aperiri & recitari. Vtilitas igitur& vſus ex co apparet, quòd ſi trãſactio aliqua facta ſit de his cõtrouerſiis, quæ ex teſtamento proficiſcuntur, non aliter valet tranſactio, quàm ſi facta ſit inſpectis cognitiſque verbis teſtamenti. Atque ideo ſumptum eſt ex hac 1.1. quod legitur ff. de tranſact. in 1. 16. de his contro- uerſiis. Inſcriprio vtriuſque capitis oſtendit ex eodẽ loco ſumpta eſſe hæc omnia lib. 17⁷. Caij ad edictũ prouinciale. Sed cur, dixerit aliquis, non aliter valet tranſactio quàm inſpectis cognitiſque verbis teſta- mẽti: Reſpondendũ eſt id exigere fauorẽ teſtamen- torum vt facilem exitum habæant,& nihil contra- rium volũtati teſtatoris fiat. Et huic ſimile eſt quod dicitur in l.vlt. C. de rebus cred. vbi reuocatur iuſiu- randum præſtitum de co, quod ad teſtamentum pertinet, de legato& fideicommiſſo ſi non inſpectis verbis teſtamenti iuſiurãdum delatum ſit: ſicut hic dicitur de tranſactione. Eſt hic locus communis de trãſactione amimaduerſione di gnus, qui pertinet ad tit. de tranſact. Alius eſt finis propter quem petitur apertura teſtamenti: vt videlicet teſtamentum pu- blicetur, atque inſinuetur. l.z. C. eo. l. publicatis. C. de teſta. Teltamenti tabulas Iurecõfulti vocãt mo- do publicationem, modo inſinuationem. Publicatũ teſtamentũ dicitur in d.l.publicatis. hic dicitur inſi- nuatum. Quid ſit publicare teſtamentũ docet lure- confultus Paulus lib. 4. Senten. tit, de viceſi. Poſtquã apertum eſt& publicatũ teſtamẽtum ſigillo publi- co obſignatur, deinde in publico archiuò reponitur, vt ſi aliquãdo exemplũ perierit ad archiuum recur- ratur. Punc igitur propriè ac verè publicũ dicitur, cùm inſinuatur& publico ſigillo obſignatur,& in archiuo publico reponitur. Huius obſignatipnis ma un eſt vtilitas& effectus, quem docet Paulus in éo ſoco: quia ſi fortè amiſſum fuerit teſtamentum, in- ſtrumentum poterit peti ex archiuo publico: ſicut hodie petuntur inſtrumenta à tabellionibus. Itaquc hæc publicatio hodie non eſt magnopere neceſſa-
ria. Quod dicitur in d. l.z. ff. hoc tit. maximè con-
fentancum elt verhis Pauli,& d. l.publicatis. Ape-
41.
Franc. Duareni Iuriſconſ.
riantur,& ab his rurſus obſignentur. Hec autem blicatio ſiue inſinuatio iubetur fieri apud magiſt 4 tum cenſus, non apud defenſores eccleſiarum 4 teſtamenta. in l. confultiſsima. C. de teſta. in tita. C. de epiſco.& cleric. De ofhicio Prætorls in hoc iudicio. C A P. I1I. Ic quæritur de officio Pretoris: quia pretom
in 1. 4
lrepe.
Jeſt hęc cognitio, vt ante diximus. Prętoriua.
cem non dat:ſed hoc totũ reſeruat cognitioni ſua
Hec coercitio prętoria eſt,& ideo quæritur de of
cio Preroris. In interpretatione aliorum titulorum in quibus actiones dantur, quæritur quodnam
officiũ iudicis in vnaquaque actione. Sed quia ie non datur actio, quæritur de pretoris officio. Drr. toris igitur officium eſt cogere eum, apud auetn tabule, vel teſtamentum, vol aliquid ad cauſam ie. ſtamenti pertinens, ad id exhibendum, ſi non negt
apud ſe eſſe, in d. l.z.§. vlt. ff.hoc tit. Si qudͦ unn n
get,&c. hęc verba valde obſcura viſa ſunt iis, ai
non intelligebant morem iudiciorum dandorum apud veteres vſitatum. ideo non potuerum herſi cere diſcrimen vtriuſque edicti de tabulis exihe, & ge exhibendo teſtamento, quod hic traditlur⸗ conſultus. Ego aliquid de hac ræ ſcripſi lib. D.. ſpu. Si dicantur tabule teſtamẽti apud aliquem et⸗ ſe, nec inficiatur is in iure apud Pretoremnililqu allegat cur exhibere non debeat: eas exhibere com. pellitur à Prætore hac coercitione extraordinata & tunc Pretor officio ſuo fungitur compellendo Si verò neget apud ſe tabulas eſſe, aut aliquidal huiuſmodi alleget, quod cauſę cognitionem d deret, tunc Prætor ipſe non cçognoſcit: ſed dat iu cem cogniturum de ea re. Dat interdictum Præt de. tabul. exhibendis. Cuùm dat interdictum Pre ipſe non cognoſcit: ſed remittit ad iudicem pe neum, vt Theophilus ait in Inſtit. tit. de interdi Ex hoc igitur loco notanda eſt perſpicua diffetẽti huius edicti quod interpretamur,& edicti de tabul exhib. quo edicto interdictum proponitur. hic de interdicto non loquimur: ſed de coercitione preto. ria, ac ne de actione quidem, vt ego ſupra adma- nui. Hic non dat Prætor iudicem: ſed ipſe cognol cit, ipſe coercet. Hæc coercitio ergo potius ettim. perij quàm iuriſdictionis.& exemplum eſt mintt imperij. In hac autem coercitione cauſæ cogatti aliqua hic neceſſaria eſt. De quibuſdam enim co-
gnoſcendum eſt antequam cogatur is, penes quem
tabulę teſtamenti eſſe dicuntur, cas exhibere, vell ti d. l. z.§.ſi dubitetur. ff. hoc tit. Dicitur is, qul te mentum fecit mortuus eſſe, petitur ab hęredes teſtamentum:is penes quem funt tabulę teltame ti, nihil cauſe dicit cur eas non exhibeat: tamen, ſe neſcire an teſtator adhuc viuat, an verd deccl rit: niſi liqucat cum deceſsiſſe. Prętoris officid conuenit cogere eum ad exhibendum teſtam vt aperiatur: vt hic dicitur. Et ſigilla, ſic eſt legel vt in Florent. non ſsullet. hoc igitur edictump 3 net tantùm ad aperturam& publicationente 4 mẽti eius hominis, qui iam deceſsit: non autem„ minis viui. Nec temere debet Pretor iubele tee mentum aperiri hominis, qui a
......— 8.—— 0 nlum diſsidij& contencionis inter Cæſarẽ& Antonl . 4* 88
liuc ſuperſtes —. 2„. 8.«*— al hoc durũ eſſet. Dion in Auguſto ſcribit hãc caulan
uil 6

am P... hoſoa an petitur, antequam aperirt iubeat, 7 um
— res teſtamenti conuenirc,& ſigilla ſua
cogt ſigaa e, dicitur in l. 4. Cùm ab initio.& le- rcognoſcert,ni. f Publica vtilitas ſuadet, quę ver 1 hleguen rnarone teſtamentorum, vt Prætor enrn rcltione aduerſus teſtes& ſignatores vta- her oe ocat ergo omnes ſignatores, q uorum an- aſamenrumn eſt obſignatum, vt Lieltnns f 3 85 teſta. Interrogat cOS,all recognoſcant ligülla
( fateantur recognoſcere ſigilla ſua, nullam res im aperiendum eſt teſta-
1 ſua. ppbitationem habet, ſtat
4 äe entum. Quid ſi non agnoſcant: ſi aliqui ex teſti- zaput d dicant ſe non agn oſcere ſigillum ſuum, non vi⸗ lales deiſegillum ſuum eſſe: Quæſtio hæc eſt in I.1.§.vl.
teſtibus non agnoſcat ſigillum dn lohgetr quidem redduntur tabulæ teſtamenti: ſe mtem nihilominus aperiuntur. Nam poterit co- lipoſtea veritas,& dilui ſuſpicio. quia aperto aumento adhuc remanent ſigilla: ſic aperitur te- lumentum vt ſigilla non deleantur, vt ait Iurecon- ſulcus in 1.7. fed ſi quis ex ſignatoribus. In iſta l. ibi, Dehe vnoconſub&c Nõ eſt Prætor, vt ait Accurſius. uen elt officium Proconſulis in prouincia, quod
diqus x
In Tit. Quemad. teſta. aper.
Pretoris in vrbe. Hec ſcripſit Caius ad edictum b rauiaciale, ſicut Vlpianus ad edictum prætoris.
Lulti eſt ſi vnus ex ſignatoribus, ex teſtibus de- lletiban intercidat teſtamentum? Hoc non vide- ls expreſſum capitibus, quæ ſub hoc titu. le-
dgriäun auturkEt ſane difficilis eſt quæſtio,& vulgò dici- Ci tie urherite fidem teſtamenti. quia priuata eſt ſcri- erdiem puuka& adducunt conſtitutionem Pontificiam in
diudior
tirdeide inſtrum. cap. z.
pudliea perſona,& ſubſcriptionem habeat teſtiũ: i utes deceſſerint, vel vnus ex teſtibus, dicitur fi- desomnino uſtrumenti perire, nec vllius eſſe au- Goritatsidem eſtam videtur dicendum de teſta mento. Sed hæc ſententia mihi non admodũ pro- dan quamuis vulgò recepta ſit. videtur enim alie-
ediylig melea tntemni veterum! ureconſultorum alie- opoiut naquoque a ratione iuris. Nam aliàs parum inter- vplum t 6 uclamentum ſcriptum& nuncupatum. ecultc d reken an quis teftamentum faciat nuncupa- oſdanes dopis conuocatis ſeptem teſtibus: niſi Irib pes 0 enninn depoſitio, à quibus teſtamentum Seshde— nullus eſt locus in iure eruf nrerc d darleriptum reperiatur, quod dicunt urbs erß nan m teſtamenti vno cx teftibus, vno abaltt ügil Pun eetnoAium non poſſe cognoſci libes al Nann un ſigilla ſignatorũ recognoſci ab nin dus cſle nota orum poſſunt aliis homini- klol des per alioti Vetat gitur quommus fiat fi⸗ Gumte Kinora cſe Hu depoſitionem, qui dicunt laliet nolere nos de 1 ignatorum teſtamen ti? Nec nred ä eroi alcim ab initio. 4 ff.hoc tit. Vbi blicaud0 deet 3 läun eſſe ſignatores conueni- b zitnod guiut bcui 5 3 Lerdenofccro reror nõ lo- relol in da elle adh nc fins ce crunt. Sed obiicitur, muen- Jhuc fortèt eceſl teſtamenti publicationem, vt ſi crbii” lpub lie de umt eſtamentũ mancat ratũ in K8O de teſta. hoc verum n. eſt. Nã in ea
dinſtrumentum aliquod confectum ſit, non à
lege dicitur, ſi amiſſum ſit teſtamentũ poſſe peti ex archiuo, in quo repoſitũ eſt poſt recitationẽ.& idẽ ait Paulus in loco à me adducto. 6 it ſ amiſſum ſit, Scnon dicit, ſi vnus ex teſtibus deceſſerit. Nec ob- ſtat huic ſententiæ noſtræ conſtitutio pontifcia, nã non loquitur de teſtamẽto:ſed de ſcripturis priua- tis, que ſeri ſolent de quacunque re. Nec eſt credẽ- dum pontificiam conſtitutionẽ generalirer loquè- tem, quæ nihil expreſsit de teſtamento, ad teſtamẽ- tum ſolenne pertinere. Præroris igitur officium eſt ſignatores conuocare, qui fua ſigilla recognoſcant, vt hic dicitur. Sed notandum eſt aliquando hanc conuocationẽ ſignatorum, atque adeo aperturam teſtamẽti neceſſariam nõ eſſe. Interdum accidit vt neceſſaria non ſit, nec conuocatio ſignatorum, nec apertura& recitatio teſtamenti. Vnum exemplum eſt in l. ſi in duobus. 10.§.1.ff. hoc tit. nẽpe ſi ſua ſpõ- te tabule patefactę ſunt, vt plerunque accidit, vi ſi cx duobus exemplaribus vnum apertum ſit. vr ibi in prine. ſtatim inſpicietur& deſcribetur teſtamen- tum:alia ſolẽnitate opus non erit, nihil neceſſe erit conuocare ſignatores, vt exhibeatur& deſcribatur. Siin duobus,&c. Hoc ſic eſt intelli gendum, yt di- citur in I. vlti. ff. hic. Si authenticum fit id, quod aper tum eſt: ſi quis fecerit authenticum& exemplum, exemplo aperto non videtur apertum eſſe teſtamẽ- tum authenticum. dicitur vulgò Originale: vt ex- emplum dicitur Copia. Poteſt vnum teſtamẽtum variis exemplis deſcribi: ſi vnum ex his apertum ſit ſua natura, hoc ſufficit: nec requiritur omnium exemplarium apertura. Preterea, non aperitur illa pars teſtamenti, quam teſtator aperiri noluit, vt di- citur in l.z. C. eo. tit Fius quod ad cauſam,&&c. Defun- ctus voluit aliquid ſecretum eſſe, quod in ſuo teſta- mento deſcripſerat,& vetuit illud aperiri ante ali- quod tempus: voluntati teſtatori parendum eſt. Hoc accidit ſæpe in pupillaribus tabulis. Teſtator qui facit teſtamentum non tantùm ſibi, ſed etiam filio ſuo, id eſt, ſubſtituit ei,& impubes doceſſerit. verat interdum filio ſuo aperiri teſtamentumine fortè a- perto teſtamento, hæres inſtitutus in co inſidias ſtruat pupillo, aliquid moliatur in necem ipſius pu pilli, cuius ętas periculis magnopere expoſita eſt.. ſin autem. tit. de pupil. ſubſti. in Iuſtit. Sed& ſi teſta-
tor hoc non vetuerit nominatim: tamen non ape-
riuntur tabulæ pupillares, ſi ſeorſum ſignate ſint, quamuis teſtamentum teſtatoris apértum ſit:vt di citur in I. 8. pupillares. ibi, attamen ſi ſeorſum,&c. ff. hoc tit.Aliquando ſeorſum non ſignantur: ſed eiſ⸗ dem ſigillis, quibus& principales tabulę. Et hoc ca ſu non poteſt aperiri teſtamentum, quin etiam ape- riantur tabulæ pupillares. Sed cum ſcorſum ſi gna- te ſunt, tunc poteſt aperiri teſtamentum paternũ, etiam ſi non aperiatur pupillare teſtamentum. Se- quitur in hac lege, Niſi cauſa cognita,& c. Poteſt eſſe cauſa cognita aperiendi teſtamenti eluti, ſi mulier ſit in poſſeſsione ventris nomine, vt dicitur in l. ſi mulier. 9. fl. cod. titu. vt ſciatur quem curatorem eſ- ſe voluerit teſtator ſuo filio poſthumo. Præterca non inſpicitur, nec deſcribitur ea pars teſtamenti, quę ad ignominiam alicuius pertinet, vt dicituùr in 13. C. eo. tit. Si quis itaq; velit deſcribendi& inſpi- ciendi copiam ſibi fieri teſtamenti, non ei dabitur facultas deſcribende, aurt inſpiciendæ Li partis
2— —

02 teſtamenti, quæ ad ignominiam alicnius pertinet: cuiulmodi ea eſt, qua quis contuicuis affecit ordinẽ
6
udicum:non confulerem iudicibus permittere id teſtamentum aperiri, in quo fortè vocabat eos la- trones& fures. Deinde non deſcribitur dies& Cõ- ſul ceſtammenti.]J.z.§. diem autem. ff.eo. tit. Diẽ vo- cat lureconſ.nos datam. data non deſcribitur. Exci- piuntur igitur ea, quæ ſecreta voluit eſſe teſtator, ea etiam quæ ad ignominiam alicuius pertinẽt. Exci- pitur& ca data, ne quid falſi fat. Nam inſpectio e- ius datæ poteſt materiam falſi fabricandi inſtrue- re. Huic ſimile eſt quod dicitur de editione inſtru- mentorum in 1.1.§. editiones. ff.de edend. Vbi dici- tur fieri cditionem ſine die& conſule, ne quid ex- cogitur è die& confſule,& Prelai die fiat. ſic eſt le- gendum, vt in Floren. Pand.& non perlato. In obli- gationibus potior eſt cauſa eius, qui prior eſt die & rempore atque ideo ne in inſtrumentis fabrice- tur falfum, editio fit ſine die& conſule. Prælatum diem, nos vocamus àntidatam. Reperita die dicunt Iureconful.. 2. fide fide inſtru. Similis locus eſt in I. 28.·Hfſi à debitore. ff.ad leg. Cornel. de falſ. Falſi cri- men admittitur ſi prælato die pignoris obligatio à debitore mẽtiatur. Prior dies in obligationibus eſt
otior. in teſtamentis contrà poſterior. Ad hæc of- ficio Prærotis conuenit dare tempus ad exhiben-
dum ei, contra quem intenditur hæc perſecutio, ſi
fortè non poſsit in præſentia exhibere tabulas te-
ſtamenti. in d.l. 2.§. Vtrum autem incontinenti. ff.
hoc tit Idem dicitur in I.1.§.. ff. de tabul. exhiben. In ſumma, cùm quæritur de officio eius, qui cognoſcit in hac perſecutione, vbi de apertura teſtamenti a- gitur, dicendum eſt ſeruandam eſſe cõſuetudinem cuiuſque loci,& fori, in quo petitur inſinuatio& publicatio teſtamẽti, vt dicitur in l. z2. C. eo. Inſinua- rio fit ſecundũ leges& mores locorũ in quibus pe- titur inſinuatio& publicatio. nõ enim inſpicitur e- ius loci cõſuetudo in quo factũ eſt teſtamẽtũ:ſed e- jus loci in quo petitur publicatio. Ego dixi ſub tit. de teſta. cũ agitur de conficiendo teſtamẽto, confi- ciendũ eſſe teſtamentũ ſecundum conſuetudinem eius loci in quo quis teſtari vult. Nam cũ quæritur, an rectè publicatum ſit teſtamentum, ſpectanda eſt conſuetudo eius loci, in quo inſinuatũ eſſe dicitur. Eſtq́; locus cõmunis de conſuetudine:& vulgò di- citur in his quæ pertinent ad rationem procedẽdi & iudicij exercendi, ſpectandam eſſe loci conſuetu- dinè in quo iudicium exercetur. 13:de teſtam. In his autem, que pertinent non ad litẽ exercendam: ſed ad negocij potius deciſionem, non ſpectari conſue- tudinem eius loci, in quo agitur, ſed potius eius in quo contractum eſt.lſi fundus. 6õ ſ de euict. 1N TIT. I111 81 QVIS OMISSA CAVSA TE- STAMENTI AB INTESTATO, vpel alio modo poßideat hæreditatem. (6A T. 1. b
Ariis modis proſpectum eſt à iuris au- doribus conſeruationi teſtamentorum, exiſtimantibus publicè expedire vt teſta⸗- lmenra& vlcimæ voluntates defunctoru habeant: vt dicitur in l. 5. vel megare. ff.
Franc. Duareni luriſconl.
quemadm. teſta. aper. Itaque ſub hoc tit. proponitun
edictum, quod ad conſeruandam teſtatorum volu. tatem maximè pertinet:dq́ue contra ſtrictam iur ciuilis rationem, ſuadente æquitate& vtilitate Cau tum autem eſt hoc edicto Prætoris, vt ſi is, cui de. lara eſt hereditas ex teſtamento, cam adierit ah inteſtato: quia erat alioqui ſucceſfurus defundo inltitutus non fuiſſet:ſi, inquam, omiſerit hærcs tatem ex teſtamento,& eam adierit ab inteſtat idq́ue fraudandorum legatariorum cauſa, ne lega. ta ipſius relicta teſtamento, præſtare cogatur cö. ueniatur à legatariis, perinde ac ſi ex teſtamem hæreditas adita eſſet, quamuis aliàs iure ciuililega- tariis non teneatur. Nam cuùm ex teſtamento hæsc. ditas adita non eſt, irritum fit teſtamentum 1Ide iniuſto, rupto&c. l. 42.fi nemo ſubiit. de reg iur.&
Iure ciuili nemo inuttus cogitur hæreditaté aiic.
Lneque emere. C. de iure delib. Stricta iuris cull
ratione deſiciente, Prætor edictum propoſuis quq ſubuenire voluit legatariis vt ſecundum voluntas teſtatoris legata ipſis præſtentur, vt ipſis deturadio ex hoc edicto, quamuis adita non ſit hæreditas e teſtamento, perinde ac ſi adita eſſet. Hęc omnu tinentur verbis edicti Pretorij, cuius verba yiden tur referri in l.. ff. hoc tit. Ex quo ap parer hicadio. nem ex iuriſdictione prætoria eſſe: non iuts ciuilis. apparet ex his, quæ diximus non eſſe iuns cul. uoniam ratio iuris ciuilis non permittit„Nho caſu actio detur legatariis aduerſus hæredeml que dicitur vtilis actio. Plerunque actiones deſes dentes ex iuriſditione prætoria, dicuntur vtiles ſpectu iuris ciuilis, quia ex iure directo ſiue iute- uili non poſſunt competere, ſed vtilitatis cauſac tur cõtra ſtrictam iuris ciuilis rationem.& ſæ peritur mẽtio vtilis actionis ſub hoc tit.& lepel recõſulti dicunt vrilẽé actionem nomine legatie ri: ſicut in l.ſi quis pecuniam. 4.& l. ſi nõ ſolus hoc tit.& L... C. eo. Quamuis enim propoſitaſſt preſsim& nominatim à Prætore: tamè dicituri lis reſpectu iuris ciuilis: ſicut publiciana actio tur aliquãdo vtilis modo directa. Hoceſt vel umentũ totius huius diſputationis. Nuncpa fubtilius& accuratius diſſerendum eſt de hac idque per locos communes, nos autem hic ca tantuùm ſumma attingemus propter breuitatẽt poris, Non enim patitur breuitas temporis it gulas ſpecies, quæ hic propoſitæ ſunt excutian Primum caput erit de cauſa huius actionis.
F 5.. piano noſtro in I.i. in princ.ff.hoc titu. Qu &c.his verbis oſtẽédit VIpianus ex prætotis- qua ex cauſa agi poſsit hac actione. Ve hec ſunt interpretanda, vt cauſas intellig
ius actionis Ait igitur Pretor, Si quis omdl ſtamenii, hec verba ſic accipimus, Si quu hereditate ex teſtamento. Si quis repudalert reditatẽ cũ heres inſtitutus eſſet, vel abboee hereditate. Verbum, O miſſa, in Pretoris cꝗo fertur tam ad repudiationem, quæ eſt a u heredum, quàm ad abſtentionem, quę eſtuon Itaque interpretatur Vlpianus in diét. Lr eXflah
Eelezy reaxo N.

em ex teſtamento, ſuus ab-
. 7 æreditatem e ame rhudanio 4— enim ſui iure ciuili neceſſarij ſint nedo duam bſtipendo ex beneficio ſibi indul-
hæredes,ſa in hoc edictum. Hic quæ-
. füciunt. AmeI3 e— in edictũ incidere. Sic ait Vl- etdlce
w in 1.§.. Pretermittere autem cauſan, Gec.N bnu fert, quamuis hoc edicto prætoris ex- llann d nt⸗n quis non adeat hæreditatem, an rſlum doear ſeruo, vel filio ſuo, vt adeat, cùm ein b 4& ſine eius iuſſu non poſsit adiri hę- V on. eſtamento. Similis locus eſt in cadem. un 5 nu ſub cõditione.de eo qui inſtitutus eſt 1 8 8 one,& conditioni non paruit. ad hunc ſde⸗ caſum producuntur verba edicti. Contra 8 diei quidem non facitſed contra mentem ui& eſt eadem ratio. Quantum ad hoc edi- Daanne conditio quæ pẽdet ex mera cius po- rhut pro pura haberi debet, quantum ad hoc e- laum attinet non quòd inſtitutus ſub conditione abirara videatur pure inſtitutus: ſed quoniam a- ſistclle fraus fieret edicto. Ait igitur Prætor, 5i ugomiſſa cauſſa teſtamenti poſsideat ab inteſta- vOportet igitur eum, qui omiſit hæreditatem ex ſamento, poſsidere ab inteſtato: adeo vt ſi non pobideat ab inteſtato, non ſit locus huic edicto. l. ſi auis omiſſa. 17. fE hoc titu. Deinde ait Prætor, Dolo nat enim detur hæc actio, non ſufficit omiſſam
lecv clb beteditarem ex teſtamento: non ſufficit cam nilube palidere ab inteſtato, ſed oportet dolo malo id fa- onen N dumeſſe,yt fraudarentur le gatarij legatis ſibi reli- hoctn dis wſtamento. hoc expreſſum fuit edicto Pretoris, domint. Ndoer luteconſultus in 1.3. ff.hoc titu.& interpre- LSrb umuicem dicendum eſſe,& ſi quis deſierit dolo ngevyi mid obidere l.5. lanè interueniẽte. verſ.& ſi nõ eramit 1 arexemplũ eſt in l.1.§.vlti. Si quis omiſerit dliciam 1 editatem ex teſtamento, vt ad legitimum here-
dem aut lublitutum perueniret, huic actioni locus
In Tit. Si quis omiſſ. cau. teſta.
ne, ſperans vt ita perueniret ad ſe hæreditas ex ſubſtitutione ſerui,& legara non præſtarentur quia nulla legata erant relicta à ſeruo. Ait Iureconſultus locum eſſe edicto Prætoris in hoc caſu. Similis lo- cus eſt in d. l. Iulianus. Aliud exemplum eſt etiam huius extentionis in I. 4.§. pe. vbi dicitur etiam ad- uerſus legatarios hanc actionem competere, ſi do- lo legatarij aliquid factum ſit: ſed de eo poſtea di- cemus. Hæc ſunt cauſæ ex quibus actio edicto pro- poſita daturnunc vidẽdum eſt quid veniat in hoc iudicium& actionem. Quid veniat in hanc aclionem. ( Ognoſcitur etiam ex edicto Prætoris, cuius verba VIpianus refert in I..in princ. ff. hoc tit. Petitur ergo hac actione quicquid ex defundti iu- dicio deberi potuiſſet, ſi adira hereditas fuiſlet ex teſtamento. Ideoque petuntur fideicommiſſa, petũ- tur libertates adita hęreditate ex teſtamento. Hæc omnia debẽtur. De legatis exempla hic paſsim re- periuntur& occurunt. Sunt.& exempla de liberta- tibus in 1. 2. C. co. in I. pe. hoc tit. ff.& J.12. de liberta- tib. co. Proſpectum eſt legatis& fideicommiſsis& libertatibus. Breuiter in hanc actionem venit, quic- quid deberi poteſt ex iudicio defuncti, ſi adita ſit hęreditas ex teſtamento. Vnde dicitur hęc actio rei erlteutso continere nõ pœnam. d. l. de libertati- us.§. i. hic ff. Iæredem,&c. Quia legatarius, aut fi- deicommiſſarius id perſequitur quod ſibi abeſt: quod lucraturus erat, ſi hereditas adita fuiſſet: quòd conſequi potuiſſet iure ciuili actione directa lega- tarius. Vnde dicitur rei perſecutoria hæc actio, non pPœnalis, d.l. de libertatibus. 5.. Quod autem gratia conditionis implendęe conſequi potuiſſet quis, id non veniet in hoc iudicium: id non conſequetur hac actione.ij. ſi quis ſub conditione. 8. ff.hic. Siquu ſub conditione,—* Teſtator inſtituit heredem ſub cõditione, Si decem dederit Titis, hæres omiſit here- ditatem, Titius actione in factũ ex hoc edicto vult petere decẽ, qucritur an poſsit? Ait Iureconſultus non poſſe. non enim eſt legatarius, neque fideicom- miſſarius, ea decem in conditione tantùm ſunt non etiam in diſpoſitione teſtatoris. Teſtator non iuſsit ei dari decem:ſed inſtituit hæredem ſub cõditione, ſi ei decem dederit.& ratio manifeſta eſt, cur non detur actio ad petenda decem: quia&ſi hæredi- tas adita eſſet, non poſſet petere quod in conditio- ne eſt. Eſt locus communis de conditione obſerua-
CA p. I.
1b ctlnidllagi qair pen fraudem,&c. Prætor in edi- lmmdit 4 bqutut de co, qui omiſit hæreditatẽ vt ip- rat kr untltato poſiideret. quoniã erat inſtitutus fra- 34 l teualalus qui ſiinſtiturus teſtamento nõ fuiſſer, re n unlominus ſuccefſurus erat ab inteſtato. Sed quid nina uncſuan erat ab inteſtato: Fuit hæres inſti- is iit nirtn uve cã hereditatem omiſit, vt perue- alüs aon tdladagnatum proximũ, vel ad ſubſtitutũ,& 642 kem ſtaudem ex inſtitutione vt fraudaret 1— 3 ſubſtitutum ex ſubſtitu- tntüm Dih on eſſent relicta à ſubſtituto: ſed
cus elſ uox Vetbis edicti nõ videtur lo- h. kanri cc Kauih hoc caſu:ſed tamen ex ſen- 1 daducaneut teie lee Ler ba edii adhus ririiprudenisyue extendũtur interpretatio-
1, alferuus Keller num exemplũ eſt L25. ff.hocti. nlatione bae lulianus. Si quis omittat ex
Vülluae- Krif latem,& adeat ex ſubſtitutione
nius aresi ſir m d.cui ſeruus. Cui ſeruus,&c. dar 1 titus eſt primo gradu: ſeruus ip- erercßh 3 elt elgi Tiius hæres non erit, Stichus t hæreditatem Titius ex inſtitutio-
aà.„. 2 8 m lußsit ſeruum adire ex ſubſtitutio-
tione dignus. Et ſæpe ſolet adduci hic locus cũ de vi& efflectu conditionis diſſeritur. Ego hũc locum adduxi cùm ſuperioribus argumentis tractarem quæſtionem difficilem vulgò agitatam, de filiis qui in conditione poſiti ſunt, an ex voluntate teſtatoris vocati videantur? Et hic locus oſtendit non videri vocatos:quia conditio eſt tantùm. Sequens locus eſt qui pertinet ad perſonas.
De perſonis quibus ant contra quas hæc aclio datur.
CAPVT 1111. [2c quæritur, cui& contra quem detur hæc a- ctio in factum ex edicto Prætoris? Et certum eſt ex his quæ iam diximus ei cõpetere, cui aliquid iudicio teſtatoris preſtari debet.l.. hic. ff.& actio nõ tantùm ei datur, ſed etiam ipſius heredi. l.vlri. Cod. ceodem. eſt enim rei perſecutoria. heres rem perſe- quitur quę abeſt defuncto. cur dip Ho trapſibit 2

6²28
ad heredemè cur non dabitur heredi legararij, vel fideicommiſſarij: Hæc actio datur contra eum, qui omiſit ex teſtamento& poſsidet, vel poſsidere de- ſiit. L..§..&§. No quærimus. ff.hoc tit.& dicendum eſt nihil referre quam pattem hæres poßideat. Imò etiam ſi certam rem hereditariã poſsideat. 1.13. Iſi non totam. hic. ff. Siue totam hereditatẽ poſsideat, ſiue partem eius,& ſi rem certam. hic rectè lurecõ- ſultus diſtinguit rem certam, ab hereditate. Res cer- ta non propriè dicitur hereditas, aut pars hæredita- tis. Hæreditas eſt nomen iuris: hereditas non acci- pitur pro re hæreditaria. Quamuis Cicero definie- rit hæreditatem eſſe pecuniam,&c. hereditatẽ nos accipimus pro ure. J. Hæreditas. fide petit. hęredit. Sed cur, dixerit aliquis, datur actio ex hoc edicto
aduerſus eum, qui rem aliquam certam poſsidet ex
hæreditate, cùum hæreditas non ſit, nec pars hæredi- tatis: Reſpondet hic Iureconſultus. ff. hoc tit. in l. 14. & duab. ſeq. legib..& 16 quamuis nõ propriè pars &c. Hæreditas eſt vniuerſitas: ſed ea vniuerſitate res corporales& ſingulę res continentur. atque ideo
peritione hęreditaris tenetur is qui rem aliquam
certam poſsidet. d. l6. Cum enim,&c. Atque hinc
obiter annotandum eſt hac actione eum conuem-
ri poſſe, qui petitione hæreditatis teneretur: quique
petitione hæreditatis conueniri poteſt, idem con- ueniri poteſt actione in factum ex hoc edicto Pe- titione autem hæreditatis tenetur, qui poſsidet ali- quam rem hæreditariam ſiue pro hærede, ſiue pro
oſſeſſore.l. licet. 10.& l. pro hære de. i.. ff. de petit. he- red.& l.vlti. hic. Qui omiſſa,&c. Si quis poſsideat rem hereditariã vt ſibi donatam, vel alio quolibet huiuſmodi titulo, non poterit conueniri à legata- riis actione ex hoc edicto. Ita demum conuenietur ſi poſsideat vel pro hærede, vel pro poſſeſſore, ſi ita poſsideat vt dicat ſe hæredem eſſe: vel vt predo. Hinc naſcitur quæſtio, i quis alterius gratia omi- ſerit hæreditatem, puta legitimi hæredis, aut ſubſti- tuti:idꝗque dolo malo,& in fraudem legatariorum: vter hac actione tenebitur: an is, qui omiſit hære- ditatem, an verò is qui poſsider hereditatem? Edi- Aum loquitur, cùm is, qui omiſit hereditatem ex teſtamento, idem poſsidet ab inteſtato. Verùm ali- quando contingit,vt is qui omiſit hereditatem, no eam omittat vt eam conſequatur ab inteſtato: ſed vt ad legttimum hæredem, vel ſubſtitutum perti- neat. Bic deficiunt verba edict prætorij: tamen ex ſententia diximus locum eſſe huic actioni. Sed vter tenebitur, an is qui omiſit: an verò agnatus qui poſ ſidet hereditatẽ ab inteſtato, vel ſubititutus ex ſub- ſtitutione? Hæc quæltio tractatur variis in locis, præſertim in I.². 9. vltim.& l. quarta. vbi diſtinctio traditur, diciturque, eum qui poſsidet ſi fraudis ſit particeps, teneri eo nomine, atque ita intelligen- dum eſt quod dicitur in l. 2.§.vlti. cùm ait Iurecon- ſult. Si quis in fraudem,&c. Addenda eſt diſtinctio. 1.4.&ſi ibi ſpecialiter loquatur Vlpianus. Hec enim ſeparata ſunt, quę erant coniunca in ſcriptis Vlpia- ni. Inſcriptio l. 2. eſt Vlpia. lib.jo. ad edict. eadem eſt inſtriptio l.4. Sed interpoſuit compoſitor Pande- ctarum.l. z. ex aliis ſcriptis. Quæ côiuncta erant in ſcriptis Vlpiani, diſtracta ſunt à cõ poſitoribus. Pan-
dectarum. Eſt igitur ex l.z. ſtatim tranſeundũ ad l. 4.
Ergo ſiue pecuniã acceperit, ſiue nõ acceperit, ſem-
Franc. Duareni Iuriſconſ.
per datur actio vtilis aduerſus eũ, qui poſsidet her
ditatem. Sic tamen.&c. Hæc eſt diſtinctio notanda
Et eſt accipiendũ quod diximus, legitimũ heredẽ vel ſubſtirurum qui poſsidet hæredicatem tenen, ſ particeps fuerit fraudis. quod eſt apertius inl. 4,
vlc. huius tit. ff. Mater.§.vlt. huius tit. ff.& l... Q. eoin
d. l.27.§. vlt. ex ſententia, non ex verbis edicti preto. 1 rij,hæc actio datur aduerſus legatarium quoqu quãuis edictum Prætoris pertineat ad heredél. G Quamquã. hic. fl. Quamquam,&c. Legatum eſt l. quid Titio. teſtator eius fideicõmiſit vt reſtitueret Sẽpronio:is fecit dolo malo, ne adiretur hereditas Hoc caſu tenebitur, quamuis Prætor loquarur dai herede in edicto ſuo:tamen edictũ Pretoris adlege 9 tarium producetur interpretatione. Serpet,&cSit e. legans interpretatio, cùm quod ſcriptum eſt im ali qua lege, propter ſimilitudinem rationis& æquita. 4 tis, ad id quod ſcriptum non eſt extenditur&pro. ducitur. Leges quę de re aliqua ſcripte ſunt, pault. tim interpretatione prudentũ extenduntur, quate. nus vtilitas id exigit.l. non poſſunt.& l. neq; leges. 1 de legib. imò etiam producuntur ad ea, de quibas non eſt cogitatũ à legiſlatoribus. Hinc quærtuur, dolo malo tutoris omiſſa ſit hereditas, an deturim upillum actio:an potius in tutorem: Queftock in I. ſi dolo tutoris. 24.ff. hoc ti. In pupillum dabuuur quatenus ei acquiſita eſt hereditas. Heęc qustio per⸗ b tinet quoq; ad interpretationem verborum edicti Pretor ait ſe daturũ actionem aduerſus cu,quldolo malo omiſerit ex teſtamento hęreditaté,vt emm ſideat ab inteſtato. Pupillus eſt qui omiſit hered tem, nõ tamen dolo ſuo, ſed dolo tutoris ſui. Q tenus autẽ teneatur pupillus ex dolo tutors ſui
—
dolũ. Dixi cũ diſſererẽ quã dari hanc actionẽ, niſi dolo malo omiſſa ſuh reditas vt adeatur ab inteſtato. Quomodo igint accipiemus quod hic dicitur, dari inſolidũ iniete. di dẽ, niſi propter dolũ defuncti conueniatur here Hoc ita eſt accipiendũ,niſi cõueniatur propterde lũ tantum defuncti. Hęc actio darur aliquado ptof ter dolũ tantùm defuncti aduerſus heredéalqh datur aduerſus eũ, qui adiit herediratem ab ind to. Aliquãdo aduerſus eũ, qui nõ adiit ab intelt ſed propter dolũ ipſius: quia dolo malo omuli reditatem ex teſtamento, vt hæreditas veladi timum heredem, vel ad ſubſtitutum peru namus hæredem inſtitutum repudiaſſe
tem ex teſtamento,& eam adiiſſe ab inte
caſu heres tenetur hac actione inſolidũſ
tione agitur aduerſus eũ:quia defunctus 1u
inteſtato. Sed ſi ponamus defunctum onult dem ex teſtamento heęreditatẽ, ſed non adüld
que tenetur vel heredi legitimo, vel ſubſn
hoc caſu tenebitur tãtũm eius hęres de 4 l veluti,ſi pecuniã acccpit aſubhui
eum peruenit. velutioſi pecuniã acccpit à ue omt
v““““— v““ v“

nominetet læredir
n hac actione. In libello exprimend
let qu adita fui
eb de exceptionibus.
cAPVT V.
ut hæc actio, q 4 5— uutam exceptionibus reo competentibus di-
„ ndum eſt. Multæ obſeruari poſſunt exceptiones 1 C 12 8.
exhis quæ iam diximus ſed aliæ quędam adden- dæ ſunt:& ex, quarum mentionem fecimus ali- aumwapertius explicandeæx. W
ilpe kati colligitur ex ipſo Præto ris cdicto. Nam lo Drætoris darur actio aduerſus eũ, qui omit- caalateſtamẽti, adiit hæreditatẽ ab inteſtato, do- lo malo tantũ,& circunueniendi legatari jcauſa, vt dalur in L.. in prin lraque in hoc iudicio non po- rcltelle iuſtior defenſio rei conuenti, quàm ſi dicat enon dolo malo, ſed iuſta ratione ductum omi- ſi ex teſtamento hereditatem: vt puta, quia te- acoris voluntate id fecit. quia teſtator permiſit vt nettao,ſi vellet, adire poſſer. l. quia autem. 6. in Wlome nn&„.non ſimpliciter. In tota illa l. prolixa eſt winn dipuratio de hac re:& tractantur ibi multæ ſpe-
ninme cesn qubbus quæritur, an videatur teſtator id per- S mülſekodem pertinet quod dicitur in I.1.§. ſi pro- eſtinll 4
enaur idem. Quidã ſibi ipſi ſubſtitutus eſt, quod 0 loe tenaliquando poteſt mutata cauſa ſubſtitutionis, clolü macnur in Lultff.de vulga. ſubſtit. Nam ſi mutata uun n von fuerit caula ſubſtitutionis, non rectè quis ſub- dchh fiuiuur(iipli. Sed ſi quis ita dixerit, Titius hares daru nuli ef ſab anditione,ſi nauis ex Aſia venerit:& ſi hul an he⸗ nneritidem Titius hæres eſto. Cauſa ſubſtitu- maoh lntsmlli eſt igitur ſubſtitutio.& ſic eſt intelligẽ- wome dmot lic dicitur vbi inſtitutio eſt cõditiona- ricdi dötiruto pura eſt:iuſtam igitur cauſam habet ondeun omicade hereditatis ex primo gradu,& adeundi nan ckandoqua teſtator ei hanc facultatem dediit. nralg acaulzeſt in Lexcuſatus.5. ff hoc tit. S1 quis b ſoer alter ſcnpus lt heres quàm debuit. Exemplu cſt wlurns Le nnuugu hæres inttitui debet in portione le- kusnat daner Pxcularas videtur. inquit, 2 5 t 3 lberto ex aſſe:ſi impe- rciu ſu domin dut— leat hereditatem iuſ h, tsex reamen 3 aufa uulttendar heredita b imie guodcha 4 eundi ab inteſtato. Er huic Apatronus. de patrono in d. l. qua autem.§.
—
lale ex ce. refmnaeiur n„hereditatem adiit ab in- Alaexaen In Iz. C. cod.
In Tit. Si quis omiſſ. cau. teſta. tem ex——&e perue-
rutione ad ſubſtitutũ. Ex his quæ di- aleten lah inae ig quomodo concipiendus ſit
a eſt cauſa propterquam lcet omiſit hæreditatem. Deinde pe- dex udicio defuncti conſecutus fuiſſet, ſi 6 ne
D exceytionihus reo competentibus in hoc iudicio.
stendimus quæ ſit cauſa huius act onis, quæ 0 roponitur hoc edicto, cui,& contra quem uid hac actione petatur: nunc de
ſa defenſio& exceptio rei in hoc iudicio eſt, gütam cauſam habuerit omittendæ hæreditatis.
hereditate ab inteſtato, legatarij, ex hoc edicto in
factum experiuntur aduerſus hæredem, petuntque legata ſibi relicta: hęres vult deducere quartã partẽ
ex lege falcidia quæritur an poſsit? Mouet queęſtio-
nem, quod dicitur legata præſtanda eſſe. Deinde conuenitur heres ex dolo ſuo.ideo non videtur be- neficio legis vti debere. Sed tamen ait Iurcconſul-
tus beneſicium legis Falcidie ei concedendum eſſe: vt ſi forta legata relicta excedant dodrantem hæ- reditatis, poſsit deducere quadrantem. Ratio per- ſpicua eſt ex verbis edicti prætorij, de quibus iam
diximus ſuperius: quia tantùm coniulitur hac
actione legatario, quantum conſequeretur actio-
ne directa, ſi hæreditas adita eſſet ex teſtamento. Et boni conſulere debet legatarius, ſi tantum ob- tineat hac actione vtili, quantum conſequeretur di- recta actione, ſi adita eſſet hęreditas ex teſtamento. At ſi ex teſtamento adita eſſet hereditas, non cõſe- queretur integrum legatũ: ſed heres deduceret quar tam pariem heredita is,& vteretur beneficio legis F alcidiæ. Similis locus eſt in l. vlt. C. eo. ibi, Quate- nus,&c. Hæc ſunt precipua capita huius tractatus. cętera vos ipſi legendo poteritis aſſequi.
N TIT. v. 2 DE SENATVSC. SIILLANIANO, ET CLAVDIANO, QVORVM
TITES TAMENTA NE AnERIANTVN.
C tractatus pendet ex ſuperioribus,
e Preſertim ex tit. quéèdamo. teſta. aper.
X&” cùm eo coniungi debet. Nã ſub hoc ſtit. vnum edictum& ſenatuſconſultũ eSee Ppropoſitum eſt, quo cautum eſt ne bo
norum poſſeſsio petatur, ne hereditas adeatur, vel aperiatur teſtamẽtum antequã de familia queſtio ſit habita& ſupplicium ſumptum, ſi dominus oc- ciſus fuerit. Noc edictum& ſenatuſconſultum per- rinet ad aperturam teſtamenti, cuius mentio eſt in 133. ſi quis in graui.. quod ad cauſam. ff.hoc tit. Sed alia quædam capita hic adie cta ſunt, quibus perfi- dia ſeruorum in dominos punitur, de quo facttum fuit Senatuſc. Sillanianum, dictum ab auctorc. Fa- ctum fuit& Claudianum. Seruorum enim fides in dominos veteribus admodum ſuſpecta fuit. Vnde tot edicta, tot leges, tot Senatuſconſulta emanarũt, quę ſub hꝑc tit. ſeguntur. De his ita diſſeremus, vt omnia attribuamus Senatuſcon. Sillaniano, ſecuti exemplum luſtiniani in Senatuſconſ. Trebellia- no& Pegaſiano. De reſtitutione fideicommiſſaria varia Senatuſconſulta fuerunt: ſed omnia attributa
ſunt Senatuſconſulto Trebelliano. Quo autem
tempore fuerit factum hoc Senatuſconſultum ni- hil compertum eſt: ſed certum eſt antiquiſsimum
eſſe ius de queſtione habenda de familia. Huius iu-
ris meminit Scneca in epiſtola 88.& Spartian. in
Adriano& Cornel. Tacit. lib. 3.& alij De hoc in- telligenda eſt inſcriptio ipſa.
Primum caput huius Senatuſconſulti eſt, quòd
colligitur ex verbis Vlpiani in l. 1. in principio. vt occiſo, domino, de ſeruis, qui ſub eodem tecto fue-
runt habeatur quęſtio,& ſumatur ſupplicium: miſi
GG 3
629
Falcidiæ, in l. duo heredes. 18.S. ff. hoc tit. Admo- nendi ſumus,& c. Omiſſa cauſa teſtamenti,& adita

630 opem domino tulerint, vt culpa eorum arguinon poſsit. Cum aliter, inquir VIpian. 4 familia,&c. Huius capitis ſingula verba diligenter& accurate VlIpianus noſter interpretatur in hac Lu ff.hoc titu. quia ſenatuſconſultum loquitur de dominis& ſer- uis, docet quis dominus dicendum ſit,& varie ſunt quęſtiones de ea re pertinentes ad Senatuſcõ- ſulti interpretationem. Quæritur de eo, qui vſum- fructũ habet ſine proprietate. De eo, qui bona fide poſoidet. Quæritur de eo, qui dominus eſt pro par- te tantum. Queritur etiam de ſeruis viri& vxoris. quia vna famllia eſt, an habenda ſit queſtio de ſer- Uis vxoris, ſi vir ſit necatus in domo? Sed lectione tantum opus eſt in hac re. Interpretatur etiã quid ſit occiſum eſſe in.occiſorũ.de qua re extat etiam conſtiturio luſtiniani in l.vlti. C. de his quib. vt in- dig. Quomodo accipiendũ ſit quod dicitur de fer- uis qui ſub eodem tecto ſunt. Hoc autem Sena- tuſcouſulto non ſimpliciter queſtionem ſtatim ha- bendã eſſe, aut ſupplicium ſu mendũ de ſeruis dici- tur, ſed cum hac exceptione, niſi opem tulerint do mino cùm poſſent. Et hæc verba interpretatur VI- pianus in 1.1.§. xcuſantur.&§.impubes.& aliis. Ex- cuſantur, inquit, ſerui ſi opem tulerint. Seruus ſi domino ſuo bona fide, non dicis cauſa, vt aiunt, ſi- ne ſimulacioue vlla, ſine dolo malo opem tulerit, tunc excuſatur ſeruus. Secus ſi defunctoriè tulerit opem. Dicis cauſa, quid ſit, ego ſeri pli libr. 1. Diſpu- rat. Sed quæritur, an abſolutio domini pro ſit ſeruo? Quæſtio eſt in l.2.ff.hoc tit. Si officium ſeruorum ſuorum purgauerit dominus moriens, an hæc ab- ſolutio eis proſit? Ait Iureconſultus prodeſſe. Quid ſi moriens purgauit& abſoluit occiſorem fuum, ſiue dixerit ab co ſibi cædem illatã non eſſe, ſiue di- xerit cædem ei condonare? Et certum eſt hoc ius quod eſt ſingulare, non temere producendum eſ- ſe ad conſequentiam.l. quod verò.ff.de legibus. Hic
agitur de negligentia tantuùm culpa ſeruorum non
de cæde à ſeruis illata. atque ideo hoc non videtur producendum eſſe interpretatione ad eos qui cæ- dis perpetratores fuerunt. Hic quærebatur, non an ſerui interfeciſſent dominum: ſed an officio fun- Ki fuiſſent, an purget cos dominus. Animaduerſio in eum, qui cædem admiſit, ad publicam vindictã pertinet, quæ non poteſt mutari pactionibus priua- torum. l. Iuriſgentium.§. ſi paciſcar. ff. de pactis. l. ius publicum. 38.fl co. titu. de pactis. Quare nihilomi- nus ſumerur de eo ſupplicium. De accuſatione e-
ius, qui interfectus eſſe dicitur. nulla dubitatio eſt
quin ea accuſatio non noccat. l.I. hoc titu. ff. Quòd 11 is, qui interfectus efſe dicitur ab alio, moriens accuſauit eum: dixitque cædem ab eo ſibi illatam eſſe, aliud dicendum eſt. Et manifeſta eſt ratio hu- jus diuerſitatis. Eadem ratione fit, vt etiam igno-
ſcatur impuberibus ſeruis, vt dicitur ff. hoc titu.l. 1.§.impubęs. Aetas excuſationem meretur. Nam
Senatuſconſultum Sillanianum de quæſtione ſer- uorum ad impuberes non pertinet. Quæſtio non habebitur de impuberibus, nec ſupplicium ſume-
tur:& animaduertendum eſt nulla diſtinctione
hic vti Iureconſultum. quamuis cùm quęritur de pœna imp uberis, ſoleat diſtingui an doli capax ſit, au non ſit, vt in l.impuberem. ff. de furt. ait, 3 mpube- rem furtum facere,& furti teneri, ſi doli capax ſit.
Franc. Duareni luriſconſ.
Sed nulla hic adhibetur diſtinctio. hic ſimplicit
ait Iureconſultus puniri non debere nec luplieiu ſumi:nec quęſtionẽ haberi de impuberc. hoc iden quia de negligentia tantum agitur, non de cxde admiſſa. Vbrquæritur de admiſlo, tunc diſtinguita b vt in Limpuberem. ff. de furt. an doli capax kaent impubes, amnon fuerit. Facinus admiſſum impu. beris qui doli capax non eſt, impunitum eſſe qe bet. Et ſic accipiendum eſt quod dicitur in L 4 ex cipiuntur. ff. hoc titu. Trebius legatus Cæſaris lie ideo iuſsit ſuppliciũ ſumi de impubere. quia eivi. debatur particeps cedis admiſſe fuiſſe in domini, nonarguebarur culpe aut negligentiæ: ſed quòd is non multum aberat à pubertate: non 10 g8à do. mino cubuerat: que cõiecturæ arguebãt impubeti
participem fuiſſe cædis domini. Ob eandem tatio. bn
nem excuſatur valetudo, morbus, vitium cotfori cæcitas, furor,& alia huiuſmodi de quibus inll quis in graui. ff.hoc tit. Nunc ad alia capita venio. 6
Caput ſecundum eſt, vt non tantum de ſerub ſed etiam de libertis occiſi quæſtio habeatur ſiuc teſtamẽto manumiſsi fuerint, ſiue viuus adhuc eos manumiſerit. De his qui manumiſsi ſunt teſtamè.
to, mentio eſt in l.3.§. de his quoque ſeruis ho
tit. vbi Iureconſultus ait, de his ſeruis, qui lbeniſ. cti ſunt teſtamento, perinde eſſe ſupplicium ſumä dum, arque de aliis ſeruis. Et de his factum eſt ge. natuſconſultum ſub Nerone, cuius meminit Cor nelius Tacitus libr. z. Eo Senatuſconſulto hocad. ditum eſt veteri iuri vt de ſeruis habeatur qusl etiam ſi manumiſsi ſint teſtamento defuncti. De ſeruis autem, quos viuus manumilit non inteſ mento, factum fuit aliud Senatuſconſultum ſu Traiano, cuius mentio eſt ſub l. 10. ſi exhæredatus in fin. Ergo de libertis ſumetur ſupplicium ſicut 4 ſeruis, ſiue is qui occiſus eſſe dicitur, eos ante teſte mentum, ſiue poſt teſtamentum manumiſerit. 96 eſt locus vnus in I.i.§.ſi ſerui. ff.de quæſtionib. q videtur contrarius eſſe. Serui, inquit niſi pamirji videntur pugnautia eſſe. Ait in eo, cui fideicõ ſaria libertas purè debetur, non eſſe feſtinanduma tormenta,& reſcriptum videtur contrarium Senatuſconſulto. Bartoh& alij intelligunt torque dum quidem eſſe: ſed tamen non eſſe ad hoch nandum. Sic clabuntur. In reſcripto D. Pij dicit non elſſe feſtinandum. Hoc non leuiter faciendum eſt:ſed verba ſequentia omnino repugnant, Sadmt
gis eſt,&c. nihil potuit apertius dici. Sed Bartolnon
eſt aſſecutus ſenſum horum verborũ, iudicio me, Nam edictum D. Pij non pertinet ad ſeruum, d occifus libertatem dedit teſtamento ſuo, ſedade otius cui libertas relicta eſt à domino, hæredei ſticuto. Et eſt ſenſus horum verborum. Ecce, iq occiſus eſſe dicitur, hæres Titio extiterat. Tu- qui eum teſtamento hæredem inſtituerat, fi commiſerat: vt libertatem daret Sticho ſetuont quæritur, an de hoc ſeruo Sticho habendaftfſte ſtio: Secundum hoc reſcriptum D. Pij nor 1 1 benda quæſtio propter libertatem; quædc eſt ex cauſa fideicommiſsi, non ab co d inter] fectus elt: ſed ab alio teſtatore. Et ſic eſt wce dum, vt ſcriptus ſit ab alio, qui dicitur occ. Verba antecedentia manifeſtiſsimè oſtendunwd hoc reſcriptum eſſe accipiendum. Seruifinqun„

wonlat abenl do delbtk- lüt don⸗ lſcohllte .ſiclmn pliimie Peo I
nanumit.
eieſiune conrun dlgmm elean 10 D b ellte 1 epügon a
ofü, ui
h Loquitur cam hæres inſtitutus eſt, 2 conditiò poſtea,& de ſeruis, qui legati ſunt e0 qui occiſus c 3 hæres inſtitutus eſt occiſus pendẽ- bliamenro cerutlegati ſunt hæredes. Et eſt locus Bondie o non retrotrahitur. Eſt locus com- nuo wen dirione. quamuis conditio aliquãdo mnlS
tur. Is cui putę otrabatur. 10 tetl lib ideoq; nõ dicitur in patrimonio cius,
u 1I e.- chrur ſtat s qui eum heredẽ unſtituerat,
ulai
occiſus eſt, q 1le d dei commiſeratvt eum mauumitterer. eiu⸗
Let nn Gahand ſunt ex hoc capite. Vnum eſt, Ee Dn a d occiſus ſit:& hæres ſeruum aliquẽ mnii rarr vendiderit:de ſeruo vendito nihi- ſtio habebitur,& ſumetur ſupplicium. Hxcalienatio non poteſt zunei Aäorndd quę- lo habeatut. Nam hoc ad vindictamn pu icam iner Alterum eſt, quoòd ſi animaduerſum ſit in un kuum quem hærcs vẽdiderat, cogitur hæres, bnß venditor pretium reſtituere emptori, quod aum eſt, ne alias emptor iniuriam patiatur. Quę Huuntur publicæ vtilitatis cauſa ita moderari de- henr iurts auctores, vt priuatis quam minimum in- commodent.Idebque, cùm præmio libertatem ac- cyun ſcus pretium domino cius perſoluit. 13. C. quib cauſ. ler. pro pręmio liber. acci p. Ouartum caput pertinet ad receptatores. 1.3.§. ſi Rhoc tit. Si quis ſeruum noxium& pareicipẽ ealls illatæ domino, cùm aufugerct receperit, aut erlauerit ſciens, dolo malo: is tenetur pœna legis Cannelie de ficariis. Sic eſt autem legendũ, ſi quis em Gevt in Floren. Pandect. In editionc Norica ſerur, i quis eorum,&c. In veteribus legitur, Si uſlue Gc Et animaduertendum eſt hoc caput ad ſeruumtantuͤm noxium pertincre: non ctiam ad dios Loquitur enim de ſeruis, qui participes cædis fuernt, quod eſt notandum. b Quintum caput pertinet ad ſeruum qui indica- uitſelarguitnecem defuncti, cautũ anteè eſt enim Rpto pramio libertatem accipiat is, qui ex ſeruis vuii kamlla fuerunt, cædem arguerit, aut indica- uecixlibentas ei dabitur, pro premio. hoc eſt expreſ- luminliCin quib. cauſ. ſer. pro prem. Hoc Sena- uiclütum imerpretatur Vlpian us in 1.3.§. vVtrum. ihndcalejegendum eſt:nõô, vindicaſſe. An Sena- coalältum intelligamus de eo, qui vltro proſiliit
dinüauleman Verò de eo, qui cùm accuſare-
ex ea hære lominus qué
1 dur hane kuit hac lege ne manumitteretur: honneandn ahui necẽ defũcti, an nihilominus b dus Daelherdee pro premio? Ait lureconſul- neleen lena propter indicationẽ perueni- rllaercenind 31ma admittitur mnterpretatio ſine C tomuhroßte vtilitatem publicã. Eſt lo- lica ſia de merpretatione. Cum vtilitas pu- guiſtgn at Poc nr ni0 admittitur, qus alio- uſi ſeruus Fhor odem perrinet quod dicitur in dc tit. Quod dicitur de libertate ei rremio, hoc cſt intelligendum etſi à te- legatum illud n5 impedit liber- woeoit dhennde quod dicitur in l. 1. Domi- ulum rjan 1 3 utur habere locum Senatuſcon- Soum ali nconnnn dquamuis ſit cõ- cc korte conſentiat dominus, qui
In Ti. De Senatuſc. Sillan.& Claud.
urè libertas relicta eſt, non di-
eſt in l. 8. Senatuſconſulto. ff.hoc
cotlt in alium crimen?’* quoque,&c. Seruus
XC 631 communionem habet vt libertatem accipiat, nihi- lominus liber fiat: ſed tamen vt pretium pro ſua parte dominus accipiet. Coœpimus explicare ſingula capita Senatuſcon- ſulti Sillamam, peruenimus ad ſextum. Sextum igi- tur caput eſt in l.25.lege Cornelia. ff. hoc tit. Lege Cornelia præmium proponitur ei, qui fugituros requifiuit, ac conuicit, ſecundum diſtinctionèẽ, quæ continetur lege Cornelia. Lex Cornelia diſtinguit ſeruos qui manumiſsi nõ ſunt, ab his qui ſunt ma- numiſzi,& ait: Si quis cõuicerit eos ſeruos qui ma- numiſsi non ſunt teſtamento, in fingulos accuſato- ri quinque aureos dandos eſſe ex bonis occiſi aut ex publico. Si verò conuicerit eos ſeruos, qui teſta- mento manumiſsii ſunt, denos aureos pro præmio accipiet accuſator. Ratio huius diuerſitatis eſt, quia maior pœna dignus eſt is, cui dominus libertatem reliquit teſtamẽto, qui oſtendit ſe magis ingratũ eſ ſe aduerſus dominũ, 3 quo liber teſtamẽto ſcriptus fuerat: quo maior eſt ingratitudo& indignitas, eo etiam viſum eſt legiſlatoribus maius premium de- cernere ei qui conuicerit& requiſierit. Huc pertinet quod dicitur in I.3.§.de his eo. tit. De his, qui ante, &c. Quo quiſque ſeruorum pleniorem indulgen-
tiam domini erga ſe eſt expertus, eo grauiorẽ ſce-
leris ſui pœnam meretur:& quanto grauius eſt ſce-
lus, tanto minus premium ei decernitur, qui con- uicerit. Eſt& alia differentia inter vtrunque caſum. In priore caſu præmium ſumitur ex bonis occiſi, aut ex publico, ſi ea quantitas ex bonis occiſi re- digi non poſsit. In poſteriore caſu, præmium ſu- mitur ex bonis damanati. Ratio eſt, quia in priore caſu ſeruus eſt, ex cuius bonis nihil capi poteſt, quia bona non habet, quia loquebatur de ſeruis, qui non ſunt manumiſsi teſtamento, qui nulla bona propria habere poſſunt. Ineptum fuiſſet dice- re ex bonis damnati ſerui præmium ſumendum eſſe. Iun poſteriore caſu, quia loquitur de ſeruis qui liberi teſtamento ſcripti ſunt, qui bona habere poſ- ſunt:ait, Dentur ex bonis defuncti. Hæc ſunt quę cõ- tinentur hoc capue, ex quo obiter notandi ſunt duo loci communes. Primus locus eſt de præmio propoſito. Annotandum eſt præmio propoſito poſ ſe quem inuitari ad accuſandum. Præmium dicer- nitur ci, qui conuicerit, qui requiſierit. Huc perti- net quod Vlpianus ait in I.. de iuſtit.& iure. Bonos non ſolum pænarum metu: ſed etiam pramiorum quo- que exhortatione, efici. Alter locus eſt de fuga. 8 ola fuga rei non ſufhcit ad eum conuincendum: niſi alie probationes accedant, quamuis aliquam præ- ſumptionẽ inducat fuga. Id annotatur ex eo quod
ait lex, In ſingulos ſeruos,&c. Non ſatis eſt ergo eos
fugiſſe,&ſi fuga præſumprionem aliquam inducat: ea tamen non ſufficit ad probationem ſed hec ex- tra rem ſunt. b Septimum caput eſt in 1.3.§. quod ad cauſam. Cautum eſt hoc capite ne liceat teſtamẽtum ape- rire aut hereditatem adire ex teſtamẽto, antequam queſtio de famulia habita ſit, ſuppliciumque de no- xis ſumptum ſit. De aditione hęreditatis loquitur in§. non tantùm. Et eſt hæc luriſconſulti ratio no- tanda, Ne hares propter compendium ſuum, familiæ
facinus occultaret,&c. Nam credibile eſt eum, qui
intellexerit aperto teſtamento ſe ſcriptum heredem CG 4

632 eſſe, facile occultaturum eſſe facinus familiæ, id eſt ſeruorum, ne ſi queſtio habita, aut ſuppliciũ ſum- ptum ſuerit de ſeruis, magno ex ea re damno affi- ciatur. Fortè patrimonium defuncti ex ſeruis con- ſtat, vt olim apud veteres Romanos. Occultaret, c. Hec autem pars ſenatuſconſulti tunc locum habet, m dominus vi interfectus eſt: non aurem veneno clam ſublatus. Si veneno clam ſublatus ſit: durum eſt, imò iniquum, de familia quæſtionem haberi: aut ſupplicium ſumi. Atque idco nihil vetat aperiri tabulas, adire hereditatem: aut bonorum poſleſ- ſionem peti. Clandeſtine inſidiæ non poſſunt in ſeruis vitari. Hoc ſumptum eſt à nobis ex I.i.§. oc- ciſorum, Supplicium ſumitur ex iis à quibus do- minus interfectus veneno dicitur. Sed nõ habetur
quæſtio de iis, qui ſub eodem tecto ſunt, qui non
potuerunt domino ſuccurere. Ideõque ante quæ- ſtionem habitam poſſunt aperiri tabulæ, vel hære- ditas adiri. Sed huic ſententiæ videtur eſſe contra- rium, quod dicitur in aliquot legibus huius tituli: veluti in l.hæres. ꝛ20.l.propter veneni. z1. ff. hoc titu. Sed ſolutio apparet ex verbis dictę l.propter. verſic. Aliud Senatui placuit,&c. Ecce, cùm dicimus ſubla-
to per venenum domino polſe ſtatim aperiri ta-
bulas,& hæreditatem adiri, bonorum poſſeſsionem peti. Hoc eſt intelligendum, niſi à familia ipſa do- minus necatus ſit. Nam ſi à ſeruis ipſis dominus ſit veneno inceremptus, hoc caſu quia habenda eſt quæſtio.& ſumẽdum ſupplicium de ſeruis ipſis, in- terim non poterit adiri hereditas, bonorum pofleſ- ſio peti: interim non poterunt tabulæ teſtamenti a- periri, hoc dicir de libertate: quia ita acciderat. Eſt enim hoc caput ex lib. reſponſ. Papin. Idem dicitur in l. 3. ſi ea quæſtio. C. de his quibus vt indig. quia à familia dicitur interfectus, hæreditas fiſco vindica- tur. Quid ergo, dicet aliquis, ſi antequam quæſtio haberetur, aut ſupplicium ſumeretur de ſeruis, ta- bulæ apertæ ſint, hæreditas adita ſit, qua pœna ple- ctetur hęres qui tabulas aperuit? qui hæc omnia fe- cit, quæ diximus? Animauertendum eſt pœnam eſ-
ſe publicationem bonorum. d.. ſi ea quęſtio. Hære- di hoc caſu adimitur hæreditas vt indigno, quòd
extra Senatuſconſultum atque edictum Pretoris
tabulas aperuerit teſtamẽti ante quæſtionem habi-
tam:quòd hæreditatem adierit: quòd bonorũ poſ- ſeſsionem perierit. ea re oſtendit ſe indignum hæ- reditate. hæreditas ipſi aufertur vt indigno.& hac ratione hic titulus de Senatuſconfulto Sillaniano in Codice Iuſtiniani coniungitur cum titulo de
his quib.yt indig.in ff.libris ſeparati ſunt tituli. Sed
ratio mouit compoſitores Pandectarum, quòd qui contra Senatuſconſultum facit, hereditatem defun- i amittit,& aufertur tanquam indigno. Sed quæ-
ſtio eſt difficilis& controuerſi iuris, an is qui ape-
ruit tabulas teſtamenti,&ſi non adierit hæredita-
tem, hac pœna puniendus ſit? Puniri dicimus hæ-
redem cùm apertum eſt teſtamentum, vel bono-
rum poſſeſsione petita, cùm hæreditas adita eſt an-
te habitam quæſtionem de familia: ante ſuppliciũ ſumptum de ſeruis. Sed an oporteat aditam hære- ditatem:an verò ſufticiat teſtamenti tabulas aper- tas eſſe ante quæſtionem habitam? Nam fieri po- teſt vt poit teſtamentum apertum diſtulerit hæres adite hereditatem, vel bonorum poſſeſsionem pe-
Frac. Duareni luriſconſ.
tere. Varie ſunt opiniones. Sed probabilius mih videtur eum, qui aperuir teſtamentum puniri n pœna. Nam iureconſulti de apertura teſtamenti d
rè loquuntur, nulla mentione facta aditionis.iz in
cognitione. ff.hoc tit.& locus eſt apertior in Lvlt. eiuſdem tituli. Tres heredes erant, apertum eſta. ſtamentum à quibuſdam aliis inuitis& ignoran 1 bus. Certum eſt iis, qui aperuerunt teſtamentu
portiones ſuas auferri: ſed de aliis, quæritur, ui. bus muitis& ignorantibus teſtamentum apenum eſt. Ait cos non amittere ſuas portiones ſi culoa
careant. quod poteſt intelligi de publicatione bo
norum, de qua diximus. Dicit, Et apertum erit tehte mentum: non dicit,& adita crit hæreditas. Sed oh. iicitur ab iis, qui contrà ſentiunt, l. neceſſarios. 55 1 .71....„ 4l, vbi dicitur, Non alias adiiſſe hereditatem,& Sed ego puto hoc exempli cauſa dictum eſſe à luco. ſulto, zædiiſſe hæreditatem, id eſt, contra Senatuſcon- ſultum& edictum feciſſe. Nam plerique harcdes ſunt, in quos hęc pœna habere locum non potet cuiuſmodi ſunt hæredes ab inteſtato: quod non poteſt intelligi de his, qui aperiunt teſtamentum, cùm teſtamentum nullum factum ſit. Et hoc exem plo vſus eſt Iureconſultus, vt oſtenderet tunchona publicari, cùm aduerſus Senatuſconſultum& edi. Ktum factum eſt. Vt ergo bona publicemur, duq neceſſaria ſunt. In primis cõſtare oportet occſum eſſe patremfamilias. Non ideo publicantur bana quòd dicatur occiſus eſſe, ſi re vera non eſt occiius Oportet probari occiſum eſſe patremfam usiie qui intelligebat occiſum non eſie, non ideo pledt- dus eſt, quòd adierit hereditatem, vel aperueri ſtamenti tabulas. Deinde oportet conſtare adita eſſe hereditatem, vel apertum eſſe teſtamentum Hipc naſcitur queſtio ex eo quod dicitur, hæret tatem adiri non poſſe antequam de familia queſ habita& ſupplicium de noxiis ſumptum fueri Quid ſi interim decedat heres, cui hæreditas dela eſt vel ex teſtamento, vel ab inteſtato, nonne, ini quum eſt eum nihil ad heredem ſuum tranſmi tere, cum hereditas non adita, non tranſmittitura heredem?§. in nouiſsimo. C. de caducis tollen i quæſtio tractatur in 1.3.§. eleganter. ff.hoctit. Plegan ter Scæuola ait,&c. Ne mora hæc& dilatio noceat heredi receptum eſt vt ſi deceſſerit ante aditionem hereditatis, quia metu& terrore edicti non potet adire hæreditatem, vt tranſmittat vtiles actiones ad heredem ſuum. quamuis iure ciuili hęredias non adita non tranſmittatur. Similis eſt conftint tio de legatis,& de libertaribus. in.vlti. Cod. dehis quib. vt indign. vbi conſtitutum eſt hanc motam non nocere nec legatis, nec fideicommiſsis, necſ bertatibus. Legata in eodem ſtatu ſunt, in quock ſent ſi hereditas adita eſſet. Sed de his nos alibict ximus, præſertim de tranſmirtenda hæreditatot tit.de acquirenda hereditate. Et hunc locum ee cui in dicta 1.3.§.cleganter. Alia queſtio eſt, an hec accuſatio preſcripdint
temporis tollatur? Queſtio hęc eſt in 1. 3 incobi tione. ffl.hoc tit. vbi dicitur quinquennij temnpbsco ſticutum eſſe huic accuſationi. preſcriptione qur quennij ſummouebitur agens perſequens bona0d
cari, hanc cauſam, quamuis bona dicuntur pubin ſummouebitur agens præſcriptione quinquena

luum 4
traſn
adacbue rfloci & Gläbot taneab dicu on, uniis 1 ccul 3
nilbcke AVvlile
In Tit. De Senatuſc. Sillan.& Claud.
ſultus ait hoc intelligendum eſſe de
Sed lareron redlbuszſt aduerſus heredes extraneos nõ ſunt, hanc præſcriptio-
r ij qui extrancl. dr Zi, nabent. lbi, Namque 6*⁵ν‿νν parricidi; accu- Gc. Oſtendit qui extranci ſunt,& qui int Extranel non ſunt, qui parricidij poſſunt Son lIn E ſmodi ſunt liberi. Non enim ob cæ- faſan ua aduerſus extraneum parricidij pœ Lemacm t Ratio diuerſitatis, non videtur valde na corct 9 Nam grauius& indignius eſt vindi- chla lhur negligi à coniuncto homine, quàm d aco ldeo mirum non eſt ſi in hac re me- 3 5 aditio extranei, quàm coniuncti. Obiecerit lot l viſpiam I. 12. querelæ. C. ad leg. Cornel. de Pu Mlaiones criminales præſcriptione viginti Hlacun tolli& excludi. cur ergo hic dicitur ſem- in cuſär poſſe cos, qui coniuncti ſunt, qui non funtextranei? Sed hic non loquimur de crimini- dCimina quidem tolluntur ſpatio viginti an- vum quod dicitur in Lin cognitione. Non eſt nrclgendum de crimine homicidij. Oauũ caput. Hoc capite proponitur actio po- ur, ob candem cauſam, de qua diximus ſu- lore capite, ſi hæres ante quæſtionem habitam deamilia teſtamentum aperuerit, recitauerit, hæ- wätatem adierit, bonorum poſſeſsionem petie- tl2z.lege Cornelia 5.vltim. ff.hoc titulo. Hęc a- dio popularis eſscompetit cuiuis ex populo. Po- pularis actio dicitur, quæ competit cuiuis ex popu- luz& z ff de popul actio& datur ad centũ au- movvalam eftautem,&c. Non eſt viſum Prætori luiicere publicationem hereditatis. Non videtur na afſici pœna heres, cui hereditas adimitur, Quhilex bonis propriis amittat. Hoc eſſet lucrum nonfacere potius quàm damno affici. Verùm cau- umelt, t detur actio cuiuis ex populo aduerſus becdem in centum aureos. Et hęc pœna centum auttorum diuiditur inter fiſcum& eum, qui agit. Vunm in publicum,&c. Non me latet, agitatam eſ- ſemlgo quæſtionem hanc de pœna actionum po- pularuman capœna ſit fiſci, an accuſatoris?& eſt prolira diſindio in ſcriptis aliorum. Sed dicẽdum etnon ele eandem pœnam omnium actionum popularium Videndum eſt quomodo conceptum ſt eliccum de vnaquaque actione quomodo de ea leralt fere diuidi folet inter fiſcumm& eũ, qui
extranels agatur Al
*
muaim edico Drætoris. 1 . mum caput eſt de eo hęrede, qui vltus non monemdefuncti,& cautum eſt hoc capite vt nran indigno auferatur. lege cuͤm tenasd 4 quib.vt indig. Hic oſtenditur dif- vnan e oc caput& ſuperiora capita. Cum cl amiagde uen mortem eius, Ec. Fortè nulla gomm latihu aberi poſsit quæſtio. interim er- enrdfeh eur hæres adire hæreditatem. Prohi- dino ane Peüm familia opem non tulit do- nülzl Kaa efamilia habita ſit quæſtio. Si nr pote kahane fortè omnes ſerui opem tu Vernran tehereditatem. Sed hereditas ei
Ce demmn.
en hehtiwanäun in hoc caſu hæredita- Meain hm nien ructibus& vſuris. 1l. C. eres propter negligentiam, ſi
agtitin hoc edicto videtis. Id erat expreſſum no-
quam indigno, ſi non fuerit vltus ne-
neglexerit vlciſci necẽ defuncti,. Vnde quæritur, an appellare debeat,& perſequi appellationem vt he- reditas ei non auferatur? Duæ ſunt leges de hacre, quæ vidẽtur cõtrariæſed diuerſe ſunt ſpecies in J. 21. propter.§.vlti. Propter veneni,&c. Duo hic ſunt caſus conſiderandi. Primus caſus eſt, cùm hęres in- ſtituit accuſationem cædis illatæ,& abſolutus eſt reus accuſatus iniuria iudicis. Videt heres eſſe ab- ſolutum reum, non curauit ab ea ſententia prouo- care. Obiicitur ei quòd officio funꝗtus non eſt, quia poterat prouocare, cùm ſententia iudicis iniqua ab- ſolutus eſſet reus. Sed ait Iureconſultus hæreditatẽ ei non auferri,&ſi non prouocauerit. Eſt enim pre- ſumptio pro ſentẽtia:nec temere quis aduerſus rem iudicatam prouocare debet.
Alter caſus eſt cum damnatus eſt reus: ſed ipſe
prouocauit: cam prouocationem neglexit perſe- qui heres: quæritur an hæreditas ei auferenda ſit?
Queſtio eſt in l.In minoribus. Cod. eodem. vbi di-
citur ei auferendam eſſe hæreditatem. Ecce, in vno caſu abſolutus eſt reus:& obiicitur hęredi quòd non prouocauerit. In altero caſu dãnatus eſt reus, qui accuſabatur,& obiicitur hæredi, quòd eam ap- pellationem non ſit perſecutus. ſic diuerſas eſſe ſpecies videtis. Ex iam dictis conſequitur hæredi- tatem alij non acquiri, quàm fiſco. Diximus con- fiſcari& publicari bona hereditatis. hoc ego dico, ne quis fortè dubitet, an negligente vno herede vl- ciſci defuncti necem, acquiratur alteri ea portio, qui diligentior fuerit? Quæſtio eſt in 1.ſi ſequens. 15. ff. hoc titu.de qua quxæſt. dixi ſuh titu.de vulg. ſubſtit. Fiſcus ergo bona capit,& heres, aut heredis loco & preſtat legata. l. cùm fiſco. 9. ff. hic. Fortè vide- bitur mirum quod dicitur, legata eſſe pręſtanda, cùm hæreditas adita non ſit. Sed quia loco hære- dis eſt, ideo preſtat legara tanquam heres. Preter- ea notandum eſt hanc perſecutionem bonorum non extingui morte heredis. in l. Caius Seius. 22. ff. hoc tit. Caius Seius,&c. Hæres neglexit vlciſci ne- cem defuncti. deceſsit, an aduerſus eius hæredẽ hec perſecutio admitti debeat? Mouet quòd crimina morte extinguntur. lex iudiciorum. ff.de. accuſat.
Preterquam in caſibus exceptis. Morte rei extin-
guntur accuſationes. Vnde videbatur dicendum
morte eius qui vltus non eſt necem defuncti, non
oſſe aduerſus eius heredem competere. Sed tamẽ ait Iureconſultus cauſam hanc, cùm ſit pecuniaria, morte heredis extinctam non eſſe. Criminalis qui- dem accuſatio extinguitur morte rei.l. ex iudicio- rum. de accuſat. Sed hic non eſt criminalis accuſa- tio:vtilis hęreditatis petirio datur fiſco. Ideo mirũ non eſt ſi dicatur morte ingrati hęredis extinctam non eſſe. Sed mirum eſt quod dicitur poſt decimũ annum admitti hanc accuſationem. Poſt decem annos vixit Titia.vnde videtur preſcriptione tem- poris accuſatorem ſummouen dum eſſe. Ex his, quę diximus ſupraà in l. in cognitione hoc tit diximus accuſationem preſcriptione quinquennij ſummo- ueri, ſed diuerſa hec ſunt. Diuerſum eſt quod hic dicitur,& quod ſcriptum eſt in lin cognitione. nã dicta l. in cognitione. loquitur de eo, qui accuſatur. ideo quòd aperuit teſtamentum antequam mor- tem defunq;i vltus eſſet. Hec lex loquitur de eo qui neglexit necem defuncti. Diuerſi ſunt caſus,& dt 3 uerſa
633

3+ b 1. uerſa quoque ratio in hoc caſu. Cùm accuſatur tã- rum negligentia hęredis, nõ eſt xquum vt preſcri- ptione qninquenni) ſummoueatur accuſator. quia tum videt hærcdem non vindicare necem detun- Cti, ſperat fortaſsis eum poſtea diligentiorem fore. Non eſt ei imputandum, quòd eum non præcipi- tauerit ad accuſandum. Sed in eo, qut aperuit teſta- mentum idem dici non poteſt, cùm aperuit teſta- mentum, vel hæreditatèm adiit antequam quæſtio habita eſſet de familia. nulla cauſa eſt cur quis dif- ferat accuſationem. quia quod factum eſt, amplius infectum fieri non poteſt, ſed non factum poteſt compenſari diligentia hæredis.
IN TIT. VI
51 QVIS ALIVYEM TESTA- RI PROHIBVERIT VEI GO 5GERIT.
C᷑APV7T I.
Iquis aliquem,&c. Edictum quod pro- ponitur ſub hoc tittulo, maximè perri- net ad fiſcum: ſicut& ſuperius edictum de Senatuſconſulto Silla. Iraque propter
affinitatem rei coniuncti ſunt hi tituli de Senatuſ- conſ. Sillan.& Si quis aliquem. Hoc edictum pro- ponitur aduerſus eos, qui teſtamenti factionem per vim impediunt:vt ſi captent alienam hæreditatem⸗ vel ex teſtamento, vel ab inteſtato. ideõque impe- diunt per vim& dolum teſtamenti factionem: hoc edicto cautum eſt, vt actio ipſis denegetur ad petẽ- dam hæreditatem:& vt ea hæreditas fiſco vindi- cetur. Ergo hoc edicto nulla proponitur actio: ſed actio potius denegatur, quæ aliàs competeret, vel ex teſtamento, vel ab inteſtato:& fiſci gratia hoc potiſsimùm conſtitutum eſt,& ad fiſci commodũ & vrtilitatem maxime pertinet. Vt autem per vim impediatur teſtamenti factio, dupliciter accidere poteſt,& vtraque cauſa verbis tituli ipſius& inſcri- ptionis exprimitur. Si quis aliquem,&c. Impeditur teſtamenrti factio ſi is, qui vult teſtari, prohibeatur facere teſtamentum, quod aliàs facturus eſſet. Hoc eriam accidit ſi quis aliquem facere teſtamentum cogat:cùm aliàs facturus non eſſet. De priore cau- ſa videndum eſt.
8
Si quis aliquem facere teſtamentum probibuerit.
CAPVT 77.
D declaratur exemplis in l.l. huius ti. in prin. Ait I Vlpian. Lui dum captat,&c. legitimus hæres&
ſucceſſurus ab inteſtato prohibet ne teſtamentum
Hiat:intereſt ipſius teſtamentum non fieri,& dece- dere inteſtatum eum qui teſtamentum vult facere: xr ab inteſtato ad ipſum perueniat hæreditas. Is qui prohibet ne reſtamentum fiat, incidit in pœnã hu- ius edicti.hoc etiam accidere poreſt in ſcripto hæ- rede. Quidam eſt ſcriptus hæres teſtamento alicu- ius, prohibet ne teſtator muret teſtamentum ſuũ,& aliũ hæredem inſtituat, quod poreſt. Ambulatoria enim eſt voluntas teſtatoris vſquc ad extremum vitæ ſpiritum. 1.4. ff.de admin. legat. Is prohibuit teſtamẽtum facere, eius intereſt aliud teſtamẽtum
ab co non fieri, in quo forte inſtituet alium hære-
Franc. Duareni luriſconſ.
dem. is quoque incidit in hoc edictum. Verbun prohibere, quomodo accipiendum ſit, verba] 8 tis demonſtrant, vt 11 quis prohibeat teſtamere 3 introire, de quo tamen olim dubitatum fuit. Tefhu mentarius eſt is, qui adhibetur concipiendo rel mento. Vſitatum eſt hoc vocabulũ in iurc. 1. Kd b
here. inſtit.& l. Diuus. ad l. Cornel. de fal. quia fotts al
nõ eſt teſtatori cognita ratio cõcipiendi teſtamẽ vult teſtator adhibere teſtamentarium: non patit hæres legitimus, ſucceſſurus ab inteſtato:vel dar iam ſcriptus, De eo eſt dubitatum olim, quia ſi teſtamentario poteſt cõſcribi teſtamentum: ſeq 16
men cùm tanta ſolennitas neceſſaria ſit in teſtama.
ro faciendo ſecundum ius ciuile:vt meritò adhiber; debeat teſtamentarius, ne fortè ſolẽnia deſint,i 4 detur etiam prohibere teſtamentum fieri. 6 Aliud exemplum eſt in l.z. Si quis dolo feciti 5 teſtes nõ venirent. Et in hoc exemplo non cim. gna dubitatio. Nam certum eſt, ſine teſtibus ido. neis teſtamentum ſcribi non poſſe. Ergo hic dolo fecit.ne teſtes veniant:is viderur prohibere ne teſta. mentũ fiat. Quid ergo ſi blando ſermone pellexeri eum, qui teſtamentum facere incipiebat,& auoca. uerit eum à teſtamento faciendo, diſſuaſeriqucei 3 ne teſtamentum faceret:an incidit in hoc edicum; Ait lureconſultus in I.vlt. hic non incidere.
gi quis coegerit teftamentum facert. CAP. II I. Xon tantùm punitur hoc edicto is, qui probe buit aliquem teſtari: ſed etiam is, qui teſtut coegit. Ab eo quoque qui coegit teſtamentumſt. cere, aufertur hæreditas, in l.I. C. eo.&c. Quæſtioe de hæreditate: an ei auferenda ſit hereditas, qui c git aliquem teſtamentum facere,& ſe hæredem in ſtituere? Et ſine dubio auferendam Imp.ea l ſt tuit. Non idem dicendum eſt in l.vlt. C. eo. qui t ſtamentum facere perſuaſit. Hic prohibetur tätim vis aut dolus malus, quamuis aliâs puniatur ſoka perſuaſio, vt in edicto de ſeruo corrupto l. 1§. ſuadet.ff. de ſeruo corrupto. quia corrumpir per dendo. Obiicitur l. Captatorias. ff.de hered. nſtitut
Sed manifeſtum eſt captatoriam inſtitutionem ni
hil huc pertinere. Captatoria inſtitutio, dicunt, prohibita:hic eſt captatoria. hęc dubitatio profeca eſt ex magna ignoratione: non intelligunt quid ſt captatoria inſtitutio. Captatoria inſtitio eſt, cũ quis aliquẽ inſtituit captãdi cauſa. hic nõ inſtituituralt quis ad eum captandũ. Intelligitis ex his, qus di mus, ex quibus cauſis locus ſit huic edicto. Pretett notãdum eſt ex his cauſis hæreditatẽ auferri ecqu- contra edicũ fecit,& vindicari fiſco.l. ff.hoctit ã 1.2. C. eo. Ei, qui ne teſtamentũ fieret impedierttan fertur hæreditas tanquam indigne perſonęd eo. hoc tamen non ſatis expreſſum eſt à lu ſulto de eo, qui teſtamentum facere alium cos Loquuntur lureconſulti in omnibus caſibust qui prohibuit aliquẽ teſtamentum facere ſela qui teſtamentum facere coegit,& ſo heredems— tuere, non loquuntur. ſed tamen idem de uoche receptum eſt propter ſimilitudinem rationi Quartum eſt an factum vnius prohibentis .„... 1no⸗ cogentis nocear aliis perſonis: Certum eſt iphi N
... 3.+— 7 ceal cere, qui prohibuit, vel coegit: ſed an aliis noc 1 quxtii

jnkul eccauerunt, nullũ dolum, nul-
queriturel, cruntt? Et dicendum eſt non nocere
am vim a caſibus exceptis. Vnde legatum, quod 11—
rii lis nill! umneſ ſdeicommiſſario, valet: qui a ſi nõ Meeg uum u noceret fdeicommillrio, ui
am fil. Sſed ſi legatum ei relictum tiꝛ Ao uhil adt amẽtum in co mihi legauit prædium: tus fecit te 3 d reſtituerem Sempronio. Cum te- oauit me mnutarc teſtamentum, ego proliibui:
0 t Muor velle debeatur legatum? Ait Iureconſultus
n deberi, quia legatum alij reſtituendum eſt. legarun locccauit, non prohibuit teſtamentum A 5 3 eſt in hærede, qui iuſſus eſt reſtituere bcrre Len ex fideicommiſſo. l.z. hic. Hæres inſti- edinenent rogatus eſt vt alteri reſtitueret hæ tun ken Deinde prohibuit teſtatorẽ, mutare te- Hüeneumäns amittit falcidiæ, quod habebat ſed eritas reſtituetur ſideicommiſſario. Igitur factũ lue kredis fiue legatarij qui pro hib dit zcſt mendi
facetenon nocet fideicommilſario. Quibu dam ta- um perlonis nocet dolus eiuu prohibuit teſta- nentü facereNocet imprimis feruo. Seruus meus iaſticurus, qui eſt in poteſtate mea,& mihi ac- uirit hæreditatemiſt adeat: ego prohibui teſtatorẽ nutare teſtamentum. mihi nocet hoc factum meũ, kuus ſit in poteſtate mea ſed ſi manumijſſus ſit, um meum ſeruo nocebit. Præterea nocet etiam fitum patris liberis etiamſi liberi non ſint in pote- uue patris. Ratio elt quia videtur liberorum gratia hoc kacere pater cùm prohibet aliquem teſtari,&
uæritut an
ambg rekma obLvlide bon.liber. l. data. C. de donat. Ergo fa- dele um vnius alteri non nocet, præterquam in exce- herilag pis perſonss, de quibus diximus. Hinc quæritur, an dl dente ſuts aum noceat fratri? I. 2.§. fratris. ff. hoc titu. 1Inpet Nankauem, Sc. Quamuis factum patris noceat 4,1 liersnon idem tamen dicendum eſt de fratre, vt rohlbetun
8
niwsalteri nocere, ſi in vniuerſum loquamur. Quid ctenim iniquius, quàm ob factũ alterius, aliquem Nei E aulem ratio ſuadeat aliquas perſonas ob Hadum atterius plecti: ſatis viſum eſt hoc ad liberos noducipropter magnam coniunctionem, quę eſt nerlberos& patrem: propter quam coniunctio- nemkaclls elt uſpicio fraudis. Viſum itaque eſt v- tletoenon producere ad fratrem. Fratris factum, dic accpimus hæc verba, Si frater meus pro- uert fone mutari teſtamentu m, vel fieri, cùm e- bon ickanemo ſcriptus ſim, hoc mihi minimè noctt éiceg accipio. Vulgò ſic accipiunt hęc ver-
ptaus horedi
mentum eee 1 4 14 teſt tun ece.Erat forſitan ci ſucceſſurus ab in- teltato, vere
igitur autüts ne teſtamentum faceret. Quia cete t unsfrreditatem, prohibuit eum fa- woattoueria me— et aufertur. Sed oritur contendit ber rartem cius⸗& fiſcum. Frater n. Lerdurmu dirmad ſe pertinere ab inteſta- erddi Kic dic* eſſe debeat? Aiunt fiſcum Nam V dun ed non mihi videtur hic ſenſus nenxyadenn us in 1... oſtendit fiſcum ſe mper Deandæ alicn de calm ſiponamus fratrem mell, Ehereditatis cauſa, prohibuiſſe te-
nrerconiunctas perſonas facilis eſt ſuſpicio frau-
um fratts fratri noceat. Iniquum eſt factum v-
uqualifrater excludat fiſcum, id eſt, quidam ca- aatem alienam, prohibuit eum teſta-
In Tit. Si quis aliq. teſt. proh. vel coeg. 635
ſtamentum mutari: mihi quidem nõ nocet in par- te mea, qui nihil admiſi: ſed in parte fratris mei præferetur fiſcus. Hinc quæſtio naſcitur. Si quis co- egerit inſtituere alium liæredem: an id noceat in- ſtituto hæredi? Ego te coegi Titium heredem in- ſtituere. Titius nihil admilit, an factum meum ci noceat, vt hæreditatem conſequi non poſsit? Hoc controuerſum eſt: ſed puto nocere hæredi inſtitu- to. quia teſtatoris voluntas hic deficit, ſaltem libera volũtas. Voluntas teſtatoris maximè neceſſaria eſt
in faciendo teſtamento.] 1. ffide teſtamen.& quam-
uis voluntas coacta, dicitur eſſe volun tas, tamen ra- tũ non haber Prætor quod geſtum eſt vi, vel metu. I.4. Quod metus cauſ. ff. ſaltom reſcindi debet edi-
cto Prætoris. Nec referr à quo vis illata ſit, vt reſcin
datur quod geſtum eſt. l. Metum.&§. licet. ff. de co, quod metus cauſa. Hoc tamen caſu mihi videtur probabilius eſſe, fiſco non acquiri hæreditatem: quod etiam controuerſum eſt. Jura ſingularia fiſci non extenduntur interpretatione, etiamſi videatur cadẽ ratione eſſe. l. quòd verò. ffde legib. In his, que contra tenorem rationis propter aliquam vtilita- tem ſingularem inducta ſunt, non recipitur hoc ar- gumentum: eſt eadem ratio, ergo idem ius eſt.. quod ratione- fl. de legib. At nihil reperitur expreſ- ſim conſtitutum fiſci cauſa de hac re. Hec ſunt fere, quæ comtinentur edicto Pretoris, quod ſub hoc iit. propoſitum eſt: vt ſi quis prohibuerit aliquẽ teſta-
ri, vel coegerit, denegetur ei actio,& hæreditas fiſco
vindicetur. Sed notandum, præter hanc ademptio-
nem hereditatis iudicia quædam prodita eſſe ob eandem cauſam, rã criminalia, quam ciuilia, de qui-
bus breuiter nunc à nobis dicendum eſt.
Ac imprimis criminale iudicium conſtitutum eſt propter vim illatam:& ſæpe mentio fit crimi- nis,& criminalis perſecutionis, tam in ff. quàm in C. L..& I. vlt. C. eo. l.vlt. ff. o. mẽtio criminis fit. quia preter diſceptationem ciuilem de hæreditate aufe- renda, etiam criminalis actio admittitur propter vim illatam. Et notanda eſt regula in l. hoc iure. ff.
de reg. iur. Quocunque modo vis inferatur alicui,
criminalis eſt accuſatio, aut de vi publica, aut de vi priuata. De vi priuata, ſi ſine armis vis illata ſit. de vi publica, ſi cum armis. Præterea actio in factum, vel actio de dolo competit ei, qui damnum paſſus eſt ob dolum admiſſum, vel vim factam teſtatori.
Exempli gratia, Titius me volcbat heredem in- ſtituere: quidam alius me impediit:prohibuit ne me
heredem inſtitueret.hic quæritur, an aliqua actio mihi competat aduerſus eũ: Dicendũ eſt compete- re. quia dolo eius factum eſt ne teſtator me hære- de inſtitueret. hoc eſt expreſſum in l. Lucius. 90.§. Sempronia. ff. de legatis z. Poſtremo in magiſtra- tum, qui prohibuit teſtari, datur actio in duplum ex nouella Iuſtiniani. 12ĩ4. quę inſcribitur in vulgar. libr. vt nul. iudic.&c. in§. prouenit. vult eos puniri extra ordinem lIuſtinianus,& cogi eos damnum hoc reſarcire cum duplo.& huc pertinet quod di- citur in l. 22. curent. ff.de teſtibus. Officium magi- ſtratus eſt curare, vt teſtari volentibus teſtes& ſi- gnatores prebeantur. Teſtandi verbum generale eſt,& pertinet primn adteſtamentum, deinde ad
nque teſtarionem. 1 Aunen 4 Errat Oren 1N
Srabesbete Satbutseedeerseenerene

Franc. Duareni luriſconſ.
1N TIT. VII.
DE IVRF CODICILLORVM. O dicilli, vt incipiã à definitione in gra- ciam tyronum, ſunt genus quoddam vl- eecimæ voluatatis, quο legata& fideicom- b milla relinquuntur. ego non pofſum cõ- modius delnire. Dico genus quoddam ſſe,&c. Et dif- ferunt à teſtamento.teſtamentum detinitur in l. i. f. de teſta. Voluntati noſtræ iuſta ſententia,&. Ego o- ſtendi in explicatione definicionis teſtamenti hoc verbo, iuſta, excludi codicillos. Teſtamentum ex le- gitimo& ciuili iure eſt: codicilli ex legibus non funt. Codicilli ex more quodam& iuriſditione magiſtratuum ortum habent& originem. vt do- cet Iuſtinianus in Inſticut. titulo de codicil. Docet ante Auguſtum nullum fuiſſe vſum codicillorum. Qui volebat legata relinquere, opus erat iuſto& ſolenni teſtamento. Ildeõque teſtamentum dicitur eſſe iuſta ſententia. quia ex iure ciuili eſt luſtum di- citur, quod legitimum eſt: tametſi varia ſit huius verbi ſignificatio, vt in 13. ff.pro ſocio. luſta bæredi- tas dic tur, quæ lege defertur ſic iuſta ſententia, te-
Ktamemum dicitur.In codicillis nihil iuſtum eſt, ni-
hil legitimum. Videtis ergo, quid interſit inter te- ſtamentum& codicillos. Preterea codicilli nullam ſolennitatẽ deſiderant, vt dicitur in§.vlt. qe codicl. in Inſtit. Sufficit interuenire quinque teſtes Omuiis obſeruatio, omms ſolennitas remittitur. Alia multa in teſtamentis neceſſaria funt. Quomodocunque guinque teſtes adhibeantur, valent codicilli. An ne- geſſe ſit codicillos confirmari teſtamento, an fiue
teſtamentum antecedant, vel ſequantur, Vvaleãt dicilli, quæſtio eſt difficilis, de qua ego ſcripſi lb Diſputat. Alia differentia eſt quia teſtamento he.
reditas relinqu itur directônon etiam codicillis h
reditas directô: nec datur nec adimitur codicilli quod per manus. io ff.hoc tit. l. ſi idem. C. cod.& Vlt. in Inſtit. eo. Et hoc diſcrimen maximè notana eſt. Nam aliàs inutiliter diſputaremus de diſcrim ne codicillorum& teſtamenti:& nemo faceret ſtamentum, ſi idem poſſet relinqui codicillis, quo teſtamento. Sed nemo hæres inſtitui poteſt codici
lis. opus eſt ſolenni teſtamento. poſt factum teſ mentum poteſt quis codicillis, verbis precariis be. redem rogare, vt reſtituat. Alia differentia eſtina teſtamentum& codicillos: quia ſi quis codiclllo fecerit, omnes valent, quod nõ poteſt dici de teſta. mentis. Nam ſi quis fecerit plura teſtamẽta, mum tantum ex his valet: poſterius teſtamentum taum 3 eſt, cætera infirma ſum:mon idem dicitur de cod cillis.. 56. 5.codicillos etiam plures. ff. hoc tit.& Inſ. co..vlt. Omnes codicilli valent niſi contrarij ſmi ſint contrarij, idem eſt dicendum, quod de teltand
to. 13. C. eo. Nempe vt poſteriores valeãt. Sedinie. ſtamento hoc ſpectamus vt poſterius tantum teſa. mentum valeat,& ſi contrarium non ſit priori Hoc
ex ſubtiiitate tãtum veteris iuris ortum labetqua
eſt neglecta à magiſtratibus, qui ſaam aucdortaem dederũt codicillis. Iuriſdictione magiſtratuũ mula
ex veteris legis ſubtilitate reducta ſunt ad aquu tem. Sic in teſtamento militis contempta el l 3 ſubtilitas.J. quæritur. 19 de mili te ſta. Aliæ diffeten
tie poſunt ex aliis colligi legendo. b
FRANCISCI DVARENI IVRIS
CONSVILTI IN
113.
XXX. DIGESTO-
RVM SEV PANDECTARVMMWM
IN TIT. I. DE LEGATIS ET EIDEICOMMISSIS
N initio huius libri multa præ- A fantur alip quæ mihi vidẽétur par- ſtim inepta& ridicula, partim m- utilia& ſuperuacanea. Huiuſ- modieſt quæſtio de contunctio- hne tnuorum quam conctinuatio- nem vocant, verboſiſsime ab eiſdem tractara. Cur de legatis in hac parte ſit tradacum luitinan. ipſe hoc docet l.2. 6. quintus. C. de veter. iur. enucle. Sed de ordine, quemn ſecutus eſt Iuſtin: iu compoſitionc Pandect. minime, vt arbitro t.umprobando, nunc nõ eſt diſſerendi locus. Certè non eſt vſquequaque ſe- cutus ordinem edicti perpetuim ea compoſitione. FEdictum de legaris poſitum fuerat poſt bonorum poſſeßsiones, vt mſcriptiones capitum demoſtrant. Nec ad rẽé pertinet I.2. de ſtatu homi. vbi Heriog.
loquitur de epitome ſua. Huius generis eſt& illa
quæſtio, cur in tres libros diuiditur hic tractatus. Hic non minus ineptiunt, quam in ſuperiore quę- ſtione Sed prolixitas operis cauſa fult huius diui- ſionis. vt in Pandect. Plor. rit. de verb. obliga. in duas partes Bac de cauſa diſtributus eſt. Sed millas facia mus nugas,& veniamus ad ea, quæ plus vtilitatis
habent, nempe quid ſit legare,& quid legatum.
raora lng Ro 1
duit
Legare verbum tale acceptum fuit in Liz tabuſat verbis legis 120. f.de verb. ſign. Nouel. 22. Teε qevrsęey αμν⁷.. diſp onat. Specialiter ſign Hicat Iesi
gulas ichnquere non ius vniuerſum transterreDi
fert igitur ab hæreditate, l. nihil aliud. 24.ffden 1
ſign. Huc pertinet le gati diffinitio, aut potius del prio, apud Modeſt Llegatum. 37.ff.de lega. ².&5 Inſtit. de legat. eſt donatio teſtamento relicta diffinitio Flor. l. 19.Jegatum. de legat 3. deliber hereditatis. Vtraque diffnitio conuenire pouc deicommiſſo, facit 1. 8. Et fideicõmiſſum ſde 3.S1 quis velit ſeparare legatum à fideicomilio dendum erit, quod legis mo do„id eſt, impe
teſtamento relinquitur, ex Vlpia.in Inſtit.
ga. Nam fideicommiſſum precatiuè relinqui
ait idem Vlp. tit. 25. de fideicomm. in prin ludiſt ruur in hac ambiguitate verbi lego quoma
cipi debeat. Pone teſtatorem legaiie bona
certè quæſtio facti eſt ac voluntatis.
Voluntas colligitur ex cõecturis, de 3 d hil pręcipi in vniuerſum poteſt. Sequenda elſas
propria& vſita a verborum ſigniti catio,ſin
contraria non apparcat. l.67. non aliter. de legi ue penes 4l
proprietas cognoſcitur ex vſu, quem trius

non aliter.& l.cùm de lanionis. Optimũ ergo. fl.de inſtruct.& inſtru. leg. l. quo- mindignum.— 77 irham lego adicctum vniuerſitati bonorum rb 8.„. 1* luæredis inſtitutionem: quia in alia parte noe Sguuncat: . nti vocantur„... 4” Tne D. de leg. præſtan. ineſt extenſio propter ſi- 1 ü Wuonem verborum. in l mulier. z2.§. vlt. ff. ad 1 5 bel non exprimitur, an teſtator fuerit vſus ver- Tebel.
1 Mæreditatis intelligimus his verbis vſum eſſesvt ap- a acar eum legare tantum voluiſſe, non hæredem 1 ner Quarnor genera legatorũ, quorum me- i nt luſtinr 3nſtit. de leg. explicant Theoph. Vlp.
(uwsin inſtit. Pau. in ſenten. Ius nouum de ea re
De fdeicommiſgis.
Ner noſtros interpretes nõ conuenit quomodo atum diſcernatur à fideicommiſſo. Vulgaris cpinio eſt legatum eſſe cuius verba diri guntur ad encatum, Hdeicommiſſum, cùm ad hæredẽ. qua enxentia iam diu exploſa eſt ab eruditioribus. Diſ- eimen cognoſcitur ex Vlp. Inſtit. tit. 24. de lega.& raſdefideicom. ſcripſi lib.z. Diſput.c. 9. Legatum aulbus verbis relinquitur: fideicommiſſum non aulbus ſed precariis: vt, fideicõmitto, peto, volo, dgdari. vit.Inſti. de ſing. reb. per fideicom. relict. leaatis, quæ ex legibus ſunt, verba quædã erant Abauia eildem legibus præſcripta. Legatum Grę- monrelinqui Vlpia. ait, Inſtit. tit. 25. de fideicom. ell item Gracè,&c. Ideo dicuntur ciuilia ex ver- ds dulibus do, lego, ſumito, capito,&c. dicuntur Egtma eadem rarione. l.vlt. C. de teſta. tutel. l. di- tecis deteſta. nanu. directa etiã dicuntur. l. eam, quam.C.de ſdeicom. J. C. comm. de lega. Porphi- ton tenditlib.ſermo. Horat. ſaty. i. poſt princip. aduerſum ilum, Tranſnanto Tiberim, ſomno qui- Nouelun boch Opus atoVide, inquit, vr directis verbis vti- crimt uriohter lurecoſulrum. Verba huiuſmodii mpe-
umuns 1 bhüe vſitata erant: fideicommiſſa non Juulat s u,necln els vſurpantur verba legum. daulpus noncn dn hele. fideicommiſſa Vlpian. ait Ke ugole luni ciuilis proficiſci. d. titul. de fidei-
quibs relinquuntur precariis& unts declaretur. l. Senatuſ. ff. de leg. 1. l. 3 deicom. peto, rogo, volo, dei- t lnlit de ſi ng. reb. per fideicom. De
pls dubitatur. Vnum eſt in I. 69. peto. aureis. Non Se ei,V contentus ſis centum Non videturen 6 uun quia verba ciuilia nõ ſunt. .. ben eicommiſſum, quia teſtator 1 rede Benignius tamen interpretor quamquam vidcatur imper-
2 tgeirommilundn
eſt in l.5. vobis. ff de annm leg. reſtetis annuos decem aurcos. Satum: ſed fideicõmiſſum eſt. Con arone legati fideicõmiſſum conti- occurtunt unfömiſſumm. de leg. z. Exempla vbi- in lis libris. in 139. vxorcm. d. lega-
4
eky tta Alex,a- netur.; 5 8
In Tit. De legatis& fideic.
C. de teſta. in cap. Raynaldus. de
hæredes,&c. in l.5. filium.§. ſed
— bo lego: ſed dicitur teſtatorem legaſſe portionem
Cwmmu. de lega.& g. noſtra autem. Inſtit. de lega.
tit. de leg.& tit. de fideicommiſ. fuit
& conceptionum. Diuerſitas titulorum in Codice — que eorum diuerſam eſſe. Inſtit. de fideicommitf. hę-
& Inſtitut. Et conſtat ex iam dictis originem
637
redi. Reperiuntur& quædam aliæ differentiæ, de
quibus nunc dicemus. Eas collegimus ex variis lo- cis, vt Inſtitutionibus Caij, Inſtit. Vlp. ſenten. Paul.
Inſtit. Iuſtin. deniq; ex Digeſtis ipſis.& Codice. Et
has differentias fuiſſe tẽpore Iurecõſulrorum oſten- demus: puta Vlp. Pauli, Caij,& aliorum, ne quis pu-
—
tet de iure Digeſtorum non eſſe„quod Accurſ. hic
vocat mediã iuriſprudentiam. Sulhrilitas illris ma-
magis ſpectatur in fideicõmiſsis, ſubtilitate negle- cta.§. ſed non vſq;.Inſti. de lega. Nec id mirum, cùm legata ſint legitima. In iis, quæ legibus præſcripta ſunt, leges ipſas ſequi debemus. fideicommiſſa or- tum non habent ex legibus:ſed ex moribus quibuſ- dam. In iis, de quibus nulla eſt certa lex, ſequimur quod nobis æquius videtur, vt Ariſto. ait in Kheto. ri&eis du Id exemplis demonſtrandũ eſt. vnum
eſt in§. ante hæredis inſtitutionẽ. Inſtit. de leg. Idem
ſcribit Paul. Senten. lib. 6.tit. 8. de lega. Idemi ſcribit Vlp. in Inſtit. tit. 24. de lega. in fideicommiſsis nihil refert, vt ſcribit Vlpian. tit. 25. de fideicommiſ. Igi- tur tempore lIureconſultorum fuit hæc differentia. Nam Vlpian. loquitur de tempore ſuo. b
Aliud exemplum in õ. poſt mortẽ. in Inſtit. Iuſti. de lega. Alia cauſa eſt fideicommiſſorum, vt ſcribir Caius lib. 2. tit. de fideicommiſ. Idem ſcribit Vlpia. igitur hæc dif- ferentia tempore Vlpiani.
Aliud exemplum. Akk ri uu §.1. Inſt. de ſing. reb. per fideicõ. relict. Per ſideicom-
miſſum relinqui poteſt. l.5. ſi fucrit.& l. 8. ſi legata-
rius. de lega. 3. l.).videamus. Si cui plus, quàm per leg. Falci.lab eo. C. de fideicom. An fuerit hæc dif- ferentia tempore Iuriſconſultorum quæritur? Qui- dam fuiſſe probant argumento ex diffinitione le- gati. Inſtit. de legat. in princ. ibi, ab hærede præſtan-
da. ſed hec non leguntur in antiquis codicibus. Ma-
vis fortè ad rem pertinet definitio Florentini. Deli- batio hæreditatis,&c. Sed quid opus eſt pluribus? Caius& VlIpia. in Inſtit. hanc differentiam tradunt. Adde ſi lubet, quòd de legato relicto à legatario nullum exemplum reperitur in Digeſt. libris. de fi- deicommiſſario pleraque, quæ iam citauim us. Aliud exemplum. L aiſi latino ſermone: at Græcè fideicommiſlum relinquitur. Vlp tit. de fideicom. Verba Græca non ſunr ciuilia, nec legitima. l.vlt. C. de teſta. tutel. ldem dicitur de fideicommiſſo in I. 11. fideicommiſſa. in princip. de legat. 3. Aliud exemplum. Lægari- nan ꝑoreſtniſi te- ſtamento, aut codicillis teſtamento confirmatis: fi- deicõmiſſum relinquitur etiam ab inteſtato.§.Præ- terea. Inſtit. de fideicom. hæred. An ſit de iure Di ge- ſto. probatur ex definitione legati, qua dicitur do- natio teſtamento relicta. d. l.37. legatum. de lega. ⁊. Item Caius hanc refert differentiam, qui de tẽpore ſuo loquitur lib. z. Inſtit. tit. de fideicommi. Eandem
H H
Sfer ſ.⸗ C. 4
gis obſeruatur in legatis, quàm fideicom. Voluntas-
— TfF, 7

638 qnoque differentiam tradit Vl:tit. de lega.& tit. de fideicom. Vnde qui legat ‚videtur in dubio teſta- mentum facere velle, non codicillos. L. illud.§. tra- Etari. ff. de iure codicil. Eſt& locus Modeſtini de hac re l. 43. libertates.ff. de manu. teſta.
Aliud exemplum. Qir ihLI legari non poteſt: at per fideicommiſſum relinqui poteſt. Caius lib. 2. tit. de fideicom. qui loquitur de tempore ſuo. Similis locus in L105. al. 111. ſi ſeruus le gatus.§.ſi ſeruus alienus. ff.hoc tit. l. ſerui. C. de ma- nu. teſta. l. generaliter. de fideicõmiſ.liberta. Quidã dicunt hoc exemplum ad legatum non pertinere, nec reperiri apud Iureconſultos legari libertatem.
Horum errorè ſatis refellit ibi Caius. Logare liber- tatem dicit Vlpia. I. 6.. vlt. de hæred. inttit. Aliud exemplum. Latini luniani legatum nõ capiunt:ſed fideicommiſſum.Vlpia.tit.de fideicom. Vlpi: in eo. lib. tit. i. Hi ciues non ſunt, vnde viderur idem dicen dum eſſe de quibuſcunque aliis peregrinis. Lex Fal- cidia de legatis loquitur, non de fldeicommiſsis. Quicunque, inquit, ciuis Romanus, cuiq; ciui Ro- mano,&c. fl. ad leg. Falcid. l.. in princ. S. C. P egaſia-
ſum. Inſtitut. de fideicom. hæred. in princip. Hæc exempla demonſtrant voluntatem magis ſpectari in fideicommißis, ſubtilitate neglecta: contrà in le- gatis. Et hæc eſt prima differentia. Alia differentia. Le ur atione ex teſtamento, nec id cui- quam dubium eſt. Dicitur etiam ſæpe actio legato- rum. Exempla vbique occurrunt legentibus. Imo etiam petuntur actione in rem, ſi ſit legatum vindi- catioms. Theoph. Inſtit. de lega. At pro fideicom- miſsis competit tantùm extraordinaria perſecutio. 1.178. Pecuniæ verbum.§. actionis. de verb. ſignific. Imploratur ſimpliciter officium iudicis, cùm nulla
oſtendit peregrinis relinqui poſſe per fideicommiſ⸗¹
competat actio. Ego hanc ſententiam refuraui ad.
1.1. de iuriſd. Extraordinaria perſecutio, vel cognitio dicitur, cùm maxgiſtratus ipſe cognoſcit, nec dat iu- dicem. l.i. de extraor. cognit. Quo ſenſu accipi de-
bet in dicta l.pecuniæ verbum. Id oſtendit VIpian.
tit. de fideicom, Fideicommiſſa, inquit, non per for- mulam petuntur, vt legata: ſed cognitio eſt Romæ conſulum, aut prætoris, qui fideicommiſſarius vo- catur: in prouinciis verò præſidum prouinciarum. Sed& creatus eſt proprius Prætor, qui de fideicõ- miſsis cognoſceret& ius diceret. ff. de orig. iur. l.⁊. §. poſt deinde Diuus Claudius,&c.& Inſtit. de fidei- commiſ. hæred. in princ. idque fauoris cauſa vt eo Inſtit. loco dicitur, conſtitutum eſt, tantùm abeſt vt minus iuris habeant in hac parte fideicommiſſa, quàm legata. ſic in 1.l. de extraord. cogni. l.. de rei vind. Hæc perſecutio latè actio appellatur. 1.64.ſi alienus.& l. 90. Lucius.§. quiſquis. de legat. z.& 1. 4. à patre.& l. z0. ſi res. de legat. 3.& l. ſi proluſorio. 5. Vlt.ſf. de appel. Actionis appellatione continetur ex-
traordinaria perſecutio. l.actionis verbo. ff de oblig.
& act. Nulla autem actio in rem prodita eſt pro fi- deicommiſſo ſicut pro legata vindicationis, ante cõſtitutionem luſtin. vt colligitur ex§. noſtra. Inſti. de lega. Nec vllum exemplũ reperitur in Digeſt. li- bris. Paul. lib. 4. Sent. tit. 1. de fideicõ. in fi. Ius, inquit, omne fideicõmiſsi nõ in vindicatione: ſed in peti- tione conſiſtit. Non obſtat l. 23, ex imperfecto. de
9
num poſtea factum eſt de Rdcichmmitsis.T.Heoplid
Franc. D uareni luriſconſ.
legat. z. Vindicare, verbum hoc latiùs ibi accin 1 im 4 u
quam in rei vindicationc. S-appellamus. Inſtitut d
act. Sicut& alibi plerunque. l. 27. de lega..lſi qe lium.§. i. ff. de pecul. lega. l.per diuerfas. C.maud in quibus locis hoc verbum ad actionem quo 1 perſonalem refertur. His affine eſt quod dicituni gatarium ſtatim fieri dominum, adita hæredit: 4 Tixio. de furt. Nec id dubium eſt in legato vi cationis. Theophil. Inſtit. eo. alia eſt cauſa fideic Quia fideicommiſsi verba non ſunt apta ad vin cationem. dicemus ad l. 83. ſi tibi homo.§. cum ſa uus. ffl.de legat. 1. Hinc colligitur alia differentias alienatione. 1. z. C. cõmu. de leg. Alia eit ditfere apud Caium Inſtit. lib. 2.tit.&. de fidecommilin n vbi ait vſuras ex fideicommiſſo deberi„li taxdius quàm ſcriprum eſt, ſolutum ſit. Cœpimus explicare differentias ex iure ye inter legata& fideicommif. Dictum eſt deauina quæ oritur tam ex legato, quàm fideicõmiſſo Pia legato agitur in rem& in perſonam, non profidet commiſſo. His affine eſt quod dicitur legatanum ſtatim fieri dominum adita hæred. l.à Titio de ſu .ſi tibi homo. 851.§. cum ſeruus. Nec veròiddubiun eſt in legato vindicationis. Theophi-Inſtit de lag ſi defunctus erat dominus rei,&c. Per yindicasio nem verò aliæ res non legantur, quaàm teltatons Vlp. in Inſtit. titul. de lega. Adde quod legauum ac quiritur ſine traditiòne, contra regulam lrasi nibus. C. de pact. Nam& ignoranti acquittun gatum. l. 79. cùm pater. S. ſurdo. de lega... Alia cauſa eſt fldeicommiſsi. de fideicomn enim nihil tale ſcriptum reperitur in iure anti Item verba fideicommiſsi non ſunt apta ady carionem magis, quàm in legato damnationis hac re dicemus ad d. l. ſi tibi homo.§. cùm Hinc videtur colligi poſſe alia differẽtia citc nationem. Res per fideicõmiſſum relictæ inter alienari poſſunt ab hærede: quia ſunt in eiu nio. Res legatæ non poſſunt, niſi legatum ſity cationis. Rem enim quæ mea non eſt, alien poſſum. l. nemo plus. fl, de reg. iur. Rem mea ſum alienare, quamuis debita ſit. l. quoties. C.d vindic. ſed præſtatur æſtimatio,&c. De hacali tione videnda eſt l.vlt. C. cõmu. de lega.&N Iuſtin. de reſtitutio. VItima differẽtia elt apud de vſuris& fructibus. Ex fideicommiſſo, aitt ſoluto vſuræ& fructus debentur. ex legato da tionis non debentur: ſed legatum duplatur de
am Kde
. a ted
pora VIp.vt plerique faciunt,
tiæ tribuunt. Difficultatem auget quodſ- 17 ſtatur fe auctorem eſſe huius exæquariois.e non vſque. Inſt. eo. Inuenimus; inquit, anci. legata ſtricte concludentem. Et paulo polb mißs
.—..... Im ſarium eſſe duximus omnia legata fideicommma b 8 exxquute

si media uriſprudentia idem receptum
re.
cxxqua rat ius 8 d neceſſe t uſtin eſt ſecunda ſub tit. C. com-
aex con 1 luurbur enim no 1 ia à compo 8 jure enucl. Deinde cuemplarium: 1n quil & hoc vlt. ſecutus Vpia in aliis,Imperator-
buſdam enim nulla inſcriptio
Ego quid ſentiam de hac
1 iſ 2..— 8 tam e bih bh en aliquid derractum, aut adiectũ eſſe.
bee velVp celt Vlpian. aliquid dixiſſe de ſimilitudine
Credibil iuni 1 Lühlger ſideicommiſſorum, cùm interpretare- u. benerdictum, Quod legatorum. Nam ſi codices e
doſi non ſunt, hoc caput ſumptum
ſien— legatorum. vbi l... eadem eſt inſcri- unpm Ren, ad edictum. Interdictum autem de le- liemm 0 9 Hürunn, interpretatione producitur ad fi- dlän aepl uia exæquata ſunt,&c. Similis quæſtio Jerie dun idem de donat. cauſ.mort. Dixerat for- ophih ag exxæquata ferè eſſe, aut non eſſe per omnia. de Emisldeus eſt eiuſdem Vlpia. in l. 8. quæ ſub con- , gS clre.„hoc edictum. verſ- in fidei commiſsis au- cau en c. Ibi, Vice legatorum funguntur fideicom- 1reg. nik Qui dicit legatorum vice fungi fideicõmiſſa, orann
umaeloquitur quamuis in aliquibus differant. Re Nc ipoſum eſt dicere, ſimilia eſſe legata fidei- i.ge aumibis. Rectè dixit Pompo. in omnibus ferè u ifdeicommiffarias libertates pro directo da- Klun In äsiedendas. 1.40-Julianus. de manu teſta. Si quis nco ünmn ceraalat Döponio voculam, ferè reddet orationem omo.ſe falamguia vniuerſalis eſt. Si cnim in oratione vni- dietinn derfatalquid falſum ſit, tota oratio falſa dicitur. l. um relte u quiducenta..vtrum. ff. de reb. dub. Hæc igitur ntun ie enciatio, per omnia,&c. redolet magis conlitu- llegun tionem luſtin. quam VIp. ſententiam. fiac ratione donchi acue inerpretalione duo incommoda vitamus. un Nem Nam mllarepugnantia reperitur in ſcrm btis VIpia. lelqpoi& aliorum luriſconſ. ex quibus Pandecte ſunt con- FaeDet ei Dugruma enim non ſunt differr legata& u deltu Sdeicommiſla:& ea in quibuſdam paria& ſimilia leeraeh elt Deinde antinomia nos conturbare non debet. commlhe iacccſttutio luſtin. noua eſt,& Cod inſerta poſt ureN compaltionem Dandect. Ea conſtitutione ſublatæ vm dipt fumt düfetentiæ iuris antiqui. dict. 6. ſed non vſque. onae hiiet Addequodniſi referamus hæc verba ad ſuü fal Conltitutionem lultin. magnam obſcuritatẽ& am- bitatur à pleriſque quomo- & Bartolini putant legata ſsis:ſed non contra. atque en arid demon fu conſtitutionẽ luſtin. N itun- Aemonlateſimilitudinc, ex L.princeps.ff.de Ar difete eXmaximum. C. de lib. præter. Exæquatur 0t e euim Auguſta tinci* d Plxl. 4 vequbit zagulee r 1 nepi ſed non continuo princeps 4arsg ice 20 antur fœeminæ maſculis: ſed non Kmed earauſun— contendunrt ſi ſtudioſi ugelin dinunele Pouszaut plebeij nobilibus, idem Saguu ni ſerReation ne hanc opimionem parũ conue- viaci, qualbd vetborum. Non poteſt vna res æ- „quin pares ſint inter ſe. Hoc
*.. all fenſn KoTefle alteri Et uo enfu Halutius i ee„dlll
1
illud antiquius corrigere:
Cuitrioan gam cxiſtimauerũt vt Vigl Inſti.
lega. ſle, ſed à compoſito- munde loia. non eſle, cOl P olta hæc verba Mie ud us opinie ptoba⸗
n eſt, quin multa ſint im- ſitoribus Pandect. I.. C. de vete. oritur coniectura ex varietatc ſt Holdander. In aliis eſt,
Diſput. c. 9. Dix. vel non eſſe Vlpia.
In Tu. D- legatis& fideic. 6 39
xqualia eſſe debere facta& dicta: neq; plus, neque minus dicatur, quam factũ ſit. Sic Bätpu OQuid. exæquatur auis ſuis. Nos quoq; pacata Piſonẽ lau- de nitentẽ, Exequauit auis. quaſi dicat Piſonem nec
ſuperiorem eſſe, nec inferiorem auis. nec contrà. Sic apud Liuium lib. 22. ab vrb. cond. Dictator iuſſupo-
puli exæquatur magiſtro equitũ. In eodem loco ait æquatum eſſe ius dictatoris& magiſtri. Itaq; ſi lege. aliqua æquati ſint ſtudioſi ciuibus, aut plebeij no- bilibus, verba ſignificãt eos inter ſe xæquatos eſſe:niſi aliud actũ eſſe appareat. Vix poteſt accidere vt lex VvIla ita feratur, quin alia adiiciantur ex quibus poſ- ſit mens apparere. Nihil ad rem pertinent d. l. prin- ceps.& l. maximũ. cùm in his nullum verbum, nul- la litera ſit de exæquatione. debuit vereri pœnam legis Corneliæ, qui falſam legem pertulit. Pariai gi- tur hec ſunt, legata exæquari fideicõmiſ.& fideicõ- miſſa exæquari legatis. Kurſum legata& fideicom- miſſa exæquari inter ſe. Sed adhuc manct obſcuri- tas, quæ interpretationem deſiderat. Cuͤm enim re- pugnet natura legati, naturæ fideicommiſsi,& con- tra, quomodo fiet exæquatio& cõmunicatio repu- gnantium& contrariorũ? Exemplum, An legatum polt mortem erit vtile, quia ſimile eſt fideicõmiſſo: an fideicommiſſum erit inutile, quia ſimile eſt lega- to? Vtrum alteri cedat? ſicut in antinomia xar 2isaxνν. Lex ait, poſt mortem legare non liceat: alia, poſt mortem fideicommittere liceat alia, idem ius ſit legati& fideicommiſsi. In exemplo Barto- lino, Pone plebeios& nobiles exæquatos eſſe, an ꝑlebeij vtentur priuilegiis, quia nobilibus exæquati ſunt: an nobiles amittent priuilegia, quia exæquati ſunt plebeiis? Qui ita loquitur, mihi videtur ob-
ſcurè& ambigue loqui. Eadem ambiguitas in æ-
quatione dictatoris& magiſtri militum apud Li- uium. Dictator poteſt animaduertere,&c. Magiſter non poteſt. Exæquati tamen ſunt. Itaque opus eſt interpretatione voluntatis. ſicut& in his verbis VIp. Ambiguitatemn tollit conſtitutio Iuſtin. Quod
plenius eſt atque humanius ſequi debemus, vt al-
terum ex alterius natura augeatur& creſcat. Et hoc præcipitur in explicandis legibus, quæ pugnantes ſunt non ipſo iure, ſed aara edis axiν,vt ait Cicero libro 2. de Inuent. dixi ſub titul. de legib. Exempla, quòd ante inſtitutionem legari poteit,& poſt mor- tem heredis, quocunque ſermonc, à legatario, in co- dicillis, hæc habent legata ex natura fideicommiſ- ſorum:contià fideicommiſſa peruntur etiam actio- ne in rem. l.2. C. commu. de lega. Nunc videndum eſt an omnes differentiæ ſublatæ ſiniit. Diximus exæquata eſſe legata& fideicommiſſa conſtitutione luitin.& quod proprium eſt alterius, attributum eſſe alteri. Queritur ergo an vlla adhuc ſuperſit differentia? Iuſtin. in dict. S. Sed non vſque. Inſtit. eod. diſertè ait nullam differentiam eſſe. Et uto nullam differentiam eſſe quatenus legatum eſt, aut fideicommiſſum. Id demonſtratur duobus exemplis. Vnum eſt de fideicommiſſari a hæredita- te. Hæreditas fideicommiſſaria non tranſit in fidei- commiſſarium:niſi reſtituta. I.37. reſtituta.& l.6 3. fa- cta. ff.ad Trebel.. reſtitura. Inſtit. de fideicommiſ. hæredi. In legato nulla eſt opus reſtitutione. 1.64.3 Titio, de furt. l.1. C. commu. de lega. Item fideicom- miſſarius non cogit adire& Eeliehele. l.quia pote- IIIi 2
——;ᷓ—
———————˖:—B—ꝛ—x:::;OQB—O;OL——————.—
——ᷣ—ᷣ—ᷣ—ÿ—ÿÿ————

— 2 A
₰*.
5* — f
640 ro ad Trebel, 5. ſed ſi recuſabat. Inſtit. de fideicom. hæredit. Legatarius non cogit hæredem,&c. l17 1 uis omiſſa cauſa teſta. Verum hæc differentia in eo non conſiſtit quòd alterum ſit legatum, alterum ſit fideicommiſſum:ſed quòd altero res ſingulæ relin- quuntur, altero vniuerſitas, Puta hæreditas. Hoceſt quod vulgò dicitur legarum ſingulare exæquatum eſle fideicommiſlo ſingulari, non vniuerſali. Sic fi- deicommiſſa differunt à fidei commiſsis: nempe fin- ularia ab vniuerſalibus. d.l.ſi quis omiſſa.& l. 2. ff. ad Trebel. Sed hæc diſputatio propria eſt S. C. Tre- belliani. Sufficit igitur eam leuiter hic attigiſſe. Alterum exemplum eſt de libertatę dirccta& fi- deicmiſſaria. Is, cui libertas directò legatur, fit or- cinus libertus, id eſt, defuncti. Si relinquatur ex cau- ſa fideicommiſsi, hir libertus hærędis. zpen lufie b ſing. reb. per fideicõ/relict. Multis faceſsit negotium
hæc differentia,& putant aliqui ſublatã eſſe, quibus
non aſſentior. Defendo receptà ſententiam: ſed ali- ter quam vulgo ſoleat. Nam hæc differentia in eo non conſiſtit, quòd in vno caſu ſit legatum, in alte- ro fideicommiſſum: ſed quoòd in altero factum hęre- His requiritur,in altero non requiritur Id cognoſci- rur ex verbis teſtatoris. Nec multùm refert an ver-
pa ſint pręcaria, d eſt, f¹deicommiſsi. Pone teſtato-
rem ita dixiſſe, Damnas eſto hæres meus Stichum
manumittere. hig requiritur factum hærędis, quam- uis verba legati ſint, non fideicom miſsi. Itaque ma- numiſſus libertus erit hæredis. igitur differentia hic nulla propria eſt legati& fideicommiſsi. Et ſanè Qauus& Vlp. qui diligenter collegerunt& obſer- uarunt differentias, nõ meminerunt huius differen- tiæ. Dixerit aliquis, nonne ſublata eſt differentia le- gatorum. 11. C⸗commu. de leg.&§. noſtra autem, Unttit. eo. tit. Ergo nihil refert an teſtator gixexrit, Sri- chum liberum eſſe iuberi, an ita, Damnas eſto hæ- res meus. Reſpondeo non in co eſſe differentiam de qua loquimur„quòd legatum ſit damnationis, aut alterius generis,&c. Sed quòd apparet ex verbis te- ſtatorem voluiſſe,&c. vt oſtendit Juſti. in d.. pen. de ſing. reb. per fideico m. relict. Cur ergo idem non di- cimus in rebus quibuſcunque legatis, Stichum do lego, Stichum det hæres meus? Nam hic in vtroque caſu, res ſtatim fit legatarij. Sed hoc fit propter ve- rißmilem teſtatoris voluntatem. Benignè interpre- ramur voluntatem defuncti, vt legatarius primo qupque tempore legatum conſequatur. Quid enim Opus ęſt inutili cirçuitu? Ar in libertate plurimum
refert, propter ius patronatus Iuſti, ſuſtulit ea, quæ
ſubtilitarę nitebãtur magis, quam vtilitate. digt. l.1. C. commu. de lega. Ex jam dictis apparet ſublatas eſſe ſuptiles differẽtias iuris veteris,& quicquid pro- prium erat, communicatum eſſe. hæc communicça- rio nullis in rebus conſiſtit: ſed præcipue in actioni- bus. L..& 2. C. commu. de lega. Dę his igitur actio-
nibus nũc dicemus, ſed breuiter& ſtrictè. Nam hæc
parerga ſunt,& aliis in locis huius libri à nobis tra-
habigtur Tipler ahio pwditslbex etamen,
MKle a Electionem habet legatarius propter conſtitu- 1
tiones, nec refert quod genus legati ſit,&c. Olim
multm intererat, vt iã oſtendi. Ec credibile eſt que
extant in Digeſt. libris, de hac electione, adiecta eſſe à compoſitoribis,vt in l.33:ſi pluribus.& 1. 81. huiuſ-
contractu. lapud lulianum.§, vlt. qub. ex
Franc. Duareni luriſconſ.
modi.§. vlt. de legat. i. cum filius. 78.§variis legatum. de legat. 2 2æacti— actio in perſonam eſt,& ita intenditur, ſia
T Ppatet dare oportere. Eſt enim hæres obligatus Mna
182, b
4..„... Ca poſſeſ. Acquiritur ea obligatio ei, cuius cauſa te
tor aliquid ſcripſit in teſtamento. Nam ſiad nuli vtilitatem pertineat:ſed magis ad auctoritatem honorem defuncti, nulla eſt obligario.Lquintus annu. lega. Sed hæres cogitur extra ordinem aug ritate magiſtratus, d. l. quintus, Similis locus eſt ini uisn Mæuia. 44. de manu, teſta.& in l. hæreditas. 5ozaf de petit. hæred. Suadet, aiunt illa iura, humanitg
ratio& pieras quædam, vt voluntas defundi ſern
tur. Et alio loco Vlpia. non debet, inquit, circumus 3 niri teſtantium voluntas. I. 90. ſi cui legatum, ſ 1 condit,& demon, Nec diſsimile eſt exemplum in ſeruos. ff.de aliment. lega. pertinet quidem ad
moditatem legatarij: ſed capax non elt. Proqucinut
ad ſodales Franciſcanos, qui minores dicũturiii multæ& variæ quæſtiones naſcuntur. Quidfiſeg rum ſit codicillis? Quid ſi teſtamentum ruptum! LX cauſa præteritioms quo caſu legata debe nr Quid fi coniuncta perſona agat ex edic beben præltan. Quid ſi aliquis agat ex edicto liquis omi ſa cauſa teſta. H'c aperitur latiſsimus capusinqy alij expatiantur more ſuo, ſed ſuis locis hæc com
modius tractabuntur. ili aLir D rei vindicatio l.1. C. commu. de lega, quialt
tranſit recta via. d. l.à Titio. ff. de fur. dictli
tum. de lega, 2, Rei vindicatio non datur, niſidom no. l. in rem, ff. de rei vindica. hoc accipe, niſt leea ſit res aliena. Res enim aliena legatur, l cimie alienam. C,de legat. Olim non relinquebatur V er fideicommiſium, aut legatum damn
Gaius in Inſtit, de leg. S. per damnations. Iniq eſſet dominum priuari dominio rei ſuæ. lid noſtrum, Excipitur etiam legata quantitas in Natura vindicationis hoc non patitur, quaq cit, hancç rem meam eſſe aio. Certa tamen qu tas vindicatur. l. ſed ſi certos. ff. de leg. l de vt leg.nomi. cauea.Alias receptiones omitto bi tatis cauſa. ia. Res omnes, quæs
ſtatore peruenerunt&c. obligantur. L.z. C.comn
re ui rrle: ytru Nratmun
de legat. Res legata non peteſt obligata elte.
que pignus. ffide regul. iur. Hæc hypotheca ind eit conititutione Iuitinia. Comperit hæc actis c perſonalis competit.
Ad l.2. Sciendum. f. de leg..
imus ad caput primum, quantus fauo rit fideicommiſſorum, poltquam vſta cœperũt tempore Auguſti, ex Inſtitut. de bce hæredit. Huius rei argumentum quoquc eih tot nobiles Iureconſulti libros ſcripſeri
fuostach mecteum

Katur tätum voluntas defuncti,
Con, s neglecta. Dixi ad l... Sed Vlp. docet
abtilitate! om non elle,vr Valeat ab his relictum,
uom fauoea non habent. De his perſonis plenè an
wtel iit.de teſta. Vlp. de his tractauerat ſatis Terui 1.
dcommißiis ſpe
regulæ affinis eſt a a in 16. Diui. õ. co- 1 uzkluic uke codicil. Codicillos is demum fa- 1 ücilos:e teſtamẽtum facere poteſt. Codicil-
olgd teſt, qul teſtal r 4 b 5 cele 0 d depit etiam tempore Auguſti. ſicut& sn lenm migorum.Inllit de codicil. Ex legibus nõ rena ige cd moribus recepti, propter vtilitatem: teſta drh dn egitima ſunt. In diffnitione dicitur reſta-
menta! 8 18 nem läls nun jure& legibus præſcriptam ha- b Lonad. enim iuſtum accipitur plerunque apud lu- — 1 de iniuſto rupto. l..fl.pro ſocio.& ſi- ldos In codicillis mhil legitimum eſt, quamuis aiußolemitas adhibeatur. lxvltim. E. ge codicill. a quod ad perſonas attinet, idem ſeruatur, Luim teſtamento. dict. Diui. 6. codicillos. Codi- aljnce teſtamenti funguntur quadantenus. In re- dict.. Diui. eſt ambiguitas in verbo, poteſt, in cnulla eſt.VIp. de iure loquitur apertè ac difertè. Manellus in 1Diui. ambiguo verbo vtitur, poteſt.
cu ambiguitatem inl. 8. conficiuntur. 5. codicilli. cdtitul. Mala ggitur eſt ratiocinatio& ſophiſtica,
u pon poteſt teſtari, non poteſt fideicommittere. u runi eſt,& non habet ſatis teſtium, non po- nondm ntektan. Ergo non poteſt fideicommittere. Ar- ocacngg rentatio eſt ſophiſtica& captioſa. V erb um, po- legwnle ichalter accipitur in maiorc, aliter in minore. Hec nntinte aurm regula VIp. duo continet, Qui poteſt teſtari, aun um potctfideicommittere: qui non poteſt teſtari, non mnarioli hei Hdeicommittere: vtrunque ſignificatur his oreille huüslegss velbis, Eos Lemum,&c. Vtraque ſenten- 1 quantn iaoypughatut varlis modis, de uibns nunc dice- gatun mosſt commodius intelligatur. In primis opponi- denaum unlliarrogrdt, fl. de adop. Sed vitioſa eſt argu- de bel mentaroexea lege ducta. Sic ratiocinantur, Arro- torsn uor acttekamentum, tamen non poteſt fidei- RSSonIS; Lanlnret Captio eſt in his verbis ac cauillatio. arur- lcelet argumentandum, De certis rebus poteſt
emmſiteicommilb onerare: ſed non recte id colli- Achane üienititem rationis. Subſtiturio non 4 Leeleu ldeicommiffum. Hic pater filio unngmeneln an 1.1.§. vlt. ff. de vulga. tamen eßgermn ſeomntn n grauare. l. penul. C. rildh a0diectio, Mutus non poteſt teſta- corumeen uhelancere poſſ.& tamen fidei- ueronaeh 4 a.Nuruede lega. ·Reſpondeo o ann 3 1 emuto, ſed de co, qui propter on auen 4 ltur. Nam qui propter morbum krbec ats 33 ucontinuò mutus iudicandus eſt. uu. dic etia— in; ncjilola Qtsceiieudum quod dicitur in l.& lal lheas. 4 icommiſ. Obiicitur etiam No- uude ter anctiſsimis epiſcop. Sed loqui- lonne bonorum Iuter filios, quæ iure— 1. duo mittitur monacho, quamuis alias cele non poſsit. Hoc quod ſingula-
coulequ 2 luentam produci non deber. lL.quòd
An lngulari per teltamegtum 4
In Tit. De legatis& fideic.
ſdeicommiſſo.vt zPpara ex 1.1. 5. 7. de
ſententia, d eſt legitima, ſolennis, quæ
Reiemur enim ad ius& factum. Sed Paulus expli-
tetamentum ſier hlio. exgo de ciſdem rebus poteſt
ndunt verba Iureconſ. in dict. Lnu-
verò. ff.de legib. Alia obiectio ex l. tam is. fl. de do- nat. cauſa mort. Qui non poteſt facere teſtamen- tum, poteſt donare cauſa mortis, ergo& fideicom- mittere. quia paria ſunt. 1.7. illud. in princip. ff. de donat. cauſa mort. l.vlt. C. eod. tit. Reſpondeo, poſt- quàm facta eſt donatio, eam habere vim legati, aut fideicommiſsi: Sed in forma& rarione faciendi differt à legato. In legato ſufficit conſenſus duo- rum. l. cum pater. 79. 5. ſurdo. ff.de legat. 2. Donatio conſenſu duorum perficitur. 1. 8. inter mortis. ff. de donat. cauſ. mort. præſens enim præſenti dat, vel præſens à præſente ſtipulatur. l. Senatus.35.§.vltim.
eod. titul. Vnde mortis cauſa donatio apud Feſtum
Pompo.hodie ſtipulatio non videtur neceſſaria, ſed
pactum. l. ſi quis argentum. C. de donat. Similior eſt
igitur in hac re contractibus, quàm vltimis volun-
tatibus. Ad rationem hanc& formam pertinet con
ditio perſonarum. Filiusfamil. donat. dicta l. tam is.
ſicut& contrahit. l. filiusfamil. de obli g.& act. Non facit autem teſtamentum etiam patre permittente. Ratio eſt, quam tradidi ſub tit. de teitamen. Teſta- menti factio eſt publici iuris. l.3. de teſta. id non eſt conſtitutum propter patrem: ſed iuris publici gra- tia. Quòd ſeruus non teſtetur, non fit propter do- minum. indecorum id viſum eſt, quia ſui iuris non ſunt. Filius eſt quodammodo ſeruilis conditionis. Plinius filiosfamil. mancipia vocat libro 8. epiſtol. Non rectè ergo infertur, non poteſt teſtamentum facere: ergo non poteſt donare. quanquam id ſæpe accidit, vt qui non poteſt teſtari, donare non poſsit
L. ff. de tutel.& ratio. diſtrah. Poſtquã donatio cau- ſa mortis facta eſt legitimè, effectum habet legati.
d. l.vlt. Exempla. Nam dominium traniit ſine tra- ditione. l. 1.§. VIt.& l. ſeq. fl. de public. Item ius accre- ſcendi. C. de caduc. tollen. S.vlt. Scripſi lib.. de iure accreſcen. c. 16. Item Falcidia detrahitur. L/. ſi mor- tis. C. ad leg. Falcid. dicta l. cùm pater.§. corum. de leg. z. Iuriſconſulti interpretantes edicta de legatis,
producunt ad has donationes, l.icum hi- ff.de tranſa.
1.3. ff de leg. præſtan. l. quæ ſub conditione- ſH.de con- dit. inſtitu. l.3. ff. de bon. liber. Quæltio eſt vulgò agi-
tata. Lex eſt municipalis, vt minor vigintiquinque
aunis non poſsit teſtamentum facere contra ius commune. I. 4. C. qui teſta. facere poſſ. an poterit
fideicommittere, aut codicillos facere? Cauſa dubi-
tationis eſt, quia lex municipalis non prohibet co- dicillos. Ergo,&c. l.præcipimus. C. de appel. Exiſti- mo non poſſe, ex regula Vlp. facit l.non eſt nouum. cum ſeq. ff de legib. Extenditur l. vetus ad perſo- nas, quæ ſimiles erunt in Lnoua. facit l.l. S. lex Falci- dia. ff. ad legem Falcid. Lex Falcidia trahitur ad Corneliam,& Cornclia ad Falcidiam. Vna inter- pretationem capit ex altera. ui ditenriuut, leuiſ- ſimis argumentis& friuolis pugnant. Statuta ſuat, inquiunt, ſtricti iuris. Hoc falſum eſſe oſtendi ſub tit. de legib. Sumunt pro axiomate certiſsi mo, quo nihil poteſt dici à vero alienius. Nec odioſum dici poteſt hoc ſtatutum, quaſi contra tenorem ratio- nis,&c. Citant etiã legem vlt. ffde reg. Catoniana. Leges veteres nõ ſemper tra huntur ad nouas. quid enim ſi contrariæ ſint. d. J. nõ elt nouum. facit d.La. §. lex Falcidia. Quædam tamen poiſunt locum ha⸗- bere. Nã non ſequitur, hæc lex non pertinet ad leges nouas. Ergo nulla lex ad leges nouas traui debet. FI 11 3
641
4 8
3

3 e e 4 Se 2 e ee egeihe ee——— 2“ 3 . 4 u“ eea 4——— 4“ Senn 3 4 ar. 9 amee aden e 8 8 1
—— 8 2— 4—.— 6
1———-—
—ſſſſſͤſͤſͤſͤſͤ1ͤn 1— — 3— A we—— ————— E.———————— ——— — 55—
———— 2 ö— —“
6 42 Franc. Duareni luriſconſ.
Adl.z. Hæc Verba.
Ocus communis hic tractatur de conditione,
auxæ adſcribitur legato. Tria hic exempla ſunt in quibus quæritur, an legatum ſit conditionale? Nec dubiũ eſt quin verba ſint apta ad cõditionem faciendam. Dictio ſi, conditionem facit. l.24. ſi Ti- tio. ff.quando dies leg. ced. Dictio quiſquis, apta eſt etiam ad conditionem faciendam, dicemus ad I. 6. Stichum. infr. hoc tit. de legat. 1. Et eſt hoc expreſ- ſum L. 8. qui liberis. de vulga. cuius legis pars eſt lex noſtra. in d. l. qui liberis. eadem eſt inſcriptio, Vlpia. lib. 4. ad Sabinum& in I.10. Sed ſi plures. quæ pau- 10 poſt ſequitur in quibuſdam codicibus, ac in iis locis tractatur de vi horum verborum. Ex his ap- paret hæc verba, Quiſquis erit&c. conditionem ſi-
nificare. Veruntamen Vlpia. noſter ait, legata non
effici conditionalia. Nam conditio, que tacitè ineſt,
non reddit legatum conditionale. l.9 8. Cöditiones extrinſecus. ff.de cond.& demonſt. hæc autem taci- tè ineſſe dicitur, quia non adita hæreditate legata non debentur. l. ſi nemo. de teſta. tute. l.ſi nemo. ff. de reg. iur. leam, quam. C. de fideicom. Conditio qui- dem non malè dicitur hæc adiectio, ſed vim tamen conditionis non habet: figuram habet conditionis, non vim. 1.67. Cornelius. de hæred. inſtit. Conditio dicitur in d. l. conditiones extrinſecus. ſed de nomi- ne non eſt contendendum. Cùm ad effectum reſpi-
cimus, nõ habemus pro conditione: ſed magis pro
demonſtratione quadam. l.19. In conditionibus.§.. de condit.& demonſt. Similis locus eſt in muto. S. ſub conditione. ff.de tutel. Sed quis eſt huius rei ef- fectus quæritur. Nam cum certum ſit non deberi legarum, niſi hereditas adita ſit, videtur fruſtra queę-
ri, an conditionale ſit. Sed quæſtio magni momenti
eſt, cùm agitur de tranſmiſsione legatorum ad hæ- redes. Quod altius paulò repetendum eſt ex titul.
quand. dies lega. ced. Legatũ cuius dies ceſsit mor- ruo legatario, tranſit ad eius hæredem, ſi mortuus ſit nondum adita hærcditate ab hærede. Dicitur enim dies cedere etiam ante aditam hæreditatem, uoties certũ eſt debitum iri cùm adita fuerit hæ- reditas. Hæc eſt regula Labeonis in l. 24. Si Titio. quando dies lega. ced. Nos ita cedere hic accipi- mus, quamuis aliàs aliter. I. 213. cedere diem. ff. de verb. ſignifi. Declarandum eſt hoc exemplis. Si pu rum ſit legatum, cedit dies à morte teſtatoris,& tranſit ad heredem 1.5. ſi poſt diem. ff.ſi quando dies lega. ced. quia certum eſt debitum Iri,& d. l.ſi Titio. co. titul. Idem dicitur in§. in nouiſsimo. C. de cadu. tollend.vbi Iuſtinia.hoc conſtituit, corrigens legem Papiam, qua lege cedebat dies ab apertura tabula- rum. C. eo. de caduc.§. cùm igitur. Vnde fit vt pleri- ue exiſtiment compoſitores Pandect. multa mu- taſſe ſub tit. quand. dies leg.& accommodaſſe con- ſtitutioni Iuftiniani. Sed exiſtimo Iureconſ. potius ſecutos fuiſſe veteres leges, quæ erant ante legẽ Pa- piam. Diſplicebat eis lex Papia, quæ lata fuerat fiſci augendi cauſa, vt plura caduca fierent. C. de caduc. tollen. in prin. proinde reſponſa& interpretationes referebant ad ius antiquum, ſperãtes ita fore vt de- ſuetudine abrogaretur. Et eſt locus inſignis de hac re apud VIp. in Inſtit. tit. de lega. Legatorum, inquit, quæ pursè, vel in diem certum relicta ſunt, dies cedit
antiquo quidem iure ex mortis teſtatoris tem 7 per legem autem Papiam Pop. ex apertis raden menti. Meminit eo loco VIpia. iuris anti ui, d 1 id magis probaret. Et legis Papiæ, quòd eius aug ritatem abrogare ommino vereretur. Hæc de lon to puro. Eadem eſt cauſa legati in diem cettmne licti. d.. ſi poſt diem. quando dies lega. quia cer
eſt debitum iri, ex dicta regula Labeonis. d.-.ſ tio. Alia cauſa eſt legati condirionalis. dict.l diem.§. ſin autem.& C. de caduc. tollen. Ratio dicta regula Labeonis eſt, quia non eſt certum qe. bitum iri, ſi adeatur hęreditas. Ex quo perſpicuun eſt non fruſtra quæri, an conditio tacita faciat tum cõditionale. Tacitam autem intelligimu extrinſecus venit, non ex teſtamento. L.6. quod quand. dies lega. Tacita conditio, quæ venit ex ts. ſtamento ſuſpendit legatum,& impedit ceßionem diei. Exemplum in d. l. quod purè.& L1OS alcgun do. de condit.& demonlt. legatum purè datum t ſed ademptum ſub conditione, intelligitur ſub can. traria conditione relictum. Hæc conditio non ett verbis expreſſa: ſed tamen venit ex teſtamemonan extrinſecus. facit d. l.) 8. conditiones extrinſecus.f de cõdit.& demon. Tacita hic dicitur cim mccen preſſa eſt verbis, nec poteſt colligi ex vetbis yt he, Si hæres erit, ſi adierit hæreditatem. Exprebiio igi⸗ tur huius conditionis nullam vim habet,& dic ſuperuacua, d.l.ſi Titio. S. quædam. quando desle ced. Hoc eſt accipiẽduma niſi teſtator habuert ani mum conditionis faciendæ. d. l. in conditionba 19.§. I. de condit.& demonſt. Quibus autem yelb declaretur, hæc voluntas quæri ſolet. Sed amma uertendum eſt, quæſtionem facti maxgis eſſe, q 1 iuris, de qua nihil certi in vniuerſum diffiniri pon Quod ad ius attinet, ſequendum eſt quod V
in l. z.§.vlt. de donat. Si appareat teſtatorem legaturum non fuiſſe, Titio donauit decem, yti Stichum emeret. Quid ſi teſtator dixerit ſub ca tione, Si Titius hæres meus erit: Pleriq; exiſtimm voluntatem ſatis declarari his verbis. Et ſanè mi videntur hec verba teſtatoris magnum pondust bere: niſi alię coniecturæ repugnent. Obiicitur Mæuia. 44. fl. de manu. teſta. Serui mei liberi ſun ſub hac conditione, vt monumento meo lucetnal accendant,& ſolẽnia mortis peragant alternis m ſibus. Libertas ſeruis relicta, ea conditione ſuſ non eſt. Sed ea ſpecies diſsimilis eſt. Teſtator in ea vſus eſt dictione, vt, quæ modũ facit.l.4099 bus diebus. S.vlt. Cõditio pro modo& lege acdi tur. l. ſed Celſus. 6§. vlt. de contrah. emp. cũ ſimil Itẽ mens teſtatoris eſt, vt liberi monumento adim aliàs nunquam conſequerentur libertatemiq ctum habent ca verba, vt adſint monument Superſunt explicãdæ aliquot antinomiæ. Vnac
1.3. S. filius. ff. de liber.& poſthu. Conditio qu ineſt expreſſa vitiat exhæredationem. Idem mh quis. 68. Sempronium. ad fin. de hered. inſtis
9 debet exhæredari purè. Certo enim iudiciolberi
lgr d 9ug. purd,
letkexu wmmiaelt
Rde b Gaätdona
1
parentum ſucceſsione remouendi ſunt. f hd poſſeſ. contra tabul. l.18. ſub conditione. Neid bium eſt in conditione voluntaria: ſed de nece. ria conditione quæritur cuiuſmodi hæc eſt, ne
res erit. Non enim valet exhæredatio, nift 2 n
hœreditare. l. z0. filium.§. fed cùm exhrredita
*

dlld ſolet Sa R magse tumdike mel gad at teſtun nuit deon rdinen
enü meile ento not ragarrir condüon set Te modi modod traxene mue T lbens
it moE
rripo (ondd
e letes epim 1ö0 edi nditiol 4 aria: lr 303 3 heredu, cum eh
In Tit. De legatis& fideicom. 643
7 Qcontr tabul. Solut. Hæc verba ita inter- bono:po erconditionem faciant inodium exhe- rv hreramu tſubuertatur exhæredatio, quæ non eſt Jario.. I 1 edal Ma interpretatione:l. cum quidam. de lib. ua Si ſubtilitatem ſequamur in hac interpre- atid...
4 non potelt valere exhæredatio. Non enim nen clvalet exhæredatio, niſi hæres exiſtat. 4 io eit, ſi hæres erit: at hæxes non poteit eſic Condit u vae at exhæredatio. quila filius interim ar eperitur. Hec ſubtilitas admittitur odio
retel.— 2..
4 eredationis. d.. cuin quidam.
eh mus conditionem quæ taciteè ineſt, non red- 1110 ſnif⸗ nalc, nec impedire tranſmiſ-
dere legatum conditionalc, P
ion 1
koleumn explicatio multum confert ad huius legis
uuerpretationem. Vna eſtex 1.3.§. fllius. ff. de liber.
& Ouhu. Conditio, quæ tacitè ineſt, expreſſa vitiat
echæeredationem. Idem in 168. Si quis Semproniũ. ad5oem.ffde hæred. inſtit. fllius debet exhæredari
1ela8. fub conditione: fH.de bon. poſl. contra tab. Cano iudic'o liberi à parentum ſucceſsione remo- vendi ſunt. Nec id dubium eſt in conditione volun auia ſed de conditione neceſſaria quæritur. Cuiuſ nodi hec eſt ſi hæres erit. Non valet exhęredatio: uli adita hæreditate.. filium. 20. 5 ſed cum exhere-
auio.H de bono. poſſeſ. contra tabulas. Solut. Hæc
nelba interpretamur vt conditionem faciant, odio ahæredationis. arg.. 9. cùm quidam. ff. de liber.& folthuxyt ſubuertatur exhæredatio, quæ non eſt ad-
uuanda interpretatione. Si ſubtilitatem ſequamur
uacimterpretatione, non poteſt valere exhære- rio. Non valet exhæredatio, niſi hæres exiſtat, vt dinmus alia cauſa eſt legati in quo nullum odium ralatur. Alia antinomia eſt ex l. 55. ſi ita legatũ. S. il- ltvolet.infra, hoc tit. de legat. i. Conditio, ſi volet,
nptella reddit conditionale legatum. Vulgo dici
ſoſernon ineſſe tacite vt legatarlus velit. Nà etiam gorantt acquiritur. l.77. cum pater.§. ſurdo. de le-
Srr Verum quia legatarius poreſt repudiare, re-
cte dieltur inclie hec conditio vt legatum non ac- Vuni volenti. ltem lureconſ. in d. S. illi ſi volet. aris ottendit eam conditionem ex genere earum iquc nciteinſant. Quare hæc reſponſio nec tu- aſars, nec fürma eſt, quamuis excuſari vtcunque zcdelendi poßt. Sequenda potius videtur ratio ajinL.lita expreſſum. fl.de condit.& demon. pad hanc 1. nu.z. quia conditio perſonæ iniun- ideturvelle factum perſonale eſſe, nec ad hæ-
le uanlle L4floca. Alia eſt voluntas hæredis, alade dSenpliadl. 46. centeſimis. ffde verb. oblg. Cim uam ineſt conditio, nec eſt expreſſa, er 1 hhee mndun dici poteſt. Alia antinomia rachren Ganilegiin ft de reg. iuris. Acceptilatio en nom lonem habet, ſi cõditio extiterit ſub dint n n 8 d tamen expreſſa nocet. Sed am gitim 6 in actibus legitimis. Kitus qui- dii ſn d 38 ac ſolennis ex quo nihil immu- race ſeruan daur hio ritu ac ceremoniæ forma bdece i. 1 oet. in T opic. Cicer. ex Gaio, Kcl gr eleütur Dicuntur legis actiones, adtitde acain 1 due de dignatibus. D e his ſcri Pſi Tiia 9 1 wœredit. Alia antinomia ex 1. 22. fi ter conli Ku undo dles lega. ced. 81 diligen- Aſpecies, nihil contrarium, aut
em. Superſunt explicandæ aliquot antinomiæ,
repugnans reperietur. Legatum ab omnibus hære- dibus ſub conditione, ſi primus hæres erit: Condi= tio ſuperuacua eſt, quatenus tacitè ineſt. Omnes legato onerati ſunt nõ inſolidum: ſed pro parte: de- ficiente cõditione legatum debetur ſaltem pro par- te. Dixerit aliquis, imo debetur integrum legatum: quia pars hæreditatis accreſcit cum onere. l. 51. ſi Ti tio.§. Iulianus. de legat. 2. Scripſi de hac re quid ſentiam lib. z. de iure accreſcen. cap. 2. Opinio So- cini de contrarietate non eſt vſquequaque impro- banda. Sed hæc diſputatio est alterius loci. Diuerſa eit ſpecies in 1.19. in conditionibus.§.1. ffde con- ditionib.& demonſtrat. Legatum eſt relictum à primo tantùm, non à cæteris,& conditio ci tan- tùm adſcripta. Conditio ſuperuacanea eſt, quia non
poteſt deberi legatum, niſi eo exiſtente hærede, ne Pro parte quidem. Igitur hi tres caſus expendendi ſunt. Videndum in quaque ſpecie an condicio inſit
neceſſariò. Alia antinomia ex l. 15O. Expreſſa no- cent, non expreſſa non nocent. de reg. iuris. Breuis definitio hæc eſt,& ſubobſcura, niſi ad locum re- feratur vnde ſumpta eſt. Sumpta eſt autem ex l. ſi noimunquam. ff. de conditioni.& demonſtra. cuius inſcriptio eſt Modeſſ. lib. 7. different. Voluit enim oſtendere differentiam eorum, quæ tacitè inſunt. & quæ exprimuntur. Si Capitolium aſcenderit, ta- cité continet hanc conditionem„ſi voluerit: ta- men eius expreſsio nocet. in ſpecie dict. l.nonnun-
quam. id verum eſt,& in aliis, de quibus iam di-
Xlmus J. 3.§. filius. J. ſi quis Sempronium. l. actus le- gitimi. teſtatori voluntati parens, qui voluit Capi.
tolium aſcendi. facit l. ſi in diem. 46.§. vlt. de condit.
& demon. Hes mihi ſufficere viſa ſunt ad huius ter tij capitis declarationem. All j longius vagantur, & tractant, an generaliter verum ſit, expreſsionem corum, quæ tacitè inſunt, nihil operari. Et an id lo- cum habeat non tantùm in conditione: ſed etiam in diſpoſitione. Hæc extra rem ſunt: mihi hic pro- poſitum eſt vt dicam, non quicquid poteſt dici:ſed
quicquid debet. b Aad l.4 fi quus in fundi Vocabulo.
I Oeus hic tractat de ratione& modo legendi. Vtendum eſt autem verbis aptis& idoneis ad
rem ſignificandam. Quid ergo ſi erratum ſit in no-
mine rei legatę: Dupliciter hoc accidere poteſt. Pri mum errando in nomine proprio rei. Secundoò er- rando in nomine cõmuni& appellatiuo. ff.ide vtro- que hic VIp. loquitur. Error igitur in nomine pro- prio non nocet, ſi de voluntate aliter conſtet. Tole- rabilis eſt hic error in nominibus, quæ arbitrio cu- iuſque imponuntur, ac mutantur. Idem dicitur in I.ſi Fortidianum. C. de legat. Idem in nomine here- dis, aut legatarij.§.ſi quis in nominc. Inſtit. de leg.. ſi in nominc. C. de teſta. Et adfertur ratio in dicto §.ſi quis in nomine. quia nomina imponuntur ad recognoſcendos homies. N mhil ergo refert, modò alitet noti eſſe poſsint Et hęc ratio ad nomina quo- que propria rerum pertinet. Imponuntur rebus vt
facilius noſcantur ac diſcernantur. De nomine te-
ſtatoris vide l.vlt. C. de hæredibus inſtituen. Nam ea diſputatio extra rem eſt. An idem ſit in contra- Ctibus, dixi ad I. 2. ſi in nomine. ff.de verb obligat.
Idem dicendũ elt& ſi error ſit in demonſtratione.
HIH 4
—
——
——
——;—
————
4 4

Franc. Duareni luriſconſ.
1.77. dcmonſtrario. ff.de condit.& demonſtrario. 5- huic proxima. Inſtitutio. de legat. Hæc accipienda ſunt cùm apparet teſtatorem erratẽ in nomine tan- tum,& de alio corpore ſenſiſſe, id debetur de quo teſtator ſenlit. Sed quomodo id poſsit apparere, diffcile eſt hoc in vniuerſum diffinire, quia facti eſt
uæſtio magis, quàm iuris. Sed conſideranda ſunt
uæ antecedunt,& quæ ſequuntur. l ſi ſeruus plu- num. 0.§.vlt. infrà hoc tit. de leg.i. Demonſtratio eriam ſpectari debet ſi fortè qualitas erat notior te-
ſtatori, quàm nomẽ. l. 29. qui habebat.ff.de reb. dub.
Si igitur error lir non tantùm in nomine: ſed& in re ipſa,& corpore, nocet legato. hæc eſt ſententia Vlp. in hoc loco. Idêmque ſenſit de heredis inſtitu- tione in l.. quoties. ff. de hæred. inſtit. Quæ duo ca- ita coniungi debent, vt olim coniuncta fuerunt. Inſcriptio eſt Vlp. lib.5. ad Sabinum. Separata au- tem ſunt à compoſitoribus, quia diuerſis titulis cõ- ueniebant. Hæc coniunttio vtilis eſt vt conferan- tur ſeripca de legato& inſtitutione. Magna eſt enim affinitas legati& inſtirutionis. Sic alids coniunxi- mus L89. re coniuncti. de legat. 3.& 1.1 42. triplici. de verbo.ſigniſi. Exemplum de legato. Quæritur cuͤm teſtator de vno ſenſit,& alterum legauit. dicitur erratum in corpore. l.9. in venditionibus. de contra- hen.empt. D uos fundos habebam Corncl.& Sem- ro. diſtantes inter ſe, nec confines. Vnum legare volebam Titio, nempe eum qui maiorum meo- rum non fuiſſet, ſod emptus à patre meo. cùm igno- rarem vter eſſet emptus, perſuaſum mihi eſt Cor- nelianum emptum fuiſſe, cùm reuera eſſet Sempro⸗ nianum, legaui Cornelianum. Hic erratum eſt in re ipſa magis quàm in nomine. Teſtator ſi fuiſſet prę- ſens dixiſſet, hunc fundum do lego. Neuter ergo fundus debetur proptet errorem. arg. l. in ambiguo. de reb. dub. Exemplum de hæredis inſtitutione. Vulgò notum eſt ex ſacra hiſtoria, Iſaac inſtituit Ia- cob pro Efau per errorem. Geneſ.27.cap. Erratum fuit in corpore ipſo. Si non nominaſſet, in eodem fuiſſet errore, hunc ego inſtituo. Nam valet inſtitu- tio. Romano iure neuter inſtiturus eſſe intelligi- tur. Sed huic ſententiæ opponitur locus commu- nis de voluntate teſtatoris, ex Tuberone in I. La- beo. S. vlt. de ſupel. lega. Quorſum nomina, niſi vt demonſtrent voluntatem dicemis? Sententia eſt Tuberonis diſſenrientis à Seruio ſocero ſuo. Cice. pro Cecin. Nihil opus eſt verbis, cùm res, cuius cauſa verba queſita ſunt, intelligitur. Si voluntas tacitis nobis intelligi poſſet, verbis omnino non vreremur. Hæc ratio quoſdam mouit vt dicerent Eſau rectè inſtitutum videri. Quæ ſententia alias à nie refutata eſt. Vlpia. in d. l. quoties. refragatur,& oſtendit non ſufficere voluntatem. Error fuit Tu⸗ beronis, de quo in dil. Labeo, qui error ab iſtis reno- uatur ac repetitur. Eſau neque ſcriptus, neque nun⸗- cupatus fuit. L.. fl.de hered. inſtit. liubemus. C. de telta. Non quiſquis vult aliquem ſibi hæredem eſ- ſe, nec eundem inſtituit, dicitur magis inſtituere voluiſſe, quam inſtituiſſe. Aliud eſt aliquid agere velle, aliud agere. 1.-- de eden. l. amplius. ffrem rat. Kab-. Id certũ eſt in iis actibus, in quibus ſola volun- tas aon ſufficit. not. ad 1.1. C. de ſum.trinit. Non eſt credendũ ſolam voluntatem ſuffcere ad inſtitutio- encte dis-portet æam aliquo modo expreſſam eſ⸗
ſe. Si ſola voluntas ſpectaretur in teſtamentis tanta ſolennitas adhibereturel. hac conſultiſsim Liubemus. C. de teſta.& aliis ſimtlibus. Vnũ adsi plum eſt in l. 44. quidam cùm flliumfam. Re red. inſtit. vbi voluntatis nulla habetur ratio i e ſtamento, quæ nullo modo expreiſa eſtScquuurd- errore in nomine communi ſiue appellatiuo. Exem plum hic eſt de legato. Aliud exemplum in d. l. quoties. Ratio eſt qua expoſuimus ſuprà. facit d. l.in ambiguo- ff. de Ubun vbi Paulus ait, Qui aliud dicit, quam vuit,nequeid dicit quod vox ſignificat, quia non vult: nequeid quod vult. quia id nõ loquitur. Eſt locus inſiguisq hac re in l. Labeo.ff. de ſupel. leg.vbi ſentẽtia Tuhe ronis refellitur de voluntate. Mirum non eſt hodſ pleroſque hæſitare in hac re, cùm vereres inter ſe diſſenſerint. Tubero quidem probabiliter dixit ſed obtinuit Soceri ſentẽtia, vt quæ fortioribus rationi- bus nitatur. Aurea eſt ſentẽtia Seruij, Nemo creden dus eſt aliquid dixiſſe, cùm nõ ſuo nomine vſus ſt Non obſtat l. quoniam. 15. C. de teſta. Nihil ſane le fert quibus verbis, modò apta ſint ad ſignificandam voluntatem, d. l. quoniã. facit 1. 2§. ille aut ille.cum in verbis nulla,&c. de leg. 3. Periculoſum edtconie. cturam volũtatis recipi contra apertam verborum ſignificationem. nihil certi eſſet in teſtamensss: di- ceretur teſtator ſolitus bouem vocare aſinum. Hc occurrit antinomia ex I. 5o. Librorum.§. quodtuns Caſsius. de leg. 3. vbi admittitur conicctura volun- tatis contra proprietatem. Verúm nonm omninon. pugnat voluntati ſignificatio verborũ. Chartas yo- camus libros abuſiue. Abuſum recipimus plerũque
Cur
pro ſignificatione propria.l. nõ aliter. 67..i.de leg
3.. ſi quis vinũ. de trit. vino, oleo leg. Recipimus eti tropos& figuras vſitaras: metaphoram, meton; miam, allegori, ironiam. Si quis ſeruum, aut equi vocet aſinum ob tarditatem& ſegnitiem: hic non
receditur à conſuetudine loquẽdi. Ambigua igtut vox eſt in d.lihrorum. ſed ſtudioſus ſtudlose legat Item, nihil aliud, quàm libros habebat. Nom oblat uod nonnulli obiiciunt ex hoc capite, de velle& fupellectile. Supellex nullo modo fignificat veſtem
apud latinos ſcriptores, Nemo latinus dubitauit
vnquam, quin ſupellex& veſtis, res diuerſe ſint, Sed
dubitatur de quibuſdam rebus an ſupellectilis ſin aut veſtis. l.3. de ſupel. leg. Ex iã dictis cognoſcitur differétia nominis proprij,& cõmunis vel appella- riui.Error in proprio nomine non nocet;, ſi conltet de voluntate,& admittitur coniectura voluntatis Error in nomine rei nocet, nec admittitur probato voluntatis. Plerique tamen hic dicunt admitti pto bationem, ſed fortiorem requiri. Sed hooc ſatis geſt tari poteſt ex iis, quæ diximus. Kationem diuelltx tis ſubiicit hic Vlpia. ad fi. Error in nomine propti excuſationem aliquam habet, hec nomina atbund cuiuſq; imponũtur vel mutanrur. C. de mutamm Cõmunes appellationes quæ quaſi naturaliuui conſenſu hominũ inditæ ſunt rebus, nô penet cuiuſque volũtate& arbitrio. d. lLabeo-factli vfufru. carũ rerũ. Nec ſenatus eſt, nec priucipio munia rerü nomina mutare. Põponius Murcellè Tiberio dixit, Hominibus barbaris ciuitatem manam dare potes: nominibus barbaris non poles
Alcia. malè hoc adſcribir Phauorino& A un
3

cipimube
iter 57ze
e Kecym horan,E ſecuummat gaütjem n „Annbigr, ſasſtudoe
char. Nét
rnir,e dlgalhenn lariosce 6 durt 1 ſaxett
dicbog
nvocke iectuaſ
dwiriul
Ad 5. quus hæredes.
legato, in quo quæritur à quo de-
Oeus eſ 3 15 Et de du oſt ab hærede de- „ alud actum ſit. Dixi ſuprà in definitione
edes debetur ab omnibus,&
bus. Qui Gallicanarum?
ede vniuerſali. quoties. C. de hæred. inſtit. non
ucle 9 5.Heredes.fede hæredib. inſtit. lxex facto co cit. Vbi duo ſunt inſtituti ex certis rebus, nec lluseſt coheres vniuerſalis, interpreramur inſtitu- eſſe ſine partibus, ſed iure prælegati res illas ſin-
attribuendas eſſe. Debet ergo quiſque æs alie- num& legata pro qua patte eſt hæres. N ec habetur ano rerum prælegatarum dicta I. ex facto. niſi for- dvoluntas defuncti contraria appareat, ſi appareat eum his verbis vſum, quòd vellet eum onus legato- um ſubire, ad quem ille res peruenirent. Quæ hic mactantur de nominibus diſtributiuis ad rem non
erinent De his dicemus alibi. Ad l.5. Serui electione.
Gitur hoc loco de optione, vel electione le- 4 gua de quo proprius eſt tit. infrà lib. 33. Qui- aiegauit Titio ſeruum, quem elegerit: ſemel eſe- gran pobit variare& mutare voluntatem. Mouet dubiationem quòd teſtator non dixit, quem ſemel beferdetpanai eum variare non poſſe. Ratio colügturexlapud Aufidium. z0. in fin. ff. de optio. legln lotentibilegitur, quoniam res&c. ex quo
appalet rationem reddi. in aliis legitur, quinetiam ds Kc Vnde onra eſt magna diſſenſio, ſed tutius vi- aurFlotenrinam lectionem ſequi. Sed obiicitur, Aodhac mone hoc nõ haberer locum in realic- Bctalaüs tamen hic loquitur generaliter, un n exeipir. non enim diitinguit ſer- klarſendin alieno. Sed animaduertendum derde hud Aufidiũ.loqui de legato vin- eriamſut ac egato ſtatim tranſit dominium rie amime oyt dixi. hoc autem genere res pro- tronen Ahunur Non igitur mirum eſt hanc tagtän 4 ineli„cùm de eo genere legati dli genenhen 8 ed hoc eſt receptum etiam in nota ratio nobig bon elet daei Larloe Arane poner lnononn e f tamen certum ius ſe ui inlüqudin— t de legib. Ego rationẽ ad- nübetur lrchanu atus. ff. de Verb. oblig. quæ mi- unſecimaruri 8ne vltimę voluntates ſuſpen- pralioBtyi dun us exitum habeant. lxvlt. commu. ananonem in us in pleriſque aliis xemplis hanc uprobari.)ſi pluribus. 33. l. huiuſimo-
In Tit. De legatis& fideicom.
di. 84.§. Stichum infrà hoc tit. de leg. ů. l. ſtatulibe- rum. ri. ad fin. de leg. 2. Hæc intelligenda ſunt, cum electio rectè facta eſt, ac ſine vitio. Nihil enim pro- hibet quod vitiosè factum eſt reperi& iterari. l. qui per ſalutem. 32. de iureiur. cap. non præſtat. de reg. luris. in 6. Vnde quæritur quę obſeruanda ſint in ele- ctione vt valeat:ego paucis perſtringam. Nam ple- na diſputatio magis conuenit tit. de optio. lega. Pri- muùm oporret aditam eſſe hereditatẽ. I. optione. 16. de optio. leg. l. lulianus. 10. infrà hoc tit. de leg. 1. Nã ante aditionẽ legatarius nihil iuris habet. l.ſi nemo ſubiit hereditatem. 142. de reg. iur. l.eã, quam. 14. C. de fideicom. Secundò ſi filiusfam. ſit, oportet volun tatem patris accedere. d. l. Iulianus. Nam filius ac- quirit patri&. Tertiò ſi ſit pupillus, debet etiam ac cedere tutoris auctoritas. arg. l. pupillus. 9. ff.de ac- quir. hæred. I.& ſi ſine. aliàs minor reſtituitur. I. ait pretor. 7.§.& ſi ſine. aliàs eſt l.& ſi ſine. 8. de minor. Item quarto loco oportet verbis aptis eum vſum eſſe qui cliget, vt appareat vnam ex rebus habere velle magis, quam alias. Verbum enim eligere id ſi- gnificat. Inde queritur, quid ſi dixerit, illam rem vo- lo eligere: Verbum enim, volo, eſt ſuſpenſiuum. I.ſi quis ſtipulatus. fl. de verb. obli g. vt volo adire hære-
ditatem, volo matrimonium contrahere cum illa,
volo relinquere prędia. l. Pamphilo. 37. 5. propoſitũ. de leg. 3. Sed diligenter conſideranda eſt vis verbo- rum,& mens proferẽtis in quaque ſpecie. hæc enim certis regulis includi, aut certa definitione compre-
hendi non poſſunt. Quid ſi ita dictum ſit, Volo ha-
bere, ſumere, capere. Volo eſſe heres, volo Titiam
habere vxorem, volo dare. l. huiuſmodi. 84.§. Sti-
chum. hoc tit. volo habere. d. l.apud Aufldium. hoc verbo perficitur electio. Quintò oportet electionem
factam eſſe rebus omnibus exhibitis. l.. ff.de oprio. leg. Electio enim requirit deliberationem. Oppo-
nunt I. ſi is cui. 19. de leg.z.vbi ob ignorantiam rerũ
non vitiatur electio. Varię ſunt opiniones, plerique
intelligunt de legato alternatiuo, ſed nulla ſatis fir- ma ratio adducitur huius diuerſitatis. Exiſtimo rẽ ibi traditam fuiſſe, nec fuiſſe ſimplicem electionem, aliàs ſimilitudo quę ſequitur non eſſet apta nec bo- na. Deinde vindicare, verbum, videtur accipiẽdum cum effectu.not.in l. z2. S. ſi tamen.ff. de verb. obli. In
priore parte legatum eſt vindicationis,& electio le-
gatarij:in altera legatum dãnationis,& electio hæ- redis. Sextò videndum eſt ne res aliena eligatur. l.z. eo.tit.de optio.leg. Hoc vulgò intelligitur, niſi aliæ res non ſint in patrimonio. l. Titia teſtamento. 39.§. Sempronig. de auro, arg. mund. Sed alius ſenſus eo- rum verborum§. Sem proniæ. Syntheſis enim ſigni- ficat vniuerſitatem veſtium, quæ ſimul induuntur, quæ fortè ſunt eiuſdem coloris aut materiæ. Lega- tarius itaque non poteſt ita eligere, vt illum ordinẽ peruertat. Si in patrimonio ſint tunicæ ſingulares, id eſt, ſine illa compoſitione, ex iis tantùm eligere poterit. Si non ſint aliæ, niſi in ſyntheſi heres eliget. Non fit ergo electio ex alienis: intelligè, niſi appa- reat de contraria voluntate. b Coœpimus docere, quę ſint obſeruanda in optio- ne rei legatæ. Adde ſupradictis res omnes exhiben- das eſſe,&c. I. 4. ff. de opt. leg. aliàs non poſſet deli- berare vtram rem malit. Itaque non videtur con- ſumpta electio ſi quis ignor nerit electionem ſibi datam
64;
“
————Q——— ÿyp
—— ͤ»e
v Ses 88

646
datam eſſe. Tantùm abeſt vt ipſi exhibeantur res, vt etiam ignoret hanc ſibi facultatem conceſſam eſſe. Sed huic ſententiæ opponitur l.ſi is, cui. 9. fl. de leg. 2. Pifficilis eſt antinomia. Plerique exiſtimant accipiendum eſſe de rebus ſub alternatione legatis: non de optione legata. Sed nulla ab iis bona ratio diuerſitatis affertur, ac nec afferri quidem poteſt. Ego verò aſſentior iis, qui putãt ibi non fuiſſe ſim plicem celectionem. Primum enim iudiciũ aliquod fuit de ea re, vt apparet ex verbis. Imò fuit execu-
cio& traditio rei. Vindicate, verbum, videtur acci-
iendum cum effectu. Si quis obiiciat, vindicare ni-
hil aliud eſſe, quàm peterè,&c. Reſpondetur ambi-
guitatem aliquam hic reperiri, cui ſimilis eſt in 1.2. S. ſi tamen. ff.de verb. oblig. Accipienda interpreta-
tio, quæ vitio caret. l.in ambigua. ff de legib. Item
ambiguitatem explicant verba ſequenria I.fi ſeruus
plurium.§.vlt. ff. de leg. 1.& 175.nummis. fl.de leg.. Alias nec bona nec apta ſimilitudo eſſet: niſi in vtro-
ue caſu data res eſſet. Et ſanè verbum vindicare, latè patet,& plerunque aliud ſignificat, quam pete- re:vt cùm dicimus rem fiſco vindicari. l. bonorum. 8.1.14. dicitur. l.27. cùm mortem. fl. de iure fiſci. por- tiones. l. 21. de iis, quib. vt indig. Hæc ſunt quæ præ- eipuè ſeruari debent in electione: quibus obſeruatis non licet variare, vt aute diximus. Supereſt antino- mia ex l. eum, qui certarum, 138.§. vlt. de verb. oblig. L.I12. ſi quis ſtipulatus. eo.tit. In ſtipulatione diſtin- guitur quibus verbis: quia electionem non habet, niſi ex Verbis.in reo non diſtinguitur quibus verbis: quia clectionem habet ex lege& tacitè. Reſpon. dif- ferre in hac re vltimas voluntates à contractibus. Loci clari ſunt de contractibus nunc à me citati. de vltimis voluntatibus locus hic eſt ſatis apertus.& d. l. apud Aufidium. Nec tantùm de elcctione lega- tarij:ſed eriam hæredis. d. l. huiuſmodi.§. Stichum. hoc ric.& d. l. ſtatuliberum. de leg.z. Non diſtingui- tur quibus verbis electio fuerit permiſſa. Quin igi- tur Aiugerann⸗ dubium non eſt. ſed ratio diuerſitatis inquiritur, de qua diximus ſuprà ex lapud Aufidiũ. in fi. Quidam recentiores tamen contendunt ratio- nem non eſſe, propter dictionem. quinetiam, quam vulgares codices habent. Sed fefellit eos Holoãder, vt me quoque ipſum alias. In Florentinis enim legi- tur, quoniam, vt dixi. Deinde ſumitur alia ratio de qua etiam ſuprà dixi ex L.vlt. commu, prædio. Non ſicut viuentium, ita& defunctorum actus ſuſpendi receptum eſſe, id eſt, non tam facilè admitti ſuſpen- ſionem in actibus defunctorum.& hęc videtur pro- babilis eſſe ratio, nec improbanda. Kationes enim neceſſarię,& velut arοαερας, qus vim adferũt, non ſunt exigendæ in ſcienria ciuili, vt rectè Ariſtot. ait. Probabilibus enim contenti eſſe debemus, quę ſpe- ciem vtilitatis, aut æquitatis habeant. b
Ad S. Labeo ait.
O ecies hic tractatur pertinens ad interpretatio- Onem verborum,& coniecturam voluntatis, cu- iuſmodi pleræque extant in his libris. Quidam ita legauit, Stichum, qui meus erit cùm moriar,&c. Tempore mortis is Stichus erat communis: quæri- tut an debeatur,& an totus debeatur? Videtur im- primis nihil deberi quaſi deficiente conditione. Res enim non et mea, cuaus partem tantùm habeo. Sed
legatis. de leg. z. l.27. Qu
veriſimilius eſt teſtatorem ſenſifſe. In ſup
Franc. Duareni Iuriſconſ.
tamen conſtat extitiſſe cõditionem, nec de eo c- trouerſia vlla fuit inter Labeonem& Trebatia 1 Solemus enim dicere res noſtras eſſe, quarum 4 mini ſumus, vel in totum, vel pro parte. Locurio 46 vſitata& recepta. Sed dubitatum fuit, an tota re debeatur, an pars. Labeo exiſtimauit totam dcheis Videbat Labeo legatum damnationis eſſe, quo 10 etiam aliene relinquuntur, vt dixi ad l.z. Verum n ſpiciendum eſt non tã quid potuerit teſtator, quim quid voluerit. Poteſt vrique rem alienam legarc.l. cùm rem alicnam. C. de lega. non tamen facllè ce. ditur rem alienam legare, niſi id diſertè exprellum ſit verbis nec obſcuris, nec ambiguis. Non creditur in dubio velle onerare heredẽ ſuũ neceſsitate Tcdh. mendi. l.vnum ex familia. 69.§. ſi rem. de leg.2. B. tenus intelligitur teſtator onerare heredem ſuum, quatenus id clarè& perſpicuè expreſſum eſt. 9, Numis. de leg. 3. Sic ergo interpretamur proximm 1.6. Stichum, qui meus erit,&c. vbi dicemus exli nuper. de leg. 3. Obſeruandum igitur hinc eſt rem meam recte dici, cuius ego pro parte ſum dominus. I. 1.§. domini. ad Silan. l. z. de condict. inſtit. Quali. tur, an propriè ita dicatur, an impropriè: Putonoan omnino impropriè dici, cùm tropus hic mccepus & vſitatus ſit. Quod& ſenſit Caius in J. 46. ilud de ritu nup. Videtur eſſe quædam ſynecdoche cim rotum pro parte vſurpamus: he figure aded ict.
pte ſunt& vſitatæ, vt ſine his ne ſermo quidẽ qua-
dianus conſiſtat. Vt mirum nõ ſit ſi eas recipiams
in interpretanda voluntate teſtatorum. Magss m.
men propriè dicitur res mea, quæ tota mea eſt t hac ratione verbum ambiguum eſſe dicitur. 1uz9. pupillus.§. vlt. ff. de verb. ſignifi. Sanè qui dicit rem ſuam totam eſſe, quæ communis eſt, malè loquitur. 1. 2§. rectè dicimus. f( de verb. ſigni. l.5. Scruus com. munis. ff.de ſtipul. ſeruo. Multùm refert, an dicam hæc res eſt mea:an ita, hæc res eſt tota mea. Nam in parte ſocij nihil iuris habeo, nec poſſum eam alie. nare d.l. portionem. C. de commu. rer. alien.168 ne. mo ex ſociis.ff.pro ſocio. Idq́; exceptis aliquot cali bus, de quibus hic diſputatur ab allis extra rẽ. Hinc vulgare illud, Quod communc eſt, mcum eſt quan- tum ad diſpoſitionem partis meæ. Ex iã dictis con. ſequitur, ſi quis ſeruos ſuos legauerit, cõmunes de- beri. l.72. ſi quis ſeruos.& l. 66. ulianus. 5.ſeruos k de leg. 3. atque ita extenditur quod hic Paul. ait, de re certa,&c. Multa alia exempla colligi poffum in quibus apparet quod commune eſt, meum Ie- è dici. Sed ea omitto breuitatis cauſa. Quod autẽ
dicitur, quod commune eſt,&c. accipe quod com
*
mune eſt pluribus vt ſingulis. l.in tantum.§.vnller
ſitatis. ff.de rer. diuiſ.. ſed ſi hac.§. qui manum tur. de in ius vocan. Res ciuitatis meę, no rectè d
tur mea, ne pro parte quidem. Itaque nõ debetei ex legato. Hic occurrit antinomia ex 1.43-hoc k tũ. de leg.ʒ. vbi ſic, Vxoris cauſa paratũ non de uod cõmunis vſus cauſa paratum eſt. Idem iut uintus. ff. de auro,& aub Dubitatio naſcitur ex eo quod dictũ eſtqucta— mune eſt, dicitur meum. Quod ad communes go vſum paratum eſt recte dicitur ad meum ſtu
1.. aul paratũ eſſe. Sed in hac ambiguitate ſequimurq a eriorei
Mus elt.—— cie, qui legat ſeruos ſuos, nulla eſt cauſa« velt

rnoc ſtes 1 2tota nn ſe dicm
un qüt
et mal he l.Jeru relert Äl dr Ola meall
netalicy! Jpus li Jüs emt brxeund rExüds elit Chn lao le dbichud- h Glg mnect, 2
rAod-
weredi, qui non habitat.
(
In Tu. De legatis& fideicom. 647
communes pro parte ſua. Qui legat uod VX cauſa Pa atum eſt non r 1
munis vius cauſa paratum eſt. facilius le-
uod com dei tantùm vſui eſt. Conſiderat teſta-
ann B vxori iis rebus carere, quæ propriè
uugraue e ttributæ ſunt. Aliàs auferretur vſus puus vlibus a diuiditur. l.vſus pars. ff.de vſu&
Ad S cum fundus. b
pecies hic tractatur non omnino diſsimilis ſu- criori. Legatus eſt fundus communis hoc mo 1 fundam Cornelianum, vel qui meus eſt. ntorus debeatur:& cogatur hęeres partem redime-
eAit Paulus portionem deberi. Addit hoc conſta- 5 oſtendat certi iuris eſſe, non controuerſi. Nam )
& verba& mens teſtatoris pro hærede faciunt. Qui meuRecte interpretam ur quatenus meus eſt, vt ſu⸗ adixi. Meũ id recte dicitur quod pro parte meũ quamuss totum meum eſſe, non rectè dicatur:vt ina docvi. Item ſi dubia res eſſet, non facilè teſta- or crederetur voluiſſe hæredem ſuum onerare ne- cebsitate redimendi. l.vnum ex familia. ⁰ 9.§.ſ rem. delega. Meritò igitur dixit Paul. cõſtare, cùm hec ententia non tantum conueniat verbis: ſed etiam lumanior ſit,« magis ex voluntate teſtatoris. Hęc autem ſpecies differt à ſuperiore. N am in ſuperio- euſpicitur tempus mortis, hic inſpicitur tempus tatamenti.I.. ſi ita. fl.de auro, arg. lega. l.vlt. medi- cheod. tit. Vnde quæritur, quid ſi poſtea acquiſita alera pars, an debeatur? Dicam ad l. ſi ex toto. 8. viis hoc tit. Quid autem his verbis ſignificetur neum,tuum, ſuum, ex aliis locis cognoſcitur. l. cùm 1e 69.& ſequent. tribus. de leg. 3. l. meorum. 91. de veib igni.talem. 51.§.1. de hære. inſti. d.I.27. Qu in- satgento. fl1de auro. arg.§. argento. l. ſi legatis.
porſtad Trebel. Hinc obſeruãdum eſt, eum, qui
legntem ſuam, videri legare partem quam habet, naueam quæ aliena eſt. Dixerit aliquis, ſi vtraque paselſet aliena, totus fundus deberetur. ergo mul- to magss cim altera tantm aliena eſt. Nam lega- um rei aleu valet. l.cũm rem alienam. C. de leg. Nerfalla demonſtratio nocet legato. l.demonſtra- ode cond& demonſt.& hæc verba demõſtratio- rem tacinarnon conditionem. vt prox ff de leg.J. l. ucham Kl Jnuper. de leg.z. Reſpondeo, Si totus d s ſit allenus,nulla alia coniectura poteſt capi, quim voluiſſe totum legare. Nulla coniectura eſt, qux ſuadeat teſtaorem de parte cogitaſſe. At cùm Dass teltaors uit facilè credimus eam de ea parte Cogkalelnrelige ſiſciat partem tantùm ſuam eſſe. am etrantts nulla voluntas eſt.J. ſi per errorem. ff. de iunſdictgimils ſpecies eſt in l. qui concubinam. 29.§ qui kundum. de! P 4:9 rae ſt 3 erſed ie leg.3. Pars vtraque teſtatoris dalteta debetur ſocio actione mandati. Notã-
elt duligenter hi. rleOta llis m Aane ic coniectura, cuius magnus eſt deteor n5 3 atione voluntatis. Tractari ſolet, ſi Daueri, meum: ſed fimpliciter legauerit,
aid debe.— 11 Ballel dar beaturan totũ debeatur, an verò ius quod etator haber in no
eun wgella exiitimabat totum deberi. Dicunt 5 atlone rei totum contineri. l.ſi dictum. atlone. ff de cuictio. nec facilè recedẽdum
eſſe à verbis l. 25. ille aut ille. I. nõ aliter. 6⁷. ff. de leg. 3. Quod hic dicitur partem deberi, aiũt dici propter verbum meum. Citant exẽpla ex luriſc. quibus ſen- tentiã ſuã confirment. Vnum elt in l. Mæuius. 68.§. fundo. ff. de leg. z. vbi debetur legatario omne emo- lumentum rei, non pars. De pignore expreſſum eſt aliis locis. K6O. ſi res obligatas. l.prædia. 6. C. de fi deicom. Præterea adducitur pro hac ſentẽtia l. cùm filius.7 8.§. dominus. de leg. z. Irem adducunt pro ſe l. quòd ſi quis Stichum. 76. fl. hoc tit. ů. de leg. hęc ſunt argumenta quibus ferè vtuntur huius opinio- nis defenſores. Contraria tamen opinio receptior eſt, partem tantùm deberi, aut ius quod teſtator ha- buit. Huius opinionis fundamentum eſt mens te- ſtatoris. Alij pugnant verbis, à quibus dicunt non eſſe recedendum. Sed reſponſum in promptu eſt, potiorem mentem eſſe. d. l. non aliter. Ea colligitur ex coniecturis. Eſt autem vna efficaciſsima, quòd teſtator noluerit hæredem ſuum ita onerare vt par- tem, aut ius alienum redimat. Hac coniectura ſæpe vtuntur luriſcõſ.cùm agitur de interpretatione vo- luntatis. d. l. Vnũ ex familia. 5. ſi rem. de leg.. d.l. qui concubinam.§. qui fundũ. de leg.ʒ.& l.z6. Oticho. de vſufr. leg. Non enim ſolent in ſumma interpretari cõtra hæredẽ, quoties coniectura aliqua pro eo eſt, quæ ſit alicuius momenti. Id etiã apparet ex l.cùm alienam rem. C. de leg. vbi nõ intelligitur legatum ſi teſtator alienam ignorauit, niſi ſit coniuncta per- ſona. Sic etiam in noſtram ſpeciem coniectura eſt
propter partem, aut ius quod habet teſtator: credi-
tur enim facilè de illa parte, aut iure ſenſiſſe. Profe- runt etiam iſti exempla multa,& plura quàm ad- uerſarij,præter ea, quæ iam recitaui. Vnum eſt inl. 74. ſi domus.§.vlt. hoc tit. 5 Aliud exemplum in l. cùm ſeruus. 30.§. idem Iu- lianus. Quiſpiam hic legauit fundum ab alio em- ptum. hæres præſtat actionem ex empto. Aliud in l. 44 ·ſeruum filij. in princ. Hic legatur ius quod quis habere ſperat. Aliud exemplũ in l. 66. Iulianus. alias
Iuniano. alias eit l. 68.& incipit, Teſtatorem. de leg.
3.vbi intelligitur legatum in altera parte non pro- pria legantis. Aliud in l. 24. fundus, qui locatus. de
fundo inſtr. leg. 2. Aliud exemplum in l. ſi quis teſtamento. 76.§. fi. libertus. ff.hoc tit. de leg. 1. Obiectorum diſſolutio. uod obiicitur de ſignificatione verborum, iam refutatum eſt. Quod de l. Mæuius. 68. S. fundo. ff. de. leg.z. Reſponderi poteſt ita accipiendum cùm te- ſtator totum fundum legauit. Hanc ſolutionẽ pleri- rique contemnunt, ſed fortaſsis non aſſequuntur uid velit Iureconſ. Non exponunt quomodo fun- dus ſit legatus. Hæc verba, fundo legato, non ſunt verba teltatoris. Imò ne legatum quidem hoc mo- do valeret. l. ita ſtipulatus. de verb. obli. l. cùm poſt.
69.§. Gener. ff.de iure dot. Duplex igitur eſt quęſtio.
Vna, an totus fundus debeatur? Quæ ibi non deci- ditur:ſed nec tractatur à nobis. Altera, quo caſu ap- paret totum legatum eſſe, quia id expreßsit, vel ſci- uit alienum eſſe: an vſusfructus debeatur? Quia du- bitatur an ſit pars rei. l. recte dicimus. 25. ftde vVerb. ſignifi. At onim de toto fundo legato nihil dicitur, nec id exprimere fuit neceſſe: quia de eo non erat queſtio. Sed dubitatur, quo caſu ſit legatus. Adl. 78. Cum filius.§. Dominus, codem modo reſpondeui potelt.
2 — ————— ene nue— * —
— 3
——½—- s A 2 * 4
Aeehens teresterrreaeteneeeeeenenenamuuttreetn e ee

643 poteſt.Item in ed ſpecie vſusfructus, quia hæredi 8 eſt, non redimitur. facit J.vnũ ex familia. 69.§. ſi rẽ. Obiicitur etiam de pignore ex d.l. Mæuius. 6. fun- do.& d. l. ſi res obligata. Vulgò dici ſolet totam rẽ oſſe auocari: ſed magis me mouer, quòd non eſt Credibile velle teſtatorẽ æs alienum ſolui à legata- rio. Hæredis eſt æs alienum cxoluere: non legatarij. I.1. C. ſi cer. pet. d.l. 76. quod ſi quis Stichũ. ea pro no bis facit. Alis Stichus dari deberet, non actio cedi. Cur aurem debeatur vterque, cùm alter tantùm de- beri ex verbis intelligatur. Qppo, etiam l. lulianus. de leg.& l. qui habebat. 99. alis 101. de leg. 3. Sed iã dixi ius pignoris legatum eſſe, ſi quis intelligat de proprierate, reſpondeo id ficri propter dictionem vniuerſalem. 3 b Quxæſitum fuit, an legata re cõmuni ſimpliciter pars tantům debeatur Diximus receptiorem eſſe opinionem eorum, qui putãt partem deberi, aut ius quod teſtator habet. Multa adduximus ad cõfirma- tionem huius opinionis, quod obiicitur de ſignifi- catione verborum, ſatis iam refutatum eſt. mens enim potior eſt verbis, cùm de ea conſtat ex conie- Kuris. d.l.non aliter. Non creditur autem velle teſta tor hæredem ſuum onerare, vt alienã rem redimart. d. l.vnum ex familia.. ſi rẽ. Nec ſignificatio verbo-
rum omnino repugnat, cùm fundi appellatione etiã-
pars contineatur. l.ſei appellationc. 23. de verb. ſi-
gni. Si quis dicat propriè totum contineri&c. Re- pon. non eſſe ſcrupulosè& ſubtiliter nimis ſequen-
dam proprietatẽ in teſtamentis. d.llnon aliter. l. cùm de lanionis. S. aſinam. Secundò obiicitur l. Mæuius. 68. 5. fundo. ffide leg. z. Vulgò dici ſolet id accipien- dum eſſe, cùm teſtator totum fundũ legauit. Mul- tum refert, an quis legauerit fundũ ſimpliciter, an to tum dixerit. not. ad l. Iulianus. ff.de leg. 3. Hanc ſolu- tionẽ Alciat.& quidam alij rident,& aiunt diuina- tionem eſſe. Nam de toto nulla mentio eſt ibi,& di- citur tantum, fundo legato&c. Sed animaduerten- dum eſt pro defenſione huius opinionis hęc nõ eſſe verba teſtatoris, ſed Iureconfulti. Imò nec legatum quidem hoc modo valeret. l. cũm poſt.§. gener. de iure dotiũ. l. ita ſtipulatus. de verb. obli. Ait Iurecõſ. fundum legatum eſſe, nec exprimit quo modo lega tus ſit. Duplex igitur quæſtio eſt. Vna eſt, an totus fundus debeatur: quibus verbis totus fundus lega- tus eſſe intelligatur, ea quæſtio non deciditur in§. fundo. ſed ea non tractatur à nobis. Altera quæſtio eſt in d. S. fundo. quæ propriè ibi tractatur, quo caſu totus legatus an vſusfructus debeatur id poteſt ap- parere, quia teſtator fortèẽ expreſsit, quia ſciuit alie- nũ eſſe, vel ex aliis coniecturis. hoc caſu dubitatur
an vſusfruſtus debeatur. Nõ enim videtur eſſe pars
fundi. d.lxrecte dicimus. de verb. ſigni. quamuis pro parte nonnunquã habeatur. 1. 4. de vſufru. Dixerit aliquis, nihil expreſſum eſt, ex quo intelligi poſsit totum legatum eſſe. Reſpon. ne id quidẽ exprimere neceſſe fuit:quia de eo non erat quæſtio. Scd quæri- tur quo caſu totus ſit legatus. non poteſt aptè quæri de vfufructu&c. niſi ponamus totum legatum eſſe, ineptè proponitur quæſtio de vſufructu, niſi pona- maus totum legatum eſſe. Tertiò obiicitur l. cùm fi⸗ lius. 87.§. dominus. ff. de leg. z. Reſponderi poteſt vt ad d. l. Meuius. S. fundo. Quæritur enim cùm totus fundus le gatus eſt, an debeatur vſusfructus, qui eſt
Franc. Duareni luriſconſ.
hæredis. Non dubitatur quin totus legatus hi 8 vſusfructus pars eſſet, dubia non eſſet volũtas telt toris. Nam voluntas ex eo colligitur quòd pars hr.
redis eſt, non alterius: nec cogitur redimere,&c. àl
vnũ ex familia. 5. ſi rem. Præterca alio argumen
oppugnatur hæc ſentẽtia ex d. ẽ, fundo. cùm lo 1 4 tur de pignore. Idem dicitur in l. ſi res obligara da- tit. heres cogitur luere. ergo non liberatur id preltä do, quod defunctus habuit. Reſpond. conicdturam voluntatis facere, vt res integra, plena& libera de b beatur. Non eſt credibile velle teſtatorem æs alh b num ſolui à legatario. hæredis nanque eſt alienun æs ſoluere, non legatarij. L.1. C. ſi cer. pet. Non eum legatarius ſuccedit in ius vniuerſum, ſicut hele 1 ſed in rem, vt iam ſæpe diximus. 16
4
Alij hanc rationem adferunt, quia tota res poli auocari per hypothecã. Sed quod dixi probabiliu
eſt ac tutius. Idem obiicitur, Quòd ſi quis Stichum
1.79. Sed illa lex magis iuuat noſtram ſententiam, quàm aduerſariorum. Nam ſi verum nõ eſtet quos diximus, legararius poſſet petere Stichum ab hætc. de, non actionis ceſsionem. At hæres hic liberatur cedendo actionem. Stichus enim nõ eratr defunct:
ſed& debitus erat. Legando igitur Stichum inxell-.
gitur legaſſe ius quod habebat, id eſt, actionem Sed cur alteri debetur æſtimatio? Nam defundo ater tantùm debebatur, non vterque. Reſpondeo id ſeli propter manifeſtiſsima verba teſtatoris, quæ ion poſſunt aliter accipi. Teſtator vni Stichũ, alteii philum legauit. Facit I. Ille, aut ille. de leg. 3. Ruliu opponitur huic ſentẽtiæ 1.66. Iulianus. de legzmmm hoc telum in nos retorquent aduerſarij. Sed ego dixi, ius quod defunctus habuit, leg⸗to continetiid eſt, ius pignoris. Alij dicunt proprietatẽ potius leg tam eſſe, quia Vlp. ait, quaſi ad ſe pertinentem.§cd verbum pertinere, de iure dienori etiã intelligitut 1.131. Verbũ illud, pertinere. ff.de verb. ſigni. pro ſen tentia noſtra facit l. 99. qui habebat. de leg.z.Predia obligata non vidẽtur relicta, niſi redacta ſint inpeo. priũ patrimoniũ. An relictũ ſit ius pignoris‚ ibino dicitur:ſed decidẽdum id eſt ex iã dictis. Deinde& ſi perſpicuũ eſſet proprietatẽ legatã eſſe, ne id qui dem oͤbſtaret ſententie noſtre. Nam ibi legatum — Seianum omne, addita vniuerſali particula- ic autem loquimur cùm ſimpliciter quis lega
Puto me reſpondiſſe omnibus obiectis, nili f
quis obiiciat ex l. ſtipulatio.. vlt. de noui opet:n tia. Stipulatio refertur ad totius operis æltimauo- nem, non ad partem operis, ergo qui legat fundum intelligitur totum legare: ſed hoc nimis remotum ac diſsimile eſt. Ineptum autem eſt, hæc, quæ tum craſſa ſunt velle accurate pertractare. Quæſtio tractatur de contractibus. Qui vendit aut dona an intelligatur vendere ius quod habet: Sed hęc ſputatio paulò alienior eſt à propoſito noſtro deantur J. qui tabernas. 32. ffide contrali. empti C. de commu. rer alienat. l.ſi quis domum.9t cap. paſtoralis. de donat. in antiq. Decretal.
Ad l.6. Stichum qui meus, Gc.
ctis ſuperiore capite, an hoc legatum, Ier qui meus erit, habeat demonſtrationem tantum
conditioné. Ait Iulianus auctor huius reſponliein
Ractatur hic quæſtio, quæ naſcitur exiamd
*
Adiettio

649 dl gionem magis conditionem, han denon illa verba teſtatoris non eſſe: ſed lureconſulti, quod vdcha lelienſ nificare. Notum eſt,vel ex nt It.IPfis, natum eſſet, quod paratum eſſet. Iureconſulti non deta ln demonſtrationem eonditione Sehae pro- exprimunt formulam& recepti onem legati, quæ d u 1 Inſtit. de lega. facit tit. ff. de adeeee innalt ſatis intelligitur ex ipſorum verbis, quod natũ erit dce monſtratio, factam rem oſtendit:con 85 utu- quod paratum erit. Simile exemplum in I qui Ro. üha 3 Lſi nominatim. 33. de cond.& demon Pro- mæ.i 22.§. 4 gerius. Nec id diſsimile eſt de quo dixi- ani auconditionis eſt pendere ex fururo eucrru. I. mus ſuprà exlI. Mæuius. 68.§. fund, de lega. z. illud vconi. ad præſens.ſfide reb. Etr. ,condlitoneduſdie quæritur, quid refert an ſit conditio, an ſit demon- adia d nerbo oblig. futura ſumt incetra, 81 cloan nlle ſtratio, Supraà iam diximus obi ter deficiente condi- lotemg Evon euenite. de iis, quæ facta 8 1 em dici non tione legatum nõ debetur. Falſa demonſtratio non llcä otelt Conditionale eſt igitur oc Latm„qui nocet legato. l demonſtrati 0..falfa.32. de condit. d derNa meus erit,& deficicnte conditione intercidit. 4 demon. S. huic proxima Inſtit. de lega. Hiuc conſe- ,ler Alerum non cſt conditionale, Qui meus eſt,& quitur, quod ſcribit Qintus Mutius de alienatio-
alla demonſtratio nõ nocet. Quæritur, quid ſi alie- A
4
atoa atus ſit Stichus pro parte,&c. Ait lul. hic accipi lr an nditionem,quatenus meus erit,&c. taque condi- lqu lo lec diuiditur ex mente teſtatoris: partim imple- un ſan ungartim non impletur. hæc interpretatio admit- mnöch uurcomra ſubtilitatem. Secundum ſubtilitatem dichun audebetur totus, aut omnino nõ debetur: aut meus tes din
aut non eſt: aut exiſtit conditio, aut deficit. Sed
d ern pelübtilitas negligitur propter mentem. Ex hoc Stichn anite quedam præcip uè obſeruanda ſunt. Primm èſtaci llegatum his verbis relictum, Qui meus exit, con- n den araale eſſe⸗hæc enim verba pro conditione acci- elpor duutur,non pro demõſtratione. ln uper. 63..vlt. de tatoti„Qua de re fuit diſſenſio inter veteres. Labeo
putauit demonſtrationem eſſe: hic eſt Labeo, cuius pinio coömemoratur in ſuperiori capite.§. Labeo.
mnde krmo errore alius natus eſt error, probabilis ta-
rlrj„ nen kult error Labeonis. quia particula ſi, hic adie- eonoen noneſt, quæ apta eſt conditionibus. Relatiuum auim o ridetur aptum ad rei Lemolitarionem⸗ Sed peniren diennihil referre vtra ex his particulis addatur,
geränntt bohierveiba in futurum tempus concepta. Scru- betuäinen 9e 1rf 12 P c W ei ulum nobss iniicit Q. Mutius, in l. 36. ſcribit.in fin.
Ndr auoarg legat. Ait enim hæc verba habere in ze eg
haim denaniratiogem legati& argumentũ. Sed non wezenrech Degamus demonſtrationem aliquam habere hæc * baverum magts cöõdirionem habent, qu- de- 1dsu drarj 15iS cd dtn Jtil nickn d ruionem, yt lic lulianus ait. Argumentum W mmulg pio dodelignatione rei accipitur, ſicut in 1.3. amm d iprnc fad exub.ybi Vlpia. In hac, inquit, actio- nea romnia noſcere debet,& dicere argumenta reide qmaagitut. Bodt. Argumentum eſt, quod ar- onditionem interprerantur, nor. Hæc igitur verba, Qui ditione accipiuntur,& legatũ 8 v Addel.j. cuͦm certus. de triti. g Pci herrm— natũ erit&c. Simi- gnalenemgt hi dece 1,39. Severilimile. de con- tund Et hæc dchen 8 pondo olei, quod natum erit. 2 Polim coniunéta fuerunt apud
lœres erit..
*
ur
loqui velit. Homines grämati
ne rei legatæ. d.. ſcribit. 35. de auro argẽ. lega. In con ditione nulla adhibetur diſtinctio, an ſit alienatio neceſſaria, an voluntaria. Legatum extinguitur, non quòd reuocatũ ſit, ſed quòd defecerit conditio. In demonſtratione nõ debetur propter tacitam reuo- cationẽ. Inde naſcitur quæltio 1n I. filiæ. 28.§. Titia. de condit.& demon. Hic debetur legatum propter mentẽ teſtatoris, quæ ex eo colligitur, quòd polte- riorem ancillã loco prioris ſi ubrogaſſe videtur, idem nomen ei imponendo. Quod emm dicitur alienata re, deficere conditionẽ, intelli gi debet niſi contraria ſit voluntas teſtatori 6.I. talem. 49.§.1. de hæredib. in- ſtit. Quæri etiam ſolet, an hæc conditio ſit tacita, an expreſſa? Dicitur autem tacita, quæ tacitè ineit. l.. de condit.& demonſt. Sed id parum refert: quia ex teſtamento venit, nõ extrinſecus. Dixi ſuprà ad 1.z. Cõditio tacita ſi non venit ex teſtamento, eandem vim habet, quam expreſſa. lx cõditiones extrinſecus. de verb.oblig.hæc venit ex te tamento, nec intelli- geretur neceſſariò, niſi aliquo modo declarata eſſet à reſtatore. Superſunt antinomiæ quædã explican- dæ. Vna eſt ex J. 2. de hæred. inſtit. Sol. C onditio in- telligitur ineſſe non inſtitutiomi ſed pactum diſtri- butioni. Nã dicit ita, Iuſtituo hæredes quos adſcri- pſero. Sic interpretamur quaſi teſtator dixiſſet, Ti- tius& Sempronius mihi hæredes ſunto. hæredes mei eas partes habeant, quas adſcripſero. Si non eas adſcripſero. cur non idem ſi dicatur, quas adſcri pſi. In priore ſpecie dubitat teſtator, an adſcripturus ſit.
3 Cogitat ſi forte non adſcripſerit ex æquis partibus
hæredes forc. in altero cafu non dubitat, videtur ſciens& prudens actum eluſorium facere, ſicut in J. an inutilis. de acceptil. Scio quid obiici ſoleat ex l. ſi ita coita.75.fl.pro ſocio. Sed nolo vagari longius à propoſito. Alia antinomia ex l.vt hęredibus. 50. alias
152. ſi Titius.§. cùm ita. de lega. z. Quantam pecu-
niam hæres meus à Titio exegerit, tantam Mæuio dato. conditio quidẽ hic eſt, ſed intelligitur adiecta magis præſtatiom legati, quàm legato. Vult emim
teſtaror vt legatarius conſequatur quod Titius de-
uodj; nlegeo d legato, alterum de venditio- bet. Sed vt heres non cogitur dare, niſi quod exege- woerenglh encii. lulianus lib. x. Digeſt. rit, ſic non poreit hæres conueniri vt der antequam gunhluhe conditio. Si natum erit,&c. exegerit. quia ineſt conditio, ſi exegerit,& quatenus
or, vel 3 erli partigula, quiſquis, vſus exegerit. Cõ uenietur tamẽ Eeaciones esnetdin lumplie Aulcquid Ec. idq ego ſuprà do- nulla conditio incit legato:ſed rei tantùm ſolutioni lcx L. qui liberis. ff. de vulg.&Lexactioni. Alia antinomia ex l.vlti. C. de poſth.
oc amplius aiunt idem hæred.inſtit. Filius, qui naſcetur poſt mortẽ meam
mne lego quod natum eſſet. ex d.]. hæres eſto. Natus eſt viuo teltatore. Sol. N on ideo alguita ldebltor. item ex d.lſcribit, Sed dicirur inſtiturus„uòd nulla conditio fuerit ſed quòd nõ videatur deteciſſe. Nam& idem di citur in T,non animaduertunt ea conſtitutione, cuùm verbis exprefſa eſt conditio.
11

eSshseehee e hee ei, e een 3 —*— u —
Ben B. 8 8 E 8“— 3 4 e ͤ 3 98* 5 8 3 eeeeee 2 8——“Eo—ſ* “““““—.— ͤ 8“ ———GͤGG t bereaeseRtaeat————
4 3 5 6 4 “ “ 3 3 b 1 ¹ 4
— 1 4* ³. 4 ö 4 4 1 4 4 8 1 4 1 1 4 “ “ 1 4* 8 1 1 1 3 ¹ 4 5 1 . 1 8 3 1 1 3 4 1 4 * 4 1 3 4 ͤ 4 1 4 8* 1 * 8 ¹ 1 3 “ “ 4 ¹* 4 4 4 * . 1 3 8 8 3* 1 4 4 3 3 “ * 4 3 9 8 4 “ 3 3 —“ 3— ³ ³ 3 ö 3 3 4— 4 8 6 4 8— 5 3 5 4 3 3 * 8 8 4 8 1* 8 1 ½ 8 “ 1 G 8 3 8 4 * 5. 17 6 4 8 3 —— 3 4 3 4 “ ** 5 4 8 1 1 1 1 4— ¹ 1 3 5 4 4 8 ö 1 3 8 4 4 3 6 3 — 4— 1 4 4 5 8 8 ¹ 8 1 1 4 1
„— ——
Franc. Duareni luriſco nſ.
Interpretamur teſtatorem nor eogitaſſe de zlrero 4 ſit Nec aduerſatur l.10. com caſi, quem non expreſsit Sifatlaccoa. modiſsimè. de liber.& poſth. vt pro lterunen ſum omiſſum rumpatur roſtameatymn i anm caſus ſit omiſſus non tantuimn ex verk 3„fe dciter mente indicatur.l. Titius.*5.5. Lucius. co. 4 üder & poſth. de altero caſu hic non ozitanie u dens elt coniectura voluntatis.In re dubia facile Lee det teſtator de altero 4 Sgitalh„propter conſeru jonem teſtamenti. d. l.vlt. ro rpimus declarare Cap. 6. Ogendimm heden ba, Qui meus erit, conditionem habere. Ob Linn⸗ dum cſi ex eo. cap. verba in præſens femnboe nce. pta, qui meus eſt‚ demonſtrationem deeie nen aor ditionem. l. ſi nominatim. 33. de cond. Eaade dlt. Non nocet igitur legato, etiam ſi falſa 8 lde monſtratio.& d. lfalſa. eo. tit. de condit.& vnonſt Si tamen appareat ex verbis condirionem 3 8 2uo- cebit legato. l- cùm in ſecundo te amento e 4 5 ſto rupto& irrito. Relatiuum qui, aptum 3 8 ciendam demonſtrationem ſi addarur vert d 8 ſentis temporis, non futuri. Dictio.cöenit 3 8 mè conditionibus, vt diximus, cuicunque ve ad. datur, quamquam magis proprie dürhen con 0 ea, quæ in fururum tempus confertur. Lum 2 8 ſens.de reb. credi⸗demonſtratio igitur hæc noce 1 gato„&c. Accipe niſi appareat onekeri dolh tas,&c. vt quia fortè credebat rem eſſe Cmene Jle gaſſet, niſi credidiſſet eſſe ſuam. dwnües a G le §. ſi rem. de lega. 2.l.cùm rem alienã. Se 2 eg. tem excipe ſi incerta res legatur, lnuper. 83. 3 Szrtune legatum non valet, quaſi deficieme conc— 5 rio, Videntur hæcaddita vt ſpeciem quan am 80-- ſtituant, non vt certam ſpeciem demonſtrent ac e- clarent. j. talis ſcriprura. 30. ĩ. pen. hoc rit. Nõ Sfan te ergo illa ſpecie, nihil debetur. Eadem dicui 1 cſt in l.1. quintus. de auro, arg. leg. Ac exemp 3 ein 6 gem rei varia& multa reperiuncur. Vnume.- ů8.ſi ſic legatumhoc titulo. Lego quod T ua 2 ber, non apparet quantum fuerit legatum. Led⸗ diceretur, Lego centum, quæ mihi Titius debet. Nam centum aurei tunc intelliguntur legati„erſi qebiti non fuerint.. legaui. de liber. lega. O bſeruan- dus locus de diuiſione conditionns. Alius eſt locus in I. z.§. vIt. de condit. inſtit. quæ ſpecies tamen nonnihil diſsimilis eſt noſtræ: Tair ob numerum perſonarum facilius diuiditur condi- tio.lic autem vna tantùm perſona eſt. Perinde igi- tur accipimus acſi dixiſſet ſeparatim, Lego dimidii partem Stichi, ſi mea etit. Lego alteram partem ſi mea erit. Perinde acſi in uingulas partes ſeparatim conditionem adieciſſet. Sed hic occurrit antinomnia ex l.cui fundus. 5. fde cond.& demon. Non lic in- terpretamur, quaſi in ſingulas partes fundi aut pe cuniæ conditio adſcripta eſſet. Nec Auecueic magis tritum in iure, quàm cõditionem non diuidi. quæ aliàs diuidua ſunt, ea fiunt indiuidua propter donditionem. 1.5.5.ſi ſottem. de verb. oblig. Fiden. dum elt ergo quæ cauſa mouerit lureconſ. 8 anc dndinoncen dunderet. Nulla autem ratio mihi vi- derur alia eſſe, quàm æquitas& voluntas widarore Id ergo ſic oſtendo, In primis æquum uo el torum deberi. Peſtator adiiciendo hanc conditionẽ olten- dir 8 nolle heredem ita onerarc, vt redimat partem
alteram. arg. dicte l.vnum ex familia..ſi rem. ſf. qe legat. z. cum ſimilib. Deinde, xquè iniquum eſhai- hil deberi legatario,& alienum eſſe à voluntate te ſtatoris. Credibile eſt teſtatorem velle legatarum
habere partem que fupereſt. Nulla eit cauſa mutats voluntatis in ea parte. facit l.eum, qui. ff. de proh.
Reliquũ eſt igitur vt partem deberi dicamus, cõditio exiſtit pro parte: cur non ſimiliter diuidit in ſpecie d. l. cui fundus? Cur nõ eodẽ non interpie tamur voluntatẽ teſtatoris: Quia conditio in ea ſpe cie eſt multùm diſsimilis huic conditioni. Cõditio dãdi eſt adſcripta perſone legatarij. debet igiuu d
re decẽ ſecundũ voluntatẽ teltatoris. Nec credibie
eſt teſtatorem velle eum hãc dationem diuidere,ln
diuiſione enim eſt multùm incõmodi. d. L5, S ſiſor. 1
tem. ffide verb. oblig. Nam cõditio pendet ex poc. ſtate legatarij.imputandũ igitur eſt ei, qui no ſatat. Alia antinomia eſt apud Accurſ. ex L.z s, qai hæres.§.vlt. de acqui. hæred. Sed non eſt credendum pugnantia eſſe, quæ eiuſdem auctoris ſunt Kexco. dem libro. Reſpondent aliqui illam de filio lgu non de ſeruo. Fatentur iſti patrem non poſſe tepu. diare nec hæreditatem, nec legatum: domium poſſe repudiare vtrunque. Probant hoc aguner. to, quia non eſt ratio diuerſa hæreditatis& legas- Item de hæreditate adducunt locum exli.. ſeruum. de ſucceſſ. edict. Per ſeruum delaum nor. poſſeſ.duob us repudiare poteſt. Citaturg&alis locus ex l. qui autem. 5. ſi ſeruum. quę in fraud Seruus alienatus vt iuſſu emptoris adeat, ceſſutit ctum: quia licuit ei etiam repudiare hæreditas
Hæc ſunt ferè horum argumenta. Probabilior
ntiquu dum non ſolum. C. de bon. quæ lib. Irem acqu legatum ſine facto ſerui aut filij, etiam Wa cùm pater. 77· 5. ſurdo. de lega. z. Ergo f ſerui, aut filij repudiabitur. l.is poteſt. 18 de acc hæred. hæc de legato. hæreditatem nou tep pater ſine filio. l.is, qui hæres.§.vlt. reniten iure delib. Idem in dornio& ſeruo, quia rauio eſt diuerſa. de domino& ſeruo non reperitut expreſſum, niſi quis id colligat ex lferu 0 58. ſolut. matr. vbi ſeruus dotalis matiti Acbet hæreditatem: non maritus ipſe repi lus:ſed vtrique ſimul repudiant. Hæc ſenter firmatur alio argumento ex dicta lis pote acq.hæred. vbi ſic, Is poteſt repudiare qul rere poteſt. at dominus non acduiuit ſine ſeruo. l. qui in aliena.:. 5.vlr. de 308 magis, quàm pater finc filio. lxcùm proh hæred. inſtit. l. 66. ſeruo inuito. in princ Hæreditas non acquiritur ipſo iure 1 Opus eſt aditione cius„cui delata c ſeruo, non domino. Hoc amplius hef bei eſt actus legitimus. l.actus lceirimi 1alls vbi ſolennia exactè ſeruari debent. did an eod. Diſſolutio obiectorum. O bpouuru 4 per ſeruum. ff. de ſuccelſ edicto. Sun 3 1 phibologiam eiſe: per ſeruum dela
1
umerat q Barvoraobt
umnieſe 1 duin l tm incrip
etate.vb

1 nem dominus repudiare poteſt. Contex- pollebion s exigit vt delatam bon. poſſeſsionem aidde 1us Weuh intelligamus, nõ autem per ſeruum re- 4 eruu
n f Ego illud perfugium nõ quæro. ſed re- ted lan dim. Ben de hereditate:ſed de bono poſſeſ. b dui.t ſondeo,nd 5 bio eſt ſucceſsio prætoria. Inſti. de lüem Honorum lm rinc. Prætores ſubſecuti ſunt,& ius dülta dono. ofie 1 44 temperamento æquitatis emen- Snn ciuile cum 2 Ijue üdellitares julis ciuilis o orrexe- dadin danunt,& deempium eſt in 1.1. C. qui admit. vbi diron u ſnunde luſſus patris. Aliud exemplum in l. eden wnrcquir co. tit. non requiritur. Actus pupilli in ts.Ne bonolum. Q..
ditate requiritur.1potuit. C.dei ure Belb lcem n dlur dicendum de patre. poteſt repudiare bono- noldn V ſeſsionem ſine fllioo, in fraudem tamen filij amp tt 2. C. de repud. bono. poſſeſ. Hoc eſt ius ctegu non her 8 ülio,vt poſsit filius mortuo patre, ſ ve- b 1 aeee Norandum tamen eſt actum ſerui eſſe noneta mhum in bonorum poſſeſ. agnoſcenda. l. 65. dorseſ we in ad Trebel quamuis non ſit ne-
ln. Kkemomuto in prit 2 ntt5 en llamn laus in repudianda. de qua diuerſitate dicemus
ore Defe
tem n is idoneo.
magis 1don. 1 egrn duugbiectum eſt ex l.6. quod autem aliàs, qui damn auem.li feruum. verſ. quia licuit ci etiã repudiare hxred
anditatem.. quæ in fraud. cred. Reſpond. licere dem domino: ſed non inuito ſeruo. Videndum tauocſum id dixerit lureconſ. Non enim quære-
an conſenſus ſerui neceſſarius eſſet. Duplex . 5„. m ure Rqulio.Vnaan liceat repudiare? Altera, an vo- torb ala dnrss ſerui requiratur. hoc ſecundum non expri-
pudaeu mitnr, quia de eo non erat quæſtio. Hæc mihi viſa denta.!hi lunprobabiliora in tanta obſcuritate. Si integri eſ⸗ unguh ſerrreterum libri, omnia eſſent faciliora& expedi- n rhuts: tiedabium non eſt quin hæc quæ diximus ſimul 1 ebuunär undaa fuerint. nã inſcriptiones id oſtendunt. Paul. Sana laad Sabi. Eædem inſcriptiones ſunt ſub titulo accipe üe de acquirenda hæreditate. vbi tractatur de hæredi- tatsrepudiatione, d.l.is, qui hæres.& ſeq.& d..is, guipoteſt. eod. tit. Si heæc omnia coniuncta eſſent,
nan wolim fuerunt facile aſſequeremur. Sic autem di- guu g Rarnn vixpoſunt intelligi. Tractatur quæſtio de lb fartn wonacho de qua aliquid dicemus, vt hoc exemplo ütuemu demanlttemus quo modo ha diſputationes noſtræ Ue cnneni debeam ad vſum Forenſem. Quæritur ſi Rem Lum ſtmonacho, an Abbas poſsit repudiare
eonsf canlenlumonachi? Vulgò dicitur poſſe, argu- lgrab memalmit gubieciio illa monachorum ſimilis dorals ue ierümi Dicnntur enim nec velle, nec nolle. c.ſi
narius t 3 eah dletin 6.not. ad c. in preſentia. de pro- luc Bu 21,6 magsiditatur, an requiratur conſenſus
20 Podemiulum vocant, ſi fortè legata ſit obllis quænon poteſt alienari&c. Magna Greperitur dillenſo.
4
lo.lcinf 9 maiornumerus. Sed de numero minus eſt uro in ⸗ dnum Katines potius& argumenta ponde- iylo in weaamn 9 Quali pendet ex interpretatione ca- 41 4 Drn 6a en 1 1 12 7.*. lidelstnd neacene, Saklone rerũ Eccleſiaſticarum. cap.ſi
ercegtiond., n. Cap. ſi ngluw agennenz qese c. dudum. de reb. eccleſ. nõ Slegium g ſi d7. de benefic. An autem repudiatio 1 e, ſemrens lenatio diuerſc reperiuntur iuris auctorũ
m.Opp, 1 alienaui ahauns uenamtes Scontrariæ. Quòd 30n 9 t0.fundo Mallt, palaà videtur ex 1z. Magis pu-
cide teh eor Quod exemplum nos
In Tit. De legatis& fideic.
ſequimur in hac quæſtione. Obſtant d. l. quod autẽ. quæ in fraud. cred. l.—.§.vtrum autem. ff. ſi quid in
fraud. patr.l.profecctitia.§. l. de iure dot. J.ſi ſpõſus.§.
ſi maritus hæres. de dona. inter vir. Sol. Dominium
quod habet legatarius ante apprehenſionem rõ eſt
verum& naturale: ſed ex quadam factione,& imer-
pPretatione iuris. d. l.1.. vtrũ. fingitur enim dommus clie antequam legatum apprehenderit. Item fingi- tur dominus nunquam fuiſſe, poſtquam repulit. Iu- reconſulti igitur modo habent legatarium pro do-
mino, modo non habent, prout ratio& æquitas id
exigit. Cuùm agitur de vindicari one, dicitur domi- nus eſſe propter vtilitatem. idem cum agitur de alienatione prædiorum. d. l. magis puto. Aetatis fa- uor& vtilitas id ſuadet. Dos non dicitur profecti-
tia, vt plenior ſit patris beneficentia. d. lprofectitia.
Res eſt fauorabilis, iccirco amplianda. Non dicitur
donatio in coniugem collata. d. l.ſi ſponſus. Nam fit pPauperior. l. ĩ6. ſi quod mihi. eoltit. Ad d. l. quod au- tem. Edictum Prætoris non loquitur de alienatio- ne, ſed reuocat geſta in fraudem. Non videtur au- tem fraudare qui legatum omittit. Durum& inci- uile eſſet legatarium cogi acceptare, quòd fortaſsis
non immeritò ſpernit. Sunt enim qui non libenter recipiunt ab alio beneficium vel propter perſonam
dantis, vel aliam huiuſmodi cauſam.
AdAl.. Fex toto.
1 Veſtio hic tractatur affinis quadantenus fu-
perioribus, de quibus ſupr. c.& 6. Quidã le- gauit fundũ Cornel. qui ipſius erat,& ita legauit vt abpareat cum totum fundum non partem legaſſe. Deinde partem alienauit. Quæritur quantum lega- tario debeatur: Videtur totus deberi. Qui a totus le-
gatus eſt,& quia res aliena poteſt legari nõ minus,
quaàm propria. Nihil ergo refert an pars fuerit alie- nata. Sêèd hic Pompo. ait partem tãtůùm deberi, quæ alienata non eſt. Si ab initio pars fuiſſet aliena, non deberetur totus fundus. dixi ſuprà ad 1.5. 6. fundus. Credibile eſt enim eum qui fundũ legat, de parte ſua ſentire. Poteſt quidẽ aliena res legari: ſed inſpi-
cimus quod veriſimile eſt. Idem ergo dicendum eſt
& cùm Pars cœpit aliena eſſe poſt teſtamentũ. De-
inde hoc demonſtrat Pompo. arg. admodum pro- babili à cõtrariis, ſi teſtator adieciſſet. Eſt genus ar- gumenti frequens apud Iuriſconſ. noſtros. Si aug- mentũ prodeſt legatario, diminutio ei nocet. Simi- le exemplum in 1.24. quod in rerũ natura.§.vlt. infr. hoc tit. Simile in I.33. Et ſi contra tabulas. ſuprà de vulg.& pupil. Similc exemplũ in l. vlt. S. vlt. de leg. 3.
Hinc vulgare illud ex Ariſto. Quod operatur pro- agna poſitum in propoſito, operatur oppoſitum in oppo- on acg Kgquam oeo. Qui numeranmt ſententias 6. l Poderant, vix poſſunt iudicare ab vtra
ſito. Ex hoc c. obſeruandum eſt imprimis, alienata re legata reuocari legatum. Non eſt credi bile teſta- torem, qui alienat, velle rem alienam factam redi-
mi. l. 67. vnum ex familia.§. ſi rem. de lega.z. Quod. accipiendum eſt, ſi ſponte alienauerit,& nulla co- actus neceſsitate. l.11. fdeicommiſſa.§. ſi rem. de leg. 3.& l. d. rem legatam. de adim. leg. Perſpicua eſt ra- tio diuerſitatis. Nam videtur mutata voluntas. Cur hoc non expreſsit Pomponius: Quia hic non quæ- ritur an re alienata reuocetur legatum. Quæſtio eſt alterius loci. Sed quo caſu per alienationẽ reuoca-
tur legatum, an parte alienata kedcet cenſeatur,
1
6 8 1

“ —
ee e ——
652 b Franc. Duareni luriſconſ.
hac diſtinctione vtimur: vt aliud dicendum ſit cm legatum purum eſt, aliud ſi fuerit adiecta conditio, ſi meus erit. l.35. ſcribit. 5.Vlt. de aur.& argent. lega. Quacunque ex cauſa alienetur res dicitur legatum non deberi. Non quòd ademptũ videatur, ſed quòd defecerit conditio. dixi ſuprà ad J.6. Stichum, qui meus. Præterca obſeruandum eſt, augmentum rei
legatæ accedere legatario. Nec id qubium eęſt in le- gata yniuerſitate. l.z2. grege,& ſeq infra hoc tit. l. 67. peculium. de leg. ⁊. vbi idẽ grex eſt, idem pecu- lium, Sed idem ius elt in rebus ſingularibus legatis, cuiuſmodi eſt fundus de quo hic. Et exẽpla multa occurrunt legentibus d. l. quod in rerum.§. vlt.& l. ſi ſtatuã...pediculis. de auro.& arg. lega. l.0. cm fun dus.de leg.⁊. Idemq; dicitur de cõtractu emptionis. Lid quod: de pericu.& cõmo. rei vend. Quæſtio eſt de area legata, cui domus poſtea impoſita eſt. Dicẽ- dum eſt ædificium deberi legatario. liſi areæ. 40. de lega. 2. niſi teſtator mutauerit voluntatem. l. 46. ſer- uum filij.§. ſi areæ. infrà hoc tit. Non ergo extingui- tur legatum ſicut vſusfructus. l.⸗.repeti.§. vlt. quib. mod. vſusfruct. amit, hæc enim eſt teſtatoris volum tas. Oppo. huic l.77 al. 79. ſi chorus. S. area. de leg. 3. Accurſ. ait ibi mutatam fuiſſe voluntatem. omnes alij Accurſdamnant,& aiunt diuinationẽ eſſe, Nul- lum ibi enim verbũ eſt, nulla litera de mutata vo- luntate. hoc ergo interpretantur, Peti non poterat, ſcilicet area, ſed ædificium. vel aręa non erat teſta-
toris, ſed aliena. Iſti nodũ quærunt in cirpo, iudicio
meo, non intelligunt verba Celſi, ac ne Accurſium quidem ſuum. Ego hæc verba, Quanquam,&c. ſic interpretor. Eo etiã caſu quo non poterat tunc peti, fortè apparebat ex coniecturis mutatam eſſe volun tatem. in d.. ſeruũ filij. 6. ſi areæ. legata erat area ho- mini tenuis fortunę& conditionis, deinde impoſita domus ſumptuoſa& magnifica. Itaq; diuinatio di- cenda nõ eſt interpretatio Accurſ. ſi modo ita ſen- ſit, vt credibile eſt. Quo autem caſu peti poſsit, aut non poſsit, cùm ædificium eſt impoſitũ, non expri- mit Celſus. quia de eo nou erat quæſtio. Quæritur
apud Celſum cùm area tantùm ſupereſt, an debea-
tur?& dicitur deberi, quauis fortè non potuerit peti medio tempore. Ceſſat enim cauſa propter quam
eti non poterat. facit l. 98. qui res. S. aream de ſolut. F iam dictis colligitur exceptio regulę.§. cùm fun dus. ſuprà,l.. vbi dicitur fundo cõmuni legato par-
tem tantùm deberi,&c. Addenda eſt exceptio, niſi partem alterã poſtea redemerit. Id colligitur ex his verbis Pompo:nec refert an dixerit, totum fundum
lego, an ſimpliciter, fundum lego. d.l.24. quod in re- rum.§. vlt. infr. eo.& d. 1,10. Cùm fundus. ff. de leg.. Nihil etiam refert an meũ dixerit teſtator, an ſim- pliciter legauerit. Yerba Pompo: hic generaliter ac- cipienda ſunt. nihil enim exceptũ reperio. Item con
uincitur id verũ eſſe argumento ſumpto ex Põpo.
ipſo. Vult Pomponius candem eſſe rationem aug- menti& diminutionis, At cùm lego fundũ meum,
parte alienata ſine neceſsitate, minuitur legatũ. d. l.
11. fideicõmiſſa.§. ſi rem. de leg. 3. d. l. 5. ſcribit.§.vlt. de aur. argen. Inde efficitur parte acquiſita, legatum augeri. Difficultas ramen exiſtit ex l. 8. ſi ita.& l.vlt. in prin. eo. tit. de aur. arg. leg. vbi cauetur cùm teſta- tor dicit meũ, intelligi tempus teſtamẽti. Ergo pars poſt teſtamentũ acquiſita non debebitur. Reſpon-
gatario. facit l. ſi conſenſit. 5vlt. quib. mody kwb
deo, rem tantùm deberi, quæ erat tempore c
meuni, non aliam: niſi ea accedat alteri:niſi ſi 4
vel acceſsio alterius, vt vna res fiat ex pluribus n non accidit in ſpecie d. j.ſi ita. Vbi res ſunt ſepar 4 nec ita vnitæ vt vnũ corpus faciant. Hæc Pneit tatio conuenit verbis Pompo. hic, cùm loquerd 5 adiectione& augmento, conuenit etiã verbis ei dem in d. l. quod in rerum. Et hoc apertius expodl. tur in d. l. cùm fundus. Si modò teſtator non ſepar tim poſſedit, ſed vniuerſitati prioris fundi adiunait
Ex iam dictis naſcitur quæſtio. Legaui fundũ co gi
munem, quo caſu pars tantùm legata intelligitur Poſtea in diuiſione adiudicata mihi eſt altera pa . r 1.. Tà pats, yt fieri ſolet. Inſtit. de offi. iud.§. pen.& yltan u illa accedẽs debeatur legatario? Variæ ſunt opini- nes vt in re obſcura. Sed puto in hoc quoq; cauſo. cum habere ſententiam Pompo. noſtri de acceſio ne. Debebitur ergo legatario, quod adiudicatä he. rit teſtatori per iudicem communi diuidundo,Qu legat rem communem, credibile eſt eum legassits quod habet in communione, quõdq; conſec teſt propter communionem. iuxta not, ſuprain §. cüm fundus. Nam ſi diuiſio facta non elleta teſtatore, legatarius illud ius haberet. Quiden fert, an cum teſtatore facta ſit diuiſio, an cumſ tario?Id expreſſum eſt de venditione partulii lianus. S. Idem Celſus. de act. emp. ergo idem inl gato. d. l. 46. ſeruum filij.§.cum qui chiroguastum infrà hoc tit. Eadem autem eſt ratio in legatoſt cet voluntas, vt iam dixi. Nec rectè hic diſtin tur cauſa lucratiua à cauſa oneroſa, vt quidam ciunt. Sed in legato ſequenda eſt diſtinctio. dl lianus.§. Idem Celſus. quæ euidentem æquitat habet. Obiicitur I.31. Is, qui fundum. de vl 1 vbi Labeo reprehendit Trebatij opinionem ſentientis, quod nos hic dicimus. Iudiciumen ter alios, inquit, non potuit mutare ius legatar l.pen. ſæpe. de re iud. Nec debet alterius colluſio aut inertia ius alterius corrumpi. I.9. fi pari lib. cauſa. ius legatarij conſiſtit in parte indiui nec aliquid certum ipſi adiudicatum ſit. Diximus partem accedentem rei legatæ, ceꝗ legatario. idq́; etiamſi iudicio communi diuic do adiudicata ſit teſtatori ſecũdum diſtinctione I.Iulianus.§. idem Celſus. de act. emp. Obũücitut is, qui fundum communem. de vſufru. leg wil beo reprehẽdit opinionem Trebatij idem ſenti tis quod nos. Reſpondet enim rem inter aliosi catam non potuiſſe mutare ius legataripiun Item non debere ob alterius colluſionema tiam alterius ius corrumpi. Nihil refert a facta ſit cum teſtatore an cum le atario. a idem Celſus. Aequum eſt eandem conc emptoris, quæ furura eſſet, ſi cum ipſo at communi diuidundo. Eadem eſt ratio quæ venditoris ante traditionem. No ratio venditoris quæ hæredis, Sed poſt teſtatoris debet fieri cum legatario, cui eri ſitum: deſiit res integra eſſe. in S. idem ſa uiſio facta fuit cum venditore integra adhus te traditionem. Venditor iam re traditasdiuide
nOn nocuiſſet emptori non magis quàm 1 3
97 8 2* 0... 6
argumẽto vtuncur aduerſarij. Si diminuta.— b
t 1 1
par. ud

ſone, non ideo legatum minuere- non augebitur legatum. Valet zurergo all. dem eſt ratio augmenti& di- enkeque Antecedens probatur. quia cauſa adiu-
nutionis. icommiſſa.§. ſi rem. Hnnss eſt neceſſaria. lli. fldeicommiſſa§. ſi rem. dcatioll-
ge leg.. ludicium aut
ter ſtipu Verum in ca
r ne m s, cui adiudicatur totus fundus, dat itẽ ellu
Nran co nindhur ecunia Jic jegatum nõ poteſt dici dietae rid ſup f minui. Legatarius pro angmento rei dat en.k, augell Ve ro decremẽto accipit. Pars igitur adiu- ſuieln unian drur legatario, ſed cũ onere pecuniæ ſol- dcan ben⸗ Hlæc mihi non ſatisfaciunt omnino, tametſi oſt ene e n ſint. Nam negare non poſſumus,
mprobanda
mae; atq; augeatur. alioqui fruſtra anves ipſa minuatur at; aug Auttrult)
minipropter ſupplementũ pecunię. Item accidere
35 a Potelt etiam contingere„Vt pecuniæ auantitas maior ſit, aut minor quàm debeatur. Nõ m xqualitas ſeruatur in ea adiudicatione&e ilemnatione. Pone teſtatori adiudicatum eſſe to- un lundum ſine vlla condemnatione pecuniæ, aut
um ſit legatü,an cedet lucro legatarij? Nos hic Aamus cedere ex ſententia Pompo. Quid ergo re-
erola, hondebimus argumẽto ſuperiori? Parte adiudica- eltdiint taſocio, non— quia cauſa eſt ne- ienenn elri ergo palte adiudicata teſtatori non auge- dumdeſt bite.Reſpondeo aliter, quàm ceteri ſoleant, minui
niſom benm pane adiudicata ſocio, aut omnino extin- wen Neecbſtat quòd cauſa neceſſaria eſt: ex cauſa ne- Ralelich ernaalienata re debetur nihilominus legatũ, niſi nnllg ſt conraria voluntas. d.I fideicõmiſſa.§.ſi rem. At unamnt lic volunrs contraria apparet, quia legans videtur b lcwmt vßjan de iure Pddlabedae dque obtinere po-
m näg wtheriudicem in diuifione. Ius quod habet incer-
PconN üct Kpedet x euentu. Cogitat teſtator poſſe ac-
vämäi cdeent ſequatur diuiſio,& res adiudicerur ſocio. demi Jurdoramen eſt facti& voluntatis. Videndũ quid d ſän relkaor lenlert. Doſui in initio teſtatorem cogitare baſs Kei pod det. Poteſt tamen alia eſſe eius co- n 8 o krſtcs colligitur theſis generalis, ldem m lell mi cl de co, quodaccedit rei alicui, quod de re ipſa ie lakne eieumel. xbi non eſt diuerara- Wle rerGun net deuite in„näuerlumn ruh phr 45 lbus apparebit. Varia quidem exem- m loe-9 peruuntur, quæ res mouit noſtros vt regulam mkcen hmmelmlag.f conucncrit, Sſi mWea de actſsnlltucu accrenerit nudæ proprictati udektinlau accreuerit nudæ proprietati. un im in dn Cde dle dot.& in j. inter ſoce- cfad oalbadti delacwodo aio enugi ciutas metum eiuſdem. Vnde vulgo Nar encluktas aut prouincia vnita ſit regno, eam
. d us re vr... 121 in?. mgnl Vri eber 711 r2 :1 ,z ü— e, Vt accidit 111 Britänia Cel-
e ng den men klec poterät ſufficere ad expli- 1, g i Bnnidus dapltis. Tamen vt exerceamur in nase b9 qugſtions 3 korenſibus tractabimus aliquot Wnc ui Sq 2 aliis lic agitatæ ſunt. Prima quę- Kido 241
ncretur hæc quæſtio. Pars accedit rei,& pars ...—„ miitre vera, quamuis intelligatur nõ augeri, nec
la fiat condemnatio pecuniæ per erro-
am modica pecunia: negare non poſſumus, quin
nullaſit condemnatio pecuniæ, aut modica.
In Tit. De legatis& fideic. 653
ſtio eſt in hac ſpecie: Quidam redemit vecti gal ſa- lis totius huius prouincię. Aliquod oppidum acceſ. ſit prouinciæ poſt redemptionem vectigalis:ſic au- ctum eſt vectigal. An hoc augmentum cedat lucro publicani? Pro publicano adducitur hæc ſententia Pompon. Dicitur enim lucro cius cedere, exemplo legatarij. Ac locus vnus eſt de emptore, quem ſuprà adduxi in l.id quod. de peric.& commo. rei vend. Similis in§. cùm auté. Inſtit. de empt.& vend. con- tra publicanum adducitur I. 69. Rutilia. de contrah. empt. ſpectatur tempus contractus. Item 1.77. in le- ge. eod. tit. Pro diſſolutione animaduertendum eſt quæſtionem hanc, an quod accedit poſt venditio- nem cedat lucro emptoris, magis facti quàm iuris eſt: vix poteſt in vniuerſum definiri. Spectandum enim eſt quod veriſimiliter actum ſit. d. l. in leg e. de contrah. empt.& 1.35. Semper in ſtipulationibus. ff. de regu. iuris. Ac planè eadem cauſa eſt quæ lega- torum, niſi quòd in legatis plenior fit interpretatio. I.12. in teſtamẽrtis. de reg. iur. Id perſpicitur in exem- plis iam adductis. In iis exemplis ratio cuiuſque ap-
paret diuerſa. quæ diuerſitas ius varium facit.in d.l.
In lege. rationem adfert ac declarat Iureconſul.i pſe. Vtinam in cæteris locis idem factum fuiſſet. In d.J.
Khutilia Polla. euidens eſt cõicctuta voluntatis con-
trahentium. Poſſet aqua magnam partem teriæ oc- cupare, quam totam amitteret véditor,& præterea
circa eam pedes decem. Non magis credibile eſt id aCctum eſſe, quàm in ſpecie d. l.in lege. In alluuione
facilius id recipitur. d. J. id quod. Sic accreſcit ſen-
ſim& paulatim, vt videatur fundus idem eſſe qui
venditus fuit. Itẽ nihil decedit ex patrimonio ven- ditoris ſieut in l. Rutilia. Huius quoque rei exem- plum eſt luculentum in l. 9. item ſi fundi. S. Huic vi-. cinus. de vſufruct. quod accreſcit per alluuionem,
cedit fructuario. Ratio perſpicua eſt ex iam dictis.
Inſula non cedit fructuario, quia non eſt pars rei: ſed alia res ſeparata,& apparet incrementum& ſepa-
ratio. Et hanc diſtinctionem ſequor in quęſtione de
vectigali. Publicani iſti ſimiles ſunt vſufructuariis. Si lateat incrementum vectigalis, publicano cedit, quaſi fructuario. Pone ſcholaſticos confluere in
hanc vrbem, vt nunc fit, augentur vectigalia vini& alia: ſed latens eſt incrementum. Vnum atque idem
vectigal eſſe intelligitur. Si incrementum vectiga- lis appareat ſeparatum, principis eſt, aut reipub.
quaſi proprietarij, vt in propoſita ſpecie cùm ali-
quod oppidum adiectum eſt. Supereſt vna quæſtio tractanda. Pone conceſſa eſt alicui immunitas& vacatio publicorum mune- rum, deinde aucta eſt collatio propter bellum, vt fit. Quæritur an hanc acceſsionem ſoluere debeat, quę non erat tempore vacationis conceſſæ? Variæ ſunt
opiniones in quibus referendis non conteram tem
pus. Opponam ea breuiter& ſtrictim quæ in vtrã- que partem adducumtur. Pro immuni hæc faciunt. Primùm, de acceſsione idem ius eſt, quod de re principali, vt iam diximus. Vacatio igitur muneris
& ad acceſsionem,& ad augmentum quoque per- tiner. Secundò argumentũ ducitur ex 1. 23,:ſi ſerui- tus. de ſeruit. v rba. præd. Ne luminibus officiatur, fu turũ lumen cõprehenditur verbo indefinito& ge- nerali. Nec diſsimiliter iudicat Liuius lib. 21. ab vrb.
cõd. de fœdere Rom.& Carthagi. vt neutri alterius,
ae ecgn sth ee ece e abee ene. nuaͤͤͤͤůͤůͤͤͤͤͤ e—

Franc. Duareni luriſconſ.
654 eormve ſociis bellum inferrent. Saguntinis intu- lere bellum Carthaginenſes, qui poſtea in ſocieta- tem pop. Rom. recepti ſunt. Dicebant ſe contra fœ- qus non feciſſe, quòd non eſſent ſocij tempore fœ- deris. Satis erat cautũ Saguntinis, ſociis vtrorumq; exceptis. Nec enim erat additum iis, qui tũc eſſent, nec qui poſtea aſſumerentur. Eſt ergo hæc Liuiana interpretatio ſimilis illi de ſeruitute.&c.d.l.ſi ſerui- tus. Tertiò adducirur conſtiturio Pontificia c, quia circa. de priuileg. in antiq. Decretal. vbi remiſsio decimarum, ad poſtea quæſita pertinet: lic autẽ ca- ſus omnino diſsimilis eſt. Quartò beneficia princi- pum latiſsimè interpretanda ſunt ex ſentẽtia VIp.in I antepen. de conſtit. princip. cuius meminit Ponti- fex in d. c. quia circa, Quintò facit l. 8. in honoribus, 5. qui muneris.de vacat.& excuſ. muner. vbi colla-
tet, ita vt ſolutione vnius alter liberetur: vt in duobus reis promittẽdi. Vnde ſi pars ab vn
tita eſt aut ſoluta, Pompo. ait reliquum peti e.
ab alterutro, id eſt, ſiue ab eo qui ſoluit, ſiue ab
ro. Obſeruãdum primo, duos reos etiam teltaeen
to conſtitui. l.eandem. in princ. infrà de duob u falluntur qui ſic interpretantur Põpo. quaſi von es duo rei:ſed ſimiles duobus reis. Sũt ſanè duor ſimiles promittendi reis, qui conſtituuntur per 1 7 d pulationem. Quod de reis promittendi receptum 0
accidit
ghe zullari h ceptm auts erat, paulatim productũ eſt ad alios contractusata quhie adeo ad teſtamenta. dict. l. eandem. Et cöſtiruum; maded, tam rei credendi, quàm rei debendi. 1.16. ſi Titio 4 aſ leg.⁊.hoc caſu duo hæredes in ſolidum tenentur b duobus legatariis ſolidũ debetur: aliès hæreddes 6 nẽétur pro partibus hæreditariis..ſiue. inft. dechoß
tiones indictas ex improuiſo rectè recuſat, eas verò quæ ex lege fiunt recuſare non debet. Rationem di- uerſitatis adduxi lib. 7, de benefic. c. 10. Itaq; homi- nes cauti cùm impetrant vacationem, curant addi, ab omnibus muneribus ordinariis& extraordina- riis. Quod à me obſeruatũ eſt ſuperiore anno 155. cùm diploma obtinerem pro vniuerſitate noſtra. Hæc pro immuni. Contra immunem pugnatur ra- tionibus, exemplis& auctoritate. Dicitur immuni- tatem generaliter non extendi ad non cogitata. l9.
ui cum tutoribus. ff de tranſact. adducitur l. vnica. C. lib. 10. tit. 27, vt nem. lice. in empt. ſpec.& aliæ hu luſmodi, quas non referam breuitatis cauſa. Exiſti- mo autem ita diſtinguendum eſſe, vt immunitas pertineat ad collationes etiam nouas: non tamẽ ad cas, quæ ob vrgentẽ neceſsitatem,& graue pericu- lum indicuntur. D ubium non eſt quin verba illa in- deſinita pertineant etiam ad futurũ tempus. dict. lſi ſeruitus.d. c. quia circa. Imò propriũ eſt huius vaca- tionis, vt ad futura pertineat. d. i. in honoribus. Sed munerum, quæ indicuntur ob vrgentem neceſsita- tem, vacationẽ non habent. d.l. ſi feruitus. l. antep. fl de conſt. prin. dict. c. quia circa. Hæc enim exceptio nullo priuilegio excludi debet propter publicam ytilitatẽ, nec creditur hoc cogitatum fuiſſe à cõce- dente, nec idem dicturus erat ſi interrogatus tum fuiſſet. Sermo autem generalis& indefinitus non
refertur ad ea, de quibus veriſimiliter cogitatũ non eſt. d. l. qui cum tutoribus. Exempla huius rei extät tum herſorri-ara inee i tit. de leg. No
inutile eſſe legatũ ſi non curauerit teſtatoty
luculenta in legibus noſtris. Vnum eſt in d.l.vnica. C. vt ne lic. in emp. vbi cùm vrgẽte neceſsitate im- peratur comparario frumẽti, nullus excuſatur præ- textu alicuius priuilegij, aut immunitatis, ne do- mus quidem principis ‚vel Auguſtæ. Aliud exem- plum eſt in liubemus nullã. C. de ſacroſanct. eccleſ. vbi ſi expeditionis tẽpore nauis ſit neceſſaria, nulla recipitur excuſatio prętextu priuilegij, aut vacatio- nis, propter publicã vtilitatem. Omnia hæc priui- legia tanquam publicæ vtilitati contraria reiici de- bent. Scripſi de ea conſtit. lib. 7 de benefic. cap.10.
Ad S. ſ ita ſcriptum. Ohecies eſt huiuſmodi, Quidã ita legauit, Lucius O Titius hæres meus, aut Mæuius hæres meus de- cem Seio dato. Quæ ſit vis huius legati quæritur. Videtur inutile eſſe propter incertitudinẽ. arg. l. duo
ſunt Titij. de teſta. tut. Sed Pompo. ait legatarium
agere poſſe cum vtro velit.& à ſingulis ſolidum pe.
reis. Sed quomodo conſtituuntur duo rei debea Exempla de ſtipulatione vulgdò nota ſunt moias Inſtit. tit: de duob. reis. Cùm ſcilicet poſt intetras
tionem vtriq; factã de eadem re, aut ſumma, itan
reſpondet ſeparatim. l.4. d. tit. de duob.reis&i
eo. vt, Mæui promittis mihi decem? Gau pro mihi eadem decẽ: ſunt duo rei eiuſdem rei x gationis. nõ debent ſinguli decem, aut ſinguli
que: ſed eadẽ decem debent ſinguli. Non aln tem duo rei fiunt, quàm ſi expreſſum ſit, autas vt duo eandem rem debeant. Melius eſt hoca exprimere, vt olim fiebat apud Græcos, vt ſa altero, aut vtroque exigere,(deſunt quædam
talis incertitudo qualis in exemplis l. cùm qu Itaque in ſpecie noſtra non quæritur interpt
voluntatis. facit 1.2.Ille, aut ille, de leg. 3. vbi ba ait, nullam admitti voluntatis quæſtionem, cin
verbis nulla eſt ambiguitas. quod ad verba ſupe ra videtur referendum eſſe. Sic in d. l. 16. ſi Ti lega. z. Sũt clara& aperta verba illa, vtri hær let. Secus ſi dictum eſſet ſimpliciter, Titio, aut lego, vt in d.l. cùm quidam. Dixerit aliquis, en exemplo d.l. cùm quidã. legatarij non dicuntu rei credendi ſicut hæredes hic dicuntur duo tei bendi propter diſiunctiuã? nam eſt eadẽ ration
rumq; reorũ. Reſpondeo, credibile nõ eſſete nihil curare vtri detur. Hæres dando alteri liben
tur, ſi duo rei eſſent. Teſtator creditur habeted
Rectè enim& vtiliter hoc fit plerunq; ſi qui libertatem exercere in aliquẽ ſtudioſum aute tũ,& nominet duos diſiunctim non curans vm rum detur: non eſt improbandũ hoc conſilum ſtantis. Poteſt quidem hoc fieri. ſed nõ cſi
le niſi aperta ſint verba. Verba plana&a
in d. 1116. ſi Titio. de lega. z. in hæredibus non requiritur hic delectus perſonarũ, Vrii noſtra. Delectus requiritur in honorando iim de, ſiue legatario, nõ autem in onerãdo. diſtinctio maiorem haber rationt, qus quidã hic opinentur ludentes in paronom
in ſumma, in ſpecie noſtra nulla eſt obſc interpretationem voluntatis deſideret Inehi l. cum quidã. eſt aliqua obſcuritas& incertitun omnibus illis exẽplis Iuſti. ſecutus eſt quos ie nius videbatur. Acin exemplo de legato Iutelh tus eſt vrriq; legatũ eſſe cõiunctim, qua
*
l.
rucbgul
trcdaci

eimm 1 nolslch mtirurm le deken b gurſinm
cindlult
catur bene luſtin, nõ ſoribus 3 quos J duos reos vocar ſotes: quoda
mine. 34.S 1l 3 ad Velleia. Ac Budæus noſter in commentariis
In Tit. De legatis& fideicom.
enſior teſtator, aut quaſi teſta- in vtrum magis inclinaret. In
. zaualiter, vt ſatisfiat volunta- o detur virique æqualiter
Notandum eſt
reis§. a. ad inr alias Iuſtin.vult diuidi actionem. Itaque entes lunt.
belliones deſcribere clauſulam, qua renun- Hn ſicio diuiſionis,&c. Quidam exiſtimant loqui de duob.reis, ſed de mutuis fideiuſ. ocat a‿νυννννεε: ſed ego didici plerunque à Iureconſultis fideiuſ mmodo enim fideiubent inuicem. l. qui 1. de ſolut. not. ad I.vir vxori. 17.§.vlt.
Orace interpretatur 2Mpvsg duos reos pro- miuendi. Scio differre hos à fideiuſſoribus ſed de muone vocabuli hic loquor. Dicuntur mutua vi- eideiubere, non inuriliter. reos. infrà de duob. es x quo apparet differre à fideiuſſoribus. Ler-
d notasſoluente vno, totam obligationem tolli.§.
dennſtit de duob. reis. Nam obligatio communis didlqui hominem. 34.S.ä. de ſolut. quod vnus ſol- unalter videtur ſoluere. Oppo..ſi pluribus. 45. 5.fi un de leg. 2. Slu. Non ſunt duo rei, quia non debẽt eandem rem, ſed diuerſas. Quæritur, an is qui ſoluit aatum poſsit repetere à correo? Si verè fideiuſſores eleut de eo non dubitaremus: ſed iam dixi non eſ- ſeug 4.l.reos. in. princ. Quæſtio non eſt huius loci.
udete L. C. de duob. reis.& 1. 6r. in lege. infrà ad l.
Fc. Quartò nota, vno ſoluente partem: non mu-
tau naturam obligationis. Poteſt enim ab alterutro wequũ peti, vel 1 eo qui ſoluit, vel ab altero. An- tnomia videtur ex l.ſi creditores 18. C. de pact. ſed biqui loluit, non ſfoluit ſimpliciter, ſed pro perſona lu& creditor admiſit eum ita ſoluentem. vnde pactum quoddam initum eſt, ne conueniatur in re- liquum squi ſoluit: alter tamen poterit conueniri, exiſtimo cum paucis quibuſdam aliis. Ambigua
quidem verba ſunt: ed accipiendum eſt quod vitio
elin ambigua. ſuprà de legib. Loquitur enim lobus tantum lulio& Acmilio„quorum alter pata lulius: ait alterum non poſſe conueniri, aodde lulo accipiendum eſt. Pro Iulio verò non tcct dieint Aemilius conueniri: ſed pro ſeipſo,
quia huitlulig. Sed rectè dicetur Iulius conueni- agoenĩ
3 ebltor.§.
t0 liotaſ petita 33. C. de ſddei
S diuſlo. Oppo. l16. liberum. co-tit. Vulgo
citur in ea ſp ab yno tantu d
urin ſol n diuerlitatis, cum fideiuſſores tenean- 1abvno üaßeu duo rei. l.non recté. C. eo. Puto, i betita lit bats, reliquam partem ab alteru-
de P oſſe, ſec—
undum 22 w aurem hanc Pompon. ſentẽétiam.
„qæ petita eſt, ac in iudicium deducta,
boterit peti ab alter 12,.„ noerra cſt 0. d. I.liberum. niſi fortè is à
0,de; Mon ſatisfeccerit. quia non eſt ſoluen- do. Hincintelligitur quatenus admit-
*
655
tatur variatio. Nec magnopere ad rem pertinet quiod obiicitur ex I.. Serui electione. ſupraà.
Ad§. Nita lepatum.
(Waue hic tractatur de pluribus rebus diſiũ- ctim legatis. Species eſt huiuſinodi. Quidam ita legauit, Lccticarios octo, aut pro his,&c. Lecti- carij ſerui ſunt, qui lecticas portant. l.item legato. 49·in prin. de leg.3. Non qui lecticas faciunt, vt Ac- curſ.putat. Mentio eſt lecticariorũ in epiſtola qua- dam Seruijy Sulpitij apud Ciceronem. Ac ſolebant octo ſerui in hoc miniſterio adhiberi. Vnde Octo- phorum dictum Martialis, Octophoro ſanus portatur, Auite, Philippus. Legauit autem non ſimpliciter le-
cticarios, ſed addidit aut pecuniam,&c. Vnde naſ-
citur quæſtio. Quæritur enim an poſsit partem,&c. Ait Pompo. non poſſe, quia vnum in alterutra cau- ſa legatum eſt. Vnum legatum non poteſt pro par- te acceptari,& c. Non enim tot ſunt legata, quot ſer- ui, aut ſummaæ in ſingulos ſeruos dandæ. Ait Pom- po. quemadmodũ,&c. Oſtendit ſimilitudine, quòd- que aliter inde ſequeretur abſurdum, ſi quis legaue- rit Stichum, aut pro eo decem. Nam diuiſio Stichi ſequeretur. Deinde pro vna re integra non licet ha- bere partes diuerſarum rerum. l. 85. in execurione. 6. pro parte. de verb. obli. Ait Pomp. Nec intereſt,&c. Idẽ igitur eſt ac ſi ita dictum eſſet, lecticarios octo, aut pro his centum, non diuiſa ſumma in ſingulos ſeruos. Ex hoc cap. obſeruandum eſt in primis, le- gatum vnum, non plura eſſe, cùm res plures legan- tur generaliter, nec ſpecialiter. facit l. ſcire debemus. 29. de verb. oblig.& l. quod dicitur. 86. eo. tit hoc er- go non fit propter dicttionem numeralem, vt pleri- que exiſtimant. Nam idem erit dicendum etiam ſi quis leget ſeruos lecticarios, nec definiat numerum.
d. l. ſcire debemus. S. ſtipularionem. Sed cur ait, in
alterutra cauſa? Quia ſicut legatum lecticariorum vnum eſt. ita etiam legatum pecuniæ in ſingulos.
Diuiſio ſummæ in ſingulos ſeruos non facit quo-
minus vnum ſit. Sed opponitur I. 11. cùm in annos.
de annuis lega. Statuit etiam differentiam ſtipula-
tionis& legati. l.16. ſi Stichum.§. ſtipulatio. de verb. oblig. Sed hoc facit veriſimilis voluntas teſtatoris. quia pecunia hæc loco ſeruorum legatur,& conſtat legatum ſeruorũ vnum eſſe. Plerique ſic interpre- tantur hæc verba, quaſi Pompon. velit in hac tota
alternatione vnum legatum eſſe. Sed hoc non ſen- ſit Pomponius, vt iam dixi. ait enim vnum lega- tum eſſe in alterutra cauſa. id eſt in alterutra parte. de tota alternatione quæſtio eſt alterius loci in qua reperitux varietas. Nam alibi plura dicuntur eſſe le-
gata, vt l.planè. 34.§. ſi ita.&l. ſi quis ſeruum. 8.§.1. de
leg. 2.& l. ſi illud 27. eod. tit. Alibi dicitur vnum le-
atum eſſe. vt l. z5.cùm illud. inf. quando dies lega.
ced. Sed iſta varictas nos conturbare non debet. Eſt enim hic aliqua ambiguitas, qua percepta, nihil
erit difficultatis. Ecce, qui dicit vnum legatum eſſe,
id eſt, legatarium vno contentum eſle debere, vere loquitur. Qui dicit plura legata eſſe, id eſt, plura ad- ſcripta eſſe diſiunctim& plurium electionem lega- tam eſſe, non malè loquitur. Sed aliud ſentit Põpo. nempe vnum legatum eſſe in vtraque parte. Hinc
conſequens eſt, legatum non poſſe pro parte agnoſ ci.lneminem. 4.& ſeq. de leg. ⁊. Scripſi lib. s. de iure Neminein. 4.8 115

656
Franc. Duareni luriſconſ.
accreſcen. cap.3. Secundò obſeruandum eſt, pluri- 1.C. comm. de leg. Quidam ita elabitur,yt dicauſ
bus ſub alternatione legatis, clectionem diuidi non
poſſe, vt partem vnius capiar legatarius,& partem
alterius pro re tota. quia vnum legatum eſt. Idem dicendum eſt& ſi electio ſit hæredis. Nam non po- terit partem ſeruorum& partem pecuniæ ſoluere. arg. d. lin executione. õ. pro parte. ff.ide verbo. oblig.
uid ergo ſi in vtraque plura legata ſint: Pone, Le- go Stichum& Pamphilum, aut in ſingulos decem
hic plura legata ſunt in alterutra parte. d. l. ſcire de-
bemus. de verb. oblig. An ergo admittetur diuiſio?
Receptum eſt admitti.quia ceſſat hic ratio Põpon. non enim legarum vnum eſt. Diſſentiunt tamen ali- qui propter verba teſtatoris. Cum legatur illud, aut illud, tota res his verbis ſignificatur, non pars, vt il- lud totum, aut illud totum detur, non pars, illius,& pars alterius. Ego receptam ſententiam nihilomi- nus ſequor quia vnum legatum eſt. Nec me mouet quod obiicitur de ſignificatione verborum. Nam in his verbis eſt aliqua ambiguitas, in qua huma- nior interpretatio admittenda eſt. Stichum& Pam
hilum, aut in ſingulos decem, id eſt, ſi noluerit eos ſeruos habere. hæc verba interpretamur quatenus noluerit. arg. l. Stichum, qui meus. vt diuidatur con- ditio hæc interpretatio facilè admittitur in hac ſpe-
cie, quia nulla iuris ratio impedit. In altera ſpecie le gatum vnum eſt, quod ſcindi non poteſt, d.l. nemi-
nem. iam explicanda eſt antinomia ex J. ſi ſterilis. 21. §. vlt. de act. emp. Hic magnopere ſudatũ eſt ab iis,
qui non perſpexerunt diſsimilitudinem vtriuſque
ſpeciei.hoc accidit iis, qui parum acuti ſunt, aut no ſatis exercitati, aut triti in his rebus tractãdis. Ea ſpe cies adeo diſsimilis eſt noſtræ, vt nihil prope cõmu- ne habeat. Non quæritur ibi, an partim habitatio, partim pecunia ſoluatur. Emptor ſingulis annis aut habitationem totam, aut pecuniam ſoluit totã. Sed quæritur an poſsit variare, vt altero electo poſtea alterum eligat? Quæſtiones diuerſe ſunt de diuiſio- ne legati,& variatione. In hac ſpecie non dubitatur de variatione: quia certum eſt nõ admitti variatio- nem. c˙ùm enim quis ſemel elegit, ſemel præſtandũ eſt quod continetur legato.In ſpecie I.ſi ſterilis. con- uenit diuiſionem non admitti. Dubitabatur, quia
conuẽtio illa tractum habet,& eius effectus ad plu-
res annos pertinet. Et dicitur variationem admitti, nam graue eſſot fortaſsis emptori tanto tempore non poſſe variare. Nam cùm dubia ſit contrahentiũ voluntas, interpretatio fit contra vẽditorem, qui le-
gem dixit. l. veteribus. de pact. l. Labeo. de contrah.
empt. l.in contrahenda venditione. de reg. iur. Hæc producuntur ad ſimiles caſus. Si nobili debeat ru- ſticus decem operas, aut pro ſingulis certam pecu- niam, non ſoluetur pars operarum,& pars pecuniæ. Item, maritus accepit cerras res in dotem æſtima-
tas, promiſit reddere aut eas res, aut æſtimationem.
Hoc iudicari poteſt ex iam dictis. Videndum eſt enim an ſit vna res vel plures. Hæc ſunt quæ mihi videntur obſeruanda. Alij alia annorant partim fal- ſa, partim non multum ad rẽ pertinentia. Huius ge- neris eſt, quod dicunt vindicari poſſe rem legatam
ante electionem, contra ſententiam receptam& no
tain. Nõ enim tranſit dominium ante electionem. 1. 20. apud Aufidium. de opt. leg. l.z.§. ſciendum. ad
oxhib. Receptum eſt cum hac exceptione accipi.l.
gatarium eligere vindicando. Alius damnat: quia electio pro nulla eſt. L inft
de opt. leg. Zaſius iudicat hunc hebetem eſſe, u non animaduertat actu nullo declarari Volütatem Sic iſti digladiantur de re non admodum dubia.
Pompon. diceret vindicare poſſe, res maiorem beret occaſionem concertationis. Sed ait Pomn- non poſſe, quia non potuit ita eligere, tantùm abe vt elegerit. Præterea, ſi diceret Pompo. vindicas poſſe, adhuc ineptum eſſet corum argu. Nonenim exponit ante electionem, an poſt. Item verbum unn.
dicare, de actione quoque perſonali intelligitut, q.
xi ad I.1. Notant etiam pecuniam& numos idem
ſignificare. Dicam infrà ad I. 0. talis ſcriptura
I Ocus eſt de rebus quæ legantur, latiſtimeſa tens. In hac diſputatione queritur, ſi qusles uerit quod apud hoſtes eſt, an valeat legatum r.
tum eſt rem alienam legari. l. cùm rem alienam.
eo. Sed dubitatur, an idem ius ſit in re capta ab ſtibus. Nam capta ab hoſtibus capientium funt
de acq. poſſ. Quæ non ſunt in commercio m
inutiliter legantur. Lapud Iulianum. 40.§.ylt lie Pompon. tamẽ ait legatum valere propterispoſt liminij. Quid ſit ius poſtliminij declarar l poſ niũ. inf. de capt.& poſtlim. reuerſ. Duæ ſunt ha poſtliminij. l. cùm duæ. eo. tit. vnde ſumptuũ eltta caput, vt oſtendit inſcriptio, Põpon. lib. 3.ad Sabu. Similis locus de legato in l. 10r. ſeruus. inft. eod At multa huiuſmodi exempla reperiuntur in iute c
uili. Vnum eſt in I.illa inſtitutio.;32.§.1. de hæred
ſtit. Aliud eſt in l. ſeruo. 104.§. i. hic. An idem dum ſit de libertate, dubitatum fuit. 1. 24. gen ter. de fideicom. libert. Aliud exemplum inl. act. empt. vbi Octaueni ſententia refertur. exemplum in I. 23. item Labeo. famil. erciſc. ritur antinomia ex l. liber homo. 103. de verb. oblig fundus hoſtium in ſtipulationẽ non deduciturNos fatemur res hoſtium non legari, nec in ſtipulationẽ deduci, niſi propter ius poſtliminij. Res hoſtium in noſtro commercio non ſunt. Vlpia. Inſtit. de dom. & acq. rer. Sed obiicitur huic diſtinctioni lab om. nibus. 107.§. etiam. hic. Refertur opinio Sabini. ſtoria igitur tantùm eſt, non iuris aliqua cõſſitutio namque ſi contraria eſſet Sabini opinio, nibilnos moueret: ſed puto contrariam non eſſe, quia exct ptionem addit. Ceſſat tunc ratio, propter quam i citur res hoſtium legari non poſſe. Finge pem ſum eſſe alicui eas res emere, ac conceſſum eſſe cui commercium, vt in aromatibus accidit. Zd
xc alij dicunt, hæc eſſe verba teſtatoris: ſed pto
lius eſt quod diximus, ſed verbis non conueni interpretatio. Præterea obiicitur contra ha ſtionem, quòd ſeruo hoſtium libertas datu neraliter. S. hoſtium. ff.de fideicom. liber.
cipi de re quæ noſtra fuit, vt iam dixi:&ſi at cipiatur, tamen nihil obſtabit. Relinquitit ſub conditione non pure:quo caſu noſter. piat. arg. l. cætera. 41... hic. Simile exemplum 1 conſtituti. Pontific. de poſſeſſ. donatis ecclelia. erant in poteſtate Saracenorum. Valet erimt 3 tio quia ſub conditione. cap. abbate. de te iu i
dcqxus n aü qui vil Kelt.No
aneteri dor
1
rrna veni

h 3 3 Sanè regulariter legatur res
dubium. 14. de lega.3. Quidam putant etium ei debere qui redemerit: do redit. Lin bello.§. ſi quis ſer- Hæc ſententia cõfirmatur mul-
ua tunc p uum infra de captl-
ſa hoc tit. qua
lelenienn gſennenenenamn ent
l. de actio. cemp. vbi dicitur valere emptio& ſti⸗ nu o,ergo promiſſor tenetur ad dandum. Aliud endm cx L.in bello.§. VIt. de capti.& poſtli- 3 bi legatarius petit ab hærede æitimationem. nuno benen hæredem non cogi redimere, ſed 5 tantum præſtare ſi in poteſtatem ſuam per- mnetit. Moucor, quia teſtator videtur legaſſe ius vod habet. l. ferui electione.5. 5. cùm fundus. ſupra do Ctedibile eſt teſtatorem, qui ſciens legauit, de coiule ſenſiſſe.facit lvnum ex familia. 6 9.§. ſi rem. ul eod. Quod verum eſt etiam ſi illud ius conſi- tin ſpe tantum.l. ſeruum filij. 44. in prin. infrà eo.
leat e
uus& redicrit ad dominum, recipitur iure poſtli- minſperinde acſi captus nunquam fuiſſet. l. poſtli-
„ 1
donlhit uintum. de capti. Si quis vi bellica eripuerit ab ho- emtikt bsslln pretio, idẽ eſt. Non enim in pręda id eſt, erluptuen.
lreltitui debet veteri domino. I. ab hoſtibus. 12.
zagcn C. de poſtl,&liſi captus. expulſis.§. ffNide capt.&
14 4—. 1 5.— lic Aniön lim. Hæcſententia verior ac certior eſt, quãuis
puülm. Hecſerrenri„quãuis lüieasg aiqui diſſ̃ntiãt dixi ad I.1. f Äe acq. poſſ. In alio etiã rmplmi anlſitius teſtatoris: quia ſi redẽpta ſit res ab alio, la refen hlac ptetio cam recipit. d.§.ſi quis ſeruum. Solu-
tmiletcii wpreto dicitur poſtliminio rediiſſe. Hoc igitur ius u
oyceich legaranus quod habebat teſtator. Ex quo ap 1od deülee paret heredem non poſſe redimere. Ad.ſi res obli- lgerinif guareſpondiin interpretatione d. l. ſerui electione. liste Ldmfundus Natio illius legis eſt: quia non eſt ve-
piel rümit teſtarotem velle æs alienum ſolui à legata- llincieit to a li. Cſicer.pet. Hæc ratio hic ceſſat. Nul ropiod men es alenum hæreditarium hic eſt, nulla alquti den ignoris contracta à defuncto. ad l.vlt. ff. di pios ano emgtibi tantum dicitur valere emptio& 1 pulatioſcn dic dicitur de legato:& addit Iure- 3 xkaipo bnbin eſſe præſtationem, donec res us äest n c, donec eam recuperauerit. Si 4 hoc ven 3 hün ſoluto pretio redemptori, qum efſr al luiſconſul. alioqui idem dicen- eiladhuc apud hoſtes eſſet: quia redimi BPotelt lem ala raro eſt zE Qularedim 1 nm vo urau oe contractuũ, quàm vltima- 3 bello. K9k.dlad 5 ad d. S. cùm fundus. ad l. in im hocihi 3 ndeo nihil ad rem pertinere: non m pſam e, itur, an teſtator videatur legaſſe plamtotam non ius uod habet, ſed ſi elteum! q abet, ſed quo caſu ſſir. egalle totam, an debeatur propter
e, 1 XCauſa lucratiu aocüque. jJingri hocti E6- a. l. non quocũque
in ll Elt ergo duplex quæſtio, ſicut
lundus. ſuprà co.
In Ti. De legatis& fideicom.
æres cogatur rem redimere, aut
Quodgam eſt illud ius teſtatoris? Si aufugerit ſer-
erujacs undode leg. 2. de qua dixi ad d. l. b
657 Adl. 10. lulianus.
I Ocus eſt de ratione acquirendi legati. Si quis legauerit ſimpliciter rẽ ſuam, legatum ſtatim acquiritur legatario. I.65. à Titio. de furt. Quid ſi quis alicui legat optionem plurium rerum? Non acquiritur legatum, niſi poſtquam optauerit. 1.z0. apud Aufidium. infr. de opt. leg. Vt autem optio re- ctè fiat, quædam neceſſaria ſunt, de quibus dixi ad. Lſerui electione. ſup. Duo autem ex iis hic tradũtur à Paulo. Ne fiat à filiofam. ſine iuſſu patris. Item ne fiat ante aditam hæréditatem. De his duobus ſigil⸗ latim dicemus. Ait Paul. filiumfam. non poſſe opta- re ſine iuſſu patris. Sed quæ ratio potuit mouere lu- lianum? Nam videmus filium contrahere„& alia pleraque facere ſine patre..filiusfamil. 38. de oblig. & act. l.57. tam ex contractibus. de iud. Nec ſe tan- tům obligat: ſed etiam patrem, vt puta de peculio. Inſtit. quod cum eo, qui. Variæ hic rationes excogi- tantur quibus veriſimile ſit motum eſſe Iulianum. Verùm, vt dixi ſæpe, in hac iuris ſcientia exacte ra- tiones& neceſſariæ quærendæ non ſunt, vt in ma- thematicis. Nã auctore Ariſtotele, oportet nos pro- babilibus cõtentos eſſe. Iraque mihi placet, vt dica- mus æquum viſum non eſſe optionem filij nocere patri, cui legatum acquiritur. Poteſt autem filius eligere rem deteriorem Idem conſtitutum eſt de aditione hæreditatis. 1. 6. qui in aliena. in princ. de acq.hæred. infr. Eadem ratione inquiunt, eſt patrem inuitum obligari hæreditati. Item in repudiatione idem conſtitutum eſt.liis, qui hęres. 11.§.vlt. de acq. hære. ſuprà. filius non poteſt repudiare ſine patre, ne incõmodum afferat patri. Et hæc optio ſimilis eſt quadantenus repudiationi. Qui enim optat vnam ex rebus legatis, cęteras repudiat. Et animad uerten- dũ eſt hoc caput de oprione,& alia capita de adit. & repudij olim coniuncta fuiſſe apud Paulum d.l. is, qui hæres.& l.legatum.. hic. Admonui ſupraà in interpretatione dictæ l.legatum. 7. ſimilem habere inſcriptionem, Paulus lib. 2. ad Sabinum. At credi- bile eſt Pau. hæc coniunxiſſe, quòd ſimilia eſſent,& eandem haberent rationem. In contractibus non eſt eadem ratio. Fiunt enim ſine conſenſu patris.& fi- lius ſe obligat, non patrem, niſi quod iuſſu, de in rẽ verſo, de peculio&c. Inſtit. quod cùm co. Cur autẽ pater ex iis cauſis obligetur per filium, non eſt ob- ſcurum. Quæritur an iuſſus hic neceſſarius ſit, vt ræcedat, an verò ſufficiat conſenſus ratihabitioiIn aditione hæreditatis iuſſus præcedit, nec ſ ufficeret ratihabitio. l. 1. qui in aliena. in princ. d. l.& ſi quis mihi. 25.§. iuſſum. de acq. hæred. Idem ergo hic vi- detur eſſe dicendum, cùm ſimilia hæc ſint, vt iam diximus. Hæc ſubtilitas ridetur abi mperitis. Quid refert, inquiunt, an antè, an poſt conſe ntiat Acutæ ſunt nugæ Iureconſul. vt Senega ait. Ve rum hoc nõ eſt conſtitutum ſine magna& graui ratione, quan- tum ego iudicare poſſum. P ercinet maxime ad au- ctoritatẽ patris, ne quid filius audeat per ſe in dam- nũ patris,& ſine ipſius iuſſu& imperio. Plurimum tribuebant veteres auctoritati& poteſtati patris, vt docui ſub tit. de iis qui ſunt ſui. Eilius ergo ita reue- reri debet patrẽ, vt expectet iuſſum eius in iis, quæ nocere poſſunt. Qui non expectat iuſſum incertus, an pater cõſenſurus ſit,& iam videtur contemnere auctorita

658
auctoritatem patris. Receſſum tamen eſt ab hoc ri- gore, interdum enim Sre patris non eſt ſemper iuſ- ſum eius expectari. Sicinterpretati ſunt Iureconſul- ti edictum quod iuſſu- L. eo. tit. vbi quod Prætorait de iuſſu, producit Vlp. ad conſenſum& ratihabitio- nem: nec alienum eſt hoc exemplum ſequi in hac ſpecie, vt dicamus conſenſum patris habendum eſ- ſe pro iuſſu. Non hoc dico, quòd verbum iuſſus, id ſignificet: nam iuſſus propriè dicitur qui præcedit, ſed quia ſcriptum de iuſſu, videtur extendendum interpretatione propter vrilitatem. Dixerit aliquis, Hæc optio ſimilis eſt aditioni, in qua iuſſus requiri- tur, nec ſufficit conſenſus. Reſpdndeo non eſſe ſi- miliorem hæreditati, quàm bonorũ poſſeſsionem. At in bonorum poſſeſ. rarihabitio habetur pro iuſ- ſu. d. l. qui in aliena. ſuprà de acquir. hæred.& L. C. ui admitti ad bono. poſſ. His ita declaratis venien- dum eſt ad explicationem antinomiarum, in qua præcipue verſari debet is, qui ius ciuile profitetur. Vna eſt ex l.vlt. in prin. de verbo. oblig. filius ita ſti- pulatus eſt rem illam, aut illam, vtram ego velim. Non pater, inquit lex, ſed filius deſtinare de alter- utro debet. Idẽ dicitur in l. ſi ſtipulatus fuerim. 76. eo. tit. Electio igitur perſonalis eſt,& perſonæ filij cohæret. Variæ hic opiniones reperiuntur, vt in re ſubobſcura. Quidam putant differre legatum à con tractu. in legato aiunt requiri conſenſum patris, non in contractu. Nam filium poſſe nocere parri in con- tractu ſuo. arg. l. 27. ſi vnus. in prin. ſuprà de pact. l.1. quod ſeruus. depoſi. Debitum ex contractu filij re- ctè ſoluitur ipſi filio.Sed hæc ſimilia non ſunt. quia ſoluitur filio ad ipſum quod debetur, quod pater capit,& in rem ſuam vertit, ſi ita videatur. Hic for- tè ſoluitur deterius propter meam filij optionem. Magis mihi probatur opinio eorum, qui putant in quacunque electione, ſeu oprione, requiri cõſenſum patris, ſiue ex contractu, ſiue ex legato: ſed ita tamẽ vt filius ipſe eligat. a peilna filij nominata eſt, & factum perſonale eſt. Hec non ſunt repugnantia, filium ipſum eligere,& patris iuſſu eligere. Nam& in heredem aditione idem accidit. d. l.qui in aliena. pater, qui iubet, non poſſet adire. Facta dicũtur per- ſonalia eſſe. Multum refert à quo aliquid fiat: in da- tione non multum intereſt.I.vlt. de cond. inſti. Exẽ- plum eſt vulgare in s. fed cùm factum. Inſtit. de ſti- u. ſeruo. Deinde diuerſitas perſonarum, diuerſa fa- cta reddit. I. 26. ſi non ſortem.§. libertus. de condit. indeb. Sic aliud eſt velle Titiũ, aliud Caium. Aliud velle patrem, aliud filium. Preterea oppo. l. 10. ſi Pã- philo. de opt. leg. Sed ibi ratio eſt manifeſta cur do- minus ipſe optet: quia ſeruus eſt manumiſſus. Cur ad hæredem tranſeat, aut legatarium, ſcripſi ad d. l. ſi ſtipulatus. de verb. oblig.l. 78. ſi ſic legatum. 5. vlt. Vltimũ eſt de hæreditatis aditione. Non valet optio ante aditam hereditatem. Idem in l. optione. de opt. leg. Legatum non antè debetur, quàm adita ſit hæ- reditas. l. 9. ſi nemo. ſup. de teſta. tute. Appendix adl. vlt. de verb. oblig. Quid ſi dicamus in ſtipulatione ſequendum eſſe, quod verbis exprimitur? Cohæret electio perſonæ filij, quia exprimitur perſona eius. Teaque patris voluntas non ſpectatur. In teſtamentis plenior fit interpretatio. l. in teſtamentis. de reg. iur. Quare magis inſpicimus perſonam, cui acquiritur,
quam quæ nominata eſt.
Franc. Duareni Iuriſconſ.
b I.. cum filiofamilias.
J c tractatur de acquiſitione legati. Cum lene I tum relinquitur filio, aut ſeruo, qui ſunt 1. b teſtate patris, aut domini. Nam certum eſt 9. quiri patri, vel domino. Inſtit. per quas perſo placet. 76. de acq. hæred. L.1. ſià parente quis 1n Inde exiſtunt multæ quęſtiones, breuiter hictra à tæ à Papinian. Prima quæſtio, an poſsit fideich, mitti patri, vel domino: Dubitatio eſt ex lab eo de fideicom. Sed Papin. ait poſſe. quia commdun ipſis acquiritur, interpretatione quadam iuris relictum patri intelligitur, vt poſtea dicemus.h 5 poteſt etiam relinqui fideicommiſſum à parte n filiofam.ſi cogitet teſtator per legem acquiri an & velit filio potius acquiri. Quod ſanè mirum 1 detur:quia cùm patri acquirat omnia Rlliusquane V do pater poterit ei debere? Sed poteſt filio reſitui facto ſui iuris, vel aliter, vt poſtea dicemus. Secunda quæſtio. Ex cuius perſona vires cana fideicommiſſum, an filij qui nominatus tau.
id ac. nob
tore, an patris, cui acquiritur,& qui effectu hærc x. nu
ſe videtur: Diſtinguit Papin. an filio relictumſt alij extero. Si extero, fideicommiſſum vires cqyt ex perſona filij. Hic enim verè hæres eſt, ac nn rogatus intelligitur nõ ſuo nomine: ſed fili ieo accipimus ac ſi filius ipſe rogatus eſſet. Hoccim eſt ex perſona ſua, id eſt, nomine ſuo non teneient 4 alibi Papi. noſter loquitur. l. ſi patroni.55.S.quife cõmiſſariam. ad Trebel. l. 60. peto.§. mater.ꝗ ee Lz. Si verò fideicommiſſum relictum filio Ipli„vunc rogatum eſſe nomine ſuo magis, quàm filij. Rauu non patitur vt filium rogatum intelligamus teli tuere ſibi. Idẽ non poteſt& debitor& creditore Tertia quæſtio. An locus erit falcidiæ in hac ſtitutione fideicõmiſsi: Diſtinguit Papin. vt ſuptaſ extero rogatus ſit reſtituere, falcidia admittetures S. C. hæres detrahit falcidiam. At hic nomine hæ redis reſtituit,& tanquã heres non tenetur ex peſſo na ſua, ſed hęredis. S1 rogatus ſit reſtituere filio tot reſtituet:& ex perſona ſua& nomine ſuo reſtituit Intelligitur enim rogatus nõ vt hæres: ſed yt pate qui commodum capit iure patriæ poteſtatis. Fit
autem nomine non poteſt pater debere fideico
miſſum ipſi filio, vt iam dixi. Vt autem locus ſt gi falcidiæ oportet hæredem eſſe eum, qui rogauut I..§. denique. ad Trebel. l. Lex falcidia. 47. 91 quam. ad leg. Falcid. ratio cur factum eſt§. plann eſt ex§. Sed quia hæredes. Inſti. de fideicom. Hętti Deinde oportet rogatum eſſe vt heredem. Cumi tur pater rogatur reſtituere filio hęredi inſtitute detrahet falcidiam. quia non poteſt dici rogati heres. Quarta quęſtio. Filius eſt inſtitutus, pater Patus eſt ei reſtituere hereditatem poſt mom uam, ſcilicet patris, filius deceſsit viuo pal extinctum eſt fideicommiſſum. quia non ttamir heredem, ad quem pertinebit hoc fidcicume
ſum. Ait Papin. patrem retenturum. quia&iſe o.
na patris&c.& patri ipſi onus iniunctum ckn ne proprio, non heredis: ergo retinebit. 117,19. Titio.de leg.⁊. Hoc autem Rddeicõmiſſium deoran tranſit ad heredem, quia conditionale eſtl7⁸. 4 res meus de cond.& demon.& l. 4. quãdo dels
valet ex perſona patris. Patrẽ enim interpretamu ll38.

troniſ o Heman.
dumfh, num ing
»unth g
dintellgam tor Acren tllciceen jthapinnt alia admi Krbicwom onteneruth redüruen omiceälo t heron rie pocte et aeert kraurni ſeeumgn falciiasg aeaume de fcei vtleretm olrii
oreſli
cebit nu
guiaon t hoc it urum.ꝗlü lriuncd rine richmll, ſtiorire 14 di
m pattis facit
nom. caueat.
In Tit. De legatis& fideicom.
ſuperſtes futurus ſit fi-
m: ſec ſutio. Hæc ſit veluti delincatio quædam mitiafio- ius& accuratius nũc
obſeruandum à patre ſſe cum filius inſtitui-
C. ꝗe fideicom. Reſpondemus
neraliter pertinc d commodum
ter capit ex lege magis, quàm ex iudi- 1. Sed inquirendum eſt an hoc verum adum paulò altius. Quidam exiſtimant zudicio teſtatoris non capere. Pro hac tquæ ſequũtur. Primò, teſtator nul- mentionem: ſed filij tantùm, per patri, inuito etiam teſtatore. Dici-
inione faciun
em acquiritur
arergo contia voluntatem patris: aut certè præter mcuntatem, quàm ex voluntate. arg. l. 86. Titia. ad
alcid. Secundò facit l.8. qui liberis.§. hæc verba.
ſipt:de vulga. Textid facit l.1. 5. Non ſolum. vt leg.
Satiſdatur hæredibus legatariorum, uamuis non ex judicio defuncti veniant. Quartò
Nqui fundũ. 5. Qui filios. verſic. quid ergo&c. ibi
aut lege, aut per interpoſitam perſonam. infrà ad l.
cidQuintò facit 1.3.§. hoc autẽ verſic. Nec enim
erimus cui acquiratur: ſed cui honos habirus ſit. niide leg plęſtand. Scxtò facit L.zr. legatum de ad-
mimitrat. eg. Hæc ſunt quæ pro hac opinione ad-
ducipoſſe videntur.
Euſimo nihilominus patrem capere non tan- timexlegeſſed etiam ex aliquo iudicio teſtatoris. Hrwc opinio receptior cſt. Probat Papin. hic. iun- dadl6 delegz. Tenuis quidem eſt declaratio vo- luntatis: ſedtamen aliqua, ſicut dicitur de iure ac- celcendiVt ſcnpſi lib. ů. cap. i. de iure accreſc. Te- tnorquiſcit,aut ſcire debet acquiri patri, videtur
dvellearg lzs. ſiduo. ſuprà de acq. hære. Vnde hæc
conditoiheges non erit, ſeruo alieno hærede inſti- moimnelligitunvel dominum hæredem non fece- rrkinlit de vulg. l. 40. ſi paterfamil. de hered. inſtit.Et hæc coiectura maximè locum habet cum onusdeicommiſsi imponitur patri, vt in hac ſpe- cie atgldeigue.imerdũ. de pecul. lega. Non ob-
ſtat quodimmo teſtatorc&c. Nam poteſt hoc te- 1 dürolterelnquedo flio cuͤm ſui iuris eri t. rehe md dies lega.& 1.19. vbi purè. ad dr ſcid Bun non adimit, videtur relinquere. in lconßeun 3 leg.z. huc pertinet quod dicitur Verum eſt 38 eiure codicil. ad d. l. qui liberis. imerprere 38 inſtitutum non eſſe dirLo ſed riroris n lich dicitur vocari ex iudicio zecdum grtes 3 Rurione pupillari ita accipitur uis diceti⸗ 97— veriſimilem mentem telta- linytleg nom elponderi poteſt ad d. I.§. Non ſo- 44 lalzdd— cau. ad d. l. qui fundum. S. qui filios. gudes rlich preſtan. Prètor ibi loquitur de iis, um eib ad l. z1. legatum. de adim. leg.
6 5 9 Verba non ſunt apta ad adimendum. Oſtẽdit enim teſtator ſe contemplatione filij, non patris legare.
Eepetitio præcedentt quæſtion 1g. ( d Væſitum fuit, an pater habeat hered. ex iudi-
A⅞ cio teſtatoris, an lege tantùm. Recitauimus opinionem eorum, qui putant ex J. tantum. Docui- mus quibus arg. ea opinio defendi poſsit. Probabi- lior tamẽ eſt contraria opinio, que& auctores mul- to plures ac defenſores habet. Pater igitur capit nõ tantùm ex lege: ſed eriam ex aliqua voluntate te- ſtatoris. Hoc autem confirmatur Gar Primum, Nemo poteſt onerari fideicommiſſo, niſi aliquid capiat ex iudicio teſtatoris. l. 6. infrà de leg. At pater hic oneratur fideicommiſſo, vt Papin. ait. Ergo ca- pit ex iudicio. videtur arg. Teſtator, qui ſcit aut ſci- re debet acquiri patri&c. Videtur volũtatem ſuam accommodare legi. arg. d. l.8. ſi duo. de acq. hæred. Qui ſcit, aut ſcire potuit, cohærede abſtinente, ſe oneribus fore implicitum, ea conditione adire vi- detur. Huc pertiner quod dicitur in§.vlt. Inſtit. de vulga. Seruo alieno inſtituto hec conditio, ſi hæres non erit, intelligitur, vel dominum hęredem non fecern.§.vlt. Inſtit. de vulg. l. ſi paterfam. ſupr. de hę- red. inſtit. Dominus ergo ſuccedit ex præſumpta voluntate teſtatoris. Coniectura autem voluntatis fortior eſt cùm oneratur pater, aut dominus, vt in hac ſpecie.Qui onerat patrem, cogitat fore vt ei ac- quiratur. arg. ducto ex l.deniq;.§. interdũ. de pecul. lega. vbi dominus qui iubet ſeruo centũ dare hęre- di, intelligitur ei peculiũ legare, quòd non adimit. Diſſolurtio obiect. Inuito, inquiunt, teſtatore, patri acquiritur, nec teſtator potelt prohibere. Reſpon- deo teſtatorem poſſe impedire ne patri acquiratur, relinquendo filio cum ſui iuris erit. l. 19⁰. ſi ita eſſet. inft. quan. dies leg. l. 9. vbi purè ad Trebel. Qui igi- tur hoc non facit, viderur tacite quodammodo re- linquere patti. Lr.§. ſciendum. de leg. 3. Huc perti- net. l. conficiuntur. de iure codicil. z. ad l. qui liberis. 6. hæc verba. de vulg.& pupil. Verum eſt patrem in- ſtitutum non eſſe directo:ſed habetur pro inſtituto interpretatione quadam iuris propter tacitam vo- luntatem. Iudicium teſtatoris verbum ambiguum eſt, modò ſignificat expreſſam voluntatem. d.§. hęc verba. modò tacitam. d. l.6. de leg.. ſimile exem-
lum in d. l. deniquc.§. interdum. Interdum, ait ibi luriſconſ.&ſi non ſit legatum peculium, veluti le- gatum accipimus&c. Accipitur ergo variè prout æquitas ſadet: hic accipimus iudictum teſtatoris, etiam tacitum, cùm quæritur de onere fideicom- miſsi. In§. hęc verba. accipitur pro inſtitutione ex-
preſla: quia credibile eſt teſtatorem de ſcripto hæ-
rede cogitaſſe, id eſt, de filio magis, quàm de patre. ad l. 1. 6. non ſolum. vt leg. nom. cau. iam reſponſum eſt. Qui nominati non ſunt à teſtaore, non dicũtur venirè ex iudicio, id eſt, ex voluntate expreſſa. Ho- monymia iam declarata eſt ad L.qui fundum. 5. qui
filios. ad l. Falci. Ego eum§. mox explicaturus ſum
in alia quæſtione tractanda. Ad 1.3. de leg. pręſtan. Vbi non inſpicimus cui acquiritur: ſed cui honos habitus ſit. ſic interpretatur luriſc. illud edictũ pro- pter mentem pretoris, qui ſecutus eſt veriſimilem teſtatoris voluntatem. Ea legata conſeruantur con- iunctis perſonis: quia credibile eſt teſtatorẽ pręcipui
115

660
iis præſtari voluiſſe,& magis, quàm cæteris. quam affectionem prætor eſt probabilem ſecutus. Hæc coniectura ceſſat cùm quis legat corum ſeruis. Po- teſt aurem ſeruus manumitti,& ſibi acquirere. Nul- la eſt igitur coniectura precipuæ& ſingularis affe- ctionis, niſi appareat contemplatione domini reli- ctum fuiſſe. Ad legem 21. legatum. infrà de adi- mendis legatis. reſpondeo alicui legatum, poteſt di- ci legatum non eſſe patri. quia pater nominatus non eit: ſed tantùm pro legato accipimus benigna interpretatione. ſicut in d. l. denique.§. interdũ. Cur autem legatum non adimatur, niſi cui nominatim datum eſt, ratio eſt in promptu. quia verba non ſunt apta ad adimendum. Quod filio legaui, id patri ne- que do, neque lego. Hæc verba ſignificant contem- plationem filij, non patris eum legare. Sic legatum manet filio datum,& patri acquiritur, ſi die ceden- te habuerit filium in poteſtare. Satis ergo demon- ſtratum eſt patrem hic capere ex iudicio teſtatoris. Itaque non eſt mirum ſi pater fideicommiſſo one- retur. Igitur eſt quaſi in viam ex hoc diuerticulo. Quoties aliquod commodum quis capit ex iudi- cio teſtatoris, poteſt fideicommiſſo onerari. Hoc ac- cipe ad modum lucri illius& commodi quod con- ſequitur.VItra id nõ poteſt onerari. Honoratus po- telt onerari: ſed quatenus honoratus eſt. J. filiusfam. 114. S. apud Marcellum. hoc tit. l. Imperator. 20.§. ſi
centum. de leg. a. l. ciuitatibus. 122.§. vlt. hoc tit. Ex iam dictis cõſequitur legitimos heredes poſſe one-
rari. quia quodammodo ſuccedunt ex tali iudicio.
d. l.1.§. ſciendum. de leg 3.l. conficiuntur. de iute co-
dic. l. 61. i Titio. 5.vlt. de leg. z. Nec refert, an ſucceſ- ſio prætoria ſit&c. d. l.1.§. ſciendum. Verbum, legi- tima, in d. l. conficiuntur. latè accipi debet. ius præ- torium pro lege habetur. Sed animaduertẽdum eſt cos onerari non poſſe, qui lege ſuccedũt inuito etiã teſtatorc. Exemplum ent in l.ſi arrogator. ſuprà de adopt. quia hoc non iudicio eius ad eum peruenit:
ſed principali prouidentia interpretamur non ha-
bere ex iudicio, quòd velit nolit, cogatur ei relin-
quere. Aliud exemplum eſt in l. quoniam in priori-
bus. C. de inoffic. teſtam. de legitima ſiquidem filio debita nihil eſt quod filius teſtatori acceptum refe- rat. Regula igitur noſtra eſt, quoties commodum quis capit&c. Hic occurrunt aliquot antinomiæ, quarum explicatio eſt neceſſaria. Vna eſt ex l.pla- ne. ↄ4.§. vlt. hoc tit. Qui teſtamento manumittitur, fideicommiſſum non præſtat. Simile in L.aſsignare. infrà de aſsig. liber. Aſsignatio liberti fideicommiſ- ſo oneraxi poreſt. Ratio colligitur ex d. l.planè. quia commodum n% eſt pecuniarii. Poteſt tamen onus addi per modum conditionis, aut modi. 1.3. de ſtatu- lib.& toto tit.llibertas.x7. 5.hęc ſcriptura. l. Mæuia. de manumi. teſta. Nõ eſt hic fideicommiſſum. Huc pertinet quod dicitur in l. 3.§. ſi rem.& 6. ſeq. de leg. 3.1. 7. Si depurati.§. vlt. eo. tit. Videndum igitur elt an commodum pecuniarium ſit, an certum ſit, an tale propter quod pecunia honeſtè poſsit exigi. Diximus onerati eos poſſe, qui commodum ca- fiütes iudicio teſtatoris, cuiuſmodi eſt pater, item xredes legitimi ab inteſtato. Quid dicemus de herede hęredis, aut legatarij: Vlpianus ait fideicom- miſſum valere, idque benignum eſſe. l..§.1. de leg. z. Rabet hic iudiciũ tacitum teſtatoris, ſicut legitimi
m Franc. Duareni luriſconſ.
hæredes. Poſſet enim teſtator ei adimere c ros do heredẽ, aut legatarium vt poſt mortemalin 4 tuat. Huic ſimile eſt quod Paul ait in l.6. in 8
ſpecie.infr. de leg.ʒ.vbi poſterior ſpecies de
*
habet.Sed ratio diuerſitatis obſcura non eri lo diligentius ſpecies expendamus. In prioreſ heres oneratur n5 expreſſo certo homine. Le tio centũ, peto ab eius hęrede, vt der Sẽpronio tum. Cogitat teſtator pecuniam peruenturã adi redẽ. Parcit legatario vt ea pecunia fruatur quãa
vixerit. heres legatarij tenetur, quia vocatur ex cio teſtatoris. Cogitauit teſtator vt quiſquis here
eſſet,&c. Certum eſt fore, aut ſaltem verilimile quod teſtator cogitauit. In poſteriore ſpecie e
mitur homo certus. Stichũ inſtituo ſeruum Meii
Onero Seiũ ſi Stichus eius effectus&c. Lecto rentina melior eſt. Deinde Stichus acquirituran & ei acquirit&c. An Seius teneatur? Ait Paul- teneri. Quia forruitu conſequitur hereditatẽ. le exemplum, Lego Titio centum. Onero Heiun hæres extiterit Titio. Deinde Seius ei hæres eli caſu aliquo. Nam tenetur Seius ad fideicõmin quia nõ venit ex iudicio teſtatoris. ſed caſu. certũ fore, quod teſtator cogitauit: ſed pende ſu fortuito. Dixerit aliquis, ne in priore quiq nino certũ eſſe:ſed pẽdere etiã ex caſu. Poteſtenim nõ exiſtere hęres Titio. Reſpondeo ex ſentiin y in d.l.5. ſubtiliter hæc dici: ſed benignius ele Hic inſpicimus quod fieri vt plurimũ ſolet.Atn accidit vt quis hęredẽ non habeat. Pro ceno mus aliquem extiturum heredem Titio, ſed cus futurũ ſit, incertũ eſt,& pendet ex caſu fonuunma Sequitur conciliatio quorũdam locorum ptim facie repugnantium& contrariorum. Primus
cus eſt in I. 91. plandè.§.vlt. hoc tit. vbi qui teſtamem
to manumittitur, fideicommiſſum non preltat. obiectum diluit ibi Iureconſ. Quia nullla pec
ei relicta, nec aliud quicquam ſimile. Relicta autem
eſt libertas, quæ non recipit æſtimationem, Sumi
exẽplum eſt in l. ſignare. de aſsig. liber. vbi aſsigna. tio liberti fideicommiſſo onerari non poteſt Non eſt enim commodum pecuniarium, cuiuſmodiet quod per fideicommiſſum relinquitur. Poteſt ta mẽ onus addi per conditionẽ, aut modũ. Quia non eſt legatum, nec fideicommiſſum. De condition
exẽpla ſunt in I. 3.& toto tit. de ſtatulib. Stichus ſt ber eſto ſi decem dederit. De modo exemplum eſ in l.17. libertas. õ. hæc ſcriptura. de manu. teſta. 14
Miæuia. eod. ibi, liberi ſunto ea lege vt monumemo
meo lucernam accendant,&c. Ratio diuerſita quiritur, ſed nullus eſt qui adferat ſatis probabit In conditione& modo teſtaroris eſt aperta volu tas, vt non aliter libertarem conſequatur, quam ſ præſtet quod teſtator præſtari, aut fieri voluit dic xerit, Ea lege& conditione. verba hec ſatis dema ſtrant voluntatem teſtatoris. In fideicommiſd plici diuerſa ratio eſt. Stichum liberum eſſe fidei eius committo vt det Titio centum. Hem
oſtendit teſtator nolle ſe eum aliter liberratemch
ui. In conditione& modo oſtendit ſe noniet
ſe V ei lbettatem relicturum fuiſſe. Quanquam„ tereſt inter conditionem& modum. quod condinò
ſuſpendit.
1 p. un Alius eſt locus in 1. 3.§. ſi rem. de leg. PBich
præſtatui
Rr nus bre koneratur
ri certc
rstelichu
tnm enit

u g mmodum pect n e mülo continetut.
auſe impediat.
1 do,nec eiuſdem g
g eicomm.... atur gaeicn Ratio non diſsimilis eſt ei, quã dum perue lore ſpecie de libertate: hic non
mus II. ſuper
nis,& oneratur v
d det. Onus non eſt ſimile commo-
„ ead emancipandum. b ld ach banelgexemplum eſt jntwenie 1137 Erer de rare ar V azybi rogatur quis vt aliquem a obren aen rhen aimauertendum eſt coßs zöina er inem ſideicõ⸗ m rrum, licet actio nulla aduerſus eum compe-
at.Dwe m Titot 4 let exciin am ormm iorum U Idiqun m wodgnt nleRelihe mationem lber. he di vonpe jum cul nquum,e ur mocü um. Decc
farulh ge
odo ern
Je mapure
legen So
Latio durce
arſacble
claren rruru vtber 2
. . i luns. 4 3
1
adſtitutum ex lud ncciateshoneſtior
Nonenim debet circunueniri teſtantium vo- ſcuilegatum. oLde cõdit.& demon. Alius
bous non paulò difficilior cæteris in l.cum qui-
iCdelegat vbi ſubſtitutus exhæredato filio non
ta deicommiſſum, quãuis ex iudicio, teſtato- uuid ad eum perueniat. Si legatum foriè reli-
aßultatem quòd exhęredatus ipſe onerari
Alcoheredi.5. cum filio. ſup. de vulg. Interpre- ho icunt, nullam poſſe bonam rationẽ af- Ealmyeratorem aiunt ita conſtituiſſe de ſuo ca-
frlc enim loquũtur. Sed impudens eſt quod nõ iguimuradſcribere vitio& culpæ auctorum, vt ngue faciunr hoc tempore. Certè in veterum lu- Keconlullbris idé reperitur. l. 29. aliàs 123. ab exhe- eduishic& lvlt. in princ. infr. de lega..l. miles ita. aagümlesde milit. teſtam. l. qui fundum. 86.§. qui ead Falcid. Dicamus breuiter quod ſentio,& quod mihi videtur probabilius in tanta obſcurita- te Enheredatus ipſe oneratur, quia commodum captex iudicio teſtatoris certo,& verbis expreſſo. Quate nullus eſt locus relictus in terpretationi vo- lurais Lubſtituus non venit ad legatum ex iudi- Gdo niper quandam interpretationem benignio- tem ſdelegarz At odium exheredationis nõ per- minttihane benignitatem admittamus. arg. l. cũ
quidam ſupra de libe,& poſth. Et cũ hac exceptio-
ne imellgirur dl cum ait heredem legatarij one-
rari.k 1
* lſeln autem exheredationis, huius rei au am elhe lais oſtendunt verba cõſtitutionis Iu-
nia. Inde con
ſequitur aliud diceudum ſi filius cùm
mal hereꝗ Anl nala mente exhacdatus eſt.l. Multi. non note. de
ber Inus eſt... M. qui vndusduin lilluic ſentẽtiæ opponitur d.l.
tiam facit ſw hras leg. Falcid. Sed differen- uttum enim yne ter xreditatem& legatum. M nnterelt an hæreditas peruenerit ad lelo teſtatoris, an legatum. Hæ- dur filium. 5.fedh 6 1n pleniore honore tribuun- nndenignior bih ttio. de legat. preſtan. Vnde Interpretatig! a mter pretatio. Vt autem hic n p ocum habeat duo neceſſaria funt. Pri
n quod hær * er. g1... inltrins nriias Patris delata ſit filio titulo exprel rum, quod iudicio certo,& verbis
4§. ui fi.—. ſtleruns C dul liosverſic. dicet aliquis, qui ruus dliNere ſubicutus ſede iaiscluidl ergo
eneris. Videtur autẽ inciuile quẽ-
t Flio, quo aucta ſit eius hæreditas. Illud
In Tit. De legatis& fideicom. 6061
lum, quamuis aliquod com- Annotauimus ex Papin. noſtro quoties cõmo- dum aliquod peruenit,&c. Inde effici eum, cui ni- hil datur teſtamento, non poſſe onerari. Nam hæc
regula ex altera conſequitur, de qua etiam plerique
loci reperiuntur in iure ciuili. Vnus eſt in l. ab eo. C.
de fideicomm. Alter eſt in 1.6. de leg. 3. Nihil datum
intelligimus, cùm datum oneri ſimile non eſt, nec ciuſdem generis. Exemplum in libertate& pecunia
ex d. l. 91. planè..vlti. infr. eo. Ex hac regula colligi- tur exceptio& declaratio vulgaris dicti. Fideiubens
“
intelligitur inter duos legatariooo.
Alia quædam obiiciuntur huius generis. Sed ve- reor ne de fece, quod aiunt, nimis hauriamus. Illud diicimus, quod de tutela dicitur. Tuto- rem dari teſtamento, etiam ſi nihil ei relictum ſit, ex toto titulo de teſta. tutel. Sed alia cauſa eſt tute- læ, quàm fideicommiſsi. quia tutela munus publicũ eſt. inſtit. de excu. tuto.§. I. Vtilitas publica hoc po- ſtulat, vt pupilli tutorum ope& conſilio kehaneun. Hæc de prima parte capite noſtri, venio ad alterã
m. Quæritur in hac p arzon Rer vires capiat? Et notandũ eſt capere vires ex perſona filij, niſi pater rogatus ſit reſti⸗ tuere ipſi filio. Hoc quemadmodum accipiendum ſir oſtendemus. Sed prius tractanda eſt quæſtio an valeat fideicommiſſum filiofa. relictum à patre. Nõ
enim videtur valere, quia filius eTibir) etti28.
vnum hic a
arte ex qua perſona fi-
— ö
— Beeeeeeee—

6 62 placet ſup. de acq hæred. Item ſibi ipſi eſſet obliga- tus. Nam patrem obligari filio, eſt obligari ſibi ipſi. 51 quis dixerit, tunc valiturum fideicommiſſum, eaͤm Rilius ſui iuris factus fuerit, obſtat regula Ca-
toniana. 5. an ſeruo. Inſtit. de lega. Variæ hic ſunt o-
piniones. Quidam exiſtimant Papin. hic non loqui de puro fideicommiſſo:ſed conditionali, ſi confera- tur in tempus quo ſui iuris filius fuerit. Et certum eſt Catonianam regulam ad conditionalia nõ per- tinere. d.§. an ſeruo. l.pen. de reg. Caton. Hanc ſen- tentiam plerique improbant, quaſi diuinatio quæ-
dam ſit. Aiunt Papin. loqui ſimpliciter de fideicõ- miſſo.& diſtinctiones comminiſcuntur morc ſuo. Nihil attinet omnium opiniones referre. id enim infinitum eſſet. Recitabo tamen breuiter ſommniũ Itali cuiuſdam in libro, cui titulus eſt, Nouæ decla- rationes iuris ciuilis,& ſanè nunc audietis nouam admodum declarationem, nec ante hoc tempus auditam. Defendit fideicommiſſum purum valere. quia Papin. inquit, generaliter loquitur. Et aut ac- quiri filio, etiam ſi manſerit in poteſtate ‚quod eſt magis paradoxum. Ad obiectum ex d. 1 placet. re- ſpondet tunc filium non acquirere patri, cùm obli- gatio venit à patre. iuxta not. ad l.frater. de condit. indeb. Quid ſentiam de ea re docui in interpreta- tione. d. q frater.& oſtendi id locum habere in obli- gatione naturali. Dicitur ibi naturalem obligatio- nem acquiti patri. Item patrem obligari filio natu-
raliter, quæ videntur repugnantia. Idem enim obli- gaxi videtur ſibi ipſi. Diximus obligationẽ naturalẽ
acquiri patri, que cum alio contrahitur, quàm cum patre. Quæ directo venit à perſona patris, ea nõ ac- quiritur patri.In hac obligatione naturali ſpecta- tur quod æquũ eſt reiecta ſubrilitate. Interpretamur vt valeat potius, quam vt irrita ſit, cũ pater ſe obli gat filio. Contra bonũ& æquum eſſet aliter inter- pretari. quia pater voluit obligari& debere filio. Cum filius contrahit cum filio, ſuadet æquitas vt dicamus patri acquiri, alias fieret iniuria patri. In ſu periore caſu nulla fit iniuria, propter voluntatem. Hæc igitur vera ſunt in obligatione naturali, quæ transferuntur ab ipſo nouo declaratore ad ciuilem obligationem, de qua hic loquimur. Error autẽ hu- ius,& quorundã aliorũ ex eo fluxiſſe mihi videtur,
quòd nõ animaduertunt non hic queri, an valeat fi-
deicõmiſſum. Duplex enim queſtio eſt. Vna, an va- leat fideicommiſſum? Altera, quo caſu valet, ex qua perſona vires capiat? Sentẽtia eſt Papi. fideicõmiſsũ
vires capere ex perſona filij quo caſu valet fideicõ- miſſum. An igitur valeat, aliunde inquirendum eſt. uæſitum fuit an valeat fideicommiſſum reli-
ctum à patre filiofam. ſi purè relictum ſit. Admo- nui non doceri à Pap.& ex aliis locis id ediſcendũ eſſe. Hæc quęſtio non ſimplex eſt, ſed multas quæ- ſtiones complectitur. Et hæ diſtinguendæ ac ſepa- randæ ſunt vt res explicetur abſque confuſione.
Duplex eſt quæſtio iuris. Vna eſt, Si teſtator volue-
rit filio acquiri in poteſtate manenti? Et hæc volũ- tas rata non eſt legibus. Quia filius in poteſtate ni- hil poteſt ſibi acquirere. d.l.placet. facit l.nemo po-
teſt. 55. inf. eod. Arg. eſt l. quidam.§. illo. C. de neceſ- ſar.& ſeruis her. Si legatum ſit ſeruo hęredis ſine li- bertate, hæres nõ cogitur preſtare. Monet tamen le- giſlacor hęredem, ne tam impius ſit vt voluntatem
voluntati teſtatorum, quamuis nulla action nemt
hoc facile in vniuerſum definiri, quia in fad G
dicandũ ſit. Vnum exemplũ eſt in 1.19. ybi
maioris eſt ponderis, quo vehemẽtior appa
Quidã ita.9. ſi ſeruo. infr ad Trebel.vbiua den d
Franc. Duareni Iuriſconſ. A
hanc contemnat. Oſtendit luſtin. turpeeſſej A præſtare, quamuis non poſsit cogi. Boniviny poſsint. l. 6² fideicommiſſum. ſupr. de cond 1 quod Plinius ſe feciſſe teſtatur in quadame 1 Mihi inquit, voluntas defuncti omni iure antig 160l eſt. Huiuſmodi erant fideicommiſſa ante Augh and 1 Inſtit. de fideicõ. hæred. in prin. Non obſtat oahti— ſententiæ l. 14. ſi vſusfrufructus.§. ſi ita quis. dies leg. ced. vbi legatum filiofa. vt ipſi ſoluatu let, nec ſoluitur patri: ſed tamen ſolutũ flio V acquiritur, vt ego quidẽ exiſtimo. Solutio,qua aa Wnldkuu- eſt, confertur in perſonam flli) Facit J. quih de cond.& demon. Altera iuris quæſtio eſt, an fideicõmiſſum valeat collatum in tẽpus, quo ris fuerit? Et certum eſt valere. l.19.bi purdi Trebel. cum ſimil. Nec vllus eſt qui diſſemii
eſt quæſtio facti magis, quàm iuris, cũ teſta pliciter fideicõ miſit, an videatur contuliſ
pus, quo ſui iuris fuerit. Quæritur quid te ſerit? Exiſtimo cum pleriſque aliis, hoc ſid
ſum vtile non eſſe,& pendere ex ſola ſide,
re rogati, niſi appareat ex verbis, aut coniec liud teſtatorem ſenſiſſe. Tametſi autem non
ſiſtit, amẽ exẽpla& ſpecies, quæ tractãtur poterunt nos erudire& docere, quid deh
ad Trebel. ibi, Faciaſque vt ad eum peruei verbis oſtenditur voluntas teſtatoris. Aliude plũ in I.ri. fideicõ mifſa.§. ſi filio. de leg. 3b pliciter fideicommittit: ſed alia verba addi voluntas declaratur. Aliud exemplũ eſt in gatarius.§. cùm ita de lega. 3.vbi non eſt ſimplesti deicõmiſſum. Hec exempla ſatis oſtendunt nott eſſe conditionem fideicõmiſſo, niſi expreſſa aut coniecturis appareat. Et hoc concedunt aduerſarij, cùm pater inſtitutus eſt. Aiunt eni tum referre an fideicõmiſſum relictum fitpa ſtituto, an filio. Contendunt ſi pater inſtitutus rogatus, vt in hac ſpecie Papi. valere fideico ſum, ineſſe conditionẽ cùm fuerit factus ſui Aiunt maiorem hic eſſe coniecturam vol propter geminationem. quia tam inſtitutio, ſubſtitutio confertur in perſonã filij. citant communes& vulgares, de effectu geminatio 132. Balliſta. ad Trebel.& licum ſcimus. Cde
& cenſ.cũ aliis ſimil. Hęc, inquiũt, geminatioo enixam voluntatẽ teſtatoris. Voluntas teſtaon i!
gau mate dqueritu
rrir quoc ralquem tittcomn ftin il in uguoſiü dal e.nec
cum pater.. ſilius matrem. de leg. 2. Ego ta to parũ referre vter inſtitutus ſit. Anmadus diſtinctionem Iureconſultis non probari.Ef dem cõiectura voluntatis qualis qualis ex hi minatione: ſed non adeo magni põderis vten tio habẽda ſit, quaſi ſufficiat ad demonſtra la luntatẽ teſtaroris. Locos aliquot precipuos ſultorum hic recenſibimus, ex quibus pom rere quid ſecuti ſunt Iurecon. in interpretm lũtatis. Vnus eſt in 1.17. filiã. infr. de auro&a filia herede inſtituta à patre, fidecommiſſum dicitur valere, propter verbũ, reſeruentut, ege lmn pliciter relictum non valet. Alius locus efi

7
niſſum, ſi collatum fuerit in tempus icom locus in quamuis. C. de fideicõ.
Aüuszucbar ex co, quòd teſtator voluit ntecnte ari. Simile exemplum eſt in I. 91. fi f de condi.& demon. In his exem- rur aut ſeruus,& tamen fideicõ- ſi accedat alia coniectura.
m gitu aI1Orulll Sli 8— denda eſt. Sed iam ſaris, reſponſum
ciur alius loc 41. Oine ondeo, ibi non quæri an fideicommiſſum
lcled quo caſu valet, an poſsit cogi pater. Valet
D valeat 6 deicommiſſum cùm confertur in tempus auoel fuerit ſui iuris. Sed an interim poſsit co- 40 ter adire, quæriur. Et ait luriſc. cogi poſſe. Nec le Nam& is qui rogatur ſub conditione, 1 3m cogitur adire.. z ille à quo. in princ. eo. tit. Deieulum eſt ne ante aditionem& reſtitutionem u decedat. Huc pertiner 10. Imperator. codtit. 5 obſtat llis nulla. ſupr. de iudic. quia hoc reme- Aum exrraordinarium eſt ſicut in Lcüm filiusfam. b cred. Similis obiectio eſt ex I1.§. ſi filio. ad Nodel ſed ibi non quæritur quomodo relinquen unſit fideicommiſſum vt valeat ſed quo caſu v- d äülrrrrelictum eſtꝛan transferantur actiones, pręter- caopponitur nobis 175 Epiſtolam-§.vlt. ad Treb. nl fal es ſpecies adeo diſsimilis eſt„Vt nihil propè aumane habeat cum noſtra. Hic ponimus filium
tora nfürurum eſſe,& patrem oneratum fideicommiſ lo delgn ulbi non dicitur filius inſtitutus: ſed fortè extra- arehe masltem ſuit rogara mater, quæ non habet filios templückt ſae Dar dubium nõ eſt, quin fideicom- binonchn milum valeat Jed quæritur quando præſtandum
aes ofenn in dicttur differédum vſque ad tempus morttis. niien Nan wxa ſimpliciter vt reſtituat, ſed his verbis v- loc conett uut,kacias peruenire quod ad te peruenerit&c. ScAume kacfetta tacdum aliquem habent. b auldum Dummus cim fideicommiſſum relinquitur fi- Iprrruüe los patre iimpliciter, id inutile eſſe. nec intelligi Iviete w cllatumin tmpus quo ſui iuris erit, niſi appareat fuetttab rhaorem alud ſenſiſſe. nec referre vter ſit inſtitu- ckurm e us Cöftmauimus hanc ſententiã multis rationi- tmimn du mkäReſpondimus etiã obiectis aliquot ſowifijc Kr. Ben Codaminer ad arg. ex l. 7. epiſtolã. fecu gec arafaſ t Heinwsöile ſpecies adeo diſsimilis mſcns ainn Knuhe ꝛbeat cõmune cũ noſtra. Hic 0 lütgn, allali müell;s partem onerarũ ſideicõ Volunut pum chex w inſtitutus eſſe, nec vllum ver- bemäuo tutum eſſe 88 dallge poſsit. 81 Pponam us inſti- egalge ali cſ dis mnum ſpecies conuenit verbis. Itẽ haum non haber lios i 0. Quia fuit rogata mater, qus non pio eſtin ez pecie quj aeſiatc. Quare dubium non ualb quae ibi quæritur zcu deicommiſſum Valeat. Sed gui pöeh feren anhh do gerſtandum ſit Et dicitur dif ad den patum impitna tempus mortis. Non enim ro- 1 or prxe us. ſ. ir 14 crat hoc modo:Rogo vt reſti- vibos mdum hah⸗ dovt facias peruenire. quæ verba 14 Mre e et. eſgnificatione huius verbi rogo in ictel dcias peruenire, rog
nm pu berden limile exemplũ eſt in 1.39. Pam ifrgean un prin. de legaz lam tractande ſunt quęſtio-
D es ecomn, uot qu B. id 1 dlni x pendent ex iam dictis. imprimis
1 rrüell n hodi W 15 3 ls cca üe düoc locum habeat in hæredita- 0 b Adium non eſt quin ſentẽtia Papi.
In Tit. De legatis& fideicom.
663
locum habeat in hereditate aduentitia, ſi reſpicia- mus ad tempora Papin. Aduentitia dicitur, cũ here ditas delata eſt filio cõtemplatione ipſius filij, non patris. nam ſi contemplatione patris profectitia eſt. I. 5. profectitia. ſuprà de iure dot. At hæc ſententia
apin. magis conuenit aduentitiæ, quàm profecti- tiæ. Sed dubitatur, an poſt nouas cõſtitutiones idẽ
dicendum ſit. Aduentitiorum proprieras acquiri-
tur filio, vſusfructus patri. lxvlt. Cod. de bon. quæ lib- Quæritur ergo, an hoc nouo iure valeat hoc fidei- commiſſum relictum filio à patre? Et certum eſt proprietatem inutiliter relinqui, quæ acquiritur fi- lio. Kes mea mihi ciuiliter legatur. l. 41. cætera.§.I. hoc tit.proprias.C.de legat. Quidam putant valere fideicommiſſum, ſi fortè filius repudiet hereditatẽ. quia tunc pleno iure acquiritur patri. d.lvlti. 5. Si- milique modo. de bon. quæ liber. C. Sed verius eſt eum, qui repudiauit hæreditatem non admitti ad fideicommiſſum, quaſi per fideicommiſſum. Nec aduerſatur noſtræ ſententieę l. 87. filio. infrà co. Nam alia cauſa eſthæreditatis per fideicommiſſum reli-
ctæ, quàm legati. Idem enim continetur fideicom.
miſſo, quod inſtitutione ſcilicet hæreditas. Volũtas teſtatoris hæc eſt, vt hæreditas ad filium perueniat, ſi non recto iure, ſaltem per fideicommiſſum. Re- pudiatio igitur ei nocet, vt nullo modo hæres eſſe
poſsit. Alia ratio eſt pręlegati ſi hæredi res aliqua
Prælegata ſit, quæ multũ differt ab hæreditate, quia fit interdum vt hæres abſtineat hęreditate conten-
tus legato, ne implicetur oneribus hęreditariis. Hoc
non accidit in fideicommiſſo vniuerſali. quia fidei- commiſſarius effectu hæres eſt,& tenetur ſicut hę-
res. Non poteſt ergo hoc fidecommiſſum intelligi
de proprietate. Reliquum eſt igitur vt aut intelliga- tur de vſufructu, aut inutile ſit. Et probabilius eſt vt de vſufructu intelligatur. Dixerit aliquis, ſed quo-
modo poterit intelligi de vſufructu? Nã poſt mor-
tem vſusfructus eſt fllij ipſo iure,& conſolidatur cum proprietate. d. J.vlti. C. de bon. quæ lib. Non eſt igitur neceſſaria, imò ſuperuacanea eſt reſtitutio poſt mortẽ. Ante mortem verò reſtitutio eſt inuri- lis. quia filius in poteſtate eſt. Inutile eſt autem à pa- tre aliquid transferri in filium, quod ſtatim& eodẽ momento rurſus transferatur in patrem. l./5. qui ſic. infr. de ſolut. Reſpõdeo nihil impedire quo minus acquiratur vſusfructus filio in poteſtate manenti. quia capax eſt aduentitiorum. d.l.vlti. nec l. 79. pla-
cet. ſuprà de acquir.hære. hodie locum habet in ad-
uemtitiis. Si quis dicat filium capacem eſſe proprie- tatis: ſed non vſusfructus. Reſpondeo eum capacem eſſe vſusfructus quoque, propter voluntatem teſta- toris, ſi reliquerit filio ea lege, vt non acquiratur pa- tri vſusfructus: authent. vt liceat matri& auiæ. in prin. eſt Nouc. conſt. 117. hic autẽ videtur teſtator eã legem dicere, cùm iubeat reſtitui filio à patra. Quid enim refert an ita dicat, Nolo vſumfructum acqui- ri patri:an ita, volo vt pater reſtituat vſumfructum filio? Nihil refert quibus verbis declarata ſit volun- tas teſtatoris. l.z. C. cõmu. de lega. Pręterea ratio nõ patitur ſic accipi fideicommiſſum, vt non valear& inutile ſit. r09. Quando infr. hoc tit. l. quoties. infrà
de reb. dub. At inutile eſſet, hiſi ita acciperemus, vt
conſtat ex iã dictis. quia non poteſt intelligi legata proprietas. arg. l.24. fundus, qui Hearusade unſtr. leg. — K 2

—
— 4—„* 1 e— 45 8 .—— 4 8 8 9 —-——————— —————— 24— —————— — 4—— 2** *——— 8
— 3 4— ———
664 Franc. Duareni Iuriſconſ.
Nec dubitãdum eſt quin ſtatim reſtitui debeat, ob
candem rationẽ, licet aliqui diſſentiant. Nã fruſtra
reſtitueretur poſt mortẽ, cũ accedat proprietati ſi-
ne reſtitutione. Præterea fideicõ miſſum quod purũ eſt, differri non debet. l.2. omnia. de lega.z. nec vlla eſt cauſa, cur differatur preſtatio ac reſtitutio. In iis enim quorum filiusfa. capax non eſt, neceſſe eſt dif ferri præſtationẽ. Sed filiusfa. capax eſt aduentitio- rum, vt iã diximus. Sed an pater ſaltẽ retinebit cõ- moditatem fructuũ. Hec enim diſtinguitur ab vſu- fructu. 166. ſi vſusfructus. de iur. dot.& l.4.ſi conue- nerit. ſuprà de pactis dotal. Plerique hoc putant, ſed nullo iure. Non eſt hoc conſentaneum volũtati te- ſtatoris, qui de fructibus creditur ſenſiſſe. Verbum, reſtituas, plenã ſignificationem habet. 1. videamus. §. in Fauiana. ſupr. de vſur. L.1z 4.in condemnatione §.1. de Teiue in quibus caſibus patri nõ acqui-
ritur vſufructus, propter voluntatẽ teſtatoris, ne ad-
miniſtrationẽ quidẽ habet.d. auth.vt lic. ma. datũrq; curator illis bonis, ſi filius imperfectæ æratis ſit. Quæſitum fuit, fideicommiſſum relictum filio à patre, quam vimn habeat. Docuimus quomodo ac- cipienda ſit Papin. ſententia de ea re. Nunc quæri- tur an hoc ldcum habeat in hæreditate profectitia. Profectitia eſt quæ proficiſcitur à patre. I. profecti-
tia de iure dotium vt in hac ſpecie, Quidam inſti-
tuere volens patrem, ſuaſu patris inſtituit filium.l. 46. quidam cum filium. de hered. inſtit. Dicitur hic inſtitutus beneficio patris. perinde igitur eſt, acſi à satre obueniſſet. l.9 ſed ſi plures. 5. in arrogato. ſupr.
de vulg. ſubſtit. Quæritur ergo de vi fideicommiſsi
cùm hærediras eſt profectitia. Quibuſdam videtur fideicommiſſum ſtatim valere,& ſi collatum nõ ſit in tẽpus quo filius ſui iuris fucrit, quaſi aduentitiũ ſit. Nam aduẽtitiorum capax eſt filius, vt antè dixi-
mus. l. vlt. C. de bon. quæ lib. Contendunt iſti fidei-
commiſſum aduentitium eſſe, quamuis hæreditas ſit profectitia. arg. l.profectitia.§. ſi quis certam. de
iuré dot. OQuamuis pater fideicommiſſum reſtituat Patt
filio: tamen reſtituit ab alio rogatus, vnde acce- pit.ſicut in ſpecie d. 5. ſi quis certam. Alij putant cũ
hæreditas eſt profectitia, fideicomiſſum quoque
profectitium eſſe. Dicunt ctedibile eſſe cùm filius inſtituitur contemplatione patris, relinqui etiam fidecommiſſum contemplatione eiuſdem. In§. ſi
quis certam. dicunt nullam eſſe talem coniecturam.
Ego autem animaduerto quæſtionem hanc facti
eſſe magis quàm iuris, quę vix poſsit in vniuerſum
definiri. Potum hoc pendet ex coniecturis volun-
tatis, quod fuerit conſilium cius, qui reliquit filio-
famil Ex eo iudicatur fideicommiſſum vel profe- ctitium eſſe vel aduentitium. l. cùm aliquis. C. de
iure deliber. l. 42. filiofamil. de condit.& demonſtr.
1. 23.ſi filiofamil. de dona. cauſa mortis. Quæ capita
coniungenda ſunt vt olim fuerunt coniuncta, idq́;
inſcriptio indicat, Afric. lib. z. quæſt. Et notãdum eſt quod dicitur in d.l. ſi filiofam. patrem vti plerunque miniſterio filij, vt per eum donatum acquirat. Si igitur ex conie turis appareat contemplatione pa- tris relictum id profectitium eſt. Et non valet fidei- commiſſum, niſi collatum ſit in tempus quo ſui iuris erit filius. Quia fuiusfamil. nullo iure capax elt profectitiorum. Si verGiappareat relictum con- temmplatione fllij, aduentitiũ eſt,& ſtatim ipſi acqui-
ritur, vt antè diximus. Quia aduentitia ac
bi poteſt filius nouo iure. d.lvlt. C. de boluütn ſ-
durrlas
re.l.
bil ſe.
die
1 k6 ſum filio, quod aliàs acquiri non poteſt: cur nõ oei ve iubere, inſtituto filio: Iure veteri abſque iuſu runs h
hæreditas non poteſt adiri..25. ſi quis mihi bons iuſſum. ſupr. de acq. hære. atque ita ſine iuſſii pani non poteſt acquiri fideicõmiſſum filio. Nec yana
nouum eſt patrem cogi conſentire filio agenui,u
alias iudicium non procedat. d. l.vlt. C. de bon. liber. Alia quæſtio eſt, an tranſeant vtiles aqianes in filium? Dicemus poſtea in quæſtione illa, yin
ſit heres,&c. Alia quæſtio de quibus filis hęcimal. ligantur? Dicendũ eſt non tantùm de nasurallbus
intelligi:ſed etiam de legitimis, cuiuſmodiſunt at. rogati. Papin. hic loquitur de filiofa. At hic 3iunta eſt. l.. de adopt. Ius nouum de acquiſitione banas locum habet in arrogato. Inſtit. de acquif. pet an
Lcùm oportet. C. de bonis qué lib. In naturaltm
tùm hæc locum non habent. Non eſt enim fii nec in poteſtate. l.3.ſupra, de iis qui ſunt ſui yel iur. Hoc accipe niſi confirmatus ſit eorum ſ vel reſcripto principis, vel alio modo. Vulgo
.
itimare dicitur. Verbum nullum repertur pi
priũ apud veteres. quia res ipſa erat incognita ſets ribus. Tempore Cic. dicebatur confirmati ſtat qui in prouincia. de ritu. nupt. Sed parũ refer
nomine vtamur, modo res intelligatur. In eoigitun
.
qui legitimus factus eſt, hæc locum habent:quiac
hil differre ab eis, qui ex iuſtis nuptiis funtſ pti. authen. quibus mod. nat. effic. legit 5. ſit igtu & authen. quib. mod.n at. effic. fui.-. illud.& ſeq iſ
ita expoſitis redeundum eſt ad quęſtionem prp. 1 ſitam initio. Ex cuius perſona fideicommifſum ſt res capiat: Diſtinguit Papi. an pater rogatus iu-
ſtituere filio, an extraneo. Si extero, ex perſonabii intelligitur pater rogatus, nõ ſuo no mineacl lls ipſe rogatus eſſet. Sic accipimus verbũ,ex pellums de quo eſt magna diſſentio. Ex perſona ſua telc- eſt teneri nomine ſuo: ex perſona alterius ten teneri nomine alieno. citaui locũ ex l.ſi pattBon
§. qui fideicõmiſſariã. infra ad Treb. Sic dicimme
erſona auctoris cõpetere doli excep ionem Celſum. 5. de auctoris. de doli excep. Oppm
ptor exceptionẽ ex forma vẽditoris nomuis 4 ius locũ ſucceſsit, dicitur vti exceptione h 9 auctoris..13. Pomponius. infr. de acq. polſ. iuſmodi exẽpla legendo Occurrunt. l.3. ex pelcs de fideiuſſoribus. J.192. ex qua perſona. Tenetur ergo pater nomine filij, cuius
de tegu ſdn
locũ tenet a —...,. tut lo quodãmodo dicitur in hereditate, cü rogeu
naicuod 3 vilceo
an it teſt Bur nrern raberetu lgFalci waimelii ro legꝛ weriexp
“ Wut 6 uperlona filiusfa. Iuſtinia. ait eos eſſe in patris oteltasa—
uteiy

In Tit. De legatis& fideicom. 665 quod ſentio poſt queſtionẽ illam vter ſit hæres. Ve- nio ad tertiã partem huius cap. vbi quæritur de fal- cidia. An pater poſsit detrahere falcidiã? Falcidiam hic vocat, quę deducitur ex Trebelliano. Nos Tre- bellianam vulgò dicimus. Inductum hoc eſt exem- plo legis Falcidig& quaſi per interpretationẽ legis Falcidię.. ſed quia hæredes. de fideicom. hæred. Et ſæpe dicitur Falcidia à iuris auctoribus. Diſtinguit ergo Papi.hoc modo, Is demum Falcidiã detrahit, qui rogatur vt hęres. l. 47. lex Falcidia.§. nunquam. ad l. Falcid. l. mulier.§. vlt. ad Treb. Ratio eſt in d.§. ſed quia heredes. Inſtit. de fideicom. hære. quia non adita hereditate extingũtur fideicommiſſa. Nemo autẽ adire vult ſine lucro. Hinc quæritur vter ſit he res in hac ſpecie an pater, an filius. Magna eſt opi-
in eu„.. huon capite nionũ varietas. Recitabo breuiter quę precipuè ad- uſ 8 nio fundata in per d ducuntur in vtranque partẽ: deinde, dicã quod ſen- 4 Auih ariinet nõ videri obligatum filium ſi ſub- tio. Pro patre. Primùm, luriſc. loquentes de patre, Unle m
ſolent vocare hæredem. l. d. qui liberis.§. hec verba. ſupr. de vulg. ſubſti. Deinde filius, quod acquirit, ac- quiritur patri. l. ſi à paren. quis fuer. manu. Tertiò pater videtur filij miniſterio vti, vt organo quodam in acquire ndo. Nã actio filij videtur actio patris eſ- ſe.§. ei verò, Inſtit. de inuti. ſtipul. Quartò filius ad- eundo non dicitur fieri hęres: ſed patrem facere hæ redem. l. qui in aliena. 5. interdũ. de acq.hære. Quin- tò dicitur ſtatim patri acquiri hæredias, nec mo-
4 verborum ſequamur, quia non eſt roga- A kdpater Imò neutur ita obligatus dici poteſt, waſeruus, quia rogarus nô eſt.non dominus, quia wneſt mſtitutus hæres, nec venit ex iudicio teſta- vrisexprello. Sed receptum eſt propter vtilitatẽ vt urraue obligetur, ſi cõmodum ad eum perueniat. Gganamus klium ipſum inſtitutum eſſe& eum anioluo adire, tenebitur mero iure. hic autẽ non
clwgatus. Intelligitur tamen rogatus interpreta-
44*
liofe he tone quadã iuris quaſi quod agitur cum patre, vi- mento vllo ſubſiſtere in perſona filij.l.78. placet. de wcqullia deaur nomine filij agi. 1deo teneri dicitur pater no acꝗ here. Vbi non ſatis habuit dicere luriſc. acquiri: ce acqu une fli.Hæc interpretatio non eò producitur vt ſed addidit, neque momento,&c. Sextũ arg. ducitur lb.m auun flius niſ commodum ad ipſum peruene- ex 1.10. acquiruntur.§.i. de acq rer. dom. vbi hæredi-
ett rulnerpretamur enim filiũ obligatum eſſe, quate- tas dicitur nobis per filium acquiri. nec ſatis habuit Cui imi niltas& æquitas patitur. Sicut in hoc c. ceſſat Iuriſcõ. dicere acquiri nobis: ſed addidit, perinde at- tus ſteon ta mterptetatio, cùm ſit reſtituendũ filio. Igitur ex que ſi nos ipſi hæredes inſtituti eſſemus, vt nobis
Hmodo.ſ AlHalenus colligitur interpretatio luculẽta huius cpuntüabeſt vtaduerſetur. Obiic. etiam. l. 2 2. MNe-
ſeunius.ſeruo. ad leg. Falcid. vbi fideicommiſſum
hũc ſcrupulum adimeret,& oſtẽderet patrẽ verum & germanũ hæredem eſſe. Aliud argumentũ eſt ex
1.1.§. ſi filio. infr. ad Trebel. vbi pater reſtituens filio
rele a dommno non imelligitur relictũ à ſeruo, a- loquiſeret contributio legatorũ. Reſpondeo in ea hecic dominum teneri ex perſona ſerui. Obligatio aim onũ habet ex perſona ſerui. Duo autẽ ſigna
trãsfert actiones vtiles. Ergo filius non habet dire- ctas, alias ſufficeret filio directa, nec eſſe opus hac tranſlatione. l. 70. ſi hęres inſtitutus. eod. titu. Et ſanè cõuenit inter omnes, cùm filius ſtipulatur, directam
pui Kugmenne ſunt huius rei.ynum, quia Falcidiã ex- acquiri patri. l. 8. ſtipulatio iſta.§. alteri. de ver. obli. Srüp ercet dominusquaſi hæredis nomine reſtituat. arg. cũ ſimil. Pro filio imprimis ſolent Iuriſc. vocare fi- fieet laumulergyltad Treb. Alterum arg, eſt, ſeruus lium hæredẽ. d.. hæc verba. Nec id mirũ, quia ſcri- TuSdt manumiſis Kadiés arbitrio ſuo tenetur ad fidei- ptus eſt teſtamento.& intelligitur ſubſtitutus his
dauchac
chmiſadlſialienus Quod nõ fieret, niſi intellige- tenn wg uskeniſ aliqua obligatio reſideret in e- uus pellona Näteligũ ab vno, nõ debetur ab altero. Sitc ehzc inter ea quæ nominatim reli- 1 i endei aliqua differentia. Prius ſolui nusten 8 mrcicontributio. Ratio: ideo domi- 4 elur, quòd adeum petuenerit. Dicendũ eſt
gitur dominum tener i, veri .0 tener ex perſona ſerui, perinde ac 6 ſeruus ipſe P P
aliqua repu
tetati
bret⸗ oadmititur cum filio reſtituendum eſt. In cie veròI Neſ
3 ennius. tenetur dominus ex perſo- tul quate
urgud ad e
Togatus eſſet. Boc accipe niſi ratio zuer Necin hoc quidem cap. talis inter-
um heruenerit. Sequẽs quæſtio eſt, an ocũ habeat in hereditate profectitia. ndc ſtincee fideicõmiſſum vires ca-
ſieusl⸗ Parrz nerinde ac ſi pater ipſe eſſet 3i fliofa. de don. cau. mort. Si hoc ve-
tũ el at. Naterreltituendo deducet Falcidiam. Dicam
uus id ratio patitur. quia ideo tene-
verbis, quiſquis mihi hæres,&. quod non obſcrua- tur in patre, quãuis etiam hæres dicatur. Item qui ſemel eſt hæres, nõ deſinit hæres eſſe. l. 88. ei, qui ſol uendo. de hæred. inſtit. L.7. ait Prætor.§. ſed quod Pa pin. ſupr. de minorib. Eſt tertiũ arg. ex l.3 de leg. prę- ſtan. Non inſpici cui acquiratur: ſed cui honos ha- bitus ſit. Quartũ arg. ex Papin. noſtro hic, vbi pater detrahit Falcidiã nomine filij. ergo filius eſt hęres. d. l. z 2. mulier.§.vlt. infr. ad Treb. Quintũ eſt ex l. hę- redi.de cond.& demõ. Sextum ducuur ex lqui ho- minem. õ. quidam filiũ. de ſolut. vbi fideiuilor libe- ratur ſi reus promittẽdi heres exiſtat reo ſtipulãdi, pro eodem apud eundem, fideiuſſorem debere nõ
oportet. Vnde quæritur ibi vter heres ſit, an filius,
an pater. Si pater hæres inſtitutus eſſet, is actionem haberet contra fideiuſſorem, ſed non habet. ueſitum fuit, vter ſit hæres in hac ſpecie an pa ter, an filius. Oſtendi quanta ſit diſſenuio interpre- tum in hac quæſtione, qus ſanè difficilis eſt per ſe, 3

666
ſed multum obſcurata ab iis, qui eam illuſtrare de- buerunt. Nam in hac diſputatione plurimum ſo- phiſtices deprehédi admiſtũ eſſe ab vtraque parte. Ego quẽ ſimpliciſsimè potero conabor rẽ totã de- clarare. Dico igitur vtrunque hæredem eſſe. Vterq; enim dicitur heres in dicta l. qui liberis. 8. S. hec ver- ba ſupra de vulga. Diuerſa autem ratione vterque Aicitur hæres non ſimpliciter, ſed ſecundum quid, vt vulgò Dialectici loquuntur. Filius quidem pro- pter iudicium teſtatoris& inſtitutionẽ. Pater quaſi ex lege ſuccedens in locum filij propter patriam poteſtatem,& quaſi perſonam flij repreſentans, quod ita receptum eſt propter vtilitatem. Secundũ ſubtilitatem neuter videtur hæres rectè dici, non fi- lius, quia acquirit patri. Proprium autem hæredis eſt ſibi quærere. 5. vlt. inſtit. de hered. qualit. Non pa- ter, quia non eſt inſtitutus, non eſt ei delata hæredi- tas, ſed vtilitas ſuadet vt hac ſubtilitate reiecta, vtrũ que hæredem dicamus. arg. Iſi alienus. 62. de legat. 2. qua ratione hoc ita receptum ſit, nunc planum faciam. Hæreditas relinquitur filio non patri,& re- linquitur contemplarione filij niſi aliud actum eſſe appareat. L.aditio. 45 ſupra de acquir. hære. Deinde non poteſt eam pater conſequi ſine facto filij, arg.l. cùm proponas. C. de hæred. inſtit. Eam ergo conſe- quitur beneſficio filij,& acceptum fert filio. Filius primùm ſibi acquirit,& acquiſitam transfert in pa- trem I.. infr. ſi à paren. quis manu. l. qui hominem. 34§. quidam filiumfam infra. de ſolut. Origo igitur obligarioms eſt in perſona filipnec habetur filius vt nudus miniſter in hac acquiſitione. Nudus mini- ſter non acquirit ſibvl. qui autem 14.§. vlti.& l. ſeq. de conſtit. pecu. hic nudus miniſter non eſt, ſed bæ- xes efficitur. d l. qui hominem. 5. quidam filiumfam. de ſolut. Vnde filius dicuur facere patrem heredẽ. Iqui in aliena. 6§. interdum ſuprà de acquir. hæred. &§. vlti. inſtit. de vulg. ſubſtit. quia acquiritur patri beneficio filij,& habet pater à filio& nomine fiij. Dixerit aliquis, poſſunt ne duo eſſe hæredes inſo- ldum: Duo non poſſunt eſſe domini in ſolidum. l. ſi vt certo.. ſi duobus. ſuprà commo. ergo nec duo hæredes.§.vlti. inſtit. de hered. qualit. facit l.de hære- ditate. S. pater. de caſtren. pecul. Sed mihil prohibet duos hæredes, eſſe inſolidum diuerſa ratione, quod & in duobus dominis accidit. Exempla huius rei ſunt in l. ſuprà ſi ager vectip. l. 1§. quia autem, de ſuperficie.ltem in l. in ſius de liber.& poſthu. Sic in reſtitutione Trebel. vterque dicitur hæres diuerſa ratione. Nam fdeicommiſſarius effectu hæres eſt.l. 5. ſuprà quod cum eo lpoſtulante. 44. ad Treb. Sic in quæſtione noſtra vterque dicitur hæres diuerſa ratione. alter enim primaxius, alter ſecũdarius:alter eſt ex teſtamento, alter ex lege. d.l. qui liberis.§. hæc verba. ſuprà de vulg. Difficile non erit hoc aſſequi ſi conſideremus conſilium teſtatoris. Vterque vo- catur à teſtatore quodammodo filius principaliter, ater ſecundariò. Votum teſtatoris hoc eſt, vt filius
hæres ſit,ſi poſsit ei acquiri: aut ſaltem is, quem fi-
lius hæredem fecerit, id eſt, pater. Hoc colligitur ex 5 vlti. de vulga.l. ſi paterfamil. 40. ſuprà de hæredi. inſtit. Cogitat teſtator filium quadantenus ſibi hæ- redem fole, cùm alium hæredem fecerit,& quaſi in locum ſuum ſuffecerit. Et hoc planum cercumque eſt vſque ad aditionem. Certum eſt patrem nihil
Franc. Duareni IuriſconſA. ,.
redis. Oſtendam id ſimilitudine ab eo qui cedi
quaſi cum vicario quodam fllij geri nominellſer
ſcuntur argutias, dicunt acquiſitionis momct
iuris habere ante aditionem. l.cum proponas C4. heredib. inſtit. Poſt aditionem dubitari poteſ 8 terque ſit hæres iuris hæreduarij: quia patri an. ritur&c. Sed dicendum eſt tranſire omnia u l patrem quaſi filij vicarium quodammodo en in y gi eius tenentem. arg. eſt, ait hic Papin. patrem dü cere falcid. ex perſona filij, quaſi locũ teneat klij
ctionem&c. Hæc quæſtio fieri intelligitur qualſ cita quadam ceſsione filij. Filius adeundo videss quaſi ius ſuum cedere patri,& eum facere pran torem in rem ſuam. non enim adiret niſi vellet d poſſum aliqua ſimilitudine magis apta hoc dend t ſtrare. Procurator in rem ſuam dominus teöen 9 Iqui ſtipendia C. de procur. hic tamen procuuaa experitur nomine cedentis. l.planè. ſuprà kamilaal Nec ei datur actio nomine ſuo, niſi vtilis ine; ex æquitate. not. ad l.1. C. de actio.& obligahuefe milis eſt pater in hac ſpecie, in qua hæres qui 1 eſt, ſed vice filij Quod enim geritur cũ eo, yides
perſona filij: interdum etiã nomine ipſius pron cum id ratio exigit: ſicut& hic pater intellgiur rogatus nomine proprio, puta cùm eſt rogmutt. ſtituere ipſi filio. Ex his intelligitur quomodo na. que ſit heres. Videamus an hæc cõſentanca ſim quæ adducuntur pro vtraque parte. Nõ aduerſs el primùm regula l.ei qui ſoluendo. quia ita atthe ſäindl redem patrem, vt non deſinat heres eſſe. Nam que particeps eſt iuris hereditarij: non eſt eti trarium quod dicitur, quod acquirit filius&eli
à paren. Fatemur filium hic acquirere patti, ſedt tio acquirendi ea eſt, quam expoſuimus. ldem, ctè dicimus de procuratore, qui cedendo acqui actionem domino. l. poſſeſsio quoque. 49.§.yl acquir. poſſ. Hec actio ita acquiritur, vt nomin dentis agatur ex perſona cedentis. Nec nosm Lacquiritur. 10. intrà de acquir. poſſiibi, perind &c. Que enim ſimilia ſunt, non ſunt eadem idt per omnia non ſunt ſimilia Non repugnat etiam placet. 78. de acquir. hæred. duo dicuntur incaſts vnum, quòd hereditas acquiritur patri,& hocpiei num eſt, vt iam expoſuimus. Nam pater ſuccec in locum filij hæredis, eiuſque perſonam reprtſ tat. Alterum eſt quod ſtatim acquiritur&c. qui verbis ſignificatur nullam reſtitutionẽ, aut c nem. hic requiri. In fideicõmiſſaria hæreditate oput eſt reſtitutione.I. reſtituta.37.l.facta. 6·infia ad II. bel. In acquiſitione quæ fit per procuratotemi quiritur ceſsio. dicta I.poſſeſsio quoque. Hic acſ ſitio fit ſtarim& ipſo iure. Sophiſtę hic com
tnebaC queim t
nullam haberi rationẽ. l. qui ſic. /5. de ſolutio vlt. C. de bon. quæ libe. Sed diſsimilitudo peiii eſt:hic acquiſitio vtilitatem adfert. Simile qul annotauimus de locatione quæ fit vnon
Lſi quis ante. i. de acquir. poſſeſ. Nec obſus quod dicitur filium, velut miniſtrum quemse eſſe. S. ei verò. Inſtit. de inutili ſtipul. N ads uien miniſter nihil facit ex perſona ſua. d. I. quta 1 ſuprà de conſtit. pecu. Sed voluntas teſtatolsia patitur, vt hic filius nudus
miniſter habeaue ſtator vult loco filij patrem heredem eſſe,t am
⸗.. ·.-—„ 4- v—— 4 ximus. Differentia eſt in hac re contractuũ& un aüd 8 m

voluntatum. Scripſi ad J.ſi filiusfam. 78. de un
al 1 marum Adiones directe tranſeunt in patrem, 39 nchoblge- emus. Non ſequitur ‚expoſitus hæres 1 1 polteramsferuntur enim in patrem, vt cas ex. ua wncl⸗ uaſi hæredis nomine, id eſt, filij. Sic procu- Dann 4* 11 rem ſuam agit directa actione: ſed nomine 6 tena— ſemper dominus manet, quamuis exer- Ad e. rüben euan itden pater, an filius ſit hæres in hac Lacemnd 5 zpin diximus vtrunque hæredem eſſe ſed um cen iſa atione,idque ſatis declarauimus. N ũc quę ter i z0e am fit mentio heredis in lege vel teſtamento, Wapah 85 vtro intelligere debeamus? Nihil poſſum reſpõ- domi ere in miuerlum, niſi ſpectanda eſſe in quaque le- tamen ee aut ſpecie, ea ex quibus mens legis, aut teſtatoris neſapni cognoſcitur.liin ambigua. de legib. l.9 8. quoties idẽ enin aholde teg iur infr. Sed hoc melius demonſtra- dRcih ditexemplis tam de filio, quàm de patre. Primũ lo. Vnum exemplum eſt in I. qui liberis. 8.§.
eerba. ſupra de vulg. fubſtit. Vbi appellatione arcdis iotelligimus filium, propter præſumptam uuntatem teſtatoris. In dubio enim creditur ma- orelle allectio erga ſcriptum, niſi aliud appareat.
dm. Aoquinon potius eum inſtitueret„quàm patrem. gitur qun 5 poteſt yt filius ſt ui iuris factus acquirat ſibi ccoen irditatem pupilli facit l.3 cod.tit. paneNaW Aludexemplum ſimile eſt in 13.§... infr. de leg. do. qEb grettan.de quo diximus ſuprà in quæſtione illa,an hereck part hares ſit ex iudicio teſtatoris. Inſpicimus e-
um non cui acquiratur: ſed cui honos habitus ſit,
ariſnoo m Lduiwatul
cuiitte Amillegatum iatelligimus. Diximus autem hoc qumen tei proptet præſumptam voluntatẽ teſtatoris. Ea poliim r conſeruantur coniunctis perſonis relicta. quia ſickit aalbile eſt teſtatorẽ maiore affectu erga eas eſſe. quogle qum afectionem pretor vt probabilem ſequitur. uriunn Hc coniectura ceſſat cùm quis legat coniunctorũ
ſeus Doteſt enim ſeruus manumitti& ſibi acqui-
dus rele poteſt quoque eſſe affectio coniunctorummmiſi anſiteat apateat corum contem platione relictum eſſe.
doutyuge Aludexemplum ſimile in l. 44. qui hæredi. de däbeun condir&demon. vbi coniectura voluntatis hoc fa-
cſcut in déhec verba. Creditur enim maior eſ-
eus lumn erga eum, quem teſtator ſcribit. Alioqui petlomm b adnun non erat, ſed dominum. Cogitat te⸗ anuims Lnuiuni onalsis vt ſui iuris fat& ſibi acqui- liuiwis tlalttem acquirens domino ſuo, maiorem
ab eo graiam inea,ſi dominus beneficio ſerui hoc acpullctltaque quamuis ſeruus mancat in pote- 1 efaner endum eſt, id eſt, tradendum. Nam Rumn ue nind acquiritur dominium. Sed pus dun 3 npleadum eſt in perſona ſeru i. quia cit polumati teſtatoris, quatenus id pa-
titur ſerui condiri ſerui cadto Non minus autem tradi poteſt
fherein huauo iſta.§. hi qui. de verb. obli g. 6 riutau e 4 infrdds cond.& demon.
Soluitur n dl..—
— dan llio ipſi propter volunratem aemplum in! ictt olutum acquiratur patri. Aliud
9 um II l.qui
Cum dicimus fideiuſſorem libe-
rariſtte.
aleus extiteri..
gimus pemardni hæres creditori. Hęredem intel- ini, Purm an kum illum, id eſt, filiũ ma gis, quàm nete 9 acſcionen ar,„qula pater nihil iuris habet ante Ee 3ll-lcum Proponas. C. de hered. inſtit.
In Tit. De legatis& fideic.
mo guimlbero,.ſed cuͤm factum. Inſtitut. de §.ſi ſta quis. inft. quãdo dies leg.
kminkr de olu hominem. 34.§. quidam filium-
667
At ipſa ſola aditione extinguitur obligatio. I. Sti- chum. 95.§. aitio. infrà de ſolut. Quicquid igitur iuris habet filius, ſi ſuo arbitrio adeat, id patri ac- quirit. Pater enim hæres eſt ex perſona filij,& qua- ſi locum filij tenet, vt iam diximus.
Exempla de patre. Vnum eſt in Trebel. ſiue Pe- gaſiano Senatuſc. vbi hæres retinet quartam partẽ, &c.§. ſed quia hæredes. Inſtit. de fideicom. hæredit. Mentio enim hæredis ibj intelligitur etiam de ſe- cundario herede, id eſt, patre, ſi fortè prin cipalis hę- res non acquirit ſibi, quia nõ eſt ſui iuris. Eſt autem ratio cur heredi conceſſum quartam detrahere, vt adire velit hæreditatem, ne irritum fiat teſtamentũ nõ adita hęreditate. d.§. ſed quia heredes. quę ratio eadem eſt in patre. Sicut enim hæres non facile adit ſine ſpe lucri:ita non facile iubet pater filio vt adeat. Non poteſt autem adire filius ſine iufſu pa- trigl. ſi quis mihi,§. iuſſum. Hec ratio ceſſat in lega- tario ac fideicõmiſfſario. l. lex Falcidia. 47.§. Nun- quam infr. ad leg. Falcid. l. 22. mulier.§.vlt. ad Treb. Nec ad rẽ pertinet quòd fideicõmiſſarius pro hæ- rede habetur. Effectu heres eſt, inquiunt, ſicut pater. Iſi filius. ſupr. quod cũ eo.& I. poſtulãte. 44. infrà ad Trebel. Ergo videtur quartam retinere poſſe. Nã non eſt eadem ratio fidecommiſſarij quæ heredis. Nã poſtquam heres ſemel adit, non poteſt facere fideicõmiſſarius vt irritum ſit teſtamentum. Ad he- redẽ igitur tantm reſpicimus ſine quo teſtamentũ poſſet irritum fieri, cuiuſmodi hic pater eſt.
Aliud exemplum de patre. Cùm dicimus actio- nes competere heredi lege 12. tab. intelligimus hũc hæredem ſecundarium, cùm primarius heres, id eſt, filius non acquirit ſibi. Nam hęc acquiſitio preci. puè fit propter emolumentum. Et ſepe lIureconſul- ti dicunt emolumentum acquiri patri.1... ſi à paren. quis manu. lJ. 6. ſi ſtatulib.§. ſi filius de ſtatulib. l. pa- ter. 9 3.§. mutus. infr. de acquir. hęre. l.. C. qui admit.
ad bon. poſſ.l. quamuis. C. de fideicom. cum ſimili-
bus. Actiones etiam dabuntur contra patrem. I.10. ſecũdum naturam. de reg. iur. Directa eſt actio, quæ acquiritur patri, ex iure directo, id eſt, ex lege. Hec acquiſitio eſt ex lege.l.i. de rei vind. Eaque an- tiquiſsima, cuius meminit Dionyſ.libro 3.& lib. 8. Vtiles actiones veniunt ex interpretatione pruden- tum, iuriſdictione prætoria. aut Senatuſc. Itaque pa- ter reſtituendo filio heredi, transfert in eum actio- nes. l. 1.§. ſi filio. ad Treb. Nec obſtat I. 70. ſi heres in- ſtitutus. ad Trebel. Nam in fidecommiſſarium di- recte non fuerunt tranſſatæ. Oppo. Cùm pater re- ſtituit filio non reſtituit vt hęres, ſed vt pater, vt hic dicitur. At nõ eſt locus Treb. niſi quis reſtituat vt heres. l. mulier. z2.§.vlt. eo tit. Ergo nõ tranſeunt v- tiles in filium ex Treb. Sol. vt tranſeant actiones, id non requiritur. 1.§. de illo. ſed cur retineatur quar- ta, iam ratio adducta eſt. Hec intelligenda ſunt ſe- cundum ius antiquum in Pandectis relatum. Huic iuri nonnihil derogatũ eſt in aduẽtitia hereditate. Solus enim filius heres eſt, quamuis pater vſumfru- ctũ habeat.l.vlt. C. de. bon. quę. lib. Vſusfructus autẽ nõ eſt quarta pars hęreditatis: ſed certa res hæredi- taria. arg..5. rectè dicimus. de verb. ſig. Vſusfructua- rius pręterea nõ repreſentat perſonam defuncti, ſed ſuccedit in rem,& eſt ſingularis ſucceſſor magis uàm vniuerſalis. Ex iam dictis naſcuntur variæ quæſtiones. Vna eſt de iuribus ſepulchrorum, quæ KK 4

668
remanent penès hæredem. l42 quia perinde.§.i. ad Trebel.vter hæres erit habendus an filius, an pater?
Variæ ſunt opiniones. Puto ea acquiri patri ſicut aGiones directe, de quib. diximus. Quicquid enim
haberet filius ſi ſui iuris factus adiret, id acquiritur
atri Nec ſimilis eſt fideicommiſſario. quia hęc ac- quiſitio legicima eſt illa non item: vnde actiones di- rectæ acquiruntur patri, non fideicommiſſario. Op-
ol. familiaria. cum l. ſeq. ſupr. de relig.& ſumpt. fu-
ſepul
ne. Vbi ſi filius, qui ſe abſtinet, retinet iura
chrorum, multò magis, qui acquirit patri fortè in-
uitus& coactus à patre. Reſpondeo luriſc. ibi loqui de liberis teſtatoris, qui ſunt ex familia. Nos hic lo- quimur non de teſtatoris filio: ſed alterius, qui eſt extraneus teſtatori. Liberi teſtatoris nihil refert an mmiſcuerint ſe. Imò exhęredati hoc ius habent. Queæſitum fuit: cùm verbum hæredis, ambiguũ ſit& conueniat tam patri, quam filio, de vtro acci- iendum. Tractauimus quæſtionem de iuribus ſe- pulchrorum. Sequitur alia eodem percinẽs quęſtio. Si lege municipali paciſcendum ſit cũ herede ho- minis occiſi, pœnæ vitandæ, aut minuende cauſa, uia lex eſt, vt occiſor certa pœna puniatur, niſi pa- Aus ſit cum heredibus eius, qui occiſus fuerit: cuiuſ- modi erat lex illa antiqua de iniuriis, cuius mem 1- nit Cecilius Iurecon. apud Gel. lib. 20. c.I. Vel pone
eſſe dandam pecuniam hæredibus occiſi, an cum
patre paciſcendum erit, an cum filio? Vtri danda erit pecunia: Vter hæres habendus erit Et in pri- mis ſi aduentitia ſit hereditas, conſtat cum filio pa- iſcendum aut filio dandum eſſe. Quia nullus eſt alius heres. l.vlt. C. de bon. quę liber. De profectitia dubitatur,& differunt interpretes. Ego in primis conſiderandam legis rationem puto,ex qua mens teſtatoris colligitur. arg. l. 77. cùm pater.§. dulciſsi- mis. de leg. z. Item ea, quæ antecedunt& ſequuntur. I ſi ſeruus plurium. 0 5. vlt. hic. l. 75, numis. de leg. 3. Linciuile. ſupr. de legib. Cætera itẽ expendenda ſunt ex quibus mens legis cognoſcitur„de quibus dixi ſub tit. de legib. Ex his poterit ambiguitas explica- ri,ſi nõ appareat verbum hæredis, de patre accipiẽ- dum eſſe potius, quàm de filio. Mouet me, quòd ius paciſcendi eorum eſt, quibus competit vindicta& accuſatio. At competit hæc vindicta ei ad quẽ hæ- reditas peruenit, bonaq́ue hæreditaria. l.l. C. de his, quib.vt indig. Idque maximè conſentaneum eſt ra- tioni. l. o. ſecundũ naturam. de reg. iur. Credibile igitur eſt legiſſatorẽ ſenſiſſe de patre. Nec aduerſa- tur noſtre opinioni l. qui hæredi. 4 4.de cond.& de- mon. Nam ibi coniectura voluntatis facit vt dica- mus dandum eſſe ſeruo, vt ante monuu in hac ſpe- cie contraria coniectura eſt. Credibile eſt autẽ le- giſlatorem ſenſiſſe de eo, cui compertit vindicta. Eo- dem modo reſpond. eſt ad l. quæ liberis. 8.§. hæc ver ba. ſupr. de vul Illud ſatis accutè dicitur, verba te- ſtatoris intelligi de eo, quem ipſe ſcripſit hæredem, id eſt, de filio, verba legis de eo, quem ipſa lex facit hæredem, id eſt, de patre. Sęd ſimplicius eſt quod diximus ac planius,non eſſe veriſimile legiſlatorẽ ſenſiſſe de alio, quàm ęui cõpetit vindicta tilij: igi- rur in hac re nulla habetur ratio de filio occiſi. Hic non loquimur, cui competit accuſatio, quamuis hæres non ſit. quæſitum de ſepulchr.vjol. l.pro he- rede. 20.§. vltim. de acquirend. hęred. hic loquimur
valet, ſi appareat collatum in tempus quo libere
dem eſſe ex perſona ſerui,& non poſſe ab eots
Franc. Duareni luriſconſ.
de filio extranei, quem teſtator hæredem inſiinx. An& cum filio occiſi pax habenda ſit dabitandi 1 teſt. Verbum, heredis, aliquando intelligirur 9. lio. J.ex facto. 17.§.vlt. ad JTreb. Sed hęc queſtio 5 lò alienior eſt à propoſito. Abſoluta eſt qualhan änu
dtre& filio, vter eorum ſit heres. Hac dilputar 9 reddita eſt clarior diſtinctio Papi. ex cuius perla fideicommiſſum vires capiat. Et an pater falcidi exerceat. Dicitur autẽ falcidiam deducere, cum ſtituit extraneo, non filio. An idem dicemus deq́ mmno& ſeruo: Pone dominum rogatum eſſer 1 tuere ſeruo hieredi inſtituto. Hoc fideicommiſſun
ſet.l.quidam ita. 25.§. ſi ſeruo. ad Trebel. An potens dominus quartam deducere? Videtur quibuſdam detrahere poſſe, quia dominus ipſe eſt heres noſi. uus. Et hoc intereſſe aiunt, inter patrem& d 3 num. Cenſent enim dominum hæredẽ ellec perſona, perinde ac ſi inſtitutus eſſet. Hanc opini nem ſuam tuentur argumentis, que ſequumnun mum eſt ex hoc cap. Papin. Nam Papin.in hacg te de filio tantùm loquitur, non de ſeruo. Accula eum cautè facere, qui ſileat de ſeruo. Prætetes uus nõ poteſt eſſe heres. hereditas enim&ĩi e
ditariũ ex iure ciuili eſt. not. ad I. 7. verbis ci ſupr. de vulg. At ſeruus capax nõ eſt eorũ, que gel ciuilis ſunt I.3. quod attinet. de reg. iur.l. 7 mẽto. 20.§. ſeruus. ſupr. de teſta. Hinc ſerum b non poſſe vſucapere pro herede. l. 4 ſequitur kſcthal uus. de vſucap. Nec verò nouũ eſt, ius varium habe lio& ſeruo eſſe. Nam filij ſunt libere condi autem, uamuis ſui iuris non ſint. ſuprà de his, quiſint alreden ſui, vel alie. iur. filiusfamil. obligatur.. filiusſa mm Necd de obligat.& actio. Seruus non obligatur iute du lio man li.l. 23. in perſonã. de regul. iur. filiusfamil. munetan f3lius bus publicis fungitur. l.4 nam quod ad Trebſet duc quo
uus nullo modo. i. Barbarius. de off. prętot.&ſ
ohxinete
ſimilibus. Verius tamenputo diſtinctioni locũ al Flius: eſſe hic in ſeruo. Satis enim viſum fuit Papiin agic tio facere mentionem ſerui. Que poſtea ſubi nebaſl tur de filiofamil. eadem ſunt intelligenda deſemuo, du
quatenus id conuenire poteſt conditioni ſe vt in ea diuiſione Papin. Dica igitur ſeruum minus heredem eſſe, quam filiũ,& domiaum cid. deducere. Iuriſconſulti non diſtingunt ſerul à filio in hac re. b. Exempla ſunt in dI. qui liberis.§. heæc vetba d.l. qui hęredi.& aliis ſimilibus locis. Preterea,nct
Commiſlum vires capere ex perſona ſerut arbmatt te
Llegatum. 119.§. alienus. hoc tit.Cur non vale tum, quaſi legatus ſit ſeruus hæredis.§. non ſ Inſtit. de leg. Non poteſt ratio reddi, niſi q capit ex perſona ſerui quaſi hæredis. Si cap res ex perſona domini, proculdubio vale pertinet l. debitor. 8².§. feruo. de leg. ⁊-vbi t ni legatur ſeruo alieno. Sed cur non interſ tüged! dominũ potius hęredẽ eſſe, ne pcreat legani aülaur
dendum, vt dixi ad l. 34. qui hominem
Dominus co iure eſt, quo eſſet ſeruusi ſuo adiret. Diſſolutio obiectorũ. Seruusci ba au eſſe capax heęreditatis: quia iuris eſt riuihse 1 d deo ne filium quidem capacem eſſe quan lu
1 5 erich poteſtate. Scio differre filium à ſeruo in

gelen cauiſitione par eſt vtriuſq; cau- .. acqulli P 4
(ta 6 bses in hacs le tuhll ſuum habere poteſt.5.
eli fQui ch 1 ſit per quas perſo. Idque accipiendũ
h vobis uam de feruo, vt docet Dionylſ. libr. 8.
d waen b prope cödiri flij e ſeruiin ac
k dn— nihilqque mutatũ reperitur iure Digeſt.
uul in caſtrenſi p 1 roditatis fllius chna tiltatem eſt
habeamus pro— 13 4 d ximus,vt ſatisfiat voluntati teſtatoris. Di vt lup
ecundum quid, non ſimpliciter. Nam iura here- nn nsferuntur in patrem& dominum.l. 78. dn l, hærcd. Dominium non habet ſeruus hceri dtariarum ac ne poſſeſsionem quidem, rerum ciuilem, quæ ad vſucapiendum valcat. d.l.4. nei ſeulde vſucap. Non poteſt igitur ſer⸗ onsrem poſsidere quaſi hæreditariam. Ac ne fil ius quihm vſucapere poteſt pro hærede. Lex de vſu- awione pro hærede, intelligenda eſt de patre& do nmn vbi ergo de acquiſitione agitur, interpreta- nurkeredem eſſe patrem, aut dominum magis, um flium aut ſeruum, vt ſupra oſtendimus. Daitam ſeruum quàm filium hæredẽ eſſe, nec lingui filium à ſeruo apud Papmia. Hinc exiſtit
deltemnm aulo de interpretatione horum verborũ. Si hæ- te in and erit cũ ſubſtituitur aliquis ſeruo, aut filiofa. Hinca an 140 ſ paterfa. de hære. inſtit.& in§-vlt. Inſtit. e14 n ae uls lubſtit. Hęc verba latè interpretammur, quòd e, jus verdum, hæredis, latà habcat ſignificationẽ, vt an-
Klbena imus In ſeruo autem, vel filiofamil. ſic acci- prd eth untur, aut alum hæredem non fecerit: puta pa- lgunrl am, aut dominum. Nec diſtinguitur ſeruus à d. obigan lotadicto Hevlt. Ratio manifeſta eſt ex iam dictis. fliuaml Nan cum ſcruns aut filius acquirit domino, vel rgodalſe parrntelligitur adhuc quodammodo hæres eſſe. eofepteo Daethærcditatem obtinet ex perſona filij, domi- ſtaciont nuexpetſona ſerui. Filius autem vel ſeruus ma- ſm bithe nethass ſecundum quid, vt ſuprà dixi. Citaui l. pral quilidesd hec verba. ſupra de vulg adde l.x in- dulignun fa dehis, qur fras nomin. relinq. vbi dicitur tam G wndiin ſeimum quim lium eſſe hæredes. quamuis patri, igiunm an domno commodum acquiratur. Credibile eſt di,&domir Hunrkawmin cogitate Cum autem ſubſti- wwut moitciquiſuiiuris eſt, ſic interpreramur, aut ſi dlvg, eacnndtione alium hæredem non fecerit. d.. 'ttam zyitadem eſt coniectura voluntatis, ruls tama ſupr. Vult enim teſtator vt ſibi ac- Als u 4 äij Juem heredem facere voluerit, ſ ſhe fſfortè contingat eũ alieng pote- at lubici Inde qucxitur, ſ quis inſtituerit ſeruum aumuempirhatliberum. Ait lulianus in d. lſip teut 1d datliberum. Aft Julianus in d. dunut Soin 4 duuidi hæreditatem æqualiter inter 4 9 Na dondeeiblitutum. Sed qua ratione? ipo U admitti concurſus inſtituti& ſubſti- 20 aquod tes Tr erided hęc diuiſio fit propter- corcon t que patte cin cura eſt. Rationes ex vtra-
6 peceut Rdcizur in 8 8* vt neuter vineere debcat, i bomuth mihd atnonn t.vti poſsid. Quaſi paria ſint cſetkeußz lrncha dn xvtraque parte. Pro ſubſtituto. ori. h Quanator 4 8 conditione, ſic debent accipi. ur tkan ondii E eum liberum eſſe. At mutata
emeſece ab. Coatra ſubſti Z0 cuenit condirio ſubſtitutio- .muutn. T eſtator voluit acquiri
b In Tit. De legatis& fideic.
hærede ſecundum quid,
669 domino poſt mutatam cõditionem ſerui,& exclu- di ſubſtitutum. Idem ergo creditur ſenſurus fuifle, &ſi fuiſſet ſeruus temporc inſtitutionis. Hæc per- plexitas facit vt diuidatur hereditas. Sccuti ſunt ex- emplum Tiberij. Imper. qui ita decreuerat in cauſa quadam ſua Diuiditur ergo hereditas æqualner, vt dicitur in§.vlt. Inſtit. de vulg. ſubſtit. vbi T heoph. rem explicat. Cur autem dicitur ſeruis diuidi in d. l.ſi paterfam. docui in tractatu de ſubſtitionib. Nuc quæritur an idem dicendum ſit de filiofam. quod de ſeruo: Pone inſtiturum eſſe filiumfam. qui puta- tur eſſe ſui iuris. Quidam putant in ſeruo tantùm id locum habere, non in filio. Scruus, inquiunr, nul; lo modo hære eſt. ideo non eſt mirum ſi admitta- tur ſubſtitutus. Filius hæres eſt, idco ſubſtitutus ex- cluditur. Ego iam oſtendi quam id à vero alienum
ſit. Interpretatione quadam iuris vterque dicitur he res tam filius, quàm ſeruus. d. l. qui heredi. d.l. qui lü- Peris.l.z. de his quæ pœne nom. relinq. Si hec inter- pretatio iuris locum nõ haberet, omnino admitte- retur ſubſtitutus, qui tamen admittitur ſolũ in par-
tem. Sanè in aduentitia hereditate excludetur ho- die ſubſtitutus. Quia filius hæres ſolus eſt. I.vlti. C. de bonis quę lib. non enim acquiritur patri niſi v- ſusfructus. An autem admitratur concui ſus in vſu- fructu, queſtio eſt alterius loci. Sequens quęſtio eſt, an diſtinctio Papin. ocũ habeat in hereditate pro- fectitia? Bart. negat cum pleriſque aliis. Quia tunc pater videtur inſtitutus miniſterio filij. Duo effl- ciũtur ex hac opinione. Primùm quòd pater reſti- tuit extranco tanquam hæres ex perſona ſua, nõ ex perſona filij. Quare ſi quo tempore detrahenda eſt falcidia, lius ſui iuris ſit, pater ipſe retinebit falci- diam, non filius. Secundò, pater exercet falcidiam aduerſius filium ipſum. quia ceſſat ratio Papin. Hęc opinio nititur ratione non leui nec improbabili.
Nam filius videtur nudus miniſter eſſe. Pater autẽ
ſolus hæres inſtitutus. Quod dixi vtrumque parti-
cipẽ eſſe iuris hereditarij, locũ non habet in hęredi-
tate proſectitia, ſi vera eſt hec opinio. Citant 1. 46.
quidam cuùm filium. ſupr. de hęred. inſtit. vbi quidã
inſtituitur quaſi dicis cauſa,& contemplatione al- terius. Citant l. in fidecommiſsi.§. cùm Pollidius. de vſur. vbi mater inſtituit quendam propinquum filij,quòd non confidat tutoribus. In his omnibus exemplis nihil minus vult teſtator, quam hunc ſibi heredem eſſe, quem nominat. Sic in propoſita ſpe- cie videtur non filius hæres eſſe, ſed pater. Huc per-
tinet I. ſi filiofamil. 19. ff. de donat. cauſ. mort. vbi fi- lius nudum preſtat miniſterium. Sumitur etiã arg.
ex IL.79. cùm pater. S. donationis. de legat. 2. vbi lu-
riſcõ. ait, nihil referre cum quo quis loquatur: ſed in
quem voluntatis intentio dirigatur. Hęc ſunt argu- menta huius partis ſatis probabilia in ſpeciem. Aſ- ſentior tamen iis, qui putant idem in protectitia. Nam in primis non facile deber admitti interpre-
tatio qua Papin. verba ita reſtringantur. Ait Papin.
ſimpliciter hęreditatem filio datam eſſe. Ergo ge- neraliter accipere debemus. vulgl. de pretio. de pu- Pli. in rẽ act. Cùm preſercim nulla ratio ſit cur pro- fectitia excipiatur. Nam cuiuſcunq; contẽplatione
inſtitutus ſit filius, ſemper heres eſt. In d.l. quidam
cùm filiũ. hęres dicitur is, qui inſtitutus eſt, quãuis
„..—.. contemplatione alterius. ldem ergo hic dicendum „ See..— 8 ₰ N

,“—— ————— —y—
5 —————
670
in filiofa. Adde, quòd patri non acquiret niſi velit. argu.l cùm proponas. C. de hæred inſtit. Igitur per- ſona filij hic etiam ſpectari debet. Nõ inficior per- ſonam inſtituti maximè ſpectari in aduentitia ſed in profectitia quoque idem eſt dicendum. Obiici- tur nobis voluntas defuncti, quaſi verò ſola volun- tas ſufficiat. Certum eſt autem ſola voluntate de- functi non fieri hæredem. dixi ad l. 4. ſupr. hoc titu. Exemplũ eſt in d.l. quidam cùm filium. Pater non eſt ſcriptus, neque nuncupatus. Ergo non poteſt di- ci hæres, niſi ex perſo na filij, vt ante diximus. Dein- de, voluntas non repugnat, ſi rectè expendatur. Vult teſtator, vt filius acquirat patri, non ſibi: ſed interim cogitat poſſe accidere,vt filius nolit acquirere pa- tri,vel non poſsit. Cogitat in omnem euentum al- terum fore hæredem. Id autem præſumitur cogita- re, aut velle, quod iuri conſentaneum eſt.1. ſi duo. de acq. hæred. Ex his conſtat&ſi hæreditas profectitia ſit, filium eſſe primarium hæredem. Itaque locum habet ratio Papin. cùm quæritur de falcidia. quia nemo ex perſona ſua ſibi obligari poteſt.—
Alia queſtio eſt, an hæc diſtinctio locum habeat in hereditate aduentitia ſecũdum ius nouum, quo hæreditas acquiritur filio. Pone patrem rogatum re ſtituere extraneo: vult detrahere quartam. Reſpon- deo, non poſſe ſibi detrahere: ſed filio. Intelligitur
enim rogatus vt adminiſtrator, exemplo tutoris,l peto. 71.§. mater. de legat. 2.l. etiam. C. de fideicom. Pater nullo modo eſt hæres, ne ſecundarius quidẽ, aut vicarius. Cùm dicimus nomine filij patrem ro gari, dupliciter intelligitur. Primò, cùm heredita- tem acquirit reuera: ſed eam habet beneficio filip& quaſi locum filij tenet in ea hæreditate. 19 accidit in aduentitia,& in profectitia, fecundum ius anti- quum. Huic ſimilis eſt procurator in rẽ ſuam. Hig enim rem ſuam gerit, quamuis nomine alterius.l. qui ſtipendia. Cod. de procur. Sic pater in profecti- ia rem ſuà gerit:ſed filij nomine. Secundò nomi- ne filij rogatus dicitur pater cùm tanquam gerens rem filij rogatur, quamuis nihil iuris habeat, vt ac- cidit in aduentitia. Similis hac in re vero procur a- tori, qui non tantùm gerit nomine alterius: ſed e- tiam gerit rem alienam.
Exemplum eſt de tutore in d.l.peto.§. mater. de lega. z. Dixerit aliquis, Imò verò tenetur pater etiã
omine ſuo aliqua ex parte, quia habet vſumfru- Gũ.Quæſtio videtur pendere ex eo, an pater tenea- tur ad legata. Sequẽda eſt diſtinctio luſtin.in l.vlt.§. ſinautẽ legata. C. de bonis quæ lib. Si fideicommiſ ſum ſolui poſsit ex reditibus, pater tenetur nomi- ne ſuo,& intelligitur rogatus nomine ſuo. Si non poſsit ſolui, enebitur nomine filij, non vt pater: ſed vt adminiſtrator.
Reſtant explicandæ aliquot antinomiæ. Vna eſt ex I. I..Inde Neratius. ad Trebel. vbi fideicommiſ- ſarius primus non detrahit à ſecundo, contra prio- rem partem diſtinctionis. Ergo nec pater detrahere debet, quia fideicomiſſarius hęres eſt effectu, ſicut
hic pater.l. ſi filiusfam. ſupr. Quod cum eo, qui in al. Sed ratio diuerſitatis ſuprà demonſtrata eſt. De- trahitur falæid. ne irritum fiat teſtamentum.§. ſed quia hęredes. Inſtit. de fideicom. hęredit. Eadem eſt ratio patris, qui non iuberet adire ſine ſpe cõmodi. Alia etiã ratio nõ improbabilis poteſt afferri. Quia
——
..
Franc. Duareni Iuriſconſ.
pater int elligitur rogatus ex perſona filij& te
inde Neratius. cum heres non detrahit vt gratits
eſt hæres prętorius.§. quos autem. Inſtit. de bona,
i nqua pg 1 Ttur
heres& vicarius Hilij. Relictum à patre intelli gal-
relictum à hlio. Non mirum igitur fſi falcidia ercet. l.z z. mulier.§.vlti. ad Trebel.
Alia cauſa eſt fideicommiſſarij, qui non tenn 6 ſentar perſonam hæredis. nec relictum à Kdeicint üle
miſſario, inteſligitur relictum ab hærede. Ita 1 1
caſu cum fideicõmiſſarius ex perſona hæredii 1m ſtituit, deducit falcidiam. l. ſi patroni. /⁄.9. 1 1 ₰ℳꝙ commiſſariam infr. ad Trebel. Duo ergo calus— A ter notandi ſunt in quibus fddeicommiſſarius 1 trahit. Vnus eſt, cum ex perſona heredis reſiiu quia legata rclicta ſunt ab herede. Alter eſtin è u
tur fideicommiſſario. Quo caſuetiam nomireſe Pes redis& ex eius perſona intelligitur deducete, Serf„- cur bonorum poſſeſſor detrahit potius, quamſse. t
commiſſarius. J.1.§. bonorum. eo. ti. ad Trebel un 5
poſſ. l.z, de bon. poſ.l.in conditionibus. 19§ ſipano. nus. de cond.& demonſt. Item eadem eſt ratioqug rede in legitimo hęrede. quia ex aditione, vel agutione alumi
endet teſtamentum. Non eſt eadem ratio ſidecz. ſercötii miſſarij. Nullum enim factum fideicommif. i lültions ceſſarium eſt ad conſirmationem teſtamentqli innebi patroni.§. qui fideicommiſſariam. ad Trebea
Altera antinomia eſt ex l. iubemus.§..(ad TE. annod bel. contra ſecundam partem diſtinctionis teilo mele vbi pater falcidiam exercet aduerſus filium eſl. udus ſimilis eſt ſpecies, ibi enim pater ipſe heres intiu. aiulem tus eſt,& hæres eſt ex perſona ſua, non filj Nula erſetbe itaque ratio prohibet eum vti falcidia. d. muliet npokke vlt. infr. ad Trebel. In hac ſpecie inſtitutus eſtſlin aatonen non pater. intelligitur autem pater hæreseſſe inutacumm pretatione quadam iuris, niſi cũ rogaturfiliorch gentemt tuere. quia ex perſona ſua,&c. Venio ad quanan— partem ex qua annotandum eſt, fideicommiſſun
3 A m b letcim condicionaſe non tranſire ad hæredem. Con urb fach
gyetatio.
ne, quæ ſubiicitur. Nam&ſi relictum ſit ext hhen ade ullota.
non tranfmittirur. Hinc exortę ſunt varię inte tationes,& ſanè res eſt admodũ obſcura. Imei tatio Pauli mihi videtur habere nimis ſalebtan Eam ſequi ſolitus ſum,& ſuprà aliquid attig e rlten nung paulò copioſius id explicandum eſt Duh le igitur quæſtio comprehenditur his breuiſiim it malgui bis Papinia. Vna eſt, an fideicommiſſum condi dde egr nale tranſmittatur? Et certum eſt non trantmi iyqtiap ſiue extraneo relictum ſit, ſiue filio.. Altera quæſtio eſt, quis retinere debeat boc nütan deicommiſſum, quod caducum effectũ eſt? EE eſt præcipua quęſtio. Papinian. ait patremte wumodc rum: quia ex perſona ipſius vires accehmi aauii quia à patre ipſo relictum intelligitut. Oſt 1 tad, tem his verbis, ſi ex perſona filij,&c. aliud doim Ka eth eſſe. filius enim retinere poſſet factus ſuiuumumumu
titum
fideicommiſſum deficit, is retinet, à quor arige
euur ic
romn. ipth liue eNo
(ctius üi

In Tit. De legatis& fideic. 671
arss hat,liue mancat in poteſtate. Si enim fidei· Nam falcidiam non deducit pater, niſi tanquam ſui iur um vires caperet ex perſona filij Paternô haæres ex perſona filij. d. l. mulier..vlt. fddeicommiſ-
ma nni modo. Pater enim modo retinet, ſum retinere poteſt is etiam qui non eſt hæres, pu- 1 onon ener Ketinereite Klas Matnfr in 4 ta legatarius. d.l.ſi quis Titio. de lega. 2. m ee non retinet, cuͤm filius fit ſui iuris. Planus e Quintum eſt ex I.ſi filiusfam. de verb. obli. filius kc ſenſus. Planum el d Aerecentiorumadt ſtip ulatus eſt ſub conditione cum eſſet in poteſtate: lgtur. Scd obiccta dilgen 2a! ger retatlonened tempore exiſtentis conditionis erat ſui iuris. Nihi- cpus vero Alciati, qui hanc intetp OP- lominus acquiritur patri, quia in initio& tempore
Primum, ait non conuenire verbis. quia contractus fuit in poteſtate. Sed in ſpecie noſtra fi-
ugnat.. I yr...
lulla mentio eſt, an filius fasrir achln 83 9 lius erat in poteſtate aditionis tempore. Nihl ergo ged ego iam oſtendi, niſi fallor, nihil eſſe quod refert an poſtea ſui iuris factus fuerir. verbis tepugnet. Sextum argumentum eſt ex l. ſi poſt. 5.§. vlti. in-
gecundò, pater, inquit, oneratur fideicommiſſo fra. quãdo dies lega. ced. Legati dies ceſsit quo tem-
— neo reſtituit. ergo retinere debet. l. 64. ſi pore ſeruus erat in poteſtate. Deinde liber factus cimexIlan& 1.4.4 patre. de legat. 3. Sed eſt. ait ibi Iurecõ Haccmlohen libertachus lenus infra elegue areakraro 5 S 7de aitb atscs non acquiri Leruohſecl domino. Ac re non poſſumus, quim) nm forte dominus nondum agnouerat legatum cùm dehtem„fi eſlet interim factus ſui iuris, one- b ſeruus eſt m anumiſſus,& rch diari le g Br poterat. raretur ldeicommiſſo. b Pi Hæc ſpecies videtur diſsimilis noſtræ. Ibi dominiũ Tertiò ait, omnia patri quæſita ſunt. rgo com- rei legatæ eſt acquiſitum domino„quãuis reuoca- du hoc non deber ab eo auferri. Keſpondeo, re- bile. quia poteſt repudiari. hic etiam res eſt acquiſi- amüſſe filium hæredem, vt ſupra dictum eſt. a patri, quæ tamen poteſt auocari ſub conditione.
Ouarto loco. N ullum ius inquit, habet in falci- Sicut ergo ibi perpetuò remanet penes dominum,
aReſpõdeo falcidiã fili cõmodo cedere,ſi ſui iu- ita etiam hic remanere debet penes patrem.
nüt tempore deductionis. Sic videtis filium non Septimum argumentum eſt, ex I.ſi ſolus. 80..
here nadum nomen lieredis, ſine effectu vltt. ſupr. de acq. hæred. Sed ibi acquiritur ſeruo ma-
2 Quinto loco, nomen hæredis arufr intelligi de numiſſo: quia opus eſt noua aditione. Quę ratio cepatt, cum de commodo agitur, vt dixi ſupra. Hic ceſſat. Nullum hic factum filij requiritur. ergo
Relpondeo id verum eſſe cum filius eſt in poteſta- non acquiretur filio ſui iuris facto: ſed patri. b
usſtſit ſui iuris factus. Exemplum in hac reté Octauum argumentum eſt, deficiente conditio-
vone Item in falcidia. Item in ſubſtitutione pupilla- ne fideicommiſſum perinde habendum eſt, ac ſi tlqui lieris.8§. hæc verba. ſuprà de vulg. nunquam relictum fuiſſet.l.pecuniam. 36. ſuprà de
Inrerpretatus ſum poſtrema verba P ap· Secutus reb. cred.& l. 8. neceſſariò. infrà de peric.& cõmo. rei
lim Pauliinterpretationem, qui dicit nõ hic quri vend. At hoc eaſu proculdubio acquiritur patri.
encpaliter an lddeicommiſſum tranſmittatur: ſed Nonum argumentum eſt. Abſurdum, inquiunt,
unpacr iretincat. Sententia igitur noſtra eſt, filiüi ſequitur ex noſtra interpretatione. Si fideicommiſ- uneriinere fdeicommiſſum, cùm ex ipſius per ſum non ſuffᷣcceret, pater id retineret vſque ad mor bma iies capibich eſt cum relictũ eſt extraneo: ſed tem. quia rogatus eſt tantùm reſtituere poſt mor-
I naäemum ſiſui 1uIIS factus ſit. quia alias ſibi quę- tem ſuam. Ergo& cùm deficit fideicommiſſum. tee nlilpoteſt. Obiecta quædã diluimus. Primũ Abſurdum enim eſt patrem plus iuris habere cum 389 eetepretatio non cõuenit verbis. Di- fideicommiſſum valet, quàm cum defi cit. Hæc ferè
us hoc nô habere locum, niſi cùm filius eſt fa- ſunrt aduerſariorum argumenta, que ſubtilitates
Kalilalt 1
te inſtiorut
rlcuni— dus ſui iatispapi. de filiofa. loquitur: nec vlla mẽ- ſunt, imò calu mniæ, quibus ſubuerti poſſe videtur b unne bndn ur factus ſui iuris. Cöueniret quidem non Paulus tantùm: fed ipſe etiam Papinian. Iam 1 oh 3 15 ſicietemus acquiri filio cùm eſt in poteſta- admonui totam hanc P apinia. ſententiam defendi erömii ddalia ratio hanc interpretationem reiicit. propter vtilitarem magis, quàm ſubtilitatem ac ri- pa lane ccraltnis retinere debet, qui oneratur fidei- gorem iuris ciuilis. Si quis intellexerit ea, quę iam lcamdume caan lob auem aliquid ſub cõditione. C. do poſuimus quaſi pro principiis quibuſdam, non ad- nesne anu düsliode legat.2. An paterhic one- eo erit diffcile hæc obiecta diluere. Atque ad ſin- wowml eſtlſia dunnflo, quia per filium heres factus gula rurſum reſpon. Ad primum. Non conuenire mekt uatt lega. ².. 4.à patre. de legat.3. verbis noſtram interpretationem, magnum ſanè fld. tri quaſtta 3 5 hereditate per filium omnia pa- eſt vitium interpretationis: Verba enim ſenſum au- erne de acquir r Ilaparen. quis manu.& J. placet. ctoris demoſtrant, l. Labo. infrà de ſupel. legat. Nec un cfeli Kecommikami Pmodo igitur poterit hoc fi- licet interpreti prætextu rationis alicuius, à verbis . 10 b3 rQuomod lo acquiri, quod eſt iam quæſitũ recedere. l. proſpexit 12. infrà qui& à quibus manu. uirs badund opoterit ab eo auferri: Conſideremus ergo verba Papin. Caſus qui expri- teligiu ia eruu weftür ex verbis ſuperioribus Papin. mitur clarus eſt, niſi fallor. Alter, quem colligimus fili,&ce 1 uleſupr de urlum. ſo.§.lti. in hoc tit. I. inci- argumentando à contrario, nõ poteſt dici à verbis facal Radiwee eßb.la hac ſpecie pater ipſe deducit alienus eſſe. Omnimodo ſignificatur in caſu con-
etinet, 9 dhudap Nedi d9 quicquam iuris habere dicitur trario, patrẽ non vſquequaq; retenturum. Nec ex-
b de ter Rlid linguit an ſit fui iuris ait patrẽ ponit quomodo id accidere poſsit. Ergo debemus 140 deicamemig lamidem ergo dicendum in hoc fi- hoc inrerprerari ſecundum rationem iuris, quę a- eiane Datretam ſ ſunbe vt ommmodo acquiratur liunde petenda eſt. Vt ita demum acquiratur patri, unr. Ge, maior eio u ui iuris ſit. Huc accedit, quòd ſi filius ſui iuris factus acquirere ſibi non potuerit. lo in eicommifſo, quàm in falcidia. Nã ratio iuris non patitur vt filius in poteſtate ſibi
— acquir

672
acquirat. Ad ſecundum. Pater, inquiunt, oneratur cùm filius adiit iuſſu patris. d.l. ſi alienus. 64. infrà de leg z. Reſpõdeo negari nõ poſſe, quin ſit onera- tus filij nomine. Papin. hoc exprimit diſertè in hoc capite. Vnde filius ipſe oneratus intelligitur, quam- uis pater interim onus ſuſtineat, donec filius ſui iu- ris factus fuerit. Ac probabile quibuſdam videtur, ſi filius reperiatur ſui iuris tempore reſtitutionis, eum teneri ad fideicommiſſum. Sic interpretantur d. I.ſi alienus etiamſi filius factus ſit ſui iuris poſt he reditatem iam leütam patri. Verùm d.. ſi alienus. loquitur, cùm filio acquiſita eſt hereditas. Nec ra- tio patitur vt filius, qui non habet commodum, ſubeat onus. Nulla ſanè iniuria hic afficitur pater.
uia nihil amittit de ſuo, quin ſemper in lucro verſatur. Ac in dubio fauendum eſt axquiſitioni filijcuius beneficio acquiritur patri, quicquid ac- quirit. Ad tertium, omnia inquiunt, patri quærũtur. Reſpondeo omnia quæri patri ſed eerto modo& ratione quæruntur filij nomine, ita vt filius mancat primarius hæres. Effectus. eſt, vt quandiu filius ma- net in poteſtate, tandiu pater locum eius habeat. Effectus ſui iuris acquirit ea, que tum obtingunt. Huc pertinet l. qui liberis.8.5. hæc verba. ſuprà de
vulg Filius acquiſita iam patri hæreditate, ſuccedit
impuberi. Et acquirit ſibi, ſi reperiatur ſui iuris quo tempore locus eſt ſubſtitutioni pupillari. Ad quartũ re pon. falcidiam cedere lucro filip ſi tũ ſui iuris ſit.
Quia tunc hęres eſt& capax. d.l. mulier.§.vlt Pater
detrahit ex perſona filij& locum tenet filij, quan- diu filius ſibi non poteſt acquirere. Ad quintum, ex d. Iſi filiusfam. intt. de verb. oblig. Reſpondeo, diffe- rentiam eſſe contractuum& vltimarum volunta- tum Scripſi de ea re ad d. l.ſi filiusſam. Ad ſextum argu.ex 1.ſi poſt. 6. vlt. quãdo dies lega. ced. Species diſsimilis eſt. Duo conſideranda ſunt in ea ſpecie. Vnumque dominium rei legatæ eſt acquiſitũ do- mino die legari cedente. Alterum, quòd non poteſt ab eo auocari ſine ſua volũtate, nempe ſi repudiet. In ſpecic noſtra dominium quidem eſt patris, fa- teor. ſed non poteſt facere quin auocetur. Id enim pendet ex caſu. Ad ſeptimum ex 1.79. ſi ſolus. ſuprà de acquir.hæredit. ratio non eſt, quia noua aditio neceſſaria eſt:quamuis dicatur neceſſaria eſſe. Sed quia res non reperiuntur in eodem ſtatu tempore exiltentis conditionis. Seruus enim interim fit ſui
iuris, vt domino per eum non acqufritur. Ille ergo
locus magis coi ficmat ſententiam noſtram. Addo decimum arg. Hic dicimus acquui filio, quia heres eſt,& pater non tenetur, niſi ex eius perſona: imò potius pater hęres haberi debet. Verbum nãque he- redis, intelligitur de patre, quoties de cõmodo agi-
tur, vt dixi ſup. Sed reſpõdeo id verum eſſe, cùm fi-
lius eſt in poteſtate. Sccus ſi iam ſui iuris factus. Ex-
emplum eſt in hac retentione. Item in falcidia.Item
in ſubſtitutione pupillari. d.5. hæc verba. Diximus ex ſententia Papin. ſi fideicommiſſum relictum ſit extranneo, id acquiri filio ſui iuris facto, magis quàm patri. lam ſæpius argumentis aduerſa- riorum reſpondimus. Ad quartum rurſus reſpon- deo, falcidiam cedere lucro filij, ſi tum ſui iuris ſit filius. tum enim heres eſt& capax. Cur ergo non detraherer d. l. mulier.§.vlt. ad Trebel. Non obſtat, quod pater dicitur detrahere, non filius, nec diſtin-
Franc. Duareni luriſconſ.
guitur, an ſit ſui iuris. Sed Papin ait patrem q here ex perſona filij. Quibus verbis ſignificat tenere filipquandiu filius non poteſt ſibi acqu Nihil igitur eſt alienum à ſignificatione verb
etra⸗
lrele. drum
in hac interpretatione. Ad quintum ex l. ſi flius. famil. 77. de verborum obligat. dixi differenuan
eſſe contractuum& vltimarum voluntatum.l quæ legata. infrà de regu. iur. In contractibus ſpec tur tempus contractus, in legatis& fideicommiß
tempus exiſtentis conditionis. Ratio diuerſitati
me traditta eſt ad l.ſi filiusfamil. Ad ſextum aug
ex I.. S. vlti. quando dies lega. ced. reſpondi fpeciem eſſe diſsimilem. Nam in ea ſpecie dominium m legatæ eſt acquiſitum domino die legati cedente
cùm pater. 77.§. ſurdo infrà de lega. 2. Deinde non
poteſt ab eo auocari ſine ſua voluntate, nempe ſ repudiet. In hac ſpecie dominium qui lem elin 3 1
tris, fateor, ſed non poteſt facere pater quin auu tur conditione exiſtente: quod non pendet exwo. luntate patris onerati ſed ex caſu. Ad l. ſ ſolus o.
de acquir. hæredit ſũprà. Reſpondi nõ ideo panen illam acquiri ſeruo manumiſſo, quòd noua adiio
ſit neceſſaria, quamuis neceſſaria verè dicatur. R
tionem exprimere ipſum lureconſult. quia tam
reperiuntur in eodem ſtatu tempore exiſtents ci ditionis. Nam ſeruus interim fit ſui iuris vt damn per eum acquiri non poſsit. Itaque locumilſ 4 gis confirmare ſententiam noſtram diximu in ſpecie noſtra non manent etiam omnia pan tempus quo filius ſui iuris efficirur. Ado argumen. Si fideicommiſſum relictum noneſſ remaneret penes patrem: ergo&c. Quia perind eſt ac ſi relictum non eſſet, cùm defecerit condini Reſpondi, nihil referre&c niſi diuerſa aliqua raii appareat. hic autem ratio longè diuerſa eſt Nan cùm fideicommiſſum non relinquitur à patre, om nia acquiruntur patri, eſtq́ue certa ea acquiſition temeritati fortunæ ſubiecta. filius ergo nihil ſari poteſt, cur ea res debeatur. Cum autemei licta ſub conditione incerta quę deficit, filius ſam habet petendi tanquam ex noua quadam ac quiſitione. Nam quæ poltea obtingunm quan lius eſt factus ſui iuris, ea acquiruntur filio. Atdn rit aliquis, nulla hic eſt noua acquiſitio, quiat ſemper manſit patris, quamuis ſub conditione t licta ſit. Fateor interim fuiſſe patris l..5. ſerui ſup de Senatuſc. Sillan.& Igeneraliter. 29.§.ſub conc tione. infr. qui& à quib. manu. lic. nec verd vllch nouã acquiſitionem certum eſt. Sed quia ince erat ius patris in re per fideicõmiſſum relicta debat ex euẽtu.ideo dicitur quodãmodo n quiſitio eſſe poſtquã defecit cõditio. Addeq non dicitur verè& perfectè mea, quæ pote auferri. l. cũ quis. 38. 5. qui homine. infr. de ſol tur ius dominij quodãmodo pendere, ſi ad qui incertus eſt, reſpiciamus. Dixi de hac Proinde. de reb. cred. ſup. Ad id, quod aiunt cõſequi ex opinione noſtra, plus ſcilicet iu
atrẽ ſi debeatur fideicõmifſſum, quã ſi ncd Quid abſurdius, quã ſi dicamus eũ qui ſe n plus 1uris habere, ſi effectũ habeat obligatio=t ſi non habeat? Quidam hoc argu mẽto vici. cti dant manus. Illi quoque ipſi, qui atgum uu fabrefecerunt:fatentur hoc caducum tunc 6
locü
t agum iNec ve

glio, cum pater mortuus fuerit. Sæpe iſtis cquitiflio; accidit vt nodos nectant, quos non mappretibs cre. Sed facilis diſſolutio eſt ex iis N alur d S0 ſurditas magna eſſet, fateor, ſi duæ himu eſlent in hac hypotheſi, ſcilicet per- d anm per der ſdeicommiſſaria. Sed filij perſona nana p neber&facit vt plus iuris habeat pater cũ i debet.
1 icõmi let fide..
lo lccum facit huic parado o efecerit conditio:nu
xo. quod oſtendo. Ante- llum ius poteſt præten-
vam de qua agitur. Vt autem filio acquiratur,
i detein te fa ia Primum⸗quod ſit factus ſui iu-
in duo im vobis acquiritur.Inſtit. per quas perſo. Se-
3 8 ebyt aliquid poſtea obringat quod acqui-
candun Nam quod ante quæſitum fuerat, id patri
unta,n n rernam dixi. Quòd autem deficiente
madllen nelcnr noua quædam ſit acquiſitio, am demon
paerqin on 3 cſt Dixi fimplicitatem hic ſpectandam eſſe
non pete raru uam ſubtilitatẽ. Alioqui ne Papin. quidem Ad lü- Conſiſteret. Hæc ſunt argumenta præcipua
dinö no hr oppugnaturnoſtra ſententia. E go decimum „dudim gt imelligatis me ne mihi quidem parcere
verd ia 1 d n hoc certamine. Hic dicimus acquiri filio,
onſultqi 3 beres eſt. Patrem autem non teneri, niſi ex
porx a eusgerlona,&c. lImo pater potius hæres haberi de-
ſuiun er amverbum heredis, intelligitur de patre,cum
que locu de cummodo agitur, vt dixi ſupra. Itaque vidẽdum
ram dm et mihi ne meo me gladio iugulẽé ab aduerſariis.
adreſpondeo id verum eſſe cum filius eſt in pote- ſccus ſi iam ſui iuris ſit factus. Exemplum eſt elicumm ueretentione fideicõmiſsi. Retinet pater quan- Kc Qu du flus eſt in poteſtate,&c. Aliud exemplum in defecata Facdia de qua diximus ſupra. Aliud in ſubſtitutio-
duerbehn nepppillari. d... qui liberis. 3.§. hæc verba. ſuprà de d dilelatt vulg HHeres eſt impuberi filius: ſed ea hæreditas ita quituro demum acquiritur patri, ſi filius maneat in poteſta- n ea aui tesleigitur ſatis confirmata eſt ſententia noſtra,&
contate rationes aduerſariorum. Dhuimus quomodo accipiẽda ſint verba Papin.
en,d de wtentione fddeicommiſsi. Confirmata eſt inter- Xrom G,. preuuio noſramultis argumentis,& confutatæ ra- pingnee donesaduerfatiorü. Nec verò difficile admodum
uru eithiimelects quid vitij ſit in aliorum interpre- rauiu unuin, dd; demonſtrabo recitatis aliquot opi- lod enis nun 8 lorum quanquam mei moris non eſt re- mmälu duidquiſq de quaque re ſenſerit. Vna eſt Ac-
ſierai en quicaccepit,Kc. uaſi ſubaudiendũ ſit, ma- alte29 4— 4 2 rionalem. l.ſi pupillus. 9.§.. infrà de nouat. Hoc pen
licec 5 wnanuh* eai nterpretatio, quaſi nõ con- dSedgu auen de ed quidam ex Neotericis colorem miüſunn Jungrad etndatur& probabilis reddatur. doina zumn eiult nouam interpretationem bäot eicommilm e Cenſet iſte nihil referre, an nes de eem enim in 84 Arar filio, an extraneo. pa- nc etaggunananeretre.lnfimum amtem geodet ctratio cur pare 3 cellante rationc. Quia dup lex haite unmemsellylarn Tnc.Seneralis, quia 4 guolis o conuenit vtric- du quis Titio. de leg.2. Hec ra- usſcllen etnranco. Aldane 4,1 eſt, ſiue relictũ ſit filio, m qui Un ümatteri caſui cinn He⸗ia oos⸗ conueniens tan 1us CM qh detlona hatris c N lcet relinquitur filio. Quia bearche logaparet: ſ— rDe hoc caſu non tantũ eſt
unn du tti 3 gatus ex perſona ſua. Ideo aa auith, gun wauc 1r„qula rogatus eſt: ſed maximè mn ug dex perſona ſua. Exem plũ ſimile eſt
In Tit. De legatis& fideic.
8 8 2 dum, quàm cùm deficit. Diuerſa ra
in§. affinitatis. Inſtit. de nupt. Nurũ meam vxorem ducere nõ poſſum, quia duobus nupta eſſe non po- teſt. Si hæc vna tantùm ratio eſſet ſoluto matrimo- nio, eam poſſe ducere. Sed alia ratio prohibet, quia eſt mihi filiæ loco, quæ aliquando nupta fuit filio meo. Sic in ſpecie noſtra duplex eſt ratio,&c. Hæc
ſatis bella eſt Accurſianæ enarrationis enarratio,&
ſpeciem aliquam veritatis habet. Sed quàm vera ſit intelligi poteſt ex iã dictis. Primum hic ait patrem in vtroq; caſu rogatum eſſe. Nos ſuprà oſtendimus in altero caſu rogatum eſſe ex perſona filij. Quod perinde accipiendum eſt ac ſi filius ipſe rogatus eſ- ſet. Deinde diximus cùm filius eſt factus ſui iuris debere ei reſtitui. Aliter fieri non poteſt ſine iniuria fili 2, poſtquã eſt factus ſui iuris& fibi ac uirere po- teſt. Alia eſt opinio Bart. Purat idem e in filio& extraneo. His verbis Papin. Quoniam fideicõmiſſum ex perſona patris,&c.ait remoueri dubitationẽ quan dam ne vidcatur nudus miniſter eſſe. Cùm quis iu- betur vt nudus miniſter aliquid dare poſt tẽpus,&c. mortuo hoc executore viuo fideicõmiſſario fideicõ miſſum trãſit ad hęredes. l. Firmio. infrà quãdo dies leg. ced. I.filia. 6².§. alumno ad Treb. Itẽ cum deficit tale ficõmiſſum ille executor non retinet. d. l. ſi quis Titio. de leg. Videbarur idem dicendum hic eſſe, quaſi pater nudus miniſter ſit. Sed ait Papin. nudum
miniſtrum non eſſe. quia fideicommiſſum vires ca-
pit ex eius perſona. Si extraneus inſtitutus eſſet,& hic rogatus ei reſtituere poſt mortem, nudus mini- ſter eſſet, nec poſſet dici valere ex eius perſona,&c. Et hie Barto. ait colligi arg. à contrario, ſi extraneus inſtiturus eſſet. Sed peccat maximè Bart. in eo quòd mutat ſpeciem. Oportet eandem ſpeciem eſſe, niſi quòd in vna reſtituitur filio, in altera extraneo. Bar. ponit in altera inſtitutum eſſe extraneum. Refuta- tur& hæc opinio aliis argumentis, quæ nihil atti- net referre. Infinirum eſſet& parum fructuoſum alias opiniones perſequi. Sunt quindecim diuerſæ interpretationes in aliorum cõmentariis: ſed cogni- tis perceptiſque melioribus& probatioribus, non difficile eſt falſas opiniones refellere. Notandum hinc eſt fideicõmiſſum conditionale non tranſmit- ti ad hæredem.§. ſin autem ſub conditione. C. de caduc. tol. Non cedit dies niſi exiſtente conditione. 1.5. ſi poſt. infrà quando dies leg. ced. Sed quomodo fideicommillum hic cõditionale eſt: Nam conditio
uæ omnino extitura eſt, non reddit actum condi-
det ex interpretatione I. 78. hæres meus. infrà de condit.& demon. l. 4. quan. dies leg.& quarundam aliarum. Cùm heres meus morietur, fideicõmiſſum
conditionale eſt. l.1.tit. eo. idem in I. 12. ſi pecunia.§. 1. infrà de leg. ⁊. Ratio: quia dies incertus conditio-
nem facit. l. 74. dies incertus.& l.1. tit. eo. de condit. & demon. Dixerit aliquis, certũ eſſe hæredem mo- riturum. Reſpondeo, diem nihilominus incertum eſſe. Incertum eſt enim quando moriturus ſit. Hæc incertitudo facit vt impediatur trãſmiſsio. Kurſus obiecerit aliquis, purum eſſe cum ita legatur, cùm morietur legatarius: cùm tamẽ eadẽ ſit incertitudo. Sed ratio diuerſitatis traditur in dict. l. hæres meus.
Quia in priore ſpecie non cedit dies viuo legata-
rio, ſi moriatur ante hæredẽ. In poſteriore cedit dies
eo adhuc viuo, ſcilicet cùm incipit mori. Cur ergo
LI.
673
1
—— ⸗--
—höooͤſͤſ

ſolutum non reperitur. 1 7⁷. Nam& ſi cum moriar. infrà de cond. ind. Nam promiſſum ſub conditione repeti poteſt,&c. Reſpondeo, loqui Iureconſ. de ſti-
Sulatione, non de fideicõmiſſo. Stipulatio conditio-
nalis tranſit ad hæredem.§. ex conditionali. Inſt. de verb. oblig.] taq; conſtat debitum iri in omnẽ euen- poſt. id eſt ſiue ante mortem promiſſoris, ſiue poſt. Non ſic in legato: legatũ ſolatum repeti poſſe: quia certum non eſt debitum iri. Poteſt non deberi, ſi le- gatarius moriatur viuo adhuc hærede. dict. l. hæres meus. fdeicõmiſſum igitur conditionale non tranſ- mittitur ad hæredem. Hoc autem eiſt accipiendum etiam de conditione tacita ſi ex teſtamento profici-
ſcatur..6. quod pure, infrà quãdo dies lega. ced. Ad-
de 1.98. cõditiones extrinſecus, infrà de cond.& de- mon. de qua dixi ad 1.3. ſuprà hoc tit, Sũpta eſt au- tem ex l. 2§. Cùm illud quando dies leg. ced. Inſcri- ptio indicat, Papin. lib. 18. quæſt. Ex quo apparet ad tranſmiſsionem id pertinere. Quæri ſoler, an idem dicẽdum ſit cùm fideicommiſſum relictum eſt ipſi hærcdi? Dicendum eſt non tranſmitti ad hæredem hæredis. Expreſſum, id eſt l. 16, in cauſæ. S. Põponius. ſuprà de minorib. vbi is qui cauit; hæredi hæredis condicere poteſt: quia non debet. Nã hæres hic con
ſideratur vt fideicommiſſarius. l. 29. ſi à me. infrà ad
leg. Falcid. Exgipiuntur quidam cafus in 1.5.ſi poſt.
infra, quan. dies lega. Veluti conditio impoſsibilis, turpis,&g. tem cũ per legatarium non ſtat: ſed per
heredem. Adde l. 4. iure ciuili. infrà de cond.& de- mon. vbi in Floren. deſideratur negatio: ſed in l. 122. in iure ciuili. infrà de reg. iur. legitur cum negatio- ne. Nihil tamen refert vtram nos lectionem ſequa- mur. Intereſſe noſtra dicitur, quod ad commodum, vel incommodum noſtrum pertinet. Quæſtiꝑ agi- tata, an fideicommiſſum vmuerſale, quod purum eſt, tranſmittatur? Videtur non trauſmitti ante re- ſtiturionem, exemplo hæreditatis. Nam hic ſimilis eſt hærędi. I. 44. poſtulante. infrà ad Trebel. Sed re- ceptior ęſt gontraria opinio, ſcilicer tranſmitti. Pro
hac facit J.z. C. de fideicom.& l.16.§. idem Metia-
nus. infrà, ad Trebel. Diſsimile eſt hæreditati. hæres enim ante aditionem nihil iuris habet. Fideicom- miſſario etiam ex aditione ius acquiritur. Hæres
uaſi cõtrahit gum legatariis& fideicom- In ſinnnis. 13 quib. ex cauſ. in poſſeſ. Vnde naſcitur obligatio, quæ ad hæredem tranſit. Hoc amplius ſi adira non lit hæreditas. Nam lex ait ſimpliciter diem fideicommiſſorum cedere à morte teſtatoris. §. in nouiſsimo. C. de cadu. tollen. Plura hig dicenda erant:ſed ſtatui hic finem facere, vt tandem geſinant de me conqueri tyrones& alij, neſcio qui„quibus falsô perſuaſam eſt grammaticam verborum ęx- plicationem ſufficere ad ediſcẽdum ius ciuile. Nam aliis ſcio probari induſtriam meam, qui nondum hoc errore imbuti ſunt. quibus ego aliquando ſa- tisfacturus ſum. Ogcurrert fortè locus vbi hæc accu- ratius tractabuntur. b
Ad I. 2. Si mihi E cihi.
DAuan præfari nos oportet de iure agcreſcendi, I& comunctione legatariorũ. Cùm duobus ca- dem res legata eſt reltamento, ſi deficiat pars vnius ea alteri accreſcit,§.ſi cadẽ. Inſtit. de leg.§. vbi autẽ.
tum, ſiue ſtipulator decedat ante conditionem, ſiue
Franc. Duareni luriſconf.
C. de caduc. tollend. Nam reuera vtrique le eſt:ſed ſi ambo petant diuiditur. d.. ſi eadem
ius accreſcendi locum habet propter coniuna
nem legatariorum quæ fit triplici modo. coniuncti. infrà de leg. 3.l. triplici. infrà de verb Animaduertendum igitur eſt coniunctos ele qubus eadem res legatur. d.§.ſi cadem. Nam diuerſæ legentur, n ulla eſt coniunctio, quibuſc verbis teitator vſus ſit. l. 84. huiuſmodi.§ qui Quidam ſunt re tantùm coniuncti, quibus ſeg cadem res ſeparatim. vt Titio lego,&c. Sempr
lego. Re& verbis ſunt coniuncti, quibus eadem legatur eiſdem verbis, eadem oratione vt Tuio
Sempronio lego. Verbis tantùm cõiuncti ſuntchn res diuiditur in partes, vt Titio& Sépronio aqu
partibus. dict.l.re coniuncti. Diſiuncti plerung cuntur, quos vocamus re coniundtos.§. his itaꝗ caduc. tollen. dict. S.ſi eadem. Quia minus yi coniuncti, quàm cæteri. Nihil autem habenta communc omnibus aliis non ſit. Ego fuſius ſa de hac re lib. z. de iure accreſcen. Inter hos coni ctos eſt ius accreſcendi quæcunque ſit coniuns dict.§.ſi eadem. dicto§. hiis ita. Etiam ſi re tmn coniuncti ſunt, id eſt, diſiuncti. Sed an res es gata ſit, id iudicandum eſt ex mente teſtators. runque accidit vt teſtator velit vni rem i ſtari, alteri æſtimationem. J. 33. ſi pluribusi jure non decreſcendi etiam aliquid eſty dum. Hæc ratio loquendi nata eſt ex conſſt C. de caduc. tollend. Non ſolent ita loqu fulti. Hoc ius quid ab aliis differat iuris accteſc ſpeciebus videndum eſt. Ius nõ decreſcendi
habet inter eos, qui re tantùm coniuncii ſunt qes mo enim teſtatoris omnibus prima facie ſoltè aſsignare videtur: vt ſtatim apparet ex vetbi
ſius: ſed ex voluntate diuiſio fit in pattes, concurſum. Incõiunctione verbali prima a tes aſsignantur ſingulis:ſed ſolidum ex men toris, ſi alterius portio deficiat. Scripſi lib. accreſc. His ita expoſitis in gratiam tyronumſ ad ſpeciem. In ſecũda parte negatio eſt in yul codicibus, nec eam lectionẽ improbo. Del Floren. dicam poſtea. Primùm obſeruandũ ettj tem quæ accreſcit, videri legatam,& quaſi legat
mè per legẽ acquiri, ſed eſſe aliquam etiam tatis ſignificationem, licet tenuem. Si enim iudicio teſtatoris deberetur, ea pars eſſet ſ quædam. Non eſt autem ſubſtiturio, qui ciem aliquam& ſimilitudinẽ ſubſtitution 1. G1. ſi Titio.§. Iulianus. de leg. z. Similis qußſt tractata eſt ad l. cùm filiofa. ſupr. eo. An pa ex iudicio teſtatoris. Ex his cõſequens e
cam partẽ quæ accreſcit legatã eſſe. Hii 1
eſt à pleriſq; eũ, qui prohibitus eſt aliens
ſuam, non poſſe eam alienare quæ accreu
confert ad Wnterretannen I. 38. patel N Anderiin änfe e leg. z. O ppo. huic ſeneun ed etſi cõiunctim, de leg. præſtan. Reſpom
*
26 Ce pſi lib. 2. de iux. accreſ.c. z0. Secundo obſerun
. .(I. 3
adö vocct ican. arem hat adare.ſec
lexum
num co.:

cauſa velit habere lega-
Tv iex qua 9n am 5 deeh 5 poßsint duf dbgac ies opdet, un urrere de eadẽ re in cluſden deridne rp. 4 ul m vuum.fupra de act Snp 3 4 du 3rar in Shin⸗ üa duorum- quia ius quo dule 4. 1 tut r nüng d ſiun Pxemplum ſmile eſtin Lmtorcm
ad fesbna reſidet. b. vt indig. Diſcreta ſunt tamen ibi
1 192 e is, qul 1 5 1 I1 1 N uſi 4 in vnam perſonam deuenerint ndl 4 lura, uamuls plura P
ulred 3 uslegatarij,& lus durviedie inota hecle ldem Id, au at dic heres, quod pi Hoerars vel 1 uclatc ego iee xetat defunctus. Poisrari heum k0 re üturus bouübege Fo etente, diuiſum luülr l⸗ nnu deauu Andde Narone dotum acquifitum tuüliera Ler deh qeuenit ad ncöina id eſt ccle veltepuclare Liro vel illud facere oLdin ſonäm vnius. Ergo Poserie 0 uius electionis: lundige ubitrio ſuo. Sed quæ eſt d deae lis. Vnum ſt t Vuluespoteſt oſtendi duobus rdm ha Odu inet ean ucoriunctis re, ſi fortè vmj tantu dit⸗ 4 un 3
am Multum enim refert an ex propria cauſa, an
Itaria legatũ habeat. 5. ſinautem ad deficien- 6s de caducis tollen. Alterum exemplum eſt in aiane legis Falcidiæ. Si repudio legatum ex per- uuamea,& agnoſco ex hæreditaria, eò hæreditas anplior& vberior. Contra ſiex hæreditaria re- o ldem dici poteſt in hæreditate, quæ adita eſt aco inuentario. iuxta kvlt. C. de iure delib. Ex meanſequitur heredem repudiando legatum, nocere legatariis& creditoribus. Huc pertinet Kolitundum. 5.ſ Titius. infra, hoc tit. vbi planum hadem poſſe legatum repudiare, licet aliqui ülrriant. Oppo. l.ꝛ6. liberto. infra de bon. lib. Li-
ernini bern Zo.habebat,fundus eſt legatus 50. An hæres mden obttrepudiare: Nam repudiando nocet patrono, m corini au aan uccedtt ſi libertus ſit minor centenario.§. Spklld n lmkalnüütd ſucceſ. libert. Ait lureconſ.repu- afacetet äionem patrono nõô noccre. Sed expendenda eſt dftin ym moqwam afer Africanus. quia defunctus mortis ebal im tempote ampliorem rem habuit centum. Non ne- daumetr grrigturpoſſerepudiare. ſed ait non nocere patro- 1 eipbih o qulaſpecdatur in legitima portione patroni, tem atam ſie pus monds.Iſipatronum. eo. tit. Sicut in l. Falcidia. regnock Aholn mtioneiinftd ad leg. Falcid. Nam& Africa- Limprod 3 uwbin dLibenon fi. affert. ſimilirudinem de lege Wmodfem Tladia Pxiam didis naſcitur quæſtio, An poſſum aamEh peterepateé mie proprio, partem iure hæreditario? oniuncsn Nonfidco curnon poßim. Exemplo cius qui duos toNunſt Teos uuderlieos in princ. infrà de duob. reis. Et hoc quman 1wereä lurecon. in hoc capite, vt tota mea age rdlbt i,Kc. Aliaquæſtoan poſsim petere partem quaſi racrxetel 2 mede alreram tepudiare, ſi forte ſim cõtentus waliqpmg 26 1 ane Diſſyguendum hic eſt Nam ſi totus fun rurnis c(unn mit leguts,n in coniunctione reali, non vea pus d 5 vI 2 Wwenn tehuciare.. 4 · Heminem. de legat.. Pto lunna dre et Si coniunctio verbalis fuit, 4 raquia dnokega battem petere, altera repudia- g5 der n e talunt. Nam in legatis portio defi- Ah. Rarſon cit inuito. 5.vbi autem. C. de caduc. exerierl, eran lib.-. de iure accreſc. c.z. amen mih aan 4 6 8 Leae um tenio loc t 1d uero, Vt iam dixi. poſemntotam Raris ex vtraque cauſa peti non 9 1 du Vru Peldd hic repræſentat perſonam gou renut, non— llean li ambo legatarij concurre- 4 1 ut Uinguli totum petere. Melior eſt
In Tit. De legatis& fideic.
G ratio, quàm de cauſis lucratiuis apud Accurſ. Et hoc ſecundum lectionem vulgarem& receptam, à qua non temerè videtur recedendum eſſe. In Florent. Pandect.& Noricis nulla eſt negatio. Sed poteſt ea lectio defendi, ſi ponamus vtrique in ſolidum rem legatam fuiſſe vt vnus habeat rem, alter æſtimatio- nem. l. 3. ſi pluribus. infrà hoc titul. Quo caſu nulla eſt coniunctio, vt iam dixi. De pluribus cauſis lu- cratiuis dicam alibi opportunius.
Ad§. Ji quis ſeruos. 3 S Pecies, Gades inſula eſt Oceani circa columnas — Herculis. Remotiſsimus eſt igitur lIocus ab vrbe Rom. Hinc remotas Gades vocat Horat. lib. z2. Car.
Od. z. Cauſa dubitationis eſt, quia impoſsibilium nulla eſt obligatio. lNimpoſsibilium. de regu. iur. Sed tamen ait Pompo. valere legatum,& anguſtias tem poris non nocere. Nam legatum valet fuùb cõditio- ne impoſsibili. l.3. de cond.& demonſt. Huic ſenten- tie oppo. quòd præceptum teſtatoris impoſsibile dicitur non valere. C. de iis, quæ pœnæ nomi. relinꝗ. §.Vlt. Inſtit. de lega. Dicã primùm quòd vulgò rece- ptũ probatumq́; video, idque exponam paulò cla-
rius, quàm fieri ſoleat. Deęinde dicam quid de hac re
ſentiam. Reſpondco i gitur, hoc præceptum teſtato- ris non eſſe vſquequaq; impoſsibile: ſed partim poſ- fibile, partim impoſsibile. Poſsibile quidem eſt ſer-
uos dare: ſed tam breui ſpatio temporis dare eſt im-
poſsibile. Sic ergo interpretamur, vt quod vitioſum
eſt reiſciamus, reliquum ratum maneat. Si reuera duo eſſent præcepta expreſſa verbis, ac diſtincta, al- terum poſsibile, alterum impoſsibile, vnum alteri non noceret. Vulgare eſt illud, vtile per inutile non vitiari. I. 1§. vlt. de verb. oblig. Idem& hic dicimus interpretantes benignius verba teſtatoris, nec ſine exemplis. Vnum eſt in l. Celſus.§.. ſuprà, de arbitr. Si arbiter iuſſerit intra calendas dari, duo præcepta
ſunt. Vnde natum videtur id quod dicitur in con- ſtitutione Pontificia. c. cùm dilecti. de dolo& con-
tum. Si iuſſus ſit quis adeſſe ad iudicium die feria- ta, etiam hic duo præcepta eſſe. Aliud exemplum ſimilius in l. 26. hæc ſcriptura. infrà de condit.& de- monſt. Aliud in I. 27. in teftamento.titul. cod. Cùm vnum& ſimplex præceptũ eſt impoſsibile, id nul- lius eſt momenti. d.§.vlt. Inſtit. de legat. Si teſtator
iuſſerit cœlum digito tãgere, nulla poteſt recipi in-
terpretatio, quia hoc præceptum valeat. Nam ſum-
moto eo quod impoſsibile eſt, nihil eſt reliquũ fu- turum. At in ſpecie noſtra impoſsibilitas verſatur circa locum& tempus, non circa rem legatam. Eo igitur remoto, remanet res relicta, quæ dari potelt alio tẽpore. Huic diſtinctioni oppo.§. loca. Inſtit. de verb. obl. l.2. S. ſi quis. ſuprà de eo quod certo loc. Si quis promiſerit dare hodie Carthagini, ſtipulatio nullius eſt momenti: cùm tamẽé impoſsibilitas ver-
vltimis voluntatibus. L.12, in teſtamentis. de reg. iur. Hinc videmus conditionẽ impoſsibilem adicctam legato pro nõ ſcripta haberi. 13. de cõd.& demon. nocere tamen eandem ſtipulationi. l. 7. impoſsibi- lis. de verb. oblig. Nec obſcura eſt ca differentia ſti- pulationis& legati, quam VIp. eod. in loco tradidit.
LIL 2

6 76 Vrerque locus eſt ex Vlp. lib. 6. ad Sabinum. Simile
eſt autem hoc legatũ, de quo loquimur, legato ſub conditione impoſsibili. Sicut conditio ſeparari po- teſt à legato, ita loci aut temporis adiectio. Itaque
vulgò dicitur anguſtias temporis non nocere bonæ fidei cõtractibus. quia dicantur habere eandem na- turam vltimæ voluntates,& bonæ fidei contractus.
Lin minorum. C. in quib. cauſ.in integ. reſtit. non eſt
neceſſ Exemplum adducitur ex l. in(ulam.§. I. ſuprà,
loca.& cond. Eatenus obligatio contrahitur, quate- nus vir bonus de ſpatio temporis æſtimauerit. Sed adhuc remanet ſcrupulus, quia conditio impoſsibi- lis nocet contractibus bonæ fidei. l. non ſolum. de oblig.& act. Non debent igitur hic contractus bone fidel, à ſtricti iudicij contractibus diſtingui. Itaque cogimur aliam ſolutionem quærere. Et ſanè d. lin- ſulam videtur alio ſenſu accipienda eſſe. Diſsimilis eſt enim ſpecies ei, quæ eſt in§. loca. vbi euidens eſt
impoſsibilitas ex illa ipſa conceptione, hodie Car-
thagini dabis? Idem videretur dicendum in loca- rione ipſa, ſi conuenerit, vt intra vnum aut alterum diem domus ædificetur. Hæc videtur eſſe horum cogitatio, vt nihil agi exiſtimẽt. arg. d. l. non ſolum. quæ loquitur etiam de bonæ fidei iud. In ſpecie l. in- fulam. intelligimus tẽpus adiectum eſſe intra quod veriſimiler putaretur opus perfici poſſe. Redemptor ait ſe adhibita ſumma diligentia non potuiſſe. Se- uimur quod bonum& æquum eſt.§. In bonæ fi- dei Inſt. de act. Hæc interpretatio videtur probabi- lior, ex qua colligitur ne contractus quidem bonæ fidei omnino ſimiles eſſe vltimis voluntatibus. Alia eſt antinomia ex Lcum heres..j. de ſtatulib. ſi liber- tas in tam longum tempus collata ſit, vt eo tempo- re viuere non poſsit, ait Iureconſ. non eſſe ſtatulibe- rum. dictio enim temporis non reiicitur, ne fauore quidem libertatis. Ergo,&c. Reſpondeo ſpeciem diſsimilem eſſe. Hic tempus coarctatur fauore le- gatarij. ibi producitur ita yt apparcat animum dan- dæ libertatis non eſſe, Stichus centeſimo anno liber eſto. Qui ita loquitur videtur ſeruum irridere.ↄicut Areopagitæ cum iuſſerunt adeſſe reum centeſimo anno, oltenderunt ſe nolle eum adeſſe vnquam in iudicio. Idem ſii teſtator iubeat Stichum dari poſt centum annos. Ratio loquendi quæ vſitata eit ac recepta, oſtendit quid animi habuerit teſtator.
Dixi anguſtias temporis legato non nocere. Sic-
que eſſe accipienda verba teſtatoris, quaſi duo præ- cepta ſint. Hanc etiam interpretationem receptam non eſſe in ſtipulatione, quæ ſtricti iudicij eſt.S. loca. Inſtit. de verb. oblig. Addidimus quædam alia, quæ probabiliter quidem dicuntur& magna ex parte vera ſunt: led V mus, parum cõueniant. Si ponamus iuſſum eſſe hæ-
redem dare intra triduum non facta loci menrio-
ne. In hac ſpecie videtur nihil opus eſſe tali diſtin- ctione, cum in ea mihil impoſsibile contineatur, quod poſiit nocere legato. Imoò ne ſtipulationi qui- Jen Si quis enim promiſerit dare Stichum intra rriduum, nõ ideo minus obligatur, quòd ille ſeruus Gadibus ſit. l.continuus. 137. S.illud. de verb. oblig. Ait ibi Iureconſ. confeſtim dari debere Stichum, nec quærendum eſſe vbi ſit. alioquin promiſſor pę- cuniæ excuſaretur ob inopiam. quia dare non po-
reit, Promillor Stichi excuſaretur ſi dominus eum
Ivereor ne ſpegiei, quam nunc tracta-
Franc. Duareni luriſconſ.
vendere nolit: quia dari non poteſt. Difficulta 4 vlic
non eſt in re:ſed in perſona. Res dari poteſt u uis promiſſor, aut hæres dare non poſsit pr edum commoditatem loci, temporis, vel ſimil. Nihil
aduerſatur cõſtitutio luſtin. de his, quæ pœnæ un
relinq. de præcepto impoſsibili. Nam illa impa biliras hic eſt, nec ita impoſsibile accipium li conſul. Non eſt igitur opus illa diſtinction terpretatione de qua diximus, quòd duplex ptum ſit,&c. quamuis ea diſtinctio improbã ſit. Si quis opponat d.§. loca. reſpondeo nonm aduerſari huic noſtræ legi, quàm d. l. continuus loquitur de ſtipulatione. Species d. Ixcontinuus. lud. eſt ſimilis noſtræ. Sed illi duo loci de dipul ne debent conciliari, vt ſcripſi ad dict. 8. illud cie. S.loca. euidens eſt impoſsibilitas ex ipſac ptione verborum. Itaque non valet ſtipulat 4 ditur eſſe eorum cogitario vt nihilagi exi non ſolum. de oblig.& actionib. Ac in dubi terpretatio contra ſtipulatorem. I. ſtipulatioiſ §. in ſtipulationibus. de verb. oblig. Idem dican in contractibus bonæ fidei, vt dixi. ſi conuchx hodie inſula ædificetur, arg. d. l. non ſolùm äus quitur de contractibus etiam bone fidei. Nec d.l. Inſulam. ſuprà de loc.& cond. In qua longè diſsimilis, vi diximus. Hoc ampli
to id quoque locum habet. Puta, Vol meum dare Carthagini, vel Gadibus, riar:vel triduo quo morruus fuero. Comte tum hig non„Aepe propter euidentem im
litatem, quæ verbis exprimitur. quod n
in ſpecie Pomponij, quam tractamus. Teltant ſit dari ſeruos intra triduũ,& c. nec quicqua
adiecit de loco, hi fortè erant Gadibus. Inat
ſpecie locus exprimitur, Volo hæredé meum i thagini dare, quo die moriar. Quare dico legatti non valere, arg. l. 6. ſi quis ita inſtiturus. ſu cond. inſtitut. Vbi conditio euaneſcit propt
us expreſſum verbis teſtatoris, intra quod teſt fieri quod factum eſſe cauit. Neg jbi te adiectio habetur pro non ſcripta, vt hæres monumentum facere intra tempus mode Non eſt etiam contrarium quod dicixurin cond.& demon. Id enim obtinuit in cõdition poſsibili, vt ibi dicitur. Nihil huiuſmodi repe de adiectione tẽporis, imò refragatur dléd ditionib. inſtit. quæ vt verè dicam, magis met in hanc ſententiam, quàm vlla alia ratio. Nem enim reperio ex tot ſcriptoribus, qui mihi hun dum expediat. Nam ferenda non eſt intep Pauli euaneſcere condirtionẽ, id eſt tempus ditione appoſitum. Non ſum tamen adeoh animaduercam contrariam opinionem a 1 manitatis præ ſe ferre. Sed longe certius cl aſſerimus,& magis conſentaneum veterum tiæ. Hæc ſufficere viſa ſunt ad interpretatin ius loci. Nam quod Accurſ. obiicit exli de conſtit, pecu. ad rem non pertinet. Al morientem facere poſſe teſtamentumnn ſentiam ad l. quoniam indignum. C.de ld, quęſtionem tractant, cùm teſtator iubet i ri triduo, quo mortuus fuerit, an curratte morre, an àb adita hæredirate? Sed hæ quir extra rem ſunt.„
3uſt
Opter in. 3
4

inet.in auod attinet- lieitquiuſcũ teſta dmene ueque publici uris eft — meſt vtilitatis cauſa,
/ erſonã
ni, vt dicitur in 1.84. debitor.§. ſeruo. de — 5
däi fona Jor tur in lnon minus. 31. fuprà de hæred. ltas leg2- 44 4 C. eo. tit. Obiicitur ex I.3. infr. de leg. laſ htd 5 nſpici cui acquiratur legatum: ſed cui itilegtn ſansshabitus ſit. Dixi fuprà eo. ad leefilidfamile d. Ac lun lententiam n0n eſſe acci enchaun dec neent 9. n.. moweorum qui omnla dicta Iuriſcõ. ſo di indlic. ig. Ktegulas tedigerequx vocant brocar dia iuris: din wnteur huic regulæ, quòd aliquid poteſt legari Laone Suo quod non poteſt domino, Pura edn hü dos donet ni d debitor. de lega.?. Et Suetin i porel mnd.n ai domino, quod nõ poteſt ſeruo. l.etſi maximè.
lobtäde ſeruit. legat. vbi ad fundum domini via ſer- ofutra legatur Reſpondeo ad vtrunque. In l. de- diur non ideo legatum relictũ domino inutile eſt,
ber Kciuis:fed quia res mea mihi acquiri non po
9* rctt Experſona igitur ſerui poteſt conſiſtere lega- dam u quod non conſiſtit ex perſona domini, modoò G cqun eum domino teſtamenti factio. Cum rarlrui- AICha mmm legatario ſit teſtamenti factio 3 inſpicitur ſherxdäm petfona domini. Cum quæritur, an res ralis ſit vt
pobit egararius eam capere& acquirere, ſpectatur
b Qurrän detfonaſecui. Ad l. etſi maximè. dico conſiſtere le- 1 limn gum experſona ſerui. ac videndum an liber fa- vureſttht ducapele poßit. Quod non accidit in ea ſpecic. i 2u Ceuum ettinſpici perſonam vtriuſque, ſecundum u Neci 4 itnctionem d.l. debitor. Sed adhuc videtur obſta- Phn nten teregula noſtta. Quibus legare poſſumus, corum lemps ocſerui, Cc. At ſeruitus legari poteſt domino. guol di-* Eſctuo ged captio eſt in hac argumentatio- tinuttndt de Mtaorenim ad qualitaté perſonarum pertinet, dl huulwi Le tegula noſtra, cætera ad qualitatem rerum. retcagnn lc dle ugumentandum, Quæcunque res poſsit
lemm legai dominocadem& ſeruo,&c. Sed hoc falſum la nm e dalqhidpole legari ſeruo, quod non domino,&
ibsgu contta. Vtigirurheœc clarius do ceantur,& ſine con- wnct ußone,qualiones ſeparandæ ſunt. Cùm dubitatur w id 1 m de ritibis leguilero relicti, duo in quirenda ſunt. muned uagteri anſit factio teſtamenti cum le- opunee Sarallo, idelh anſit ciuis,&c. Et certum eſt inſpi- bage c arperlonam domin ſecundum re gulam noſtram. areum emdd quæutur, an res huiuſmodi ſit, vt legarario adindeihe Lul bobitht kac quæſtio nihil ad regulam no- 3 via Bim beltluet.lnſpicitur perſona ſerui, an factus li- peum, ede bobit Superſunt difficiles antinomie, de ckamenn 4 Dcnüm diſeremus. e. gaum 96 ranencSadum ſeruo ita valere ſi ſit cum domino chror, decn dikactio. ldq́; ſatis plenè& copioſe à me riit, 1” 1 ue 3 ceurrit antinomia difficilis ex l. 81-. rate! 5 Eirin,gan acquir. hæred. vbi valet hæredis in-
dominus inſtitui non poruerit. Dif-
In Tit. De legatis& fideic. p 5 3 epetlonis, quibus legatur. Nihil tam pocu
ruis nõ videtur eſſe teſtamenti factio,
ſt. l.zſuprà de teſta. S ed rece-
vt valeat legatum propter
domini, cui acquiritur. Spectatur ergo per- 2*
uodcu domino non ſit factio teſtamenti. Eſtenim
6977 ficultatem auget l. ſi alienum. 67.§. in extraneis. de hæred, inſtit. vbi tria tempora inſpici debent. Idem dicitur in§. in extraneis. Inſtit. de hæred. qualita.& differ. Ergo non ſufficit tempore aditionis capacem eſſe. Reſpondeo loqui Terentianum de domino, qui capere non poteſt: non de co, cum quo non eſt teſtamenti factio. Dicitur cum eo teſtamenti factio non eſſe, qui non poteſt hæres inſtitui, aut cui non poteſt legari. J. filiusfamil. ſuprà de teſta. cuiuſmodi. eſt peregrinus. Nõ capere dicitur etiam is cum quo eſt teſtamenti factio plerũquc. l. ex facto.§. lulianus.
ſuprà de vulg. ſubſtit. Cum hæreditas aufertur ali- cui vt indigno, is nihilominus hæres eſt,& adit hæ- reditatem. Capere intelligitur cum effectu. 1.79. aliud. infrà de verb. ſign. l. 52. non videtur quiſquam. de regu. iur. Sũ pta eſt l. aliud. ex 1.z. ſi cui plus quàm per legem Faleid. lib. 79. ad edict. Exéplum autem, ſumi poteſt ex lege Iulia& Papia, quam interpre. tarur Terentianus. Nam& inſcriptio eius capitis eſt, Terent. ad l. Iuliam& Papiã. Cælebs poteit in- ſtitui,& eſt cum eo teſtamenti factio: ſed non poteſt capere, niſi intra centum dies legi paruerit, id eſt, niſi duxerit vxorem, parens legi Iul.& Pap. Vlpian. in Inſtit. tit. de cad.& aliis pleriſque in locis, Tunc hæreditas caduca, vel legatum caducum efficitur,
& acquiritur fiſco. Nec refert inquit Teren. an ſoli- dum capere poſsit, an partem. Exemplum huius po-
ſterioris partis etiam ſumi poteſt ex cadẽ lege Iul. ſi vir liberos non habens, vxorem hæredem inſtitue- rit. Nam alter ex alterius teſtamento decimam tan. tum capit iure antiquo. Vlp. in Inſtit. tit. 15. de deci- mis. cripſi lib. x. diſput. cap. 78. huc pertinet. tit. 16. apud VIp. de ſolidi capacitate inter vir.& vxor. Er- go recte hæres inſtituitur ſeruus in hac ſpecie. Neq; obſtat regula quæ loquitur de domino, cũ quo non eſt teſtamenti factio. Idq́ue Vlp. ipſe apertè oſtendit in Inſtit. tit. 22. qui hæred. inſtit. poſſ. Alienos ſeruos hæredes inſtituere poſſumus, cos tamen quorum cum dominis teſtamenti factionem habemus. Alia eſt antinomia difficilior ex I.ſi deportati.. infrà de leg. 3. Nec dici poteſt deportatum habere teſtamenti factionem, vt pleriq; exiſtimauerunt. Eſt enim hoc controuerſum,& multæ variæq́; opinio- nes reperiũtur. Sed ego facile probabo, cum eo non eſſe factionem teſtamenti. Primum, quia peregrinus eſt, nec capax eſt eorum, quæ ſunt iuris ciuilis. 1.1 ⁷. quidam. de pœn. At teſtamenti factio eſt iuris ciui-
lis& publici. 13. ſuprà de teſta. Et hoc ſatis expreſ-
ſum eſt. l... C. de hære. inſtit. vbi perinde eſt ac ſi he- redes ſcripti non eſſent. Quod adiecit Imp. Anton. in d. l.. tollendæ ambiguitatis cauſa, ne quis verbũ, capere, ita interpretetur, vt ſuprà dixi. Et locus eſt ſi- milis apud Vlp. Inſtit. tit. qui hęred. inſtit. poſ. D edi- titius hæres inſtitui non poteſt, quia peregrinus eſt, nec cum eo eſt teſtamenti factio. Præterca id per- ſpicuum eſt ex ipſa lege Falcidia, ibi, Qui ciuis Ro- manus ciui Rom.&c. Non poteſt ergo legari pere- grino. Peregrinus opponitur ciui. I. ſed ſi hiac. ſuprà de in ius voc. Satis ergo demonſtratũ eſt deporta- tum non modò capere non poſſe:ſed etiam cum eo teſtamenti factionem non eſſe. Non poſſe inſtitui, non poſſe ei legari. Quod cum ita ſit non viderur ſeruo deportati legari poſſe. Variæ opiniones hic
ſunt,& inuenio vſq; ad nouem, quas non curo hic
LI;

reſetre, cùm nulla mihi probetur. Addo igitur de- cimam
non poſsi ſſ fideicommißis autem non ſeruantur fubtilitates
uris ciuilis, ſicut in legatis, vt oſtendi in interpreta-
tione tituli. Differentiæ multæ ſunt iuris veteris
quæ etiam ad perſonas ſpectant. Ecce, Vlp. in Inſtit. tit. 25. de fideicom. Latini Iuniani, ait, per fideicom- miſſum capere legatum non poſſunt.
Aliud exemplum ex cod. VIpi. Reſpublica non poteſt hæres inſtitui,& tamen ei hæreditas per fi- deicommiſſum relinqui. titul. qui hæred. inſtit. poſſ. Huc pertinet locus Theoph. Inſtit. de fideicom.hæ- red.vbi oſtendit ſolitos fuiſſe veteres peregrinis re- linquere per fideicommiſſum quos non poterant directò inſtituere. Deportato igitur(quam uis pere- grinus ſir)fideicommiſſum vtiliter relinquitur. Nec obſtat lex Falcidia quæ de legatis loquitur. Tem- pore legis Falcidiæ fideicommiſſa nondum erant in vſu, vt ſuprà oſtendi. Sed hoc fideicommiſſum relinquitur fiſco, niſi.&c. Triplex quæſtio hic eſt. Vna, an valeat fideicommiſſum? Et dicitur valere. Altera eſt, an fideicommiſſarius capiat, an fiſcus. Et diſtinguendum eſt vt hic dicitur. Non obſtat regu- la Catoniana.§. an ſeruo, Inſtit. de leg. Quia lega- tum vtile eſſet, ſi tempore teſtamenti teſtator de-
ceſsiſſet, Non ideo minus legatum valet, quòd fiſ
cus aufert,&c. Imò ſi non valeret,& pro non ſcri- pto eſſet, fiſcus nihil caperet, l. ſi in metallum. de iis quæ pro non ſcript.habent. Nec aduerſatur illa lex
its quæ iam diximus. Quia deportatus non amittit
libertatem, ſicut damnatus in metallum. l. Quidam. de pœn.& Inſtit. de capit. deminut.
Ad§. In legatis
Ocus hic pertinet ad effectum legati. Volũtas
. teſtatoris pro lege ſeruanda eſt. I. verbis legis. inftà de verb-ſignifi. ouel. conſtit. de nupt.. diſpo- nat, Sed quid ſi diuerſa aut contraria in reſtamento reperiantur? Ait Iuriſc. hic nouiſsimam ſcripturam ſeruãdam eſſe. Videtur enim pœnituiſſe& muraſſe teſtator ſentẽtiam. Interxdum tamen ſpectatur prior ſcriptura, ſi priore ſcriptura declarauit ſe nolle Ti- tio aliquid dare, etiam ſi fortè poſtea ei legauerit. Voluntas facit quod in teſtamẽto ſcriptum valeat: ſic enim legemus vt in Florent. Oſtẽdit Juriſc. cau- ſam huius diuerſitatis eſſe voluntatẽ. Vtrum ex ſcri- ptis valeat, an prius, an poſterius, iuicandum eſt ex voluntate, Cuùm prius legat purè, deinde ſub condi- tione, videtur magis velle quod poſterius eſt, Ho- minis eſt murare ſententiam, idque ſolet agcidęre. nã αμαιττ⁴αοιλινν εQ̈μν τπτ Hinc voluntas digitur am- bulatoria eſſe in teſtamentis. I. 4. infrà de adim. lega. Cum verò teſtatorem in initio contigerit legare, legando ſimpliciter in alia parte teſtamenti, non credimus mutaſſe voluntatem. Quia verba præce- dentis declarationis conferuntur in fururum tem-
pus. Nam& eum ſermonẽ,&c. Confirmat his vęrb, Iuriſcon. velut ſimilitudine ex l.0. l. Talis ſcripru- ra. in princip. ibi quas pecunias,&c. Nam receptum eit ibi ſpectari vltimam ſcri pturam, legando poſtea pure& ſine die non imelligitur mutaſſe volunta- tẽ,& regeſsiſſe ab ca declaratione& proteſtatione.
vt numerus plenior ſit. Arbitror fideicom- miſſum poſſe relinqui deportato, quamuis ei legari t. Paul. ibi loquitur de fideicommiſſo. In
Franc. Duareni luriſconſ.
Obſerua illud vulgate, Nouiſsimam vo
luntate al.
ſpectari. Similis locus de fideicommiſſo it Lcl
C. de fideicom. Alius ſimilis in l.ſi quis eũe
de vulg. ſubſtit. Simile in l. Hac conſlüribunen b
cimus. C. de teſta. Clauſula itaq; rabellionũ non neceſſaria, qua cauetur vt mullum irritum, cagni ſit prius teſtamentum,&c. Idem de pactis dici pacta nouiſsima. C. de pact. Idem de legib l conſtit. princ. ſuprà. Sed cõſilium nobis eſt de mentis tantùm hic loqui. Occurrit antinomia
ſi te ſolum. 27. ſuprà de hæred. inſtit. vbi non gce tur nouiſsima inſtitutio: ſed ea quæ plenior ett
Reſpõdeo, aliam cauſam eſſe inſtiturionis quam
legati. Id enim vtile viſum eſt in inſtitutione en u teltamentũ omnino pendet. l. proximè. ſupra cei quæ in teſta. delen. Huc pertinet quod dicituriuli plures. 17. ſuprà de cond. inſtit. vbi cõditioq eoran extiterit, ſpectatur. Sic in libertatibus, ſpectant uiſsima conditio. l. 50. ſub diuerſis. infrà gec demon.& l. 5. de manu. teſta. infr. Quomodo accipiendum ſit hoc dictum Pompo. docet Va in l. non ad ea. 87. infrà de condit.& demonſ Siſ iuncta& continuata ſcriptura, non creditur mu voluntas eſſe, niſi euidenter appareat. Tu härar quaſi ſub alternatione legatum, vtſi egatarij. Tractatur huiuſmodi quæſtio; curſ.& alios, Legatum eſt purè relictum:d emptio ſecuta, altera pura, altera cõditiom
8
tum eſt conditionalem valere. Sed quæritur qts
effectu, an repetitum videarur legatum ſub cn ria conditione. Diuerſæ hic reperiuntur opinot Quidam exiſtimant legatum videri repetitum renouatum ſub cõtraria conditione. Mouentur rationc. quia voluntas maximẽè ſpectanda eſt ſtamentis quocunque modo ex verbis coll licet verbis omnino expreſſa non ſit. 1. 3. C. præter. l.cùm virum. C. de fideicom.& ſim
voluntas hic apparere ſatis videtur. Primùm
quod teſtator ait ſe adimere. Non poteſt adimi gatum quod non eſt. l. nam& ſi ſub conditione prà de iniuſt. rupt. teſta. Item colligitur voluntas eo, quòd aliaàs inutilis futura eſt poſterior ade ptio. Verba teſtatoris ambigua vel obſcuraſicin pretari debemus, vt aliquem effectum habeanti fruſtra videantur adiecta. l. 0⁶. ſi quando. infia! tit. Fruſtra enim erunt adiecta, ſi nõ intelligat nuo legatum eſſe ſub conditione. Præterea ſau expreſſum videtur l.106. aliquando. infrà de co & demon.l. quod purs. 6. infrà quand. dies lege legatum ſub çõditione ademptum, intelligttur! contraria conditione relictum, Conctraria tam opinio probabilior eſt, ſi ponamus ytranquease ptionem in diuerſis ſcripturis factam eile me, quòd teſtator vſus non eſt verbis, quæ ap ad legandum: nec etiam apparet eum legus luiſſe, vt dicunt aduerfarij. Non enim magh deris hic eſt coniectura ducta ex eo, quòd ſtra ademptio facta eſſet. Nã alia eſt contrs iectura, eaque fortior& neruoſior. Qulas non eſt quenquam adimere, vt pa 8 leat. llegata inutiliter. infrà de adim. lega. 3 enim& adimere contraria ſunt,& concranlos e ctus habent. Nõ eſt igitur veriſimilc eum, qul e
— 8
22
adimere: aut contra, qui adimit legate. vem
inluone
K lcet f.

pateat. gatum, di quch erelico era cödi
Led
rlegaun
eperiumn ridei m litione,or
neſpectme
ex elbbg ſe
licom Alt
derur.Drin
Yonpoxke
ülc cl
coligfune 4 cl polean aelchliu- ekecemwe 61 quue röiml- oleyhtien vandon- qunlis numm n
Conu-
us moribus contrarium. ſicut in pacto, quo defer- ahereditas.ſtipulatio hoc modo concepta. infr.
ag cki, perinde acſi
In Tit. De legatis& fidicom. 679
tum Acontrario, propter hanc coniecturã. ſi ideo liberatur hæres ‚quia ſoluit volente legata- Sennnes mplum eſtin l Titia. 59.§.vlt. de manm. rio, conſequens eſt eum aliàs non liberi: nec Sti- Imlecdeibisitis„Oneſiphore, niſi rationem chum eſſe in obligatione. Animaduertendum eſt lannde excuſſeris, liber ne eſio. Non poteſt One- igitur in hac diſputationc duas quæſtiones eſſe, quę Mb libettatem vindicare. Kelond 4 verbis ſeparari debent. nam vna depender ex altera. Prior lleratem adimi potius, Wäm* e lann qut eſt an debitor hominis, ſoluens creditori Stichum, dem libertatts hoc eflicit. ecadu let. Ml Alhs liberetur? Et hæc quæſtio non hic principaliter tra⸗ do. cum ſimil lntellitirur ernu 3 a mn Llun ctatur: ſed Ponitur tanquam cettum& indubita- fütKvna tantuùm adeineio* 241 con i- tum debitorem liberari, vt dicitur in l.& per iuſiu- ionalis. Nam legatum de ekan ſagemorit Lelu randum. S.ſ is, qui hominem. infià de accept. Alte- legatum omnino ſublatum no elta 3 t onc: éd ra quæſtio eſt, quæ pendet ex ſuperiore, Quid ſi de- eatenus valet, quatenus adempcum non cft.. bitor hominis non ſoluerit creditori, ſed eius ſer-
cie propoſita fuit omnino ſublatum per At in ſpecie pro
. uO? Et hæc eſt præcipua quæſtio huius capitis. Ai 11 4
igitur Pompon. debitorem ita demum liberari, ſi
urpolteriore, propter comiecturam, de qua lam di- conſentiente domino ſoluerit. Nõ debet igitur ſol b 1 le locum habent vt dixi, cũm in diuerſis ſcri- ui ſeruo, niſi voluntate domini. l. quod ſeruos.35. inf. funs nraqucademptio facta eſt. een Ae ſolut. Sicur aliuuch pro alio ſolni mon debeo, ita
aliud dicendum ſi in cadem ſcri ptura. Prior ad- engtio pro non facta habetur. l.ſi ita ſcriptum. 46. jnfde leg. 2. Non enim intelligitur teſtator quicquã auiſe teſtamento, in quo non perſeuerauerit vſque Aconſummationem& perfectionem teſtamenti. gecundò obſeruandus eſt locus de clauſula teſta- nenti qua derogatur iis, quæ poſtea adſcribuntur. zimuls locus eſt& multo plenior in l. 22. ſi quis in pio. inf. de leg. z. Ea clauſula magnam vim ha a declarandam voluntatem: ſed facultatẽ non aumit mutandæ voluntatis. Iuciuile hoc eſt ac bo-
nec alij perſonæ. Ex iam dictis apparet legato ho- mine Stichum eſſe in obligatione, aliàs folutionc eius debitor non liberaretur. Sed quomodo poteſt dici in obligatione eſſe, cùm non poſsit petiꝰ§.huic autem. Inſtit. de act. Imò potius homo incertus di. citur eſſe in obligatione. Cauſa enim actionis eſt obligatio. Ecce magna iuris varictas hic reperitur. Nam plerunque dicitur incertum hominem eſſe in obli gatione. d.§. huic autem. Alibi dici tur ſin gulos homines eſle in obli gatione. l. Mæuius. 66.§. duorũ. de leg. z. notum eſt enim hominis legato, orationis compendio ſingulos homines contineri. Alibi dici- tur ſingulos quodammodo ſub conditione legatos videri.ʒ. inf.qui& à quib. lib. manu. Hęc tamẽ quæ tam varia ſunt, pugnantia aut contraria non ſunt, ſi rectè intelli gantur. Ecce, cùm legatur homo, de- betur homo incertus, quem debitor ſolucre malue- rit. Itaque rectè dicitur hominem incertum peti. d. 5.huic autem. quia certum non eſt creditori„quem hominem ſoluere maluerit debitor. Debet tamen aut Stichum, aut Pamphilum, aut Damam ‚aut alium. Singulos enim debert quodammodo ſub cõ- ditione, niſi alium ſoluere maluerit. d. l. Mæuius. d. l. 3 hæc eſt natura huius obligationis. Non eſt tamen Vera& propria conditio, vnde ait Iureconſ.in d.l. 3. quodammodo,&c. nec eſſe: ſed videri. Si eſſet vera conditio, non poſſet agi. l.cedere diem. Item tranſ- mittitur ad hęredem. I.5. ſi hæredes.§. ſi incerto. ſu- prà fam. erciſ. Cùm ergo quæritur in ſpecie noſtra, an Stichus fuerit in obligatione, qui ſolutus eſt. Re- ſpondeo eſſe in obligatione non ſimpliciter: ſed ita niſi dominus alium ſoluere maluerit. Quare mi- rum non eſt ſi ſolutione eius, debitor liberetur. Li- beratur, inqui t, perinde ac ſi Stichus ſpecialiter le- gatus eſſet. An autem verum ſit quod dicimus ele- ctionem hæredis eſſe, diſputabimus ad l. legato ge- neraliter. 37. infià.
Adl.14. Sfita hit adſeriptum.
Ractatur hic ſpecies perquam affinis& ſimi- 1 li’s ſpeciei I. ſi mihi.§. in legatis. de qua proxi- mè diximus. Cùm legantur duo fundi, vterque de- betur, niſi teſtator declarauerit ſe velle alterũ debe- ri. Cùm legatur bis eadẽ ſumma ſiue quantitas, ple- rũque intelligimus multiplicatũ eſſe legatum. l.pla- nè 34. infrà eo. Vbi dicemus. Nam quæſtio facti eſt, quę pendet ex cõiectura rolnntanig Sed declaratio
4*
enetb. ohlig. Conuenit bonis moribus ambulato- nam eſſe volũtatem ad extremum vſque ſpiritum. lAfde adim. lega. Scripſi aliàs in partit. tractatus depatt. Antinomia ex l. Diui.§. licet. de iur. codici. Lalis ait terribile contrarium eſſe. Vulgò dicitur Diuſappleri. per l.non eſt nouum. ſup. de legib. Vlete codicillos, ccilicet ſi ſpecialiter,&. Reprehẽ- dinumen hec ſententia à pleriſque quòd diuina- nolt Ego animaduerto duplicem hic quæſtionem cleqamvis uunquam de vna& ſimplici, plerique lie dillerant. Prior eſt, an contra hanc voluntatem vdeant codicilli, inl. Diui. dicitur valere codicil- wolem inliquis in principio. Adhuc nulla re- Dognantia eſt Altera quæſtio vnde colligitur volun iscad murauetit voluntatem: hæc poſterior tra- ar indli quis. De ea nihil dicitur in l. Diui.
Lempe videndum in uaque hypotheli, qua de re ptincipaliter zeu 4 9 21
generin d. egati generalis, vt legato Teerkn ine quid debeatur legatario. decitur lberari hæredem ſolutione Sti callgitur Fichu nüchunlegatus eſſet. Atque hinc Nam Hluriowein eſle in obligatione„& deberi. chlgio e 1 tantum quod debetur, tollitur „ ir t.quib, modis toll. oblig. l.2.§. mu- cred. Dixerit aliquis ex hac knanfoliſ vooleei poflev ſi ponamus hic woleme cr e legatario. Nec dubium
ltore aliud pro alio rectè ſol-
.h. Mutuj Jat:.. debe, ldauio. Vnde lgitur colligimus quid
„Cuic ſit;*. quis ſo n 85 in obligatione: Imò bonus ali- ertt contrariũ hinc colli gere. Nam

6 80 Franc. Duareni luriſconſ.
teſtatoris omnem obſcuritatem ac dubitationem to confirmati. l.30. talis.& l. ſeq. infrà ceocd. tollit. Exempli gratia, Teſtator adſcripſit vt ſemel Ex hoc cap. 14. cœpimus annotare, quæ viſi 1. 1 debcatur,&c. nec refert an aute legatũ, an poſt. Non obſeruatione digna. Diximus, quod adimitur dn cc inſpicitur nouiſsima ſcriptura, propter voluntatem perfectionem teſtamemti, non videri legatum m teſtatoris: vt dicitur in d.§. in legatis. Non videtur cuͤm teſtator declarat ſe velle ſemel dari, quodbi datum eſſe, quod ademptum eſt ante cõſummatio- legauit. hæc declaratio facit vt intelligamus dat nom reſtamenti. Sed quod magis erit ademptũ que- non eſſe. 2„ b iitur. Peſtator legauerar decẽ vna parte teſtamenti, Secundò obſeruandum eſt, nihil referre ina 1 f altera parte centum, alia parte declarauit ſe velle parte teſtamenti hæc declaratio adſcribatur. Vi 3 tantùm vnã ſummam deberi. Sed vtra debebitur, colligi ſoler theſis& regula. Citantur multæle vtra adempta erit? Ait exiguius preſtandũ, vt in re I. quidam. de pecul. lega.-Vlt. de reb. dub. 1.3.§ilun, obſcura. Nam ci, qui agit incumbit probatio, quæ de lib.& poſth.l.. C. de lib. præt.& aliæ ſimiles. Ve. nulla eſt niſi ſit certa. l. matrem. C. de probat. Petens rùm prudenter admonuerunt quidam nõ poſſe lo. ergo maiorem ſfummam probarione deficitur. Ne certa regula diffuiri. Omnis definitio eſt penda
hæres quidem oſtendere poteſt exiguum legatum ſa in iure. l. omnis definitio. de reg. iur. Sed mauim eſſe. ſed nihil refert, quia non incumbit ei probatio. in iis, quæ facti ſunt. l. mora. ſupr. de vſur. Nam doc Hinc obſeruandũ elt quod adimitur nondum per- verſatur in conicctura voluntaris. Propolſita giur fecto teſtamento, non videri legatum. Dicitur non quaque ſpecie, expendenda erunt diligenterehſe aüs deberi, non tam quod adẽptum lir, quàm quod nun- quibus voluntatis coniectura fieri ſoſer. urlb quam legatum ſit. Quod mutatur ante conſumma- Tertiò obſeruandum eſt, in dubio quod ming O tionem teſtamẽti pro non ſcripto habetur, ſicut in eſſe præſtandum Rationem ego adduxi& declans. din contractibus dicimus. l.9. cõtractus. C. de fide inſtr. ui ſup. Cui addendum eſt in dubio accipieudi ce rufa Licet enim ibi contrahentibus arbitrio ſuo mutare eam interpretationem, qua exoneratur leresmi Wanndie ſententiã antequam contractus fuerit abſolutus. Et ex familia. 67. S. ſi rem. de leg. 2.1.36. Stichoderlt.
eſt notandũ quod ait ipſo iure non deberi, non hoc fru. leg. hoc autem locum habet non tantummn.
inducitur interpretatione aliqua, propter æquita- ſtamentis, ſed etiam generaliter in contracthus, trelcij tem. Nam& ſi fubtilitatem iuris ſpectemus, non aliis actibus...d. ſemper in obſcuris. de reg in Ooio asgune debetur quia non eſt ſcriptum teſtamento. Sic in l. modo autem hoc accipiendum ſit, alia reg an. alauue 1. ſupr. de iis, quæ in teſta. delen. Si quid delerum ſit cemur. l. ſemper in ſtipulationibus. de reg. intii erolee conſultò ante conſummationem, pro nõ ſcripto eſt: Videndum eſt ante omnia num ex coniedtunsſc- aramm nec ipſo iure debetur. Si quid deletum ſit poſt com ſit apparere volũtas. Exempla funt vulgariaVan di ſuminationem, petens exceptione repellitur. d. l.1.§. in l. cùm ſeruus. aliàs apud lulianum. 5. ſcio inft. rritr ſed conſultò. Oppo.huic ſententie 1.87,nö ad ea. in- tit. Vnde colligitur ratio, de qua dixi ſupquiseai aka fra de condit.& demon. Vbi legatum valet ipſo iu- tario incumbir probatio. 1 5*
re:ſed petens ſummouetur exceptione, quãuis con- Aliud exemplum in l. qui concubinam.).. gräm ditio edicta ſit ante conſummationem teſtamenti. leg.z. Vxor tantam partem habeat, quantam. Reſpondeo non eſſe ibi certam reuocationem, hæres. Aliud in l. numis. 73. de leg. 3. EX qua hur & ademptionem legati. Ex eo quòd poſterius lega- colligitur idem quod ex d.l. ſemper in ſtipulation: e tum eſt conditionaſe, interpreramur reuocatum eſ- bus. nempe inquirendam prius eſſe voluntat ugele ſe prius. Quod ſecundum fubtilitatẽ iuris non vide conieturis De ſtipulatione exemplum vulgacet tur defendi poſſe. Ideo datur exceptio doli. Sed quid in l. ſi ita ſtipulatus. 109. inf. de verb. oblig. decé at äca dicemus de legato codicillis adempto: Quæſtio eſt quindecim dabis, fit interpretatio contra ſtiput ckar hic vulgo agitata, de qua varię ſunt opiniones. Qui- torem.l.ſtipulatio iſta.§. in ſtipulationibus. codtt 9 dd dam purant ipſo iure adimi legatum. citant§.1. In- Aliæ autem occurrunt ſpecies, in quibus viden nrial, ſtit. de adempt.leg. Ademptio legatorum firma eſt, Iureconſ. hanc regulam ſecuti nõ eſſe. Verum ſic igkatu ſiue eodem teſtamento, ſiue codicillis fiat. Alij ne- ligenter conſiderentur, apparebit magna dißimi. a None gant quòd ademptio fiat poſt cõſummationem te- tudo. Quędam igitur recitandæ ſunt, huius reidt iilnta ktamenti, vt hic dicitur, quam ſententiam ego ſe- monſtrandæ gratia. Vna ſpecies eſt inlſiita aln nö. quor. S1 quis intelligat quid ſit ipſum 1us,& quæ ſit de reb. dub. vbi dicitur ademptionem in vIrin ſGanrira origo codicillorum, non erit difficile explicare. Ip- valere, quaſi vtrique ademptum ſit. Florentin du,K ſum ius intelligitur de legibus Popu. Kom. non de dex habet ademptionem. Non inſpicimu. Uſ iure prætorio interpretatione pruden. Senatuſconſ. horum legatorum ſit maius, aut minus. Reſpon duuyta conſtitutionibus,&c. Oſtendi in commentario de huic regulæ locum eſſe, cùm ambiguitas urapar. in litem iurando. Codicilli autem ex legibus nou circa res, quarum altera maior eſt, altera ml taln ſunt. Inſtit. de codigil. vt nec fideicommiſla. Cur te- exiguior. In ea ſpecie ambi guitas citerahs e end ſtamentum dicatur iuſta ſententia, dixi ſub tit. de Non quęritur quid legatum ſit:ſed cui.In 5
teſta. vt differat à codicillis. Sic interpretati ſumus ſtra certum eſt cui legatum ſit. Et certum gui ſup. ad l.7. legatum. quomodo ſit accipiẽda l.35. Ti- ex duobus ei legatum eſſe: ſed vtrum, Ga lnu tia.§. Lucia. de leg. 2.inf. non obſtat§.. Inſtit, de ad- Iraque dicitur exiguum,&c. Quod autes roci vnpeleg lon dicit valere ademptionem ipſo iure: in d.lſi ita fuerit. 3ifcultarem habet pie 4
ſed ait irmam eſſe,&c. Nec improbabiliter dicetur nomiam ex 13.§.fi quis duobus. de leg.prci e competere exceptionem doli ſicut in L3. ex parte, longius euagari nolumus à propoſito. 0E l de adim. lega. infra. Item in L. militis codicillis.§. ve- Alia ſpecies eſt in 1.33. qui lancem. de auf 1 terauus. de milit. teſtam. niſi codicilli ſint teſtamen- gen. lega. vbi non minima lanx debetutſen i di

amilis eſt etiam hæc ſpecies, quia proponitur
ibimilis lances. Vſus latini ſermonis exigit vt nabuiſſe litelligamus⸗que media eſt. Diximus ſu- miporem Pner c locum habere, niſi ex coniecturis
regulem patcar Alia ſpecies eſtin 13Z8. Tiria⸗ larolunsss 1 arg. leg. vbi debetur argenteum „cia. de aur reum. Plerique exiſtimant ſic ibi re- ſ dmnonee le fauore religionis. Quæ opinio Honſum 1 Ktioni Florentinæ, vbi ærea legitur, non conuenit le ca legamus, dicendum erit Scæuolam alecmcum regulam noſtram. Sed peri- reſpon 1 ſtà FPloren. lectione recedere. Alia ſpecies lfn dn ducenta. in prin. de reb. dub. vbi ex ver- 1. 2
nidem eſt aliqua: ſed non tanta, vt non appareat luntas. Nam particula, cùm, oſtẽdit expreſſas eſle 1s ſummas àteſtatore. Quæ duæ ſummę iunctæ fciunt quingenta. Alia ſpecies eſt in l.quod tradi- ſed ibi eſt fauor libertatis. Alię ſpecies parum When difécultatis. Quod obiicitur de legato ge- taliter relicto,alibi tractabitur. I. qui duos.& Lle- mlo generaliter.infra. Nam ibi non eſt incerta vo- teſtatoris, vt dicemus cùm eò venerimus.
Ad IQui quartam. 15.
NvVeſtio hic eſt ſcripti& voluntatis. Si quis le⸗ gare volens quartam partem legaui tdimi- dam aut contra. Pendet ex his, que diximus ſup. ad 14. Diximus ibi, errorem in nomine proprio non nocerein nomine communi nocere. Duplex igitur
ſuntuh aallo lic eſt. Vna, cùm quis quartam legare vo- anumibt as dimidiam ſcripſit, vtra debeatur: Et ait P rocu- udiuln squartam legatã: de qua teſtator ſenſit. Nec verò lenum eſt aà ligmficatione verborum. Quando- ncidim aulem is qui legat dimidiam, legat quartam. Lin dbeat quu eoqud plus. m. infrà de reg. iur. Altera quæſtio, ſi llegz ie6 ämuam legare volens, legauit quartam, quæ de- amperiut deuun ldem ait valere legatum, nec aliud adiicit. weeycu Andebeatur dimidia, non ſatis exprimit. Sed exi- gemumm fimo his vetbis ſignificari, deberi quod plus eſt. ercbcdH. Qu volütsshic ſpectari debeat, magis, quàm ſcri do w auxa Na panicula, ſed&ſi, hoc demonſtrat. Id au- b pulwimÜe um apemusrndditur in Iquoties..§.1. de hęred. in- s ngs hn puscktcogitatum,& minus ſcriptum, va 1nd dleſe tquod gumelt Non eſt contrarium quod dici- rcbiwd üenon üffcere voluntatem, ſi errat um ſit innomi ndr lore ne communield enim nõ intelligitur, cùm erratum
tol eumnomindusquantitatis. facilis eſt lapſus& er- uui 8 ini nomiibus,& excuſationẽ meretur. De- nde hic non dctur aliud ſcriptũ, aliud cogitatum:
1 ni Lunhaie probatio hic requiritur. Nam in bnures mur verda lnon aliter. 6 9. de leg. z. De poteſt. Py 1 ddc nihil in vniuerſum præcipi nrfonrabn ce etibus& conſequentibus pote. ug lwirel qui ſiliabus. 17. inf. hoc tit.l.ſi uidem eſt wip Inumis. de lega.3. Ac facilior pt m ualimptio erroris. cum dicitur plus gant 17 4 us cogitatum, quia verba non re- * 39 in In co quod plus eſt, minus con- nii de verb d ſup. de in lit. iuran. l.1. 5.ſi ſtipu⸗ ncſ,0 lg. Cum dicitur plus cogitatum, b däcin qulfi tortiorem probationẽ. quia ver- t. Jed quomodo illad plus, poteſt debe-
In Tit. De legatis& fideicom.
his teſtaroris ſatis apparèt voluntas. Ambiguitas s tel
6 3 Plußaut aafitatum⸗quam ſcriptum. Vo-
681 ri cùm nullo modo expreſſum ſitꝛarg. l. quidã cùm filium. de hæred. inſtit. ſup.
Ad S§. Si quis dnam.
Okesie hic tractatur pertinens ad ius accreſcen- di, ſicut& aliæ ſequẽtes, vſque ad l. qui filiabus. Species an poſthuma contineatur his verbis„quæ- ſtio facti eſt, de qua in l. qui filiabus. infr. eod. Iuriſc. hic ait ſuperſtiti ſolidum deberi. Ratio eſt, quia con iuncti ſunt legatarij. 5. ſi cadem. Inſti. de leg. Ideo ius accreſcendi locum hic habet. Notandum eſt igitur eum, qui filiabus legat decem coniunctim legare. Quanquam de eo poterat dubitari, quia pecunia le gata eſt. Difficilis quæſtio eſt cùm duobus legatur cadem ſumma, puta decem, an ſint coniuncti. de hac tractaui lib.i.de iur. accreſc. c.7. Dixi, non vide- ri coniunctos quaſi non ad candem rem vocentur. 1.84. Huiuſmodi,§. quibus. infr. cod. Enumeratione enim perſonarum videtur diuiſa ſumma. arg. l. cui fundus.. inf. de cond.& demonſt. Numero diuidi- tur obligatio in pecunia,& aliis huiuſmodi rebus. l. cùm Stichus. 29. infr. de ſolut. Fundus non diuidi- tur numero, ideo partes dicuntur ciuſdem rei. In hac autem ſpecie non eſt expreſſa enumeratio per-
ſfonarum, vt dici poſsit diuiſa ſumma eſſè. Præterea
huic coniunctiom reali accedit coniunctio verbo- rum& orationis. Hæc nomina collectiua apta ſunt ad coniunctionem faciendam. 1.13, nterdum. ſup. de hæred. Inſtit. Sunt igitur hic coniuncti re& verbis. Quia nulla eſt diuiſio partium. alij putant coniun- ctos eſſe verbis tantùm, quod falſum eſſe oſtendi
lib. 1. de iure accreſ. c. 9.
Ad l. 16. Si duolbus.
O hecies elt de iure accreſcendi, vt ſuperior. Cauſa
dubitationis eſt, quia pars deficiens accreſcit cõ- iuncto.§. ſi eadem. Inſtit. de leg. Sed veteres intelle- xerunt partem deficientem accreſcere cùm ea con- ſiſtit ab initio in perſona legatarij. Nam quod ab initio non conſiſtit, haberur pro non ſcri pto. ideo remanere penes hæredem debet. Exempla reperiũ- tur in hoc tractatu, veluti in l. planè.34.§. ſi coniun- ctim. Aliud in l.huiuſmodi. 84.§.ſi Titio. infr. eod.
Aliud in J. ſi Titio. 7. de leg. z. Sed aduerſari vide-
tur l. quo loco. z0. ſup. de hæred. Inſtit. vbi pars, quæ pro non ſcripta eſt, accreſcit coliætedi. Sed facilius admittitur ius accreſcẽdi in hæreditatc, ne quis de- cedat pro parte teſtatus,&c.§. hæreditas. Inſtit. dc hæred. inſtit. l.ius noſtrum. 7. inf. de reg. iur. Diffici- lior antinomia eſt ex conſtit. Iuſtin. de cadu. tollen. §. Et cùm triplici.&§. in primo. Quidam cenſent loqui Iuſtin. de coniunctis re tantum. Katio exigit vt ſolidum debeatur alteri. Quia ſermo teſtatoris ſolidum ei attribuit, magis dicitur nõ minui, quàm augeri legatum. Verùm luſtin. d.§. in primo. loqui- tur de quocunque coniuncto. Verba enim non ma- gis re coniunctum ſignificant, quàm verbis coniun- ctum. Alij alia comminiſcuntur. Ego quid ſentiam ſcripſi lib.i. de iure accreſc. c. 18. Dixi luſtin. dero- gare iuri antiquo, quod in P andect. relatum eſt. Le- ges enim poſteriores derogant prioribus. l. vltim. ſuprà de conſtit. prin. Nam luſtinianus, cuùm ait mi- hil contrarium reperiri, de iis conſtitutionibus non intelligit. Edita eſt ea conſtitutio poſt compoſitio- nein

“ “
682: Franc. Duareni luriſconſ.
nein Pandec luſtin.& Theodoto Paulo conſſ. Ca- talogus conſulum editus ab Haloandro hoc ſatis demonſtrat. Huc accedit quòd Iuſtin. in ea conſti- turione mentionem facit Padectarum.§. ne autem.
vocat compoſitionem noui iuris. Quocunque igi- tur modo defecerit legatum, accreſcit legatario, vt dicitur in§.ſi cadem. Inſtit. de lega.
Ad§. Hæres. N On diſßimilis eſt hæc ſpecies ſuperiori. Titiũ
& Sempronium damno dare decem Meæuio. Titius non fuit hæres inſtitutus, vel non erat in re- rum natura, an totum legatum debeat Sempro- nius: Quæſtionem facit. quia onus iniunctum vni, ad alterum non videtur pertinere. Sed hic fuerunt coniunctim onerati. Itaque videtur ſenſiſſe teſtator, yt ſi alter deficiat, alter ſubeat totum onus. Aliàs onus inutiliter impoſitũ eſſe diceretur pro ea parte. Lab eo. C. de fideicom. ibi, quem non honoro,&c. Idem dicitur in l. quidam ad fin. ſupr. de iure codi- cil. Additur altera ſpecies ſimilis, in qua vterque eſt hæres: ſed alter repudiat. Ratio, quia æquum viſum eſt partem accreſcere cum onere. Huc pertinet 1. ci- uitatibus. 125.§.1. infr. eodem. Simile in 1.ſi Tirio. 63. infr. de legat. z. Antinomia veluti ex l. Celſus. 29.§. vlt. de leg. z. Reſponderi ſolet, ibi relictum fuiſſe nominatim ab vno. Hic autem fuit legatum duo- bus ſimul& coniunctim. Cum vnum legatum re- linquitur à duobus, vno deficiente, alter totum de-
bet. Ego quid ſentiam de hac re ſcripſi lib. 2. de iure
accreſc.c.2. Ad S. Si Titio. Aec ſpecies etiã pertinet ad ea quæ ſuperius dicta ſunt. Cauſa dubitationis ex hac ipſa l. ſi duobus. in princ.vbi locum nõ habet ius accreſcen- di, cùm alter non eſt in rerum natura. Verùm alia cauſa eſt eius, qui eſt in vtero,& ſperatur naſciturus. In ſuperiore caſu habetur pro non ſcripto, nec con- ſiſtit in perſona legatarij. Hic autem conſiſtit pro- pter ſpem. Peccatum igitur eſt grauiter à Bart.& aliis,vt Zaſius admonuit, qui intelligunt hanc legẽ cùm non eſt in rerum natura, nec eſſe ſperatur: con- trariam verò legem accipiunt, cùm non eſt, ſed eſſe ſperatur. Nihil potuit dici alienius à mente& ſen- tentia Iureconſ. Sultum eſt dicere, non ſperari nati- uitatem poſthumi, ſi non aliqua ratio hoc ſuadeat. Obſerua, ius accreſcendi locum habere inter con- iunctos quocunque modo coniuncti ſint, etiam ſi verbis tantùm. Scripſi lib.. de iure accreſcen. c. 10. uidam ſunt in ea hæreſi vt dicant non eſſe ius ac-
creſcendi, quoniam, inquiunt, non vocantur ad ean- dem rem. Dartes habent ex verbis teſtatoris. Sed
diuiſio non facit quo minus cadem res ſit.
Aad l. Qui filiabus. 17.
Væſtio hic tractatur fatti magis quàm juris.
ALbpertinet ad interpretationem voluntatis, ſi- cut& multæ aliæ in hoc tractatu. Species: Qui- dam legauit filiabus ſimpliciter, nec addidit, quæ natæ eſſent, aut naſcituræ. Quæritur an legatum poſthumis debeatur? Cauſa dubitationis eſt, quia non videtur de iis cogitaſſe, quæ nondum natæ erant. VIpia. ait videri legatum etiam poſthumis.
Hoc enim caſu non poteſt dici de eis non copf Lape taſſe. Hactenus omnia ſunt plana& perſpicua, 8 Nl h, difficultas naſcitur ex antinomia. Nam contrari dt i⸗ V
videtur quod idem Vlp. ait in l. ſi quis fliabusd teſtam. tutel. vbi tutoris datio valet. Nec reqyuüri ſes alia coniectura voluntatis. Nec diuerſa eſt ratio l h gati,& tutelæ dationis. ergo,&c. Là Titio. 108 t 1 verbo.oblig. Similis locus eſt in§.vlt. Inſtit. qui 1 ſtam. tuto. dari poſſ. Tranſlatis penè totidem ve t bis ex d. l.ſi quis filiabus. Eodem pertinet quod di. citur in l. nomen filiarum. infrà de verb. ſignif. No. 1 men filiarum etiam in poſthumam cadere quæſto. kin nis non eſt. Cur ergo non dicemus ſimpliciter hoc legatum ad poſthumos pertinere? Sol. Vulgo d ſtinguitur datio tutelæ à legato. Legatum inqui datur ratione affectionis, tutela ratione filiatlons At maior eſt affectio erga iam natum filium, qum erga poſthumum, qui nondum natus eſt. Hæo mo hel- diuerſitatis improbatur ac refutatur ab aliis qubau- dam. Horum rationes& argumenta, quæ muüle Gdl ſunt, non curo hic referre. Vna me ratio præcy mouet, de qua breuiter dicam. Nam Vlpiaiia 4lg nkſol quis filiabus. hanc tantum rationem affert. quuff. lune liæ appellatione poſthuma continetur. Ineptumch lie igitur alias rationes comminiſci, quaſi ca nonſt glemyo idonea, aut firma. At ea ratio conuenit etiamſeg ftior to. In legatis ſequimur proprietatem vetiaum däten niſi euidens ſit voluntas contraria. l. non alitſ.&é de legat. 3. Quid igitur dicemus: Animaduena ian yxl
Sab. Quomodo potuerint hec ita ſcribi ab Vlpu dcend vt cohærent, facilè demonſtrabo, niſi fallor. Qus uu gir rebatur, ſi quis legauerit, aut tutorem dederit Rit. eünder bus, vtrum poſthumis proſpectum quoque eſfetiſ— hac quæſtione Vlpia. in primis ait dubiam eſſe m luntatem. nam& appellatione filiarum contine etiam poſthumæ: tamen poteſt videri pater obliz eſſe earum, quæ nondum natæ eſſent, vt ſepea a dit: quo caſu reſtringenda eſſet interpretatio ſct. laen borum, propter voluntatem præſumptam. Ait i tur videndum eſſe, quid actum ſit. idque æſti dum ex coniccturis. Pone mentionem feciſe humæ in aliqua parte ſui teſtamenti. Tunc eui eſt eum de poſthumis cogitaſſe. Pone eum fec mentionem vxoris ſuæ quaſi ſterilis. hoc caſuius. cabimus eũ non cogitaſſe de poſthumis. Si cx co. 4' iecturis non appareat quid ſenſerit, ſequemus yt prietatem verborum:dicemus legatum debeniet wndii poſthumis. arg. d. l. Si quis filiabus. vt idem iuslt itiwhun legato& tutoris datione. Hæc omnia belle durn rent, nec vlla deprehenditur repugnantia- Etc äue bile eſt Vlpia. ita hęc coniunxiſſe. Vt autem! ei gr monſtremus aperti us, adferã ſimilitudinem” nuuer ſi ſeruitus. ſupra de ſerui. vrb. præd. Si ira di duu in lege venditionis, Ne luminibus officiatu tur an de futuris luminibus, an de iis quæ taad dittum intelligi debeat: Ait Iuriſconf. amꝗꝗ del ſcripturam eſſe. Itaque videndum eſt qui Wede ſit. In dubio verbum generale accipiemus gen liter. nulla eſt enim ratio cur hoc verbum inel
„..—.„. Ir uxin tatioue reſtringamus. Sic in ſpecie noſtra q 1n

durain menta me rao
letatem ria. nou 1? Anin dem in dicete en
o huicb!
um. Vpun
cia ſiii
bo, niltla vtorem dätt
dum un
bäl übnn
fiaruncom
bei en ſt inepme ræſumnoun, mäl ixs b entionenlee regi lu le,Doxh ſecll ſ lbr
gſett daus
5 1 9 2 6 1
a. aui nũc ſunt, an de futuris intelligamus? an ce flliis,q appareat quid actum, generaliter in- Certe ſi non 39- erbi generale eſt. d.l. nomen filia- tcligemus Trim et quod dicitur in I.5. infr. de oper. b Eodẽ operas ſtipulatus ſit ſibi, liberiſq; ſuis, ſbert.d uohunos pertinet ſtipulatio. Et eſt ca- euam ad inſcriptio eius capitis. Quod magis dem 4uad frmationem ſententiæ noſtræ, etiam — oue ſequimur hanc proprietatem verbo- n ſtipu u leraque exempla de hac re obſeruari - i in 17. Neratius. de manu. teſta. Vbi S Ibenrate,i filius mihu nullus erit cùm mo- ſetarhue libereſto, libertas impeditur nato poſt- riar, 3 liud ſimile in Liubemus. C. ad Trebel. vbi m umiſ oneratus, ſiſine liberis deceſſerit. de- 3 conditio, ſi poſthumo relicto deceſſerit. Adde Uoradictis Üqui in vtero. ſupr. de ſtatu homi. nam bede commodo eius agitur. Hoc autem eſt intelli- adum, nif teſtator putauerit vxorem ſuam ſteri- ſmeſſe, vt iam dixi. arg. ſi quis ita deteſta. tute. lcloquimur in dubio, cùm incertum eſt an cogi- uuerit teſtator de poſthumis. Hic occurrir difficul aex eo quòd teſtamentum non valet præterito foſhumo. ſuprà de liberis& poſthum. hæred. in- lir Reſpondeo, Tempore Vlpia. non rum pebartur eumentum præteritione filiæ. Caius Inſtit. libro ſanndo, titulo de exhæred. liberor. l. maximum vi- uum. C. de lib. præt.&§.-.Inſtit. de exhæred. liber. Aique hinc etiam poteſt intelligi cur de filiabus tunim lic quæratur, non de filiis. Magis enim du- brabatur de filiabus. quia non eſt carum tantus fa- uur necvidebatur tam benigna interpretatio ad- miti. Lin multis de ſtatu hom. Sed dubitandum non cttquin idem dicendum ſit de filiis. d. l.ſi quis fllabus.d.vlt. Inſtit. qui teſta. tut. dari. poſſ. Nota lo em communem de interpretatione voluntatis. ſic inloſtſeruus plurium.§.vlt. infr. eo.& l.7. c. quia cirrde priuil Numis. infr. de leg. z.l. 23. vtrum. ſup. deperetedl quemadmodum. 2 9.§. hæc verba. ſu- PMadleg Aquil. Quæſtio eſt, an qui legat filiis in- tellgatur Klabus? Videndum an in aliqua parte feceut mentionem, ex qua appareat voluiſſe maſ- cllos honorate propter conſeruationem domus. unt euim maſculi columina familiarum, ex ſen- tnausnidi Alias appellatione filij continetur — la. ſupr. de teſta. tute. Lquiſquis. de Ad§. ſi quis ita.
us leenon diſsimilis eſt ſuperiori de in-
terpretationevo
duplexe p lumatis. Cauſa dubitationis ra quiaqu ſmaquiamcertum eſt cui legauerit:alte- 1 1 eagmluseſt,præſtandum videtur. 1r4.
filhemlhäyſpramen ait deberi fin gulis,
A deti ſtaurem ratio melius intelliga- tautem ratio melius intelliga- turquæ obſcurz 85
et, diuidenda eſt hæc quæſtio in
29 ſarguelio Vmcſ hac hypotheſi naſcitur du-
an debeatur vni tantm, an um eſt pluribus deberi. Quod tene ae VIlocum habere in pluribus, in- iniocinalre rhetores vocant ſyllogi ſmum, vnodr TeFt apud Fab. lib. 7.c.9. qui duos um 8 Meunnor occidit, duo premia pertit. uutatis pro numero multitudinis
In Tit. De legatis& fideicom. 683
accipitur. Et hoc accidit modo propter vſum lo- quẽdi, modo per interpretationem,& ratiocinatio- nem, vt iam dixi. Nam vſus interdum hanc inter- pretationem comprobat. l. 58. in vſu. inf. de verb. ſi- gni. vbi ille formulæ, hominem veniſſe Romã. Piſ- cem vilem eſſe Romeę:ſi res ſecundũ me hæredem- ve meũ iudicata erit, milii heredique meo dabis. in l ſi plures. 98. inf. de leg. 3. hæres meus dato. In his e- Xẽplis vſus exigit vt hanc interpretationẽ admitta- mus. Nec id dubitationẽ habet cum certus eſt vſiis cõmunis. quia nomina ex vſu cõmuni exaudienda ſunt. 1Labeo. de ſupel. leg. Sed deficiẽte vſu eriã hec interpretatio recipitur propter æquitatẽ aliquando, aut vrilitatẽ. Ratiocinatio eſt, de qua iã dixi. Quod ſcriptũ eſt extenditur ad id quod omiſſum eſt, quaſi ratiocinãdo:vt quod de vno dictũ eſt, id in pluribus locũ habeat. Simile exemplũ in l.vtrum.&l. ſeq.i. de reb. dub. Inſtituto herede poſthumo, plures nati ſunt. Sed hec locutio nõ videtur omnino abhorrere à communi vſu, Poſthumus mihi heres eſto. Aliud exemplũ in Lſi quis ita.de teſta. tutel. hic non poteſt defendi cõmuni vſu interpretatio vr nõ immeritò Põp. dubitet. Sed Vlp.humanitatẽ amplectitur ma- gis, quàm ſubtilitatẽ verborũ. Quaſi minus ſcriptũ ſit à teſtatore,& plus cogitatũ. Simile exemplum in l. cùm inter. C. de fideicom. liber. qui naſcetur ex an- cilla, liber eſto. Hinc poteſt incelligi, cur hec inter-
preratio non recipiatur in exheredatione. l.z. ſup. de
lib.& poſth. Nã tota hec interpretatio humanitate & benignitate nititur, vt iã dixi. quod genus inter- Pretationis locũ nullum habet in exhæredatione.l. cùm quidã ſup. de lib.& poſth. Exheredationes non adiuuatur interpretatione, ſequimur in eis nudã ſi- gnificationẽ verborũ, quia odioſa eſt exheredatio. Hic occurrit antinomia ex l. duo ſunt Titij. ſup. de teſta. tu.& l. Si fuerit. inf. de reb. dub. vbi legatũ, aut tutoris datio vitiatur ob incertudinẽ. In hac ſpecie non vitiatur, nec in aliis, veluti in d. Lſi quis ita.& ſimili. Quid refert an dicã ſi quis mihi genitus fue- rit, an ita, ſi quis mihi monumentũ fecerit: Quid re- fert an legẽ filio cuùm duo ſint filij, an Titio cũ duo ſunt Titij: Reſpo. vitiari legatũ propter incertitudi- nẽ cùm omnino cõiectura deficit. d.l. Duo ſunt Ti-
tij. In hac autem ſpecie coniectura eſt non leuis ex
perſona teſtatoris& legatarij. Alter enim pater eſt, alter filius, qui maxime charus eſt patri. Charitas perſonæ magnam vim habet in coniectura volun- ratis..ſi ſeruus. 0.§.vlt. infrà hoc tit. Sic in ſpecie d. J. Si quis ita. vbi pater tutorem dat filio. Vbi hæc coniectura deficit aut alia huiuſmodi, non valet le- gatum, nec tutoris datio. d. l. duo. d..ſi fuerit. Sed an valeat ademptio legati quæritur? Ait Vlpia. va-
lere, in d. l. ſi fuerit. Nam ibi ademptionem, legen-
dum eſt,vt in Florent. Non vitiatur ademptio pro- pter incertitudinem perſonæ, cui adimitur, quam- uis datio vitietur. In re dubia magis fauetur hære-
di, quàm legatario, quaſi teſtator magis videatur eũ
dilexiſſe. 1.69. Vnũ ex familia.. ſi rẽ. de leg. z.l. Sti- cho. de vſufr. leg. Et quia in hac cauſa reus elt, arg.l Arrianus. infrà de obli.& actio. Sed opponitur huic ſententię l.z. õ. ſi duobus. de adimen. leg Eſt difficilis antinomia.ait vtrique legatum deberi. iIn quibuſdaã
codicibus legitur, neutri legatũ deberi. Quæ lectio
plana eſt& conſentanca iis quæ diximus ex I.ſi
fuerit
“ 1

. 1““ —dſſ
6834 Franc. Duareni Iuriſconſ.
fuerit. infr. de rebus dub. Conuenit etiam ſimilitu- do, quæ ibi ſequitur, quemadmodũ Kin dando,&c. Sicut legatum non Valet cùm incertum eſt, cui adẽ- ptum ſit. Si quis velit lectionem receptam quæ& Plorentina eſt, ſequi: poterunt hec vtcunque conci- liari. Nam in ſpecie§. f duobus. dicitur ſeparatim legatum fuiſſe duobus. Cum igitur coniunctum le- gatum eſt, ademptio valet in vtrunque. Coniuncti enim quaſi in vnum corpus redacti ſunt. C.de cadu cis tollen. S. his ita. Non mirum igiturſi vni adimẽ- do, videatur alteri ademptum. Congruet etiam ſi- milirudo, quaſi argumentũ ſit Acontrariis hoc mo- do. Sicut legatum in neutrum valet, cum eſt incer- tum cui datum eſt: ita non valet ademprio, cùm in- certum eſt cui ademptum ſit. Quod ergo dicitur in d. l. ſi fuerit. accipiemus cũ hac exceptione.§.ſi duo- bus. facit l. in toto. de reg. iur. Sed ſuſpicor aliam le- Ktionem veriorem eſſe. Altera quęſtio eſt, quantum debeatur. Et diciturſingulis ſolidum deberi. Oppo. 1.17. fi quis Titio. S. ſi hæres. de leg. ⁊. l.legata inutili- ter.§.vlt. infrà eod. Item quod exiguius eſt præſtan- dum. l.ſi ita ſcriptum. ſuprà eo. l.9. ſemper in obſcu- ris. infr. de reg. iur. Quæ ſumpta eſt ex codem cap. cadem eſt enim inſcriptio. Vulgò dicitur hoc fieri propter nomen diſtributiuum. Sed hic nullum eſt Aiſtributiuum: infinitum eſt pronomen. ſi dixiſſet centena, CuαιεετιQνν eſſet. Reſpõdeo igitur vt ſupraà,
hanc interpretationem fieri propter charitatem, ni- ſi alia voluntas euidens ſit. Voluntas autem æſtima-
ri poteſt ex modo patrimonij. J. 43. ſi filie. inf. de leg. 3. Dicitur etiam euidens ex comecturis. l.74. licet Imperator.infrà hoc tit. Ad S. Si yni ex hæredibus.
LLIS cus eſt de legato præceptionis, de quo dixi Lupra, ad ritulum ipſum. Hoc legatum datur vni ex hæredibus, vt Caius ait, lib. 2. Inſtit. Theo- phil. Inſtit. de leg. V ult teſtator vt heres certam rem præcipuam habeat. Dicitur præceptio. l. Miles. 75. infrà de leg. 2..3 4 momen. de leg.z. l. 25. hæredes.§. vlt. ſuprà fam. erciſc. Dicitur prælegatum, dicitur præcipuum: de natura huius legati hic diſputatur. Et primùm animaduertẽdum eſt tunc valere, cùm duo, aut plures ſunt hæredes inſtituti. Itaq; Vlp. ait, Si vni ex hæredibus. Si enim quis ſolus hæres inſti- tuatur, non valet legarum. quia non poteſt ſibi ipſi debere. Hue pertinet l.116. Legatum.§.1. infrà hoc
tit. Si quis pro parte hæres inſtituatur, partem capit vt hæreditariam& iure hereditario, partem iure le-
ati. facit l. 8. In fideicommiſſariam.§. ſi legatum.
intra, ad Trebel. l.9. in quartam. infra ad leg. Fal- cid. Hic queritur, qua actione petetur hæc præce- ptio, ſiue prælegatum. Et ait Vlpia. præſtari officio
iudicis famil.erciſcundæ, cùm per iudicem diuidi-
tur hæreditas inter cohæredes. Quod eſt acci pien-
dum ſi adierit hæreditatem, officium iudicis eſſe,
deducere quod teſtator voluit præcipuum eſſe. In judiciis bonæ fidei officium iudicis latiſsimè patet. 5. in bonæ fidei. Inſtit. de actio: Idem dicitur in l.4.
ſi ita legatum. ſuprà, fami. erciſcun. 17 ſi qua. C. eo. tit. Vbi loquitur de Prætore fideicommiſſario, qui de fideicommiſsis aognoſcebat. Inſtit. de fideicom.
hæred. im princ. Alias Prætores non cognoſcebant
apſi ‚niſi extra ordinem: ſed iudices dabant, vt alis
fusè declaraui. Deinde quæritur quid ſi re hereditatem. Nam tunc non poteſt locu familie erciſcunde. Ait Vlpian. poſſe petere! tum. Quod eſt accipiẽdum de actione ex telt
periore caſu totum conſequitur, quia parte net ac deducit vt heres iudicio famil. erci partem iure legati.
Ad l.18. Et quidem. b
ſcund
S non eſl eg.
pudiauit
„
— m to, de qua diximus ſupra. Sed an totum petetzluſt ..MIIHI.
m reti.
Ic dubitatur quomodo totum conſequi II ſit. quia pars inutilirer ei legata fuit, quatenu ſcilicet heres inſtitutus fuit. Nec poteſt eam coule
qui iure hereditario, quia non adiit hæreditat
tamen hic Iulianus ait totũ petere poſſe, quamuba
ſemertipſo ei legatum ſit. Magis enim ſpectauutn. l luntas teſtatoris, quam ſubtilitas. Cùm enim un., diauerit hereditatem, ſic interpretamur, quaſun.
quam heres inſtitutus ſit. Accurſius ait ponion repudiatam accreſcere cohæredi cum onere le Sed ne hoc quidem defendi poteſt ſecundumſ
tilitatem. Cùm legatum inutile ſit, nõ poteſte
reditas onerata dici. Sequendum eſt igiturquoi xi:benigna interpretatione hoc admitti propte luntatem. Similis interpretatio eſt in ſpecielann qui.§. pro parte, infrà, de iis, quib. vt indig. yhifle videtur partem fundi legati vindicare deber qu pars hereditaria eſt,& poſſeſſa ab herede tmmaua hereditaria. Nã fiſco vindicatur hæreditas, Kan cunque res capiũtur iure hereditario. Sed Papine facto cõſultus reſpondit predium integrum ded legatario, propter voluntatem teſtatoris, neg— ſubtilitate. Nec enim ratio iuris, ſubtilitas iurs,
rietas poſſeſsionis, inducit diuiſionem volunt un
Annotandum eſt igitur hoc capite heredem bo prelegatum petere, repudiata hereditate. Similii cus eſt in l. 87. filio pater. infr. eod. quæ loquit r ſuo hærede. Accurſius ergo non recte diſt ſuum ab extraneo. Similis locus in l. apud Ce
5. ſi quis ex vncia. de doli excep. Deinde in d ter. vltimis verbis, ne moleſtiis hæreditariisi caretur, oſtendit Iureconſ. qua ex cauſa poß honeſtè fieri. facit l. Itẽ ſi res. de alienat. iud. mu Seruanda tamen in hac re defuncti voluntas, citur in d. Lfilio.& l. ſeq. Exemplum inſignee 77. quid ergo. quæ coheret dict. l filio. vbi præle ta ſuccedunt in locum portionum hereditatian Diuiſio enim quædam eſt rerum hereditan
que fit verbis legati. Aliud exemplum eſtin vns
Vlt. de doli except. vbi filia petere videtur legan
ägubn erwüco eudete tele⸗ n ſrſ raione
hh*
3
—
contra voluntatem matris defuncte. Nami lit
eſt ſub conditione, ſi cum cohęredibus tuis pale tionem feceris. Deinde legatum eſt hoc moc amplius volo te Præcipere centum ex he Hæc conditio intelligitur repetita in ptal quamuis expreſſum id non ſit. Ideo ſumm
lia exceptione doli propter æquitatẽ mag propter ſubtilitatem verborum. Haæc igit ma exccptio regulæ: nempe cum repuga
tas teſtatoris. Alia exceptio eſt in d.§. ſi ex
hæres accepit prerium à ſubſtituto, ne aditet ditatem, legatum petens ſummouetur exch doli. Benigna illa interpretario, de qua disin

ir magis ei,qui litium odio omittit. Alia ex- fauetu Lt patroni. 5. qui fideicommiſſariam. anior beKatio huius exceptionis eſt, quam ea d Papinianus, quia deſtituit ſupremas de- Mn ibi 1ap Abſque aditione ſiquidem nõ poteſt functi hhrlcommiſlum. cum ſit ſolus hæres. Hæc halhenm nõ habet in ſpecie noſtra,& l.filio pa-
In Tit. De legatis& fideicom.
X
diuerſæ ſunt. Hic repudiauit hęreditatem: ibi de-
ceſsit ea non adita. Ratio quoque diuerſa eſt, quod
neceſſe eſt l. 08.a Titio. infra de verborum obliga. ld oſtendo. Dixi ne legatarium quidem ipſum poſ- ſe petere totum inſpecto rigore iuris ciuilis. Vlpia.
att inutiliter legari Pro parte. dicta llegatum. Papin.
ait nõ conſiſtere pro p
685
ideo contraria hæc erunt. Nam imprimis ſpecies
„ ueebi aullum eſt fideicommifſum,& alius eſt co- ir no conll arte. d.Leu m, qui 5. pro parre.
Drresqui poteſt adire. W hic rigor iuris temperatur æquitate interpretaio- dum canſ Dichcum hæres omiſit hæreditatem, poſſe eum nis, propter veriſimilem teſtatoris voluntatem. Du- dai eonun prelegatum. Benigna interpretatione rum viſum eſt deſtitui voluntatem defuncti, pro- dolehen kauleg nunquã inſtitutus eſſe, qui omiſit. Op- pter ſubtilitatem, neſcio
1LIlId quam, verborum. Inter- lt Wrx uic ſentetię 75. miles.§.pro parte. de lega. 2. vbi Pretatio autem longius producenda non eſt quam de poltg I areditas adita non eſt:tamen prelegatum non va- vt à duritia illa recedatur. Quod accidit cum per- eim he⸗ lrniſ pro parte. Hinc natæ ſunt variæ diſtinctio- mittitur legatario totum petere, ſiue adeat ‚ſiue re- Lema 5 anul Accurſ& cæteros. Quidam dicũt legem pucdiet. Tunc abundè videtur ſatisfactum volunta- etamur,
olrä locum habere in ſuo hærede.l. miles. in ex- ti Nam de ſe queri debet, Il ata naco Mouentur eo quòd dicitur hic abſtinuiſſe. qui voluntatem ſuam no lcoman gedarnt iuris eſt extraneum quoque qui omiſit, ſuis non cõſuluit. Papin. deſt ecn faſeotum legatum petere. l. 89. Nam nec cman. dit vr iam dxi. Null eltnöN cpansinfra co. quæ lex eſt Iuliani lib. 36. Digeſto. propter quam contr meſtigu Erliſpicor huius quoque capitis candem inſcri- preſertim in Præiudicium coheredum inſtitutorũ. admim pionem eſſe debere. Alia eſt ſolutio vulgò probata Permittitur nobis qui ius promittemur, illa beni- eltin h gncepta, quòôd conditionale ſit hoc legatum ex gnior interpretatio contra ſubtilitatem. Hæc ſunt baytin neneteſtatoris. Conditio eſt, ſi repudiauerit here- quæ mihi videntur probabiliter dici poſſe de hac ndicata uem quia aliter non poteſt conſiſtere. Hęc au- re. Pro coronide obſeruandus eſt caſus in quo hæ- aab hent anconditio in ſpecie noſtra exiſtit viuo legatario. res qui omittit, nihil poteſt petere ex bonis defun- urharen Nateraſpecie non exiſtit, niſi eo mortuo. Ide- cti,nlulla ex cauſa. in l. 4. heredes. C. llb. uI. de omni ditarioge agro deſert. Si quis heres extiterit ei, qui tributo- dum intem mulmittätur§.ſin autẽ. C. de caduc.toll. Exiſtimo rum nomine fiſco obnoxius eſt, poteſt quidem re-
m rettarob ſumü hoc eſſe. Nam hoc leharrin eſt purum, nec pudiare hereditatem, ſed ea repudiata, nec legatum
is lübtliut vlam habet condicionem, niſi fortè iuris, quæ non retiner, nec donatum. lus ſingulare hoc eſt quod ad dullonen mn impeiit tranſmißsionem. dixi ad 133. ſup. Mouet me conſequentiam produci non debet. J. quod verò, capite ert quodäcitur legatum nõ conſiſtere pro parte. l.cũ, ſupraà de legib. b Nrediteie quispro patte de iis, quib. vt indi g. Inutile autẽ eſſe b
non de legis aſperitate, n declarauit,& heredibus din. de facto conſultus reſpon- am animaduertit æquitatem, a rationem iuris re ſponderet,
—8Z e
Adl.19. Legata inutiliter. Veſtio eſt facti ac voluntatis, quę naſcitur ex T ri ambiguo, cuiuſmodi pleræque ſunt in hoc Jo ete mosognääilureconſultorũ. D eniq; aliis argumẽ. tractatu. Tres hic ſpecies ſunt, quas ſigillatim& di- hereämn tspoller impugnari hæc ſententia quę in aliorum ſtinctè declaraturus ſum. Prima eſt. Quidam lega- u cul islegeteclt Nos ea omittimus breuitatis cau- uit teſtamento fundum Titio. id legatum eſt in- ealconite brgo alas nterpretationem attuli ad d. l. miles. untile, vel quia teſtamentum eſt imperfectum, vel ob fmäGm ſanhmuinalabo Videbitis num vobis pro- aliam cauſam. Deinde fecit codicillos,& legauit cẽ· nximuig 3 Dotert. Dicebam in ea ſpecie fundum legatũ tum hoc modo, Hoc amplius hœres meus Titio lclbhan 63 bunmnanürr ad hæredem. Papin.loqui centum dato. Queęritur an fundus Titio debeatur orun kd nr nn uber hin certorum fundorum portio- ex codicillis: Dal ium non eſt quin legatum inuti- rnan b erduN n aliæ Verò portiones aliis co- liter relictum teſtamento, poſsit repeti& confirma-
Neztacdn 65 itr mirum quod ait, portio- ri codicillis, ſed quæſtio facti hĩc eſt an id teſtator
funt Conle eana ia Porriones tantum legatæ voluerit. N aſcitur quæſtio ex ambiguitate horum
us dun pitur hoc eſt legi noſtræ, in verborum. Papin.ait repetitum videri& confirma-
quodlegzum eſt,totum deberi. Simile tum. Sic ergo interpretamur, amplius eo quod le-
lſupra ehæredib. inſtit.& s.vltim. gaui, præter id quod legaui. Qui decem legat, præ-
3 cdn Imatione huius interpreta- ter fundum quem prius legauit, is fund um denuo
3 barponlähnn eſt illud caput ſumptum legare intelligitur, vr hartioll— Sitrariu⸗ zeteta cen que iciet Xquo apparet eũ de ſpe- tur ad rem prius legatam. Con rmarur Ezmt e6 V
7. conſultum fuiſſe. Quenam pretatio aliis locis. Vnus eſt in 1. 3. qui ita infià, de aeit ſatis exprimitur. Sed boni in- dote prælega. vbi cum eſſet ita legatum, Titię am- ccäru euan gere, quę verbis conueniat, plius quàm dotem heęres meus det centum. Dos
l3 Maallena ſit facit l. in ambigua ſup. quoque legata intelligitur. Si dixiſſet hic teſtator,
— t. de reg. iur. Probabilis Titio amplius quàm undum heres Ptdus iecem 3
1 lo: ſed Vereor vt verbis cõô- dato, proculdubio deberetur undus. et enim ſi- unto etam 25 10 hæreduũ conſtiterunt. Ve- miliis ſpecies ſpecici del guiita demeſt DPaude
luileni dt poſfe totum fundum prę- cula demonſtratiua vtitur hoc. Certũ ſupra, de reb
em tantm tranſire. Nec cred. Alius locus eſt in J./2. ſi tibi Perdnfede lega. z.
* 1„.
u& part

686 vbi Iuriſconſ.Pompon. exéplis docet claris& per- ſp icuis, vſum huius ſermonis. Nam ſignificatio ver- borum æſtimanda eſt ex vſu.l. Labeo. infr. de ſupel. leg. Eſt autẽ in d.l. fi purè. verſi. Ficuti dicimus,&c.
Legendum viſcerationem, epulum ſcilicet quod
pop. Rom prebebatur,in his exemplis legatum re- linquitur vni& eidem perſonæ. Alia exempla ſunt
in quibus poſterius legatum alij relinquitur. ve-
luti in l. 3. ſi ſic locutus. de legatis 3. Vbi etiam hæc
locutio vim repetitionis habet. Hætres meus Titio
fundum dato, Seio hoc amplius decem. Quo caſu
fundus vtrique legatus intelligitur. O ppo.huic ſen- tentiæ l. 105. Si ſeruus legatus. 5. ſi ita ſcriptum. hoc
tit.vbi ſimilis eſt ſpecies ſpeciei J. ſi ſic locutus. In v- na repeti dicitur, in altera non repeti. Et quod ma- gis mireris, vterque Iureconſ.ait dubirandum non cſſe. Difficilis eſt antinomia. Cumanus fatetur diſ- ſenſiſſe lureconſultos in hac te. Nec alienum videri debet eos non ſemper conſentire in quæſtionibus facti quę verſantur in ſtatu cõiecturali. He queſtio- nes propriæ non ſunt Iureconſultorum: ſed magis
pertinent ad Grammaticos, Dialecticos,& Rheto-
res. Plerique veterum has queſtiones reiecerunt tã- quam alienas à profeſsione ſua. Iureconſulti eſt do- cere quando ſeruanda ſit voluntas ſi de ea conſtet. Nam hoc ad ius pertinet. Sed voluntatem colli-
ere ex coniecturisnon eſt proprium munus lure conſulti. Fuſius oſtendi in Scæuola. Si igitur diſſen-
tiunt, vt Cumanus ait diſſentio hec in iure non eſt.
Vni fortè vſiratum videtur quod alij non videtur.
Conuenit inter eos ſequendam eſſe voluntatem, ſi verbis idoneis declarata ſit. Ego verò exiſtimo nul- lam hic repugnantiam eſſe, ſi commodè& abſque cauillatione verba eorum accipiamus. Species di- uerſæ ac diſsimiles ſunt. In ſpecic§. ſi ita ſcriptum. non eſt adiecta particula demonſttatiua, hoc. Nam diffcultas non oritur ex vetbo, amplius, vt pleriq;
putant:ſed ex particula de monſtrariua. Ambiguum
eſt ac dubium quid demonſtret, an rem legatam, an totum actum qui anteceſsit. Multum intereſt v- tro modo accipiarur. Si totum actum; ſenſus erit, Legaui Titio fundum: ſed plus facere volo, quàm feci. nam volo decem dari Sempronio. Et hoc ſen-
ſu non debebitur fundus Sempronio: fed ſoli Ti.-
tio. Si rem legatam demonſtret, alius erit ſenſus. Hoc amplius lego decem Sẽpronio. am plius quam fundum, id eſt, preter fundum, vel vltra fundum, quem legaui Titio. In hac ambiguitate Iureconſul- ti ferè ſic interprerantur, quaſi demonſtretur res le- gata. Quia videbant hoc eſſe magis vſitatum tem- pore ſuo, atque ita accipienda eſt ſpecies l. ſi ſic lo- cutus. in§. fi ita ſcriptum. ſpecies non eſt vſquequa-
que ſimilis. Nam deeſt particula epidictica, vbi ver-
ba non ſunt apta ad demonſtrãdam rem legatam. Verba magis referuntur ad totum actum, qui ante- ceſsit, quaſi teſtator ita dixerit, Legaui iam Titio fandum:ſed aliquid amplius volo facere, quàm feci. Nam volo dari decem Seio. Non ſolum volo da- ri fundum Titio: ſed etiam decem Seio. Quod au tem in dict. S. ſi ita ſcriptum ſubiicitur de legato ita relicto, hoc amplius,&c. nos mouere non debet. Id enim obiter dictum eſt. nec dicitur quid iuxis ſit. In ſpecie ð. ſi ſic locutus. facilius apparet fundum de- mõſtrari. Tixio fundum, Scio hoc amplius decem,
Franc. Duareni luriſconſ.
id eſt, hoc fundo amplius. In ſpecie l. qui ita inſ
de dote prelega.nulla eſt dubitatio. Eſt tun ud:
gè diſsmilis ſpeciei. ũſi ita ſcriptum.vbi vmunl legata exprimitur, vt ne ambigua quidem e dici debeat. Notandum eſt igitur ex iam digun verbis hoc amplius, repetitionem quãdam nn Multiplex ſiquidem eſt effectus huius repe nis. Primùm confrmatur legatum inurile 4 dicitur. Secundò, legatum vni relinquitur a1 ſi ſic loquutus. Terriò, cõditio, aut dies rep dn 3
telligitur poſteriori legato, quæ erat adſcripta na
ri.l. 75. auia. infrà de condi.& demon. l. 107 libenne omnibus. cod.tit..54. fi tibi.l.63 in repetendis ini de lega. 3. hęc de prima ſpecie huius capitis, Alera eſt ſpecies ibi, Quas pecunias,&c. vbi clauſilga ſcripi ſolita ſubleuandi heredis gratia, vuulibustg, tis dies prorogarur, inutilia nõ confirmantura- lum eſt enim verbum ex quo appareat eum qen
legare voluiſſe, quod inutiliter relictum fuit
de quod minuendi cauſa ſcriptum eſt, non dche
mus ſic interpretari vt valeat ad augendum hi pla ſunt vulgaria in l.legata inutiliter infra„de im.lega.l.71. cum tale.§. vlt. de condit.& demon
Titia.§.vlt. de manu. teſtam. Sic viceuerſaquod
gratia augendi,non ſic interpretamur, wummnus 19 ſi mancipia. infr. de inſtruct. lega. Nilmaus appareat contraria volũtas ex verbis l. 29 ulel
§. reſtator. de liber. lega.In hac igitur ſpeci voluit minuere legatum magis, quàm aug
0
nus enim ſoluit, qui tardius ſoluit.§. plus auren ſtit. de actio. Non ergo ſic interpretabimut,m gis valeat legatum, vt cõ firmetur inutile. Inutils igitur prorogatio diei. Tertia ſpecies. Ab impuh legatus eſt fundus IT itio inutiliter:à fubſtiturole ta ſunt centũ eidem Titio his verbis, hoc a al Similis eſt hæc ſpecies prime, non ſecunde. hic eſt lectio. nihil video cur à Florent. iece ybi ſic legitur, nec ille patri heres extiteritè ſerit. Ideſt, ſi filius deceſſerit nõ adita hęxed dicendũ eſt,& ſi deceſſerit impubes.Nihilt ſuccedat ex vulgari, an ex puplllaris facit li iure. de vulg.& pupil. fubſtit ſuprà. Cur caſus expreſſus non eſt: Talis ſpecies fottẽ rat, quam tractabat Papi. in quæſtionibusſ hoc non animaduerterunt, voluerunt e hunc locum:ſed minus audacter. Cauendu ingenioſis iſtis corruptoribus librorum. C cemus ad I. ſi ita relictum. infra, de lega. 2.
Aad§. In legato.
. Oau eſt de effectu legati. Debeturl Lquod legatum eſt. Vnde ſæpe quæri
ttem
aut quantum legatum ſit. Vt in illa ſpeciel Sempronio fundum lego, vterque petit qus
cuique debeatur. Aeque partes debent magis æquum eſt,& magis conſentaneu tatimiſi aliud appareat. Aequitas dicitur tate. Voluntas contraria poteſt colligi ci ris de quibus locus eſt in 1.23. quoties, at e mile exemplum eſt de hæredum Vnſtinm quoties. ũ. hæredes. de hæredib inſti. Aluud in ſocietate.l.ſi non fuerint. ſupr. pro oc⸗An in hac ſpecie legatarij fint coniuncti verbi er; 1, i r verbis c⁰
quæri ſolet. Ego aliàs docui re& ve

In Tit. De legatis& fideicom. 658 7
eſſe:quia res eadem vtriq; leVatarne diſtributio- alia ſubſtituta ‚vt fit. Idem grex eſt, etſi fortè totus ne partium. Verborum enüm 15 t hoc modo, renouatus ſit. d.l. grege. de pigno. Hinc ſimile eſt Pundum illum equis partibus 0, ego. l.89.xe con- quod dicitur de iudicio. in l.proponebatur. ſuprà de uncti. de leg.3.Verum illi ſumunt arg. ex hoc loco iud. Diſputat Seneca lib. d. epi. 59. Certum eſt gregẽ ppp Verbis coniuncti ſunt, cùm eadem res legatur vindicari. l. l.§. vlti.& 1.3. de rei vindic. facit l.vindi- duobus æquis partibus. d.re coniuncti. At in hac catio. co. tit. Non eſt recepta peculij vindicatio, ſicut becie debentur æquę partes. elgo ſunt verbis com gregis. Ideo fortè quia peculium conſtat plerunque undi. Vnde illud efficitur nullos eſſe cõiunctos re ex iuribus, quæ corporalia non ſunt, nec vindicari & verbis. Sed certum eſt lureconſultos rria genneta poſſunt. Nam ſi corpora tantũ ſint in peculio, nul- Hcere con iuncto rum.triplici. infr. de verb. ſig. Nöõ ja videtur cauſa cur non vindicetur, ſicut grex. At- gitur repudianda eſt miſta coniundiio. Ego hanc que ita poteſt accipi l. ſi peculium. infr. de pecu.jleg. opinionem refutaui lib. z. de iure acele ſc. c.9. vbi di- quæ videtur contraria. Vindicatur autem&ſi vnũ 1 8 verbis tantum coniunctos eſſe cùm partium di- caput fuperſit ex grege, quamuis grex eſſe defierit, Ke lt ſtributio expreſla eſt 4 teſtaomeIn hac coniunctio- Sed quo modo cùm extinctum ſit legatum? Et per- ne verborum maximè ſpectantur verba. Verbis cõ- empta re legata liberatur heres. l. 86. huiuſmodi.§. ſi 1 iungi debent lehenriilenrom etquod adducitur cui. infrà eo. Difficultatem auget l. vlti. quib. mod. y- apaen e Lcm auicjde e dun ean em Aie deim Beit ſusfruct. amit. vbi ſi legatus ſit vſusfructus gregis, rmlähn& expreſsi. Huiu modi theſes perquã fa aces unt, extinguitur cũ deſinit eſſe grex:cùm ſcilicer eouſq; d nec vllum inde firrmum argumentum certumque peruenit numerus gregis, vt grex nõ eſſe intelliga-
b
1 4 daci poteſt.. 20. qui duos. Interpretabor cum l. 36. tur. Reſpõdeo id benigna interpretatione admutti, rlülin legato generaliter, infra 60. b 8 petatur quod ſupereſt ex re legata. Quod in vſu- “ b uctu receptũ non eſt. e ũ fa- ecndao Ad. 21. Grege legato. ructu receptũ non eſt. Certum eſt vſumfructũ fa 1 cilius amitti, quàm proprietatem.§. finitur. Inſtit. de
Si ſlen Clmilis locus ſuperiori, in quo quæritur quid& vſufr.& ſimil. O ppo.l. ſicut.§. vlt. ſuprà quod cuiuſ- quantum debeatur legatario. Quidam legauit que vniuerſi. vbi ſi vniuerſitas ad vnum redit ma- giegem ouium, qui conſtabat decem ouibus. vt in gis admittitur poſſe eum conuenire& conueniri Veibb loues.de abigeis. Auctus eſt grex viuo fortè teſta- cùm ius omnium in vnum reciderit,& ſtet nomen ce öd re Quæritur an omnia capita debeantur: Vlpi. ait vniuerſitatis. Idem ergo de grege videtur dicendũ gi qum qux accedunt eriam deberi. Nam idem grex eſt, li- eſſe. Duæ ſolutiones ſunt apud Accurſium nõ ma- loluit cct augeatur, vt dicitur in§.ſi grex. Inſtit. de legatis. gni ponderis. Puto vtilitatis cauſa hoc receptum eſ
+
neetprenbe Grex vnum veluti corpus eſt, ex diſtantibus capi- ſe in vniuerſitate, que ex hominibus cõſtat, ne cor-
neturäun b tidus l30.rerũ mixtura. de vſucap. Sicut idem edi- pus wiilercipub pereat Socictates ille ad publicam neſecnt fcium eſt, quam uis lap ides aliqui, aut ligna adie- vtilitatẽ pertinent, nec vllæ aliæ permittuntur. Parũ GBlierält. Gant Si quid adiiciarur edibus poſt factum teſta- autẽ refert, an multa pecora pro corpore& vniuer- Wwibh mentum dtotum debetur legatario. Id plerunque ſitate accipiamus, an pro ſingulis capitibus. Et ani- n Joen dfuuamn 8 nsleribm rebus legatis ſſi ex oro. maduertendum eſt quod in.ſicut in f. luriſconſ- räflorem? Cn 4 8 in legata vniuer ſitate multo magis. ait magis admitti,&c. Subtilitas enim non videba- lrs ant uiuſmodi eſt grex, item peculium, familia.l. 67. tur hoc permittere. Plures cõſtituunt collegium, ſi- tnuira g enlumet leg. 2. Peculium corpus vnum eſt, cõ- cut gregem. l. Neratius. de verb. ſign. Notanda ſunt mnäba lan ex diuerſis rebus, ſicut grex. lIdeõque vniuer- verba illa noſtræ legis, Quemadmodum inſula,&c. vupildie 14s plerunque dicitur. Ex lam dictis apparet fœtus Quod igitur reliquum eſt, ex re legata poteſt peti. hit düpale dn editos ante mortem teſtatoris, deberi lega- Sed multa opponuntur huic ſententiæ. O ppo.l. ſi Jls fesst chn lt zcbeünn Be„& ipſum augent. Nec ita legatum. 68.§. vlti infrà eo. vbi ſi domus deſtru- Kqucfiut io giüatomn auo rueh non debentur lehara- KAa ſit& alia ædificata, perit legatũ. Item I. 0. mor- dt, olben vbr eraunn 48 More.:23. ſi quis bonorũ. infr. co. tuo. de legat. 2. Item J. peculium. 5 7.§. quadrigæ. de gerC ae vfur.& Krnl um Fylrhoc etiã tit.& tit. C. legat. ⁊. Item llana. 86. infr. de legat.3. vbi naue diſ- bos Üu non habere in 8 Die Nam reſpõdeo id locum ſoluta, neque nauis, neque materia debetur. 4 vfade minecſiate Bisdie cgal0, aut alia huiuſmodi V- uæſitum fuit, an quod ſupereſt ex re legata de- 4 39. equis. de vſur d P 2 POAn Modeſtinus in I. beatur legatario. Põpo. noſter oſtẽdit deberi. Quod lgan dere Mohe tuh Dilkererl⸗ Voluit enim oſtẽ- lanum eſſet niſi repugnarent alij loci- quos addu- egui D3 e.Imperiti nô on n„quæ videntur ſimilia xi. Nam in pleriſque ſimilibus ſpeciebus dicitur ni- ade laxg gauerit equos 31 unt erc diſcernere. Si 9115 le- hil deberi. Sed ſpecies illæ nõ omnino ſimiles ſunt: Wnlaſ ram hærcdis luſyienso debentur fetus, niſi poſt mo- ac diligenter inſpicientibus apparebit aliqua diſsi- ViII 3 3 75 ta mit apicitum enim tempus teſtamenti. l. militudo& differentia. Maximè ſi expenderimus 8 3 chentun 4 bhrd arg. 8 i quis legauerit æquitiũ, diſtinctionem illam corporum, quæ eſt in l. rerum h de equitiũ debetur Suncs editi etiã ante moram. quia mixtura. 30. infrà de vſucap. Quam diſtinctionem ba üi⸗ equitium.licet hladihabun reſtaor. Lit iden eſt etiam tradit Seneca lih. cpiſtis Vum eſt Tdd ·9 Kcoll uprbi quæ poſtean qui. facit l. grege. de pigno. continetur vno ſpiritu, vt homo, lapis,lignum. Se- d volie ſicum teſtam Anata ſunt, pignori tenẽtur. l. z1. neca vocat continuum. Aliud eſt compoſitu m ma- 1359 uli ento. 9ſi petiero. de except. rei iud. gis, quam continuum vt nauis, domus.*ονμάεo vni- waur AAl 22. Sr pror, W tum. Diuerſæ partes iunctura in vnum ſunt coactæ. dübi 70 Væſtio,d 4 L er4ge. Tertium eſt ex diſtantibus, vt populus, grex, exer- rſißi⸗ Dacünig LTna hic, pendet ex ſuperiori, ei citus. Pompon. noſter hic præcipuè. loquitur de I u 0 milis eſt. Pecora mortua ſunt& tertio iſto genere, ſed ſubiicit ſimilitudinem de ſe- MM 2

6 88
cundo. Videamus ergo primum de eo, quod ex di-
ſtantibus componitur. Ait Pompon. deberi quod ſupereſt ex grege,vt vnumn bouem. Hoc recipitur benigna interp retatione Ben ignè interpretamur te- ſtatorem ita ſenſiſſe. Quamuis ſubtiliter dici poßsit nô deberi, quaſi extincta re legata. Hęc intexpretatio facilè admittitur in hoc genere corporum, quod ex diſtantibus eſt. Quia hoc corpus conſtat ex diſtan- tibus, perinde habetur propemodum ac ſi Vna res legata eſſet: ſed plures diſtinctæ& ſeparatæ. Cuùm
quis legat plures res, vna extincta, nihilominus alie
debentur. ſtantes, quamuis v re. Interpretatio accommo et volu ſtatoris, quoties aliqua occaſio benignius interpre- tandi ſeſe offert.nam capienda occaſio eſt que prę- bet benignius reſponſum.l.capiẽda.129 infr. de reg. iur. In hac ſpecie occaſio bona eſt. quia corpus hoc conſtat ex diſtantibus. In alio exem plo, quod eſt ex 1.85. peculium.§. qu 2. ref
opinionem quorundam, aec aperte docet quid ſen⸗ tiat. Videbat ſimilem eſſe quadrigam gregi ideòq; deberi legatario quod ſupereſt. Sed tamen non po- tuit negligere iſtorum opinionem: quod videret a- liquam diſsimilitudinem eſſe harum ſpecierum. In ſpecie de grege, capita omnia paria ſunt, nullum al-
num corpus dicantur conſtitue-
tero principalius eſt. In quadriga, vnus eſt equus
cæteris principalior, qui demõſtrat quadrigam. Vi- deamus de ſecundo genere, quod compolſitum vo-
cat Seneca. Huius generis exe mplum hic eſt de do
mo. Nam Pompon ait aream poſſe vindicari.quia area precipua pars eſt domus.l. qui res.ↄ 8.§. aream.
infraà de ſolut. Area, inquit, pars eſt inſulæ,& quidẽ
maxima. Argumento eſt, quòd ſuperficies cedit ſo- lo, coheret folo, ſequitur lolum. l. obligationũ ferè. 5. placet. infra de obli.& actio. Proinde ſi continge- ret aream perire, puta chaſmate aliquo fortè; aliud dicendũ eſſet. Sicut ergo in ſpecie de quadriga pe- rit legatum, perempto eo, quod eſt principalius, ita
valet legatum cũ id quod eſt principalius manet.
Atque hinc intelligere licet, eur apud Pompo. ſimi- lia habeantur grex& domus, quamuis diuerſa ge- nera corporum ſint. Hic occurit difficilis antino- mia ex. fi ita legatum. 6½.§. ſi domus. infrà hoctit. Vbi perit legatũ domus, ſi deſtructa ſit,& alia edifi- cata. Accurf. ait diuerſum casũ eſſe, nec aliud quic- quam addit. Vidit fortè quod& quidam alij, in ea Ipecie extructamefſe aliam domum in area. Sed debuit rationem aliquam huius diuerſitatis afferre. Non ſatis eſt ſpecies diuenſas eſſe, niſi ratio quoque diuerſa fit. l.à Titio. de verb. oblig. Et reuera non puto rationem bonam diuerſitatis afferri poſſe.
Deinde idem alibi dicitur de domo, quæ poſtea æ.
dificata eſt. in 1. 4. ſeruum filij.5 ſi areę. Hic ego a- nimaduerto difsimilitudinem aliquam in his ſpe- ciebus eſſe. Pompon. hic loquitur de domo com- buſta. Celſus in Iſi ita legatum. loquitur de domo, quam teſtator deſtruxit vt aliam ædificaret. Quo cafu non debetur ne area quidem. quia creditur
mutata voluntas teſtatoris. Facile creditur mutaſſe voluntatem is, qui domum legaram deſtruxit. Hec coniectura locum non habet in domo combuſta, Combuſta enim eſt fortuito caſu, ſine voluntate& conſilio teſtatoris, Pręterea oppo.l. lana. 8. de lega.3.
At hic plures fant, eæque ſeparatæ& di-
dari debet voluntati te-
adrigæ. de lega. 2. refert Papinia.
Franc. Duareni Iuriſconſ.
vbi naue diſſoluta,ne materia quidem debetu cam infrà eo. ad l.z4. quod in rerũ.§. vlti. Veni ad aliud genus corporum quod continuũ
ra. lam dicitar
Exemplum eſt in l. mortuo. o. de leg. zvbi mo boue neque corium, neque caro debetur. Nullaa occaſio benignioris interpretationis in hac ſpa Non conſtat hoc corpus ex diſtãtibus corpor
ſicut de grege dictum eſt: vt poſsimus interpre
plura quodammodo legata eſſe. Nec etiam
ſit quod principalius eſt, ſicut in domo combaſt Imòô periit quod eſt principalius, ſcilicet anima ſpiritus bouis. Itaque nos interpretamur totan
periiſſe, vt nihil debeatur legatario. Oppo. huic tr
tentiæ. l. 49. ſolum.§.i. ſuprà de rei vindic. vbid
tur meum eſſe quod ex re mea ſupereſt, cuiusn- 4
dicandi ius habeo. Reſpondeo l. morruo. intello dam eſſe, niſi bos iam factus ſit legatarij. Quolg cidit cùm mortuo iam teſtatore,& adita hær te periit.l. à Titio. 65. de furt. I ſi tibi homo di„omn ſeruus. inf.hoc tit. Tũc ergo legatũ non debetua bos periit viuo teſtatore, vel ante aditam hgxd tẽ. Si quis dixerit nihil excipi verbis. l. monu ſpõdeo ex l. non eſt nouũ. de legib. niſi cötrarelnt non ſunt contrariæ ipſo iure. Ex iã dictis pati telligi cur cõdirione furtiua petatur quodſipe 114. fi ſeruus.§. Boue, de cond furt. Conditineſſ ua petimus quod noſtrum eſt. l.i. de condi ſin hoc receptum eſt odio furum, quod alius me mitteretur.§. ſic itaque diſcreris. Inſtit. dea
Ad l. 23. Si quis bonorum. Hanc interpretabimur cum l. non amplius
Ad l.24. Quod in rerum.
LDens eſt de iis, quæ legari poſſunt. Dubitat
de eo quod non eſt in rerum natura. Sed 1 eius legatum, propter ſpem. l. etiam. 17. de legz e
noue Inſtireod weriaut an hoc legatum cit .. n
ditionale ſit? Reſpondeo tacitam habere cond nem. L... de cond.& demon. l.interdum. 75 de oblig. ſi naſcatur. nec enim aliter peti poteſtſ tum. Nec cedit dies quantum ad actionem. re. de verb. ſign. Cedere tamen quantum 3d tran miſsionem docui ad 1.3. fuprà cod. hoc exptelin eſt in l. cum illud.§. vlt. infrà quando dies leg ſumpta eſt L.conditiones. extrinſecus. ↄ8.de cc & demon. vt inſcriptio oſtendit. Ex quo appa legem de tranſmiſsione accipiendam eſſe. Hec tem conditio non venit ex teſtamento: ſed ſecus ineſt,&ſi neque verbis expreſſa eſſet, neq verbis colligeretur. Eſt neceſſaria conditio u Nam plerunq; accidit vt tacita conditio imhe tranſmiſsionem, cùm videlicet ex teſtamento Lquod purè infraà quan. dies lega. quæ tacitcu tur ex verbis, non ineſſet, niſi appareret tett de ca ſenſiſſe. Tacitam autẽ hic vocamusc lo modo ex teſtamento venit, id eſt, neq
bis, neque ex tacita voluntate, ſed ex lege
ſi de ea teſtator ſenſerit, aut fortè cam eiſta non ideo legatum erit conditionale. 1.3. fupti empli gratia, Lego fructus, ſi naſcentur.
Ad S. Si vſumfrultum.
Veſtio facti ac voluntatis eſt Quidim 1 bat vſumfructũ fundi,&c. Legauitei.
m k. Jl 1 1S mecdura vminer
altetil
b menleg
enling
ülöteſa
dilnper atludet attlad

egrünmt
lue adim
lvetbin
petarurg fur Con
tI.de d a, quod
etisluh! mumn
in un.
ri pollmrl rum mrum eram c ra hoc lege iun haben⸗ inrrdum ldet pelre ma0 Gäirr en quunm, Rcod Ar uando e
uulc
In Tit. De legatis& fideicom.
Fx hac ſpecie oritur duplex quæſtio. Vna an ſit v- tlle legatum, altera an conualeſcat acquiſita poſtea
ro rietate. Ad priorem quæſtionem, an valeat? Ait pompo inutile eſſe.quia vſusfructus finitur morte.
legatum cõfertur in tempus, quo ius illud finitur.
Titio cùm morietur. ſupr. de vſufructu. Et hoc ita viſum eſt Pompon. ſed tamen non caret dubitatione. Nã ſi coniecturis locus ſit, videtur le- atum valere, nec multum ad rem pertinet quòd vſusfructus morte diniatur. Nam res aliepa poteſt legari non minus, quam propria.l. cùm rem alienã. Creo. 5. non ſolum. Inſtit. eo. Cur ergo non interpre- tamur legatum eſſe vſumfru. vt redimat hæres, vel reſtet æſtimationem? Nam in dubio non videtur ea interpretatio ſequẽda eſſe, qua id, de quo agitur, reat.12. quoties. de reb. dub. l. ſi quando. 109. infr.
ſacit l.1 ſi
3 hoc titu l. Diuus. ſuprà de vſu& habit. Reſpondeo
hanc coniecturam alij fortiori& efficaciori cedere. Nam non facile creditur teſtator onerare ſuum hę redem neceſsitate redimendi. l.vnum ex familia.§. ſirem. de legat. 2. Quoties aliqua occaſio eſt beni-
nioris interpretationis pro hærede. dixi ſuprà ad J.
rul electione.. cm fundus. In hac ſpecie magis
ctedibile eſt teſtatorem ideo legaſſe, quòd non co- gtraet id ius morte finiri. Facilius enim præſumi- musteſtatorem erraſſe, quàm oneraſſe hæredẽ ne- ceſsitate redimendi. l.6. Sticho. de vſufru. lega. Ceſ-
ſamee igitur hac coniectura, non video cur legatum
non valeat. Pone hominem fuiſſe verſutum in iure
& foro quem non ſit veriſimile hoc ignorare. hinc
colligitur interpretatio. Non enim creditur legaſſe
rem alienam, cum ſimpliciter vſumfructum lega-
uitIvxor. z0. C. eo. Sed aliter poteſt intelligi ille lo-
cus quod non potuerit legare in præiudicium do- mini nam ſi dicamus ſimpliciter non poſſe legare, fallum hoc erit. In his reſcriptis difficultas plerun- que reperitur, propterea quòd ſpeciem non habe- mus de quareſcribit Imperator. Si quis obiiciat vi- deri legare ius quod habet, vt dixi ſuprà ad l. ſerui electione. 5 fundus. At habet vſi umfructum. ergo v- ſusſt debetur Reſpondeo id verum eſſe, cùm illud iu non finüur ipſius morte, vt l. ſi domus. 70.§.vlti. infra eod.lllud ius tranſmittitur ad hæredem.
Altera quæſtio eſt an proprietate poſtea acquiſi- ta conualeſcat: Ait hompon. conualeſcere. Benignè nterpretamur teſtatorem ita legaſſe, ſi vel tunc ei
e poſtea licuerit. Quia fortè cogitabat fore, ut— plena proprietas. D ixe- Bafru Ausain nn lita pro prietate extinguitur v. — 8 lua nemini ſeruit.l. vti frui.ſupraà Loatüvnmt, Son rectè dicitur conualeſcere Barui lusftuctus Reſpondeo teſtatorem acquifita proprietate adhuc hahe fumſ Kum id 4 42 molliratem abere vſumfructum, id eſt, cõ- VIusud Aueoullti in perceptione fructuum. Kholaruse pleinn accipitur,vt ſcripſi ad l.ſi ita quiddeſſe vſusf 1⸗ rech obllga Et vulgò dicitur Vgirur habet Vlintn ormalis, alius cauſalis. Qui prietate un c., ructum coniunctum cum pro-
uate; qui ſeruitus non eſt, rectè transfert vſi Truttum alterum uiſerui g ſtI. anod nof u ez ſura de vſufta In ſerultude 1. quod noſtrum. te Cato Han ſeru PFo⸗ regula Catoniana.l.l. de cum non haber in— nſtit. de legat. Hæc regula lo- xreditarel legato cuius dies cedit ab adita e teg Cato. l. cuùm legato infrà quã-
689
do dies legator. cedit. Quia non poteſt dici inutile eſſe legatum, cuius dies nondum ceſsit, cuiuſmodi eſt legatum vſusfructus. l.2. infraà quando dies legat. C. de caduc tollen.§. libertatibus. b Aa§. Si quis poſt. L Ocus hic iam à nobis tractatus eſt ſupr. ad I. ſi ex toto.& ad lgrege. Oſtendit Pompo. ſi quid acceſſerit legato, id cedere lucro legatarij, contra ſi quid deceſſerit. Duæ ſunt partes huius capitis. Prior pertinet ad augmentum, altera ad deminutionem. Priori parti ſimilis locus eſt in J.cm fundus.i0. in- frà de l.2. Nec contrarium eſt quod dicitur. I. ſi ita 7. infrà de auro& argen.vbi ſpectatur tempus teſta- menti. Reſpondeo enim nõ deberi aliã rem, quàm quæ erat tempore teſtamẽti. Sed hic eadem res eſt. Vna res hic accedit alteri, ita vt vna res fiat ex plu- ribus: ſicut diximus de grege. Hoc ſatis colligitur ex d. l. cum fundus. vbi Iuriſcon. vocat vniuerſitatẽ, ſicut gregẽ. Si res ſeparatæ ſint, nec ita vnitæ vt v- num corpus faciant, aliud dicendum eſt. dict. ſi ita. Altera pars ad diminutionem legati pertinet. De- ſtinatio, de qua hic agitur, ademptionem quandam continet. Sicut alienatio rei in l. ſi ex toto. ſupra eo. Creditur teſtator mutaſſe voluntatem. Sed de his plura non dicemus, quia hæc ſatis tractata ſunt ad d. l. ſi ex toto. ſupraà Notandus eſt o biter locus com- munis de appellatione rerum. Appellationes enim & nomina fundorũ, arbitrio cuiuſque domini im- onuntur& mutantur. arg. C. de mutatio nom. Nõ eſt ea appellatio naturalis, ſed arbitraria. Commu- nes autẽ rerum appellationes quaſi naturali quodã conſenſu hominum inditæ ſunt rebus. Ideo dicun-
tur immutabiles eſſe.l. 4 ſup. eo. Non enim pendent
ex cuiuſque voluntate& arbitrio. l. Labeo. de ſupe. legat. Huc pertinet l.z. de vſusfruct. ear. rer. quæ vſu conſu. Naturalis ratio auctoritate ſenatus mutari nõ potuit. N eque ſenatus, neque princeps, aut Rex mutare poteſt communes rerum appellationes. Di- xi ad dict. l.4. ſuprà cod. Adde ſupradictis quòd pa- terfam. fundos conſtituit arbitrio ſuo.(Non iam de nomine loquor: ſed de re) atque ex vno facit duos, vel ex duobus vnum. l. ſi quis duas.§. ſi quis partem. ſup. cõmu. pred. Cùm diuiſus eſt fundus re- gionibus, vnaquæque regio totus fundus dicitur, non pars. Vna domus diuiditur in duas interpoſito pariete medio. d.§.ſi quis partem. Paries autem eſt murus, ſiue maceria.. paries. de verb. ſig. Quod au- tẽ dicitur, diuiſo vno fundo in duos, ex vno duos effici, hoc intelligendum eſt, ſi hæc fuerit voluntas patrisfamil. Poteſt enim alio conſilio fieri diuiſio, vt l. Caius. 88.§. Titius. infr. de leg. 2. vbi diuiditur vt duobus colonis detur colendus, quod ſperetur re- ditus vberior, ſi à duobus colatur. Pompo. noſter hic deſtinationem requirit, quod verbum de cõſilio & voluntate intelligitur. Ex hac igitur deſtinatio- ne colligitur mens& voluntas teſtatoris. Sic inter- pretamur quaſi voluerit adimere partẽ illam. Sed cur ait Pompo.& magis eſt: Oſtendit ſe hoc ſequi, vt probabilius& proximius voluntati. Nam poteſt alia eſſe eius volũtas& cogitatio. Nihil enim pro-
hibet legatario dari fundum vnum,& partem alte-
rius. Sed veriſimilius eſt, quod de ademptione hic dicitur:ſicut de alienatione in d.l. ſi ex toto. ſupr. eo. MM 3

690 Franc. Duareni Iuriſconſ.
FPx his verbis colligitur à nonnullis deciſio queſtio public,& vectigal. l.3. nautę caupo. ſtabul. E re. nis multum agitatæ, quam cgo Hic tractaturus ſum. uit prætor ſpecialiter aduerſus publicano uta. Pone creatus eſt in hac vrbe nouus magiſtratus, proponere. vt innoteſceret eum curam haber ui de annona ius dicat. An hac creatione videatur primendæ improbitatis id genus hominum. d n. adempta prætori uriſdictio de annona: Nã preto- tiam oſtendit Princeps ſe ſpecialem velle mag 1 ris iuriſdictio eſt vniuerſalis. An ſit locus præuẽtio- tum cre are. quòd magnã habeat curam annas„ ni inter eos? An verò nouus iſte præfectus annone hicſ uppl eac quod preror Ima Hribuls neocin vut ſolus cognoſcet? Quia huiuſmodi- queſtiones ho- patus, facere non poterit. Aliud exemplum eſt u die in quotidiano vſu verſantur, ego libenter eas quoties. 9.§. vlt. ſuprà de admi. tur. Deinde Ta tractabo. Nihil eſt frequentius apud nos hac magi- exempla ſimilia de magiſtraribus ipſis vnum eſi ſtratuum nouorum creatione, propter incõmodita- 1. C. de offi. prefect. vib. Alterum in leCa tem temporum. Sic autem tractabo quaſi agatur riſdict.omn.iudi. Aliud ſimile in iure pont fcon ſr cauſa in foro. Referam quid in vtranque partem per hoc. de heret. in 6. Diſſolutio obiecorumal* dici poſsit: vt hec ſint quaſi progymnaſmata quedã hũc locum Pomponij,& difsimilicdo ppena fori. Nouus magiſtratus ita cauſam ſuam tuetur. In aã dictis mon eſt eadẽ ratio legati, quæ eſt narit rimis ducitur argumentum ex Pompo. Cuͤm ait, tus. Maioris eſt momenti mutatio legum&na Quod alij deſtinatum eſt, demptum eſſe videarur. ſtratuum, quàm legatorum ademptio. Eodem Cùm ergo cognitionem de annona attribuit vni,eã do reſponderi poteſt ad l.vxorem. H.fœlicißmoe videtur alij adimere. Item vulgare illud eſt, Generi cùm de legato quæreretur Iuriſcõſ. facilè ſecutuseſ per ſpeciem derogari.lvxorem. 38.S.fœrliciſsimo. de cam coniecturà. At in hac ſpecie fortior eſtciiat jeg. 3.infr. Et hanc rationem ſecutus eſt Rom. Pon- ra contraria. In l. z. de officio lega. manqdatumſhe. ciſex in ſimili ſpecie. c.. de offi. lega. Legatus gene- ciale derogat generali. ſed ibi non creaut nauu b ralis in aliqua prouincia non poteſt de cauſa co- magiſtratus, ſed delegatur ei cognitio cenec 1 gnoſcerę, quæ ſpecialiter alicui delegata eſtquoniã, Illa delegatio non adeo magni momenti chm inquit, mandatum ſpeciale derogat generali. giſtratus creatio. Tutele diuiſio nõ eſt ſimi u Aliud argumentum ducitur ex lcùm Pretor. 12. duo. Simile eſſet, ſi crearentur eodem tempated ſuprà de iudic. vbi cum prætor vetat vm; intelligi- magiſtratus,& certę res ſingulis attribuerand ſi tur ceteris permittere. Sic cm mandat Vvni nomi- non creantur eodem tempore. Itẽ vnus vnüuer zu natim vt iudicet, cęteris id prohibere videtur. Hinc iuriſdictionem habet, alter de certis rebus Runa generaliter dici ſolet, Qui de vno dicit, de alio nega Varij erant prætores: ſe d officia eorum dim re videtur. Aliud argumentũ ex 1ſi duo. 5z. de ad- nulla eſſet dubitatio, aut ſi quando dubitaum min. tut. vbi vni tutori. vrbica, alij peregrina teſtator interpretatio facta eſt pro preuentione. d.. C adminiſtranda commiſit nec vrbicus tutor tenetur offi. pręf.vrb. Ad l. cùm prætor. illa magis noſ de rebus peregrinis, nec peregrinus de vrbanis, non ſententiam iuuat, ſi quid ad rem pertinerno
5edidũ
düian Baltddel
magis, quam ſi tutor omnino datus non eſſet. Sic creditur cæteris verare, quod vni vetet. Prince cum vni attributa eſt annona, non magis pertinet intelligitur poteſtatem ordinariã& antiqu facheum ad alterum, quàm ſi omnino maxgiſtratus, non eſſet. id expreſſerit. Ad brocardicum, Qui de vno dictk Alliud argumentum ex officio prætorũ, de quo neſcio quid reſpondeam?: Ego manus do, ili
in I.z. de orig. iur. Prætor peregrinus fideicomiſſa- mis brocardicis pugnandum fit.
rius,&c. Hec ſunt, quæ probabiliter dicuntur pro hac alte une bde Ieenſores habet. Ego tim⸗ Ad S. Si nauem. aliis aſſentior⸗qui putant pręuentioni locum eſſe,ſi(2 Vaæſtio eſt aſtinis ſuperiori 6 ſi qus he modo res dubia ſit, nec poſsit apparere, quid Prin- ¶ co 5.ſi quis poſt quęritur quid debeanu ceps ſenſerit.In diplomate ſolet adiici plerunque, tario ſi quid adiectum, aut detractum ſit d vt priuatiuè ad alios&c. verba ſunt ex ſchola Bar- legatum creſcere, aut decreſcere. Addit Dompi barorum producta in forum, atque adeo in aulam dicendum eſſe in hac ſpecie. Certa nauis lega iplam, priuatiuè,& cumulatiuè. Item oteſt Prin- ac ſpecialiter deſignata. Naues ſolenr haberer ceps adiri, cuius eſt beneficium ſuum interpretari. na ſua, vt fundi, ædes. In Florent.legitur meam l. ex facto. ſuprà de vulga. ſubſtit. In xe autem dubia parum reſert. Meam, demonſtratio certa eth ſequor opimonem eorum, qui putant vrxunque vnum tantum habeat. Additur aliquid loco iut ſdictionem habere. Mouet me, quòd in dubio quod detractũ eſt. D ubitatur. quia videturan ea interpretatio capienda non eſt, qua lex vetus mu eſſe, quam legata eſt. Sed dicitur cadem mus Felur& tollatur. P ræcip imus. C. de dp pel. Legum cuům eadem carina manet. Carina eſt inten enim abrogatio interpretatione adiuuanda eſt. Eſt nauis,& quaſi ſolum ac fundamentum Sicu
4. 8*
res odioſa& maxime vitanda priorum abrogatio. b
. zorum abrogatlo. mo aren; qua
Imò priores trahuntur ad poſteriores, niſi contrarig qui res. 89.§.
ſinr non eſt nouum. ſupra de legib. Ar nihil con- ge, ſuprà. In hac igit
trarium hic eſt:quia pote ſt vterque iuriſdictionem Jomuf deſtructe cim remanet area. A exercere cumulatiuè,& per præuentionem, vt lo- non maneat carina Diſtinguendum nehe. quuntur. In dubio igitur mterp retatio facien da pro res.§. aream. de ſolu. ſi ea ſit mẽte nauis dilo 107 cumulatione, non priuatione, d eſt pro concurſu& rabulæ in alium vſum conuertantunan præuentione magis, quàm pro ademprione& re- tabulis cam cõpingat. Similis diſtinctoc 1 uocatione. Argumenta poſſunt duci à ſimili ex ter ſtipulantem. S·. ſacram de verb. ob g.
1
.... 1. 42..„„... 1 Ade multis loci, veuti Cx li 9dixcri aliquis. infrade coutrariũ quod dicitur in llanam Sn laßs
4
8

guice ke tatlo begm dempüone
dem ſGh
dſcölaa ecie onn
begr
à non a cogwin mumomen lio noöch reodem! ulis aund re. Ité mnu Je cenön cia eorumi
uando dit
euentiorel torill un rem fenl dvnirererl- lurarä& an cun,Qui br go malus 6 mit.
nauem. geiuißlf
rur qui p GdetradunJ
ſceteadü
Loquitur
lega
do
In Tit. De legatis& fideic.
enim de naue tantùm diſſoluta, refectio- mentio. Sed cur non debetur quod ſu- legata, vt dixi ad Jſi grege. cùm corpus ſconſtans ex pluribus non diſtantibus, ſed vn itis, dl endum eſt, an maneat quod principalius hur vrlat area in domo. in ſpecie l.lana. non ma — ne carina quidem. Opponitur ſuperiori b diſtin- 5 iIquid tamen.§. in nauis. ſuprà quibus modis Aeuchamit Dicitor ibi naue diſſoluta,& ex eiſ- dem tabulis refecta vſumfructum extingui, nec di- ſtinguitur quo animo diſſoluta ſit. Sed iam dixi fa- cilius amitti vſumfructum, quàm proprietatem. Ex. emplum in l. vltim. eiuſdem titu. de grege, qui ad uid
vnum bouẽ recidit. Extinguitur vſusfructus. Qu
ni nulla eſt
ſi quis nauem incertam legauerit? Dicemus ad l.ſi
domus. infrä. b Ad l. 55. A frlio.
Ocus de perſonis à quo,& cui legari poſsit. Species, filiusfamil. hæres inſtitutus eſt,& patri tum relictum. Dubitatio eſt, quia non poteſt cuiquam a ſeipſo legari l.& quidẽ. ſuprà l.legatum eſt us... infra eo. Abſurdum eſt quenquam ſibi ip debere, atque eũdem& creditorẽ& debitorem eſe Quod accidit in hac ſpecie:quia filius acquirit pauii.r ſi à parente quis manumiſ. fuer.& Inſtit. per quas perſo. nobis acquir. Paulus tamen hic ait le- gaii poſſe patri etiam purè. Nam facilius id admit- teretur in legato con ditionali, vt mox dicam. Ad- qt, ctiã ſi die legati cedẽte in patris poteſtate ſit, ne hoc quidem caſu inutile eſſe legatum. Dies legati cedit à morte teſtatoris.§. in nouiſsimo. C. de cadu. tol Quia feri poteſt vt non adeatur hæreditas iuſ⸗ ſu pattis, vt ſi emãcipatus adeat. l. cũ legato. 7. quã- do dies lega. ced. Adde l. quæſitum. 1. in princ. ufraà eo Comungenda eſt cum l. cùm legato. eo. tit. nam eadem eſt inſcriptio, Iulianus lib. 36. Digeſt. Oppo. huicſententiæ regula Catoniana.§. an feruo. Inſtit. delega. Reſpondeo legatum non eſſe inutile, ſi ſta- tim facto teſtamento moriatur teſtator. Pendet ex euentu incerto.Incertũ eſt vter ſit hæres futurus, an patevan filius.Si filius adeat iuſſu patris, inutile eſt legatum alias valet. Cur non idem dicemus cùm à Patte hærede legatur filioꝛnam hoc legatum dici- tur inutile eſſe propter regulam Caton. d. 6. an ſer- uo. Sed diuerſa ratio eſt vtriuſque ſpeciei. Cam parer heres inſtituitur, die legati cedente, non eſt dubinm quin hæres futurus ſit. Certum eſt
Patrem hæredem fore ſi adeat. Non poteſt ali] le- b
Batum acquituquam patri. Quia cùm quæritur de
acquiſitione legati. ſpectatur tẽpus, quo dies cedit, id eſt mortis. qug legata. de reg. iur. Nec refert an poſtea fuerit factus ſui iuris. Arrario iuris non pa- titut vt patri acquiratur. Ergo inutile eſt cùm ne- que filio neque patri acquiratur. In noſtra ſpecie, tempore mortis incertum eſt vter futurus ſit heres, an hateran filiusex ebque pendet vis legari. Cuùm quæritur de hæreditate acquirenda, ſpectatur tem- auonon morrsrle Slrde bon. poſſeſ.ſe ttur ſeerun d redltas 96 ada dn tran ſmit. tum eefanun nitütar æc eſt iflerentia ho. opinor dift.que a aulo quoque tradita fuit, Vt ..Alltin
§.an leruo. arg eſt 1. 9. vbi Purè.infr. ad leg. Falci.
Xerat hos caſus Paulus, vt Iuſtin. facit
691
Inſcriprio eſt eadẽ, Paulus lib. 3.ad Sabinum Adœit. Paul. ſi iuſſu patris,&c. His verbis oſtendit legatum inutile eſſe. Ideoq́; patrẽ retinere rem legatam iuſiu hæreditario. Que capiuntur iure hereditaxio ea im- pPutantur in Falcidiã. Cætera quæ veniunt ex iudi- cio teſtatoris non imputantur in Falcid. ſed in Tre- bellianam. l.in quartã. infr. ad leg. Falcid. Hec impu- tatio vtilis eſt legatariis: ſed nocet hæredi, qui præ- cipuũ id non habet. Legatum quod inutile eſt, capi- tur iure hæreditario. l. 70. non eſt dubium.& l. ex aſ- ſc. ĩ2.§.ult. infr. ad l. Falci. Sed quid eſt quod Paulus ait, Igitur& ſi iuſſu,&c. Nã quod dicitur de falci- dia, licet verum ſit:tamen non videtur rectsè colligi ex antecedẽtibus verbis. Reſpondeo non tã ex ver- bis id colligi, quàm ex ſententia Pauli. Ac fortaſsis Paulus hec plenius diſcripſerat ſicut Iulian. Cùm le gato. Iuſtin. in d. S. an ſeruo. Vtcuaq; ſe res habeat, non dubium eſt, quin Paulus ſenſerit inutile hoc le- gatum eſſe, ſi iuſſu patris adeat filius hereditatem. Nec aliter poſſumus interpretari verba Pauli. Vn-
de efficitur rem legatam imputari in Falcidiam.
e Na amplius.
L Deus de effectu legati. Ad legatarium pertinet id quod legatum eſſe apparet. Hinc quęritur de hac ſpecie. Legatus eſt Titio fundus dignus 20. ſub conditione, ſi 10. hæredi dederit. quantum dicemus legatum eſſe? Secundum ſubtilitatem verborum videntur legato contineri 20 quia verum eſt teſta- torem legaſſe 20. Sed inſpicimus quantum perue- nerit ad legatarium ex iudicio teſtatoris. Magis ad effectum reſpicimus, quàm ad verba, Hoc vrile eſt noſſe, propter onus fideicom miſsi, quod plerunque imponitur legatario. Non enim poteſt onerari vl- tra modum legati. l. ab eo. C. de fideic. Exeplũ hu- ius rei eſt in l. 125. ciuitatibus.§.vlti. infr. hoc tit. Huc
pertinet l. ſi cui fundus. 56. ge legat. 2. Locus cõmu-
nis de eo quod intereſt. Oppo. l. 40 ad veterani. infr. ad leg. Falci. Sed ratio exigit vt habeatur legatarius in toto, in computatione legis Falcidiæ. Cùm quæ- ritur in l. Falcidia quantum legatum ſit, dicuntur
eſſe legata 20. Nec deducitur quod datum eſt cau-
ſa conditionis implendæ hæredi. Quod hæres capit gratia cõditionis, nõ minuit Falcidiam.l. in quartã. 20. in fin. ad leg. Falcid. Sic modo legatarius habe- tur, modo non habetur, prout ratio& vtilitas in quaque re id exigere videtur. Sed hæc diſputatio propria eſt legis Falcidice. b
b A S. certum.. [Daus de effectu legati. Hæres tenetur ſoluere
quod legatum eſt. Quid ſi non extet, debitor certæ rei liberatur, ſi ſine culpa eius perierit. Vulgò diſtinguitur ſpecies à quantitate. Ego rationem lo-
uendi veterum ſecutus, diſtingo iem certam ab incerta. Ait Pompo. Si certum corpus. Incertę rei debitor nullo caſu liberatur. l. in ratione 30.§. incer- tæ. ad leg. Falcid. Non poteſt dici res, quę debebatur periiſſe. Nec refert an pecunia, an res alia debeatur, modo ſit incerta. Si certa res debeatur, etiam quã- titas, pecunia, liberatur debior.l. ſi certos. 27. de verbo.oblig.Locus eſt communis, quem tractamus ad l.ſi ex legati cauſa. de verb oblig.& ad l. quod te. de reb. cred. Vnum hic addendum eſt, quod extat in
6
MMw 4

quadam conſtitutione luſtin. interitu ſpeciei no li- berari quem ab onere conditionis implendeæ. l.vlti. C. de cond. inſtitut. ſed debetur æſtimatio. Sed alia cauſa eſt legati, quàm conditionis.lſi quis ſub con- ditione.8. ſup. ſi quis omiſ. cau.teſta. Non obligatur ad dandum: ſed ei legatur ſi dederit. Teſtator ſatis oſtẽdit ſe nolle eum aliter legatum conſequi, quaàm ſi paruerit conditioni, cùm poſsit ei parere. Dando ſcilicet æſtimarionem, legatum ſolui deber vbr eſt, ſi certa res legata ſit. l. quod legatur. 38. ſupr. de iu⸗ dic. Non ſpectatur domiciliũ nec teſtatoris, nec he tedis, nec legararij. An dãnum patiatur legatarius,
an lucrũ amittat, queſtio tractatur apud Accurſ.&
alios. Pendet ex quæſtione à nobis tractata alibi, an repudiatio legati ſit alienatio. dixi ad I. 7. ſup. eo.
b Ad S.(um bonorum. Ocus alius de effectu legati. Quid debeatur le-
gatario. Pone legatam eſſe tertiam, aut quartã parem bonorum. Sic fingenda hypotheſis, cùm de parte bonorum loquuntur Iureconſulti. Sicut in l. ſi quis bonorum ſup. Hi omnes loci intelliguntur de certa parte. Certa pars exprimitur in l. qui quar- tam. ſupr. eo. Que coniuncta eſt cùm I. ſi quis bono- rum. vt apparet ex inſcriprione. Quæſtio igitur eſt, an debeantur rerum partes, an æſtimatio. Diuerſæ fuerunt veterum opiniones.Hi fuerunt auctores ſe- gtarum ac diſſenſionum in ſcientia juris ciuilis. l.z. de origi. iuris. Sabinus æſtimationem, Proculus *rerum partes. ſequebatur Proculus ſtrictam ratio- nem. Quia aliud pro alio non debet ſolui, vt pecu- nia pro re.I. 2§. mutui datio. ſupr. de reb. cred. Sabi- nus conſiderabat non multum intereſſe, quia pe- cunia res omnes eſtimantur.j. ſi ita fideiuſſorem. de fideiuſſo.l.i. de contrah. emp. Sed hoc eſt receptum, niſi certis ex caulſis, veluti in obligationibus facien-
di. 1. 3. ſi quis ab alio. de re iudic. l. 72. Stipulationes non diuiduntur.de verb. oblig. Itaque Pompo-tem- perat hanc Sabini ſententiam:ait enim electionem eſſe hæredis ſi res commodè diuidi poſsint. Item poteſt res aliqua in ſolutum dari volẽte legatario, vel eſtimante iudice. Exiſtimauit Pompo. hoc vti-
lus eſſe propter difficultatem& incõmoditatem,
quæ naſcitur ex communione. Nam diſcordias ex- citat cõmunio.l. 76. cùm pater. õ. dulciſsimis. de leg. 2. Et quod commune eſt negligi ſolet.l.z2. C. quãdo
&L quib. quar. pars debe. Vnde dicitur neminẽ cogi
manere in communione. l. 26 ſi non ſortem.§. ſi cẽ- tum. de condit indebit. In re igitur dubia non eſt fauendum communioni: ſed ea potius fingenda eſt quatenus id commodsè fieri poteſt. Nunc ſin- gula hæc paulò exactius examinanda ſunt. Ac in primis eſt videndum an res ſingulæ ſint in obliga-
tione, an potius eſtimatio. Nam id Pompo. non vi-
detur definire. Non eſt nouum aliquid in ſolutio- ne eſſe quod non ſit in obligatione. 1. /77. ſi quis ſti- pulatus decem in melle. infr. de ſolut. vbi decem tã- tũ ſunt in obligatione: ſed mel eſt in ſolutione vſq ad litem conteſtatam. Sic Pompo. nihil hic definit,
niſi de ſoluendi facultate Reſtat adhuc illa quæſtio decidenda, quid in obligatione ſit? Et verius eſt res deberi legarario ſecundum Proculi opinionem. Ar gumento eſt, quòd fructus pręſtantur, non vſuræ,
ex huiuſmodi legato.l. ſi quis bonorum. 23. ſupr. co.
Franc. Duareni luriſconſ.
Hoc intereſt inter fructus& vſuras. l. 1z L J.IzI. vſura ing. de verb. ſigni. arg. ex tit. Cod. de vſur.& taaüd Deinde quæritur quid ſolui debeat? Hoc mn Pompon. Nota quod ait, ſed oportet hære d 6
curri. Oſtendit his verbis ſecundum rigorem
ſtari debere partes rerum ſingularum: ſed æ ui
eſt ac vtile ſuccurri heredi, aliquid in dulgeni h 4
di vt ſoluere poſsit, vel res, vel æſtimationem
Sed quomodo poteſt aliud pro alio ſolui, co
regulam leum à quo. C. de ſolutio. Quod diaian
de communione, locum haberet etiam in ſin u
ribus rebus legatis. Petrus ille Aurelianenſis us V
cognomẽ ſubtilis meruit inter iuris interpretes 4
ſe neſcire an hoc caput intelligat. Videbat aun
quid hic dicitur, facile ſubtilitatibus impugms
poſſe:ſed vtilitas magis amplectẽda eſt in re üüde
Caům teſtator legat res ſingulas, nulla eſt ambigi.
tas. cùm legat partem bonorum, aut rerum genea
liter, aliqua ambiguitas eſt: nam vſus loquendial.
quid varietatis habet, nec malè dicitur tertiam par
tem bonorum habere eum, qui æſtimationem a.
bet. Occaſio bona eſt recedendi à ſubtilitate&
gore propter vtilitatem. Capienda denique clto⸗
caſio, quę preber benignius reſponſum.l. capiensi:
de reg. iur. Similis eſt deciſio Scæuolæ in 1aa gae.
rali.5.vſumfructum. infrà de vſufru.lega. Dixi cum legatur pars bonorũ, res ipſasn
gatione eſſe, ſed ex humanitate& æquitate 1 arezun
ri heredi, atque ita rectè dicitur, aliud eſſe i ukrree
tione, aliud in obligatione. Idem accidit& i
riſq; aliis caſibus, de quibus dixi ad I.z ſuprad
bus cred.Sed cur electio eſt hæredis potius, qm
legatarij? Hoc videtur magis conuenire voli
teſtatoris. In dubio enim non eſt interpretatio
quenda, qua heres oneretur. 1vnum ex familia
rem. de legat. 2.4. ſi Sticho. de vſufr. lega. Item
rabilior eſt cauſa debitoris in electione. l. 19. pl
que. ad fin. ſuprà de iure dot. Sed ad quod vſque
pus comperit hæc electio hæredi? Quidam die
etiã poſt ſententiam, donec iudicati conuenias
arg.l.item veniunt.20.§. idem recte. de petit. he
Sed verius mihi videtur vſque ad litem comt
tam permitti. Fauendũ enim eſt heredi. ſedita
quid nimis, nêve longius, quàm par ſit, recedam
ratione iuris prætextu æquitatis, atq; humani
Dixi ad L.qui filiabus.§. vlt. ſupr. Preterea atg
tur ex l.. de penu lega. Aliud I. ſi quis ſtipulatts
de ſolut. Non eſt contrariũ quod dicitur in di
rectè ſed diuerſum. In noxali actione ſubleuatu
re dominus, qui ſatis onerari videtur, quia comt
nitur ex alieno delicto. Quæritur an hoc calun eant onera hæreditaria in legararium? Vdent tranſire ſicut in fideicommiſſo vniuerſali ſ.iq vna.inſtit. de fideicom.hæredi. Nam& vn queędam continetur hoc legato, non res ſing I.bonorum appellatio. z0 8.infià de verbor. i Deinde bona dicũtur deducto ære alieno gnarũ.39.. hona. de verb.ſig.l. mulier bona-uuh de iure dot. Hæc differentia bonorũ& han traditur in l.ſi quis ſeruum. S§. vlt.de Egara
ſunt accipienda, niſi apparcat teſtatorẽè aliud
ſe. Nam plerunque bona accipiũtur pro hętec.
vt cùm teſtator fidei hæredis ſui commilion 3 4 tuat bona ſua. l.nam quod.14.Vlti.& Lſeg. ee

— ——
dicwum
dia lüb
enda deng
ponlum
cæuolein ufrulegu orü reSſ e&aqui tur aliuds lem accitt lxiadlaln rredis pou convenite welt iuxmn mum aki vfufrlegah Glecnobelt eladquoli redii Cuiu judiaui cu- nredté Keyt ue ad lren ekter m pärli
In Tit. De legatis& fideic.
Trebel. Nam& in bonorum poſſeſſiita accipitur. dicta l.bonorum appellatio. 20 8. de verbo. ſign. l.. 2. zʒinfta de bonor. poſſel.
Adl. Soteſt. 27.
Nor rem vnam poſſe dari in ſolutum legata-
—
rio, vtilitatis cauſa. Inde tractatur queſtio, an falcidia poſsit ex vna re deduci. Certum eſt ex om- nibus rebus legatis deduci. Res ſingulæ communi- catur ipſo iure inter heredẽ& legatarios.l. 49 Plau- tius infr. ad l. Falcid.1.in quantitate. 74.§. vlt. l. Lineã margaritarum. 25 co.l.z. C. ad leg. Falci. l.. ſi quis. infra quo. legato. Excipiuntur legata, quæ diuiſionẽ nom recipiunt.j. ſi is qui. Io.·§. quędam inf ad legem falcid. Scd hæc diſputatio non eſt huius loci. Hoc eſt accipiendum, niſi teſtator reliquerit certam rem hæredi pro Falcidia. dicto§. ſi quis vna. Inſtitut. de ddeicom. hæredit. Voluntas enim teſtatoris ſeruan- qa eſt vt lex..diſponat. in auth. de nupt. Dicendum tamẽ eſt,poſſe ex vna re deduci, ſi vtilitas id exigat. Id poteſt fieri vel conſenſu hæredis& legatarij, vel interueniente iudice. Nam ſentẽtia Pauli noſtri ad alos quoque caſus producitur, in quibus eſt eadem vtilitas. l. non poſſunt. l. neque leges. ſupra de legib. Idem puto dicendum& in legitima parre, quæ de- betur filio ex eadem lege Falcidia. quę eſt triens, vel ſemis, ſecundũ numerum liberorum. auth. de trien. & ſemiſ. Vulgò receptum eſt hãc Falcidiam dedu- ciex ſingulis rebus hæreditariis. Idque colligi ſolet exl. ſcimus.§. ſancimus. C. de inoffi. teſta. verſ. reple- tionem autem fieri ex ipſa ſubſtantia patris. vbi ta- mẽ lmperator non ſatis declarat an ex ſingulis re- buszan ex certis tantuùm. Sed melius eſt generaliter accipete de omnibus, cùm præſertim in falcidia id conſtitutum ſit. d.J. Plautius. Vbi nõ poteſt quis eli-
ſ vnamrem pro legitima parte ſua, neque heres
criptus ei dare poteſt. Et hoc ſecundũ rigorem ac ſubtilitatem Nam ſi res exigat recurrendum erit ad æquitatem quam docet Paul. noſter, vt res ali- qua aßignetur interuentu iudicis. Nam& in diui- ſione rerum hæreditar arũ id vſitatum eſt. l.3 ſuprà ſamil erciſc.§.vlt. Inſtit. de offi. iud. Ex his intelligitis quis ſit vſus& quæ vtilitas huius Paulinæ ſenten- tiæ Nota deinde dominium bonorum legatorum
acquiri legarario, alias non poſſent vindicari.§. Ap-
pellamus Inſtit. de actio. Regula igitur de dominij rranſlatione locum habet in legato vniuerſali bo- norum.Iſi tidi homo. 86.. cũ ſeruus. infr. hoc tit. Sic cona ſocietate omniũ bonorum ‚res continuò cõ- munoneorliſaprpro ſocio. Plerique tamen diſ- Lont t,ui mouentur his argumentis. Primum eſt nium dcheniaaquiſüm eſſer fatim domi. ſurvbe mdenen artaus ſtatim.l. Herennius. de v- deicsmlalu, dentur poſt acquiſitum ex cauſa motan— non debentur niſi poſt Reſet dommian 12zſi quis bonorum. ſupr. co. Item uadnoſtnn man competeret heredi electio. l. id dum de ope Viur. Huc pertinet l. apud Aufi- tirur niſ noſt 55 ominium rei legatæ non acqui- 0 galar 5 onern ‚etiam ſi competat ele- wüue bauicJun bondeo, argumento ducto ex gu zwc pinne na verbum vindicare, latius plerũ- per diugiian 14 peculium.§. infr. de pecul. lega.l. Kmãda. Exiſtimo ſtricta ratione iuris
iuris defendi poſſe, legatario dominium acquiri ſin gularum rerum, que ſcilicet fuerint defuncti. In bo-
nis noſtris ea quoque numerantur, quæ noſtra non
ſunt. l.49. bonorum appellatio. infrà de verb- ſignifi. Mouet me quod gicitur de ſocietate omnium bo- norum. d. l.. ſupr. pro ſocio. Sed propter æquitatem non habetur pro domino,& datur hic electio he- redi. Receditur hic à regula iuris, Id quod noſtrum. Item dixi aliquid ambiguitatis eſſe, propter varium vſum loquendi. Verbum, bonorum, poteſtreferri ad æſtimationẽ. At æſtimationis dominium non trãs- fertur. Si pecunia legata ſit, dixi ad I... ſuprà eodem. Legatarius ergo vindicans rerum ſingularum par- tes, ſummouebitur quaſi exceptione doli. Sed cur non veniunt fructus poſt aditam hæreditatem? d. l. 23. ſi quis bonorum. Hoc, vt puto, conſtitutum eſt, cùm iam receptum eſſet, vt electio hęredis eſſet. nec id cum iniuria fit legatarij. quia non eſt omnino certa voluntas teſtatoris, vt iam dixi.
Adl. Si creditori. 28. G l. Sinautem. 29. Ocus de iis, quæ legari poſſunt. Oportet ali- quid commodi eſſe in legato. Legatum enim eſt donatio. Si quis mihi legauerit rem meã, inutile legatum eſt. 5. ſed ſi rem. Inſtit. de leg. Quod ſi quis mihi legauerit quod mihi debet, Imp. luſtin. Inſtit. de lega.§. ſi quis debitori. ait ira legatum vtile eſſe
ſi plus ſit in legato, quàm in debito. Idem in l. 68.
Mæuius.§.i. infr. de leg. 2. Et hæc eſt Vlp. noſtri ſen- tẽtia in hoc cap. quã probat exemplis. Ea exempla nos ordine& ſigillatim declarabimus. Primum eſt, ſi debitor tutus exceptione leget. Exceptione puta pacti conuenti.§. præterea. Inſtit. de except. Prętor dat iudicium cum exceptione, non purum& ſim- plex. docui ad l. Ilurisgentium. ſupr. de pact. An va- leat legatum. Vlpia. ait valere, quia plus eſt in lega- to, quàm in debito. Nam debitum non poterat ob- tineri propter exceptionem. I. nihil intereſt. de reg. iur. l.creditores. de verb. ſign. l. debitor eo. tit. Nunc poterit peti ex teſtamẽto, nec agẽs vlla ſummouebi-
tur exceptione. Intelligitur enim remiſſa exceptio.
Dixerit aliquis, videri hoc legatum non valere alia ratione. Quia deficiat voluntas teſtatoris. Nam qui legat quod debet, viderur legare quantum debet,& quatenus à ſe exigi poteſt. arg. l.eſt I. 32. ſi prior. ſup. ſol. matrimo. Huc pertiner l. ſi ſic legatum. 78.§..in- frà eo. vbi ſi lego quod Titio debeo, ſi nihil debeã, non valet legatum. facit I. ſi is, cui.9 4.§. Flauius. de ſolut.vbi ſic interpreramur quaſi quodãmodo con ditio ſit, ſi quid debeo,& quatenus debeo. Varix ſunt opiniones. ſed animaduertendum eſt quęſtio- nem hic eſſe iuris magis, quam facti. Sic diſſerimus
de iure quaſi certa ſit voluntas, quaſi appareat ex
aliqua parte teſtamenti voluiſſe exceptionem re- mittere. Expreſſa eſt forte quantitas debita& cauſa obligationis. Dubium igitur non eſt quin teſtator remiliſſe videatur exceptionem. Sed quæſtio eſt, an hæc volũtas faciat vtile legatum. Dicitur vtile eſſe, quia aliquod commodum habet. Sic eſt accipien- dum quod dicitur in l.ſi deportati. 7.§. vlti. de lega. 3.& Lſi creditor. 13. infrà de liberis legatä. Aliud exemplũ eſt, cùm debitor tenetur actione honoraria, id eſt, prætoria, vel ædilitia. S. prætorum.
Inſtit. de iure nat. gent..5.de verb. oblig.& Inſtit. de diuif
693
8————— 1 3 “ 1 See ee e.““ —
2— 2——— — 3. ͤhhtttt teengͤgͤg

594 diuiſſtipul. Nam& hæc à iuriſdictione pretorum veniunt. At certum eſt plus commodi eſſe in actio- ne ciuili, quàm honoraria. Actiones honorariæ ferè ſunt temporarię. Inſtit. de perpetu. actio. Exemplũ in actione redhibitoria quæ finitur ſex menſibus,
uanto minoris, anno vtili. l. ſciendũ.§. vlti. de ædil. edict. Commodius eſt igitur ex teſtamento actio- nem habere, que ciuilis eſt& perpetua: ſicut ceteræ ciuiles. Inſtit. de perpet.& tempo. act. Dubium autè non eſt quin ſit ciuilis. l.lege obuenire. infr. de verb. ſign. Verbum enim iuſta, in definitione teſtamenti, arguit iuris ciuilis eſſe teſtamẽtum,& quidam pu- blici. l.3 fup. de teſta. Sunt qui putent nullam haben- dam eſſe rarionem huius commodi, quod ex tem-
ore actionis proficiſcitur. Citant l. pater, qui caſtrẽ- ſe. F. vlt. infr. de caſtren. pecu. quę ad rẽ non pertinet. vbi omittens herediratem nihil dolo facere vide- tur, quamuis temporis incurrat compendium. Illa ſpecies adeo diſsimilis eſt, vt ſtulti ſit ac ſtupidi diſ- ſimilitudinem non perſpicere. Sed error manat ex theſi, quam inde colligunt. Nota, inquiunt, tempo- ris compendiũ non ſpectari. Nihil. eſt fallacius, nec ineptius hac regularum collectione, vt iam ſepe di- xi. Non dicit generaliter, non haberi rationẽ ſed nõ ideo videri dolo facere. Nulla igitur ratio vetat hoc com modum ſpectari in legato. arg. eſt quod dicitur in l. quoties. 9.§. item ſi temporali. ſuprà de admin. tuto.vbi vtile eſt actionem, qua tenetur tutor, deuol ui in actionem tutelæ. quia fortè actio tempora-
jis eſt. Huc pertinet l. ſi debitor. 12. infrà de lib. legat. P leg
vbi intereſt creditoris ex teſtamento potius agere, quàm ex priſtina obligatione Loquitur generali- ter quocunque modo interſit. Obiicitur nobis a- lia regula æiuſdem notæ aut deterioris. Surrogatũ rerinet naturam,&c. l.ſi eum.§. qui iniuriarum. ſup. ſi qus cautionib. Ergo actio ex teſtamento natu- ram honorarię retinet. Reſpondeo, nullam eſſe ta- lem regulam in iure ciuili. Cõficta eſt à barbaris&
ſophiſtis, qui rationem iuris interpretandi non no-
uerant. In ſpecie§. qui iniuriarum. ſtipulatio iudi- cio ſiſti, initur tempore: ſicut actio imuriarum. quia propter eam actionem interponitur. Quid hic fi-
mile eſt? 51 ſtipulatio idem contineret quod actio
iniuriarum, aliud dicendum eſſet. Aliud exemplum ex Marcello, ſi debitor quis ſit in diem, aut ſub conditione, vel modo,& c. Valet le-
gatum, propter commodum repreſentationis. idem
dicitur in§. li quis debitori. inſtit. de legat. idem in 1I. de dote prælegat. cuius eſt eadem inſcriptio, VI pian. lib. 19 ad Sabinuũ. Quid ſi quis debebat ex ſti- ulatu,& legauit pure? Marcellus ait legatum vtile eſſe. Quod poteſt detendi ſi res ſit legata, cuius do- minium tranſeat in legatariũ. l.3.§. ſi quis rem. infrà de lega. 3.ſi verò ſit legata quantitas, nullum eſt cõ- modum huius legati, atque ideo inutile eſt. l. Aure-
lius. 28.§. vlt. de lib. lega. Sed quid eſt quod Marcel.
ait legato falcid. non minui? Nã ſi vrile eſt, Falcidia ex eo deduci debet, ſicut ex cæteris legatis. Item cõ- traria videtur. 1.I.§.ſi quis creditori ad legẽ Falcid.
Fuit tẽpus cùm ita legerem, vt æquè Falcidia hoc
minuat, ratio expeditiſsima nodi cuiuſque diſſol- uendi. Sed tutũ non eſt his coniecturis indulgere. quæ mihi adhuc iuueni magis arriſerũt, quàm hoc rtẽpore. Tunc mihi videbar ingenioſus, cũ quid tale
Franc. Duareni luriſconſ.
bat. Et poteſt vera eſſe in ſpecie 1.3.§. ſi rem deh 3. vt iam dixi propter dominij acquiſitionem.
betur in diem, atque ita de commodo repræſena
8 Ad ITalis ſcriptura 30. E&l. Sed etiamz
ci, in quibus tam diligens& accurata interpr ſcripturæ alicuius reperitur. Ars enim, quam
mosvinum, frumentũ,&c. Corpus nonnunqui
ſolet legatis. Aliquãdo gratia differendę ſo gratia demonſtrationis cuiuſdam, gratia
cõminiſci poteram. Nũc longo vſu edoqus ſm lhe quàm periculoſa res ſit. Non eſt hoc nodos qiſ d uere: ſed gladio ſecare. Marcelli ſententia lien 0 fertur ab Vlpiano, qui nec eam probat, nec im u.
hactenus habetur ratio huius commodi, vt legatum. Non enim ideo poteſt fideicommif 1 nerari. dicto§. ſi rem. dixi ad l. càm filiofam. Pacen
ratione nec minuetur Falcidia. Species§.ſ quisot ditori, diſsimilis eſt Loqu itur enim de eo, quods
tionis. Lex igitur falcidia in eo, commodo locun n habebit, non in toto legato. TT
X7 Lpianus hic interpretatur clauſulam yu rem, quæ apponi ſolebat in teſtamento,qua
pecunias,&c. Mentio eſt huius clauſule in l lem
inutiliter. ſupr. eo. Nec dubium quin fuerit yulgas
& vſitata, cùm eam interpretarentur ita accura di Iureconſulti. Maximè autem obſeruãdi ſumh stim
temur, ferè verſatur in interpretatione ſcrpti- cet nos ſic interpretari quod ſcriptum eſtlegaa cto, aut alia huiuſmodi ſcriptura, vt ne à bonix quo vnquam deflectamus, hac de re fuſius ahid ſerui. Primum quæritur, quomodo accipientun ſit verbũ, pecunig. Pone corpora legata eſſei du-
ſtinguitur à quantitate.l. qui hęredis. ſupr. de indeb. l. 95. quiſquis. de leg. 3. Quãuis res corpoui
aliàs latius accipiatur. II. ſup. de rer. diuiſ.& Inſt 4 nseſt reb. corp.& incorpor. Quæritur ergo⸗an hoc wettiigiiſdi
pecunias, ad corpora legata pertineat? Dub naſcitur ex eo quòd appellatio pecunis genet eſt. l 78. Pecuniæ verbum. de verb. ſign. l..& conſtit pecu. Sed Vlpia. ait ad corpora legat pertinere. Mancipia igitur legata ſtatim ſoluem Pertinet autẽ, ait, ad res quæ pondere, numero' ſura continentur. Veluti ſi numi fuerint legati vinum, frumentũ, aut ſimil. Nã&ſi latè pates pellatio pecuniæ, tamen ſpecialius accipitur mis, aut pro rebus aliis huiuſmodi, quæ fun nem recipiunt. Hę res quæ functtionẽè in genetelna recipiunt, ſimiles ſunt quadantenus numi mutui datio. ſuprà de rebus cred. Sed de hac nius ac ſubtilius mox diſſeremus. Deinde qug quomodo accipiatur dies. Purè legatum haca ctione, quas pecunias,&c. prorogari ait VIu naſcũtur variæ quæſtiones, quia variè dies ap
candè obligarionis. Item dies aliquando ceti ſine conditione, aliquando eſt incerta& doac nem habet. De his omnibus eſt vidend 4 ergo ſi quis ita legauerit. Lego Titio cem
tia: Hæc adiectio viderur ſuperuacanea. qiaf t
legatũ, præſenti die debetur. Perinde eſt acl tor iuſſerit ſtatim& ſine mora dare. l. n. 1 detur chi

In Tit. De legatis& fideic. 695
3 à verbi.—.. 1-—. 2 hor ecſtaroris. Nulla enim videtur ratio cur à verbis re- vbi tantũ pecunię quiſque relinquit, quantũ ex bo-
llad ged atur..59. Non aliter. inff. de leg.. Nam credibi- nis eius refici poteſt.& dicitur is centũ aureos ha-
proda eſt teſtatorem non ad effectum, ſed ad verba re- bere, qui predia eius æſtimationis habeat. Eodẽ ſen- Büün xiſſe, quibus dies appoſitus non eſt. Nam verum ſu accipitur in 1.79. ſi chorus. inff. de leg. 3. vbi dici- enün diem appoſitum eſſe huic legato, cuiuſcunq; ef tur, pecunia ſine peculio fragilis. Quæritur quo- vwod 9 feauus ſit. Sic interpretamur quaſi teſtator ideo ad- modo accipi debeat hoc verbum, cuius eſt tã varia
R 3 a/1—:..„. 3 dülie 8 ecerit diem vt hoc legatũ imerteu generali pro- ſignificatio? Aliàs admonui nõ poſſe in vniuerſum wnüläia rogatione legatorũ. Quid ſi in ſingulos annos pro- difiniri. S pectanda eſt volũtas eius, qui ſcripſit, quę
1
Ncuſ rogatum ſit Dies hĩc non eſt Vrettitta olurlon colligitur ex variis cõiecturis. Inanis eſt labor Bart. um ena Apponitur dies nõ vt d derarur 4 nod 3 vt mul-& aliorũ, qui conantur hoc certis regulis diffnire. mwodon tiplicetur obligatio,& plura fint lega a. Videtur au- Si quis cognitionẽ huius rei aſſequi velit, cõôſideret
8 ſtator de die ſentire, quæ præſtituta eſt ſolu- ſpecies in quibus hoc verbũ interpretati ſunt Iure-
dcommat tem te 3 1. d roroga 2 6ſ. 3—.. woni quia clauſula perrinet ad prorogationé ſolu- reconſulti: expendat rationẽ, que mouit eos in qua-
tionis. Sed Vlpi. ait,clauſulam ad hoc legatum non que ſpecie. Hoc exemplũ nobis ſufficiet, nec erit „1e ü ertinere habet enim diem& quidẽ certũ. Nam eſt opus regulis& diſtinctionibus, quas plerique hic ocertü,neque infinitum tempus. quot ſunt anni, cöfinxerunt. In Senatuſc. Macedo. I. itẽ ſi filiusfa. 5. Tinn tot ſunt legata.cùm in annos. de annu.lega. Nulla mutui dationẽ. Accipitur pro numis tantũ. In edi- uin retem itur cauſa eſt cur à verbis recedatur. Quid ſi con- cto de calumniatoribus. accipitur generaliter I. 1.§. 8 auliße ditio appoſita ſit, ſi Titius conſul factus fuerit, dies vlt. ſupr. de calum. Cur hoctam variè: Ratio diuerſa ngoinde àcõditione differt. J.i. de cond.& demon. Sed tamẽ hoc facit. Filiusfa. facilius abutitur pecunia nume- darenan Vppi. idem ait de conditione dicendum eſſe: quia rata, quàm aliis rebus. Calumniator nõ minus cor- obſetuitt qles incertus, eſt conditio. Cum Titius conſul fa- rũpetur alia re.Durũ viſum eſt, ac odioſum, dene- ccuraa t Ausfueritl.ſi Titio. infr. quando dies leg. ced. Om- gari actionẽ, niſi quatenus id neceſſariũ videtur ad
lrs enim nis conditio de futuro eſt. ideo neceſſe eſt vt diem reprimendũ luxum,&c. ſi fraus fiat. Idem dicendũ ctation uurum contineat 1cum ad præſens, ſupra, de reb. eſt in edicto de cõſtituta pecunia, vbi accipitur ge- ſcriptumt cred. Hic paulùm receditur à verbis, quia licet dies neraliter. d. l. 2. nulla enim ratio eſt, cur ſpecialiter uranee inſitmon tamen appoſitus eſt, nec verbis expreſſus. accipiatur. imò ſi verbũ pecuniæ, id nõ ſignificaret, cdeteit Alieſt quæſtio de interpretatione verbi pecuniæ, extẽlio fieret, propter ſimilitudinẽ rationis. Sic in e- omodo M e qua iam diximus. Si legetur pecunia, quę in ar- dicto de recept. arbit. l.litigatores. ũ,. quod ait Prętor, ora ſegu caclt ceſſat clauſula. quia ſpecies eſt. nec enim refert pecunia cõpromiſſa. Alia exẽpla ſunt in quibus me otpus em anlegetur Stichus, an certũ tẽpus pecunie. Ratioex diam ſignificationẽ ſequimur. Ratio perſpicua eſt heredli Ir Sed& ſi certos. infrà eo. Alia quæſtio de verbo, in l.2. ũ creditũ. vbi ſubiecta materia hoc poſtulat.
ins a legami Dubitatur enim cùm verbum præteriti tem- Aliud exemplum eſt in hoc noſtro capite, cuius ra-
Seter dull potisſit Sed ſecutus eſt Vlp. vſum& conſuetudinẽ tio videtur paulò obſcurior: ſed ratio pendet ex dif-
Grrergoan loquendi. Nã legatũ id iam eſſe recte dicitur ‚quod ferentia rerũ, quæ conſtant pondere, numero, men- herien poltea adſenbitur eodẽ teſtamento ante cõſi umma- ſura,& aliarum rerũ. Differentia eſt in ratione deci- Ii reu tionem teſtamenti. Sic Cic.ſepe loqui ſolet in epiſt. dendi quę colligitur ex 12 9: cũ Stichus infr. de ſolu. e ne enÄ Quinto nonas has ad te dedi literas. libr.14 ad At- nä non eſt credibile teſtatorẽ voluiſſe ſolui corpora 1 anrr cicn in initio epiſtole his verbis vtitur quaſi totam per partes, ſcilicet incertas,& pro indiuiſo. Si vnũ o tunt epiſtolã ſcripſerit. Vſus hoc exigit, quẽ maxime ſe- ſit corpus, inducetur communio: ſi plura, non erit wdondere, Abl debemus in interpretatione volũtatis.. Labeo. par ſolutio ſingulorum annorum.argumenll. 54-i¶in erreruß eſupel leg. Adde quòd hæc clauſula pertinet ad ſtipulationibus. de verb. oblig Vide Rapha.
üm Iurr codicillos. Quod relinquitur codicillis, intelligi- Docui quid appellatione pecunięe contineatur. N8I n tur teſtamento relictum, interpretatione quadam Dixi in ſpecie noſtra de corporibus nõ accipi. An- düſu⸗ 9 iuris. Reliqua verba, annua, bima, trima die hic tinomia ex l. 93. quiſquis. de legat. 3. vbi verba hec, b ulmo 1 non interpretatur: ſed interpretatio petenda eſt ex quãtas ſummas legauero ‚referuntur ad res corpo- V lenimn 9 13 de annuis legatis infrà. Hæc eſt ſimplex& nu- rales. Reſpondeo in ea ſpecie euidentẽ eſſe volunta- aini 3 interpretato verborum huius capitis. Nunc tẽ nec cam aſignificatione verborũ abhorrere, Sum crl 3 hauld ſubtilius hæc diſcurienda ſunt& examinan- ma de corporibus etiam dicitur. Plaut. in Mil. Quã- emus De 3 aln primis obſeruanda eſt pecuniæ ſignificatio ta iſthec hominũ ſumma eſt:ſeptem millia. Quã- pure cg Pfo trebus quæ conſtant pondere, numero, menſu- uis& de quantitate plerunque accipiatur. l.34. pla- orogmd ra ſic acclpitur in l.z. 5. creditum. ſuprà de reb. cred. na infrà hoc titu. Deinde ſi verba id non ſignifica- qui wus nndn enim non poteſt eſſe, niſi pecunia profi- rent:tamen coniectura voluntatis eſt non obſcura, n aifte 6 9 catur. Aliquando tamen ſpecialius accipitur pro vt docet ibi Mecianus. Sed proculdubio idem dicẽ- oſdam, M numiz. atque ita vulgò accipi ſolet. Exemplum eſt dum eſſet,&ſi teſtator dixiſſet, Quãtas pecunias,
dan 5 3. salgund u inſconſul Maccdo. I. item ſi ſi filiusfamil. 5. vel quas pecunias. l. 7. cũ ſtipulamur. de verb. ſig. f inee aurul dationem. Numi olim nota pecudũ ſigna- Expendẽda eſt igitur diſsimilitudo vtriuſq; ſpeciei.
6 41 8 3 had d Plin lb 3 capit.z Alia eſt latior ſignificatio Ego iam dixi ſup. ſolutionem harũ rerum minore 1T uidr b n nnibus rebus quæ ſunt in ſubſtantia noſtra, cum incommodo diuidi, quàm ſpecierum, ſiue cor- iyeruna velb. Horpora ſint. 78. pecuniæ verbum. infrà de porũ. Non eſt ergo mirũ ſi in ſpecie noſtra reſtrin- Derin 1 l2.C L22. pecuniæ nomine. eo. tit. Idẽ dicitur in gatur ſignificatio, vbi de diuiſione ſolutionis agitur.
6 Süe conſtit. pecu. vbi ratio hæc adfertur, quia In ſpecie I. quiſquis. non agitur de diuiſione: ſed de c üiolem 9 in pecuniã conuerti,& pecunia æſtima- ſolutione integra legatorum. Ergo aliud dicendum lmile eſt 188, propedum. infr. de verb. ſig. eſſet in ſpecie noſtra, ſi poneremus ita dictũ, annua
die

696 die dato. Verbum igitur pecuniæ, variè accipitur, prout ſubiecta materia poſtulat. Adde ſupradictis, x& vulgarem vſum loquendi plerunque ſpectãdum eſſe. Vulgus ſolet pecuniam pro nummis tantùm accipere. aliæ ſignificationes vulgo notæ non ſunt ferè. Nec dubium, quin interpretari debeamus vul-
iſermonem ſecundum vulgarem vſum, aut etiam abuſum. l.2. librorũ. S. quod tamen Caſsius. de ſeg. 3.1. 59. nõ alitet.§.i. eo. tit. I. 8. cum de lanionis.§. Aſi- nam. infrà de inſtruct. vel inſtrum. Multum ergo re fert à quo teſtamẽtum factũ ſit.Si enim fecerit ho- mo idiota& illiteratus, non ſic interpretabimur e- ius verba, vt hominis literati& eruditi. Et obſeruã- dum eſt purum legatum hac adiectione prorogari
nõ etiam legatum in diẽ. Oportet diem expreſſum
eſſe, nec ſufficeret tacitè ineſſe. Antinomia diffici-
lis eſt ex l. 4. cum vulgari modo.infr. de dot. preleg.
Variæ ſolutiones afferuntur ab Accurſio& cæterts.
Hæc mihi videtur probabilior oinnibus, quòd ſic accipiamus hoc legatum dotis, quaſi diem habeat.
Idq́; benigniore interpretatione contra ſubtilitatẽ iuris. Vt nõ magis referatur clauſula ad hoc legatũ, quã ſi dies expreſſa eſſet, quãu s expreſſa nõ ſit. Pri- mũ fauor dotis benignã admittit interpretationẽ.j. in ambiguis.de reg.iur. Deinde hac relatione legatũ redderetur inutile. Nulla en im vtilitas eſt huius le- gati, niſi in repræsẽtatione. l. de dote preleg inf. Ad
hoc ſolùm relinquitur vt preſens debeatur. Vitioſa
eſt interpretatio rei dubiæ, qua actus inutilis reddi- tur. J. ſi quis à filio. infr. vbi explicabimus. Tertiò no tandũ expreſsionem diei, qui tacitè ineſt, hic ſuffice- re, vt dies appoſitus dicatur licet aliàs dicatur ex- preſsionem eorũ, quæ tacitè inſunt nullum effectũ habere.dixi ad I.ʒ fupr. co. Oppo..74. Titio centũ.
infra. de leg. 2. Alfeni ſententia improbatur, qui idẽ
ſenſit quod Vlpin. hic. Et mouebatur eadẽ ratione, qua Vlpi. Res eſt perobſcura& perdiffcilis:& ſatis apparet veteres Iurecõſ.diſſenſiſſe. Hig citãtur Ser- uius& Labeo, quaſi non idẽ omnes ſenſerint. Refer tur etiam opinio Alfeni in d. l. Titio. Cumanus nititur oſtendere diuerſas ſpecies eſſe. In ſpecie no- ſtra clauſula refertur ad legata pura, quibus dies ap poſitus non eſt. in d.l. Titio. clauſula refertur ad le- gata diem habentia. ibi non exprimitur formula prorogationis. Sed in re ambigua debemus id acci- pere quod vitio caret l. in ambigua. ſuprà de legib. Imò ne ambigua quidem oratio eſſe videtur. De- inde in d. l. Titio. ait Papin, protulit diem legatorũ. Diem ergo habebant legata:ſed ille dies prolatus& prorogatus eſt. Et queritur an præſenti die debeatur hoc legatum. Papi. ait non deberi pręſenti die, quia prorogata ſunt legata, que diem propriũ habenr. loc autẽ diem propriũ habet. Conuenit inter VlIp. & Papin. hoc legatum diem proprium habere. Sed diuenſas ſpecies tractãt,& diuerſa magis reſpondẽt, quàm contraria. Hæc opinio videtur ſatis mihi pro- babilis in tanta obſcuritate. Nec aliquid nunc ſuc- currit probabilius. Animaduertendum tamen eſt, diẽ proferri legatorum non malè dici, cùm legatis dies appoſitus nõ eſt. vt in d. l.cum vulgari. diẽ pro- ferre legati, id eſt, diẽ adſcribere legato, quę longior
ſit die legitima, que ineſt tacitè, vt in omnibus pu⸗ ris egatis accidit. Sed, vtdixi, in re dubia accipien- da eſt interpreratio„quæ vitio caret. Oppo. l. 118. li-
Franc. Duareni luriſconſ.
ber homo.§.decem. de verb. oblig. vbi ex hac ſtinr latione, Decem hodie dare ſpondes? codem dedu ti poteſt. Pura enim& præſens intelligitur che
pulatio: diesque adiecta vt præſens eſſe oſtendan
3 d.— ſine mora. Iltaque videtur hoc legatum perinde
cipiendum eſſe, ac ſi dies omnino adiecta non Reſpondet Vlpi. hic,& obiectum diluit. igitur,&c. Et credibile eſt hęc diſtincta etiamt à Papinian. debent autem I. Titio centum.& homo. coniungi.nam eſt eadem vtriuſque inſa ptio, Papin. lib. z 7. Quæſt. cus de legato relicto in ſingulſos annos. Serpl hac re ad l. ¹6. Stichum.§. ſtipulatio, de verb oblis Quinto, notandus eſt locus, de cõditione, quæ de incertum habet. Pertinet ad 11.& l.74. dies incetun infr. de cond.& demon. Sextò notãdus eſt locu quantitate, quæ legatur vt ſpecies. Perindeh ac ſi corpus quoduis legatumn ſit. l. planè. 9. ſiea infrà I. 54. al. 11. ſed ſi certos. infr. eo. Peremptae cunia heres liberatur. l. 27. ſi certos. de verb. o aliàs debitor pecuniæ non liberatur. l. incen
C. ſi cert. pet. Item dominium recta via tranſi
gatariũ, iuxta l. 66. à Titio. infrà de furtquius non tranſeat. not. ad I.. ſupr. eo. Item hęres ha cunia non poteſt vti, quia nõ vteretur ſpecieln poteſt colligi ratio huius legis. Nã cur diffttes ſolutio pecuniæ, quã habet in promptu,& quai ei non licet? Alia igitur pecunia nõ poteſt ſo
ta l. 2. 8. mutui dario. De hoc tamen eſt mas
trouerſia. Sed id diſertè expreſſum eſt d.l ſedſia tos. infr. eo. ibi, permurationẽ non recipiunt. Opp nunt aliqui, quòd nõ intereſt legatariy, quæ pe detur, quia functionẽ recipit in ſuo genere. de teſt accidere ſpecies, in qua nõ ſpectemus an ſit,vt dato centũ, quę apud numulariũ ſum. dederit fundum, non ſpectatur an interſit. 1384
latio iſta. S. alteri. Si non ſit appoſita pena,nò ridea
cur non abſoluatur ſoluẽdo aliam pecuniaſi ſumpta ſit. Nam& in ſpecie legata idem acci Specie perempta ſoluitur æſtimatio. l. 91. ſi ſe ſequitur.& ſequen. de verb. obliga. Quid aliu ret iudex? In ſpecie poteſt fortaſſe peti quod eſt vltra verum pretiũ: ſed aliud eſt in pecuniai non poteſt dici intereſſe, niſi fortè extra rẽé num de in lit. iur. Videndũ ſane eſt, an fuerit legata ſ cies. ſed eſt quæſtio facti. Poteſt apponi locus
monſtretur vnde cõmode ſumi poſsit. I. 96. dut
reſtamento. in prin. hoc tit. Hanc ſententiã Vipi-
tra ius fit. Nam ibi agitur de cõfirm nationis. Confirmatur ea donatio ſi volt toris manifeſta ſit. Sed in ea ſpecie ambiguas
.... 1 70 luntas,&c. Que iuri communi repugna 1
uartò notandus ettuuu'
egeler aütem
4 MaA, 3

veradut. la redäafuu
Iprompu
ia no pan
tamenck ſumett èl non rechyin legaauiyu i ſuo gern ö ſpedemi umularülli ran urriil ppolla Den aliam fecune eguuilema
ralöui
bl Lir raalle pel da ludettuyas fonc eull
anfdedt l9 eſ Jypi mn
umi ooli lanc farni
Miud G
In Tit. De legatis& fideicom.
tione adiuuanda.l. quod verò. ſuprà de le-
interpreta æ ſuprà dixi apparet quàm fruſtra hi
ib. Ex his qu
acaãt. 3. kuneratut diſsimilitudo, quòd donatio contra in eo
a ſit, de cuius confirmatione agitur. Sed quia do- ius ſit cedẽs clauſulam& donatio ſequens, non nati We bulis præſcriptæ. In ſpecie noſtra legata ſunt eiſdẽ nn ræcedentia, quàm ſequentia, fiunt in inento Ideo clauſula quæ concepta eſt ba prateriti temporis, ad omnia pertinet, pro- in ernnl& conſuetudinem loquendi, de quo iam hu Viu receptum eſt, vt dicamus nos feciſſe quod
omnia ta eodem te
8 facturi ſumus, amequam actus conſummationem f2
cipiat: vt cùm ſcribitur in initio epiſt. Has literas 31 eripl. Teſtamentum non eſt, antequam om- 2
2.. abſolutum ſit. I. ſi is qui. de teſta. auino perfectum& abſo 4
ſuprà. Species§.vxori ſimilis eſſet, ſi poneremus ma hnin eius tabulis vtranq; donationẽ feciſſe, hoc
ordine. hoc caſu cõfirmaretur vtraq;. Vſum loquen-
di& proprietatem ſequimur in quacunq; interpre- raione, niſi cõtraria voluntas manifeſta oſtendatur. Labeo de ſupel. leg. At in ea ſpecie donatio vtraque
roponitur nec eodẽ tempore, nec eiſdem tabulis, in quibus eſt adſcripta clauſula confirmationis. Nec contrarium eſt noſtre ſententie quod dicitur de co- dicilis Nam codicilli intelliguntur pars teſtamenti eſelquidã referunt. ſupra de iur. codicil. His ita de- clararis, poteſt facilè dilui obiectũ ex I. 8. ſi ita. infrà de aur.& arg. ex l. 49. ſl ita ſctipſiſſet. de leg.. Illæ ſpecies nihil ſimile habent. Hic verbũ præteriti aut preſentis temporis refertur ad actum 1 pſum, qui ge- ritur à ſcribente. Legaui hoc teſtamẽto,& c. His ver-
⁸ρᷣ.. bis quicquid ſcribitur in teſtamento ſiguificari in-
telligimus, propter vſum& conſuetudinẽ loquendi.
Ibi verbum pręſentis temporis refertur ad rẽ ipſam, quæ legatur, quæ mea eſt, quæ mihi debetur, uam dare oportet. Qua de re ſcripſi ad l. 76. ſi ſtipulatus
fuetim.. cum ſtipulamur. de verb. oblig. Non malè b
igitur Bar hic ita ſcripſit, verbum legaui, præteriti temporis,porrigi etiam ad futura. Cæteri verò im- prudenter reguſam generalẽ confinxerunt hoc mo- do, Verbum præteriti temporis ad futura pertinere. Eiuſdẽ notæ eſt illa regula brocardica, Clauſulam in medio poſitam ad omnia referri tam anteceden- tia, quam ſequentia. Quæ regula falſiſsima eſt, vt cxteræ huiuſmodi, quas iſti brocardici fabrefece- rũt. Inaniter ſe cruciũt, qui conantur hec in vniuer- ſum ditfimire. Conſiderãdæ funt ſpecies ſingulę quæ reperlütur dehacre. Et ex hac ratione cuiuſq; æſti- mandum quatenus id, quod ſcriprum eſt producere 2 conſequentiam debeamus. Id demonſtrabo ali- quot exẽplis. In hac ſpecie clauſula refertur ad om- nia. Ratio iam expoſita eſt. 1dem dicendũ& in aliis auuibde ſhe 49 quibus cadem erit ratio. quod rercsrato ne t homini prudenti& paulo magis laufuln zenender Süt aſi loci vulgares in quibus nas eſtNl 18 no refertur ad f⸗ capita. Gekomeuos din eadiccit prætor. ff. de poſtul. gam reſtitutunn 1, qui ſupraſcripti ſunt, in inte- Vam aclenn don erit. Ait VIp. referri hanc clau- 3 Periolcd ne 4 henrio edicto Sntänenitor. non ad Skeinmanden 3 Hnd capitali damnati non faci- exemplum in I. ſed erſi per
Itorem.— 1 Prætotem. 5. deinde. ſupra ex quib. cauſ. maio. vbi
ecies§.vxori. valde diſsimilis eſt. Nec
697
verba hæc prætoris, Neque defenderetur. Vlpia. ait ad omnes ſupraſcriptos pertinere, præterquam ad eum qui abſens quid vſucepit. quoniam plenè ſuprà de eo cautum eſt. Clauſula autem generalis non re- fertur ad ea de quibus ſpecialiter cautum eſt. 1. 19. doli clauſula. de verb.oblig.cum ſimil.
Ad l.32. Si jui d fflio.
1 Ocus eſt de legato cõditionali, in quo duplex . eſt quæſtio. Vna iuris, altera facti. Species eſt huiuſmodi, Filius eſt inſtitutus,& ab eo legatũ ſub cõditione, cum in tutelam ſuam venerit, id eſt cum pubes factus fuerit. Sic enim interpretantur Iure- conſ. ipſi veteres. l. 0. al. 48. cùm filio. de leg. z. Huic filio ſubſtitutus eſt Titius pupillariter,& ſub eadem conditione. Deceſsit filius ante pubertatem. quęſtio eſtzan legatum debeatur? Ait Vlp. non deberi. quia deficit cõditio ſi filius in tutelam ſuam venerit. Eſt ergo hoc legatũ conditionale. Cùm filius in tutelã ſuam venerit. nec tantùm habet diem, ſed etiã con- ditionem. facit I. 51. al. 41. ſi cui legetur.§. hoc autem. infr. eo. Plerique putant tantm conditionale eſſe, cùm perſone honoratæ hoc adſcribitur, vt in ſpecie §. hoc autem legatum. Sed Vlp. hic oſtendit idem eſſe,&ſi perſonę hæredis grauati adſcriptum ſit. Nã VIp. hic ait legatum non deberi. nec ferenda eſt hec interpretatio, nõ deberi ſtatim: ſed eo tempore quo debuiſſet pupillus, ſi vixiſſet. Sed de eo dicemus ad dictam I. ſi cui legetur. Hic exiſtit difficultas, quòd hoc legatum ideo videtur valere: quia conditio eſt impoſsibilis, quæ pro non ſcripta debet haberi. l. 3. de cond.& demonſt. Quòd poteſt venire in ſuam turelam filius, qui deceſsit impubes, alioqui ſubſti- tutus nõ admitteretur. 11 4. in pupillari. ſup. de vulg. ſubſtit. Reſpondeo conditionẽ hanc impoſsibilem non eſſe, filium ſcilicet in tutelam ſuam venire non eſt impoſsibilc. Atqui non poteſt pubes fieri, qui im pubes deceſsit. KReſpondeo non eſſe adſcriptam hà cõditionem, ſi pubes factus fuerit poſt mortem: ſed ſimpliciter. Repugnantia tamen hic quædam repe- ritur, ita vt nullo caſu poſsit deberi legatum. Repu- gnant enim conditio ſubſtiturionis,& cõditio lega- ti. Conditio ſubſtitutionis eſt, ſi impubes deceſſerit. Conditio legati,ſi pubes factus fuerit. Si fiat pubes, excluditur ſubſtitutus, nec debetur legatũ. Idẽ ſi fiat
impubes. quia deficit conditio legati. Verè ergo di-
xit Accur. migationem quandã hic eſſe, ſi ita ſenſit. Nã eſt ſcriptura nugatoria eſt, ac inepta. hoc acci- dit ex vitio& imprudẽtia teſtatoris. Altera quęſtio eſt facti, de qua proximè tractabimus. Dixi in hocc. duplicem eſſe quæſtionẽ. Priorem ego tractaui, quæ iuris eſt. Dixi legatum nõ deberi deficiente cõditio- ne. quia filius in ſuã tutelã non venit. Altera quæſcio eſt facti, in qua quæritur de voluntate. Teſtator ita repetiit:legata, quæ à filio meo,&c. An videatur ta- citè repetita cõditio: Hæc quæſtio differt a ſuperio- re, quia hic quæritur de facto, ibi de iure. D ubitatio naſcitur ex iis, que ſupr. diximus de repetita condi-
tionc. ſupr. eo. ad l. legata inutiliter. l. 76. auia. l. 0⁷.
libertis. de cond.& demõ. Vlp. tamẽ ait in dubio vi- deri legata reperita eſſe purè, nõ ſub cõditione. Ra- tio eſt, quia in dubio nõ debet intelligi repetita cõ- dirio, quæ legatũ inutile reddat. Hæc ratio ſum itur ex l. 113. ſeruo alieno.§. ſi ab impubere. inf. eo. Nõ vi-
NN

698 detur enim repetita cõditio, inutile legatũ faciens. 81 poneremus repetitã eſſe conditionem legatum ſet inutile, vt in ſuperiore ſpecie. Conditio eſt, ſi
filius pubes factus fuerit, quæ non poteſt iam exiſte- re. quia filius deceſsit impubes. Notanda eſt igitur hæc regula admodũ vtilis in—ueilidaibdn facti& voluntatis. Orationem dubiã ſic interpretari debe- mus, vt actus valcat magis, quàm inutilis ſit. l. quo- ties. l. vbi. infr. de reb. dub. Itaq; nõ facilè interpreta- mur repetitam cõditionem, quæ actũ inutilem red- dat. Idé dicitur de ſtipulatione in l. 34. Titia. S.i. de
verb. obli. Aliquid ſcripſi de hac re ad l. 80. quoties. de verb. oblig. Sęd animaduertendũ eſt, quæ hacte- nus dicta ſunt locũ habere in ſubſtitutione tantum pupillari. Ponimus fubſtitutionem ſimpliciter pu-
pillarem fuiſſe, nò vulgarem, nec mixtam. Nam li- cet verbis omnino expteſſum non ſit genus ſubſti-
rurionis:tamẽ id ſatis colligitur ex verbis. Ait enim
Iuriſc. in initio, filio pupillo hæredem ſubſtitutum
eſſe. Item ait impubere filio mortuo, ſecundum hæ-
redem admiſſum eſſe. Si verò eſſet vulgaris, aut du- plex, ſiue mixta, quã Theoph.luſtit. de pupil. ſubſt. in princ. vocat sαηϑν xeæι᷑ηκ‿ονHac repetitio- ne non redderetur legatũ inutile. His verbis autem, Hæres meus dato Titio cẽtum, ſi filius meus pubes factus fuerit. Conditio legati,& conditio ſubſtitu- tiovis, non ſunt repugnantes: ſicut in ſuperiore ſpe- cie, conditio ſubſtitutionis, ſi hæres non erit,& con- ditio legati, ſi pubes factus fuerit. Poteſt hoc caſu le- gatum deberi à ſubſtituto, ſi filius poſt 14. annum moriatur non adita hæteditate. Tunc enim admit- titur ſubſtitutus:quia filius non adeſt. Et debet lega- tum, quia extitit conditio, ſi pubes factus fuerit. Ne- ceſſe eſt ergo intelligamus in hac ſpecie ſubſtitutio- nem merè pupillarem fuiſſe. Dixerit aliquis repu- gnare verba VlIp. Hæres meus dato,&c. quia ſi pu- pillaris eſſet ſubſtitutio, non eſſet hæres teitatori: ſed filio. l.10. ſed ſi plures. aliàs qui liberis. S. ad ſubſti- tutos.& Inſtit. de pupil. S.I. Keſpõdeo his verbis fie- ri ſolere pupillarem, cùm filius inſtituitur hæres pa- tri. Nam ſubſtitutus fit hæres etiam teſtatori quo- dammodo per mediam filij perſonam. Hæres enim hæredis mei, eſt hæres meus..vlt. C. de hæręd. inſtit.
Huius formule exemplum eſt luculentum in J. ſi ita
ſcriptum. 8. qui filio impuberi, infrà de bon. poſſ.ſe-
cund. tab. Quod ſi dictũ ſit, Si filius meus moriatur
priuſquam in tutelam ſuam veniat, tũc Titius mihi
hæres eſto. Hæreditatem vindicat perinde ac ſi ver- bum mihi, adiectũ non eſſet. Plura dicemus ad 48. ſi cui legetur.& ad I. 2. ſi cui ſerui, S.i. infrà hoc tit.
A S.81 parti.
T Oecus de perſonis quibus legari poteſt: an ciui- „tati, aut parti ciuitatis legari poſsit. Sed de ci- uitate ipſa prius eſt videndum. Dubiũ non eſt quin ciuitas hodie poſsit heres inſtitui,& poſsit ei legari. l. hæreditatis. C. de hæredib. inſtit. An tempore Ylp. idem ius fuerit, dubitatur. Plerique putant potuifſe legari. Citant pleroſque locos, in quibus legati cini- tati, aut reipub. fit menrio. Cuiuſmodi eſt hic locus, x& alij ſimiles. Plinius tamen oſtendit diuerſum ius fuiſſe tempore ſuo, Epiſtolarum lib. z. epiſt. ad Cal- uiſium. Nec hæredem inſtitui, nec præcipere poſſe remp. couſtat. Cui gonſentaneum eſt, quod ſcribit
4
referri puto, an ſit coniunètio verbalis, an
Franc. Duareni luriſconſ. Vlp.in Inſtit. tit. 22. qui hære. inſtit. poſſ. Nec unn
cipia, nec municipes hæredes inſtitui poſſunt. an- incertum corpus eſt. Excipit hæreditatem lihdus rum. Item fideicõmiſſam hæreditatem. Act n loquatur Plinius de præceptione: tamẽ idem dum eſt in quocunque alio genere legati. Qui 10 eſt diuerſa ratio. Fecit autem mentionem 4 ptionis, quia ita acciderat ex facto. Pleræqa 3 lirates erant in legatis. Dixi in initio huius trad demonſtrans differentias legatorum& fideicon ſorum. Puto igitur Plinium verè& rects un Nec vllus eſt locus in Pand. ei contrarius.; l ciuitatibus. infrà eod. verbum legare, ambi eſt,& de fideicommiſſo accipitur. ltaque argume tum ex eo loco infirmum eſt aduerſus Plimunh dixi per fideicommiſſum relinqui olim por p Vlp. in Inſtit. excipit fideicommiiſa. Et eſt locu fideicõmiſſo in l. 26. omnibus. infrà ad Trebels tilitates iuris nõ æquè ſeruabantur in fideic
ſis, arque in legatis. Non obſtat l. z. dè reb. dubN potelt intelligi de fideicommiſſo. Item potelt j ligi quo caſu ciuitati legari poteſt, vt cùm li legat. Cætera obiecta facile erit diluere his im ctis. Quæritur cùm poſsit legari ciuitati, ango legari parti ciuitaris? VIp. ait deberi ſine dub- enim eadem ratio partis, quæ totius. 1.76. quxde ta. ſuprà de rei vind. Huic non diſsimile ei 3 dicitur de collegio. l. collegium. C. de hæ Simile etiam exemplum eſt de vico, ſiue
ſi hæres. 73.§. Vicis. Hic dubitatur de ciunas an idem de vico, quod de ciuitate. Ap arete vſusfructus. 8.de vſufr. lega. vbi eadẽ eſt inſcri Gaius lib. 3. de leg. ad edic. preto. Quid ſi in cim
ſint partes, factiones, vt in Iralia Guſforũ& Geta li
linorũ, an poſsit vni parti legari? Vulgò diciturmt
oſſe. Non ſunt alendæ ciuiles illæ diſſenfiones, qut bus Reſpub. læditur. l.ſi quis ingenuã. H.in ciui ibs aanurli infrà de capti.& poſtli. reuerſ. Nulla corpor nalt tan ſocietates probari debent, niſi quæ ſpecialiter lera, probantur& recipiuntur. I. 1. ſuprà quod cuiuſqt begcau vniuerſ..I. de colleg. Spectanda ſanc eſt conſuetun cuiuſque loci. Bart. ſcribit Peruſij factionem 6 forum receptam fuiſſe,& moribus probatam, ceret eis creare capitaneum. Dubiũ tamen non quin poſsit ſingulis legari, qui ex ea factione ſu alia ratio non prohibeat. l. 20. cùm Senatus-iul reb. dub. Quæritur an pars vna expulſa poßiit re ſyndicum? Puto non poſſe, niſi ſit minorpa uitatis. arg. l.1. quod cuiuſque vniuerſ. Necoh Teſtatrix. ſuprà ſi ſer. vind. quia loquitur deſt lis, non de vniuerſis. Si tamen aliqua magnau hoc ſuadeat, puto hoc ei concedendum, vt paci ciendæ cauſa. Benignius interpretabimura cul fieri, quod à parte fit. arg. l. quæ de tota.
Ad l. éi pluribus. 33. 43 Ocus eſt de effectu legati. Res legatat
legatario, eaque tota. Quid ſi duobuen res legata ſit? Diſtingun Paul. An cademt A gata coniunctim, an diſiunctim. Si comiun uiditur inter legatarios. puta Titio& Sempm
b— partibus. Wn dum lego. Vel fundum lego æquls Pal milal
ur q darn
get aliqui diſſentiant. Non interpretabicn

atla derh nilloleng otelt,n
erit dilen
gari cium
debenm
etotiusl
don dißim
lum. C.del
de vicoſt
bitaturdec ciuitate, an vybi edec
reto Cuili
talia Guloiit grrüſu 1
les iledles b
singenuſin INulacohe
nilqur peu-
—
In Tit. De legatis& ſideicom.
Harum eſtvni, ademptum eſſe alteri propter con- iunctionem. Hæc verba coniunctionis apta mate- na ſunt adempti oni. N gCiHttPrEtarmmr v riue 103 ndum dandum eſſe, id eſt, vni rem) alteri æſtimatio- nem ſed vtrique virilem partem deberi. Hæc inter-
cetatio humanior eſt. Confulitur enim ex æquo jtriq; legatario,& hæres ſubleuatur ne bis candem rem præltet. N ec refert an vterque ex teſtamento agat, an verò Vnus vindicet. Quo tamen caſu vide- batur probabilis eſſe dubitatio. Nam vindicatur
res ipſa actionc ex teſtamento, petitur æſtimatio
non rei vindicationc. Itaque videbatur hic facilius
admitti, vt vni præſtetur res, alteri æſtimatio. Sed
hæc ratio nõ mouet Paul. Beni gnius enim eſt quod
diximus partem ſingulis deberi, etiam magis con- ruit voluntati teſtatoris.
d Alter caſus eſt cum cadem res legata eſt ſepara-
dim, id eſt, non eadem oratione, nec eiſdem verbis.
1 itio fundum lego, Sempronio fundum leho. Di- cuntur quidem hi coniuncti re, quia res eadem eis
legarur..re coniuncti. 89. infrà de leg. 3. Sed compa-
raui cum cæteris, dicuntur diſiuncti. Cæteri magis coniuncti ſunt. quia non ſolùm eadem res eis lega- tur: ſed etiam cadem oratione.§. ſi eadem. Inſtit. de legat. Quæritur ergo quid debeatur his legatariis? Ambiguitas maiof hiceſt, quàm in ſuperiore ſpecie. Iaq; videndum eſt quid teitator ſenſerit, an volue- iit adimere primo. Nam hæc verba ſatis apta ſunt ad ademptionem faciẽdam. Sed humanius eſt pre virili portione omnes ad legatum venire, in dubio æqualiter conſulatur vtrique, niſi euidentiſsimè ap- pareat contraria voluntas. Videndũ eſt etiam num teſtator voluerit vtriq; ſolidum dari. quod non cre- ditur voluiſſe.& durior eſſet hæc interpretatio con- tra hæredẽ, quem nimis onerari nõ oportet. l. vnum exfamilia. 67.§. ſi rem. de legat. z. l. ſi Sticho. 36. de viafrxleg. Quid igitur ſi appareat teſtatorem ita ſen ſiſe:quomodo poterit ſolida res vtrique dari? Nam repugnatlſi vt certo.§.ſi duobus. ffcõômod.& 1.z3.§. ex contrario. infr. de acquir. poſſ. Reſp. Paul. vni pre- tium alij ipſa res adſignatur. Non poteſt ratio com- modior excogitari qua ſatisfiat vtrique ſecundum voluntatẽ teſtatoris:& credibile eſt teſtatorem hoc cogitalſe. Nam pecunia fungitur vice rerum om- nium. Iſiita fideiuſorem. 42. infrà de fidciuſ. Pre-
tium dicitur ſuccedere loco rei, vt qui pretium ha-
denn deber imelligatu r.l.quia. 39. ſupr. de vſufr. der an wdgu velit rem ipſam habere ac neu- ios modler di— eſt etiam ratio hu- rio. Quig 3 3 ivt occupantis melior ſit condi- terum litem cont 3 nus occupault, ac præuenit al- ſili j ſui,& p erit du ando, deinde pœnitet eum con- Variationem hic act ctumewe lcontrà? Ait Paul. mel data elcaeoen admitti. Satis ei conſulitur ſe- luiſſe transferre 3 Quid ſi appareat teſtatorem vo- diu, etiacnſ 8 nouiſsimum 2 P riorin ihil dche- gatum non conjſiſtat in perſona no-
uiſsimi. Par 3 buui dan un deficiens accreſcit alteri inter 6 ed nulla hic coniunctio eſt: quia prime 3 1. . nihil eſt legatũ. Exi Ao a Pritue
waiunc a iſ 10 dictis naſcitur quæſtio, quid cohudene Kil uncti mixti lint: Cuùm omnes ſunt pundibus d93 1 nncs diſiuncti, res diuiditur æquis cd ſi mixti ſint, dubitatur. vtputa, Titio
Sem roni Pronlo 4½ r. 221 fundum lego. Caio fundum eunden 1
nihil adimitur.
lego. ait Vlpia. ſeq. l.planè. coniunctos fungi vice vnius perſonæ,& pro vna perſona haberi. Dimidiã ergo habebit Caius,& altera dimidia diuidetur in- ter Titium& Sempronium. Nam tantùm conſe- queretur Caius, ſi pro Titio& Sempronio vnus eo- rum à teſtatore nominatus eſſet. Hæc paulo rudius
ac ſimplicius declaraui pro tyromibus. Nunc accu-
ratius& ſubtilius de ſingulis eſt dicendum. Notan- dus eſt primùm locus de actione, qua petitur lega- tum, de qua dixi ad I.1. ſuprà eo. Petitur non ſolum actione ex teſtamento, ſed etiam rei vindicatione. 1.1. C. commu. de leg. Dominium recta via tranſit in legatarium. I.à Titio. 6z. de furt. I. 83. ſi tibi homo. 86.§. cùm ſeruus. infrà eod. Vna tamen actione ele- cta, altera tollitur. l. cùm filius. 78.§. variis. infrà de leg. z. At ſi duo ſint legatarij, vnus poteſt vindicare, alter ex teſtamento petere, vt hic Paul. oſtendit. Si- milis locus eſt in l. duobus. 85. infrà eo. O ppo. huic ſententiæ l. huiuſmodi. 84.§. vlt. Sed diuerſæ ſpecies ſunt. Hic ſunt duo legatarij, ibi duo hæredes vnius legatarij. Hi habentur pro vno, quia repreſentant perſonam vnius. Sicut legatarius vnius non pote-
rat partim ex teſtamento agere, partim vindicare.
d.§. variis. ita non poſſunt elus hæredes. Ex perſona hæredum natura obligationis& actionis non mu-
tatur. l.z.§. ex his. de verb. oblig. An vterque ſit do-
minus quæſtio ſubtilis eſt, quàm autem ſubtilis, mox tractabimus. Eſt etiam obſeruandum, rem plu ribus legatam coniunctim, diuidi in partes. Nec id
dubium eſt in coniunctione verbali. quia partes ha-
bent ex verbis teſtatoris. d. l.rxe coniuncti. Dicuntur re coniuncti non eſſe, propter diſtributionem par- tium, tametſi ad rem eandem vocentur. Idem mihi videtur& in coniunctione mixta, vt legatarij par- tes quoque habeant:tametſi non tam aperte& cla- re expreſſa ſit diuiſio partium. ita ſcripſi lib. i. de iu- re accreſcen. c. i1. Confirmaui arg. ex d. l. planè.§. ſi coniunctim. de quo dicemus ibi. Obſeruandum eſt rurſum, cùm duobus legatur eadem res ſeparatim, ceam quoque inter eos diuidi. Tametſi autem teſta- tor partes non diſtribuerit, ſolidum prima facie te- ſtator ſingulis attribuere videtur.§.vbi autem. C. de caduc. tollen. propter concurſum tamen vtriuſque fiunt partes. Hæc eſt enim benigna interpretatio vo luntatis, vt iam dixi. Nihil ergo refert an coniun- ctim quis legauerit, an ſeparatim, cùm legatarij con currunt. Cùm vnus verò deficit, multum intereſt in iure accreſcendi. Quia onus iniunctum deficienti, in alterum non transfertur. dict. 6.vbi autem. C. de caduc.tollen. Cùm igitur quis legat ſeparatim,&c. Dixi, cùm duobus legatur eadem res ſeparatim, partes fieri concurſu:nihilenim adimitur primo, ni- ſi euidenter appareat. O ppo. l.ſicut. de adimen le- ga.vbi quod Titio legaui„ ſi idem alteri lego ſepa ratim, ademptio eſt. Reſpondeo multũ referre qui- bus verbis legetur. Verba quędã vſitata ſunt in con- iunctione legatariorum, de qua hic agitur, apta ad coniunctionem illam faciendam. vt, Titio fun. dum lego, Sempronio fundum le 0.§.ſi cadem. In- ſtit. de leg. Si teltator his verbis vſus ſit, nihil adem- ptum intelligitur, niſi aliud cuidenter appareat: quia verba viitata ſunt in coniunctione reali. dic ac⸗ cipiendum eſt quod Paulus lic ait. Alia verba ſunt
NN 2
699
-— ——
— —
——
—————————————ᷓõ———————— —————————— 5—————— S—————. —————— ——————.———— ¶—„——————— ———————— 4——————„ —————————————— 1eee 5“ 5“— .— e————————— 2 8—— ——————.——————— 8 2— .—————.——————— 3.„ ——————.—..————* ——.— 8—.— 8 8————*„ 2 2————.———„ 3 2— 8 —— 3 6 3. 5———————— 2——— ———————DO—— 2 ——.—————— 9—— 2—— 1 2 — oöoöoöoöboöboboöo— 8 4——— wn eees.. 2— 3 8 8“—
———

Franc. Duareni luri ſconſ.
vſitata in ademptione, vt, Quod Titio legaui, id Seio do lego. Cm enim Iureconſulti de adem- ptione diſſerunt, hoc exemplo vtuntur. dicta l. ſicut. & Inſtit. de adempt. lega. Et ſanè hæc verba magis conueniunt ademptioni& reuocationi. Vſus hoc oſtendit, qui maximè ſpectandus lic eſt. ILabeo. Poſterius autem legatum relinquitur ſub comme- moratione primi, ideo tacitam ademptionem con- tinet propter vſum, vt dixi. Non eſt alia confirma- tio requirenda, vbi quæritur de vi& ſignificatione verborum. Vſus verò cognoſcitur ex iis quæ iam dixi. Verùm exoritur alius ſcrupulus ex L. Iulianus. 1. ſuprà de hæredib. inſtit. vbi ſi teſtator dixerit, qua ex parte Titium inſtitui, ex cadem Mæuium inſti- tuo, verba poſterioris inſtitutionis referuntur ad
priorem, ſicut in d. ſicut. tamen dicuntur eſſe vo- cati ad eandem partem ſine vlla ademptione. Re-
ſpondeo diſsimiles ſpecies eſſe. nam in dicta Lſicut. verba referuntur ad rem ipſam legatam, quæ ſecun dum vſum loquendi magis ſignificant ademptio- nem. In l. lulianus. verba referũtur ad hæreditatem, ſiue ius hæreditarium: ſed ad partem duo facit te- ſtator in tali inſtitutione. Vnum, vult illum& illum hæredes eſſe. Alterum partes aſsignat eis. refert au-
tem multum, an hæc verba ad primum, an ad ſe-
cundum referantur. Cùm ait, ex qua parte, verba
referuntur ad ſecundum, id eſt ad partis aſsignario-
nem, cùm ita loquitur, quam hæreditatem reliqui Titio&c. oſtendit ſe velle vtrunque hæredem eſſe, ſed eos concurrere in eandem partem. Similis eſſet ſpecies in l. ſicut. ſi poneremus ita legatum eſſe, Ti- rio dimidiam lego, quam partem Titio legaui. Hoc caſu probabilius mihi videtur eos cõcurrere. Oſtẽ- dit enim ſe velle vtrique legare, ſed ita vt in vnam partem concurrant. Eſt præterea obſeruandum, ſo- lidum dari omnibus legatariis ob voluntatem te- ſtatoris. Interpretamur enim benignius voluntatem teſtatoris, quaſi hoc ſenſerit, vt vni detur res, alteri xſtimatio. Nam res ipſa in ſolidum duobus dari non poteſt, vt dixi. Vterque ergo poteſt ſolidum pe- tere,& electio eius eſt, qui prior litem conteſtatus eſt. Quæſtio ſubtilis eſt vulgò hic agitata, an vterq; ſit dominus interim rei legatæ, iuxta regulam di- ſtæ l.à Titio. de furt. Si dixeris vtrumq; dominum eſſe, opponam tibi regulam l. 3.§. ex contrario. infrà de acquir. poſſeſ. Nec ad rem pertinet quod dicunt aliqui regulam non intelligi de dominio ciuili& legitimo, quod acquiritur ſine naturali apprehen- ſione. Nam aduerſatur hæc opinio regulę iuris, Vni pro ſolido duos hæredes eſſe non poſſe. l. quod con- tra. 184.§. vni. de reg. iuris. Si dixeris neutrũ domi- num eſſe interim, ſed hæredem potius. Primum op- ponam regulam d. l.à Titio. de furt. Deinde, quod hic Paulus ait, vtrunq; vindicare poſſe: nã quo mo- dò poſſet vterq; vindicare, ſi dominus nõ eſſet? Re- ſpondeo, ſecundum ſubtilitatem iuris neutrum do- minum dici poſſe: ſed interpretatione quadã beni- gniore intelligitur is dominus eſſe qui occupat. Si cui hoc mirũ videatur, is velim conſideret Iurecon- ſultos hic ſubtilitatẽ negligere, alioquin ſolidum nõ pofſet præſtare ſingulis. Hiæ igitur ſubtilitates non mültum nos mouere debent in hac diſpuratione. Sequamur quod propter vtilitatem receptum eſſe videmus, vt detur clectio ei, qui prior occupauerit.
Nunc quædam obiecta diluenda ſum obiicitur quod ſuprà eo. dixi ad legem ſi duobus reis. Hi legatarij videntur eſſe d dendi, nec enim dubium eſt, quin duo rei cöſti tur teſtamento. d. l. ſi ex toto.§. ſi ita ſcriptum! dem. infrà de duobus reis. Si quis legauerita J & Meæuio, duo ſunt rei debendi, ſi quis ergo 1 rit Titio& Meuio, duo ſunt rei credendi.p
mprin
10 1 ſ d
autem eſt eorum, vt ab vno poſsit ſolidum erin
vni ſolidum ſolui.S. ex huiuſmodi. Inſtit. de duch reis. Quare in hac ſpecie viderur hæres liberaui dando, ne neceſſe habeat vtriq; dare. Reſpõdeo b
fieri propter voluntatem, vt Paulus hic oltendt
Cum teltator vult vtriq; ſolidum dari, non ita ſtituuntur duo rei, ſed cùm teſtator duohus ſ nonne iudicare debemus duos reos cöõſtitui in bio? Paulus hic ſatis oſtendit in dubio non ele bendos legatarios pro duobus reis. Sed ratio oh ra eſt, nec vlla ſatis probabilis hic adduci ſolet ſtimo rationẽ eam eſſe, quam adduxi ad Iſier to. cùm interprerarer l. cùm quidam. C. de p ſignifi. Credibile non eſt teſtatorẽ nihil curan datur, nec eſt veriſimile non habere delechun
4 —
ſonarum, niſi verba clara& aperta ſint. arg 4 tis. Inſtit. de lega. Alia obiectio eſt ex l.quon de vſufr. vbi duobus legatus vſusfructus, vta annis vrantur, potior eſt is qui prior nomina uidam dicunt ibi coniunttim fuiſſe lega ſeparatim, ſed nulla eſt ratio huius differenua fatentur ſe nihil habere quod reſpondcant uerti magnam diſsimilitudinem vtriuſqueſ eſſe. In hac ſpecie quæritur de re legata cui- tur:nam incertum eſt, cui teſtator dari voluen
quæritur de re legata principaliter. Certũ eſt q
habere voluerit vtrũque, ſcilicet vſumfructumſ 3 dimidia parte: ſed quia dixit, alternis annis, appats
eum voluiſſe aliquem ordinem ſeruari. Cum e quæſtio tantùm ſit de ordine, non eſt alienum ſes uari ordinem ſcripturæ. Poſtremò notãduseſt ter locus communis de occupatione per litis teſtationem, quod non eſt accipiendum pro rali diffinitione, vt vulgò fit. Res eſt perplexa- diffinire in vniuerſum prudentis ac eruditi hom nis non eſt. De variatione in ea electione, dini ſerui elcctione.ſuprà co. b
Adl. 34. Phlanè. P claraui aliquot præcipuos locos huius
tis, iam de aliis videndum eſt. Hic ſe
locus eſt de tranſſarione legati inutili. Hact tione reuocatur prius datum, quamuis ea lis. Similis locus in l.& ſi trãsferam. 20. infia de men. lega. Oppo.l. ſi id quod. ſuprà de reſcin ve
,
vbi valet prior emptio quæ pura eſt cuͤm non habeat effectum: id ſanè contrariũ eſtm legi noſtre, quàm regulæ brocardicæ, quæei ge colligi ſolet, actu inutili reuocari vtile ex J. ſi id quod. colligitur alia regula contulh inutili reuocari vtilem. Confligunt hæ reguls 3 m in diſpuuab liter defiui ü
18— ex doto.q uo re cre.
Apao o
ryl
ipſam: quia id non expreſsit. In dicta l.quotiesn
euiu nut o coriun

atotä ni n habetet apenaln etio eter svfusttucd
quipriorn Gim fue ohuius dt odteſponte dinem n de re egu eſtator dun t. In ditalg cpalter(au rllccet fumnt it alernöun nem ſcuaré- ne, nol ct 1 ſuend doü caafauoreſe acdipenümf
dents arel ln eaeleci
In Tit. De legatis& fideicom. 701
eſt ſimilitudo ac dißsimilitudo Luiuſae ſpeciei. In is enim quæ ſimilia ſunt idem ius eſſe debet. In iis
ax diſsimilia ſunt, non eſt mirum ſi varium ius re-
eriatur. Expendamus igitur ſpeciem noſtram de manſlatione legati. In tranſlatione legati duo conſi- deranda ſunt, vt ſi teſtator dicat, quod Titio le gaui, d Seio do lego. Primum eſt ademptio legati, adi- mitur enim à primo, ſecundum quod id legatũ da- tur ſecundo. Hæç autem adeinptio& datio res ſe-
aratæ ſunt: non ideo i gitur conualeſcit legatum ademptum primo, quòd non conliſtat in perſona ſi appareat eum non adempturum fuiſſe,
ſecundi:niſi app⸗ b niſi vt ſecundus id haberet, ſed id non præſumetur
niſi ex coniecturis aliquibus appareat. Quid enim habet commune ademptio hæc cum legato poſte- riore: Confirmatur hæc ſententia argu. ex l...5. ſed ſi mihi Pamphilum. de verb. oblig. vbi ſtipulatio vti- lis non vitiatur per inutilem: quia res diuerſæ ac ſe-
araræ ſunt. Expẽdamus nunc ſpeciem I.ſi id quod. in ea ſpecie duplex eſt venditio, vna pura, altera cõ- aitionalis: ſed verbo poſterioris emptionis non refe-
runtur ad priorem, ſicut in legato. Itaq; nulla reuo-
catio prioris eſſe intelli gitur. Manet ergo vtraq;, ſed quia poſterior nullius eſt vtilitatis& effectus, per- mde habetur, ac ſi facta non eſſet. Aliud dicendum eſſetſi poneremus his verbis factam eſſe ſecundam, vt appareat receſſum eſſe à priore. Pone ita, vt quod emptum eſt purè nunc emptum ſit ſub illa condi- tione. Hoc caſu puto non valere priorem, ſed valere potius ſecundam. arg. l. quoties. infra de nouatio.§. pteterea. Inſtit. quib. modis toll. oblig. Similes eſſent
Hpecies,ſi poneremus Titio legatum eſſe purè, dein-
de ſub conditione. Et eſt ſpecies l.non ad ea. infraà de condit.& demon. cuius tractatio non eſt huius loci. OGauus locus eſt de commixtione coniunctorum R& diſiunceorum. Coniuncti habentur loco vnius, rantum enim capiunt omnes coniuncti, quantum vnus ex aliis. Per coniunctionem enim videntur in Vnum cotpus redacti eſſe. C. de cadu. tol. S. hæc ita. Pone quatuor eſſe legatarios Titium& Sempro- nium coniunceos, Mæuium& Seium ſeparatos. Le- darum diuidetur in tres partes. tertiam habebunt doo coniundti. Malèe igitur hic cenſuit Accurſ. eos hadituros dimidiam. Nam VIp. ait eos loco vnius ctleArquiſi poneremus vnũ eſſe, nõ ita legatum di- uideretur. Similis eſ ſpecies in qua hoc modo fit di- uilioin lſi quis Titio. ſup. de vſufr. accreſc.vbi ſi le- gaui Titio& Mæuio cũ heredibus meis, tres partes net. Simil exemplũ eſt in L.interdũ. 13. in prin. ſuprà ehæred.inſtit. Simile in I.qui liberis. alias Si pater.
de vulg. ſubſt. Quomodo ſit accipienda l.vlt. C. de
impub. quę videtut contraria, dixi ſub tit de Vulga. Ad. Si eadem res.— L Ocus de effectu legati. Si idem legatum ſit ſæ- facti
den 11 ſenet tantum debeatur. Quæſtio eſt dur⸗ volumtne Kuralis Pendes enim ex conie- rfen quid le 7 ed ad hanc cõiecturam multum f glilere* ſit an res, an quantitas. Verbum b ron her n e ignificationem habet:ſicut in re- tar ckam nc. Alias appellatione rei contine-
— becunia. lrei appellatio. de verbo.ſignifi.
C res acclpit 8 ur pro ſpecie, quæ non 1n pon ere, numero b PEClG, On Continetur
c. Diſtinguitur ergo hic ſpecics
à quantitate. Explicatio horum verborum non eſt di
ficilis. Primùm obſeruandum eſt, ſpeciem ſæpius legatam, ſemel tãtòm deberi. Vnum enim legatum
eſt effectu, quamuis teſtator ſæpius legauerit. Quo reſpiciens Bapin. ait non ſæpius legare: ſed loqui ſę- pius. l. Mæuius. 68.§. eum, qui. de legat. z. Huc perti- net l. cùm quæſtio.§. vlt. C. de leg. Inter coniunctos diuiditur legatum æqualiter, licet vni ſepius ſit le- gatum. Eodem pertinetl. Lucius. ↄ0.§.im puberem, de leg.z⁊.vbi ſi dicttum ſit, quæ legaui in duplum da- ri volo, corpora legata non duplicantur. Quod pro-
ducitur ad legis municipalis interpretationem. Si
quid noctu admiſſum fuerit, vt pœna dupletur, in- telligimus de pœna quæ conſiſtat in quantitate, niſi contraria appareat voluntas. Nec retert an eodem teſtamento an codicillis. d.l. Aæuius. S. eũ,qui. Iddem ſi quis legauerit ſemel ab inſtituto, deinde à ſubiti- ſtiruto.l.ſi ab inſtituto. ſuprà ſi quis omiſ. cauſ.teſta. Eſt enim in omnibus ſpeciebus eadem ratio. Simile eſt quod dicitur de ſtipulatione. l. qui bis idem. in- frà de verb. oblig. Quid ſi conſtet de voluntate con traria teſtatoris? Magna hic elt diſſenſio. Quidam putant voluntatem ſeruandam eſſe ſi certa ſit. Pro- ferunt locum communem de voluntatc. J. 3. C. de liber. præter. cum ſimilib. Aliud argumentum du- cunt ex 1 ſi pluribus. ſuprà codem.& ex l. 56. aliàs 53. Quid ergo.§. ſi quis duos. infrà eod. Ali j diſſentiunt. quoniam alias non eſſet differentia ſpecict& quan- tiratis. Nec voluntas teſtatoris ſemper potiot eſt, vti dixi ad l.4. ſupra. Dicam brcuiter quod ſentio. VIp. in ſpecie legata, ait eam ſemel deberi. Nec di-
ſtinguit an teſtator voluerit bis præſtari. Nec enim
facile reperitur teſtator adeo ſtultus, vt id iubeat. deinde bis præſtari non poteſt. Quantitas verò po- teſt ſæpius præſtari. Si tamen apparcat ſenſiſſe de æ- ſtimatione, puto voluntatem ſeruandam eſſe. arg. d. I.ſi pluribus.& d. l. quid ergo. Dubium enim eſt quin rectè legetur res,& rei æſtimatio. 1.ſi alij. S. rerum. de vſufruct.& l. fundum. de nouatio. Dixi rem ſæpius legatam ſemel tantùm præſta- ri.Sed cur ait Vlp. vel æitimationem? Nonnulli pu- tant in hac ſpecie vel rem peti, vel æſtimationem prout legatarius elegerit. Quaſi huius repetitionis ca ſit vis, vt poſsit peti, vel ſolui pecunia pro re, con
tra reg. l.z.§. mutui datio. Iſti nodũ quærunt in ſcir-
po, nihil habet ſingulare, aut ſpeciale ſentẽtia Vlpia. Hæc verba addidit VIpia. quia ſæpe accidit vt ſol- uatur æſtimatio conſenſu debitoris& creditoris. Item ſoluitur æſtimatio cùm res dari non poteſt. l. non dubium. 14.§. vlt. de leg. 3. Obſeruãdum eſt rem legatã duorũ teſtamẽtis, bis peti poſſe. idẽ dicitur in 1. Mæuius. 68. in princ. de lega. z. Conſtitutio princi- pis, qua placuit, eidem ſæpe legatum corpus, non
Onerare hæredem, ad vnum teltamentum pertinet.
Rario diuerſitatis obſcura admodum non eſt. Cùm idem teſtamentum eſt, creditur teſtator loqui ſæ- pius magis, quàm fæpius legare. d. l. Mæuius.§.eum, zu⸗ Solent enim teſtatores idem repetere ſæpius,
fortaſsis obliti, ſe iam ſcripſiſſe. Vel vt magis pate-
faciant deſiderium, quo adficiuntur dandi rem il- lam legatario. Sicut videmus in literis ſcribendis ad amicos. Cùm obnixè aliquid petimus, ſolemus ple-
runque eandem petitionem iterare, non vt ſæpius illud fiat: ſed maturius, diligentius, fidelius. Hæc
3 NN z;
——
—
— 1 1 3

coniectura locum non habet in re legata duorum teſtamentis. Quare dicimus rem ſæpius peti,& prẽ- ſtari. Quod eſt accipiendum ſecundum deſtinatio- nem vulgatẽ de concurſu cauſarum lucratiuarum. §. fi res aliena. Inſtit. de legat Cui ſoluta eſt æſtima- tio, poteſt rem petere, non contrà. Sed de cauſis lu- cratiuis dicemus alibi. Oppo. his quæ diximus l. hu- iuſmodi. 86.§.1. Vbi res eadem legata eſt duorum teſtamentis,& ſemel tantùm petitur. Reſpondeo in
ea hypotheſi aliam eſſe coniecturã voluntatis. Pro- ponitur enim hæres ipſe à quo legatum fuerat, le-
gaſſe eandem rem,&c. Creditur ideo legare illam rem vt ſoluendo liberetur, vt hæredem admoneat officij ſui. Debitor ergo legat creditori, quod debet. quod legatum vtilitatem non habet, niſi ex com- modo repræſentationis. Dixi ad l.ſi creditori. ſupraà. Reperitur tamen ſpecies quæ videtur huic ſimilis, in qua res debetur ex vtroq; teſtamento. l. Mæuius. 66. in prin. de leg. 2. V bi debitor rei legate, eam legat creditori, id eſt, legatario. Sed in ea ſpecie diſsimili- tudo eſt. Prior teſtator legauit dimidiam partem fundi, alter legauit ſimiliter dimidiam partem fun- di. Sed ambiguitas aliqua hic eſt: quia due ſunt par- tes,&c. incertum eſt de vtra ſenſerit, an de ea, quæ legata fuerit priori teſtamento, an de altera. Sed in re dubia interpretamur eum ſenſiſſe de altera, vt le- gatum potius valcat. l. quoties. infrà de reb. dubiis. Ergo debebitur legatario totus fundus, vna pars ex priori teſtamento, altera ex poſteriori. In ſpecie l. huiuſmodi. ea coniectura non poteſt capi, nulla eſt ibi talis ambiguitas. Res enim tota legata eſt, non . pars. Rurſum obſeruandum eſt quantitatem ſæpius jegatam, ſæpius præſtandam eſſe ſi teſtator hoc vo- luerit,& onus probandi incumbit legatario, vt hic Vlpia.oſtendit. Sed occurrit difficilis antinomia ex
L. quinquaginra, de probat. vbi legata ſunt teſtamen-
to, deinde codicillis, ſed Celſus ait hæredem proba- te. Reſpondeo ſpecies diſsimiles eſſe. In hac ſpecie legata eſt vtraque quantitas eodem teſtamento.ibi, vna in teſtamento, altera in codicillis. Ratio diuer- ſitatis non poteſt adferri, niſi probabilis ac veriſimi- lis. Demonſtrationes quidem neceſſariæ exiguntur à mathematicis, non ab iis qui in ſcientia ciuili ver- ſantur, vt Ariſtot. monet. Argumentum igitur duci- mus probabile ab eo quod in more hominũ eſt po- ſitum. Qui vult legare 20. eodem teſtamento, non ſolet bis decem legare. quanquam hoc fieri poteſt
vt priori ſummæ parem adiiciat. Sed cùm teſta-
mentum fiat vno contextu,& breui tempore non creditur mutata voluntas, quaſi teſtator ampliare
legatũ voluerit: creditur ideo repetiiſſe, vt enixam
voluntatem dandi oſtẽderet. quare legatarij eſt pro- bare teſtatorem ita ſenſiſſe. In altera ſpecie facilior
eſt coniectura multiplicationis. quantitas enim reli-
cta eſt teſtamento& repetita cod cillis. Vnde facile credimus eum interim mutaſſe voluntatem& le-
gatum ampliare voluiſſe. Et hanc rationem adfert Celſus ipſe, cùm legatarius profert duas ſcripturas & hæres alteram inanem dicit. Vt mirum ſit hanc
diſtinctionem quibuſdã eruditis diſplicuiſſe. Nam Zaſius hanc ſententiam impugnat aliquot argu- mentis, quibus nunc reſpondendum elt. Primum
eſt, quia codicilli ſunt pars teſtamenti.& nihil refert
an teiſtamẽéto, an codicillis relinquatur. l.z. l. quidam
Franc. Duareni luriſconſ.
1
referunt. ſuprà de iure codicil. Reſpondeo wini ferre, niſi ratio diuerſa appareat, ſed in conieh 1e- voluntatis ratio eſt diuerſa. Cùm quxæritur q́ nnn tata voluntate, multum refert an eodem temnad & eodem actu ſit aliquid factum, an diuerſi 7 f poris interuallum inducit mutationem volun Interpretatio iuris, qua fit vt codicilli pars ſin ſtamenti, non poteſt veritatem tollere: non pon facere, quin ſeparati ſint à teſtamento, nec quin ün poris interuallum ſit interteſtamentum& codi los. Inſpicimus an ſit eadem ſcriptura. nec dubäun eſt, quin ſint diuerſæ ſoripturæ. Alterum Lalij 4 1 mentum eſt ex d. l. 66. Mæuius. S. eum, qui. dele 4 vbi legatum fuit teſtamento& codicillis. Sca o. quitur de re, ſiue ſpecie legata: ſed non de quanti. te. Non creditur aurem multiplicata ſpecies, ſu quantitas, vt iam dixi. Rurſus obiicitur noſtræ qini ctioni Llibertis. infrà de alimen. leg. vbi quanttas repetita eſt in codicillis. Non tamen debeturniſi mel. Reſpondeo, euidentem eſſe voluntatis conl Cturam ex cauſa legandi expreſſa à teſtatote: du legauit pro alimentis, ne vltra modum alime rum quicquam habeant. Hinc vulgo dicituri tum alimentorum, nõ iterari, nec multiplica menta.. Baſilicæ. Hæc igitur omnia pẽdemte iecturis, ex quibus iudex æſtimare debet qud ſtator ſenſerit, vt exempla ſuperiora demouſt Quibus alia poſſunt addi, vt cùm à diuerſoſe dibus quantitas relinquitur, præſumitur facien tiplicatio. I. ſi pluribus. 45.§. ſi ita legatum. d 1.116. aliàs I10. vt ſi legauit ſeruo alieno. Si quis mo. infrà eod. Item ſi ſit diſpar ſumma, centum 6
inde quinquaginta: aut contra. citatur l. cͤm
tum. de alimen. leg.& l. ſi is, qui ducenta. 14 inp infrà de reb. dub. Ex his enim nihil certi colligi teſt. Sed quod dicimus, communi ſenſu iudi 1 poteſt. Quia hic mos eſt hominum, qui aliqui gant teſtamento.
Ad S. Quod ſirem.
Ha¹ tractatur quæſtio pertinens ad locum 4
1 periorem de re ſæpius legata. Legatus eſtmtib, hi fundus, deinde eum emi. Quæritur an eune poſsim petere ex teſtamenco? Dubitatio eſt, bis præſtari mihi non poteſt. Sed Vlp. ait me poi petere pretium quod mihi abeſt. Poteſt illudyt tium ſolui, quamuis res præſtari non poßsit,&i perior ſpecies longè diuerſa eſt, in qua res eas bis legata eſt eidem, vt ex iam dictis conſtat obſtat regula de cauſis lucratiuis,§. ſi res a Inſtit. eod. quia peto pretium quod dedi quòdque mihi abeſt: at nullum eſt in hac re luen Si pretium non dediſſem,& illud conſequem hærede, concurrerent duæ cauſæ lucratiuæ cos regu. Sed hic vna tantùm eſt. Alla qucæſtio, Titius mihi legauit fundum rogauit vt reſtituerem,&c. Sempronius mi dem fundum legauit ſine onere. petij ex tœ to Titij,& obtinui. nieur an poſsim Eer teſtamento Sempronij: Dubitatio naſcitur dt 1 res aliena. Quia rem cõſecutus eſt ex vnaca A cratiua, nõ poteſt cam ex alia cauſa luctaruat 4 re. Sed Vlpia. ait hic, me polle petere, quatemat
n frez abeit Wlgt alij dedi eo nomine. Nam hactenus mihi Paen ü

plem le
—
oblicnnud den. e e
5½
nc vulgot nec muli omniapib limare dch jperior ca t cumact prelumim ſiita lexmn rwo allerod- dar ſummac nera. ciauul qui duceru n niilcerias ymmaüni i zminum gui
—
d lIm 3 enüeral- legmleg
i. Lurriui
1o! Näbrn
In Tit. De legatis& fideicom.
ldetur. Legatum enim intelligimus cum effectu. l. VI 8
4 peruenilſe. ſup de hered. vend. Et hec eſt elegans zecaratio regulæ illius de cauſis lucratiuis. d.5. ſi tcsallena. Obſerua imprimis eum, qui emit rem ſi- bi legatam, poſſe ex teſtamento eandem petere. Di- xerit aliquis, res mea mihi non poteſt legari. l. pro- iias. C. de legat. Nec legatum conualeſcit ſi poſt- ca deſinat eſſe mea.l. cætera. 41·§..infraà ceod. Idem ergo videtur dicendum& cùm res efficitur mea oſt factum teſtamentũ. Sed hec diuerſa ſunt. Non rectè colligitur, Legatum ab initio inutile, non con- ualeſcit, ex poſtfacto. Ergo quod ab initio vtile eſt, ex poſtfacto infirmatur. Nemo n5 videt, quàm hec dißimilia ſint. Obiicit. alia regula, qua dicitur, cùm tes peruenit ad eum caſum, à quo incipere non po- tuit, tum vitiari actũ. 140. pluribus.§.& ſi placeat. inf. de verb. obli. Sed idem reſpondeo, quòd Pau.i p- ſe in d..& ſi placeat. id non in omnibus verum eſ- ſe. Oſtendit Paul. ſe non habere pro certo iure the-
lim illam receptam tempore ſuo. Non diſtinguit
tam ſubtiliter, quàm noſtri faciunt. ſed ſatis habet dicere, id non in omnibus verum eſſe. Significat enim quàm periculoſum ſit in vniuerſum ita defi-
nite,& rarum eſſe, vt talis definitio omnia comple-
Gatur Lomnis definitio. Ex iam dictis naſcitur quę- ſto. Quomodo potuit legatarius emere rem ſibi le- gatam. Nam ſuæ rei nulla emptio eſt. l. ſuæ rei. 16. ſup.de contrah. empt. At legatarius eſt dominus rei ſibi benela Titio.de furt. Reſpõdeo emptionem eo caſu valere, quo dominus nõ eſt legatarius. Ver- ba VIp. accipere debemus, quo caſu valet emptio, quę non poteſt aliter valere. Nõ autem neceſſè fuit VIpiano eos caſus exprimere: quia de eo non erat queſtio, anemptio valeret: ſed quo caſu valet, an Pobit pretium peti. Id autem poteſt demonſtrari exemplis. Pone legatam eſſe rem alienam, cuius do munum non tranſit, vt dixi ſup. eo. ad I.1. l. traditio. de acqter dom. l.nemo plus iuris, de reg. iur. Aludexemplum. Cum res empta eſt viuo ad- uc teſtatore vel eo mortuo ante aditionem, lega- tarius non fit dominus, niſi poſt aditionem. J. ſi tibi enn a Lcum ſeruus. inf. co. Sic accipienda ſunt ver aVIpia. Batbari doctores aiunt diuinationem elle.qula nihiltale hic dicitur ab Vlp. Sed ego iam bindd debuiſſe hoc exprimi ab VIp. quia nõ erat 95 85 Venditio rectè contracta eſſet. Non ſolẽt t onlultiexprimere, niſi quæ ad preſentem quę- eprin Quod autem illi dicunt, ſuæ rei uioden conliſtere cm dominium non eſt ac- ¹ ozan naturall apprehenſione: ſed lege tamùm. us dunn 5 auſim defendere. Nam regula eſt, do- Ker plurihe ex pluribus cauſis acquiri non poſſe. 1.z. der us. inf de acq. poſſ. Nec nos multum mo e Bumentum ex l 2. in bello.§.ſi quis ſe infta d àLIz. In bello.§. ſi quis ſferuum. niraà de capt. yhi rei ſuæ v.. d0 zurendd dam temporarium& reuocabile, nius ad. berpetuum. Sed de eo dicemus ple- a ad 1.45. Henatus, inf.hoc ti SectmdJ dum legatari iInf. hoc tit, Secundò obſeruan- kuun Satarium petere non rem legatam, ſed pre- Qua de rem hi 1 lie inner 1. agna hic eſt diſſenſio. Nonnulli vPretantur quaſi petat rem legatam: ſed ita conſequatur rer; adhuc ſir in oblt etium, quod ſibi abeſt, quaſi res o receptanm igatione: ſed pretium in ſolutionc. ten Opinonem ſequor cxiſtimantium
70z poſſe peti vel rem vel æſtimationem arbitrio lega- tarij. Hæc enim ſententia vtilior eſt ea, quæ inanes ſubtilitates amplectitur. Deinde conſentanca eſt ve terum Iureconſ. ſententiæ, vt exempla demonſtrãt, Jur paſsim occurrunt legentibus. Vnum eſt in l. ſed 1 res. 40 infr. eo. vbi dicitur æſtimatio deberi, quaſi non tantùm ſit in ſolutione. Alterum eſt in l. ſi res mihi. z0. inf. de leg. 3. actionem de pretio integram eum habere. b Aliud exemplum in I. 19. ſi filiofam. inf. de dona. cau. mor. vbi ſi donatarius vendiderit rem ſibi do- natam, donator condicit pretium. Poteſt etiam cõ- dicere rem ipſam,& electio cius eſt. l. illud. 37.§. Iu- lianus. inf. eo. tit. Non eſt contrarium quod dicitur in l. debitor. 82, infra de leg. z. nam nec pecunia peti poteſt, quæ non eſt legata. Non loquitur de pretio & æſtimatione rei legatæ: ſed de vſuris, que omnino legatæ non ſunt. Non aduerſatur etiam l. ſi ſeruum. 91.§. vlt. de verb. oblig. cùm ait pecuniã non deberi. Non debetur ſi verba ſtipulationis& ſubtilitatem ſpectemus:ſed verba ſequentia oſtendunt nouatio- nem fieti, quaſi pecunia depeatur,& in obligatione ſit. Nihil ergo refert an petatur homo, an æſtima- tio. Idque propter vtilitarem. Pretium ergo rectè petitur. Sed quid ſi magno pretio emit rem lega- tarius, an totum conſequetur? Id verba Vlpiani vi- dentur ſignificare:ſed æquitate interpretationis hoc temperandum eſt, vt de iuſto pretio intelligamus, Intelligendum ergo niſi iuſtum prerium excedat. arg. eſt. l.non dubium. 14. infrà de leg. 3.l. qui concu- binam. 29.§. vlt. eo. tit. vbi hęres non cogitur immo- dico pretio rem redimere. Quid dicemus è contra- rio, ſi legatarius minore pretio emit? Res valebat 20. emit 10. Subtiliter defendi poſſet teneri hæredẽ
nihilominus ad iuſtum pretium. Vt ſicut heredem
non onerat emptio facta immodico pretio: ita etiã nõ proſit ei facta viliore pretio. Sed ſequimur quod Vlpia.ait petendum eſſe pretium illud tãtùm, quod verè abeſt:alids duæ lucratiue cauſæ concurrerent, contra reg.. ſi res aliena. Inſtit. eo. Quatenus ab hę- rede amplius acciperet, quàm dedit, Tertiò obſer- uandum eſt id legatum intelligi, quod deducto onere ſupereſt. I. non amplius. ſuprà eo. vbi id decla- rauimus. Docuimus ibi quomodo accipienda ſit l. ad veterani.40. ad l. Falcid. inf. Quartò obſeruandũ actionem mihi competere. non tãtùm pro eo, quod mihi abeſt:ſed etiam quod abfuturum eſt, vt in 1.ſi quis mandato. 28. ſup. de negot. geſt. ibi procurator meus agit negotiorum geſtorum aduerſus geſto- rem, antequam mihi ſoluerit, quod mea intereſt. hic fideiuſſor plerunque agit antequam ſoluerit. l. ſi pro
ea. C. mandati. De legatario, qui emit rem legatam
ab herede, dicemus ad I. ſi à ſubſtituto.& ad l. huiuſ- modi. õ. qui ſeruum.inf. hoc tit. b b
Aqa§. Si coniunctim. 3 Ocus de re eadem pluribus legata tam con-
iunctim, quàm ſeparatim. de quo dixi ad I. ſi pluribus ſuprà. Oſtendi ſcindi inter eos legatum, vt dicitur in§. ſi eadem. Inſtit. de lega. Sed quæritur quomodo hæc diuiſio fiat? Diſtinguendum hic eſt an ſit legatum coniunctim, an ſeparatim. id eſt an ſint coniuncti verbis, an re tamùm. Nã propriè con- iuncti dicuntur, qui verbis coniuncti ſunt. Si con-
NN 4

704 Franc. Duareni luriſconſ.
tunctim legetur, partes fiunt ab initio à teſtatore ip- ſo. Teſtator ipſe partes aſsignat ſingulis hoc modo, Titio& Sempronio fundum lego æquis partibus. Nec dubium eſt, quin partes hoc modo fãt, ſi vter- que petat partem ſuam,& eam capere poſsit. Sed quid ſi legatum non conſiſtat in perſona vnius, vt quia proprio ſeruo,&c. Videretur accreſcere alteri, vt ſæpe diximus. Nam portio vnius accreſcit alteri quocunque modo defecit. 5.ſi cadem. Inſtit. de leg. Vlpia. tamen hic aut non accreſcere.Is, in cuius per- ſona legatum non conſiſtit, nihilominus partem fa- cit, id eſt, impedit ne partem illam capiat, perinde
ac ſi ipſe cum eo cõcurreret. Hoc ſignificat partem facere alteri. Luns eſt loquendi vſitatum apud ve-
teres Iureconful. Cur autem in hoc caſu pars defi-
ciens non accreſcat, mox declaraturus ſum. Nunc videndum de iis, quibus ſeparatim legatum eſt, qui
non ſunt coniuncti, niſi re. Proponitur ſpecies de
eo, qui teſtamento ſuo legauit ab impubere inſtitu- ro fundum Titio,& eundem fundum legauit Mæ-
uio à ſubſtituto ſecundis tabulis. Hi ſunt coniuncti re, quia eadem res vtrique legata eſt. Non eſt tamen
legata coniunctim: quia diuerſæ orationes& con- ceptiones ſunt. In hac ſpecie diuiditur etiam lega- tum, vt dixi ad I. ſi pluribus. ſuprà eod. Sed partes
non fiunt ab initio, vt in ſuperiore caſu. Teſtatoris enim ſermone non ſunt partes attributæ. Imò ſoli- dum eſt legatum ſingulis: quia tamen concurrunt, id eſt, quia vterque petit ſolidum, neceſſe eſt partes
fieri. Et hoc intereſt inter hanc ſpeciem& ſuperio- rem. quia in ſuperiore ſermo teſtatoris partes attri- buit ſingulis, hic ſolidum. In priore partes fiunt ab initio, hic per concurſum. Pone igitur mortuum eſ-
ſe teſtatorem, qui legauit Titio fundum teſtamen- to ſuo:& impuberem ei ſucceſsiſſe, qui adhuc vi- uat. Itaque pendet legatum poſterius ex cõditionis euentu. Quid interim habebit Tirius prior legata- rius: An ei interim partem faciet Mæuius, id eſt, im- pediet ne partem ſuam capiat? Et ait Vlpian. inte- rim Titium illam quoque partem habiturũ. Quia totus fundus ei legatus eſt, nec diuiditur antequam alter concurrat. Alij ſic interpretantur vt partem tantùm ſuam habeant, vt in fuperiore caſu. Varie- tas lectionis hanc diuerſitatem pepetit. In codice Barroli legebatur, Sed& ſi, vt in Norico. Quæ le-
ctio mouit eum vt idem ius eſſe diceret in vrtoque
caſu. Particula enim, ſed& ſi, oſtendit ius idem eſ-
ſe in ſpecie diuerſa. Particula verò, ſed ſi, oſtẽdit& ſpeciẽ diuerſam,& ius diuerſum eſſe. Sed in omni- bus codicibus quos vnquã vidi, legitur, ſed ſi, exce- pto Norico. Itaq; nõ auſim ab ea lectione recedere. d& ſenſus ſatis planus eſt, vt iã oſtẽdi, vt partem intelligamus illã de qua quærimus. facit l. quoties
idẽ. inf. de reg. iur. Perinde eſt igitur ac ſi Vlp. dixiſ-
ſet, otũ. quia qui conſequitur illã quoque partẽ, cõô-
ſequitur totũ. de altera non erat quæſtio, nec dubi-
tatio. Non ideo tamen legẽdum eſt totum. Fugien- da eſt hęc licentia, qua mihil eſt pernicioſius in in- terpretatione iuris ciuilis. Primùm obſerua coniun- ctos habere partes ab initio. nec id magnam dubi- tationem habet in iis, qui verbis tantùm coniuncti funt, vt ſi adiectum ſit, æquis partibus,&c. Idem enim dicitur in l. 87. re coniuncti. Semper, inquit Paulus, ibi partes habent legatarij. Coniuncti re
tio legatum non conĩiſtit, pro non ſeript
tantuùm habent ſolidum ab initio: ſed partes ſa concurſu. Idq́ue expreſſum eſt apertè ac diſr de caduc. tollen. S. ſin verò non omnes. Et he 4 ſtinctio recipitur habita ratione verborum Sel. iuncti ex mente teſtatoris ſolidum habẽt,& dium b cti ex mente habent partem. Scripſi lib. i. de iun
creſcen. c. r. Sed recepta eſt diſtinctio ſupradi
quia maior eſt vis expreſſæ voluntatis, quam a tæ. Magna contentio hic eſt de coniunctione mi ta, cùm duo ſunt coniuncti re& verbis. Sed 1 Vlpia. verba in hoc loco generaliter accipio.(a. iunctim teſtatorem legare dicunt lureconſul ſne verbis tantùm coniunctim, ſiue re R verbisleget ſi eadem. Inſtit. de leg. l. re coniuncti. l. riplici. De de ſimiliores hi ſunt verbis coniunctis, quamd
partium diſtributio non adeo apertè expreſſaſt
cit I. legata inutiliter.§. vlt. ſupr. Argumentunha
ius ſimilitudinis ſit, quòd nonnulli ex iis, qui
tiores habentur, contenderunt, his verbis tanta
coniunctos eſſe. quam tamen opinionem egorei taui ſuprà ad l.legata. inutiliter. Quia partium d ſtributio verbis omnino expreſſa non eſt. In am iũctione verborum maximè verba ſpectam terea confirmatur noſtra opinio conſtituti ſtinia. de cadu. tollen.. vbi autem.& ſeq. vb
tur de iis, qui ſolidum habent. manifeſte oſtend
de iis loqui, qui re rantùm coniuncti ſunt. nobis l. 78. coniunctim. de leg. 3. Quidam pumm Celſum loqui de legato vindicationis, Vlpin de legato damnationis, propter differentiam rum legatorum, quæ eſt apud VlIp.& Caium. non eſt nodum diſſoluere. Ex mente luſtin. ine pretatio facienda eſt, qui certè non ſenſit de eot gato, cùm nulla de vindicatione litera ſit. Egoigl tur verius puto, coniunctos ſolidum habete. TIK hos tantùm, ſed eos etiam qui verbis tantum cot iuncti ſunt. Homonymia quædam eſt, qua percen res non admodum difficilis erit. Partes habent, ſolidum habent. Partes ex ſermone teſtatoris, dum ex mente eiuſdem. Nullum eſt genus coni ctionis, in quo legatarij ſolidum non habeanta ita loquuntur Iureconſ.l.idem Neratius. de vlut accreſcend. l. vtrum. de reb. dub. alias quomodou poſſet vnus totum conſequi, altero deficiente Nam i ius accreſcendi oritur non tantuùm ex lege: ſedee aliquo iudicio teſtatoris. Scripſi lib.1. c.z. igitut u cui accreſcit pars deficiens, rectè dicit ſe totumſt bere ex iudicio teſtatoris, id eſt, totum ſibi legatum eſſe. Proinde totum petit actione ex teſtamenn Scripſi lib. 2.c. 4. Sic videntur accipiẽda ver
ſi in d.l. coniuncttim.. Dixi quomodo partes fiant inter legatatios coniuncti ſint, ſiue non ſint. Secundò nota cum cere partem, qui non admittitur ad partem'n partẽ dicitur, id eſt, perinde haberi ac ſi pan peret, quo minus alteri acquiratur. Sic in 1
reb. dub. l. huiuſmodi. 8 4.5.ſi Titio. infra
mi. Dixerit aliquis, nonne pars deficiens un coniuncto?. ſi cadem. Inſtit. de leg. Reſponme
ndi: cum bie o labenlt
2 3* 2* 5 tare⸗ perinde eſt, ac ſi ſcriptum non eſſet, ideo aide 11 manere debere penes hæredem. Simile exes P eſt in l. ſi duobus. 16. in prin. fupra. Aluod
geſto. non eſſe locum iuri accreſce

it, neh
prella vont verda peh dinio cont ntem Kn manifelt oniunciſt
33Qum
ddicationb,
opter diem dVp. K Ex mecte l erte non bi rione ltenl sſoläm qui recdéu- urdamelbgan ecte Dared
ſernohe elt
allumcctgns
In Tit. De legatis& fideicom. 705
Aliud exemplum in l.huiuſmodi. 86.§. ſi Titio. iof eo. Aliud in 17. de leg. ⁊. Sed hoc ius emendatũ eſtcõſtitutione luſtin. de cad. tol.§. in primo. Reno- nauit enim luſti. antiquum Ii quod fuerat ant e le-
em Papiam. vt exiſtimo. Differentiã illius iuris an- iqui& legis Papię oſtẽdit locus Vlp. cuius memini lib. 1 c. 0. Sed de his plenius ad Thuiuſmodi.5.ſi Ti tio. Tertio obſeruandũ eſt obiter, ſetuo proprio in- militer legari ſine liberta te§.an ſeruo. Inſtit. de leg. Non eſt perſona, cui acquiri poſsit hoc legatũ. Non enim acquiretur ſeruo. Non domino eius, id eſt, hę- redi. Hæredi autem à ſe inutiliter legatur. Sed cur non intelligitur ei libertas relicta cum ſciat teſtator non poſſe eum capere legatum ſine libertate Qui mihi aliquid reliquit, id quoque videtur relinquere ſine quo illud capete nõ poſſum. Nam& hac rario-
ne interpretamur hæredem inſtitutum cũ liberrate.
lpen. C. de neceſ. ſer. Cur non idẽ in legato? Reſpo. olim ſolitos fuiſſe dominos relinquere legata ſeruis ſine libertate, quamuis ſcirent eos petere non poſſe. Committebant hoc fidei& honeſtati hæredis, ſpe- rantes fore vt ſponte daret. d. l. pen.§. illo. Itaque in dubio creditur hęc eſſe mẽs teſtatoris. Arguitur vo- lÄtas ex eo quod ſolitum eſt fieri, vt ſepè dixi. Huic tamen coniecturę locus non eſt in hęreditate. Non poteſt nomen& ius hęredis obtinere, niſi ſit liber. Quomodo ageret, quomodo conueniretur? Poteſt tamen capi pecunia legata. l. qui hęredi. 44. infr. de cond.& demon Quarto obſeruandum eſt, ius con- unctionis eſſe in teſtamẽto patris& filij. Cum vni legat pater teſtamento ſuo,& alij legat cãdem rem teltamento pupillari: nõ interpreramur ademptum primo quod datur ſecundo:nec ſolidum datum cſ- ſe ſingulis. ſed legatum eſſe communicandi animo, quod propriũ elt coniunctionis, vt dixi ad l. ſi pluri- bus Oppo. nobis quod vulgo dicitur, ex diuerſis te- ſtamentis ius coniunctionis non comtingere. l.ſi ſub conditione. quib. mod. vſusfr. amitt. Itẽ cùm à diuer- ſis heredibus legatur, non eſt cõiunctio.l. uid ergo. ſs Heſi quis duos. infr. co. Sed debetur res& æſtima-
tio, yt in Lſi pluribus. ſup. eo. Reſpondeo hoc rece-
hü elle inteſtamento patris& filij: quia pro vno te- lamento habétur. 1z20. patris& filij de vulg. ſupr. ua ratione fi vt concurrant legatarij. Lcoserelli eoberes ſupr dr vulg. Tabulæ pupillares ſunt 10 4 dacſofgedam teſtamenti paterni. Pater merkon buu nuete filio impuberi, niſi ſibi teſta- tis vere die 1& 2. de vulg. ſubſti. Quod ex iu- eris fubtilitate ortum habet. Ius enim publi-
fr non videtur friu aületi jsde verb. ſigni. infr. Sed mo- amerun ae Inpupillorum gratia, vt pater te ciar Vn temne uau e lane velur appendicẽ adii goritas nihins us eſt rigor iuris ciuilis, vt ei us au- wentum impu lnus ſalua maneat. nec poterit teſta relamen 2 ari gual alteri factũ, quia dicetur katur ſup Kiftn icta. patris. Hinc apparet cur mags quim dt pupillaris, reuera inſtitutio eſt w duodobiicb lio⸗Preſerrim ſi fiat exhæreda- 3 Lende d e diuerſis hæredibus, locũ hic
Pe mo K Jal Lhd heres ſuccedit alteri, ideoque quuntd c5riare 1 hrede habentur. O bſeruandum uum clt, inan Sari, ollegatarium, cui purè le- Iim totum habere, doncc exiſtente
bermittere, vt quis teſtamentum
conditione alter concurrat. Nihil enim ſibi vindi- cat, quod ſibi legatum non ſit. Solidum eſt legatum ſingulis, ita vt concurſu tantùm diuidatur. Hoc igi- tur Ilocum habet in iis, qui coniuncti ſunt re tãtùm, vt differat hic caſus à ſuperiore. Item locum habet cùm vni legatum eſt pureè, alteri ſub conditione. 81 vtrique pure, non dicemus alterum habere totum, donec alter petat. quia dominium eſt alteri quæſi- tum pro parte, etiam non petenti: imò ignoranti. l. cuùm pater. 77.§. ſurdo. de leg. z2. Non eſt locus præ- uentioni, niſi cum teſtator voluit ſolidum dari. I. fi pluribus. ſuprà eo. Nos igitur hic ſequimur opinio- nem eorum, qui putant partem hic accipiendam eſſe pro parte collegatarij, cui ſub conditione lega- tum debetur. Nam de ea parte quæſtio erat, ac du- bitatio. Quæritur enim ita partem faciat collegata- rius, vt eam partem alter non poſsit interim habe- re. Deinde mouet me ratio non contemuenda: quia interim quod ſuum eſt, ac ſibi legatum petit. Præ- terea reperio exempla quædam nõ diſsimilia apud Iureconſultos noſtros. Vnum eſt in l. ſub conditio- ne.. ſi vni. infrà de aſsig. lib. vbi pendente conditio- ne alter ſolum patroni ius habet. Si quis fortè dixe- rit in ea ſpecie quæri de iure patronatus, quod eſt indiuiduum: igitur neceſſe eſſe, vt alter totum ha- beat. Contendo idem eſſe, etſi de re diuidua aga- tur, modo ſolida ſingulis debeatur, propter ratio- nem quam ego iam attuli, idque cõfirmatur exem- plis ſequentibus.
Aliud igitur exemplum eſt in l. idem. 6.§. ſi mihi. ſupr.de vſufr. accreſ.Si mihi vſusfr. purè,& tibi ſub conditione lega. eſt, totus fundi vſusfructus interim ad me pertinet. vſusfructus tum recipit diuiſionẽ. l. 5. ſupr.de vſufruct. I. 1.§. ſi vſus fructus. ad leg. Falcid. Aliud exéẽplum in I.1.§. Sed quoties. ad Trebel.vbi interim vniuerſa hæreditas reſtituitur ei, cui purè rogatus erat heres reſt. Opponũt nobis l. 102. all. 99. ſ Somino Stichus. infr. eo. vbi domino Stichus le- gatus eſt,& ſeruo eius optio ſeruorũ. interim dum optauerit ſeruus, dominus totum non habebit ſed partem. quia poteſt Stichum optare. Reſpõdeo ſpe- ciem huic noſtræ diſsimilem eſſe. In ea ſpecie quæ- ritur an Stichus ad dominũ pertineat, quaſi ſeruus non poſsit optare Stichum. Er dicitur non pertine-
re: quia ſeruus nõ minus poteſt Stichum, quàm aliũ ſeruum. Si idem quereretur in ſpecie noltra, idem dicendum eſſet Recte enim diceretur pars collega- tarij ad alterum non pertinere: quia poteſt concur- rere, ſi exiſtat conditio. Sic in ſpecie d. l.ſi domino Stichus. ſi quæratur an dominus poſsit totum pete- re interim? Reſpondeo poſſe. In vtraque ſpecie ve- rum eſt totum ad alterum nõ pertinere. Verum eſt ctiam alterum poſſe interim torum petere, donec conditio exiſtat. nec hec ſunt repugnantia. Cum di-
cimus totum interim peti poſſe, non ſigmficamus
totum ad eum pertinere. Scio variam eſſe ſignifica- tionem verbi pertinere. l. verbum illud. de verbo. ſi- gni. Sed ſequenda eſt ea interpretatio quæ vitio ca- ret. l. in ambigua. ſupr. de legib. Selebris queęſtio eſt, an idem dicẽdum ſit de hæreditate, quæltio ſi vnus inſtitutus ſit purè, alter ſub conditioue Varis ſunt opiniones. Verùm magis aſſentioriis, qui putanc in- terim hæredem pure inſtitutum partem ſuam tan.. tum habiturum eſſe, vt not. ad L.z. ſuprà ſi pars be b re
“
4

7⁰6 red. peta. Non eadẽ eſt ratio hereditatis, que legati. Ratio iuris non patitur vt qui ſemel heres ſit, poſtea deſinat hæres eſſe. l. 88. ei qui ſoluendo. ſupr. de hæ- red.inſtit. 17. ait Pretor. S. ſed quod Papin. ſupr. de minorib. Non igitur eum dicemus interim hære- gem eſſe,& exiſtente conditione deſinere. In legato nulla id ratio iuris prohibet. Nihil enim prohibet legatum minui poſtea. ne illud quidem admitten- dum eſt, vt interim adminiſtret res hereditarias. l. 23. ſi quis inſtituatur. ſup. de hered. inſti. Hęc ſenten- tia confirmatur arg. l. ĩ. cùm hæres.§. qui ex parte. ſuprà de acquir. hæred. Nec refert an duo inſtituti ſint cum partium diſtributione, an non. Hæreditas enim non defertur pluribus inſolidũ, ſicut legatum. 1.9. quoties.§. heredes. de hæred. inſtit. vt Cumanus ait, obligatio perſonalis poteſt conſiſtere de cadem xc in diuerſis perſonis, ſed non hæreditas.
Aad S§. Si duobus. b (Neue pendẽs ex lis, quæ ſuperius dicta ſunr
de commixtione legatariorum. Duobus eſt
legata eadem res Titio& Sempronio, Titius erat inltitutus: vnde inutile eſt legatum pro parte Titij. Quxæritur antotum ad collegatarium pertineatVi- detur non pertinere ex iis quæ ſuperius dicta ſunt. Nam partem facit is, in cuius perſona legatum nõ conſiſtit.§.ſi coniunctim. ſupr. hac lege. Vlp.tamen hic ait rotum ad collegat. pertinere. Nec verò con- traria hæc ſunt. Nam hic ponere debemus rem ean dem duobus legatam eſſe ſeparatim, vt Titio fun- dum do lego, Sẽpronio fundum do lego. Vlp. in d. 5. ſi coniunctim. loquitur de iis, quibus coniunctim legatum eſt.& ait partem facere eum, qui ad partẽ non admittitur. Scio diſplicere hanc interpretatio- nem pleriſque, quaſi nec Vlp. verbis, nec rationi iu- ris congruat. Verùm reſpondeo videri hæc verba in dubio referenda ad proximiorem ſpeciẽ de con- aunctione reali. Nec enim dubium eſt quin pendeat hæc ſententia ex ſuperioribus. nam verb. res, non le- gitur in Florent. vt neceſſariò repetendum ſit ex ſu- periore ſpecie. Præterea moueor quòd nulla hic eſt mentio coniunctionis, ſicut in ſpecie illa de eo qui partem facit. Nec debemus intelligere coniunctim legatum eſſe, cùm nullum ſit verbum de cõiunctio- ne. At in re dubia, ſi non dubia eſt, ſequenda ea in- terpretatio, quæ minus vitij& incommodi habet. l. in ambigua. ſupra, de legib. l. quoties idem ſermo. de reg. iur. Deinde non eſt eadem ratio coniuncto- rum re, quæ eſt verbis coniunctorum. Qui re tätùm cõiunctus eit, totum habet iure proprio, vt antè di- xi.§.ſi verò non omnes. C. de caduc. tol. Et magis fa uendum eſt ei, qui damnum vitare, quàm qui lucrũ facere vult.l.vlt. C. de codicil. quod accidit quodã- modo in hac ſpecic. Hec eſt differenria vtriuſque coniunctionis. Coniunctus re damno afficitur quo- dãmodo cùm aliquid minuitur. Coniunctus verbis verius dicitur lucrum non facere, quàm affici dam- no. Sic videtis interpretationem noſtram nec à ver- pis alienam eſſe, nec à ratione. Sed Iuſtin. noſter hãc differentiam ſuſtulit. hodie pars deficiens accreſcit coniuncto quocunque modo defecerit,& quodcun- que genus ſit coniunctionis. C. de cadu. tol. Obſer- aandum hinc eſt, heredi à ſe inutiliter legari. l.1d.&
quidęm. ſupr. eo.l. 16. legatũ:inf. eo. Abſurdum eſt
relictũ heredibus, id ſufficere debet ad intenya
Franc. Duareni Iuriſconſ.
enim quenquã ſibi ipſi debere. Cohæredi dc
de legari poteſt. l. 7⁷. qui filiabus.§. vlt. ſup. O die antinomia ex. ſi quis Titio. ſupr. de vfutt acaun vbi ſi lego Titio& heredibus meis vſumfius de di: dimidiam Titius, dimidiam heredes ub n 4 ſunt. Sic legatur heredi à ſeipſo,& legatum ru alioqui nulla fierer diuiſio. Difficilis haberut antinomia, de qua variæ ſunt interpretũ opini Animaduerto in ea ſpecie non exprimi à quol
tum ſit:ſed cui. Poteſt ab alio legari, non ab hete
bus. Et fortè legatus fuit vſusfructus& legatarloai.
quo, cui fuerat legatus fundus. Nam à legatarion
teſt legari, ſaltẽ per fideicommiſſum. verbum enm legare iucelligitur etiam de fideicõmilſo,yt dixiad L... ſup. Nec vlla ratio prohibet hęredi aliquid ta, ri ab alio, ſiue coherede ſiue legatario. Rortaſei rit quis, nullam ibi mentionem legatarij clſt Re. b ſpondeo non opus fuiſſe vllam mentionè feeltiug à quo legatum eſt. Nõ eſt ibi queſtio an valeutbi tum:ſed quæritur quomodo diuidi debeat inter a. gatarios, an pro partibus virilibus, an aliomo uæſtio intelligenda eſt quo caſu valet leg uarc ſi poſsit fingi ſpecies in qua valcat leg
tionẽ& explicationem antinomie, vt in haely Lego fundum Sẽpronio, Rogo te Semprouinte
Titio& heredibus meis vſum fructũ. Poſſiunt en
gitari aliæ ſpecies. Sed ſufficit in vna aliqusſe id verũ reperiri. Ad verſ. Inde aicitur Variæluni terpretariones huius loci, ob varietatem leutan Nos ſequimur Florent. codices,& Noricos, inc bus legitur vnciariũ hæredé. Vnciarius hæte 4 tur, qui eſt inſtitutus ex vncia, ſicut dicitur yn vſura.l. 47. Pitiũ& Meuium.§. pręfectus. ſup de miniſt. tut. Sic etiã dicitur ſemiſſarius hæres, qului ſemiſſe inſtitutus eſt. I. 16. legatũ.§.z. infr. co Speth ſecundũ hanc lectionem ſic fingi poteſt. Duoh des inſtituti ſunt, vnus ex vncia, alter ex vndecun Legatus eſt eis fundus. Primo fundũ do lego,dec do fundum do lego. An valeat hoc legatũ.& nus valeat: Quæitio naſcitur ex co quod dictum ſup. hęredi à ſemetipſo inutiliter legari, quam coherede legari poſsit. Vlp. ait vnciariũ heredẽ biturum vndecim partes, alterum vnaà. Rati pro qua parte quiſque eorũ heres nõ eſtprot
te legatum valet. Hæres in parte cohęredish
vt quiuis extraneus. l. cùm àa matre. de rei yi
ab co. C. de ueg. geſt. Legatum relictũ vnciat
let pro vndecim partibus, pro duodecima no quia valet quatenus relinquitur 3 coherede 3 tum relictũ deunciario valet pro duodecimahi ex qua nõ eſt hæres, non valet pro vndecim hi bus, ex quibus eſt hæres. Alij legunt vnciafi’a lectionis ſenſus longè diuerſus elt. Videtis qu mẽrti habeat litere vnius aut puncti adiectios tractio. Qui non intelligebant quis eſſer VnL heres, ſuſtuſerũt vocalẽi, temerè. imò flagi
re tanti momẽti. Adiectio vel detractio in riſque auctoribus non magnopete refen,l ſcientia iurts ciuilis flagirium eſt, ſacrllege quicquã mutare, niſi grauiſsima ratio vigei 4 ergo obſeruandum eſt cuͤm fundus leparm, 4 bus ſimpliciter, valere legatum. Intelligtn ig alteri legatum eſſe ab altero,nõ a ſciploiV
1n legat 3 vat
Ah 4

queibo aue
diuididät lrilidus, uo calug
ere dedeta
nomie ſti ogote dem unfrucD
ct in vut dt diiture ob varietau
lices& Nou C. Vociuiti
cia ſicltdin m egKäne
ſemillarusie egrrüzrift cting port Vncia, ale mo ndicos leat ockegul nerercvcu vriliter ke
In Tit. De legatis& fideicom.
valeat potius, quàm vt inutile ſit. lquoties. infrà de teb. dub. Quid ergo ſi teſtator expreſſerit nomina- t vnuſquiſque à ſe capiat. Species hæc eſt tra- gaua à Modeſtino in J. 34Tiria cùm teſtamento.§. Lucius. de leg. 2.Vbi reſpondet more veterum quo- rundam in facti quæſtione. Sic Gallus ad Ciceronẽ confultores mittebat. Sed quomodo poſſumus in- cerpretari vt inutile non ſit: Nã verba videntur cla- ra eſſe. facit 1.25.Ille, aut ille. de leg. 3. Sed adhuc ali-
ua eſt ambiguitas. Nam verba teſtatoris poſſunt
tim v
referri non tã ad obligationem ipſam, quæ eſt iuris
uam ad executionẽ& apprehenſionẽ, que eſt facti. Epe vt alter alteri debeat:ſed tamen vt poſsit vter- ue capere, nec neceſſe habeat ab altero petere. Si- cut in 13. C. de pigno. Secundum hanc interpreta-
1T
u nonem legatum vtile erit. l. quoties. de reb. dub.
Ad verſic. Dlanè ſ alter.
lqtum eſt hæredi à ſe inutiliter legari. Inde
quæſtio naſcitur. Vnus ex legatariis heres ex-
titit hæredi,&c. an valeat legatum queritur. Cauſa dubitationis: quia perſonam kehreta defuncti. auth. de iureiur. à morien. præſt. Deinde res rediit ad eum caſum à quo non potuit incipere. L. 40. plu- Iibus.§.& ſi placet. Vlp. tamen ait legatum valere. Nam hic alia eſt ratio quàm in ſuperiore ſpecie. hic legatũ ab initio conſiſtit in perſona legatarij: ibi le- gatum fuit ab initio. Hec ſentẽtia æquior eſt,& ma- gis conueniens voluntati- licet ſubtilitas repugnare videatur. Capiẽda eſt occaſio, que prebet benignio- rem interpretationem. l. capiẽda. de reg. iur. Nos ſic interpretamur quaſi ius retentionis habeat legata- nis, quamuis odligenio ſublata ſit confuſione. I. 71. Vramus. de fideiuſſo. Deinde ſucceſsio habet vim ſolutionis..ſi ei. ſup. de euictio. l. 50. ſi debitori. de fi- ſdeiuſſo ltaque ſic interpretamur, quaſi hæreditas ſoluerit quodammodo legatum. vt tanto minore hateditatem ab hærede defuncto accepiſſe videa- tur.Vnde legatarius ſuccedens hæredi conſequitur rem legatam non iure hæreditario: ſed legati. l. 4. in-
fa, ad leg.Falcid. Ad§. Si ita Titio. Veſtio de effectu legati, quid debeatur lega-
ehblrer lplerunque. de iure dot. lauachodee e legatarij Vlp.ait. Verba ſunt ruioen h de 4 concedi vid catur magis lega- 5 ſnnoind idfegatſ eſt vindicationis, Capi- eihquin tade 4* lnſti. de leg. Nec dubium cim qugritmra 1 imauerint differre hec verba, Aiscaieſe u cctione. Vnũ exemplũ eſt in L. 9. Labata elte 51 1 hulenlone quoque ratio verborũ pulationcil 3 pulatus. de verb. obl. vbi ex ſti his quos pahes 1 3 te 5. fieri quominus hominẽ LX ac electione loci ur ee n Tuacoih.Saf de relcti.laz de t alij in hoc tractatu. l.43. ſi ita wogeneraliräeien 8.2. Dicemus fortè ad 1.37. lega-
b ergit,quam Hungna res pleniorẽ diſputationem eytilitate hns coueniat. Sequẽs queęſtio eſt clig dinurinu ctionis. Nã videtur hec facultas ks dauini— inepta eſſe. N emo enim tã proprietat te ecturus tundum, id eſt, plenam quam vſumfr. Vt cùm quis legat
W0 nn dpotius aut 15. d. 34. 1-.l. 43 ſi ita relictum.§. vlt. de leg. z. l.100. ſ
ita ſtipulatus. de verb. obl. quæ ſumpta ſunt ex eodẽ loco, vt apparet ex inſcriptione, Põpo. lib. 4. ad Q. Mutiũ. quamuis in quibuſdam codicibus erratũ ſit. Cuùm autem quis fundũ legat, non videtur nudam proprietatẽ legare: ſed plenã. l. 9. ſi alij. de vſufr. leg. Multa hic cõminiſcuntur valde inepta& nugato- ria. Huiuſmodi eſt illud quod Zaſius ait, pleroſque homines malle fructus percipere, quãdiu viuunt ſi- ne cura vlla agri colẽdi: ſicut Labeo, inquit, conten- tus fuit queſtura cùm poſſet ad conſulatũ perueni- re. Ego vix puto tales philoſophos reperiri, qui con- tenant agrum, ne cogantur illũ colere, quaſi nõ poſ- fit Iocari colono alicui colendus vt ſæpe fit. Certè mihi videtur valde alienum eſſe à mente VIp. Hæc ſcripta ſunt tanquã moribus hominũ conueniẽtia, qui bonorum contemptores ferè non ſunt. Creden- dũ non eſt hæc ſcripta ab Vlp. quaſi legatarius Dio- genes aliquis eſſe debeat. Hæ diſputationes referri ſolent ad id, quod vt plurimũ accidit. l. nam ad ea. ſup. de legib. antiqui. ſup. ſi pars hered. Hęc eſt Za- ſij ſentẽtia, de qua quid iudicandũ ſit videtis. Cæte- ri nihilo probabiliora afferunt. Exiſtimo autẽ fundi appellationem hic accipi de proprietate nuda, id eſt ſine vſufructu. Intelligenda eſt I.ſi alij. de vſufr. leg. inf. niſi appareat voluntas contraria ex coniecturis. Mouet me illud præcipuè quod dicitur in ſeq. ſpe- cie, appellatione fundi cõtincri partem, propter vo- luntatẽ præſumptam: quamuis aliàs de toto fundo accipiatur. Qui aliter intelligũt nõ poſſunt animad- uertere, quo modo hec poſtrema verba cohæreant
cũ ſuperioribus. Diſputãt de hac particula, ſed etſi,
uam vim habeat. Vulgò dici ſolet ea particula ſi- gnificari diuerſitatẽ facti, ſed identitatem iuris. At malè habet eos, quòd hic non videtur ius idem eſſe in vtraque ſpecie:nec poſſunt ſeſe expedire. Zaſius ait, aut expungendam eſſe particulã,&, aut regulam falſam eſſe. Ego nihil cenſeo mutandũ eſſe nec fal-
ſam eſſe regulã: ſed falſam eſſe horum opinionem
& interpretationẽ. Eſt enim ſenſus huius loci, quem nos iam retulimus. VlIp. vult perinde accipiendum
eſſe hoc legatum, ac ſi teſtator legaſſet proprietatẽ
fundi, aut vſumfructũ. Ac, ne cui nouum id videa-
tur, addit in alia ſpecie idẽ dicendũ eſſe. In vtraque ſpecie intelligitur fundus de parte. in priore, proprie
tas habetur pro parte fundi, quaſi totus fundus con- ſtet ex proprietate& vſufructu. l. 4. ſup. de vſufr. Ita-
que particula, ſed etſi, oſtẽdit ius idem eſſe in ſpecie
diuerſa: ſed quæ quadantenus ſimilis eſt. Igitur ex iam dictis efficitur fundi appellationem de proprie- tate accipi, ſi ex cõiecturis appareat. Dixerit aliquis hic nullam apparere coniecturam. Reſpondeo non fuiſſe de eo quæſtionem an fuerit legata proprietas:
uæſtio tantùm eſt cui competat electio propter alternationem. Quæſtio autem debet intelligi, quo caſu electio aliquam vtilitatem afferre poteſt. quod accidit cùm de proprietate ſenſit teſtator. idque ex aliqua parte teſtamenti apparet. Aliàs fundi appel- latione continetur plena proprietas. d. I.ſi alij. Simi-
lis locus in I. 23. Lucio. de leg. 2. An ſit vnum lega-
tum an plura, dixi ſupr. ad l.ii ex toto.§.vlt. Reue-
ra duo adſcripta ſunt, ſed vno contentus eſſe debert. 1.8. ſi quis ſeruum. de leg. z. Nota, appellatione rei partem contineri. l.72. appellatione rei.de verbo. ſi- gni. Sumptum eſt hoc caput ex tractatu de Prętor.
ſtipu
707
——
* i 1 I
—— —
— —
—;

79⁸ ſtipulat. vt apparet ex inſcriptione, Paul. lib. 76. ad edict. Vbi Paulus interpretatur verba ſtipulationis Prætoriæ, huic rei dolum malum abeſſe& hanc rẽ rectè reſtitui. l.69. hæc verba.& l73.hæc verba. eod. tit. Sic interpretatur Vlp. edictum Prætoris de iu- reiurando. l.7 ait pretor. Sed de qua parte hoc lega- tum accipiemus? Reſpondeo, de qua ſenſerit telta- burlgo ſeruus plurium. S. vlt. Quærebatur hic, an pro parte, non ex qua parte. Alij de dimidia intelli-
unt. arg.l nomen filiarum.. partitionis. de verb. ſi- gni. Vlp. videtur interpretari illam formulam par-
tirionis vſitaram in legatis, heres meus cum Titio
hæreditatem meam partito. de qua VIp. in Inſti. tit. de leg. Mentio eſt etiam in Inſti. tit. de fideic. hæred. Ibi euidenter apparet meus teſtatoris de dimidia. Non poteſt aliter diffiniri in vniuerſum. De appel- latione fundi dixi ſuprà ad l. quod in rerum. Nota modum adiectũ legato, reſtringere legatum. Simi-
lis ſpecies in ².7 88. Lucius.§. que habebat. ad Trebel. infr. Sed quæſtio facti eſt, quæ pendebat ex volunta- te. Fruſtra hic conantur plerique hoc diffinire.
b Ad S§. vlt. L) quis legauerit Titio fundum vt partem
habeat, deberi partẽ, non totum. Hinc colligi
ſolet modũ adiectum legato, reſtringe re legatũ.na
legatũ fundi generale eit, ſed reſtringitur hac taxa- cione adiecta. Idem eſt ac ſi dixiſſet, lego partem fun di. Huic non diſsimilis eſt ſpecies in l. 78. Lucius.. quæ habebat, ad Trebel. Quicquid ex hæreditate mea peruenerit, reſtituat Caio filio noſtro.ita tamẽ vt decem vncias Caius habeat, duas vncias Seius nepos. quaſi dicat, vt reſtituat Caio decem vncias, nepoti duas. Scripſi lib. z. de iure accreſcen. cap.i. Huic regulæ multa opponũtur, nec id mirum. quia
hoc non poteſt diffiniri in vniuerſum. Sed vidẽdum
eſt in quaque ſpecie, quæ ſit ſimilicudo, aut diſsimi- litudo. an ſit eadem ratio, an diuerſa, vt in l. quæſi- tum.§. vlt. de inſtru. lega. l. legata ſupellectili. de ſu- pel. legat.& ſimilibus, de quibus hic eſt prolixa& verboſa aliorum diſputatio. b Ad 135 Si alienum. —X Valtio eſt de effectu legati. Occurrit ſæpe haæc quæſtio quid debeatur. Debetur autem res legata. Quid ſi perierit: Tractatum fuit ſup. ad l. non amplius. S.L. periculo perit legatarij. l.23. ſi ex le- ati. inf. de ver. obl. l. quod te. ſup. de reb. cre. Similis
queſtio hic eſt, legarus elt ſeruus alienus, quẽ domi-
nus manumiſit poſtea. Ait Paul. nihil deberi. Non magis enim preitari poteſt, quàm ſi interiiſſet. nam deſiit eſſe in cõmercio. l. 83. inter ſtipulantem.§. ſa- cram. de verb. obli. Itaque nihil ad rẽ pertinet. l.non dubiũ. 14. de leg. 3. vbi debetur æſtimatio, cum res præſtari non poteſt. Nã reſpondeo tunc deberi æſti-
mationem etiam cum dominus rem vendere non
vult:res tamen eſt in rerum natura,& in cõmercio quoque hominum. Recte igitur ait nihil deberi, id eſt ne æſtimationẽ quidẽ ſerui. Qui uus non fuerit: ſed proprius heredis: Reſpondeo aliã
eſſe cauſam ſerui propri), vt dicitur in§. ſi res lega-
ta. Inſtit. de leg.& l. 28. hæres ſeruum. qui& à quib. manu. In ſpecie noſtra deſinit eſſe in commercio ſi- ne facto hæredis. In illa factum hæredis interuenit.
uid ſi alienus ſer-
Franc. Duareni Iuriſconſ.
AAa I36. Tltiæ. b
Ocus ſimilis ſuperiori, in quo quærit
debeatur,& quantum. Species, Teſtator hi bat varia genera ſeruorum, vt mos veterum fun trimonium enim eorum ferè conſtabat ex ſe M de Craſſo ſcribit Plutarchus. hic igitur ha quoſdam vernas, id eſt domi ex ancillis natos bat& textores, horum autẽ alij erant vern u non textores: alij textores tãtùm nõ Vernæalij ne ſimul& textores. Teſtator hic ita legauit, Ti textores meos omnes,&c. Plotię vernas meoso nes,&c. In hac ſpecie certum eſt eos, qui tãti tores ſunt deberi Titiæ: eos verò, qui tantuùm ſen ſunt deberi Plotic. Sed dubitatur de iis, quiſim vernæ& textores ſimul. Nam vtraque ſibi hosi uos vindicat. Vtraque contenqdit ſibi, non ali tos eſſe. Qua in re magna difficultas ac perplent reperitur, ſiue dixerimus Titię legatos cſſeine tiæ, id ſubtiliter diſputando falſum reperieuu. quæſtio hinc pendet, an ſint excepti his velbis
terquam,&c. Si dixerimus exceptos à legato T
neceſſe eſt eos legatos eſſe Plotie. Non pofſm
Plotieę legati, niſi quia ſint verne: quia teſtatore
nas legauit. Sed ſi ideo dicantur legati Plot ſunt verne, eadẽ ratione dicentur legati Tina ſunt textores. Nec eſt maior ratio pro Pl Titia. Eadem ratione demonſtrantur legatici tie,& excepti à legato eiuſdem. Eadem pemt reperietur ſi quis dixerit exceptos eſſe à leguo tig. Si enim ſunt excepti legato Ploriæ, oponcti gatos eſſe Titie. Nec id poteſt dici, niſi quiat
res ſint. At eadem ratione Plotia contendit ſibiſt gatos eſſe: quia vernæ ſunt. Sic eadem ratione ct uincitur legatos eſſe Plotiæ,& exceptos à legi Plotię, id eſt legatos non eſſe. Sed Põpo. in hach&si
plexitate ſecutus eſt quod videbatur æquiuse magis conuenire voluntati, vt perinde accipi verba teſtatoris, ac ſi teſtator ſine exceptione ſet hoc modo, Titię textores, Plotie vernas yt prio reiiciatur,& pro non ſcripta habeatur, e hæc naſcatur perplexitas. Vtrique ergo debeb hi ſerui mixti. In poſtrema ſpecie neutri deberur gatum. vbi enim verba clara ſunt non admi
volũtaris quæſtio. l. Ille aut ille. de leg. 3.Exipſs
bis ſtatim apparet neutri deberi. Legati ſumt textores, qui vernæ non ſunt, Plotie legati ſunt d næ, qui textores, non ſunt. In ſuperiore ſpecie mů que oſtendit ſibi legatos eſſe nec exceptos, bia teſtatoris voluntas appareat. Eſtque geni menti ei nõ diſsimile quòd Græci 2„rigosgo cant, vt in cauſa Euathli& Protagoræ ap lib. 5. c. 10. Et eſt ſimile exẽplum in l. 87. qul a9-
*
dicas non valere, ergo qui
Imò ſi non valer, Faſcidiæ locus ne drans remanet in hereditate. Et hinc efſ tũ valere: quia extitit cõditio. Hec queſti
du wale ExTITkEC. le cablli. N tilitatẽ verborũ reſpiciamus eſt inexplicas aiag
.—.—.„ e rl⸗ magis eſt ſpectãda mẽs teſtatoris, ne alia e
9
4
ut quid
kerem
hqwat
datam..
bleet r
llunie

exceptidin
Lceptosa Dare Na
antur legm centur legn
rratiopioh onſtrannrk dem. Badem ceptoseleit
gato pprs, teſt dic, i Dloti cunt Lic eademm ie,& dlermi ſe dellän videbarragW 1, I gernd tor ſieexcege res Voteſen ſcripu lube Vuiqque tma ſpeci rai lara ſoft G0¹ rilede 2 leberi-Lgel nt Dodi hes
vyi coci, a
ernequiat
=
In Tit. De legatis& fideicom. 7⁰⁹
tur. Iggnorabat fortè modũ patrimo-
legato minuan nij. Hæc perple parele voluntas,
utio. Quoties aliqua interpretatione poteſt adiu- rutio. G2
uali voluntas teſtatoris, perplexitas non nocet, vt in nuc ſpecie, cile vitatur perp jecta exceptione, quo dee quis legauerit. hoc tit. Occurrit antinomia
in l72.ſ eX 1.97. ſe
xitas tunc nocet, cùm nõ poteſt ap-
niſt appareat voluntas cõtraria ex coniecturis. Con- ectura eſt non leuis, ſi in vno artificio magis verſa- rur. Pone ſeruum verſari ſolitũ in textri na teſtato- is, quamuis interdum& coqui officio fungeretur, debebitur ei, cui textores legati ſunt. i xæque verſe- tur in vtroq;, communicabitur. Aliæ antinomiæ pa- rum habent difficultatis. Dixi, ſi quis legauerit vni textores, alteri vernas, eos qui ſunt textores ſimul& veinæ cõmunes eſſe. Hinc annotari ſolet ſub ſim- plicibus mixtum contineri. Huius regulæ,(ſi modo
regula dici debeat)vſus latiſsimè patet. In primis in
ratione docendi vtilis eſt huius rei cognitio, nempe
diuiſiombus quæ fiunt docendi cauſa. Exemplum vnumeſt de ſtipulat. quarũ quædam ſunt in dando, quædam in faciendo: ſed eſt etiam tertium genus nempe mixtum. l. veteris. C. de contrah.& commit. ſipul. Et intellectis ſimplicibus facilè cognoſcitur mixtum, licut Galenus ait lib. z. de ſanit. tuenda, de molli& dura frictione, facilè intelligitur media ſiue medioctis. Simile exemplũ, actio. in rem& in per- ſonam, ex quibus quædam dicuntur etiam mixtæ. Indit de ad..quædam. Aliud exemplum eſt de in- teräictis, quorum licet tria ſint genera exhibitoria, pro dditotia reſtitutoria: quædã tamen ſunt mixta, id eltprolubitoria& exhibitoria. Alia vtilitas hiuius regule perſpicitur in interpretatione ſiue legis, ſiue tettamenti ſiue cuuſuis ſcripturæ. Vbi de re ipſa agituvnõ de ratione tractandi ſiue diſſerẽdi. Quod eum ſcriptũet de ſmplicibus id pertinere ad mi- ru muellenur vt in ſpecie noſtra de textoribus& de bis dait ermh in l. 3. ſi ita ſcriprum. ſuprà Clemmli djihlirn ſcriptũ. de hære, inſti.l. excu. tut. vbi aic 4 imile exemplũ in 1.2.§. vlt. de woum Curerden nium tutelarum excuſat,& onus Lorat ſabraen 3 quid ſi duas tutelas& vnam 4 dahoh ln exemplũ in l. quid ergo.§.1. de oſdlia Hruna inas nuptias habens notatur, bina
Pôſalla habens notatur Quida hab— Krna ſponfalia velr i abet vnas nuptias nupta odem te 4 3 mu ier vni ſponſa, e ſt alteri aed üt ſop 4 ee liudh exem plum in l. 14. fi ita tione An autem i uſſ. rup. teſta. vbi de exhæreda- rietatem verd c interpretatio fiat ſecundũ pro- tatur. Vj Verbi, an verò ſit extenſio quædam, dubi-
idetur hoc fieri r a
iper ratiocinationem, quam
yt in l.ſi Titius. ſupr. de cond. inſti-
& ſpecie d. l. qui 400. In ſpecie noſtra fa- lexitas reiccta exceptione,&c. Re- quod reliquum eſt ratũ manet, vt
ruis vrbanis.§.vlt. de lega. 3. Diſsimilis eſt 4 e7 ſpecies. Ibi ſerui omnes vernæ ſunt, ex lis quidam unt curſores. Legauit vm Vernas; alteri curſores. Species derogat generi. l.41.vxorem.§. fœliciſsimo. cod tit. In ſpecie noſtra non ſunt omnes vernæ, nec omnes textores. Non poteſt dici generi per ſpe ciem,&c. Atq; ita accipiẽda eſt Lſeruo manumiſſo, de pecul.leg. cuius meminit Accur. Alia antinomia ex.63. legatis ſeruis.õ. ſi vnus. de lega.3. Legati ſunt lij textores. Vnus reperitur cocus& tex: tor. Quod dicimus communicari, ſic accipiendum,
Rhetores vocãt. Idq́; colligitur ex d. l. quid ergo.§.1.
vbi ait Vlp.ſi alterius ſponſa alteri nupta ſit ex ſen- tentia edicti puniri, quaſi verba deficiat. Huc perti- net d. l. ſi ita ſcriprum. de liber.& poſthu. vbi recedi- tur à ſubtilitate iuris. Sed repugnare videtur d.l.ſi ita facta. de iniuſt. rupt. teſt. quæ loquitur de exhere- datione. nam in exhæredatione quæ odioſa elt, non admittitur extenſio. L. 9. cũ quidam. ſupr. de liber.&
poſthu. Sed in ea ſpecie voluntas videtur magis ex-
reſſa verbis, quàm in aliis. Caſus ſimplices ibi non
ſeparantur omnino à teſtatore, ſed propemodũ con iunguntur. Eòôq; cõpendio verborum teſtator vide- tur tres caſus complecti, duos ſimplices,& tertium qui mixtus eſt. Nihil ergo refert, an odioſa ſit res, an fauorabilis: quia non videtur hic recedi à ſignifica- tione verborum. facit l. 26. cum lege. ſuprà de telta. Conſiderandæ ſunt igitur ſpecies, quæ proponun- tur, nec lureconſtilti eſt hoc aliter diffinire. Vt au- tem vſus magis eluceſcat, adferam ſpecies aliquot vulgares, que vulgò adduci ſolẽt,& à vulgaribus in- terpretibus tractatur. Pater legauit filio libros iuris, ſi iuris doctor eſſet. Libros Theologiæ, ſi doctor Theologiæ eſſet: factus eſt doctor iuris& Theolo- giæ. Aliud exẽplum vni iudici attributa eſt cogni- tio actionum perſonalium, alij actionum realium. Vterque de mixtis cognoſcet, vt in ſpecie noſtra. Aliud exemplũ quod ſæpe incidit inter ſacerdo- tes, genus hominũ à quæſtu& auaritia perquã alie- num. Conſuetudo eſt in aliqua eccleſia vt oblatio- nes certo modo diuidantur inter parochum& de- canum. Vt ſcilicet diei dominici oblationes paſtor habeat, decanus aliorum feſtorũ dierum. Dies na- talis Domini incurrit in diem dominicum. Dicen- dum eſt communes eſſe debere. arg. ſumpto ex hac lege,& aliis ſuperius adductis. Ex iam distis naſci- tur queſtio vulgò agitata. Diplomate põtificio con- ceſſa eſt facultas liberos nothos natalibus reſtituen- di, ac ſtatum eorum confirmandi: ſed diuerſis capi- tibus. Vnum caput eſt de 1is, qui ex adulterio nati
ſunt. Alterum de iis qui exi nceſtu. Natus eſt aliquis
ex adulterio& inceſtu ſimul. Diſſentiunt hic Do- ctores iuris ciuilis à iuris pontificij doctoribus. Alij putant ſtatus confirmationẽ valere. Quia ſub ſim- plicibus,&c. Item dicunt fauorabilẽ eſſe hanc con- firmationem. Fauore ſiquidẽ& miſericordia digni ſunt, qui alieno laborãt vitio. l.legem. C. de nat. lib. Item beneficium principis,&c. l. pen. de cõſtit. prin. ſuprà. In fauorabilibus facile admittitur extenſio. d. l. Cum quidam. Alij negant confirmationem vale- re. Quia natus ex adulterio& inceſtu ſimul, grauio- re vitio laborat. Sicut dicitur C. de rapt. virg. S1 quis mulierem nuptam rapuerit, tenetur duplici criminc, adulterij ſcilicet& rapinæ.
Aliud argumentum ducitur ex l.vim paſſam.§. præſcriptione. ad leg. Iuliã. de adult. Præſcriptione quinq; annorum crimen inceſti iunctum adulterio non excluditur. Exiſtimo ita cõciliari poſſe has opi- niones, vt dicamus ſi ex iuſta cauſa fiat hæc legiti- matio, valere. vt in l. qui in prouincia. de ritu nupt. ſup. ignorantia, longũ tempus, numerus liberorum. Si abiq; cauſæ cognitione id fiat, vt plerunque acci- dit, non puto locum eſſe huic interpretationi. Res enim odioſa eſt quæ interpretatione adiuuari non debet. dict. l.cùm quidam. Leges latæ de ſpuriorum
N “ 1 1 15 I 11 “ I 4 1 3 1 3 ͤ1ͤ11 ¹ 4 f 3 4 1 1 3 3 * „ 4 3 f 1 I 1 1 I 1 I 1 1 4 6 3 1“ 1
— ——

710
„—.„. 1 conditionc, caufam maximè fauorabilem cõtinent. Pertinent ad continendos homines in caſtitate, pu- ontinentia. ſcripſi lib. 3. de benef. cap.j. Hæc
dicitia, c—.5.11. igitur reſtitutio ac confirmatio ſtatus, quæ ſine iu- ſti cauſa fit, odioſa eſt ac reſtringenda. l.penult. de conſtit. prin. nõ eſt accipienda de talibus beneficiis. Sed cùm princeps largitur aliquid, atque indulget, quod neque publicè, neque priuatim nocet. Super-
ſunt aliquot antinomiæ. Vna eſt ex illa regula vul- gari, ſpectandũ eſſe quod minimum eſt. l. ſi ita ſcri-
ptum. ſuprà cod.& l. ſemper in obſcuris.l. ſemper in ſtipulationibus. de regul. iur. Sed illi reg. reſpondeo locum eſſe cùm quæſtio eſt ex ambiguo, vt in d.. ſi ita ſcriptum. l. numis. 75. de leg. 3. lr apud lulianum. 5. ſcio. infrà eod. Duæ res ſignificantur, vna maior,
altera minor. Quæſtio hic naſcitur ex ratiocinatio- ne, ſiue ſyllogiſmo, quatenus id, quod ſcriptum eſt producendum ſit. Alia antinomia ex lege hoc lega- tum. 43. de leg. 3.& l. z6. legatis vxori. de leg. 2. dixi ad l. ſerui electione. ſuprà eo. Quæſtio de interdicto
vti poſsidetis, cùm vterque probat, neuter vincitur. I ſi duo. infrà vti poſsid. Quod erit officium iudi-
cis? Scis 1.14. fed cùm. ſuprà de iudiciis. dicet, vt ait
fortè quiſpiam, Ite ad diabolum. non poſſum cau-
ſam veſtram iudicare propter mẽdacium veſtrum. Imoò, inquit alius, debet dicere, Ite in nomine Do- mini, vnus veſtrum mendax eſt: ſed neſcio vter ſit. Melius& prudentius alij cenſent, adiudicandam
eſſe vtrique poſſeſsionem pro parte indiuiſa, ſicut
in ſpecie noſtra. b
Ad S. Nihil diſfert. Ocus de legato coniunctim duobus relicto, de — quo aliàs ſæpe dixi. Sæpe quæritur an legatarij ſint cõiuncti? Effectus enim eſt. quia vnius loco ha- bentur.. planè. ſupra. Item ius accreſcendi in cõiun- ctis locum habet. Exemplum huius coniunctionis vulgare eſt in§. ſi eadem Inſtit. de leg. Titio& Sem promo Stichum lego. Nam particula&, vim haber coniungendi. l.ſi ita. 66. fupr. de hæred. inſti. niſi ap- pareat concraria voluntas. Nam plerunq; teſtatores celeritatis& compẽdij cauſa, ita loquuntur. d. l. ſi ita ſcripſi. lib..de iur. accreſcen. cap.ꝰ. Quæritur hic de particula cum. Si quis dixerit, Titig cũ Mæuio do, heo pornp au coni unctionem eſſe. Hoc etiã exem- plo vtitur Paul. in l.triplici. de verbo. ſignifi. Similis locus eſt in l. illi cũ illo. 40. infr. de vſufr. legat. Alius in l. ſi quis inquilinos. 112. infra hoc tit. Alius in l. ſi quis Titio. de vſufr. accreſ Hæc eſt vis huius parti- culæ. Sed quid mirum cùm idem dicatur plerunq; de particula diſiunctiua? l. ſæpe. de verb. ſign. l. cùm Tridan.roelit T i9 an Mæuio,&c. Oppo.l. ſi in
fundum. infrà de inſtr. leg. Reſpondeo ſpecies mul- 3 S. Kclp P—
tùm diuerſa;& diſsimiles eſſe. Hic loquimur de
perſonis& carum coniunctione. Pompo. non ſim-
pliciter ait has particulas nihil differre: ſed in perſo- narum coniunctione eandem vim habere, Cum res plures coniunctim legantur, interdum eſt aliqua differentia. Nam cùm res huiuſmodi fint vt vna ac- cedat alteri, multùm refert quomodo teſtator le-
let. Exempli gratia, fundum& inſtrumentum fun- i. el fundum cum inſtrumento. d. l.ſi cui fundum, adde I..co. tit.&§. ſi quis ancillas. Inſtit. god. In vna ſpecie coniungit aggeſſoriè, in altera principaliter.
Franc. Duarenmi luriſconſ.
vſus autem hoc facit. l. Labeo. de ſupel. plum ſimile eſt de peculio. l.. infrà de pe
§.ſi quis ancillas. Cur non idem dicimusi
8p
dignitatem hominum. l.iuſtiſsimè. de ædil die pecudum, ſuprà de vfur. Ac certum eſt cum q 1 legantur, quarum vna non accedit alteri, nibiln re quomodo legentur, vt in exemplo d. L12. d inquilinos. Hæc ad d. ſi cui fundum. in quar 1 tur alia difficultas. Dicitur ibi aliud eſſe fud inſtructum legare, aliud fundum cum inſtrumen Tamen in d.§. ſi quis ancillas. dicitur nihil din Nam fundo alienato, inſtrumenti legatumen guitur. Demonſtraui quid ſentiam ad titul— figu. lib. 6. Cod. Paulus in d. 1.ſi cui. non ſi dicit legatum inſtrumenti valere: ſed poſle appareat non eſſe factam mentionem inſtrun tanquam acceſsionis: nam hæc verba, cumi 1 menro, magis apta ſunt ad ſignificandam nem, idque ex vſu iudicatur, nec vlla eſt cen gula cum quæritur de vi verborum. d.1Labe claro id apertius ſi poſſum. Cuùm quis legat 1
X inſtrumentum, certum eſt duo legata eſ
rata: ſi fundum cum inſtrumento, vnum eſt: ſi fundum inſtructum, dubitatur. Verba dia quodammodo ſunt. poteſt dici legatur poteſt dici non deberi. Facti queſtio eſt, quæp ex coniectura voluntatis.
Ad§. Si alteri.
Veſtio eſt pertinens ad I.ſi pluribus ſi cuü nntn
Cuùm teſtator legat duobus inſolidũ,& ſolidum ſingulos habere. Cauſa dubitatiomsc
in ratione. 30.§. incertæ. infrà ad l. Falcid. am taltsi nuexee uin rdom
ra hic Stichus erat in obligatione, ſi verba teſti ris ſpectemus. ſed æſtimatio loco rei legatæ ſolui humanitatis cuiuſdam cauſa. Certũ cſt autem empta ſpecie, hæredem liberari. l. non amplit ſupr. eo. Oppo.l. ſi res. 20. infr. de leg. 3.vbi æſti petitur. Reſpondeo ex quadam humanitate¹ dulgeri legatario: ex rigore iuris ciuilis non peti aliud, quàm quod legatum eſt. Deindec derandum elt, liberum eſſe hæredi ſoluere ſpe ſi velit. Itaque non ſine magna ratione conſit eſt, vt hæres interitu ſpeciei legatæ liberetur. pertinet l. 115. filiusfam.§. vlt. infr. hoc tit. Col hinc regulã illam, cùm quantitas debetur reſ ſpeciei, debitor interitu ſpeciei liberatur ſe
gula magis rem obſcurat, quàm declarat,yt
I.quod te. de reb. credit. ſupr. Qui ita loquiturts dunt à more loquendi veterum,& occaſionem bent calũniandi ſophiſtis. Ego id aliàs dem viuo exemplo ex l.5. de reſcin. vend. vbi mo mine venditio, nihilominus emptor deber æquum& certum eſt. Sed ſophiſtæ oſfun
bras rei clariſsimæ, obiecta regula ſua fact- ptor inquiunt, pęcuniã debet reſpectu ſpecieul reſpectu rei vẽditæ. Ergo emptor liberarurm eius ſpeciei. Hoc non malè opponitur coru* ſed doctrinæ noſtræ nihil aduerſatur. Nonche
. TWſermll d illa ſpecies ſimilis noſtræ. Diſsimilitudo g. 6
4
leg kaen clleg⸗
rer ol um tame

41
elt diolg uamenno,n dubitatuſt dtelt dicll Ci quelioch
Sialten.
1
S ad lü phnd t duobssili (auſa dübin fraà ad'Pach
grtiore lſ
tio locotelty auſa Ceni t liberan. nh- lnfrdelegzit mdam hummn- ote juris cub egruume M.
ex iam dictis.
0 altius eſt repe
mationem heæredis. Di
In Tit. De legatis& fideicom. 711
lis ſuis: nos puriſsimam veterum Ilu-
cum regu rum, 5 goctrinam amplectamur,& finem
reconſultorum faciamus. Adl7. Legato generaliter.
Ractatur hic locus de effectu legati. Debetur
legatario quod apparet legatum eſie, ſi ſpeci a- liter res expreſſa ſit, nuſla eſt dubitatio: ſi generali- tesdndinddſos explicetur hec ꝗueſtio, res tota pau- Frenun tenda. Imprimis videndum eſt an valeat legatum generaliter relictum. Vlpia. noller oſtendit vtile eſſe legatum; ſi Tuieelepavani omi- nem. Idem in lccum incertus. upra. idem in§. ſi ge- neraliter.Inſtit. eo.& aliis ſimilibus. Alibi tamen di- citur legatum fundi non valere, propter incertitu- dinem. Lcùm po Leedtenefuna Valet. l. ita ſtipulatus. u1. infr. de velb. oblig. idẽ dicitur de domo in l. ſi domus. 74.
infia hoc tit. alids 71. vbi Iuriſcon. ait deriſoriũ eſſe
legatum. Ratio diuerſitatis. in fundo legato nimia etincertitudo,& maior quàm in legato hominis. Pondi certitudinem non habent, niſi ex voluntate ac deltinatione hominum. Iquod in rerum. 24.§.1. ſipa co. Vnde hæres palmũ terræ dando, liberare- tur quod eſſet ridiculum. In domo etiã legata ma- ua verſatur diſsimilitudo, ſi generaliter domũ dan do liberetur hæres, deriſorium erit legatum, vt dici- arin d.ſi domus. Domus enim cõitruuntur& x- ifcantur arbitrio& voluntate cuiuſq;: ſicut fundi cöſtituuntur, domunculæ fiunt quales vidimus Lu- tecie non diſsimiles dolio Diogenis Cynici. Credi- tur itaq teſtaror ludibrio legatarium habuiſſe. Nec facile erir mediocritatem hic ſeruare: vt puta, in re ram incera,& quæ ex voluntate hominum omnino pendeat Videndum tameneſt hic num voluntas te- tatons poſit apparere ex coniecturis. Quid enim ſi plures fundos, aut domos diſtinctas habeat? Facilè interpretabimur eum ſenſiſſe de vno ex illis fundis, quos habet in patrimonio ſuo. d. l. ſi domus. facit J. Triricum. ↄ4. infra de verb. oblig. l. quidam. de trit. leg Sed de eo mox plura dicturi ſumus. Altera quę- ſto eldquid ſit in obligatione, de qua dixi ſuprà ad Lcum incertus. Tertiò quæritur cuius ſit electio an hetedis an legatarij. Cettè cùm teſtator legat gene- raliter hominem, ollendit ſibi curæ non eſſe, quem homin habeat legatarius, modo habeat hominem. Scd oritur controuerſia inter hæredem& legata- 1. um. Et hæc quæſtio hic non definitur ab Vlpia. ſed ex aliis locis decidenda eſt, in quibus tamen magna Anchr reperitur, atque etiam obſcuritas. Veteres dingneb Lretun vindicationis, à legato dam- danon 3 Inſtit. tit. de leg. ait in legato vindi- electionẽ eſſe legatarij, in legato per dam- Hferentia hæc colligitur quo- ammodo ex verbis Capito, ſumito, habeto, quibus videtur permitti electio le atario magis, quàm hæ- redi:ſed his Damnas ſt 5— 8.4 di 8 legaario ramelſ elto dare, magis nære teguatn tametſi voluntas hic non ſatis apertè ex-
IUma— 1. Pumatur. Nam ita dicendum eſſet, quem hæres vo- cbautquem!
erentie q vt dixi ſ
uxdz ve.... axda euigia adhuc reperiuntur in Pand. Prà ad l.plane. 34.§.vlt. Locus vnus cit in
Valeant igltur opifices iſti regula-
ſt, veluti ſi lego Titio hominẽ. Sed
ſt.§. gener. ſuprà de iure dot. Sicut
cgatarius volec,& c. Huius veteris dif-
J. ſi is, cui. 19. infrà de leg. 2. quem adduxi ſuprà qui loquitur de alternatione: 14 eadem eſt ratio legati generaliter relicti. Hæc ſubtilitas iuris veteris ſubla- ta eſt conſtitu. L.. C. commu. de leg. Proinde hodie inter hæc genera legatorum nulla eſt differentia. d. J.1.& Inſtit. cod.§. noſtra autem. Vnde nihil refert
quibus verbis legetur. Ex his igitur verbis non po-
terit iudicari vtrius ſit electio. Ac ſi quis dicat hanc differentiam ſublatam non eſſe: quia inducitur ex voluntate teſtatoris. Reſpõdeo, his verbis non ſatis
exprimi voluntatem. Subobſcura enim eſt ſignifica-
tio voluntatis magis, quàm aperta declaratio. ltaq; VI. d. d 1.....
Vlpi. d. tit. de lega. ait tacitè optionem dari his ver- bis. Sed quæritur, ſublata ea differentia verborum, vtrius electio iudicanda ſit. Id enim adhuc dubium relinquitur. Heres contendit ſibi competere electio-
. W.... nem: quia cùm per damnationem rehn rirureinne
veteri competit ipſi electio. At nihil refert an per
daimnnationem, vel aliis verbis. Eodem argumento
vtitur legatarius. Videtũrq; id genus argumenri eo-
rum eſſe, que Græci arντιν ε⁵οσε vocãt. Sed Iuſtin. ipſe demonſtrat quomodo hæc controuerſia diri-
menda ſit. Satis enim oſtendit factam eſſe conſtitu- tionem fauore legatariorum. d. l... commu. de lega. d. S. noſtra autẽ. vt poſsint agere non tantùm in per- ſonam:ſed etiam in rem. Quod verò fauore legara- riorum inductum eſt, non debet in eorum damnum
conuerti. l. quod fauore. C. de legib. Hinc ergo effi-
citur, electionem legatarij eſſe, quibuſcunque ver-
bis legatum ſit, ſiue dãnationis, ſiue vindicationis.
Niſi àpertè teſtator dixerit. 5. ſ generalitetf. Inſtit. de leg. Dubium n% eſt, quin voluntas ſit ſeruanda, quæ verbis diſertè expreſſa eſt. l. ille aut ille. 25. de lega.3. Huic autem iuri nouo conſentaucea ſunt ferè, quę in Pandect. extant ſcripta de hac re. Ac credibile eſt compoſitores Pandect. aliquid immutaſſe propter conſtitutionem, vt ſuprà dixi ad l.. Loci autem ple- rique citantur, qui nõ multum ad rem pertinent. ve- luti l.cum incertus. 13. ſuprà eo. ibi enim non quæri- tur vtrius ſit electio, vt ſatis oſtendi. Similis locus in l. qui concubinam. 29.§. ſi hæres. de legat. 3. vbi alia quæſtio eſt. Alij ſunt loci apertiores, qui ſequuntur. Vnus eſt in l. hæredes.§. ſi incerto. fam. erciſ. ſuprà Alius eſt longè apertior in I. ſi ſeruus legatus. 108.§. cùm homo. infrà cod. Ratio illa videtur addita à compoſitoribus propter conſtitutionem. Alius eſt locus in I. z. de optio. leg. infra. Alij autem reperiun- tur loci prima facic contrarij. Vnus eſt in I. ſi do- mus. 74. infra. vbi varia eſt lectio. Nam in quibuſ- dam libris legitur, cogetur heres quam domum vo- let,&c. vbi ambiguitas eſt, quam debemus interpre- tari pro legatario.l.in ambigua. In Noricis libris le- gitur, hæredes quam domum volent, his verbis da- tur electio hæredi. Sequenda eſt autem lectio Flo- rent. quæ nihil ambiguitatis, aut obſcuritatis habet. Cogentur hæredes quam volet domum ſcilicet le- gatarius. Præterea oppo. Lſi is, cui. 19. infra de leg. ⁊. ſed quæſtio non eſt vtrius ſit electio: ſed an is cui competit electio, poſsit voluntatem mutare. intelli- ge eaim quo caſu apparet ex verbis,&c. Nam com- poſitores non mutarunt. quia videbant poſſe ita ac- cipi vt diximus. 3
Dixi electionem eſſe legatarij ex conſtitutione Iuſtinia. Oſtendi nihil reperiri in Digeſt. libris quod .
—

712 Franc. Duareni luriſconſ.
repugnet. Reſpondi ad quędam obiecta. veluti l. qui concubinam. 29.§. ſi hæres. de lega. 3. ibi non quæri, an hæredis ſit electio: ſed an euicto Sricho teneatur hæres. quo caſu licuit ei Stichum dare. Sic ad Lcùm res. 47.§. ſed ſi Stichus. infr. co. non quæri ibi vtrius ſit electio:ſed quo caſu electio eſt hæredis, vno ab-
ſit. Poteſt enim quemlibet optare etiam ſ vn. ila ſit melior, aut deterior. Nam aliàs optioms laid ſet vrilitas. Sed ſi vnus ſit, All
et vtilitas. Sed ſi vnus ſit, puta ſingularis alicua, excellentis ingenij, doctrinæ, artificij, ſeruus ſüdd
....„.1.) poterit eligi. quia nõ eſt credibile teſtatorem dn ſenſiſſe. argu. l.6. obligatione generali. de pigno 6 * 9
ſente alter poſsit petere. Sic etiam reſpondendum ad Lhuiuſmodi. 86. S. ſi cui homo. infrà eo. nã ibi le- gatarius Stichum oblatum accipere noluit: Stichus
mortuus eſt, quem legatarius deinde petit. Quæſtio
intelligenda elt quo caſu liceat hæredi Stichum ſol- uere? quod interdum licet. Maius negotium nobis exhibet l. 4. de trit. vino, oleõq́; lega. vbi electio da- tur hæredi. Sed reſpondeo in quantitate incerta lo- cum non habere quod diximus, Nam ceſſat ratio propter quam diximus electionem competere le- gatario: quia poteſtas ei eſt qua actione vti velit. l. ſi feruus legatus. 108. S. cùm homo. infrà eo. in hac au- tem ſpecie non agitur actione in rem. Si quis enim legauerit certum pondus olei, nec aliud adiecerit, non competit vindicatio, vt dixi ſuprà ad l. 1. nec tranſit dominium rei legatæ. Natura vindicationis hoc non patitur, hanc rem meam eſſe aio, Nullo vnquam tempore potuit agi in rem in hac ſpecie:
ſed tantùm in perſonam. Nec ius antiquum immu-
tatum eſt in his rebus, que continentur pondere,&c. Sequimur ergo hic ius antiquum. Scio apud VIp. in Inſtit. tit. de leg. legari per vindicationem eas res, quæ conſtant pondere,&c. Sed hoc accipiendum eſt cùm res huiuſmodi legatur vt ſpecies. l. ſed ſi certos. i. infrà eo.& l..§.ſi decem. vt lega. nomi. ca- uea. Deinde in hac ſpecie non proponitur teſtato-
rem habuiſſe oleum in patrimonio ſuo. Imò potius
contrariũ apparet ex verbis illis, cuius generis oleo vti ſolitus,&c. Ad has coniecturas recurritur cùm nullum oleum teſtator reliquit. Ac certum eſt lega- tarij non eſſe electionem cùm res eas non reliquit teſtator, quæ legato generali non continentur. Id enim colligitur ex l. 3, in princ. eo. tit. de tritic. Idem colligitur ex l. ſi domus, 71. infrà eod. aliiſq́ue locis ſimilibus. Legatarius enim non habet electionem actionum in rebus alienis. Vnde dicitur inutilis ele- tio eſſe, cùm quis elegerit rem alienam. l. z. de opt. leg. dixi ſupr. ad l.5.ſerui electione. Cùm igitur quis hominẽ generaliter legac, intelligitur legare optio- nem ſeruorum, quos habet:nõ allenorum, niſi aliud actum ſit. Sic interpretamur, quia durum videtur cogi hæredem ad redimendam rem, quam optaue- rit legatarius. arg. l. vnum ex familia. 7. 5. ſi tem. de leg. z.L. Sticho. de vſufr. lega. Satis igitur probatum arbitror electionem eſſe legatarij. Nec enim moue- re nos debet quod alibi dicitur reo competere ele- ctionem.§. huiç autem. Inſtit. de actio. l. plerunque. 18. ſuprà de iure dot. Id enim in ſtipulationibus& aliis contractibus locum habet, non in legato. Inter- pretatio fit contra ſtipulatorem, qui potuit apertius exprimere. l. ſtipulatio iſta. 8.§. in ſtipulatio. l. quic-
quid aſtringendæ. ↄ9. de verb. oblig. At magis faue-
tur legatario, in cuius poteſtate non fuit, vt aliter teſtator loqueretur. Huic ſimile eſt quod dicitur de
cõditione impoſsili. l.impoſsibilis. 7. de verb, oblig.
1.3.de condit.& demon. Denique ne cui durius hoc videatur, ait Vlp, ex ſentenria Caſsij, ita electionem competere legatario, vt optimam eligere non poſ-
Exemplum eſt in ſeruo actore, de quo inl.
offic. præſi. is eſt, qui familiæ totius curam geri militer cùm electio eſt hæredis, poterit dared riorem. Sed ſi quis ſit peſsimus ac deterrims
dando non liberabitur. Eſt fortè ſeruus inſignue iuſdam nequitiæ& improbitatis, vt magis non 1 bere talem ſeruũ expediat, quàm habere. luche tinet l. ſi hæres. 73. infr. eo. Hæc interpretatio ntl b
æquitate, ac veriſimili teſtatoris voluntate. Dn
plum eſt ſimile in l. ſi cui. 9. ſuprà de ſeruit. quamlibet partẽ ire agere licebit, ciuili tamen do: nam quædam in ſermone tacite excipiuntu Venio ad alteram partem legis. Poniturc quo electio eſt hæredis, cùm de certo ſenſit vt in exemplo J.39. cũ ſeruus. aliàs apud lulia §. ſcio. Hic caſus differt à ſuperiore. In ſ uperiore ſenſit teſtator de certo: ſed legauit generaliter, curans quem ſeruum ſumat legatarius. H de certo: ſed non apparet de quo. Ait igitu eſſe electionem. Species de lance, eodem modg cipienda eſt, cùm teſtator ſenſit de certa lana cur potius in hoc caſu electio eſt hæredis? N deo, hic ambiguum eſſe& obſcurum legatu rum abeſt quin omnino nullum ſit. arg. ldu 20. de teſta. tute.& I. ſi fuerit. infr. de reb. dub. Co ſtit autem hoc legatum ex quadam humanitas
voluntate,&c. Magis nocet incertitudo, quæ rett tur circa perſonas. arg.§. in certis. Inſti. de leg.vta
8 8
bi diximus. Boni ergo conſulere debet legatatit
etſi electionem non habeat.
In ſuperiore exẽplo non eſt obſcuritas, niſi fon in facultate eligẽdi. Similis locus eſt.Iſi quis afii
32. ſi quis plares. ſupr. eo. non obſtat d.§. ſcio.pa enim refert an dicamus minimũ deberi, anele nem competere heredi, qui minimum electurus 1. 44. ſi ita relictum.§. vlt. de legat. z. Oppo. l20. duos. ſupra. eo. Reſpondeo ibi non conltare teln rem de certo ſenſiſſe. Ita legauit fortè, Vnumex uis meis Titio do lego. Legatum eſt genenale-
in ſuperiore ſpecie. Plura dicemus ad dictũ ſ
Differentia horũ caſuum ſic declarata, poteſtii intelligi ratio I. 14. ſi ita ſcriptum. ſupra eo. Vide enim iis aduerſari quæ dicta ſunt de legato ges li. Nam ibi dicitur exiguum eſſe præſtandum
ſpondeo diſsimilem ſpeciẽ eſſe. ibi legatum
ſcurum& ambiguum, non generale. Et eſt ll cies ſimilior ſecundæ ſpeciei legis noſttæ, i
7
priori. nos autem vtriuſq; differentiam oſtendm Ad l. 38. Legatariu:. Ocus de effectu legati. Legatum dicitut ri legatario& quidem ipſo iure là Ti furt. Dicitur acquiri etiam ignoranti. L.cunft 77.S. ſurdo. de leg. z. hoc eſt accipiendum De
repudiare. l.legatum. 7. ſupra eod. Inde aueun poſsit repudiare pro parte? Videtur poſſe,ſt lt
em ratio partis quæ totius. L.quæ de tota. 7⁶* 19
rà de rei vindic. vt ſi Irit totu„ prà de rei vindic vt ſicut acqu agnolit
erxemi
-
ſesel
—
molcr
Mael ic cl hae

leguuitgn u legatar equo.Aitig
lance codel enlit de cem tio eſt hert obſcurung allum ſitag
it.inft.defedt
quadami et incerttulne certss ulldn
ululete ttett
t.
neſt obſcuitt s locos etlic onodkarcſ rinimädebene uminimumes e legat⸗ On ibi noncc egauie fondll egatum 1 f dicemub a
ſet. Quia a
moroſum
In T it. De legatis& fideicom. 2713
a acquirat pro parte cum partem tantum moſeitie u ait non poſſe. Ratio hæc adferri ſo- plutdum videtur partim cõprobare iu. cti, partim euertere. lnã abſurdum. 7. liber. Hæc ratio videtur obſcurior co quod debon Ego aliã adduxi lib.i. de iure accreſc. c. ʒ. 8 5ᷓtemnere ac faſtidire liberalitatem ſatoris,& eum quidem iniuria adficere, cùm illa telao ipſi non noccat. Citaui locum Senecæ ſberaüt dt vt oſtenderem ingrati hominis eſſe lib 8 ne Viſum eſt igitur iuris auctoribus hoc Eme aſtidium ferendum nõ eſſe, præſertim in relinquuntur. Nam magis faue- ntium voluntati. l.i. C. de ſacro-
vlrSed P
iis quæ teſtamento tur ſupremæ morlc
tarius nõ poſsit omnino repudiare. Quod verum aior ratio prohiberet. Eſt enim inci-
ſet, niſi alia malor b oe quenquam cogi acceptare quod donatur. l. hoc
jure. 19.§. non poteſt. de donat. ff. Iactenus ergo co- ercetur inſolens faſtidium legatarij, ne liceat ei par-
tem ali ua, quaſi dicis cauſa, acceptare,& reliquum repudiare. hæc ratio probabilis eſt, cuiuſen odi ferè lunt in hac ſciẽtia ciuili. Itaq; Paul. ait in l. 4.de leg.
verius eſſe neminem,&c. quia videbatur ſubtiliter
auſlerendo, poſſe defendi cõtrarium. Inde conſequi- tutyt totum acquiratur ei, qui partem agnoſcit.i.ſ cui res. /8. de legat. z. Altera pars accreſcit etiam in-
vito, ne legatum diuidatur. Hoc autem locum non
habetſi duobus res eadem legata ſit. Nam pars ab vno repudiatas alteri non accreſcit inuito.§.vbi au- tem. C. de caduc. tollend. Ceſſat enim hic ratio ſu- prdicta. Non poteſt factum eius reprehendi, quaſi voluntarem teſtatoris ſpreuerit. Itaque in dicta 11 de legat. a dicitur, Neminem ciuſdem rei legatæ bi partem velle& partem nolle, verius eſſe. Cum gtur duo ſunt legatarij, vnus non cogitut partem altenus acceptare. Sed adhuc in eo caſu locum po- tetthabere regula noſtra. Quia partem ſuam cogi- tut aut totam cognoſcere, aut totam repudiare. Ea- dem eſtenim ratio partis, quæ totius. dicta l. quæ de tota fuprà de rei vind. Item locum non habet regu-
., cäm plura legata ſunt vni relicta. l. 5. de legat. 2.
Videtur enim hoc non abhorrere à voluntate teſta- tolis, qui tes ſeparatas reliquit. Nos enim hic re- ſpicimus maximè ad voluntatem teſtatoris, vt iam dixi. Præterea, locus non eſt regulæ, ſi legatarius deceſſerit duobus hæredibus relictis. Nullus enim hoteſt axgui contemptus legatarij in hoc caſu, cum diuiditur inter eos obligatio pro partibus hæredi- tariis. 1.. C. ſi certum petat. Vnuſquiſque agnoſcit auod fibi competit. Nec nouum eſt id licere hære-
di, quod non licuit defuncto. l.vlt. de euictio. cum
ſimilib. Oppo. lz.§.exhis. de verb.obliga. ex perſo- na hæredum non mutari conditionem obligatio- nis. Item oppo.. cui fundus.§. infrà de cond.& de- monſt. hæredes plures pro ſingulari perſona haben- d5 eſſe. Reſpondeo ad vtrunque obiectum, viden- 5 6 2 hüen ſit ratio i heredibus„quæ fuit 5 ma ün enim ratio eſt eadem, omnes hæ- dande 3 4 vnius, vt in dicta l. cui fundus. tantum ſaam rla tatio eſt. Bs, qui accep tat Parrem trem keardean poteſt dici contemnere liberali- ſau uinl»alter verò qui repudiat partẽ ſuam, ontemnit. Sed non poteſt eius factum re-
andt eccleſ. Dixerit aliquis hac ratione fieri, vt le-
prehendi. quia totum quod ſibi legatum eſt repu- b diat, non partem.
Ad S. Si legatum. Veſtio adfinis eſt ſuperiori de acquifitione legati,& effectu eiuſdem ſpecies, Prædiũ ſer-
uiens fuit legatũ, quod legatarius recuſat, an ſit con-
fuſa ſeruitus? Amittitur ſeruitus cùm idem vtriuſ- que prædij dominus eſſe cœperit. l.. ff. quemadmo. ſeruit. amit. Nemo enim poteſt ſibi debere ſeruitu- tem. l. 0. quicquid. com. præd. I.5. vti frui. ſuprà ſi vſusfru. pet. at legatarius hic dominus eſſe incipit prædij ſeruientis. nam acquiritur dominium etiam ignoranti. l. cùm pater. 77.§. ſurdo. de leg.=. Dompo. tamen ait confuſam ſeruitutem non eſſe. Quia in- telligitur legatum nunquam fuiſſe quod repudiatũ eſt. Quòd dicitur de ſeruitute,&c. id accipiendum eſt, cùm quis verum& naturale dominium conſe- quitur per apprehenſionem,&c.§. Per traditionem. Inſtit. de rer. diuiſ. l.. de acq. poſſ. l.traditionibus. C. de pact. hoc dominium legatarij eſt ex quadam fi- ctione& iuris interpretatione. I.1.§. vtrum. infrà ſi quis in fraud. patro. Si agnouerit legatum, fingitur ante dominus fuiſſe, etiam ſine apprehenſione. ſi re- pudiauerit, fingitur nunquam dominus fuiſſe. Idem dicitur in J. ſi tibi homo. 88.§. cum ſeruus. infr. eod.
Species de furto, de qua hic, difficilis non eſt. vide 1.
à Titio, 6§½.de furt. Ad l.ʒ 9. Cum ſeruus.
Ocus de co, quod conſequitur legatarius ex te- Lſtamento. Dubium nõ eſt quin debeatur quod legatum eſt. Sed inde multæ oriuntur quæſtiones, cuiuſmodi eſt illa de interitu, quã tractauimus ſup. in l.non amplius. Quæſtio non diſsimilis. Si in fuga ſit aut abſens,&c. Cauſa dubitationis, quia id teſta- tor non dixit. Sed tamen hoc pertinet ad officium
iudicis, quaſi à voluntate teſtatoris id alienum non ſit. Poteſt etiam exigi cautio de perſequendo,&c. l. ſeruo legato. 69.§.vlt. hic. Eſt ſtipulatio iudicialis, de qua in I.. de verb. oblig. Oppo. l. cum res. 49. in eo. vbi dicitur rem præſtandam eſſe vbi relicta eſt. Idem dicitur in l. quod legatur. 38. ſup. de iud. Ergo non cogetur hæres operam ac ſumptum præſtare. Exiſtimo quod hic dicitur de opera& ſumptu, in- telligendum ſi res abeſſe cœperit poſt mortem te- ſtatoris.l. ſeruus legatus. 108. in princ. infr. eo. Inſpi- citur ergo tempus mortis. Alij aliter conciliant, prę- ſtandam eſſe rem vbi relicta eſt, niſi ſit in loco val- de remoto,& longinquo. Præſtari enim debet vbi veriſimile eſt teſtatorem voluiſſe. d. l. cùm res. 49. infr. eo. aliàs legatũ inutile legatario eſſet, quod alie- num eſt à voluntate. arg. l.ſi res obligata. 57. inf. hoc tit. Diſtinctio noſtra magis conuenit ſententie Iuriſ- conſul. fateor tamen non ſemper eſſe rem præſtan- dam vbi relicta eſt, ſi contraria appareat voluntas ex coniccturis. Sed quæ coniecturę ſufficiant non poteſt in vniuerſum diffiniri. Id enim pendet ex ar- bitrio iudicis.l.voluntatis. C. de fideicom.
Ad§. Fructus. b D quod ſit iudicis officium, cùm ſeruus lega
tus in fuga eſt, vel longinquo abſens, vt is re- quiratur& præltetur. Oitendi ſumptũ eſſe præſtan- Al
3 1 1 ¹ 4 4 4 3 — 5 8 4 3 3 4 8 4
4 I
2“²““ 98 —rͤ—f— 4 8

714 dum ab hærede„ quamuis de ſumptu nihil dictum ſit,&c. Multa enim veniunt in hoc iudiciũ, de qui- bus nihil cautum eſt, propter voluntatem ac veriſi- milem voluntatem teſtatoris. Huiuſmodi ſunt fru- ctus, vſuræ,& alie huiuſmodi acceſsiones, de quibus hic Vlp. nos ſigillatim de his dicemus, Fructus ergo debentur legatario.& extat tit. de hac re. C.de vſur. & fructib.legat. Nec enim obſeruatur differentia le- gatorum& fideicommiſſorum: item damnationis & vindicationis, de qua apud Caium lib. ⁊. Inſtit, hę
differentiæ ſublatæ ſunt, vt iam ſæpe dixi. Fructum
id propriè vocamus, quod ex re ipſa naſcitur. l. 121.
vſura. de verb. ſign.& l. ſi nauis. 6². ſuprà de rei vind.
Sed latius pro quocunq; commodo, quod ex re per-
cipitur, accipitur. l. item ſi fundi. ↄ. ſupr. de vſufruct.
.venationẽ. z6. de vſur. ſupr. Quæritur ex quo tem- pore debeantur hi fructus: Vidẽtur ex tempore tan tum litis conteſtatę, quia ſtrictum eſt iudicium. l. vi- deamus. 38. de vſur.& hoc videtur ſatis expreſſum Lquæſitum. 91.§. vlt. infr. eo. ſimiles loci ſunt in I.1. 2. 4. C. de vſur.& fructib. legat. Sed verius eſt ex tem- pore moræ deberi. l. cum res. 49. infr. eo.& l.3.l. Pau- lus. de vſur. ſuprà. Nã ſimile eſt hoc iudicium qua- dantenus iudiciis bone fidei. l. in minorũ. C. in quib. cau. in integr. reſtit. Mora autem fit etiam ſine con- teſtatione. l. mora.l. ſciendũ. de vſur. l. 23. ſi ex lega- ti cauſa. de verb. oblig Nec contrariũ eſt quod alibi legitur de lite cõteſtata. Nam verum eſt, poſt litem conteſtatam deberi fructus: ſed non inde efficitur ante litem conteſtatã non deberi, ſi forte mora antè facta ſit. Et animaduerti reſcripta ferè, aut reſponſa eſſe in quibus litis conteſtatæ fit mentio. C. de vſur. & fructib.& d. l.9⁊. quæſitum. S.lt. infra eo. Ideo ita reſponſum eſt. quia non proponebatur factam eſſe moram ante litem conteſtatam. Ac ne cui fortèe videatur inſolens eſſe hæc interpretatio noſtra, ſic interpretatur Papin. reſcriptum quoddam M. An. tonini. l.z. de vſur. Vt fructus capiat fideicommiſſa- rius poſt ſententiam. vbi addit Papin. niſi mora an- te ſententiam facta ſit.
Notandũ tamen eſt ſi in rem agatur, fructus re- ſtituendos eiſe, etiamſi mora facta non ſit. l. 42. He- rennius de vſur. vbi, fructus, qui poſt acquiſitum ex cauſa fideicommiſsi dominiũ. Similis locus in 1l. 88, ſi tibi homo. S. cùm ſeruus. infr. eod. Tenetur autem hæres non tantùm ad fructus, quos percepit: ſed etiã ad eos, qui percipi potuerunt. Nullum enim habet titulum quo excuſari poſsit ab horum fructuum præſtatione. Quamuis aliàs vulgò receptũ ſit eum, qui titulum habet non teneri ad fructus percipien-
os. l.ſi fundum. 17. C. de rei vind. Titulus pro hæ-
rede, nõ pertinet ad rem legatam, cuius dominium acquiritur ſtatim legatario. Legatarius quodã mo- do quaſi hæres eſt in re legata. l.id tempus in fin. 14. infra de vſucap. Huc pertinet I. 80. legatum, de leg. ⁊. fructus autem intelligit Vlp. quos percipere potuit legatarius, non hæres, dubitari enim de eo poterat. quia forte induſtria vnius ea eſt vt plus colligere pPoſsit fructuũ, quam alter. Et ſanè difficilis eſt quæ-
ſtio cum quęritur generaliter,& vulgò agitata. Dif- ficultas propriè naſcitur ex l. 5. domum. C. de rei vind. ibi, cùm penſionibus, quas percipit, aut perci- pere poterat. idem dicitur in L.I. C. de petit. hæred.
Reſpondeo vtrunq; verè dici, quos percipere potuit
Franc. Duareni luriſconſ.
petitor,& quos percipere potuit poſſeſior. Nöhn
1 IEplus aceidit, non magnopere referat vtrum dicamus: 8 yt
hæc repugnantia: ſed diuerſa. Et ſæ
toris fortè non eſt maior induſtria, quami oſt.
ris. Et credibile eſt id accidiſſe in ſpecie dieeo
C. de rei vind. Non fuit autem propoſitum tore quòd maioris induſtriæ eſſet, quàm po Rectè reſpondit ſecundũ quæſtionem propoſi Duę igitur ſunt quæſtiones hic ſeparande ac qi guẽdæ. Vna ſi poſſeſſor plus potuit percipere 1 petitor.& dicitur teneri. d.l. domum. Altera eſt ex priore naſcitur, ſi plus potuit percipi à pen quam à poſſeſſore. Et hic dicitur rationem ris habendam eſſe. idem dicitur in d. l.ſ nauis vind. An petitor frui potuerit ſi ei poſsidere ſet. idque videtur æquiſsi mũ eſſe, ne alias q patiatur petitor ob culpam alterius. Sed quidac trario, ſi plus percipere potuerit poſſeſſor,qum titor. quia poſſeſſor forte erat magis induſtriuse ſtimo non poſſe hos fructus peti. ex mora aben non debet petitor lucrum facere. ſatis eſt ſi qan non afficiatur. huc pertinet l. 31. cæterũ de teiy
Improbè deſiderabit petitor fructus æſtima
artificio eius percipi potuerunt, quod artiſ ptibus poſſeſſoris didicit. Quod dictũ eſt bus, id extenditur ad omnem commodita propter rem percipitur. Hæc omnia dicũt co fructuum. l. merces. 29. ſuprà de petit.h enim ex corpore ipſo naſcũtur. I.127. vſuradt ſign. infrà. Dicuntur hæc vulgò fructus ci mepie gin ciuili quadam ratione, pro fru bentur. Sicut dicitur ciuilis poſſeſsio. Eadem tio vſurarũ ſi fortè pecunia legata ſit. C. der
fructib. Nota in vſuris ſpectari cõſuetudinem.in tor, qui repertorium. 6. ſuprà de adminiſt.tuto dò ſuprà legitimam quantitatem non exigantut
cos. C. de vſur. idem de æſtimatione rei. Poſt
tum debetur æſtimario, quamuis modo fuentt ſes ta: ſicut fructus. In fructibus hæc ſimilia nonſin
Nam X in ſtipulatione quoque idem receptu quamuis ſtrictior ſit interpretatio. l. ſi ſeruum, ſequitur. de verb. obli. dicemus ad d. lxcùm fes Venit etiam in hoc iudicium onus, vtilitas, o
«ℳ X 3 ·* 0. 4.* 1 quod intereſt, d. l. cũm res. in prin.& I.ſi tibihom 88.§. cùm ſeruus.& quod abeſt, quòdque luctani
tuit legatarius. l.ſi commiſſa. rem ratam habet.
Ad§. Si Titius. L O cus de effectu legati. Si emptor venditot gauerit rem venditam, quæ ſit vis huius leg Nam videtur prima facie non valere legatuma rei propriæ non valet. l. proprias. C. de leg!lc
41. infrà eo. Et animaduertendum eſt rem debiur eſſe teſtatori, quamuis adhuc venditoris manl
ante traditionem. Quod dicitur rem meam inutiliter legari, intellige ſi res ita ſit meam poſsit mihi auferri. L. non quocunquc. 82. 9 nis, hic quæritur ergo, quæ ſit vis huius diſtinguit, quia varij cali ſunt. Primus ca venditor tradit rẽ emptori accepto pretio. M imprimis venditorem actione ex empto lbem eſſe. Venditor liberatur traditione rei vendiu 6
empto. de actio. empt. Deinde dicitur eum d. A
peterc rem quam tradidit, vt ſibi legatam Sia 1
— 3
m hetind
ſe büu exxeri
dem wappar cyha

ec omniad ſupra de ſer cütur Lunſ vulgd fnih rrationeo9 ls pollebon ia legaaſt ectanl cöllent pn de aämiie nitatem folc ſtimariorent uamuima übus ecimi uoque idenm preraiollil emus addla
ium onob,l
li
bbelkqubig
econ faer f.
In Tit. De legatis& fideicom. 715
% fuiſſet teſtatoris poſſet vindicare eã. Ergo noua 5 cquiſitio dominij nõ impediet quominus vin- illa 3 Iradens igitur rem emptori non intelligitur — legato, ideo enim tradere videtur rem, vc debitã ex cauſa venditionis: quia intelli git actio- nem ſibi ſaluam manere ad petendum ex teſtamen to. Adde quod liberum non eſt ei non ſoluere ſi em-
tor petat: quia poteſt mutare voluntatem. 1.4. de
adimen. lega. Dixerit aliquis, nõne teſtator exigens
ab eo videtur reuocare legatum, ſicut cùm teſtator alienat rem legatam nulla neceſsitate coactus. I. fi-
deicommiſſa. 11.§. ſi rem. de leg. 3. Imò videtur locus apertus eſſe de hoc genere legati.in l. non ſol˙ùm.7. 5.liberatio. de liber. lega. vbi legatum liberationis
cuaneſcit, ſi teſtator viuus exegerit. Reſpondeo ſpe- cies dißsimiles eſſe. Hic legata non eſt liberatio: ſed res ipſa, quæ debebatur ſpecialiter& expreſsim. Quauis igitur teſtator viuus exegerit: tamè res ad- hucſupereſt, in qua conſiſtit legatum. Cùçxm legat li- berationem, ſublata obligatione, nihil amplius reli- uũ eſt. Secundus caſus cùm emptor poſt teſtamen tũ tradidit rem: ſed pretio non ſoluto. Ait Vlp. eum conſequi pretium actione ex empto,& rem actione exteſtamento. Itaque conſequitur rem& pretium. quiadiuerſa cauſa eſtvtriuſque petendi. Tertius ca- ſus cm venditori pretium ſolutum eſt: ſed rẽ non tradidit emptori. hoc caſii intelligitur etiam legata liberatio.& agit ex teſtamento vt liberetur. Quxri- tur ergo, quid contincatur hoc legatoild certè pen- det ex euentu. nam re tradita, continetur ipſa res, re nô tradita, liberatio. Poſtremus caſus eſt, cùm teſta- tor legat mihi rem ſibi venditam non à me: ſed ab alo, tunc intelligitur mihi legare ius, quod habet, vt dixi ad l. ſerui..cum fundus. ſupra. ⁷Nomẽ igitur nudum cõtinetur hoc legato, id eſt actio ex empto. Ldexatur hæres actionẽ preſtando. facit l. ſeruũ fili j. 445qui chirographũ infrà co. Quæſtio eſt, an hoc caſu hæres debeat pretium ſoluere, an legatarius? Queſtio facti eſt Videndũ enim quid actũ ſit ex cõ- lecturis.&i id non appareat, receptũ eſt hęredẽ ſol uere debere, ne aliäs legatum inutile ſit legatario. arg.Lqui cocubinã. 29.§. qui hortos. de leg.3.& l. his verbis. 102.§.vlt. eo. tit. Itẽ alio argumento hæc opi- nio defenditur. Cm nomen alicui debetur, præſta- 1l debet actio efficax, quæ nulla exceptione elidi pobiit. ſi nomen.& l. ſeq. de hæred. vend. At in hoc 4 uihernies agens ſummo uetur exceptione pre- Jnonſoluri. luſianu. 3·5.Offerri.de actio. emp. Ad§. Si quis alicui. O uefiodecſan legati. Res legata acquiri- mo.C. d 4* 3& eius hæredibus. s.in nouiſsi- ceto ex illo Kuno heee Titio lap idem cxdere li- tum id licear d ex 1 la lapicidina„an Titio tan- eriam herech 5 uapellon demonſtrata eſt: an vero eredem, vtiam di lile el Tiaſchata tranſeüt ad evidetur, quæ tem kem ſet ultus quædam hic eſ- uitruſt prædior. ſu u 8 d VI hdam Tudo. de ſer- non tranſire. N a ſer ed VIp. ncla ad hæredem tranſit ad heredem.) d n 10 GSca 15 legata 10n lchut ſtipulatio vrifr iler 4 5 a cacdinttn, oblig Sed diare nu a.§ ſi quis ita. infrà de verbo. dlcatur perſonalis eſſe:dubitatio
naſcitur ex d. l. cùm fundo. Nam in ea ſpecie, per te non fieri quò minus mihi aquam ducere liceat, res ſatis clara eſt: quia proponitur acquiſitam eſſe ſer- uitutem fundo:deinde adicctam eſſe vulgarẽ clau- ſulam, per te non fieri,&c. Illa tamen clauſula, quæ acceſſoria eſt, non facit vt ſeruitus conceſſa prædio perſonalis ſit. In hac autem ſpecie teſtator his ver- bis tantùm vſus eſt, vt liccat Titio lapidem cędere: nec aliud quicquam eſt in teſtamento, ex quo appa- reat conceſſam eſſe ſeruitutem prædio alicui. In du- bio igitur non dicemus ſeruitutem realem eſſe. Huc pertinet locus ille inſignis, qui rem hanc magnope- re illuſtrat, in J. pen. pater filiæ. de ſer. leg. Simile exẽ- plum in l. pen. Lucius. de ſeruit. ruſt. præd. ſup. Con- ceſſum erat ius aquæ ducendæ his verbis, Permitto tibi aquam ducere ex fonte meo in domum tuam: aut ad quemcunque locum Volueris, ait Iuriſconſ.
vſum aquæ perſonalem ad hęredem Sei I, quaſi vſu-
rarij,tranſmitti non oportere. Ex verbis apparet nõ eſſe conceſſam ſeruitutem ad vtilitatem prædij ali- cuius: ſed ad perſonæ ipſius commodum. Scrui tus non intelligitur prædij, niſi prædium aliquod vici- num ſit, cuius gratia concedatur. l. ergo.. de ſeruit. ruſt. pred. hec igitur aqua non debetur iure ſeruitu- tis: quia quocunque duci poteſt arbitrio eius, cui cõceſſa eſt. facit l.1.§. Preterea Labeo. de aqua quo- tid.vbi,& ſi quidam ductus aquarum non ſit fundi, quia quocunque duci poſſunt: tamen ad id interdi- ctum pertinet. An verò poſsit legatarius cedere quandiu vixerit, an ſemel, quæſtio facti eſt,& iudi- catur ex coniecturis. Si quidẽ heredis mentio facta ſit, duplex erit legatũ. 1.38. ſti pulatio iſta. S. ſi quis ita.
Ad§. hæres.
+ Ocus de acquiſitione legati, an acquirat lega- tarius ſine onere, quod rei legate im ponitur: an verò id onus ſubire debeat: VlIpia. ait heredem ſol- uere pro pręeterito tempore vectigal, vel tributum, vel ſolariũ, vel cloacarium. Solarium dicitur quod pro ſolo penditur. l.z.§. ſi quis nemine. inf. Ne quid in loco pub. Romeę multi crãt aquæ ductus& cloa- cæ, adeò vt dicatur penſilis& ſi ubternauigata vrbs à Plin. In his tuendis& inſtaurandis ingenti ſum- Ptu opus erat. Ait ergo Vlp.heredem ſoluere vecti- gal præteritum,&c. Oppo. l.1mperatores. de publi- ca. vbi ipſa prędia, non perſonas conuemii debere, dicitur, vt emptor tencatur non venditor. Sol. du- bium non eſt quin fiſcus poſsit conuenire poſſeſſo- rem. d. l.I1mperatores. Sed quæſtio eſt, an eo nomine teneatur hæres legatario? Et dicitur teneri. arg. l. ſi res obligata.57. inf. eo. Facit l. cùm poſſeſſor. de cen- ſib. infrà. Quid de futuro tẽpore? His verbis indicat
Vlp. ad legatarium pertinere. Et hoc aliis locis cla-
rius expreſſum eſt. l. quero. inf. de vſufr. lega. l. hacte-
nus. de vſuf. l. ſi pendenrtes. eo. tit. Eſt enim onus rei. l. vlt. C. ſine cenſ. vel rel. Aequum eſt igitur eum te- neri, qui rem poſsidet, caque fruitur. Oppon.l. qui concubinam. 29.§. qui hortos. de leg. z.
Reſpondeo in ea ſpecie onus pertinere ad hære- dem, ob veriſimilem teſtatoris voluntatem. Teſta- tor ibi voluit ei fructus donare: at legatarius eme- ret fructus illos ſi mercedes penderet. In vectigali, de quo loquimur, non eadem ratio eſt. Vectigal quod inducitur publicè fundo, ſolet modicum eſſe.
O0 4
1 4

71 6 Franc. Duarem Iluriſconſ.
Merces fundi locati, eſt veluti pretium fructuum,& exæquari ſolet fructibus, non aliter ac in emptione & venditione. Oppo.l.his Verbis. 102.§. VIt. de leg. 3. ſed ſpecies ea diſsimilis eſt noſtræ. Legatarius non poteſt conſequi militiam, niſi hec ommia ſoluantur. Hæres igitur cui incumbit onus dandæ rei, ea præ-
tempore, quo princeps res huiuſmodi alienat valeret legatum, vt puto. Eſt autem hic locs ear garis de his, quæ ſolẽt impetrari à principe. d. extant pleraque exempla l..§. permittitur. ui In aqua cotid. l. 14. qui cùm maior. de bon. liber 3 de 4 dam relegatus.. de reb. dub. Et notandum el æſtimationem quidem harum rerũ deberi. Oppi
00
ſtare deber ſine quibus dari non poteſt. ac credibile eſt ita ſenſiſſe teſtatorem. b
⸗A§. JSero.
(al eſt de ambiguitate, quæ verſatur cix-
ca rem legatam, iam ſæpe à nobis tractata, reſertim ad Llegato generaliter. S pecies minor de- betur. l.9. ſemper in obſcuris. de reg. iur. l ſi ita ſcri- ptum. 14. ſupr. eo.& l. Numis. 25. infr. de leg. 3. Hinc dicitur electio eſſe hæredis, quia veriſimile eſt eum, uod minus eſt electurum eſſe. lſi ita relictum. 43. infr. de leg. 2. atque ita intelligenda eſt l. 06. qui ex pluribus. de verb.oblig.vbi dicitur electionem pro-
miſſoris eſſe. Keperiuntur hic quædam antinomiæ,
de quibus dixi ad d. l. ſi ita ſcri ptum. ſupr. eo. ersuset.
T Ocus eſt de rebus, quæ legari poſſunt, vel non. Oſtendit quid intelligendum ſit cùm dicitur
rem alienam legari poſſe.l.cùm rem alienam. C. eo. §. non ſolùm. Iaſtit. eo. Et certum eſt res alienas le- gari poſſe. quia poteſt hęres eas redimere, aut ſal- tem iuſtum pretium dare. l. 4 non dubium. de leg. 3. Nec refert an facilis earum paratio ſit. Nam diffi- cultas non nocet legato:ſicut nec ſtipulationi. lcon cinuus. 137.§. illud. de verbo. oblig. Itaque ſi res non ſit in commercio hominum, non valet legatum. d. §. Non ſolùm. qui ſumptus videtur ex hoc loco. Non interpretabimur teſtatorem cogitaſſe de re- demptione, cum redimi nequeat. Itaque legatum vt nugatorium reiicitur. Et ait Vlpia. Furioſi eſſe, uòd hic actus magis conueniat furioſo homini, quàm ſanæ mentis: non quòd iudicandus furioſus ob hæc verba, vt plerique exiſtimãt. Hinc enim ob- ſeruant ex ſermonibus iudicari hominem furioſum & dementem eſſe ſicut& ex 1.27. quidam in ſuo. ſuprà de condit. inſtit. Vbi tamen non ideo iudica- tur furioſus, quamuis aliqua ſuſpitio mentis parum
ſanę ſubeſſet. Huic non diſsimile eſt, quod dicitur in 1. 2. de inoffic. teſtam. ibi, quaſi non ſanæ mentis
fuerit pater,&c. Exempla autem reperiuntur non vnius generis. Nam quædam exempla ſunt de re- bus ſacris& publicis. Certum eſt has res in com- nmercio non eſſe. l.inter ſtipulantem. 83.§. facram. de verb.oblig/Si publicis vſibus ſint relictæ, ſi in pecu- nia& patrimonio populi ſunt, poſſunt alienari. l. ſed Celſus.6. ſuprà de contrahen. empt. l. pacta conuen- ta. 72.§.vltim. eo.tit. Alia ſunt exempla de prædiis principis, quales ſunt Saluſtiani horti,& ſimil. Ho- die ſi quis legaret palatium Kegium, aut Luparani artem Luteciæ, nemo ſanus diceret legatum vtile eſſe: credibilẽque eſt, veſtatorem ludere legatarium voluiſſe. Nulla enim eſt ſpecies redemptionis, non uòd diſtrahi non poſsint: ſed quòd non ſoleant, vt hic Vlp. ait. Piaculum eſt enim dicere principem non poſſe. l.z2. C. de crim. ſacrileg. Sed quæ non ſolet princeps facere, ca perinde habemus, acſi fieri om-
nino non poſſent. Quæ igitur diſtrahi ſolent, vt hoc
cætera. 41. 5.ſi duobus. inf. eo. lſi quis inquilino
ſi de ea cõſtet. quod& hic verum eſſe fatemurN tandum eſt non æſtimationem deberi rei, cuim mercium non habet lega tarius, ſi non ſit in come
cio hominum, vt ſi fundus eſt Italicus, cuius c
mercium peregrinus non habet. Simile in 1u4 liusfam. miles.§. ſi quid alicui licitè fuerit relichnn
Licitè, id eſt, lege non prohibente. Simile ln commiſſa.. ſi feruo. de leg. 3. vbi additur exca
O ppo. l49. mortuo. 9 Labeo. infr. de lega Neha deo aliam cauſam eſſe fideicommiſsi, in quoben gnior interpretatio admittitur. Sicut dixt ala
ſeruo deportati ex l.ſi deportati.7. de leg.z commiſſa.§. ſi ſeruo. loquitur apertè de fidei- miſſo. Similiter l.filiusfam. vt apparet ex veth tecedentibus: modo enim legatum vocaturn fideicommiſſum, tam hic, quàm ind. J.fdeic miſſa. S. ſi ſeruo. quia appellatione legati fic miſſum continetur. l. 87.& fideicommiſſi
3. Sic ergo in l. ſeq. legendum eſt ei cui ius poſi di, quæ verba adduntur ad declarationem yi dentium. Sic nõ obſtat quod dicitur de legat Multo minus quod dicitur de ſtipulatione,li
Multum intereſt. infr. de verb. oblig. ſed hod æquata ſunt legata fideicommiſsis... ſuprà co.
Ad l. 40. Sed ſi res aliena.
nem. habeat:Heri enim poteſt, vt ſit in communih num commercio, eius tamen non habeat com ciũ aliquis. Exempli gratia. Prædia Italica nõ cipãtur peregrinis, niſi quibus commerciumK eſt. Vlp. in Inſtit. tit. de dominiis& acquiſit te grini igitur non habent eorum prediorum com cium, quamuis aliàs ſint in commercio homi an peregrinis æſtimarionem conſequetur cùm dium, habere nequeat: Vlp. ait æſtimationem ſſe inter hũc& ſupet ur in 1. 14. fllus dicitur, licite, q
cium habeat:& tamen nu
peregrinus in ſpecie noſtra. nam
tum eſt ei legare. ſed ideo non valet legati nulla lex reperitur, qua id confirmetur. Ma uili fiunt nõ valẽt, uiſi inter omnes; inquit r ad Topi⸗ Cicer. Aliud non diſsimile exemp 1,9, fideicommiſſa.§. ſi ſeruo.de leg.3.vbi- dn ditur exceptio. Oppo.I34 maltum intere oblig.vbi non valet omnino ſtipulatio,nes—
ume .—. mlue Ixi cùm res legatur, que non eſt in comme cio, inutile legatum eſſe, nec deberi æſtimal uid ſi legatarius eius rei commercium mt
lrer
Jh
aum rioec. erdnt. büleic
hecöm
averur

derte, Känl z.vdiadat oinſt dell commibi, ditur. dicu ortati7. de tur apent vtappatta leguum m e, quam ind latione legn fdeicommt
—
——
meſtei cill
d decarrot od dicitude tur de ſipti retb. obligt ommißöslh
Iſn dltu „Sue moch 1 elle nec dä
eius rei ongt in cong „Nt lit inch
In Tit. De legatis& fideicom. 8 717
nam debetur. Ac ſi quis dicat non eandem eſſe cauſam ſtipulationis& legati. Attuli ſimile exem- lum de legato in l.49. mortuo.§. Labeo. de leg. ². vbi dicitur legatum inutile eſſe reiecta opinione Trebarij.& tunc deberi æltimationem cum legata- nus commercium habet, quamuis heres non ha-
eat. Hec eſt difficilis antinomia, de qua varię ſunt
iniones, quæ mihi parum probantur. Poſſem ita clabi,vt dicà VIp. à Paulo diſſenſiſſe. hoc enim ho-
ie tranſlatitium eſt. Sed vereor, ſi hoc fecero, ne me
delipere videar. idque meritò. Poſſum etiã ſi velim demere negationẽ: ſed metuo pœnam legis Cornel. de falſis. Ego preterea nõ didici aientia, pro negan-
tibus:aut negantia pro aientibus ponere. Srudeo ius
ciuile quantũ in me eſt interpretari, nõ corrumpere. Dicam igitur breuiter quod mihi probabilius& ve ius videtur. VIp. hic loquitur de fideicõmiſſo, non de legato. Paul. in I. mortuo. loquitur de legato. Nec
dubiũ eſt, quin benignior interpretatio admittatur inſdeicommiſsis. Dixi ad tit. ipſum.& l.. oſtendi
uibuſdã perſonis per fideicõmiſſum relinqui poſ- Paudus legari non poteſt, quales erant Latini Iu- niani apud Vlp. tit. de fideicom. Reipub. verò per fi- geicömiſſum relinquitur apud eundẽ, tit. qui hęred. intit poſſIdẽ de peregrino ſcribit Theophil. Inſtit. de ſdeicom. hęere. Lex Falcidia loquitur de legatis, non de fſideicommiſsis, quæ tunc non erant in vſu. dic interpretatus ſum alias I. 7. ſi deportati. infrà de legz Dixi ad l112. ſi mihi.§.regula. ſuprà eo. Nõ ſunt ergo hec repugnantia æſtimationem rei legate non deberi ei, qui commerciũ non habet:& æſtimationẽ neiper fideicõmiſſum relictæ deberi. Vlp. ergo no- ſer hic loquitur de re, quę legata eſt per fideicõmiſ ſum. Et verba ſatis plana ſunt, nec mihi quiquã vi- derur immutandum. Hæc verba, Ei cui,&c. referun- uat adlegatarium ſiue fideicõmiſſarium. quod idẽ etvt mox oſtendam. His verbis declarantur pręce-
geiade commercio,&c. Cæteri loci, quos adduxi,
haud dubie conſentiunt. l. fideicommiſſa.§. ſi ſeruo. apertè loquitur de fideicõmiſſo. Et modo vocat le- Ferum modo fideicõmiſſum. Appellatione legati deicömiſum cõtinetur. l. 87. Et fideicommiſſum. ge legz dini ad tit. ſup. Sic in lege noſtra legatarius dlcitun cui per fideicommiſſum legatur. Nec di- nguendus eſt legatarius à fideicõmiſſario, quaſi à Batario relictum ſit alteri per fideicommiſſum. Si- milterlfliuskamil. loquitur de fideicommiſſo. ait enim relictum elle, quod verbum eſt ambiguum:
ſed..... verbum amdiguum debet ita accipi vt inter-
retatio viti 3 7 tio vitio careat. l.in ambigua. ſuprà de legib.
eind onet porba e ai anbigrirtem explicandam conferunt ᷣueodetia& côſequentia. l.jo. ſi ſeruus plu- riũ.g.vlt. inf..75⁷. N 4
re verba antecedẽti uud G leg 3.Si quls velit lege⸗ ueret Manianut a vſq; ad X quis. facilè animad- lgin ſrecun lodu de fideicõmiſſo,ſic nõ obſtat ſerdtia She lcitur de legato in l. mortuo. quia dhſlat due Sati& fideicommiſsi. Multo minus quod dicitur de ſtipulatione. d. l. multũ inter-
eſt. e n0. U. 1la conſtitutione exæquata ſunt legata fi-
1aan üeer deiad Lr. Quare viderur hodie æ- luue ſit legatũ, liue fidei cõmiſſum. omo 1,4 1.41. Catera. b dpende 3 beilioc caput cum§. conſtat. 139. pta eſt diſputatio de rebus quæ
legari poſſunt. Ait non ſolùm corporalia:ſed etiam Incorporalia legari poſſe. Que ſint corporalia& in- corporalia habetis in I.1. fup. de rer. diuiſ.& Inſtit. de reb. corp.& incorp. Idem dicitur in§. tam autem. Inſtit. de leg. de ſeruitutibus tir. ſunt infr. de ſeruit- lega. de vſufruct. leg. Actio etiam, quæ ius eſt lega- tur. d.§. tam autem. Quod ait, omnia, ſic accipe, niſi quæ ſpecialiter prohibita ſunt. Eadẽ eſt enim ratio rerum, quę perſonarũ. Omnibus autẽ legari poteſt, 5.legari. Inſtit. eo. Itaque in iudicio debet probare is, qui contendit rem legari non potuiſſe. lab ea parte. de probatio. Sed eas inquit, quæ ædibus iniũcta ſunt legari non poſſunt. quia hęc legari non poſſe Sena- tus cenſuit,& c. Huius S. C. ratio eſt„ne ruinis vrbs deformetur. I vlt. inf.ne quid in loc. pub.& l.20. Prę-
tor. S. hoc interdũ. inf. de noui oper. nunc. I. 2. C. de
ædific. priua. Eadẽ fuit etiam ratio legis veteris de tigno iuncto. la. inf. de tign. iunct. Tignum iũctum alienis ædibus vindicato, nec ſoluito„ne ædificia diruantur. Huius S. C. mentio eſt in 1. 52 Senatus. de contrahend. emptio. vbi Paul. Senatus, inquit, cen- ſuit ne quis domũ villamve dirueret, quò plus ſibi acquireretur. nêve quis negotiandi cauſa eorum quid emeret venderètve, pœna dupli conſtituta in emptorẽ: in venditorem vt irrita ſit venditio. Exci- piuntur ea, quæ ſine domus iniuria auferri poſſunt.
1.21. nutu.§.vlt. de leg. 3. Huc pertinet 1.45. Marceb
lus. de don. inter vir.& vxo. vbi maritus dicitur de- trahere poſſe ſine mulieris damno,& citra metum Senatuſconſulti, quod detrahentibus negociationis cauſa occurrit. Alia eſt exceptio, ſi quid illicitè ædi-
ficatum ſit. L.1i. fideicõmiſſa. 9. ſi quis illicitè. de leg. 3. Cætere exceptiones colligentur ex Senatuſconſ.
interpretatione, quæ ſequitur. 6 Ad S. Tractari. D Ictum eſt Senatuſcon. cautum eſſe, ne ea, quæ
ædibus iuncta ſunt, legari poſsint. Hoc enim
fuit vnum cap. S. C. vt apparet ex hoc loco. Aliud
cap. erat de eo, qui diruit negotiationis,& promer- cij cauſa, vt ſup. diximus. VIp. noſter hoc§. C. inter- pretatur& eius cauſa varias quæſtiones tractat per- tinentes. Vna eſt, an legatum conualeſcat, ſi contin- gat iniunctas res ſeparatas eſſe? Et dicitur non con- ualeſcere propter regulam Catonianam. l.i. infr. de reg. Cato.§. an ſeruo. Inſtit. de leg. nec tantùm ſpe- ctatur tempus mortis: ſed etiam facti teſtamenti. l. 46. ſi alienum.§. in extraneis. ſup. de hęred. inſtit. Ex- cipitur legatum conditionale, in quo ſpectatur tem pus exiſtentis conditionis. Ratio hęc eſt, quia regula intelligi debet de iis, quorum dies cedit à morte teſtatoris. Quo tẽpore iudicatur an vtile ſit, an non ſit: niſi ſuſpenſum ſit in euentũ cõditionis. Nec rectè dicitur inutile legarũ eſſe, cuius dies nondũ ceſsit. Expectatur conditionis euẽtus, ex quo iudicatur an debeatur legatum. Difficultas nulla ferè hic elt: niſi in explicatione antinomiæ cuiuſdã. Hic dicitur le- gatũ non cõualeſcere, idẽ dicitur in§. ſed ſi rẽ. Inſti. eo. vbi ſi res mea mihi ſit legata, quæ poſtea aliena- ta fuerit. Locus eſt cõtrarius in l.1. de reg. Caton. Va riæ ſunt opiniones, ſed aſſentior veteribus, qui cen- ſent legatũ eſſe conditionale. L.ego tibi fundũ illũ, ſi eũ, viuo me alienaueris. Oſtẽdit Celſus in eo cap. regulã ad conditionalia nõ pertinere, idque duobus exemplis, Legatum tibi debetur ſcilicet Süente condit
5 3 3 1 4
4
8 8
3
“ — 4 5
1
ͤſ 8 4

718 conditione, quod non deberetur. Rectè diceretur non deberi, quaſi non legarum. qula deficit cõditio ſtatim mortuo teſtatore. Sicut in ſuperiore ſpecie dicitur non datum eſſe verius, quàm inutiliter da- tum. Hec eſt veterum opinio, qu cur reiici debeat, non video, cum& verbis Celſi& rationi congruat. Alij, neſcio qui, ſeſe ita expediunt, vt dicãt Celſum ab Vlp. diſſenſiſſe. Hæc nimirum eſt facilis& expe-
dita iuris docendi ratio:ſed quæ grammaticum tri-
uialem decet magis, quàm lureconſultum.
Ad S. Item quæri poteſt. A Lia qucſtio ad iterpretationẽ Senatuſc. Du- △ bieaatio naſcitur ex eo, quod licet marmora trãsferre ex vna domo in aliam, ſi quis ſit vtriuſque domus dominus. 1z. C. de ædif. priuat. niſi publicus
deformetur aſpectus, integris ædificiis depoſitis,&
fieri poteſt vt ædificiũ non omnino deſtruatur, mar- more aliquo ſublato, aut columna.&c. Nec id pro- hibet fieri Senatus, niſi negotiationis& promercij cauſa, fiat. d. l.z. Parũ refert in vtra domo ſint colũ- næ.ſi quis poſt hanc. C. de ædif. priuat. vtrobiq; de- cus publicũ eſt.Sed diſsimilitudo eſt in ſpecie pro- poſita de legato. Nõ enim vtraq; domus eiuſdẽ fu- tura eſt. Vna enim eſt heredis, altera legatarij. Idem dicendũ ſi duobus legatæ ſint duæ domus diuerſæ,
& vni corũ marmor ex altera domo. Quia cõſtitu-
tio loquitur cùm vnus eſt dominus vtriuſq;. Idẽ di- cendũ eſt& ſi quis ſit ſolus dominus vnius domus, alterius verò pro parte tãtùm. Nõ licet enim ex do- mo cõ muni in propriã trãsferre, aut cõtra. Nã non eſt eadẽ ratio in parte, que in toto. Si quis fortè obii- ciat eũ, qui dominus eſt pro parte, rectè dominũ di-
ci..5. ſerui..⁊. ſupr. eo. Poteſt enim videri hoc caſu
aliquid negotiationis eſſe,& promercij inter ſocios.
Notandũ æſtimationẽ deberi, quãuis res inutiliter legata ſit. Oppo. l.3 4. cũ ſeruus. õ. conſtat, ſup. eo. vbi nõ debetur ne æſtimatio quidẽ cùm res legata non eſt in cõmercio.Sed hoc videtur exceptũ eſſe Sena- tuſcõſulto, nõ ſine ratione. Hoc S. C. videtur paulò alienius à naturali ratione, vt non liceat mihi rem meam diſtrahere, aut cùm libuerit cõcedere. l. in re mãdarta. C. mand. Itaq; viſum eſt ampliſsimo ordi- ni, hunc rigorẽ tẽperare, exceptione addita, vt xſti- matio debeatur. Hac ratione cõſulitur& legatario, & rcip. Simile quiddam eſt in actione de tigno iun- cto. l.1. de tig. iuncto. hoc autem colligi videtur ex J. 21. nutu.§. vlt. de leg. 3. oſtendit ibi Paul. in eo caſu rem ipſam præſtari ex 5. C. quia in nulla parte nul- la eſt facta mentio æſtimationis: ſicut in reliquis ca- pitibus. Cum enim per legẽ licet poſsidere rem le- gatam, præſtanda eſt ipſa res, non æſtimatio. Et hoc confert ad confirmationem noſtrę ſententię circa I. 40. ſed ſi res aliena. ſup. eo. in qua diximus nihil mu tandum eſſe. Nam ſi poſsidendi ius eſſet legatario, non quæreretur de æſtimatione, quia res ipſa præ- ſtanda eſſet. Scio nonnullos eſſe, qui dicant his tan- tum duobus caſibus æſtimationẽ deberi: Sed quod dixi probabilius eſt,& plures quoque defenſores habet. Plura dicam ad l. 43. Senatus, infr. eo.
. Ad S. Sed& ſi quis. V Lpianus interpretatur Senatuſcõſ de iis, quæ V iuncta ſunt ædibus. ait Senatus, quæ iuncta
Franc. Duareni Iuriſconſ.
ſunt ædibus legari non poſſe. Excipitur legatu opus reip. faciendum. Idem dicitur in l.yſt iufs dam.infect. hoc autẽ non fuit expreſſum Len de & VIp. ita loquitur, quaſi certi iuris non Keana quit, valere,&c. Verùm vtilitas publica exigi 4 C. cum exceptione intelligatur. Vnde colligit lud vulgare, legem produci, vel reſtringi inten tatione, propter publicam vtilitatẽ. I.3. ſi quis G §. vtrum. de Senat. Sylla. ſup. l. 63. hoc anodon
cond.& demonſtr. Illud quoque eſt obſeruation
guum, quod cum ex vtraque verſatur parte publicus, maior præponderat minori. Ad dec blicum pertinet vt ex ædibus non auferantur mora:ſed operis publici ædificatio magis adis blicã pertinet. cedit ergo minor vtilitas maio cut Cic. ait lib. z. de Inuent. videndũ eſſe in ami mia, vtra lex ad maiores res pertineat, vtra pull vtilior ſit. Quod cõfert ad rationem legum pretandarum. Dicimus igitur interpretationem ferri debere ad vtiliratem. Qua in re quænttur tãtùm quid ſit vtile, ſed quid vtilius. Cic. li Sicut ex duob.æquis vtrum ſit æquius. l bona depoſ. Deinde Vlp. cõfirmat interpreratio ducto ex reſcripto Seueri, à promiſsione fada ad legatũ. Reſcriptum eſt enim ab eo poſſeersai ad opus reip. promiſerãt, detrahere quid exadi vrbanis ac ruſticis, edque vti ad id opus. Pe itaq; detrahi propter publicã vtilitatẽ. Eſt
tio, quã attulit Papin. quia hi promiſſores,m
mercij cauſa id haberẽt. Si quis detraxerit manni nõ vt promercalia ſint, nõ incidit in pœnã§,0¹ z. Senatus. inf. eo. l.vlt. inf. de dãn. infect. Sedh tio nõ cõuenit legato. quia ſimpliciter prohibuu legare teſtamẽto. Papi. interpretãs reſcriptũ denm miſſore detrahente, hanc rationẽ adiecerat. Pruti ergo& ineptè hic queritur, an legatum ſit proma cium, vel negotiatio. cùm certiſsimum ſit non ett
Acd§. Sed videamus.
Iuitati alienę permiſſum non eſt ita leg antè dictum eſt. Probatur enim in quaq uitate conſilium eius, qui aliquid in eam ipſa fert, cuius ciuis eſt, non qui in aliam. Ad verſl. quam conſtitutum. Licet ex vna domo in ali ferre, etiam ſi in eadem ciuitate non ſit. de ci in villam transferre non licet, I.ſi quis poſthã nuitur decus publicum cùm ex ciuitate ini trãs fertur: cùũm ex ciuitate in ciuitatẽ, par decu Et hoc permittitur cùm quis in vtraq; adesi
Ad S. Hoc Senatuſconſultum non tan
um ad vrbem.
enema dler ho
S Ignificat Vlp. quod dictum eſt de vrbe, petuit
re non tantuùëm ad vrbem Romam:ſed eci alias ciuitates. Vrbem intelligimus Komam pacto. de ſer. export. Aliæ ciuitates loco pr habentur. l.16. eum, qui. inf. de verb. ſign. Se exiſtimauit eandem eſſe vtilitatem in aliis
bus. Hic autem locus oſtendere videtur§.0
ligi de ædibus tantuùm, que ſunt in vrbe, au 3 te aliqua. Et naſcitur heęc difficultas ex eo,qub
ſita hic eſt interpretatio S. C. abſque ipſo§.L.
factum hoc S. C. tempore Adriani, Acilio Aullo
Corellio Päãſa coſſ.& ſcribit Spartianus 5 or

tenim be
derrahetequt eti adidopul licã viiltni ahipromin
i quis detrmn
incidit un f. de dänict
la ſimpliin terpreti rir rationé alin ur, an egum n certiemm.
Jpideans
uiſum wac robatut enin-e u alquidinem vüinalm e ex vna domna ciuitate J 4 licet ſ Jub cuͤm el dun rein auiuiſ
6
banis atque ru
getrahere ex ruſtic. 1 e 4 Similis locus in l.z. C. de ædif. priua. vbi ſic ini-
tionem nilis Jocus 1n 1VI w fee si quis ad demoliendũ negotiandi cauſa vendidiſ-
alpectus. Eade
In Tit. De legatis& fideicom.
de hac re quiddam conſtituiſſe: ſed integra — tionis verba non deſcribit. Ego autem dili- komrommbus locis expenſis, in quibus huius rei femenrio animaduerti generalem fuiſſe prohibi- ſiue in vrbe, ſiue in agro. Vnus eſt locus in
em„1 1 tionem, raiin prin. ibi, Quæ ædibus iuncta ſunt,&c.
ſege noſt 6 nullum e
ocus ſup. ea..S. ſed& ſi quis. ibi, ex ædibus ſuis vr-
ſticis. Fruſtra permittebat Imperator ſticis operis, cùm id prohibitum nõ
tio. Negotiãdi cauſa xdificia demoliri& marmora detrahere edicto diui Veſpaſiani& Senatuſc.vetitũ eſt. Videtur referre verba S. C. nec vllam facit men- vrbis. Similis Iocus in l.vlt. de dam. infect.
ſe domum partêmve domus fuerit cõuictus, vt em-
tor& venditor ſinguli pretium quo domus diſtra- eſt præſtent, conſtitutum eſt. Similis item locus
eſtin LIr filiusfamil.§. des. infrà eodem. vbi ædes deſtruendæ neque legari neque per fidei commiſ- ſum relinqui poſſunt. idq; Senatum cenſuiſſe. Alius locus longè apertiot ſuperioribus in I.52. Senatus. lupa de contrahen. empt. vbi ſic Paulus, Senatus cenluit, ne quis domum villamve diruerer,&c. Apparet tamen ex hoc loco factam fuiſſe mentio- nem vrbis in aliqua parte Senatuſc. Et ſuſpicor cau- tã fuiſſe,vt ex domo in domũ liceret trãsferre, mo- do ex vrbe in villã non trãsferatur: nã id permiſſum non eſſe conſtat ex d.. ſi quis poſt hanc. C. de ædif. priua. Ad verſ. ed& diuorũ fratrũ,&c. Alia eſt quæ- lio ex Senatuſc. an ob debitum publicũ,&c. Dubi- tatio nata eſt ex eo quod dictũ eſt de opere publi- co. Videtur par vtilitas eſſe: ac interdũ maior in ſo- lutione debiti publici: Sed contra reſcriptũ eſt. Ani- maduerterunt fortè magnã ſecuturã deformationẽ, cuod debita publica homines frequẽtiſsimè conue niantur. Rarius autẽ accidit, vt quis donet reip. iura autè adaptantur ad ca, quæ frequentius accidunt. l. nam adea ſup. de legib. Ex iã dictis apparet, nõ lice- re apparitoribus in exccutione rei iudicatæ, ea quæ luncaa ſunt ædibus auferre, puta valuas, feneſtras,& ſimil Multo minus lapides, ligna,&c. quanquã Ro- me id vtatum eſſe doctores Itali ſcribunt. Nec ad- verſaur noſttæ ſententiæ l. 20. ſi is cum quo. ſupr. commu diuid. de qua ſcripſi lib. 1. Diſput. c. 4. Quid gitur ſi non repettantur alia bona pro execurtione? Vendaur domus ipſa l./ 2. Creditor. ſupr. de actio. empti dicemus ad la diuo. infr. de re iudic.
Ad§. Hac S enatuſcon ſultum non tan- K tum ad ædes.
Jnonnlan de xdibus extenditur ad bali- b ö quòd id verbo ſignificerur: qula ratio eſt eadẽ, deformatio ſcilicet publici Läiuom dn en ratione dicitur alibi appellatione mfnfde eheritn ædificij contineri...qui ædes. edatroouuen nn nautrvbi eſt exteniio, vt in aan Rherorus 4 Metb lin ratiocinarionemvo. hamckt a aut loglmum, cuͤm id quod ſcri- vritar. Hlor zauo ſcriptum eſt ratiocinãdo pro-
M guaeun uc ſnnslierprerationis receprum eſt aliquam 14 lege, ctiamſi pœnam ac duriciem ntineat. Hoc Senatuſconſul. pœnale eſt
ſt verbũ de vrbe, aut ciuitate. Similis
719 1.52. Senatus. item paulò alienius à libertate natu- rali.&c. in re mandata. C. mand. Ego de hac re di- xi ad I.ſi quis id quod. ſuprà de iuriſdict. in ſum- ma concludendum eſt ea, quæ affixa non ſunt, le- gari, niſi poſita ſint, vt perperuò ibi maneant, quaſi portio ædium. b
Aa S. Sed ſ parauit.& I. 4 4. fiue.
Liæ quæſtiones ex S. C. parauit quædam qua- ſi trãſſaturus in aliam domum. deinde muta- uit conſilium,& legauit. Valet legatum, quia non fuerunt adfixa,& detraxit ex cauſa licita& permiſ ſa. nõ tam ſpectamus quid ſegutum ſit, quàm quod cogitarit ab initio cùm detraxit. Non detraxit co animo vt alij daret. An deſtinatio habeatur pro fa- cto: Quæſtio eſt brocardica, quam ocioſis diſcutere relinquo. Ad verſ. Sed ſi ea quæ legauit,&c. Legatũ extinguitur. quia res nõ permaãſit in ſua ſpecie I. Se- natus. de aur.& arg. leg. j. qui vniuerſas. de acq. poſſ. Itaque non quęritur ex qua cauſa teſtator id fecerit, vt in l. f1ideicommiſſa.§.ſi rem. de leg. 3. tunc ea di- ſtinctione vtimur, cũ ſpecies ipſa manet,&c. Quid ſi heres ea iunxit, quæ ſeparara erantedebetur lega- tum. abſurdũ eſt facto hęredis poſſe legatum extin- gui, etiam ſi iunxerit ignorans: ignorantia eius non debet nocere legatario contra voluntatẽ defuncti. Nota hic præſtari æſtimationẽ pro re. Fauor publi- cus hoc facit ne diruatur ædificiũ, quod fortèi gno rans hæres fecit. Simile in l.i. inf. de tigno iniuncto.
b Aàd 1.45. Senata„a„a„. L) ſi quid legatum eſt, quod iniũctum ſit ædi- Lbus, id non deberi, ſed täãtùm æſtimatione. In- de quæritur quid ſi heres ſponte velit ſoluere? Ait Vlp. non poſſe,& pœnis locũ fore. Nec obſtat quòd pœnæ ſtatutæ ſint in eum, qui detrahit vt vendat. l. Senatus de contrah. emp.& l. vlt. de dam. infect. Ni datio in ſolutum ſimilis eſt vẽditioni.I.vlt. inf. quib. ex cauſ. in poſſ. eat. Iſi prædium. C. de euict.
Ad S. Marcellus. Væſtio hec pertinet ad interpretationem Se- natuſconſulti. Maritus fecit dietam,& c. locus eſt cõparatus ad edendũ amcœnitatis cauſa. Vſurpa- tur à Plinio in epiſtolis. Et mentio reperitur in aliis locis auctorum noſtrorum. in I. cuius,§. ſed nequc. ſup. de vſufr. l.ſi eui. quib. mod. vſufr. amit. l./. ligni. 5. lignis. de leg. 3. an maritus poſsit materiam lega- re, ex qua hæc dieta facta eſt? Ait Marcellus poſſe le gare: quia poteſt detrahere ſi velit,&c. Maritus ita reddit dotem vt ſumptuum à ſe factorum habeatur ratio. Vtiles ac neceſſarię deducentur. Quæ volu- ptatis cauſa facta ſunt, ea poteſt auferre maritus ſine damno mulieris. l.& pro voluptariis. ſup. de impen. in reb. dotal. fact. dicemus ad l. 58. domos, infr. eod. Dixerit aliquis, nonne quod ædificatur in alieno ſo- lo, id ei cedit. l. adeo.§. cum in ſuo. de acq. rer. dom. Reſpondeo id locum non habere in re dotali. Ma- ritus videtur ædificare in fundo dotali, vt eo ædifi- cio vtatur quandiu durauerit matrimonium: ſolu- to verò matrimonio deducat, vel auferat. Poteſt ergo maritus detrahere ſine metu S. C. non enim detrahit negotiationis cauſa: ſed quia ſeruare vult quod impendit. S.. negotiationis cauſa detrahen- tibus occurrit. l. 45. Marcellus. de don. int. virũ& vXo.

7 20 vxo. Præterea Senatuſconſultum non prohibet ea detrahi, quæ ſine iniuria domus auferri poſſunt. l.z1. nutu. de leg. 3. At non videtur magna deformitas ſe- cucura, ſi cœnatio huiuſmodi, ſiue diæta auferatur,
uæ in hortis facta eſt. Quare etſi mulieris ea eſſet, poſſet eius permiſſu auferri. nec ideo diceretur do- natio eſſe l.prohibita. d. l. Marcellus. Hic eſt finis S. C.& interpretationis eiuſdẽ. Sed ex aliis locis poſ-
funt aliæ interpretationes addi, de quibus iam dixi. Vnus eſt locus, qui videtur mihi prætermittendus
non eſſe, in 1.18. 91 gemma. inf. de aur.& arg. leg. an
uod dicitur de his, quæ iuncta ſunt ædibus, ad res alias pertincat? Ait VIp. non pertinere quia non eſt eadem ratio, quæ in ædibus. l.z. C. de ædif. priuat. Queæſtionem tamen hoc in loco tractauit Vlpia. vt apparet ex inſcriptione vtriuſque capitis VIpia.lib. z1. ad Sabinum, 1S Ad S. Legatum. Ocus de ratione& modo legandi, an teſtator Lpoſsit conferre in alicuius voluntatẽé Air Vlp. in heredis voluntatem conferre non poſſe:quia nul- la eſt obligatio. ſub hac conditione. inf. de oblig.&
act. Diffinitio obligationis. Inſtit. de oblig. facit l.17. ſtipulatio non valet. inf. de verb. obli. Poteſt confer-
ri in arbitrium hęredis. l.75½. ſi ſic. infrà eo.& 1.1. fi⸗
deicommiſſa. õ. quanquam. de leg. z. Adde l. vtrum. §.cm quidam. de reb.dub. An in alterius volunta- tem conferri legatum poſsit quæritur: De volunta- te legatarij non eſt dubitatio. 1.65. ſi ita legatum.§. alli ſi volet. infr. eo. l. 68. ſi ita expreſſum. inf. de cõd.
& demonſt. Cur hoc legatum conditionale ſit, dixi
ad L.3. ſup. eo. quia conditio perſonæ iuncta videtur.
d. ſ ita expreſſum. An conferri poßsit in volunta-
tem tertij quæritur? Et dubium non eſt, quin poſsit,
cùm conferatur etiam in arbitrium hæredis ipſius, vt dixi. In meram tamen voluntatem tertij conferri non poteſt l.1. nonnunquam. inf. de cõd.& demon.
Certum debet eſſe conſilium teſtantis. VIp. in Inſti.
tit. qui hered.inſtit. pof Inde ſumpta eſt Lexpreſſa.
de reg. iur. vt apparet ex inſcriptione. Idem in hære- dis inttitutione..32. illa inſtitutio. ſupr. de hęred. in- ſtit. Ex his poteſt percipi ſenſus. l.I. de lega. z. ibi,
Qauid coim intereſt ſi Titius in Capitolium aſcen- derit, mihi legetur, an ſi voluerit. Genus eſt enim pro ſpecie, id eſt, arbitratus fuerit. Nam volũtas ge- nus eſt, cuius veluti quedam ſpecies ſunt arbitrium,
& mera voluntas. l.75. ſi ſic legatum. hoc tit. nô ex-
primit VlIp- quibus verbis legatum concipi debeat: ſed oſtendit in alienam voluntatem conferri poſſe.
Nos igitur hec verba potius de arbitrio, quàm de
mera voluntate accipiemus. præſertim cum ex an- tecedentibus hic ſenſus ſatis colligitur. Facit l. in ambi gua. ſupr. de legib. Nec aduererur ſupradictis 1.64. Captarorie. inf. eo. Capratorium enim dicitur quod alterius caprandi cauſa fit, non quod cõfertur in voluntatem. l. 70. Captatorias.& l. ſeq. ſup. de hę- red. inſti. Harmenop. lib. 5. cap. 8.
Ad§. Qui a0 hoſtihus. Ocus de perſonis& de rebus ſimul. Qui redi-
mit captiuum ab hoſlibus, retinebit eum loco
pignoris„donec fibi pretium exoluetur. Id emm lcet redemptori. l.qui teſtamento.6. poteſtatis, ſup.
comminiſcuntur: ſed ignorantia an
Franc. Duareni luriſconſ.
de teſta. Species quædam eſt ſeruitutis, quaui nino ſeruitus non ſit. l.z. C. de poſtl. reuerſ. CS om. tur hi autem pretium exoluere, aur per uins
nium ſeruire..vlt. C. de poſtlim. reuerſ. Vti rden⸗
ſpeciem noſtram reuertamur, redemptor 4 4
bi ipſi, an valeat legatum? Videtur non valkan ſeparata res legata eſſe debet à legatario. Vlpaii lere, quaſi legata ſit liberatio pignoris. Et 3* diſtinguitur res legata à perſona legatarij. Leg
enim homini redempto,& legatur liberatio yn
li, quo tenetur. hõcque ex mente teſtatoris: quam ſubtilitas verborum refragari vidcatur. Ac 1 alicui nimis nouum,& inſolens videarur ſerun bi dicitur facere furtum ſui. l.. C. de ſer. fugit, an cilla. infr. de furt. quamuis fubtiliter diſputan dan deatur diſtingui debere perſona iuris à re, qu— to ſubtrahitur. Huc pertinet conſtitutio luſtut
commu. ſer. manu. l.z. vbi cùm vnus ex domuni
gat partem ſuam ſeruo communi, valet! intelligitur ei legare libertatem, humauiotein pretatione:& vulgare illud eſt, cùm quis raln legat, videri legare ius quod habet in re liiim §. VIt. infra eo. l. qui tabernas. infr. de conttah.
AA 1.46 4 eruum i.
Ocus de rebus quæ legari poſſunt. An poſsit legare ſeruum caſtrenſis peculijh tio. Peculium caſtrenſe dicitur eſſe filij. La Macedo. Nam quæ ſunt parta labore milt cuit non eſſe in corpore cenſus, Omne tenet au regimen pater. Iuuenal Saty. vlt. VIp. ait co d legatum, ſi viuo patre mortuus ſit fllius, ſic olten aliàs non valere. Sed mirum hoc eſt, cum leganun valeat, etiam de re prorſus aliena. l. cuͦm rem aliati C. eo. S. non ſolum. Inſtit. eo. Vulgo dici ſolet alu eſſe voluntatem teſtatoris in hac ſpecie. Venimm eſt enim eum legaſſe ius quod haber in re. Dixia 1.5. ſerui..vlt. ſup. eo. Fundo cõmuni legatot⸗ debetur portio. quia portio teſtatoris eſt:ſ fundus eſſet alienus, deberetur. Sic in propoſt cie dicunt teſtarorem videri legare ius quod Ius autem hoc fatentur nonnulli conſiſtete in me ra ſpe, ſi moriatur inteſtatus ante patrem. dam diſſentiunt, hac potiſsimum ratione: qui ra ſpes non videtur conſideranda eſſe in hacſ cùm preſertim de hereditate viuentis quæſtio 2.§. interdum. de vulg. ſubſtit. ſup. Improbum eſt ſollicitum eſſe de viui hereditate. ldq́ue me alienum eſt à naturali parentum voto.lſc infr. vnde lib. l. nã&ſi parẽtibus. ſup. de inoff el Penelope illa apud Ouid. Di precor hoc iubeant eütibus ordine fatis, Ille meos oculos comp ille tuos. Itaque aliter reſpondeo, quàm ceterri quæſtionem hanc Vlp. intelligendam eſſe, ci paret legatum non valere de re aliena: qula legatum eſt vindicationis. Vlpia.Inſti tit
cemus ad l ſi ita legatum. infia.at enim de tione nihil hic dicitur, ne id quidem f
rium. quia de eo nõ erat quæſtio, an Valé tum rei alienæ per vindicationem:ſed quo
valet legatum rei alienæ, an conualeſcat eir
quæſtiones ſeparandæ ſunt,& videndum
Sri22 Lc„auæda de re agatur principaliter. Bart.& alij quæ 5 tiquitat 9

meo. Oppo. reg. Caton. lL.-. de reg. Ca- ruo lnſtit.de leg. Reſpõdeo regulam hic quia retro creditur pater,&c.
lunt, iudici t0n.§-an ſe locum non habere,
lLoon ecu 1. ceſt natura p. h difficile ſenſum aſſequi horum verborum. Col- e
lgitur ex! proponebatur. infraà de caſtren. pecu. vbi, 18 nihil de peculio dixerit filius, non nunc obue- aiſe patri: ſed non eſſe ab eo profectum creditur. geruus enim fingitur ſemper fuiſſe patris a tempore cquiſitiomis Similis locus in I.hæreditate.§.pater. cod. tit. Vbi dicitur continuationem quandam eſſe dominij, quaſi vterque quodammodo dominus ſit luſdem rei. Sic eſt filij,vt nihilominus in co rema- auat veligium aliquod iuris paterni. Piliusfa. miles non liberatur patris poteſtate. 13. C. de caſtr. pecu. Füliusfam. Inftit quib. mod. ius patr. Sed quod ad bona caſtrenſia attinet, habetur pro patrefam. ſaluo amen iure paterno, de quo iam dixi. Huius rei ar- mentum eſt quod dicitur in L.z. C. de bon. pro- W hiipt depottato filio peculium caſtrenſe non pu-
Me dregwlam Eſrurcam obiicitue non eale⸗ eelegatum rei alienæ;, etiam ſi poſtea fuerit effecta mea. Reſpondeo tem inrelligi kuiſſe patris, non filij tempote teſtamenti, propter fictionem iuris. Seruus
3
legan polu zminde ex quo acquiſitus eſt filio. Fictio iuris pro caltrenl a eitate accipitur, not. ad I.ſi is, qui pro emptore. in- lcitur eltiſ fa de vſucap.
parta lborn. Jr g9
. 7 s Fn..* œenſus, Om Ads 7 4 aty.ylt.Ypr PaAdem eſt diſficultas in hac ſpecie, quæ eſt in ortuusſW. ſuperiori. Et eſt ſimilis ſpecies, niſi fallor, in
1 rum hocche qlimilss quoq; error deprehienditur. Proponitur
usalienaldn quæltio de re aliena legata,& ita proponitur, quaſi eo. Vugpdio ceuum ſit legatũ non valere de re aliena,& ita ego is in lachers qudem exiſtimo. Nam alij mirabiliter hic torquen
quodlabel- ur. Species, Quidam legauit rem, quam ignorabat
ddo cömmih ſſi legatam eſſe,& legauit per vindicationem, ita
niio tekunb yt legatum non videatur valere: quia nondum erat
cretur cin ipſius tempote facti reſtamenti. quæritur quæ vis deri legur ſlut huius legati ſit.V Ipia. oſtendit vim huius legati pen Donnullc dete ex euentu,ex acceptatione, vel repudiationc.
Nec obſtat teg. Cato. propter fictionem iuris, ſi non
eſtarus une ſ3 repadleder puclauert retro creditur res fuiſſe legatarij, eiuſ-
„ ubimm demque teſtatoris. Lſi tibi homo. 88.§. Cum feruus. ucrumn ˙ dcod. lnſpecta igitur hac fictione potuit legari üunr dunn quaſi ptoptia teſtatoris etiam per vindicationem. Si übli h udiauetit,wetro creditur fuiſſe hæredis non le-
„ hetedieue eari 1 1 he u Batarila Satmm infia,ſi quid in fraud. patro. Hæc aliparemdn, eſt plana& ſimplex q lararis ⸗. dh i ambagesd blex declaratio, qua multę magnæq́; ed g, der 5 relmnur, quas licet in aliorum ſcriptis fuig 3 4 mcctiamappatet, meritò coniunctam llemeod“ a ſun c lpeciem cum ſuperiore propter vtriuſ- eſpouieog 5 que ſimilitudinem.
lij caſtrenſis, qua intellecta, non
Kno mibil diſpoſuit filius, creditur fuiſſe patris,
6 d 9* Ad§. Si pocula. 42 b
uspis LOauel de imterpretatione voluntatis. Legatũ michäa den An d b oculum argenteum,&c. Dubitatio eſt, quia xidq 30 de uu ſaueut duàm quod legatum eſt. arg. l. Seia. 1 Rat l gnor actio Aburles lü conuenertt.. ſi quts. de pi- üauo vu men dicitur lud eſt enim nauis, aliud materia: ta- e, bes magna daerohde voluntatem deberi. Nec verò rlues tem ltatum teln eſt in maſſa. quia facilè ad prio- le Jun ℳ ertitur. l. quæſitũ. 76.§. illud. de leg. z.
J
In Tit. De legatis& fideicom.„ar
Alias extinguitur legatum, cùm res in ſua ſpecic
non manſit. d. l. Scia. infr. de auro& argen. legat. De lana eſt maior dubitatio propter quam augetur antinomia. ex I. lana. 86. de leg. 3. Res eſt ſubobſcura & in magnam deducta controuerſiam. Aſſentior veteribus, qui dicunt legatum non deberi: niſi ap- pPareat teſtatorem voluiſſe. Paulus in d. l.lana. Verè & rectè ait veſtem non deberi, nec ab eo diſſentit VIp. in hoc loco. Sed ait poſſe defendi Iulianum ſi teſtator perſeuerauerit in eadem voluntate. quo quid verius dici poteſt: Fecit fortè veſtem, vt magis conſuleret legatario, qui in ea re ſumptum facturus erat. Si id appareat ex coniecturis, dicendum eſt le- gatum deberi. Hic eſt ſenſus horum verborum, ſi modò non mutauerit teſtator voluntatem. Facit J. in ambigua. ſuprà de legib. Et hoc eſt quod poſtea ait, durante ſcilicet voluntate. Nec refert an ſæpius mutata ſit res, vt hic dicitur ad fin. Semper enim voluntas ſpectatur. S
AAS. Si areæ.
Oecie⸗ adfinis ſuperiori. Dubitatio eſt, quia alia Dres eſſe videtur. d. l.ſi conuenerit.§. ſi quis. de pi- gno. actio. Sed ſuperficies ſolo cedit. l. Paulus. 5. do- mus. de pigno. Area manet, quæ potiſsima pars eſt domus. I. qui res§. area. infrà de ſolurio. Idem cla- rius exponitur l. 40. ſi arcæ. de lega. z. Non obſtat l. repeti. S. vlt. quib. mod. vſusfruct. amit. quia alia cau- ſa eſt vſusfructus, vt alibi dixi. Multa ſunt ſingularia in vſufructu, de quibus dixi alibi. O ppo. I. 77. li cho- rus. infrà de lega. 3. dixi adl. 8. ſi ex toto. ſuprà eod. ibi‚ quanquam tunc peti nõ poterat,&c. id eſt etiam caſu quo peti non poterat: quia mutata erat volun- tas, vt hic dicitur. Ceſſat autem cauſa, propter quam peti non poterat.
. Ad§. Eum ui chirgraphum.
J Oeus de interpretatione verborum teſtatoris. LQuidä legauit chirographũ quoddam ſuum, id eſt cautionem, nos vulgò ſchedulam dicimus. Cautio dicitur ſæpenumero à Iureconſultis. l. cùm de indebito. ſupr. de proba. c. ſi cautio. de fide inſtru. in Decret. Hæres offert legatario tabulas, quibus debitum perſcriptum eſt, fortè inanes debito iam ſoluro, contenditꝗ́; hoc ſignificari verbo chirogra- phi. Legatarius contrà aſſerit debitum ipſum ſibi
legatum eſſe,& hoc ſignificari eo verbo. Recepta eſt
ergo hæc metonymia, vt chirographum dicamus obligationem, quæ chirographo& tabulis perſcri- pta eſt. Et eſt tropus frequęs in iure ciuili, vt domus
pro familia. l.1. de ſenatuſc. Sillan. taberna, pro mer- cibus quæ in ea ſunt. l. cùm tabernam. de pign. teſſe- ra pro iure accipiendi frumentum. Hæc igitur quę-
ſtio naſcitur ex ambiguo, ſicut illa uelt de dona- tione Alexandri, apud Quintilia. lib. 5. cap. 10. Cm Thebas euertiſſet, inuenit tabulas, quibus contine- batur Thebanos centum talenta mutuo Theſſalis dediſſe. De vi huius donationis quærebatur,& an ecuniam donaſſe videaturea controuerſia dirimi poteſt hac diſputatione noſtra. In hac igitur diſpu- tatione VlIpianus ait, debitum legatum eſſe. Oſten- dit enim vſitatũ eſſe, vt qui chirographum venqdit, non tabulas vendat: ſed nomen& actionem. Idem
dicitur in I. qui chirographum. 59. Vnft, 36 legat. 3.
8⁸ 1

722
Algomnertum eſt à venditione ad legatum propter
mlirudinem. Non enim apparet vlla diſsimilitu-
do. nullum autem argumentum ftequentius eſt ,ac magis vſitatũ in iure ciuili, quàm quod à ſimili du- cirur. Nec enim aliter ius ciuile conſiſtere poteſt, quàm ſi quod ſcriptum eſt producamus ad ſimile. l. neque leges. L. non poſſunt. ſupra tit. de legib. Argu- mentum ſiquidem quod vulgò dicitur à contracti- bus ad vltimas voluntates, nullo alio fundamento nititur. Nam vbi oſtenditur diſsimilitudo, labat ar- gumentum itaque malè collocarunt operam ſuam, qui in Topicis legalibus conati ſunt diffinire, quan- J hoc genus argumenti procedat. Hæc enim non
oteſt in vniuerfum diffiniri, nec id etiã neceſſe eſt.
Sufficit quod iã diximus de ſimilitudine, cui ſi ac-
cedat exem plorum aliquot collectio, rei declarãdæ
gratia, nihil aliud requirẽdum mihi videtur. Quod dixi de chirographo legato, ſecuti ſunt Iureconſul. in aliis locis. Vnus eſt obſeruatione dignus in l.hu-
iuſmodi. 4. S.ſi ita legatum. infrà eo. Si tabulas chi-
rographi mei hæredi meo reddiderit, id eſt, ſi hære- dem meum debito liberauerit. Similis locus eſt de calendario legato.Iqui filiũ. 64. alias 6 2. ff.de lega. 3. continentur enim nomina debitorum,& pecunia charta. Similis de menſulario, qui legar menſam. l. cùm pater. 77.S§. menſæ. de lega. ⁊. quæſtum& com modum legare intelligitur. Eadẽ ratione qui obli- at inſtrumentum emptionis agrorum, agros ipſos intelligitur obligarc. l.2. C. quę res pign. oblig. Idem ſi quis inſtrumẽta donet. l.i. C. de donat. adde l. La- beo. ſ de pactis. 13. f. de liber. lega. Hæc ſunt ita ac- cipienda, niſi apparcat cõtraria voluntas:nam ſem- per videndũ eſt quid actum ſit, vt in ſpecie l. Gaius. 88. ff de leg. z. Illa ſpecies de qua fuit conſultus Pau. ex facto, diſsimilis eſt noſtræ. Primùm non legatur chirographum ſpecialiter, vt hic. Deinde verba te- ſtatoris referuntur ad certum locum, cum omnibus qus ibi ſunt:vt appareat teſtatorem cogitaſſe de iis, quæ ad domum inſtruendam pertinent. ſic de eo, qui legat domum& mobilia, quæ ibi ſunt: aliàs ne- minem iudicaturum eſſe, vt pecunia numerata de- beatur legatario. Qumuis alias appellatione mo- bilium contineatur pecunia: tamen creditur mobi- lia intellexiſſe, quibus inſtruirur domus. Ex his col- ligi potęſt interpretatio legis municipalis, qua cau- tum ęſt, vt vectigali non ſoluto, irritum ſit inſtru- mentum. Nam in pleriſque locis cõtractus cuiuſq; & inſtrumenti nomine penditur vectigal aliquod fiſco. Quæritur inſtrumenti verbo quid cõôtineatur, an tabulæ ipſæ tantm:an obligatio, ſiue cõtractus: Variæ ſunt opiniones. Quidam exiſtimant ipſum contractum irritũ eſſe,& nullum, arg. ducto ex hoc loco& d. l. huiuſmodi.§. ſi ita legatum. infrà eo. Alij putant tabulas ipſas irritas eſſe:non obligationem. Quæ ſententia mihi videtur humanior, camq ſe- quor: niſi contraria voluntas appareat. In pœnis be- nigna interpretatio accipienda eſt. l. interpretatio- no. ff. de pœn. Durum autem eſſet ita interpretaxi vt nullus ſit contractus, cùm alia ſit mitior interpreta- tio vt inſtrumentum ipſum ſit nullum. Satis puni- tur is, qui non poteit vti fide tabularum& initru- menti, cum facilior ſit ca probatio. l. contrahitur. ff. de piguo. Sola igitur probatio per teſtes ei reliqua b ett. Sicuc obſeruatur cüm amiilum clt inſtrumen-
Frane. Duareni luriſconſ.
tum.. ſicut iniquum. C. de fide inſtr. teſtiu teſtib. cap. cum olim. de priuileg. in Decret N— eadem ratio teſtamenti: quia fi aliter imen onel mur, inutile eſſet legatum. Non debet erc leräte. pretatio, qua actus inutilis ſit. l.ſi quando s tit. de leg.i. hoc tit. l. quoties. ff. de reb. dub. Dane teſtamẽtum plenius& fauorabilius interpte dn Liin teſtamentis. ff. de regul. iuris. cap. cùm di donat. Pœnam legis reſtringimus interpre magis, quam adiuuamus. d.l. interpretatione! ch
quidam. ſuprà de liber.& poſthu. Ad S. Sed& ſi nomen.
Iquis legauerit nomen, eadem eſt quæſtis. Ols chirographo. Nomen ſignificat Ahenngs & ſyngraphas. Inſtit. de liter. oblig. Vnde nomh- facere apud Cicero.lib.ʒ.Offic.Signiſicat etiam bita ipſa 2ετιονννμινηνο. In dubio accipitur beniaan interpretatio, ne legatum inutile ſit. Huius a3as legati, ſicut& ſuperioris hec vis eſt, vt actionea dantur,&c. vt in dict. l. cum ſeruus.§. Idem luliana ſuprà. Non tenetur ergo heres ad ſumptus lii. hæc verba oſtendunt. Nec cogitur experiri caſu I. ſi ſic legatum. 78.§. vlt. hoc titul. Sine ne poterit agere actione vtili.l. ex legato. C que hæc ceſsio non magnopere neceſſaria cſ an exoleuit fere ſubtilis differentia actionis duate vtilis.l. actio. 47. fl.de neg. geſt.
Ad S. Si idem ſeruus.
Ocus de effectu legati. Stichus codem „mento legatus eſt,& liber eſſe iuſſus eltln repugnantia vtrius ſit potior cauſa quæritur a gati, an libertatis: Et dicitur alibi fauorem liben tis præualere. l. ſi idem ſeruus, 14. ff de leg. 2.hoci intelligendum ſi libertas vtiliter data ſit. qui tet mento. 38. fl. de legat. z. Exemplis id demonſtrant
hic. Primum eſt, ſiin fraudem,&c. libertatis danu
nulla eſt. Inſtit. quib. ex cau. manu. non licet. Dein ſi ſeruus in perpetuam ſeruitutem væniit. ea dem. C. ſi mancip. ita fuer. alien. vt manu. Op 5. vlt. ff. de inſtr. leg. vbi datio libertatis quam urilis, nocet legato. Reſpondeo, ſpeciẽ diſsimi eſſe. Ibi primùm legatus eſt ſeruus teſtamẽto de inter viuos manumiſſus. Duo ſunt actusſe ti, quorum alter prior eſt, alter poſterior. Prioti rogatur per poſteriorem, quamuis inutilis ſit ſutficit ad reuocandum id quod prius factũc voluntas. Nec dubiũ eſt quin ex eo actu coll voluntas:quamuis eum effectũ non habueritq cogitabat manumiſſor. facit I. planc. ff cod.ho Lſi trãsferam. 20. ff. de adim. leg. In hac ſpecicli & eod. teſtamẽto vtrumque relictum eſt.faci ad ea. 88. fl.ide cond.& demõſt. Tertium exempi de ſeruo pignori dato, libertas ei datur inurli ſit ſpecialiter obligatus. l.ab eo. C. de ſeruo dato. Dixerit aliquis, Imò valet libertatis da cut legatum valeret cuiuſcunque rei obligs res obligata.57. ffeod. hoc tit. Multo mag debet datio libertatis, propter fauorem, W- cogatur ſeruum luere. Huic obiectioni reſpou Vlpi. in l. generaliter, 5. ſi quis ſeruo, ff. qe fde liber. ait libertatis dationẽ nõ valerc ipſo iur 1m cto relicta ſit. SIcd poſſe relinqui per fdeicona

2
Addit& verba di 4 directa vi. 3. im fid benigniore 1 eicommiſzil nterpretatio miſsi h b m lter ab hærede, qui hoc fac eIo petere ſe res, alteras legatarius:at ius luat. Si forte nõ eo ant ant ere nõ poteſt:niſi Id ſignif gatarius: an verò duo tes luat. nec ſeruus habér uit inima teſtator, vt mi dum en Peütiſed ih dem uo ſint legatarij,& Hoc caſu datio li aabet vnde ſe redimer V. tſi alteri ædes,&c. n his verbis, Idem d. ibertatisi 0, dimere. rede lo es,&c V 3 dem di 1. 1. inutilis poſsi cum! s,&c. Vt qu d dictu eſ icen von ſit liber. Neceſſ is eſt t. ſpeci nabea quod dictũ Nece Leſter 5 Cl. uia ipſo it pecie, hær t in legatario: ũ eſt de hæ tacere piguori. zo. frde de heeu cre ko bas lnn liceat dante Obſefare Paranſe in ſuperiore Fde ſated. iſtit. ſe are. Sici es legaras . nſuis v 1C 11 ſec b cgatas m .. erlls unda ſi 1 2 odo AA S. Si ſtatulil er nihil i 4 planus verboi pecie legatarius. Hi Oc 18 d f ¼ er kin. pe. Immutarl poteſt ſ erborum Pauli. S. HiC us de effectu legati 1— ertine zue Hagir⸗ ‚in quib 1 ti. Quid b inet, quòd alibi he flagiti quibus —- am ali„ 8 O. Nec eni leuiawn cui ſub condition habehat ſta⸗ non poſſe inuito 5 dicitur dominmu ec enim ad rẽ rell 5 vore extiterat con dnſDef L jihertas S.hac ratione. T narz Aleiuus wol proprietatis nOn um E er imẽ...., 1 4 cO. ti 2 0 E V ufr 2 ere æd daimm. interim ſeruus de ſtatuli.tit. Quæſo qui ru. I. ſi cuius.§.i es. 1.7. hldun ee&l. ſtatuliberi 4 in Lrdes hæredis.! ld binas? In den dnabe habet fn S§. item Ne he 134 te cõditione! Hic h ud dicitur i s ſpeciebus de pecie d lln. 1. xre 1ud dieitur il ebus 4. 38 beerhiror legatarius den atulberum d0. rarl 4 done ſumma, niſi ſtatũ dewusi tu nihil ente conditione, ab us ſtatuliberũ hi ldc⸗(00 proprietatis, i rei non poſſe ab hærede hæredi 1 hunc pe ntra. in l. bi atis, inuito poſſe mu- ſoluere, ſed de rati e hæredis, i pen. tur binas. nihil» uito fructuari tione ſol is paratu ur de ædib il omni fruckuario, n ſolui non tantu ſoluendi dubitat n seſt ibus fructuariis, no ſimile Non qu 6 tum res ipſa, ſe. itat. nam cere, quod uarlis, an Ii e. Non quæri lit legatarius pla, ed etiam æſti 5 poteſt 310, d od certum eſt 3 iceat in er. d xrl- imò etſi etiam æſtimatio vicinis qui eſt non licere, ſe eis ali. ſcoluente venitur Betteen deriteadrrs din B58 wn du permiſſum ſt beeie, uch a nieuine 75.§. vlt Kde- ationem. ſcri nus afferun aſlequui 1. aulus in d 211. dr... 1Cr t* ĩu 1. e verb. oblig.& pſi ergo! paulò temerè ur alij neſcio qui g.& ad l.vi- d85 aæc ſeruitus!& impude qui ma- da ſit. l. 2.§. rectè. ff. earane. ſi r0d rer. Debetur te. fl. li feruit. vi 7 ſeruitus di duit. vindi. Ratic s dicen o petendi eſt /
dhlerko, lexkeen num. ffde rebus cred. Aeſti dopere neceſt iber quanti poſſ Aeſtimatur a dnin A quanti poſſet vendi, inſpect autem hic ſtatu- get älcn Fuhtne condict. furt 18 9 dabio euentu. l. ſi vt aduerſus hæred mon 1..§. i hære tuft..moftiS 1- L uerlus næefedem * 5. fl. ad 1 de donat Pegatatlus m agat, cerdum vt res æſti rebel. Accidi cauſ. 1s nulla acione eh on aduerſ 1 æſtim. ccidit. um 10ne Lerlas le em 7272 etur idit tamen in- j n, nec el tei ,1.. atartü. be llrina elerte⸗ hoc tpa nde acſi nulla oncitie 10 romn aec wali conrakum neritatilei coner gatl. tichob ocum..condemnati pter conti, O uit rellOtIaA: ni⸗ m eo, non co 4- 4. atio. ff. de imaciâ,& us. l. vtifrui quia nond onon competi liber elle ckgo vtrũ 1.II. de tab. e 1„1.„&c.. rui. ff. ſi. uI eſt c. P 1t libet eleiu 55 magis expedi exhib. Dubi verbi.ſi vſusfruct onſtitt jat heredi Ubltatur s vſus eſt uct. pet N nta ſer- tor canham di ſeruum ſoluat, dei ele 1,&c. Et ai V gata.„» vr poſsi a. Necteſt 1 ,. ſiat lib deinde exiſt t aAlt Ip.&c. B, rio hoc iu sit vindicati ator his— rur alidi ip er: nullo alio dãno af AtEonclirio.& ſbruns Alids oc iure. Ad l. ſi f tio com rus, 4fdeG caret. Si ſoluat æſti itur hæres, ni lis. l. ſi Imiim forlirrmir ox reſj— 8,4Ede,, xſti ‚niſi quòd I. 11 part eruitutis: pondeb vilr. condttio, non ſoldrn car mationem, dei quòd go b em.§.vlt. fl.quen tis: ſicut rei cor 0,— teräunt imat uùm caret ſeruo, qui ſi inde exiſtat 5 aduerſus hær quemad. ſerui. ami corpora- E lbi atlone quat 0. qut ſit li tO 1 æredem. ui. amit. Agite 1 Xclhp 3 t nem no 4 in oluit. Nam ſolu t iber, ſed æ- 1„&c. Sed quo»qul tenetur Aglt er- audem Kelbe em non repetit. Ciͦ olutam æſtimati bere guid ſi 1 omodo pr getur ex teſt b cmier videtur tanti ælti um venitur ad æſtimatio- te quich ſi nolit al Prxttabit heres amen umum um.kc n elimatu eli adellinehionen uenit inter ſpecie ter legatarius e quod non ha- eruitutemmi hic dau eius tei-ff de rei vi 3 m ſciret ſlatulibe-· etente llærede cogendum ecleill feliare; Com⸗ rr alien Vt Ganl ecaut adtum ſit. Quid zd. lraclae viden dum colligitur ex deeid hus nullo eennarlaar um . 1 4. 2*. 3 Ct. l. 3 aio lbensx dle purant rui legati ſoluerit æſti res ignorans con- fundum vindicar amnas. non alite dato. Et hoc oadeo ſai duaheee e agere poſſe ad imationem? Pleri- rio præſtet. Cr ren prius tranſeu rei conceditur tl.— re:perinde A uerſus le a— 12. do 1 ſe E irur teitator 8 undi ius fruct eſt leruub entia habet rati ac ſi vendit H gatarlium,* vtebatur Qui 1 r velle eum vti Ua- ſs.Duoln? Htoce lbo ationem. l.litis æſti a eſſet. Quæ ſen- poterit repeti co Duid ſi iam ei da vi gomo⸗ alterpoleim potel eiinci i de producitur marige Pre em- tem.. cùm iter Rd eione imeolt 14 3 d unele⸗ unnubm 8 putet ciſi debitor cuicta rem omnem, quæ p ere deberem ſed econdict indeb. C etli me pu- 3,1u g putet quæ de ſtatulibero re non teneatur. Ne hær clſem, 1e AiKcu.Cum iter 1lcodpisi odle vſus ege. atulibero modi Heatur. Ne c5 cogitur rcdi Ultas naſcitur r exci- Lquneraah obſeruntio ſalubre eſt hoc co ſcunur nullns piio. Ral Eit ſie Hterle a preti date So⸗uoc 3 jwoobi ne digniſsim cconſilium Vlpia.& ptio. Reſpe ne pretio. 5 6110 Gao: em tio ettecti nol um. llium Vlpia.& tr pondeo hoc§. pretium. Inſti Ptio acit! eh ℳA4§. S b ie transferri, vt apud 96 veibum ad ali it. de em- lm lglbb T Oc i duor fundo mere ſuis pri pud Ciceronem, A ala Plerundtie lim. 1 mr, de effegale fundos. Arar fui: Pridati domeſlicis cerbitatem redi iqumde; il di ati. 2— imere hær is commodi 1— h quc t 9 in vend lictum eſt 5 Species, Qui deadi opera re hæres qui o ommodis. Sic di ſ rvölklane, muu dedo ice onrah. detur deber 5 caditu riam H 29 uc impenſam nus exigendi ſuſtin du⸗ 1e dau n debe ontrah. 1 ſeruitus. am. 1OcC Atis probabi præſtat i et,& G wanag aquæ duc vurſdict Luut. Al Quædam ddne l nlonemm Kaſſan Nroheil, eſt ad d fenair IE neceſſa- nlt 8* gee omidagi zir preſtant, iter aktus, Aireclinckc nril cc&à qua deie a hi⸗ b 1. 9 s leg.3 ur d um eſſe. 9 atari accipiai. iſcrepa d. ade lel) atarium aduerſus hæredẽ c aditum: um cogend nus, dicendum Pat. uuſaunqu, ro Nam alite xæredẽ:: fepulchrum. 1 a2dum eſſe iuſt ndum erit! lolbo I3 Hanc rati aliter frui E:non aduer- i pule rum. ſf. de religi uſto pretio rit le. wcu eta. f lonem affe i non licet f imneellig de religio. Et cum argu. l. ſi qui fuoe, v uc perriner una g Vlp. ff. in 1.1. ſ undo le- elligenda dicta gio. Et cum hac en uss ffeus 3 9 clega vundn quod dici Länve vſusftuct Aii lingulæ dioe Loane Quid at eSeprine uc eſt tin. Sloc citur in lkidamnas hoc ius loc egatæ ſi ſi ſingulis leg. 1.binas us& aliquã mnas. ff Ius ECum abelcra. int? Pler Il lega. erwoh, cgatari ·9. ff. dd liquãto plani ff. de eni m habere tantùm i rique exiſtimai 1us ⸗ eigl ario ſerulfns. eſerui planior& enim vſusfruct tantùm in vſutt Xlitimant 4 alexſt, Aabitare l Altus alti t.vrban. prædi aper- ſi uctus hæc elt n vſutructu. N MElOe g ate lice. tius non prædio. deb i vſusfruct Ti EltoVr frui lic Natula — d pel at. Nec tollendi 5 ctur Petat. Sed mn.. eat&c. dict relc reſert ar acten go8 recept 4. agis mih a 1.1 an vn us vt e ptum eſt, idẽ it Sis m lace. ax. Nonc r veriſimilem eſſe dicend on eſt credibi teſtatoris um. velle legatariũ h. ntatem. b ariũ haber. re ædes Lebe W,

724
velle eodem modo legatarium, vti quo ipſe vteba- tur l. ſi ſeruus plurium. 50. 5.vlt. infra co. Eſt ratio d. l. damnas. Et ſpecies eſt de hac re ſatis aperta& ex- preſſa inl. teſtatrix. ff. ſi ſerui.vind. Eſt alius locus cla rior in l. ſi quis teſtamento. 78.§. qui fundum. infrà eo. Ipſo iurę, id eſt, ciuili iure, mero iure propter eui- dentem teſtatoris voluntatem, non per interpreta- tionem benigniorem, qua à mero iure recedatur. Alia cauſa eſt contractuum. l. in vendendo. 66. fl.de contrah. empt. ius ſingulare eſt in ſepulchro.l. ſi quis ſepulchrum. fl. de xeligio. Idem in diuiſione rerum communium. I.via conſtitui.§.vlt. ff. de ſeruit. ruſt. præd. Prudenter ergo faciunt hæredes, qui nomi- natim excipiunt ſeruitutem,&c. Ad l. 45. JSia ſubſtituto. 5 AE effectu legati. Species. Dubitatio ex regula. L unbns io.§.& ſi placet. fl.de verb.oblig. I. proprias. C. de lega. Pompo. ait legatum eſſe vtile ex ſententia veterum. Sufficit enim rem non fuiſſe alienam tempore teſtamenti,& tempore exiſtentis condirionis. Medium tempus non nocet legato, ſi ſit conditionale. l. cætera..i. ſuprà eo. l.exiſtimo. 98. ff. de verb. oblig. Conditio huius legati eſt, Si filius impubes decellerit,& ſubſtitutus capiat hæredita- tem,&c. Nam aliter locum non habet pupillaris
ſubſtitutio. l.2. ff.de vulg. ſubſtit. Sed plenior diſpu-
tatio huius rei pertiner ad l.huiuſmodi. 84.§. qui ſeruum. fffeod.hoc tit. Ad S. Hares. Ocus de ſolutione legati. Qualẽ pręſtare opor-
tet rem legatam. Non eium ſufficit præſtare
qualemcũque. dixi'ad L.legaro generaliter. Pompo- mus hic diitinguit legatum generale à ſpeciali. De
generali primùm videamus. Heres ita dare debet vt
haberc liccat. Si quid ergo inſit ſerno propter quod non liceat habere, tenetur hæres,&c. alias non tene- tur. Exempla hic ſunt. Similis locus in l. qui concu- binam. 29. 5. ſi hæres. ff. de leg. 3. ſimilis locus in l.hæ- res ſeruum. 58. ff. de euictio. Sic intelligendum eſt
uod dicitur in l.ſi domus. 74.§.de euictione. infrà eo. debet intelligi ex legato generali, vt ex aliis locis apparet Obſeruãdum hic eſt obiter hæredẽ ſeruum ſanum præſtare non debere: ſed tamen peſsimum dare non debet. Dixi ad l. legato generaliter. fl. hoc tit. facit I. 113. ſi hæres. eo. hoc tit. ff. Videamus de le- gato ſpecialiter relicto. talis debet dari, qualis eſt. Liberatur ergo hæres etſi fortè furtum fecerit: aut noxam nocuerit,&c. Cuùm teſtator certam rem de- ſignat, non videtur alienum eſſe ab eius voluntate, vt detur qualis eſt. Nõ poteſt imputari hetedi quòd
alium non det meliorem. Hæc de vitio rei legatæ.
Diuerſa eſt quæſtio de re aliena. Sequenda eſt quæ- ſtio alibi tradita. l. cum rem alienam. C. de leg.§. nõ ſolũ. Inſtit.eo. Anteſtator ſciuerit an ignõuerit,&c. Si teſtator ſciebat eſſe alienam, hæres tenetur redi- mere& cauere de euictione. d. l. cùm rem alienam.
Si ignorabat, non tenetur de euictione. Quidam
exiſtimant hoc caſu cogi hæredem præſtare rem propter hæc verba Pompon. talis debet dari,&c. Aiunt non poſſe recuſare hæredem hoc prætextu, quòd legatum inutile ſit. Nõ enim valeret legatum
Pranc. Duareni luriſconſ.
quas habitare non liceat. arg. 13. 5. qui habet. ff. de ſerui. ruſtic. prædio. Item veriſimile eſt teſtatorem
dixi. Eadem diſtinctio eſt in 1 ſi res obl
vt hæres cogatur redimere: ſed tamen cũ cogj ſtare,&c. Sed vereor vt defendi poſsit hæc 3 he Qaia dicitur in d. l. cùm rem alienam. je Dlnlo.
gatum,. valere. Nec Pompo. hic loquitur de re aliena 8 Tcl lam
here heenons ſerun lgaan rà eo. de re quæ ſeruiturem debet, locus eſt iuſ
uo legato. 49.§.ſi fundus. qualis eſt dari debet.
ſel. 4
Ad l. 49. Quæ de legata.
44 Ifferentia generis& ſpeciei locum habeta ſtipulatione. Qui permiſit dare homine netur ſi habere nõ liceat. l. qui decem. 7.§. qui ha minem. ff.de ſolut. Cum ex cauſa fideicommii— bertas præſtanda eſt ei, qui noxa ſolutus nõ eſt. A promiſit dare Stichum liberaturtalem dando d lis eſt. Si ergo noxam nocuerit, tenetur eo wan promifſor. Oppo. dare eſt dominium trãsfene autem. 75.§. vlt. ff.de verb. oblig.§. ſic itaque ni de act. Ergo re euicta tenetur promifſor. codanas. mento poteſt impugnari quod dixi de legato,Qul enim ſi teſtator ita dixerit, hæres meus dato,&r Vulgo interpretantur dare, pro tradere.]1ſirma di. 28. de verb. oblig. Sed hoc perfugium mil videtur ſatis tutum eſſe. Tutius eſt verbor prietatem ſequi. Nec contrarium eſt quod eum qui dare debet dominium transferre,
& hic dominiũ transfert. Nec obſtat quòd
ea auocatur& aufertur. vnde videtur n terpretario illa recepta eſt in re pignor quibuſdam ſpeciebus.l.ſi rem. 20. ff. de ſolu tam latè produci debet, vt vbique locum præſertim cùm ratio diuerſa eſt. Sed quid re ſeruus magis ſit, an obligatus iure pignorsC vtroque caſu auferatur,&c. Reſpondeo durum, ſum eſſe eum teneri cuius facto res cuicta nons ſed vitio ſerui potius. Nam etſi ſeruus iam ſoliui legatario, ſimiliter furtũ feciſſet, aut noxiã noci ſet,&c. vt mirum non ſit creditori id nocere. Ob uari ſolet hic locus communis de ſimiſitudine itt p marum voluntatum& cõtractuum, de quo duat l.ſeruum.§. eum qui chirographum. ſupràcc exempla huius rei crebra reperiuntur. lpact
ter hæredem. fl. de pact. l.vlt. C. de lega.Inſtid
Fuſia Canin. toll.l. iure ciuili. 24. ff.de condit
mon. l. ſi ſeruus legatus. 108.§. ſi ei, cui. intr. hoc 4 leg. i.l. 26. ff. de pig. act. l. obligationũ ferè..placet in de obli.& actio. l.ita Ripulatus. u.ff de verb Similia tamen hæc non ſunt per omnia dq
plis aliquot oſtendi poteſt, quæ veluti petſ collecta à nobis ſunt. Benignior interptetauom teſtamentis. Lin teſtamentis. ff. de reg. iut: c lecti. de donatio. in Decret. Ex qua differem
tæ aliæ pendent. vt cùm dicitur Muciana
locum eſſe in teſtamentis. l. Mucianę.7.ſ
& demonſt. Non in contractibus. S.ſi quis 1
letur. Inſtit. de verb. oblig. Si in
allce a
ſibilis nocet contractui no ntate
de cond.& demon. l. impo quarum cadem eſt inſcripti Alia inl. vnius.

ominium 88 oblg gäen uir promiſo dod dixide hetes men „plo traden woc perfugim dutius etty rrarium et aiumttramt Nec oblag nde videtri tinte yigm rem a0ffdel vt vbique le
erſa el zei
—
3
ꝙ
gatus üuteyg Kc. Reſponte sfacto m ei lam etlikee fecillet, uuu creditoiilmr munis de dost arxattumd- rogrpum 1 regeüuuns.
3 4
vC deleg uila4 fiem 8 leic obligiolül. ulatus8ſc-
——
ſuntperon eſt, quu reu erigrioct i erigriol Vi b 4 fgerg ret..Ju
zonare poteſtle ita conlbitutum nat,&c. Alia in l.v non Minor hab 1e Poteſt tame Fde liber. leg Excontractu W do. fde contrahen.: ſeruum filij. 44.S.Vvlt- C. commu. de!
nvlt. voluntati aber ecaus pii Hadr.nihiltale in contractibus reperitur. Alia in l ſi Stic
n receditu L.4.11 u 8 fEde verb. oblig. In teſtamentis accipitur pro
abitrio boni viri... ff. de leg. z. Alia, Cautio ante diem,&c. tit.vt legat. nomi. cauca. l. omnibus. ft de iud. Alia, VItima voluntas reuocatur.. 4. fI. de admi. jeg. non ſic contractus, exceptis tamen quibuſdam.
Alia, Prohibitio alienationis in teſtamento impedit
ö“ —
In Tit. De legatis& fideicom. 72 5
gare non poteſt. Gratia patroni hoc eſt. Facilius quis legat, quàm do- lt. in fi ffrcommu. pręd. vbi dicitur ſuſpendi actus moriẽtium, vt viuentium. Alia, 4 ens curatorem non contrahit.l.ſi curato- n teſtari& legare. l. Aurelio. 5. Caius. ſi pater. C. qui teſta. facere poſſ. Alia, ſeruitus nõ præſtatur,&c. l.in venden- hen. emp. Ex teſtamento præſtatur.l. Alia in l.à Titio. ff. de furt. 1.1.
bus locum habet. l. vlt. C. de edicto
hum.§. ſtipulatio. fl. de verb. oblig. Alia,
rà perſona arbitri,&c. l.ſi quis arbi-
uanſlationem dominij. l.filiusfa.§. Diui. infrà eo. ff.
non in contractu..ea lege. C. de condit. ob cauſ. l.ſi
quis ita promiſerit. ff. de verb. oblig.
Adl. 47. Cum res.
Ocus de ſolutione& præſtatione, qui varios [Lcalus continet. In primis quæritur de tempore no ſolui debet. Ait VIpianus, ſtatim,& ſine mora. Niu fortè ſit aliena, vt cogatur eam redimere: aut nücopiam cius non habear: Tunc enim æquum eſttempus aliquod dari ad ſoluendum. Nec enim dicitur in mora eſſe, qui iuſtam differendæ ſolutio- nis cauſam habet. l. ſciendum. 21. ff. de vſur. Deinde guxutur, quid conſequitur legatarius ob moram?
Ularas fructus, omnem vtilitatem,& c. Vſuras cùm pecunia legata eſt. Nam ſpecie legata non debentur vIur13.5.ſi auro. f. de vſur. Pecunia legata debetur etiamſi legata ſit vt ſpecies&c. l.z. 3. 4. C. depoſi. vt in lſi ceros. infrà eo.. talis ſcriptura. ſupr. co. De fru gibus dixi ad lxcum ſeruus.§. fructus. ſuprà cod. Ex quo apparet hanc actionem ſimilem eſſe quadante- nus bonefidei iudiciis.l.in minorum. C. in quib. cau.
inimeg reſtit. Mirantur nonnulli, quòd hic dicitur
de moracietiam ſine mora debeantur fructus,&c. ſites proptia ſit teſtatoris.l. Herẽnius. 44. ff. de vſur. Lſitibi homo. 36.9. cum ſeruus. infrà eod. Sed verba captanda non ſunt. pen. ad exhib. ff. Sabinus, cuius opinionem bic Vlpianus refert, non dicit ſine mora non debenietè dixit mora intercedẽte deberi, ſed non rectè colligirur, non deberi ante moram. cùm aPpareat ex aliis locis deberi ex die aditæ hæredi- tatis. Dixi adl. cum ſeruus. S. fructus. ſupra eo. Alia quæſtio eſt de loco diffuse tractata vſque ad 6 uius c. quo loco ſolui debceat: Ait Vlpianus ſol- uendam eſſe vbi relicta eſt, vbi erat tẽpore mortis. lic videtur eſſe ſenſus horum verborũ, tametſi ali- ic ambiguitatis habcãt. Excipiuntur aliqui caſus. e eüenor oluit alibi præſtari: hoc poteſt dim tclargds cle, id eſt, cùm teſtator id nomina- voluiſe galt Fehm ex coniccturis apparet eum tem 4, uet uiſceperit. S.. ff. de iudic. Volunta- peibis unnul erilimilem, non minus, quàm quæ brumitur,l.licet Imperaror. 74. infrà eod.
de legat. Alia, Remedium adipiſcendæ
Secundus caſus, cùm res dolo hæredis in alium locum eſt tranilata: fortè vt moleſtia afficeret lega- tarium. Tunc debet ſolui vbi petitur: nec alibi po- teſt eam ſoluere hæres, inuito legatario. Hac pœna plectitur ob dolum ſuum. Petitur autem vbi maior pars hæreditatis eſt, vel vbi hæres domicilium ha- bet. l. ſi fideicommiſſum. o. ffide iudic.
TLerrius caſus, cùm hæres tranſtulit eam ſine do- lo: fortè propter vtilitatem& conſeruationem rei ipſius,& c. Hoc caſu præſtabitur vbi eſt. Atque ita poteit intelligi, quod dicitur in l. quod legatur. 38. ff. de iudic. rem præſtandam eſſe vbi elt: niſi dolo hæredis trauflata fuerit. Nam eadem eſt Vlpia. ſen- tentia in hoc loco. Præſtatur enim vbi eſt, id eſt, vbi teltator cam reliquit: vel vbi hæres eam poſuit ſine dolo tamen.
uartus caſus, cùm legatum id eſt, quod ponde-
re, numero,&c. Præſtandum eſt vbi petitur: niſi fue- rit certa ſpecies,& c. Non poſſumus dicere præſtan-
dum vbi eſt, quia in certo loco non rectè dicitur eſſe, id quod incertum eſt. dict. l. ſi fideicommifſſum. Stractatum. ff. de iud. Qui legat centum modios frumenti, rem incertam legat, quæ nullo circun- ſcribitur loco. l. in ratione. 30. 5.incertæ. ff. ad legem Falcidiam. 8 Quintus caſus poteſt addi, cum ſeruus in fuga eſt,&c. de quo dixi ad l. cum ſeruus. in princ. ſupià eod. Ex iam dictis naſcuntur variæ quæſtiones. Dixi teneri hæredem ſi tranſtulerit,&c. Quid ſi ita trauſ tulit, vt non appareat,&c. Debet æſtimationem, aut cauere, vt hic diſtinguitur. Cauet rem reddi ſi eam deprehenderit. Imò etiam cauet de perſequenda re. I.69. ſeruo legato.§. vlt. infrà eo. Nec obſtat l. ſi à bo- næfidei. cum I. ſeq. ſl. de rei vind. vbi cauet poſſeſſor de reſtiruendo: ſed non de perſequendo. quia ple- nior interpretatio fit in vltimis voluntatibus. l.in teſtamentis. ff.de reg. iur. Dixi ad dict. l. cum ſeruus. ſupràa. Rectè igitur ſenſit Iulianus quod dictum elt de reſtitutione id locum habere in actionibus in rem. Et hæc ſententia refertur in d. l.ſi à bonæfidei. Sed hoc amplius eſt in legato: quia cauetur de per- ſequenda re, quod hic dicitur,& in dict. l. ſeruo le- gato.§.vlt. Non obſtat etiam l. z0. ſi ſine. ff. depolit. æquum eſt depoſitarium abſolui, qui nullum ſentit commodum,&c. b
Ad§. Sed ff tichu. b
Lia quæſtio eſt, quæ ex iam dictis naſcitur.
△ Dixi hæredẽé cauere debere,&c. Quid igitur ſi Stichus, aut Pamphilus,& c. Hæres ait ſe velle ab- ſentem præſtare: ſed ſe non poſſe. Et iniquum vide- tur ei auferre electionẽ. Sed VlIpia. ait, Tories enim heredi,&c. Huc pertinet. l. ſtatuliberum. 11.§. Stichũ. ff. de leg. z. Ex hoc loco annotant pleriq; electionem eſſe heredis. Quod falſum eſt vt dixi ad l. legato ge- neraliter. 37. ſupr. eo. niſi aliud dixerit. Sed hæc quæ- ſtio debet intelligi cum electio eſt hæredis: quia vi- delicet teſtator id voluit, vt in ſpecie d. l. ſtatulibe- rum. Id autem hic non exprimitur quibus verbis teſtator vſus ſit: quia de co non erat quæſtio. Sed quæltio eſt quo caſu hæres potelt alterum dare an uia abſens eit debeat alterius æitimationem, for- taſsis vel mortui pretium. Hoc dicit Vlpian. quaſi dubitãs. Sed diſtinguendum eſt vt in l. Stichum aut
PP z
1 1

725 *. Pamphilum. 95. ffide ſolut. Diſtinguitur, an alter de- ceſſerit culpa debitoris. Quo caſu non licet ei of⸗ ferre æſtimationẽ mortui, qui fortè fuit vilior. Sed etitor eam poteſt petere ſi velit. Si verò nulla cul- a debitoris arguatur, æquum eſt ei ſubueniri, vt æ- ſtimationem præſtet. Oppo. l.ſi ad libertatem. 42-f. de noxalib. vbi mortuo ſeruo abſoluitur dominus, nec tenetur ad litis æſtimationem: hic alterum de- betur. diuerſa hæc ſunt. Hic vtrunque eſt in obliga- tione. noxæ deditio in ſolutione eſt non in obliga- tione. l. 6. miles. 6. decem. ff.de re iudic. dicam in in- terpretatione d. lL. miles. Nihil amplius quàm caue- re. Mirum eſt, quod hic exigitur cautio eius rei no- mine, quæ periit. Superuacaneis cautionibus nõ eſt vtendum. I.non cogendum. 45. ff.de procu. ſed cau- tio exigitur: quia fortè id dubium eſt.
— Ad S. Culpa. L uaus ſuprà hæredem damnandum eſſe ſi
eius culpa res perierit,&c. Nunc videndũ eſt nomodo hic accipi culpa debeat. Nã culpæ varij gradus ſunt: aut vt alij malunt)ſpecies. Sed vt tota res commodius explicetur, ea paulo altius repeten- da eſt. Quicquid in rebus alienis, vel alteri debitis accidit detrimenti, id neceſſe eſt euenire, vel dolo noſtro, vel culpa, vel caſu fortuito. Dolus eſt machi- natio& malitia,&c. l.. ff( de dolo malo. l. iuriſgen- tium.§. dolo. ff.de pactis. Nec duhiũ eſt quin huius doli nomine teneatur hæres, vel alius debitor,&c. vt dictum fuit ſaprà. Culpa quædam dicitur lata, cùçm quis non ad eum modum diligens eſt quem communis hominum natura deſiderat. l. quod Ner- ua.ff. depoſit. l. latæ. f. de verb. ſignifi. Si quis rem de- poſitam in publico dimiſit noctu, diſtinguitur à do- lo, quia machinatio non eſt decipiendi cauſa. Sed tamen proxima dolo eſt. d. l. quod Nerua. l. magna. de verb.ſignific. Stultitia, ſoror eſt maliciæ. Sopho- cles. Vix creditur fraude carere, niſi aliud apparcat ex coniecturis. Quia fortè diligentior non eſt in re- bus ſuis. Nõ minus tenetur ob hanc culpam, quàm ob verum dolum. 1.i. ſi menſor falſ.mod.& aliis ſi- milibus. Itaque VIpia. hic de ea non dubitat:ſed de leui,&c. Leuis dicitur, cùm quis in eo peccat, quod diligens paterfamiliàs vitare potuiſſet. Nihiltamen facit quod à communi hominum natura abhor- reat. Sic accipimus hic leuem culpam. Sic in l. quic- quid. C. arbit. tutel. Si is apud quem gemma depo- ſira eſt, non condiderit in arca: ſed in media domo, cuiuis expoſitam dimiſerit. Hoc ſanè eſt viri parum prudencis& diligentis. Sed tamen tanta diſſolutio non eſt, vt naturæ communi hominum repugnet. Simpliciores plerique ita viuunt ſecurè& negli- genter tam in rebus ſuis, quàm in alienis. Suſpican- tur enim alios omnes tales eſſe, quales ipſi ſunt: æ- ſtimant alios ex ingenio& natura ſua. Vlpia, ait hę- redem huius etiam culpæ nomine teneri, quamuis
dolo proxima non ſit: quia negligentia ſine malo
animo in rebus alienis excuſanda non eſt. Leuiſsi- ma culpa dicitur, cùm quis mediocrem diligẽtiam
adhibet: ſed in eo peccat quòd vir diligentiſszimus
vitare potuiſſet. Huius culpæ mentio elt in Lin lege Aquilia. ff. ad leg. Aquil. l.in rebus.ff.commod. Exemplum, Si rem in arca reconditam& oc-
cluſam ſurripuerit. l. cuùm duobus.§.damna. ff. pro
de furto domeſtico: De hac re in L primax ſhde
Franc. Duareni luriſconſ.
ſocio. Furtum non ſolet numerari inter ca
.. f ci ſti ſt.. üs for. tuitos, tamen facti quæſtio eſt. Quid enim dicen ut. Hæc culpa longe in aduer. naut. Hæc culpa longè remota eſt à dobo excuſationem aliquã meretur.§.Vlt. Inſti.xro de Itaque Vlpia. dubitauit, an ob eam culpam ha teneatur. Quid de diligentia: hoc enim verbo! 1 conſul. vtuntur ferè, cùm de hac leuiſsima culn quuntur. l.ſi vt certo. ffNcõmo. l. contractus. qe iuris. Dicunt etiam cuſtodiam præſtare. Lr. ſa ff depoſi. l. ſi cùům venderet.§. vlt. fde pigno
Hæres ergo tenetur ob culpam non tantùm lar
ſed etiam leuem& leuiſsimam. Hoc autem diſſt,
le eſt explicatu propter antinomiam. Opo di. mùm l. mulier. 22.§. ſi hæres. ff. ad Trebel. vbi ha- tenetur de culpa tantùm lata. Alius eſt locu trarius in I. ſi ſeruus legatus. 118.§. cum quid i eo. vbi diſtinguit Iureconſul. hic autem non guitur. Pro declaratione animaduertendumc gulam traditam eſſe de hac re in contraciib qua in l. ſi vt certo.§. nunc videndum. ff. com
l. contractus. ff. de reg. iur. Videndum ad cuim i tatem pertineat contractus. In depoſiti iudicoy nit dolus& lata culpa: quia fit gratia depos nec vlla eſt vtilitas depoſitarij. Commo tenetur de culpa quacunque: quia commol
fit eius gratia, ſine vtilitate altexius. dicta li
to. In quibus verſatur vtriuſque vtilitas
X& culpa, quam vocamus leuem. dictal.
dicta l. contractus. vt in emptione, locato, ſoc Hæc regula, ſiue diſtinctio accommodat & fideicommiſsis: quatenus id natura eor tur. In ſpecie 5. cùm quid. habetur ratio dolii tùm, aut culpæ dolo proximæ: quia qui fideicus miſſum reſtituit, nihil capit commodi. Bit fan legatarius, qui rogatur totum reſtituere, nec qlt uam retinet. Eadem eſt ratio huius quæ de rij. In ſpecie l. mulier. tenetur hæres de dol tum,& lata culpa: nam præcipuè comme verſatur fideicommiſſarij, cui reſtituitur h tas ex Trebel. quamuis aliquid commodi oa fortè hæres. Nam inſpicimus quòd princi agitur, vt regula de contractibus conueniat & fideicommiſsis. In ſpecie noſtra dicitur hæ teneri de Aunedndd culpa: quia proponiti uulum legatum eſſe, qui non eſt magni pleti ue vtilitas præcipuè verſatur hæredis. A Peciſer proponatur in qua maior vtilitas ve
—„.. X 3 legatarij, aliud dicendum erit. dicto§. cuùm qu pereſt caſus fortuitus, qui nullo hominis con prouideri ac vitari poteſt. l. 2. ff. de admin
ad ciuit. pertin. l. quæ fortuitis. C. de pigma
hunc fortuitum caſum non tenetur hæres dicitur, niſi poſt moram perierit res. Öe eſt difficilis, an teneatur hæres ſi res eodemt peritura fuit penes legatarium. Oppo. Lſi depoſ. naturalem interitum pertinere ad Oppo.& quidam alij loci. Magna iuris va reperitur. ſcripſi quid ſentiam ad Lſi cx le
ſa. ff.de verb. oblig. Ad l. 48. Si hæredu.
Ffinis eſt hic locus ſPenoe In hans 4 ideranda. Primonleser 25 ſunt quatuor conſiderand- Iqqum
8

g.In depo hi legatum,& vendidi: mortuo eo potes pretium uia ht gnt condicere, quaſi ex re tua locupletior factus ſim. dltad. CM Huic ſimile eſt quod dicitur in Lſi me& Titium. que: quacm Kdereb. cred. Cum pecunia mea ad te peruenit, eã e alteri dih mihi à te reddi bonum& æquum eſt. Dixerit ali- uique erlm geim datur hic actio directa& certa: puta, actio leuem. 4tn uni noxalis aduerſus dominum. N am furti agit orebe dominus rei ſubtractæ, ac legatarius dicitur domi- mpnnt amelleſatim adita lureditate. 1à Titio.. ffd do accom, nnsehe tarim adlta hxr 4 4. 110,69: Hi.le aus id uee futſi tidi homo. 86.§. cum ſeruus. infrà eo. Itaque Lhb uan poreſt dominus legatarius ſi velit agere furti ad „habemt 1 pœnam.lſi dominium. 47. fl. de furt. l.ſi homo.z5 ff. dum guh devfucap. Poteſt etiam experiri condictione furti- caplt cöunn uaquia condicitur non tantùm res, ſed æſtimario. l. orum ninn inr fniua f. ge condict. furt. Vnde ineptum vide- tratio huuug tur qudd hic dicitur de actione in factum. Multæ& netur ber mwara ſunt ſolutiones apud Accurſ. qui eas omnes m præcpls M refentſine iudicio.& ſatis oſtẽdit, quàm fuerit inops, ij, cui reliu no tamtum eruditionis, ſed eriam iudici, quo etiam aliquid m illterati plerique homines valent. Quidam eo ſunt cimus quälg acumine ingenij, vt ſtatim animaduertant quid ve- tractibus rum, aut probabile ſit in quaque re de qua quæri- cie nolbaden tur.Alijper ſe inuenire nihil poſſunt, ſed tamen de ulpa:qua J 1, qus ſunt ab aliis excogitata, poſſunt iudicare. t nonetmg mngis in hoc interprete deſidero, vt in iis ferè, eerlatu ber In el unt addicti. Cætera ei concedo præter eru- ua mäool ni dnenencgug minima in eo fuit. Sed ad rem. Pom- neit dedc Purenle refert opinionem Attilicini veteris u nulb do⸗ eeeMulti quaft id certi iuris non ſit, ſed tant˙ùm ded dultate aliqua nitatur: ac ne exprimit quidẽ quid l. L⁊.Ed ſentiat de hacrNanas: Xp quidẽ quid vuis7f ſracripocne atratio tantum eſt hiſtorica, quã unteru anr re 1 Eeuuane 118, quæę iure ciuili definita gerett e 1 probanties et. o quatenus probanda ſit, aut im- hers u9 elt. Nec dapnd Attilicini, ex aliis locis indicandũ H,Opp 1 ſtandum eſt quin locum habeat, cùm ranlumn
„0 1.3 eficit actio furti luun Gur5 cidit. Pone aliqu
alquam legauit alicui Secundoò, ſeruus quidam hę- edis eam rem ſubtraxit, non alius extraneus. Ter- ld ſuberaxi ignorante domino quare non poffu- mus dicere dominum teneri, quaſi ipſo ſciente& chlentiente.l.2·frde noxal. Nec vlla eſt domini cul- „cui ignoſcendũ videtur, quaſi in domeſtico ma- lo. 1-. ff furti aduer. nau. caupo. Quartò, ſeruus cati rem vẽdidit,& pretium perueait ad dominum, nec res fortè appatet. Quæritur, an actio v lla competat legatario,& quæ actio. Ac in primis nõ tenetur he- rcs ad rem, quam non habet„cum id ſi ne ipſius fa- go acciderit. l. cùm res. ſuprà eo. Sed quia æquum non eſt eum locupletiorem fieri cum incommodo alterius, ideo datur actio in factum. Deficiente di- recta attione datur in ſubſidium vrilis, quę conce- dis in factum verbis inſtituitur. l. quia actionum. l. uoties. ff:de preſcrip. verb. Nec nouum eſt, vt detur adtio ex bono& æquo contra ſubtilitatem iuris, ne quis locupletior fiat cum incommodo alieno. Exẽ- lum eſt huic non diſsimile in I. ſi eum ſeruum. ff. de eb. cred. Poſſedi ſeruum tibi legatum, quaſi mi-
zaut alia actio, quod aliquando ac- nem vr olim a0 4 legatum fuifſe per damnatio- eleg. Hoc Kn lene legabantur. VIp. in Inſti. tit. toneap den zn acquititur dominium legata- lnosg cu 3 5 lonem vt alibi dixi.l. 12. fi inc ui- ſihed rioln nerifia co. Pone legatum fuiſſe ccdere ante 5 am cerrum eſt diem legato non tum conditionis. l. fi polt. ff.quan-
b Cato.ff.de verb. oblig.
In Tit. De legatis& fideicom. 1727
do dies lega. ced. Poſſunt& aliæ ſi pecies cogitari, in quibus dominus non ſit legatarius. Ideoque non competat ei actio furti. In his omnibus ſequenda erit opinio Attilicini. Pompon. autem non expreſ- ſit certam ſpeciem: quia iudicabat id neceſſarium non eſſe. Cum aut vtili actione agendum eſſe, non putauit quenquam dubitaturum, quin id locum ha- beat deficiente directa. Ergo ſufficit ad huius loci declarationem ſpeciem aliquã adferre, in qua nulla competat actio directa, neque in rem, neque in per- ſonam. Vidẽdum eſt igitur de hac in factum actio- ne. Datur de peculio,&c. Sed quomodo? datur ex maleficio ſerui.§. actiones autem. Inſti. de actio. Re- ſpondeo dari ex bono& æquo: quia dominus eſt fa- ctus locupletior,&c.l. 3.§. ex furtiua. ff. de pecu. Sed mirum eſt, quod hic dicitur dominum liberari dan- do ſeruum noxę: cùm ſit æquius eum ſimpliciter damnari ad id quod peruenit.&c. vt in reliquũ no- xę ſeruum dedere poſsit. l.4.flde cond. furt. Locus eſt difficilis& varie declaratus. Sed puto noxe de- ditionem permitti domino: quia contra ius conue- nitur. Vlp. in l. 4. loquitur de eo, cui competit mero iure condictio aduerſus dominum. b
b Ad§. Si vnuu. b O Væſtio affinis ſuperiori. Diximus ſuprà here-
dem liberari, ſi ſine eius facto,&c. Teneri au- autem ſi eius facto,&c. Quid ſi vnus ex heredi- bus,&c. Ait cohęredem non teneri. Tantùm abeſt vt noceat coheredi, vt ei proſit: quia liberatur. l.cùm res. ſup. Alter inſolidum tenetur partim actione ex teſtamẽto pro parte ſua: partim actione de dolo pro parte alterius. l. arbitrio. S. vlt, ff. de dolo. Hinc anno- tatur illud vulgare, delictũ vꝑius ex hæredibus, aliis non nocere. l. vlt. ff. de Silan. l. in depoſiti. ff.depoliti. De obligatione indiuidua, in qua vnius facto om- nes tenentur, videnda eſt I. z.§. ſi in facto.& I. 4.§.
Adl. 49·Si cuilegetur.
Ocus de interpretatione verborum. Titio le- Lgatum eſt cùm quatuordecim annorum erit: an ſufficiat cœptum eſſe decimũquartum annum? Cauſa dubitationis eſt, quia plerunque cœptus an- nus habetur pro com pleto. l.74. qui filium.§. Sabi- nus. ad Trebel. l. ad rempub. de muner.& hono. Sed Vlpiano aliud viſum eſt: quia id verba ſignificant l. 59. non aliter. ff.de leg. 3. facit l. non putabam. ff. de cond.& demonſt. Vidẽdum eſt ergo in quaque ſpe- cie quę ſit vis verborum, vt in I. 41. ſi ita fuerit. ff.de manu. teſtam. Si verba ſint ambigua, non cœptum modò completum annum accipimus, prout ratio, vtilitas, fauor exi git. Si quis promiſerit dare hoc an- no, interpretario fit contra ſtipulatorẽ. ¹ 4². qui hoc auno. ff. de verb. oblig. Idem puto& ſi quis promi- ſerit in ſingulos annos. Sed in legato beignior ad- mittitur interpretatio. I.1. C. quand. dies lega. Oppo. 1. 48. ſi in annos. ff. de cõd.& demon. Varia eſt lectio. Haloãder legit, Si intra annos. quæ lectio idoneum ſenſum habet. Si apparcat teſtatorẽ voluifle nõ ſta- tim deberi:ſed liberũ ei eſſe intra annũ,& c. tunc vo- lũtas ſeruãda eſt. Nec cõtraria eſt d. l. 41. ſi ita..vl. ſ. de man. teſt. Hoc enim ſenſit nõ eſſe faciendã eã in-
terpretationẽ ſi teſtator his verbis vſus ſit,&c. in d.l
PPp. 4
—————-———— —————— ———
—..— 5—— ͤͤͤͤͤͤͤͤͤ“— A——
——---“

728 Franc. Duaremi luriſconſ.
ſi in annos. nõ exprimitur formula& conceptio le- . 8.. X gati. Florent. ſic interpretor,cum legatum collatum elt in tempus decem annorum. in l. ad rempub. ora- tionem ambiguam interpretamur benignius, fauo-
ris cauſa.
Dixi in ſpecie noſtra annum decimumquartum
completum eſſe debere,&c. Sed quæſtio eſt an com pletus dicatur ſi legatarius ad vltimum diẽ 14. anni peruenerit. Quidam negant, propter hæc verba, cõ- pleti 14. anni,&c. Annus cõſtat ex 365. diebus. l.cum hæxres.§. Stichus. de ſtatulib. Sed contraria opinio magis recepta eſt, quæ mihi ctiam probatur. Nam Cellus ait, nouiſsimo die legatum deberi. l. 48. ſi in annos. ffide cond.& demon. Ergo ſufficit attigifſe nouiſsimum illum diem. Et hæc benigna interpre- tatio recipitur ferè in iis, quæ fauorem deſiderant. Exemplum in I. qua ætate. ff. de tęſta. Fauor teſta- menci hoc ſuadet. Simile exemplum in l.j. de ma- nu. Interpretatio l. Aeliæ Sẽtiæ, quæ vetat minorem 20. annis manumittere: fauor libertatis hic verſa- tur. Eadẽ inſcriptio vtriuſque eſt, Vlp. lib. 6. ad Sab. Aliud exemplum in l.in vſucapionibus. ff.de vſu- cap. non à momeuto ad momentum: ſed poſtremũ diem computamus totum& integrum, ſine vlla di- uiſione in horas aut momsẽta:fauor vſucapionis hoc admittit, quę fauorabilis eſt propter titulum& bo-
nam fidem,& propter dominiorũ certitudinẽ,&c.
§.1.Inſtit. de vſucap. Oppo. Lz. ffi de minor. vbi cõpu catio fit de momento ad momentum. Sed fauor mi- noris hoc exigit, vr reſtitui poſsit quãdiu momen- tum aliquod fupereſt. 25. an. Eadem eſt inſcriptio d. 1.3. de minorib.& l.in vſucapionibus lib. 1i. ad edic. Nec dubitandum eſt quin hæc ita fuerint coniun- cta ab Vlpia. Eadem quoque inſcriptio eſt dict. l. ad rempub. de munerib. O ppo. præterea L.in omnibus. ffide diuerſis& tempo. præſcrip. In præſcriptione temporali ſpectantur ſingula momenta. Et in actio- ne iniuriarum redhibitoria,&c. Nullus eſt fauor, qui ſuadeat diem complerum pro cœpto eſſe habẽ- Jun Vſucapio eſt fauorabilior propter poſſeſsio- nem, ciculum,& bonam fidem. Item ne dominia re- rum ſint incerta,& res poſſeſſæ negligantur,& in- gulcæ maucant. l.1. fl. de vſucapionihus. Theophil. Inſtit. cod. b
Ad S. Ergo E cum.
TX Xiſtit quæſtio ex iam dictis. Pone ita legarum LTuio cum ad decimumquartum annum,&c. persenerit, omma bona hæres meus dato, id elt an- no primo, ſecundo, tertio tribus penſionibus. l.z. de ann. lega. Quæritur hoc triennium ex quo tempo- re numerari debeat? Ait Vlp. numerati ex quo tem- porc factus eft quatuordecim annorum, ſiuc viuo teſtatore id acciderit, ſiue mortuo. Imò etiam ſi an- te factum teſtamentum fortè ignorabat reſtator eũ exceſsiſſe 14. annos. Nihilominus currit triennium ab eo tempore,&c. Et eſt ſanè mirum quòd tem- pus adiectum præſiarioni legati incipiat currere nõ modo antequam debeatur legatum: ſed etiam an- tequam datũ ſit. Hoc fit multis de cauſis. Primùm, quia teſtator expreſsit à quo tempore id triennium iacipiat,&c. Hoc enim ſignificatur verbis teſtato- ris. Triennio poſt completum quartumdecimum annum,&c, Sccundo, quia tempus illud præterierat
cum factum eſt teſtamentum. Terriò, quia ignorabat illud tempus præteriiſſe. Quuid naro teſtator ſciebat eum exceſsiſſe decimum 6 rurſ annumꝛait Vlp. triennium numerandum dun facti teſtamenti. In ſuperiore caſu intetpreta . ramur
teſtatorem idem dicturum fuiſſe, de preteritot 1 pore, ſi id preteriiſſe ſciuiſſet. Hæc preſiumptio ſat in eo, qui ſciuit. Sic ergo interpretamur᷑ yt 1 pore teſtamenti incipiat, ne diſpoſitio nugarona Et eſt mirum quod tempus ſolutioni preſtitumi cipiat antequam legatum debeatur,&c Videtut tius à tempore mortis compurandum eſſe, ytu 18. qui duos.. hec conditio. ff. de manu. teſta. A0an. num liber eſto, id eſt, poſt annum quàm mot hoc verum eſt, quod dicitur de tempore mor
ſi teſtator aliud dixerit. In hac ſpecie tempuse mit à quo incipiat illud triennium currere, ren dixi. Triennio poſt annum decimumquartum il bi dicitur tempus ſolutioni præſtitutum cuneaa adita hæreditate. l. 46. ſi in diem. ff. de cond.& dem. Ratio ſatis apparet ex eo capite. Quia dandume hæredi, qui ante aditionem non eſt Diæres. Lé tia rerum. ff. ad leg. Falcid. S.vlt. Inſti. de hæ lit.& differ. Idem dicitur in l.z. ſi quis hæte
de ſtatulib. aliàs tempus computandum eſt
cti teſtamenti, vt hic dicitur. Et ſimilis eſt loas Thais. S. herede. ff. de fideicom. libert. Ina
liberi ſint. Et hoc poteſt eſſe exemplum dl nos. ſi Florent. lectionem ſequamur. In contaa vnde numerandum ſit tempus adiectum ſol quæritur, ſed diſputatio non eſt huius loci. Vio en eſt l. Falcid. ff. de iure dotium.
Ad§. Hoc autem. JE hac ſpecie duplex tempus apponitur. Vna quod facit conditionem: alterum quod nonfack Cum quatuordecim annorum erit. Hec verb ximè apta ſunt ad conditionem facienda. Po la cum, conditionem ſignificat ſi iungaturver turi temporis. l. ſi Titio. ff.quando dies leg. ceditlii euentus eſt incertus. Incertum eſt, an ſit victurus que ad eam ætatem. Dies non impedit tranſmiß nem: ſicut conditio. l3. ff.quando dies leg ced pertinet quod dicitur in l. ¹6. ſi ita ſcriptum manu. teſt. Cum Titius annorum 30. ert,& liber eſto, eique heres meus fundum dato. Li competit: ſed legatum non debertur, quaſi def te conditione. Idem dicitur in 1.19. ſi ſeruusiſt tulib. Oppo. l. ex his verbis. C. quan. dies legſc Conditio ibi adiecta eſt magis preſtationi le quàm legato. Ideo legatum non reddit con nale:ſed pro mero tempore a diebus. 40.§. quidam Titio. ibi apponitur præſtationi:& tamen legatum ditionale. Variæ ſunt opiniones. Sed legatu conditionale propter particulam, Si quama gnificatur conditio, quàm particula, cum, di tio. Oppo. l. Seius. 46. f.ad Trebel.vbi hęc faciunt conditionem, Cum filius ad an cim peruenerit. Sed ibi Iabol. nihil aliud 1 dert, quàm ſpectandam eſſe voluntatem ł 0- Et cum hac exceprione intelligendum eſtau fur dicitur: niſi contraria voluntas appareat. Inea 6 omewſi ciarius tantùm fuit hæres,& inſtitutus Vm

one glijvr interim bona tueretur,&c. Qppo. præ- tione filii terln
tefea 1.1 læc verba nol nigelmumqau
leia relinquitur pro remuneratione eius oneris,
od ſubit legatarius morandi cum hærede. Nam di eo onere tenetur mottruo herede:tamẽ per eum
AAd 5. Si Thio.—
acum peruenerit. Puto ita reſpõſum
Væſtio hic tractatur pertinens ad Jſi credi-
tori. ſup. hoc tit. Si debitor leget creditori, in- urile eſt legatum, niſi plus ſit in legato, quàm in de- biro. 5.ſi quis debitori. Inſtit eo. Inde quæritur, De- bebam Maæuio decẽ, legaui Titio 8 roꝑaui, vt ſol- ueret creditori meo. An hoe fideicõmiſſum Valeat: VIp diſſerit de vi huius fideicommiſsi:& ait in per- ſona creditoris non valere.Idque ſecundum regulã
In Tit. De legatis& fideicom.
g libertis 5.ab lxredibus.ff.de alim. leg. vbi non faciunt conditionem, cũ ad amnum
ſimilem teſtatoris voluntatem. Mi-
ſolutũ repetere. Nec re
rapite. i creditori. ſupr. quia nihil eius intereſt, quia non n non elt elt plus in legato, quàm in debito. Dixerit aliquis, Srlealt imd intereſt creditoris plures debitores habere. 13. al; qub Vvtflde lib. lega. Ibi ſimilis eſt ſpecies, in qua ta- Anputandm mwen dicitur legatum valere in perſona creditoris: ur Etſ(milb uia intereſt eius plures rcos habere. Non eſt cre- com lbeth dendum VIpia. ſcr 1p b ſſe pugnantia 85 SolRratla in g exemple eodem loco. Inſcriptio oſtendit hæc fuiſſe coniun- cquamul 70 6a li. 33 ad Sabin. Accur. more ſuo refert opinio- ppo deh nes aliorum ſine iudicio ac delectu vllo. hoc mo- ot ethuich doyel dicvel dic. Oſtendit quo fuerit iudicio prę- diuns, in pleriſque aliis hoc vitium non deprehen- um. änur veluti in Bartolo, qui ſani iudicij fuit: caruit Nocauten tamen earum literarum cognitione, propter quas empu Jyuu eruditi homines appellantur, quod infelicitati tem- heruma dorm adſeribendum eſt. Ad rem. V idendum eſt m'atetut alquaſit diſimilitudo vtriuſque ſpeciei. Nam dorumn h rellega diſsimilitudine& differentia, ſublata erit rioenn lim muis difcultas. Expendamus primùm hanc ſpe- iicniiun ciem. Lego decem, quæ debeo Mæuio: vt Titius Kqunndo dot ca prættet. Ego qui ſum debitor, lego creditori re- ertum ehanln pugname regula. At enim intereſt eius habere duos s non impe 4 rcos. Reſpondeo duos reos hic vice vnius haberi. Kquundods 4 Nopatut I itius quaſi miniſter, qui nihil capit com- 1n116.ſi i modi&c. 1. 7. ſi quis Titio. ff.de lega. z. Nec mul- annorumzodh tum tefent creditoris à quo petat, an ab hærede, an eus ndumce ab hoc miniſtro. Expendamus alteram ſpeciem. dn Gebeungh Lego Mæuio decem, quæ Titius ei debet. Idꝗ́ue Ghamß N80 Mlruo decem, quæ Titius ei debet. Idque jtur ln ni 1ni) gratla ytliberetur. Dicitur vtrunque legata- Ibis. Can uum eſſe etiam creditorem ipſum, intereſſe eius d mag 4 3 11 u8 ld habere. Hic non legat debitor credito- tum ſonl— uf 40 hedis ſpecic. Teltator nihil debet Mæ- ore accylin ul ſa ttio quidem. Non repugnat igitur re- o Fde ch Bula. 4. cteditori. Deinde intereſt creditoris hos Titio ew duos debitores hab Tirin 1 visunni rern Dennde nea ens itium veterem debito- ojiuon 6 5 actio. Nec t lom Sec. vt commodior ſit LN 5 uhn, 1 dlertus dne bote dici hæres quaſi miniſter quidam 3 lloc äor lle: vt in ſuperiori ſpecie: obligatur etiam uclii ul b VIIes hereditatis. Meres ver) poteſt,&c. Quam- 34 nclu 3 3 ee ldoe Hdeicommiſſum non co nſi ſtat in per Lora Cnn iild res zer Banühi tamen in perſona hæredis. Hæ- 6 rclunuii zcccwern m legatario vt ſoluat pecuniam, ſi eam na I Grc f 3 4 Nen nnm cogitur hoc miniſterium ſu- e illen 5 ni3 FSre. Nota igitur aclionem ex teſtamento dari 1
ei, cuius intereſt, quamuis nominatus non ſit,&c. Idque plenius declaratur in I. 11. fidcicommiſia.§. interdum, ff. de legat. 3. Similis locus in 1.69, ſeruo legato.§. ſi teſtator. hoc titulo infra. Similis locus in dicta I. z. ff. de libera. legata. Adde quod dicitur in 1.77. cum pater.§. donarionis. ff. de leg. 2. Non opor- tet quæri cum quo de ſupremis quis loquatur: ſed in quem voluntatis intentio dirigatur. Et ohſer- uanda eſt hæc ratio agendi. Cum peto à te, vt des Titio, quia mea intereſt Titio dari. Idem in ſtipu- latione. 1. 8. ſtipulatio iſta.§. ſi quis inſulam. ff. de verbo. oblig. Hic quæritur quomodo poteſt vale- re hoc legatum in perſona hæredis. Nam à legata- rio inutiliter legatur hæredi. l. 91. codicillis. aliàs l. 88. Lucius.§. Scæuola. in princ. ff. de lega. z. Hoc enim eſt vna manu recipere: altera reddere. Quod fruſtratorium eſt. I.55. qui ſic. ff.de ſolutio. Reſpon- deo hæc diſsimilia eſſe. Nam hic non legatur hęre- di: ſed creditori. Item hæres agit, non vt ſibi derur: ſed creditori,&c.— 4 b
Uerßfa.S ed& ſi teſtaror.
Stendit valere etiam hoc fideicommiſſum in perſona fideiuſſoris, quem teſtator dederat. quia intereſt fideiuſſoris pecuniam illã ſolui, vt ipſe liberetur. Tametſi minus interſit eius, quàm hære- dis. quia fideiuſſor repetere poteſt ſolutum actione mãdati. Sed noſtra magis intereſt nõ ſoluere, quàm 3 an reus ſit ſoluendo,& c.
quia tametſi poſsit repetere ſolutum: tamen ple- runq; id fit non ſine aliqua moleſtia& lite. Intereſt noſtra litibus non vexari. l. minorib. ff. de minor. 25. innis. Hinc colligere licet fidciuſſorem in cauſa rei principalis idoneum teſtem non eſſe. Nam in cauſa propria nemo,&c. l. nullus. ff. de teſtib. l.omnibus. C. eod. Cauſa propria cuiuſque dicitur ad quem commodum, vel incommodum pertinet. l.1.§. pro- priam. ff. quan. appellan. Ex quo conſequitur poſſe eum, vt ſuſpectum iudicem, reiici& recuſari. faci- lius recuſatur iudex, quàm teſtis refutatur. cap. cum canonicus. ff.de offic. deleg. in Decret. Argu. eſt igi- tur à maiori ad minus. Facilius reperiuntur iudices, quàm teſtes. b b
Ad S. lulianus, al. Fideiu ſſor. N ldimus exempla quædam de reo principa- li, qui legat creditori. Sequuntur alia quæ- dam ſimilia de fideiuſſore legante,&c. Si fideiuſ- ſor legauerit creditori valet legatum, in corum perſona, quorum intereſt. Intereft aurem rei princr- palis, vt ipſe liberetur. Nam fideiuſſoris hæres ſol- uens non repetit. creditur animo donandi legaſſe. Legatum eſt actus quidam liberalitatis. 136. lega- tum. ff.de lega. z. Et Inſtit. cod. in princ. Eſt allus caſus non diſsimilis in l. tribus. ff.de vſufruct. ear. rer. Cùm quis iuſſu teſtatoris fideiuſsit& ſoluit,&c. Hinc vulgo colligitur, vitiato expreſſo nõ vitiatur tacitũ. Idem colligitur ex ſuperiore ſpecie. Expreſ- ſum legatum eſt creditori, non valet. Tacitè lega- tum eit aliis quorum intereſt,& valet. Nec id mi- rum, cum ſit diuerſa ratio taciti& expreſsi. Oppo. nobis regula commentitia, vitiato expreſlo, vitiati “ 1 raeitum

730
tacitum:ſed de talibus regulis no eſt laborandum, vt ſæpe admonui. Corruptio maxima eſt iuris ha- rum regularum confictio, quę nihil certi, aut ſolidi habet. l.omnis definitio. ff.de reg. iur,
Ad§. Meminiſſe.
Endet ex ſuperius dictis, vt particula, autem, Dadendi. Dubitatio ex ſuperiore ſpecie. Dam- natus ſolueie non repetit: ſed gratis id officium prę- ſtat. Sed alia cauſa eſt venditionis, quæ non conſi- ſtit ſine pretio.§. pretium. Inſtit. de empt. fideiuſ- ſor obligari poteſt animo donandi. l. quod dictum. ffi1de pact. Sed quæ eſt vtilitas huius legati? Quia plerunque intereſt noſtra magis fundum habere, uàm pecuniam. 1. 66.& ſi æquo. infrà eo. l. 74. ſi cui Kunduchde lega. z. Et eſt obiter notandus caſus, in emere. C. de iure delib. facit L. tutor. Hl. de in litem iurando.
Ad 150.Si ſeruus.
[ Nitium huius capitis difficultatem non ha-
Ibet. A d§ Si hæreditatis. 1 de vi& effectu legati. Vis eius præci-
puè pendet ex teſtamento, vt ita demum va- leat ſi effectum habuerit teſtamentum. I. ſi ſupera- tus. ff. de pigno. Itaque ſi pronunciatum fuerit itri- tum, vel inofficioſum, nihil debetur legatariis. Id. que locum haber etſi ſententia lata ſit comtra hæ- redem tantùm. l. Papinianus.§. ſi ex cauſa. ff. de in- offic.teſtamen. dict..ſi ſuperatus. Contra regulam vulgarem, res inter cæteros,&c.. 63. ſæpe. ff. de re iud. Singulare hic ius eſt conſtitutum, quòd teſta- mentum defendere, ad hæredem principaliter ſpe- ctet. Nam lata ſententia contra alium: puta lega- tarium, aliis non noccet. 1.1. ff. de except. rei iudic.
Vnde haæc ſententia ius facere dicitur. L. qui repu-
diantis.§. vlt. ff. de inoffic. teſtamen. Sicçut& ea pro ingenuitate fertur. l.ingenuum. ff. de ſtatu. homi. Excipiuntur aliqui caſus, in quibus hæc ſententia non nocet legatariis. Primus ſi ſententia lata ſit hę- rede non defendente, vt hic VIpia. oſtendit. Idem in d. l. qui repudiantis.§.vltim. Idem in i. ſi prolu- ſorio. 5. vlt. ff. de appellat. Et eſt locus gommunis de eremodicio, id eſt, ſententia lata pro præſente contra abſentem. Quæ ſententia non eandem vim habet, quàm ſi præſentc aduerſario lata eſſet. Exem- plum in l. Diui fratres. Hde lib. cauſa. Non fit in- genuus, qui obtinet in liberali cauſa, abſente ad- uerſario. Nec enim penuria aduerſarij ingenuita- tem ſolet tribuere. Aliud exemplum in l. ſi ideo. ff. de euictio. Sententia lata contra emptorem abſen- tem non nocet venditori. Magis propter abſen- tiam euicta videtur, quàm quòd malam cauſam habeat. Quid ſi legatarij vocati ſunt: Quidam exi- ſtimant ſententiam laram, non defendente hære-
de, ipſis nocere. quod non caret ratione: quia li-
cuit eis defendere. arg.lemptor. C. de cuictio. Sen- rchtia lata contra emptorem abſentem nocet ven-
quo quis cogitur vendere, contra regulam l1. nec
Franc. Duareni luriſconſ.
ditori ſi præſens fuit. Hoc amplius addur dicendum eſſe, etſi legatarij ſciuerint cuun ldem Sed de hoc dicemus ad I. ſæpe. ff.de reiunn agi cundus caſus in quo ſententia non nocet b 3 riis, cùm lata eſt colludente hærede cum Ah. ſario, vt hic VIpia. ait. Idem in I.ſi roluſodd de appellatio. vbi permittitur eis appellurel cauſæ adeſſe vitandæ colluſionis gratia. ldãue tinet generaliter ad omnes, quorum interelt tia. ff ſolut. matr. Huc pertinet tit. ff. de colluſ 3 gen. Et eſt locus communis hic obſeruandus. J. tius caſus, ſi per iudicis iniuriam damnatus el res, nec appellauit. Simile inl. ſi per imprudentian ff de euict. Iniuria, quæ emptori ſit, auctorem un debet contingere. Simile inl.68. exceptione fat fideiuſſorib. Sententia lata per iniuriam conas deiuſſorem, non nocet ideo principali.
Uerſic. Si tamen.
Stendit Vlp. ſententiam latam comta ber.
dem nocere legatariis, cum legitimus hats eurn
euicit hæreditatem: quia teſtamentum ratu
eſt. Aliud dicendum eſt, ſi pro ſubſtituto iu tum ſit. Manet ratum teſtamentum& legm telliguntur repetita eſſe. l.74. licet Imperaa frà eodem. Nec diſtinguitur vt in ſuperioniſec an per iniuriam fuerit lata ſententia. Non is diendus, qui contendit ſententiam pro ſel
per iniuriam:niſi partim pro aliquo, partim en cum lata ſit. l. etiam.§. 1. ff.xqe minorib. Lquæ fffamil. erciſcun. Quæſtio eſt, quo caſu nonn ſententia legatariis, qua actione agent,& con quem? Et certum eſt, ſi res ſit legata, cuius don nium ſit legatarij, poſſe eum vindicare à quocl que poſſeſſore. l.. C. commu. de leg. Alias potet agi actione vtili ex teſtamento contra eum, qui cit. d..ſi proluſorio.§.vlt. de appel. Interdume poteſt hæres ipſe qui victus eſt conueniri p dolum ſuum& colluſionem.§. ſeq.
Ad§. Si quis ante.
7KAriis ex cauſis hæreditas aufertur hæredi, y /indigno:& fiſco acquiritur. Duæ ſum, qus rum meminit hic Vlp. Vna eſt,ſi quis ante quæſo nem de familia habitam adierit hæreditatem.1 5. non tantùm. I. 5.§. non aliaàs. ff. de Senatuſconil Silan. Altera eſt, ſi quis mortem non defendetibi eſt, non vindicauerit. I.1. C. de his quib. vt inc L.cum fratrem. eo. tit. Hæc autem hæreditas ta it ad fiſcum cum onere legatorum. cum file de S. C. Silaniano. I.2. ff. ſi quis aliq. teſtari ptona duod locum non habet cum propter delickume functi hæreditas publicatur. I.78. cum flliu
tim. ff. de lega. ⁊2. T unc enim legata non deben
& teſtamentum fit irritum,&c. Nota penes dem indignum remanere hereditatem, ſiſ nolit auferre. Non acquiritur ipſo iure fiſ
ſi viderit ſihi expedire. l... an bon.
Non poſſunt de ea indignitate querl ul hæredes, vel ali),&c. I. his conſequenter.§.² li r erciſcun. Dicitur hoc ad diuiſionem rerum
dit. non pertinere. d4

Sed ſi ſubiecit. 44 5tendit Vlpia. ita demum exonerari heredem m(hyvictum: niſi data opera victus ſit appoſito ar 4. Ltore,&c. Interpretatio hæc nititur æquitate,& ln 49 udes vitandas pertinet. Huiuſmodi ſunt ple- Ah aque alia exempla, vt in 13·s. ſubuenitur. ſi de ſena. nägan aron.Zillan. Sic tamen ſi nõ data opera voluerint aa ſeincludi, ne operam ferre poſſent. Aliud limile in e it fienn 1& qui data.ff. ex quib. cauſis maio. qui affectauerit Sbie odſe„ ſie&c. non reſtituitur: datur exceptio ei, qui à uuin m hell er niſi ipſe hoc affectauit. Aliud ſi 1 magiſtratu retentus, il p taulf. ud ſ lnlüipetin mile in L Spadonem. 5.vlti. ff.de excu. tut. Qui tres h ptotiſt, an rutelas habet excuſatur, niſi affectauerit ſuſci pere. Inl6d. e Hiac vulgò receptum eſt, quamuis inimico capita- der mum lifdes non habeatur, tamen ſi quis data opera ali- oprincy auem accuſauerit capitis, ne teſtis eſſe poſſet, non elle reliciendum teſtimonium. Locus eſt de hac re
inſignis in l.§. cùm quis latrones. ff. de quæſtionib. Agd§. Si numerus. Ocus de interpretatione voluntatis, qui pro-
e prie Rhetorum eſt magis, quaàm Iuriſcon. Hæ quxſtiones, quæ ſunt facti poſitæ ſunt in arbitrio
umei 1 iudicis.l.volũtatis. 7. C. de fidcicom. Iudex æſtima-
74 cce n debet quid teſtator veriſimiliter ſenſerit ex con- toͤritm ür uetudinc, charitate,& aliis coniecturis. Conſuetu- 5 ſerteni do patrisfamil. non leuis eſt coniectura. l. numis. 7 3. nentiamyr
Hde lega 3..ſi cui annum. 13. fr. de annuis lega. L. cx
ro alqom u.o.fl de tut. leg. l. pen. ff. de alimen. leg. Nec ob- fege minand ſtatl. 4.ff. de trit. leg. Dixi ad Llegato generaliter. ſu- eſb qochi pra hoctit. conſuetudo regionis. d. l.numis. li ſemper
actione agn," in ſipulationibus ff. de reg. iur. Dignitas legatarij. l. es ſitleg, ſed&ſ ſuſceperit.§.. ffide iudic. Clariſsimis viris eum ſinden x ampliſiimis veriſimile eſt teſtatorem amplius mu dekeet prakanivoluiſſe. Neceſsitudo& affectio. His am- nento connma plusctiam præſtari voluiſſe verifimile eſt. l. Aure- de appel lm lius9. Titius teſtamento. fde lib. lega. Contextus dus et cum telamenti. d.. Numis. ff.de leg. 3. I.qui filiabus. 17. 41 18 109.3. 1. ut Hllia em ſec ſuprã lhæredes palam. ff. de teſtam. I. inciuile. ff.de gib.lneptum elt autem, quod plerique hic dicunt jguuan cordine ſeruando,&c. cuͤm hoc omne relinquatur Tchh abitioiudicis d. voluntatis.& alibi mutatur hic xeditas aumn ordo dhgreddes palam. b acquintirDu
jmnelhſcön b AdI.55. Nemo. b
lasfde d Lavchae tatione legandi. Teſtator viderc all Dm mnch Ale et nelegando aliquid cõtra leges faciat. Jſi nas hib oöte da 3 lnquillnos,un.§.Vlt. infrà eO. Quod adeo verũ .C. umm de 3 erlam ſiteltator ſpecialiter derogauerit legi- ſecan lg 1d nõ valeat d enim ſolius eſt principis qui ſo-
aom Nurus eſt legibus.] Pr 1„ P” G 55 3 3 derſe 9* Aenulrinrhs frdde legib. Cũ quid ad-
raftis lege„Ec. Telanun 1ulere ſolent 1 N on obſtante 7Adr hominis priuar 25 Don eſt ea authoritas, vtpote rr.7 vol lru Pnuati. Atquc ita accipiendum eſt quod eia eeNuup iſea 1 deolurrarem teſtatoris pro lege habendam um, Ke rr 4 verb. ſ uf(nupt.§. diſponat. L.verbis legis. ffide kelur in lelr odo contra legem nihil faciat. Similc iaiui d ik ae. rolleg Simile in ipſo prætoris interdi- luS bo 9 eriar 48 disiuriſgentium. Prætor ait. Qua de gur e paretx) de noſter diſſcruit in hoc loco vt ap- do gedoe Pen. de pact. quæ conferri& coniungi 1 aſone 5
In Tu. De legatis& fideicom.
731 cum hac lege debet. Adde quod prætoris quoqve ipſius Romæ poteſtas his cancellis circunferi pta fuit. l.. ff. ex quib. cau. maio. lcum ſponſis.ff.de pub. in rem actio. Hanc regulam probat Pompon. argu- men. quia nec tempore, aut loco,&c. Quod genus argumen. videtur inſolens pleriſque. Non enim re- ctẽ colligi videtur, Obli gatio non poteſt finiri tem- Pore,&c. ergo nihil contra leges caueri poteſt. Ita- que fuit tempus, cùm adhuc iuuenis,& audacior, quam nunc ſim, ita legendum, Itaque, pro quia,&c. Ex vniuerſali particulare efficitur, non contrà: ſed longo vſu edoctus ſenſi tandem quòd periculoſa ſit hæc iuucnilis audacia& licentia. Lectio igitur re- cepta idoneum habet ſenſum. Nam Pompon.the- ſim, ſiue regulam ſuam probat argumento eo, quod Inductionem vocamus, per exempla. Quod argu- mentum valet in iure ciuili, propter ſimilitudinem, ad quam maximè recurrendum eſt. knon poſſunt.J. neque leges. ff. de lerib Eſt enim eadẽ ratio in aliis caſibus, quæ eſt in finienda obligatione,&c. Ergo idem ius eſſe debet..à Titio. 108, ff de verbo. oblig. Vnde regula conficitur, Nemo poteſt,&c. Nunc exempla hæc declaranda ſunt. Primum exemplum eſt de tempore. Obli gatio, qua tenetur heres lega- tario, non finitur tempore, etiam ſi teſtator id velit. Nam certi ſunt modi obligationum tollendarum: ſicut& contrahendarum legibus introducti.l. obli- gationum fere. 5. placet. ff.de obli g.& act. Quod ali- cui deberi cœpit, certis modis deberi deſinit, veluti ſolutione, acce ptilationc. De his titulus eſt in Inſtit. quib. mod. tolli oblig. Pactum inter eos modos non
refertur.§.vlt. eo. tit.§. præterea. Inſtit. de exceptio.
De pacto nihil Rom. legibus cautum fuit: vr aliàs dixi ad tit. de pact. In pactis factum verſatur, S&æc.. ſi vnus.§. pactus ne peteret.ff de pactis Excipiuntur quædam pacta, de quibus in I.legitima.& I. ſi tibi.. quædam. ff. eo. tit. de pact. Ex alits tamen pactis da- tur exceptio prætoria. d. 6. præterea. Sar exceptio actionem ipſo iure competentem, reddit inutilem & inefficacem. l. nihil intereſt. ff.de reg. iur. Hinc Ci- ce. ait, pacta interdum iuri pręſtare. Quæ tam iuſta putantur, vt iuri præſtare dicantur. Idem de tempo- re eſt dicendum, quod de pacto. Tempus non re- peritur enumeratum inter modos legitimos obli- gationum. d. Jobligationum. Vſquec ad calendas
dare ſpondes: Hæc obligatio perpetua eſt mero iu-
re,& ſecundum leges. Promiſſor tamen conuentus poſt calendas, exceptione vtitur pacti, vel doli. Ae- quum viſum fuit hanc ſubtilitatem iuris ciuilis ſic temperare. Aequum eſt quod conuenit ſeruari. l.1. ff de pact. Ac tametſi leges repugnent: tamen ideo ab eis receditur: Quta ſebrtltar quadam nitunrur magis, quaàm vtilitate, aut Sjuirate In hiac emem datione veteris iuris fere verſatur ius prętorium. l. ius autem ciuile. ff. de iuſtit.& iure. Similis eſt locus de ſtipulatione in I. 56. eum, qui ita.§. qui ita. ff. de
verbo.oblig.lIdem dicitur in§.at ſi ita.Inſtit.de ver- bo. oblig. Similis locus eſt in I. 4. ff.de ſeruitut. Ser-
uitus conſtituta ad tempus perpetua eſt mero iure. Sed vindicans ſeruitutem, poſt tempus ſummoue- tur exceptione pacti, vel doli. Non eſt contrarium quod dicitur in I.ſi Stichum. 16.§. ſtipulatio. ff. de verb.oblig.Si legatum ſit in ſingulos annos, legatũ finitur morte. Cauſa non eſt lapſus temporis: ſed
N 15 3
4 3 öͤ 1 3 3 8 * 8* 4 3 3 8 4 4 4 4
—.—— 2 2 8 u—— ⁶⁶ee“

mors.&c. Conditionale legatum non tranſmittitur. Lſ in annos. 4. fl-de ann. lega. Nihil tamen prohibet præſtituere tempus hæredi ad adeundum, quo elap-
ſo excludatur. l.ſi quis ita hæres. 82. ff.de hæred. in-
ſtit. Diſpoſitio confertur in tempus, quo nihil iuris adluuc habet..pretia rerum. 63. ff. ad leg. Falcid. Ver- pa cretionis apud Vlp.tit. qui hiæred. inſtit.
Aliud exemplum eſt de loco. Non magis finitur obligatio loco, quàam tempore. Non numeratur lo- cus inter modos,&c. Hæres Stichum dato Romæ, aut quandiu fuerit Romæ. Si hoc animo ſit teſta-
tor, vt velit eum non teneri, cum deſierit eſſe Ro- mæ. Aliud exemplum de conditione. Species ſumi
poteſt ex d. l.obligationum ferè. Stichum Titio da- to, niſi nauis ex Aſia venerit. Vult hæredem teneri quouſque nauis venerit. Exiſtente conditione, tene- tur debitor:ſed iuuatur exceptione.Idem dicitur in d. l. 4.fE de ſeruit. Quæſtio eſt, an hæres poſsit ſe tue- ri exceptione,& c. Quidam negant, quia Pompon. ait, Nemo poteſt,&c. Verùm iis aſſentior, qui putãt locum eſſe exceptioni. Nam id receptum eſt in ſti- pulatione. d. l. obligationum. d.l. eum qui ita. 6. Itẽ
in ſeruitute. d.l.4. f de ſeruit. Nec dubium eſt quin
eadem æquitas ſit in legato. Adde quòd plenius in- terpretamur vltimas voluntates. l. in teſtamentis. fl de reg. iur. Ex eodem æquitatis fonte profluxit cõ- ſtitutio de legato temporali. L.vlt. C. Comm. de leg. quæ eſt vna ex nouis deciſionibus. Nam ſubtilitas iuris refragatur: ſed æquitas præualere debet. Obſeruanda eſt diſigenter regula Pompon. Ne- mo poteſt,&c. cui ſimils eſt alia in l.6. quidam de- cedens. ffide admin. tut. Nemo poteſt in teſtamento ſuo ius publicum remittere, nec mutare formam antiquitus conſtitutam. Similis allegatio eſt in cap.
requiſiſti. ffde teſtam. Priuata diſpoſitio teſtatoris
non poteſt generalem conſtitutionem canonis im- mutare. Hæc regula quę generalis eſt, multa com- plectitur ſingularia. Quædam pręcipua hic attin- gemus ex quibus apparebit vſus regulæ. Ex regula colligitur teſtatorem non poſſe mutare formam&
ſolennitatem teſtamentorum. Hæc ſolennitas de- ſcribitur in l. hac confſultiſsima.& l. iubemus. C. de teſtam. Hæc forma arbitrio teſtatoris non mutatur. 1. Teſtandi. 13. C. de teſta. Vno ex teſtibus deficien- te, nullum eſt teſtamentum. l. ſi vnus. C. de teſtam. Huc pertinet l. codicillis.§. vlt. fl. de leg. z. aliàs l. Lu-
cius. 9o. Vbi petuntur bona ex cauſa inteſtati. Nu- merus teſtium& alia huiuſmodi ſolennia iuris pu- blici ſunt.l.3.ff.de teſtam. Publico iure hoc ita con-
ſtitutum eſt, vt facilius occurratur falſitatibus, quæ
in teſtamentis frequentius admitruntur, quàm in aliis artibus. I. vlt. C. de fideicom. Caſus tamen ibi ſingularis eſt in quo præſtatur fideicommiſſum ex ſcriptura non ſolenni. Cùm hęres delato iureiuran- do fatetur relictum fuiſſe, nec quicquam allegat præter ſubrilitatem iuris. Idem keur in§. vltim, de fideicommi. hered. in Inſti. Præterea valet etiam interdum jure fideicommiſsi, vt in d. l. Lucius., vlt. ffde leg. z. Hæc verba vim habent clauſulæ co- dicillaris. Sicut in l. cùm pater. 77. S. filius matrem. de lega. z. ibi, Enixe voluntatis preces ad omnem ſuoceſsionis ſpeciem porredę videbantur. Ex iam
dictis poteſt decidi quęltio agitata de inſinuatione
teſtamenti. Teſtamcnta ſoleut publicari& inſinua-
de ſupplen. negl. præla.
Franc. Duareni Iuriſconſ.
ri.l teſtamenta. l. cõſulta. C. de teſta. ne fides,„ tametſi valeat ſine hac publicationc. Sic bereat tiones vſque ad certam ſummam. lfaneim üans donatio. quæ ſine inſinuatione non äeuſ e in Gallia omnes contractus propter nouum,— ctum principis noſtri, ad vitandas kraudes ule debent. Si igitur fortè cautum ſit lege mue vel moribus receptum, vt non valeat teſtam b
abſque inſinuatione, quęritur an teſtator poſiit 4*
inſinuationem remittere? Et ſatis demonl eſt ſolennia, que ad ius publicum pertinent remi „ 1
non poſſe. Hæc autem inſinuatio videtur eſſ iuni publici: vt facilius vitetur falſitas: vt vitentur han
des: vt note ſint facultates cuiuſque pro vecina- i
bus& tributis. Hæc omnia ad ius publicum er. nent, quod remitti non poteſt. d. J. quidam aa Hec de ſolennitate& ritu. Regula pertinet al a etiam, de quibus diſponit teſtaror. Vtſi aliquidlr.
ceperit bonis moribus cõtrarium de ſepultuuat
l. ſeruo alieno. 113.§. VIt. infr. eo. l. quidam inſio- ff.de condit. inſti. Quę ſunt bonis moribus connn. ria perinde habenda ſunt, ac ſi facta eſſent conta leges. l.pacta que contra. C. de pact. Similis loan in L. at ſi quis.§. funeris. f. de relig.& ſumptib. 3 rum. non oportet ornamenta cum corporibasas di: nec quid aliud huiuſmodi, quod homins pliciores faciunt. b Aliud eſt exemplum regule ſuperioris tor remiſerit cautionẽ vſufructuario. l.1. C.9ei l. ſcire. C. vt in poſſ. legat. Duo autem ſimtan cautionis, quę exigitur de vſufructu. Vnumetc vſusfructus relinquitur earum rerum, quæ vſuc ſumuntur. de quo tit. eſt de vſufruct. ear. rer. Iu tur cautio de reddenda pecunia,&c. de hac cil tione hic non loquimur. Altera eſt quę exigitus quocunque vſufructuario. tit. vſufruct. quemadu cauea. Cauet ſe vſurum viri boni arbitratu:& cunu vſusfructus ad eum pertinere deſierit, reſtiturunm
quod extabit. l... eod. tit. Hanc cautionem teſtaot lld
„
remittere non poteſt, vt conſtituit Marcus d.lſ re. Viſum eſt Marco Imperatori ſapientiſiimo que bonis moribus contrarium. Ea remiſsio bet occaſionem vſufructuario abutendi re,& cilè abutitur fructuarius per ſpeciem vſus& tn tionis, quæ ei permittitur. Hoc compertumiſ bis vtar eiuſdem Imperatoris in l.z. eodttit ſtio eſt ad eandem regulam pertinens, de iurep
mogeniture. Hoc ius ortum habet ex mofi conſuctudine. Eſt contrarium legibus Romn- maximum. C. de lib. pret. Sed vtilitatem labe pertinet ad conſeruationem familiarum. Quftt an pater in teſtamento poſsit hoc ius adimetet
primogenitoꝛ Et receptum eſt non poſſe: qu poteſt contra leges,&c. Conſuetudo vim l bet. l.de quibus. ff. de legib. Confirmatar hxc tentia arg. ex I.ſi arrogator. ff.de adopt. non iudicio eius ad eum peruenit: ſed prij prouidentia. Ex cauſa tamen hoc poteſt pau ſa ingratitudinis, vel alia huiuſmodi, capi- voto& voti redempt.in antiqu. Decretali qui demens, vel vitio aliquo laborat, vide c
ſ cttase 4 lrbu
mb5
uæſtio alta tractatur ad regula ſtator reliquit certam pecumam ſacer

modi, quolu tegule lipetn utructuarioll t. Duo auten
evyſofruchuſt
arum tenumg de vſufrudt a pecunia, Net Alter etcgi lo. titxyſüluite viribomatt nete delttir t. Hanc caunmr t conktiuie ꝛperuouiſqin ntrafium lam
valere,
In Tit. De legatis& fideicom.
ſgis celebrandis: an valeat hec diſpoſitio? Pleriq; mterpretes uris Pontificij negant valere, quòd non loeat mercedẽ accipere pro re huiuſmodi. Quod
nie dicitur de legibus, ad canones quoque pontifi-
cos pertinet. Sed ego ſcripſi de hac re quid ſentiam
b,7. de benefi. c. 6. — eſt, Si teſtator iuſsit, vt mulier ar-
bitratu Titij nubat. Reſpondeo hunc iuſſum non
quaſi bonis moribus contrarium& publicæ vtilitati. Sobolis procreandæ cauſa. l. hoc modo. 63. 1 de condit.& demonſt. Et hoc ſatis expreſſum eſt §. ſi arbitratu. ffxde condit.& demonſt. debent eſſe libera. l. Titia. 134 ff. de
ILcùm tale. 71. Matrimonia
verboobliga.
Aliud exemplum regulæ eſt„Si teſtator iubeat hæredibus fuis, vt in communione maneant. Dicẽ-
um eſt non valere, ſi perpetuo,&c. l.in hoc iudi-
cum.§ ſi conueniat ff[commu. diuid. Hoc eſt con-
trarium bonis moribus. cogi quenquam inuitum
ad cõmunionem..ſi non ſortem. õ. ſi centum. ff. de cond. indeb. Solet communio diſcordias excitare. b Lcũ pater. 77.§. dulciſsimis. ff. de legat. z. Et magis negligi ſolent, quæ communia ſunt, quàm queę pro- ptia.2. C. quando& quib. quarta pars. Quædam aia exempla adduci poſſent, ſed infinitum eſſet ingula perſequi. Nunc accedendum eſt ad ea, quæ regulæ aduerſari vidẽtur. Näa plerunq; teſtatori li-
cet cauere contra quàm lege cautũ ſit. Quare ofl-
cium perdere videtur regula. l.,. ff. de reg. iur. Sed a-
nimaduertendum eſt quod hic dicitur de legibus, accipiendũ de iis quæ ad rem magis publicã, quàm priuatam ſpectant. Quomodo accipitur in edicto prætoris ff de pactis. l. iuriſgentiũ.§. ſi paciſcar.& J.
paciſci. o. tit. Sed quædã ſpecies ſunt in quibus du-
bitauur an priuati, an potius publici iuris ſint. Nec lane facile eſt homini non exercitato hęc diſtingue eac diſcernere. Nos exempla quædam præcipua lic referemus, quibus declaratis, facilius poterit de alits iudicari. In primis certi iuris eſt cautionẽ lega- torum poſe prohiberi.] pen. C. vt in poſſ. lega. Cur potius quam cautio fructuaria? Imperator ipſe ra- tionem affert vt ineptũ ſit aliam requirere. l. 2. eo.tit. Non expedit publicè hanc cautionem exigi, inuito tektore. Cur: Quia id experientia& vſu comper-
tum ett Contrad in cautione fructuum. Experientia
compenum eſt præberi occaſionem fructuario ab- utendi&c. Experientia docuit, facilius& frequẽtius abuti frugnarios quàm hæredes. Iura debent apta- 1i ad motes hominum,&c. Erit autem I diſt. Quod medicamenua morbis,&c. Nouel. iIr. Quibus non ſatisfaciumt hæ rationes, non ſunt apti ad tractatio- b— eſt in hac ſcientia quæ- mude eye 34 4 lud exemplum ex L1. Cod. com- in lepatad 1 ator iuſſerit, ne dominiũ tranſeat ulne nn ine apprehenſione, bona non ſunt aud de 4 due Vix vllus hic vertitur publicus ein eftaade 8 teſtatoris ſpectatur. d... verſ. ſi em no 8 7 em ratione receptum eſt hæredi- lonae tam iranſmitti,&c. Item legata con- a. de caduc. toll. Ac de iis conuenir inter
ſi teſtator voluerit vt legatarius ca- Zatam per ſe, nec ab herede petat? Con- ubium. C. qe lega. I.§. ff. quod legato. Et
Verius videt 7 ut hoc præceptũ teſtatoris valere, mo-
733
dò id ſine tumultu fiat. l.non eſt ſin gulis. ff.de regu. iur. Quod conſtitutum eſt de hac re, videtur conſti- tutum propter veriſimilem teſtatoris voluntatem. At contraria voluntas hic euidenter apparet. facit I. Titia cum teſtamẽto. 35.§. Lucius. ffde lega.. arg. eſt etiam 1. 3. C. de pigno. Pactum valet vt liceat in- gredi poſſeſsionem rei obligatæ,& c. Ergo& iuſſus teſtatoris.J. ſeruum filij 44§. eum, qui ſuprà hoc tit. Queſtio eſt de prohibitione Falcidiæ. Sententia veterum eſt, prohiberi nõ poſſe. l.ĩ quod de bonis. I5. §.I.&§. vltim. ff. ad I. Falcid. Exſtimarunt veteres illi deductionem Falcidiæ ad ius publicum pertinere. Lata eſt lex Falcidia, ne hæreditate non adita teſta- mentum irritum fiat,& quæcunque in eo ſcripta fuerint. Inſtit. de lege Falcid.in princ. Non valei te- ſtamentum niſi adita hereditate. l.eam quam. Cod.
de fideicommiſſ.l. ſi nemo. de reg. iuris. Publicè au-
tem intereſt vt teſtamenrum effectum habeat.J. vel negare. ſupra quemadmo. teſtam. aper. Hoc autem ius abrogatum eſt ab Iuſtinia. Nouel.. de hæred.& Falcid.§. ſi verò expreſſum authen. ſed non teſtator.
Cod. ad leg. Falcid. hoc vnum habet lucrum heres,
pietatem gratuitã,& c. qua vir bonus contentus eſſe debet. Sed cur Iuſtin. huius pietatis gratuitæ ratio- nem habuit potius, quàm veteres legiſlatores? Va- riæ rationes adduci ſolent. Vna eſt quæ mihi vide- tur cæteris probabilior, ac verior eſſe, qua cautum eſt eadem conſtitutione, vt hærede non adeunte, legata debeantur, modo fideicommiſſarij aut lega- tarij adeant. d.§.ſi verò expreſsim.& auth. hoc am- plius. C. de fideicom. Conſtat ergo ratio iuris vete- ris, nes vllum ſubeſt periculũ, ne facto heredis per- eat teſtamẽtum an hoc nouum ius locum habear in Trebelliana quarta? Hæc deducitur ex hæredita- te fideicommiſſaria.]J.i. ff ad Trebel& Inſti. de fidei- com. hæred. illa ex legatis. Et iure veteri non valet eius quartæ prohibitio. l.ſi vt allegas. C. ad I. Falcid. Varie ſunt opiniones. Ego iis afſentior, qui putant nouæ conſtitus ioni locum eſſe in hac eriam quar- ta. Nam luſtin. loquitur de Falcidia d.§. ſi verò ex- preſsim. Nec dubium eſt, quin hæc quoque Falci- dia dicatur. d.. ſi vt allegas. Dixi ad L.cùm fliofam. ſuprà eo. quia ad exemplum legis Falcidiæ inductũ eſt Senatuſcon. Trebel. 6.ſed quia heredes. Inſtit. de fideicomm. hæred. Deinde ratio eadem eſt, eadem
vtilitas. Nullum enim periculum eſt, ne hæres ſine
lucro hæreditatem non adeat. Nam valet teſtamẽ- tum eo non adeunte, ſaltem poteſt cogi adire inui- tus etiam iurc antiquo. l. quia poterat. ff. ad Trebel.
Quid fi filij primi gradus inſtituti ſint? Pleriq; cen-
ſent ne nouo quidem iure prohibititionem teſtaro-
ris valere: quia ſpecialiter id conſtitutum fuit de fi- liis, ne teſtaror poſsit Falcidiã eius adimere. l. iube- mus. C. ad Trebel. Sed hec opinio von ſatis firma ratione nititur. Ius antiquum non permittit teſta- tori Falcidiam prohibere, vt iam dixi ſuprà, idq́ue ius pertinet generaliter ad omnes etiam extraneos, nihil ſpeciale eſt in filiis. In l. iubemus. non dubita- tur de Falcidia, quaſi certum ſit adimi non poſſe, ſed dubitatur de imputatione fructuum: quia ſolẽt imputari in quartam. l. in fideicommiſſariam. 18. ff. ad Trebel. Sed Imperator hoc fauore proſecutus eſt filiorum, vt quartam habeant ſolidam ſine im-
putatione fructuum. —

734 nc Dixi locum non eſſe tegule Pompon cùm de re priuata magis, quàm publica agitur. idque aliquot exemplis& quæſtionibus declaratum eſt. Alia eſt uæſtio, an teſtator poſsit hæredem ſuum adſtrin- ere ad ſoluendum metu carceris: Videtur hoc cõ- tra legem eſſe. L. ob æs alienum. C. de oblig. Sed ve- rius eſt hunc iuſſum teſtatoris valere enihil eſt hic legibus, aut bonis moribus contrarium. Nam& iu- re ciuili iudicati continentur carcere, donec ſolue- rint&c... C. qui bonis ced. poſſ. Et valet pactũ de ea re factum, vt moribus noſtris receptum eſt, idq; confirmatur iure Pontificio. cap. ex reſcripto. de iu- rciur. Nec contraria eſt l. ob æs alienum. loquitur enim de addictis, quorum meminit Fab. Quintil. & alij non eſt autemn intelligenda de carcere. Alia quęſtio, an poſsit cauere teſtator, vt fides habeatur dicto& affectioni alicuius. Volo dari Titio pecu- niam quam afũrmauerit ſibi deberi. DHuæ leges ob- ſtare videntur.l. iuriſiurandi. C. de teſtib. in qua dici- tur, vnius teſtimonium non ſufficere. idem in c. in omni negotio.de teſtib. in Decretal. Item obſtare videtur l.omnibus. C. de teſtib. teſtis in re propria. &c. Hoc pręceptum teſtatoris aduerſus vtramque legem factum videtur, ſed verius exiſtimo hoc prę ceptum valere, ſi poteſt teſtator totam illam pecu- niam donare, cur non poterit eius fidem ſequi&c.
CQui licet quod eſt plus&c.l:videamus. ff. de in li-
tem iuran. Perinde eſt, ac ſi dixiſſer, lego centum, ſi modo iurauerit ſibi deberi. Huc pertinet. l. Theo- pompus. ffde dote præleg. Prouidebit Paullianus, qui nouit mentem meam de æqualitate perſona- rum&c. Nec ad rem pertinet quod dicitur legatũ conferri in alterius voluntatem non poſſe, vt dixi ad l. Senatus.ſupta eo. Multum refert, an quid com- mittatur voluntati alicuius: an teſtimonio& fidei. arg. l. nonnun quam. ſi.fꝑde condit.& demon ſtr. l. ſi quis Sempronius. 68. ff.de hæred. inſtit. Hoc autem ita accipiendum videtur, niſi ex magna& ꝑraui cauſa aliud viſum fuerit iudici. Quid enim ſi tantã pecuniam affirmet ſibi deberi, vt in credibile ſit eam dediſſe mutuam teſtatori: Ex qualitate perſonarum æquum eſt iudicem moderari,& taxare quantita- tem aliquam&c. arg.lvid amus. ff. de in litẽ iuran. J. ſi libertus ita iurauerit. 30. f.de oper. liber. Quid ſi
Franc. Duareni Iuriſconſ.
mutauerit mores, ſtatum, condirionem. ar quis. 38. ff. de ſolut. l.ſi cùm Cornclius. 82.co nt A quæſtio, ſi teſtator iuſſerit, vt cadauer ſuumin d locum transferatur, aliàs,&c. Quidam cenſeni 1 præcepto hæredes non obligari: quia non licet bir permiſſu principis.l.nemo. C. de religi. Siherpetu 3 ſepulture traditum fuerit.J. Diui fratres. 39 ff 5 Iſi necdum. C. eo. Vulgo dicitur, id haberi pro poſsibili, quod ſine iuſſu principis fieri nõ por J. apud Iulianum. 39. aliaàs cùm ſeruus.. cõſtat ſ eo. At impoſsibilium nulla eſt obligatio.limpo bilium. ff. de reg. iur. Verùm ego ſuprà admonuin. dendum eſſe num id ſoleat facile impetrari Koli §. permittitur. f. de aqua quotid. l.5. quidã releguus b ff.de reb. dub. Sicut accidit in hac ſpecie, ſaltem 6e
Lul cum
bet experiri principis voluntatem. argl. quid ea
fl. de coutrar.& vtil. act.cutel. Alia quæſtio, an taiu.
tor poſsit remittere confectionem inuentarij nlm. 56
tori, vel heredi: Et certum eſt tutori poſſe remtui Vlt. C. arbit. tutel. Si teſtator ſpecialiter inuentani conſcribi vetuerit, creditur pater id facere,vt cnſ lat filio, ne fortè patrimonij ſecreta pandantu C. de alimen. pupil. præſtan. l. C. quando& quui quarta pars. Nec mihi probatur ſubtilis illa rentia remiſsionis& prohibitionis. quian
na& firma ratione nititur. Cùm remittit,
ſe conſidere tutori, quaſi non aliter confectun
quam ſi id expedire pupillo viderit. Ex cau
poterit negligi hæc voluntas propter vuilu pupillorum,&c. Jvtilitatem. ff. de confir. tut.3i inopinatum emergat, de quo non congitauit tor,&c. Aliud eſt genus inuentarij quod fit ab hes de,&c. l.vltim. C. de iure deliber. Et nõ videtury ſe remitti in præiudicium creditoris. Iniquum ́ facto debitoris cõditionem fieri deteriorem crei torum. l. debitorum. C. de pact. Ergo tenebiturh res etiam vltra modum hereditatis: nec ei prodett remiſsio,&c. Quid ſi nulli ſunt creditores:ſe d tan legatarij: Diuerſa eſt cauſa legatorum, quiate potuit eis non legare. Ergo multo magis libe tem ſuam arbitrio ſuo definire, argumen!l. mus. ff.de in lit. iuran. Alia quæſtio eſt de iut creſcendi. Scripſi libro ſecundo de lure accre
di cap. 14.
FRANCISCI DVvAENI IVRIS
CONSVLTI AD LEGEM FALLCIDIAW.
1IIVLVS II.
De origine legis Falcidiæ. CA r. 1.
N interpretatione legis Falci-
Ediæ illud primùm quæri ſolet, „quid Falcidia lex dicatur,& quis autor eius fuerir: Quod
8ideo commemoro, quia eru- diti quidam fatentur, ſe nuſ- quã legiſſe, quis hic Falcidius — uerit, qui huius legis auctor eſſe dicitur. Dion autem in Auguſto meminit hu- ius legiõ,& legiſlatoris, eũque ait Tribunum plebis
Romæ fuiſſe: meminit quoque eius Hieronymus
LIBRIXXXV.
in chronicis Euſebij,g& Gratianus in cap. qun 1 2. diſt. Dicta oer eſt hec lex Falcidia, qula 1
₰
dius Tribunulplebis eam à plebe rogauit- admodum& lex Aquilia, quæ plebiſcitume dicitur, ab Aquilio Tribunoplebis. lz ad leg Huius legis capita, deſcripta extant apud hi
in l... ffreo. quę nos arctim percurremus, q
ti vice argumenti creduntur eſſe totius be Gtatus. Anequam autem diſcutiamus q́uũ 1 terpretationem legis Falcidiæ à luris nolies I ribus ſcripta ſunt, priùs capita legis viden 4 Primum caput hoc eſt. in 1...§.. ff. cod. 2ui⁰ 11
m libens mani ſunt. Paulus admonet hoc C.I. dala vegu

So loptaa
kacleing
nC. qNanbe obarur bi liditioniqu
Cumtempi
on aliter co lo videttEn
untas propttt m.f.de coum
Juo non cum wuentatijquud leliber Etnön creditors. m fieri dertr- paſt. Eig 1 ereditats:Ri liſunt celi ſa legaorumg
go multo ma
dehnite. ug lia quelio dt ecundo delin-
m
phil 1 67 14. hm Huerit Lege Furia cautum eratlinquit) ne quis
In Tit. Ad leg. Falcidiam. 735
egandi facultatem. Accurſius interpretatur hæc verba Dauli, Dedit facultatem, id eſt, datam confir- auit, quaſi hæc poteſtas legandi priùs conceſſa fenrlege Decemuirali xij Tabul. argum. lvcrbis gi de verbo. ſignifi latiſsima, inquit Iuriſconſult. mdetur poteſtas tributa eſſe hæredem inſtituendi, legandi Sed dicendum eſt, his verbis: reuera ſignifi- cui liberam legandi facultatem Falcidium dediſ- ſeꝛdque ita accipere debemus, quaſi dederit„quod ants populo permiſſum nõ erat:abrogat enim Fal- cidiuss hac lege legem F uriam,& Voconiam, quæ non permittebant ciuibus, liberè quæcunque vellẽt, legare. Vtriuſque legis& Furiæ& Voconiæ me-
niait luſtinia.in cit.de leg. Falcid. Inſtit. Et Theo-
us meodem loco docet, quid vtraque lege cau-
vlcra aureos mille legaret. Quod eodem ſenſu lu- Ktinia dicit, vitra mille aſſes. Vocat autẽ legem Fu-
iam teſtamentum, quia præcipuè ad teſtamenta
ertinebat. Eandem legem Furiam dictam puto fuſam Caniniam. Furiam enim vel Fuſiam pro- miſcue dicebant veteres. de quibus meminit Cice- ro lib in verrem 3. Voconia lege cautum erat, ne lus haberet legatarius, quàm hęres. Conſeruationi teſtamentorum ſtudebanthi legiſſatores, ſed poſteà tamã compertum eſt, vtramque legem facile eludi olle Multis enim perſonis legari poterat, quo fe- haneif ſinguli legatarij vltra mille aſſes non ac- ciperent, tamen hæreditas nihilominus exhauſta maneret,& inadita,& irritum fieret ea ratione te- mentum. Ergo cùm non eſſet ſatis vtraque lege
proſpectum conſeruationi teſtamentorum, lata eſt
hæclex Falcidia qua melius cõſulitur teſtamento-
cundi cap. huius legis interpreratione. Hinc intelli- g poteſt quorſum pertineat caput primum huius
legs cum lur ſconſultus, ait, Liberam facultatem le-
gandi deait. Nam&ſi quidem verum eſt, candem facultatem priùs lege xij. tabul. permiſſam fuiſſe, tamenplurimum ei per legem Furiam. J. Voconiã
abrogatum erat. Vnde ius antiquum Falcidius re-
nouare vult, niſi quatenus idem reſtrinxit in hac eadem lege capite ſecundo. Huic non diſsimile eſt, quod attigimus ſuperioribus locis, in§. primo. C. ecadoctollend luſtinianus in co loco ait, ſe idem conſtirnere de legatis, quod priùs ſtatutum fuerat, vt hottio deſiciens non fieret caduca, ſed vel ſubſti-
tuto accederetvel accreſceret coniuncto. Ettamen
1n plæriſqu
ebandectarum locis diuer untiqui arum locis diuerſum antiqui- tus obſeru ocis Liuerſum antiq
pia Bor i ue perinnus verumlese Pa⸗ immutatum Feluge uod luſtinlanus cofrmar, Uhntenſene zuc dittaururkerbgi mianus Bnee ad de ſtarurum eraroqnod ju- legis Papiz emend 11⸗ con fir mauit, ns alterum Doon lib ze a 3 a. Huius legis P apiæ meminit ni ſunt. Nis yelbis à27a129;iltit Suj ciues Ryma- qui non hahond krcluchi Falcidius peregrinos, om tantüm be 4 amenti factionem, quam ciues poſlunt codo ent. heregrini teſtamètum facere iacumen e Nütur in Galliis in lis, qui Al
lis non licct— 1 Keras a rege impetrauerint: a- Ten ngaam Vitra quinque aſſes legare. poſt hanc Pkecrire aon. ic obſeruandum eſt, legem ad trahi ſed ad futura pertinere, l.leges.
C. de legib. niſi nominatim in lege aliud fuerit ex- preſſum. Boni legiſlatoris eſt futuris negotiis for- mam dare: ſine maxima enim humani generis ca- ti
ſbeJin Verrem inuchitur, quòd in edicto poſuiſ- ſet quicunque fecit fecerine,& edictum ad præterita retulerit, quod ſi permittatur, non dubium eſt, quin valde id ſit captioſum fururum. Nam nec ante le- gem pœna euitari non poterit, nec poſt legem. quia factum infectum fieri non poteſt. Idem luſtin. in J. in bello. 5. facta. ff. de capt. Sed cum quibus excep- tionibus hoc accipiendum ſit, ſuo loco docuimus in explicatione Tit. de leg.& Senat. Sequitur ſecũ⸗ dum caput huius legis.
De modo legatorum adhibendo. C¶A P. 11. OSQuicun que ciui. b
H Oc ſecundo capite, modum legatorum con- 1 ſtituit Falcidius, vt Paulus admoncr. Ergo
hoc præcipuum caput eſt huius legis,& pertinet ad
quartam illam partem hæreditatis, que detrahi- tur ex legatis, cùm excedunt dodrantem:& dicitur pars illa a iuris authoribus Falcidia,& Falcidiã de- trahere, id eſt, quartam partem detrahere. in l.in ra- tione. n..§. quod vulgo. Cod. pater filiam. 54.& aliis Statuit igitur Falcidius, vt ita ciues Romani liberã haberent legandi poteſtatem, dum ita legetur, ne ex hæreditate minus, quàm quarram partem hære- des capiãt. Quartam hereditatis vult penes heredes manere, quæcunque teſtator legata reliquerit. Ergo hac lege plenius proſpectum eſt conſeruationi te-
ſtamentorũ, quàm antea. Voconia autem lege cau- rumconſeruationi, quemadmodum dicemus in ſe-
tum erat, ne minus caperet hæres ex hæreditate, quàm legatarius, ſicut in altera lege, Furia ſcilicet, ne plus mille aſsibus legaretur, Sed eludebatur& hęc:contingebat enim ſingulos legatarios non plus habere, quam hæredes,& tamen contingebat ex- hauriri hæreditatẽ legatis, nec ideo videbatur con- tra legem factum eſſe, cui incõmodo hic occurrit Falcidius,& ſtatuit ne minus quam partem quartã hæreditatis retineant hæredes ex teltamento, quæ- cunque teſtator legarit, ciui Romano, His verbis o- ſtendit Falcidius, quemadmodum nemo poteſt le- gare, niſi quis ciuis Romanus ſit, ita nemini legari poteſt, niſi ſit ciuis Romanus. Ciues Romani tan- tum teſtamenti factionem habent. Hanc factionem vtroque ſenſu accepimus.tit.de hæred. qualit.& dif- fer Inſtit. Peregrinus neutro modo teſtamenti fa- ctionẽ habet, quia ciues Romani nõ ſunt. Huc per- tinet I..I. C. de hęre, inſtit. vbi docet deportatos hięrę des inſtitui non po.„nec ranquã peregrinos ex te-
ſtamento capere poſſe, quia deportati in inſulam
peregrini ſunt, quod notum eſt ex eo, quòd ciuita- tem amittunt,& ex ciuibus peregrini fiunt. I. ſed ſi hac lege.ffide in ius vocan. licet enim per deporta- tionem libertatem non amittant, amittunt tamen ciuitatem. Et huc referri oportet, quod eſt apud Theophil. in prin tit. inſtit. de fideicom. hęred. Vbi docet originem fideicõmiſſorum, is qui fortè pere-
rino& amico legate vellet, cum intelligeret id per legem ſibi non licere, committebat hoc fidei amici ſui, vt illi bonorum partem reſtitueret. Peregrini enim ciues non ſunt, ideoque cum cis nihil agi
Wd
one fieri aliter non poteſt, quo nomine Cicero
—-y——-y-y——-—-— ——— 2———
—x —————
—————
3—
———
——.—————B——— — —.— 3. —— ·—————
1 1

736 Franc. Duareni luriſconſ.
poteſt ex iure ciuili,vt Boetius ſcribit in Topic. Ci- cer. Jure publico dare, legare. Hoc addidit Falcidius, vt oſtenderet ita liberam leganddi facultatem dari, vt tamen à iure publico non recedatur, id eſt, vt
Hinc fit vt non ſemper quarta pars ex la, trahitur, ſed aliquãdo minor, vt puta o auii de. ſi teſtator quadringenta habet in bonis Enhan,
rit quadringenta, detrahetur quidem quan aue.
iure publico formam ſtatutam ſexuet teſtaror, mo- dò is cui legatur, ſecundum ius publicum legatum capere poſsit. Teſtamenti factio iuxis publici eſt, & tam formã quàm perſonas reſpigit. Obſeruandũ igitut, quamquam libera facultas teſtandi permit- citur, tamen non permiteitur libera facultas rece- dendi à iuris publici forma. Hoc confirmatur e-
tiam aliis locis.l.ſi quando. 35. C. de inoffi, teſta. Er-
go ſolennia publica obſeruanda ſunt, nec aliter in-
telligitux libera dandi, legandi facultas permiſſa
eſſe. Dum ita detur legatum. Ex his verbis intelligi fa- cilè poteſt, cur legata dicantur ipſo iure minui per legem Falcidiã.in l. in quantitate, õ. ergo optimum. 73. hoc tit. Ipſo iure, inquit, minuũtur legata, pro ra- ca, ſi excedant dodrantem, id eſt, nouem vncias, quia ipſa lex Falcidia ea minuit,& ipſum ius, id eſt, non
eſt opus prætoriæ iuriſdictionis auxilio, vt detur exceptio, ſed ex ipſa lege detrahitur. id enim ipſis
verbis legis Falcidie expreſſum eſt. Quę lex ipſum ius dicitur emphaticè. Ergo vult lex ipſa, eos gapere
& perinere quartam totius hgreditatis. Hinc intelli- gimus tantum videri legatum, quantum remanet,
detracta quarta Falcidiæ. Exẽpli gratia: ſi quadrin- genta haber teſtator in honis,& legarit quadringẽ- ta, vel vni, vel pluribus, trecenta tantùm legata vi-
dentur, non quadringenta, niſi fortè per abuſionem
quadringenta legata eſſe dicantur: ipſo enim iure minuuntur legata, quatenus excedunt dodrantem bonorum, id eſt, diminutio illa fir per ipſam legem Falcidiam. Vnde colligitur ratio detrahendeę Fal- cidiæ ex legatis: ſi legatum ſimul ſit vltrà, quàm le- gatarius per legem capere poſsit,& pręterea legata dodrantem bonorum excedant. in l. quoties. 6⁷7. quę lex coniungenda eſt cum l.6. de vulg. cui ſimilis eſt 1.72. de hęre. inſti.vide Vlp. in inſtit. tit. 2 4. Exemplũ huius rei extat in l.. C. de natu, lib. 20. Legata ſunt viginti, cui per legem non niſi quindecim legare licitum erat, præterea in tota hereditate non repe- riuntur niſi viginti, id eſt, tota illa hæreditas exhau- ritur illis viginti legatis. Duo ergo hic conſideran- tur:vnum quòd plus legatum ſit quàm legatarius per legem capere poſſet,&ſi hæreditas ſoluendo eſ- ſet, alterum quòd legata dodrantem hæreditatis ex- cedant,& raunzant totam heęreditatem. Quare hic imprimis detrahetur quarta pars Falcidie, quia incipiendum eſt à Falcidia. Deinde ſi fortè excedat quantitas quæ ſupereſt, modum legatorum à lege Jeantrum poteri etiam id deduci. Sicitaque dedu- Ktio fiet, vt non ſit vltra, quàm lege definitum eſt, legatũ. In propoſita igirur ſpecie detrahetuy quar- ta pars bonorum, id eſt, quinque manehunt in le- gato quindecim, ab his nihil amplius detrahetur: tota enim quindecim per lęgem capere potę ſic hanc detractionem incipimus à Falcidia. Per le- gem illi capere non licebat viginti, ſed quindecim,
vt autem cognoſceremus an legata eſſent viginti,
an vero quindęcim; prius Falcidiæ ratio ineunda erat quia tantùm intelligitur legatum, quantum remanet Falcidia detracta. Notandum tamen le- gara minui pro rata portione. in quantitate. fupra.
2
idem, qui quadringenta in bonis habet ſ trecenta,& quinquaginta, detrahetur pro ra 1. tione, id eſt, octaua pats nempe quinquaginn detrahetur centum. Et ſic de ſimilibus iudic erit. At quid ſi pluribus ſit legatum Ateſtatone b modo fiet detractio an æqualiter, an pro da
5*
tione: Et conſtat pro rata portione omniumdbn
hi Falcidiam, ita vt amplius detrahaturex eol
to, quod maius eſt, minus verò ex ceo, quod ten 4 eſt. l.z. C. de leg. Hinc quæritur. Si tantum ſitii u an onus iniunctum legatario ſimul minuans ſi legatarius grauatus ſit onere fideicommiſi n ſtator cuidam legauit fundum,& fideicommi centum reſtitueret alij, quæritur, ſi tantum ſi 91 tum, vt Falcidiæ locus ſit, an fideicommiſi ans
ſimul minuatur pro rata portione: De hacq*
ne antinomia reperitur ſub hoc tit. l. Maritum isnt 2§.& in l.pœnales. 3z.§. ſi Titio. ſuprà Teſtaw gauit fundum liberto,& eius fidei commiſi nua decem heræ daret. Locus eſt legi Falciq
ſi legatum totum conſequeretur, non reman quarta pars bonorum apud hęredem. Sed qun an minuatur illud fideicommiſſum quoqukti quit Iureconfultus, in d. l. maritum. non m contrarium dicitur. in d.l.pœnales.§.ſi Titio
tio legata ſunt viginti, eiùſque fideicommiſſun quinque heræ reſtitueret, locus eſt legi Falcidis nuitur legatum Titij,& ſimul pro rata ponion deicommiſſum ab eo relictum. Pro rata ponii (inquit) detrahitur ex quinque, nec apertids qui quam dici potuit. Solutio: Hæ ſpecies ſunt diue
& rationem diuerſam habent:In priore ſpecie du b 3
ipſius legati à legatario non eſt relicta: In poltens
ri verò ſpecie pars legati relicta eſt. In prioti ipt 5 cie, in d.I. Maritum. Teſtator legauit fundlum lb
to, eumque rogauit, vt here annua decem preſtatet
hoc fideicommiſſum pars fundi non eſt. Nam no
exfundo, quem liberto legauit, vult partem aliqtsi hereę reſtitui, ſed rem omnino diuerſam, pecuninn videlicet. At in poſteriori ſpecic, ipſius reilegm partem vult pręſtari fideicommiſſario. Ratio ſitatis eſt, quia lex Falcidia minuit legatum&c nes res legatas pro portionc. Ergo in poſtetion cie, in qua viginti legata ſunt, tota illa vigint nuuntur, quia tota legata ſunt. Ergo& quinq; pars ſunt iſtius legati, minuũtur pro portiono ſunt in legato,& ſunt pars legati. Teſtator lega ginti, petiit vt reſtitueret legatarius quinque cidia interueniat, minuet totum legatum, illa quinque: Verum in priori ſpecie de ann cem nihil minuitur. Teſtator liberto leg: du, eiũſque fidei commiſit, vt heræ annua daret, Falcidia interueniẽs minuet fundũ la
Sed in eo fundo nõ continetur ſumma a
fideicõ miſſum relicta, ergo non minuetu ſtinctio ſumitur ex l. cũ pater. 5. ſi pars, de legi ſi mihi Stichus. 97. de legata. Stichus nif J eſt, moæque fideicõmiſſum, vt Stichũ aut ha 4
,.. z- 1 11 lũ reddã, locus eſt legi Falcidiæ, quæritur lihn philũ totũ, vel partem tärum reſtituã:Iit
1h

*
1 Tino ſun eius ſdei co
duereuut, n ud heredems ommillumg lmaritumun lpœnales d
uſque fidecen
tlocus eclegi ſimulprorm, lictum. Dom uinque,nen 4 5 hecet abenrlupin non etrlle relicaet l
tator legault
ioi hrct cicommifin dia miuutlgy
In Tit. Ad leg. Falcidiam.
——
eeſponſum eſt, ſi Stichum non reddam& locus ſit palci diæ, tunc totus P amphilus eſt reddendus, quia hil ab eo debet diminui per Falcidiam, dimidia mnu Sticho deducetur, quia is legatus eſt. Pãphi- Maem in legato tum non eſt, ergo ex co nihil nacetur Ex verbis ciuſdem legis colligitur quo- ge, communem induci inter legatarium& here- dem, cum locus eſt Falcidiæ, communi cantur ipſo ure res legate inter heredem& legatarium pro ra- ta parte. 91 fundus legatus ſit in quo tota hæredi- tas conſiſtat, ſtatim hæres ipſo iure, pro quarta par- te diuiſa, efficitur dominus fundi, pro altera parte dominus manet legatarius. Exemplũ eſt in l. Plau-
cius. 49. Eſt ex libris Pauli ad Plautium, atque ideo
imprimis ibi verba Plautij ponuntur, deinde verba
pauli ſubiiciuntur. Eſt enim acceſsio Pauli ad ſcri-
pta Plauti Hæc ſpecies erat tractata apud Plautiũ. Teſtator teſtamento legauit alicui Stichum ſeruũ,
eidem ſeruo legauit fundum, quæſtio erat, de ratio-
ne detrahendæ legis Falcidiæ, cum vni legaſſet ſer- uum,& eidem ſeruo fundum. Obtinuit Caſsij ſen-
tentia, quam probat Paulus: Caſsius exiſtimauit
imptimis ex ſeruo detrahi debere Falcidiam, dein- de lemel ex fundo legato, quia in hoc caſu ſeruus legnus communis eſt inter legatarium& hæredẽ, & detracta parte ſerui legati cognoſcitur, quis per- tineat ad hæredẽ, quid ad legatarium. Probatur er- g ſententia Caſsij. Sabini ſententia erat, rationem
habendã Falcidie in ſeruo, ſed ita, ſi ea pars quæ ex
ſeruo legis Falcidiæ ratione decederet, priùs detra- hetetur ex fundo, tãquam inutiliter relicta: deinde demum ex reliquis fundi portionibus alterã Falci- diæ partem detrahendã putabat. Non animaduer- tebat, ſi quis communi ſeruo legaret, id totum ad legatarium pertinere,& nihil ad heredem. l.verum. 65li ſeruo pro ſocio. Caſsius dicebat poſtquã pars Falcidig ex ſeruo detracta eſſet, detrahẽdam ſemel ex fundo reliquã partem Falcidiæ. Non quòd pars aliqua in fundo legato inutiliter ſit legata, vt Sabi- nus putabat:wtile eſt enim illud legatum,& falſum eſt quod Sabinus putauit, quæ pars ex ſeruo dece- deretam pattem in fundo inutilem fore,& ex re- nqua parte detrahendum, quod heredis Falicidiæ gderller Turum(inquit) ad ſocium. Si teſtator ſeruum communem habuiſſet ab initio,& ei fundum cõ- munem legaſlet totus ad ſocium pertineret, non ad redem ldem lic dicendum, quia ſeruus cępit eſ- ſe communis bropter legem Falcidiam inter hæ. redem& legatarium, etſi tempore mortis teſtatoris communts non fuerit. Quartam ergo partẽ habet hare ex eo ſcruo,tres reliquas partes habet, legata- wen aindtr iun dſ ac ſi ſeruus ab initio fuiſſet fandum uen m cömunis fuiſſet eique teſtator rer Kebus uut totus fundus ad ſocium pertine- zdbaralm von ettahetur illa pars, quæ ex ſeruo do& deinde deanuam inutiliter relicta ex fun nulter legarus dden aleidia. Nam totus fundus dure interf⸗ 5* communio introducta ipſo 1u. ere em& legatarium, propter legẽ Fal-
cidlam ſc.. 5„— dlamuis abinitio cõmunio inter illos nul- alerit. Detrah
einde altera S bats ex fundo toto ſemel, non de- tracts prius exſ ſemel, non de
. undo tot partibus ecellerint tanquam; tpartibus, quot ex ſeruo quam inutiliter relictis. 5
ctur igitur Falcidie pars ex ſeruo,
b 737 De communione heredis& legatarij quæ perleg. Falci- diam inducitur CA P. III. (Owerints interpretari ſecundum caput legis
Falcidiæ, in quo dicitur, ita quiquam legare licere, ne minus quàm quartam partẽ ex teſtamen- to hæredes capiant,& diximus hac lege commu- nionem quandam induci inter hæredem& lega- tarium, cùm legata excedunt dodrantem hæredita- tis,res communicantur inter heredem,& legatariũ, vt ſi tota hereditas exhauſta ſit legatis, omnium re- rum quarta pars hæredis ſit,& reliqua legatariorũ. Ergo omnes res inter eos communes ſunt,& in iis partes habent indiuiſas hæres& legatarius,& hæ partes inducunt communionem. Cuùm enim com- munionem dicimus eſſe inter aliquos, partes indi- uiſas eos habere intelligimus. Id facilè coll igitur ex J. Plautius, cuius mentionẽ fecimus. Teſtator ſeruũ legauit alicui,& eidem ſeruo fundũ, queritur quo- modo quarta pars ſit deducenda? Caſsius, cuius ſententia probatur, ait deducendam eſſe Falcidi am,
imprimis ex ſeruo legato. Ex hoc intelligi poſſe quota pars deceſſerit ex eo legato, ſi aliud nihil in hereditate fuit pręter ſeruum& fundũ, quarta pars ſerui, erit hęredis. De fundo Caſsius ait totum fun-- dum legatarij eſſe. Cæteri putabant partẽ fundivti- liter legatam, pattem inutiliter. Cõmunio, dicebat Sabinus, inducitur per legem Falcidiam inter he- redem& legatariũ. Seruus, qui legatus eſt, cõmunis
fit inter hæredem& legatarium, pro qua ergo parte
ſeruus eſt hæredis, pro ea parte eſt inutile legatum
fundi, atque ideo putabat eam partẽ fundi tanquã inutiliter legatam, hæredem retinere debere, deinde ex reliqua parte fundi deducẽdam eſſe Falcidiam. Idem enim eſſe ac ſi ſeruo communi eſſet legatum. Si ſeruo communi eſſet fundus legatus, partim va-
liturum eſſe legatum, partim non. Caſsius autem
exiſtimauit ſemel deducendam eſſe Falcidiam ex
toto fundo,& falſum eſſe quod Sabinus& alij pu-
tabant, partem fundi legati inutilem eſſe, ſed totum porius legatum vtile eſſe. Cùm enim cõmuni ſer- uo legatur, totum legatario acquiritur, totum per-
tinet ad ſocium. l..§. ſi ſeruus. de ſtip. ſeruor. Ergo idem in hac ſpecie eſt dicendum. Heres in ſeruo le-
gato habet quartam partem: legatarius habet reli- quas partes: perinde accipimus hoc legatum, ac ſi
ſeruo communi legatum eſſet, quo caſu totum le-
gatũ ad ſocium pertineret. Et ideo hoc quoq; caſu nihil retinebit heres, ſed ſemel deducetur Falcidia ex fundo, quaſi nihil inutiliter relictum ſit, ſed plus,
quàm per legem Falcidiam liceat. Eodem pertinet, quod dicitur in§. ſeq. ea leg.nterdum. Ex co quod dicimus communem induci per legem Falcidiam inter hæredem& legatarium, conſequitur legatum aliquando extingui, ſi fuerit legatum ſeruitutis, que
pro parte non poteſt conſiſtere. Teſtator duos fun- dos habet Sempronianum& Cornelianum: Titio legat fundum Cornel.& viam per eum fundum, ad fundum Sempronianum. Poſt mortẽ teſtatoris locus fujt Falcidię, ita vt fundus ille Cornelianus legatus Titio inceperit cõmunis eſſe inter hæredẽ
& legatarium: igitur quarta pars fundi eſt ipſo iure
detrahẽda. Hinc ſequitur legatum ſeruitutis cextin- gui, quia per partes ſeruitus acquiri nõ poteſt, fun- do cõmuni nemo poteſt acquirere ſeruitutẽ. l. pro
Q3
us

7 38 Franc. Duareni luriſconſ.
parte. de ſeruit. Seruitus non recipit diuiſionem. In- utiliter quis ſtipulatur communi fundo ſeruitutem, toti etiam fundo non poteſt acquirere ſeruitutem, cùm pro parte alienatus ſit, quia nemo alteri ſtipu- lando acquirit: l. ſtipulatio iſta. z8. S. alteri. de verbo. oblig. Qui enim fieri poteſt, vt parti incerte& indi- uiſæ ſeruitus acquiratur, cum nulla ab altera diſcer- ni poſsit? Nam ſi pars fundi remanſerit. Si pars fundi remanet in hæreditate, cõmunis eſt fundus. Hæcq́; cõmunio facit, vt extinguatur omnis ſeruitus viæ. Eſt locus communis de ſeruitute, de qua in d. l. pro parte. C. ſi ſub vna 136.§. I. de verb. oblig. Hec autem communio locum nõ habet in legatis indiuiduis. J. ſi is qui quadringenta.. quædam. 80. Cùm hæredi- tas exhauſta eſt legatis,& pars quarta hæredis, do- drans verò legatarij eſſe dicitur, de rebus iis hoc in⸗ telligimus, quæ diuiſionem recipiunt. De aliis quæ diuiſionem non recipiunt, id non poſſumus intelli- gere. Quædam legata diuiſionem non recipiunt, vt ſeruitus. Fieri nõ poteſt vt ſeruitute quis pro parte vtatur, quia non poteſt conſtitui niſi in ſolidum, ſed quomodo id accipiendum ſit interpretati ſumus in I.2. de verb. oblig. in l. ſtipulationes non diuiduntur. 72². de verb. oblig. Idem dicitur, ſi duo ad domum ædificandã obligati ſint, neuter pro parte ſua feciſſe dici poteſt, niſi integro ædificio abſoluto. Quòd ſi plures hæredes ſint, linguli in ſolidum tenẽtur, quia legatum viæ, itineris,& aliarum ſeruitutum, totum ad legatarium pertinet, etſi locus ſit Falcidie. Ratio non patitur vt pro parte ſeruitus conſtituatur: ſed cům de æſtimatione legis Falcidiæ tractatur, ad æ- ſtimationem illarum Frrurutam quoque tunc erit veniendum, de qua infrà. Hæc de communione he-
redis& legatarij ſufficiant.
De naturali& ciuili obligatione. CA P. I11I.
X verbis eiuſdem capitis ſecundi, huius legis LFalcidiæ, quæſtio naſcitur, an legata quę exce- dunt dodrantem bonorum, debeantur ab hærede legatario, ſaltem naturaliter. Falcidius diſertè cauit ita legandũ eſſe, ne minus hæredes, quàm quartam partem capiãt ex hæreditate. Ex quibus verbis ma- nifeſtum eſt hæredem legatario, ad legata præſtan- da, iure ciuili ſeu lege non eſſe obligatum vltra do- drantem bonorum. Sed quæritur, an naturaliter ei ſaltem ad integra legata obligatus ſit. Quæſtio non modici effectus eſt. Si enim naturaliter illa legata hæres debeat legatario, hæres ea nõ poterit repete- re, ſi per errorem ſoluerit. Si non ſit obligatus natu- raliter, ſoluta per errorem condictione poterit repe- tere. Difficultatem augent I.z. Error. C. ad leg. Falci. In prima dicitur ſi vltra dodrantem ſoluerit legata- rio hæres, non videri plus debito ſolurum. In altera verò, ait, condictionẽ ſoluti non impediri, quæ ma-
ximè inter ſe videntur eſſe pugnantia. Magna hic
altercatio eſt de obligatione naturali,& ciuili. Neq; cõuenit quid ſit natuxalis obligatio,& quę eius cau- ſa, de qua aliquando fusè tractauimus in tractatu de obligatio.& actionib. In ſuperioribus docui natura-
lem obligationem ſola naturali æquitatę& ratione
niti, quod diligenter eſt notandũ, quia hæc tota di-
ſputatio inde depẽder. l. Stichum. 95.§. naturalis. de ſolut. Quę obligatio pacto contrario, vel iureiuran-
do tollitur: Aequitas enim naturalis, cõtraria æqui-
tate ſoluitur. Cùm quis promiſit ſe daturun cturum, ex eo naturaliter obligatus eſt. Pau gatio contrario pacto tollitur, quia ſicut con 9 di. eſt, prius illud, de quo conuentum eit ſeruari poſterius ſeruari æquum eſt. Ergo ſola narur hn tione hæc obligatio nititur. Sunt qui hoc hn 4 gentium à iure ciuili diſtinguunt, ſed hec ditn rem plus obſcurare videtur. Cuùm enim queri G quis naturaliter ſit obligatus, ſemper ad nauura rationem& æquitatem eſt reſpiciendum:an nannn ſit honeſtum, aliquem teneri: an ab officio boni alienum ſit aliquid nõ præſtari. Ad hanc equitzten ſemper eſt reſpiciendum, quæ bono cuique dun (vt Fabius inquit.) lgitur in propoſita quæſtionse* legata debeantur naturaliter, ſaltem nõ dubnofn b pliciter& generaliter verum eſſe, legata deben a
turaliter, licet aliqui diſſentiant, qui eruditionua
mine clari ſunt. Nam natura æquum eſt, volunan defuncti paréère, quod& Plinius teſtatur in en Sabinum. lib. 4. Mihi defuncti voluntasſ(inqur ni iure antiquior eſt:& oſtendit ſe ſoluere v quamuis per legem cogi ad id non poterat. ſtum eſt voluntati defuncti paréère, cum quiseli reditatem amplexus: cõtrà iniquum eſt ei tatem negligere, Hoc ſic generaliter loqu rum eſt, ſed ſi veniamus ad hypotheſim cùm quærimus deberine legata naturalite tracta Falcidia, puto nõ deberi: quia cauſa
tis, ad quam reſpiciendum eſt, deficit: quian honeſtum non eſt, quicquid in hæreditate e queri ab hærede,& veriſimile non eſt, fruſtrat torem hæredem voluiſſe inſtituere,& hoc videa boni viri officio abhorrere. Neque verò turpect partem legatorum retineri ab hærede, ſi non ſult ciat hæreditas ad ſoluendum. Nam non eſt cre bile ſine commodo heredem à teſtatote inſtituumn eſſe. Vnde ſequitur naturaliter hæredem ad lega præſtanda vltra dodrantem nõ teneri. Quarc per errorem poterit condictione repetere:à C. ad leg. Falcid. Certum autem eſt obligati naturalem talem eſſe, vt ea obligatus, ſolutu errorem repetere non poſsit. l. naturalis. deas oblig. Licet emim naturalis obligatio ad acti non ſufficiat, tamen tanta eſt eius vis, vt isq uerit, indebitum ſoluere non dicatur. Diſtinctio men traditur inter facti& iuris errorem in quis. 10. C. de iuris& facti igno. Si errorei apid ſolutum fuerit, repetitio non datur:atſi
facti, repetitur. Alij aliter diſtinguũt, ſed hæc ül
ctio mihi verior videtur, vt docui pauld antec de iur.& fact. ignor. Sed quid reſpondebimus ad O. ad leg. Falcid. Ait Seuerus, cũ qui omiſſa laee dia, legata ſoluit, ſi debitum ſoluit, debitum ſe uiliter vel naturaliter ſolui: ciuiliter debit
non poteſt, propter legẽ Falcidiam: ergod
liter debito intelligi debet, cùm tamen anles mus, hæredem vltra dodrantem etià natura- teneri. Videamus itaq; quid reſpõdendum
in hac quęſtione, de obligatione naturall fontes eſſe reſpiciendum, id eſt, an ius nat 1 quid natura honeſtum ſit, an nõ honeſtun 1 1 quicquid in hæreditate eſt exigere ab hær 47 ſu hil ei ſuperſit, quia veriſimile nõ eſt teſtato un cõmodo ſucceſſorem voluiſſe. Igitur narure a

wit becn V
dihaua ſtobligatus hæxres ad præſtanda legata vltra do- trggalen 14 Cr, Et ideo ſoluta per errorem, indebiti con um 18 ne repetet,&e ſic eſt intelligenda d.] error. Sed d. erc du ncertum eſt, honeſtum eſſe hæredi legata in- röun 1— na ſoluere, ſi velit pleniorem fidem præſtare de- Punralh 6 o laudanduſque eſt eo nomine hæres: atque Cmaid he in d... C. ad leg. Falcid. ſic dicitur, non videri ue enn dlus zebito ſolutum eſſe ſi ſ ciens prudens ſoluerit, trehicrd N dmiſla Falcidia, quaſi pleniorem fidem defuncto erlan ah n exkibiturus. Idem dicitur in L.fideicom miſſum.. 1 aiaüturn qe condit. indeb. C. Scd cuius eſt hic effectus cum qle bonoen quis ſciens ſoluit 2 Reſpondeo in multis caſibus re- propolta ferre, an indebirum à ſciente ſolutũ ſit. Exemplum terſäteni inlſü ſponte. õ.pen. de dona inter vir.& vXor. Si quis um elle le heres inſtitutus ſit,&ab e0 legatum vxori, ſi inte⸗ niangicn gralegara omiſſa Falcidia ſoluerit, quæritur an id
auz xumah
5
1
2 iniquumdh generaliter
ad dypotri V
legata muun debetiquiacat
im eltdeft id in hætedtr
mule noneht inſtituete&i xere. Nequem er ab hrri ndum. Nanui dem atelamm. raliter hereiu em nö teveil dictione tepas m aurem l 1 tea oblgus oßit. Wanndh rals obliubi na etteius 2non dicatul
li& inrberdd adi igao K detitio non er ditixgull, 9 1 W I, 1 boeun V quddichan—
In Tit. Ad leg. Falcid
erlicuerit facere? propter D. Antonini orationem, ua prohibita eſt donatio inter virum& vxorem. omnino indebitũ ſoluiſſe diceremus, donatio eſ-
ſet, quæ prohibita eſt inter coniuges ſenatuſconſul-
— 4. S
10,& non valeret. Sed dicitur ibi, nõ videri plus de- *
Q
piro ſoluiſſe, ſi ſpõte ſoluerit. Kectè igitur ſciens in-
tegra legata ſoluere poterit, ſed ea ab inuito exige-
re honeltum non eſſet. Quando lex Falcidlocum habeat.(AP. V.
Oauitur in eo. cap. eo telamento. Heęc verba oſten-
dunt Falcidiam tantùm locum habere facto te-
mento. Nunquam hęc quarta derrahitur, niſi facto teſtamento. Hinc variæ quæſtiones naſcuntur, vna cſtin lr§.. ſup. Quæritur ſi is qui reſtamentũ fecit, captus ſit ab hoſtibus& ibi mortuus, quo caſu irri- rum fit teſtamentum l. ſi quis filio. 6. õ. irritum. de in- uſtupt irran ſit locus Falcidiæ: Non videtur, quia eius teſtamẽtum, qui captus eſt, irritum factum eſt. Paulus tamen ait, ad hũc quoque caſum Falcidiam
perunete, proprer legem Corneliam, quę confirmat
ctamema corum, qui apud hoſtes deceſſerunt, etſi irnta facta ſint, cum ſerui hoſtium fierem, tamen ſi apud hoſtes decedant, perinde rata habentur, ac ſi in ciuitate deceſsiſſent. d.l.lege Cornelia. 12. de te- ſtam Ergo ex Falcidia interprerationem capit ex lege Cornelia.Eſtque locus communis de interpre- tauone legis:lex vna ex alia interpretationem acci- dir Leges ptiores ad poſteriores,& poſteriores ad Prietestrahuntur. l. non eſt nouum. de le g. ff. Cuùm ergo lex Falcidia de teſtamento loquitur, nos id in⸗ rerptetamun ſiue reuera teſtamentum ratum ſit, ſi- ue ad co,qui pro ciue habetur, prop ter fictionem le- 818 Cornelie factum fuerit. Igitur ad conſtitutionẽ eneiam lexPalcidia quoque pertinet. Conſti- n anauf rollit ritum ſolennem in teſtamen- e dicctan— eſſes. de te ſtam. Et re- ts vbi ſeytem amſorum habere in iis teſtamẽ. aeit de 4 d es erant adhibiti tamen hodie cquers queidp 5 cum parochiano eſſe adhibitos. urſi pronim elt in e Aeb⸗ Ler Hic quæri- lega en SMatus ſit hęres inſtiturus,& ab eo ata relicta, ge omiſerit hæreditatem ex teſta- mento eludendorum legatari 8“ eltato adierit Satanorum gratia,& ab 1n⸗ quafic itulas h caſu actio datur legatariis, de eu Haldah d lu omiſſa cauſſa an hoc caſu lo- egana aoſi harescEarar er L3 huet petũt cupi detrahere hoſa- uiſlent hære itatem. Hiæres e Falcidiam, videtur ex his verbis
739
legis non poſſe, quia teſtamentum fuit irritum, ex eo ſiquidem hæreditas non fuit adita, quo caſu ir- rita fiunt teſtamenta.§. 1. de hæredit. quæ ab inteſt. def. Inſtit. l.ſi nemo. de regulis iur. l.ſi nemo. de te- ſtamen. tutel. ff. Legata ex teſtamento non petun- tur, ſed actione à Prætore introducta: videtur er- go Falcidie locum non eſſe. Sed Paulus ait, eodem per Prætorem dirigi Falcidiam. Eſtq́ue& hic locus communis de interpretatione legum:ſicuti& cete- ræ queſtiones omnes. Altera quæſtio eſt in I. ſi filius- familias. 18. ſup. tit. Diſputat hic Paulus,& diſputã- do multas rationes adfert, quibus videtur non ſatis
intentus, aliud ſentire quam ſentit, ſed tandem con-
cludit ſentẽtiam ſuam. Quæſtio eſt, ſi filiusfamilias,
qui caſtrenſe peculium habet, deceſsi t,& codicillis
patris fideicommiſit, vt aliquid alteri reſtitueret, an
ſit locus Falcidie? videtur Falcidiam non poſſe de-
trahi, quia hereditas non eſt, teſtamentum nullum
eſt. Pater non ſuccedit in peculio caſtrenſi, tanquam heres. l.z. de pecu. caſtrenſi. Cùm igitur non ſit te- ſtamentum, qui fieri poteſt, vt ſit locus Falcidiæ: Er tamen Paulus notat locum eſſe Falcidiæ, quia ſuc- ceſsio quedam hic eſt, non omnino diſsimilis teſta- mentariæ ſucceſsioni. Ergo ad hũc quoque caſum Falcidia producetur. Dixi. Hec omnia dixit diſpu-
tando,& huiuſmodi ferès ſunt, quæ à Paulo in libris
Qucæſtionum tractantur, capita omnia. Mouetur uæſtio ex eo quòd ex reſcripto D. Pij introducta Halccdia eſt, ad ſucceſsiones Codicillorum& ad fi- deicommiſſa. D. Pius induxit legem Falcidiam ad hæredes inteſtatorum, inquit. Sed hic hereditas non eſt, vt dicitur I.z. de caſtren.pecul. Cuùm filius inſti- tuit patrem, nõ extraneum, ius manet,& priſtinum peculium, non fit hæreditas. 51 quis(inquit) obiece- rit in teſtamentis eorum, qui apud hoſtes decedunt, Falcidiã admitti, vt antè diximus, non eadẽ hic eſt ratio: quia ibi Cornelia lex facit eum hęredẽ, qui co teſtamẽto ſcriptus eſt. Sed nemo duhitabit. Nunc de- mum reſpondet Paulus. Pater vtetur legis Falcidie beneficio. Patrisfamilias loco eſt filiusfamilias in peculio caſtrenſi. l.2. ad Maced. ff. Caſtrenſe pecu- lium filij eſt, non patris, quamuis quod aliàs filius acquirit, patri acquirat. l.placet. 79. de acqui. hæred. I.. ſi à parente quis man. ff.toto tit. per quas perſo- nas nob. acqui. C.& Inſtit. Peculium caſtrenſe ſolius eſt filij,& habetur in eo pro patrefamil.& ideo eius peculij nomine pater non conuenitur actione pecu- lij, ſed filius ipſe, quamdiu viuit. Poſt m ortem filij hoc peculium pater capit,& tunc ſimile eſt peculio profectitio: non quòd ſuceedat filio, iure hæredita- rio, quia hoc conceſſum eſt filiofam. militi, vt quod
habeat, tanquam paterfamilias habeat. Et mulrùm
intereſt, an tanquam peculium, an tanquam heredi- tatem id peculiũ capiat pater, propter æs alienum. Nam hoc caſu tenetur creditoribus in ſolidum, ſi videlicet tãquam hereditatem capiat id peculium. I. quæ dotis. 33. ſolu. matrim. At ſi capiat tanquam peculium, conuenitur, ac ſi conueniretur Viuo filio, de peculio profectitio, vſque ad modum tãtùm pe- culij. l.pater qui. 1z. de caſtren. pecul. Succeſsit hic quodammodo filio, Præcorio iure, non hereditario. Sed tamen quia reuera ſuccedit filio, nõ mirum eſt, ſi lex Falcidia ad hoc quoquc geuus ſucceſsionis
Q424
producatur. 4

7+—
Cui lex Falcidia competat. CAP. TI. ( Oepimus interpretari præcipuum caput hu-
„ius legis, videlicet ſecundum, in quo permittit Falcidius legare liberè, dũmodo ita legetur, ne mi- nus quàm quartam partè bonorũ capiant heredes. Supradictis addẽdum eſt, heredi tantuùm beneficiũ huius legis competere. Heredis meminit Falcidius in hoc capite, dum de quartæ detractione loquitur, vnde nemini alij qui heres nõ eſt, hoc beneficium competit, idebque legatarius; aut fideicommiſſa- rius quartam partem deducere non poteſt. l. lex Falcid. 5. vlt. 47.51. Exempli gratia: Teſtator legauit fundum Titio, rogauit vt eundem reſtitueret alij, vel tantam quantitatem, eſt æſtimatio fundi, quæ- ritur an totum fundum debeat reſtituere, an verò quartam inde detrahęre ei liceat? Et ait, non poſſe eum huius legis beneficio vti, quia tantum heredi- bus competar. Sed cur non conceditur etiam fidei- commiſſariis& legatariis, ſicut heredibus, ratio ob- ſcura non eſt, ſi quis conſideret ea, quæ ante dixi- mus de origine huius legis,& quartæ deductione. Dixi Falcidium confulere voluiſſe teſtamentorum conſeruationi, quia hæredes vix reperiebantur, qui ſine commodo vellent adire hereditatem,& ita to- tum teſtamentum intercidebat. Cùm enim hære- ditas non aditur, nihil valet quod eo teſtamẽto re- lictum eſt l. ſi nemo. de reg. iur.. ſi nemo. de teſt. tu⸗ tei. Et ideo defunctus, ex cuius teſtamento hæredi- tas non aditur, inteſtatus dicitur decedere, perinde ac ſi teſtamentũ nullum feciſſet.. 1. de hære. que ab inteſt. def in Inſtit. l.i.de ſuis& legit. Hæc autẽ ratio ceſſat in legatis& fideicommiſsis. Nam nullũ peri- culum eſt,&ſi fideicommiſfſarius repudier fideicõ- miſſum, vel legatarius legatum, ideo teſtamentum irrirum fore. Legis igitur Falcidiæ beneficium tan- tum hæredibus tribuitur. Cùm autẽ dicimus, here- dibus tantũ tribui, non ita id intelligimus, quaſi ad hæredein hæredis nõ pertincat. Nam ſacceſſoribus hæredis cõpetit. l.quãquam. 10. C. eo. Quemadmo. dum ſcriptus hæres quartam poteſt ieruere ex le- gatis. ſic& eius filia quæ ab inteſtato ſuecedit.
An ex legatis tantum, an verò ex fdeicommißis lex FPpalcidia detrabatur. CAP. VIIII. X eodem capite& hoc notandum, quartam
L= pattem, de qua hic loquimur, ex legatis tätum deduci, non ex adeicommiſsis. De legatis Falcidius tantuùm loquicur:Igitur ad fideicommiſla neque v- niuerſalia neque ſingularia pertinet hoc beneticiũ. Intereſt autem(vt id ohiter moneamus)inter fidei- commitſum,& legatum, quod fideicõmifſum ver- bis precatiuis relinquitur, legatũ vero verbis impe- rariuis, legis modo,vt docet Vip: in frag. vt de fidei- com. Cuùm teſtator dicit,&ogo te vt reſtituas fun- dum, dicitur fidecommiſſum eſſe non legatum.§.
vlt de ſingul.reb. per fideicom. relict Inſtit. Legatum
legis modo relinquitur, d eſt, imperatiue. Teltator imperat hæredi,& quaſi legem ei dicit, non rogat eumlegis eſt iubere, non rogare: propter auctorita- tem igicur teſta oris, dicitur legatum. Hinc verba legati dicuntur ciuilia: fideicommiſsi autem pre- catiua, uon ciuilia. Verba enim quædam crant ſo- lennia, legibus præſcripta, quibus neceſſatiò crat
Franc. Duareni luriſconſ.
cè non poſſet legari, quia certa verba e uanda in legatis relinquendis, vt docet Inſtit. quod tamen poſtea mutatum eſt,& cong- tum, legata Græcis verbis relicta valere!l.) 4 teſta. tutel. l. directas. in fin. quæ pars eſt h
vtendum in legando:adeo vt Vipiani tem
uius
bole Gte rant obler⸗ Tpana,
1 „Ntt. C.de
tutionis, ſicur& l. hac conſultiſsima. de teſtam ſ
verbis ciuilibus. de vulg.& pupil. ſubſtit.ldeoe deicommiſſa ex voluntate& fide hære dam bant, nec habebant neceſsitatem præſtandi den
fideicommiſſum aliud dicitur vniuerſale, aluq e
ered& thete
gulare. De quibus tit in Inſtit. de fideicom. de ſingul. reb. per fideicom.relictis. Rogo te ditatem reſtituas, ſideicom. vniuerſale eſt
ularan
tur Falcidia, ad legatum tantùm pertinct nona
deicommiſſa. Id ſatis demonſtrat Falcidius h cundo cap. Ratio autem eſt, quia quo tempore eſt hæc lex, fideicommiſſa hac auctoritaté nonau habebant, quæ poſtea illis attributa eſt, Augul 7 poribus. Igitur tantùm de legatis Falcidia canhé de fideicommiſsis. Legata iuris ciuilis ſunt, miſſa autem iuriſdictionis Magiſtratus. Saln de fideicom.hæred. Poſt legem Falcidiãſa Senatuſconſulta de fideicommißis, tam vn bus quàm ſingularibus. Trebellianum vi Pegaſianũ. Trebelliano ſen atuſconſulto,ꝗ ronis tempore, Trebellio Conſule factum ei tum fuit, vt reſtituta hereditare ab herede ſi miſſario actiones quæ heredi& in heredes dan lent, transferrentur in fideicõmiſſarium, Nam au
uis reuera hæres maneret, qui rogatus eſſet hani tatem reſtituere, tamen viilitatis cauſa ſtautum fideicommiſſarius actiones haberet ex voluntatuul
eldqujm uerſitas quædam in eo continetur. Singularsan
eſt, cùm teſtator dicit, fidei tue committo wium ... O; VI dum vel quamuis aliam ſpeciem reſtituas. Le
*
defuncti. l.. ad S. C. Trebel. De quaræ deducions I
hoc Senatuſcõſulto nihil fuit expreſſum ſedh ſiano Senatuſconſulto Veſpaſiani tẽpore fato gaſo& Puſione cõſulibus, Senatus cenſuit, yt
quarta ex legatis deduceretur, per legẽ Falcidia, ie
com. hęred. Quia enim heredes ſine cõmodo tect
ſabant hereditatẽ, Senatuſconſultum eſt fadu retinere liceret quartam ex fideicommiſsis y ſalibus, ad inſtar legis Falcidiæ, qua ex legatis ta retinetur. Eadem retẽtio permilſa eſt eodem natuſconſulto, ex ſingularibus fideicommiſisit
metſi quidam dubitẽ, ſed verius eſt quod dems
& conſtat ex d.§. ſed quia heredes. Ait enim Exſi gulu. Qus verba referenda ſunt ad Senatuſconli- de quo prius locutus fuerat. Et Theophilus erhm ſe 4 ait idem ius eſſe in ſingulis rebus, per commiſſum relictis ex Senatuſconſulto no. Sed quare dicitur quarta Trebellianacim tius Pegaſiana deberet dici?Ideo dicitur Tichi na, quia exploſo Senatuſconſulto Pegaſianq nianus omnia attribuit Trebelliano Senat 1 to, quia multa captioſa in illo reperiebam quia ſtipulationes. Inſtit. d ſideicommiſ. 1en ideo hodie quarta Trebellianica dicitur. Nom mouere debet quod plerique obiiciunt, quo ta quę ex fideicõmiſsis vniuerſali hus cetur Falcidia. in l.pater filiã.41 l. Titia teſt. 5
5 deduciturſo-

Santnbota e legztiPala a iurä ciuilon is Magibam legem Faciii commißiinn Trebellianum
ſenatuſconſih
editate ab in ercdi Kin hm leicömiſaim equi rogrnst vuilitati culi ones habetet- del.De qunni ulfuit ecrelu Veſpaliui ih dus, Senatlb i vereturperli d quin berts heredes ſne d tuſcopſultm
minus cx ver
uian 1 18 Ipſtic.Seruiana à Seruio Pretore introducta eſt, pro
„Sn gebus acolono inuectis in fundum locatum, de qui- bus conuenit,vt obligatæ eſſent, quo nomine nul- u kadtio iure ciuili prodita erat. Poſtea propter vti- un Üütatem longius producta eſt hæc actio, vt in omni- bos rebus id obligationis genus locum haberet, vt iuce pignoris aliqua res obligata ſit, detur eo no-
In Tit. Ad leg. Falcidiam. 741
ſub tit. infra, ad Trebel.& aliis multis locis apud iuris noſtri auctores, ſed Falcidia ideo 3 tur illa quarta ex fideicommiſsis vniuerſalibus, dicl ad exemplum legis Falcidię eſt introdudta, häuc Senatuſconſ. Pegaſiano expreſſum fuit. 5. ſed ua hæred. Pegaſius voluit quaſi interpretatione
Etfrequenter
Aaendere legem Falcidiam, quaſi ex fideicommiſ
ſis quatra deducenda eſſet, interpretatione ſaltem, ſ bis legis Falcidiæ, quia cadem vtilitas & ratio eſſe videtur,& ideo hæc quarta ‚Falcid ia di- citur. Simile aliquando depre hendi in actione Ser 2,& quaſi Seruiana.. item Scruiana. de actio.
mine actio, quam quaſi Seruianam vocarunt. Sed
Mac ſimplicicer Scruiana dicitur in quibuſdam lo- cis quia ex mente& ſentẽtia Seruiani edicti intro-
duca eſt. Hæc appellatio ſub tit. de pigno. frequens
cErgo non eſt mirum ſi quarta, quæ ex fideicõ- miſis deducitur, aliquando Falcidia dicatur, quaſi
perinterpretationem Falcidiæ ſit introducta. Sed 18 quæſtio de nomine tantùm eſt,& ſine effectu,
de qua tamen prolixa eſt altercatio inter eos, qui
hauc rem tractant. De vtriuſque autem effectu ſuo
boco docebimus. Lex igitur Falcidia ad legata per-
unetnõ ad fideicõmiſſa. Quod dicimus de legatis,
dé de donationibus cauſa mortis& aliis donatio-
uübus quæ legati vim habent, dicendum. l.5. C. ad leg Falcid. Si quis donauerit cauſa mortis, illa do- natio legati vim habet. in Ivlti. C. de don. cau. mor. Emone confirmatur, nec habet effectũ ante mor- tem ldem de donatione inter virum& vxorem di- citurin lin don. 2. C. ad leg. Falc. Ratio eſt, quia& hæc donatio confirmatur demum morte, vt docui ub titde donat inter vir.& vxor. ff.l. cũ hic ſtatus. z ldeoq comparatur legato,& lex Falcidia ad ea Auoque pettinet Hactenus de ſecundo cap. Tertiũ caput huins legis eſt, Eis quibus quid ita datum. Hoc caput eſttranſſatitium, nec ferè quicquã in eo cõti- neriquod ad confirmationem aliorum non per- umentaifi ultas tantùm eſt in hoc verbo, Sine frau- eſas Quid erugiti ſic interpretantur, vt ſit idem, quaſ dixiſlet luriſconſ.ſine periculo& onere æris eeeucichiden hoc per ſe eſt, periculũ& onus
8 aurnf eninon ſubire,ſed hic ſenſus horũ nepern 3 Faſüs autẽ eſt, Sine faude, id eſt, egen Er 1 3 llegis Furiæ. Admonui antea, koreaslegeeſ oconiam hac lege abrogatã eſſe. ratllege Rah 2 Ironcrſia per 12. tab. correcta fue- nequevfere e oconia. In lege Furia cautũ erat, da qbani 1 eaureos legaret,& addita erat pę dorun no min quis plus quam mille aureos lega- haüttapud accepiſſet. Huius pœnæ mentio eſt lg Faleid gic berii frag.& apud Theo philtit. de dnt aläs 4 ocloco fraus pro dãno accipitur, nonpotoiſſet lüee fit. Nam per legem Furiam garurn capete e raude, id eſt, ſine damno ſuo le- dec lunn eanf⸗ quod mille aureos cxccderet. Atque Pita quæ in hac lege extant deſcripta.
De retentione quartæ partis. C A P. VIII. A‿ Lia autem plura capita legis fuiſſe nõ eſt du-
A bium. Quia verò hęc erant præcipua& im- pPrimis neceſſaria, aliis omiſsis hæc tantùm à Paulo deſcripta ſunt. Sed ex variis locis conſtat caput a- liud fuiſſe de retentione, vt videre eſt apud Caium in Inſtit. lib. z. tit. 6.& in l.vnica. C. quorum leg.& in aliis pleriſque locis huius tit. Nos igitur quartum caput de retentione alibi addidimus, quo oſtendit Falcidius non actionem neque petitionem, ſed re- tentionem atque deductionem quartæ partis here-
di hac lege conceſſam eſſe: non vt hærcs actione a-
liqua quartam partem petat, ſed vt eam ex legatis deducat,& retineat. Hocq́ue ſatis conſtat ex tit C.
de interdicto, quorum legatorum, cuius vſus ma-
S 4
ximè cernitur in L.Falcidia. Datur enim hæredi ad- uerſus legatarium, ſi legatarius non petierit res le- gatas ex teſtamẽto, ſed propria auctoritate eas oc-
cupauerit ante aditã hęreditatem. Datur autem hæ
redi hoc interdictum vt poſſeſsio illi reſtituatur,& accipiat res illas legatas, an locus ſit Falcidię Qua- re in hac parte imprimis conſpicitur vtilitas huius interdicti. Et commodum maius eſt in retentione, quàm in actione. Hinc varię queſtiones oriuntur, v- na eſt in I.I§. ſi legatarius. eod. Nos dicimus reten- tionem conceſſamn eſſe hæredi, nõ actionem. Quid
ergo ſi per errorem tradiderit res, num dabitur a-
tior luſtum eſt dari actionem: Quod enim de retẽ-
tione dicimus, hoc ob hæredis vtilitatẽ fit, nõ quòd nõ poſsit actione experiri, ſi ei vtile ſit, vtetur enim interdicto quorum legatorum, in id quod ſupra dodrantem legatarius acceperit. Similc eſt in I. li- neam. 26 co. Teſtator lineam Margaritorũ legauit, quę morttis teſtatoris tempore erat apud legatariũ. Poſt mortẽ teſtatoris quærebatur de F alcidia, lega- tarius propria auctoritate non erat nactus poſſeſ- ſionem, ſed traditione fortè ante mortem teſtatoris. Et tamen dicitur etiam in hoc caſu heredem expe- riri poſſe interdicto, vel vindicare partem in ea li. nea, quę ex Falcidia ei remanere debet Alia quęſtio naſcitur ex l. ſi ex pluribus. 16. hic. Dubitandum non
eſt, quin hæc quæſtio oriatur ex quarto capite hu-
ius legis, quod de retentione cauiſſe diximus. Etiam ro hus. Et ſi duæ res ſint legatæ,& carum vna iam data ſit, ex altera quæ ſoluta nondum eſt, plenã Fal- cidiam hæres retinere poterit. Alia quædam erant capita huius legis, nec facilè cognoſcere poſſumus, quid ſingulis fuerit comprehenſum, ſed alia fuiſſe conſtat ex l. ſed vſusfructus. dr. ſupraà. Ipſa lege Fal- cidia, inquit, expreſſum eſt, vt ſi teſtator vxori do- tem prælegauerit, vel res quas mulieris cauſa eme- rit, parauerit, non deducatur ex illis Falcidia. Hec de capitibus legis Falcidiæ dicta ſunt veluti argu- menti vice totius huius tractatus: Tota reliqua di-
ſputatio fexe in interpretatione ſecũdi capitis verſa- tur, quod ad quartæ detractionem pertinet. Circa
hanc quartæ detractionem imprimis ſpectandum eſt, quid, quantumque in hęreditate ſit,& quan- tumꝗue in legato ſit. Omnes feiè queſtiones ad hec loca referuntur:cùm enim Falcidius in ſecun- do capite legis ſuę ait, quartam partem remanere a- pud hæredem, neceſſe eſt vt prius vidcamus, quid, quantumque ſit in hereditate, quid legatũ,& quã- tum legatũ ſit. Aliter hęc quarta commode deduci non

7 4. Franc. D uareni luriſconl.
non poteſt, vnde ſi cotpora legata lint, plerunque cit, vt ager, quantitatem redituum lnſoicige b æſtimatio rerum initur: ſi Pecunla vel quaritas„res obuentionem, vnde indicari poſsit pretiũ 18 eſt expeditiſsima. De hac eſtimatione, multa ſub 18. C. de reſcin. ven. Si agitur de reſcindenc uos hoc titulo ſcripta ſunt. Et locus communis eſt de tione, inſpicimus qualitatem rei,& redituũ waulh hac eſtimatione, qui extat in capitibus, que nũc di- tatem. Solent adhiberi æſtimatores periti cuen cam, in l.quod de bonis. 1„§.vlti. hic dicitur æſtima- bitri, quod ſumitur ex l. hac edictali.§. his llula tiõnem teſtatoris non ſpectandam eſſe, ſed verũ pre de ſecun. nupt. Nihil enim audemus abſar b tium rei. Et ideo&ſi teſtator dicat ſe ad tantam adſrmare. I. oquitur illa lex de arbitris 85 1 quantitatẽ legaſſe, nihilominus tamẽ vera eltima- terque conſentit& vxor& marituts. Curca en
tio ſpectabitur. Eode m pertinet l. in lege Falcid. 44. rò æſtimationẽ notandum, affectus&lingula 1 hic. Simile in l. in lege. 6². hic. Formali pretio. inquit, liratis rationem non eſſe habendäl. preria.6, 9 pg Ego puto hec verba de forma cenſuali accipienda Non fingimus pretia ex effectu, nõ ex ſingul 9 V eſfe, cuius mentio eſt in l. forma. de cenſib. Cùm cẽ- ytilitate: ſed communiter inſpicimus, quantic m ſus Romæ fiebat, omues res deſcribebantur, quæ in niter res vendi pobsit,& cõmuniter eſtimarur. T ul patrimonio alicuius erant,& pretium ſingularum ſpectamus quantã vtilitatem ea res cuilbetalau L,
—ff525‧
rerum inibatur. Si quęratur ergo de Falcidia, non inſpicietur æſtimatio cenſus illius, ſed præſens pre- tium: fortè enim maius aut minus pretiũ erat, quo tempore æſtimatio à Cenſoribus inita eſt. Similis qugſtio eſt in iure Pontificio de decima Papali, in Ole. vlt. de decim. Qùm Põtifex vel Rex hodie lo- co Põrificis decimas ab omnibus ſacerdotibus ex- igit,non eſtimatio præteriti temporis, ſed preſentis
temporis ineunda eſt:Eſt enim veluti formale pre-
tium. Bt æſtimarionem referendam eſſe ſtatuit, ad taxacionem conſuetam in illis partibus, in quibus
æſtimatio iniri ſolet. Superius diximus de ratione
legis Falcidiæ ineũda, ſi corpora in hæreditate ſint, neti pecunia,non quantitas, neceſſariò veniendum ad æſtimationem. Atque hinc cœpta eſt diſputatio de æſtimatione omnium rerum in vniuerſum. Eſt enim locus communis de æſtimatione non tantũ ad legem Falcidiam pertinens, ſed ad omnes alios Iuris ciuilis locos. Et diximus ex veritate eſtima- tionem faciendam, neceſſe inſpiciendum, ſi teſtator rem taxauerit, ſi pretium rei ipſe definierit. l. quod de bonis.5. vlt. hic. Diximus etiam formale pretium
non eſſe ſpectandum. lin lege. ſupra. Nec ad formã
cenſualem reſpiciendum, qua res in cenſum red- acte ſunt, quam formam pretiũ formale vocari ar- bitror à luriſconfulto. dicta l.in lege. infr. Et huc per- rinet lex 3.§. diui fratres. de iure fiſci. Nõ ex preter- ita emptione, ſed ex præſenti æſtimatione precia
conſtituenda. Non eſt inſpicienda pars, que emp a ſit, vt cognoſcatur verum pretium, ſed vera ælti-
matio ſpectanda eſt, quia fieri poteſt, vt ea res quæ tanti fuit, cùm priùs venderetur, nunc minoris vel
luris facta ſit: Ergo nec æſtimatio formæ ſenſualis ſpectanda eſt, quia poſt cenſualem deſcriptionem decreſcere potuit pretium. Et ſic accipimus d.l. in lege. Preterea inſpicitur, quanti ea res vęnire poteſt. d.I. in lege Falcidia. 45. fuprà. Hinc vulgare illud, res tãti valet, quanti vendi poteſt.l. mortis cauſ. 18.§.vlt. de dona. cau. mort. l. ſi ſeruus t4. de condict. fur. Cũ quæritur de æſtimatione rei, inſpicimus quanti ea res vendi poſsit. In frumẽto& rebus aliis quas rei- publicæ intereſt iuſto pretio vendi, ſpectamus quã- ti ea res vendi poſsit in publico foro rerum vena- lium. Quod diligenter notandum eſt, quia ſepè cõ-
tingit, vt probatio Peti Perierd aliquarum ineun-
da fir. Hoc autem ſumitur ex I ſpeciebus. 8. Cod. de cohor. Cùm quæritur quanti fit eſtimatio ſpecie- rum, videmus quanti vendi potuit ſpecies illa in foro publico. Deinde ſi res ſit, que fructus produ-
ex eo debere conſtitui, quod frequen Hactenus de æſtimatione rerum ineun 5quss t
ra ſit. Alij hoc loco legunt, funguntut: ſed verura lectio, finguncur, id eſt, eſtimãtur. Fingereeni mare eſt. Cicer. pro Roſc. idẽ in l. ſi ſeruũ.;z
Aquil. Alios ex natura ſua fingere:fieri pote
tilior poſsit eſſe res certo alicui homini, qumm muniter. Fieri etiam poteſt, vt quis maxiimo Cur. tur affectu in rem, erſi ea non maiorem viiltas adferat ipſi, quàm cæteris. Sed horũ non elthas ratio. Exemplum adfertur in hac lege det turali, veriſimile eſt patrem magno preti turũ eſſe filiũ, ſi ab alio poſsideretur, etſſ eſſet decem aureorum. Sed ex hoc affectu
camus æſtimationem. Hic affectus hodied ditur in equis, canibus, gemmis, que plęrunq
ximi à nobilibus æſtimari ſolent. Sed qud ribus condicibus legitur, Sed quaſi. Legendi eſt qud Phraſin hãc quę latina eſt, non intellexa3 librarij, igitur qud, mutarunt in quaſt. Dubitandun tamen non eſt, quin aliquando ratio habeatur as
affectionis: De qua re diſputauimus in lin actioh
bus. de in litem iur. Cùm iuſiurandũ in litem act ri defertur, reus qui rem non reſtituit, iuſſu damnatur in quantum actor in litem iurane in hoc caſu habetur rario affectionis. Non en
ſpicitur tunc iuſtum rei prerium, quia iniquumd unr
viſum, cogi quenquam iuſto pretio rem ſuãali
dere. l.tutor. de in litem iur. 1ſi cùm dos, deact mi amot. Sed cũ de ineunda rei æſtimatione agimu
fingimus eã ex communihominum opinio
quitur in§. vlt. l.pretia. Pretij varietatem Hoe mal moè pertinet ad noſtrã diſputationẽ. Diximus meſ manda re quapiã, non eſſe affectum cuiuſquina vtilitatem, quã allatura eſt ea res cuiuis homit communem hominum opinionem ſpectan
in hac eſtimatione tamen ratio eſt habenda bc & temporum, Igitur cauſidici eſt, in conci formulis, mẽtjonem temporis, aut loci Hacer 1 æſtimatio facienda ſit in Galliis, non eſtæſtm da res,yt æſtimatur in Hiſpania, vel in Gemm vel in Britannia. In vno atque eodẽ loco etiam prerij varietatem adterunt, vnus annn lior eſt aut fertilior altero, vt plerunque acc hanc varietatem non eſtimare debemus e
tis temporum, aut ex ea varicrate quæ ratn
id eſt, non ex tempore breuiſsimo. Etiici bus diebus frumentum in foro carum fuerle
ideo dicetur eſſe id commune pretium ſa rui tius
A

In Tit. Ad leg. Falcidiam.
elinun uh. u hein gequens locus eſt de his, quæ imputãtur in quar- artern 11 lcidie& quæ profici unt legatariis„& de his im rin K tam non imputantur& nocent legatariis. Admo- 1Näre e dud ta, cùm de F alcidiæ detractione quæritur, vi- reica p 4 elle, quantum in hæreditate ſit, qu antum mauient den niſi vtrumque cognoſcatur, nõ poſſe iniri bganen Falcidiæ. Quæſtiones omnes huius tra- muonen hunc locum referuntur:ſemper quęritur, Kal uartam hæredi ſit imputandum, quid le- venäl 3 5 Ina Cum ergo quæritur, quid debeat impu- ekc n Er in Falcidiam, imprimis eſt notandum, imputa- aßiem at 5 nn quaram ea quæ iure hæreditario capiu ntur, ömunin Kiudicio teſtatoris,& hæc— 4 legatariis, 1 tem ariia id autem. 74 ſuprã.&s ex indicio. Verè quidem di-
9. 1 dicituradden
Anon miom sSedh hori nc tur inaolig
em magno.
dd ex hoc at
licſetube
prunt in ſlh puando raioit putauimusil m iulurancüi nnon tecttuti acdor inlirni
do afecioniit
1 pretium ſu uſto pteto uelh dm da rei xfürra unihominumd pfetj uniutm
dim
Buur ſiex defuncti iudicio, heres habeat quartam,
4, legata eſle preſtanda:ſed non ſatis plenè hoc 4 dũ enim eſt, Si ex defuncti iudicio,& e hæreditario hæres habeat quartam. Nã ſi quid
—
rdi prelegatum ſit, non imputatur in Falcidiã.
le in liin quartam. ꝰ1. ſupra. lllud igitur tenen- dum, hæredi imputari in quartam,& proficere le- dum,
gaxariis, quæ
di Pdlcddie,& Trebellianã interſit, poſtea dicemus in incrpretatione l.in quartam, quæ non eſt huius loci propria. Hinc multa—„de quibus dubitatio fuit apud veteres, ſe omnia dependent excoquod diximus, cas res imputari in quartam, & pronicere legatariis, quæ iure hæreditario hæres
ccijit. Primum enim ſequitur quod eſt in 1.§. id
quodſupra. Teſtator inſtituit duos hæredes, Titiũ & dempronium: Titium ſubſtituit Sempronio ſi Semptonius hæres nõ erit, Titius eſto: Sempronius omilit hereditatem, delata eſt hæreditas Titio, qui
cotam hereditatem conſequitur, ex inſtitutione&
Lubſtrutlone. Quæritur ſi de Falcidia agatur, an il- h untdm pars,quam ex inſtitutione conſequitur, ciimputanda ſit in Falcidiam, an verò etiã ea que ex ſubſtitutione ad illum peruenit. Et ait Iureconſ. quodex ſubſtitutione adeptus eſt hæres, proficere legatariis Comtẽdit hęres, hereditatem eſſe exhau- ſtam legatisvult ex illis deducere quartam,& verũ eibſicitantum pars hereditatis, quam ex inſtitu-- tione nactus eſt, imputetur, eam non ſufficere ad quanam Falcidie conſtituédam, ſed neceſſariò ali- quid debere diminui ex legatis, ad explẽdam quar- tam Rurſus autem, ſi ei imputetur pars illa ex ſub- ſtitione eam ſuficere ad quartam. Quia crgo Vtrã- Aue hattem capitiure hæreditario, vtraque pars ei bupuen dicitur ure hæreditario capit quod tan- A 43— parte, ex qua fuir inſtiiur rä vero pamsa, dun tanquã heres capiat:alte- 1 3 ante quam ex ſubſtitutione habet, non ha-
4— vsrnieei heredis:ergo ex vtraq; parte ma parte purd 4 nuls eſt, nquit Paulus, ei qui ex Wintitarus,ofd d tera parte ſub conditione eſt carusſir a9 2 at nihil intereſſe, an quis inſti- on diccn dint ltutus. Si poneremus Andem ex uurine wefe wlan hereditatem capere dicere- imparer nin 85 dicitur retentionẽ in quartã tionesalibi tlea ne. z0. ſupr. Quęnã ſi nt he retẽ zeſuprä Len tur. in l. non eft dubiũ. l. ex aſſe. eeZata retinentur ab herede, quæ peti pe egatariũ non poffun 8 quæ peti P 1
unt: Si ca pctantur per legatariũ.
unque iure hære ditario hæres capiat. h quomodo ſit accipiendum,& quid inter quar
24) hæres cum poteſt ſummouere. Sed huiuſmodi le- gata heredi imputantur in quartam: quia ea ca. pit iure hęredis. Nam ſi inutiliter legatum eſt, hæ- res ea legata tetinet, perinde acſi legata non eſſent. Exemplum eſt in d.. non eſt dubium. ſupra. Quo- ties in ea cauſa eſt legatũ, vt non poſsit id perere le- gatarius, retinetur ab hærede: ita tamen vt id ſibi im putet in Falcidiã. Simile in d. l. ex aſſe.5.§... 30. ſupra. Eodem pertinet l. in ratione.§. l. 30. ſuprà. In ratione legis Falcidiæ. Id eſt, non habentur pro legatis, atque ſi legata non eſſent vtiliter veniunt in E alcidiam. Exempla ſunt in§. pen. cad. leg. Ex hac regula& il- lud infertur, quòd& pretium rei hęreditariæ, here- di in quartam imputetur, ſi teſtator iuſſerit rem he reditariam vẽdere. in I. ſi dignum. 19. ſuprà. Fundus decem valebat, quem teſtator iuſsit quinque vendi, ſi vendiderit decem, decem erunt in hæreditate,& computabuntur in Falcidiam. At ſi ex voluntate teſtatoris fundum vendiderit quinque tantùm, cùm decem dignus eſſet, quinque manent in hereditate, & quinque legata videbuntur, quinque imputa- buntur hæredi in F alcidiam, que non tanquam le- gatum capit, ſed iure hæreditario. Pretium enim rei hæreditariæ ſuccedit in locum ipſius rei hæredita- rię.liſi& rem 22. de petit. hered. Simile eſt in l. qui fundum. 87. ſupra. Quidam habet tantùm fundum in bonis, qui centum aureorum eſt, damnat hære- dem, vt eum vendat quinquaginta Titio: Non eſt putandus plus quàm quinquaginta legaſſe, ac ſi centum in bonis habuiſſet teſtator,& iuſsiſſet in- de dari Titio quinquaginta, reliqua quinquaginta manent in hæreditate. Non eſt aſtimandus amplius. Hic non poteſt locum habere Falcidia. Duos fum dos teſtator habebat in bonis, ſingulos centum aureorum: hæredes duos inſtiuuit Titium& Sem- pronium, Sempronium damnauit, vt fundũ Cor- nelianum Titio centum aurceis venderer,& contra Titium damnauit, vt ſundum Seianum Sempro-
nio itidem centum aureis venderet, vterque hęres
hereditario iure habet partem dimidiam,& debe- tur eis quarta tantùm pars ex Falcidia. Ergo nõ po teſt habere locũ Falcidia in legatis ab illo teſtatore relictis,& proficiet legatariis, quia nihil cis poteſt diminui. Ex eadem regula colligimus actiones& obligationes hęredi eſſe in quartam imputandas: ſunt enim in bonis& in hereditate nõ minùs quàm corpora. l. bonorum. de verb. ſignif. Si actiones tan- tum teſtator in bonis reliquerit, non minùs dicun- tur in hereditate eſſe, quàm ſi ſpecies reliquiſſet. Hinc quæritur de actionibus pœnalibus prętoriis. in l.pœnales 32. hic. Vbi diſputatio eſt digna obſer- uationc. Et hic tractaturi ſumus locum communẽ de natura obligationum. Morte reorum actiones pœnales, quę ex maleficis naſcuntur, in heredem non tranſcunt, niſi lite conteſtata. Vnde dubitaba-
tur an in bonis eſſent computanda, cùm in hære- dem non dentur.§. non autem, inſtit. de perpet.&
temp. actio. Porrò hę actiones, quamuis non contra
heęredem rei, tamen hęredi actoris dantur. Actor a- Gtionem in heredem transfert: Ergo non ideo mi-
nùs dicuntur in bonis actoris, quia non poſsit ex-
periri contra heredem rei:fieri enim poteſt, vt poſt
mortem rei non intercidant, ſed lite conteſtata cum reo fiant perpetug. Excipit Iuriſconſultus actiones

744 populares,& actionem iniuriarum ‚quæ in bonis ede non dicuntur. Popularis actio eſt, quæ populo ius ſuum tuetur. LI. de popul. actio. Agit actor illa aione, nõ quòd ſua interſit, ſed quòd populi: quo- modo ergo poſſent dici in bonis eſſe? Aliquando tamen in bonis eſſe dici poſſunt, cùm preter publi- cam vtilitatem, etiam noſtra interſit ea nos expe- riri. Sed vbi publica tantùm vtilitas verſatur; in bo- nis noſtris dici non poſſunt. Ante litèm comteſtatã
cum reo, pœnalis actio non transfertur in hæredẽ
rei, ſed morte rei intercidit. Quædam alia dicuntur in hac l. pœnales, quæ ad ſequentem locum perti- nent, ad quem ea reiicimus. Ex co quod de actione diximus, quæſtio naſci- tur de duobus reis ſtipulandi,& tractatur in l. Fal- cidia. 6². ſuprà Diximus actionem in bonis eſſe: At uid dicemus de duobus reis ſtipulandi, ſi duo eã- dem rem ab aliquo ſtipulati ſint, vt in ſolidum ſin- gulis competat actioꝛid enim contingit in duobus reis ſtipulandi. Stipulatio hic ab vtroque intelligitur contracta. llex duobus. de duob. reis. Duo erant rei ſtipulandi, vnus deceſsit, reliquit heredem, legauit quædam, agitur de lege Falcidia, quæritur quantũ haæredi impurandum ſit: Stipulati fortè ſunt centũ, an tota centum, an dimidium tantùm imputabitur hæredi in quartam? Non eſt inſignior locus alibi, de duobus reis ſtipulandi,& naturam eius obliga- tionis manifeſtiſsimè oſtendit. An igitur imputa- bimus dimidiam tantum ſummam in quartã Fal-
cidiæ, quia duo ſunr rei ſtipulandi, an ſolidum, quia
in ſolidum agere poteſt quilibet? Hic diſtinguitur ab Vlpiano, de duobus reis promittendi, de quibus Vlpianus hic ſimul tractat, nos nũc nihil dicemus, quia id ad ſequentem locum pertinet. Inquit autẽ VlpianusInſpicimus an hi duo rei ſtipulandi, ſocij fuerint, in ea obligatione cõſtituenda. Si fuerint ſo- eij imputabimus partẽ tantũ eius pecuniæ in quar- tam:quia duo rei ſtipulandi ſocij ſunt. Ergo opor- tet omnes res inter eos communicare, ſed ſi ſocij non fuerint, in pendenti eſt, inquit, in vtrius bonis ea ſumma ſit computanda. Quo oſtendit Vlpia- nus euentum eſſe ſpectandum,& ex eo iudicandũ, vtrius in bonis ea ſumma ſit. Videndum eſt, cui- nam ea ſumma ſoluta ſit. Si tota ſumma heredi ſo luta ſit, dicerur in bonis illius eſſe,& imputabitur ei in Falcidiam. Melior enim cauſa poſsidentis in hac ſtipulatione. l.ex duobus. de duob. reis ſtip. nec ali- ter repetitionem habet ab eo qui ſolidum exigit, id enim verius eſt. Quia ergo totam ſummam exigit, tunc tota ſumma in Falcidiam imputabitur: Vnde ſi vnus ex his reis ſtipulandi alteri heres extiterit, vtraque obligatio apud illum manet. l. ſi reus. 30. de duobus reis conſtit. Sed cùm quæritur quomodo illa ſumma, eo caſu, imputanda ſit hæredi, dicendũ
eſt, ſi ſoluta fuerit ex cauſa hæreditaria, imputanda
eſt in Falcidiam. Sed ſi ex propria cauſa, non debet imputari. d. l.ſi reus. Heres enim agere poteſt ex hac obligatione, vel ex cauſa propria, vel ex cauſa hæ- reditaria: Sed ſi ex hereditaria cauſa agat, ſolidum ei in quadrantem impurtabitur; aliàs non.—
Ex iam dictis quæſtio oritur, quid ſi nomen tan-
tùm ſit in hereditate, nec aliud quicquã, nulla quan- titas nullum corpus, queritur quid heredi ſit impu-
tandum: Quęſtio hæc tractatur in l. quærebatur. 82².
Franc. Duareni luriſconſ.
ſuprà. quæ lex difficilis non eſt, vt yul
Animaduertendum eſt, quicquid reſeipogita eX eo
nomine, ſeu obligatione, id diuidendum* heredẽ& legatarios. Exempli gratia: Telaeinm men habet quadringentorũ aureorũ, inh neldo. ſua tota quadringẽta nõ ita habebütur qus n d hæreditate, quia rantum fortè exigi non tè ſoluendo non eſt debitor, fortè enim mhii tum non poteſt ſoluere Inſpicimus ergo, auhl hoc nomine refici poſsit,& quanti nomen„ di poſsit,& ex ea pecunia quartam heres qana & reliquum diſtribuetur legatariis. Ergonn quantitatem ſummæ inſpicimus, queæ eſt in gatione. Caſus tamen vnus eſt, quo totam ſun inſpicimus. Exempli gratia. Cuùm ipſi deban. 119 ratio eſt legata, qui ad quadringenta fort ai- tus erat, nec aliud in bonis eſt præter noman dca debitor fortaſsis non habet, niſi centum.(es 1ui an ea centum hæres capere poſsit pro duaal— Obiicit legatarius, idemque debitor, cuillh eſt legata, ſe ſoluere non poſſe, ſed nihilom tius ſummæ habemus rationem, quæ eſtino tione,& quod ad ipſum debitorem artinenſ dicimus eum ſoluendo eſſe, quia liberauu cęteris legatariis idem dici non poteſt, qu quibus certa ſumma, quę in nominibus u- eſt, legata eſt, non ſemper ſolidum co ſunt, ſi inops ſit debitor. Quęritur etiamdi li obligatione, an quo natura debetur ſiti dum heredi in quartam, quæſtio hec tracian 1.§ id quod natura. ſupra. Si pacto quidpro n ſit ſine ſtipulatione, ſi debitor ſoluerit, nullam titionem habet:Nec dicitur omnino indebitum ſe, quod debetur naturaliter. Ideo dubitart at quomodo imputandum ſit in Falcidiã. Et attſa conſultus euentum eſſe ſpectandum, quia peti poteſt, quod natura debetur:ſi ſolutum fuctiss non poteſt. Igitur debet expectari euentus anſ tum fuerit nêcne: ſi ſolutum fuerit, imputabiui ſolutum non fuerit, nõ imputari poteſt quaa nem non habet heres ad petendum. Quemada dum ſi ſolutum fuerit, imputabitur, quia iureſi ditario obligationem habet naturalem nonmi quàm ciuilem, licet differant efſectu, ve ſufti di Diximus actiones& obligationes hereclim tari in Falcidiam& augere hereditatem,& ſi cere legatariis, vt minuùs legatis decedav,qu nis actiones numerantur, non minus quam ipan & corpora. upradictis addendum ldem dicid re& de ea obligatione, qua erat obſtrictus hEst functo, antequam decederet, ſi debitor he tit creditori, obligatio qua tenebatur defuncne Falcidiam imputatur,& connumeratut m a hæreditatis. in I. 1.§. ſi debitor creditori. ſup ſtio eſt, ſi debitor creditori heres extitent nomen obligarioq́ue imputetur in quarta probabiliter dubitatum fuit, quia tunca
n
citur confuſione liberatus eſſe, vt fit, c
creditori heres exiſtit, quia vtraque perlot dem perſonã recidit:fieri itaque nõ potelbſe⸗ uam debeatur alicui à ſeipſo. Si dicena b obligatio, idem ſibiipſi geberet. Hoc 1 1 nõ poteſt, quia vt obligatio ſit, oportet uts e inn
,„„„ 6 0n lib ſonas eſſe, cũ igitur vna tantum perl cue

dici non pen
que in nommt
mper loldun ot. Qertoret natura debtm im,quxſtoh Pra i pado ddebitor oben dicitur ommimt turaliter. leot um ſtt in Plci èlle ſpectandum lebetarſi ſobr bet expectun 3 olutum fetti- no imputuiſos es ad fereniin b rirmpurbiu n habet arlls qittran cfel esKohliumm
——
de peculio, defuncto tenebatur. action tur hereditas. Simile in l. maritus.9 6. hic. vbi de ma- nto loquitur, qui res adminiſtrauit vxoris extra do- tem marito datas, quæ parapherna vocantur. l. hac
In Tit. Ad leg. Falcid.
confuſione quadam liberatus dicitur debitor. Atq;
hac ratione in lege Falcidia nõ videbatur ratio ha-
enda huius obli gationis. Et tamen dicitur in ratio- nem Falcidiæ hanc obligationem Venire. Neglecta laitur ſubtilitate iuris, Paulus ſpectauit tantùm, an hercditas ſit reddita auctior,& locupletior ob eam
rem: Nam cùm auctior ſit reddita, conſtat eam ve-
nite in contributionem Falcidiæ. Et quod dicimus confundi obligationem, cùm debitor creditori ſuc- cedit, verum eſt quantum attinet ad actionem: fieri
A caim non poteſt, vtà ſeipſo aliquis quid petat, ſed amen nihil vetat, quominus retineat debitor tan- 3 quam hæres, id riod debet defuncto:Et hac ratione
auctior fit hæreditas. Quò autem auctior eſt hære- ditas, ed minðs minuuntur legata. Idem repetitur& aliis in locis huius tit. Et exempla eiuſdem rei ſlunt in l.icum quo. 6. hic. vbi de eo lo uiruraqu aione
ac actione auge-
lege. 8. C. de pact. conuen. Dotis adminiſtrationem & vſumfructũ habet maritus, nec reddere cogitur rationem eius adminiſtrationis, ſed ſi mulier res de- ditextra cauſam dotis, maritus eas adminiſtrat, vt procutator,& rationes reddit: vnde ſi debitor fuerit vxotis, ex ca adminiſtratione, perinde tenetur ac quiuis extraneus. Et ait Iuriſcõſultus ſi eo caſu ma- iitus fuerit hæres vxori, imputari eã obligationem in Falciciam. Actiones igitur& obligationes impu- rantur in Falcidiam, quia hæreditariæ ſunt. Hinc ſe- quitur etiam fructus ab hærede perceptos in Falci- di imputari, qua de re magna eſt diſputatio apud iuris interpretes. Rem autem paucis comprehen. dam. De fructibus cùm quæri ſolet, an imputentur in Falcidiam, meminiſſe oportet corum, quæ ſupra Anodis tradita ſunt: ea imputari in Falcidiam, quæ iune hareditario capiuntur. Tunc autem capiuntur fructns ure hæreditario, cùm ex re capiuntur, ante conditionem. 1quod de bonis. 8.§. fructus. 5. ſupraà. Tellator legavit prædium ſub conditione, ſi nauis elren Aftica: Ante conditionem eius prędij fru ee Eenu eſt cos in F alcidiam imputari, wäla aidddan capiuntur, tanquam pars hæ- ſio zutdedem nulla adſcripta legato eſt cõ⸗ tio efim dn egati transfertur ad legatariũ.l.à tioneu aeertiC de fruct.& vſ leg. At con- niuf Landee iure capiet hæres fructus? ennmiſf nan an 64 huba⸗ hueuee cauſam has ftuctus vetbis ſclea ecvidentur pugnantia eſſe, in cauſam lideicommißii, ſed verbum, relictos, hic in ſequentibus 2, 3 Limildie Sic enim accipitur
te interdum legara ſe. etam dimit gale ſignificat, ſed interdũ ſi gnificat dumn eganit dim eror verbis fideicõmiſi præ- sſdeicommißh diutibu penes hæredẽ, ver- Arlue idco man n eſt expreſſum de fructibus: omquartam i apud heredem,i mputantur er- dall mile eſt in l Falci. 24. l. 45. hic. Eo- ta ſüpta. Vbii de adringenea 8.5.gui ducen- bus,do viunis ahue vſuris docet, quod hic de fru- tei ſub conditione relictæ. At quid
tes colligit, ſed quæritur an in Falcidiã im-
eicommiſsi relictos,& non deduci
Pareßrap cheqde⸗
745
de legatis puris? Fructus percepti ex legatis puris legatariis non proficiunt, ſed lucro hæredis cedunt. Lin ratione. 30. ſuprà. Idem dicitur in l. in quãtitate. 75. ſuprà. In hac diſputatione de Falcidia, vnũ axio- ma pracipuum,& certiſsimum eſt, quantitatis ra- tionem haberi tẽpore mottis teſtatoris. d. Lin quan- titate. Idem in§. quantitas. inſti. eod. Ita vt ſi poſtea hæreditas creuerit, ſemper tamen tempus mortis teſtatoris inſpicimus,& fructus poſtea percepti lu- cro ſunt hæredi,& Falcidiã ex illis deducit hæres. Ergo cùm de legato puro relicto loquimur, fructus hæreditatem non augent, nec imputantur in quar- tam. Exceipitur caſus in I.9. ſuprà. Teſtator reliquit fundum plenum maturis fructibus: poſt mortem te- ſtatoris, fructus illi ſunt percepti, ait Iuriſconſ. eos in Falcidiam imputari. Inſpiciẽdum quidem eſt tem- pus mortis, ſed iam maturi erant illi fructus, cùm teſtator moreretur,& poterãt tunc percipi tempore mortis teſtatoris. Vulgus interpretum hoc genera- liter intelligit de fructibus, qui ſati erãt tẽpore mor⸗ tis teſtatoris, quod non probo. Nam de maturis tan tùm loquitur Iureconſ. qui pro perceptis habentur: ſati autem pro perceptis haberi non poſſunt. Hæc de fructibus,& aliis quæ iure hæreditario capiun- tur, atque ideo in Falcidiam imputantur.
Altera regula eſt negatiua, quæ hęres non capit iure hęreditario, neque iudicio teſtatoris, non im pu- tantur in Falcidiam. Hoc exemplis declaraturi ſu- mus, ſicut ſuperiorem regulam. Non proficiunt le- gatariis, quæ non iure hæreditario percipit hæres. Hæc regula traditur præcipue legata duobus in ca- pitibus, in l. quod autem. 74. Exemplum eſt. Teſta-
.... 8... tor duos hæredes inſtituit, quædam ab eis reliquit,
vt locus ſit Falcidiæ, vni hæredum prælegauit fun- dum, hunc fundum alter hæres tanquam legatarius conſequitur non tanquam hæres. Hoc igitur præci- puum habet hæres, nec imputatur ei in Falcidiam. Quare ex aliis capiet quartam ſuam, perinde ac ſi hoc prædium ei legatum non eſſet. Teſtator inſti- tuit hæredem Titium,& Semproniũ, legauit præ- dium Titio, ſub hac conditione, ſi decem dederit Sempronio. Hæc decem Sempronius non capit iu- re hæreditario, potuiſſer enim hęc conditio adſcribi
ei, qui hæres non eſſet, capitur mortis cauſa. Et dici-
tur mortis cauſa capio. tit. de mortis cauſa don. Er- go non imputatur in Falcidiam, quia mortis cauſa capionis titulo hoc conſequitur, non titulo hæredi- tario. Sic ſi à ſtatulibero, id eſt, ab eo, cui in diem, vel ſub conditione libertas eſt relicta, quid capiat
haæres, illi peculiares nummi ſunt in hæreditate,&
eos capit tanquam hæres: Ergo imputantur in Fal- cidiam. Idem dicitur in I.in quartam. 91. ſupra. Hoc caput nobiliſsimum eſt totius tractatus. Et idem hic docetur, quod& in ſuperiori. Deinde ſubiicit, Sed in fideicommiſſaria hæreditate reſtituenda. Martia- nus hic oſtendit differentiam, inter quartam Falci- diam& Trebellianam, id eſt, inter quartam quæ ex legatis, ſecundum Falcidiam,& inter quartam, quæ ex fideicommiſsis, ſecundum Senatuſconſul. Tre-
bellianum vel Pegaſianum deducitur. In quartam
ex Falcidia non imputantur, niſi quę iure hæredita- rio capiuntur. In quartam autẽ Trebellianam om- nia imputantur, quæ iudicio teſtatoris capiuntur, ſiue iure hæreditario, ſiue mortis aplonis eapzätur

746⁶ Franc.Duareni luriſconſ.
Etexemplum hc eſt deductionis,que ex ſideicom- quam leßat,&e negliꝗann ſobtiltaremwqump miſsis fit, ex genatuſconſulto Pegaſiano, vel Tre- ta intro quxerunt. Multaa ddaxi cxemeadſs belliano. Cùm rogatus eſt heres reſtituere alteri he rioribus, in ſimili diſputatione. Vnum eſ 3 e. reditatem, detrahit quartã ex Senatuſconſulto Tre- te hære dis inſtitutionem non poteſt legau,ſ au. belliano, ſed quicquid percipit iudicio teſtatoris, id hered. inſtit. de leg. alias legatum inutile cker ei imputatur in quartam, ſiue in hæreditate ſit, ſiue fideicommiſsis autem hic ordo non obſeru aur. in legatis. Magna quæſtio eſt,& agitata magnopere mile in§. poſt mortem. inſtit. de leg. Poſt monaa de ratione diuerſitatis, inter quartam Falcidiam& non poterat legari ſed poſt monem poteru quartam Trebellianam. Qui originem iuris nõ ſa- committi. Simile. Legata non niſi Latins,Hdeican
⁸
tis norunt, aut non ſatis accuratè expendunt, vix aſ- miſſa etiam Græcè relinqui poterant. Legata eni
9. ane
ſequuntur huius diuerſitatis rationem. Ius noſtrum ex iure Ciuili originem habent, veteres itaquedun conſtat variis ex partibus, ex legibus, ex Senatuſ- ad exemplum legatorum, quartam ex f Licn Conliltisher cdictis, ex reſponſis prudentum:& di- miſsis deduci volebant, ſtuduerunt ſubrilttuena uerſis temporibus hæ partes receptę ſunt. Nam non ris temperare, nec ideo tamen leges violarum 4 vno tempore ſunt omnia conſtituta, quæ à luſtinia- non magis Senatus potuit, quàm PrætorlE 4 no conſtituta extant. Origo autem ommnium tradi- bus cauſis in integr.. cùm ſponſus. de publicinau tur à Pomponio in l. z. de orig. iur. In interpretatio- act. Hinc actio ex Senatuſconſulto Trebellanonn ne iuris ciuilis ſæpè hæc ſunt di inguenda,& infœ- lis tamùm dicitur, quia Senatus non potuit wr. liciter ius ciuile tractamus, niſi diligenter expenſa dem facere, vt nec Prætor, J. ſi filiusfa. ſupn 1 w 4 ratione iuris,& iuris auctorum. Legata ortum ha- autem, de bono. poſſeſ. multò minus iurißn bent ex legibus Romanis: Fideicommiſſa ex mor- tes hanc auctoritatem ſibi vendicare Potuaaun te,& iuriſdictione Magiſtratus auctoritatem acce- recipiendis ergo fideicõ miſsis iuriſprudertsses perunt.§. 2·de fideicom, hered. inſtit. Lex Falcidia plum legatorum ſunt, ſed cum temperamen ad legata pertiner, non ad fidcicommiſſa. Fidei- quitatis: non quòd omnino exempla citcs commiſſa nullas vires habebant eo tempore, quo ſequi voluerint, quæ ſine violatione legum lata eſt lex Falcidiatſed committebantur fideicom- re poterant. Inde yidcmus filiumſam ſia u miſſa, quaſi religioni& fidei eius à quo relinqueban patris hæreditatem nõ acquirere.l. ſi quism tur. Lęgata vero neceſsitatem pręſtandi ab initio,ex 25. de acquir. hæred. Et iuſſus patris ꝓræ iure ciuili habebant. In legis Falcidiæ capite ſecun- bet, quia vibebant iureconſulti lege cautum do, quod fuprà interprerati ſumus, Falcidius ita ca- vrt iubente patre hæreditatem filiusfamiliasa uit, de quadrante detrahendo, vt appareat, voluiſſe reret. Sic igitur inherebant legis verbis,tinq Falcidium, hæredem habere quadrantem ex hære- diſcederent. In poſſeſsione bonorum, quæade ditate. Neque ſimpliciter cauit, ne minùs haberet plum hæreditatis acquirendæ à Prætore introdit hæres, quà3m quadrantem, ſed vt illum quadrantem eſt, ſolus conſenſus patris ſufficit.L. C.qui admt ex hæreditate deduceret. Hanç igitur legem pru- ad bono. Nec immutarunt quod cautum erat dentes ſic ſunt interpretati, quaſi in quartam tätům bus de hæreditate, ſed tamen in ſucceſsione Prasi voluerit imputari Falcidius id, quod caperet heres, riaà ſe introducta, non dubitarunt exemplum iure hæreditario. Et ſi quis iudicio teſtatoris, non rum ſequi cum temperamento. Hac ration iure hæreditario haberet res aliquas, nõ ideo magis decedit auctoritati legum, quia lex nihilad hæredem quartam habere, ſed oportet iure hæredi- ſucceſsionem Prætoriam pertinet, ſed ad hær tario ad heredem peruenire, vt id ei in quadrantem tem. Videbant magis ſubrilitatem eſſe in hætedi Falcidiæ imputari p oſsit. Succeſsit longo p Oſttem. tis acquiſitione: putauerunt igitur conſenſum ſul ore Senatuſconſultum Pegaſianum, vt conſtat ex cere in poſſeſsione bonorum, introducta ad exem §. ſed quia hæredes. de fideicom. Vbi oſtenditur, cau plum hæreditatis acquirendæ. Simile exempl tum eſſe eo Senatuſconſulto, vt ſicut quartam, per reſtitutione hæreditatis. l.i. ad Senatuſc. Trebel legem Falgidjam, ex legatis retineret hæres ſic ſtator fideicommiſit hæredi, vt alieno ſeruoh quartam retineret etiam ex fideicommiſsis,& nihil tatem reſtitueret: ſi iubente domino adeatl
.
in eo loco aliud eſt expreſſum. Neque extant verba acquiretur domino hæreditas, ſufficiet autem
Senatuſconſulti Pegaſiani: ſi extarent, fortaſsis cer⸗- ſenſus domini. Hæc inſtitutio ſimilis eſt acq
tius cognoſceremus, quod nos hic angit. Sed tamẽ, ni hæreditatis: Nam fideicommiſſarius habe uantum poſſumus colligere ex d. ũ. ſed quia hered; hærede. Domini iuſſus eſt ad acquiſitionem
non fuit facta meutio hereditatis in Senatuſconſul- nec d exemplo poſſeſgionis cqu
to Pegaſiano. lgitur pars quarta poteſt intelligi de xtor primum exem 1
quarta parte bonorum. Verum eſt adiicere Iuſtinia- M
num, Falcidiæ exemplo, introductum eſſe Senatuſ-
cõſultum, ſed hoc ſignificat, quòd quemadmodum
ex legatis Falcidia detrahatur, ſic in fideicommiſ-
ſis, pars bonorum ſeu rerum imputetur in quartam.
Ergo Senatus ita eſt ſecutus legem publicam, le- reditatis, idque exem
gem populi Romani, vt tamen temperamentum Idem factum fuit à
xquitatis adhiberet,& ſimplicitatẽ magis ample- à Senatu ipſo. Porrò vt a
cteretur, quàm veteres in legatis. Et hoc frequens nos uærimus rarionem d
eit in fideicommiſsis, vt multo fauorabiliùs fidei- Falcidiæ& Trebellianam.
.. A.. velerun commiſſa interpretentur iuriſconſulti,& pleniùs iuriſprudentes,& ipſe ſenatus exemplum b
( K

— — — — — — — — ——
menlegesig „de ſ
enatos nong
d.,ſ tüusa
—
ed cum tmn
— 3
nino exemphe
violatione g
dus fliumfami acquitete!lüil iuſſus pauim conſulti egec itatem flisim ant legis rebi mne bonoung rendæ à Pram-
eis ſufficit ie
runt quodcam amen in lccs dubitaruntess eramento. Hun um, quis u am perine (abrlirueneki nerunt giurcd norum, iicl- irende inits S.L1ad Heraudt,
.„arnol vtallehob wered’ an
del
ſunt, tantum re torum proſpiciant,
47. ditan eua
In Tit. Adlleg. Palcid.
jegum de legatis ſequutus eſt, vt aliquid vtilitatis ⸗ aimmutaret, quanquam nihil immutaret de le- cauſai ſis, propter legum auctoritatem,& voluit vt a na Tam partem rerũ omnium haberet, non Handiührs tantuͤm. Atq; ideo hic dicitur, ea, quæ iu- 6 ſddeicommiſsi capiũtur, imputari hæredi in Fal- fer Spectarunt veteres ſufficere hæredi, ſi quar- Fänn i bonorum haberet heres, quocunque ti- in. aa ij qui huius quartæ dctractionis auctores talo Qnre)e ſpiciunt vt conſeruationi teſtamen- ne is qui ſine commodo eſt hæ- res inſtitutus, non adeat hireditatem,& ſic irritum ſiat teſtamentum. Ergo ſatis eſt, ſi quartam rerum habcat, quacunque ex cauſa, vt hæres inſtitutus al- liciatur ad voluntatem teſtatoris perficiendã: ergo etſi lex Falcidia voluerit hæredem quartam habe- re hereditatis iure hereditario, putauit tamen ſena- tus fufficere, ſi quartam fideicommiſsi haberet, ex quacunque cauſa,& nihil hac ratione in legatis im- mutauit, ſed in fideicommiſsis tantùm. Docuimus
cid inter quartam Falcidiæ,& Trebellianam in- terſt diximus in quartam Falcidiæ imputari ea tan tm, que capit hæres iure hereditario, que verò iure legati capit, vel alio titulo, ea nõ imputari. Sed cuùm quanta detrahitur ex Trebelliano fideicommiſſo, omnia detrahuntur queę hieres capit, iudicio teſtato- etſi non iure hæreditario. Rationem huius diuer- ſtatis docuimus, vnum eſt, in l. in quartam, quod
magnopere omnes turbauit, qui hac de re ſcripſe-
runt:& quorum com mentaria extant. Difficultas ctin his verbis, Pyo ea verò parte.& deinde, Extra guumtam eſt quod a. Videtur enim Mætianus contra- na loqui: inquit enim fideicommiſſariam hæredita- tem,& legatum in quartam imputari hæredi, ſubii- ciens, extra quartam eſſe, quod à coherede accipi- rur. Quod videtur pugnare cum eo, quod preceſsit, quiaſi extra quartam eſt, non imputabitur in quar- tam. Variæ opiniones extant& veterum& recen- tium quas referre non volumus. Multa aduerſus ve- terum ſententiam ſcripſit Alciatus,& alij. O pinio vulgo recepta eſt, quod à cohærede accipitur, ex- ua quattam eſſe, quia difformiter accipitur. Sicque atngunt in quartam imputari, quod vniformiter,
ia et implici aliquo titulo accipitur, vel hæredita-
ds wellegati titulo tantum. Quod autem non vno umte nonvno titulo, ſed partim titulo hæreditatis, Patiim legat accipitur, id difformiter accipitur. Si Prelegauerit teſtator heredum vni fundum, diffor- miter hunc heres accipere dicitur, partim titulo le- Satl, partim titulo hereditatis. Pars enim eius eſt Pqlran heredis, quam velut à ſeipſo capit, pars vero quę alioqui cohæredis eſſet futura, iure pręle- kaun ioe 3 propterea non imputatur in Balci- 2 Lirt d demn tem diuerſo iure,& iure lega- 5 auges 3 ku cenſeri abſurdum eſſet, ſed arergis Dicun elt,& refutatum ab Alciato in oelcro ha dnen breuiter, quid ſentiam de Trebellian 5G 5 etur Mætianus, non de quarta de gu er d agni⸗ ſed de quarta potiùs Falci- mintin die 8 8 detrahitur. N am in hoc capite quitur de gua,he quarta loquitur, velut initio lo- Trepene AMarta Falcidie, deinde diſſerit de quarta
tebelliana. Nun credit ad Falcidiã: 8
ram que ex legatis dc Nai r elccl ſtad quat- educitur,& ait, Pro ea verd par-
747 te, quam accipit. Interpretatur Mætianus, quod initio dixerat, de quarta Falcidię, quia quod ſimpliciter dictum erat à Mætiano, non videbatur verum eſſe: igitur illud hoc in loco ita interpretatur ‚vt quod priùs dixerat, ea queę iure prelegati, vel fideicõmiſsi heres à cohęrede accipiat, nõ imputari in quartam, non ſimpliciter ſit accipiendũ: ſed ita vt altera pars, quam coheres quaſi à ſeipſo capit, non iure prelega- ti imputerur in quartam. Teſtator duos heredes in- ſtituit, vni prelegat fundum, qui hereditarius eſt, hę- res qui& legatarius eſt, fundo illum accipit, partim iure hęreditario, partim iure prelegati,& ſic partem velut à ſeipſo capit, quia hęres eſt inſtitutus pro di- midia parte. Ergo fundum habet pro dimidia par- te,& pro ea parte capit eum ture hereditario,& ita imputatur illi ea pars in quartam Falcidię. Alreram partem fundi capit à coherede, iure prelegati, non ière hereditario, ſeu tanquam à ſeipſo, idedòque non poteſt imputari illi pro ea parte in Falcidiam. Hæc diſtinctio colligitur l. in fideicommiſſa. 18.§. vlt. ad Senatuſcon. Trebel. In reſtitutionem fideicõmiſſa- rie hereditatis veniunt, quę hereditarig ſunt, cum quis rogatur hęreditatẽ reſtituere, omnia reſticuit, que hereditaria ſunt: in reſtitutione fideicommiſi nõ reſtituit ea, quę aliunde nactus eſt: vnde quęritur, ſi legatum heredi relictũ ſit,& teſtator legauerit ei fundum, valet legatũ, ſed ſi ei datus ſit coheres, cui hereditatem reſtituere à teſtatore rogatus ſit, quęri- tur an fundum prelegatum ſibi ſimul debeat reſti- tuere? Hic quęſtio eſt an fundum illum capiat iure hereditario, an verò alio iure? Si enim iure heredi- tario capiat, veniet in reſtitutionem hereditatis: Sin alio iure, non veniet in reſtitutionem. luriſconſultus ita diſtinguit, quòd eam partem fundi tantùm reti- nere debeat here quã à cohirede accipit, tanquam prelegatum ſibi: Sed eam partem, quam iure hęre- ditario tanquam à ſeipſo accipit, in fideicommiſ- ſum cadere,& reſtitui debere: partem enim fundi à coherede accipit, iure prelegati, partem à ſemetip- ſo, id eſt, iure hereditario. Rectè igitur Mætianus hic de Falcidia diſſerens ait: Extra quartam. Quod enim prius dixerat legatum non imputari in Fal- cidiam, quod heredi eſſet relictum, hoc loco aper- tius cxplicat, pro ea quidem parte, quam à cohęre- de accipit non imputari, ſed pro ea parte, quam
non capit à coherede, ſed à ſeipſo, tanquam iure
hereditario. In fideicommiſſo T'rebelliano non eſt huiuſmodi diſtinctio, ſanè quantum ad imputa- tionem in Falcidiam attinet: quantum enim ad re- ſtitutionem hereditatis eadem diſtinctio adhiben- da eſt. dicta l. in fideicommiſſa ad Trebel. Non igi- tur debent confundi hæ queęſtiones de reſtitutione, & de imputatione in Falcidiam. In fideicommilſ-
ſis igitur omnia in quartam imputantur, quæ iudi-
cio teſtatoris accipiuntur: Sed in Falcidiam ea tan- tùm, quæ capiuntur iure hereditario. Fundus prę- legatus eſt, pars quæ à cohęrede acci pitur, non im- putatur, quæ autem accipitur iure hæreditario, imputatur in Falcidiam. Sed etſi accepta pecunia. Va- riis exemplis declarat differentiam prius traditam
inter vtranque quartam. Hic exemplum adfert, de
eo, quod heredi implendę conditionis cauſa datur. uod datur conditionis cauſa implendę, non im-
putatur in Falcidiam, quę ex legatis deducitur, ſed
R 2

74⁸ imputatur in quartam, quæ detrahitur ex fideicom- miſsis. Vt igitur redeamus vnde digreſsi ſumus. Quæ iure hæreditario capiuntur, imputãtur in Fal- cidiam, quæ autem alio quodã titulo, non imputan- turin Falcidiã. Bæc exemplis declarata ſunt.In pri- mis Mætiani exempla perſequemur, vnum de lega- w proponitur, ſi quid legatum fuerit. Quod enim legatario iure capitur,in Falcidiam non imputatur. Exemplum eſt 1.4. ſuprà. Teſtator mihi fundum le- gauit ſub conditione, ſi nauis ex Aſia venerit: Ante cuentum conditionis fundus ille eſt hæredis, non legatarij, non meus. Hæres ante conditionem facto teltamento,& me hærede inſtituto deceſsit, quæri- tur an hic fundus in Falcidiam imputari debcat? Quxæſtio pendet ex eo, quod diximus ea tãtùm im- purari in Falcidiam, quæ iure hæreditario capiun- tur: Queritur ergo an iure hæreditario capiatur hic fundus, nêcne. Videtur capi hæreditario iure, quia hæres qui me inſtituit, erat dominus fundi, ante euentum conditionis. Si ex hæreditate eius eſt, vi- detur debere imputari: hic tamen dicitur non im- putati in Falcidiam, ſi enim conditio extiterit, inci- pit fundus meus eſſe ex priori teſtamento,& capi- tur iure legatario,& ſic non imputabitur. De præ-
legato exemplum eſt dict. l. in quartam.& aliis ple-
riſque locis hic. Prælegata ſunt, quæ legantur ipſi hæredi, vt ea præcipiat,& hoc prælegatum non im- putatur in Falcidiam, quia titulo legati accipitur. floc ita eſt accipiendum niſi contraria voluntas te- ſtatoris appareat, de du⸗ re ſpecies eſt digna ani- maduerſione, in l. Neſennius. 22. fupra. Epiſtola eſt
Neſennij ad Paulum, ad quam epiſtolam reſpon-
det hic Paulus. b b b
Ex facto domine ſpecies eiuſmodi. Sic ſcribit Apol- linaris ad Paulum. Propoſitum fuit Titiam tres fi- lias inſtituiſſe ex æquis partibus,& à ſingulis præle- gaſſe.luſsit vni, vt fundum Seianum ſorori reſtitue- ret: ſorori item iuſsit, vt fundum Sempronianum reſtitueret alteri,& ita à ſingulis pręlegauit, vna ex his nimis eſt oncrata legatis, legata excedunt do- drantem, adeo vt ſit locus Falcidiæ, quæritur ſi ve- lit vri beneficio Falcidiæ aduerſus ſororem, quæ prælegarum ab ea petit, an id, quod ob ea accipit, ſibi prælegatum, debeat imputari in quartam? Mu- tua legata ſunt, vna ſoluit ſorori, nihil imputando in quartam,& viciſsim petit ſibi prælegatum à ſo- rore quæ iam ſuum prælegatum acceperat. Hæc di- cit legatum nimis oneroſum eſſe. Obiicitur ei, vt fundum quem prælegati nomine accepit, imputet in Falcidiam ſi merum ius ſequamur, prælegatum ei non imputabitur, ſed hoc valde iniquum eſſet,& veriſimile eſt, teſtatorem hoc noluiſſe. Ratio enim hic ſuadet, prælegatum eſſe imputandum in Falci- diam. Ego petoàã te fundum, quem teſtator à te mi- hi prælegauit, peto eum ſolui ſine diminutione, nolo autem fundum eum, qui tibi à me prælegatus eſt, ſoluere integrum, ſed partem imputari in quar- tam. Iniquum hor vehementer eſſet,& non credi- bile eſt, ita teſtatorem ſenſiſſe. De prælegato, quæ- ſtiones variæ extant in l. Titia. 86. hic& aliis,& An prælegata veniant in reſtitutionem fideicommiſsi, ſed hæ ad ſenatuſconſultum Trebellianum perti- nent. Nos igitur eas reiiciemus in diſputationem de ſenatuſconſulto Trebelliano. Hæc hactenus de
Franc. Duareni luriſconſ.
legatis. Alterum exemplum eſt de eo, duo
gratia conditionis implende. Quod itac In atut nec legati titulo, nec iure hereditario acci 385 Lego Titio fundũ, ſi decem dederit— quod in conditione eſt poſitum, diſpoſitionen è- lam haber, non iubet teſtator dari decem dl legat fundũ Titio, ſi decem dederit. Nulla eta
eo nominc,& ideo ſi decem ſoluta fuerint, dicen mortis cauſa capi. Quicquid enim capitur er 1 functi voluntate, quod ſpeciale nomen non habe mortis cauſa capi dicitur. l. mortis cauſa. zu9e de nat. cauſa mort. Hæc autem, que implende coh 4 tionis cauſa accipiuntur, non imputantur in Tali
diam. Videndum tamen diligenter in qualibet ſe Prd
cie propoſita, an verè conditio ſit, an versè condito. nis cauſa accipiatur, quia ferè accidit, vt quudacgi piatur tanquam precium rei, non gratia condiua nis implendę. Exempla ſunt in lin ratione, un- etſi 30. ſupra. Multum intereſt, an teſtator dicasla go Titio fundum Cornelianum, ſi decem dedent quo caſu hæres decem capit, conditionis impſente cauſa: An verò ita dicat, lubeo hæredem meum tio fundum vendere decem, hæc enim decem res capit iure hereditario,& tamen nihil vidcha intereſſe inter vtrunquc. Intereſt igitur, quu cium, quod accipitur loco rei hæreditaric, luci reditario accipitur, precium ſuccedit loco mini prà diximus. At cùm non elt facta mentio- tunc non iure hereditario, ſed cauſa cond implendę capere dicitur. Sed difficultas naſc eo, quòd hic fit mentio inſtituende hęreditatis. go ad ſenatuſconſultum Trebellianum penin videtur, nõ ad Falcidiam. Et videtur hic locus om nino deſtruere differentiam, quam tradidimus ima Trebellianam quartam& Falcidiam. Quattad ius hic fit mentio, ex fideicõmiſſaria hęreditateat cipitur, ergo ex Trebelliana, ideque ex omnibut debet hic deduci quarta, ſiue iure hęreditario, ſis alio iure capiantur. Sed verba ſequentia oſtendun quomodo accipiendum ſit, quod hic de heteditat reſtituenda dicitur. Hereditatem hoc loco ptoſ gulis rebus debemus accipere, quas certo preuiots ſtator vendi iuſsit, puta decem. Ergo hoc ita debe intelligi, quaſi teſtator voluerit res quaſdam
pro certa ſumma, pro certo precio. Datum implendę conditionis cauſa, non imputatur
ſit conditio, id eſt, ſi ex diſpoſitione teſtato
ſtet verè eſſe conditionem. Hoc tamen cum e ptione eſt accipiendum. I. ſi pupillus. 21.hicſiq
in conditione eſt, alias debitum erat, natural tem. Et exemplum inſigne hic eſt de pupillo pillo decem mutuo ſint data ſine tutore, comi uerſus pupillum ciuiliter actionem nullam tamen naturaliter eum obligari. In qua ie tm non minima eſt difficultas, quam tractauii pillus de obliga. Eſt enim ditficilis antinom
intra breue tempus explicaturi ſumus. E
hic omitto, quia huius loci non eſt. Pupill
cui decem ſunt data mutuo, ſine tutoris ala
te, naturaliter obligatur. Creditor pupillo legat ſub conditione, ſi decem dederit heęr
pillus decem dedit, quæritur an ſint imputan
1 en⸗ Falcidiam? Ait Paulus ea imputanda e or non videbantur imputanda eſſe, quia imp ditions

ſunrinlinni terelt an ekan elianum,(ie apit condition ludeo hxxcden.
tem, hæc ein
9,& tamen u
Inteteltigm co rei hæteditn lum ſuccedit
on elt aaam rio, ſed culit r. Sed diffculu inſtituendeen n Trebellanm n. Et videnuni
lam quamud
& Falcicum Jeicömillatak liana, ideoqhrt a, ſüue iut dn velba lhen
n ſit, quuo liec
ereditatem hord
. 7 ccipete,quus
a decem. Btgphkt
volueritfes ei
In Tt. Ad leg. Falcid.
„nis cauſa dederat. Imò verò iure hæreditario ne it hæres. Naturalis enim obligatio hæredi- 82 10c ua in L.I.§. id quod natura. diximus. Si tuna eid 0 fuerit, non imputari poterit in Falci- nnn illud, quia nulla actio ex ca obligatione d4 merir Sed ſi ſolutũ ſit, imputari debet, quia iure ban flr r0 id accipit hæres. Debebat pupillus na- — decem, quæ mutuo acceperat: Ergo quod d mus, implendæ conditionis cauſa data non im- ae 35 Falcidiam, ſic acci pimus, vt ca non impu- tari intelligamus, quæ implendæ conditionis cauſa rantuͤm dantur: in ſpecie noſtra non tantům cauſa conditionis implendæ. ſed& iure hæreditario, illa decem hæres accipit, quia etſi teſtator hanc condi- tionem pupillo non adſcripſiſſet,& pupillus hæredi oluiſſet decem, debuerat ea imputaſ ſe in quartam.
uendo, cam heres vẽdidit magno precio, legatarius vult vniuerſi illius precij rationem haberi, in F alci- diæ detractione,& tant Næreditatem eſſe cõötendit, quanti eſt venditio. Obiicit hæres, ſe dili gentia ſua, velemptoris ſtultitia, tanti vendidiſſe hæreditatem, & ideo ait non eſſe imputandam eam pecuniam, uæ excedit hæreditatis veram æſtimationem. 5 a- cile quidem præſumetur. ſoluendo fuiſſe hæredita- tem quæ emptorẽ inuenerit, ſed ſi apertè hæres do- cuerit, non tantum fuiſſe in hæreditate ‚audietur. Multum ergo intereſt, an ſponte hæreditatem ven- qiderit hæres, an iuſſus à teſtatore. Si enim iuſſus 4 teltatole, eam vendiderit, precium iure hæreditario capere dicitur,& ed caſu imputabitur hæredi pre- cum. Sed ſi ſponte ſine iuſſu teſtatoris cam vendi- detit,inſpicimus quantum verè fuerit in hereditate. Aliaexempla hic reperiuntur, vt ſi quid hæres ex deciſione ſeu tranſactione cõſecutus fuerit, non im- putatur ei in quartam. Aliud, Si teſtator viuus ali- qud dederit hæredi, an imputatur in Falcidiam? Et cetum eſtnon imputari, ſiquidem viuus extra te- ſtamentum ei dederit. Nam etiam quæ teſtamento it legaaci dedit, non imputantur: multo ergo mi- nus hæc imputantur, quæ extra teſtamentum ei de- dit. Ettamen hoc ita accipimus, quemadmodum anté de legatis diximus, niſi contraria voluntas te- ſaronsappareat.lxcum quo.§.vlt.§6. hic. Si appareat ex coiccturis eſtatorem voluiſſe prouidere hæredi, impurabunur ei, quæ à teſtatore viuo acceperat. cſtator in bonis habebat cẽtum, ne quid oriretur iculrarisinter hæredẽ& legatarios, in legis Fal- elrur pontione dedit vigintiquinque futuro luredi u0, Kcxten legauit. Ea ſumma quarta pars eſt Le onorü teſtaroris, ergo imputabit ſibi eam nnd in Palcidiam. Et ſic hæc omnia in- rig Gernile 4 ſu laſa contraria voluntas teſtato- ceptio ge neralieuodautem 74.hie Vbi hæc ex- turin Palcidha 4 traditur- Præterea pnon imputan- queim ke 3 ab hærede abſceſſura funt, id ſura. Lſtaruliber. d0 xredis ſunt, ſed ab eo abſceſ- erultber. de ſtatulib. Statuliber eſt, cui ſub conditione libertag eſt legara. Ant 4 itionis in patrimoni d 2 6 lolt. ſed ama 8 abſcellurus eſt eueni aekunertelt, ſcc quia ab eo 4 alcidtamn. Eaiene condlitionc, nõ imputatur augent, ſed etiam mue Lün Aila mok) modõ non ordine dicturi— xreditatem, de quibus b umus. Docuimus quænã imputan-
—
Alia exempla ſunt. 1.z. hic. hæreditas non erat ſol-
749 tur in Falcidiam, quænam augeant hæreditatem,& admonuimus quædam eſſe quę non modò non au. gerent hæreditatem, vt proficerent legarariis, ſed cam etiam minuerẽt, quænam hæc ſint, nos hic ex- plicaturi ſumus. Hęreditatem minuit,& ex heredi- tate deducitur ſumptus factus in funus defuncti. L.1. §.vlt. hic. Ibi tractatur quæſtio de im penſa monu- menti,& ſepulturæ KuslunerieDe monumenti im- penſa maior eſt dubiratio: Funus omnino eſt neceſ- ſarium, monumentum neceſſarium non eſt. I gitur queritur an ſumptus facti in monumentum deduci debeant: Et Sabinus dicit, ita demum ſumptus mo- numenti deducendos eſſe, ſi fuerint neceſſari j. Alia Marcelli ſententia fuit, qui de vtraque impenſa fue- rat quæſitus. Marcellus reſpõdet, funeris im penſam eſſe deducendam,& non impenſam in monumen- tum, quoniam diuerſa eſſet cauſa vtriuſque. Deinde ſubiicit: circo eum, qui pecunia. Et in 1.2. ſeq. tandem concluditur, quid ſequendum ſit in propoſita quę-
ſtione de monumentis, ſi monumentũ ſumptuoſius
ſit extructum, nõ deducetur ex hereditare: ſed ſi ad ſpeciem modicã monumenti impenſum quid fue. rit, id deduci poterit. De funere verò loquitur ſim- pliciter. Sed tamẽ cum exceptione debet& hoc ac- cipi. Nam ſumptus maximi in funus, nõ permittũ- tur. Extat Ciceronis diſputatio lib. z. de legib. Er Iu- recõſulti ſententia. l. ſeruo alieno.§. vlt. 1. 4. de leg. 1. vbi dicitur, ineptas voluntates defunctorum circa ſepulturã, non eſſe ſequendas. Si ſuperuacaneus ſum
ptus non probatur, etiam iubente teſtatore„multò minds probabitur, ſi de eo nihil cauerit teſtator.
Quæſtio tractatur de ſumptu, quem maritus fecit in funus vxoris. I.ſi vir. 6. hic. Si vir idemque hæres VXoris, in funus vxoris aliquid impendit, an id mi- nuat hæreditatem? Ad explicationẽ huius queſtio- nis videnda eſt l. Celſus. 22.& l. veluti. de reli g. vbi ait Iureconſultus, funerari debere vxorem ex dote à. marito, ſi maritus lucrifaciat dotem vxoris, ex dote illa funerare eã debet. Ex bonis etiam vxoris, quæ reliquit hæredi, hoc funus curari debet. Ideo ſi heres ei maritus fuerit„pro rata portione, ex dote,& ex hereditate conferre debet maritus ſumptus funeris. Quemadmodum fierct, ſi diuerſi heredes eſſent. Si alius hæres eſſet quàm maritus, maritus cogerctur cõferre pro rata dotis,& heres pro rata hæreditatis.
Vtrumque ius hic in eadem perſona concurrit. Er-
go pro rata vtriuſq; iuris haberi deber ratio dedu-
ctionis. Quod de ſumptibus in funus defuncti dici- tur, intelligendum quoque eſt de aliis impenſis ne- ceſſariis in res hęreditarias. Exemplum eſt l. quanti- tas. 72. ſupr. Si fortè aliquid vendẽdum ſit ex bonis hereditariis, propter æs alienum, ſi harum venditio- num cauſa ſumptus facti ſint, nocent legatariis,& minuunt hereditatem. Alia exempla horum ſum-
ptuũ ſunt apud Iureconſultos I. vlt.§. in cõ putatio-
ne. C. de iur. delib. Quæſtio eſt de dãnis contingen-
tibus poſt mortem teitatoris:res quædam heredita. riæ caſu, vel martalirate perierunt, vel incendio, vel naufragio, vel hoſtium vi, an hæc damna minuant hæreditatem,& noccant legatariis Kit Mætianus hereditatem non minui: Inſpicitur enim quantum fuerit patrimonium defuncti, mortis tempore. d.. in quantitate. ſuprà.& 5. quanritas. Inſtit. cod. Omne damnum poſt mortẽ teſtatoris ad harelem ſpectat KXR;
———ÿÿÿ.—
—— —— ——

750 non ad legatarium. Et conſequenter integra legata legatarij, etſi nihil hæredi ſuperſit, pro quadrãte hę- reditatis. Scd hoc cõtra rationem luris eſſe videtur, & id quod vulgo dicitur, de periculo caſus fortuiti. Vulgare eſt debitorem ſpecie liberari eius interitu, ſi ſine eius culpa ſpecies pericrit. Et de legato ex- preſfum eſt l.ſi ex legati cauſa. 23. de verbo. oblig.l. quod tenetur. de reb. cred. Eiuſdem ſunt auctoris, vt cap. inſcriptio indicat. Fortuitum caſum hæres non preſtat in rebus legatis. Et hic loquitur Metianus de ruina, hoſtium vi, qui caſus fortuiti ſunt. Res tamen hic pereunt hæredi, non legatario. Quid ergo dici- mus liberari hæredem cùm res perierit caſu fortui- to: Hoc quomodo accipiendum ſit, docet ipſe Mę- tianus§. diligenter. l.z. in ratione. 30. ea lege. Nã ſim- pliciter hoc dictum videtur rationi aduerſari. Et in- quit non eſſe ſine diſtinctione id recipiendum, ſpe- Aandum quid iuris in toto. Nam idem iuris eſt in parte, quod eſt in toto. Si tota res, atq; legata omnia perierint fortuito caſu, etiã tunc cùm non quæretur de lege Falcidia, non pereunt hæredi, ſed legatario. Ergo in parte idem dicendum erit, ſi agatur videli- cet de lege Falcidia, vt caſus fortuitus in ca parte noceat legatariis non hæredi. Diſtinguit ergo& ait videndum eſſe, cuius generis ſint res legatæ, an res ſint quę conſtent pondere numero& menſura, quas in quantitate cõſiſtere dicimus, an ſpecies certæ, an incertæ. Aliquando legatur quãtitas, centum modij frumenti: Certa quantitas vel vini, vel olei, vel fru- menti, quæ functionem magis in genere ſuo reci- piunt, vt dicitur l. ꝛ2.§. mutui. de reb. cred. Et de his dubiũ non eſt, accipi debere, quòd hic dicitur, dam- num polt mortem teſiatoris ſpectare ad hæredem. Nam quod dicimus debitorẽ liberari caſu fortuito, imtelligimus ſi certæ ſpeciei creditor ſit. L incendiũ. 10. C. de reb. cred. Non deſinit obligatus eſſe is, qui quantitatem deber, ſi debet centum aureos, etſi nul- los aureos habet: Vnde quãtitatis debitor nullo caſu fortuito liberarur.Aliquãdo legamur certa corpora, vel ſpecies, vt Stichus, vel fundus Cornelianus: vel quantitas certa, vt ſi lego pecuniam quæ eſt in arca mea. Et certum elt harum rerũ interitum non hæ- redi, ſed legatariis nocere. Aliquando legantur res incerte: Rei vocabulum latè patet. Res incerta dici- tur, vt cùm debetur ſeruus homo, non eſt res gerta, quæ numero, vel pondere vel menſura conſtet: nec res certa dicitur legata: vulgò tale legatum dicimus legatum genetis. Et certũ eit debitorem rei incertæ
nõ magis liberati caſu fortuito, quam eum qui quan
titatem debet. Qui quantitatẽ debet, nullo caſu for- tuito liberatur, ſic nec hic, qui hominem debet, quia uon poteſt dici eam rem periiſſe, quæ in obligatio- ne cit. Igitur idem de hoc iegato dicẽdum eſt, quod de legaro quantitatis. Ideõque quod dicitur damna illata poſt mortẽ teſtatoris, pertinere ad hæredem,
intelligendum elt de quantitate& rebus incertis. l.
30.§. verum eſt. Si non culpa haredis deperierint Hic loquitur de certis corporibus, cùm quis Stichum legauit, certum eſt corpus. Et ita dicendum eſt de quantitate, quæ ita eſt legata, vt conſtet certam rem eſſe legatam. Quod enim hic ſequitur, de re certa intelligitur. Cùm quis legat pecuniam, quam habet in arca, perinde elt acſi Stichum legaſſet,& poteſt perire fortuito caſu.§. eiuſdem. I. 30. Iacertæ autem.
de argẽto, quod eſt in patrimonio teſtatoris
Franc. Duareni luriſconſ.
Cum teſtator incertam rem reliquit, di
dum eſt, an incertam rem ex cettis religuen fh. gat argentum, quod legatarius elegerit, u b. ne argentum perierit, quod eſt in Darumae toris, liberabitur hæres. Debebatur enim ar Tnodena in patrimonio defuncti, non quodu impliciter argenti pondus legatum fuerlt lo caſu fortuito liberatur hæres, quia quo damnum acciderit, non poterit dici, rem periiſſe, debebatur enim argentum, ſed n id quod erat in ſubſtantia teſtatoris, qu
uncu dcunah debitan on ma
Am ala
Woubs Cum hac igitur diſtinctione intellgen.
um eſt quod dicitur, damna poſt mortem telan lato.
ris ad hæredem, non ad legatarios perrinele
ctandum eſt an res incerta, ex certis relia ſt Deinde hæreditatem minuit æs alienũ. Cmq lege Falcidia, de minuendis legatis agitur ante nia æs alienum hæreditariũ deducitur. Bona din— tur deducto ære alieno. I. ſubſignatum. 39, 5„i 1 verb. ſign. Cuùxm ergo legata ſoluanturex bonii
reditariis, neceſſe eſt vt ante omnia æs alicuum i. i
ducatur. Ergo non debetur legatariis niſ aodlt pereſt, ære alieno deducto. Et certa eſt hec regul traditur I. circa. 66. hic. l. ſucceſsiones. 16. C. on autem. Inſtit. co. Quęd autẽ de ære alieno diam intelligendum etiam eſt, etſi hæredi debebad us, ſi debitori creditor hæres extiterit.l.
81. hic. l imponenda. C. co. Si ſubtilitatem ctemus, non videtur hoc æs alienum deduc quia aditione hæreditatis, omnis obligatio dicitur, ſiue hæres exiſtat debitori crediton,ſ ditori debitor. Confunduntur enim obliga
b„ 0 te— entum
cùm nemo ſibiipſi poſsit eſſe obligatus,& adtet
84 2* ſeſe agere, vnde videbatur id deduci non poſſeſti contrà tamen dicitur, videlicet deduci poſſe. Ras
nem ſuprà docuimus. l.1.§. ſi debitor. Diximusſid ie
bitor creditori hęres exiſtat, quãuis confuſa ſitohi gatio, tamen hæc auget hæreditatem,& proſici gatariis. Ergo hoc caſu hæreditatẽ minuit
num& nocet legatariis. Et quod de cõtuſa obli
tione dicitur, id de actione verũ eſt, quę inte poteſt, niſi vbi duæ perſonæ ſunt. In hac auts Falcidiæ deducenda, opus eſt tãtùm retentio actione quæ retentio fieri poteſt, etſi in iudi agatur. Huius rei exempla varia extant ſub quæ breuiter percurremus. Vnum eſt 1paten
14. Superiorbus locis in tractatu de repetiti
tis, ſoluto marrimonio, diximus dotẽ profe communem eſſe patri,& filiæ,& actionem neutri, ſine alterius conſenſu competere. Inj mus. C. de rei vxo. actio. Ergo quod ad hanc attinet, habetur pro ære alieno,& pater procun b re dotis, quia eo defuncto tota dos ab ipſoy
ad filiam pertinet: vnde ſi filiam hæredèi
hoc æs alienum minuct hęreditatem,& noc gatariis. Aliud exemplũ eſt.l. quod de bo auus. hic. Quod auus ex cauſa tutelę nepotis
ſi hunc hæredem inſtituerit, deducetur pri- hæreditate. Aliud exemplum I. pater filiam ſpecies digna eſt animaduerſione. In aeins relinqueret. Hæc prohibitio alienationus 99 8 reditatem,& quod ad fundum, quem tels
familia alienarl vetuit, hætes debitor Lurci 1
3“ — Pohw—.„. — ——*

ſerur egaran do.Et cettacl ſucceſionsn auté de xre alt detli hxredièi rheres extteit eo Si ſubtlimn oc æs alienunt tis omnis ol at debitonicrt aduntur enind sit eſſe odlgm atur id deduinm idelicet deduiſ 11..lj debitorl xiſtat, qpiusa et hæredirsen ſu hætedizsên S. Etquod ec lone verüchant rſore ſun liu 9 selttäumär feri porbeli
= 3
1 n.. non eſt dubium,qui
In Tit. Ad leg Falcid. 751
uerebatur igitur, an poſſent deducere hunc fun-
dum tanquam ſibi debitum, filij? Quęſtionem facie-
bat, quòd nulli horum cogebatur relinquere, ſed in
Vunüli Nullus igitur videtur æs alienum deducere amilla. Nul
olſe, non cogebatur vni alicui fundum relinquere )
ob hoc fideicommiſſum. Poterat enim vni hunc fundum legarc, cæteris excluſis, quoniam ſufficie- bat eum in familia relinqui: ſed hac ſubtilitate reie- cta ſpectatur quod eſt humanius. In alieno ære ha- buit hunc fundum, ob fideicommiſſum,& neceſsi- tate fuit obſtrictus filius eum r elinquere&ſi vni il lorum potuiſſet relinquere. Nullus quidẽ filiorum eſt qui poſsit dicere,ſi bi deberi fundum& tamen fi liis debebatur. Sequuntur ergo Iuriſconſi ulti, uod eſt humanius. Aliud exemplum eſt in I. ſi dos: ff. hic. Filius vxorem duxit, dos nõ filio, ſed ſocero darur: filius heres inſtitutus eſt à ſocero, legata multa ſunt ab eo relicta, opus eſt Falcidia„quæritur an poſsit deduci dos, tanquam æs alienum? D ubitationem fa cit, quia tempus nondum venerat exi gendæ dotis, caàm matrimonium adhuc conſtabat. Sed rationem addit, quia aliter videretur indotata eſſe filia. Sed quæritut, an teſtator prohibere poſsit, vt æs alienum anon deducatur? Non eſt dubium quin poſsit. l. ſi de- bitor 2.hic. Defunctus debebat Titio centum, Ti-
vo inſtituto herede, vetuit, creditum in Falcidiam
impurari. Quanquam quod facit, videatur ex lege facere, tamen voluntati teſtatoris contrarium hoc elt De quo plenius in quæſtione, an teſtator poſsit
prohibere Falcidiam in teſtamẽto? Hęres igitur an- te omnia deducit æs alienum,& id demum debe- turlegatariis, quod deducto ære alieno ſupereſt. Id
non tantuͤm in proprietate, ſed in vſufru&tu quoque locum habet. l.vſufructu. 69, hic. Teſtator Titium
inſtituit, dempronio vſumfructum omnium bono- ram legauit, æs alienum deducendum eſt, vſusfru- erns ita conſtituetur, vt prius æs alienum deduca- ir,& ſoluatur quod teſtator debebat,& res hę- reditariæ,ſi opus ſdetrahenahrargve in eo, quod ſiperent vlisfructus conſtituerur. Nulla re⸗ 7, quæ
un cadat in vſumfruttum Extat Senatuſconſultum
lub titu.de vſufru. æar. xer. quæ vſufruc. conſu. In iis dueyſufructu conſumuntur, naturali ratione nõ eſt lusktucusytin vino, ideõque magis abuſus dici- rur cotum, quam vſus, Senatuſconſulto tamen cau- tum eſ ytyſusfructus conſtirueretur data cautio- ne. Cauebit vlufructuarius ſe reſtituturum tantam quamtirarem vini welolei,vſufructu legato.“ con pent omodlo æs alienum deducatur in ueſtionen u Vüis kalcidiæ. Tractaui mus aliquot d ct geeonenpertinentes. Sequens quæ. tum de daeenäiin aminequi venditus fuerat, quan rduum He ueflantum ſit in ære alieno he- hc Quid⸗ 4 xltio tractatur. l.cuͦm emptor. 48. — 1amm tichum vendidit, ex ea venditionc ſipoltea Jtiehus euig rdnr eXempto in duplum uic Venditor, ictus fuerit.1. emptori. 97. de e- ta De douedrt duplum debet euicta re vẽ- ezens redus dif ba ædilitio expreſſum fuit, de ulttraga ſit, ven 1 1 admittitur. Nam ſi vilis Ie8 res eucga fuerit e 3 Pudlu præſtat fi um tenebitur d pretioſior res uerit, ad du- b emper ſine dinj utem homo fuerit venditus, lltinctione ad duplum tenetur. Si er-
go venditori emptor heres extiterit, quæritur an
ſimplum, an duplum debeat computari in Falci:
diam: Emptor heres fuit venditori, defunctus-ven- ditor euicto homine debebat duplum, quæritur er- go an duplum deducatur, tanquam æs alienum? Si ſtrictam rationem ſequamur,& merũ ius, duplum deducetur, quia ſi alius heres extitiſſet, potuiſſet du plum peti à venditore, ſed benignius eſt ſimplum Imputari. Benigniorem ſententiam ſecutus eſt Pau- lus, ſufficit enim emptori, ſi conſequatur quod ſua intereſt, ſi nullo damno afficiatur. Igitur dupli hic non habetur ratio, ſed ſimpli. Alia quæſtio tracta- tur codem pertinens, de duobus reis promittẽdi. Si
Vnus ex his heredem me inſtituit„quantum dedu-
cetur æris alieni loco, an nihil deducatur„& quan- tum ſit deducendum, ſi aliquid deducatur: Non diſ- ſimilem quæſtionem ſuprà tractauimus de duobus reis ſtipulandi. Duo promiſerunt ſimul candẽ rem, & ſe in ſolidum obligarunt, vterque poteſt in ſoli- dum conueniri, electionem habet creditor I. 2. de duobus reis. Vnus ex his duobus reis me heredem inſtituit, volebam deducere æs alienum, cùm locus eſſet Falcidiæ. Promiſerat centum, volebam ea de- ducere, queritur an nihil deducatur quia nihil ad- huc petitum fuerit, aut ſi quid deducendum ſit, an totum deduci debeat, quia totum ab eo poteſt exi- gi,an vero pars, quia duo reuera erant rei promit- tendi? Sed eadem diſtinctione eſt vtendum, qua ſu- prà in duobus reis ſtipulandi. l.in lege. 62. hic. VIpia- nus in hac lege loquitur ſimul de reis ſtipulandi& promittendi: nos hæc diuiſimus, de reis ſtipulandi tractauimus, cùm quærebatur, quæ augerent hære- ditatem, nunc cùm de jis agimus, quæ hiereditatem minuunt, hæc diſputatio de duobus reis promitten- di, huic loco eſt conueniẽtior. Vidẽdum aurem eſt, an hi duo rei ſocij fuerint, ſi ſoci j, communicatur inter cos onus æris alieni. Et ſi vni heres extiterit, tãtùm dimidiam partem æris alieni deducet. Oius ris alieni pro parte ad ſingulos pertinet. Si verò ſocij non fuerint, euentus expectaudus eſt. Nam ſi creditor me conuenerit, qui heres extiti, ſolidum deducam, poteſt enim ſolidum à me exi gi,& tunc onus illud perferre cogor dict. l.z. de duobus reis. Sed ſi fortè alterum conuenerit, non onerabitur hæreditas. Igitur omnino hoc ex euentu depen- det, ſed cùm fuerit ſocietas inter illos inita, à quo- cunque fuerit exactum, ſemper diuidetur hoc onus. Socij enim omnia communia habent. Eadem elt quæſtio, etſi vnus ex duobus reis alteri ſucceſſe- rit, cademque diſtinctione vtendum eſt, ſi hæc iura in eandem perſonam concurrãt. Titius& ego duo rei promittendi eramus, cadem obligatione in ſoli- dum tenebitur. Titius me heredem inſtituit, locus eſt Falcidie, quęritur an poſsim hoc æs alienum de- ducere? Certũ eſt aliquid deduci poſſe, nemo allus poteſt comieniri, quàm ego, ſed quæritur quantum deducaturꝰ Hic ſimiliter diitinguendum ett. Expe- ctandus eſt euentus, ſi enim nulla inter nos fuerit ſo- cietas,& proprio me nomine creditor conueniat, tanquam reum promittentem, nihil deduco Sed ſi ex cauſa hæreditaria me conucniat, tanquam al- terius rei hæredem, totum deducam. Quod ſi verd ſocietas inter nos fuerit inita, diuidam hoc æs alie- num,& pro parte tantùm deducam. Alia quæſtio b RR 4
ͤͤͤͤͤ“
8 8“ 5 See“ ,—““ 6 4 ſſſ— ae deeeSi 3 4 4““ Sn 4 Be teneeseee 8
“
ͤ-—“ — 4

752 Franc. Duaremi luriſconſ.
eſt, ſi vnus ex hæredibus damnatus ſit à teſtatore, æs alicenum ſoluere, quomodo id deducendum ſit: Hæc quæſtio tractatur l. in lege Falcid. hic. Teſta- tor tres hæredes inſtituit, vnum damnauit, vt ſolue- ret æs alienum, cæteros hærcdes exonerare voluit. Ab co qui ita dampnatus eſt, quædam legata relicta ſunt, vt locus ſit Falcidiæ, legatarij petunt legata: Hic vult deducere centum, quam ſummam dam- natus erat ſolus ſoluere. Hac ſumma detracta, ali- quid minuetur ex legatis, quia hæreditas ei nõ ſuffi- cit ad quadrantem. Sed contendunt legatarij, eum non poſſe tota centum deducere ex legatis, quia pro tertia tantùm parte heres ſit. Creditores aduer- ſus ſingulos hęeredes ſaluas habent actiones. l.1. C. ſi cer. pet. Erſi ab vno herede teſtator voluerit æs alie- num ſolui, tamen ſingulos heredes, creditores con- uenire poſſunt. Ergo videtur, quòd non poſsit, niſi e tertia parte deducere, quia duos coheredes ha-
bet. Et tamen dicitur eum omnino xs alienum de- ducere poſſe, quia damnatus eſt id ſolus ſoluere, cę-
teri id non poſſunt deducere, etſi poſsint conueniri,
ſed ſalua eis manet actio aduerſus cohęredem, qui id ſoluere ſolus damnatus fuerat, ſi quid illi eo no- mine ſoluere coacti fuerint. Quædam alia ſunt, quę exemplo æris alieni detrahũtur. l.æris alieni. 39. hic. §.cum autem. Iuſtit. eod. Alia ſunt pretia ſeruorum manumiſſorum. Hæc quomodo intelligenda ſint conſtat l.ſed ſi non. 36. hic.& l. eius ſerui. l.1.§. in qui- buſdam. ſi cui pluſquam per leg. Falcid. Ex ſuperio- ri diſputatione exiſtit quæſtio, quæ tractatur, an le- gis Falcidiæ ratio in ſingulis heredibus ponẽda ſit cùm quærimus quantum in hereditate ſit, quid au- geat hereditarem, quid non, neceſſe eſſe intelligere, an in ſingulis heredibus ratio Falcidiæ habenda ſit, an ſeparatim ſingulorum ſit ratio habenda, an verò as totus ſpectandus ſit. l. in ſingulis. hic.&§.& cum quæſitum. Inſtit. eo. Teſtator ex æquis partibus in- ſtituit duos hæredes, ab vno totum ſemiſſem lega- tis exhaufit, ab altero nihil exhauſit. Legararij lega- ta petunt ab eo, à quo relicta ſunt. Is contendit ſe non poſſe integra legata ſoluere,& Falcidiam velle detrahere. Obiicitur à legatariis, totam hæredita- tem nõ eſſe exhauſtam legatis, quamuis illius ſemis exhauſtus ſit, ab altero nihil eſſe exhauſtum, ſuffice- re integram heęreditatem ad legata ſoluenda, ſi con fundantur vtriuſque hęredis ſemiſſes,& quartã par- tem nihilominus ſaluam manſuram. Quæritur an ſeparatim ſingulorum heredum habenda ſit ratio, non confuſis femiſsibus„quo caſu erit locus Falci- dig: an totius aſsis habenda ſit ratio, quo caſu non reperietur exhauſta hęreditas, ſi confundatur vter- que ſemis? Hęc queſtio pertinet ad verba legis Fal-
cidig, in ſecundo capite, dum ita cauit Falcidius, N 6
minus quàm quantam partem. In propoſita ſpecie, ſo- lutis integris legatis, manet quarta pars ‚ſi non ſepa- remus ſingulos hęredes. Quęritur ergo quomodo ca verba legis ſint accipienda: Et dicitur in ſingulis heredibus rationem legis Falcidiæ ponẽdam. Idem
apertius expreſſum eſt d. 5.& cum quelitum. Ergo
in ſingulis hercdibus ſpectatur lex Falcidia, non
autem totus as. Durum erat aliter ſtatuere, quia etſi
tota fortè hęreditas commixta ſoluẽdo ſit, id tamẽ nihil cohęredi prodeſt cuius pars exhauſta eſt, quia nihil ex ſemiſſe alterius ad eum perueniet, quod cõ-
tra voluntatem eſt legiſſatoris, qui autor eſ ſ., Falcidiæ. In hac queſtione, cùm vterque adin b
ditatem, magna difficultas non eſt, quia raas 4. die ſemper habetur in ſingulis pro parte. Leliu dum pars vnius non adeuntis accreſcit ated d 3 caſu dubitatur, quomodo computanda ſit Falcis an totius hereditatis habenda ſit ratio, anverdò 3 ratim in ſingulis heredibus, quia ad vnump eun hereditas: Hæc queſtio tractatur l. quod ſi alteruti 78.hic. Cum quęritur quo caſu tota hęredita 1 eum peruenit, quia vnus repudiat partem ſuã d alteri accreſcit, an ſingularum partium, an toriu 1 ſis habenda ſit ratio, diſtinctionè vtendum eſt, an- hic traditur. Diſtinctio vulgaris eſt, quam obſen re debemus. Multum enim tefert an portio n 9 uata accedat grauato, an verò portio Trauan en dat non grauato. Si portio accreſcens grauar on ſit,& accreſcat ei qui grauatus eſt à teſtatote ius portio accreſcens, que onerata nõ eſt, auget haci- tatem,& prodeſt legarariis. Titium,& Semptoni ex æquis partibus inſtituo, à SSpronio multa ſgan
relinquo, à Titio nulla, Titij non adeũtis pasactn. 1
uit Sẽpronio, legatarij petunt legata fibi relt vult minuere legata, quia ait partem ſuam noſ cere ad ea legata ſoluenda, deducto quadtato0 citur illi, toram hęreditatem ſufficere, ſi mins ſius pars ſufficiat,& ideo confuſionem ellebei dam harum partium& non inſpiciendumm ſemis tantùm ſoluendo non ſit. Et ait lureco habendam eſſe rationem non tantuùm ſemibi quo heres inſtitutus eſt, ſed totius aſsis. Etv militudine, quæ nobis pro ratione debet ſuffi Quia& legata. Id à nobis ſuprà declaratum etee ximus retentiones omnes augere hereditatem,ſi ratione. hic. Retentiones interpretatus ſum, logt omnia, quæ retinet heres, tanquam inutiliter relio vel ob perſonam, vel ob conditionem legatati,t quia manent penes heredem, proficium bhu i & dicitur heres ea capere iure hereditario dems go in parte accreſcẽte dicemus, cum quid l eſt inutiliter, augetur hereditas. Redit enim illud legatum ad hęreditatem,& ita imput Falcidiam. Eadem ratio ſuadet, vt de paute cente idem dicamus. Duo ſunt heredes ex aq partibus inſtituti, is cuius pars nõ erat onera tem ſuam repudiauit, quæ accreſcit alteri,&
83
hereditatem,& ideo proficit legatariis,&i- bitur heredi in Falcidiam. Iam diximus ci non onerata accedit parti oneratæ, eam plo- gatariis: Sed contrà ſi pars grauata acceda que grauata non eſt, ceſſat ratio ob quam
prodeſſe legatariis, cùm pars que oncratac tis, accreſcit parti non oneratæ, ſeparatim! rario,& totam partem eius conſequutur,s
rara non eſt, ex altera parte deducer Falc
ſic diminuenturlegata. Hinc vulgaris di
ligitur, multum referre, an portio non cedat grauato, an contrà portio grauata non grauato. Simile eſt 1.1.§. fi coheredis 1 oſtendit de hac quæſtione diſſentionem ful luriſcõſultos. Caſsianorum& Proculeiano cte olim fuerunt. Caſsius non diſlinguchae tio grauata accederet non grauato, an ecoulla ſimpliciter dicebat, confundendas

*„Al Ann,. vuln— proculeius contrà exiſtimauit. Quam ſententii Hec lehauan 3 ba debemus accipere tanquam à luſtiniano pro- zuisgoxgne her An enim omnia accipi debere, quaſi ex ſe pro- dnrrin Lta. auia illis auctoritatem eandem tribuit. Vete- Conpatan, alen Juriſconſultorum nomina eò tantùm rldtrmi nübir legum capitibus, ne illorum memoria de- usgliamn Mr r, ſibi autem omnia attribuit. Et quod hic de 1 aorlauih— no ſubiicitur, nos mouere non debet: is uo calu mad nim ſecutus eſt Caſsij ſententiam, ſed I uſtinianus redudi u Proculeianorum. Neque aliter hunc locum inter-
arum paum pretari poſſumus, alias enim aduerſaretur d. lxquod erutto. 77. Hõcque mihi videtur ſatis eſſe. Simi-
grichaa le eſtl maritum. 2. 1fi lerib eres Sed— im teſenzag nobis hoc loco exhibet l. qui fun um, qui 3ilium. ver donoga Z6vbi contriburio,& confuſio fit heictatum quo tio acctetcuu caſu portio grauata accedit non Elanata. 3 ator auatus täten inſtituit filium impuberem. e enum, enn os ex nerataöch 4 equis partibus. A filio orum ſemſem Paui ¹ à b ris. Titumd Tuio nihil legauit: Titium bit ituit filio d0 Haic 0à Kägronon libftitutionem dedemus inte Here⸗& 9— Titijnonadei& pupillarem, quia ſimpliciter ſu linut 6 be etunt lexal mortuo, heres extitit Titius, tota hęreditas ad Ti-
tium peruenit, ſemis enim filij qui à teſtatore lega-
la an panem us conſumptus fuerat, peruenit ad Titium, quęritur da decucoce an confuſio facienda ſit? Secundum diſtinctionem arem lirrr⸗ naditam, non videtur confuſioni locus eſſe, quia leo corliſonm nio grauata accedit non grauatæ. Nos dicimus enon inſpicend Ponh
Inm guatiam legatariorum confuſionem faciendam, nonſirt n fponio non grauata accedat grauatæ. Sed hic con- m non taltü uaft portio grauata accedit non grauatæ. Et tamẽ
ſed totiu i. dicitur confuſionem ficri. Si ſequeremur diſtinctio- pro rrrionedte nem lquod ſi alterutro. 7ꝑ7 hic. Titius non ſolueret is ſupri dem integra legata, ſed imprimis ſuum ſemiſſem conſe- nes augete ueretur qui non eſt oneratus,& præterea ex altero des intetptetun- kmiſe detraheret quartam:& tamen dicit, quòd es ranquanins ſolida legata ſoluere debeat, quia confuſione facta,
b conditionent remanet penes eum quarta pars hereditatis. Quo-
redem, putim modo hæc conciliabim us: Ego vulgarem concilia- cte iuteee tionem probo,& quod dicirur d. l. quod ſi alteru- Aicemuscm to maritum. Iſi pupillus.&§. ſi coheredes. d. 1r. ſu- hereditas AI ra. In quibus diſtinctio illa traditur: intelli gamus Aitalem,Eiat cum poruo vnius deuenerit ad alterum, nõ ex ſuh rio ſadetyitci mone,K exvoluntate teſtatoris, ſed ex poteſta 5 ur Vn elegsid elt exiure accreſcendi, quia d. l. quod ſi Duo Grb eut aterutto oquitur de parte accreſcente, etſi ſubſti- uunk dlu tutus non ſis& tunc diſtinctio illa ſequenda eſt, ſed . qural u, cumproponitur teſtatorem heredes duos inſtituiſ- hroie Füun ſ⸗ge vnum attei ſubſtituiſſe, vt hic fit. Titius filio giam. n⸗ mortuo ci ſiſitutus erat, cõſequitur hereditatẽ. an ee sr oc calu omnia hæc legata perinde ſunt accipien- ‚ſi paß 9, chp atquc ſia Titio ſubſtituto eſſent relicta, cenſen- . ellactal 5 tur euum repetita in ſecundo gradu. l. licet. 74. de cum pa9 ſqu eg.. Quäutsin ſubſtitutione multa legata expreſſa uoreaga at aewamen imtelliguntur repetita ex conie- m eilo Rralt„ L3 Voluntatis,& quia fortè dubitatio fuerat inter 5 huxe L cl 3 idem relerpto Imperatoris confirmarum Wge elbpo quod reſcriptum
P 19 nuit. E nemo de hoc dubitare po
u kecle go hic perinde tenetur Titius ad ſoluenda
on e us a feo at abeo pſo eſſent relicta‚in l.quod ſi elt läban z dar ali aulla cſt ſubſtitutio, nulla repetitio lüoxr pri Peoprernn bats alteri ſuccedit ex diſ poſitione legis,
0 A1us accreſcendi. De ſubſtituti oheg quxlh Lon gdl. De fubſtitutione pupillari 1es gr h ha 6 Letdlrau fundũ. 87. S.vlt. hic. Ad hãc quæ-
n b In Tit. Ad leg. Falcid.
pater flliũ 41. vIt. in qua tractatur quæ-
753
ſtio ad hunc quoque locum pertinens. Singulas ſpe- cies tempus non patitur nos attingere,& neceſſa- rium nõ eſt cas ſigillatim percurrere, aggrediemur Igitur tractatum de modo legatorum.
Diximus in initio huius diſputationis, cùm quę- ritur de lege Falcidia, duo imprimis ſpectanda eſ- ſe:vnũ eſt, vt obſeruetur que ſit quantitas, quis mo- dus patrimonij defuncti: Alterum eſt, vt cognoſca- mus modũ legatorum, niſi vtrũque intellexerimus. ratio Falcidię iniri non poteſt. Nã tunc Falcidię lo- cus eſt, cùm legata excedunt dodranté hereditatis.
Ergo eſt neceſſe ſcire, quid& quantum ſit in lega-
—
to. Ex primo multę oriuntur queſtiones, quas hacte- nus tractauimus. De altero nunc videndum eſt, nẽ- pe de modo legatorũ. Et multe queſtiones hic tra- ctari ſolent, quæ ad tres pręcipuos locos referri poſ ſunt. Aut enim queritur, an legatum ſit à teſtatore, aut quæritur, quid legatum ſit, aut quantũ legatum ſit? Solet plerunque queri, an id, de quo agitur, ſit le- gatum, an valeat, an non? Cùm enim legatum non valet, perinde habetur, ac ſi teſtator nihil legaſſet. I. ſi à ſeruo. 20:hic. Teſtator ſeruum meum inſtituit, & ab eo mihi centũ legauit, ſi ſeruus iuſſu meo ad- jerit hæreditatem, inutile eſt legatum. Nam effectu heres ipſe ſum, mihi autem inutiliter à me ipſo le- atur. Si quid teſtator hæredi legat, inutiliter legat, k domino à ſeruo inutiliter relinquitur. l. an ſeruo. inſtit. de leg. Simile in I. Plautius. 49.§. vlt. hic. quod ſuprà explicatum eſt. Huiuſmodi eſt quæſtio d le- gato ſub conditione relicto, ſi conditio defecerit, id eſt, non extiterit: tunc enim intercidit legatum,& perinde eſt acſi nihil legatum eſſet. Inde tractatur queſtio inl. qui quadringẽta. 88. hic. Quidã quadrin- gẽta in bonis habebat, id eſt, trecẽta in numis,& fun dum centũ aureorum. Ea trecenta, que in numera- to habebat, legauit Titio purè, Sẽpronio autem fun dum ſub hac conditione, ſi locus non ſit Falcidie in teſtamẽto, quęritur an hoc legatũ valeat, an verò ſit inutile? Aphricanus reſpõdet. Dixi τν Aπ„αυν eſſe, ſic enim legendũ eſt, ita appellãt, quod perpetuum eſt, vel inexplicabile, ſiue dixerimus legatum vale- re, inquit, ſiue nõ dixerimus, falſum vbi que reperie- tur. Et ergo àπονσνν: ſi enim dixerimus valere lega- tũ, dicemus non eſſe locum Falcidig: Si dicas valere quia extitit cõditio, id eſt, quia non ſit locus Falci- die, falſum erit: Si enim legatũ valet, neceſſe eſt lo- cum eſſe Falcidię, quia ſi valet, exhauſta reperietur tota hereditas. Trecenta purè legata ſunt Titio, fun dus autem Sẽpronio legatus eſt ſub hac cõditione, ſi locus non erit Falcidig. Quadringenta tantùm in
bonis teſtatoris ſunt. Si ergo valeat legatum, neceſ- ſe eſt eſſe locum Falcidie, quia tota hęreditas his le-
gatis exhauſta eſt. Si dixerimus valere legatum, fal- ſum reperietur: quia ſi valet, neceſſe eſt locum eſſe Falcidiæ. Atque ob hanc cauſam Aphricanus dixit hoc eſſe ruν μσηρσρν. Dixerit quis legatum non va- lere, quia deficiat conditio, nẽpe quia locus ſit Falci- diæ. Imo& hoc falſum reperietur, quia ſi non valet
legatum, ceſſat conditio, quia cùm legata non ex-
cedunt dodrantem, ceſſabit F alcidia. Ergo cõſc equi- tur id quod omnino contrarium eſt, ſcilicet Falci- diã ceſſarc. Eſt igitur hęc quęſtio ſecundum hanc ſubtilitatem inexplicabilis.(ui legati conditionem. Aphricanus reſpondet quid ſequendum ſit.& ait:
Quod

——
—— ee 1 4 5—. ———— —
—
754 b Franc. Duareni Iuriſconſ.
Quod dictum eſt, inexplicabilem eſſe hanc quæ- ſtionem, hoc eſt intelligendum ſi ſtrictã rationẽ ſpe- Kemus. Sed neglecta ſubtilitate, viſum fuit Aphri- cano ſequi, quod veriſimile eſt, voluiſſe teſtatorem. Cuͤm cnim teſtator hanc conditionem adſcripſit, licet non rectè fecerit, nec ſatis commodè locutus ſit quod voluit, tamen appareat eum hac mente fuiſſe, vt nollet aliorum legata minui propter lega- tum fundi.Ignorabat fortè modum& quantitatem patrimonij fui,& ira demum volebat hoc legatum Titio acquiri, ſi locus non eſſer Falcidiæ, ſi cætero- rum legata non minuerentur. Ergo legatum non debebitur, quafi defecta conditione. Et quod obiici- tur diſputando ſubtiliter nos non debet mouere, quia Iuriſconſultus ſubtilitatem negligere deber. Cuùm igitur quæritur quid legatum lit, nos neglecta
ſubtilitate, mentem teſtatoris ſpectare debemus.
Hæcque àrνiεεερένα, vel ârα tunc demum no- cent, cùm non conſtat de mente teſtatoris. in l. ſi Ti- tius. 6. de cond. inſtit. Si teſtator ita dixerit, Titius heres eſto, ſi Sempronius hæres erit, Sẽpronius hæ- res eſto,ſi Titius heęres erit. Hic perplexitas inexpli- cabilis eſt, ideõque tota inſtitutio corruit. Neuter poteſt hęres eſſe, ſi priùs alter heres extiterit. Sem- pronium priðùs adire oportet, quàm Titius heres ſit. Et econtrà Sempronius adire non poteſt, niſi prids Titius heres fucrit: ſic inſtitutio vnius alterius inſti- tutionem omnino infirmat. Tunc ergo huiuſmodi b perplexitas nocet, vitiatque inſtitutionem, vel lega- tum, cam nulla ratione mens teſtatoris colligi po- teſt. At quoties conſtat mens teſtatoris, ſubtilitatem hanc reiicimus, vt in hac ſpecie noſtra ſequimur ve
riſimilem mentem teſtatofis. In his exemplis om-
nibus quæritur an legatum ſit, an non, id eſt, an le- gatum ytile ſit an nom An conditio extiterit, an nõ:
Interdum autem quæritur quid legatum ſit. Non
dubitatur fortaſsis an legatum ſit, conſtat legatũ va-
lere, ſed quæritur, quid legatum ſit. Et imprimis no- andũ eſt, nihil referre an res propria, an aliena lege- tur, res corporalis, an incorporalis, res diuidua an
indiuidua. in l.1.§. non ſolùm hic. Certũ eſt enim nõ rem propriã tantùm, ſed& alienã, id eſt, pretiũ eius legari poſſe. 6. non ſolũ inſti. de leg. l. cũ alienam. 18. C. de leg. Legatũ enim vt ſit ſatis eſt aliquid ex bo- nis defuncti diminui. Legatũ enim eſt velut dona- tio teſtamẽto relicta,ſeu delibatio hęreditatis. l. lega tũ. 36. de leg. z. Siue igitur res propria, ſiue aliena, ſi- ue corporalis, ſiuc incorporalis(vt poſtea dicitur d. 5. non ſolũ.)legata ſit, locus eſſe poteſt Falcidię, quia tũc inſpicimus an ex bonis teſtatoris, aliquid dero- gatũ ſit, aut diminutũ. Nihil refert ſpecies, an quan- titas legata ſit, an vſusfructus, aut res quę in nomini- bus eſt, vel ius aliquod, quo nomine dicuntur res
incorporales§.. de reb. corp.& incorp. inſtit. Hinc oritur quælſtio, quæ tractatur in 1...§. item ſi ita.hic.
Teſtator ita legauit, Heres meus Seio penum dato, & ſi penum non dederit, decem dato, quęritur quid legatum ſit, an penus, an decem, an verò vtrunque: Quidam, inquit Iuriſconſultus, putant decem tan- tùm in legato eſſe, penum verò inortis cauſa capi, ſi
hares camn dare voluerit. Dixi antea, quæ condi-
tionis implendæ cauſa dantur, mortis cauſa capi, quia nec fideicõmiſſa ſunt, vt oſtendimus in l. mor- xis cauſa. de mor. cauſa don. Hæc ſententia Paulo
hanc ſententiam propter volum
non placuit, quia penus non tantùm in cangir ſed in diſpoſitione eſt,& verè legata. Inrastaun an dixerit teſtator: Si penum hæres meu ne
derit, decem dato, an verò ſimpliciter, 6 Seio penum dato, ſi nõ dederit, decem dato 3 mo enim caſu non poſſumus dicere legnächen num, quia in conditione tantum eſt, noninlu Ideo ſi hæres dederit penum, Titius eam capti ditionis implendæ cauſa, id eſt, mortis caulie erit, non legarum. Sed Paulus hic conſiderau
num etiam in diſpoſitione eſſe. Non enim imd. b
citer dixit teſtator: Heres meus, ſi penum nond 1
rit, decem dato, ſed præceſsit legatum pems
meus Titio penum dato, ſi penum non dedes
enim transfuſum eſſé legatum,& decem qebenili bis oſtendit Paulus, penum in legato eſſè ane ram heredis, poſt moram autẽ trantundie m gationem penoris, in obligationem pecunia admodũ in obligationibus facti, cùm quss tit inſulam ædificart, ante moram factam gatione, poſt moram velut confuſio qunt uædam nouatio. l.obligatio ferè. 45.§.vltd
& act. Quod fuſiùs docuimus in explicaui
ſtipulatus. de verb. oblig. Quxæ diſputatio
eò pertinet. Hic ergo poſt moram lepatu
transfunditur in legatum pecunię. Simile ciim de penu lega. vbi eadem ſpecies eſt. Videturtun i aduerſari his, quæ hoc loco dicuntur, quia inquiſ g præſtatione duntaxat penum eſſe, peti non
At ſi penus legata eſt,& debetur ante moram,Eiam poteſt. Per obligationem enim ranquam ncccttii inm
te quadam ciuili adſtringimur ſoluendæ rei: Ei hæres videtur cogi poſſe ad dandam penum quidam defenderunt, penum in obligationemot
ſe, quod manifeſtè falſum eſt,& contrarium eſſſt an
to his verbis, cùm ait, Transfuſum leguumdſtl &tè autem dicitur ante moram in obligations ſed peti non poteſt, propter veriſimilemy tem teſtatoris: cùm ſic dixit: Hæres meus num dato,& ſi penum non dederit, dece His verbis facultatem dat heredi penumi di, atque ſi dixiſſet, hæres penum dato„i volu dare,& ſi penum dare noluerit, tunc decem Ergo non exigitur ab eo. Poſt moram veto,ſa quam interpellatus non ſoluerit, cùm polle b funditur tunc hoc legatum penoris in ſeguug titatis, vnde& l. 1. de penu leg. dicitur penusi ſtatione tantùm eſſenon in petitione. In obge
ne autem nihilominus dicitur eſſe, ſicutm
ſimilia reperiuntur, quæ in obligatione De quibus dixim
blig. Conueniti
c,& in obligatiol
ſſe. Dubitatio
videttne atem tel ac 1

Ies penum ſaumj nerti lice 1” diceturlolul tit, alud des
obli garionem 6 nibus facti cln
ante morm duiſnon dederit. Hic occurrit aliorum obiectioni,
n velut confill dligatio ſetg locuimminen dlig. Qœdh
ppoſt mormh
4
tum pecuni! lem ſpeciesciſ cloco dicunnu,
4
t penum elhſ h& debeturan enem enim uun- dingimur ie Soſſe ad dand tpenumin ohüg ſum ettKcnu it, Trunſſiſi
3 dederit,
oblig vide
In Tit. Ad leg. Falcid. b 755
mur huiuſque rei magna vtilitas eſt, ſi enim non Ln deaus tanquam legata, non caperetur ni- eborurchns im plendæ cauſa. Sed hic capitur tan- ſunn legatum. Simile eſt in I.ſi penum. 24. quando 8 3 d. quod capur eiuſdem eſt auctoris, Pauli
aleet Reuera penus cſt leꝑata, cim teltator his vide titur, Hæres meus Seio penum dato, ſi non
bed decem dato. Sed fit quædam trãsfuſio poſt
m hære moram hæ... mus ergo magnam vtilitatem eſſe huius
urltionis. Nam ſi ante moram heres penum non derit cùm potuerit dare„obligatio penoris tunc transfuſa erit in obligationem„& pecunia debebi- tur quia ante moram pecuniam non dederit. Quòd iipecuniam ante moram legatari jnon det, legata- nus defunctus etſi non tranſmittat in hæredem pe- cuniam, quæ ſub conditione legata fui tztamen trãſ⸗ mittet legatum penoris, quod ſemper duraſſe intel-
conditionale, ad quod tenebatur, poſt moram com- miſlam hæres non ſoluerit. Ergo legatarius decem
conditionale non poteſt tranſmitti. Hinc ſi dicere- muspenum non eſſe in legato, nihiltranſmitteretur ommino, quia hæres omnino nihil deberet. Et cum
quorum ſententiam refellit in hac lege noſtra. Per- inde iudicabant hoc legatum, acſi dixiſſet teſtator:
Sipenum non dederit, decem dato. Non animad-
ventebant legatum penoris præceſsiſſe,& purabant penum omnino non deberi. Eodem pertinet lcum Ene.19. quando dies lega. ced. Tradita penu, hæres li- bentur Conſentit cum his, quæ diximus penum tã- tum in præſtatione eſſe, non in petitione: non quòd non debeatur, ſed quòd peti non poſsit. Subiicitur exemplum, in quo non præceſsit legatum penoris. Erin qac poſteriori ſpecie certum eſt non eſſe duo legna penus enim legata non eſt, ſed eſt in condi- tione, dic enim locurus eſt teſtator, Si penum non dedetit, centum dato. Hactenus exempla tradidi- mus in quidus quæritur quid legatum ſit, nunc ſe- Ananurexempla, in quibus quæritur quantum le- gaum ſit. 3 In cöputatione legis Falcidiæ maximè dixi ſpe- Aandum quantum legatum ſit,& ad hunc locum möltasreferri quæſtiones quę hic tractãtur. Huiuſ- modi eſtquæſtio de ſeruitutibus, quæ indiniduę di- cuntuvin Lué ſivſusfructus. Si quis ſeruitutẽ lega- . uenm legati eſſe intelligatur. Et quæſtio eſt Lenae nn perſonarum, quàm rerũ: Perſo- las referric 1 wrerum, vt de itinere, actu. Pau- vt cogno(öadur eteru de hac quæſtione ſententiam, — Auami legatum ſit, veteres dicebãt b ũ æſtimandum eſſe. Ariſto hoc re-
rehendit,& inquit-. Prehendit,& nquit: j yſusfructus legatus ſit, nõ ne-
— conlumftutum pręſtari legatario,& pe- ructus diuich nnccipere 4 legatario: quia vſus- deyſättuch V 1 4 inter heredẽ& legatarium. l.4. abit. Co acbr⸗ ciat. i. lib. Tags. cap. ã. de vſu. zcquiltione deenteniun vſusfructus in fructuum nium diun airun ſcchliun aliarum rerum domi- bebunt in diuiſa cdominium fructuum. Partes ha- migi vſus ktuda un vſufructu, vt ſinguli ſint do- Pro parte. Has partes Accurſius
dis. l. obligationum ferè. 43. de actio.&
l ttur: quia ſcilicet viup legatario legatum pecunie
tranlinittere nõ poteſt ad hæredem. Legatum enim
vocat quota Ego poſſum certam partem vſusfru- ctus habere, vt ſocius pro æqua parte tantundem ſi- bi acquirat. Veteres igitur à quibus Ariſto diſceſsit, ita loquebantur de vſufructu, quaſi omnino diuidi non poſſet,& putabant totum debere preſtari,& re- cdpi pecuniam ab hærede pro Falcidia. Dixi anteâ, ſi corpora legata ſunt duobus, communionem in- duci inter legatarios. Si communio inducitur, quiſ- que partem ſuam habet: Corpora enim partium communionem inducunt, quas vocant intellectua- les. l.ſeruus communis.§.. de ſtipul. ſeruo. De ope- ris autem ſeruorum idem dici non poteſt, ſi quis operas ſerui legauit: operę enim diuidi non poſſunt. l.1. de oper. ſer. Facta enim diuiſionẽ non recipiunt. I.l. ſtipulationes non diuiduntur. 7. de verb. obli g. I.z. eo. tit. Hæres non poteſt ſatisfacere obligationi, quæ in facto conſiſtit, niſi in ſolidum, non eft diſcre- ta pars à parte cohęredis. Igitur ſi plures hæredes ſint,& domus ſit in obligatione,& ſi tertiam partẽ domus ædificauerit cohæres, tamen& reliqua pars æquè eſſe eius dicitur, quia hæ partes ſeparari non poſſunt, ſed intellectu tantum percipiuntur. I. Mæ- uius. de leg. z. d. l. ſtipulationes, Idem de operis ſer- uorum dicendum eſt. Sed de his omnibus plenius tractabimus d. l. ſtipulationes. Quia neceſſariõ ex om- nibus, quæ ſunt facti, pars decedere debet. Paulus ait ad
veterum ſententiam qui dicebant totum vſumfru-
ctum præſtandum eſſe, aliquando recurri. Aeſtima- tio quidem neceſſaria non eſt, cùm agitur de vſu- fructu diuidendo, ſed interdum contin git, vt totius vſusfructus æſtimatio ſit neceſſaria propter contro- uerſiam hæredis& legatariorum, ſi ob eam contro- uerſiam neceſſe ſit videte quantum legatum ſit,& id fieri nõ poſsit, niſi totus vſusfructus æſtimetur, vt ſciatur an vltra dodrantem legatum ſit,& eò vtilis
eſt veterum ſententia. De hac diuiſione ſeruitutum
alius locus eſt in l. ſi is qui quadringenta. 80.§. quæ- dam. hic. Ego rationem docui ſuprà,& quoties lo- cus communis tractatur de indiuiduis obligationi- bus, ſolet hic locus adduci. l. ſtipulationes. Theatrũ
ante conſummationem totius operis intelligi non
poteſt, ante conſummationem domus, domus dici- non poteſt, ſi domus non eſt, quomodo poteſt eſſe pars domus Si fundus non eſt, quomodo poteſt eſſe pars fundi? In his ergo, quæ proteleuſmata dicun-
tur, ſpectatur neceſſariò operis cõſummatio. In aliis
autem alia eſt ratio, de qua iam diximus, quia non
poteſt quis dici pro parte ſua feciſſe, cùm pars indi-
uiſa ſit pars quota. Igitur in his rebus, quæ diuiſionẽ non recipiunt, neceſſariò eſt veniẽdum ad veterum ſententiam, totum legatum æſtimãdum eſt, totüm- que legatario præſtari debet, pretium autem pro Falcidia hæredi. Sed quęritur, quãti ſit æſtimandus
vſusfructus? Vſusfructus eſt legatus Titio, magna
incertitudo eſt, quanti æſtimandus ſit, quia incer- tum eſt quamdiu victurus ſit legatarius cuius mor- te demum vſusfructus finitur.§. finitur. de vſufruct. incertum eſt quandiu vſusfructus ſit duraturus, vi- detur ergo æſtimari non poſſe. Eademque quæſtio tractatur de legatis annuis. Nam huiuſmodi quo- que legata, legatarij morte finiri ſolent. Eadem quæſtio eſt de alimentis relictis: Alimenta enim alimentarij primùm morte finiuntur, vnde quæri- tur, quanti huiuſmodi legata æſtimanda ſint? Varia
autem

756 Franc. Duareni Iluriſconſ.
autem ratio oſtenditur hæredi& legatario con- oritur controuerſia inter hæredes& legatai-
05 pro.
ſulendi, circa vſumfructum, annua legata,& ali- menta. Imprimis poteſt illis proſpici per cautionẽ. 1.18. ſi in annos. Quanto amplius acceperit, redai. For- mula eſt cautionis, cuius mentio fit ſub tit.prox. ſeq. Cum incertum eſt, quantum legatum ſit, conſule- tur hæredi cautione de reddendo legato, ſi comper- tum fuerit, locum eſſe Falcidiæ,& tota legata imner- ca legatario præſtari poterunt. In hoc igitur caſu huic cautioni locus eſſe poteſt. Teſtator multa le- gata reliquit, ac inter cętera Titio annuum legauit: inter hæredem& legatarium oritur controuerſia de Falcidia, quæſtio eſt an legata excedant dodran- tem: Hoc dependet ex co, quòd incertum eſt quam- diu ſit victurus legatarius: Si breui moriturus ſit, le- gata dodrantem non excedent, ſin diu victurus, cõ- trà fiet. Ob hanc incertitudinem Paulus ait cautio- nem eſſe exigendam, de qua tit.ſeq. ſi cui plus quàm per leg. Legatariis, quibus purè legatum eſt, legata ſoluentur, exacta cautione, vt ſi compertum fuerit,
plus cis ſolutum eſſe, vt id ſuperfluum reddant. Eo-
dem pertinet l. lex Falcidia. 47: hic. Lex Falcidia in omnibus penſionibus locum habet. Teſtator in an-
nos ſingulos dena legauit, quot ſunt anni, tot ſunt le
gata. l. annua. 6. Äe leg. ann. Si fortè tot annis vixe- rit legatarius, vt penſiones tot annorum excedant dodrantem,& ſit locus Falcidiæ, tunc retro legata ſingulorum annorum minuuntur, quia omnia lega- ta minuuntur. Si vnum legatum excedat dodran- tem, deducitur ex omnibus legatis pro rata, ſic& hic propter penſionem primi anni non erat locus Falcidie, ſed decimo fortaſsis anno,& tũc retro mi- nuuntur penſiones omnes ſingulorum atmorum. Idqᷓue eſt,quod ait, In omnibus penſionibus locum ha- vere Falcidliam. b Cautione igitur hac, poterit ab initio proſpici heredi,& tunc poterit ſoluere pẽſionem ſingulis an- nis,& hæc ratio commoda eſt, ad agnoſcendum, quantum ſit in legatis. Cùm venerit ille annus, pro- pter quem locus eſt Falcidiæ, retro diminutio fit le- gatorum. Alia ratio conſulendi hæredi proponitur Leum Titio. 55. hic. Legata ſunt Titio dena in ſin- gulos aunos, inter hęredes& legatarium oritur con crouerſia an ſit locus Falcidiæ, propter incertitudi- nem legati annui? Et ait luriſconſultus, ſi mortuus fuerit ille, cui res legata eſt, res eſt expedita: quia ſi triennio vixerit, inſpiciendæ ſunt penſiones triẽnij, ſed ſi adhuc ſuperſtes ſit, quoniam incertum eſt quamdiu ſit victurus, Iudex ſpectare debet, quanti poſſet vęnire illud legatum annuum; ſi venale eſſet, poteſt adhibere ad æltimationem legati, æſtimato- res peritos. Et hæc ratio commoda eſt tam hæredi
quàm legatariis. Alia ratio traditur l. hæreditatem.
68. hic. In Pandectis Florentinis, huius capitis talis eſt inſcriptio, Aemilius Macer. l.rt. ad legem viceſimam hereditatum. Huius legis viceſimæ mentio eſt tit. C. de edicto Diui Adria. toll. Vectigal erat, quod ex hęre ditatibus quę extraneis deferebãtur, exigi ſole- bat: de quo vectigali alibi egimus. In hanc legem b viceſimam, quæ de co vectigali lata erat, ſcriptum eſt ab Aemilio,& verbũ Hareditatum, quod in vul- gatibus codicibus initium eſt huius legis, debet eſ- ſe in inſcriptione, initium autem legis eſt, Computa- nioni in alimentis. Teltator legauit alimenta Titio,
pter incertitudinem quadiu ſit victurus Vlpianus quandam formulam tradidit tionis ineundæ, huius legati:& vult vtà te, id eſt, à primis annis vſque ad annum nicai
quantitas alimentorum, triginta annorum 6 terur. Si duos annos habet, ſi tres, is cui alima Ka ſunt, computabitur quãtitas trigintaanno
lega
com
Exempli gratia. Si in fingulos annos dena leos
kil.
pllma ara.
rit,& habenda ſemel ſit ratio huius legatiiund eh
computationem æſtimabitur quantitas huius ti, ex triginta annis: Sic hæc dona annua pelinie
bebuntur, acſi trecenta legata eſſent,& hec con G 1
tatio ſeruabitur à primis annis legatarij elgue
annum viceſimum. Ab anno viceſimo viquoada
nos viginti octo habebitur ratio horum legavnun quanti futura eſſent viginti octo annis ſeme
ſtita, habebitur ratio viginti octo annorum gina
putent hoc ideo eſſe conſtitutum, quia preluma
tanto tempore legatarius victurus eſſe. Sed hoch. gerar
ſum eſt: Hominis enim longæui ſpatium cænuu annorum eſt. l.an vſusfructus. de vſufruct Sadin putarũt veteres certam formulam habere, diocritas quædam ſeruaretur, quamuis exadt tradi poſſet.Is qui anniculus eſt, vel qui tresi annos eſt natus, præſumeretur viuere vſquxa nos ſexaginta, vt plerunque fit. Igitur mal teres ad dimidium rem lunc deducere, c
conſtitui non poſſet. Hoc intellecto cætenast
quuntur non ſunt obſcura, proportione ſet
ca computationem vſusfructus. Hec eſt quæſt
cœpimus tractare de vſufructu ab initio. Saluam tamen à prima atate, vſque ad. Hiſce verbis Aeml
mihi videtur ab Vlpiani ſententia recedere, non ag X.. 3 3. al tuùm in vſufructu, ſed& in alimemtis. Vlpia ſeritat prima ætate, vſque ad annos viginti fieri aliment,
rum computationem triginta annorum, quanti delicet futura ſint alimẽta triginta annorum ſem
pręſtita. Aemilius verò vult hanc computationsi
ſeruari à prima ætate vſque ad triginta annOs n
ad viceſimum vſque annum tantuùm licet alqubi
videatur aliter. Hæcq́ue computatio Aemilſa ma xætate vſque ad triginta annos, long elt en ditior. Inſpici vult quantum hoc annuum ſit à mis annis vſque ad triginta annos, ſi quad annos natus ſit, fiat computatio viginti am Poſt ſexageſimum annum. Ex hac formula appa nunquam ampliùs quàm triginta annotum hs putationem iniri, quod equidem ſpacium em non eſt. Neque credendum eſt, hanc verame xationem vſusfructus& alimentorum, ſcd haat tantùm habere in Falcidia, idque vulgo tech eſt. Nam in reditu harum penſionum æhme do, hæc æſtimatio æqua non eſſet. Si reipublias
1I
Futus legetur. Subiecit hoc, quia de vſuftucue
public. legato maior videbarur eſſe dubite non videtur finiri poſſe vſusfructus: moritur Reſpublica, ſed vſusfructus eil nitur centum annis, quod ſpatium lon minis vita putatur. Quæri poteſt dep ditus æſtimatione: ſi legatum ſit Titio d bus eius, quo caſu nunquam finitur Vlustn
l.in annalibus. 22. C. de leg. Queæſtio hrcne S
de legato relicto Reipu. 13.5. item

uæ difficilis vehementer eſtimatur,& maioribus noſtris viſum eſt ænigma eſſe. Difficultas enim hu- ius loci magna eſt viſa his, qui non intelligebant
uenam eſſent vſuræ trientes, vel centeſimæ,& alia luinſmodi, quæ res hodie nota eſt,& illuſtrata à viris eruditis: Si quis intellexerit quæ ſint trientes vſurę, hæc diſputatio non erit difficilis. O portet au- tem prius noſſe, quæ ſit vſura centeli ma. Ego dicã hoc breuiter: quia res eſt alterius loci. Vſura centen- ſima dicitur à veteribus, cũ ſoluitur centeſima pars ſKortis ſingulls menſibus. Iddeo ſic dicta, quia veteres olebant vſuras ſtipulari in fingulos menſes, non in 4 ſingulos annos. Hinc Calende centeſimę dicuntur. lcenteſimus. 48. de verb. obligat. Cuùm quis centeſi- mam(ſortis, id eſt, lingulos lingulis menſibus pro ſorte ſtipulatur, dicitur ſtipulari centeſimam. Sic centeſima erit, cum duodena pro centum ſin gulis annis ſoluuntur. Paria enim ſunt, quia annus con- ſtat duodecim menſibus. Hinc facile eſt intelligere, auæ vſure trientes ſint. Semiſſes vſuras vocamus, cum dimidia pars centeſimæ ſoluitur, ſax pro cen-
tum,ſi enim centeſima ſit, cùm duodecim pro cen-
nformulam!— 8 Varetun 1 auum ſoluuntur, ſemis centeſimæ erit, cùm ſex pro rnbqtmme atum ſoluuntur. Sic trientem vſuram vocarunt, iculus etvla
cum tertia pars centeſimę ſoluitur. Si enim centeſi-
netr ura ma ſit duodecim pro centum ſoluere, triens cente- mque tt.Em inx erit quatuor pro centum ſoluere: Eſt enim ter m hanc deducck
mapars centeſimæ. Sic quadrans erit, cùm quarra ass centeſimæ ſoluitur, id eſt, pro centum tria. Et curvpropomm cde reliquis iudicandum. Senſus igitur huius ca- fructu Hlect pius eſtſi Reipublicæ in annos ſingulos legatũ ſit, vlufructu dim Ke lege Falcidia quæratur, tantum videbitur le- que at Hlcemm gauum, quantum ſufficiet ad tantam ſortem con-
ani ſententamg ituendam, ex qua trientes vſuræ tantæ ſummæ
Kin alimemsſ quantalegata eſt, haberi poſſunt. Ponamus qua- 1annos vigin zema annua legara eſſe Reipubl. quanti æſtimabũ- uigintamm; Secundum Marcelli ſententiam— æſtimabun- mta tigiam eturcentum, ac ſi centum legata eſſent, quia ad cõ- ero vult hcc ſiciendam vſuram trientem, ex centeſima quatuor vſquc ad uim eſent neceſſaria. Eius ſummoæ. Id eſt, tantæ ſummę, annum unnm uanta legata eſt, ſic enim relatiuum Eius, acci- zue compuann diendum elt. Quantam oporteret ſortem eſſe ad
¹
In Tit. Ad leg. Falcidiam.
deiraa 1S- vllonin vluras trientes? Oporteret eſſe centum: um bvrms tgo xſtimabuntur legata centum. Si dena eſſent uan annua legara ſufficiet ſorti ad colligen- tginu uns 3 daa quantum ſufficiet ſorti ad colligen- dig nio iß amyſurã trientem: Oporteret eſſe ducenta quin- compat e, quagmtam lone. Si quis enim d „ Feiw Nnt gon. di quis enim ducenta quinqua- u rigiu 8 4 derd ipuletur dena annua, erit quarta pars quam idem hu„ e vluræ Sic ſi quis vicena annua legauerit, oded duc um quantam oprteret eſſe ſummaã, ad trien- jeadumct G etes conſtituendas. Oporter ſorr d1 lmenns rü gi quis eriu,Obortet ſortem eſſe quingento- 117 8 e tenr 4 denih quingenta daret mutuo,& ſtipula- lcj 90 is„ lur 3 uor pro centum viginti, hanc ſummam 1 haru hrin Nocaremus trientem vſurã. Igitur cũ teſtator ua fol el cgauit vicena annua ſ zr; 5 Juann, ie nasſors erit duaunua, fors erit quingentorũ, cũ de- ecrtaent el pmra ſor ucentorum, cum terna annua, quinqua ertins fus der dene enein reditus ergo computatione ſem Foke siuis hraktrten dranta ſumma hoſlet ſufñ cere ad v- et paim⸗ Kcr L olligendas eius ſummæ, quæ legata W5,G 8 ci üergt t ulo hoc faciſe deprehendi poteſt. Mul- u 3 0 ſnwi 8 8 an vlusfructus Reipu. Iegerur, an re- emnze medekkpernetusenim perhetuus nom eſt: reditus ua u mus ſ au s d.annua.de annu. lega. Docui- eh ni aua legata ſint, aut vſusfructus: quemad- — 4
modum computatio legis Falcidiæ iniri debeat& quanti æſtimari legatũ. Diximus ſi legatus ſit vſus- fructus, triginta annorũ computationem fieri. d.J. hæreditate. At ſi Reipu. legatum ſit in ſingulos an- nos, tantumwideri legatũ, quantum ſufficiat ad v- ſuras trientes colligẽdas. 13.§.vlt. Vt ſi quaterna an-
nua eſſent Reipublicæ legata, dicemus centum eſſe
in legato, acſi ſemel ex legato preſtanda eſſent: o- porteret enim centum eſſe, vt quatuor eſſent trien- tes vſuræ. Vna difficultas reliqua eſt, mirum vide- tut, quòd in vſufructu legato, qui nõ eſt perpetuus, triginta anni computentur, in reditu verò perpetuo computentur tantùm vigintiquinque anni. Si quis enim Reipublicæ legarit quaterna annua, dicimus centum legata eſſe. Conſtat autem hanc ſummam
centum cõfici poſſe, ex preſtatione vigintiquinque
annorum nonne igitur abſurdum eſt reditum tem- porarium pluris æſtimari, quàm perperuum? Hic enim reditus eſt perpetuus, quia legatum relictum reipublicę in annos ſingulos, eſt perpetuum. l. an- nua. de ann. leg. In reditu temporario ſpectamus tri⸗- ginta annos. Quorundam ſententia eſt, in vſufructu legato,& in aliis reditibus duplicem fieri compu- tationem. Quam ſententiam ſequor, in l. hæredita- tem. diximus triginta annorum tempus computã- dum eſſe. Verum enim eſt in vſufructu, ſeu allis tẽ- porariis reditibus ſpectare nos, quantum ex preſta- tione triginta annorum colligi poſsit, quãuis fortè vſufructuarius diutius victurus ſit, aut etiam bre- uiðs: quò videlicet res ad moderationem quandam reducatur. Sed poſt hanc computationem alia eſt computatio neceſſaria. Non enim illa ſumma in triginta præſtationes diuiſa æſtimabitur, acſi ſemel preſtaretur. Quis enim ſummã cã ſemel vellet pre- ſtare pro reditu, qui eã ſummã triginta annis cõfi- ceret: Diximus ſi quaterna annua legata ſint Reip. in vigintiquinque annis ſummam centum inde ef- fici. Nemo eſt, ſi is reditus finiretur, poſt viginti- quinque annos, qui vellet ſummam centum dare pro eo, nempevt quaterna inde colligeret ſingulis annis, neq́; iuſta eſſet æſtimatio, quia hęc preſtatio non eſt perpetua. Ergo ſi has preſtationes tempora-
rias æſtimare velimus, æſtimandeę ſunt hæ præſta- tiones annus, quę triginta annorũ ſunt, ranti, quan- tum quis vellet pro illis dare,& pręſtari poſſent il-
li quarterna ſingulis annis vſque ad triginta anno-
rum ſpatium. Nemo tantum dabit, quantum effi-
cietur ex preſtatione triginta annis: Commodius
enim eſt, eam ſummam ſemel præſtari, quàm per
annos triginta, propter interuſurium quod compu- tatur in Falcidiam. Inſpicimus itaque quanti ſe- cundum regionis morem poſſent vendi illæ trigin- ta annorum præſtariones,& tanti eas xſtimamus. l. cum Titio.§rin I. lege..hic. In reditu verò perpe- tuo rectè dicitur tantum videri legatum, quantum ſufficiat ſorti ad trientes vſuras colligendas eius ſumme, que legata eſt. Idco autem non dubitauit Paulus tanti æſtimare annuum illum reditum, qui perpetuus eſt, quanta eſt ſors trientum vfurarũ ſo- mel preſtita, quia facilè emptor reperietur, qui emet tanti hunc reditum, id eſt, qui emat quaterna ſin- gulis annis in perpetuum præſtanda, centum, hoc eſt, qui tantum dare volet„quantum colligi poteſt ex præſtatione vigintiquinque amotum. Non
2
737
——
— —— ö ——
eneenes eterneneemeeerrerenseereneeuueer rermeeneteeernte. eerees. e eeet ee i e etn SBee g eeee ee

— ————— ————————
— ———————
— — ———j—n-——— ————
enim Lnicur ſed in perpetuum durat,& ſortem il- lam effcit in vigintiquinque annis. Vnde inſpici- mus, quantum fuffciat ſorti, ad vſuras trientes eius ſummę, quæ legata eſt. Hactenus de annuis legatis, de vſufructu,& alimentis legatis, nunc aliæ ſpecies tractandæ ſunt, in quibus ſimilis eſt quæſtio in qui- hus quæritur quancũ lit legatum. Huiuſmodi ſunt conditionalia legata,& in diem relicta. Si quis ſub conditione legaſſet centũ, non ita illud eſt accipiẽ- dũ acſi purè legaſſet cenrum. Dies& conditio lega- tum minuunt propter conditionem& diem.§. plus autem, inſtit. de actio. Is qui ante tempus petit, quo- dammodo plus dicitur petere, quàm ipſi debeba- tur. Ergo multum intereſt, an purè legatum ſit, an ſub conditione.l.in lege. Falcidia. 45 hic. Simile eſt in l. circa. 66. hic.& l.in quantitate 73.§. in diem. hic. Hinc quæritur l. qui quadringenta§.vlt. S8. hic. Te- ſtator ducẽta habebat, que omnia legat, partim ſub conditione, exritit conditio poſt aliquantum tem- poris. Ita tamen vt ex reditu. Certum eſt hæredi vi- gintiquinque conferenda eſſe ex legatis, quia du-
.
centa erant in bonis, ducenta hæc legata ſunt, pro
quarta debet habere vigintiquinque. Et amplius fmctus. Quia hæres lucratur fructus medij tempo-
ris..quod de bonis. l.iubemus. Cod. ad Trebellia.
.
Ergo preter vigintiquinque habebit etiam quinq;,
quæ ſumma efucit triginta. Conſtat igitur triginta
conferenda eſſe à legatariis Sed nunc quęritur, quo- modo hæc conferri debeant? Quidam putant qui- na dena ab vtroque. Quia duo ſunt legatarij& pars
legata, ergo ſinguli debent quindena. Id autem ve-
rum non eſt, quia legata hæc paria non ſunt, vbe- rius eſt legatum purum, quàm conditionale. Ergo æquum non eſt eos parem ſummam contribuere: Deducitur enim Falcidia pro rata. Ex ſeptem parti- bus ego quatuor. Quia paria non ſunt legata, non de- bent ſinguli præſtare quindena. Magna eſt alterca-
tio de hac computatione, de qua multa ſcripſit Alciatus. Alia ſpecies eſt, cùm quis creditori legarit
quod ei debebat, quæritur quantum ſit in legato? 8i de lege Falcidia quæritur,& inter cætera reperia- tur teſtator legaſſe quod debebat, an hoc legatum nocebit legatariis,& detrahatur ex hoc legato,&
uãtum detrahatur. Ia.§.ſi quis creditori. Solet quę- ri cùm debitor legat creditori, an vtile ſit legarum? X& poteſt eſſe vtile propter commodum repreſen-
tarionis, ſi fortè in diẽ debebat,& teſtator id volue-
rit præitari præſenti die. Huius commodi ratio habebitur, ſi centum legauerit purè. Cùm centum deberet in diem, non dicemus centum tantùm in legato eſſe, ſed æſtimabitur hoc commodum pre- ſtationis boni viri arbitrio. At ſi legarit id quod pu- rè debebat, nullum erit commodum,& inutile erit legatum nec eius ratio habebitur in F alcidia. Eodem pertinet 1.5. hic. ex his quęſtio exiſtit, ſi quis Reipubl pollicitus ſit, tenetur ex ea pollicitatione.
b I.prima. de pollicit. licet alias ex pollicitatione ne-
mo obligetur. Quid igitur ſi legarit Reipub. quod
pollicirus erat: S excelſerit debiti modum in teſta-
mento/ ſuperfluum deducetur in Falicidiam,& mi- nuetur per Falcidiã. Alia ſpecies tractatur de libe- ratione legata. l. quod de bonis. in prin. 15. hic. Extat tul. de liber. lega. in quo multæ huiuſmodi ſpecies reperiuntur, cdm teſtator voluit liberari debitorem.
58 Franc. Duareni luriſconſ.
Ex hoc legato, ſicut ex cæteris detrahitur Loquitur hoc in loco luriſconſultus de q cauſa mortis, ſed idem dicendum eſt de! antè oſtendimus. Teſtator donauit cauſa mon vel legauit debitori, quod debebat hæres tan bn ex obligatione hære ditaria, quartã petet eius 9 mæ, quam debebat legatarius defundto. Fon enim debitor excipiet,& volet heredem petem ſummouere, eique obiicere, legatam ſibi eſlel rationem, ſed hæres replicatione in factum con ta eum ſummouebit. Legauit quidem liberati teſtator, ſed ſecundum veriſimilem eius voluna tem,& legẽ Falcidiam quarta pars eius lenaple betur heredi. Ergo non impedietur agere ohli tione hęreditaria Falcidia ipſo iure minuit qe tatem, liberationem igitur ita debemus accip ſi teſtator ei legaſſet liberationem pro tribu tùm partibus. Retinebit ergo quartam haætes thle gato liberationis. Inde qucritur, quid ſi ſoluen non ſit debitor, cui legata eſt liberatio, qus eii eius legati hęc quæſtio tractatur in l. Neſenni vlt. hic, Totum legatum computatur. Mirum eſt legatum computari, cùm ſoluendo non ſit ſedt
Falcidi Onatione (Danis N
ſuprà tractatum à nobis eſt in l. quærebatur Na
quantum ad debitorem attinet, ſemper diues nu
tur,&ſi ſoluendo non ſit: legata enum eſt libaas
qua liberatur. Non eſt opus aliqua exactio haberetur ratio iſtius legati, ſi opus eſſet act
hic retentione opus tantum eſt, vt dicitur quærebatur. Sed ſi ali hoc. Quantum ad ipſimit igi bitorem attinet, nihil refert an ſoluendo ſitan iat äm ſed ſi alij illud legaretur, nullum legatum eſtetii nürcin hoc legatum nihil nocebit cæteris legatariua lnſt cimus enim quantum exigi poteſt: at exigi ntian poteſt: Ergo eſt inurile legatum. Alia ſpecies cii
I.in ratione: 5.I. z0. hic. Cum teſtator iuſsit yenden
aut emere aliquid, quęritur quantũ in legato ſiul ſta or hæredi iuſsit fundum Cornelianu, qui cm tum erat, Titio vendere quinquaginta, fund et üilai vẽditus, dicemus quinquagnita eſſe in legato:Luct
educere FPaloi legatarius dicit, nihil pe d ſe common eo legato. Idque verum eſſet, ſi ſimpliciter eli tus ſeruus, vt manumitteretur, ſed legatus e numitteretur poſt triennium. Igitur legatam tur interea temporis ſerui opera,& ſic co illud ei legatũ intelligitur, quod ex opet cipi poteſt. Eodem pertinet. 2 ter quoties cõmodum peruenit hoc legato, id legatum intelligi deducitur. Alia queſtio eſt, cum legatur, anm wondironeddandhin Lad veterani 40 Hc dm

In Tit. Ad leg. Falcidiam.
reee üünithi Jũ habebat dignum viginti, hunc Titio legauit lcenäune 4 8 den ditione, ſi dederit decem. Quæritur quantũ lor bnn 6 4 aum ſit: Videntur tantum decem in legato con der n bar gu ia effectu decem tãtům conſequitur:& ta- men dicitur totum in legato eſſe. In toro fundo. Hoc 4 ratione carere videtur,& Cottatlulin rnon alnp lius. n 24de leg.. Decẽ dantur conditionis cauſa implen- gar a.& fundus viginti tantũ eſt ſed d. lnon amplius, plieniodei M non eſt intelligenda de lege Falcidia, ſicut hæc no- egauit dus d ſtra In lege Falcidia totus fundus videtur legatus vetümmlen eſſe, non detrahitur Falcidia hartim ex decem, par- qoana ha tim ex fundo, ſed ex toto fundo. Hoc igitur locum meilni antum habet in computatione legis Falcidiæ. A- nipſoiur 3 jiasſi legatus eſſet fundus dignus viginti,& adſcri- rerärdhbe ta conditio, ſi decem dederit, non cogeretur illud — udeicommiſſum præſtare, quia hac ratione fieret,
quentur) dui
tractarur in! omputatun m ſoluendo m
s eſt inl quen aattinet ſemgn litlegata ennd
ntum eſt m ci oc. Quanuni
efertan ſoluwnt
ar, nullum ken
xebit cæterish exigi polctia elegatum. An Cum teſtaxeit eriuc quarrünt
*
ndum Comeui
ere quinquugm uagnita clent nua ex hac rit
1 cipimusac dut
Lemplü de emjac
ytvltra quantitatem præſtare cogeretur. Idem di- citur in l. ſi fundus. 65. hic. Maior in hac ſpecie du- bitatio eſt, quàm in illa quam diximus. Quidã le-
..„—. auit fundum dignum viginti, ſub conditione, ſi
decem dederit vtile eſt legatum, ſed ſi quinquagin- da dignus ſit fundus,& conditio adſcripta, ſi quin-
uaginta dederit, videtur inutile eſſe legatum. Sed ait lureconſultus, Vtile ſe legatum. Eſſet quidẽ in- uilleſi quinquaginta eſſent adſcripta conditionis cauſa, ſed in ſpecie poteſt eſſe commodum, vtilius eſt fundum habere, quàm iuſtam eius ęſtimationẽ.
Ali lpecies eſt in l. cũ pater. 60. hic. Si vnus ex le-
gatariis petiit rẽ ab hærede, hæres iuſſus eſt à teſta- dote legatum dare,& propter contumaciam hære- dis qui iudici non paruit iubenti legatum ſoluere, inſturandum delatum eſt legatario,& ſecundum aſtimationem factam à legatario per iuſiurandum in litem, damnatus eſt hæres in maiorem quantita-
tem quam legatum erat, ea re factum eſt, vt legata
aucta ſint,& hæres voluerit vti beneficio Falcidiæ. ditanaͤm ſoluiſſet legata, ſalua ei manſiſſet quarta, quæritur igitur an noceat hoc legatariis, vt ex iis hætes poſsit Falcidiã deducere? Eſt locus cõmunis de pene cauſa accreſcente. Hæredis penæ cauſa ac- quiritur quando punirur contumacia eius iureiu- rando in luẽ ltutor. de in lit. iur. Accedit hoc lega- atlismon quod pluris fiat legatũ, ſed quia punitur contumacia hæredis. Alia ſpecies eſt in Lalienus. ör. tiecuplus obſtultitiã hæredis ſolutũ eſt: Teſtator undum alienum legauit, hęres hunc infinito pre- no comparauityt eum daret legatario: erat fortè undus dignus mille aureis, emit eum duobus mil- 8 uszquxntut an ea cmptio ſtulta hæredis, noccat ESdienae aeruudem debeat diminui ex legatis: neratun en tuntum inſpici quantum kuerit manori 4 tium, veraque æſtimatio. At fortè he botuitemere: Reſpõdeo, hoc caſu de- uerat hæres ſoluiſle pretium legatario, cùm iuſto pretio fundum comparar- Satar 1.2 1 b parare non potuiſſet. l. non du-
lum. de legaz Superioribus quæſtionibus tracta-
uimus c 4 aput, in quo quæritur quantum legatũ ſit:
hüra en dte patrimonio,& ex modo lega- burde Gantfa lx. Similis quæſtio nunc tracta- 8 berobleons legatorũ. Magna hæc quæ- nrone cura& difficilis R tractatur in l. in Squod vulgò. hic. Cũ enim quæritur quã- multũ refert, an legatorum contri-
vel vel confuſio fiat, an ſeparatim legata conſi-
derentur. Exemplum huius rei eſt in tabulis pater-
nis& pupillaribus. Cùm teſtator filio, quem here-
dem inſtituit, Titium pupillariter ſubſtituit, legata partim à filio, partim à ſubſtituto reliquit, multũ re fert an ſeparatim hęc cõſiderentur, an verò collecta, & cõfuſa ſint. Fieri poteſt, vt per ſe ſingula non ex- cedant dodrantem,& tamen omnia ſimul confuſa dodrantem excedant. Ad hunc igitur locum, quem tractamus, quæſtio hæc magnopere pertinet. Igi- tur Papinianus quęſtionem hanc tractat d. 1. in ra- tione. vbi interpretatur regulam ab amiquis tradi- tam, In tabulis patris& filij vnam Falcidiam ſer- uari. Dubitatum fuit apud veteres, an in tabulis pa- tris& filij Falcidia ſemel detraheretur, quaſi vtraq; tabula pro vno teſtamento haberetur, an verò ex vtriſque tabulis deduceretur, quaſi pro duobus te- ſtamentis haberentur. Cuùm pater filio pupillariter
ſubſtituit, certum eſt eum filio facere teſtamentum.
l.2. de vulg. Quia enim filius eſt impubes, ne is mo- riatur inteſtatus, inſtituit ei heredem hoc modo, Si filius meus impubes deceſſerit, Titius hęres eſto. Ex hac ſubſtiturione pupillari, velut teſtamentum eſt, quod pater fecit filio. Eſt enim ſubſtitutio pu- pillaris velut appendix teſtamenti paterni. Pater e- nim filio pupillariter ſubſtituere non poteſt, niſi ſi- mul ſibi faciat teſtamentum. dicta l. 2. de vulg. Eſt hic veluti duplex teſtamentum, ſed quia vtrunque vna& eadem forma,& ſolẽnitate fit, vtrunque ha- betur pro vno teſtamẽto.. patris& filij. 20. de vulg. Habetur ergo vtrunque pro vno teſtamẽto, in quo pater ſibi& filio hæredem inſtituit. Inde regula à veteribus tradita manauit: In tabulis patris& filij candem Falcidiam ſeruari. Si enim vnum teſtamẽ- tum eſt, conſequens eſt vnam Falcidiã tantùm eſſe in vtroque. Quæ autem vis ſit huius regulæ, Papi- nianus hic docet, ſed verbis adeò obſcuris, vt nullus locus in lure ciuili exiſtimetur eſſe obſcurior. Qua uis enim ſubſtitutus, quæ à pupillo relicta ſunt. Uis ver- bis docet vim, ac poteſtatem huius regulę,& eiuſdẽ vſum, ac vtilitatem. Sed exemplo hoc declaran- dum eſt. Ponamus igitur patrem habuiſſe in patri- monio quadringenta, inſtituiſſe filium impuberem
hæredem,& ab eo ducenta legaſſe, ſubſtituiſſe filio Titium pupillariter,& à Titio totidem legaſſe, id
eſt, ducenta. His legatis tam à filio quàm à ſubſtitu-
to relictis, tota hæreditas eſt conſumpta. Ponimus enim tantůùm quadringenta habuiſſe teſtatorem,
quæ omnia reperiuntur in legatis. Filius extitit hę- res patri, adiit hæreditatem, ſed adhuc impubes de- ceſsit. Vnde hæreditas ex ſubſtitutione pupillari ad Titium ſubſtitutum delata eſt. Quæritur an Titius
oſsit Falcidiam detrahere ex legato:? Legatarij pe- tunt à ſubſtituto legata tam ab eo, quàm ab impu- bere relicta, ſed ex hauriũt totam hęreditatem: Sunt enim quadringenta in legatis. Quęſtio ex hoc de- pendet, an contributio legatorum admittenda ſit. Si dicimus eam admittendam, illa omnia legata in vnum colle cta dodrantem excedunt, ideõque de-
trahetur eo caſu Falcidia. Sed ſi non contribuãtur,
ſed ſi ſeparatim ſpectetur, quantum à filio, quãtum Aſubſtituto ſit legatum, non erit locus Falcidię.
Quia ergo contribuenda ſunt legata propter regu-
lam à veteribus traditam, detrahetur F aledia. Quã- uis enim paternum teſtamentum ſit& pupillare,& b 88 2
7
259
—△☚△ͤͤͤͤͤͤͤͤ⅓“——“ 8—

en
——
de his legatis iudicamus,
Franc. Duareni luriſconſ.
ſi quis ea ſeparatim conſi- deret, tamen pro vno teſtamento habentur,& ita quaſi eodem teſtamento eſſent relicta. Contributioni locus eſt. Hic Papinianus loquitur de contributione legatorum, quod tamet- ſi verum ſit,& conſentaneum regulæ veterum, ta-
men habet dubitationem,& abſque regula illa faci-
lè contrà reſponderi poſſet. Contra hæredem enim facit hæc ratio, quia(vt Papinianus ait) legata reli- Ga à fllio impubere, vt quodlibet æs alienum, de- bentur. Atqui æs alienum integrum ſoluitur, neque deducitur Falcidia: Ergo integra legata ſoluenda ſunt, quę teſtator reliquit ab impubere. Deberi au- tem illa legata, vt quodlibet æs alienum, ſic oſten- do:Pater heredem filium inſtituit, legauit ab eo du- centa, fllius hæres extitit patri, nõ fuit grauatus vl- tra dodrantem hæreditatis: Ergo filius debuit illa legata integra. Nõ enim ab eo legata ſunt, niſi du-
centa,& reperit quadringenta in hereditate: Ergo
debuit tota illa legata. Delata eſt hec hæreditas T'i- tio, impubere filio mortuo, debet igitur Titius hæc legara ſine detractione Falcidiæ. Quare ergo non ſoluit inregra legata ex perſona Hilij; cui ſucceſsit? Tamen propter ea, quæ ſecundis tabulis relicta ſunt. Hæc videntur pugnantia eſſe, vt& quidam puraue- runt contributioni locum eſſe,& nihilominus de- beri,vt quodlibet æs alienum, legata. Sed captare nos non decet verba Iuriſconſulti:Senſus enim eo-
rum hic eſt. Quamuis alias legata à flio impubere,
vt quoduis æs allenum, debeant ſolui à ſubſtituto: tamen hic ratio ſuadet& regula à veteribus tradi- ta, contribuenda efſe legata, eorùmque ita rationè
habendam, acſi eodem teſtamento eſſent relicta. In
hoc enim caſu, que relinquuntur in ſecundis tabu- lis ſub condirione intelliguntur relicta in tabulis patris. Secundum quæ poterat euenire. Hæc verba ex-
planationem deſiderant, ſi poneremus legata quæ-
dam purè relicta, alia ſub conditione, ab vno& eo- dem, legata pura ſoluerentur integra, ſed cautione data, iuſta edictum Prætoris, cuius menrio eſt titulo proxi. ſi cui plus quam per leg. Falcid. Exemplum
proponam ex L. 6.interdum,& l. in quantitate. 73.
§. ſed ſi legata Teſtator queędam legata pureè reli- quit, quæ dodrantem hæreditatis nõ excedunt, alia
veliquit ſub conditione, quæ legata confuſa cũ pu-
ris, dodrantem excedunt ſed incertum eſt, an ſit ex- titura conditio, hocque pendet ex euentu fururo, interim legata pura ſoluit hæres, ſed legatarius ca-
uet ſe reſtirururũ quod plus accepiſſet, ſi conditio extiterit, qua alter legatarius legatum conſequitur.
Hec cautio interponitur eriam in hac ſpecie, quam
nũc tractamus. Cùm teſtator impuberem inſtituit,
eique ſubſtituit pupillariter, legata relicta à ſubſti- tuto intelliguntur relicta ſub condirione ab impu- bere, ſi ſubſtitutioni locus fit. Quoniam creditur
idem teſtamentum eſſe,& perinde habentur hæc
legata, ac ſi ab eodẽ eſſent relicta. Vnde ſi legatarij petãt à filio impubere legata pura, quę dodrantem
non excedunt:ſi filius vereatur ne ſit locus aliquã- do ſubſtitutioni, id eſt, ne exiſtat conditio,& debeã-
tur legata relicta à ſubſtituto, ſoluet quidem legata
unpubes ſed exacta cautione cauebit legatarius, ſi
locus fuerit ſubſtitutioni& Falcidic, ſe redditurum quod acceperit ſupra dodrantem hęreditatis. Hoc-
4
que dicitur d.l..§. interdum. Ratio eſt, quiaſ no& eodem, quædam pura, quędam ſub c ne eſſent relicta, ſi legata purè ſoluerentur exi u0 tur cautio d. l. in quantitate. At hic alia legu⸗ 3 di. liguntur pure, alia ſub conditione: Ergo Saden 13. ratio. Quod autem obiicimus legata relica ab un pubere deberi tanquam æs alienum,& ex no nihil deduci, verũ eſt, ſi ſubſtitutus nullis ſ grauatus ſit, vel non pluribus quæ excedant q tem. Aliud autem hic accidit: Nam etiam legara⸗ ſubſtituto relicta erant, quo caſu non limplai
dicendum eſt, illa legata, tanquam æs alienum 4 4
beri. Nam ſine cautione non poſſunt legatariſex. lai igere illa legata ab impubere. Sed id quod dinn
de ære alieno, tunc demum verum eſt, ſi nullale 1 ta ſint relicta à ſubſtituto, vel non plura quzm Falcidiam liceat. Sed ea legata, quæ à lubſtan relicta ſunt, intelliguntur relicta ab impubeteſti conditione,& tunc quoque contributio necelua
eſt. Idem enim iudicamus eo caſu, acſi vmum an. u 8„.. all- tum heredem inſtituiſſet,& ab eo quædam leqaſti
purè, quedam ſub conditione. Ne ſubſtitutus qunus
retineat. Secundum regulam veterum, Intap patris& filij vnã Falcidiam ſeruari, euenite pas ne ſubſtitutus quicquam retineat, vt non detta
Falcidiam ex legatis, ſed vt quarra ſua fraud Pater habebat quadringenta in bonis, inſti
puberem, cui ſubſtituit Titium pupillarite multa reliquit à Titio, filius, qui hęres extiti
conſump ſit patrimonium patris: diminutach
reditas patris, ſubſtitutus nihilominus legar relicta ſoluet,& nihil retinebit pro quarta. Nam cundum regulã veterum, vtrumque teſtamenum pro vno habetur, non ſeparatim habetur ratiot ſtamẽti patris& filij. Et ideo ſpectatur tẽpus man
tis paternę tantuùm, quo tempore ſufficiebat hen
ditas ad quartam hęreditatis retinendam,& legas
ſoluenda. Si filius poſt mortem patris dimim
trimoniũ patris, non habebitur ratio mortis bliſe temporis mortis paternę. Si pro duobus teſtamet tis haberemus patris teſtamentum& filij ſpectat tur quoque tempus mortis filij, non tamtum panti Quod probabiliter forte dici poterat, ante reguli illam à veteribus conſtitutam. Ergo quod ſuptac ximus in l. in ratione. 30. hic.&§. quantitas. Spectandum tempus mortis, cùm quæratur
do legatorum& patrimonij: Id ita debemus pere, vt&ſi duphex ſit teſtamentum, id eſt, inſ tio& ſubſtitutio, patris tamen mortis tempus ctetur, perinde acſi ſolus pater teſtamẽtum Vel vt longè plus habeat quarta paterna her His verbis Papinianus oſtendit, ſicut nonte diminutum ſit patrimonium à filio, poſtm patris, ita nihil refert an idem patrimoni ctum poſt mortem patris, ſiue filius auxeri minuerit bona patris, eorum nulla habetur quantùm ad Falcidiam. Semper enim tem tis teſtatoris ſpectatur. Inde ſi quid auctum cedit lucro heredi. d.l. in ratione. Si quid
ſit, damno hęredis eſt. Pone ergo locum fuiltt cidie, tempore mortis teſtatoris, ſed auctapoe ſe bona diligentia filij hæredis, ita vt poſtm filij auctius ſit repertũ patrimonium, hæc alpme
... f“ 1 m. tatio lucro cedit hęredi, ſecũdum regul⸗ ti vt quam

lunan rT. 1. b In Tit. Ad leg. Falcidiam. 7 G1 aetlerü„tquamuis harrinon quod religuir fllius, ſuf. ſio patrimonij, ſi poſt mortem patris auctum vel. e ad haarad legata liuendeenarden Fö hlomi detra. diminutum ſit, non ſpectamus quanti fucrit poſt unenad het Falcidiam lubſtitutus, quia alcidię locus erat, tempus mortis pupilli, ſed patris: ſic vna tantũ Fal- de cäm teſtator moreretur. cuius temporis ſolum ra- cidia imputatur in vtroque teſtamento. Hęc breui- n nonem habemus⸗quali Vauumn tanrum eſſet teſta- ter traduntur à Caio l. in duplicibus. 79: hic. Quo- dſi lbe A mentum. Quid ergo ſi non ſuiiat pupilli hæreditas dammodo duo teſtamenta eſſe videntur, cùm filio bu oen Lgutis um J anucſafe ehe Qodp des— de haæredi inſtituto ſubſtituit pater pupillariter. Inter- ccidit Nme mmnutlde 2 1* 8 aue Pe 3„ lcat. 28 pretatur Caius quod dicitur d.. in quãtitate. 73. hic. duc amnis cat enim nlc. Aoe Tese 44 Po Sreub,e&§. quaãtitas. Inſtit. eo. ſpectandũ eſſe tempus mor- vinguna 3 4 zuris 1 6 Lants aece Ker ri uiufinodi lum Hieren wridſ Vune eel ne an f Heds Paleldi 4 d non dolim ara 8 lreaue omoſgein egimſemperpius dit veluti lao unt teſtatores,& licer à patre fiat v- ubere Kalülgn— 88 verborum, cum in aliis ber lumn tden der n hi Itadue mna ter acie eſtamen. dum an iüt aborum⸗quam terd, Puris hereditas ſuf. haberi tanquamRhheie t e echer no,n 1n b be. kd. Harer n De dun Audiraſlt⸗ nat ri Anduam 41 lo ellet factum. Nihil enim re- ea legatz dens 38. conſumpta poſt ode atris à fili 1i Sed h 46 udorc Soee m een note dominea. Sa, gu msa funt com 19 P tilio, lij. Sed habetur pro eodem teſtamento vtrumque, tur telcaa d wlegata ſolui non poſsint, an ideo quadrantẽ de- nempe pro paterno,& ita vna tantùm Falcidia de- oque conrbun ducere poſsit ſubſtiturus filio ex legatis: Non po- ducitur. Principaliter enim agitur de paterno teſta-
litione. Ne luß 1 gulam vetetun, diam ſeruar, en
terit. Diminutio quæ poſt mortem teſtatoris acci-
dit ad damnum hæredis pertinet,& ita fraudabitur
quadrante ſuo, ſecundum regulam veterum, Iu teſta mento patris& filij vnam Falcidiam ſeruari. Hic nonaliter ſpectatur teſtamentum filij, ac ſi eius te- gKamentum eſſet patris. De ſvzo guadrante nimirun
mento, cuius ett acceſsio filij teſtamentum. l. patris & fllij.de vulg. Ergo ſpectatur tempus mortis pa- ternæ, non filij: ſi quid diminutum fuerit poſt mor- tem patris, damnum hæredis erit, ſicut ii lucretur aliquid, lucro hæredis cedet. dicta l. in ratione. hic. Siue de legatis quæramus. Hoc caput vtranque quæ-
am reunen, um kamentult J 7 ſed vt quana 1 Aabit ſabſtitutas. Occurrit obicctioni, ex ceo enim ſtionem,& de quantitate patrimonij,& legatorum genraindenit quod dicitur, de do qaadianis legata ſoluere ſub- complectiur. Non ſufficit, vt cognoſcatur modus T ion ni ttitutũ beeene citur du ſracio leara enim non patrimonij, ſed oportet cognoſcatur modus quo- Slis quibma uua vltra vires patrimonij. 8§. ſi is qui ad que legatorum. Fieri potett, vt legata relicta in ium amin Tre 3 atio lues non Pacltunyr tra vires patri- tabulis primis, ſi per ſe conſiderentur, non excedãt nis nhlonm. th na de bzurut. ex permittit quadrantem dodrantem: ſimiliter& legata, quæ à ſubſtituto rerinedronm tahereat hic dicitur non rantum quadrantem relicta ſunt, ſed ſi confundantur ſimul, excedant do- vipmcht naatetinere ſubſtitutum, ſed& de ſuo quadrante drantem. Ait ergo illa contribuenda eſſe in vnum, enu 1 bhin Gherelme loude ſupea quadrantem tene- tanquam vnum eſſet teſtamentũ. Hôcque eſt quod mrle ditur in hac ſpecie, quia hęreditas erat ſoluendo tẽU- dicitur in hoc capite, quod cœpimus interpretari Et ideo ſpeim pote morts paternæ. Diminutio enim poſted facta legata relicta à ſuhſneulo unplher„ vi darr legata b V uo tempot ü beninet ad damnum hæredis: Nam&ti nihil om- ſub cõditione, ab ipſo impubere. Eodemque modo ccditati retnant ninoluperelſet, amẽ hęres ad legata integra tene- fit contriburio, acſi eodem teſtamento legata reli- tmonem uni 4 buurtempusenim mortis teſtatoris inſpicimus. Re quiſſet, purè alia, alia ſub conditione. b habebitur raom ſponder igrur obiectioni. Legata vltra vires patri- Sequitur§. Si flio ſuo duos. in noſtra l. in ratione. erne Si pro duhr monijnd loluentur Cam in hac parte Iuris. Nos pa- Sequens queſtio exiitit ex his, quæ à nobis tracta- teſtamentum 1 ternum teſtamentum& pupillare in hac parte lu- ta ſunt ſuperiori capite: cùm dicimus, In patris& monts flij unm s pro vno habemus. Verum autem eſt vltra mo- Hfllij teſtamento, vnam Falcidiam ſeruari, idque per- fortè dici poien m hereditatis legata non deberi. Sed cùm de tinet tam ad cõtributionem legatorum, quam pa- nſtitutam ErGoc 8 illus batrimonij quæritur, tempus teſtatoris trimonij. Species, de qua hic quæritur hæc eſt. T'e- etutihe feeuun üdee hde deuPn de ni un ſtator habebas quadringenta in vonis⸗ſil inoube morti cu eu ronlultus his verbis? Quaſe primuis ſu rem inſtituit, nec eum onerauit legatis, vt in ſupe- — la 1 menerrbe inteligvntur. S1 legata rlla lint, riori ſpecie, ſubſtituit pupilariter filio impuberi ſit teſtamennlm petuudeea hadene partum à ſubſtiruto pupillariter, duos, Tirium& Seium, ſi filius impubes deceſſerit, tis tamel nun ker n t tautzaduse in codẽ teſtamẽto, videli- vnum ex ſubſtitutis, Titium onerauit legatis,& le- lolus raxetrlun anim lub rouß binveellemn relicta partim purè, gauit ab eo ducenta, ab altero nihil legauit, aut tan- lau ſ nuyum tä&rpupillee iui ne. Paternum enim teſtamen- tum n% legauit,vt poſsit locus eſſe Falcidie: Quęri- ls ltendilen œpimus cx ſr parte luris 8 vno habemus. tur an Titius ſubſtitutus, à quo ducẽta ſunt legata, uum n diæ detractione Pllcate locũ difcillimũ de Falci- poſsit ex perſona ſua detrahere F alcidiã, ſi hæredi- imon en us Cum dacedun extabulis paternis& pupillaribus. tas ex ſubſtitutione pupillari delata ſit ad eum? h tert al ſ lsur berj i di lteſtamentum fecit& filio impu- Legatarij petunt legata, id eſt ducenta mortuo im- patli pull 3 illis tahull, do pupillariter ſubſtituit, diximus in pubere, Titius vult detrahere Falcidiam, quia ex- 6 1i drgeiun gulam a ve Lein Falcidiam ſeruari, ſecundum re- hauſtus ſit eius ſemis:tota enim hęreditas, quę qua- bun quih 3 imus in d 1 us traditam, cuius vim ſitã eſſe di- dringentorum eſt, delata eſt ad duos hæredes: ſic I rur la k. F1u0 kenorum N us tehus, primum in contributione ſemis ex hæreditate ad vnumquemque pertinet: Sinru vſbuu isuna am ob eam Falcidia detrahitur, quæ quæritur an ex perſona ſua poſsit detrahere Falci- 1 cfhren clud potuerit d L lear„& quamuis pupillus non diam? Et facilè quis dixerit conſequenter. Hæc di- 1 cis 9 g crigu b ete, tamẽ ſubſtitutus detrahere po- cuntur à Papiniano diſputando vc cauſam afferat Slibes vru terum, 18 A lta confuſa dodrantem excedunt. dubitationis. Videtur hic Falcidia nõ poſſe detrahi 6 f eußl 9 Auo poſita vis illis regu læ, eſt confu- cõſequenter his, quæ ſuperius da⸗ dunr Tii; enim b 4 fece ſ 3—

762
hic conſideranda ſunt: Primum, quòd diximus cõ-
ſu ndendum eſſe totum patrimonium, cùm de lege
Falcidia quæritur,& totius aſsis rationem haben. dam non ſemiſsis, qui pertinet ad vnum ex ſubſti- tutis. In ſuperiori ſpecie tempus mortis paternæ di- ximus ſpectandum eſſe, quantum fuerit in patri- monio teſtatoris,& totum patrimonium confun- dendum. Si habearur ratio totius aſsis in hac ſpe- cie, non poterit detrahere Falcidiam licet enim le- gata excedant dodrantem Titij, qui ad ipſum per- tinet, tamen non excedunt dodrãtem tortius heredi- tatis. Donimus enim quadringenta fuiſſe in hęredi-
tate, tempore mortis teſtatoris,& ab hoc legata tã- tùm fuiſſe ducenta: Falcidiæ locus nõ erit, quia plus
non eſt legatum, quàm per legem Falcidiã conſti- tutum ſit.Secundò conſiderãdum hic eſt, quòd pu- pillus non detraheret Falcidiam, ſi ab eo eſſent le-
ata ducenta. Et diximus ſpectandam eſſe perſonã pupilli,& perinde habenda eſſe legata relicta à ſub-
itutio impubere, acſi ab impubere eſſent relicta. Id 1 21p ſi faceremus, in hac ſpecie non haberet locum Fal-
ite. Auumds igitur ex perſona ſua poteſt ſub- ſtitutus detrahere Falcidiam, cum pupillus nõ poſ- ſet, ſi ab eo relicta eſſent? Tertiò hic conſiderãdum, ſi vnus tantâm eſſet ſubſtitutus, non detraheret quartam. Idque cerkum eſt, ſi teſtator in hac ſpecie filium hæredem inſtituiſſet,& Tirium ei ſolũ ſub- ſtituiſſet,& legaſſet à Titio centum, Titius ea ſine diminutione ſolueret. Atqui non videtur maior eſſe ratio in duobus ſubſtitutis, quàm in vna ſubſtituto. Hæc demonſtrant non ſine cauſa dubitatum fuiſſe in hac ſpecie. Sed tandem concludit Papinianus, verius eſſe quartam ab eo detrahi poſſe, perinde ac- ſi inſtitutus eſſet in primo gradu à teſtatore. Atque ſt ita patris heres extitiſſet, Si duo ſubſtituti Titius & Seius hæredes extitiſſent patri, ſicut& pupillo extiterunt, potuiſſet detrahi Falcidia ab eo qui gra- uatus eſt, idq́; ſuprà diximus in I ſingulis.&§.& cũ quęſitũ. Inſti. eo. Si hęres duos ex equis partibus in- Airuiſſer,& vnum legatis oneraſſet: oneratus quar- tam detrahit, quia ſemis eius non ſufficit, ad integra legata ſoluenda, quamuis tota hæreditas ad ſoluen-
dum ſufficeret. Non habetur ratio ſemiſais alterius,
ſed eius à quo legatum eſt, an ea pars ſufficiat ad
ſoluenda legata integra, an ea excedant dodrantem
ſemiſsis illtus. Non enim ei, qui oneratus eſt, profi- eit quòd non ſit oneratus ſemis coheredis, quia ex
eo nihil capit, quamuis ſufficiat ad ſoluẽda legata,
vnde ſpectamus tantùm partem, quæ peruenit ad legatariũ oneratum. Vnde Papinianus ait, perinde iudicandum eſſe de duobus ſubſtitutis in hac ſpe- cie, atque ſi teſtator directè eos inſtituiſſet. Id cùm conſtitutum ſit, de duobus hæredibus qui in primo
gradu ſunt inſtituti,& eadem ſit ratio horum ſub- ſtitutorum, ad quos per pupillum hęreditas perue-
nit à teſtatore relicta, rectè hoc loco dicit, quartam ei relinquendam eſſe, perinde atque ſi ita patris hę- res extitiſſet. Sequitur, Vt enim opes patris,& contri- butio legatorum. Non puto in toto lure ciuili obſcu- riorem locum eſſe: in codice Norico ſic legitur, Vt
enim opus patris. In vulgatis codicibus legitur, Opes
patris. Et ſic legitur in Florentino, quæ lectio& mi- hi placet, quamuis huius loci lectio mihi ſuſpecta Ht. Videtur ænigma quoddam, eſſe præſertim iis
Franc. Duareni Iuriſconſ.
qui non norunt genus ſcribendi, quo v d.. nianus. Opes patrus& contributio. Hac veta 5 terpretor, quaſi occurrat obiectioni, q 5 teſt ex ſuperiori capite, circa regulam veterum d. enim verbis oſtendit Papinianus regulamilonn cum non habere, cum plures ſunt ſubſtituti dul lo, ſed cùm vnus tantùm eſt ſubſtitutus. Nan plures ſunt ſubſtituti,& vnus eſt one
Inte
Sicut hæc vera ſunt, inquit, que diximus de paternis, ac contributione legatorum, quæo
capiunt ex veterum regula, ſi vnus tantùm ſul
ſtitutus,)ta plures ſubſtituti ſubducta peyſins
Hic, inquit, non poteſt locum habere regula an i quorũ, cùm plures ſunt ſubſtituti pupillo‚yt proß rs ſitum eſt in ſpecie, quam tractamus, id eſt, quatiiaim uis reuera hi duo hæredes, Titius& Scius inſuntt iin non ſint, in primo gradu, ſed ſubſtituti pupillo,tns cirj men reuocandi ſunt ad intellectum iaſtitutiont i iusd perinde eſt de illis iudicandum, ac ſi in primot iann du eſſent inſtituti. Subqueta perſona pupill Qua uu pupillus inſtitutus non eſſet, in noſtra ſpecie eſtin ud ſtitutus pupillus, ſed tamen hoc ita accipitu zac rar mentio pupilli non eſſet facta. Conſtat ſi duo aſei im tre fuiſſent hæredes inſtituti,& vnus fuiſſet let as tis oneratus, potuiſſet Falcidiam detrahete: EEh u quod diximus in ſuperiori capite de legatori cti tributione,& patrimonij diminutione, id runelte cum habet, cùm vnus eſt ſubſtiturus, ad quem frriiſ in uenit hæreditas. Tunc nulla ratio ſuadet, vt àegt
la veterũ recedamus, ſed cũ duo ſunt ſubſti
gulam illam ſine iniquitate non poſſumus ſ
quia ad duos peruenit hæreditas, ſeu patrimomnt
Et ratio ſuadet, vt in ſingulis heredibus habeut ratio Falcidiæ, ne vnus corũ, qui grauatus dhht— detur quadrante ſuo. Totus enim eſt exhautt hec Papiniani interpretatio in hoc loco.&e Quid tamen dicemus de altero ſubititutoi N ſpecies proponitur, quæ ex ſuperioribus pem
⸗
ſtator habebat quadringenta in boniss inſtust
pillum heredem, legauit ducenta ab eo: 1 Titium& fortè etiam Seium, ſed Triun tantum,& legauit ab eo centum. Sic nas multuùm differt à ſuperiori, in qua non venn ratus pupillus, ſed vnus tantuùm ſubſtitutor
ab vtroque legatum eſt, à pupillo&a

N CD„.“ h b enace giituto,&e tamẽ legata Per de no0 deedune dodrã- tech riain t m ſed ſimul iuncta Axes une vnimue b ucenta 3 der dlun Neaata eſſe à pupillo, ſi adeat ereditatem paternã, apltandn megra legata ſoluct, quia dodrantem heęreditatis n plursöſun 1 neere ochnn. ldem de ſubſtituto dicimus, ſi eius um t fihdn 2 ta per ſe ſpectemus. Sed quæritur de coniun- ynu eor hne id eſt, ſi legata que relicta ſunt à ſubſtituto, compuranr coniungantur cum ca parte legatorum„queę à pu- ectkngu n ilo relicta ſunt, quę ille prorata hęrediratis, in qua veteribug 9 Hacec dit pupillo, debet ſoluere, an poſsit detrahere b n Falcidiam? Papinianus ait detrahere eum Falci-
M tah lefara leta dnrnbunnnnenm beatis el aptte dirimz J ais ab inſtituto. Multa spin ane lie interſerit di- akidekn putando,vt oſtendat probabiliter e eo fuiſſe du- Pälegll piuatum. Si igitur legata hec contribuantur, exce-
dent dodrantem, quia ducenta ab impubere ſunt gata, quadringenta in hæreditate erant, poſt mor- m impuberis hæreditas peruenit ad fubſtitutos: ad vnumquemque ducenta, id eſt, ſemis hæredita- uis Hemis illius fubſtituti, de quo loquimur, omni- eſt oneratus legatis: poſuimus enim centum ab legata eſſe, quæ ſunt dimidia pars ſemiſsis ſui:
Hoc elt 1 u am polle, propter con tributionem: quia à fubſti-
o Et hæc om terea ducenta legata ſunt ab impubere, cui ſuc- Keius regule, cedit quorum legatorum partem quilibet ex ſub- rrum ebbingutlt Kituns debet foluere. Tantum igitur ab hoc ſub- Kc. Adintelechn ſmo legatum reperitur, quanta eſt eius portio he inquit qut dum cditaria: Si per ſe ſpectarentur hęc legara, non eſſet
tione lexnonn
audd vltra dodrantem eſt in omnibus illis legatis conkuſis fubſtituti, à quo centum relicta ſunt, quia
teſt locum hala tantum ſemis hæreditatis ad eum ex ſubſtitutione unt ſubſtituippi eruenit,videlicet ducenta: Deinde legata à pupil- uam tractamb 5 relicta pro dimidia parte ſoluere debet, videlicet
eredes, Titiu èn centum, illi enim cum hero in ſemiſſem ſuccedit.
radu, ſcd ſublm Nezue idem patitur inſtitni comparatio. His verbis o- )
t ad mrclecun tenditapinianus, duplicem cauſam fuiſſe dubita-
vdicandumarſt tionis Primuͤm enim quartam habet ſubſtitutus il Subduch njun late ocherimus: Habet enim dimidiam partẽ
ſer uuch Kteditatis cuius dimidia tantum pars ab eo reli- none 1 hn dn eſt Ergo quattam habet etiam deducttis legatis. d tamen hoc ſaa Atqve hoc quidem verum eſſet, ſi non confunde-
„Colki b b eſſet facd Col ennt lclegata ſed propter veterum regulã con-
inſtiui;&n falonefaga ocus eſt Falcidiæ. Et quod ait de in·
ſlet falälimm 1 Amupomparatione,refertur ad id, quod diximus perion caple 1 Aetlliem enim dixit eſſe iudicandum de his ſub- monij dimnu 1 ltults aclt inſtituti eſſent: Com parantur enim in- i Cilüim tuts eſ teſtator directè eos non inſtituerit. Hæc c nulla auol comparatio non patitur,vr quarta detrahatur, quia Un fi inſtituto ſubſtitutum c ſubduct b ds pilli perſe dum comparemus, ſubducta pu 00 1 Pulli perſona non eſſet locus Falcidiæ: Nam habe- vua atur ratio totius aiis quod ſi fiat, hæc legata non b totius aſsis. Comparatio igi- „qua ſuprà vſi ſumus, non videtur 3 Hoc refenuradänn Sen auaf Dueh eolem iiweterü regul quod prius dixerat, de vulga- Iſan dbalis vnz 83 a. Vulgèò dicitur in patris& filij ta- lpero a Palcidiam ſeruari. Secundum regulam um hanc contributionem locus
1 banb unham ſecund 6 Krit balcidi zcünſgem 1 9— calculi confuſionem. Oſtẽdit Pa- g4 1 zmſc 90 ce prece en dde hiereperiri in ſpecie hac& ſpe- rom d proin ſituto duiain ſuperiori ſpecie ſubſtitutus 90 au abetur, lic verò contrà fit. Ratio eſt ſpecie pupillus nõ crat grauatus
ſupet
Locus Falcidiæ. Et aliquid vltra dodrantem ſit. Ali-
Im Tit.Ad leg.PFalcidiam. 7⸗8z
legatis, ſed ſolus ſubſtitutus: At hic vterq; grauatus eſt,& pupillus& ſubſtitutus. Ergo rectè fit calculi confuſio. Qui proprio nomine oneratus eſt. In ſuperio- re ſpecie poſuimus ſubſtitutũ proprio tantùm no- mine oneratum fuiſſe, hoc eſt teſtatorem non one- raſſe pupillum, ſed vnum tãtùm ex ſubſtitutis. Hic
verò pupillũ onerat, cui fucceditur ex ſubſtitutione. Ideõòq́; non agitur de cõtributione legatorũ in ſu-
periori ſpecic, quia nihil à pupillo eſt relictum. Se- cundum veterum regulam, contributio fit, cùm à pupillo& à ſubſtituto relictum eſt. Quare in ea ſpecie nihil refert ſubſtitutum perinde haberi, acſi à patre inſtitutus eſſet. In hac poſteriori ſ peccie ſub- ſtitutus reuera non eſt oneratus, legata enim ab eo relicta non excedunt dodrantem, uiſi conferantur cum legaris relictis à pupillo, ſed excedunt dodran- tem eius partis, quam capit ex hæreditate, ſi coniũ- gantur onera, quæ ſubit ob legata relicta ab impu- bere, cuius hęreditas pro parte ad eum peruenit ex ſubſtitutionc. Licet portio eius largiatur. Id eſt, licet Portio eius poſsit largiri, hoc eſt portio quę ipſius eſtex hereditate ſufficiat ad ſoluẽda legata. Huic con ſcquens eſt. Videdum eſt quod dicitur L..§.interduũ. ſupra, ſi à pupillo aliquid relictum ſit,& deinde etiã ab co, qui illi pupillariter eſt ſubſtitutus, pupillus cogetur ſoluere legata à ſe relicta, ſi legatarij petãt, ſed exacta cautione, quantò amplius quàm per Fal cidiã cęperit. Quia ſi fortè decedat imp ubes, legata
à ſubſtituto relicta nocebunt legatis, ita vt fortè de-
trahẽda ſit Falcidia. Et ſic hæc caurio, quam exege-
rit pupillus à legatariis, proficiet duobus ſubſtitu-
tispro qua parte quiſque ad hęreditatem peruenit.
Hiſce, quæ ſuperiori loco à nobis tractata ſunt, adſinis locus eſt is, quem nunc exlicaturi ſumus:
Quibus ex cauſis Falcidia ceſſet. Hic locus latiſsi-
mè patet, nos capita tantùm rerum attingemus,& omnes cauſas, ob quas ceſſet Falcidia, ad quinque præcipuos locos referemus. Cuùm enim quæritur, quibus ex cauſis lex Falcidia ceſſet, dicendum eſt ceſſare vel ob perſonas teſtatorum, vel ob rem le- gatam, vel ob perſonam legatarij, vel ob volutatẽ teſtatoris, vel ob culpam hæredis. Ad hæc quinque genera referenda ſunt omnia, quæcunque ſub hoc tit.& Codeod.tractantur. Prima cauſa eſt, propter
perſonam teſtatoris. Huius rei exemplũ eſt in mi-
lite, in l.7. C. eo. Militibus in teſtamentis multa iura ſingularia, multa priuilegia tribuuntur, de quibus tot. tit. De milit. teſta. Inter hęc ſingularia etiam hoc eſt, de quo nunc loquimur, quod in millitis teſta- mento ceſſet Falcidia. Ob fauorem militum con- ſtitutum eſt, vt ſola eorum voluntas ſpectetur in te-
ſtamentis. d.l. Diuus Traianus. de milit. teſta. Ergo
Falcidia ceſſabit in teſtamento militis. Falcidia e- nim detrahitur contra voluntatẽ teſtatoris. Noue.j. de hære.& Falci. Cùm ergo ſola voluntas teſtatoris ſpectetur in teſtamẽto militis, ceſſat Falcidia in mi- litum teſtamentis. Hinc multæ quæſtiones naſcun- tur, quæ in variis capitibus huius tituli tractantur I. ſi poſt miſsionem. 17. l. ad veterani. 40. l. ſi miles. 9z. kvlt. Si miles poſt miſsionẽ teſtamentum feccrit, ſi veteranus ſit, qui deſierit eſſe miles. Ita enim demũ hoc priuilegium militi conceditur, ſi militiæ tẽpo- re teſtamentum feccrit, vel intra annum poſt miſ- ſionem. De veteranis queſtio eſt d. l. ad veterani. 40. b 4
— ——— 88—— -—— “ 4 e 3 K

7⁵4 Tp. Secunda cauſa eſt, quòd propter rem legatam interdum ceſſet Falcidia. Exempla huius rei varia ſunt vcluti cùm dos legatur vxori à marito. l. ſed v- ſusſuctus. Maritus dotem, quam ab vxore accepit, vxori legat in teſtamento, lex Falcidia locũ in eam non habebit, quia mulier rem ſuam accipere vide- tur. Neceſſariò enim ei fuiſſet reddenda dos, etſi v-
xori prælegata non fuiſſet. Idem dicendum eſt de his rebus, quæ vxoris cauſa, emptæ& paratæ ſunt
à marno: ſi ita legauit maritus, Quę vxoris meæ cauſa emi, paraui, idẽ do, lego, nõ habebit in iis locũ Falcidia: quia aliàs ad mulierem tranſirent,&ſi ei nihil legalſet ex illis. Nominatim ipſa lege Falcidia expreſſum eſt. Hoc adiecit, vt occurretet obiectioni,
poſſet enim obiicidn donationibus, quę cauſa mor
tis fiunt, locum habet Falcidia, cur ergo locum nõ haber in his quæ vxons cauſa empta, parata ſunt?
Subiecit igitur, quòd nominatim hac lege Falcidia
expreiſum fuerit. Hunc locũ ſuprà adduxi, vt oſtẽ- derem, alia capita fuiſſe huius legis, quàm quę ex- preſſa ſunt à Paulo in LI. fuper. tit. Eòque pertinet quod dicitur in L.cùm dotẽ. 57. Nihil refert an ma-
ritus vxori leget dotem, an ali pqui vxori dotem re
ſtituat. Capientis enim perſona inſpicitur, non in- terpoſiti. llle, cui legatum eſt propter mulierem, in- terpoſita perſona eſt. Simile in Lſi prediorum. 15. C. cod. Vxor dedit dotem marito,& pacta eſt, vt ma- ritus dotem lucretur ſoluto matrimonio. Mulier teſtamento facto, iuſsit dotis inſtrumenta marito reddi, quia intelligebat maritum retinere dotẽ poſt mortẽ. Ex hoc legato nõ deducetur Falcidia, quia
ropter dotem alias debebantur inſtrumenta. Et idem de ſimilibus inſtrumentis dicendum eſt, vt quoties legentur prædia ei, cuius prędia ſunt, Falci- diam locum non habere:aliàs verò inſtrumenta in Falcidiam venient. Exemplum de talibus inſtru- mentis videre licet in tabellionibus noſtri tempo- ris, quæ protocolla vocant. Ea enim tabelliones in patrimoniis habent,& de his diſponunt teſtamen- to, hinc deducerur ex illis falcidia. Hic autem vxor mandauerat marito dari inſtrumenta dotis, quam maritus lucrabatur,& quæ ſine dote erant inutilia. Aliud ęxemplum eſt de libertate legata in l. Papi- nianus. 8. 5. quarta. de inoffic. Falcidia non minuit libertates, libertas enim legata æſtimationem non recipit,& differt à legato pecuniario. Aliud exem- plũ eſt de legitima, qus debetur filiis. in l.ſcimus. 6. C. de inoffl. Si vel triens, vel ſemis, vel alia portio, quæ liberis legitima eſt,leꝑata ſit, de qua Iuſtin. in Nouel.de triente vel ſemiſſe. Iure naturæ etiã dici- tur deberi liberis illa legitima, vt eis auferri omnino non poſsit. Ideoque cùm pater eis legat hanc legi- timam, nullum onus ei adiicere debet, cum ex lege magis, quàm iudicio teſtatoris accipere debeant. Quare F alcidia in illis ceſſare dicitur, ne per eam
mmuantur. Aliud exemplum eſt in rebus, quarum
alicnatio eſt prohibita, vt ſeruentur in familia lega- tarij. in[.filiusfamil. 114.5. Diui. de legat.I. Ex hoc e- nim legato non detrahitur Falcidia, ne hac ipſa ra- tione alienatio cõmittatur, arg.§. ſi quando. Nouel. ſponf largi. Quia cũ teſtator vetuerit alienari, intel- ligitur ctiã vetita eſſe detractio: quia pro parte alie- naretur per detractionẽ. Suprà monui, cũ legi Fal eidiæ locus eſt, comunionem quandã rerũ legata-
—
hodie certi iuris eſt, legem Falcidiam ad
conſtringi libertatem inſt tuendi
Franc. Duareni luriſconſ.
rum induci inter hęredem& legatarium A ſolius legatarij fuiſſent, pro indmuiſo hiũt heredis. Hoc alienare quodammodo eſt deß
de alimétis relictis, an deducatur Falcidi Minn
— Nagag
eſt fauor alimentorum,& ideo reds dubitatu dur. e
quoque pertinere. l. Diui. 89. ſuprà. Et vn An
minibus collocetur ea pecunia. Emendãdus el u cus,& legẽdum eſt, Nominibus. ldonca nom bonis nominibus accipimus: in L.. ad Macedo tia cauſa eſt, propter quam ceſſat Falcidia. legatariorum in hae queęſtione ſpectatur, aui tum ſit. Propter eum enim cui legatum cſt a interdum Falcidia. Exemplum eſt in Lſi quis 5 clinandum. 37. C. de epiſcop. Vt ſi quis paupa vel captiuis legauerit, non detrahetur Falc u l9 à Iuſtiniano conſtitutum eſt in N ouel.;zr de canon. 5. ſi quis in nomine.&§. autem her bus conſtitutionibus ius antiquum, quod ini titulum relatum eſt, corrigitur. in I..§. ad m piũ. ſupra.V el etiam ea quæ Deo relinquuntun Da diſertè hic ait, Falcidiam ad ea pertinere, 4. relinquũtur. luſtinianus in ſupradictis loci uel. valere quidem Deo relictũ legatum, ſed diam non interuenie ait. Iuſtinianus inten legatum Deo relictum, legatum relictum ana bus, ad alendos pauperes& miniſtros e V Ergo emendatum eſt hoc ius nouuel
ni: quin ea potuerit emendare, nulla eſt dubiim de hoc inter omnes conuemtt. Maior dubinan dicta l. ſi quis ad declinandum. Non enim ſica quibuſdam fatendum eſſe, ius antiqaum ea cani
tutione emendari, ne hac ratione iateri videmas
pugnantia eſſe in libris luſtiniani. Sed nend debemus, quod in hac ſchola ſepè dixi,& ſapat
petendum eſt, diſtinguendas eſſe cõſtitutionesquti in Codice reperiuntur. Nam quedam ex illscin
poſitæ ſunt, cùm primùm compoſitus eſt Codes & hæ inter ſe pugnantes dici non debentnecan trarie iuri quod in Pandectas relatum eſt. Adi-
verò ſunt aliæ conſtitutiones, poſt primam a3n 1
nem& compoſitionem Pãdectarum, quibus an quum ius emẽdatur, tam quod in Codicem, qui quod in Pandectas relatũ eſt. Huiuſmodi ſunt esai l que ſunt editę Lãpadio& Oreſte Coſſ. Euſn 5 eſt& hæc lex, ſi quis ad declinandũ. Tamedſ entti dite deſideretur eius ſubſcriptio, in noſtris codicibust i men ex inſcriptione ſatis eſt manifeſtum cam pati i Conſulatum Lampadij& Oreſtis editam elſeſe pta enim eſt ad Ioannem præfectum præto ex catalogo,& aliis argumentis certò co mus, Ioannem prætura functum poſt conl 1 Lampadij. Hôcque ex legibus ſub co.tirC.desf & ali. tit. facilè colligi poteſt. Paulus igitur 2 Falcidiam pertinere ad ea, que Deo reling Fauore enim non magno veteres heęc lepuuu eſſe putabant, quaſi Deus non indigere Hinc videmus apud Vlpi. in fragm. tit. quu Deos. verò Principes, cũ viderent Opes elle nec eccleſia, ad alendos pauperes,& miniſn Ea putauerunt hæc legata fauore digna efſe 4 rum enim cura olim præcipua eratalere t lr J.I. C. de epiſc. aud. Quæritur qul ſi Prin gas
8

dem. vpto irha ueniat Falcidia:l. 4. C. eod. Vbi dici-
& laakeeM uen ſabedn l niadlogatum fuerit Principi, poſſe hæredem beclcan 6 r Fam deducere. Hic notandum eſt, Principem Keor 39 kuumuni vti, niſi quid ſingulari iure exceptum gem aläir bure Licet enim Princeps ſolutus ſit legibus, tamẽ 1uu.89 1 da 5 tam proprium eſt imperij, quam legibus vi ecunia d 1 4 re lex imperfecto. C. de teſtam. Quod reſcriptũ ominihan he uuſdem autoris eſt, Alexandri nimirum, qui opti- jpimmos, nag i x iuſtißsimus princeps fuit. Quæritur de pa- ulta mus n videtur permittere vt Falcidia ex
etue Aiodreligum eſt, deducatur Sed tamen dici- 48 ne h eo, kalcidiam ad id quoque pertinere. I. ſi filiusfa. wm cuilegaa kur. rtit. Quarta cauſa, ob quam ceſſet Falcidia, demplum: ulos„ ntas teſtatoris, ſi teſtator expreſsè prohibue epllcop, Vtü u d Lon Fdia detrahatur, ſeruanda eſt hec volũtas.
—
ue ne Faci vnon derrgrau me in Nouel.1§. hinc nos. de hered.& Falci. Hac
trum ettin Naa in dirutione ius antiquum abrogatum eſt. Nam 1— dũ ius Pandectarum, teſtator non poteſt pro-
d bere Falcidiam, I. pater filiam. 14.§. auia.& inl. d de bonis.§. fuptit. Vbi adfertur ratio, quia dius publicum pertincat Falcidia. Ius publicum
duarorum cautionibus mutari non poteſt. Ad ius
aus mſupradii Aablium ideo creditur pertinere Falcidia, quia ad Ddeo rclic egu teſtamentorum conſeruationem pertinct. Intelli- te ait luſtiniang gebant veteres, ſæpè cuerti teſtamenta, ſi non adirẽ- um, legatum n bæreditates, quod fieri ſolebat ſi exhauſte eſſent aperes& mul legatldeoque receptum fuit, inter iuris auctores, aelt hoc iusm necautione aliqua hoc ius interuerti poſſet. Quia
td teſtatores eo tempore plerumque aliquid ſo- bant cöminiſci in fraudem huius legis, putauerũt eamad ius publicum referendam eſſe, ne in eã ho- minum conuentionibus committi poſſet. Hinc multa natæ ſunt quæſtiones in quibus quæritur de voluntate teſtatoris, quæ omnes eò pertinent, vt ac ſcholaſcn teltator non poſsit prohibere Falcidiam nec dire- b ac lchola iſnem dnec indirectè. Hoc annotare paucis ſatis eſt: ius guen qes il ii enim antiquũ abrogatum eſt, cuius mentio fit in d. tur Nam quslam lpater 3liam. 1411. quod de bonis. l. Scius& Arge- imm comfoin nusſin teſtamento, ſuprà 64.& I. ſi vt allegas. l. anres diamdt per. C. oNouel.luſtinianus magis ad voluntatẽ Pandectas terum teſtaroris teſpexit, nec putauit temere teſtatorem dicutiones poft grobibicurum elle, ne heres Falcidiam detrahat, ne onem Pade d cratione teſtamentum ſuum corruat. Irtam qpoli- 9 Qum cauſa eſt, b faftum, aut culpã hæredis. s relatu ct Huns Eéglaticlubüciemus, vnũ eſt in l. Paulus reſpõ- d& Orke3 ditꝛ4 fupta i es hæreditarias hæres ſubtraxerit. 34 decluundl Hoc longils produxerunt, vt locum haberet, ſi fal- bſcriptio waoth 50 negauent rem eſſe hæreditariam. l. 68.§. vlt. Ge- 1 cll 1 nuntt 3s
Ortbdl
dinandum. Nu m elle us ani e hac ratioſet bris Luſtinian N
In Tit. De bonorum poſſeſſ. 765
nus enim ſubtractionis eſt, qui rem ſuam eſſe con- tendit, non hęreditariam. Idem& hodie dicendum eſt, ex conſtitutione Iuſtin. ſi hęres inuentariũ non fecerit. Hõcque diligenter eſt notandum. dicta No- uel.i de hęred.& Falcid.. hinc nos. Tum demum enim poteſt Falcidiam detrahere hæres, ſi inuenta- rium publicè deſcribi curauerit. Si inuentario non deſcripto adierit hæreditatem, tenetur etiam ſupra vires patrimonij ad integra legata, nec quicquam imputabit in Falcidiam. Hinc videmus detractio- nem Falcidiæ hodie non valde vſitatam eſſe„quia omittitur inuentarium. luſtinianus autem hoc ſta- tuit, vt occurreret incommodis ſui temporis, ne hę- res ſubtraheret res hæreditarias. Aliud exemplum, cùm ceſſat Falcidia ob factũ hæredis. Cùm ab hærede fideicommiſſum eſt reli- ctum in fraudem legis, vt reſtituat incapaci, tunc
priuatur beneficio legis Falcidiæ. in l. beneficio. 59.
Si vel ei, qui capax non eſt, velit aliquid relinque- re, velperegrino, qui item nihilpoteſt ex teſtamento capere.§.i. de fideicom. hęredit. Theoph. Inſtit. Hoc caſu ſi heres tacitè accommodat fidem teſtatori in fraudem legis, habetur indignus beneficio legis Fal cidiæ Simile eſt in l. ſi tacitum. 13. ſupra. Et quod ita
aufertur tanquam in dignis, acquiritur fiſco. l. hæres. II. de his quib. vt indig. Aliud exemplum, cùm hæ-
res obligat ſe ad ſoluẽda integra legata. l. qui quod
46. Hæres qui poterat deducere Falcidiam, quia le-
Fala excedebant dodrantem, ſecutus voluntatẽ te- atoris, ita ſpopondit, ſe daturum legatariis integra
legata. Non improbatur talis hæredis voluntas, qui
plenam fidem teſtatoris ſecutus, legata integra ſol. uat, quæ dodrantem excedunt, modoò error, aut iu- ſta ignorantia non interueniat. l.. l. error. C. eo. in J. poteſt heres. Heres vendidit delatam ſibi hæredita- tem,& cauit vt ſolida legata præſtarentur, interue- niente Falcidia: Lex enim hæredis cauſa lata eſt. Poteſt igitur hoc ius, quod ſibi competit, pactione reſignare. non enim fraus ei fit, qui ſpontè ius ſuum amittit. Simile in l.vlti. C. eo. Si ſolueret heres inte- gra legata, omiſſa Falcidia, non videretur plus de- bito ſolutum eſſe. l.. C. eo. Sed quid ſi non ſoluerit, ſed cauerit tanrùm ſe ſoluturum integra legataꝛldẽ,
inquit, dicẽdum eſt de cautione, quod de ſolutione,
ſiue ſoluerit, ſiue cauerit. His zeplie edocti, iudicare
poterimus, quando ob culpam heredis lex Falcidia
ceſſet. Poſtremus locus eſt de officio Iudicis, ſeu ar-
bitri in hoc iudicio, qui locus pertinet ad tit. ſequẽt
a, FPRANCISCI DVARENI IVRIS
lis aem,, CONSVL. IN LIB. XNXXVII. PANDECI.
Ticaul 1 ætura ii d METHODICA
lligigoct ns u tit De bononum poſſeſtinnibus. CA P. I.
aere ades Lers ſ Onorum poſſeſsio, eſt ſucceſ- n mßonn ui e gSSſio quædam prætoria. quos e- ual Del fagwif S d nim prætor vocat ad ſucceſ- puſhraä ſionẽ defuncti alicuius, bono- rem n gse ℳ 1 rum poſſeſsionem dare dici- cũ iie Nn 2 a tur:eſtque vocabulum vſitatũ Jos pse dgs!, apud Veteres. Cic lib. 7. epiſt. legun b 4 ad Trebat. Valerius lib.. Cap. olim fang gul
3uI
TRACTATIO.
7. Ac tametſi verba ex quibus componitur, ap- prehenſionem& detentionem rerum ſignificent, tamen hic bonorum poſſeſsio non pro illa de- tentione accipitur, ſed pro quadam poſſeſsione iu- ris, vt Vlpianus ait in 1.z. de bonorum poſſeſsione. Prætor autem hanc bonorum poſſeſsionem dat a- liquando emendandi veteris iuris gratia: vt cum
dat bonorum poſſeſsionẽ, vnde liberi. filiis emanci-
patis:aliquãdo confirmat ius ciuile, vt in bonorum poſſeſs
— ——
——— ———— ——
——
A enee 2—““ ²“ Kuesest aacettie. eheeee e— 8—
She
.“
“

7
66
poſſeſsione vnde legitimi. 5.. in Inſti. de bonorum poſſeſs. Sed cur hæc ſucceſsio hereditas non dici- tur, cùm hæreditatis definitio huc conuenire vi- dcatur, lnihil aliud. infrà de verborum ſignific. Re- ſpondeo, heredem pretorem facere non poſſe eum, cui iure ciuili hereditas non defertur, ne contra le- ges aperte quid faciat. l. càm ſponſus.§. ſi res talis. fuprà de publiciana in rem actio. 5. quos autem. in Inſtit. de bonor. poſſeſs. Nam ſi pauloò altius præto- riam poteſtatem 8& auctoritatem repetamus, con- ſtat iuris dicendi cauſa prætorem Romæ conſtitu- tum fuiſſe. l.z2. de orig. iuris. nec vllam vnquam ſu- pra leges auctoritatem ei conceſſam fuiſſe. d.l. cùm ſponſus.& 1.3.ex quibus cauſis maio. Cùm dicimus luris dicendi cauſa, ſic accipimus, vt non modò auriſdictionẽ, id eſt, iuris dãdi poteſtarẽ habuiſſe in- telligatur, ſed etiam imperium ei iuriſdictioni cõ- mixtum: cuiuſmodi eſt quod in danda bonorum poſſeſs. conſiſtit, i. im perium. ſuprà de iuriſdict. In cautione interponenda, l.iubere caueri.codem,& l. 5. de verbor. obligat.& aliis id genus, de quibus aliàs qiſſeremus. Edicta autem proponebant, quibus ad- monebatur populus de quibus rebus eſſent ius di- Kturi. dicta 1.2. de orig. iuris. Complectebantur his e- dictis quicquid fere vſu& moribus magis, quàm certo iure comprehenſum erat, vt teſtatur Cic. lib. 2. de Inuent. plerunque iuris ciuilis aſperitatem tẽ-
perabant atque emendabant, l. ius autem. de iuſtit.
.
& iure. ex qua emendatione plerunque ſequebatur
iuris ciuilis abrogatio& antiquatio: adeò proba-
bantur populo ea edicta, propter ſummam æg uita- tem& vtilitatem eorum. Vnde dicitur, eos quii ho- nores ſiue magiſtratus gerunt, iuri prætorio aucto- ritatem dediſſe, atque adeo ius honorarium appel- latum.§. prætorum. Inſtitut. de iure nat. gent.& ciuil. Et quamuis appellatione iuris Ro mani, vel ciuilis,
lex pop. Rom. tãtùm propriè ſignificetur, quæ ideo
ipſum ius per emphaſin dicitur:tamen quia paula- tim propter vrilitatem receptum eſt hoc ius preto- rium, ius etiam dici cœpit, dicta l. ius autem. Præ- tor igitur à Cice.reꝗe dicitur, Cuſtos iuris ciuilis, 3. de Legib. Iuris diſcetaptor, qui priuata iudicet, iu- Aicaréve iubeat, prator eſto, iuris ciuilis cuſtos. Non enim credendum eſtea verba fuiſſe 1z. Tabul. cum prętores lõgo tempore poſt has leges Romæ creati fuerint, vt docuimus ex J. z. de orig. iur. Illud inficia- ri nemo poteſt, lmperatorum tempore multum de-
creuiſſe pretorum auctoritatem, ac maieſtatem, l. ſi
apud, Cod. de appellat. ac iuris condendi Impper. auctoritatem nulli ferè magiſtratui permittere ſo- litos fuiſſe, I.z2. Cod. de offici. pre fect. præt. l. vltim.
C. de legib. Quare tametſi edicta aliqua propone-
rent, 1ſi quis id quod, de iuriſdict. legum ſtatuenda- rum caufa tamen nihil inſtituebant quod iuri ad- uerſaretur, dicta l. z. Ex iam dicttis ſatis perſpici po. teſt quomodo ſit accipiendum quoòd Iuſtinian. ait, Quos ſolus prætor vocat ad ſucceſsionem, heredes non fiunt,§. quos autem. Inſtitut. de bonor. poſſeſs.
Diximus enim ipſum ius iαοσρ:; ius ciuile, legẽ-
quc publicam dici,& ius prætorium non niſi la-
tiore ſignificationt ius appellari,§. non autem. de perpet.& temp. actio. quia iuris faciendi poteſtas
penes populum aut principem fuit: atque hinc fit vt hi quos ſolus prætor vocat, dicantur loco he-
Franc. Duareni Iuriſconſ.
redum eſſe à iuriſconſultis,& haberi proh L.prætor. 117. de reg. iuris. l. hęreditatis. qe drecldu gnific.l.vnica. de poſſeſs. hæredit. vnde ue veidorſ eis directe, nec in eos dantur, vt ait Theh 1 ones 6. quos autem. ſcilicet vtiles tantùm dun 1 in reliquis tit.de bono. poſſeſ. vocat Kehin VI bonorum poſſeſſores hæredes finguntur 3„qu autem ſunt accipienda de his quos ſolus 3 cat, vt Iuſtinian. ait§. quos autem. enu liberi emnancipati. nam qui vocantur vc ciuili ſcilicet& pretorio, velut agnati& ſo 1 redes, ipſo iure heredes fiunt: item quidun qua, aut Senatuſconſ.aut conſtitutio, bor dari ſpecialiter iubet. l. z.& 3 ff.vnde legit 3 Inſtit. de bono. poſſeſ. Jehti Deſinitio Vlpiani. CA P. 17. Lpianus ita definit bonorum poſſeh 8
V bonor. poſſeſs. Ius perſequendi veruiint trimonij, quod cuiuſque cum moreretur fuit.Ad un definitionem ſubuertendam calumnioſisa
& poteſtatem quæ huic bonorum poſſcſian
tur. hæc enim ſucceſsio pro hereditate haben
eò vt bono. poſſeſ.& hereditas plerunq dantur.l. vltim. hic. l. hereditatis. de verbo Proinde non eſt mirum ta definitam eſſe h poſſeſ.vt ea definitio hereditati quoquec m Quod dicitur in ea definitione perſequend’ dive dominij,&c. ſic accipe vti is cui datur 1 rum poſſeſsio, ſi rerum poſſeſſor eas retinezta experiri poſsit vel quorum bonorum intenii vel petitione hereditatis, quòd ſi nullæ ſint raii reditaric, nihilominus bononorum poſſe erlkt heres rectè dicitur.l. 3. de bono. poſſeſ.& Iher 1 b de peten. heredit.
De diuiſione bonorum poſſeßioni. CA P. I11.
Vædam bonorum poſſeſsio tantum con
tit facto teſtamento, vt bon. poſſeſſecundi tabulas, aut contra tabulas: quædam non ſtamento, vt vnde liberi, vnde legitimi, in lInſſtti bon poſſeſ. accedunt& aliæ diuiſiones ex DPauoti ſed cum patrono. de bon. poſſeſ veluti qux con tunt contra voluntatem defunctorum, alie ſtaut a dum voluntatem Item quędã dantur legum ii
darum cauſa, alic emendandarum,&c. Cr
uiſiones ſuis locis docebimus. De perſonis quæ bonorum poſſeß petu CA4. 1711. en Naor tantùm ſin gulares perſonæ' ſcd A2 68 cipia& ſocietates bonorum poſſeſ 9 re poſſunt l.3.§. à municipib. de bono
municipiis hodie hæreditates deferuntus de quo memii

ua In Tit. Quando non pet. part. 767
t. 1 d..—. derün ancipatus 1. ſed cum patrono. Nam aliud eſt
n emaec alicuicapere hereditatemaliud nonvo-
nnan Pro hæreditatem,§. 2Inſtit. de bono. poſ.Filius- twiles ann cate enoru m poſſeſsionẽ ſibi delatã agnoſcit, nec 0. pollel mn han arius eſt iuſſus patris, quamuis ita demum zhertesi m tatur, ſi conſentiat, l.z. in aditione verò hæ- r sigen 34 5 præcedere iuſſum oportet, l. ſi quis mihi Auos aure. iuſfus de acquir. hæred. Subtilitates veteris
æ nullam videbantur habere vtilitatem, fa- ſerunt prętores in bonorũ poſſeſ.dan- fficium erat, ius ciuile cum aliquo ſubſequi, vt ſuprà diximus. Idem&
8 4 Orlo,y M 19.
weraman eelligimus lſeruo§.]. ad Trebel t2 KT ud factum intelligimus.. ſeruo.§.i. ad Irebel. . iaſenauue ſanè ſucceſ.filiusfam.amplectitur, etſi
uduentitiam I. A diſſentiat, vt conſtitutionibus ex-
ſnitioy hyinii naneſlvC. de bonis quæ liber. Infantis no- C 4 P. II. rE etutor bonorum poſſ. rectè agnoſcit, caque per lefinit bonorun Dre agnita tranſit ad hæredes infantis, l.3.hic. I. lus herſtquendin 5 ſedſ infanti. ad Trebel.& l.ſi infanri. C. de iure fue cum nundenn zeliber. Pater etiã filij nomine rectè agnoſcere po- rendam cqum ag 11.& 3.Pupilli nomine, qui infantiæ annos ex- ſuntur Vide Ma eit utor bono.poſ. agnoſcit. non pupillus, niſi tu- lana& apetala toris auctoritas accedat, l. bonorum. hic.liſi vnus, I. leret VIpianun tutorl ſ pupillo. ffco. Quãuis enim in adeunda he- huicbonorum xedtar,ſecundũ ius ciuile requiratur actus& con- Gio pro herciin enſis pupilli cũ auctoritate tutoris, l. potuit. C. de eheredits jla iute delibertamen vtilius& æquius vi ſum eſt præ- hereditati. dem toribus totum hoc negotium cõmittere tutori, cu- rum a deina onſlio pupillus regi dicitur. Mutus, ſurdus, cæ-
heredimiqu cus bonorũ poſ admittere poſſunt; 5 vd Patue defintioneyn b imellggant.vlt. de bono. poſ. fur. infr. l.infanti. hic. ſi ſic accipem 3 vetd non intelligat quod agatur, datur eis curator, erumn polll qui bonorũ poſ. admittit,l. ſeruo inuito. 5.ſi pupillo.
uorum bom ad Treb.& in Inſtit. de curat. Furioſi curator ino⸗ Res aoddim ſcit bonorum pofl.⁊ tit.31.2.5. ſi quis ex liberis ad nt⸗ W Tenull. Agnoſcere etiam poteſt furioſus per ſeruũ
3de bononuſe acq hæred. Sed tota hæc acquirendi ratio pleniſsi-
m centinetur Iuſtiniani conſtitutione. C. de curat.
ene hanmmſſtt futioſiquæ Lampadio& Oreſte coſs. edita eſt,& ius antiquum etiam ſuper his ſoluit. l.vlt.
cAP. III norum poſcin Quma, accipiatur bonorum poſſeßſido9. tamento)t oaf b
a abulss: qurim CA v. V.
liberiunde ſel. 86
unt& alir üui Nee tempora Conſtantini adibatur pretor, de bon poſeliee. Xquo peiebatur bonorum poſſ. eratque hæc ntatem Krindem Pel nerclanaiſ pretor vltrò non petenti da- Item qucdi nn f9 Tlernu ffco. hodie petitio neceſſaria non emeadmdumd 5 dar 4 6 bretorem aut aliud iudicem ſufficit,& b sdocebim gere. lips cum ſe vele bonorum poſſeſs. admit- l.vlt hic. H.vlti in Inſtit codem, l.vlt. C.de curat.
huelumy, furio. Quod diximus bonorum poſſeſsionem à pre JII 4 tore non eſſe petend.5. c4*. Iu ex numero ehele am, ſic accipiendum eſt, niſi ſit nf vellreha eonem 4 quæ decretum& cauſæ cogni- jruts bolol 1 rda didn crant;illeque decretales à iuris aucto- ciete de 19 uum cuntur,. 3,§. ſi cauſa. ff. codem. Dubium e- burhursce in none quin cauſæ cognitio fuerit neceſſaria ie hae qu- d inb am bonorum poſſeſs. dandis. l. 2. ff. quis zonun an. Exemplum eſt ia Carboniana bo- u pong⸗ ü e ea que ventri datur, l. ff. de Car- cul in hea t 3§.i ea de ventre in poſſeſs. mitt. nam A Situr de poſſeſʒ.in alium transferenda. Nec
½ —
——— =S — —
8— — S —
—= — =— ———
authlum quem in poteſtate habet, l. Antiſtius. de
verbo tenus datur bonorum poſſeſs. cęteræ dantur ſine re, vt verbis vtar Vlpian. in fragm. Inſtit. Huiuſ- modi bonotum poſſeſs. fuit quæ datur furioſo, 1.2. §. ſi quis ex liberis. ad Tertul. ante conſtitutionem Iuſtiniani. l.vlti. C. de curat. furioſi. item ea quæ da- tur infanti turorem non habenti, l. ſi infanti de iu- re delib. Et hæ bonorum poſſrepudiari non poſſc dicuntur. Nam ante decretũ repudiari non poſſunt, quia nondum ſunt delatæ: poſt decretum verò ſera eſt repudiatio, l..§. decretalis. de ſucceſ. edict. de his etiam videtur accipiendum quod dicitur, plerun- que contra fiſcum pleroſque admitti, Lnon eſt am- bigendum. ff.de bono. poſſ. de his ſiquidem fruſtra quereretur, quas petenti cuiuis prætor dat ſine cau- ſę cognitione. Alię bonorum poſſeſsiones quæ ex ſolo prætoris edicto pendent, nec decretum requi- runt, edictales dicuntur. l.cùm quidam.§. quod dici- tur. de acquir. hæred. L... ſi tabulæ teſta. nullæ.
De tempore. b C A P. 7II.
D agnoſcendam bonorum poſſeſsionem li- beris parentibúſque annus datur, cęteris cen-
tum dies, l.z.& 4. hic.& I. 1.§. argius. de ſucceſ. edict.
hoc tempore elapſo excluduntur à bonorum poſ. niſi vocentur alio capite edicti: nam excluſi à bo- norum poſs. vnde legitimi, poſſunt petere vnde co- gnati,& 5. ſed videndum. de ſucceſ. edict. Incipit au- tem hoc tempus currere ſecundum edictum ſuc- ceſſorium, ex quo delata eſt bonorum poſs. Itaque quandiu primi ordinis ſucceſſores admitti poſſunt, cæteri non admittuntur, curritque tempus poſt centum dies qui primùm dantur, vel poſt repudia- tionem eorum, ſi ante finitum illud tempus repu- diarit, S. pen. inſtit. de bono. poſs. Quòd ſi ſecundus intra cẽtum dies ſtatutos primò agnouerit,& poſt- ea contigerit primum excludi, huiuſmodi agnitio eandem vim habebit, acſi ſuo tempore& curriculo agnouiſſet. Sic enim exiſtimo Conſtantinum ſen-
ſiiſſe, cuius verba eſſent clariora, ſi propriè loqui, quã
durioribus tanſlationibus vti maluiſſet. Porro hoc
tempus vtile eſt, nec currit ignoranti, l.2. hic.&§.
vlt. in Inſtit. eo. Atque ideo plerunque contingit, vt
ui excluſus eſt ab adeũda hereditate iure ciulli, la- pſu tẽporis legitimi quod continuũ eſt,& ſi 1s poſsit nihilominus bo. poſ. agnoſcere, l. licet. C. de iure de-
liber. Hinc conſequitur, eum non excludi tempore,
cuius negligentia argui nõ poteſt, l. pe. hic.& l.cum
quidam. ffeo. Ignoranti ſanè non nocet ſcientia al-
terius, l. 4. de iuris& facti ignor. præterquam in ex- ceptis caſibus, vt puta ſi filiusfam. ſibi delatam hæ- reditatem non agnouerit intra tempus ſtatutum⸗a l.
1. hic. De tutore& curatore queritur hic:& arbi-
tror ſciente tutore diem cedere, l. ſeruus. 5. vlti. quã- uis aliud dicendum ſit de curatore furioſi, I.I. tit.z. 1.2.§.ſi quis ex liberis. ad Tertul. ſciente vero patre dies quidem cedit. d.. ſeruus.õ.vlt. ſed non ita vt pu- pillus excludatur, d. l...& 3.1circa. quis ord. in bon. poſ ſeru. Nocebit ergo patri lapſus diei, ſi fortè hę- reditas ei acquiri debuerit. Quòd diximus de igno- rãtia, id de ignorãtia facti non iuris accipien dũ eſt, nã iuris ignoratia neminẽ excuſar: in compendiis ne feminas quidem l. quandiu.& I. iuris.& l. quicũ- que: hic. lin bonorum. ffl‚.codem. Exempla eiipof unc
——

85 3 ——
68
ſunt ex cap.. de iuris 8 facti ignor. quod deſum- ptum eſt ex hoc tractatu, vt inſcriptio indicart.
De effectu Vonorum poſſeßionis. ca v. VII.
da& incommoda trausferũtur in bonorum poſſeſſorem, perinde acſi hæres eſſet, l. 2.& 3. ff. cod. ſic enim bona hic accipimus, propter ſubiectã ma- teriam, quæ de hæreditate eſt, l. bonorum appel. de verb. ſign.l.cogi. Ad Trebel. licet hoc verbum aliter
8 Gnita poſſeſsione bonorum, omnia commo-
accipi ſoleat,lmulier bona. de iure dot. l. ſubſigna-
tum§. prope. de verb. ſign. l(cum emãcipati.§. illud. de collat bono.l. ſi quis ſeruum. 5.vlt. cum 1. ſequen. de legat. 2. Actiones autem quæ dantur bonorum poſſeſſori,& in poſſeſſorem, vtiles ſunt non directe, quia hæres nõ eſt, ſed hæredis loco habetur.§. quos
autem. Quid igitur ſi pupillo tutor bonorum poſl.
pecierit quę plus incommodi quàm commodi ha- beate Et verius eſt tutorem iudicio tutelæ teneri, Iſi pupillo. ff eo. Preterea bonorum poſſeſsio agni- ta, tranſmittitur ad hæredem: ante agnitionem ve- rò nõ tranſmutitur, l. 4. hic. 1.3.§. acquirere. ff eo. id- que exemplo hæreditatis quæ defertur iure ciuili. §. in nouiſsimo. C. de caduc. tollend. De ratione hu- ius iuris vulgò diſputari ſolęt, extantque varię ſcri- ptorum opiuiones apud Alciatum lib. æνεενν4. capit. 5fd⁴ hi non ſatis perpendiſſe videntur quàm
multa à veterihus gonſtituta ſunt ærarij locupletã- di gratia, quãuis priuatis incommodum adferrent. a de re ſub tit. de caduc.toll. dicturi ſumus, ac ſi-
mul totum hunc tractatum ſumus explicaturi.
A D Tl T. 3 OQVANDO NON PETENTIVM
PARTES PETENTIBVS ACGRESCANT. CoOp.
Ntex effectus agnitæ bonorum poſſeſ.hic
enumeratur, quòd ſi pluribus delata ſit
bonorum poſleſ.& vnus agnouerit pro patte ſua, portio ab alio omifſa, ipſi accre
ſcit, 1dque ipſo iure, yt nulla ſit opus bonorum poſ.
agnitione, l. 2. Vlt.& Il. ſequen. ffide bono. poſſeſ.& Gordianus noſter hic oſtendit cdicto pietoris id
infra..cũ igitur. de bon. poſſ. in luſti. Pręterca quod hic dicitux, his ſolis adcreſcere,&c. non ita eſt acci-
Franc. Duareni luriſconſ.
piendũ, quaſi ius adcreſcendi perſonaã no, quatur. Verum eſt enim quod alibi dic nem adcreſcere portioni, id eſt, ei tantum
adquiri, cui portio prius acquiſita eſt. Lt
acq. hęred. Eadem ratione loquendi q mn tutem deberi fundo,& deber: perſonc.l.r feſf⸗ vindi. Sed accuratius de iure accreſcenclidi en in ſuum locum reiicienda eſt. tit. de caddrolle
AD T1I.
lclmus ſer
ontem ſt.. u. diut borrio. 1
DE BONORVM POS'SESION 1
SECVNDVM TABVLAS CPr. Oſt tractatum generalem de bon poſſel. ſequuntur harum poſſgenaa z meritè incipit ab his quæ fadoni tco competunt, veluti ſecundumu
contra tabul. quoniã cęteris locus non eſtquand 1 on elhaum
hæ competere poſſunt,§. ſunt in Inſtit de bonas
Proinde inſcribitur hic titulus, Si tabule erj teſta. communis vtrique bonorum poſſitam dum tab. quàm contra tab. quia neutra caui niſi tabulæ extent,&c. Quamuis autem 0 poſſeſs. contra tabul. precedat ſecundum u J.2. ff. eod. atque ideo pręponatur titulus deni poſſeſ.contxa tab. tamen compoſitores Cd liam rationem ſpectarunt, nempe quial dum voluntatẽ teſtatoris datur. Nec mouer quam debet, quod VlIpia. in fragmenrtis lnl 1 dit bonorum poſ.in eam quæ contra tabuſas,&s quæ aduerſus tabul. datur. Nam aduerſus tabal
dicitur, pro ſecundum tabulas. l. naturaliterdetu cap. quo ſenſu ait aduerſus leges, id eſt ſecundu
leges, tit. de teſta.& frequens eſt hoc verbuma Senecam. Ex eo autem quod dictum eſt, he bonorum poſſ. competexe poſſunr, nonelti cum his quæ proximitatis nomine deferuntur, tur queſtio hic. l.z. cur introducta ſit hac bonorum poſſu CA P. 11. Vſtinianus ait, hanc bonorum poſſeſsio ceſſariam, 5. ſed ea. de bono. poſ.in Inſtum ctiones poſſeſſoriæ non dantur ſcripto hered hanc bonorũ poſſeſsionem acceperitl 4 de C
rrlwene
aienre
edict cuiuſmodi eſt interdictum quorum bonat kemme 1... quorum bonorum Item prætor hanc bonans
poſſeſ.his etiam dat, qui ſecundum formam i
ciuilis inſtituti non ſunt:vt docet Vlpia. tiſ
poſ.& tit. quib. modteſta. infir nam ſi quis
teſtamenti& morris, factionem teſtamenti un
ric non etiam medio tempore, iure ciuili heteli non poteſt adiri ex eius teſtamento datur ae heredi bonorum poſſiſecundũ tabulas,ſit i tum ſignaculum ſeptem teſtium habeat,„ men, quib. mod.teſta. infir. in Inſtit. quę ſo
b Quibus ex cauſis detur bonorum vuſ facundum tabala. e CA P. 111. Pimum tabulas teſtamenti extare o
gorie
11 1 Int L Rco. ac eas extare ſuffcit, licet roſæ
—

ckreris loeusn nt, g(unt in dad
ic titulus, ii que bonorum
In Tit. De bon. poſſeſ. cont. tab. 769
bus tabulæ, aut aliter ruptum linum, l.1.§.lt. eod. 15 ſufficit exemplum tabularum, I.2. Tabulas ac- . 1 4
vimus omnem materiam in qua teſtamentum li- cipimus liam in Jua deltamanun
ſcribitur. l.1.& 4. idq́; ritè& ſolenniter, l. cum hule eodem. Note autem literæ non ſunt, ac ideo 1 bonorum poſſ. non proſunt, l. ſed cum patrono, 4
.vlt. de bon. poſſeſ. Tabulas etiam intelligimus ſu-
remas, quoniam illæ ſolæ ratæ eſſe debent, dict. l.r. hrerere⸗ ſecundum nuncupationem datur quoque hæc bonorum poſſ. quamuis nullæ ſint tabulæ ſeri-
tæ,l.z. hic. Nam pretor pollicetur bonorum poſſeſ.
1s qui fuerunt iure inſtituti hæredes, etiam ſine ſcri-
rura, l. ſi ita ſcriptum.§. vlt. hic. conſtatque iure ci- uili, teſtamentum per nuncupationem factum va- ere, in Inſtit. de teſta. õ.vlt. quod elt accipiendum, niſi alias teſtamentum iure ciuili irritum fiat, dict. S. non tantum. Deinde iis qui ſecundum formam iu- ris prætorij ſcripti fuerint, id eſt, ſeptem teſtium ſi- gnaculis adhibitis, d.§. ſed cum paulatim. quamuis uure ciuili fortè teſtamentum irritum factum ſit,§. non tamen. quanquam iure ciuili id quoque tem-
pus ſpectetur. Si quis igitur teſtamento facto ſe ar-
tratab. Auiamm rogandum dederit,& poltea ſui iuris effectus deceſ- c. Quamubam lent,ex verbis edicti heres ſcriptus bonorum poſſeſ. precedar ſam 1 accipiet. Sed quia teſtator cũ capite fortunas quo- dPreponurtnt auc luas in allenam familiam tranſtulerit atque amen compolim ideo mutaſſe voluntatem creditur, hæres doli exce- tarun, nempen ptione ſummouebitur, l. qui ex liberis..teſtamento. noris darur. Ne hegsod eſt accipiendum, niſi literas ſcri pſerit, q ui- Vlpia in fagnn bus non voluntatem eius mutatam fuiſſe a ppareat, eam quæ con vtVIpait d. 5.teſtamentum. Et hanc Papimani ex- datur. Nanat ccptionem addere neceſſe eſt Iuſtiniano cum ait, Si um tabulaslum teltator ciuis Komanus,& ſui iuris fuit duobus tem duerſus legs ii poribus, dandam eſſe bonorum poſſeſ. d.§. non ta- frequensethrms men. Quod autem dicitur, prætorem exigere duo em quoddim umpora, locum habet in quibus caſibus teſtamen- ompcrereyalu uum ob mutationẽ ſtatus iure ciuili irritum fieret. mitrdtg onirt Nam ex teſtamento facto ab homine ſanæ mentis, aaum potta in furorem incidit, bon. poſſeſ.rectè peti- un Hiſi quis autem. l.z. Tertia cauſa reſpicit inſtitu⸗ 7 ſt hac lnmn- dionem hæledis, quem ita inſtitui neceſſe eſt, vt cer- 4 pb. Iu demonltratione deſignetur,& portio quæ deſcri- anc bomorum 1 Ptaeſt inueniri boßsit, Ivlt. hic. Error tamen in no- leade boro jal mine nonnocet, ſi alids de perſona conſtet, lſi ita danrliß deniptum, Sſed cum in prænom. Is verò cuius nomẽ enon conſulro deletum eſt a tclta ſt bono- gem accxye à teſtatore, non poteſt bono Tder lidum pe rum bollel petere 12.§. fi conſultò.& d.. ſi ita ſcri- 4 rruc Pe ed du leruus hæres ſit ſcriptus, eius domi- um lecu dum⸗ certur bonorum poſſeſ. ad quem attinebit hæ- kr. in pccer 10 de 12§ alu lnſitutum accipimus, ſiue in pri- lunn vit uni mo llle in ſecundo gradu ſit inſtitutus, ſeruato ta- dlreftal eu rb men orine Inſtitut onis, 1.2.§. defertur.&§. ſi duo. ts fetens— ruauß conditione ſcripro datur bono- dio 9 tr en ue b 12. Lelſi ſeruuus, huc. modo lit vtiliter in- geius läubs ſtio, K. 9 emum. Quod ſi poſtea deficiat con- polliuiim 1 cind nri t, Ob cuius Præteritionem potuerit re- ſepten Rluhig polleio dantum puta filius præteritus, teſtatoris duvn niuli rum pollel za vun habebit contra tabul. bono- wum uan ea dlcleL2.H ſi ſub conditione. ff od..z.§.ſi ſub
Bun inttinnti, p.
d0n0. poſſeſ. contra er ex fratrihus meis Vxorem Seiam auxe- exlttat conditio neuter petit: hi enim bediunt. l.2.§. ſ quis ita. ff cod. Quar- utentia ex l.§. ententiam. ff. co. T l. b
hæres inſtitutus, de acquirend. hæred. Huic tit. acce- dit appendix quædam tit. de bono. poſſeſ. ex teſta. militis, cuius explicatio difficilis non eſt.
AD TIT
D E BONORVM POSSESSIONE CONTRA TABVILAS.
Vius bonorum poſſeſsionis cauſa eſt pre- teritio liberorum in teſtamento paterno, 5. ſunt autem. in Inſtit. tit. de bono. poſſeſ. Hinc autem fit vt exhæredatio excludat b hac bonorum poſſeſ. ſi ritè facta ſit, I. non putauit. l. ſub conditione.& l. filium.§.. ff. eod. Inſti- tuto igitur hærede, multo minus dabitur bonorum poſſeſsio hæc, quia poteſt ſecundum tabulas petere, 1.3.§. ſi quis ex liberis. Quòd ſi defecerit corlditio, ac ideo effectum non habeat inſtitutio, prætor filium tuetur, perinde acſi bonorum pofſeſ-contra tabulas accepiſſet. d. l.3.§. ſi ſub ea. fir tamen interdum vt in- ſtitutus ad bono. poſſeſ. contra tabulas admittatur, Propterea quòd alius præteritus ſit, qui commiſerit edictum, d. S. ſi quis ex liberis. Nam iniquum eſſet nec quaſi ſcriptum poſſe petere bonorum poſſeſ. quandiu cont. tab. peti. poteſt: nec contra tab. quan- diu non naſcitur Præteritus, l. 4.§.vlt. Nec expectant J. qui propter alios bono. poſſeſ. petant, vt præteriti petant, cum ſemel beneficio aliorum ad id benefi- cium fucrint admiſsi, l. ſi poſt mortem.§. vlt.& hoc remedium ſcriptis aliquando vtilius eſt quàm bo- norum poſſeſ.ſecundum tabulas, ſi forte ex minima pParte inſtituti ſunt hæredes, l. non Putauit. S.vlt. Di- citur, li berorum, quod ſine dubitatione ad naturales & legitimos pertiner, r. nec refert an ſui iuris ſint, an poteſtati alterius ſubiecti, 1.1.§.& ſui iuris. ado-
1
ptiui admittuntur contra teſtamentum patris ado-
ptiui, Lz. quãdiu ſunt in familia, l.in omni. de adopt. Contra teſtamentum patris naturales non admit- tuntur, niſi alius admiſerit edictum,& hæredes in-
ſtituti ſint, d. l. non putauit.§. in adopt. Liberos acci-
pimus, filios, nepotes,&c. quos prætor vocat eo or- dine quo vocantur iure ciuili, I. r. nec nati tantùm liberi, ſed etiam naſcituri, ad hanc bonorum poſſeſ- ſionem admittuntur, 1.r. S.hæç autem. ff. cod. tit. l.z. hic. Item liberi intelliguntur hic, qui inſtitui iure poſſunt, quod ad tempus mortis refertur. l.3.§.liber. quamuis alias horum tem porum in hæredum in- titutione ratio habeatur,§.in extraneis, de hærc- dum qualitate& differen. Dicitur, teſtamento, quia, non niſi facto teſtamento datur hæc bonorum poſſ. licet contra teſtamentum detur, S. ſunt autem. de bono. poſſ. Oportet igitur extare tabulas teſtamen- ti, vt detur bonorum poſſeſsio contra tabulas. fl ſi tab. teſtamen. vlle extab.& tales eſſe, vt ex eis adiri poſsit hæreditas. ſic enim interpretatur Tryphoni- nus quod vulgò Romæ relatum fuit, liberis datam poſſeſ. contra lignum eſſe, id eſt, contra teſtamen- tũ quod ligneis tabulis deſcribi ſolet, l. quod vulgo. de bonorum poſſeſ. contra tabul. aditio tamen ne- ceſſaria non eſt in hac bonorum poſſeſ. quæ liberis præteritis competit, quia ad impugnandum omni- no teſtamentum datur, I. 4. Non aduerſatur ſuper ſcri ptis quod Catus ait, Si prius teſtamentu extet ture
1— 2 6bee 2us— 4 4 2—— aei 2 4oeeeeaueis —

7789 factum quo filius exhæredatus eſf ſequens imperfectum, Nin quo præteritus ſit fllius: poſteriore etanuuen— tus rece petet bonorum poſſeſß. Non enim ſimpliciter hoc dicit Caius, ſed addit rationem, Si remoto quog filio potiores ſint in ea hæreditate poſteriore teſtamento ſcripti neredes, l.ſi duobus.§. ſi prius. Et cerrum eſt
cum ex imperfecto teſtamento poteſt adiri hæredi-
tas, huic bonorum poſſeſ. locum eſſe: quod tum ac- cidit cùm in poſteriori teſtamento ſcripti ſunt legi- timi hæredes, I. ⁊. de iniuſto, rupto. l. hac conſul.. ſi uis autem. C. de teſta. Prætor autem cos vocat qui Aurun eſſent, ſi in poteſtare manſiſſent. ltaque vulgò dicitur præteritionem matris haberi pro exhæreda- tione, S. vlt. de exhæred. liber. nec mirum eſt tamen valere præteritionem matris quantum patris exhe- redatlonem, cùm magis debcatur filio patris quam matris hæreditas. Interdum denegatur liberis hæc bonorum poſſ.vt puta ſi adeundo hæreditatem, aut capiendo legatum, iudicium teſtatoris patris com- probauerint, I.3.§.vlt. J.ſi ex duobus. l. ſi poſt mortẽ. J. ſi præteritus. Reſcinditur teſtamentum,& ad cau-
ſam inteſtati reducitur,§.vlt. d. l. non putauit. Datur
petitio hæreditatis filio aduerſus ſcriptum hære- dem, l.cum emancipatus. denegaturque legati teſta- mento relicti exactio, l. ſub conditione. hic. l. filium. §. omnibus. de leg. pręſtan. Hęc bonorum poſſeſ. ceſ- ſat ſecundum tabulas. l.z. C. eod. Poteſt tamen hæ- res ſcriptus adire hæreditatem iure ciuili, l. is qui.§, ſed ſi ſcriptus.de legat. præſt. eumque tuetur prætor ſi ex liberis ſit qui contra tab. petere potuerit, d. l. ſi ex duobus.. ſed& ſcriptus.
AD III. DE LEGATIS PRAESTANDIS,
contra tab. bon. poſſeſ.petita. CA P. 7.
Vamuis reſciſſo teſtamẽto per bonorum Spoſſeſ. cõtra tabul. legata omnia quæcun- — 9 que eo teſtamento relicta ſunt, intercide- re videantur: tamen prætor æquitate du- ctus quibuſdam perſonis legata conſeruat, puta pa- Lonn ſus, liberis, I.1. C. eo. l.1 hic. quod eſt accipien- dum niſi contra tabulas petat. Nam is qui eſt in po- teſtate præteritus, nemini legatum præſtare cogi- tur, cùm& ſine hac bonorum poſſeſ. hæreditatem ſit habiturus ſuo iure, l. is qui. Quc legata conſeruentur.( AP. I1. EA tantuͤm legata conſeruantur quæ ipſis pa- rentibus& liberis relicta ſunt, non etiam ſer- uis eorum: quoniam inſpicimus cui honor habitus ſit, l. 3. quæ apud ipſos remanſura ſunt, nec ſunt ro- ati aliis reſtituere, d. l.z.§. vlt, quæ vtiliter relicta ſunt, l. 3.§.vlt. Portio quoque hæreditatis alicui reli- cta conſeruatur, l.5. S. fed& ſi portio. Etſi prætor non definiat modum legatorum, ſed ea quantacunque ſunt, præſtari velit: tamen non amplius ex legatis ad aliquem peruenire debet, quàm apud emanci- atum bonorum poſſeſsionis nomine remanſurum eſt, l. 6. 77.& 8. b Quihus perſonw conſeruentur.( A P. III.
A Lexander folis parentibus& liberis legata Aà præſtanda eſſe reſcripſit, 1I. C. de bono. poſſ. contra tab. cum de aliis fortè perſonis controuerſia
„.. 4
Franc. Duareni luriſconſ.
nulla eſſet. At huiuſmodi multa teperiuntu- r ta in C. Juſtinia. quæ ad cunctas porſonas Ke alicui dirigebantur. In prætoris tamen edidt ulas dam aliæ perſonæ recenſentur, veluti vxornun, 2. Ne fratri quidem& ſorori conſeruantur legan 1 3. præterea iis quibus bonorum poſſeſ. conttat data eſt, legata non præſtantur, I.. Aliquandop legata omnibus præſtanda ſunt, vt cum quis co tabul. bono. poſſ. habet iurc ſecundum tabul. bo
poſſeſ.l. nonnunquam.
DE BONORVM POSSESSIONE Nx contra tabulas liberti teſtamenti 1 C4 P..
h) rum, quorum meminit luſtin in iſttat de ſucceſ. libert.§. ſed cum noſtra ſe Tab. edictum prætoris, lex Papiaconſh. tutio Iuſtiniani. Edictum prætoris& legem Dapian interpretatur Iuriſconſultus ſub tit. de bonisn meminit Vlpianus in reliquiis Inſtit. Euit
edicto prætoris cautum, vt ſi patrono nihila nus parte dimidia bonorum relinquat, banan
poſſeſsio contra tab. teſtamenti liberti panivdim dię ei detur, S. qua de cauſa. in Inſtit. de ſucceſiten Vlpian. in Inſtit. tit. vlt. Quæ bonorum polſe etiam competit qui ex cauſa fideicommiſi mm
miſit. l.i. hic. l. qui ex cauſa. de bonis liber.
Caſus in quibus repellitur patronus ab hach rum poſſeſßs. CA P. II. MH Dimus caſus, ſi patronus cxegerit operasai ii minus à liberto, l.vlt. hic. l. ſicut. de iure patrui verò operas reuendit, vel pro eis mercedem acciii non ſolùm repellitur à bonorum poſſeſ. ſed eum omne ius patronatus amittit, l. ſi quis à liberis ntetit de lib. agn. l.vlt. qui& à quib. I. Iulianus. de boniitt ii rtti Secundus ſi patronus libertum capitis accuſantiſ qui cum maior. l. quæro. ff.eo. Tertius ſi patromiſ bertum in ſeruitutem petiit, aut teſtimoniumine put eius dixerit, nec obtinuit, dict. l.qui cum mal Quartus, ſi patronus falſum teſtamentum dtue nec obtinuit, I. ſi patronus. 19. Quintus, ſi liernt vel libertam adegerit iureiurando ne vxotem di ceret, aut nuberet, l. adigere.& l. contra. de iute pa l. communi. de bon. liber. Sextus, ſi libertum
tem non aluerit, I. ſi patronus. 33. de bon.
diuus Claudius. de iure patr. Septimus, ſi ex mento liberti hæreditatem adierit, l. nihili Octauus, ſi natalibus ſit reſtitutus libertus, neren ius aureorum annulorum impetrauit, l de liber. Nonus, ſi libertus aut patronus deponas Lſiue patronus. de iure patro. 13§.ſi depottam §. z. de bon. liber. Cæteri caſus ex tit. de bonii colligi poſſunt. Differentia inter hanc bon & cam quæ liberis præteritis datur, duples hac bonorum poſſeſ. non omnino reſcind mentum, ſed vſque ad dimidiam partemtam ſed cum patrono. de bono. poſſeſ. Item haæci aditionem hæreditatis: in illa autem, quia teſnn tum omnino reſcinditur, non requiritur bonorum poſſeſ. b
—
4 D 1

b
M DOSSEgH zlibeninke 45.) M tt iura de luccti mmeminitluine
ent. Kſed cumn m prætorisſen um prætors&h ſultis ſib i reliquis lü
m, vti pato
dnotum telimm
eſtamenti lden
rauſain Inſir ti t. Quxbonom X cauſa fideicom
auſa. de bonbllt
ellitur patmnud
CIr. 1 atronus cum
vlt.hic.ſicute velpioei nen rà bonorun oi amiuiib ſquit Là qub llälem s libertum cpb ero feo Tens- npetütalt rehm obcinuidic uu- s falium tefantr
TonuS1). Cu dit iureinrndo
In Tit. Vnde Üiberi. 771
AD III. DE CONIVNGENDIS CVM IMANCIPAaro IIIIIs. ICtit. in Pandect. Florentinis præcedit tit. de ventre in poſſeſsionẽ mitten. Cau- tum autem eſt hoc edicto, vt ſi filius emancipatus liberos habeat qui ſint in oteſtate, nõ ſolus ad ſucceſsionem admittatur per
bono. poſſeſ.contra tabul. ſed liberi cum eo ita con- ungantur, vt hi dimidiam partem hærcdiratis, ille
ktcram partem cõſequatur. Quædam igitur neceſ-
laria ſunt, vt huic edicto locus ſit. Primò, quòd filius
t emancipatus: nã aliàs ſuccedet auo, l.z. ſecundò, audd liberi naturales ſint& legitimi, l.ſi nepotes. ter ad, qudd hereditas ad eos ſuo nomine percineat, l..
lic.& l.ſi nepos. quartò, quòd notam exhæredatio-
ausnon habeant, J.1.hic.& l.pronepos. de inoffi. teſta. Singitur hereditas ab inteſtato deferatur, locum ha- bebir hec coniunctio: quia ſufficit exhæredatos eos
non eſſe.l. 4. fl.vnde liberi. Adde quòd nepotes cum
emancipato præſtare legata coguntur exceptis per- ſonis, quamuis edicto id comprehenſum nõ ſit, 1.2.
Sunt qui putent hoc edictum antiquatum eſſe Iu-
KAn noua conſt. auth. de hæred. ab inteſt. ven. quibus omnino aſſentior: quia conſtitutio Iuſtin. ad ſucceſ-
ſionem tantùm ab inteſtato pertincat. A D TI T. DE VENTRE IN POSSES. SIoNFM MITTENDoO. C tit. ad bono. poſſ. contra tab. pertinet, Kcum ſcilicet venter eſt præteritus, I.1. in princ. ſed& inſtituto quoque hoc edicto ſuccurri, J..§. ſi fllius. quinimo in ſueceſ- ſoone ab inteſtato ex omni parte edicti locũ habere potettlvbicunque, Ivlt. Quiſque igitur ſucceſſurus ettyel facto teſtamento, vel ab inteſtato: interim dum in lucem editus fuerit, mittitur véter in poſſeſ. exhocedicto. Si tamen extraneus ſit poſthumus, ita demum in poſſ. miſsio fit, ſi mulierem habeat vnde ſepantumqh alat, l.6 vt ergo locum habeat hoc edi- gum quædam neceſſaria ſunt. primò, quòd mulier tpræxnans L. in princ. ſecundò, quod fuerit vxor ckunddi, qua de re cognoſcetur ſummatim, l. 1.§. ſi ca tenid quod flius qui naſcetur, non exhæredatus irlSrqband, quèd partus ſit defuncto ſucceſſu- ntlnedaanemerhis eꝛisin poſeäſmiln- nereſterde nneke ddeher, niſi quod ad victũ deher gucia a§ mulier. ac tandiu in poſſeſ. eſſe drcscuat ubatiat, aut abortum faciat. l.1.§.vlt.
4
l4 pakENTrE QVIS
AANVMISSVS SI T.
Nemplo patroni datur parenti qui filium m emancipauit bono. poſleſſcotra ta- bul eiuſde nenti. ſi s præteri ut mteſtamenti, ſi parens præteri- mils patwon Idal.z. cum enim manumiſerit filium, eiſtſunnt 0 iudicandus eſt, licet non per omnia Din 31.2. De alio in poteſtate conſtituto
qultur Prætor non
„quia teſtamentum it, ni mec milir non facit, niſi
*
tt miles itis teſtamẽtum oppugnari poteſt,
Ivlt. de inoff̃. teſta. Nac autemm bonorum poſſeſ.ad- miſſa reſcinditur teſtamentum vſque ad legitimam portionem exemplo patroni, d..ſed cum noſtra. in Inſtit. de ſucceſ. libert. Tantùm verò teſtamentum ita demum reſcinditur, ſi turpem perſonam filius hæredem inſtituat, l. 3. hic. Ceſſat hoc edictum in quibuſdam caſibus: primus caſus, ſi pater acceperit Pecuniam vt emanciparet, I..§. ſi parens. ſecundus,
fi filius viuus in parentem quantum ſatis eſt con-
tulit, ne iudicia eius inquietet, d.§. ſi parens. tertius, ſi parens coactus fuerit malæ tractarionis cauſa fi- lium emancipare, I.vlt. quartus, ſi filius miles, l. vlt.
quod ad doctiores aduocatos producendum eſſe dicitur, l.vlt. C. de inoffi. teſta.
A D TI T. VNDE LIBERI CA P. T.
Vic tit. reſpondet tit. in ffſi tabulæ teſta⸗ menti nulle extabunt. quamuis in vulga- tis codicibus ex vno titul. duo facti ſunt. ==c= Competit hæc bonorum poſſeſsio defi- cientibus iis quæ teſtamento facto dantur, videlicet comtra tab.& ſecundum tab. l.1.& 4. ff eo. quod con- tingit vel ob repudiationem, vel ob lapſum tempo- ris conſtituti, d. 1.. Filio igitur emancipato, qui præ- teritus eſt, nec contra tab. bonorum poſſeſ. petierit, non competit hæc bonorum poſſeſ.l.z. Trf.
Quibus competit hæc bonorum poſſeſio. SA y. 77. R Egula eſt, hanc bonorũ poſſeſ.omnibus comꝰ
petere quibus bonorum poſſ. cõtra tab. datur. 1.1. 6. liberos. ff. cod. Itaque nihil refert an liberi ſint
emancipati, an in poteſtate, I.2. de bon. poſſ. contra tab.vnde etiam fit vt in ſucceſsione matris hæc bo-
norum poſſ. ceſſet, lvlt. de ſuis& legit.. 4.§. ad teſta.
de bon. poſſ. cõtra tab. Succedunt autem ordine qui vocantur ad hæreditatem iure ciuili, d. l.. de bon. poſſ. contra tab. Quòd ſi nepotes extent in aui po- teſtate, hi cum emancipatis coniunguntur, 1.. ſi ve- rò plures ſint liberi eiuſdem gradus, omnes ſimul vocantur, pro virilibus, I.r. hic. De parentibus agita- tur quæſtio, an eis ſit danda bon. poſſ.ex hoc capite: & exiſtimo non competere. Cuius rei rationẽ red-
dit Papin. I. ſcripto.§. vlt. Parenti tamen qui manu-
miſit filium ſuum, ſicut datur bono. poſſ:contra tab. vt ante diximus: ita videtur danda eſſe bonorum poſſeſsio ab inteſtato. verùm ex hoc capite non da:
tur, ſed ex capite ſequenti quod ad legitimos per-
tinet. Ex iam dictis naſcitur quæſtio, Paterfamilias deceſsit inteſtatus relicto filio in poteſtate,& præ-
terca nepote, quem ex filio habebat: filius deceſsit
nec adita nec repudiata hæreditate aui, quare ad nepotem eius hæreditatis adeundæ ius tranſmiſit, propter ius ſui quod vulgò ſuiratem appellamus, I.
ſi quis filiumfa.. de acq.hered. Sed quæritur an ne-
pos qui repudiauit hereditatem patris ſui, poſsit aui
adire hereditatẽ. Conſtantinus reſcripſit non poſſe, I.qui ſe patris. propterea quòd patri ipſo iure fue- rat acquiſita, qui ſimul cam cum patrimonio tranſ- miſit ad nepotem, ſimiliter nepos agnoſcens patris ſucceſsionem, non videtur ab aui hæreditate abſti- nere, ſi ius ciuile ſpectemus: quia patri hæreditas aui
TT 3
5— 1eeeeeeeen es uee eeeeree ees eer 8 —— 8 8 eeeeeee n eheeeeee ä 2——— 8. 8 — 8— hee s 4 8* 5 8 K eheehee——-———---——

Intefſtatus 4 uis 4
18 ognati
7ui.
772 ipſo iure quæſita eſt,& in vnum cundemque patri- monium redacta: ſed ob beneficium abſtinendi, quod ab lmperatore conſequitur, abſtinere ei licet, d. 3. ſi quis filiumfa. ac ſi proponatur ſic eſſe nepos, qubitatio nulla eſt quin ad aui hæreditatem admit- ti non poſsit iure ci uili cum pro extraneo habeatur, §. extraneos. de hæred. quæ ab inteſt. def. Et hæc om- nia accipienda ſunt ſecundum ius ciuile, non ſecun- dum ius Prætorium: nam is qui ſe hæredem eſſe ne- gat non videtur bon. poſſ. iure Pretorio competen- tem omittere, l.ſuum. C. de iure delib. l. quories du- pliei. de reg. iuris. niſi aliud actum eſſe appareat. Ita- que excluſus ab adeunda hæreditate iure ciuili vi- detur bonorũ poſſeſ. vnde liberi. petere poſſe: tam- etſi non ſit expreſſum an hic nepos poſsit ſuccedere patri, iure Prætorio tamen dicendum eſt poſſe ſuc- cedere. Conſtantinus de auo loquitur, quia de eius ſugceſ.-rantum erat quæſtio,& nepos hæreditatem
patris contemnebat. Et hæc mihi videtur probabi- Nor interpretatio refcripti alioqui difficilis& ob-
ſcuri, guam& Alberico placuiſſe accepi. Hinc ob- ſcura bonorum poſſeſ. non emancipatis tantùm, ſed ctiam ſuis aliquando eſſe neceſſariam. 1
AD LTI IT.
VNDE LEGITIMI. Eficientibus liberis vocantur ad poſſeſ. legitimi, id eſt quibus lex defert hæredi- tatem, I. z.§.vIt. ff. eod. l.1. ſi tab-teſtam. —vVerba edicti hæc fuiſſe dicuntur, Tum quem ei heredé eſſe oporteret, ſi inteſtatus mortaus eſſet, I. ff eod. l. ex illa parte. de verb. ſign. meminit huius edicti Cicero in Prætura vrbana, his verbis; Poſtea- quam ius Pratorium conſtitutum eſt, ſemper hoc iure vſi ſumus, ſi tabulæ teſtamenti nõ proferrentur, tum vti proximum quenmique heredem eſſẽ oporteret, ſi i inte- Nato mortuus eſſet,& ita ſecundum eum poſſeßio dare- tur. Inteſtatus autem is dicitur qui teſtamẽtum non fecit cum facere potuerit, l.2. f eo...1. de ſuis& legit. In primis igitur vocantur per legem agnati,§. 10. de legit. agnat. ſucceſ. id eſt qui per virilis ſexus perſo- nas ſunt coniuncti, nec capite deminuti, l.penult. Et cuùm quæritur an capite minuti ſint, habetur ratio non tantùm temporis mottis, ſed etiam quo bono- rum poſſeſsio petitur, l.z. Præter agnatos admittun- tur& alij ex nouis legibus& ſenatuſconſ. l. z.§. vlt. & Lz.& in Inſtit.de legit. agn. ſucceſ.Inter legitimos numerantur& ſui hæredes: quare ſi à bonorum poſſeſ. excluſi ſint ex primo capite, vocabuntur ex
1
hae parte ad bonorum poſſeſ. l.z.
,
IIC eſt tertius ordo ſucceſsionum ab in-
e eſtaro ſecundum ius Prætorium, I, 1. ſi 2 tab. teſt. nulle extent. l.1. quis ordo in bon. = Doſſeſ. Nam Prætor agnatis deficienti- bus yocat coguatos ad Donorumm pollél, Sunt au- tem cognati omnes qui commune naſcẽdi initium habent, l.1.& ex fœminis tantùm ſunt coniuncti, l.i. ffo.& l.penult. f vnde legit. Eſtque hæc bonorum polſeſ. neceſſaria iis qui per fœminas iunguntur, qaia iure ciuili ad hæreditatẽ non admittuntur, l.z.
4
Franc. Duareni luriſconſ.
& hic,& in Inſti. de ſucceſ. agnat. Necv vulgò quæſiti ſint qui bonorum poſſ. petun parte cdicti nêcne, cùm verè cognati ſimt ſe ac eod.& in Inſtit. tit. de ſucceſ. cogn. S.vulgh Lädc uilis cognatio quæ per adoptionem ccrinen G. hoc edictum pertinet, I.:3. fl. eod. Leruiliuneieit
cognationum nulla habetur ratio, 1..7. fe 4 den
Inſtit. tit. de ſeruil. cogn. Deinde notandum ene
gnatos vocari ad hanc bonorum poſſeſ. vſ zalt
ptimum gradum. Nam ex ſeptimo etiam r 1
vocantur qui ex ſobrino& ſobrina ſum nati,
. S.„1. hæc autem. Agnatis verò ſucceſsio defetturin 1
erd tefert 4
nitum, vt exiſtimo, quamuis vulgò receptumſt) 3
tra decimum gradum hanc ſucceſsionem nond 3 tendi. Nã erſi alicubi legatur, admitti agnatum 3 aa decimo gradu eſt, S. pen. de ſucceſ cog.muſquasi men ſcriptum extat vltra eum gradum eaali J. dere: ſed ne cognati quidem ipſi vltra ſenan ſeptimum gradum admittunturad bon pollerie ſ tertio ca. l.octaui. fl. eo. Itaque Papiniani reſ wiin 1 fubobſcurum nobis hũc ſenſum habere vilan 4 I.octaui. Agnatus qui octauo gradu diſtat Iäbin cto, admittitur ab bonorum poſſ. vnde legitimiis hæreditatem adierit, ſiue non. nam omiſli hasl tate à legitimo, nihilominus rectè petitur bon al vt diximus d. l. qui ſe patris. C. vnde liberi,Siſan tanquam proximior cognatus bon. poſſel, paua hoc tertio capite, quia fortè excluſus, à bon palm de legitimi, non admittetur, quia non tanquiann tus, ſed tanquam cognatus. Nabendut elnec fuerit ei hæreditatis aditio, vt bonorum poſſeſenn. ſequatur. Non enim curat Prætor quis adiesti reditatem, ſecundum ius ciuile, ſed quis perat e dao petatur bono. poſſeſ. Poſtremò animadu um eſt nouo iure agnatos à cognatis non §. 10. auth. de hæred. ab inteſt.
AD TIT. DE SVCCESSORIO EDICG
V M plures ſpecies ſucceſsionu
duxiſſet Prætor, edictum ta ſuit, quo eſt cautum, vt ſi pluresi Wtutumtempus non petant, aut ſequentes in eorum locum ſugcedant: idq creditorum à Prætore eſt ſtatutum, 1.1. ſic& quibus. ff. eo. S. cum igitur. de bon. poſſ. Temhn tem vnius anni liberis& parentibus cõſtitaune
A 3 N
4 △ — —
cæteris centum dierum, I.I.§. largius. Qu
pus an à Prætore coarctari poſsit, quæritut ſtimo cogentibus creditoribus poſſe eosq lata eſt bonorum poſſeſ. interrogari an Velin admittere, ſed præcipitandos non eſſe, ſi imt pus conſtitutum deliberare ſe velle dicant,i nè. Nec me mouet quod Prætor moderarumi pus ſtatuit ex.ſi curatoris. infrà, de iure delb 1.. ffeod. nam id de tempore adeundæ! eſt accipiendum, propterea quòd iure ci lum certum tempus dehnitum eſt, liceti iure deliber, Excluduntur ergo hi quibusi bonorum poſſeſ.vel tempore vel repuciass §. quibus. Atque hinc variæ quæſtiones llcyr ſe quando repudiatio valeat,& quæ perſonæ e
.*.-I 1, Mc Al diatione vel tẽpore excludi poſsint, r. br . V aus explicetur, amiman eo. Vt aurẽ res tota plenius txplicetur, wuum

5 ſiue non.mman
ominus tecteen patris. C. yodel
cognatus bongl afonè exclulisi! lttetur,quianohr natus peien
aditio,vtbonom
curat Drzooxq ius ciuileſeig
leſ. oſtemia
gnatos à ccgmn ab imelt.
D TII 580 KRIO 1 es ſpeciesach Prætor, edicumd eſt cautum ſclih mpus nol petalà locum ſucccim
lb.6.Reſponſorum, proponitur ſpecies, in qua prio-
In Tit. De Carboniano edicto.
e quatuor eſſe capi ta edicti Prętorij,& to- hänehge luccedercium.nmas Grdo ece tidem n. eſt liberorum: ſecundus legitimorum:ter- dendn d quartus viri& vxoris, I.1. ſi tab. teſt. unn Snb. quis ordo in bono. poſſ. ſeruet. ac defi- be vno ordine, ſequens ordo ei ſuccedit: voca- 3. hæc ſucceſsio vulgò, de capite in caput, l.. ſu- turd; ui admit. ad bon. poſſ.ooſsint. Et contingit ali- uanlo,vr cadem perſona ſuccedat ſibi ipſi,& pro luribus perſonis idco habeatur, quòd ad plura ca-
ita edicti pertincat, I... S. ſed videndum. ff. cod. Vt
rendum
Spli gratia, Fili us eſt à bono.poſſeſſvnde exẽpli gratia, Filius excluſus e p
beri: is nihilominus admittitur ad bonorũ poſſeſ. 3 cap vnde legitimi,& ei annus dabitur, perinde
aci ex primo capite vocaretur, l. pen.. 0. quis ordo ac
8
bon. poſſIn vno autẽ quoq; ordine filij reperiun-
dtur nepotes, pronepotes,& deinceps cæteri, in ſecun
co fratres patrimi, conſobrini: iraq; his defertur bo-
norũ poſfeſsio, perinde acſi omnes qui antecedentis ordinis ſunt, fuerint excluſi. l.z. hic. Et hæc ſucceſsio dicitur vulgò, de capite in caput, que tamen olim in ordine agnationum locum non habebat: ſed illud
.... un vt iniquum,& à ratione alienum, poſtea emen-
datum eſt,§. placebat. in Inſtit. de legit. agn. ſucceſ.
Ac certum cſt eam ſucceſsionem inter eos qui di-
ſpars ſunt gradus locum nõ habere, cum inter gra- . he perſonas ſit locus iuri accreſcendi, L.3.§. . virfede bon. poſſ.õ. cum igitur. in Inſtit. eo. Nec ve- a ellectu caret hæc differentia, quia ius accreſcendi ad hæredem tranſit, l. ſi ex plurib. de ſuis& legit. bo- norũ poſſeſsio non item, d...§. acquirere. De gra- duum computatione, de qua ab aliis hic multa ſcri- buutur alas diſſeremus. cap. vlt. quod Papiniani eſt
s gradus cognatus bon. poſſ. accipit: ſed poſtea ob benchicium pietatis abſtinendi facultatem impetra- uir Etreſponſum eſt à Papin. Cognatos inferioris gradus,&c.& fiſco bonorum poſſel deferri, l. vlt. ff. cod. Quod mirum pleriſque videri ſolet, cum præ- ſerim de ſucceſsione matris& filij, item de ſucceſ- ſione libetti diuerſum cõſtitutum ſit ius. l..§. ſi quis adital..5.li bonorum. ad Tertul. l. etſi modica.§. fi- huus de bon.lber. Sed expendendum eſt hic de co- ANarotum otdine Papin. reſpondiſſe, qui poſtremus et inter eos qui languine coniuncti ſunt: ac fortaſ- , in hac ſpecie vxor nulla erat, ideõque bona ſta- tim filco quæſita ſunt. Itaque exiſtimo ad alios or- Ines luccedemium hoc ius producendum nõ eſſe. Veteres nanque ita fiſco augendo ſtuduerunt, ſine quo ſiatum publicum tueri non licet, vt priuato- rum ius quammimmum lædatur: nec alia ratio in hünpch eſt. Et meminiſſe debe-
eiuſmodi rebus ex mus in publicis di purationibus nos verſari, non in onſtrationibus.
mathematicis dem
A&Ab IIr. eeent. DE CAKBONIANO EDICTO. Iül
vnon poterit vindicare ſucceſsio- doceat, ſed ſi impubes ſit, vt pro- cxtatis periculoſum ſit ei de ſtatu
—
773 ſuo cõtendere, cauſa cognita mittitur in poſſ.rerum hæredit dilata interim quæſtione in tempus puber- tatis, I.z. hic. idq́; edicto cautũ eſt, quod à Carbone Prætore nomẽ accepit. Vt autem locus lit huic edi- cto quædam neceſſaria ſunt. Primò, quod is qui pe- tit bonorum poſſeſsionem, ex liberis lit,.1. in princ. Secundoò, quòd ſit impubes: huic enim ſuccurrecur pPropter ætatis imbecillitatẽ, 1.325. puberi.ff.co. Ter- tiò, quòd iam natus ſit: hoc enim edictũ ad liberos iam natos pertinet. Sed poſtea aliud edictũ adexem plum huius cõpoſitum eſt, de ventre in poſſeſ. mitt. I.1§. generaliter. l. cum mulier. hic. uartò, quod in- ſtitutus non ſit. Nam etii moucatur hæredi ſcripto heęc cõtro uerſia, quòd inter liberos non ſit, non ideo minus ei dabitur bono. poſſeſ. quia extraneũ quem libet teſtator inſtituere poteſt, l.l.§. P5 ponius. l. cùm ſine. Si tamẽ p ſthumus inſticurus ſit à patre, potelt huic edicto locus eſſe,ſi moueatur cõtrouerſia quod ſuppoſitus fuerit: quia conſtat eum non aliter intti- tutum eſſe, quàm ſi ex liberis ſit, puta his verbts, Quiſquu poſt mortem meam naſcetur, hæres eſ:o, l..§. Pomponius. I.3. in princ. Adde quòd ſi quæltio ita- tus moueatur ſcripto hæredi, quòd ſi ſeruus, ratio ſuadet hoc edictum ſeruari, l.3.5. quamus. Quinto, requiritur quòd filius non ſit exhæredatus:tottes enim datur bon. poſ. Carboniana impuberi, quoties ſi filius eſſet, hæres eſſet, l. qui. de inoffi. telta. Excipi- tur caſus, cum quis exhæredauit filium, quòd dice- ret eum ex adulterio conceptum, L.. S. idem ait, hic. Iſi poſthumus. S. vlt. de liber.& poſthnu. Iddem dicen-
dum cum alias rite exhæredatus non eſt, l. ſi impu-
bes.§. interdũ. Datur ergo hæc Carboniana bono.
Poſſeſ. vel cum petita eſt bono. poſſel. contra tab. ob præteritionẽ, vel cum ab inteſtato ſucceditur. N am quamuis hoc edictum maximsè pertincat ad bono.
poſſeſ.contra tab. tamẽ in ſucceſ ab inteſtato locum
habet, l.z. in princ. l. de bonis. 5.1. Sextò, duplicẽ mo- ueri quæſtionem oportet, vnam de conditione im- puberis, alteram de hæreditariis bonis, l. bonis:§. ita. demum. De cõdirione mouetur quæſtio, cum quæ- ritur an ex liberis ſit, l. z. an iure adoptatus.l. 74item de patria poteſtate interdum eſt controuerſia, l. de- ceſsit. Sed& de ſtatu quoque impuberis aliquandio quæritur, vt puta an ſeruus ſit nécne, 1..§. ſed& ſi quis. Nec refert à quo moucatur quæſtio, adeo vt aduerſus patrem quoque& filium detur hæc poil.
I..§. ſi quis. De bonis autem cum quæſtio mouetur.
de paternis tantùm intellige, non maternis, L. de bonis. L.ſi impubes§. ſi pupillus. Septimò, neceſſe
elt bonorum poſſeſ.peti intra conſtitutum tempus,
13.§. vlt. l. 4. Octauò, neceſſaria eſt ſatiſdatio, vt ſo- lus impubes in poſſ. mittatur, l..§. cum qur. His om- nibus concurrentibus, Prætor dat Carbonianam bon. poſſeſ.& differt impuberis de ſtatu cognitio- nem in tempus pubertatis, ſed cauſa tamen cogni- to, vt diffusè docet Vlpia. 1 3.§. cauſæ. vnde hec bo· norum poſſeſsio decretalis magis quàm edictalis dicenda eſt, quòd decretum cauſæ coguitionem re- uirat, l.l. ſi tab. teſt. nul. extab. 11 2n I Effectus huius edictiiu.( ℳ pPp. T).. (Flectus huius poſſeſsionis conſiſtit in poff. re- TLnu& cognitionis dilatione, vt iam diximus. Impubes enim in poſſeſsione rerum conſtituitur Aà Prætore, I. z.§. miſſum.& quidem, ſi Llüs ſatiſaede 1 3

71†
rit, 1. 1.§. eum qui. l. ſed& ſi is. 6. quoties. fl.eod. quæ bon. poſ.finitur pubertate, l.z.§. puberi. fl.co.& 1. z. ff. dod. Deminuere autem bona veſcendi cauſa poteſt impubes, 1.5.S-an aurem. neque hoc pacto aduerſa- rio ſimul in poſſ.miſſo nocet. l. 6.§.pen. Itaque non cogitur ex his bonis quidquam reſtituere, quamuis poſtea iudicatum fuerit eum filium non eſſe, 1.z. C. I.z§. intereſſe. ffſi mulier. vent. nom. miſ.in poſ. nec ideo poterit res hæreditarias petere, ſed cogetur vti directa actione,& dicere ſe plium eſſe, l.3.5. miſſum. ſi tamen ſatiſdederit reus, perſecutio ei non dene- gabitur. l.penul. Miſſus in poſſ. rei partibus fungitur oſt pubertatem. l. 6.§.vlt. modò poſſ. ad eum tranſ- hes ſit. Quæritur an ſimul& Carbonianam bono- rum poſſ. impubes,& ſcriptus hæres ſecundum ta- bulas petere poſsit: vide l. 7.§.vlt.& l. ſcriptus.
AD TIT. VNDE VIR ETVXOR.
IC eſt quartus ordo ſuccedentium ab 89 inteſtato, ſecundum ius Pretorium, quod 85 Theodoſius antiquũ ius vocat, I.i. ſi tab.
teſt. nullæ. L.. quis ordo in bon. poſſeſ. niſi quis malit Theodoſij verba ad l.Romuli referre, cuius meminit Dionyſius Halicarnaſſeus: ſed veri- ſmile eſt eum de iure Prætorio ſenſiſſe, cũ Romuli leges antiquatæ eſſent, compoſitis leg. 12. tabul. Mo- uit Prætorem illa diuini& humani generis cõmu- nicatio, quæ inter coniuges locum habet, l.. de ritu nupt.lus ciuile fiſcum viro& vxori præferebat, ſi- cut hodie affines excludit, l. affinitatis. C. commu. de ſucceſ. Quòd autem dicitur, Vnde vir& vxcor. accipiendum eſt, ſi iuſtum ſit matrimonium,& vſ- que ad mortis tempus perſeuerauerit, l.q. fco. Item quod dicitur de viro& vxore, ad ſocerum& gene- rum minimè producendum eſt, l. ſi verò.§. de viro. ffſolut.matr.licet aliqui diſſentiant. Hæc autem de iure Prętorio variis Iuſtiniani conſtitutionibus im- mutatum eſt. Nam luſt. Nouella 5§3.§. vlt. ſtatuit vt fi alter coniugum inops alteri locupleti ſuperuixe- rit, quartã partem bonorum defuncti capiat: quam-
—
uis defunctus reliquerit liberos. Idem Nouella 117.
vt ſi tres ſint filij,vxor quartã partem habeat: ſi plu- res virilem portionem. Mancus autem omnino re- Pellirurs ſucceſsione vxoris extãtibus liberis. Idem
Iouella 127.§. vlt. æquat maritum vxori,& vtrum- que alteri ſuccedere vult, vt fuerat prius conſtitu- rum. De aliis perſonis à eibas excluditur fiſcus,
alibi diccmus, ſiſi quis presbyter. C. de epiſc.& cler.
DE COLLATIONIBVS.
b SeAL.. Ollatio eſt genus quoddam contributio- 8 98 7nis à Pretore introductum, ad ſeruandam 2ionem paternam emancipatos admittat cum iis qui in poteſtate ſunt, æquitas& ratio ſua- det, vt quęque bona in medium conferant: quia ſci- licet pater acquiſiuiſſet, ſi in poteſtate fuiſſenrt, I.1. ff.
cod. l.cum duobus.§. ldem apinianus. pro ſocio.
Hic autem pertinet ad bon. poſſ. contra tab. l.I.& l.
æquitatem. Nam cum Prætor ad ſucceſ-
Franc. Duareni luriſconſ.
Prætor. vt Vlpia. oſtendit in Inſtit. tit. de bono dand. item ad bonorum poſſ. vnde liberi, pere oſl nullo facto teſtamento ſucceditur, I. ſi alan & l.vt liberis. Hinc conſequens eſt, ſi Alindem patus nolit admitti ad ſucceſsionẽ paternam de ad conferenda bona non cogi. l. fin. ff. de colla dn quod& tum locum habet, cum legatum ad* commiſſum teſtamento ſibi relictum capit. l 6 & l.à patre. Sed etſi filius emancipatus petire poſſ. multum incommodum iis adferat quæ ina teſtate manſerint, ceſſat collatio, Lr§. pater liun ffteod. Vnde etiam conſequitur, cum ſui hære de mul patri ſuccedunt, non eſſe collationi locum, rerum propriarum eſt, non hæreditariarum. nam quæſita ab eis reperiuntur in hæreditate, X duudh oſſunt ſicut cæterè res hæreditariæ. Excipiuu q quam filiafamil. conferre cogitur, quoniam pla. quiritur iure ſingulari, l.i. f. de collat. dotis IDon- ponius Philadelphus. famil. erciſ. Ob fupraſcnem rationem emancipati filij, 65 à patre ſcripti ſont hæredes, non coguntur conferre, I.i. hic. Cllülium, hic.& l.ſi filia.de collat. dotis. admittunturenimas bonorum poſſeſ. ſecundum tabul. ſicut quui aj extranei:nec ideo queri poſſunt fui quodia fecti ſint à Prætore. Hoc tamen ius immutaune A luſtinia. Nouella 18.§. illud. Nam conſtituum e ab eo eriam ex teſtamento collationi locuneit
niſi pater eam expreſſam habuerit: nec ademi.
iuriam ſolum reſpexit luſtin. de qua iam duma ſed ad æquitatem quæ inter liberos ſeruandac
Qu* res in collationem veniant.( AP.].
Tilis regula hic traditur ea in collati venire, quæ filius emancipatus patti acqul ſet, ſi in poteſtate fuiſſet, l.cum duobus.§idẽ ba
nianus. ff. pro ſocio. ex quo conſequens et necc ſtrenle nec quaſ caſtrenſe conferri peculium,
nec caſtrenſe. f. eod: eadem eſt cauſa aduentition ex noua Iuſtin. conſtit. I. vlt. hic. l. cum extet deha quæ libert. Alia regula eſt quæ ex ſuperion ea tantm conferri quæ filius habuit em- tempore mortis paterne, l.ea demum. hici vnde fit vt quæſita poſt mortem, non confeuu nec emaneipati. hic. aut quæ ante mortem fau filio alienata ſunt, l 1.§.vlt. de collat. dot. quoc cipiendum, niſi ea in fraudem alienata ſinsliscs fertur.ff. eod. Item excipiuntur res deperdite3fi famil. poſt mortem patris, abſq; eius dolo aut pa, d. l. z.§.de illis. Porrò in bonis cõputantut 4 nes, atq; ideo in collationem veniunt: exct- iuriarum actio, quæ magis vindictæ quim pecuu erſecutionem habet, d. l.z.5§. emancipatus Aut eneur ſub conditione, ſi ex contractu, confenii ſi ex cauſa legati, non conferuntur, d. l.2. que. nam in contractibus conditio retroti legatis non item, l. ſi filius.de verb. oblig.lq ta. de reg. iuris. Ex iam dictis cſtat, hodie fectitia conferri, l.vlt. hic in quibus numeras tia à patre empta:ea ſiquidem venit in comu
hominum,& impuratur in legitimam Kle hic.l.omni modo.§. imputarl. Cod. de ino s Quod autem impenditur à patte in honolem
. enub dignitatem filio abringentem, id non col u
4 7.

ur con elle, lult t dotis. adminn mdum abuliſe ri poſſimtſuigi loc tameniwim
Heillud. Naman mento collauon lam habuett:n
tluſtin. de quu e inter liberooln
in veniant. 1 V
fratribus, ſe
c traditur, eabt us emancipatua ſlet, Lcum dunbe x quo confequr renle confennza adem cſterlli
t. LvLrliclams
ula eſt quæ exluje
ux flius hedütg
ea ſq ticu uarrAus, vime Jyutt 1 edn id 1 bh
In Ti. D- collationibus. 775
Snec caſtrenſe. ffde collat. Idem ſi ſtudiorum cau-
hapater filio irro auerit, l. quæ pater. famil. erciſcun. Dos 4 patre pro lecta duin conferatur, dubium non ek iit de collat. pactũͦ dotali.filia. l. dotis. Si verò fliaob mariti inopiã non potuerit dotem exi gere, nec per eam ſteterit quo minus exegerit, ad actio- nem tantum conferendam compelletur,§. illud. au-
Eadem eſt ratio donationi then. de æqualit. qor Ead ationis
ropter nuptias, l.Vt liberis.—„ magna eſt concertatio: ſed Iuſtit. mihi oſtendere ſa-
s videtur, ſimplicem donationem non aliter con- e ferri, quàm ſi huiuſmodi legem donator ſua indul-
l vedria impoſuerit: Conſtitutio verò Leonis, non mmpliciter res donatas conferri ait, ſed, pro tenore precedentium legum, quas non habemus quibus
auo caſu iure antiquo conferebantur, l. liberis. ad * puta cum donator cam legem dixerat ſuæ li- beralitati, vt ex conſtit. Iuſtin. colli itur, quæ haud dubie ius antiquum refert, d. lillæmm. Ratio diuerſi- ratis inter ſimplicem donationẽ,& ob cauſam, hæc eſt quia pater filio donans ſimpliciter, videtur ma-
erbis oſtendit Leo, ſe velle res donatas conferri,
iori beneficentia vti velle, quàm in fratrem: quare ſecundum veriſimilem teſtatoris voluntatem con- fette non cogetur: quæ ratio ceſſat in donatione ob
cauſam dotis, vel etiam huiuſmodi, quę non ex me
ra liberalitate donantis proficiſcitur, ſed ex neceſ- ſtate etiam aliqua, l.rem legatam. de adim. leg. Re- ſcriptum Diocletiani noſtræ ſententiæ non aduer-
ſatur, cum ait, precipuum fundum non debere fi-
lumfa habere, quem à patre donatum accepit. Hęc velba non ſignificant fundum conferendum cum * quia reperitur in rebus hæreditariis, diuidẽdum eſſe, cùm donatio in filium collata nul- luus ſit momenti. l.. ff.pro donato. Nam inepta quę- moeſt an res donatę à patrefamil. filio conferri de- beamt: niſi quo caſu filiofam. huiuſmodi res acqui- ruur Sed obiicitur, nobis preęcipuum eſſe eum A. dum debete, propterea quòd donatio morte patris confirmata eſt,& vim legati ſeu fideicommiſsi ha- beat ldonationes. C. de donat. inter virum& vxor. b Verum ea confrmatio donationis tunc locum ha- det, cum pater animum transferendæ proprietatis aduit non autem cum in peculium tantummodo concebit: videtürque hoc verbum in conſtit. Dio- dletiami accipiedum eſſe de fundo qui in peculium concellus fuit t ſtrickè donationem interprete- eerleune nächie de probationib. Ac ma- ranen nlefll⸗idemtur, quihanc interre⸗ nam olle Num dei verborum& proprietate alie- tione para n de um Donare„cum de dona- epttun u⸗ ufiun loquimur, vtroque ſenſu ac- animaduertimus node„yt in pl eriſque locis pater de dona 8. nnationes in concubinam.§. uarias. dea düpe onam. 5.ſ vnus. I. quod fru- leſheden 4 3 terum domi. Qusſtio igitur fa- aum ſt inkere icitur donaſſe filio: quodautem equne.. S05, quidve conſilij fuerit, non niſi conlecturis explicari ſt: facilè aut 3. atrem, cum al poteſt: facilè autem creditur, nodonee Jnomine fundum emerit, omni- wnate velle, l. Hlix. C. famil erciſcun. ſed i udio(yt jam givi 15 u. 15 1 taion, lam diximus) verha ſtrictam interpre- onem ha en Ip
erenaadent, vt donator inimum d e iwelligatur. tor quamminimum do-
Qemadmodum collatio fat,& quanti conferri debeat.
CAry. T7II.
DESeorin edicto ſuo mentionem fecit cautio- nis,..I.§. mulier. ff eo. l. filium.§.videmus. de bo-
no. poſſeſ.contra tabul. quod& Vlpia. verba oſten-
dunt in Inſtit. Emancipatis, inquit, liberis edicto da- tur bon. poſſſi parati ſunt cauere fratribus ſuis qui in poteſtate manſerunt, bona que moriente patre ha buerunt, collaturos ſe. Itaque verba prętoris viden- tur condirionem ſignificare: ſed Iulianus ait preto- rem non ſub conditione collationis bon. poſſ. con- tra tabul. promiſiſſe, ſed demõſtrare quid data bon. poſſeſ.fieri oporteat. Itaque nihil refert an ante, an poſt bon. poſſ.agnitam emancipatus conferat, l. prę- tor. Quamuis autem prætoris edictum de cautione loquatur, tamen re cautionem fieri poſſe dubitan- dum non eſt, l.1.§. quamuis, id eſt, communicando
bona cum fratribus. Fit etiam collatio minus acci-
piendo, I.I.§. ſed& ſi tantum, delegando nomen debitoris, d. l.1. liberando eum cui bona conferri de- bent, l. 2. C. l.l.§.filium. de collat. dot. Quod autem ſupraà dictum fuit, emancipatum cõferre omnia bona quæ acquiſiiſſet patri, ex l. cum duobus. S. idem Papinianus. ſuprà pro ſocio. ſic ac-
cipiendum eſt, vt in portionibus faciendis perſona
conferentis numeretur,& partem faciat. 1.1.§.vlt. ff. hic. Item ſic facienda collatio eſt, vt ſi plures ſint
emancipati, collatio ab vno facta, cæteris non pro-
ſit, ſed iis tantùm qui in poteſtate manſerunt, vt ex Iuliani ſpecie apparet, l. pretor. S. Iulianus. in qua ſin- guli emancipati centena ex bonis patris, quia qua- dringenta habebant: in bonis deinde ſinguli capiũt partem tertiam bonorum à ſe collatorum: vt, exem-
pli gratia, is cõferat ſexaginta, aufert viginti, l. apud. Pllg apud.
Lcum emancipati.§. ſi tres. ſinguli emancipatorum tertiam partem conferunt ſingulis in poteſtate con- ſtitutis: emancipatus enim ſi habeat trecenta, vnuſ- quiſque eorum petit ab eo centum, id eſt, tertiam
Faridm. Nes enim perſonæ tantùm reperiũtur qui-
us hæc emancipati bona communicari debcant.
Quamuis autem ſæpenumero contingat vt quis
minus capiat,& plus conferat, non ideo tamen in- dignari licet: quia liberum eſt eis bonorum poſſeſſ.
omittere, d. l. 2.§. ſi tres. Si tamen ſimul cum filio qui
eſt in poteſtate extraneus hæres ſcriptus ſit, Vlp. ait tantum emancipatum collaturum quantum fratri
abſtulerit. l.1.§. ſi ex dodrante. Nã hic emancipatus licet conferat totam portionem ſibi delatam, vt in
ſuperioribus exemplis oſtendimus, non tamen à
fratre totam eam aufert, ſed partem ab extraneo,
cui nihil conferre cogitur. Inter quas perſonas locum habeat collatio.
b b EAn I
Nter deſcendentes qui ſuccedunt aſcendentibus JIaxun collationi locus eſt, l. vt liberis. De aſcen- dentibus& iis qui à latere coniunguntun nihil cau- tum eſt per l. illam. ergo,&c. D eſcẽdentes etiam ac- cipimus per lineam maternam, d. kvt liberis. nec re- fert an nepotes cum nepotibus ſuccedant, an verò cum patruis& auunculis. Emancipatus confert ſuo hæredi ctiam poſthumo, l. poſthumo. hic. ſcilicet poſtquam natus fuerit, Lvlt. ff.de collat. bonorum. Emacipatum accipe, cum qui quouis modo ſui iu-
ris factus fuerit, l.liberos. Sui conferunt ea quæ ſibi
TT 4
6 4 3 ooh“ 4 8 8— 4. — enee ee 4 4**— 8 — 8 8 3 8 8 1 3— 4 2 — 5

795 311 acquirunt non patri vt filiafa. quæ dotem accepit à patre, l.. de collat. dot. emancipati inter ſe non con- ferunt, vt Diocletiani verba oſtendunt, S⸗ emancipa- ti vtrique à patre fuiftu, collatio ceſſat,ſi emancipati. b Reſcripſit tamen Gordianus filiam fratribus eman- cipatis dotem proferre, ſed aduentitiam, imò pro- fectitiam, l. filiæ dotẽ. l.vt liberis. Itaque reſcriptum ſic interpretari debemus, quaſi generi per ſpeciem derogetur, l. in toto. de regul. iur. Nec moueri nos oporret quòd verba Diocletiani generalia ſint,& veriſimilc eſt in eis de bonis protectitiis quæſtio- nem nullam eſſe. Tametſi igitur prætor, qui primus introduxit hoc contributionis genus reſpexit ad in- iuriam qua afficiuntur ſui, admittendo ad ſucceſ- ſionem emancipatos: tamen poſteriores conſtitu- tiones ſpectaut conſuetudinem æqualitatis inter li- peros, l. vt liberis. Quod autem dicitur, ſublatam
S
CA 2 V7
TVLVsS eſt ſimilis in C. ub. 8.& alius in Nouellis con- ſtit. 63. argumentũ autẽ totius huius tractatus continetur edi cto prætoris, I. prætor. hic. de quo vide quę ſcripſi lib.x. Di-
8
” ſput. c. 16. Poſtquã nuntiatum
3 5. †
d 4 ““ —
4
— 4
8
—
eſt alicui ne nouum noui operis faciat, eti
aſi contẽdat ſe ius habere ædi-
ſicandi, ſeque in ſuo ædificare: nam poſt nuntiatio- nem quieſcere debet. Itaque nuntiatio noui operis non male dicitur ſimilis eſſe ap pellationi, l.-.ff.nihil ſt vis huius nuntiationis, vt vim appellationis habeat,& quieſcere debeat is
nouari appel.pend. Hæc c
cui eſt nuotiatum. Quid ſi nulla legitima nütiandi
cauſa fuerit? condemnabitur
ſtruetur, nec audietur ſi ſe perficiendi iuſtã habuiſſe
cauſam dicat:niſi fortè ei à prerore remittatur, l.20.
6. 1tũ enim perficere opus poterit, ſi modò ius ædi-
ficandi habeat. Hec autem remiſsio iis demum pro-
deſt, quibus iure nuntiatum non eſt. Sufficit autem adire prętorem, ne eius contẽpta videatur eſſe au-
ctoritas: nec enim apud pretorem de iure litigantiũ diſſeritur, vt dicitur l.1. in prin. vbi legendũ elt, Pro- mittitur, non, Permittitur- Huc pertinet quod dicitur in Lnon ſolum. S. ſciendum. eo. huc pertinet formu- la prætoris de remiſsione nũtiationis in tract. inter- dictorum tit. de remiſs. vbi formula quædam præ- ſceribitur, qua pretor in remittenda nuntiatione vte- batur; his verhis, Quod ius ſit illi prohibere ne ſe inui-
to Rat, in eo nuntiatis tencat. Caterum nuntiatione re-
Franc. Duareni luriſconſ.
àNCISCI DvANRENI IVRISH CONSVLTI IN LIB. XXXIX PAN DECTARVM SEV DIGESTORVM, 1 In titulum Deoperis noui nuntiatione artificioſa ac Methodica b tractatio.
opus faciat, cautum eſt ne quid
nuntiator, ſalua tamen actione ei competente, vt dicitur in l ſciendũ. hic. Quòd ſi quis contempta nuntiatione perſeueret, opuſque cœptũ perficiat, quicquid conſtruxerit de-
eſſe differentiam emancipationis& patti 79. tis, authen. de hæred. ab inteſta. id ad Taca oteſta. donem
tantum pertiner, non ad collarionem. Remedia aduerſus non conferentem cAr.„. 81 cauerit emancipatus(vt ſuprà dictum fu uenietur ex ea cautione, l. ſi quis filium. 5 u). ſtuum nomine condemnatio fit, l.. de coli 4 veFanemt actiones hæreditarie non conferen ſi frater.& l. poſthumo. Cogitur conferens i familicç erciſcundæ, l.1. de collat. dot. Error luim niens in diuiſione nõ nocet, quominus dera bn latio, l. ſi error. quamuis ſententia in oincnran 1 ta ſit,l.cum putarem. famil. erciſcu. quia ne dem re agitur, neque eadem res in ludiciumcels cta eſt. Nam iudicium fam. erciſc. eſt de rebos here ditariis, collatio de rebus propriis emancipan t.
——
Ot t
P RIM V M.
miſſa faciet. Animaduertendum eſt autem lani miſsionis formulam olim coniunctam in Üibt piani fuiſſe cum edicto, vt indicant inſcripi corum ex lib. 17. ad edictum tranſlatoruma poſitoribus Pandectarum. Alia quoque callac qua operis noui nuntiatio conremni pobiual ui iuri fuo confidir,& qui confidit id ius ædi d habere, id eſt, ſi ſatiſdederit etiam ſine pien nihil enim refert an prætor aditus remiſentnn tionem, an verò non adito prætore is cui unn fatiſdederit: quod exprimitur in L. de pupil cui. hic. Idoneus autem fideiuſſor dandus ſtituat omnia, ſi is ius ædificandi non hal derit. Idem quoque dicendum eſt ſi per tel minus ſatiſdetur, idemque dicitur in 1 4 quis paratus.&§. ſi is cui nuntiatum. lde Huius autem ſatiſdationis vis hæc eſtyt poli is cui eſt nuntiatum ſatiſdederit, ædificauepe etiam eo& contradicente& inuito qui nunns vt dicitur in l.prętor.6. deinde. vbi edictir formula eſt, his verbis, Quem in locum nutis ne quid operus noui fieret: qua de re agituriſ du
iiſdatum eſt: Quod eius nomine cautum ſſt, uli ſtat quo minus ſatiſdetur Juo minus illiinaln facere liceat, vim fieri veto. Atque hec deo nuntiatione in vniuerſum diſputata„fing ceps ſubtilius conſyderanda ſunntꝗ.
Te SHüſh nean hur eman
aunibr. Sde, CAg. I. uum op
IKima quæſtio eſt quid ſit nouum opun P md. n docet Vlpia. in 1.1.. inde qu
a verſ.opus. his verbis, Opus mouum fucene un 44 ut detrabendo aliquid, aut Alßandepehenens aciem mutat. Hinc autẽ facilè colligi poẽ m
6

nele ed 1d cileitu ouum opus nuntiare: eſt enim prohibere ne nouũ Aſunn en 5 us fiat. Vnde conſequitur ‚eum qui vnum aut al- 45b rnſin erum cementum imponit, necfaciem mutat, nouũ dusn ous facere non videri, vt dicitur in l.ſtipulatio. g. tioneh pis. Hinc apparet quid reſpondendura ſit de eo enrrofid aui ædificiũ ruinoſum fulcit, de quo in 1.r. S.ſi quis reditar le difcium. nec enim ei nuntiatio noui operis fieri 10.C Kwnen poteſt, cum faciem nõ m utet, nec quid nouum mo- 1.de aähn jatur. Maior& diffici ior quæſtio eſt de vetere ædi- nocet— 33 ficio iuſtaurando, an 15 dicatur nouum opus lacere: 1 Grelm quod controuerfum eſt inter iuriſe conſ ultos, de eoq́; rreltlanchn„ eſt varia opinio. uidam enim refectionem ad hũc dam ctolcun 4 titulum pertinere non putam:: quam ſententiam ſe- adem tes diu. uitur Alciatus, lectione quadam deprauata dece-
tus. Nam in quibuſdam codicibus legitur in l.r.§.
—2
autem, fulciat, quo modo legendum eſt. Præterea mouetur hoc argumento, quod qui reficit ædificiũ non facit nouum opus, nec mutat veterem operis aciem: ſic enim ſæpe apud Iuriſconſultos reficerc umitur, vt in l.zL. de via public. tit. 10. interdict. Simi- locus eſt in Linde etiam. in verſic. finali, de itin. actüque priu.& Lr. de riuis. vbi reficere fere eodem ne modo definitur, ad priſtinam formam reuocare,& ducere. Exiſtimo tamen operis noui nũtiationem locum habere in huiuſmodi refectione, ſi modò ta-
“
8 — —
as argumentis apparer, tum verò manifeſtè indicat e pupillo. 5.ſi quis riuos. hic. Nam ſi propter vti- liatem pubuicam iureconſultus vult cõtemni ope-
—
luertendumetu
lm conuntz 1Snoui nuntiationem, ſi quis riuos velit reficere, 5 Wadeune fruſtra id dicitur, ſi aduerſus reficientes locum non O, yt indican
naberet noui operis nuntiatio. Cur enim hanc cau-
ledictum tult ſum exciperet, vt propter publicam vtilitatem lice-
tatum Ala h arrefcereyltaque videtur locum habere nuntiatio anciatio conem etam in refectionc. Nec obſtant eorum argumen- ,& qui conft aqui dicunt, reficere eſſe ad formam veterem re- ſatiſdedetit eim ducere nililque nouum fieri reficiendo. Nam nouũ
prætot aditus m illud dicitur quod formam mutat, quæ tum fuit, cũ n adito preni mutatio eſt facta. ſic enim explicanda videtur l. ſti- exprimiurult pulatiorin Sopus. Argumento eſt quod de appella- tem fdeiuſorim done dicituraihil eſſe nouandum pendente appel- us rdifcundiran latlone: hoc enim referendum eſt ad tempus quo dcrnimmch interpolitacſt appellatio. Nam nouũ dicitur quic- idemqpe dicul 9 c. hol interpolitam appellationem factum eſt, 1i cu dunn 1 melruües fl nihil nouari appell. penden. uioni ite e e um ergo nouare verbum, cum de ap- di 3 Uatlone loquimur, refertur ad tempus quo appel-
tio eſt interpolita, ſic& in nuntiatione tempus il- n erdm eltconſyderari debet, nouũq́ue etlgirur 1n quod poſt nuntiationem factum 5* facedl 4 citverus edificium, dicitur nouum
tenetur interdictis,& actione in fa-
um, dummodo ide;1 1 r old quod fit, inſt b operis ſit. qu t, 1 ar cuiuſdam noui
cuee, Aliam hic di
T. rrnl runt en mteni-eun 12 4 enlmanper ectum opus, an imperfectũ intelli-
dunt perfectum opus intelligi t,cpus iatelhre one; quia cum operis mentio
r nmun 1 berkechum& corpus aliquod lcirurin lres uo Sræci æᷣο εᷣᷣεασιφάα Vocant, vt rei appellatio.. opere. de verb. ſigni. Sed
re aüll unne gmftcationem huic loco& mate-
onuenire, nec perfectum opus in-
bänennt b In Tit. De oper.noun nuntlat.
uis ædificium refciat, vt indicat Accurſius, non
ps ſit vt nouam rei ſpeciem adferat: quod cũ mul-
772 telligi, ſed inchoatum tantùm& im perfectum: quia ſi perfectum eſſet opus, inutilis eſſet nuntiatio. nec enim pertinet ad opera facta, ſed ad imperfecta, vt dicitur in I. 1.§. 1. Eius tamen vſus eſt maximus, per
quem fit, vt quæ poſt nuntiationem facta ſunt, euer- Dipferztia
tantur. Edictum autem, Quod vi aut clam, pertinet inter hoc
ad iã facta. Sed quid reſpondebimus ad l.5. de verb. edutu,&; e- ſignifi. vbi dicitur, opere conducto vel locato àπ‿ dε quod
re ⁴νάα ſignificari, id eſt corpus perfectum: Viden- A us ala. dum eſt quorſum id dicatur. Nam certum eſt Pau- lum in illo loco loqui de certo opere, vt domo, thea- tro, quod certam formam habeat: hic autem loqui- tur iureconſultus de incerto opere. I taque recte di- xit Paulus, qui locat opus faciendum, aroελεναμα locare, id eſt perfectum opus, idque certum: nam ſi incertũ opus dixeris intelligi,& opus generaliter& indefinitè ſumi, ſtipulatio& contractus ille non va- leret, vt ſi fundum ſtipulatus eſſet, in l. ita ſtipulatus. de ver. obl. Edictũ prætoris quod loquitur de opere locato, ſcriptũ eſt ad interpretationẽ edicti: eſt enim ex lib. 2. ad edictũ, cuiuſmodi mille reperiuntur in- ſcriptiones. Credibile eſt in aliquo loco edicti de magiſtratibus, factam fuiſſe mentionẽ locati operis. Exépli gratia, opere locato redẽptor ſatiſder quod pertinet ad officium prætorum& magiſtratuum. Opus autem varia ſignificat, aliquãdo factũ quod- uis, aliquando non operam vel operationem, ſed opus ex operatione relictum:vt cum diximus loca- ri opus faciendum, incertum eſt an operam ſuam tãtùm promittat. Sed in hoc edicto videtur ex Pau- li ſententia aliter interpretari opus, pro domo per- fecta. Itaque dicit Paulus, cùm locata domus eſt fa- cienda, abſoluendam atque perficiendã eſſe, vt dici- tur in l. ſi is qui.. quedam. ff. ad I. Falcid. Suſpicatus ſum aliquãdo co in loco demonſtrari à Paulo diffe- rentiam inter opus& operam: mouebat me quod dicitur in l.. de ope. ſer. operã in actu conſiſtere: qui locus eſt ex 2. ad edictum, vt& I.5. de verb. ſigni. Ex quibus intelligitur quid ſit nouum opus facere,& nuntiare, nempe prohibere ne nouum opus fat, l.;z ad I. Iuliam de annona,& I.z. de iure fiſci. Quibus ex caſibus procedat noui operis nuntiatio. 8 4 CAP. 77. Okd quibus ex cauſis procedat noui operis nun- 4)tiatio videamus, quas in vniuerſum proponit Vlp. in I.1.. nuntiatio.& l. de pupillo.§. Sextus Pe- dius. ex quibus locis apparet veteres illos iuriſcon- ſultos vſos eſſe via& ratione in ſuis libris, qui re ſta tim initio& in vniuerſum definita„antequam ad ſingulas ſpecies deſcenderent, ſummàã rerum diſtri- butionẽ proponebãt, vt facit Vlp. cũ ait, Nic videa mus quibus ex cauſis fiat nuntiatio,& quæ perſonæ nuũ- tient, qu ibi ſve perſouis nuntietur,& qui ſit nuntiatio- nus eſfectus. Vtraque cauſa nuntiandi diſtributione coniungenda eſt, quarum prior eſt Vlpiani, poſte- rior S. Pedij: quæ tamen verbis differentes, re con- ſentiunt. Nuntiatio fit ob publicam cauſam aut pri- uatam:vt colligere licet ex d. S. nuntiatio. l.1. Ad pri uatam cauſam referenda ſunt duo poſteriora diſtri. butionis membra VIp. Publicæ cauſe exempla ſunt in d.. nuntiatio. vt ſiquid in publico, vel religioſo, vel ſacro fiat,& proprij tituli ſunt in interdictis.
Quomodo autem publicum hoc accipere debea-
mus, dictũ eſt ad l. inter ſtipulantem.§. ſacram rem. b de verb.
———— 4—————-—————
———
— tnneaetteett ete ete steeenete ——õy———
—
— 8— ———

77⁸
de verb. oblig. illud nempe quod eſt in vſu publico
ciuitatis, non autem quod eſt in eius patrimonio.
Cum autem ex his cauſis nuntiatio competit, vt ſi in loco ſacro vel religioſo, vel in publico ædifice- tur, omnes ciues nouum huiuſmodi opus nuntiate poſſunt, vt dicitut in l.in prouincialibus.§. vlt. hic. qua ratione introductæ ſunt actiones populares, tit. de pop. act. quæ ſuum ius populo tuenturvt dicitur in l.i. eiuſldem tit. Iraque ciuibus omnibus licet ex hac cauſa nouum opus nuntiare in publico ædifi- canti, modoò ſit perſona idonca, vt dicitur in l. de pu- pillo. lic.& l. mulier. de pop. act. Huius autem pu blicæ nuntiationis ratio redditur in l. nam hic. Sed de perſonis ſuo loco dicemus. Animaduertendum eſt autem iſtud de ciuibus, non aurem de peregri- nis, aut etiam incertis dici,& in vrbe morantibus: differunt enim iſti à ciuilibus, l. ciues. C. de incolis. Idem quoque in aliis interdictis competit loci ſacri vel religioſi, vt in publici loci ædificatione. Nam in his omnibus ciues poſſunt nuntiare nouum opus: ſed in publicis illud magis, quòd in via publica nũ- tiare nouum opus poſſunt ædificanti etiam incolæ & peregrini, vt dicitur in 1.z. de via pub. vbi dicitur hoc interdictum omnibus dari& in omnes. At om- nibus ſemitis ſubaudi poterit, aut iis quibus publi- ca remedia competunt. nihil enim faciunt quæ di- cuntur, neminem prohiberi vti via publica, l. per agrũ. O. de ſeruir.& aqua. Vnde llud Plauti in Cur- cul. Nemo ire quenquam via publica prohibet. Nec in- de efficitur cauſam publicam defendi ab alio poſſe: opinio tamen vulgaris eſt id ab omnibus etiam in- certis fieri poſſe. Quæritur hic an idem dicendum ſit de eo qui in mari aut maris littore edificauerit, & an ei nouum opus nuntiari poſsit. Cui quæſtioni reſpondet Vlpia.& ait inl.§. nuntiamus. Si quis ve- lit in mari wel in littore ædificantem prohibere, millo iu- re prohibet tum verò in hunc non conuenire noui operis nuntiationem, dicitur in l. quod in littore. de acq. rerũ domi. Et hac ratione Veneti contendunt ſe eſſe liberos, nec ſubiectos imperio Romano, quòd in mari omnium cõmumi ædificarint. Itaque quod dicitur, ædificium loco cedere, locũ non habet cùm quis in mari ædificat, Atque hæc de publica cauſa nuntiationis. b Priuata autem cauſa eſt quæ ſuſcipitur noſtri iu- ris conſeruandi, aut damni repellendi gratia: atque hæc cauſa dupliciter conſyderatur, ex parte nuntiã- tis, aut eius cui nuntiatur, vt in rei vendicatione dicimus, aut ex parte agenris aut defendentis ſpe- Ktandum eſſe dominium. Priuatæ aurem cauſæ in co qui nuntiat ſunt conſyderandę, vt an res eius ſit in qua ædificari verat. Nam ſi eius nõ eſt certo mo- do, id eſt qui in eam rem dominium nõ habeat, aut ſeruitutem, nouum opus nuntiare nõ poteſt: poteſt autem qui rei dominus eſt, vr dicitur in I..§. iuris noſtri. De ſeruitute autem& dominio loquitur VlI- pia. in l.. de remiſs. ad verſic. ius habet. Huc pertinet quod dicitur in 1.5. Sextus Pedius. vbi priuatę cau ſæ ſpecies diſtinguuntur. Ait enim naturalem eſſe caufam, aut impoſititiam: naturalem quidẽ ad do. minium, impoſititiam ad ſeruitutem referri. Etſi enim vtraque naturalis eſt, tamen(vt plerunque fie-
ri ſolet)nomẽ ad ſpeciem coanguſtatur. Impoſititia
aute dicitur prediorum ſeruitus, quia libera ſunt ip-
Franc. Duareni Iuriſconſ.
ſa natura predia, niſi ſeruitus illis per nos impona-
tur, vt intelligitur ex l. altius. C. de ſerui.& aqua. Ser uitus verò quedam naturalis dici poteſt, quæ etiam
inuito domino, fundo impomtur, vt aque deducen .. 1*— de, de qua in I. 1.§. pe.& vlt. de aqua pluuia arcen. ſed
aliter accipitur ſeruitus ſub.tit.de ſeruit. vbi de im- poſititia diſſeriturtantm. Qui autem ſeruitutem
imponit, ius ſuum minuit, alterius auget, cum præ- dium ſuum alteri obnoxium reddit. Hinc varie& ems multe quęſtiones naſcuntur. Vna eſt quod de domi. e
nio dictum eſt, ei qui habet dominium competere taau. i
noui operis nuntiationem: queritur verò an ſi fundũ aliquẽ habeam cum alio communem, poſsim ſocio meo in agro communi ædificanti nouũ opus nũtia- re, l. in prouinciali. verſic. plane. vbi VIp. reſpondet, non poſſe me nouum opus nuntiare, quia dominus ſit qui ædificat, ſiue ſocius meus, licet pro paree in- diuiſa: huc accedit quod dicitur in l. ſerui electione. de leg. 1. Quod cõmune eſt, meum eſt. Itaque quod dicitur, noui operis nuntiationem locum habere in fundo qui noſter eſt, aut in quo ſeruitutis ius habe. mus, id ita eſt intelligendum, niſi ſocius ſit qui in communi ædificet: quia is fundus non meud ma- gis quàm illius. nam vterque noſtrũ partem labet indiſcre am: nulla eſt gleba, quam vterque noltrom ſuam eſſe non poſsit dicere. At verò in ſuo nemo prohibetur ædificare, nec in eum noui operis nũtia- 4 tio locũ habebit. Multa à nonnullis afferũtur de re. medio ordinario& extraordinario. Dixerit enim quis, ſi denegatur executio in noui operis nũtiatio- ne aduerſus ſocium qui in communi ædificat, ergo ſocius iſte omni auxilio deſtituetur. Reſpõdet iure- cõſultus, aliis iudiciis illi prouiſum eſſe:datur enim tum iudicium de cõmuni diuidundo à prætore, yel datur arbiter ex formula communi diuid. aut etiam prætor ipſe extra ordinem cognoſcit, propter fauo- rem& gratiam litigantium. Si autem arbitrum da- bit, formulã preſcribet, vt dicitur in 1.1. de rei vind. & tit. de extraord. cogn. Hic autem per arbitrum& amicabilem compoſitorem iudicem intellige: etli enim iudex ab arbitro diſtinguarur à iuriſperitis, tamen ſæpe diſcrimen illud confunditur, ridentur- que ideo à Cicerone in Orat. pro L. Murenaꝗ. Altera quæſtio eſt ex eo quod de ſeruitute dixi. mus: quæritur enim de qua ſeruitute hocintelligen- dum ſit. Difficultas autem oritur ex I. qui in viam hoc tit.(ſic enim legendum eſt) vbi antinomia eſt creditur. Nam antè dictum eſt eum qui ſeruitutem habet, poſſe nouum opus nuutiare, ex 1.1. de remiß. ex l. de pupillo.. Sextus Pedius. hic.&.inter.de ſer. ui. vrb. præd. lin iudicio. fam. erciſcũde. Hę magna opinionum varietas eſt à nobis expoſita lib.* Dip cap. 77. Ad hanc igitur quæſtionem reſpondendum eſt nuntiationem locum habere in vrbanis ſeruni tibus, non autem in ruſticis. ſicque intelligendusb cus in l. qui viam habet. Quod qua rationesi bis dicatur ſi quis curioſius requirat, quia, inguun crebra fit mẽtio vrbanarum ſeruitutum: quixtam in l. inter. de ſerui. vrb. præd. fit mentio Vrban ſeri tutis, vbi multa ſunt exẽpla, ex quibus apend con citur, operis noui nuntiationem in vrbanis ſerult tibus locum habere: nulla verò reperiuntur,qun in ruſticis quoque ſeruitutibus nũtiationem locun
habere probare poſsis. Obiicitur l.z. de rem He 1*
„
Vrtocn
conino,a Nein weſe K Gai

In Tit. De oper. noui nunti
neſcit generi per ſpeciem derogari? vt hic lo- us de vrbanis rantùm, non autem de ruſticis intel- C.. ligendus ſit,.in toto de reg. iuu. Alia eſt quæſtio de vſutructu, quid de eo dicen- lum ſit qui habet vſumfructum, an is nouum opus
„ umttare oſit Cui reſpondet Vlp. in l.i.§. vlt. cum
ait yſuftuctuarius autem nouum opus ſuo nomine nun- 2
tiant non poteſt,& eſt iungẽdus hic. cum ſuprã ſeq. vbi dicitur vſufructuariũ ſuo nomine nuntiare non poſſe led procuratoris nominc: quod à ratione alie- num non eſt. Vſufructuarius enim eſt veluti procu- rator eius cuius fundi vſumfructũ habet, vt dicitur inbne l.. vſusfruct. quemad. caueat. fundi cuſtodiã preltare debet, nomine autem ſuo nuntiare non po- teſt quamuis vſusfructus ſit ſeruitus, ſed perſo n⸗ ct Atqui nouum opus nuntiari antè diximus ab eo
qu ſcruitutem habet, de reali intelligentes. Seruitu-
tes enim perſonales minus habent virium, ideo etiã vnà cum ipſis ſeruitutem habentibus extinguitur: at verò reales tranſeunt ad heredes„& prædia ipſa ſequuntur, vt dicitur in I.corruptionem. C. de vſu- tuctu. Nec obſtat quod dicitur, ſeruitutem partem
elle dominij, in l.vſufruct. fl.de vſufructu. nec enim
ſc intelligi debet. Nam is qui vſumfructum habet, ex proprietate& dominio nihil minuit, l. rectè dici-
mus de verb. ſignifi.
Knd. gequens quæſtio eſt de creditore qui ius habet
NerlN a lüm Vs. liicng pöcktit dauureu resont Lancem opxen bitrumch dewir
rellgrc urn luripeii n pa
A. vnient rAal fonem præſtet qui tient à rente) nouum opus poſsit eth nuntiarc. Cui reſpondet Vlp. in l. in prouinciali.§. ſ cha ego hic. Etſi enim is qui certa pecunia conduxit,
reda. uitobe
inelig 1
pignoris, an ei nuntiatio noui operis conueniat? Cui telpondet Gaius in I. creditori. hic. permittendam ele de iure. Quæſtio enim inde naſcebatur, quòd nuntiatio ſoli domino, aut ſeruitutem habenti con- ueniatat creditor nec ſeruitutem habet, nec domi-
*
nus eſe videtur. At Gaius ei ſeruitutis vindicatio-
nem de iure dari reſpondet: Creditor enim in rem
ſibiobligatam reale ius habet. Quare cum ſeruitu- tis vindicatio ſoli domino competat, l.de ſeruituti- bus fſi ſcruit. vind.& detur creditori, dabitur quo- dnrn que neceſſarièò& operis noui nuntiatio.
ftinmlg pr. Altera dudki eſt de ſuperficie, an ſuperficiarius,
id eſt vt dicitur in l. ſuperficiario de rei vind.) qui
in alieno ſolo ita ſuperficiem habet, vt certam pen-
dominus non eſt, tamen ei datur operis noui nun- Uatlovt in L.I.§. quia autem. de ſuperfic. Quæritur K de colono& inquilino, an hi nouum opus nun- tiate poßint: qua de re nota eſt Vlp. ſententia in§. ſi cgoiin lin prouinciali. Notandum eſt colonũ& in- quilmnũvvti poſſe interdicto quod vi aut clam, l. quã- qui ſt quod vi aut clam. Nec verò omnia opera fi- Suuncatur& nuntiantur, ſed ca tätùm quæ ſolo ſunt conluncta,vt dicitur in I.I.§. hoc autẽ. Quæſtio hic dut deitarurſi nihil factũ ſit adhuc& ædificatũ in
1olo, aut eo in quo tibi eſt ſeruitus, nũtiari nouũ
Opus poit:vt ſi quis deſtinarit ædificare,& iam fa- b 35 abuerit, aut iam lapides collegerit. Accurſius Aut cum ſequuti ſunt, vulgo putant locum eſſe
nhud ni nullum:& ſic interpretãtur l. ſtipulatio. ue nred VerO côtra ſentio,ſi nihil factũ ſit, nouũ
Wntlari poſſe: ſufficit enim cœpiſſe, vel deſti- dans e aggredi velle. Mouent me loci ex iurecõ-
wbig. cprompti, vt in l. de pupillo.§. nuntiationem, reltur nuntiationem eſſe faciendam de re prę-
at
W 779 ſenti, ſiue quis ædificet, ſiue quis inchoet ædificare: Kin lnon ſolum.§.x. vbi ait, Qui nouum opus nã- tiat, ſi widh operis iam factum crit, in teſtationem referre debet. Ex quo intelligi poteſt, ei fieri poſſe nuntiationẽ antequam ſit aliquid operis, quo tem- pore nihil in teſtationem referatur:quid ſit teſtatio
vide lib. 1. Diſſ
P.c. 0. Præterea mouet me l. pretor. 5. ſiue autem. vbi dicitur, Siue autem locus vacuus ſit vbi nuntiatũ eſt,&c. Nec obſtat I ſtipulatio.§.opus. Deaongnen nneatnee heireae
aduertendum eſt enim quorſum ab Vlpia. id dictum ſit:nam interpretatur formulam prætoriæ ſtipulationis. Atque de cauſis nuntiationis hactenus. De ratione faciende nuntiationx c(A P. 7IIII
OEquens locus eſt de ratione nuntiationis facien- dæ. In ratione autem nuntiandi quædam vtilita- tis, quædam neceſsitatis cauſa ſunt obſeruanda: pri- mùm verò requiritur vt in opere ipſo fiat nũtiatio, I. de pupillo.. nuntiationem. vbi dicitur puero, vel puellæ. Intellige, dummodo intelligat: vt dicitur in l.cuilibet. Vnde intelligi poteſt ratio differẽtiæ uc ſequitur in§. ſi pluriũ. vbi quæſtio eſt an ſi duo ſint qui ædificent, ſatis ſit vni nuntiare. Et ſatis quidem eſſe reſpondit iureconſultus:at ſi eiuſdẽ operis ædi- ficatio pluribus noceat, non ſatis erit ab vno nũtia-
ri, ſed ab omnibus nuntiatio proceders debet. Secundò in nuntiatione locus eſt demonſtran- dus, vt dicitur in§. qui nuntiat. d. l. de pupillo. Si in
pluribus locis ædificetur, plures neceſſariæ erunt
nuntiationes, l. de pupillo.§. ſi in pluribus. Ex quo eſt conſequẽs, in interdicto quod vi aut clam, vnam ſufficere nuntiationem pro omnibus locis, in l. aut qui aliter. ff.quod vi aut clam. Tertiò debet explorare is qui nuntiat quid factũ ſit, in l.non ſolum.§.i.l. nullum. ff quod met. cauſ. Quartò nuntiatio fit in rem, non autem in per- ſonã, I.operis. vbi furioſo& infanti nuntiationẽ ficri dicit Iureconſultus, id eſt in opus infantis& furioſi. Quintò, non eſt neceſſe ante nuntiationem adire
prætorem, l.1.. nuntiatio. quod quidem eſt intelli-
endum de nuntiatione ſimplici, aut quæ per iactũ lapilli fit, non autem de pretoria. Simplex omnibus diebus fieri poteſt: at verò ſi adire prætorem opor- teret, expectanda eſſet dies ceſsionis. Sextò, iuſiurandum de calũnia exigi debet ab eo qui nouũ opus nuntiat, vt dicitur in l. de pupillo.§. qui opus. Multis modis proſpectũ eſt vt durities& aſperitas huius nuntiationis tẽperaretur:durum eſt enim ob nuntiationẽ hominis priuati, ſiue iure, ſiue iniuria nuntiauerit, ab opere deſiſtere, quod ſine gra ui incõmodo& rei iactura facere non poſsis idco eſt conſtitutũ vt iuret de calũnia is qui nuntiat, at- que hoc iure prętorio. At quomodo prætore aucto- re, cum fiat nuntiatio ſine prętore: necefſſaria enim nõ eſt pretoris aditio in nuntiationc, l.1.5. nuntiatio. Reſpondco: in primis adiri prætor poteſt,&ſi nihil
neceſſe ſit: præterea poſt nuntiationem prętor adiri
ſolet.litigatores enim prętoris iuriſdictioni id ſolẽt ſummitterc, vt dicitur in 1.1.§. poteſt autẽ. is cui nu⸗ tiatur cogit nuntiatorè iurare apud prætorem. Huc pertinet quod dicitur in 1. n5 ſolum. 5. ſciendum.v bi
icitur, i poſsit quid p ntiationem dicitur, vt probari poſsit quid poſt nuntia donem
“

An pupil-
lus nuntia
7 80 factum ſit, modulos eſſe ei ſumendos qui numtiat: qui vt ſumantur prætor decernere ſolet. Addẽdum eſt præterea in hac numiatione, eum qui alieno no- mine nuntiat, ſatifdare debere, dominum ratum ha-
biturum, l.3.5. qui procuratorio. Eſt autẽ in his ver- bis(etiamnſi verus ſit procurator)difficultas quę ori- tur ex antinomia. Nec verò exigenda eſſe videtur à verò procuratore ſatiſdatio, quæ propter incertitu- dinem ſolet exigi. Vulgò eſt receptum hic exigi ſa- tiſdationem, cum certum non eſt hunc procurato- rem eſſe:& hoc probabile videtur eſſe, etiamſi verus ſit procurator. quia de eo non conſtat, l.z. de procur. niſi fortè is cui nuntiatur certò ſcit verum illum eſ- ſe procuratorem: tunc enim remittitur onus ſatiſ- dationis. Sed illud animaduertendum eſt, pro certo procuratorem eum non haberi, niſi id publicis in- ftrumentis dominus ſit teſtatus, l.. C. de ſatiſd. l. ne ſatiſdatio. rem ratam hab. aliàs certum hoc eſſe nõ exiſtimo. Itaque ſic intellige quod hic dicitur, etiãſi verus fit procurator, quod quidam purant ius eſſe ſingulare. 1 b
De perſonis quæ nuntiant,& quibus nuntiatur. C4 P. V.“
Væſtiones hic agitantur, nõ de omnibus per- ſonis, ſed de his de quibus aliqua fuit proba-
bilis dubitatio, vt de procuratore, de quo iam dictũ
eſt: certum eſt autem procuratorem poſſe nuntiare,
vt iam dictum eſt ex 1.1.§. nuntiatio. Quidam tamẽ
ſuunt actus legitimi, qui per procuratorem exerceri non poſſunt. l. nemo alieno. de reg. iur. Sed nũtiatio poteſt etiam alieno nomine fieri, ait Vlpia. quod de procuratore eſt intelligendum, l.cum procurator. luc. Solet quæri, an cuiuis alieno mine nũtiare per- mittatur, etiamſi non ſit procurator: dubitatio naſ- citur ex I. prohibere, fꝑquod vi aur clam. Sed ſæpe admonui inter nuntiationem quæ ex hoc edicto fit: & prohibitionem que fit ex edicto quod vi aut clã, multum differre: nam tanti momenti non eſt quan- tum illud. Prohibitio enim ex edicto quod vi aut clam, ideo fit, vt quod clam me factum eſt, vi factũ eſſe dicatur: nam ſi quis clam aliquid fecerit, non dicitur vi feciſſe. Hæc autem prohibitio à quo fiat, nihil intereſt, ſiue ab ipſo domino, fiue ab ipſo pro- curatore, ſiue ab alio domini nomine, vt ſeruo. At multo maioris eſt momenti nuntiatio noui operis: itaque non à quouis fieri poteſt, ſed à procuratore. dAlia quæſtio eſt de pupillo, an poſsit nouũ opus nuntiare, l.de pupillo, in princ. vbi diſtinguitur: quæ re poſut. diſtinctio eſt notanda:taliſque fere eſt in l. mulieri. . H. de pop. act Duo igitur hic ſunt notãda, pupillum eb püblicam cauſam nouum opus nuntiare non Soſfe, cum eius ætas ad reip. defenſionẽ idonea non fit,l. 2 de reg. iur.& l.2. de muner.& hono. Nec quic- quam hic facit tutoris auctoritas, ad cuius officium non pertinent quæ ſunt publica, l.vlt. de curat. furio- f. Itaque recte dici ſoler, ſuffragium pupilli non ad- mitti in publicis negotiis, I. ſpurij.§. minores. ff. de decurEt ſimile eſt quod de canonicis dicitur, ſi mi- not ſit inſcriptus coaptatus, etſi ſportulas accipiat, ramen in electione epiſcopi ſententiam non dice- rIe; quod hic Vlpia. docet. Quid de adulto dice- mus curatorem habente, vt eo qui 29. aunos natus eſt, an houum opus nuntiare poſsit. Ingẽs eſt de hac re quæſtiò& diſputatio, ſed probabilis videtur eſ-
/
Franc. Duareni luriſconſ.
tus in eo ſimilis eſt pupillo qui tutorem habet, uſi
temere facta, pupillo damnum adferre poſſet. nam
ſe& receptum, vt idem de adulto quod de pupillo dicatur, cum adultus habeat curatorem. nam Puld
procuratorem. C. de in integ. reſtit. Secundò ex
lege aliud eſt notandum, pupillum ex cauſa pri 1 ta nuntiare quidem, ſed auctore tutore tanra Se cur neceſſaria eſt tutotis auctoritas? quia muntiatio
lui temere nuntiat damnatur. In quo ſequenda eſt regula tit. de auctor. tuto. S. neque. Hinc intelligi po teſt quod dicitur in l.&ſi ſatiſdationem. hic. i.
1 Alia quæſtio eſt de ſeruo, in l. de pupillo. in prin 4 vbi dicitur ſeruum nuntiare nouum opus non oſ n 1 ſe:oritur enim antinomia ex Lprolu bete. fquot v nſa aut clam. vbi dicitur ſeruum prohibere poſſc. Re- ſpondendum eſt, diuerſam eſſe rationem prohibi- tionis ex interdicto quod vi aut clam,& huius. Hec de his qui nuntiant, nunc de his quibus nuntiatur. äuli- Parum refert cui potiſsimũ nuntietur:ſufficit enim tuoss ei nuntiare qui intelligat,& domino referre poſsit: yxtx
quod ſatis eſt manifeſtum ex l. de pupillo..nuntia. lgxmet tione, I. operis.& l. cuilibet. Quinetiam pupillo& Io ſta furioſo nuntiari poteſt: non enim in perſonam 3it 4 nuntiatio, ſed in rem, d. l.operis. Multo mags uu- 4 erig tori aut curatori nuntiatio fieri poteſt, vt dicitur in lhrea
I. ſatiſdatione. Hinc dicitur, aduerſus abſentes nnu. tiationem procedere, 1.1.§. nuntiatio. quod durum„* plæriſque videtur. Sed quid mirum, cum id aduet. 3 ſus pupillos& infantes fieri poſsit? Nec refert anis cui nuntiatum ſit, domino renuntiauerit, an non. Iraque volunt in ipſo opere nunriari, I.5.§.ſi quis fortè. ignorantia enim nocet ei cui nuntiatur. De pretore queſtio eſt, an ei quis nuntiare nouum opus poſsit, cum eius auctoritate nuntietur. Et certum eſſn prætorem conueniri non poſſe, quãdiu pretura fun. mmick gitur, l. in ius vocare.ff. de in ius vocan. l. nec magi. aümrinl ſtratibus. ff de iniur. l.de pupillo.§. ſi quis prætoi. Müä noüi hic. Debet is qui nuntiare prætori vult, proteſtaniſe ume nuntiare non poſſe,& poſt finitum maxgiſtratũ num- alhd ca tiabit: ac perinde erit ac ſi eo ipſo die quo teſtatuis eſt, nuntiaſſet. Sed cui fiet hæc proteſtatio? an ipſſ i prætori? Quidam putant faciẽdam eſſe publicę:ego lak puto ipſi prætori faciendam, aut iis qui in ipſo ope- Alugee re reperiuntur, eo modo quo nuntiatio fit: nec dia rẽ pertinet publica proteſtatio. Affertur l. cum qui. dam. C. de appel.& l.vlt. de his qui propter metay pel. Sed illic dicendum eſt publicè proclamari aut appellari propter mertum, aut iudicis animum lic verò propter reuerentiam: quod dicitur de iis ma- giſtratibus publicis qui ad tempus præſunt;, non autem de iis qui perpetuò, l.præſidis. ff.de teb cttd. DVDe effectu nuntiationis. i nHh CA B. VI. 4 Ffectus nuntiationis eiuſmodi eſt,vt pe ſanr
Lriationem ſiue iure ſiue iniuria factam,ohis deſeratur, l. prætor ait.§. ait prætor. Poſt numsuni-
nem autem datur interdictum reſtitutoriumſiqui noui operis fiat, quod perpetuum eſt, non auem an nale. Quòd ſi deſtiterir ab opere is cui ſi nundn tum, denegabitur exccurio el qui nũtiauit,& damr nabitur ad id quod intereſt ædificantis„L. ele mifſ. l. ſciendum hic. S equitur, remedium nuntla
.ℳ*—.. 3. uU5 tionis comparatum eſſe in eius gratiam cux 6 —.—.. ab 1 10

In Tit. De oper. noui nunti
dan balio factum nocet ltaqu mirantur pleriq; cur is na dui nuntiat poſſeſſorem faciat cuum euñ nũtiatur,l.. der b b gin operis. meminile. At ere poſſeſſor eſt is d ui nuntiat, vtrum deſinit poſsidere. nam quę in gra upun uam noſtram comparata ſunt, ea nobis nocere du- täm— um eſt,& in no0s conuerti: at hd ar aiodtis nanda noſtri cauſa cõſeruandi inuenta eſt,§.commodum.
nlaltit de interdict& 1'5. ſed&eſi cui. Auget dit. ſicultatem l.ſi alius fecerit. ĩ.ait lulianus. ft. quod Vi aut clam. vbi dicitur, licere ædificare ei qui ſatiſde-
Jelit, cum poſſeſſor hoc 1ůpſo conſtituatur. 1 Alia difficultas eſt, quòd non videatur alia eſſe hlio auntiationis que fit per lapilli iactum, aut prę- tors nuntiationem, ab ea nuntiatione qus fit verbis ab co qui ius putat habere ſe nuntiandi adito vel n adito prætore, in l.de pupillo. 5. meminiſſe. Do-
11011 a
dug cetlurecõſultus variis modis prohiberi qui nouum nud opus vult facere: inter quos refert iactum lapilli, de Ran uo L§. fed& ſi.fl. quod vi Vi clam. Hic autem la- n plli iactus prohibitionis violentę imaginem habet, egan. non diſßimilem apprehenſioni glebę. Vide Gellium m lba0:c.9. apud quem etiam eod. cap. vide quid ſit elln vis feſtucaria. Ergo vt ad propoſitam quæſtionem om reſpondeamus, probanda videtur eſſe veterum opi- mdn nio qui ideo transferri putarunt poſſeßionem, quia en ermittitur ædificare ei cui nuntiatũ eſtſi ſatiſdare lois voluerit, aut ad prætorem venerit,& remiſsionem mit acceperit. Nam is qui nuntiat, accepta ſatiſdatione, enn amittit ius poſsidendi„quamuis in cum minimè nt un marsferatur dominium. Sed cur( dixerit quis) non 19 idem dicimus in lapilli jactu„& prætoria prohibi- vrn vone Reſpon deo, quia ex his cauſis non admittitur wumn auntiatio,ſi quis prohibitus eſt à prætore ædificare, reriu aut pet lapilli iactum. Retinebatur autem lapilli ia- Jr 1 Gos ad imaginem violẽtæ prohibitio nis, ne tumul- lua ru heret, vt dicitur in knon eſt ſin gulis. fl. de regul. u mn iur Nam qui his modis eſt prohibitus tametſi ſa- f tiſdate paratus ſit, tamen ei interim ædificare non huuet lccet: nec enim illud cautum iure vllo reperitur. nn Main edicto prætor loquitur de nuntiatione, quo qos i genere conceditur remiſsio: at verò cum quis à 4 n pratore, aut lapilli iactu prohibitus eſt, non conce- hullä ittur remiſio. Itaque in§. meminiſſe. L. diſtingui- 1 Pb tur nuntiatio ab allis duobus generibus prohiben- oftimn di. Obſtat I. ſi opus. hic. ex qua colligunt, prætoris u lemf prohibitionem eſſe nuntiationem. Sed illa lex ad ptene, rem non pertinet: non enim loquitur de prætoria cn 1 prohibitione, nec ex illius legis ſententia colligi po- niman, reſt prætoremm nuntiaſſc. Ex his i gitur notãdum eſt, ur Ger in auntiatione noui operis ſatiſdationẽ ei prodeſſe vrlu cut nuntiatum eſt, in aliis duobus generibus prohi- Kee bendinon prodeſſe: atque ideo fit vt non tam faci- amittatur poſſeſsio iis duobus generibus prohi-
bendi. Sed animaduertendum eſt pro interpreta- uone 9. meminiſſe, aliam eſſe rationem nuntiandi ut enditactulehillate herpnorem e me nuntiatio operis fit illis qui in tuo ædificant,
Nuotibitio autem prætoria, aut per lapilli iactum, u qui in alieno. Superſunt excepti quidam caſus, in ons pawm. qubus contemnitur noui operis nuntiatio, ſi quis ü i aut ſopu uniſuo confidit: primò, cum Reip. intereſt vt pri- aul ae) 3 moquocue tempore aliquid fiat, I. de pupillo.§. 5 5 ſewuae quls llnos. vbi oſtendit Vlpia. edicto prætoris cau-
um fuilſe nominatim, vt hoc caſu nuutiatio ſper-
noui opest nuntiatot dece
nutur. Similia exempla ſunt in!. 3.& vlIt. de riuis.§. quis riuum,& l.. de cloacis. quo loco Vlpia. docet
ndacarum immunqditias minari cœlum peſtilens& uinas: quod referendum eſt ad vrbis Romæ ſitum
& figuram, quæ tot aquæductibus& cloacis ſubter- raneis abundabat, vt penſilis diceretur, Plin. lib. 6. cap. ¹. Vitruuius etiam ſcripſit librum de aquædu- Ctibus vrbis Romanæ. vbi nota locum de omitten- dis nonnunquam remediis ordinariis, propter graue aliquod Imminens periculum& incommodum. Simile exemplum eſt in I.1.§.vlt. de feriis. J.ſi uis filio.§.vbi autem. ff. de iniuſto rupto.irrito fact. teſta. ſimile in l. ait Prætor.§. ſi debitorem. ff. quę in fraud. cred. vnde apparet in iudiciis dominari iε⁶εαιενν & legis benignam mitiorèmque interpretationem. Secũdus caſus eſt, cùm iuſſu Prætoris remiſſa eſt nuntiatio, cuius mẽtio eſt in ipſo edicto, 1.1.§. poteſt autem. Prætor enim aditus per nuntiationẽ, remit- tit quatenus is qui petit ius habet ædificandi, l.1. in prin. l. non ſolum.§. ſciendum. l. z. de remiſsio. quæ eodẽ modo intelligenda eſt, quo huius tit.i. quam- uis Accurſius aliter atque alij interpretentur. Aliter non remittitur, id eſt, ſimpliciter, in cauſa cognita: quo caſu vocandus is erit qui nuntiauit. At verò cum remittitur nuntiatio, ſub conditione fit, ſi ius ædificandi habeas ſine cauſæ cognitione, remiſsio datur à Pręrore. Vnde quęritur, an remiſsio per pro- curatorem fieri poſsit, l. 5.§. qui remiſsionem. Ita, ſed caurio de opere demoliendo exigitur, non autem de rato: quia qui nuntiat, actor eſt: qui verò ædificat, defenſor. Alia quæſtio de hac remiſsione, ſi procu- rator nuntiarit, an remiſsio in perſonam domini conferatur l. 3. hic. vbi locus communis eſt de pro- curatore, cui ſimilis eſt in l. ſi procurator. Qui nun- tiat per procuratorem adeſſe poteſt apud Præto- rem. Tertius caſus eſt, cum is cui nuntiatum eſt ſa- tiſdare mauult, quàm Prætorem adire: tum enim impune poteſt ædificare. l.1. Prætor ait. I.1.§. ſi quis paratus. Quamuis autem ſatiſdationem dicamus requiri, 1L.. ff qui ſatiſ. cog. tamen ſola cautio& re- promiſsio ſatis ſufficit. l.nõ ſolum.§. ſi cum poſſem. vt cum ob publicam cauſam opus nuntiatur. Præ- terea de hac ſatiſdarione propoſitum eſt interdi- ctum à Prætore, l. Prætor.§. deinde. quod Vlp. inter: pretatur in l. ſeq. vbi locus eſt communis de ædifi- ciis, qualis elt in l.vlt. ff. ne quid in loco publ.&l. ſingularium. C. de ædif. priuat. Quomodo autem in
nuntiarione noui operis committatur ſtipulatio do
cet Vlp.in l. ſtipulario. õ. habet.& ſeq. vbi copioſa eſt diſputatio de vſu& effectu huius ſti pulationis cu- ius meminit Vlpia. in l. iudicatum ſolui. ffco. Doli autem mali clauſula eiuſmodi fuit, Dolus malus ab
hac reabeſto. Hæc de ſatiſdatione notanda diligen-
térq; obſeruanda. Eius commoditas multum eſt di- minuta conſtitutione Iuſtinia. I. vnica. C. de noui oper. nunt. Vult enim non aliter admitti hanc ſtipu-
Jationem Iuſtinia. quàm ſi poſt tres menſes is qui nuntiauit non docuerit 1 menſes expectari. Cui ſimilis
de ſuo iure: ſed vult tres ailis eſt Gregorij conſtit. de noui oper. nun. in Decret. Quartus caſus eſt, quo contemni poſsit nuntiatio, ſi poſt uuntiatiouen ſerit re integra, aut ſi rem cuius cauſa nuntiauit, alienauit, vt dicitur in
obligationes ad Lnonſolum.§. morte- Nam ſic per 3bianio. es a
at. 781
“ ö“.““ “ v

782 hxredes tranſeunt que ſunt iuris,! trah. vel commit. ſtipul. non autem idem ius eſt in obligationibus quæ lunt facti, qualis eſt hæc: itaque non tranſit ad æredem, l.ſi conſtante. S§.vlt. ſol. mat. Sed ſi quis& ſibi& ſuis prodeſſe voluerit, nuntiare pro ſe& hæredibus ſuis debet, arg. l.i diem proferre. §.1. ff de recept. arbit. nã ſi in perſonalibus facta hæ- redum mentio prodeſt hæredibus, cur non in nun- tiatione? At ſi hoc verũ eſt, morre eius qui nuntiat extingui nuntiationem, cur in l. Prætor. S. hoc inter- dictum. dicitur, hoc interdictum dari hæredi. Quia hoc intelligendũ eſt, ſi poſt nuntiationem non deſiit is cui nuntiatum, ædificare ſine remiſsione, aut ſatiſ- datione. tum enim actio quæ deceſſori quæſita erat ex iſta noua ædificatione antequã moreretur, tranſit ad heredes, l.veteris. C. de contrah. vel cõmit. ſtipul. Sed ſi is qui nuntiauit, reintegra deceſſerit, priuſquã . dificaret, eius morte finitur
is cui nuntiatum erat æ
nuntiatio nec ſi poſt mortem eius is cui nuntiatum
eſt ædificare cœperit, interdictũ dabitur eius hære- cuius nomine nuntiatio
dibus:alienatione quoq; rei facta fuerat perit& nuntiatio. Sed ſi is cui nuntiatio eſt facta pexiit, quid fietꝛl.non ſolum.S.morte.tene- bitur fundi poſſeſſor,& tranſit ad hæredem, l. pen.& vlt. hic. quia non in perſonam ſed in rem fit nuntia- tio, l.operis. hic. ſed hoc intereſt, quòd is qui ædifica- uit tenetur ad demoliendum, hæres autem tantum deber præſtare parientiã: non enim ſuccedit in pœ- na:quod notandũ eſt. Datur& interdictũ in quem- libet ſucceſſorẽ etiam ab inteſtato, vt in emptorem, J. vlt. hic. Alius caſus eſt, ſi poſt nuntiationem cõue- nerit vt opus facere liceat, I.1. 5. inde quæritur. vbi reſpondet lureconſultus obiectioni. Dixerit enim aliquis, pactiones contra Prætoris edictum factas, ſeruandas nou eſſe. At reſpondet nihil fieri contra Præroris edictum, valereque pactionem ſi ad rem priuatam pertineat, nõ ad publicam. ſic enim intel- ligenda ſunt verba l.huius.& l. iuriſgentium.§. Præ- tor ait.& l. paciſci. l.de pactis. Iudex enim pacta con uenta ſeruare debet, vbi conuenit inter litigantes. Sextus caſus eſt, cum mi
inor reſtituitur aduerſus hoc edictum. Certum enim, aduerſus minores hanc nuntiationem locum habere, 1.1.§. aduerſus. l. cuili- bet.hic. Sed quæritur, an minor qui cõtempſit nun- riationem, reitituatur? Hoc elt controuerſum,& vi- detur plęriſque nuntiationi locum non eſſe, quia de delicto agitur. Delinquit enim qui contempta Præ- toris nuntiatione x non ſuccurritur, l. au cunt eccleſiã non reltitui a quo agitur ad deſtructionem operis facti: ſed nulla habetur ratio Eccleſiæ, multo minus minoris. Præ- terea habetur ætatis ratio„R reſtituuntur cum de rei proprietate agitur. At hæc cauſa eſt poſſeſſo- ria: interdicta enim ſunt po dicium fit proprietati: itaque non videri haben- dam ætatis rationem. Quæ ſententia veriſimilis eſt, nifi forte magna aliqua cauſa Prætorem moueat, vt reſtitutionem concedat: quo modo conciliari po terunt contrariæ ſententisenam reititutio in integrũ pendet fere ex arbitrio Prętoris. Vt ſi fundus de quo agitur,& in quem facta eſt noui operis nuntiatio, ſit eius minoris, qui contempſit nu ſupplex dicat ſe ſacilè obtenturum i
veteris. C.de con-
xilium. de minor. Præterea di-
n iudicio pro-
FEranc. Duareni luriſconſ.
dificat. at in delictis minoribus
duerſus hoc interdictum,
ſſeſſoria, nec præiu-
ntiationem:&
prietatis, ſi oſtendat ſe propter ætatis imbecillit
tem negligentem fuiſſe in petenda remiſsione 14 ſatiſdatione:oſtendat ſumptibus magnis Ldien eſſe conſtructum, quòd ſine magno incom nod ſarciri non poſsit. Hæc omnia ſimul iuncta poterunt Prætorem mouere ad concedendam remiſsionem. nam iure ciuili minor ſi quid omiſit reſtituitur 1 minor. ſimiliter cum Prætorem adire neglexerit 10 ſitui poterit. Ex iam dictis naſcuntur quæſtiones an vno ex pluribus ædificante, poſt nuntiationem cæteri teneantur. Reſpondet Vlpia. in l. de pupillo.9.
ſi plurium,& ait, factum vnius non nocere cæteris: is qui fecit tenerur in ſolidums l. ædibus. quia diſti. u burio operis eſt indiuidua, l.ſtipulario. S. quæſitum. Wganl 2. ff. de Præto. ſtipul. Præterea eſt dicendum, nunti. ¹ tionem ab vno factam, ad cæteros nõ porrigi yt di- 9 citur in J. 5.§. ſi pluriũ. ſolus enim qui nuntiauit pro. ſequetur executionem, ſed eius victoria alis eran proderit: quia operis deſtructio eſt indiuidua, lloci. 0 §. ſi fundus. ſi ſeruit. vindic. in l. ſi pri uſquam. quæſtio Kttsacco eſt ad operis noui nuntiationem pertinens, ſi is qui. akwol ædificaturus eſt videat futurum ſibi vt mutuetur arrdebe⸗ quomodo ſibi proſpicere poſsit, nempe ſi aduecſa nudr E rius cauerit id, neque nouum opus nunriatutum. nb ſiusn Altera quæſtio eſt, cum quis in meo ædificat, n guuiba ego manu& vi illud prohibere poſsim: nam fruſtra anrbrrv videretur receptum eſſe, licere propria auctoritas Prrdecam deſtruere& euertere, cum quid non ſolùm in meo bar du ſit, ſed& à me poſsidetur, l.3.§. eum qui. ff. de vi&wi ifſginia arma.licet enim vim vi repellere retinẽ dę poſſeſsio. aanlitin nis cauſa. Nuntiatio autem prodeſt iis qui non pof dcrun! ſunt vim vi repellere:at qui fortior eſt, euertere po- en loris lun teſt, vt ſi quid in meas ædes immittatur, ſi quid pen Blaliru deat quod nocere poſsit. Cuius rei exẽplum eſtin 4— 8 L.quemadmodum. ad 1. Aquil. alius eſt locus in! ſel 8 Hed annodatur
erli me.ff.de ſerui. vrba. præd. alius locus in Lſi vite. §. ſi ad ianuam. ff.quod vi aut clam. 1.1. C. ne liceat ſine iud.l. quamuis. de acq. rer. domi. quod intellig-
anlNxre enborum atclctum!
dum eſt cum exceptione, quæ eſt in L.oſſa. Sed hoo a fauore religionis eſt introductum. blgo 2 rta EIVSDEM IN EVNDEM TſS TrITVLVM DE OPERIS NoVI mäd nuntiatione, Præle- Mſesbi tiones. ec ſle aa AD L. PRIMA M. kcti EAELELCTIOI. aal
fal
SVSCEPI interpretandum hunc ractatum propter vtilitatem&ob
ſcuritatem, quæ cum ſingulati vill ſapoäus
1tate eſt coniuncta:& ſtatui fungul dr lodir capita interpretari,&c. Inſcribiuj üein De operis noui nuntiatione, id eſt, de nuntiaim lm ne nouum opus fiat. Nouum opus eſt quolln un 1 vocat ⁴⁵νοντνακέαe NoOuel. 63. Id explicat Vhin 4. nir §.opus nouum. Qu ſit vis huius nuntiatians docet un aei VIp. in L.. in prin. Hoc edicto,&c. In honm VcrD utet ſeh rũ interpretatione mira fuit Accurſij cæcus& We andie conſtantia, Vel dic ſexies. Ego quid ſentio del. anu, horum verborũ ſcripſi lib. i. diſpu. c. 16. Oſtdi„ 8 t mum Vlpia. hanc eſſe vim nuntiations vt factam endan pPoſt cã reſtituatur, ſiuc quis habuerit 6 ædiſica du

deu qulrwe euenen rüguln Epluntn ocbs ul
Wiallſü Crler odinel Seiln
en ve. referti. Yates igitur fuit Accurſ. non interpres,& va-
—
1 1
Kden
D A nuſu
on habuerit. D einde oſtendit ſi Prætor aditus ſue it nuntiationem eatenus remiſsionem vale- remiſer enus is cui nuntiatum eſt ius ædificandi ha- re, Ara ait Vlp. id promitti hoc edicto. Sed quo 2 due Accurſait VIp. prophetiſare, qui ponit oſitionem edicti ante edictũ ipſum? Ait Accurſ. deig um hoc eſſe in l. Prætor ait. 20. infrà eo. Sed in Tüir or formula eſt interdicti, non edictũ aliquod. Lülp. pſe vocat interdictum,& diſtinguit ab edi- do Multum differt edictum quo promittitur actio, zformula actionis ſiue interdicti, quæ datur ex edi- a)&lecundum edictum. Edicta proponuntur de Eogulis actionibus& iudiciis, I. z.§. eodem tempo- ce de orig. iur. Et ita cõcipiuntur quaſi promittatur. ludicium dabo, actionem dabo, interdictum dabo. Vnde Vlpia.hoc edicto, inquit, Promititur. Sic enim legitur in Pandect. Floren.& aliis codicibus emen- qatis. Alij legunt Permittitur. Sed mẽdoſa eſt lectio. poſtedicta propoſita concipiuntur formulæ actio- num fingulis edictis accommodatæ. Ea formula ita concipitur quaſi Prætor iubeat vel iudici vel litiga- toribus quid facere debeant, condemnes, reſtituas.
Exemplum vtriuſque: Edictum proponitur à Præ-
ole hoc modo: Si quis eum qui poßidet non vi non dim,&c impediat poſiidere, interdictum dabo. Hoc edico promittit Prætor ſe daturum actionem ſiue interdictum. Deinde cum oritur controuerſia inter quos de poſſeſsione, dat formulam accõmodatam cdicto ſuo: Vti poſsidetus eas ædes,&c Docet Theo- fillnſtit. de interdict. in princ. Hæ form ulæ tã edi- Aorum quàm actionum ſiue interdictorum repe- riuntur hodie in libris Iuriſconſultorum quos in- terpreramur. Sed diſtingui debent edicta ab inter- dictsgitur in l. Prętor ait. interdictum eſt non edi- ctum. Sed accommodatum eſt edicto, vt cætera in- terdicta& actiones. Preterea cõtra Accurſ. conſide- randa eſt inſcriptio horum capitum. Primum caput eſt ex lib.ĩz. ad edictum l. Prætor. ex lib. 71. vbi de interdictis tractatur. Ergo hæc verba nõ poſſunt eo ni nus quidem vates, qui Vlpia. dixit prophetiſare& telpicere ad edictũ quod poſtea ſequitur,&. Ex ea tamen formula interdicti poteſt colligi conceptio edicti. Nam actiones& interdicta concipiuntur ex edicts ipſis, vt iam dixi. Potuit ita cõcipi edictum, di poſt nuntiationem factum ſit,&c. interdictũ da- 8. bo 1 rettituatur. Hoc edictum interpretatur Vlp. in . Nocinitio Px quo duo colli genda ſunt. Primum eſt poſt nũtiationem ſi quid factum fuerit, id reſtituen- dum eſſe ſiue iure ſiue iniuria factum ſit. Magna eſt igitur vis aut mira potius huius nũtiationis. Mirum ettſola nuntiatione hominis priuati impediri ædi- dcationem vxoris alicuius fortè neceſſarij tum pu- ice tum priuatim. Tantumne poteſt hominis pri- nati inhibitio? Nam ne magiſtratui quidem id vi- letur permittendum ſine cauſæ cognitione. Vide- at veteres non poſſe aliter homines contineri in SabietexV poteſt à vi abſtinere is qui videt e 1 Lauremn in fundo ſuo. Graue eſt etiam æ- 1 uhne entem in ſuo impediri. Verùm in re du- viſum eſt ita confuli vtriq;, vt interim in
e..„-„.1 ¹ n ſtaru res maneat. Hæc igitur nũtiatio ſimilis quada
ad homine pri t- wmlne priuato. Interpoſita appellatione nihil
. b.. In Tit. De oper. noui nuntiat.
utenus appellationi, quę etiã interponitur
ne 7⁸ꝛ innouari oportet, l.1. nihil noua.appel. pẽd. Et ſi quid 4oatunn aurrn vulgò loquimur)attentatum ſit, 8 1 de vehet nn iure ſiue miuria, d.l. 1. c. non ſo- rium aduerſis 83 uiſ A herne weenicec Mhlich Preraſna vr dlic ſpreta nuntiarione edificauit, pr§. ait Pretor. In quo interdicto no quæritur an ius ædificãdi habuerit. Cauſa huius ſe- nerltatis& rigoris eſt contempta Præctoris authori- tas, d. l Prætor ait.§.]. Nã etſi lomo priuatus ſit qui nuntiat, tamen quaſi auctore Prætote nuntiat. Quia nuntiat ſecutus edictũ Prætoris. Adde interdum li- ele zlieui quod a eſt deſtruere, vt nulla ſit ne- arla nuntiatio. Exépl- ſuprà ad leg Aail eta dnnn 13 ade anodren ſi vitem.§. ad ianuã. infrà vires dfoit yäbehe tem.§. aä. quod vi aut clam. Sed qua ex cauſa id permiſſum ſit poſtea dicemus, is cui pũ- tiatum eſt adit Prætorem, oſtendit ſibi iure nuntia- tum nõ eſſe: petit ſibi remitti,&c. l. 5.§. is cui. hoc re- medio temperatur rigor& ſeueritas nuntiationis. Prætor remittit non ſimpliciter ſed cũ exceptione, quatenus ius ædificandi habuerit. Nam apud Præ- torem de iure litigatorum non diſceptatur:permit- titur ei ædificare periculo ſuo, ſes perils& fortunes. Et hoc ſatis expreſſum eſt formula interdicti, l. Prę- tor ait. in princip. Idem dicitur in l. non ſolum. 8.§. ſciendum. Sed clarius& luculentius in I.1. de remiſ ſionibus. infrà. Quæ lex coniungenda eſt cum l. Prę- tor. Inſcriptio vtriuſq; eſt, lib. 71. ad edict. Quædam alia hic annotantur ab aliis,& prolixè diſputantur, Air nos conſultò omittimus. Huius generis eſt di- putatio de pronomine demonſtratiuo. De particu- la eatenus& quatenus: de qua hic mira ſcribunt Accurſ.& Accurſiani. Pari acumine diſſerunt de natura genitiui ad tit. ipſum. Voluerunt credo oſten dere ſe non minus ſubtiliter de grammatica quàm de iure diſſerere. Inſpicite ſi lubet, ſcripta Alexan. Iaſo. Ruyni, Croti, Alciati,& aliorum: tandem fate- bimini non eſſe magiſtrum in artibus adeo acutum ne in ipſo quidem collegio Montis acuti quàm iſti ſunt diſputando de genitiuo caſu. Sed omiſsis nu- gis iam ſeria tractemus.
Ad§. Hoc autem.
7 Erba edicti ſiguificant, id pertinere ad futura opera, vt facile colligitur ex formula interdi-
cti, quæ ſubſecuta eſt edictum. Nuntiatur ne quid fiat. Si ante nuntiationem aliquid factum ſit, non re- ſtituitur, niſi vi aut clam factum ſit interdicto quod
vi aut clam:aut niſi loco ſacro,&. Proprij ſunt tit. de his interdictis. Mendoſa eſt lectio Norica in his verbis, quod vi aut clam, quod olim factum. Flo- rentina rectior, quod vi aut clam factum erit. Ex hac vitioſa lectione arripuerunt occaſionem noſtri ſophiſtæ& grãmatiſtæ garriendi de dictione, olim, non minus ineptè nec minus inſulse quàm de cæ- teris dictionibus de quibus dixi ſuprà. Differunt
igitur hæc duo interdicta de oper. noui nuntiat.&
quod vi aut clam, quamuis multa habeant commu- nia. S1 quid factum ſit poſt nuntiationem, vtrun-
ue interdictum compecit, I.ſi alius.§.ait lulianus. ifrà quod vi aut clã. Nec refert iure an iniuria,&c. 1.1. eod. tit. Interdictũ quòd vi, competit poſt ſimpli- cem prohibitionem, ſ... quid ſit, infra quod vi aut clam. Imò etiã ſine prohibitione vlla, ſi clam,& c. In
VV 2

4
“. 3 8 Rernterredrie et it ndeheeeenedee. e nehe„
784 Franc. Duareni luriſconſ.
hoc interdicto requiritur ſolennis nuntiatio in ipſo Oppo. l.§. qui opus. vbi iuſiurandum auctore Præ tore defertur, cum nuntiatur nouum opus: eroo Prxętor interuenit. Sed non negamus adiri poſs
opere,l. de pupillo. 5. nuntiationem. infrà eod. p RAELECTIO 1I. imus fuprà interdictum de no. ope. nuntiat. D ad futura opera pertinere,&c. Oſtendimus quatenus concurrat cum eo interdictum quod vi aut clam. Apud Accurſ. citatur in hanc rem l. Præ- tor.§. nonnulli. inf, in qua ſic ſcribitur in Pandett. Florẽt. In factum e dandam, quàm interdictum Sed aliàs oſtendi eum locum omnino pertinere. Nam ſequor lectionem Florent. Nonnulli putant legen- dum, Tum in factum&ſſe dandam,&c Quorum ver- borum ſenſus eſt, Labeo putauit dandam eſſe actio- nem inhæredem quatenus,&c. ſed in factum potius actio dãda eſt guàm interdictum. l. potius quàm in- terdictum. Exempla vide apud Anto. lib. 4.emend. cap. 8. Actio in factum datur plerunque deficiente alia actione, l. quia. Lquoties. de præſcrip. verb. Hic reperirur antinomia ex.. 5.ſi quis ipſi Prætori. in- fra eod. quod retro ædificatum erit deſtruetur,& c. Teſtatio præcedens facit vt ædificatum ante nun- tiarionem reſtituatur. nuntiatio ſequens rerro tra- hitur ad tempus proteltationis. Sed de hac re ali- bi plenius. N Otãdus eſt locus de inrerdicto ne quid in loco ſacr. Tit. eſt proprius infrà neque in loc. ſac. Vlp. ibi oſtendit prohibitorium eſſe, l.1. neq; in loc. ſact, Hiat. Alibi tamen Vlp. ait etiam reſtitutorium eſſe, l.2.S. locorum. neque in loco.pub.In loco ſacro non ſolum facere vetamur, ſed& factum reſtituere iubemur: hoc propter religionem. Similis locus eſt Pauli in l. z. de interd. nequid in loco ſacro fiat, vel quod factum eſt reſtituatur. Sed in hac reſtitutione non quæritur an nunciatum ſit, ſicut in hoc interdi- cto, vt hic Vlp. oſtendit. Interdictum quoque de flu- mine publico reſtituroriũ eſt, hoc autem extat de- ſcriptum, ſed mendoſe. l.1.§. deinde. de fluminib, Ita reſtitui aliquãdo: Quod in flumine publico ripàve eius factumé ſiue quid in id flumen ripãm ve eius immiſſum habes, quo ſtatio itérve nauigio deterius ſit, fiat, reſti- tuas. Scripſi lib. z. diſp. c.. Eſt& aliud interdictum huig ſimile in 1.1.. penul. ne quis in flumi.pub. Alia quædam ſunt interdicta de Lununbus„ſed prohi- pitoria. Hoc reſtirutorium eſt, de quo Vlpia. noſter hic loquitur. Videte tit. de fluminib.& ſeꝗ.
Ad§. nuntiatio. Da cet VIp⸗ quid ſit nütiare,& quomodo nun-
tiatio fiat. Et ait non eſſe neceſſariam Præto-
ris aditionem. Qua tamen de re prohabilis fuit du- bitatio: Jnis non videtur conuenire homini priua-
to aliqui prohibere alteri, atque ita ius ſibi quo- dãmodo dicere. kextat. ſupra de eo quod met. cauſ. Sed hoc receptũ eſt vtilitatis cauſa, quia aliter non poteſt conſuni nuntianti. Sed hoc ideo receptum eſt, quia Prætoris authoritate factum intelligitur, pro- pter eius edictum. Simile eſt in l. quæ ſub conditio- ne.§. vit. ſupra de cond. inſti. De iureiurango remit- tendo non eſt neceſſe adire Prætorem. Semel enim in perpetuum à Prætore remiſſum eſt, nec per ſin- gula remittendum. Sic ſemel permiſſum eſt à Præ- tore edicto ſuo nuntiare,&c. huc pertinet quod di- citur in l.. 8. meminiſſe. vbi diſtinguitur prohibitio PretOris à nuntiatione, quãuis nuntiario vulgò digi ſolcat. Sed hoc accuratius& fuſius ad§. memuniſſe,
4
hoc tantum dicimus, neceſſarium id non eſſe dein de poſt nuntiationẽ aditur Prætor, hac l.1.§.& ol operis. Is cui nuntiatum eſt adit Prætorem 4 eo auctore iuretur. Prætore auctore dirimuntur con. trouerſiæ, quæ oriũtur inter nuntiantem& eum cuĩ fit nuntiatio. Et eſt ſimile exemplum in l. nõ ſolum §. ſed vt probari. In ipſa autem nuntiatione neceſſc non eſt interuenire Prætorẽ. Quinimo viderur nun- quam opus eſſe Prætoris auctoritate in hac re: tan- tum abeſt vt neceſſe id ſit in nuntiatione. Nam li- cet mihi quod in meo factum eſt deſtruere. Idqᷓue probatur variis locis iuris ciuilis de quibus aliquid attigi ſupr. Vnus eſt in l. quemadmodũ. ſuprad le Aquil. Aquæductus per domũ traiectus uteradi proprio iure. Seuerus enim reſcripſit iure ſuo poſſe eum intercidere. Alius locus in l. ſed ſi inter. ſupr. de ſeruit. vrb. prædio. Immiſſum in ædes meas poſſum arrxolo perdere.*Alius locus inl. ſi vitem.§. ſi ad ianuã inft. 149 7am quod vi aut clam. Tabulas mihi refigere licet quæ 2 ad ianuam meãàã fixæ ſunt. De hoc more tabularum affigendarum ſcripſi lib. z. diſp. c. 40. Alius locus in vuiadocr Lr. C. vt nemi. lice. ſine iud. aucto. ſigna reb. impri- aluritin
mere. vbi dicitur ea ſigna licere detrahere.&c. Alius alloc locus in l. quamuis. 50. infr. de acq. rer. domi. Aliusan 4 3 l.ſi in area. ſuprà de condit. indeb. vbi licet mihi oc. 5 8. cupare ædificiũ quod in area mea poſitum eſt. Qui 4 6
in litore publico vel mari ædificat, manu& vi pro- hiberi poteſt. Decretum, inquit, Pretoris adhibendũ eſt, mo etiam manu prohibẽdus eſt, ſi cum incom- modo cæterorum id faciat. His locis admonemur licere nobis ſine Prætore aut magiſtratu deſtrue- re,&c. Et vulgò receptum eſt, hoc locũ habere cum quis ædificat in ſolo meo,& à me poſſelſo. Nam ſi non poſsideam, quãuis ſim dominus, neceſſaria eſ nuntiatio,&c. Licet enim poſſeſsionem ſuam vni. cuique defendere, 1.3. 5. cum igitur. de vi arma. Ve- rùm hæc opinio, quæ vulgò recepta eſt, non catet ſcrupulo:& vidẽtur iuris auctores ad dominume- Sohe ſpicere, etiamſi quis poſſeſſor non ſit. in l. ſed ſiinter. in Si in ædes meas proprias immiſſum ſit. In l. quem- admodum. Per cuius domũ traiectus erat aquædu- Gtus. Et paulo poſt, Intereſt enim quòd hic in ſuo protexit, ille in alieno fecit. Docet quid interſit inter protectum& aquæductum in l.ſi vitem.§. ſiad ia- nuam meam. in l. ſi in area. ædificium in area ſuaa alio poſitum dominus occupat. In his omnibus lo⸗ cis verba referuntur ad dominum non ad poſſ 9 rem, nec vlla mentio eſt poſſeſsionis. ltaq; rettẽ d- cemus,& ex ſententia veterum, ſi quis aliquid fece rit in meo ſolo, id ne poſſe iure meo deſtruere ideo inutile iudicandũ eſt nuntiationis remeii ſi quis fortè non auſit vel non poſsit demoli. ponderandum eſt quod dicitur in l. ſed ſi. 1 cum mihi agere licet, aut rem perdere, quachu
ſa electione horum remediorum pleniusnobs 5 ſulitur. Verum tamen eſt& poſſelsionis qaoqu tionem aliquam habendam eſſe. Nam is qui n 4 det deſtruere poteſt ‚licet dominus non ſit, lr 1 C. vt nem. lice. ſine iud, aucto. ſigna rebus imp
alienan. Rebus apud te conſtitutis. 1.1.
alius detinet, l. 2. defenſio eſt permilſla, igitur
* 5 4 ſͤſſ“ ö““ ö““ 6— 8 v ——.— 2 4— 1————

eayuin
re lene
uinch ligitur ex aliis locis huius tit. l.. 5. qui procuratorio. nubi leum procurator. 13. Oppo. lprohibere, infrà quod alu vi aut clam. Seruus mercenarius prohibet& de-
emg runtiat. Reſpõdeo diſsimilia hæc interdicta eſſe, vt
unn im ſuprà admon ui. Hæc nũtiatio maioris momen-
nrich tickquam illa prohibitio. Hac nuntiatione acqui-
hulern ntur ua actio nuntianti, quam aliàs non haberct.
W Vbi prohibitio facit, vt vi factũ dicatur, quod alis
d 4 1 chm factum eſſet. Interdictũ illud non minus com-
veue pett ob clam factum, quàm ob vi factũ. Hęc eſt ve-
viame natatio diuerſitatis, quę colligitur ex verbis i pſius l.
Mac prohibere. infr. quod vi aut clam.Nec ratio eſt aliũ-
t, ma de ſcrupuloſius inquirẽda, vt fit à quibuſdam, ne vi- lonnm ſmai, dcantur parum acuti& ſubtiles eſſe. Obſeruatur hic rlellim hamms locus communis de iis quæ geruntur nomine alie- din 4 no. Sed nullus ſeruatur modus in hac diſputatione.
eratan
dun In verbis, Item nuntiatio.
ien PEAELELCTIO IIT.
v(Moeni docere Vlpia. quomodo fiat nuntiatio, Son— nunc addit poſſe fieri omnibus diebus. 8 de
nai; fies diebus poterat dubitari, quibus ceſum dies
luss audiciariæ, l... ſuprà de feriis. Sed iam dictum uit
sa nc nuntiationem fieri ſine aditione prætoris. Itaq;
zetrer Däuß. extra ius fit nõ in iure,&c. Et ſi adeundus eſſet præ-
d ai zu. tztamen poſſet adiri feriatis diebus: quia de plano
4 1 ealm d petitut, nõ pro tribunali, cum cauſę cognitionem
t jer ahn, id non requirat. arg. eſt l.z. ſupra quis ordo in bono.
eäli poll ſerue. Bonorum poſſeſsio que de plano petitur,
eil, ſwprunque die petitur: quæ cauſæ cognitionem de-
nil, lderat,pro tribunali non poteſt peti, niſi diebus ſeſ 2s; lonä Similis locus in J. miles.. ſexaginta. deladulte.
6 6 l lexaginta diebus numerantur dies feriati, quo- , uuamde plano libellus dari poteſt. Quid ſi ferię ſint
3 18s mltitutæ ob cultum diuinum ‚veluti dies domini- cl cis& alij huuuſinodi dies feſti? Nam his dicbus li- „ 1, 4
In Ti. De oper. noui nunti
aec Eadem ratione ductus exiſtimo ſi quis æ- aficauerit in ſolo à ſe poſſeſſo, nõ licere ne domino dem id diruere: qula deiiceret dominus poſſeſſo- qui 4 e pollelsione,& iuſta eſſet aduerſus eum de- uſtg 4.13 5. eum igitur. de vi& vi arma. Dominus tmen exhellt empiyteutam, quia polidet ciui ter, 1.2. C. de iure emphyteut. l. malè agitur. C. de reſcrip.3o anno. Excipitur caſus in Noſſa. ſuprà de religio. Non licet domino loci eruere vel effodere Haab alio illata, vel corpus ſine decreto pontificũ, ſcu iuſſu principis. Keligio eſt, ne corpus iuſtę ſepul-
turæ traditũ,8id eſt terra conditum inquietare. l. diui
j aitur,
eeiit arbor quæ fundamẽtis domus meæ noceant, mcellaria eſt magiſtratus auctoritas, nec mihi licet excludere. Non enim quicquã poſitum eſt in meo, ſed radices naturaliter excreuerunt. Nam etſi ar- bor pendeat in meum,&c. experiẽdum eſt interdi- Gdo. l.infrà, de arbo. cæden. Saltem ſi vis mihi affe- ratur excidere volenti. Et ſanè m ultum refert an uid ponatur in meo ſolo, an verò ita ponatur vt impendeat in meum, d. l. quemadmodum. ſupra ad leg. Aquil. Ex iam dictis exiſtunt multæ& variæ
qusſtiones. Scd in his digreſsionibus modus eſt ſer-
uandus, ne omnia docendo, nihil doceamus. Sequitur, Nuntiationem& noſtro& alieno nomi-
nefaere poſſumus. Hoc videtur intelligendũ de pro-
curatore, non de eo qui ſine mãdato nunciat. Id col-
5 8 1 . 2 8.8 7— 3
corit. Alia exceptio eſt in l.. C. de interd. Si radices
at.
tes ceſſare debent, l.vlt. C. de feriis. N ihil valet actum eſt, etſi conſenſerint litigantes, cap. vlt. de fe- riis in decret. Variæ hic ſunt opiniones: verùm ma- gis aſſentior iis qui putant nuntiationem iis dicbus permittendam eſſe propter vtilitatem: quia pericu- lum eſt ne aliàs ad manus& arma veniatur. Nam ais feriis aguntur ca quæ differri ſine magno in- commodo non poſſunt, l. z. C. de feriis, quæ celerita- rem deſiderant, c. vlt. de feriis in decrer.niſi neceſsi- tas vrgeat vel vtilitas ſuadcat. Exẽplum eſt in cap. licet. eodem titulo. vbi permittitur haleces piſcari quia piſcatio differri non poteſt. Hinc Scæuola jnd terrogatus aliquando quid feriis agi liceret: Reſpon dit, quod Prætermiſſum noceret. Refert Macrob.
lib.. Saturnal. cap. 16. Hæc de feriis dicta à nobis vi- dentur ſufficere ad id quod inſtituimus.
7⁸
quod
Alij quæ-
ſtiones multas tractant de his feriis, ſed extra rem,
quia non eſt nunc locus de his diſſercndi. Sed mos hic eſt vulgarium interpretum, vt omnia in omni loco dicere ſtudeant. Dicunt non quod dici debet, ſed quod dici poteſt, quacunque arrepta occaſio-
ne. Quod eſt maxime vitioſum in interpretando iure cuuili.
Ad§. Et aduerſas ethtater.
Vod ſequitur pertinet& ad rationem nũtia! etionis faciẽdæ,&c. aduerſus abſentes& igno- rantes,& c. Quod tamen videtur durum atque adeo iniquum eſſe prima facie. Nam hoc edictum pœ- nam continet quam ſubire abſentem& ignoran- tem graue eſt. l.vlt. de decre. ab ord. facien. Hic eſt nodus ſubdifficilis, cuius diſſoluendi cauſa inter- pretes multa comminiſcuntur. Animaduertendum eſt quod dicitur in l. operis. 10. hoc tit. hanc nuntia- tionem fieri in rem. Nuntio ne quid operis hic fiat: Non ita, Ne quid facias. Formula interdicti hoc oſtendit. l. prætor in 10. Ergo nihil refert cui nuncie- tur,&c. vt dicitur in l.. S. nunciari. Modò poſsit do- mino nuntiari. Idem in d. l. operis. 10.& l. ſeq. infanti & furioſo. Non eſt ergo mirum quod de abſente & ignorante hic dicitur. Sufficit nuntiatum eſſe iis ui poſſunt renuntiare. Nec refert an renuntiaue- rint domino, d. l.z.§. nuntiationem.& is de ſe con- queratur qui fabros aut miniſtros negligentes ad- hibuit.Ideo volunt Iureconſ.in ipſo opere nuntiari, ne aliàs ignorantia noccat, d.. nuntiationem.& ſeq. Iraque nocet ignoranti domino, ſi rectè facta fuerit nuntiatio. Et hoc eſt expreſſum conſtitutione pon- tificia, c.z. de oper. noui nuntia. Quæritur apud Ac- curſ. an minor poſsit reſtitui, ſi fortè ædificauerit ſpreta nuntiatione, ſi minor interdicto reſtitutorio conueniatur? Accurſ.ait non reſtitui, quia reſtitutio ei noceret magis quàm prodeſſet. Nam ſi res repo- natur in eũ ſtatum in quo erat tempore mintiatio- nis, diruetur ædificium: quod non expediet minor qui fortè ius ædificandi habet.Sed amcl hareie 8 peti reſtitutio vt nõ poſsit ei nocere, ver 4 8 aia.2i petat ſe reſtitui aduerſus wceligentlaun q ue. xit adire prætorem& petere rem sionem, a 1 tiſdare. Nam minor aduerſus negligentiam une reſtituitur. l. minor. 37. de minor. Non pextit reſtitui opus factum, vt Accurſ.& Audam an Hunniane. Plesznge lij al Aeenularretaltun do debere cis Alij aliis arg ponderis Alij 8 VV
*

„— — ——————
.———.— ꝑo ——.—— 4—
“
wee ——————— —— 4 — 7
78⁶
quia in delictis minor non
5. nunc videndum. de mino- rib. L.auxilium. eod. tit. At deilctum eit contemnere prætoris auctoritatem. ltem eccleliæ nõ fuccurritur nuæ maxime ſauorabilis eit, c. z. de noui oper. nunt.
Ergo nec
contendunt. Vnum eſt reſtituitur, l.ſi ex cauſa.
minori. Præterea in hoc interdicto quæ- ritur de poſſeſsione& reſtitutione eiufdem. Ergo non porteſt refetri quæſtio de proprietate. Omues huiuſmodi exceptiones differri debent in iudicium
petitorium,. ſi quis ad ſe fundum. C. ad leg. lul. de vi publ. Minor petit reſtututionem hoc colore quòd habeat ius ædificandi,&c. His argumentis redditur hæc opinio probabilis. Quã& ego probo, niſi qua- tenus magna aliqua& grauis cauſa prætorem mo- uerit: quo caſu poterit minor in integrum reſtitui. Reſtitutio in integrum ferè pendet ex arbitrio præ- toris, l.i. de minor. Vti quæque res erit animaduer- tam. Sit hæc hypotheſis: Minor contendit ſe haber
ius ædificandi. Item ſe negligentem fuiſſe in peten- da remiſsione, aut præitäda ſariſdatione. Aedificaſſe ſe poft nuntiarionem errore aliquo magis quàm dolo: quia putabat id ſibi permiſſum eile propter dominum fuum,&c. Opus factum eſſe magno ſumptu, nec poſſe dirui ſine graui incommodo. Cir- cunitãtiæ hæ mouere debent prætorem qui æquum & bonum ſequitur in reſtiturione,&c.
Ad§. In operw.
b Mahue eſt effectus nuntiationis, vt iam oſten- VLdimus ſuprà, quia ſiue iure ſiue iniuria,&c. Verùm ca nuntiatio aliquod incommodum affert nuntianti, quia poſſeſsionem amittit, eamq́; tranſ- fert in aducrſarium. Quod videtur durũ& inciuile, cum numtiatio fiat iuris noſtri cõſeruandi gratia. S. nuntiatio. infrà l..5. ſed etſi in ædes. Ergo non ex ca ſequitur iuris amiſsio& priuatio. arg. l. quod fauo- re. C.de legib. Eſt autem graue poſſeſsionem amit- tere, S. cõmodum. Inſtit. de interdict. Sed hoc apertè expreſſum hic eſt. item in 15.§. meminiſſe. Alibi di- citur poſſeſſorem conſtitui hoc ipſo quòd ſatiſde- dit, 1. fi alius.§. ait Iulianus. quod vi aut clam. Vul- gus interpretum varias comminiſcitur rationes. Probo ſententiam eorum qui putant in eum poſſeſ- ſionem transferri, quia fatiſdanti permittitur ædifi- care, aut ei qui à prætore petit remiſsionem, l. præ- ror. infrà eod. Qui ſcit eum cui nuntiatur poſſe ædi- ficare ſatiſdando vel adeundo prætorem, non vide- tur habere animum poſsidendi, niſi aliud appareat. Poſſeſsio amittitur animo, 1z. 9.in amittenda. infrà de acquir. poſſeſ. Cur non idem in lapilli iactu& prætoria prohibitione: Quia non permittit ædifica- re ſatiſdanti aut remiſsionem petenti. Nullo iure id cautum reperitur. Prętor loquitur in edicto de nun- riatione, l. 1.in 10. at nuntiatio ab aliis duobus di- ſtingaitur, di&t. 5.meminiſſe. Sed de his plenius dif- ſeremus ad§. meminiſſe. vbi etiam tractabitur illa quæſtio hic agitata. An poſt nuntiationem liceat
propria auctoritate opus deſtruere.
1 perbis, Sed E ſi.
Ierpferatur Vlp. quod ante dictum fuit ſiue iu- ce ſiuc iniuria. In interdicto hoc non quæritur an
jus habuerit ædificandi,&c. Quid ergo ſi is cui nun⸗ tiatum eſt velir experiri confeoria actione ius ſibi
Franc. Duareni uriſconſ.
eſſe, Ita ædificatum habere? Contendit ſe haberei
ædificandi ob ſeruitutem comtirutam. Quo dad agitur confeſſoria, S. æquè Initit. de actio. l.2.ſu b3 6 ſeruit. vind. Sic vnus experiri vult anterdicto h 4 ex aduerſo actione confeſſoria, quæ ec betotia Vterq; in iure elt coram prætore, cuius uriſcnctron ſe committunt polt nuntiationem.§. prox. Drætoris eſt actionem dare ac denegare. Vtri ergo daturus eſt aut negaturus: Vlp. ait,&. Non debet actio dari
per quam præiudicium fiat interdicto reſtitutorio
j. ſi quis ad ſe fundum. C. ad leg. Iul. de vi publ. hinc vulgare illud, Spoliatum ante omnia reſticuendum eſſe, cap. in literis. de reſtit. ſpol. Quidam intelligunt hæc verba de interdicto vti poſsidetis. Sed qul ex- veritur eo interdicto, non contendit de iure, ſed de facto, id eſt de poſſeſsione, d. l.z. ſi ſeruit. vind.
Ad S. Poteſt autem.
PRAELECTIO IIII.
Acec verba pertinent ad rationem nuntiatio- 1 nis faciendæ, ſicut ſuperiora. Non eſt neceſſe exprimere certum opus. Poſſum nuntiare generali- ter, etiamſi ignorẽ quod opus fiat:mnullum ſiquidem opus facere licet. Addit Accurſ. dummodo habear inſtar quoddam operis. Citat l ſtipulatio.§. opus.n- frà eo.& hoc dicit Accurſ.conciliandi cauſa, ne alius hæc videantur repugnantia& contraria. ſed falſa eſ hæc Accurſ. opinio. Nam poſt factum opus fruſta fit nuntiatio. S. hoc autem. ſuprà. fieri debet nun- tiatio antequam ſit factum opus. Imò ſi nihil ad- huc factum ſit, nuntiatio fieri poteſt,& hoc proba- tur multis locis ſub hoc titul. Vnus eſt in I..§. nun⸗ tiationem. Siue quis ædificet, ſiue quis inchoet Adi. ficare.Alius eſt in l. nõ ſolum.§. 1. S1 quid operis iam factum erit. Non obſtat d. l.ſtipulatio.§. opus. Nam videndum eſt quorſum id Vlpia. dixerit. Quod co. gnoſcitur ex iis quæ antecedunt& ſequuntur. Lo- quitur de cõmiſſa ſtipulatione, ex qua petitur quan-
ti ca res eſt. Et ait eam ſtipulationem cõmitti cum
opus factum eſt,&c. Non eſt hoc ſcriptum ab Vhp. vt oſtendat quando nuntiandum ſit. Eſt enim nuu- tiandum antequam fiat,& cum quis inchoat ædif- care. Nec vlla ratio iuris id prohibet. Sed durum viſum eſt actionem dari ob vnum aut alterum cæ- mentum. Hoc feſellit Accurſ. quòd non ani maduer- tit quò hæc referri debeant: In hac lege VIp. inter- pretatur edictum, lib. 52. ad edict.& docet quando nuntiandum ſit. In l. ſtip ulatio. interpretatur ltipula- tionem prætoriam de qua dixi. inſcribitur lib. 80a
edict. vbi tractatum fuit de prætoria ſtipulatione.
In verbis, Et poſt operis.
(Jma VIp. etſi in nuntiatione non ſit necel
ſaria prætoris aditio, tamen poſt nuntialb- nem,&c. Alioqui iniquum eſſet hoc remedim Licet homini priuato prohibere& impedite e nouum opus fiat: Idque interim dum decrxent prætor,&c. per modum prouiſionis, vt vulgo bqut- mur. Hinc intelligitis quid ſit committere le turid dictioni: quod Accurſ. inepte interpretatut- 4 totum hoc negotium quaſi prætore auctore agſtut quamuis prætor non interuemua 15 quieſcere& ceſſare debet is cui nuntiatum elt,
..... tl⸗ nec aliquid decreuerit prætor. Ac vi ipla id col 3 netul
eniat, L.prætor. 911 Ergo
ℳ60 a(urume undurioben alanpant
upuelk, alſpolta alellt umfac
tmanedo.
Gürautem.
amllalu

wlnda retthen V de gelen llue odoth 9.Hn dula ſedbt opus
debet ſi u.
bocgne
in!ſim
nchoetal lopeuiu Opus-Ne Qucde vundur'l- etiugrgau omincn, umabt teuim chonal
Hed dmn
qui de re co noſcit.
In Tit. De oper noui nuntiat.
tione, quamuis ſimpliciter nuntiatum dicuſa interpretatio Accurſ. qui ait quaſi compromittant,&c. Hinc eligi arbiter prætor, vel iudex Et iudici hoc prohibitum eſt ſege Iulia. liſed ſi in ſeruum. ſup. de recep. Sed quod hie dicitur, nihil habet commune cum compro- miſſo. Aeque alienum eſt à propoſito quod hic tra-
netur nuntia ſit. Et autem I1 cos ſe committetc,
uæritur an poſsit
8 iuriſdictiomus. ic. Ktatur de prorogatione iu An liceat ſe
ſummittele alienæ luriſdictioni, de quo ad l.1. ſuprà jciud. Longe enim aliud hic agitur. Verba Vlpia. nullatenus ad cam ſubiectionem, ſeu vt ipſi loquũ tur,prorogationem pertinent. gequitur: lnde quæritur. Ex eo quod dictum eſt totum negotium hoc agi auctore prætore, naſcitur uxſtio, an liceat paciſci,&c. Cauſa dubitationis elt, quia contra edictum pretoris non licet paciſci, Ait tamen Vlp. licere. Et hoc declarat plenius in l. luriſgentium.§.ſi paciſcar. ſup.de pact. N ec diſsimi- le exemplum eſt, in l.vlt. ſup. famil. erciſc. Vbi hære- ditas diuiditur ſine arbitro. Poſtquam iudicium fa- miliæ erciſcundæ acceptum eſt: quia hoc non per-
tinet ad ius publicum,&c. Notandus eſt igitur lo-
cus communis de conſenſu litigatorum, de quo nu- pet dixi, ad l.ſi conuenerit. de re iudic.
AC§. Opus nouum.
Nrerpretatur Vlp. edictum propoſitum de noui
oper. nũtia. Cautum eſt edicto ne quid noui ope- s fat poſt nuntiationem niſi remiſſa ſit,&c. Si quis aliquid demoliatur, an teneatur ex hoc edicto? Vi- detur nullum opus eſſe, imo deſiit eſſe opus quod ptius erat. Sed Vlp.oſtendit hãc demolitionem, ſeu detrationem ad edictum pertinere. Quocunque modo quis priſtinam faciem operis mutet, ſiue ædi- ſcando, ſiue detrahẽdo. Huc pertinet quod dicitur in lprætor. õ.ſiue autem. Idem dicitur in interdicto,
quod vi aut clam. l. ſi alius. 5. vlt.& legib. ſeq. Ex quo
appatet quomodo locus vacuus accipi debeat, in I. prætor.§.ſiue autem.
Ad Hoc autem. 4 Lia eſt interpretatio edicti. Oſtendit pertine-
re, ad ea opera quæ in ſolo fiũt. Quod an fue-
rit expreſſum edicto prætoris non eſt certũ. Eadem ett imterpretatio interdicti quod vi aut clam. I. ſi alus..notauimus. infr. quod vi aut clam. Vbi Vip. demonttrat interdictum ſimpliciter conceptum eſ-
ſe line mentione ſoli,&c. Quod vi aut clam factum
elbid reſtituas. l..in 10. co. tit. Sed in edicto de ea re
propoſito fortaſsis aliquid expreſſum fuerat. Nec eltlatis credibile Iureconſultos, ita reſtrinxiſſe edi-
um interpretatione ſua. In formula interdicti non ult neceſſe id exprimere, quia additur, Qua de re astur. At ex edicto apparet, non reddi interdictum niſi de is, quæ in ſole fiunt. Interdicti igitur inter- Pretatio colligitur exi pſo edicto.
Sequitur, deirco placuit.
Nempla ſunt operum quæ uon fiunt in ſolo, d bi nulla difficultas eit, niſi in arbore ſucciſa. m qui ſuccidit arborem, videtur in ſolo facere.
ge unterpretatur VIp. ipſe, in J. ſi alius.§. notaui-
mus. 1..—... Difh cilis eit antinomia. Variæ ſunt opiniones,
b 7⁷ ret Ans⸗ magſs es recepta opinio eorum qui di-
1 9 1 oc interdictum ab interdicto quod vi aut 4 bn uhr edeF. Sed hæc opinio non videtur con-
3 1bis Vlp. in d.. notauimus. ait emm, qui 8 orem ſuccidit teneri incerdicto, quia interdictũ Pertinet ad ea queę in ſolo fiunt. Id autem in ſolo fie- ri dicitur. At eadem eſt ratio huius interdicti, quia heniner ad ea quæ in ſolo fiunt,&c. Mihi autem vi- ———— aarula dles a antmaduertendum eit, ex
P. In d.§. notauimus, referre cur arborẽ
quis cædat, an fructus gratia, au alia rationc. Ait Qui fructum tangit nõ tenetur interdicto, vt ſi quis cædat arborem quæ cædua eſt. Eſt enim in fructu.J. fructus. 6.ſi fundum. ſolu. matri. Deinde ait Vlp. in codem loco, Terræ enim,& quodã modo ſoloi pii corrumpendo manus infert. Ex quo apparet eum ſentire de arbore ita cæſa vt quaſi ſolum corrum- Patur. Quia non cæditur, vt inde fructus quæratur, ſed alia vrilitas. Idemque ſentit de ſalicto& arundi- ne. Et eodem modo eit diſtinguendum. facit l.ſi im- maturam. 18. eo. tit. Ergo ſucciſa arbor ad illud in- terdictum pertinet. Et idem eſt dicendum de hoc interdicto, itaquc VIp. loquens de iis quæ in ſolo nõ fiũt, recte vtitur hoc exemplo, in lege noitra. Et ali- bi loquens de linus fiunt in ſolo, non male vtitur eodem exemplo. Facitl. in ambigua. de legib. Dein- de ambiguitatem declarant verba antecedentia,& conſequentia, l.hæredes palam, de teſtam. l.ſi ſeruus plurium. de leg. J.l. numis. de leg. 3. dc eo qui meſſem facit,& vineam putat, hæc fructuum querendorum cauſa fuit.
Ad§. Si quis adifcium. pRAELECTIO V.
D I&tum fuit ſuprà quid ſit nouum opus facere.
1 Inde naſcitur queęltio, de co qui fulcit,&c. Sic enim elt legendum, vt in Florent. Alij legunt, refi-
ciat, ſed malè, vt oſtendunt verba ſequentia, Veteri
ſuſtinendo,&c. b
Supponuntur tibicines ſuſtinendo ædificio, des eſtayes. Vlp. igitur ait non facere nouum opus. Nihil addit neque detrahit quo mutetur priſtina facies, &c. Quamuis ſubtiliter dici poſsit aliquid noui hic fieri, quia alius eſt ſtatus rei,&c. Ac idcirco Vlp. ait magis eſſe, id eſt, probabilius eſſe, æquius eſſe,&c. Quid dicemus de co qui reficit: Variæ hic opinio- nes reperiuntur,& nata eſt hæc varietas ex amphi- bolia de qua mox dicemus. Quidam conteadunt refectionem ad hoc edictum non pertinere,& hic
legunt, Reficiat. Mouentur hoc argumento præci-
pue. Quia qui reficit, nouum opus non facit. Qui reficit non mutat priſtinum ſtatum& formam ope ris, ſed immunitam potius& corruptam inſtituut.J 1. de via pub. tit. 10. I.z.§. reficere. de itinere actque priua.tit. i8. I.1. de riuis. tit. 20. Huic opimom ſolet addi exceptio, niſi ædificium quod reficitur omni- no deſtruètum fuerit, dicitur aliud ædificium. l.inter ſtipulantem. 5. ſacram. de verb. obli. Si domus vſque ad aream depoſita fuerit, alij exiſtimant locum eiic nuntiatioui. Quibus ego magis aſſentior. Quaſi no- uum opus hic factum lit& mutata facies operts. Argumentum ſumitur præcipuc ex 15§.§.ſi quus ri- uos. Infrà co. Ineptum eſſet quęrere an nũtiatiò cuð
VV 4
—x — 4
4 ————————-x——— 2—-————————*— 2— —————————ö——— ——.————. 4— *——— ⸗ 2 ——————

Franc. D uareni luriſconſ.
———————— ———
————
7˙88
—
habeat cum reficiuntur riui, ſi reficiens nouũ opus non faceret. Hoc argumentum non leue eſt, faten-
ante appellationem. Sed oportet inſtar quoddam operis factum, vt iam dixi. Nam qui vnum aut al- terum cęmentum imponit reficiendi cauſa,&c. d. l. ſtipulatio. uod ex aſpectu iudicari poteſt ab ho- mine qui ſenſu communi& mediocri iudicio præ- ditus eit. Item qui fulcit non dicitur nouum opus facere.Propter tibicines ſuppoſitos nõ videtur mu- tata faties operis quæ tum fuit cum nuntiatio eſt facta. Recte ergo contemnitur talis nuntiatio, ſicut & cum nuntiatur ne meſsis fiat. b
F equitur: Siue autem.
1' Nterpretatur eãdem partem edicti de opere,&c. Sufficit opus factum eſſe in ſolo. Nec diſtingui- tur ſolum vrbanum à ruſtico. Plærique diſputant,
uid interſit, inter oppidum& villam. Videte l. pu-
pillus S. vrbs.& ſeq. de verb. ſigni. Ad S. Nunc videamus.
Iſſerit Vlp.via& ratione de nuntiatione noui operis,& ingipit à cauſis. Nuntiatio fit,&c. Si- milis eſt diuiſio Pedij, in l.˙.§. Sextus. Nos autem preuius diuidere poſſumus. Nam cauſa eſt, aut pri- uata, aut publica. De cauſa priuata exẽpla ſunt vul- garia. De publica, ęxempla hic traduntur ab Vlp. Si quis ædiſcet in loco ſacro, religioſo, publico. Inter- dice ſunt propoſita,& tituli proprij in tractatu In- terdictorum: hoc caſu ciues omnes nuntiant. 1.3.§. vlt. Inde naſcitur quæſtio. Si quis ædificet in mari, aut in littore maris. Ait Vlp. locum non eſſe nuntia- rioni. Acquiritur eo modo, quo res aliæ quę fiunt occupantium, Inſtit. de re. diuiſio. l. quod in littore. 14. de acquir. rer. domi. Qua ratione contendunt
2—
Veneti ſe liheros eſſe, nec fubiectos Roma. Imee-
rio. Fundarunt ciuitatem ſuam in ſinu maris Adria tici. Aedificium hic non cedit ſolo ſecundum re u
dij. Abſurdum eſt meo nomine quenquam mihi
nuntiare.Idem ſibiipſi nuntiaret.
Adl. Si autem. z. PR AELECTIO VI.
AIximus de vſufructuario, ad§.vſufructuariũ,
ex quo quædam obſeruanda ſunt, id eſt, Vſu-
fructuarium nuntiare ſuo nomine non poſſe, ſed
tantum proprietarij nomine. Contraria autem vi. detur ſententia Iuliani ſub. tit. de remiſsio. Iuliano placet fructuario vindicandarum ſeruitutum ius eſ ſe ſecundum quod opus nouum nuntiare poterit vicino,& c. Verùm Iuliani ſententia intelligenda vi-
detur ſccundum hãc diſtinctionem, l. non eſt nouũ. ſuprà de legib. Verum eſt nuntiare poſſe. Secundo
obſerua vſufructuariũ haberi quaſi procuratorem
procurator quidam in rem ſuam. An idem ſit iu in colono ſeu inquilino, mox dicemus ad I.z. Tettio nota locum communem de cõfeſſoria actione bu vindicatur ſeruitus de qua duo ſunt tituli. Ö1 vfus- fruct. peta. Si ſeruit. vindi. in hanc actionem veml & id quod intereſt. l. 4.§.1·ſi ſeruit. vind. Quarto no ta vſutructuarium domino prædij inutiliter nunuss re. Rationem iam adduxi: quia idem fibiipſi nur
tiaret, quod eſt abſurdum:& not. eſt inutilemdt
hauc nuntiationem& ſperni poſſe. Quod dictut
poſt nuntiationem nihil faciendum eſſe,&c a piendum eſt ſi valeat nuntiatio. Contingit muls
ex cauſis vt nulla ſit nuntiatio. Exemplum et ml. de pupillo. in princip. aliud autem in ⁰. nuntiario- nem. aliud in§. ſi quis riuos. eadem lege aludim qui viam. 14. Dixerit aliquis, nihil reterre 7ne nuntietur. l.. in principio. Reſpondco, mhil reier
an 105
domini. 1.1.§. vlt. vſus fruct. quemad. cauca. Eſt quaſi
tur nonnulli ex aduerſariis nihil ſe habere, quod re- lam 1.2. C. de rei vind. Notant aliqui hoc caſu poſ- 1 b ſpondeant. Sed tamen permanent in errore codem: ſe ſperni nuntiationem. Si quis nunriet vlſcd n eibas quia non habent quid reſpondeant argumentis ab edificet in litrore maris. Et quod dicitur ſue iur s terius partis: nam reſicere(vt iam dixi)eſt priſtinam ſiue iniuria, in 10. ſic intelligunt, cum ex cauſa legi. w mm faciem operis reſtituere& inſtaurare. Ego ſcio natũ tima nuntiat, pura propter dominium. Qumbr] eſſe hunc errorem ex am phibolia. Verbum, nouum fortè dominus non ſit, tamen interim eſt quieſcen. W ſtc opus, ambiguum eſt, itẽ vetus quod opponitur no- dum. Sed an vera ſit hæc opinio, dicemus alibi. No- e uo. Sed in ambigua oratione accipiẽda eſt ea inter- ta obiter locum communẽ de modo ædificiorun pretatio quæ rei conuenientior eſt„L. quoties idem. quamuis dicatur, cuius eſt ſolum, eius eſt vſque 20 3 de reg. iur. Magis autem conuenit rei quam tracta- cælum. I. altius. de ſeruit. Modo quis non excedat 9 mus, vt nouum opus facere dicamus, eam formam modum legibus definitum. Aliàs dixi de his legi- operis mutare quæ tum fuit cum fieret nuntiatio.l. bus ad l. qui luminibus. de ſeruit. vrb. prædio. Hu- 5 Wi ſtipulatio. 5. opus. Arg. eſt quod dicitur, Nihil noua- iuſmodi fuit lex Auguſti, cuius meminit Strabo lib. n du ri appel. interpoſ. infrà in tractatu de appellationi- 5. ne quis excederet pedes 70. Id propter periculum bu bus. c. non ſolum. de appel. in 6. vbi quid ſit nouare ruinarũ. Similis fuit lex Traiani vt author eſt Sex- ung videndum eſt. Si id intellexerimus, facile etiam in- tas Aurelius Victor. junund telligemus quid ſit nouum opus,&c. Certum eſt ra- 74§. lu ne ſtri, e 4§ VYſ ß„Tapier uuimme tionem haberi eius temporis quo appellatio eſt in-. 1e eug. gugrpug terpoſita. Qui igitur reficit poſt appellationem di- Edit ad primum membrum diuiſionis de cau lurbet citur nouare. Aliquid noui facit habita ratione tem 1X ſa priuata. Ad quem ea res pertinet, vt oſten⸗ ſxutute poris quo appellatum eſt, quãuis reſpectu anterioris dit, non tantum domino l. verbum illud pertinete, eſctacnn temporis poſsit dici nihil nouum facere. Non au- de verb. ſign. Huiuſmodi eſt ſuperficiarius. 13. uylt Auwenſel dietur dicens ſe nihil non feciſſe poſt appellationẽ, Is qui ſeruitutem habet. 11. de remiſsio. credilot.. uumni Auia vetus ædificium reſtituit& inſtaurauit. Sic in creditor,& alij ſimiles de quibus dicemus ſuo loco. Almume nuntiatione eſt dicendum quæ ſimilis eſt quadan- Inde quæritur de fructuario. Eſt ſeruitus perſonalss maxnul tenus appellationi. Vt nouum aut vetus dicatur ha- I.. de ſeruit. Nuntiat alieno ramum nomine. Eſt vc. an qob: bira ratione temporis quo facta eſt nuntiatio, etſi luti cuſtos propricratis. L.§.Vlt. vſusfr. quemad. cæ ermibi reſtiruatur in eum ſtatum in quo fuit decimo anno uea. Procuratorio nomine non nũtiat domino præ- raron
erribpro Män ſdor actauem
mgun inur lade

ufructuan id ebh pol
a altem!
Cio-ulem utum be
lare poue
lgencan onectwwi ſe. Heclu ocutun rea.Ne
idem
adlylo ackon rul. Ä9
iouen,
In Tit. De oper. noui nuntiat.
zus ædificandi habeat is cui nuntiatum eſt,. 889 rinc. l.prætot:§. alt præror, id eſt, an ſit do- 1 4 1 ſoli in quo ædificat. Exempli gratia ſpecta- tur id quod intendit nuntiator, licet forte verũ non ſit. Contendit ſe dominium habere aut ſeruitutem, cum neutrum habeat. Tamen parendum eſt niſi mpetrata nhumarione facienda,&c. non eſt neceſſe parere, & poteſt contemni. Vt cum fructuarius nuntiat do- mo ne ædificet, nec vllam affert cauſam niſi quia Mumfructum habet. Atque ita intelligendum eſt
uod dicitur in l.. in prin. Quatenus prohubẽdi ius
qui nuntiaſſet non haberet. Quibus verbis ſigni- fcat Vlp. remiſsionem valere cum ius prohibendi
non habet, ſcilicet veritate inſpecta, vt Accurſ.ait.
uem alij ſequũtur. Nam vt idem Accurſ. animad- uertit ambiguitas quædam eſt in his verbis Poſſunt intelligi cũ nuntiatio eſt nulla ipſo iure. Quia forte eccatũ eſt in ratione nuntiandi. Et hic ſenſus abſur ditatẽ cõtinet,& repugnat aliis locis de quibus dixi. Tunc enim inutilis eſt nütiatio, nec eſt neceſſaria re
miſsio. Fruſtra petitur remiſsio à prętore. Aliter poſ
ſunt accipi ea verba cum in nũtiatione nihil pecca- tum eſt. Sed tamen veritate inſpecta non habet ius probibendi. Quia nuntiat propter dominium quaſi dominus ſit. Cum tamen aliter ſe res habeat. Idq́ue cognoſcitur ex euentu litis. Interim remiſsio vtilis eſtac neceſſaria ſi quis ædificare velit. Sic& acci- pienda eſt Li. de remiſsio. Kemiſsionem ibi demum tactam vbi nuntiatio non tenet, id eſt, vbi verum eſt eum non habere ius prohibendi. Verũ non eſt quod intendit, ſcilicet ſe dominum eſſe aut ſeruitutem habere. Non eſt autem accipiendum cum numtia- tioab initio eſt nulla,&c. Nam loquitur Vlp. de re- mißione quæ petitur à prætore. At eo caſu nulla pe
titur temiſsio, quia inutilis eſt nũtiatio. Hæc eſt ve-
ninterpretatio I.z. de remiſsio. Nec ea quidem no- ua elſed recepta probataque ab Accurſ.& cæteris omnibus qui alicuius iudicij fuerunt. Quidam hoc non intelligentes corruperunt verba VIp. in I.1. de remiſsio. Cùm ait, remiſsio vtilis erit,&c. legunt, inutilis, contra omnem rationem,& contra fidem omnium exemplarium, præſertim Florentinorum. Ego nihil mutandum cenſeo ex lectione Florenti- va& recepta. Nam verba bonum& idoneum ſen- lam habent. Quo caſu vtilis eſt nuntiatio, remiſsio cktviilis& neceſſaria, ſi quis ædificare velit, vt cum frugtarius nuntiat vicino. Non tenetur interdicto, nec in œ;nam edicti incurret, ſuccumbit tamen in petitotio, quaſi male ædificauerit. At quo caſu nun- tlatio eſt inutilis, remiſsio quoque eſt inutilis& ſu- beruacanca, vt cum fructuarius nuntiat domino prædij ſicut hic Iulian. ait. Quaæſo quid his verbis carius, quid rationi iuris conuenientius? Corrector tamen noſter, aut corruptor potius,& gaoadοανε- un ait, aut hæc mutanda eſſe, aut nullam eſſe ſcien- tlam, nullam diſciplinam iuris. His enim verbis vti- rur, quibus nihil impudentius aut ſtultius dici po- relt di duo verba addidiſſet, fortaſsis vera fuiſſet ſunctiua, aut nulla eſt in me ſcientia, nulla diſci- Plmaiuris. Præterea notandum eſt poſſe fructuariũ vindicare ſeruitutem. Obtinuit hæc ſententia lu- ant, quam Vlpia. etiam refert ſub tit. de remiſsio.
arcel. notauit lulia. l... ſi vſusfr. pet.vbi VlIp. refert
/ —
ſuerit remiſsio. Sed ſi forte peccatum ſit
ini 7⁸9 es adennKarcelſeee eam probat. Itaque ſequẽ- debemus zecepen 0imr ſententia: hæc omnia ſic loco refert nblſane ſ à luſti. ſcripta eſſent. In vno ſenſerit. In 55 e tdrlam quandam, quid quiſque gi hæc debent: Xprimit, quid ipſe ſentiat. Coniun- opini ſtati ac perinde accipi ac ſi poſt relatas
Piniones ſtatim ſubiiciat luſtinia. quid magis pro-
bet,&c. Et ſimili Rc. aexempla crebrè 1 do. Quędam alia! P rò occurrunt legen
G nic tractantur de ſeruitutib itutibus. Se de iis dicemus ad l.qui viam. 3
Ad l. In prouinciali. 3. L terpretatur Vlpia. quod prius dictum fuit nun-
tiationem competere, iuris noſtri conſeruandi cauſa. Quod maximè locum haber in dominio, vt ſuprà diximus. Sed dubitatur de eo, qui prędium in prouincia habet. Cauſa dubitationis cognoſcitur ex Theophil. Inſtit. de rerum diuiſ-§. per traditio- nem. Prædia prouincialia ſtipendiaria erant. Adeo Vt proprietas videretur magis eſſe principis, aut pop. Rom. quàm poſſeſſorum. Sed tamen receptũ eſt, vt pro dominis habeantur, quia permiſſum eſt eis alienare& diſponere,&c. Similis locus eſt in I.
3. C. de ſeruit.& aqua.& C. de vſucapion. tr VIp. in Inſtit. 4 6 v uLapion transfer.
Ad S§. St in loco communi.
lctum fuit domino competere. Quid ſi in loco communi VlIpian. ait nuntiari poſſe, etiam qui pro parte dominus eſt, l. ſerui electione. de leg. 1. Ni- ſi ſocius in communi loco aliquid faciat. Nam ædi- ficat in ſuo, ſicut ego. Non eſt receptum, vt in ſuo ædificanti nũtietur, niſi impoſuerit ſeruitutem,&c. Socio tamen contra ſocium datur interdictũ, quod vi aut clã, l. denique. õ. ſi ex ſociis. Hæc mihi videtur eſſe vera ratio, quã vulgares interpretes aſſecuti nõ ſunt. Multa hic inculcant inepta& nugatoria, de remedio ordinario. Subiicit aliis iudiciis proſpe- ctum eſſe ſocio, ne iniquum ſit eum deſtitui omni remedio.
Sequitur, Uel per prætorem.
Ariæ hic ſunt opiniones,& interpretationes. Sic interpretari ſoleo, Vel datur iudex à præ- tore vel ipſe prætor cognoſcit extra ordinẽ. Scripſi ad l.iuriſgentium. de pact. Notandum hic eſt actio- nem communi diuidundo non tantum competere ad diuiſionem, ſed etiam ad prohibendum, Xc.l. Sabinus. commu. diuid. l.in re communi. de ſeruit.
vrb.prædio. Agd§. Si ego. pRAELECTIO VII. Ractatur hic quæſtio affinis ſuperioribus de I cauſa nuntiationis. Si quis habeat non domi- nium ſed ſuperficiem tantum,&c. Quia xdificauit in ſolo conducto, l. vlt. de ſuperfic..ſuperficiario. de rei vind. Seneca epiſt. 89. Mathematica ſuperficia- ria eſt, cum in alieno ædificatur. Quæritur ergo an oſsit nuntiare, ſi quid fiat quod noccat ſuperficiei. Cauſa dubitationis eſt, quia eſt quaſi inquilinus, quia conducit rem& pro ea mercedem ſoluit. Nec dominus eſt, nec poſſeſſor quidem rei. Sed Vlpia.
ait nuntiationem ei competere. Quod eſt acci n tn.

—-——— ————
isi Abe eHeneBeeia rire, Sussece
790 Franc. Duareni luriſconſ.
dum ctiam nomine ſuo. Quia non diſtinguit ſicut cum loquitur de ſuperficiario. Non habet actionem in rem ſaltem vtilem. Haberur pro domino, propter vtilitatem, quamuis dominus non ſit obligationũ fere. de oblig.& attio. Ideo datur ei actio quaſi in rem vel vtilis in rem. d.lſuperficiario. l... de ſuperfi-
cieb. infrà vbi plenior eſt diſputatio de hac re. Ea-
dem eſt ratio emphyteutæ. I.1. ſuprà ſi ager vectig. DPatur etiam ei actio in rem vtilis. Atque hinc nata eſt diſtinctio vulgaris dominij directi& vtilis. In- quilino autem ſiue colono non competit nuntiatio. Simplex conductio eſt, nullum habet ius in re. l. nõ ſolet. loca. ſupra. b Excipitur cõductor ſiue redẽptor vectigalis. arg. 1. de loco pub. fruen. tit. 9. Datur interdictum pro- pter vtilitatem publicam, quamnis aliàs interdicere non poſsit cõᷣductor. l. 2.§. deiicitur. de vi& vi arm. Singulare eſt etiam in hoc conductore vt predia& poſſeſsiones non ſoluentium poſsit vendere.l.credi tor. de actio. empt. Idem ius habet quod fiſcus ipſe: idem dicendum eſt,& ſi in locatione fuerit adiecta obligatio bonorum vt fieri ſolet. l. creditori. infra, Idem ſi quid aliud additũ ſit, ex quo apparet voluiſ ſe locatorem id ius transferre. Dubium nõ eſt quin ſeruanda ſit contrahentium voluntas in re quæ ad ipſos priuatim pertinet. l.iuriſgentium. 5.ſi paciſcar. de pact. Atque hinc naſcuntur multæ quæſtiones tractatæ ab aliis. Quæ magis ſunt facti quam iuris. Si in locatione dictum ſit vt poſsit conductor tan- quam re ſua vti, locum tenere locatoris,& alia hu- iuſmodi. Hæc quæ facti ſunt, non definiũtur in vni- uerſum, vt ſæpe diximus. l.mora. de vſur.& ſimili- bus. Quæritur an colonus poſsit nuntiare& experi- ri ſaltem nomine domini ſiue locatoris? An ſeque- mur exemplũ fructuarij qui procuratorio nomine
nuntiat. L..1.§. vlt. Vlp. hic loquitur ſimpliciter de in-
quilino, quaſi nullo modo poſsit nuntiare. Receptũ tamen eſt vtilitatis cauſa vt domino abſente poſsit nuntiare& experiri, quia cura diligenti cuſtodia in- telligitur ei mandata eſſe ſicut fructuario, l. videa- mus. ſupra loca. L.item quæritur.§. exercitu. eo. tit. fa- cit l. C. ſi per vim vel alio modo. Nec eos qui de- jecti ſunt abſentium nomiue poſsidentes, quia mi- nimè ipſis deciſio cauſæ mandata ſit, ab experiunda re ſecludant. Argumẽtum eriam ducitur ex l. ſi lon- gius.§.. de iud, Lcum filius. de reb. cred.
Ad§. Si in publico.
T Ic declaratur altera pars diuiſionis traditæ in
— 1.1.§. nuntiatio. Ciues omnes nuntiant. Simi-
le eſt hoc remedium populari actioni quæ datur publici iuris tuendi cauſa, l.i. de pop. actio. Admit- titur ad agendum quiuis ex populo, modo ſit ido- Heus, R&c. l. 4.& l. mulieri, eo. tit. Ac ſi plures agere volent, prætoris eſt eam controuerſiam dirimere& magis idoncum eligere..ſi plures. eo. tit. Quod ge- nus iudicij à veteribus diuinatio vocabatur. Itaque nemo hanc actionem dicitur habere in bonis ſuis, niſi litem conteſtando, cæteros excluſerit, l. ſi cui. de verbo. ſignifi. l.eum qui,§. in popularibus. de iure- iuran. Ait autem VlIp. Omnes ciues,&c. Ex quo in- telligitur extraneis hoc remedium non compete- re, etiam ſi fortè incolæ lint. Manemus& habita- mus, l. ciues, C. de inco. I.. infra ad municip. O ppo.
—
L.§. vlt. de via publ. tit.. Datur interdictum/ nibus& in omnes. Vulgò receptum eſt aone de via publica, omnibus competere non cclam a cæteris locis publicis. Quia dicunt omnium inte 3 eſſe etiam extraneorum. Quia permittitur omun⸗ bus via publica ire, etiam ſi ciues non ſim,] 8 agrum. C. de ſeruit. Via publica nemo recte Vrci⸗ betur. Plaut. in Curcul. Nemo ire quenquam publi. ca prohibat via. Hæc eſt vulgaris& recepta ſenten. tia, quæ tamen non ſat firma ratione nititur, vt alias dixi. Non enim rectè colligitur, Extraneo licet ire via publica, ergo& cauſam publicam de via defen- dere. Et quod dicitur de via publica, in l... omni- bus,&c. poteſt accipi, omnibus, quibus Populares actiones,& remedia popularia competunt. Verba generalia& vniuerſalia ex ſubiecta materia reſtrin- guntur ſæpenumero, d. l. 4.& d. l. mulieri. Qudd au. tem hic dicitur, publico, ſi accipe, publico vſui de- ſtinato, vt in l. inter ſtipulantem.§. ſacram. de velb. oblig. Nam publicum poteſt accipi pro eo, quod eſt in patrimonio fiſci aut ciuitatis, l. ſed Celſus, de cõ- trah. empt. de Huiuſmodi rebus, ij tãtùm expenun- tur qui earum adminiſtrationem habent, l. z.§.hoc interdictum ne in lo. pub. Cuiuſmodi ſunt procura- tores fiſci. Item ſcabini ciuitatum, l. nulli. ſupra quod cuiuſque vniuer.nomi.
Ad l. De pupillo..
Nterpretatur quod prius dictum fuit competete ciuibus,&c. Modo ſit perſona idonea, ſicut dici. tur, in d. l. mulieri. Habetur ratio perſonæ in cauſa publica, non etiam in priuata, hæc ætas non eſt ido. nea ad reipublicæ adminiſtrationem, l.². de reg. iut. Dixerit aliquis poſſe interuenire tutoris auctorita- tem, qua ſuppleatur infirmitas ætatis. Sed tutor& curator excedere fines adminiſtrationis non debet, Lvlt. de curat. furio. Curator furioſi nullo modo li- bertatem præſtare poteſt, quia ea res ex adminiſtra- tione non eſt. Idem dicitur in l. ſeruus furioſi. de ma numiſsio. Seruus furioſi à curatore manumitti non poterit, quia in adminiſtratione patrimonij, manu- miſsio non eſt. Qua ratione dici ſolet ſuffragium
antum mauceur
pupilli, non admitti in publicis negotiis, etiam cum* tutore auctore facit, J. ſpurij.§. minores, de decurio. nngo c. ex eo. de cler. in 6. Quid de adulto curatoremlaè. hn
bente? Variæ ſunt opiniones. Sed magis receptum eſt, dem eſſe, quia ſimilis eſt pupillo,. ſi curatorem. C. de in integ, reſtit. b 1
Arum refert cui nuntietur, modo intelligat è
domino renuntiare poſsit. 6. nuntiationem Sc multum refert quis nuntiet. Seruus non cſt ddo neus. L.ſeruus. C. de iud. hoc videtur quaſi in imm fieri. In interdicto tamen quod vi aut clam, ſuffet prohibitio facta, per ſeruum, l 3. quod vi aut cim Quidam obiiciunt, hanc nuntiationem ſpecem quandam defenſionis eſſe, l. 4. fupr. quæ ſeruo de gari non debeat, l. ſeruos. de accuſatio.l. ſi non deten dantur. de pœn. Sed defenſio dicitur abuſiuè, qula ad ius noſtrum tuendum& conſeruandum ft. te defendere necem defuncti, id eſt, vindicare, vlcilcl Propriè autem dicitur defendere, is qui prouoca. ab alio, vt neceſſe habeat reſpondere. Atque ar 1
Ad S. Seruo.
ocatut

com llclt
neæ inal
non elit de ret s audtore Sed theal nondte Ulo wodol-
adminitr rioldem numitune onijy Dn ſufnagu zetlumen de decni ratoen
is feceyl- ——
lcuraorr
eſt vulgaris diſtinctio defenſionis neceſſariæ,& orta
voluntarlg. cato cui defenſi
Ad S. Nuntiationem. „E ALECTIO VIII.
o tantum permittitur.
Actenus diſputatum fuit de cauſis nuntiatio-
H⁸ nis, de perſonis,&c. Nunc de ratione nuntia- loonis Qaciendæ. Vlp. in l..§. nuntiatio, oſtẽdit ſe hac methodo vſum fuiſſe. Quod magnopere neceſſariũ Kad docendum. Hoc exemplum,&c. uxritur bi facienda ſit nuntiatio, an facienda in ipſo opere, vbi quis vult ædificare. Nec refert quibus per- dnis nuntietur, modo poſsit renũtiari domino,&c. Alibi facta nuntiatio, non tenet, etiam ſi domino
jpſi quis nuntiauerit iam ſingula, hæc examinanda unt.Ac primum eſt videndum, an neceſſe ſit opus actum eſſe, cuͤm fit nuntiatio. Accurſius putat opor tere inſtar quoddam operis factum eſſe, ex l. ſti pula- tio. opus. Sed ego iam ſupra dixi§. Opus, pertinere ad interpretationem ſtipulationis. Vlpia. noſter hic atis oſtendit, etiam ſi quis nondum ædificet, poſſe nuntiari. Nuper adduxi ſimilem locum ex l. non ſo lam.§.1. Si quid operis factum ſit? Cur ergo aut in iyſ opere, ſi nullum opus factum ſit. Quia vt pluri- mum ſolet fieri, cæpto iam opere. Alias non eſt cer- tum an velit ædificare, aut quo in loco velit ædifi- care. Deinde ait, pene duxerim, vt oſtendat ſe figu- ratè loqui, nõ propriè. Magis propriè loquitur, cum atIn re præſenti. Verba ſunt iuris antiqui, Iu rem wxſentem venire. In re præſenti eſſe. apud Cice.& alos latinos auctores.
ergo V
Dxcterea obſeruandum eſt, nuntiationem nocere
domino cuicunque nuntiatũ ſit etiam ſeruo. Quod videtur prima facie durum& inciuile eſſe. Quod ſihber aut ſeruus non admonuerit dominum ab- ſentem, iniquum videtur dominum abſentem& ignorantem affici pœna edicti. Sed iam ſupra dixi ideo tolerari hunc rigorem& duriciem, quia in cul-
pa aliqua eſſe videtur qui fabris aut miniſtris negli-
gentibus vtitur. Itaque alibi dicitur etiam aduerſus
abſentem nuntiationem factam valere. I.1. S. aduer- ſus.Et huc pertinet quod alibi dicitur nũtiationem
heri in rem.lxoperis. 1. ſuprà. Nõ habetur ratio per- ſonæ modò poſsit nuntiari. Dixerit aliquis hic nun- tian fabro, ſeruo, puero,&c. Ergo nũtiatio fit in per-
ſonam. Sed nuntiare hic dicitur is qui ſignificat ali-
cui quid nuntiet. Nütio tibi ne quid operis hic fiat.
Necell eſt alloqui perſonam lquam Sic paſtum
dicitur fieri in rẽ, licet certę perſonæ paciſcantur. l. iuriſgentium.§. pactorũ. dę pact. Quid ſi nemo præ- ſemsſit,Varie ſunt opiniones. Sed puto nuntiationẽ
huiuſmodi ira demum nocere domino ſi certior fa-
Cuns fuerit. Ait enim VIp. Sic vt domino poſsit re- nũtiari. Quod dicitur ſeruo vel puero, ſic accipe, mo qd eius imtellectus ſint vt poſsint renuntiare domi- no.l cuilibet. iI. Rurſus obiecerit aliquis nũtiari poſ- ſ kurioſo& infanti L.operis. 10. Quos tamẽ conſtat ntellectu carere, l. cum prætor. de iud. Reſpondeo amdiguitatem aliquam in hoc verbo reperiri. Nun- tiare dicitur, qui conuenit& alloquitur, puta fabrũ, metcenariũ, puerum,&c. Et refert an hic intelligat
Auod agitur, d. cuilibet. Sed nuntiare aliter accipi-
In Tit. De oper. noui nuntiat.
Hinc tractatur quæſtio de excommuni-
fantem, aut furioſum: O
791 tur, cũ dicimus furioſo,& infanti nãtiationem fieri koperis. Cum quis nuntiat in ipſo opere loquens Omuini intelligenti eo conſilio, vt prohibeat infan- tem ædificare. Ea nuntiatio, infantem tenet. Suffᷣicit Poſle renuntiari ei, vel eius tutori, vel curatori. Si va et aduerſus abſentem„cur non etiam aduerſus in- ortet ergo aliquos præſe 5 eſſe cum fit nuntiatio Nec ſufſgit eſl i enden 4 d Pllerendmnſae CNid ergo ſi quis duxerit ſecũ „&c. Humanius eſt non ſufficere, quia non ſint veriſimiliter renũtiaturi. Et ita videtur fen- ſiſſe Vlpia. Plus igitur rigoris eſt, ac duritiei in vo- Catione in ius apud nos vſitata. Si nemo reperiatur domi„qui poſsit renuntiare domino. Na& maius periculum eſt in hac nuntiatione„quia deſtruitur quod poſtea ædificatum fuerit. Quid ſi à fabro aut
mercenario nihil renuntiatum fuerit: Adhuc nocet
nuntiatio ex verbis Vlp. Salua actio manet domi- no aduerſus eos, quorum culpa id acciderit. Nota non ſufficere domino nuntiari,&c. Et notãdum eſt quod ait nullius eſſe momenti. Exemplum eſt in l. 1. de remiſsio. vbi inutilis eſt remiſsio cum inutilis eſt nuntiatio. Et his verbis oſtendit non valere nun- tiationem ne ab eo quidem tempore quo prohibe- re potuit, quamuis aliqui diſſentiant.
A S. S. plurium res ſit.
4 Lius locus de ratione nuntiandi, An vni ex
ſociis nuntiare ſufficiat. Et ait Vlp. ſufficere,
quia in rem fit nuntiatio. Si facta ſeruo nocet, mul- to magis ſocio. Aliâs denuntiatio ſolet fieri omni- bus quorum intereſt. l.1.§. pen. de vent. inſpiciend. Deinde ſubiicit factum vnius, cæteris non nocere. uia in re videtur aliqua repugnantia eſſe. Sed di-
cendum eſt propter factum vnius totum opus de-
ſtrui. Quia deſtructio operis indiuidua eſt, l. ſtipula- tio.. quæſitum. infrà. l.z2. de prætor ſtipul. Tenentur ergo cæteri ad patientiam. l.comperit. S.vlt. quod vi aut clam. Ideo autẽ hic dicitur alios non teneri,&c. quia non teuentur reſtituere. Verba hæc referenda
ſunt ad interdictum de quo in l. prætor. Is qui ædifi-
cauit, tenetur omnino pœna edicti. Quanti ea res eſt,&c. Nec aliquid repetit à ſocio, niſi intererat ſo- cietatis id fieri,&c. Iiſi quis putãs.§.vlt. pro ſoc. Suc- cubuit, quia forte defecit probatio. Plura dicemus
de hac re ad l. xdibus. 18. b Aad§. Si plurium dominorum.
à4 Nüufficiat vnius nuntiatio: Omnibus non, id
eſt, non omnibus. l. ſi ſeruus.§. ſi pluriũ, lGræ- ce,§. illud, de fideiuſſori. Valla in Dialectica. Verè ergo dicitur, nuntiationem ex parte nuntianeis eie in perſonam, non in rem. Vnus amiſit ius pro 4 en- di, aliqua pactione. Victoria tamen Pnide Ped erit aliis, quia reſtitutio eſt indiuidua, d. ſtipu zio,,
uæſitum. Facit I. loci.§. ſi fundus. ſi ſeruit.vind. Se
de indiuiduis alibi plenius diximus. b Ad S. Si quis ipſi. in ac + Ocus de perſonis quibus nuntiari poteſt. Quę- Lritur de prætore ipſo, cuius auctorttate fit nun- tiatio Quatuor hic dicuntur, 1. dicitur non poſſe nũtiari, z. poſſe teſtationem fieri, 3. boſt Smitan hre turanm nti c rto r endu quo andum eſſe. Quartò reſtitu ruram aurie o⸗ 80 retro
—
——V—— 1———————— —*——————— ——

792
Franc. Duareni luriſconſ.
retro ædiſicatũ fuerit: hæc omnia ſubtilius exami- nanda ſunt. Primum dicitur nuntiari non poſſe. Nã
nec vocar
iin ius per l.⁊. de in ius voc. l. pars litera-
rum. de iud. l. nec magiſtratibus. de minor. Is cui nũ- tiatur quodam modo prouocatur ad iudicium. vt ſæpe iam dixi. Deinde contra decus eſt ac reueren-
tiam,&c. priuatum hominem his
verbis vti aduer-
ſus magiſtratum. Puto hoc ſentire Vlp. licet variæ interpretationes reperiantur apud Accurſ.& cæte- ros. Eſt caſus in quo magiſtratus vocari poteſt, I. ſe- natus. de magiſtratib. perpetuis, L.præſidis. Secundò poteſt fieri teſtatio ſiue proteſtatio. Quod tamen prima facie videtur ineptum. Videtur eſſe eadem
ratio nuntiationis quæ proteſtationis. Prætor necelſ-
ſe habet ceſſare perinde acſi nuntiatio eſſet facta.
uia retro ædificatum deſtruitur. Hic hærent pleri- que velut in ſalebra. Reſpondeo hanc teſtandi ra- tionẽ comparatam eſſe vt Prætori ſaluum maneat
decus ſaum& reuerentia. l d§. S* quis ipſi Dratori. PRAELECTITO IN.
Ocus de cauſa nuntiationis ſubobſcurus, oſten dit nuntiari nouum opus poſſe, ſi in ædes no- ſtras,&c. Scd cur ait: Sed etſi Accurſ. hæc verba re- fert ad id quod prius dictum eſt de Prætore„quaſi
teſtatio facienda ſit ipſi
Prætori: hæc interpretatio
non conuenit verbis Vlpia. cum ait, Quis immittit ſimpliciter& generaliter. Si ſenſiſſer de Pretore, ali- rer id expreſsillet. Animaduertendũ igitur eſt hanc nuntiationem præcipuè comparatam eſſe aduerſus eum qui in ſuo xædificat, ſed ita vt noceat alteri. Naã ante hoc edictum licebat manu prohibere eum qui xædiſicabat in alieno.. meminiſſe. Adificantẽ in ſuo non licebat prohibere manu. Eſtque nuntiatio hoc caſu neceſſaria d.§. meminiſſe. Atque ita videtur
conceptum fuiſſe hoc edictum Prætoris
vt appare
ret ob quam cauſam introducta eſſet nuntiatio. Ta- men prudentes& conſulti latius interpretati ſunt edictum vt poſsit nuntiari ſi quis ædificet in alie- no,&c. Id emim æquũ eſt vt Vlp. ait. Vt poſsit vtro- que remedio vti is, in cuius ſolo ædificatur. Manu prohibere& nuntiare,&c. Quod æquum eſt, ſpecta- tur in interpretatione iuris. In eõque conſiſtit ſcien-
tia iuris quã profitemur. l.i. de iuftit.& 1
ure. I. ſi ſer-
uum.§. ſequitur. de verb. oblig. Ait ergo, Sed etſi, id eſt, non ſolum ſi quis in ſuo aliquid faciat, quo caſu eſt neceſſaria nuntiatio, ſed etiam,&c. In vtroque ca ſu permiſſa eſt, in altero neceſſaria eſt. Sed hoc de- Claiabirur mox fuſius ad§. meminiſſe. Et belle Sex- tus Pedius. Sic emim eſt legẽdum vt in Flor. Kefert diuiſionem Pedij lureconſulti confirmande ſenten- tix ſuæ cauſa. Pedius dixit triplicem eſſe cauſam nuntiationis,& oſtendit poſſe nuntiari cum in ædes
noltras,&c. Declarãda eit igitur hæc diuiſio de qua aliquid diximus ad 1.1.§. nuntiatio. vbi alia diuiſio huic non diſsimilis traditur. Naturalis, publica, im- Naturalis cauſa de dominio intelligi- nus triplex tur. Naturale eſt ac iuris gentium vt mihi liceat vti re mea liberè& ſine cuiuſquã interpellatione. Do- minia rerum ſunt iuriſgentium„quod& naturale dicitur. l.ex hoc iure. de iuſt.& iure. De publica cau- ſa diximus ſupra. Legum defenſio maxime ad rem- pub. pertinet. Impoutitia dicitur ab impoſita ſerui-
Nuntiatio- poſititia,&c.
diniſio.
tute. Dixerit aliquis, nonne hæc etiam cauſa eſt na turalis? Seruitutes acquiruntur nobis iure arnide. ſicut res corporales,§.vlt. Inſtit. de vſu& däjen uun ſpondeo hanc impoſititiam naturalem quoque de⸗ poſſe. Sed ideo opponitur naturali, quia altera ban tùm naturalis dicitur, nec aliud nomen propriu aut ſpeciale habet. Nomen generis manſit in 909 membro diuiſionis, licut dicitur de adoptioneli ſup.de adopt. Dici etiam poteſt alteram mags n. turalem eſſe,&c. Illud maxime ſecundum nxuram
eſt vt liberè vtamur re noſtra, vt nõ liceat cuiquam
nos impedire ac prohibere Qui ſeruitutem habet, vtitur re aliena. di quis contra ſeruitutem impoſita faciat, tamen vtitur re ſua non aliena. Hæc probabi.
liter dici poſſunt tuende huius diuiſionis cauſa. Ve.
rùm vtcũque ſe res habeat, in re ipſa parum eſt dif. ficultatis. Rẽ ipſam tenemus quod præcipuum eſt de verbis nos admodum ſolicitos eſſe non oponct,
Klm noponet, auctore Platone, niſi quatenus id ad rerum imelli- gentiam neceſſarium videbitur. Impoſititia autem dicitur, quia ſine impoſitione omnia prædia ſunt li- bera. l. altius. C. de ſeruit. Non ignoro tamen reperi ri quoddam genus ſeruitutis Juæ dicitur naturalis 1..§. pen.& vlt. de aqua plu. Lundus inferior ſerui ſuperiori,& aquam profluentem excipit. Quo no- mine datur actio aquæ pluuiæ arcendæ. Veruùm ali- ter accipitur hic ſeruitus, vt& ſub tit. de ſeruit nem pe pro impoſititia,& c. Obſeruandum hinc eſt, non ſolùm domino cõpetere remediũ nuntiationis, ſed etiã ei qui ſeruitutem habet. Quinimo aduerſus do-
minum ipſum competit, vt clarè docet Vlpia. hic.
Notandum eſt præterea eum qui ſeruitutem impo. nit ius ſuum minuere. facit l. vlt. C. de reb. alie. non alienan. Itaque ſoleo ſic diffinire ſeruitutem, ius pꝑ diis inhærens, quod vnius vtilitatem reſpicit, alte- rius liberratem minuit. De ſeruitutibus quædã alia hic tractantur, de quibus dicemus ad k. qui viam: in fra. Non eſt omittendum quod Accurf. annotauit videri nuntiationem recte fieri, etſi nulla iſtarum cauſarum ſit pone eum qui dominium nec ſeruitu- tem habet,&c. nuntiare nouum opus. Nonne tenet nuntiatio& ſipercedhena eſt Nihil enim refert an
ius habeat prohibendi, l.. in prin. Reſpondeo eum qui nuntiat, aliqua ex his caufis niti, aliàs non vale-
ret nuntiatio. Sed ſi forte vera non ſit, tamẽ intetim ſuperſedendum eſt,&c. Et ſanè aliqua ambiguitas hic reperitur quæ imperitos& incautos fallere po- teſt. Qui dominus non eſt,&c. habet ius nuntiandi,
& non habet ius nuntiandi. Habet ius nuntiandi, quia cum contendat ſe dominum eſſe,& iuſtã cau- ſam alleget, interim ceſſandũ eſt, niſi fatiſdatio aut remiſsio,&c. Non habet ius nuntiandi, quia ſi inte- rim aduerſarius contra edictũ non fecerit,& poſt ea compertum fuerit cauſam veram non eſſe, con- demnabitur nuntiator,&c. Hoc qui non animad uertunt, non poſſunt aſſequi ſenſum L.z. de remibo- de quo iam ſatis dixi ſupra. 4
1 Ad§ Meminiſſe. Sn I Nlun fuſius quod iam dictum eſt de cuil 1 Jnüriationis. Cum quis ædificat in noſtio⸗ 3 variis modis poteſt prohiberi. Poteſt Prętot nin apparitorem qui eum pro hibeat,&c. Hoc reme 18
extraordinario Pretor vtitur interdũ, l ſi quis an 6
Aichrerl malud om qui woxic mnchun. amenon mi nänfecun nnosledh
Hatuhic ctrutate
runimö c 4

—
—
*— — — —
inc 8 ationi dpetit.
tVpin temün eb allen temiu fdici d qurünn litrunn f annoeadt IIla ſtarun zec ſerülr- Tonoeter im reden oOndeo ell P vod ſi
In Tit. De Op
is fiat ei qui in poſſeſs. Poteſt etiam ſine ohiberi manui„id eſt; jactu lapilli vel i- gu. Mentio eſt huius lapilldin 1.. infra quod vi aut clam.l.&ſi lortẽ ʒſciendũ ſi ler uit. vind. Nec id ſatis xolicatur ab interpre tibus. Exiſtimo dmaginem uandam eſſe prohibitionis violentę& imperioſæ. Nanu prohibere eſt vi prohibere. l. quamuis. ſo. de aco rer dom..qui reſtituere. de rei vind. d.. ſi quis uſlus. Olim permittebatur vi& manu repellere. gedpoſtea viſum eſt vtilius vi quadam imaginaria vii,& Vt Gellius ait F eſtucaria. lib. 20.cap.9. huiuſ modi erar illa apprehenſio glebæ zin vindicatione bidem.Vindicta in manumiſione ſerui. inf.de ma- nuxvindict. Rhapiſmata in emancipatione, l.vlt. C. ſecmäcip. lib. Nouel. 8I. Clemens Alexanait, Rom. mxcbus ſeriis& iudiciariis vſos ſymbolis fuiſſe. Hec ferè cxoleuerunt. Vix vllum veſtigium ſuper- ctt huius antiquitatis præterquam in hoc jactu la- ili. Docet igitur VlIpian. quæ ſit vtilitas cuiuſque remedij. Si quis in noſtro aliquid faciat, non expe- qit nũtiare. Quid ſit immittere& proiicere, l. malũ. S1infra de verb. ſign. Qui aliis remediis vtitur poſ⸗ ſebionem retinet. Qui nuntiat nouum opus poſ- ſcſotem facit aduerſarium. Non ergo eſt nuntian- dom niſ cum id eſt neceſſariũ:puta cùm quis ædi- ſcat in ſuo, nullum aliud proditum eſt remedium. Dixertt aliquis, cum quis non nuntiat, ſed pro- hibet iactu lapilli, non videtur id melius eſſe, quia nõ competit interdictum. Reſpõdet Vlpi. cõpetere
jnfrà ne V Prætore pr
li interdicta quæ non minus vtilia ſunt. Primd rerdictum quod vi: ſecundo vti poſsidetis, ſi fortè,
nontantum dominus ſed etiã poſſeſſor fuerit. Hic ſnluseſt planus& perſpicuus, licet plerique alij ali rer ſentiant. Sed difficultates aliquæ hic reperiun- tur. Quæritur in primis cur poſſeſsionem amittat nuntator, nô is qui alio modo prohibet. Quod ego iam uaſtaui ad l.1§. in operis. Dixi ideo poſſ. amit- tiquia permittitur ędificare ei qui ſatiſdederit, vel remißionem obtinuerit. Quia ſcit eum cui nuntiat poſſe ædificare, non videtur habere animam poſ- lddendi, niſi aliud appareat. Poſſeſsio amittitur ſolo mimo.l.2.§.in amittenda. infrà de acquir. poſſ. In a li prohibitoriis non eſt locus ſatiſdationi aut re- miſioni, nullo iure id cautum reperitur. Prætor in cdido loquitur de nuntiatione, l... in prin.& l. Pre- tor. Atnuntiatio ab aliis duobus diſtinguitur. Pro-
lditio hec Prætoria nuſquam vocatur nuntiatio. Non obſtar l.ſ opus 16. vt ibi dicemus.
PEAELECTIO X.
Dlimas ex§. meminiſſe, eum qui nũtiat trans- e lftrepoleels autem qui alio modo prohi- vin e lü poſſeſsionem. Sed quæritur ratio 88 diln lanè difficilis& obſcura eſt. Ego de niigui 5 ad L..§.in operis. Dixi ideo polſeſ. a- 8 wrnſee eut ædificare, ei qui ſatiſdederit, poſe Di tinuerit. Qui ſcit eum cui nuntiat mi a uudeenon videtur habere poſsidẽdi ani- molgzin appareat. Poſſeſsio amittitur ſolo ani- generdu uurrndarinſta de acquir. poſſeſ. n aliis anmuihlan Lioni non eſt locus ſatiſdationi nonibtione 1 mnino ceſſandum eſt poſt eam Mouet nos quòd nullo id iure cautũ
T...... Pretor 11 edicto loquitur de nuntiatione,
rir fieri cotempta nunt
Er. noui nuntiat.
. 2*.— 7 9 3 b din prin&clPrætor.At nuntiatio ab aliis duopus it neuiur apertè in hoc loco& in aliis. Prohibi- 2Ir doria nuſquam vocatur nuntiatio. Non ob-
dar is pus. 16. vt ibi dicemus. Præterea obſeruan-
Hun 4 nenchui ædificat in ſuo,non poſſe prohi-
u lapilli,&c. Sola nuntiatio aduerſus e competit. Oppo. l.etſi fortè§. ſciendũ ue
Honahekir Iorté,§.ſciendũ, ſupr. ſi ſeruit.
DCltur eum qui altius tollit ædes ſuas poſſe prohiberi& ciuili actione,& interdicto quod 1 aut
dam. Deinde ſubiicit ldem eſt&ſi apilli iactu im
pedierit Ergo lapilli iactu impediri poteſt is quiin ſuo ædificat. Reſpondeo videndũ eſſe quò reſtrae tur ea verba, Idem eſt,&c. Dixerat prius Vlp. poſſeſ.
ſorẽ poſſe agere& impedire,&c. Et aduerſariũ eſſe poſſeſſorem ſi non habeam altius ædificatũ in meo poſt prohitionem eius, poſtquam mihi nuntiauit ne ædificarẽ altius. Idẽ eſt etſi lapilli iactu,&c. Id eſt eodẽ modo fit poſſeſſor. Iactus ergo lapilli prodeſt aduerſario, vt ſit poſſeſſor ſi conuenero poſt iactũ.
Nec id nos inficiamur. Non tamen neceſſe ab eo ceſſare poſt illum iactũ, quia ædifico in meo. Et ad- uerſarius ſeruitutẽ tantùm habet altius nõ tollendi. Videtis quàm diſsimilia hęc ſunt. Perſpecta hac diſ ſimilitudine non difficilis eſt explicatio. Sequens quæſtio eſt, an is qui nuntiauit,& ideo poſitranſtu- lit, poſsit deſtruere opus propria authoritate. Dixi- ad I..§. nuntiatio. poſſe me quod ædificatũ fuerit in meo deſtruere. Citaui l. quemadmodum. ſupr. ad l.
Aquil.l. ſed ſi inter. ſupr. de ſeruit. vrb. præd. cũ aliis
ſimil. Quod eſt accipiendum niſi aduerſarius poſ-
ſideat. Quia deiiceret dominus poſſeſſorẽ de poſ- ſeſsione,& iuſta eſſet aduerſus eum defenſio, 1.z.§. eum igitur. infr. de vi& vi arma. Ex quo conſequi- tur poſt nuntiationem non licere deſtruere. Quia poſſeſsio tranſlata eſt in aduerſarium qui ædifica- uit. Receptũ tamen eſt poſſe ex continenti deſtrui, non ex interuallo. Quia poſſeſsio huiuſmodi vitio- ſa& violenta eſſe intelligitur. At mihi licet vim il- latam repellere ſtatim,&c. d. l.3.§. eum igitur. b
Ad S. Ii quis riuos. J Merfxeram Vlpi. edictum PrErOrs de nuntia-
tione. Factum poſt nuntiationem reſtituitur ſiue iure ſiue iniuria. l.i. in prin. Excipitur hic caſus ipſo Prætoris edicto propter publicam vtilitatẽ. Quod dicitur de riuis referendum eſt ad aquæductus qui Romæ erant, de quibus lulius Frontinus librum conſcripſit:alioqui homines ſiti necarentur.I.vlt. in- frà de riuis. Et cloacæ multæ& ſumptuoſæ fuerunt Romæ. Hinc penſilis& ſubternauigata, dicitur Ro- ma à Plinio lib. z6. c. 17. Magnam curam& diligen- tiam adhibebant in cis purgandis& tuendis. Im- mũdicie cloacarum cœlum peſtilens& ruinas mi nantur, l.. de cloac. Excepit Pretor generaliter ope- ra,&c. Hec exceptio nobis vſui eſſe poteſt. Non ha bemus cas clocas& æquaductus quos habebant Romani. Klia habemus in quibus mora periculoſa eſſet. Et obſeruandum hic eſt contemni poſſe nũ- tiationem quaſi inutilem. Quo caſu etiã remiſsio non eſt neceſſaria.vt dicitur in 1.I. de remiſ. Cogno-
ſcitur ex euẽtu iudicij an tale opus fuerit vt debue- atione. Saluæ tamen maneèt
um. 19. vt& in omnibus dixi. Præterea hic ob-
XX
actiones legitimę.l. ſciend aliis caſibus de quibus ſupra

— *—— 8 ä.
sterset HeieeiieeEiei Rtäteeeei ehe nee heheeee eeen ereiehGes ie eie 12
ee eete 3he aeeerg, e eehenes= wue, eeeet Ban 5* h
MhSotSrar seevioen ebveets
eEheabe eee Sssreehbss
Locus com muns cum movd peri- culum alla tura eſt.
ſeruandum eſt, refectionem operis ad edictum per- tinere. Diſputaui de hac re ad I.l. 6. ſi quis edificiũ. Annotatur etiam locus communis non indignus obſeruatione, omittenda interdum remedia vſitata & ordinaria propter graue periculum. Theſis eſt, quę latius patet quàm quod edicto exprimitur. Ex- empla ſunt vulgaria in l..§. vlt. de feriis. Si res tem- pore peritura ſit. l.ſi quis filio.§. hi autem. ſuprà de inĩuſt. rupt.vbi ait Iuriſcõſtunc punire permittitur, deinde ſcribere, non penæ feſtinatione, ſed periculi preueniendi cauſa. l. ait Prætor.§. ſi debitorem, infrà quæ in fraud.cred. Licet mihi debitorem meum fu-
gientem,& pecuniam auferẽtem perſequi& pecu- niam ei auferre. Simile in l. diuus. de petit. hæredit. Poſſeſſor poteſt diſtrahere cum neceſsitas vrget. Si in funus impendendum, in familiæ cibaria,&c.
Ad S. Qui opus. ½ Ixi opus factum poſt nuntiationem deſtruen- dum eſſe ſiue iure ſiue iniuria. Quod durum
&x graue eſt, cum poſsit eſſe calumnioſa nuntiatio.
Sed admonui ſupraà, id ita eſſe conſtitutum maio-
ris incommodi vitandi cauſa. Periculum eſt ne is qui vider in ſuo ædificari, ad manus& arma tãdem veniat:niſi ſtatim ſuperſedeatur, non poſsit ſe con- tinere. Studuerunt autem iuris auctores noſtri ca- lumniis hominum mederi quantum eis licuit. Itaq; conſtitutum eſt, vt iuretur de calumnia auctore Prætore. Poteſt adiri Prętor, licet neceſſe non ſit, 1.§. nuntiatio. Item poſt nuntiationem aditur Præ tor. l.l.§.& poſt operis. Is cui nuntiatum eſt, fortè a- dit Pretorem vt eo auctore iuretur. Prætore aucto- re dirimuntur controuerſiæ. Ita demum iurat ſi pe- tarur,&c. Hoc ſolenne non eſt in nuntiatione vt pleraque alia,&c. Simile in l.iuſiurandum& ad pe- cunias. S. qui iuſiurãdum. ſuprà de iureiur. ergo po- teſt remitti, vt id quod exigitur à litigatoribus& patronis. Vide 1.2.§. fed quia veremur. C. de iureiur. propter calum. c.. de iura. calum. lib. 6. A d§. Qui nuntiat.
T Ocus de modo nuntiandi: demonſtrandus lo-
Lcus eſt in quo denuntiatur. Ne quid captionis ſubſit in re tanti momenti, agenda ſunt omnia a- perte& ſine captione. Sequitur quoties in partẽ,&c. quaſi dicat, Sufficit dicere, ne totum opus hoc fa- cias quod cœpiſti. Alièàs dicendum eſt ne quid fa- cias in hac parte. Si ſimpliciter nuntiauerit is qui ius habet prohibendi in parte, ſuccumbet. Et hoc locum habet cum in vno loco ædificatur. Si in plu ribus locis ſeparatis, plures ſunt nuntiationes ne- ceſſarix. Quia in ipſo opere nuntiari debet. An
ſint plures ſoci an vnus locus, ex ſenſu communi
iudicari poteſt. Qua de re hic diſputatur ab aliis ſi vox poſsit audiri. Ad§. ſi is cui.
TNterpretatur VIpia. caput vnum edicti Prætorij,
nempe de ſatiſdatione. Cautum eſt enim edicto vt ſi is cui nuntiatum eſt ſatiſdederit aut cauerit, g&c. liceat ei ædificare. Ac eo nomine datur ei inter- dictum, cuius formula extat in 1. Pretor. S. deinde. in- fra. Satiſdatur autem de opere reſtituendo, l. ſtipula-
794 Franc. Duareni luriſconſ.
tio.§.). infrà. Hec ſatiſdatio eum habet quer va.
3 U
ſio facta à Pretore, de qua ſub tit. de kemedu nie
inutilis, quaſi ſufficiat remiſsio, quia plerun en e 4.
cilius eſt ac commodius ſatiſdare quàm Pretor em
adire,&c. Ex quo conſequens eſt ſatiſdari ſine Præ.
toris aditione. Et ſatiſdatione præſtita remitti nu n-
tiationem etiam ſine Prætore. Si tamen non con.
ueniat de ratione ſatiſdandi debet adiri Prętor. etor. Dt
toris eſt cauſa cognita dirimere hanc controuerſia l. qui bona. 3.§.lt. infrà de dam. infect. dicemus d
L.cũ procurator..vlt. infr. Quando ſit neceſſe Dræ
torem adire, conantur Accurſ.& ceteri deſinire& 5„
certis diſtinctionibus concludere, Quod nec vtil eſt nec facilè fijeri poteſt.l.omnis definitio. de re ul iur. Occurrit antinomia ex. l.vlt. C. de dikorurr l uibuſdam libris eſt tit. proprius de noui oper nt poſt tit. de ædif. priua. Dicitur poſt nuntiation er. pectandos eſſe tres men ſes quibus negotium qcci- datur à Prætore: ante illud tempus non admittiſa- tiſdationẽ. At certum eſt Iuſtin. derogaſſe luri anti-
quo, ſed ita tamen vt repugnantia hæc dicinõ po.
ſint. Leges poſteriores debent ad priores trahi, ni contrarie ſint. l.non eſt nouum. ſup. de legib ic in- terpretamur vtrunque ius, quaſi iuri antiquo adda- tur exceprio ex nouo iure. Satiſdans impunè ædit cat poſt nuntiationem, modò lapſum ſit tempus trium menſiũ. facit l. in toto. de reg. iur. Acidem co ſtitutum eſt iure pontificio. c. vlt. de noui ope. nunt. in Decret. Quedam alia dicemus de hac ſatilta- tione in aliorum capitum enarratione. 6
Ad S§. Qui procuratorio.
Ieimas ſupr. nouũ opus poſſe nuntiari nomt- Nngod ne procuratorio. I...§.vlt. Queritur an ſatidda
re debeat procurator dominum ratum habiturit Et ait Vlpi. ſatiſdandum eſſe. Hæc enim ſatiſdat b exigitur à procuratore actoris. Inſti. de ſatiſdat.ſer. uum.§. ait Prætor. de procurat. quia periculumeſt ne dominus ratum non habens, irerũ agat, nec ob- ſit res iudicata. Vtilis eſt autem hæc cautio in hoc caſu: quia ſi is cui nuntiatum eſt ceſſauerit& nunc
5
poclalol b
uo cöc
rolenontia
utmanc
petat quod ſua intereſt, dominus non tenebitur ni. iann
ſi ratum habeat, ſed committetur ſtipulatio&cõ-
uenietur fideiuſſor. Si igitur non ſatisdederit, nun.
tiatio omnimodo remittitur. Cur dicit omnimvul quia remittitur ſimpliciter& ſine vlla exceptione & perinde eſt acſi nuntiatũ non eſſet: Alias non ie
mittitur nuntiatio omnimodo, ſed quatenus ilbæ-
dificandi,&c.l.x.in prin. Queritur an ſit adeundus Pretor pro hac remiſsione? Videtur adeundus non eſſe quaſi inutilis ſit.L.. de remiſsio. Sed verius Prætorẽ interuenire debere: quia valet abinition tiatio, nec preſtatur ſatiſdatio niſi petatur. Att i etiã ſi ſit verus procurator, id eſt etiã ſi mandue ſit. Nã ſi non fſufficit res alienas procurate fine. dato. li.. ſup. de procu. ergo,&c. Verùm hic npai antinomia. Näa tunc exigitur ſatiſdatio dmcet eſt an mandatum habeat.1. C. de procul5ü-. curatot. ſupr.vt in poſſ. legato. Alibi dicitur cum ud acta factus eſt agentis procurator non Cben ſatiſdare. C. de ſatiſdat. Idem in Inſtit. tit. de ſati tio. S. ſinautem. Et hoc eſt rarioni conſentaten,; Nam fruſtra exigitur ſarisdatio cum reſtitulio 6 ſit neceſſaria. Repõdeo fieri poſſe, vt qui reruhe

1 b galti 2 üan res n
e b
1 6
11 1 anch impune um lin ur.Ach
ritur an dal tum kubri enim dule-
de ltital
ferealln
u aguke
. c cauu Mn
lauertn on tenedin
tipuuii 1
tdelktn
lictomnn
In Tit. De oper. noui nun
ſt,& tamen de eo non conſtet: atque ideo r ſatisdare debere. Non enum ait Vlpia. 21( certum ſit eum procuratorem. Alihi dicitur etiamſi Jens eſt abſentis voluntas, non deſiderari cum cuic ꝗui ita. 66. S. eriam. ad Trebel. Alibi dici- cautione 4 acta quis factus eſt procurator. C. de — Amaaſtt. de ſatiſda.5. ſinautem. Nihil eſt cer- iuieituncum quis libello principi dato pro- feſſus eſt ſe feciſſe procuratorẽ,&c. l.ne ſatiſdatio, nafetem rat habe. Alibi dicitur, ſi dominus literis Adaduerſarium ſcriptis ſignificauerit,&c. jſi pro- dlrator em. 6. ſup. de procur. Idem dicendũ eſt etſi Inſtrumentum publice confectum ſit,&c. vt hodie eriſolet. Ac in ſumma dicendum eſt„uotiense. uidens eſt volũtas abſentis,&c. d.3. qui ita. ad Treb. atnon ſemper cuidẽs eſt, quãuis reuera quis ſit pro- curator.l. mandatũ ci ſit. Dicit ſe procuratorem, nõ negotiorum geſtorẽ. Voluntarius procurator dici- tur à Cicerone pro Cęcinna. Eſt autem facti quę- ſioan volũtas cuidens ſit, an dubia. Ideo relinqui-
curatot rectẽ dicitu
tur a 18. uæritur an hic requiratur ſpeciale mandatũ? Va-
ri ſunt opiniones. Sed verius mihi videtur procu- mmoti generaliter conſtituto ig licere. Mouet quòd nuſquam id expreſſum redertidr Caſus in quibus ſpecule mandatum neceſſarium eſt, ſolent exprimi Niurs auctoribus, vt in l. Pomponius. ſup. de procu. Kalis ſimilib. hic nõ reperitur expreſſum vlla par- te iuris ciuilis. Nulla hic litera eſt ex qua id colli gi pobit Verus procurator dicitur etiam is cui gene- ralter adminiſtratio cõceſſa eſt, l. vero. inf. de ſolu- to Ethuc pertinet quod dicitur in I.1.§.vlti. Vſum- ftucuarium poſſe nuntiare nomine procuratorio, quitmen ſpeciale mandatum non habet.
Ad S. Qui remiſßtionem.
lcut procuratorio nomine fit nũtiatio, ita etiam vpetitur cemiſsio. Hic autem procurator nõ ſatiſ- dat dominum rem ratam habiturum: quia defenſo- ti partes ſuſtinet. Procurator rei non cauet de ra- tollnon cogendum. 5.vlt. de procur. Cauet de iud. ſoluendo. Et exigitur ab co ſatiſdatio, etiam ſi certũ ſit cum procuratorem eſſe. l.vnic. Cod. de ſatiſda.& Inſtit de ſatiſda. in prin. Nemo alienæ rei defenſor eſt doncus. Ratio, quia ſatis conſultum eſt actori cautione, niſi in quibuſdam caſ bus de quibus in l. Pomponius ſupr. de procur. In hac igitur ſpecie ex- igttur ſatſſdario ſimilis ſatiſdationi& iudicato ſol- endo, quia defenſoris loco eſt, non actoris. Nam etſi adeat Prætorem& petat,&c. tamen hoc petit quaſi ſe defendens aduerſus nuntiationem. Prima acle videtur ſuſtinere partes actoris. Satiſdat ex 0- berts noui nuntiatione, ſicut dicitur in§. ſi is cui. Sa tiſcatio de opere reſtituendo, cam vim habet quã
ſippulatio iudicatum ſolui.. ſtipulatio. 5. habet.
Ad§. plti. Si procurator.
PRAELECTIO III. Dui Opus nouum nuntiari poſſe procuratorio m nomine: dixi etiã poſſe eũ cui nuntiatum eſt 1— 3&c. inde naſcitur quę tie kn an tmihi nuntiauit: ego ei ſatiſdedi vt poſ⸗ ncare: deinde interdicto experior ne vis mi-
uod in acta relatum& perſcriptum eſt.
tbittio iudicantis.l.voluntatis. C. de fideicom.
quia vere additur exce
lat. 29 hi fiat. f 18 3 ino prohibi 9 . ia nam ortaſsis àdomino prohibitus ſum poſt Kn atlonem: quia ex cauſa mihi datur interdictũ aduerſus procuratorem procuratorio nomince. Ac- curſ.& alij aliter hoc accipiunt, qui mihi vidẽtur nodũ quærere in ſcirpo. Cum dicitur interdictum
cum proponitur vti interdicto, id accipiendum eſt ex ea cauſa ex qua competit interdictum. Nec du- bium eſt quin competat ex ea cauſa. Quæritur in hoc interdicto an procurator ſatiſdare debeat. Et ait ſatiſdare debere iudicatum ſolui. Dixi alibi hãc ſatidationem à procuratore rei non actoris exigi. Et hic reum defendere intelligitur. Nam qui ex- peritur interdicto agit. l. actionis verbo. inff. de obli
& actio. Ergo aduerſarius defenſor eſt. Alia cauſa eſt eius qui petit remiſsionem, nõ e- nim dicitur agere, ſed ſe defẽdere,§. qui remiſsionẽ. ſupra. Hic reperitur antinomia. ex l.non cogendum. §. vlti. ſuprà de procur. Ibi dicitur eum qui experi- tur interdicto ne vis fiat,&. ſuſtinere partes defen- ſoris: ideo non cauere de rato. Sed nihil probibet quem modo actoris, modo defenſoris partes ſuſti- nere, prout ratio vel æquitas id exigit in quaq; ſpe-
cie. Hic dicitur procurator ſuſtinere partes defen-
ſoris, qui conuenitur interdicto ne cogatur cauere rem ratam haberi. Et ratio ſatis perſpicua eſt ex iam dictis. Vbi loquitur Iureconſultus de procura- tore qui interdicto experitur, quia ei nuntiatum eſt. Et ait hoc etiam caſu eum non cauere,& defenſo- ris partes ſuſtinere. Ergo procurator ſiue cõuenia- tur interdicto, ſiue alium conueniat, non cauet de rato,& c. Ratio autem quæ mouit lulianũ hæc fuir, quia cautio ſiue ſtipulatio de rato non poteſt com
mitti. Non animaduerto, inquit Iulia. quo caſu ſti-
pulatio committatur. Nam ſi ratum non habeat dominus quod geſtum eſt à procuratore, non po- teſt petere. Satiſdedit procurator,& interdicto de ſatidatione egit:id ſi ratum non habeat dominus, quomodo poteſt agere? At non niſi eo petente po- teſt committi ſtipulatio. Vtilitas& æquitas exigit vt id diſtinguamus. Subtiliter diſputando vterque poteſt dici actor& vterque reus. Sed negeſſe eſt ple runque, vt alter pro actore habeatur, alter pro reo. Et ho variatur ob varietatem cuiuſque rei de qua quæritur. O mnis diſputatio in iure ciuili, ad æqui- tatem referri debet. Subtilitas temperari debet ex interpretatione ex bono& æquo in quo dicitur verſari iuris ſcientia. l.i. ſuprà de iuſtit.& uurc.
b Aadl. Et idco. c. Edo⸗ procuratoria nõ opponitur defẽſori,
Lexigendi. C. de procur. Non quæritur an mã-
darum habeat, modo caucat iudicatum ſolui. Quo
tamen iure non vtimur hodie in Gallia, ſed exigi- mus mandatum etiam à defenſore rei. Sic zccipi- tur procuratoria exceprioun Linter quos 9.§. alie- no. infr. de dam.infect. Stipulatio ita concipitur d. tra quam ſi appareat eum procuratorem non ene. Nam exceptiones olim ita opponebantur in iudi ciis. Vnde dicitur exceptio conditio ct r. espiid⸗ infrà de except. Hodie exoleuerunt iln ormulx,— exceptio dicitur defenſio qua excluditur intense actori, l..de exceptio. Manſit nomen Te muta a. ſtipulatione damni infecti res ipſa adhuc manet, 8 ptio ſtipulationi. Addunt XX 2
2
———
3— 3 Weet eesehsteeerau 8 8

795 aliqui poſſe exceptionem procuraroriam opponi: propter inhabiliratem perſonæ. Quod eſt verum, ſi quis contendat non poſſe, quem defendere alium in iudicio, quia mulier eſt, quia miles,&c. l. milité. Lalienam. C. de procurat. Sic interdum accipitur exceptio procuratoria, vt in lin exceptionibus. ſu- prà de probat. Quod non licuerit aduerſario dare vel fieri procuratorem. Sic accipitur in Lſi fideiuſ- ſor.. quædam, ſupra manda. Non imputandum eſ- ſe fideiuſſori, ſi exceptionem procuratoriam omi- ſit. De bona fide agitur, cui non congruit de apici- bus iuris diſputare. Apices iuris vocat Vlpian.hanc fubtilitatem, in quibus ferè verſantur lites& con-
trouerſiæ forenſes noſtro tempors. Adl. Etſ ſatiſdationem. 7. NEfenſor qui non ſatidat de iudicato ſoluendo in hoc caſu, ſummouetur ab executione,&c. Pœna non defendentis procuratoris eſt,vt ei dene- getur actio l.mutus.·. pœna. ſuprà de procurato. l.a- Kionem. C. eod. Hi loci communes de procuratore & procuratoria exceptione, ſatisdatione„obſeruari debent. Referendi ſunt ad tit. de procurato. Studio- ſi hæc colligere& in indices referre debẽt, ad ſub- fidium memoriæ. Sequitur: Et tutor,&c. Sicut pro- curator opus nuntiat, ita& tutor, curator,&c. Si- milis eſt procuratori propter adminiſtrationem. Et dicitur haberi loco domini. l. interdum.§. qui tutelã. ꝗe furt Et hoc eſt accipiendum, ſi de re familiari ſiat nuntiatio: hac lege in 10. In quibuſdam libris legitur, Tutori& curatori opus nouum rectè nun- tiatur,&c. Qur lectio bonum& idoneum ſenſum habet. dicemus ad l.operis. infr. b b Ad l. Non ſolum. 8. †. Oeus de cauſa nuntiationis, Dominium aut ſeruitus J.. de remiſsio. infr. vt puta, Si quis de- peat feruitutein altius nõ tollendi. Nec refert an ſit proximus vicinus,&c. Poteſt deberi ſeruitus,&ſi locus medius intercedat. Ergo& propter eam ſer- uitutem nouum opus poteſt nuntiari. De ſeruitute autem magna varietas iuris reperitur. Sed videndũ eſt an abſque vſu fundi intermedij ſeruitus prædio vtilitatem afferre poſsit necne. Exemplum eſt in l. ſeruitutes. 14.§. vlti. ſuprà de ſeruit. Publico loco in- terueniente hauſtus ſeruitus imponi poteſt, aque- ductus non poteſt. in l. vlt. eod. tit. Via publica non impedit ſeruitutem itineris, ſed immittendi prote- gendi. Non licet immiſſum habere in viam publi- cam in I. qui ſella. S.vlti. de ſeruit.:xuſt. præd. In ruſti- cis prędiis impedit ſeruirutem medium prædium, quod non ſeruit. In l.loci§. vlti, ſuprà ſi ſeruit. vind. ſeruitus altius non tollendi deberu poteſt ei qui vl- teriores ædes habet, donec non extolluntur medie, ſeruitus vtilis eſt, hoc ergo caſu poterit nouũ opus nuntiari. Hinc ergo colligitur oportere iuſtam eſſe cauſam nuntiandi. Nec obſtat quod dicitur in l.y. ſiue iure. ſiue iniuria. Id ego ſupra expoſui. Aad S. Qui nouum opus. DRceptio vtilis ei qui nouum opus nuntiat, vt redigat in teſtationem,&c. Teſtationem vocat tabulas, quæ conficiuntur fidei& probationis cau-
Franc. Duareni Iuriſconſ.
Acauſa publica. Nam ob vtranque cauſam poteſt
ſa. Scripſi lib.: diſputat. c.0. Accurſ.non intęllexit.
opus dimetiuntur, Vitruuins l., 4 X.** Ulus 1
Ad S. Si cum poſſem. PRAELECTO TXIII. Ocus de ſatiſdatione iã tractatus ſuprà. Quxę. L ritur an ſufficiat repromiſsio,& nuda a Satiſdatio eſt fideiuſſoris datio, l.i. ſuprà qui(aiilie cog. Cautio ſiue repromiſsio ad nudam ſipulatio nem refertur. l.. infrà de præto. ſtipu. l. ſancimus C de verb. ſig Paulus hic diſtinguit cauſam priuatam
nũtiari. 1.1.§. nuntiatio. l.. S.& bellè. ſuprà eodem. 9i ob priuatam cauſam nuntiatio fiat, neceſſaria eſt fatiſdatio. Magis fauendum eſt ei qui perſequitur quod ſua intereſt, quàm qui de alieno iure ltigat Si ob publicã cauſam,&c. ſufficit repromiſcioha. tionem affert Iureconſtãquam alieni iuris petitor, efrn
&c. Opponitur huic diſtinctioni edictum prætori i du de damno infecto.. pretor. 7. de dam. infec inſtäv. a igia
bi locus eſt ſatisdationi, cum quis cauet nomine a. nodub lieno:repromiſsioni, cùm ſuo. Item dicitur decoo. almud. pere quod fit in flumine publico ſatisdandum eſſe. gu n Ea diſtintinctio viderur omnino contraria noſię. arnenor Accurſ.& cæteri magnopere laborant in huiusti argohui explicatione: ſed tamẽ non ſatis videntur animaid- am den uertere quàm ſint hæc diſsimilia. Ecce diſtindio acſecpus noſtra refertur ad eum cum cauetur, quia nuntix. in ducer
uit nouum opus, inſpiciens ex qua cauſa nũtiaue. rit publica an priuata. Nec refert an ipſe nuntiaue- rit, an procurator eius nomine. Illud tamen queri-— tur an de iure priuato ipſius agatur an publico. Nã id Iurecon.ſignificat his verbis,&c. Et aliquantoa. mdehh pertius in 1.I. de prętor. ſtipul. In edicto prætoris"da damno infecto. Diſtinctio refertur ad eũ qui cauet. Diſtinguitur an ſuo nomine caueat an alieno. Nee mirum eſt, ſi magis oneretur cautione is qui cõue-· nitur nomine alieno, argu. Inſtit. de ſatisdatio. Siin edicto de damno infecto ſcriptum eſſet, ſatisdan. dum eſſe ei qui ex publica cauſa petit ſibi cauer
ml.C0
um
hęc pugnantia eſſent. Nihil tale reperitur in edito 1 pretoris nec ſanè petitur dãni infecti cautio ob pr. ü. blicam cauſam ſed priuatam tantum. lqui bonaſ lec.
qui damni-infr. de dam. infecto.Is demum petit qui contendit rem ad ſe pertinere, quãuis non inquirs tur ſcrupuloſe an eius interſit,&c. Pręterea ſi hicdi ceremus cũ qui ſatisdat nomine ſuo ſatisdare, qui nomine alieno repromittit, hęc contraria dici pol. ſent. Non negamus ſpectandum quoque hic eſſe an ſuo nomine quis ſatisdet, an alieno, dlli. inftäc prætor ſtipul. hæc ergo diuerſa omnino ſunt acdi ſimilia. Hic agitur de iure quod habet is cuicais tur, ibi de urd quod habet is qui cauet. Hic din guitur cauſa publica à priuara: ibi— qui defendit ipſe ius ſuũ, ab eo qui defendit he procuratorẽ. Alia difficultas hic reperitul,qua recõſ.ait ita nuntiari, Nequid contra leges ivo⸗ publico facias. Nã nuntiatio dicitur fieli n temm Lvlt. infrreo Reſpe dendum eſt, Vlp. hic non docere quibus vetbis la. dicitur nũtiare e mnibus nuntia qui
———— 3 ö““ ——————=—— S———.
——

atrarun tin kh utura cce dh „qpi 11 aufamn Iplenumn tameng npobſehſ r algum
4* 8 3
camnäf mum fi i nonng
rrerali
exprimerent C
4
— ſabtn V raus
6
In Tit. De Oper. noui nuntiat.
icꝛturi ſunt. Sicut qui paciſcitur ne petat in Te rer intelligitur paciſci ne ab vllo petat. l. iu- implicit 5. actorum. ſup. de pact Item obſeruandũ rigentid. Prum fuiſſe veterum, vt in nuntiatione eſt hunc mo uſam nuntiandi, Ne quid cõtra le- Itaque poterat iudicari ab initio, an vtilis eſſet kzltag gr Si cauſa inepta allegetur, nuntiatio in- ütan contẽni poteſt. l.2. l. qui viã. hoc tit. Nec utilis— a eſt hoc caſu remiſsio. l.. de remiſ. Vbi au nece 4 2 cauſa allegatur, quãuis fortè vera non ſit, d rio effectũ habet, quia ceſſandũ eſt ſiue iure Poo uiuria Lrin prin.& 5. ſciendũ, qui proxime ſe- ittur Et hoc dicitur interdũ nõ tenere, inſpecta ve ratena cognoſcitur ex euẽtu. L.. in prin. de remiſ- f ua in re ambiguitas eſt,& tenere aut nõ tene- Aanuntatio variè accipitur.§. Sciẽdum, ex 13 dictis ſauis fuit explicatus: nec opus eſt alia declaratione. Ad§. Sed yt probari. Ocet Vlpia. quid obſcruandum ſit in nun- tiatione,facienda. Si quid iam operis factũ ſit, dictum fuit ſupr.§. qui opus. Modus ſiue modu-
los menſuram ſgnificat. Horat.lib.i. epiſto. Metiri
ſe quemque ſuo modulo ac pede verũ eſt. Hoe ſen ſuvſurpatur à Vitruuio ſepe, vt dictum eſt& indi- caum. Hoc igitur modulo fit dimenſio operis fa- di& adhibentur menſ ores periti. l.ſi irru ptione. ſu-
a ſinregund. vt probari poſsit,& c. Nam in inter- dicco reſticutorio ita demum vincit nuntiator, ſi
docuerit factum eſſe opus poſt nũtiationem. l. præ-
tor..t. Nec fufficit docere factũ eſſe opus, ſed quã- tumoperis factum ſit. Colligitur ex his verbis& ex H.Jhi opus. ſupra. durum eſſe, ideo totum deſtrui, qum do aliquid factum ſit poſt nuntiationem. Præ- tat Ilicitè factũ non deſtrui, quam deſtrui quod li- cine kuqä eſt. In re dubia fauetur reo. l. fauorabilio-
rinft. de reg. iur. l inter pares. de re iud. l. Arrianus.
deobl.& act. Vtilis eſt igitur hec dimẽſio nũtiato- mquia alids probatio eſt difficilis. Nõ eſt tamẽ hęc præceorio neceſſaria, vt hoc amiſſo nũtiatio inuti- ſi lit Oomplexi ſunt Iureconſ. ſcriptis ſuis non tã-
uum quid neceſſarium ſit, ſed etiam quid expediat.
b Ad S. Morte. P R AEEECTIO XIIIF
J lin ſup. factum opus poſt nuntiationem teſtitui debere ſiue iure ſiue iniuria,&c. l.. in prin lägue accipiendum ſi vtilis fuerit nuntiatio. l. 2depupillo.I. qui viam. hoc tit. poteſt autẽ inutilis eſleſi Aliquo caſu extincta fuerit, lieet valuerit ab initio,ltaque hic queritur an extinguatur morte. Et zufin duplex eſt, vna de morte nuntiantis, altera emorte eius cui nuntiatur. De vtraq; dicemus ſe- baratim. Quod ad priorem attinet, Paul. ait morte elus qui nuntiauit extin gui nuntiationẽ. Ergo ſuo- ceſfor non poterit experiri interdicto reſtitutorio, de quo in l.prætor. infrà eod. Subdit Paul. idẽ eſſe 1 Aienatione. Si quis alienauerit fundum Ppropter duem opus nouũ nuntiatum eſt, quia his modis fi- Anur ius prohibendi. In his verbis aliqua obſcuri- — teperitur. Naã ius prohibendi, id eſt, ius propter duodt prohibitio ſiue nuntiatio, videtur eſſe do- mühn aut ſeruitus.1..§. vlr. ſuprà eod. Quod ius
an finitur morte hæreditas. infià de regul. iuris.
797
Amittitur quidẽ hoc ius alienatione, ſed non mor- te. Difficultatem auget quòd valet nuntiatio„&ſi quis forte tale ius n6 habeat. l.. in prin. Etiamſi ab initio non eſſet dominus, valeret nuntiatio. Er 0 multo magis&ſi deſicrit dominus eſſe. Difficultas ergo pender ex interpretatione horũ verborũ, quia his modis finitur ius prohibendi. Ego craſsius hæc verba accipio: quaſi hoc vclit Pauf ideo extingui nuntiationem, quia conſtitutum eſt his modis ex- ringui ac finiri. Dicet aliquis ineptum eſſe hũc ſen ſum, quaſi idipſum Pro ratione adferatur, cuius ra- l10 quæritur.l. qui interrogatus. ſuprà de interrog.
actio.& ſane ſi iiſdem Verbis vteretur, rationem ad-
ferens Pauli, nihil eſſet ineptius. Si ita diceret, Nun tiatio extinguitur morte, quia extinguitur Sed vri- tur aliis verbis, quæ rectè intellecta nec inepta nec nugatoria iudicãda ſiint. Hanc enim rationem ad- fert, quia ius illud prohibendi, quod quis acquirit nuntiatione, ſiue dominus ſit, ſiue non ſit ‚finitur morte& alienatione. Habet enim ius prohibendi
nuntator, etiamſi re vera non ſit dominus, quia in-
terim ceſſandum eſt. Ij quibus inſolens videtur hoc
genus loquendi, quomodo ferent quod VIp. ait in
L.. de except. Agere videtur qui exceptione vtitur. Nam reus in exceptione actor eſt. Sic dicimus eũ qui ſoluit, aut cui acceptolatum eſt liberari, quia his modis obligario tollitur. Inſtit. quib. mod. toll. oblig. Sed mittamus verba:veniamus ad rẽ. Multa
obiiciuntur aduerſus hanc ſententiam Pauli que
obiecta nos diluere oportet. Primùm obiicitur l. ve- teris. C. de contrah.& cõmit. ſtip. vbi obligationes tranſeunt ad hæredes: idq́ue regulare eſt, paucis ex- ceptis:veluti ex mandato, ex ſocietate. Rationẽ ad- duxi ad l. eius qui in prouincia. ſuprà de reb. credit. quia credibile non eſt hoc agi inter contrahentes. Apparet ſpectari fidem, induſtriam, mores, ingeniũ perſonarum. Reſpõdeo hic nullam eſſe obligatio- nem aut actionem. Hec nuntiatio ſiue prohibitio facti eſt tantùm, nec aliquid commune habet cum obligatione. Nihil ergo ad rem pertinet quod di- citur obligationes tranſire ad hæredẽ. Ne illud qui- dem aduerſatur quod inſtantia iudicij tranſit in he
redem, l. i eum hominem. infrà de fideiuſ. c. quia. de
iudic. Nam nullum hic iudicium eſt, ſed præpara- tio quædam iudicij futuri. Fortius opponitur nobis uod dicitur in l. prętor. 6. hoc interdictum. infr. in- terdictum hoc competere hæredi:reſpondeo inter- dictum dari, opere iam facto. Nos autem dicimus extingui nun tiationem, cùm nuda tantùm eſt nũ- tiatio, cum res adhuc integra eſt. Quod locum ha- bet,&ſi ſatisdatum ſit, quia prętor de opere tantum facto loquitur. Sic dicitur mandatũ non finiri mor- te mandãtis, ſi res deſierit integra eſſe.§. item ſi ad- huc.Inſtit. manda. Hæc ſententia Pauli ſic à nobis defenſa,& declarata exceptionem habet ſi quis nũ tiauerit pro ſe& hæredibus ſuis.] d enim Vuled re- ceptum eſtnec ratione caret. Nam in pleri 5 ca- ſibus mentio heredis facit, vt id tranſcat z4 ære- dem, quod aliàs finiretur morte. l. diem 8 erre.§. I. de arbitr. l. antiquitas. de vſufr. Pręterea de nun. tiatio videtur adhuc prodeſſe heredi ad interdictũ, uod vi aut clam. Nam poſt nuntiationem non oteſt non vi factum eſſe, quod factum eſt, l...l. pro-
hibere, quod vi aut clam. Et que be enrat c

79⁸
pereinent, vt none
ompetat interdictum ex 0 peris nutiatione. Si non valet vt nuntiatio, valet vt pro- hibitio, propter quod vi factum eſſe dici poteſt. Et ſanè multæ differentiæ reperiuntur inter hæc duo
interdicta de quibus dixi ſuprà. Sequitur, Sicut alie- natione. Obſeruandum eſt alienatione fundi nun-
tiationem finiri. Videtur is qui alienat fundum,
&c. quodammodo nuntiationem omittere, quòd
nihil amplius interſit eius,&. Neeca nuntiatio tranſit ad emptorem, aut alium ſucceſſorem. O biĩcitur tamen l.in iudicio. ſuprà famil. erciſc.
vr oſtendatur nuntiationem tranſire ad fingularẽ
ſucceſſforem. Sed nullum verbum animaduerti in
ca lege vnde id colligi poſsit. Dicitur pendente iu- dicio familig erciſcundæ, poſſe coheredes agere de
ſeruitute& nuntiare,&c. pro ſua quẽque parte. Si vni adiudicetur totus fundus, caueri oportet, vt quæ ex his actionibus recepta fuerint reddantur, id
eſt, ſi coheres aliquid conſecutus ſit ex nütiatione,
quia egit interdicto,&c. Loquitur ergo de nuntia-
tlone qus effectum habuit, propter quam actũ eſf, &c. Deinde ſequitur, Et ſi eo nomine actum non
fuerit, eum ſequi integrã actionẽ, cui fundus adiu-
dicatus fuerit. Loquitur de actione non de nuntia-
tione. Altera quæſtio de eo cui nuntiatum eſt. Dici-
tur morte eius non finiri nuntiationem. Kario ſu-
mitur, exl vlt. infr. co. quia nuntiatio fit in rem non in perſonam, ideo tranſit ad hęredem, quaſi ei quo- que nuntiatũ ſit,l.pen. Argumento id probat Paul. ex forma ſtipulationis,&c. Is cui nũtiatum eſt pro- mittit pro ſe& hæredibus ſuis. Non cogeret eum
prætor ita cauere, niſi iuſtum eſſet heredem te-
neri. Stipulatio prætoria eſt, que cõcipitur authore prætore ſecundũ naturam,&c. Deinde dicitur. S1 is cui nuntiatum eſt alienauerit, non finiri nuntiatio- nem. Ratio eadem quæ hæredis, quia in rem fit. d.l. vlt. Ideo videtur facta omnibus qui quandoq; ædi- ſicaturi ſunt Qui nuntiat in rem omnibus nuntiat, vt alibi dixi. Ergo competit interdictum aduerſus ſucceſſorem ſingularẽ.l.vlt. Hoc eſt accipiendũ niſi ignorauerit nuntiationem factam.l.3.§. opus. Dixe- rit aliquis, imò ignorans tenetur. l.z.§. aduerſus. Ve-
rum eſt, modo ſic nũtiatum ſit, vt veriſimiliter po-
ruerit ei renuntiari, l.5.§. nuntiationem. At fabri&
alij qui ſunt in re preſenti non cogitant de nouo illo domino. Tenetur ergo folum ad patientiam.l.
pen. Sed hæc diſputatio proprie pertinet ad l.vlti.
Adl. Creditori. 5. PAELELCTIIO T/. +† Ocus de cauſa nuntiationis. Cauſa nuntiatio- L nis eſt dominium aut ſeruitus, 5.§.& bellè. fup. codem l. i. de remiſsio. Nam dominus prædij poteſt ob ſeruitutem nuntiare.&c. De aliis qui domini n5 ſunt quæritur. Et iam tractatum eſt de vſufructua- rio ſupr. L...§.vlt.vbi diximus nuntiare eum nomi- ne procuratorio poſſe. Nunc quæritur de eo qui ius pignoris habet, an poſsit nuntiare ob ſeruitutẽ. Videtur non poſſe non magis quàm fructuarius, quia dominus non eſt. l. neque pignus. infr. de regu. iur. Videtur etiam non poſſe ſeruitutem vindicare, quia vindicatio ſeruitutis non competit niſi domi-
no prędij,&c. l.z. ſuprà ſi ſeruit. vindic. Caius tamen
hig ait auntiationem competere:quia ius habet in
eſt, quãuis dominiũ non ſit,l.pignorts. ſuprà de
Franc. Duareni luriſeonſ.
prædio ſuo cui debetur ſeruitus. Ius pignoris reale
gno. Atque ideo receptum eſt, vt creditori derak tilis vindicatio ſeruitutis. l. ei qui. ſu prà de ſerun §.vlt. de remiſſ. Vtilis datur, directa deficiente. d 1 ſi ſeruit vind. Sic eſt intelligendum, quod lic dici tur de vindicatione, quamuis ſimpliciter oguitu
Caius. Sic etiam vtilis petitio fundi ei datur. d 4 b qui, id eſt, actio hypothecaria. Relata ad ius ciui: dicitur vtilis. arg.. nanque-. Inſtit. de actio. Non 7 petit ex mero directõque iure, ſed ex iuriſdictione prætoria proficiſcitur. Er notandum eſt hic nuncig ri nouum opus etiã contra dominum, quia hic nũ- tiat nomine ſuo, vt dixi ad l..§.lt. ſupr. eo. Plus lu- ris habet creditor quàm fructuarius, vt ibi diximus, Quod Accurſ.ait ſufficientem non eſſe hanc ratio.
nem. ineptũ ſane eſt& Accurſianum. Vult Accurſ.
non rectè colligi, Vindicatio ſeruitutis datur, ergo & nuntiatio l. qui viam. infrà. Sed particula, Nam cauſalis ſemper non eſt, ſed interdum aliam vin habet, vt ſæpe iam dixi. Quam vim habeav ego iam oſtendi. Occurrit obiectioni. Poterat obiici non cõ petere ei vindicationem ſeruitutis, quia dominus non ſit. Nec malè concluditur ita, Non poteſtyin- dicare ſeruitutem, ergo nec ob ſeruitutem nuũtiare, &c. Iltaque reſpondet Caius, id negando quod aſ- ſumitur,& ait vindicationem ſeruirutis competete. Sed quia hic incidimus in mentionem nüũtiations quę fit ob ſeruitutem nunc plenius de ea diſſetem dum eſt,& interpretanda l. qui viam. infrà. quę intet difficiles leges huius tituli numerari ſolet.
Ad l. Qui yiam. 14.
vo continentur his verbis Iuliani, quæ coniũ-
aerwketan lnnltem
A genda ſunt cum 1.2. ſupr. eo. cum l.ei qui ſupra iun
de ſeruit. Primum eſt quod ob ſeruitutem viæ non
P oteſt nuntiari,&c. Si quis me impediat vti via edi. i ixann
ficando,&c. Hæc verba ſatis clara ſunt: ſed difſicul. tas naſcitur ex antinomia. Nam ſæpòè alibi dicituu
poſſe nuntiari. l.. in 10.&§.& bellè. ſupr. eod. LI. de remiſsio. l.inter. de ſeruit. vrb. præd. l.in iudicio, fam. erciſc. Varie ſunt opiniones,& duodecim ego di- uerſas reperi in aliorum ſcriptis. Ac fortè plures te- periri poſſunt ab iis qui omnia omaium ſcripta
uoluunt. Tres ſunt pręcipuè apud Accurſ.& Bat. YVuna eſt eorũ qui legunt, Viam ædifccat. Et interpre
tantur, reficit, exornat. Sic enim habent pleriq; anti
qui codices,& Accurſ.ita videtur legiſſe. ldeo aulẽ dicunt non competere nuntiationem, quia id nom ſit cauſa impediẽdæ ſeruitutis. Hec opinio mihi nõ placet. Primũ quia in codicibus emendatis legitur In via ædificat,& preſertim in Florent. Nec temets mutanda eſt ea lectio. Legi in quodam manu ſr- pto, Qui in viam ædificat. Ac fortè ſcriptum ettu viam, pro in via, vt apud Plautum, In mentun in Amphit. pro in mente.& apud Cic. pro lege nilia, in poteſtatem eſſe, id eſt, poteſtate. Qucete Gel. lib..c.7. Deinde nõ videtur rectè nechauſlés ci, Viã ædificare: tum mouet vt ab ea opimſone 1r. cedam, quod hic dicitur vindicationem ſerunuls dari. Datur aduerſus eum qui impedit ſeruirulen &c. l 4 ſuprà ſi ſeruit. vind. Alij exiſtimant nuntla ri nouum opus ob ſeruitutem, ſed nõ aduerſus 29 minum. Atque ita intelligunt hec verba luliann 1
pen

nfaägae olet.
niqura leiquin utem um lat nitugh arle düte 8 Aldi dac
Ppr. eodll’
iuckioe ſecin eg oneglure
ium liſun
ccur 499 tt Brüuty ntpleiht iſge libi n quü V nio 1
In Tit. De 9.
oper. noui nuntiat. 799
um,&c. ſi dominus ſit. Accurſ. ita ſenſit ad de ſeruit. Cuius ſententia meritò ex- ſque interpretibus. Nam loquitur Tulia. de eo qui xdificat ſiue ſit dominus ſiue alius, uta ſuperfcarius, fructuarius, poſſeſſor,&c. Talem exceptionem addere non eſt interpretis. Hoc non eſt interpretari ſed legem condere potius. Et aperte dicitur alibi, X belle.ltem&ſi fateamur aliquo caſu nuntiari nõ voſſe aduerſus dominum tamen hæc verba latius atent, quàm vt ita reſtringätur. Sed de hac opinio- neſatts. Qui nugas accuratè refellit, nugas agit. A- laeſt opinio eorum qui diſtingunt ſeruitutes vr- banas Aruſticis. Et hæc ſententia vulgò probata eſt ac recepta magis quàm aliæ. Hanc ſententiam ego ſequi ſoleo ac defendere. ſcripſi lib. z. diſput cap. 17. Mouet me primùm quod Vlp. hic loquitur de via, ue ſeruitus eſt ruſtica:deinde nullũ exemplũ nun- dationis reperitur, niſi ob ſeruitutẽ vrbanam, velut in 15§.& belle.liinter. de ſeruit. Non obſtat I.. de re- miſsio. Loquitur indefinitè, is qui ſeruitutem ha- bet. Non ſignificat his verbis ob quamcunque ſer- uitutem nũtiari poſſe. l. in toto. infrà de reg. iur. Ob. præterea l.in iudicio. ſupr. famil. erciſvbi dicitur de ure prædij nuntiari nouum opus. Sed non magis aduerfatur, quàm I.. infr. de remiſsio. Appellatione predij continetur etiam vrbanum, l.vrbana predia. unfrà de verb. ſign. Item cum mouetur controuerſia de ſeruiture ædium quæ ſunt in fundo, dicitur mo- ueri de iure fundi. Vt mirum ſit Alciat. in Parerg. lb 3c.2 4. hoc non animaduertiſſe. Ex his apparet Mhcpugnantia non eſſe, difficultas ergo tantuùm eſt inrrione diuerſitatis. Ego eam adduxi& declara- uilb.z. diſput. Quam ego non miror parũ probari is qui norunt quid ſcit ciuilem ſcientiam tractare. Videte quæ ſcripſi. Nota, nihil agit,&c. Alterum auod hic adnotatur pertinet ad Iſciendum.
uerſus C 1 linter. ſupraà de ploſa eſt à pler
Adl.(um procurator. 3. PRAELECTIO IXVT
6 interpretationes. Mihi autem videtur V hic ſenſus declarari poſſe in hac ſpecie, Pro- curator nuntiat nouum opus, vt ſuprà diximus, non nomine ſuo, ſed domini:alias procurator non eſſet. ldebque ſatidat dominum ratum habiturum, 1.5.§. qui procuratorio. ſupra. Aduerſarius petit remiſsio- nem à prætore, oſtendit ſe dominum eſſe,&c. Præ- tor remittit quatenus nuntiandi ius non habuerit procurator, ſed dominus. Sic remiſsio in perſonam domini confertur. Simile eſt quod dicitur in l. ſi procurator, ſuprà ſi quis cautio. Stipulatio iudicio ſiſti ad vtilitatem domini refertur. Et in dubio ſic interpretamur. Ad§. Si dominus.&c. Ha¹ quæſtio pendet ex ſuperiori. Species eſt I huiuſmodi, Procurator nuntiauir nouum o- pus ex cauſa damni infecti. iuxta Ia. 6. nuntiatio. fu- dial. qui bona.§.ſi quis opus. infr. de damno infect. Wrisdedit dominum ratum habiturum. Aduerſa- 5 ſatisdedit vt poſſer impunè xædificare. Et com- ihenſum eſt certum tempus, ſicut dicitur in l. qui inazrlt⸗de dam nfect. Si quid damni contigerit ailum diem, hæc eſt cautio damni infecti, quæ
contra dominum nuntiari poſſe. l..5§. ti
infect. Cuius legis initi
dici....„. proprrr der anruenennidhn ünnatane Shs atum eſt nouum vpus Poſ eam ſatisdationem dominus cuius no- mine procurator nũtiauerat, iterum nuntiat. Que- er 85 committatur ſtipulatio de rato? Diſtin- 55 ureconhr hic dicitur. Nom poteſt icerum nũ- ine iniuria aduerſarij qui ſatidedit. Commit- tur ſtipulatio de rato contra procuratorem, quia
ratum non haber dominus.
Ad§. Ii in remiſone.
Declaratio pendet ex ils quæ dicemus ad l. ſi prius.
Ad l. i priuſquam 15.
L Ocus eſt de actione confeſſoria& negatoria L=pertinens ad nuntiationem, de quibus actioni- bus varias quæſtiones tractauit Africanus, vt appa- ret ex hac lege,& ex leegi. de excep. rei iudic. Quæ eandem inſcriptionem habent. Duplex autem ſic quæſtio eſt:vna eſt de actione confeſſoria, qua vin- dicatur ſeruitus. l.. ſupr. ſi ſeruit. vind.§. æquè. iſtit. de actio. Dicitur confeſſoria quia confitetur actor ꝗ ſiue inrendit ſeruitutem ſibi competere, d.l.6. xquè..— Vt cum quis intendit ius vicino nõ eſſe altius ędes tollere. Vindicat ſeruitutem altius non tollẽdi, quaſi ea ſeruitus impoſita ſit edibus. Alias licet domino
ſuas ædes tollere,&c. l.altius. C. de ſeruit. Qui hac
actione experitur, ſubit onus probationis, l.z. ſupra.
de probat. Probare debet ſe dominum predij,&c.
d. l.z. ſupr. ſi ſeruit. vind. Item probare debet ſibi im- poſitam eſſe ſeruitutem, 155.6.& bellè Sextus. ſuprà eod.hæc ſi probauerit reo defendente vincet in iu- dicio. Si non probauerit, abſoluetur reus, l. qui accu- ſare. C. de eden. Quid igitur ſi reus non defendat rẽ, id eſt, cauſam& litem? Sic enim plerunque acci- pitur. Cicer. pro Murena. Non ſolet reus damnari ure ciuili, niſi iudicium ſit acceptum,& lis conte- ſtata, vt aliàs dixi ſæpè. Variis modis coercetur reus à prætore, vt rem cogatur defendere. Et vulgare eſt genus coercitionis per miſsionem in poſſeſs. in re- bus corporalibus tit. quibus mod in poſſ. eat. de ſer- uitutibus autem dubitatur. Si is à quo vindicatur ſeruitus non defendat. Nõ enim mitti poteſt actor in poſſeſsionem ſeruitutis. Res incorporales non poſsidentur, Inſtit. de reb. corporal.l. ſeruus.§. Incor- porales. de acquir.er. domi. Ait igitur African. hac pœna plecti reum vt petitoris partes ſuſcipiat,& de iure ſuo docere cogatur. Exigitur cautio,&c.eſt ex- emplum cautionis ſiuc ſtipulationis iudicialis, de qua in l.5. de verbor. obliga.& Inſtit. de diuiſ. ſtipul. Quã vltro egiſſet. Vltro id fere ſignificat quod vul
gò dicimus, ex ſua parté, vt in LI. vti poſsid. Actio nunquam vltro poſſeſſori datur.l. ſed cui vltro. de
lis ſimilibus locis quos alibi adduxi.
neg. geſt.& aliis ſimil V R Bgirur effectus petitor aget ius ſibi eſſe altius
tollere,& cogetur probare,&c. Grauis pena hæc elt propter onus probationis. Eſt& aliud genus coer- citionis, cum iam ædificatum eſt, in 145.de damn. ũ mendoſum eſt in pleriſq;
codicibus.
Hic non poteſt eſſe locus cautioni, de
am ædifica
tum eſt, ſed poſſeſ-
qua loquimur, quia ſio transfertur. Sed ꝗ
antequam
tra eum qui impedit
uomodo poteſt agi cõfeſſoria
ædificatum ſit? Nã hæc actio datur con-
ſeruitutcm. l.6 quis diututno. XX 4

Fον ia.
800 5.vlt. fupr.ſi feruit. vind. lvti frui.õ.vtrum.ſi cert. pe- tat. Sicut in aliis actionibus in rem, re uiritur poſ- ſeſsio,&c. 1offcium ſupræ de rei vind..1I. C. de alie. iud. mut. cau. Varie hic ſunt opiniones. Et quidam
utant hic agere cũ confeſſoria, qui impeditus fuit. Cœptum fuit ædificium, vel aliquid præparatum. Ego autem puto poſſe competere hanc actionem, & ſi quis nondum impeditus ſit, quia timet actor ne impediatur, non datur poſsidenti. Sed ſi reus di. cat ſe non impedire, non cogetur ſuſcipere iudiciũ. Sicut dicitur de rei vindicatione. l.vlti. de rei vind. Ego alias dixi ad§. nihil communc. eum qui vin-
dicat, intẽdere ſimpliciter rem ſuam eſſe. Apud ve-
teres non fiebat mentio poſſeſsionis. Formula vin- dicationis apud Cice. pro Murena: Fundum qui Sa- binus vocatur, hune ego ex iure Quiritum meum eſſe aio. Ibi ego te ex iure manu conſertum voco. Reus autẽ qui dicit ſe non poſsidere vitat iudicium. d. l.vlt. Sic etiam agitur hic confeſſoria, nulla facta mentione oſſeſsionis aut impedimenti. Sed licet aduerſario dicere ſe non impedire actorem quo minus vtatur ſeruiture. d.l. ſi quis diuturno.§. vlt. Si verò contra- dicat, procedit iudiciũ. Vnde vulgò dicitur in foro, Oppoſition Vaut trouble. Cum loquitur de interdicto viI poſsidetis. Sed cur ait African. non alias partes eſſe iudicis: Nam poteſt actor mitti in poſſeſsionẽ bonorum aduerſarij,l.is cuius. ſupra ſi ſeruit.vindi. Reſpõdeo his verbis nõ excludi alias coercitiones quibus vtitur prętor aduerſus abſentes& contu- maces. Poteſt mitti actor in poſſeſsionem aliarum rerum quæ corporales ſunt. Docet quæ ſint partes iudicis cognoſcentis, magis quàm prætoris. Iudicis qati non eſt in poſſeſsionem mittere, ſed prætoris. [ iubere. ſuprà de iuriſd. Ee hoc remedium prætoris vtiliſsimum eſt, quia iudex partes ſuas interponit cum reus præſens eſt, ſed non vult iudicium ſuſ- cipere. lubet eum cauere. Quod de abſente intelli- i non poteſt Quid di ſi nolit adeſſe ad iudiciũ: Func miſsio eſt neceſſaria. Deinde hoc remedium pretoris vtile eſt ei tanràm qui non poſſeſſor eſt, vt onus probandi in aduerſarium transferatur. Miſ- ſio verò vtilis eſt etiam poſſeſſori, cum actio quo- que confeſſoria competit, l.& ſi fortè..ſciendum.ſi ſeruitus vindic. RRAEEECTIODO TVIIA. L einus de confeſſoria actione: Nunc dicendũ ARtio ne- eſt de negatoria& declarãda pars altera legis noſtræ. Negatoria competit pro aſſerenda liberta- te. l. z. fuprà ſi ſeruit. vind.§.&ꝗuè Inſtit. de actio. Da- tur negatoria, quia negat ſeruitutem alteri non de- beri, id eſt, dicit non deberi. hoc ſignificat verbum, negare, apud latinos auctores. Et dicitur actio con- traria.. ſicuti. in prin. ſi ſeruit. vind. Quia ſicut vin- dicatur ſeruitus,&c. ita& contrà viceuerſa vindj- catur libertas. Et hoc genus actionis non eſt rece- tum in rebus corporalibus. d. 6. que. actio nã da- her vltro ei qui poſsidet per quam negert rem acto- ris eſſe. Quamuis in pluribus caſibus is qui poſsi- det, actoris partes ſubſtineat. d.§. æquè. Sic enim eſt intelligendum quod ibi dicitur, Sane non vHho caſu. Corruptus autẽ eſt locus ab iis qui nõ intelligebãt hraſim latinam. Non vno caſu: id eſt, multis gaſi- Pus uin⸗ actionis exemplum hic eſt. Cũ agg ius
* 1
mihi elle altius tollere, hic vindico libgrtatem adiũ
Franc. Duareni Iuriſconſ.
quæ liberæ ſunt proculdubio, niſi impoſita ſi ſ uitus. l. altius. C. de ſeruit.& aqua. Qui ita agit r 3 bare debet iuxta regulã l.z. de probat. Probark 8 bet ſe dominum faundi,&c. Libertas autem proba- tur eo ipſo quòd non apparet conſtituta ſeruitus. 5.§. meminiſſe. ſuprà. Dixerit aliquis, quid opus eſſ hac actione ei qui poſsidet: Nonne melius eſt eum expectare dum aduerſarius egerit confeſſoria, ius non eſſe altius tollere: quia tunc ſoli actori incum- bet probatio: Reſpondeo vtilẽ eſſe hanc adionem maximè ob nuntiationem noui operis. Nã ita ago, quia fortè vereor ne cũ cœpero ædificare, mihi d. tietur nouũ opus,& opus interruptum maneat,&c. Atenim poterit peti remiſsio à prætore, de quai ſæpe diximus. Sed hec remiſsio ſolet concedi eate- nus quatenus ius ædificandi habuerit. l.- in prin.l. de remiſsio. Nec arbitror mihi ſatis conſultũ hac remiſsione cõditionali: quia vereor quis ſit futurus iudicij euẽtus. Euẽtus eſt valde dubius, ac incenus non minus quàm in bello, vt dicitur in l.quod de-
betur. de pecul. Mihi ergo magis expedit ita agers,
vt poſt rẽ iudicatã certus ſim de iure meo,& nun- tiari non poſsit nouũ opus. Nam reus hac actione dãnatus, quia præſens eſt,& rem defendit, cauet ſe mihi moleſtiã non facturum, nec impediturũ&cl. harũ. llegi. ſuprà ſi ſeruit. vind. itaque non potert poſtea nuntiare nouũ opus. Si vero non defendas non dãnabitur. Nec cauebit ſimpliciter, ſed ita d- nec docuerit de iure ſuo, per prouiſionẽ vulgo d- citur. Nec diſsimile eſtexemplum in l. pen. de aqua quotid.& eſti. de quo ſcripſimus lib. i. diſpu. c.z1 Se rentia igitur hæc proderit victori, vt poſsit ædifica re poſt nunrtiationẽ. Nã facilè obtinebit remiſsio- nem à prætore, quatenus,&c. Et tutò poterit ædifi- care, quia certus eſt de iure. Imò etiã hoc caſu dici poteſt remittendam eſſe nuntiationem ſimpliciter. quia apparet rem iudicatam eſſe: cautũ eſſe ne no- uum opus nuntietur. Quia in prõptu eſt probatio, videtur inhibenda omnino eſſe nuntiatio. arg!l.ſiis à quo. vt in poſſeſ.legat. hodie ſi conſtat quomodo agamus, ceſſat ſatisdatio. Hoc igitur caſu cauſę co-
—r algalocũ anunti
gnitio eſt neceſſaria,& debent vocari ad prætorẽſ
quorum intereſt. l.de vnoquoque. infra de re iud.vt puta is qui nũtiauit aut eius procurator. Itaq; vidẽ᷑⸗ qum eſt ne falſus procurator ſit. l. cũ procurator. 5 vlt. ſupra eo. Prętor decernendo poteſt addere ex ceptionem procuratoriã. Cuius exceptionis moètio eſt in l. inter quos.§. alicno. infrà de dam infe. Extra quã ſi procurator non ſit: poteſt etiam dici.licet ea exceptio ſit omiſſa, tamen tacite intelligi: quia fal-
ſus procurator nõ nocet,&c. l.licet. ſup. de iudichee
eſt plana& ſimplex interpretatio huius legis, meo
uidẽ iudicio. Alciatus vnus hic contẽdit Africani
nõ loqui de confeſſoria actione. Cuius argumens facile refelli poſſunt ex iis quæ dixi Præcipuach argumenta hec ſunt. Primũ ait non cõuenire tiuo ſi de confeſſoria intelligamus, ſed potius tieſſr⸗ uit. vind. Verm apparet ex iam dictis poſtetiem partem legis pertinere ad nuntiationè. Proot qux dem pars non magnopere perrinet. Sed vnan de⸗ buit ab altera auelli,& ſeparari, cum hæc chiunda eſſent ab Africano. Secundò ait ratione catereyt reus amittat poſſeſsionẽ, quia nõ defondit in acuo-
ne confeſſoria. ged iam oſtendi hoc nouum 6

—
—
—
— — 2—
—— eee
dituri non m 1 det V vſedi d vüß pen cen llpucu dsit adin wit remib otettat oc caluci ficpleit jellene-- eſtpoban tioap'li t doonobh alucaube d praui derriuln
drlug fi
rocuraor tadderd ions micket dicilih-
is quu
alibi verum i
In Tu. D e
N. Adduxi exemplum ex 145:de dam infett iem 5 Qalſam inficiationem id accidit in rei vindica- 1— J.vlt. de rei vind. Tertiò ait confeſſoriam non bor eterc niſi ei qui inquietatus eſt, l.loci. ſi ſeruit. eedfat nc nulla eſt inquietationis mentio. Dixi
d vſqueque non eſſe.& ſi id verum eſ-
inte ornererlt ius vicino,&c. id accipiendũ quo caſu licet ita experiri. Non erat quæſtio an poſſet agi confeſſoria. ſed dubitabatur de officio iudicis incontumacem, quo caſu poteſt agi. Quartò ait verbis non conuenire Africani, cum ait, non alias
autes. Nam ſunt alia genera coercitionum. d. l.is
uius Ego iam reſpondi, ſuperuacanea eſſet repeti- N
toReliqua argumenta leuia ſunt. Acd l. Si opus. 16.
Ocus de vi nuntiationis. Reſtituitur quod fa-
gu eſt,&c. ſi teneat nuntiatio id perſpicitur in
ũc ſpecie. Prætor aditus à Titio iuſit nũtiari: mox rohibuit. Titius nihilominus nũtiauit fretus iuſſu retoris. Aduerfſarius contempſit nuntiationẽ pro- ter prohibitionem, quæ ſecuta eſt. Ait Vlp. potiorẽ eſle prohibitionem/ facit lquod iuſsit. de re iudic.& uod ibi dixi nuper. Nec diſsimile eſt quod dicitur deinterlocutione arbitri. l. qualem.§. decem. ſupra de recep. arb. Nec dubium eſt quin hoc caput ſum- uum ſit ex eo tractatu de arbit. cum ſit, Vlpi. lib. 3. ad edict Et animaduertendum eſt hic prætorẽ adiri quamuis non ſit neceſſe. l.1.§. nuntiatio. Sic autem
uſus non eſt prohibitione prætoria, de qua in§.
meminiſſe. Ea prohibitio diſtinguitur à nuntiatio- nehlc non prohibet prætor, ſed iubet nuntiari,&c. AdÜ. i procuratorr. PRAELECTIO IVIII. Dhima ſuprà locũ eſſe interdicto reſtitutorio Lc ſi modo nuntiatio teneat, ac vtilis ſit. Aliàs un competit interdictũ ex noui operis nuntiatio- node quo in l.prętor. Plerunque tamen accidit vt detur interdictũ quod vi aut clam.Sicut in hac ſpe- cieſi procurator opus nouum faciendũ prohibuit. In hoc interdicto multũ refert quis prohibeat. J.5.§. aſuprà eo in interdicto quod vi aut clam. non mul- uum refert..3.in prin. infr. quod vi aut clam. Nec du bium eſt quin hoc ſcriptum ſit ad interpretationẽ eins interdicti: idꝗque apparet ex inſcriptionibus ca- pitum Paul. lib. 6⁷. ad edict. Sic enim eſt legendũ nõ F Dixerit aliquis, nonne poteſt nuntiari nouum opus perprocuratorem. l.1. 5. nuntiatio. ſupra. Re- ſpõdeo jnuntiationẽ ita demũ valere ſi ſatisdederit
Procurator... 5. qui procuratorio. At in interdicto
quod vi non habetur ratio perſonæ. dict. 13. Quiuis procurans alterius negotia poteſt prohibere. Idem dicitur in per procuratorem. 7½. ſuprà de procur. Sufficit vi factum eſſe, aut clam, vt prohibitiuè fa- Sum dicatur quod aliàs clã factum eſſet. Sic etiam diximus alibi nuntiationem faciendam eſſe in re preſenti.l.. 5. nuntiatio. Nec aliter locus eſt huic irterdiceo. Tamen in interdicto quod yi ſufficit Auelibet prohibitio.l.].& 1.3. quod vi aut clam. Adl. Aedibus. 18. Qrer hic tradaatur de qua iam aliquid di- Xi ad 1.5.§. ſ plurium. Duo communiter poſ- lidemt eandem domum nuntio vni ne altius tollat,
:nuntiationẽ. Ei autem
. n„ 1„ 4*. 3 rpretatio adhuc conueniret verbis. opus, quia deſtructi
.
oper. noui nuntiat. 801
der Aueritur an hæc nuntiatio noceat alteri? Ait Llenderre omnibus qui poſtea ædificauerint. Nü- alO fit in re præſenti,& nocet etia abſentibus. 1.. qui non edificauit, nõ no- ter, Tuantum ad penã huius edicti. Pœna eſt vt gatur de r el dells DHegrem tamen totũ O indiuidua eſt. J. quæſitum. infra Et 18 qui non uiſfct,n,lebultos tientiam præſtare. d.l. pen.& J. competit.5 vlti iit quod vi Intelligitur autem feciſſe is qui cõſenſit fa- cienti. Non teneor ſi me ignorãte ſocius ædificaue- rit. Quod autem dicitur de ędibus cõmunibus ſic accipiendum eſt, quia communiter poſsidentur am hoc interdictũ datur contra poffeſſorẽ lvlti.
b Acd l. Sciendum. 19. I F Aria eſt interpretatio huius legis. Dicã bre-
5 uiter quod mihi verius videtur. Nuntiat qui- 8 noun due ſ ehekedmuninnaputs aut ſerui- Aen 1 quieſcit& deſiſtit ab opere,&c.
prætorẽ, contendit iure nuntiatũ ſibi non eſ- ſe,&c. Nuntiator nõ poteſt docere de iure ſuo, atq; ita denegatur ei executio nuntiationis,&c. Dana- tur quanti intereſt,& c. Nunc vult agere actione le- gitima, fortè cõfeſſoria,&c. An poſßsit quæritur. Du- bitatur, quia de eo iure cognitũ eſt,&c. Vnde vide- tur obſtare exceprio rei iudicatæ,&c.J. cũ quæritur. de excep. rei iud. Sed tamen ait Paul. actiones inte- gras manere. Nam nõ fuit principaliter hoc dedu- ctum in iudiciũ. Nec egit actor vt ſeruis declaretur
ſibi deberi. Quamuis de eo cognitum fuerit ſum-
matim. Agit vt pronuntietur, iure nuntiatũ eſſe. Sic in pleriſque interdictis poſſeſſoriis accidit. Interdi-
dtũ quorum bonorũ. in quo cognoſcitur, an quis ſit
hæres, ſed ſummatim. Eo ſpectar agens vt poſſeſ- ſionem naciſcatur: ideo non preiudicat petitioni hæreditatis. ll. C. ſi de momen. poſſ. Agens petitio- ne hæreditatis petit ſe declarari hæredem,& hoc prineipaliter deducitur in iudiciũ. Ait Paul. ſicut in iis,& c. Oſtendit legitimas actiones integras mane- re cum ab initio prætor denegat,&c. vt in l. qui viã. I ſi quis riuos.& ſimilibus. Non enim ideo dene- gatur nuntiatio, quòd ſeruitutẽ non habeat nuntia- tor, ſed quia non ſit hec iuſta cauſa nũtiandi. Quòd
non ſufficiat ſeruitutem habere. Id autem ſufficit in
actione legitima. Sed finem dicendi hic faciam, vt ad templum eamus gratias acturi Deo omnipotẽ- ti, quòd tam feliciter ſuſceptum& auſpicatum
noſtrum ſuperioribus dictis gubernarit.
IN TILT. II.
DE DAMNO INFECTO. 6T.. Rgumentum huius tituli fere continetur
I edicto prætoris: quod edictum eſt propo- Kitũ l. pretor vt conſuleretur eis qui dam- nü ſibi timerent ex ruina ediũ vicinarũ. Na ante cautionem däni infecti, de dua edietd eſt ropoſitũ, non videbatur ſatis proſpectũ eſſe huic incommodo: at verò ſi vicina domus ruinam mi-
netur, hac cautione mihi proſpicitur. Quid enim a-
b liud fiet: neque enim æquum antiquis videbatur,
vt eius domus dominus quæ damnum ſuo caſu
attuliſſet vicinis ædibus, damnum ſarcire cogere- tur, in
1ö1. —=—=“

802
tur, in d l. Pretor. 5. hoc edictum. argumento ab ani- malibus quæ noxam commiſerunt ducto. Durum eſt vitioſarum ædium dominum cogi vt eas refi- ciat, qui tantis ſumptibus par eſſe non poſsit; aut malit ædes deſerere, quàm vitiũ facientes inſtaura- re. l.ſed an vltro.§J. de nego. geſt. Neceſsitatis igitur cauſa introductum eſt hoc remedium ſtipulationis pretoriæ, quæ damni infecti vocatur. Vocandus eſt aurem dominus vicioſarum ædiũ ad prætorem, vt caueat ſe reſtituturum ſi quid dãni ab cius ædibus fuerit illatum: quæ cautio prętoria, ſtipulario eſt, vel potius imperium pretoris, vt dicitur in l. iubere ca- nerc. de iuriſd. Formula autem huius ſtipulationis eſt vt ſi intra tempus à prætore definitum domus deciderit, agi ex ſtipulatione poſsit quanti intereſt eius qui ſic ſtipulatus. Quid ſi prætorẽ adire vitio- ſarum ædiũ dominus nolit? Actor mittetur in poſ- ſeſgionem,& ſi perſeueret obſtinatus is à quo cau- tio exigitur, poſſeſſor conſtituitur actor:à qua ſi ar- ceatur, actio ei in factum datur: quia tantum cõſe- quitur, quantum ex ſtipulatione prætoria eſſet cõ- ſecuturus. Hæc argumenti loco„εννα& genera- liter dicta ſint, deinceps ſingula conſideremus. NPius ſtipulationis cauſe. C( 4 P. I1. Rimùm autem ſtipulationis cauſæ conſiderã- Pæs ſunt, quæ exiſtunt vel ex rei ſtatu, vel ex qua damnum tuetur; vel ex facto à quo exigitur- ſtipulatio, vel ex eo facto eius qui exigit, id eſt, acto ris vel ſtipulatoris. Kem igitur eiuſmodi eſſe opor- tet,vt ex ca damnum aliquod euidens timeri poſ ſit:vnde infectũ dicitur, quia non ad factum, ſed fu- turum pertinet.l. prætor. 5. hoc edictũ.& 1.2. Damnu infectum eſt, damnum non factum, quod futurum ve- remur. Huius autẽ ſtipulationis vtilitas declaratur in 1.6. hoc tit. Verum eſt, ſtipulatione non interpo- ſita dominum non teneri vitioſarum edium, vt etiã ne rudera quidem tollere congatur. l. prætor.§. vlti. Quid ſi non negligentia, ſed iuſto aliquo impedi- mentoscaurionem non exegit? Reddendum erit ei interdictum, quo vicinus compellatur rudera tol- lere, aut ea pro derelicto habere. I. quod forteè. 8. Quod ſi extra ius ſibi caueri poſtulauerit, ne hoc quidem caſu ei competet actio.l cum poſtulaſſem. 44. Hic vulgò logus obſeruari ſolet, cũ agitur de in- terpellatione extra ius. Non enim neceſſe eſt debi-
7.*
torẽ in iudicio interpellari, ſed ſi extra ordinẽ, ido- neo loco& tẽpore, l.ſi ex legati cauſa. de verb. obli.
& l. mora. de vfuris. ig eſt eũ quem nobis habemus
obligatum:hic agitur de eo cũ quo ſtipulatio con- tracta eſt. In ſumma ad damnũ futurũ pertinet hec ſtipulatio nõ ad iam factum cum res huiuſcemodi eſt,vt verſimile damnum aliquod timeatur, vt rui- na, vt ſi vitiũ eſt loci...19.§.I. Atꝗue hec de ſtatu rei,
Secundũ eſt vt ex parte rei, id eſt promiſſoris ſeu defenſoris vis ſpectetur, vel factũ eius: quæ ſunt di- ſtinguẽda. Itaque de iure priore loco, deinde de fa- Kco. lus inrelligimus dominii, vſumfructum.l. corũ. in prin. vt ſuperficiè, vſum, habitationem. Exigitur cautio ab eo qui dicitur dominus eſſe: qui ſi nolit cauere, mittitur actor in poſſeſsionẽ. Idẽ eſt de ſer- uitute in l. qui bona.§. 1. Seruitus autẽ realis eſt in- telligenda, cũ ſimpliciter ſeruitutẽ dicimus, vt in l. ſtipulationũ quædam. ꝛ, de verb.obli.Idem eſt dicẽ- dum de eo qui tem bona fide. in qui bona'in prin,
Franc. Duareni Iuriſconſ.
Illic quæritur de cauendi ratione conſtat enim ca⸗ 2110 a-
uere debere: vbi addendũ eſt idem eſſe dicendũ q poſſeſſore. l. inter quos 39. S:ſi domus. Inde quæſti nes multæ naſcũtur. Primò de domino. Quid en
mt. 4 b ſi tantùm dominus ſit pro parte: Dicendum eſt ca „ Ell,Ca-
uere eum debere pro parte nõ in totũ. l.5.. ſi plures
niſi cũ ipſo petitor communes ædes habeat,. ſi cdi bus. Quoties enim damnũ alia ratione ſarci dlofer. bus. Quotics enicm damni alia ratione ſarcitipotcl locus nõ eſt damni infecti. l. qui bona,. de illo Pro. pter factũ etiam cogitur dominus ædium nomi 1 cauere. l ſi finita.§. deinde ait Præt. hĩc. l. qui diens quod ſi quis. de no. ope. nunt. Huius rei eſtexem ſü apud Plin.lib. 36. c.z. de ædilitate Scauri,qui Nohu colũnas marmoreas efferendas curauit tantæ ma gnitudinis, vt redemptor cloacarũ ſibi caueri poſtu. larit, quòd propter pondus& grauitatem nocere poſſent cloacis, quarum ille redemptor erat, dam- nũque receperat. Excipe locum qui publicè refci- tur:tum enim adeundus eſt Princeps, qui curet lo. cum publicum refici ſine cuiuſquam incõmodoll. fluminum. 5. quid ergo. Is autem qui curat aliquid publicè reficiendum, damni cauere non cogitur. Terrium eſt vt de actoris perſona videamus,& quæ cauſæ nuntiandi ab eo pendeant. Hunc autem aliquod ius oportet habere cur cautionẽ requitas cui autem cauendum ſit, declarat Pretor, cum ait Qui iurauerit non calüniæ cauſa ſe poſtulare..7. quod quomodo accipi debeat, docet Vlpianus inl. qm bona.§. qui damni. lis enim tantùm eſt cauendum, quorũ intereſt. Quod autem ſit hoc ius ex pruden. tium interpretatione inductum, hinc colligi poteſt. Primùm hoc ius quod dicimus ei competere opor tere qui petit caueri, debet eſſe dominus eius do. mus, quæ eſt proxima vitium minanti.¹J. damni. i.
Idem dicendum eſt de eo qui vſumfructum, ſuper
ficiem, aut huiuſmodi ius aliquod habet: quia eius intereſt ſibi caueri.l. qui bona. 5. ſuperficiarium; hic Huc pertinet l.inter quos.§. damni infecti. Quæſtio eſt an proprietarius vſufructuario, vel vſufructua- rius proprietario caueat:quæ diſputatio extat inl. damni. S. ei qui in conducto. Nã alia actionc ei po- teſt conſuli. Exceptio tamen eſt vna in Linter fru- uarium Quid de iure pignoris dicetur, an is qui habet pignus, iure ſibi cauere poſsit. l. damni. Dici. tur cautionem ei cõpetere, cuius periculo ędes ha- bet, in 1.3. ff.de pign. act.& tamen in l. quid de cte
ditore. dicitur ciuiliter ei caueri. Queritur de inqui.·
linis:nam domini non ſunt:ſed eis cauetur propte vtilitatẽ.l.qui bona.. qui damni. Sed hoc intellige dum ab extraneo& alienomam à domino noncr
. Nrrcaui- uuibona
9
bralkt, arrnac
5
Mrunrco xrbitat
1
uümnit ngurdo tüugmm
uetur. cum eo enim ex conducto agi poteſt.l eadẽ
§. de illo.& 1.33. vbi actio pro ſtipulatione ſumitut. Alia queſtio eſt de emptore, an emptori cauem dũ ſit, antequã domus tradatur. lcũ emptor-z8. 1 debet caueri: vt ſi antequam traderetur emptori ptor precarius in ea domo habitarct. Addendich &ſi emptor ſtipulatus ſit ante traditionem mn illa ſtipulatio tantàm ad damnum refeni debdet quod poſt traditionẽ accidit.l.damni. 18.§. empiot Alia eſt quæſtio, de eo qui iuxta monumen ædificauit, aut iuxta ædificium ſuum monumema fieri paſſus eſt.l.qui bona.§. ſi quis iuxta, an damni infecti cautionem petere. Qui edificauitda
8*. a rem ni infecti cautionem petere non poteſt, quiar 6 lllicita

nusn
cauea
ermi olligynt npeteng lnus eibe I. Gammt rcumſhn det qüütn ſciarumi
ccimh
viofvdäu
lo enaul Giomkeiſ in linrrtr ut, mäg dammiho völo de rur de, lerut
hociid mino ed-
tam admiſtt ſed contra propter ius monumẽ- Ulicira m petere poſſumus. Hinc obſeruari ſo- 4 audionen ſäum eſſe de cautione in iudicio peti ler⸗ dem am nos ſecuritatem vocam us, Sauuegarde, ſolit 8 5 otentiores. de offic.præſi. Videtur enim llen mon eſſe, quia rem illicitam admiſit, ſed dauralter non quieſcerent, publicæ quietis cauſa Jaut cautio, I 5. quies. ff. de offic. præfectvrb. Quę- ſtio eſt de eo qui maluit cedere, quàm cauere, in J.
ui bona-5. ſi quis quia. Nam ſi is vicinas haberet, Krelictis vitioſis in eas commigrarit: in ruinoſas autem vicinus miſſus ſit: an ſibi poſtulabit ab eo aueri qui miſſus ſit in vitioſas: Minimè, reſpondet luteconſultus, lk damni.§.ſi vicinas. quę videtur cõ-
ta Quid de bonæ fidei poſſeſſore eſt dicendum?
.* r† H n an poteſt cautionem exigere? nam cauere debet,
in 1qui bona. õ. ſuperficiarium.& in l. quid. de cre- dit.In l.qui bona fide, priore refertur ſentẽti a Mar- celli, quæ nec probatur nec improbatur: at in po- ſteriore videtur improbari, ſi lectionem vulgarem Ccquamur. Haloander autem admonet ‚hæc verba, ideſt creaitori, in quibuſdam codicibus deeſſe: quę ſi erpungantur referri poterunt ad eum qui à nõ do- mino emit. Tutius eſt tamen Florentinam lectionẽ ſequi vbi legitur, huic roſpicienqum, id eſt creditori, quod de co dubitaſſet, quia refert ſententiam Mar- cellicuius ſententia eſt ſequenda, niſi iudex aliqua iuſta& idonea cauſa motus cauendum putarit, vt dicitur in l. qui bona. S. qui damni. Quid ergo ſi ti- meat ne ſibi per viam eunti noceat caſus ædiũ, an ſipulari poſsit ſibi caueri damni infecti? Non, ſed adire debet magiſtratus, l. ad curatoris. hic. qui curet domum refici, l.præſes prouinciæ. de offic. præſ. Sed pauum hoc videtur conſentaneũ his quæ ſuprà di- ximus, id eſt neceſsitatis cauſa hoc eſſe inuẽtum re- medium. At diſsimilitudo in illis eſt. nam ob metũ ſicini non cogitur dominus ruinoſe domus domũ rcere: ſed cũ agitur de vrbis pulchritudine& de- olre, cogi poteſt ad reficiẽdum, in l.1. de his qui de- iec. vel effud. Intereſt enim reip. vt ſecurè per vias iter fiat,l. Prætor.§. hoc interdictũ. ff. de noui oper. nunt. Sed ſi domus eſt ruri,& multum eſt iter, hoc calu non cogitur reficere, ſed cauetur proximo de tuina. Hactenus de cauſis cautionis damni infecti.
Forma huius ſtipulationis. C A p. T17.
T X huius ſtipulationis forma frequentes ſolẽt quæſtiones oriri. Primò enim quęritur an ſit neceſſaria ſatiſdatio: nam verbum promittere poteſt intelligi de ſimplici repromiſsione, item& de ſatiſ. datione. Hoc autem verbis Prætoris eſt expreſſum in lPrætor. in prin. In huiuſmodi igitur quæſtione diſtinctio adhibenda erit, ſuòne an alieno nomine quis promiſerit. Nam qui ſuo nomine promittit, ſatiſdare non tenetur, nec fideiuſſorem dare. Nihil autem refert an is qui promittit ſit dominus, an in- quilinusſed tantùm eſt conſyderandum an ab eo
ſuo nomine petatur cautio, vt ſi rem bona fide à non domino acceperit, l. qui bona in prin. qui autẽ
alieno non ſuo cauent nomine, ſatiſdare cogũtur, d elt fideiuſſorem dare, l.. qui ſatiſda. cog. quia in rnlone proprietatis pro procuratore habentur, I.I. sitde ope. no. nunt. Nam cuſtodiã debet præſtare ductuarius, l..& 2.yſufruct quemadmo. cau. à cre-
In Tit. De oper. noui nuntiat.
803
b ditore autem exigenda eſt ſatiſdatio eius nomine qui dedit in pignus, liſi cum vend.& ſeq.de pig.act.
quæ ratio ceſſat in eo qui ſeruitutẽ habet, J. qui bo- na..I. quæ ſic concilianda eſt cum cxteris quibus contraria eſſe videtur. Cum dicimus vſufructuariũ ſatiſdare, notanda eſt ratio quam ſubdit Iurecõſul- tus:ait enim vſufructuarium eſſe velut procurato- rem:at qui ſeruitutem habet itineris, aut aliam, non eſt eiuſmodi nec enim habet curam, aut fundi cu- ſtodiam, qua ratione dicitur vſufrucquarius procu- rator. Cauet autem is qui habet ſeruitutem, pro iu- re ſeruitutis, non autem pro proprietate: ſed cum
agitur in fructuarium, debet cauere de domo ipſa,
cuius habet vſumfructum. Hinc queritur, quid ſi controuerſia ſit quis ſit dominus, ita vt non facilè appareat, an ſimplex repromiſsio, an verò neceſ- ſaria ſit ſatiſdatio. Hæc queſtio ſic ſoluitur in l. Pre- tor. in princ. Si controuerſia erit, dominus ſit nècne qui cauebit, ſatiſdare iubeto ſub exceptione. Idem dicitur in l. qui vias. Sub exceptione autẽ, id eſt, extra quam ſi dominum eum eſſe poſtea conſtiterit. Nam ſi do- minum eſſe eum finis litis demonſtrarit, fideiuſſo- res liberabuntur. Quod autem hic dicitur, intelli- gendum eſt niſi à vero domino petatur repromil- ſio, l.ſi proprietarius, S. Plautius. Nam ſi à vero do-
mino petitur repromiſsio, inanis eſt alterius ſatiſ-
datio. Deinde queritur, an in ſolidum, an pro parte cauendum ſit. Reſpond. ſi quis eius rei quæ vitium facit eſt dominus, in ſolidum debet cauere, J. in ſti- latione: quod ſi pro parte illa dominus ſit tãtùm ali- cuius, pro parte tantùm cauebit, l. plures. hic.& l. ſi quis putans.§. ſi damni. ff.communi diuid. Quæri- tur item an cauendum ſit, determinato certo tem- pore, an verò ſimpliciter ſine præfinitione certi tẽ- poris: quæ queſtio ſoluitur in l. Prætor. his verbis, In eam diem, quam cauſa cognita ſtatuero. Tempus autẽ hoc diffinitur arbitratu iudicantis. l. qui bona.§. vlt. & lI. ſi finita. Finita autem die, renouatur, in l. 4. vn- de hæc ſtipulatio dicitur à Prætoris iuriſdictione proficiſci..5. de verb.obliga. vel potius ex Prætoris imperio.l. ĩubere. de iuriſd. eſt autem imperij mixti cum iuriſdictione. Hinc fit, vt quoniam hæc cautio Pretoria eſt, in pleriſque capitibus referantur inſcri ptiones tit. de Pret. ſtip. Tametſi autem hec cautio ſit Pretoria, tamen delegantur magiſtratibus mu- nicipalibus. l. 4in prin. Vnde ſolet obiici l.ca quæ. ff. ad municip.quę quidẽ vera eſt, hac cauſa excepta: cuius exceptionis ratio eſt in l.1. quia periculoſa ſę- pè ſit dilatio. Hic autem locus pertinet ad iuriſdi- Ctionem ſimplicẽ,& quæ habentur in 1I.& 4. ſum- pta ſunt ex libro de uriſd. cum quibus coiungi e⸗ bet, ſi quis earũ ſenſum planè velit aſſequi. N 4 l2 tamẽ eſt in ea ſtipulatione heredũ mentionem neri, & eorũ ad quos ca res perriner flumuf 5. zdiidi⸗ tur. Preterea cauetur de vitio.l. ead. eo.&— t. din de cum quis alieno nomune ſtipulatur, quedam o
ſeruanda ſunt, de quibus in l. inter quosss aleno⸗ rig aute e. o accipitur, vt in edicto,
ratoria aute exceptio accipitur Proc mecũ agas ſub no-
ionc.i i vias. vt ſi ſub exceptione.in l. qui v b mine Tii peto vt mihi de rato caucas, deinde de
damno tibi caueo:extra quã ſi procurator non ſit,
curatio hãc vim habet, vt ſi poſtea appareat hec procur abetvvti Patear procuratorem non eſſe, nihil actũ ſit, ex ea
11 iagi it, deinde iuſiurãdum infecti agi non poſsit, deind, ne darna 3 f de calum
ö““
““ 2 3
“

9eese—=
aMe eeteSed eae ehes de ee
.““ 8 4 ½— höoöoſͤſſ— ———ͤͤͤ — 2 1 8.* 8
1
804
de calumnia exigitur à ſtipu atore, l. qui bona.§. qui damni. quod iutiurandum aliquando repetitur, d l. qui bona. S. ſi quis ſtip. Atque hoc iuſiurandũ e- tiam ab eo qui alieno nomine petit exigitur, I. qui bona.§. ſi alieno. ſed alio modo, vt ex illo§. ſi alie no.& ex edicto Prætoris intelligitur. Hoc modo e- o calũniæ cauſa non peto, nec eo minus petitutus eſſer, ſi hic adeſſet. Solet obiici cũ quis de alieno fa- o iurat, l. Marcellus. S. iurare. ff. de act. rer. amo. Re- ſpond. procuratorẽ non ſubire anceps iudicium, qui ſciat vel ſcire poſsit an per calumniam petatur. De committenda ſtipulatione.
CA P. IIII.
—*Ommittitur damni infecti ſtipulatio, ſi dam num vicino datum ſit ruina ædium, vel alia cauſa. Oportet autem damnum datum fuiſſe, vt di- minutum ius aliquod intelligatur, vt ex dãni defi- nitione intelligitur. in 1.3. Si autem ſtipulator lucrũ facere deſicrit, non tenetur promiſſor, l. fuminum. 5. vlt.vbi nota Iocum commune m, l.2§. merito. ne quid in loco pub. quomodo publicum opus xædif- catur. Nã tum etiam damnum accipi dicitur, ſi quis priuatus lucrum facere deſierit. Preterea damnum intellige naturale, non extrinſecus veniẽsmam ſi ſit damnum ciuſmodu, ſtipulatio non committitur, l. Huminũ. 5. adiicitur.& l. 26.& l.damni. Item dãnum intelligere debemus datũ intra tempus ſtipulatio- nis, l. ſi finita. in prin. Vnde eſt queſtio, de eo qui ad mortem eſt vulneratus, an actio cædis inſtitui poſ ſit:quod quidam argumento ſumpto ex eo loco, v- bi dicitur adionem damni competere, vbi paries vitiari cępit. Sed diſsimilia ſunt hæc, nã ſtipulatio- nis conceptio pertinet ad damnum datum,& cum damnũ datum eſt: vt cum lex vult homicidam pu- niri, loquitur de homicidio facto. At vbi grauiter læſus eſt aliquis nondum homicidiũ eſt patratum. In ſumma notandum eſt, cum quid aduerſus ſti- pulationem com miſſum eſt, ſtipulationem cõmit- ti, ſi concepta eſt ſecundum formulas præſcriptas, ſed aliter conueniri poterit ex arbitrio contrahen- tium, l. damni§. cum parietem. Quem locum nota.
Effectus huius ſtipulationis. CA P. V.
Vius ſtipularionis effectus huiuſmodi eſt, vt H commiiſa ſtipulatione detur actio aduerſus promiſſorem ad id quod intereſt, l.in hac.& ſequẽt. Quod intereſt autem inte ligi debet, vt non ſolum damni, ſed eriam lucri ratio habeatur vt docet Iu- recõſultus d.Lin hac. quod mihi abeſt& lucrari po- tui, l.ſi cõmiſſa rem rat. hab. Nihil autem refert, an is qui agit ſit ſtipulatus, an alius eius nomine, vt mi hi actio competat. Exempla ſunt in Iiſi ſæpius. vbi
locus eſt communis de ſtipulatione ſeruorum: alius
eſt in l. damni.§.vlti. Dubitatio autem naſcitur ex eo quod dictum eſt ſub tit.de acquir. poſſ. per libe- ram perſonam nobis non acquiri,& l. homo liber. ff. de acqui. rer. dom.& l. poſſeſsio quoque- ff. de acq. poſſeſ.ſed cognita cauſa datur,l in omnibus.. fl, de Pret. ſtipul quamuis aliàs, ſi iuris ſubtilitatem reſpi- ciamus, per liberam perſonam nulla nobis poſſeſ- ſio acquiratur. Præterea quod diximus de eo quod intereſt, connumerandæ ſunt expenſæ, ſcilicet mo- deratæ, l.ex damni. in prin. vbi locus eſt ſumptuum gommunis de corum æſtimatione.
Franc. Duareni luriſconſ.
De remediis in cauentem proditis.
b b 6APVT VI D Oſtremus locus eſt de remediüs in cauent
proditis: nã ſi cauere n olit, quo remedio ei Co ſaletur qui damnum infectum timeat. Id exorinn. tur in l. Pretor ait. Mittitur enim in poſſelsionem? Prętore, deinde iubetur poſsidere: datur adtio in p ctum aduerſus eum qui non permittit poſsidere 4 aduerſus magiſtratum qui hunc ordinem non ſer.
uat. Quę vt dilucidius innoteſcant, notanda ſumt
quæ ſequuntur. Primùm denuntiatio eſt facienda domino vitioſarum edium abſenti vt caueat, cuius mentio eſt in Prætoris edicto,& in I. 4.§. Pretor, vpi notanda eſt ratio denuntiandi. Nam cum alicuice
nuntiatur dies, ſufficit domi denuntiare, ſi is quipe.
titur, abeſſe intelligatur, l.I.§. domũ. ff. de lib agnol.
Hicautem dicitur domi denuntiãdum eſſe, ſi abſit is qui quæritur. Itaque illud verbum abeſſe, Vipin- terpretatur,& dicit eum abeſſe qui in iure nõ eſtiq eſt, eo in loco vbi Prætor ius dicit:& videtur dſe. pè conſtitutum, quod res celeritatem deſydeter, i dicitur in I.i. hic. Domũ autem accipimus pro do. micilio& hoſpitio, d. l.1§ domum. de agnoſ.lib.&l lex Cornelia§. domũ. ff.de iniuriis. Quod autemge Pret iuſſu dicitur, intelligendum eſt, vel iuſſu mu. nicipalis magiſtratus, l. 4§. I. Fit autem hec miſio in totas ædes vitioſas etiamſi pars ſit tantùm vito- ſa, J. ſi finita.§. ex hoc edicto. Aliquando partes do- mus ſunt diſtincte,& tũc in integras non fit. l. em. ptor.§. ratio diſsimilitudinis ibi eſt. Hinc queritur, quòd ſi pluribus cauendũ ſit, an pro rata, an æqua- liter mittentur in poſſeſsionẽ. Mittentur æqualiter, J. ſi finita.. ſi plures Idem dicitur in I.1.§.x. idem inl. damni.§. vlt. Contrà vno ex pluribus non cauente,
miſsio fiet in eius portionẽ. l. Prætoris.§.. Effectus
autem huius miſsionis eſt cuſtodia rei& obſerua- tio, l. z3.§. vlti. l. cum legati. ff. quib. ex cauſ.in poſceat. Quid opus eſt autemèvt ſaltem tædio perpetuę cu ſtodiæ extorqueatur hæredi cautio, I.is cui. in prin. vt in poſſeſ.egat. Quod hodie fit in Aquitania,ybi mittuntur apparitores: hoc autẽ iure in Gallia non vtimur. ltaq; non poteſt is qui miſſus eſt vſucapere: non enim eſt tam poſſeſſor, quàm in poſſeſsionem miſſus, l. ſi finita.§. Ilulianus.&§.vbi autem. Dicitur dominũ non cogi de domo exire, quia miſſus eſt ſimul cũ illo eſt: inde dicitur eũ non cogi ad reficiẽ- dam domũ, d.. ſi finita.§. ſiquis damni, vt& conſe-
quitur, eum qui miſſus eſt, cautione oblata decede-
re, d.l.ſi finita.§. ité videamus. Preterea hoc benefi ciũ amittitur rei deſerrione vel negligentia,l.ſi fini ta. ſi quis metũ. Tertiò obſerua, quòd perſeuerãt cõtumacia nõ cauentis, Pretor iubet poſsidere cal ſa diligenter perſpecta& cognita 1.5. in princ.&mm
edicto Prætoris.§.de eo opere. l. ſi finita.§. non aut
ergo interuallum aliquod debet intercedere. He autem tempus non eſt definitum:& ideo intelli- tur Prætoris arbitrio relictum. Prætor autem hanc iuriſdictionem ſibi reſeruauit, municipalibus aule non permiſit, l. 4.in prin. l.cognitio.§.I. de offic.elus cui mãd. eſt iuriſ-Inde ſequitur, eũ qui iufſus ſit hot ſidere, poſſe vſucapere. l.ſi finita.§. Iulianus. vbi dict tur eum dominum conſtitui ſecundo decreto. Atſi dominus eſt, quomodo vſucapere poterit?(noltra
17. noſst- enim nõ vſucapimus)id eſt non iure dominij 5. —
mnato Mannmiſ
ilrors,

— — ———— ——— 3„—
n ft.li ncqugn a an l
tr æoua rideni on cauen, §I. ERtdb & obſem in pola erpenher Culn pen guieniaſt Galuna tyfucqer olleſioner em Din miſls 1 gial rtic V tK lan d hord atalit erleur oödeta prine 9
*
vi Vma cau Maxima!:. 4 à habent cum t 1 ruu. poltord cum iſta affinitatem, vt iure à com
dominus domus eſſe. Tanta eſt vis dersseran am ui poflellor eſt, domi us poſſeſsionis, vt quu polle or clt, dominum poſ- eius po Lſi finita..vbi autem. tũc enim nullus eſt ſi iier u cautionis, l.ſi finita.. poſtea. Præter- mohuu eſt, quòd ſi quæ iura com petunt iis qui d4de uerũt, eorum perſecutionem illis denegari, da fnta. 5,f qua ſunt iura. vbi dixit, Qui potue- * quia eorum qui bona fide abſunt, iur à n6 cor- tumpuntur, lxcor um In Pri c. Hlinc quxrſtio 3 ſifini- ngc vectigalibus·vbi Alciatus libr.z. Diſp. cap. o.mutauit lectionem contra fidem om nium codi- cum. Quid autem ſi fundus vecti galis dicitur in I.1. fliager vectig. vel emphyt. pet. Qu'on baille à rente. Quætitur ergo de vectigali agro, ſi de eo non fue- rit cautum, quænã erunt iudicis Partes. Diſtinguen- dum elban conductor ipſe non cauerit, an verò mu iicipes ſi conductor non cauerit, in poſſeſsionẽ mit tetur qui ſibi caueri poſtulabat: poſsidere autem nõ lubetur, quia vectigal amitterent municipes. Præ- tor ita ſuas partes interponet, vt nulium inde mu- nicipibus damnum inferat. Idem autem ius habet is qui mittitur quod habebat is qui non cauit. Si verò municipes cauere noluerint, iubebitur poſsidere.
loc
Obcitur Icum ſpõſus.5. de vectigalibus. ffde pub.
intem aſt. quæ vera eſt. Nam prædia vectigalia re- ulaiter vſucapi non poſſunt, ſed propter contuma cum poſſunt vſucapi, vt cum hac exceptione hæc lex intelligenda ſit. Quartò, aduerſus magiſtratum qui hanc ludicij formam tenuerit, vt primò actio detur,l.4.5.in eum. quod de municipalibus intelli- endum eſſe videtur, non de Prætore, aut Præſide. Qintè& vltimò, actio in factum datur aduerſus eum qui nõ admittit miſſum, vel poſsidere iuſſum,
weltin edicto Prætoris, J. Prætor.§. de eo opere.&
Iſiſinita.§.vlt. Petitur autem hac actione tantum quantum præſtari oporteret, ſi cautum eſſet. Hinc vuie quæltioues oriũtur, vt in Lſi quis miſſum. 17. dl.ſi pupillus. quod intellige ſi pupillus ſit do- licax,l...§.I. ne vis fiat ei qui in poſſ. miſ.erit.
1IN TIT. I1. DEAQVYA PLVVIA ARCENDA.
CdA P. 7.
Vb hoc titulo proponitur actio antiquiſ- tima, quæ dicitur, Aquæ pluuię arcendæ. JAntiquitatis argumentum eſt, quòd eius meminerunt& alij veteres, quam etiam er uueconſultis coniicere poſſum us, legis 12. tabul. eſſ verba Locus eſt in 1. Labeo. fEde ſtatulib. vbi Iu- cconſiltus hæc refert ex I. 2. tab. S⸗ aqua pluuia no- atid qf nocere poterit. Quo argumento ait hæc ver- aiſeruus videbitur, id eſt videri poterit, interpre- tida eſſe. Datur autẽ hæc actio cum opus aliquod manufactum eſtpropter quod noccat aqua vicino, ſtopus illud euertatur: vt cũ aqua aliter fluit quàm craliter ſolet. Hac enim actione ca arcetur,& Dus quod manu factum eſt reſtituitur. Deinceps vnlceranda ſunt cauſæ& effectus huius actionis. 1 gun du actionis cauſæ ſunt triplices„Vt i nope- ununtiatlone,& damni infecti: quæ actiones
us Dandectarum ſubiungatur iſte titulus. 8
Ima ä.. uſa reſpicit rem ſiuc ſtatum, vt altera per-
In Tit. I I I. De aqua pluuia
arcenda.
ſonam ris, tertia ad i a. ſoha n oritertia ad lus& factum pertinet. Pri- aufa eſt, aqua pluuia agro meo nocens, I. 1.§.1.
1 ureconſultus definit aquam pluuiam, quæ de cælo cadit,& imbre excreſc
vt flumen quod imbre latur, vt oſtẽdit M. Cic lugatis, cuius ſententi
Crlptis, vt intelligitur ex L...§.-.&§. idem aiunt cir- ca fin. Quid ſi calida aqua agris noccat, vt ſi fontes habeã calidos„ex quibus aqua rofiuen
noccat, an danda erit h dif n St n crit hec actio: NNon:nã nõ eſt aqua pluuia contra Treb he Deinde dicitur aqu hoog. re poſsit, ex d. l. Lab afl locũ habet in dam
d Praterea nocentem aquã accipimus, quæ dam- no atficiat vicinum, non quæ lucrum auferat, l..§. idem aiunt,& l. ſi in meo. hic. Idẽ dicitur il
nalt 1cCautio- ne däni infecti, ex I. Proculus. de damn. infect. Mul-
tum enim in vtroq; iudicio intereſt„Vtrum quis al- teri lucrum adimat, an verò damnum inferat. De- inde dicitur arcenda:quod verbum eſt Cic. in Top. vbi diſſerit de genere& ſpecie: Genus eſt, pluuia nocens, quarũ altera iubetur ab arb ceri, altera non iubetur, lii.§. r. Inde ſi aqua naturali- ter fluendo noceat, ceſſat actio, l...§. idem aiunt. aut ſi vitio loci. l. Ateius.§.i. Hæc enim eſt agrorum na- tura, vt i nferiora ſuperioribus ſeruiant,& inferiora ex ſuperioribus fluentem aquã excipiant, & vlt. vbi naturalis quædã ſeruitus deſcri diſtinguẽda eſt ab impoſititia, ex l. de pupillo. S. me-
miniſſe. ff. de noui ope. nun. Itaq; ſi duo ſunt vicina
prædia, quorum neutrum altero eſt ſuperius nec in-
ferius, licet vicino opere manu facto ſibi conſulere,
l. z.§. Vlt. Aquam autem manu nocẽtem accipimus
quæ opere manu facto nocere poteſt: quod eſt intel. ligendum, exceptis certis caſibus. Vnus eſt, ſi opus
publica auctoritate factũ ſit, l. z.§. Caſsius.& l. quod principis. 23. vbi ait, Qui primi agros conſtituerunt.
Que verba non rectè interpretatur Accurſtintelligi
verò poſſunt ex l. qui tutelam. ffæad l.JIul. pecul. Olimr
in aſsignatione agrorum leges ferebãtur, de quibus
Flaccus de cõdit. agt. Secundus caſus eſt, ſi opus fa-
ctum ſit patiente vicino, l. Labeo. hic. Et notandum
eſt quod ait, patiente vicino, nõ ſilente, vt ex patien-
tia tacitus conſenſus arguatur. Necceſſe eſti gitur vt
vicinus contradicat, cũ tale opus fieri ſentit, ex quo
aqua pluuia nocere poſsit. Tertius caſus eſt, ſi opus
ſit factum agri colẽdi gratia, quod ad agriculturam
fuit neceſſarium. l.1.§. de eo opere.& 1.3.§. ſi vicinus.
l vicinus. 24. vbi verba ſunt ſumpta ex agricultura.
Terra elata inter duos ſulcos dicitur porca. Directi Porra quid.
quidam ſunt ſulci:quidam tranſuerſi: directi dicun-
tur à Feſto Pompeio limi tranſuerſi ſunt idonei ad
aquam eliciendam, vnde νκε dicuntur à Iurecon-
9 505
ait, aqua itro coer-
1.1.§.pen.
bitur, quæ
* 8 0 ſulto,& à Columella aquarij, qui Græcè α⁹ες ap-
pellantur. Quartus caſus eſt ſi ſeruitus ſit fundo im- poſita, vt ſi ager profluentem aquam pluuiam ex- cipere debeat, vt dicitur in 1.2.§. vlt. ſeruitus enim impoſititia naturalẽ tollit. Quintus caſus eſt, ſi ve- tuſtas hominis memoriam excedat, l. z.§. Caſsius. vt ſi opus manufactum ſit, quod tamen quando fa- ctũ ſit, nemo meminerit, aut ab alio factum audiue- rit:tũc enim dicitur vetuſtas, ideoq; huic actioni lo-
1/
ͤͤͤͤ, ““

806
cus minimè eſt. Quomodo au docet lurecon
memoriã extare, Labeo.& 1.ſi arbiter.ff˖.de probat.
diſſe te dici ex alio, etia dendum etiam hanc act manufactun, vt ſi natura aut euerſo, aqua p enim actio aquæ pluui tem vtilis, l. 2.§. itemn V nes Paulus conc ate ſuadente, etſi mihi proſit naturalis, per Ariſtot. lib. 5. Et agro: nam etſi aqua noceat ædibus, in m huic actioni locus, la. SÄ. item
quam iuris rigor
pluuia ob
Sa 22 r2 çauſa huius actionis.
ſz huius a- Altera eſt cauſa, quæ re hionir. Oportét enim eum qui agit
in fundo, vt puta eſſe dominum ni infecti cauti prius. lxpoſt vendirionem. ſtinctio. Quod autem de dam gi debet, ſiue quis in ſolidum, nus ſit. Sed quid dicemus
detur eſſe de eadem re antinom vlufructus. pluuiæ actione neque teneri J.22. magis eſſe vt ei aquæ commodetur Quæ tamen non ſupple directa, ſed vtili tantu ciem derog eo qui habet agrum vecti actio. nam qui vectigalem non eſt, l..§. in perpetuum. in rem actio, ac ſi ctig. fl.de damno infect. l. cæde Queſtio eſt an is actionem habeat, l.pen. hoc tit.
hab ſed
& facto eius conſiſtit, cui nocet
quo 0
aliquod habet in agro in alteri
pter quod aqua pluuia aquæ.& 1.4.in prin. Quo ctum ſit, non competat actio:v to fundo in quo opus eſt factu agendum, non
udicium fundus vendit
ptum i Hic ergo diſtinguend quem detur actio. Si alienatus quod cum alia exceptione Ateius. niſi iudicij committen nario. Hinc exiſt rem, an in perſo quia datur in po
m qui ex a onem dari, etſi opus nonſit lis ſit ager, quo adæquato luuia in vicinum influat, datur æ arcendæ, ſi non directa, ſal- arus. vbi poſt varias opinio- ludit actionem intendi poſſe vtili- ius deficiat, vt ſi reſtitutio aggeris
ria Cic. in Topic, in loco ſimilium. Hæ
one dictum eſt, l. hoc tit.vbi notãda eſt di- no dictum eſt, intelli- ſiue pro parte domi- de vſufructuenam domi-
nus eſt. De hac re fuit diſſentio inter vet
dominus eſſet, l. ſi
lis, ex Li2. Tab, l. Labeo, ff. de ſtatulib. quod adduxit Accurſius ex Lvſusfructus. Idẽ enim dici non poteſt de fructuario, qui non poteſt dicere fundum eſſe ſuum çui nocętur. Tertia cauſa in iure
conteſtatam, alienatione non mutatur 1 eſt intelligendum, 1.
Franc. Duareni luriſconſ.
tem probari poſsit ſultus in l. z2.§. idem
Satis enim eſt au-
lio audiiſſet. Ad-
tibi verò non noceat. Hæc æquitas eſt
corrigitur, vt ait
hic. Deinde dicitur, manu nocens
opus manufactum
unicipio vel oppido, non erit ſciendum.& eſt ſenten
cde prima
ſpicit aftoris perſonam: hac actione, ius habere vt in exigẽda dam-
ſi tertius.§. ſi quis
eres,& vi-
ia ex L3.§.VIt.& l. ſi
Nam in illa dicitur, vſufructuariũ aquæ neque agere: contrà in pluuiæ arcendæ actio ac-
pugnant: nam prior
ſic intelligenda eſt, non poſſe vſufructuarium agere, IIi. atur, l. in toto. de reg. lur. galem, l. principis. 5. hæc
nam generi per ſpe- Quxæſtio eſt de
et agrum, dominus
tamen competit illi
finita.§.ſi de ve-
re. ff. arbor. furt. cæſ.
cuius fundo ſeruitus debetur, hanc
& directa& vti- Nec obſtat
Ita
ur: nam hac actione
conueniri non poteſt niſi dominus, aur is qui ius
pus eſt factum, pro- fundo nocet, l. 3.§,
fit vt ſi in publico opus fa-
nde ſequitur, aliena- m, cum emptore eſſe
cum venditore, ſi modò ante ſuſce-
us ſit, l. 4.§. Iulianus.
um eſt, alienato fundo contra
ſit fundus poſt litem
di cauſa facta ſit alie-
xiſtit hæc quæſtio, an hæc actio ſit in nam. Dubitatur eniin an ſit in rem, ſſeſſorem. Actiones in rem, tem ſe-
actio ex empto non datur aduerſus cum emptorem
tur hanc actionem, in perſonam tantùm dari, lſi 5 1.
opus fecerit, aduerfus alium non datur actio, is
udicium:
quuntur: in perſonam, hærent perſonæ. Si quis fun dum vendiderit, deinde is ad alium perucnerit „
qui dominus non eſt,l.vlt. ff.de contrah. empt. Dici
tertius.§. ſi quis prius. Huic obiectioni vt reſpon dcant inrerpretes, aiunt actionem eſſe in rem ſen. ptam. At non intelligunt quid ſit res ſcripta. Sed dicendum eſt& in rem& in perſonam dari: uod & in aliis actionibus accidit quæ ſunt in derſolam vt actio ad exhibẽdum, 1. z.§.eſt autem. ad exhib tamen datur in eum qui poſsidet vel naturalitervel ciuiliter, dicta I. z.§.VIt. Hæc regula non elt ſemper vera, actiones in rem, rem ſequuntur: in derornin hærent perſonæ: nec ita diſtinguitur actio in tem ab 1 actione in perſonã. Nam actio in perſonam in eum datur qui obligatus eſt,§. omnium. Inſtit. de adiio vt in hac actione aquæ pluuiæ arcendæ poſſeſſor el b obligatus velut ex quodam contractu. Cum autem in rem agitur, non agitur veluti in perſonam obli. gatam ad aliquid dandum, vel faciendum: ſic res magis conuenire videtur quàm perſona, vt dicitu in l. prædia. fl. de acquir. vel amit. poſſeſ. Itaque hæc actio quamuis ſit in rem, datur tamen& in petſ⸗ nam. Adde, hanc actionem plærunque ſequi petſo- nas contra quas agitur, nec ab cis recedit: vt ſiquis
cum quo. Sed viſum eſt vtile, hanc actionem daui non ſolum aduerſus eum qui fecit opus, ſed in
eum qui dominus eſt agri, in quo opus factum el, Mrlba qui tenetur ad patientiam, non autem ad reſtitutioo ullco nem. De eo qui tantùm habet vſumfructum quæi. aurelce tur, l.ſi vſusfructus. vbi dicitur, non directam dari Egyart ſed vtilem actionem. Legitima actio eſt cum dann in
ucedacen
proprietario, ex l. 2. Tab. Alia quæſtio eſt de coqu ſepulchrũ in ſuo ædificauit in 1.4. in prin. alia in'é
ſufficit enim dominum eſſe eius fundi per quem akfemi fluit aqua. Hæc de cauſis huius actionis. drunrbus ...e c De rebus quæ veniunt in hanc actionem. aaudi
C.. an
Vm in omni actione conſideretur quid pets ii
tur, videndum eſt quæ res in hanc actionem nnicu veniau t. In hanc igitur actionem veniunt, faſti ope. a im Enbal
3 cium. Hæc actio datur tantuù
De aquæductu.
AX Saunfu eſt ſeruitus ruſtica, ſue ii ts A cendæ aquæ per fundum alienum Lre 1. variis ex cauſis hrofeſune 5 tarum perſonarum coſen 4 ur m ducere velit, conſeu 1
I in publico hiclrsfer as
mitttul⸗
uit. ruſt. præd. Hoc ius Cauſa efficiens eſt, cer vt ſi quis aquam publica b principis ſit neceſſarlus,

*.⁴
i. Ede aqua. quoti.& æſtiua. Priſcis tempo- miteitur chat nili ex caſtello aquam ducere: nbu genatuſconſulto cautum fuiſſe, Ilulius Fronti- quod it. Caſtellum autem eſt receptaculum quod nus dic ublicam recipit. Hoc ius ad hæredem non 7 n led renouatur à principe, vt ait idem Fron- ranſit Iibro de aquæduct. vrbis Romæ. Quid eſt tinus in ors ait lureconſultus in l. prima. de aqua gtur eſtiua. Iniuriam eſſe ſi non impetrarit: Hoc duorlur ſconſultus. hoc enim princi pes ita conſti- twerunt à ſe impetrari, vt Hree aliqnid cxrorquic. centà nouis ſucceſſoribus. Quod à Tiberio& eius ſloribus ad Titum vſque factitatum fuiſſe di-
.
acce 83 2 4. lir Titus omnia beneficia vno edicto con- l rmauit, nec à ſe peti paſſus eſt. Sic confirmatio dünda munerum publicorum à principe apud nos peti- 1 3.... X.. lenad ur, quæ ſi denegaretur; iniuria fieret à principe.
Hæc eſt cauſa aquæductus, cum quis nempe ius habet aquæ ducendæ ex publico loco. Sed tamen hoc eſt intelligendum de aqua quæ eſt in vſu pu- blico, ad quam ducendam principis permiſsione opus eſt. Diuerſa eſt fluminum publicorum ratio, Iſ autem.§. vltimo. de aqua pluuia arcenda. licet enim cuique ex publico flumine ducere, ſi modò mauigabile nõ ſitl. quominus. ff. de fluminibus.vide
dur a librum primum Diſputationum. capite 5z. Atque acen ayi⸗ hec de aqua publica. Cum autem aqua priuata de- Ope, uu u. ducitur, conſenſus dominorum requiritur,& co- pushh w del um ad quos vſus aquæ pertinet, l. in concedendo. madiein uu. lic. Nec obſtat l. Lucio. de aqua quotidiana& æ- frucmg ſiua. quc cum hac exceptione eſt intelligenda. Hinc diretmt kache intelligi poteſt Bartoli quæſtio de fratribus oeltuen pwlicatoribus& minoribus. Nam cùm minori- bocktkne busciuitas ius deducendæ aquæ conce ſsiſſet ad fa- priahu bam coquendam, idem ius petierunt à ciuitate prę- unding dcarores:an illis permitti poſſet à ciuitate, non per- 0l. mitentibus minoribus. In hoc iure cõcedendi con- wenri poteſt quomodo quis vtatur, vt quando ſit achimm aolam ducturus, an diurno, an nocturno tempore, Luia.§.vfufructu. ff. de ſeruitutibus. l.ſi prius. 17. in
err rin rincipio. Naſcitur quæſtio, quæ pertinet ad tit. de haxcahur amit ſeruitu. nam ſi quis eo iure tempore con ſtitu-
niurte to non fuerit vſus, amittit ſeruitutem. Hæc de pri- de pmün ma cauſa:ſecunda cauſa eſt vetuſtas temporis, l.vlt. etuun hoc titul. vbi in relatiuo, quibus, ſubaudi, aquædu- onſürr Cidus. us non probaretur, id eſt, quamuis hoc ius le gfeilt gitimo aliquo titulo probari non poſsit. Quam- radras quam alij interpretantur alio modo vt Bartolus, rxes qui ſcexplicauit, quibus, ſupple, iudicibus. Vnde an- u notat iuniſdictionẽ dari vetuſtate iudici: ſed inepte. enr. 3 Hic autem notandus eſt locus communis de con- „ 3 ſuctudine, qualis eſt in l. hoc iure. ffi de aqua quotid. d- 1 Kin Li.& 2. hoc titulo. Cauſa eſt finis litium. Vide 1 2 4 Cap.34. lib.1. Diſput. Poſtremus locus eſt de forma iude i nus aquæ ducendæ, in I.ſi prius. ⁷.§. placuit. Aqua au- 1 tem tribus modis duci dicitur, Plin. lib. 31. cap. 6. Vi- 2I truuius lib. 8. canalibus lapideis, tubulis, id eſt, vt ait Budæus in Annot. in Pandect. fictilibus canalibus,& ica, iitulis plumbeis. Primus eſt damno ſuo conceden tnu⸗ u, quia maior aquæ vis per canales lapideos, ſeu ui atum lapideum emittitur, d. 5. placuit. Nota lo- cal emm communem de conſuetudine, qualis eſt in l. ſi 72 undus. de euict. Prætera non licet arcum facere
Mo-
duæ ducendæ cauſa, ſuprà hoc tit.
In Tit. 1I I. De public.& vectig.
807 INTIT. III.
DE PVBLICANIS ET VvECTI. GALIBVS ETr COM MIS315. CA P. 7.
V Vius tractatus loci ſunt præcipui tres, vt lruide zpſ. ilariptig ſatis indi- Kigalibus dertiu a Kamid aucr Ksve. wonnm aarccn Lus⸗ buriu de commiſsis. Publica- tentiſsimus, ita audacia& ſe d dum intap dh. uit, vt do cet Vlp. l.12. Vul 24 cillus nra ni abota⸗ lio, Sit ribi tanquam erlmniu a 3 5 eEdanpe. o eneit am cthinicus& publicanus. Ther- Ites interrogatus quę feræ eſſent ſæuiſsimæ, Reſpõ- dit, in mõtibus vrſi, in vrbibus publicani& fœnera- tores. Huius ergo audaciæ cõprimendæ cauſa, actio aduerſus illos data eſt ex edicto prætoris, cuius ver- ba referuntur per Vlp. in l.. hoc tit. Hoc autem edi- cto proponitur actio aduerſus publicanos, ſi dam- num alicui vel ab ipſis, vel eorum familia illatum fuerit, de quo dicendum eſt per locos communes. Huius ergo cauſa eſt iniuria illata à publicano, vel quopiam ex eius familia, vt intelligitur ex l.i. Sunt autem publicani vectigalium ac redituum publico- rum redemptores. I. z.§.I. nam Publicum abſolutè dictum, vectigal ſignificat, l. quantæ..vlt. Quod ſi à ciuitate, vel municipio conduxerit vectigal, is pu- blicanus propriè non dicitur: nam illorum res pri- uatæ ſunt, l. eum qui. de verb. ſig.& l. bona. eo. tit. ſed tamen hoc edictum ad ciuitates& municipia per- tinet, l.ſed& hi. hic. Horum principes ſunt& dicun- tur Mancipes à veteribus, vt auctor eſt Aſconius: AMancipes
.
cuius verbi eſt mentio in l. qui fideiuſſor. ff.locati.& ↄu.
in l.ſi quis ſine. C. de vectig. In publicanorũ autem Serui publi familia ſunt ſerui, quos in hoc edicto Iuriſconſulti canori qui.
intelligunt, non omnes, ſed eos duntaxat qui ad col- g
ligenda vectigalia à publicanis conſtituuntur, l.pro- nuntiartio. 5. familiæ. de verb. ſign. Deinde hoc ver-
bum nos latè accipimus, pro iis omnibus qui ſunt in publicanorum miniſterio, ſiue liberi ſint, ſiuc ſer- ui, ſiue bona, ſiue mala fide poſsideantur, l.1.§. fami- lia. l. quantæ. 5. familiæ. Cuiuſmodi familiæ fuerunt in portibus, vt ſatis declarat Cice. in Oratio. pro le- ge Manil. vt æquum ſit viſum lureconſultis, hanc hiominum fugitiuorũ colluuiem à furtis& exactio- nibus cohiberi,& aliquo edicto eſſe cõpeſcendam: 3 quibus factam iniuriã intelligimus, cum furtum, vel iniuria, vel damnum datum eſſet à familia ſub ſpecie vectigalis exercendi, l. vlt. 5. magnus. Hæc de cauſa huius actionis: nunc videamus qui in hanc fa- miliam veniant,& qui ſint eius effectus. Duo caſus ſunt hic conſiderandi: Vnus eſt, cum publicanus ſuo nomine conuenitur:alius, cum nomine familiæ: ꝗu 1 caſus poſterior ſingularia quædam habet„itaque à priore diſtinguendus fuit. Cum publicanus ſuo no- mine conuenitur, quia ipſe deliquit„primò in cum datur actio in duplum, I.i.in inicio. Vnde quæritur uomodo ſit accipiendum duplum in hoc edicto. Paius hanc quæſtionem dirimit in 1. ho— 5. quære ntib. nam hanc homounymiam uriſcon u ti putauerunt eſſe interpretandam, vt res in up 4 t. Eadem eſt interpretatio 1¹n Llocatio. S. quod illici- tè. Vnde vulgò eſt annotatum, quoties dupli vS io, rem in co continerl. Solet ad-
quadrupli fit mentt vII 2

808 duci lex vlt. C. de ſponſal. Ratio ex arte iuris ſum- pta hoc ſuadet, quia in pœnis melior lententia eſt ſequenda. Similis eſt quæſtio in L.actione. ff. vi bo- norum rapt. vbi eadem ſententia eſt ſequenda: ali- ter tamen in actione furti. Præterea eſt notandum,
multis delinquentibus non multiplicari pœnam, l.
ſi multi. hic.ſi quid ab vno ſolui non poſsit, ab alio
peti& præſtari. Secundò eſt notandum, ſi hac actio- ne duplum petatur, eſſe temporari am, ſin ſimplum, perpetuam, vt dicitur in l. 1.& l. ſed& hi.§. vltimo. datur contra hæredem, quatenus eſt factus locuple- tior, L.4. in princ. Tertiò notandum eſt, quòd hæc actio concurrit cum aliis, vt furti, legis Aquiliæ,& vi bonorum rapt. l.i.§. dixerit aliquis. Preterea extra ordinem animaduertitur in eum qui vi extorſit ali- qui d, l. locatio.§. quod illicitè. non tantùm ciuiliter, ſed& criminaliter. Vbi notãdus locus de diſtinctio- ne criminalis& ciuilis actionis, de qua vide 35. cap. lib. i. diſput. ann. Tametſi autem cõcurrat cum aliis
actionibus, non tamen eſt iudica nda inutilis, vt di-
cirur in l.. dict. 5. dixerit. Similis locus in 13.ff.naut. caut.ſtabul.vt rec. Quartò notandum eſt, quòd hæc actio denegatur ei qui rem reſtituit:nam is abſolui- tur, vt dicitur in§. dixerit.& in 1. 4. hoc titul. Mitius eſt hoc edictum, quàm de furto:nam fur non abſol- uitur, ſi in eum ad pœnam agitur: at verò publica- nus abſoluitur. Vnde quæritur, an hæc actio ſit arbi- traria: quod multis videtur, ſed contra ſentio. Nam natura actionis arbitrariæ eſt, vt iudex nõ antè con- demnet ad pœnam, quàm prius arbitratus ſit quo- modo res reſtitui poſoit,. pręterea. de actio. in Inſtir. At im hac actione id non fit, quia ſi vltrò non reſti-
tuas, iudex te condemnabit ad pœnam eius edicti:
quòd ſi arbitraria eſſet, iuberet rem reſtitui. Atque
hæc de primo caſu. Quid ſi non ſuo, ſed ſui ſerui nomine conueniatur? de hoc caſu quædam ſunt ſin- gularia in edicto prætoris, vt Iuriſconſulti dicunt. Vult enim omnes ſeruos exhiberi, quos ſi non exhi- buerit, damnatur ſine noxæ deditione, l. 1.§.vlt. Eſt ſimilis locus in l. ſed& hi,§.. Animaduertendum eſt autem cum quis nomine familiæ conuenitur, non plus præſtare, quàm ſi liber alius deliquiſſet. Nam ſi omnes ſeruos dedere cogeretur, facilè eius patrimonium euerteretur. Itaque liberatur tantum præſtando, quantum liber præſtitiſſet. Atque hæc de publicanis. 3 De weckigalibus. CA P. I T. 7 Edtigal eſt quod Reipub.& fiſco ex fundis
V vecigalibus penditur:& rebus quæ veneunt:
que eſt octaua pars, in l. ex preſtatione. C. devectiga. vnde Octauarizj appellantur, Lallegatis. C. eod. Ocd in hac re eſt ſpectanda conſuetudo„1.4.vlt. hic. De vectigalibus autem ſunt tres loci, de quibus ordine dicemus, de inſtitutionc, locatione,& ſolutione. Pri- moè igitut quæritur quis vectigal inſtituere poſsit: & certum elt inſtitui nullo m odo poſſe ſine conſen- ſu princi pis, 1.10. hoc tit. neque inſtituta mutari aut reformari poſſe: vnde titul. in C. vecti. noua inſtitui non poſſe. Imò ne decreto quidem ciuitatis, kz.& 3. hoc tit. quod etiam notum eſt idiotis: ſi contrà fa- ctum eſt, variæ pœnæ ſunt conſtitutæ, l.. ad l. lul. de vi publ pontifices addiderunt pœnam excommu- nicationis, c. innouandum. de cenſib. in Decret. Re- ſtituitur præterea id quod ademptum eſt, l.z. C. ve.
Franc. Duareni luriſconſ.
ctiga. nou. inſt. Cauſa igitur vectigalium eſt orin pis voluntas: eſt etiam receptum, vetuſtater, 6 poris ſufficere, l.vlt. de aq. plu. arcen.& c. ſuper im bus. de verbo.ſignific. in Decret. linn peratofes da pollicitationibus. 3 e Sequitur de locatione, quãdo locari debeant ve. ctigalia. Formam autem locationis colligo ex va riis locis. Proponi debent publica edicta vel pabi cè denuntiandum eſt voce præconis, vt ſcuis„ blica vectigalia conducere velit, accedat certa 4 1.3. C. de locat. præd. ciuil. l.vlt. C. vect. no. inſt. nor præſenti magiſtratu fieri debet, qui addicet 1 ui ſuperior in locatione fuerit, vel potius in licitatio. nibus. l. 4. C. de locat Quæritur an in prædiis eccle- ſiæ idem ſit dicendum. Ita: ſic enim iudicari ſolet 9 curiis, quia eſt eadem ratio eccleſiæ& reip.lvlt. C de ſacroſan. eccle. Deinde fideiuſſor exigitur,lloca- tio. in prin. ſed hic locus valde ad rem non peninet quia non ſemger calore licitationis vltra modum inflatur locatio, vt illic dicitur. Præterea illic ſunn quædã exceptiones: excipiuntur enim reliquatore, J. locatio. S. reliquatores, id eſt, hi qui aliquid debem ex vetere locatione. Excipiuntur etiam debitoles, N 9 d. Llocatio.§. debitores. qui locus arguit falſameſſe raausii, eorum opinionem qui putant offerendam eſſe ſuil. dationem. Excipiuntur præterea tutores& curato. res, tit. eſt in C. l.1.§. tutores. ad l. Cornel. de falſis Sequens locus eſt de ſolutione, qui in duo capin diuiditur: vnum eſt de rebus, quarum vectigal ſ. uendum eſt, alterum de perſonis quæ debent᷑ ſoli. i re, aut non debent. Quod ad primum, ſciendũ eſtab omnibus qui negotiationis cauſa quid vehunt, ve 1 ctigal ſoluẽdum eſſe, l.omnium. C. de vectig& hoc propriè eſt vectigal, ſic dictum à vehendo. Interdum etiam pẽditur vectigal earum rerum quæ veneum non vehuntur. Exemplum eſt in ſalis venditione] ſi quis ſine. C. de vectig.quod fit ne clãdeſtinæ fiant venditiones vectigalis fraudandi cauſa: cuiuſmod rerum monopolium ſolet à principe conſtitui& nudes exerceri:vnde tit. in C. nemini licear in vendit. ſpe it gen cierum ſeſe excuſare. Ariſtoteles in Politicis vocat caxer Monopolium, cum princeps cogit emere inuitos. at l Hoc genus vectigalis inſtituit primus Romæ CLi. uius quidã Salrhator in odium populi, à quo dam- natus fuerat:hiſtoria eſt apud Liuium. Aliarum fe- rum nomine quæ venales non ſunt, vectigal non penditur, niſi vectigales fundi ſint. nam prædia ye- ctigalia dicuntur, non quia veneant, ſed quia hoc onus vectigalis pendendi illis eſt impoſitum. Eſttte ſi ager vectigal. vel emphyteut. I. mperatores. hoc tit. Locus eft diligenter notandus: vult enim pradia teneri, perſonas verò conueniri. Præterea nonllot uitur vectigal earum rerum queę ad vſum proprium inferuntur, l.vniuerſi. C. de vectig. Quid ſit auten a ad vſum proprium inferre, docet Alfenus Vauul lin lege Cenſoria. ff.de verborum ſignific.vhidh tur, quod victus ſui cauſa paratum elſet, id ſiot
ſi quid ampiis
dici. l. 4.§. J. dicitur munificum eſſe, quàm mandatum ſit ttanſlatum ſit. Munificum au- 4 nnt an tem& immunce contraria ſunt: neque emim id im- 24 4 R a mune eſt, ſi vectigali obnoxium iſt. Hic eſt quo 1u. an que ſpectanda conſuetudo: hodie enim pro rbn b d quibuſcunque quæ vehuntur;, vectigal exigi 10 a. a Hæc eſt conſuetudo, vel potius principu arbitrunc ſa 41 quælibet m

In Tit. V. De donationibus.
k. veigalia imponentium, vt olim Romæ an xlibet veclls d Suetoniũ) qui ex quæſtu Calxguk⸗(vr eltapudh etn n n Teltupro- lohe 1 ſitutarum& lucro deditarũ vectigal exegit, quem ad 85 ſunt ſequuti, quibus hoc eſt vſitatum:Lucri don eſt odor ex re qualibet, l.vlt. C. de edict. Diui thern Adria. toll. Sunt& aliæ res à præſtatione vectigalis üir 1 1 mmunes, veluti res quæx ad colendos agros perti- Kuaa vent.l.vniuerſi. C. de vectig. Ildem dicendum de re- tia bus qu x exercitui ſunt Patatx„ llocatio.§. carum. Rca hoc tit. In vectigalibus autẽ præſcriptio locum non vida pabet, vt dicitur in eadem lege. Si quis dicat ſe non lie A ſoluille, audietur: ſi conſuetudinem non eſſe dicat, in ſan non audietur. Hæc de rebus, deinceps de perſonis. wrüin Omnes autem cuiuſcunque modi, generis, dignita- lculg tolint, ad vectigalium perſolutionem tenentur, l. e omnium. C. de vectiga. ſecundum proportionem gin arithmeticam, ait Ariſtoteles lib.. Ethic. non au- nod b tem geometricam. Sed tamen quędam perſonæ ex- kana cipiuntut᷑ vt ad finem l.omnium dicitur. Excipitur ealti flcus,Llocatio.5. fiſcus. legati exteratum gentium, l. telgune 1 legatis. C. de vectigal. Milites quamuis multa alia iqudt priuulegia habeant, non tamen excipiuntur, l. ex m dehn 1 ræſtatione. C. de vecti gal ne minores quidem, 1ſi üt talane ex cauſa.5. penult. de minorib. Solet quæri de cleri- lamelk cs& ſcholaſticis: de quibus in cap. non minus. de res Ken immunit. eccleſ.in Decret. 1 eldett De commißig. eA P. II7 in duo NE commiſis eſt tit. in C. de vectig.& commiſ vecdin 3 L /ſs. Ea autem committi fſco dicuntur, quæ ob debenlh aliquas cauſas fiſco acquiruntur, eo modo quo pœ- ciendlth mam& ſtipulationem cõmitti dicimus. Hinc Cic. lrehunr, tetia in Verrem ait, hæreditatem commiſſam Ve. recdgl netiErycinæ. Aſconius 4tione quæ ſint commiſ- doxlrentn Rdocet. Locus eſt apud Suetonium obſeruatione qux felem dignus, vbi de his vectigalibus loquitur„ quæ inſti- vendtür unfuiſſe à Caligula antè diximus. Ait enim mul- ddeftles ucommiſſa facta, edictis factis& non propoſitis. rcqüdim Luſ cõmiſſorum ſunt hæ. Primò cadunt in com- e cowlivi millim res pro quibus vectigal ſolutum non eſt niſi areütſt in id publicanus permiſerit, I.vlt.§. ſi quis. Nec Tlucsos dd quiſquam ignorantiæ excuſatione pœnam de- Vexn bFrecari poteſt,l.vlt. 5.licet. quamuis à publicanis ad- RaneCd monitus non fucrit, d..vlt.§. diui quoque. Succurri- ,we tur tamen quibuſdam perſonis, vt pupillo, l.impe- Aalam Motes. 5ylt. præterea ei qui errore eſt lapſus, I.vlt. resigu Kdiui quoque. qui videtur repugnare õ. licet. eiuſ⸗ 8 galu Eme⸗ dem ät non repugnant: aliud enim eſti gnorantia, el aur 2 aliuderor. Nam error eſt in eo qui culpa vacat, 1. dötonn tegula de iur. ignor. Sic in epiſt. Planci ad Cice. vbi dg ain Ctedulitas potius error eſt quàm culpa. perän gecunda cauſa eſt, cum profeſsio facta non eſt eulg. terum quæ 3 1ali P 1 cti- releuns 1l6 1 veneunt, vel aliarum rerum quæ vecti umpnf fele Cofiſcantur enim& committuntur res di d h deſſ.Improfeſſæ autem res ſunt, quæ nõ ſunt 6 7 ulinuatæ apud publicanos. Quod ſi res vectigales en 34 nonſunt, tamen eas apud publicanos vector profi- 3 4 4 b teli debet, aut earum dominus, aut apud tabellio- be hasn. de aut ſcripturarios, ſic enim vocat Feſtus eos qui que Lnpturam faciunt publicanorum nomine, l.vlt.§. luuts, Aries. Pœna autem hæc remittitur minoribus 3 Dug ohterxtatem,l.vl..diui. Ignoſcitur etiam militi- s topter omiſſam profeſsionẽ, l.3. C. de vectigal. 5 9 citia cauſa commiſsi eſt, cum quis hoſtibus aut o Anis arma vendit, ferrum, cotemn, l.cotem. hic. pon g
-”
29
L. C. de commer.& mercat. præterea ſi quis aliquid woes legum præſcriptum vendiderit, etiamſi non k efil us, pſi quis. C. de vectig. Excipitur tamen is
Onus propter neceſsitatem aduerſæ tempeſta- tis expoſitum fuerit, I.vlt.§. ſi propter.& l. Cæſar. Poſtremus locus eſt de effectu commiſsi: eſt autem effectus ipſe, confiſcatio rei ex cauſis ſuprà poſitis quæ interdum concurrit cum grauiori pœna, J. co- tem.§.dominus. vbi nota non tant˙ùm merces ‚ſed & nauem qua vehuntur merces illicitè, committi: quod intelligimus, earum ſtatim fiſco doꝛmimiumn acquiri,& ſtatim dominum deſinere eſſe eum, qui contra legem fecerit,! commiſſa. hic. quod ſin ödla⸗ re eſt contra iuris rationem, J.traditionibus. 8 de pactis. Itaque fiſcus vindicat ſtatim res ſibi com- miſſas, etiam aduerſus hæredem, l. fraudati. hic. Sed animaduertendum eſt, huic perſecutioni locum non eſſe poſt quinquennium, lneque commiſſum. C. de veſtig.& commu.
1N TIT. v. DE DONATIONIBVsS. b CA y. I.
S Onatio,(vt craſsiore Minerua definia- mus) munificentia eſt, quam quis erga alium acceptanté, nulla neceſsitate com- pulſus, gratis& liberaliter exercet, vt do- minium, aut ius aliquod immobile in ipſum tranſ- ferat. Hæc definitio, quanquam non admodum ob- ſcura eſt, ex ea quæ ſequitur cauſarum explicatione dilucidior fiet. b b
Cauſa hiciens donationis.
CA p. II.
JAuſa igitur efficiens donationis eſt, conſenſus eorum inter quos donatio contrahitur, do- nantis videlicet, quem neque inuitum, neque igno- rantem donare lex ait, l. nec ignorans. C. eod. l. cuius per errorem. de reg. iur. item donatarij, cui nolenti liberalitas acquiri non poſſe dicitur, l. nhoc autem.§. non poteſt. Nam vt ait Cic. in Top. Neque deditio, neque donatio ſine acceptione intelligi poteſt. Pro- inde ſiquis abſenti donare quicquam velit, per nun- tium aut epiſtolam id fieri debet, nec antè valet do- natio, quàm is ea de re certior factus, voluntatem ſuam declarauerit. l.z.§. ſi pecuniam. l.abſenti. l. nu- da ratio. hic.& l. nec ambigitur. I. ſi quis in. C. eod. Accipere debemus conſenſum etiam tacitum, qui ex coniectura colligitur, I. cenſualis..ſi præſes. cum ſequenti. C. eod. Nec ſufficit qualiſcunque confeſ- ſio, ſed ſpontanea, nullaque ex neceſsitate profici- ſcens exigitur. l. donari. hic. cum id præſtare alteri quod debetur, iuſtitiæ ſit magis, quàm liberalitatis, arg. L.z. de iuſt.& iur. Hinc vulgare illud Modeſtini, In neceſsitate nemo liberalis exiſtit. l.rem legatam. de adim. legat. Dicitur autem neceſsitas, cum quis ad dandum vel naturaliter tantm adſtringitur.1. Aquilius. l.hoc iurc.§. ſi quis ſeruo.hic.
De cauſa materiali. CA P. 171. Ateria donationis eſt res ipſa quæ donatur, M uæ an corporalis ſit, necne, nihil intereit. ſum vſum vel habitationem ali- debitorem meum acceptilatione
Itaque ſl Frat ip 1 1 3
cui cõcedam, vel

80 liberem, vel actionem mihi competentem, ſine ſpe- cie alicuius actionis, cedam alicui, valet donatio, l. in ædibus. in princ.. ſi in ſtipulatum. l. Modeſtinus. hiic. l.ſi donationis. C. eod. De re propria donantis, nulla dubitatio eſt, quin recte contrahatur donatio, ctiamſi rei cum alio communis, neo diuiſa portio ſtlportionem. C. eod. Res verò aliena propriè do- nari non videtur, cuius dominium in accipientem non tranſit, l.in ædibus. 5.vlt. Verùm nos latius do- nationem accipimus vt alienæ quoque rei conceſ ſionem ſignificet, toto tit. pro donat. per quam ta- men alieno iuri non præiudicatur. J.ſi filius. l. con- ſtante.l.ſi patri. C. eod. De cauſa formali. C4 p. 7177. N Onatio formã nullam aut ſolennitatem ſpe- L Auln ferè exigit: nã etſi traditione, vel vſuſ- fructus retentione, quæ vim habet traditionis, aut inſtrumentorum, quibus rei emptio continetur, do- natio perficiatur: tamen ſi nihil bonorum interue- nerit, ac ne ſtipulatio quidem, ſed ſimplex nudaque romiſsio, vt pactum, noua conſtitutione Iuſtiniani adhuc ſubſiſtit, l.1.& ui Juis. ſi quis argentum. C. eod. Scriptura verò ac inſinuatione, id eſt, in actis facta profeſsio, vitande fraudis gratia, iam olim fuit excogitata. l. Modeſtinus.& Llata. C. eod. Sed lata tandem ab eodem luſtiniano lege ad cas donatio- nes coarctata eſt, que ſummam quingentorum ſoli- dorum aureorúmve excedunt infra eam ſummam & in quibuſdam caſibus etiam ſuprà non eſt neceſ- ſaria,.penult. C. eod. Nec magnopere refert quibus verbis ſit excepta donatio, dummodo ea ſint, qui- bus donantis& donatarij exprimatur mutuus con- ſenſus. Quapropter ſiquis ſcriptura fortè, aut aliqua cautione teſtetur ſe alicui donaſſe, vel debere, nulla donatio intelligitur, tametſi ca verba in donatione vim obtineant, l. nuda ratio. tametſi hæc verba in vltima voluntate vim fideicommiſsi obtineant, l. ex hac ſcriptura. hic. Sed quid ſi in iudigio interro- gatus, nihil ſibi alium debere cõfeſſus fuerit? Papin. reſpondit, actionem amiſſam, non vi donationis, ſed potius confeſsionis, quæ cùm in iure facta ſit, infir- mari non poteſt,l.donari.. quidam in jure.
De cauſa finali. cCAy V. b
Onationis finis duplex eſt, vnus vt exerceatu liberalitas, non vt donatori quidquam adqui- rarur: nam ſi vt aliquid detur vel fiat, largiamur, propriè negotium otius contrahi, quàm donatio videtur, I. 1. l. quod atuliber.& l.hoc iure.hic.& to- to tit, de donat. quæ ſub modo. Ac ſæpe vſuuenit vt mixtum ſit donationi negotium: quod& præter alias cauſas, inæquabilitas rei donatæ,& eius quæ à donatario accipitur efficit, l. Ariſto. Hoc autẽ ita ac- cipiendum eſt, ſi cauſa donandi expreſſa, non men- te retenta fuerit. Sunt enim non pauci qui ſpe hære- ditatis, aut lucri alicuius, facultates ſuas erogant, negoriatione quadam artificioſa(vt Hippocrates ait)magis quàm munificentia vtentes, quorum mu- nera Plinius iunior quãlepidè hamata vocat atque viſcata, lib. ↄ. Epiſt. Hi enim ſi ea fiducia donarint, ac deinde eos fefellerit opinio, nihilominus rata, fit ma, atque irreuocabilis manebit donatio. l.ſi ma- iores. C. de tranſact.— Ater finis eſt donationis, vt nullo caſu quod do-
—
41* ‿
Franc. Duareni luriſconſ. 3
natum eſt, donator ad ſe reuerti velit. Lr. lic in pri Hinc precarium,& alij huiuſmodi contradu'n parũ à donatione differunt, etſi liberalitatis terden gratia fiant.! Lucius. l.1. de precar. Sed hæc ondn de vera& abſoluta donatione intelliguntur, ut ſimpliciter& propria donatio dicitur. Nam— las ita damus, vt aliquo caſu reuocari poſsit, noi lim pliciter, ſed cum adiunctione donatur: puta ob can. ſam, vel mortis cauſa appellari ſolet: de qua in d. uenti tractatu plenior& accuratior diſputatio fu⸗ tura eſt, l... in princ. lſenatus. tit. pxoox.
1 1 de eo in primis quæritur qui capitale cri- men commiſit:& reſcriptum eſt, eum donare polle ante condemnationem, l. poſt contractum quod eſt accipiendum, etiam ſi reus capitalis crimins ſit ac. cuſatus, nec ob contumaciam bona cius obſignata ſint. l. aufettur.§. in reatu. infrà de iure fiſci. lreo, de ſolut. l.vlt. de requir. reis. in Cod. Excipe niſt in frau- dem fiſci factum id eſſe appareat: quo caſu ne ame admiſſum quidẽ donatio facta valet. l.in fraudem. de iure fiſci.. ſed ſi maritus. qui& à quib. 1ſi aliquib. tit. proxi. Perduellionis quoque crimen cum pauci aliis excipitur, de quibus alio loco plenius dicemus. l. donationes.§.vlti.& l. ex iudiciorum. de accuſit commiſſa. de vectig.& cap. cum ſecundum. dehæ- ret.in 6. Sed etſi condemnatio ſecuta ſit, nec ez 9- pellatione ſuſpenſa ſit; interdicetur donatio. lpot man: contractum. hic. l. qui à latronibus.§.Vlt. de teſtla. ulterar §. vlt. de pœnis. Itẽ quæritut᷑ an fili usfamil. cui à pr tre libera peculij adminiſtratio conceſſa eſt, donate poſsit. Quæ ſanè quæſtio in facto potiſsimum co ſiſtit,& tota ex voluntatis coniectura pendet, ſip. ter eam diſertè non expreſſerit. l.filiusfam. Nam filius Senatoris aut alterius Principis, ac viri po- tentis eſſe proponatur, in quo beneficentia ſiue li beralitas maiorem quàm frugalitas commendatio unsii nem habeat(vt Cicero in oratione pro rege Deio: aüur taro ſcribit) hane ei facultatem conceſſam facile in interpretabimur. arg.l. cum plures.§. vlt. de admin. lmrſ tut. Aliàs valitura eſt, ſi iuſta donandi ratio fueſt. kel dicta l. filiusfamil. Ambitio enim& iactantia inquit Plinius in Panegyrico„magis quàm liberalitase 9 æſtimanda, cui ratio non conſtat. Ideõque in dubo le à patre conceſſa non intelligitur. Illud notandum eſt, quod patris iuſſu donat fllius, à patre ipſo dons- tum videri, vt pater ad eius donationis obſeruatio- nem teneatur...z.in prin. l.in ædib us.§. penult. Dlane furioſos& mente captos inutiliter donare petpi- cuum eſt. l. Modeſtinus. licet muti, aut ſurdi, ſencs eriam, niſi deliri iam,& iuxta Varronis prouer bium, bis pueri effecti ſint, donare non prohibenuu l. qui id quod. hic.&l. ſenectus. C. eod. 1 Ceterùm donatio non tantuùm in amicumẽumrere nè meritum, ſed in quemcunque alium igolum & extraneum conferri poteſt: quineriam neciiäc & concubinæ quæ vxor non ſit, rectè domsut la- fectionis.& l. donationes. hic. l. ‚hæc donasio 140. nat. inter vir.& vxor. dummodo miles non li, d focariæ ſuæ donet, vt Antonini reſcripto cautul eſt.l.z. C. de donat. inter vir.& vxor. quo tum communi conſenſu ad eos qui diuin ramar
De perſonu quæ donant, quibuſve donatur. 1 c(A4r. 1//. Ic locus ad cauſam efficientem referri poteſt
at
8
d interpfe- am toga-

— —Z S — —
la n cum
niusdin
dde aa
mdum
ſt, ne lonar kle der amdlaun aebm ißimumc penini tam Nai 8, ac ſug centu e. omerln
8 8 8
ſtate conſtituto n
uauai
rorgehe
acclim Se vk.adm
dirmol acantlao
n iderume
ſ
eque 1 ¹
atte h
ob
In Tit. V I. D. donat. cauſ. mortis&c.
m exercent porrigitur. Nec hoc ſi-
amque militia„ n prær creundum eſt, factam à patre donationẽ entn
gio emancipato: etiam infanti, ratam eſſe: in pote- hlioc on item. l. cum de bonis. l. ſi quis in emancipatum. C.eo. Denique reipu. facta donatio, en dh honorem, valida eſt, ſiue quis promittat, ſi- hetamum polliceatur. lthoc ure. in prin. Eſt autem dollicitatio(vt obiter id explicemus, in duo pleroſ-
due hallucinatos comperimus) ſolius offerẽtis pro-
miſſum, cum pactum duorum conſenſi us ſit.l.pactũ. de pllicit Vade vulgò ab interpretibus traditum ebinter præſentes magis pactum. quam pollicita- Senem dici: quòd is cui aliquid offertur tacens con- corire præſumatur. l.qui patitur. ff. manda. Quibus ego minimè aſſentior:non cnim is qui continuò ta- ceofferenti conſentire videtur, cùm fortaſsis è re ſua id non futurum eſſe credat: aut beneficium ac- cipiendo libertatem, vt in Mimis Publij habetur, vdere nolit. Hoc adeò in his pollicitationibus per- ſpici poteſt quæ ad publicum opus extruendũ olim wipubaà priuatis hominibus fieri ſolerẽt, de quibus tractatũ de pollicitat. qui tit. de ope. pub. ideo ſubii- citur accipiendum eſſe non dubito. Fiebat autẽ ferè pet epiſtolã, cautionêmve. Macrob- lib. ⁊. Saturnal. in zocis Auguſti.l. Charidemo.& l ſeptitia. de polli- cilmetum.. ſed quod prætor. quod met. cau. Quo calu conſenſum duorum nõ interuenire antequam acceptetur, certiſsimum eſt. Sed ſi quis apud rẽpub. id eſt reipub. adminiſtratores. l. ex pollicitatione. in- n de pollicit. coram ad opus faciendum pecuniam uomiſerit, pollicitatio propriè nõ pactum dicitur, conſenſu fortè decurionum ſuſpenſio, deliberantiũ, antale opus exædificare liceat publicè, ac expediat. Hapertinet quod Cæcilius lib. 10. epiſt. ſcribẽs ad Truanum de theatro Nicenſium, ait: Huic theatro exptiuatorum pollicitationibus multa debentur, vt ballicæ circa, vt porticus ſupra caueã: que nũc om-
Nadifferuntur, ceſſante co quod antè peragendum
ch Cui Traianus ibidem reſpondit: Tũc à priuatis euigi opera tibi curæ ſit, cum theatrũ, propter quod
ilapromiſſa ſunt, factum erit. Nec verẽdum eſt,Ine
* donatione ſiue pollicitatione in legẽ Iulià
eambitu, committat, quæ aduerſus eos tãtùm lata eſt qui tributim centuriatimve diſtributa pecunia,
ſingulos e populo corrũpere nitebãtur, ad quos ma-
gltratuũ creatio pertinebat. l. vnica. ad leg. Iuliã de
am ditu.l. Dublius. de cõdit.& demon. l. quæ vtiliter.
de nego. geſt. quod à Budæo noſtro annotatum eſt Koblematum ad I.ſi quis ob honorem. de pollicit. De effectu donationis. cAP. EI.
Ffectus donationis tribus cõſtat regulis. Prima
regula eſt, rẽ donatam rectè repeti non poſſe, l. Atiſto.qui alienum. quod naturali æquitati cõſen- taneum eſſe, vel illud argumento eſt, quòd Plato in
hilebo hæc verba vt trita,& pueris cognita refert:
24
1ur ê, Johira, adseu vꝝx tsi. Idque adeo ve-
tum eſt, vt ne principis quidem reſcriptũ ad reuo- cationem ſufficiar, l. ſi donationem. C. de reuocand.
b donattraditione ſiquidem rei donatæ, aut eo actu, 4 u Vim traditionis habeat, dominium nanciſcitur
atarius, l. qui ſaxum. l. qui mihi. l.ſi tibi. l. qui id lod..ea lege. quod ſine facto ſuo iure nonamittit, quod noltrum. de reg. iur. niſi fortè donator ip- domunus non fucrit, quo caſu ad vſucapionem
alioqui
quod multo magis
811
tätum proficiet donatio,l. Ariſto.§.. Hæc prima re- gula patitur exceptiones: nam ob ingratitudinem atrocemque iniuriam& offenſam, donatio rcuoca- tur,l. donationes. 5.1.& l.vlt. C. de reuoc. donat. licet ui aduerſus ingratos iure ciuili actio non ſit prodita. Anneus Seneca rationem oſtendit. ſed hoc de ea donatione non accipitur, quæ remuneratoria eſt, quam nullo caſu reuocabilem eſſe interpretes affirmant: quod non caret ratione, J. ſi pater.§.1. Ob cauſam quoque donatum, ſi ea non ſequatur, ſecun- dum diſtinctionem ab Vlp. traditam reuocatur, l.z. g.Vlt. cum I. ſeq. Sed& ſi quis poſt donationem per- fectam præter ſpem liberos ſuſceperit, cum ante nõ
haberet, idem erit dicendum. Iſ vnquam. Codice de reuoc. donat.
Secüda regula. Donator actione ex ſti pulatu, vel
condictione ex lege ad rei donatæ traditionem cô- pellitur, l. ſi quis argẽtum. C. eo. in quo iudicio, cùm bonæ fidei non ſit, vſurarum propter moram non habebitur ratio, l.eum qui. Præterea non condem- natur in ſolidum donator, ſed in quantum facere poteſt, habita ratione ne egeat. l. qui ex donatione.
& I.qui id quod. hic. etiamſi pecuniæ conſtitutæ, aut
iudicati nomine conueniatur.
Tertia regula. Donator euicta re, nulla mſi de dolo actione tenetur extra: quam ſi nominatim hoc conuenerit, aut traditione ceſſante rem ſe non mo- do traditurum, ſed etiam daturũ promiſerit, l. Ari- ſto.§.vlt.& l.2. C. de euict.& I. z. C. de iure dot. Pro- inde ſi rem donationis cauſa promiſerit,& nondum traditam expoſuerit pignori, firma nihilominus re- mancbit pignoris obligatio. l.vlt..1. b
1NR TIT. VvI.
DE DONATIONE CAVSA
AMORTIS, EBT QGVAE SIT MORO- tis cauſa donatio,& mortis cauſa capio.
CAP. 7. O nationis verbum licet ſit ſpeciale, ac propriè liberalitatem non reuocabilem 15 91 ſignificet, de qua in præcedenti tractatu diſſeruimus, tamen plærunque latiorem ſignificationem habet, vt mortis cauſa donationẽ complectatur, l.alienatum. de Verbo. ſign.& I.1. hic. Eſt autem ea cum quis inſtantis periculi metu, vel
— 8
X *
—
ſola mortalitatis, aut humanæ ſortis cogitatione
adductus, ita rem ſuam donat, vt ſe potius habere velit quàm donatarium:illũ verò potius quam hæ- redẽ ſuum, l.i. cum ſeq. l. ſenatus.§. 1. hic. Nec adeo refert, mortis ſue an aliene cauſa donet, l. mortis. 10. & I. mortis cauſa capimus. ſed nec an verbis expreſ-
ſum ſit, vt cum donator, vel quiſpiam alius conua- luerit, aut periculume
ffugerit, reddatur, Telemachi
lo: an verò ex mortis facta
mentione coniecturis id factum eſſe apparcat. At ſi de eo non conſtet, donatio pro fimpligi habetut etiamſi à moribundo homine facta ii aliude iqui le eſt mortis cauſa& morientem donare, l. Seia.§.vlt. guod: admittendum eſt, tunc cum no- ſu reuocetur donatio conuene- Perficitur etiam ſine publicis
illius Homerici exemp
minatim vt nullo ca rit,l.vbi ita donatur-

812
aftis, modò quinque teſtes adſint, donatione videli- cer, aut ſtipulatione, vel cõueatione mutua, j.vlt. C. co. A donatione autẽ in eo differt legatũ, quòd do- natio morte donantis cõfirmatur, quãuis inteſtatus deceſſerit, cũ legatũ abſque teſtamẽto nõ debeatur, L. nõ videtur, l. tã is qui. Et his omnibus ſuffragatur Feſtus Pöp. lib. 11. cuius verba hec ſunt: Mortis cauſa ſtipulatio exiſtimatur fieri, vt ait Labeo Antiſtius, quæ ita fit, vt morte promiſſoris confirmetur:aut, vt uidam dixerũt, cuius ſtipulationis mors fuit cauſa. Porrò mortis cauſa donatio,& mortis cauſa capio ex genere rενσσναυνεντ eſſe vidẽtur, ſicut emptio, vẽditio, locatio, conductio, ſed longe alia eſt horum verborũ ſignificatio: nam mortis cauſa id demum capi intelligitur, quòd occaſione mortis alienæ ali- cui obuenit, nec in donationis ſpeciẽ cadit, aut aliã capieudi figurã, quæ proprio nomince appelletur. l. mortis cauſa capitur.& L.inter mortis. veluri quod hæreditatis adeundæ, vel re udiandæ, vel conditio- nis implendæ gratia datur. faun pretio. fi mulier. Leum qui. 1conditionis. l quod ſtatuliber. b De perſonw. CA Pp. IA. 8 Væ in fuperiori tractatu dicta ſunt, eadem in bhoc loco repetita eſſe intelliguntur, quibus& hæc regula generalis accedit, Nemini cauſa mortis donare quicquã aut capere permittitur, niſi qui teſta menti factionem habeat, L. omnibus& l. ſenatus. fi- liusfa. tamen, cui ne permittẽte quidem patre, teſta- mentum facere licet, donare mortis cauſa non pro- hibetur, ſi expreſſus patris cõſenſus accedat, qui mi- lite exiſtente filio neceſſarius non eſt, l.tam is.§. 1.J. Marcellus. hic.filiusfa. ſupr.tit. proxi.& l. qui in po- teſtate. de teſta. Illud præterea adiiciendũ, de capa- citate donatarij, nõ ex donationis, ſed ex mortis po- rius tẽpore iudicãdum eſſe, llin mortis gauſa. 23. Ad ca verò quę de rebus, aut donationis forma diximus antea, nihil occurrit quod addi oporteat, niſi quòd hæc donatio interdũ ſub conditione fit, vt puta, Si nõ conualuerit donator: interdũ pure, ſed ita vt ſub conditione reſoluatur, l.z. Hic. l.i. tit. proximo. Item quòd donatario perinde atque heredi ſubſtituitur: Aac in donatione ineunda quæcunque lex ſuper eius reuocatione dici poteſt, l. ci cui,& Lſi alienam.§.1. De effectu donationis cauſa morti. C4 P. II J. ◻ Ffectus huiuſce donationis eſt duplex„Vnus Ea donararij fauorem& cõmodum reſpicit,
FKANCISCI DVANRENI IVRKIS.
1N L.IB. XLI.
CONSVILTI
CTARVM SEV
IN TIT. IL DE ACOQVYIRENDO KERVM DOMINIO. AKTI FICIOSA AC METHODICA TRACTATIO.
CAPVT
AVS AE dominiorum acquiſitio- nis multæ& variæ ſunt tum iure
gentium, tum ciuili proditæ: de his
—— 5 uit. continẽtur, yt tit: de vſuc.& peri
in hoc tractatu diſnvrenio egere ſub
——
Franc. Duareni Iluriſconſ.
quæ iure gentium ſunt, copioſa eſt
ltis aliis.
alter qui donatoris. Quantum ad primum attine
ita diſtinguendũ videtur, vt ſiquidem donzsoria d. propria, nec adiecta conditione ſuſpendatur dorne nium eius in accipientem tranſear, liſi mottis cau
hic. tametſi cõualeſcente donatore poſsit repeti, nec
ante mortem ipſius adhuc firma ſit, l. nõ videtur:ſi aliena, ſaltem ad vſucapionẽ proſit,& vſucapta ren ab eo tantùm qui donauit, non a vero domino re d. tatur, J.ſ alienam rem.& l. qui alienam. Qudd ſichi. rographa vel tabulas debitarum ſibi pecuniarum Ii berandi animo donarit, hoc cõſequitur donatarius vt petentem exceptione mortis ſummoucat, limor. tis cauſa capimus.§. Titia.& l. auunculo. Secunddò, illud obſeruandum eſt, vt ſi rei donatæ dominium acquiſitum ſit à donatario, tamen reuo- cari poſſe donationem, ſi conualuerit donator, ui aliud actum ſit. Idem dicendum eſt ſi præmortuns ſit donatarius, aut certè ſimul cum donatote deceſ- ſerit, aliuſve extiterit caſus, in quem ſit reuocata do natio, l. non omnis. de reb. cred. l. mortis cauſa dona- tio. l. ſenatus. I,ſi alienam rem. I. ſi is qui. hic.& hoc caſu filij vel ſerui mors, quibus ipſorum cötempla. tione donatum eſt, potius quàm patris aut domimi ſpectanda eſt, J. ſi filiofam. 23.& I.vlt. Qua autem actione hæc reuocatio fiat, quæſitum eſt. Et reſpon. dent, directam actionem in rem cuius dominus ſe- manſit donator: aliqui vtilem tantùm competete, L. ſi mortis cauſa. cum l. ſeq. in quo iudicio necel riarum atque vtilium rerum quas fecerit reus,xaii
habebitur, l. ſi mortis cauſa. 14. Si verò rem donati
donatarius poßsidere deſierit, nõ modò pretium ab eo condici poterit, id eſt, quanti vendi potuiſſet, ſed omnes acceſsiones, l. mortis cauſa capimus.§.vlt.l illud.§. vlt. ſi is cui. hic. l. cum quis. de condict. cauſ- dat. Sed& ſi filiusfamilias ſir donatarius, agetur ad- uerſus patrem de peculio, l. filiofam. Is quoque qui
mortis cauſa acceptũ fecerit quod fibi debebatur,
rectè cõdicer, vt vetus inſtauretur obligatio, Lquod debitori.& l. ſenatus.. pe. Denique animaduerten dum eſt cum de effectu donationum cauſa monis agitur, eas ad inſtar legatorum redactas eſſce, l. Mar. cellus.& l. illud generaliter. hic. L.vlt. C. eo. Ex quo conſequens eſt, eas morte confirmari, niſi pœna ca- pitis ſit affectus donator,& vltra vires hæreditatis non valere, l non videtur. l.ſi mortis cauſa. Lſi ali. quis. l.gtſi debitor. hic,
PANDE- DIGESTORVM.
P RTIZAMVYV M.
Eſt aurem ius gentium, vel quod natura omplu hominum mentibus inſeruit, vt fidem ſeruareDei colere, neminem lædere, vel quod vtilitatis vel ne ceſsitatis potius cauſa conſenſu omnium gentium naturalem rationem ſequentium conſtitutum e
.1. r emere, vendere& xeliqua id genus la hie a
vszihan Rlnuw Herzufh

ponulht pimoſſt condlict a uaha sqpogqegi i Pü gauolou dummacben
caulaan
juſt&ciur'.ius autem. Inſtit. de iure genti. I. Ac ſecundum hanc definitionem re- aio in huius tractatus initio dictum
K'vlt. d 4K. natur.& Cuui t& verè a G „ ium eſt, 1us gent 1. 4. duun et hic. 5. ſingulorum. in Inſtit. de rerum di- uiſio. Nam
xi ente à.— 4 ſenu ꝛſiue pro eo tantùm quod hominibus etiã
imperitis eſt innatum atque inſitum, quod etiam Tenrale appellatur, id Tgque falſum eiſe videtu r. na are diſtincta non ſint rerum dominia. Can.
am eo iure cuͤm eo! 1.. ius gentium. diſt.1. quod tamen ex verbis Gaij ali-
terdeclaratis conſequeretur.
Deyrimæ cauſa acquir endi dominij, quæ eſt occupatio. CA P. II. b
Rima igitur cauſa acquirẽdi dominij iure gen-
tium eſt occupatio, à qua dominium rerum auondam cœpiſſe Nerua filius ait, l... de acquir. vel amit.poſf. Cum enim inter mortales adhuc com- muma eſſent, iudicarunt abſque diuiſione& diſtin- gione dominiorum nec tranquillitatem retineri, nec naturalem inter ſe ſo cietatem conſeruari po e ſe ltaque quod quiſque prius apprehendiſſet, vt id eſet eius proprium conſenſerunt& decreuerunt: quim diſtinctionem mox earum rerum quę cuique obuigiſent, commutatio ac vſus contractuum eſt ſe cutus, d.d.ius autem gentium. Hinc etiam Cic. lib. noffic. unt autem priuata nulla naturaæ: ſed aut veteri upatione, vt qui quondam in vacua venerunt: aut hell, vt qui victoria potiti ſunt: aut lege aut pactione,
didtione, forte: ex quo fit vt ager Arpinas, Anpinatium
Auatur: Tuſculanus, Tuſculanorum. Similisque eſt pri- uamum poſſeſcionum deſcriptio. Ex quo, quia ſuum cu- lunue ft eorum quæ natura fuerunt communia, quod aique obtigit, id quiſq́ue teneat. Huius antiquiſsimæ mum acquiſicionis juculenta nunc etiam veſtigia inquibuſdam apparent in naturali illa communio- wemanentibus, quæ ante dominia iure gentium diincta fuiſſe creditur, quòd videlicet à nemine uquam occupatæ ac poſſeſſę ſunt, aut ſi aliquando fottaſsis apprehenſæ caſu aliquo vel domini volun tate ad priſtinum ſtatum redierunt: atque ideo hu- ulmodi res in nullius bonis eſſe dicuntur, I.z. nam res ſacæ& religioſæ,& aliæ ſimiles, quas quidem Jpſas nullius eſſe, ſed alio ſenſu dicimus, occupanti mimmè conceduntur, l.1. de rer. diuiſ. Ex harum re- rum numero ſunr imprimis omnia animalia ſiue terreſtriaſiue aquatilia, volatili ave, quæ feram ha- bent naturam, vt cerui, pauones, apes, nec A quoquã cicurata, aut manſueta facta ſunt, I.1.l. naturalem.§. apium.& ſeq. earum enim beſtiarum quæ vel natu- na cicures ſunt, vel cicurantur, qui quid lucrãdi ani- moapprehenderit, furti ſe alligat, l. naturalem. in fi. P omponius. Z. famil. erciſc. Vnde perſpicuum eſt,
Venationem aut occupationem in agro etiam alie-
no iure permiſſam eſſe, niſi fortè quis in ingreſſu lundia domino arceatur. 5. feræ. Inſti: de rer. diuiſ. Et anc venandi artem quam hnęe rẽ xrν vocant, hone- amac rei familiaris rationem habere, maximeq́; eundum naturam eſſe, Ariſtot. oſtendit l.1. Politi- M. Quod autem dicatur, haſce res occupantium an ferünet rem apprehendẽdam eſſe, vt feram 9 it in noſtram poteſtatem perueuuſſe, kin la- n.ſj. hic. Proinde& ſi feram grauiter a ſe vul-
In Tit De aoquir. re
ſimul cum genere humano prodi-
ſiue pro eo tãtùm accipiamus quod vſu dinuenit prudentia, nihil poteſt à vero eſ.
randi ſpes ſit, l. Pomponi us. 44. hi
rum dominio. 8
neratam quis perſe ipſius non eſſe,& i Obrſfnie 8 uuit cũ olim ins controuerſum eſſet, quòd in-
8 s ſit rei euẽtus,& ex inſperato multa accidere Polsint, vt ab co qui vulnus infli
5 dul Vvulnus inflixit, non accipiatur, Tnaturalem, 5. hic. cui rationi& prouerbialis verſus
congruit, ²λανκ Gεraεν ασπν νμνμανν, TersS a2*es. Ccterum bifariam contingere poteſt, quod& ſuprà attigimus, vt res ſemel occupata rurſti⸗ om- nium communis,& occupatio obnoxia reddatur
caſu ſcilicet& voluntate: caſu, vt ſi fera cuſtodiam euaſerit ac in naturalem libertatem ſeſe rece r: quod fit& in cicuratis omiſſa domũ tedcunciſond. ſuetudine, 1.3. 4.& 5. verum ſi talis res à lu corrupta ſit, non antè deſinit noſtr ab eodem conſum pta fuerit, vtn
po fortè X
a non eſſe, quàm
ulla ipſius recupe-
c.& I.Pomponius. famil. erciſ. Voluntate domini id occupanti conce-
ditur quod is pro derelicto habet, non quod igno- rans amittit, aut tempeſtate adactus, in mare proie- cit, l. qua ratione. hic.&§. qua ratione. Inſt. de rer. di- uiſ. Denique inſula in mari nata his rebus annume- randa eſt, quas occupantium fieri diximus, cum in nullius bonis ſit, l. adeo.§. inſula. hic. De ea verò quę in flumine naſcitur poſtea dicemus. De captiuitate. C A P. III. b C Ecunda acquirendi iure gentium dominmi j cau- 1 fa elt captiuitas. nam quæ ab hoſtibus capiun- tur, ſtatim eo iure capientium fiunt, l. naturalem.§. 7.& l. transfugam. i. hic. quod de iuſto ac legitimo bello accipiendum eſt, quod ritè denuntiatum eſt, & cuius finis eſt vt in pace viuamus, l. hoſtes. ff. de capt.& poſtlim. reuer. cap. iuſtum. 23. q. z. quod Pon- tius Herennius apud Liuium lib. 9. in orat. ad Sam- nites eleganter expreſsit his verbis: Iuſtum eſt bel- lum, quibus neceſſarium,& pia arma, quibus nulla niſi in armis relinquitur ſpes. Veriſsimum igitur eſt quod dicitur, vſu exigente,& humanis neceſsitati- bus bella iure naturali ſiue gentium introducta eſ- ſe, l. ex hoc iure. ſupr. de iuſt.& iure. quia homines ſcelerati,&, vt Heſiodus loquitur, Xsερᷣᷣεμα, niſi ab inferenda iniuria vi& armis prohibeãtur,& magi- ſtratibus cogantur parere, humanam ſociertatẽ per- turbari ac diſſolui neceſſe eſt. Itaque meritò diſcẽda eſt Brenni Gallorum regis ratio, qui interrogãtibus Romanorum legatis, quanam ratione Cluſiam He- truriæ vrbem obſidione premeret, Iure inquam, na- turali, dixit, hoc facio, quòd inferior potentiori ce- dere iubertur. Latrocinium autem eſt id bellũ quod- cunque ſpoliandi aliquem cauſa ſuis fortunis ſuſci- pitur: nec iure naturæ quidquam maxgis contrarium
ceſt, canon. militare. 3. q. 1. Quod autem diximus ca
pta in bello fieri capientium, non ſine ratione& di- ſtinctione admittitur. nam immobilia capiũtur pro fiſco, quamuis loca ſacra ſint aut reli gioſa. l.ſi capti- uus.ffide captiuis. l. cũ loca. de reli g. Lſepulchra. de ſepulc.viol.niſi principi fortè ex cauſa militi bus cõ- cedere viſum fuerit, l. item ſi verberatum. ff.de rei vindic. l. Lucius Tirius. fuprà, de euict. idque Ale- xandri Seueri exemplo, qui, vt Lam pridius auctor eſt, agros ab hoſtibus captos limitaneis ducibus ita donauit, vt corum eſſent, ſi hæredes ceorum milita- rent, nec ad priuatos peruenturos, dicens eos atten-
tius militaturos, ſi ctiam ſua delenderent. Mobilia 12 111 verò
* 4
u:—.— 24 uiirateguam tamẽ cęperit, quouis alio poſsideri poſſe,

„ ““ 3eeneuutiteeteawu—ÿ—— 2 5 5
Bmee
814
—
Pprior regu la de the- ſauro.
gecuda re- gula 5
verò in præda ſunt. l ſi quid in bello, infr. de capti.& poſtl. reuerſ.& à duce belli inter milites pro cuiuſ- que merito diſtribuuntur, l. ſi quis pro redemptio- nc. C. de donat. quod& vetuſtis temporibus à Gre- cis, Romaniſque obſeruatum eſſe non tantuùm ex Homero, ſed etiam ex aliis auctoribus tam Græcis quàm Latinis cognoſci poteſt. Flau. Vobiſcus in Probo.— De inuentione. C A P. IIII. Ertia cauſa acquirendi dominij iuregentium 'a inuentio, ſc. earum rerum quæ in nullius do minio ſunt, vt lapilloram& gemmarũ in litore ma- ris,l.item lapilli. ſup. de rer. diuiſ. aut quarum eſt in- certus dominus, vt theſauri. Theſaurum autem de- finir Leo Imperator condita ab ignotis dominis tẽ- pore vetuſtiore mobilia, I. vnica. C. de cheſauris, à quo nec diſcrepat Pauli definitio, l.nunquã.§. The- ſaurus.ic. plerunque tamen hoc verbũ latius patet pro rerum vytilium vi pariter recondirarum, tametſi dominus qui eas recondidit, incertus non ſit, l. pere- grè. 44.infr. de acqui. poſſ. Ltheſaurus. ſup. ad exhib. ged nos in hoc argumento ſecundum priorẽ ſigni- ficationem intelligimus. His autem præcognitis, vt dilucidius ſingula pertractemus, duas regulas obſer- ua. Theſaurus inuẽtori in euius loco proprio eſt in- uentus, acquiritur, idque reſeripto D. Adriani cautũ fuiſſe tradidit Iuſtin. S. theſauros. Inſtit. de rerum di- vif. quod& Spartianus in eius vita ſcripſit, verunta- men ſi emptor in domo empta aut faber ad eius re- fectionem inductus ecuniam inuenerit à vendito- re de foſſam, quia theſaurus eſt, vt iam diximus, eius dominium cõſequetur, l.à turore, 57. ſup. de rei vin- dic. Item ſi fortè quis rem alienam humi iacentem ſuſtulerit ignorans cuius ea ſit, quod adeò verũ eſt, vt ne?εεεεα quidem, id eſt pretiũ aut mercedẽ in- uentoris rectè petat, quinimo luerandi animo id fa- ciẽs tenetur furti, l. falſus. 43. 5. qui ab eo. inf. de furt. Theſaurus in alieno fortuito caſu inuentus, inter dominum loci& inuentorem diuiditur, d.§.theſau- ros,& l.vnica. C. de theſaur. Dominũ autem accipi- mus, ſiue ſingularis perſona ſiue fiſcus, ſiue reſp. ſiue ciuitas ſit, quæ hoc ius habeat. Idcirco creditor ius ignoris habens, quia dominus no eſt, ab hac regula ſeparatur, l. ſi is qui in aliena. 64.§. quòd ſi creditor. hic. Sed quid ſ in loco ſacro vel religioſo ſit inuen- rus cheſaurus: nam neutra harũ regularum iſte caſus comprehenditur. Er hanc ſanè queſtionem explica- tu difficilem& obſcuram Imperatorũ inter ſe pu- gnantia reſcripta effecerũt:nẽpe Adriani, cuius ſup. mentionem fecimus,& M. Antoenini,& L. Veri fra- trũ, quos Calliſtratus diuos fratres vocat. Hi nãque ab eodem Calliſtrato dicuntur ſtatuiſſe, vt theſau- rorum in locis ſacris repertorum, aut religioſis, di- midia pars fiſco vindicetur, l.3.5 ſi quis in ſocis. infr. de iure fiſci. contrà Adrianus concedit ei qui inue- uit, d.§.thefauros. tametſi hoc caput reſcripti non commemorert Spart. in vita Adriani. Nec mihi ſa- tisfacit quod vulgo interpretes cenfent reſcriptorũ alterũ iure, alterũ æquitate naturali niti, cùm æqui- ratem nõ ex naturalibus, ſed ex ciuilibus præceptis metiri oporteat:ideoque adhuc dubiũ ius relinqui- tur, vtrum naturalem quæ fauet inuentori, an ciui- jem rationem, quæ publicum ac fiſci commodum reſpicit amplecti debeamus. l. bona fides. ſu p. depo-
Franc. Duareni luriſconſ.
ſiti. Vt igitur ingenuè quod cenſeo dicam, maius a diſsidium implacabilius mihi eſſe videtur odi vt diſtinctione vlla ſedari queat:nec co nom Nenn ſimulandus eſt luſtinianus, quem ühilomzaus v. ſcripſiſſe credemus, nullam in libris ſuis à ſe rau antinomiam reperiri, l.z. C. de vet. iur. enucl. C 4 enim vtrobique hiſtorica narratio lit,pugnantia l qui exiſtimandus non eſt, qui nihil ipſe wonſtitun 1— ſed ab aliis antè conſtituta, quanquam à ſe inuice 8 diſgidentia, refert. Idꝗue nec nouum nec alienũ ele ex his quæ diximus alibi, animaduertere licet 5 quod de creditore.l. qui bona. S. qui ſuperficiarium. ſup · de dam. infec. tametſi forte nonnullis videri po- teſt reſcriptum à ſe relictũ probaſſe, cui neque quic- quam addere, neque detrahere voluerit. Itaque Bu- dæi noſtri conſilium ſecutus, temporis habendam
rationem duco,& reſcriptum Adriani diuo perfta. tres reſcripto, quos vtique poſteriores fuiſſe coſtan 14
cedere. arg. l.vlt. de conſtit. prin. Et co magis, qudd noſtra opinio nouiſsimè à Friderici conſtitutione firmata eſt, tit. quæ ſint regales. Perinde igitur hæc
funt accipienda, ac ſi vno eodémque loco deſenpta
eſſet hæc hiſtoria, hoc modo: Adrianus naturalem æquitatem ſecutus theſaurum inuencori conceßit. ſed diui fratres conſtituerunt vt dimidia pars fiſco vindicetur. 4 De ædificatione. CA P. V. Varta acquiſitionis forma eſt acquiſitio, ar ius explicatio diuerſas regulas continer. Pi- ma, Aedificans in ſolo non alieno, ſed ſuo ex mate- ria aliena, dominus efficitur materiæ, l. adeo.§. cum in ſuo. hic. Quominus autem poſsit materiam vin⸗ dicare nondum ædificio diruto fauor publicus exi- it, vt ædificiis conſulatur:verùm loco vindicatio- nis actio in duplum lege Decemuirali comproban eſt, cuius verba, ſi Feſto credimus, hæc ſunt: Tignun iandtum adibus vineæve ne vindicato, net ſoluinn- 11 infr. de ti g. unct.. qui res.§. vlt. ff. de folut. Secundan
u Ntedis
is cuius in ſolo vel pariete alius ædificat, ædificij 3o-
minium acquirit. d. ladeo.§. ex diuerſo.& l.ſi ſupra, iit
hic. Sed hoc locum obtinert in ædificio mobili quod ſolo non cohæret, qualia fuerunt ea quibus Roma- nos vſos fuiſſe refert Paulus l.in rem. 5. tignum. ſup. de rei vind. l. Pitius. hic.
De ſpecificatione. CA P. VI.
na materia nouam aliquam ſpeciem facit veluti ex vuis alienis vinum, vulgo ſpecificationem appellant, l. adeo. õ.cum quis. Cum enim vinum no- ua ſpecies ſit ab vuis diſtincta, dominus vuarum no continuo& vini fuiſſe intelligendus eſt. lraque V num confectori, acquiritur quaſi ante nullius in bo-
nis fuerit: ſuadente tum æquitate aduerſus dominl
ad æſtimationem materiæ petendam actio dabini arg. l. in remn.§. item quæcunque. Hoc genus acſr ſitionis duobus caſibus ceſſat: primus eſt cumq-
..— U mala fide aliena vritur materla. J. de eo. 12 9dhr
ex vuis. ſup. ad exhiben. Altera, cũ ſpecicscie eſt, vt ad eãdem materiam reuetti poſsitiasa reum, aut argenteum: no enim ſicur vino fa ita fracto vaſe aurum eſſe deſierit, d.. cum oue omnibus. cum Il. ſeq. quod vtique accipiendaie ſi tota materia, ex qua noua ſpecies facta el³
fuerit, S. quod ſi partim. Initit. de rer. diuil. 2
do VU,
(Pur acquiſitionis cauſa eſt, cũ quis exale.

„gae
. cquiſlun contlmet fuo etm Ladeo,ſa naretam publoss co vinder- i compnbe clunölgu xnet länl lur Jermi ar ediſt ſo&llln Pmäülgei quido Rol
De confuſont. C. 7II. — Eara cauſa acquirendi domini iure genti um eſt confuſiosſiue commixtio: in cuius explicatione diltin guendum eſt„vr ſi voluntate duorum res fuſæ& commixtæ ſunt inter eos ſint commu- or adeo:5voluntas. Si autem abſque eorum vo- ſnarc acciderit vt res ſeparari queant, rei qui ſque ſux dominium retincat: Vt ſi diuerſa metalla in vnã maſam conflentur. hæc enim ab artificibus ſepa- rall poſſunt,lacus. hiclicer abſque graui detrimen oo id minime fieri ſolitum acceperimus, præter auum ſi aurum ab argento ſeparetur: quam ſepara- lonem neque damnoſam neque difficilem noſtri tmporis Xuge Mbau aſſerunt; adhibita nempe aua, quam ipſi fortem, eruditi chryſulcam appellät. Quod ſi ſeparari non poſſunt quæ con ſu ſa ſunt, vt- una meum& tuum argentum in maſſam redactũ, aut alia eiuſcemodi, quæ eiuſdem ſunt naturæ, ea jnter nos communicabuntur, l.z.§. Pomponius, ſu- ora de rei vindicatione. Nec iam dictis contrarivm eſ quod Vlpian. ex Pomponio ait, Sed ſi deduci non poſsit, vt puta æs& aurum mixta fuerint, pro unte eſſe vindicandum,&c. l. Idem Pomponius. 5. cdſi plumbum, ſup. de rei vindicat. nam fieri poteſt vtattifices deſiderentur, quorum induſtria talis de- dudiio fieri ſolet, d.l.lacus. quo caſu verè dicetur ea ſecerni non poſſe. Sed nec ea verba intelligenda ſunt, quaſi inter plumbi argentique diſcretionem,
ziſque ac auri quicquam interfit. ſunt enim frag-
menta verborum Pomponij, non VIpiani, que meo guicem iudicio literis maiuſculis ſunt deſcriben- Lnofkcilius intelligaturd quod prius adductũ etereodem Pomponio, referri non ad proxima vetba Vlpiani, quæ alioqui verbis interiecta Pom- ponijlocum obſcurum efficiunt. Sẽſit igitur Porn- ponius inter mellis& vini commixtionem,& æris aque auri, licet quantum ad deductionem fortaſ- ſsvihil interſit, hoc tamen differre quod nullam
mel priſtinam ſpeciem obtinet: aurum verò ſiue æs
conflatum, id quod prius erat manet. Sunt qui eo in loco negationem abundare cenſent, quod citra fdem vetuſtorum codicum affirmare non auſim.
De acceſione. CA P. VII.
IThuima cauſa eſt, cùm vna res alteri veluti ac- ceſio quædam adiungitur, vt ſtatuæ brachium,
ſoypho anſa, l. ſed ſi ex meis cum ſeq. Qua in re cõ-
Hderandum eſt quid cuius rei ornandæ cauſa adhi- beatun nectam quid pretioſum ſit: vnde fit vt gem- mæ cedant phialis vel lancibus, incluſe auro argen- tbque, Lcum aurum.§. perueniamus. ſupr. de aur.
arg leg. Qui igitur rei principalis dominus eſt, ac-
ceßionis iure dominium nanciſcitur, ita tamen vt pretium eius quod acceſsit exſoluat. Sed num ad echibendum actio competat, vt res quæ acceſſe- tunt ſeparentur,& ſic vindicari poſsint. Paulus ait in applumbatis nõ in ferruminatis id admitti, quod erruminatio per eandem materiam faciat confu- lionem, plũbatura non idem efficit, l.in rem.§. item durcunquc. ſupr. de rei vindicatione. Lquicquid. lic. Sanè ad hoc caput referri poſſunt& ea quæ animalibus noſtris nobis nata acquiruntur, cum acceßionis contineantur vocabulo, l. item quæ. 6.
In Tit. De acquir. rerum domin
omnia&
idem hic ſit intelligendum quod de ædificatione
ſupra ſcriptum eſt. l. adeo.§.ſi alienam. l. qua ratione. Iſed ſi ex meis.. arbor. b
—
nio. 81— 49)
zie. lpactum. C. de rei vindica. Lidem Pompon.
De cultura. CA p. 7 Xx.
(kau cauſa eſt cum quis in agro ſiue ſuo ſi-
ue alieno quicquã ſerit, aut plantat. fata enim plaotata, ſi radices egerint, ſolo cedunt, vt
De ſcriptura. C4A p. T.
JOna cauſa eſt, ſcriptura e uürendl dominij 4 Niure gentium. ea ſiquidem chiarte cedit, licet
pictura non item, l. qua ratione.. literæ. hic. Et bre- uiter quod de ædificio ſuprà dictum eſt, de hac cau- ſa dici poteſt, nec obſtat lin rem. ſuprà, de rei vind. ſi conungatur cum d.§. literæ.
De alluuione. C4A p. XI.
J N⸗ ma cauſa eſt alluuio, cum per fluminis al-
luuionẽ paulatim agro meo ita aliquid adii-
citur, vt conſpectum ſenſumque quotidianum fal- lat. Nam quod vi& impetu fluminis ſtatim accreſ. cit, nobis non acquiritur, l. adeo.§.1. cuius diuerſita- tis rationem ex Aggeni Vrbici commentario ediſ-
cere licet: De alluuione, inquit, obſeruatio eſt, ſi hæc in occupatoriis agitur agris: quicquid vis aquæ ab- ſtulerit, repetitionem nemo habet. Quæ res neceſsi-
tatem ripæ muniendæ iniungit, ita tamen vt ſinc al-
terius damno quicquam fiat. Si verò in diuiſa& aſ ſignata regione tractabitur, nihil amittet poſſeſſor.
noniam formis per centurias certus cuique mo- dus aſcriptvs eſt. Circa Padum autem cum agere- tur, quod flumen torrens,& aliquando tam violen- tum decurrit, vt alueum mutet,& multorum latè agroß trans ripam, vt ita dicam, transſerat, ſæpe etiã infulas efficit. At Caſsius Longinus, vir prudentiſ- ſimus iuris auctor hoc ſtatuit, vt quicquid aqua lambendo abſtulerit, id poſſeſſor amittat: quoniam
ſcilicet ripam ſuam ſine alterius damno tueri de-
bet. Si verò maiore vi decurrens alueum mutaſ- ſet, ſuum quiſque modum agnoſceret: quia non poſſeſſoris negligẽtia ſed tempeſtatis violẽtia abre-
tum apparet. Hæc ille. His intellectis difficile nec obſcurum eſſe poteſt quo ſenſu verba Florentini ſunt accipienda, in agris limitatis ius alluuionis lo- cum non habere, l. in agris. 16. hic. Siculus Flaccus de hac limitatione tractat.
De inſula in flumine nata. CAp. TII. X Ndecima cauſa eſt, cùm inſula in fluminc V ita naſcitur, vt amnis locum quendam aluei relinquat ſiccum,& circumfluat, aut paulatim col- luendo locum faciat eminentem ſupra alueum, al-
luendque eum augeat:iis enim acquiritur qui pro-
piora iuxta ripam prædia poſsident inter quos re- gionibus diuiſis non pro indiuiſo fit cõmunis. Quę autem mihi ſemel quæſita eſt, ſi alluuione creuerit, vt vicini agri frontem reſpiciat, nihilominus tota
mea eſt,& nec eo iure cenſenda eſt acſi ab initio
eius longitudinis lata eſſet. Quod ſ ita naſcanur iu⸗ ſula, vt locum qui aluei non fuit Lircunt 4* Ini cauſa proprietatis non murarureladco, in u 1 in. ter cos. 29. l. ſeq. l. inſula. 56.& l. pen. Hinc multæ
ones agitätur, quæ in re præſenti com- 7 ſtiones agitãtur, quæ b urir e 3 modius
„ 2* —— nö- 3 ——.

816
modius tractari atque definiti poſſunt, aut certè de-
ſcriptionibus mathematicis, in quibus ſtrenuam
operam nauauit Barthol. 6 . De raditione.( F. AI..) b J 5— Vodecima cauſa eſt traditio, videlicet cum
quis alium rei ſuæ dominum efficere volens,
de manu in manum ipſam in eum trausſert. non enim ſola voluntas duorum,& conuentio ad domi-
nij tranſlationem ſufficit, præterquam in caſibus exceptis:ſed apprehenſione eſt opus,ltraditionibus.
C. de pact. l. ſeruum. C. de rei vindic. l. qua ratione. §.interdum. hic. Verùm animaduertenda quædam
ſunt, ſine quibus dominium iſto modo acquiri non peteſt. Nam in primis oportet rem corporalem eſ ſe, cum incorporales traditionem non recipiant, ve- lut ſeruitutes: ſed patientia in eis& vſus pro tradi- tione habetur, l. ſeruus.§. incorporales. l. quoties. ſu-
pra, de ſetuit.& 1.z. ſupr. de vſufruct. Secundò eius rei dominum tradentem eſſe oportet, vel procura- torem, cui libera negotiorum ſit adminiſtratio con- ceſſa, l. qua ratione.§. hæ quoque. Erenim nemo id ius in alium transferre poteſt, quod ipſe non habet,
J.traditio hic. Itaque res quæ in commercio homi- num non ſunt, nequaquam alienari poſſunt, licet cũ- vniuerſitate tranſeant ad hæredem,& aliarum rerũ
alienationi plerunque accedant, I.. hic. I.1ö. ſupr. de
fund.dot.& l. in modicis. de cntrahen. empt. Exci⸗
pitur ereditor, qui pignoris dominium rrausfert,
uamuis ipſe non habuerit, l. non eſt nouum 46. hic. Sed& bonæ fidei poſſeſſor excipiendo fructus etiã
ex aliena re, ſuos facit, l. bonæ fidei. 48, hic. Tertiò voluntas dominij transferendi neceſſaria
eſt, d. õ. hæ quoque. vnde nuda traditio, quam vendi-
tio, aut alia iuſta cauſa minimè præceſsit, dominiũ
non dicitux transferre, quòd non preſumatur domi-
nij transferendi voluntas eſſe, l.nunquam nuda. 31.
hic. Quod multo magis erit dicẽdum ſiquis ex cau-
ſa depoſiti aut commodati rem tradit, ex aliave ſi-
mili, qua ipſum nolle rei ſuæ dominio carere appa-
reat, L.rci commodatæ. ſuprà cõmoda. l.licet, 16. ſu- prà depoſiti Inde etiam cõſequitur eum qui in con-
pore errans tradiderit rem ſuam, non amittere, 1.ſi procurator meus. 33. cum ſeq,hoc tit.
De perſonw. CA P. IIIIT.
TAm ad perſonas tranſeundum eſt, per quas nobis I acquiritur dominium: ad quem locum pertinet tit. Per quas perſonas nobis acquiritur. tam in C.
quàm in Inſtit. In hoc autem tractatu liberæ perſo- me, id eſt quæ nullius poteſtati ſubiectę ſunt, ab aliis
diſtinguẽdæ ſunt, eaque diſtinctio certis regulis, ve-
lut cancellis quibuſdam concludi poteſt. Prima re-
ala eſt, Per ſeruos noſtros,& filios noſtræ poteſta- ti ſubiectos, nobis etiam inuitis,& non conſentien-
tibus acquiri, l. acquiritur. 10.& l. eriam. 32, hic. Pro- inde ſi ſeruus fuerit communis, nihilominus omni- bus dominis pro parte dominij acquiri, etiamſi ex rę alterius acquiſierit, l.cõmunis ſeruus, quod adeò verum eſt, vt duobus dominis ſeruo communi rem tradentibus, alteri acquiratur ab altero, l.ſi duo. hic. Secunda regula, Per ſeruos hæreditarios hæredi- tati ipſi, non hæredi acquiritur. ca enim pro domi- nio habetur,& defuncti non hæiedis perſonam ſu- ſtiuct,& quod traditur ſeruo ex perſona defuncti vi-
in ſeruum quàm in liberum
Franc. Duareni Iuriſconſ.
res aſſumit, l.per hæreditarium, l. in eo.§.vlt. 1h
ditas. 34.& 61. Tertia regula, Per ſeruum alien 1 nihil nobis acquiritur, niſi in eo vſumfructum beamus, aut bona fide eum poſsideam us: quibus 5 ſibus id demũ quod ex re noſtra aut opera ſua* quodammodo res noſtra eſt, quæſierit, noſtrum 2 etſi forte furtiuus is ſit qui bona fide poſsidetur 1 acquiritur. l.ſi ſeruus meus. l. nemo ſeruum.lqui bo. na fide. l. etiam furtiuus. J. quæſitum. l. ſeruus qui bo. na. l. fructuarius. l.per ſeruùm donatum, ltagle de. ditori nec poſſeſsio quidem per ſeruum pignori 4e. tum acquiritur, I. per ſeruum quu pignori. De the.
ſauro inuento tractatum eſt, an opera ſerui quæſi.
tus videatur. Et reſponſum eſt, ad dominum ſerui magis quàm ad fructuarium pertinere, quòd non
induſtria huius reperta res, ſed donum fonunæ ſit 1
Iſi is qui in. 6z. Quarta regula, Per liberam perſo- nam quæ in poteſtate noſtra non eſt, ciuiliter mul acquiritur. idcirco ſiquis me eo nomine quicquam ſtipulatus ſit, nulla mihi eo nomine competit actio: quod eſt accipiendum niſi bona fide poſsideatur,
quo caſu idem quod de ſeruo alieno dicendũ eſtl. acquiritur. J. iber homo. l. qui bona fide. l. quæſitum.
& l.homo liber VItima regula, Poſſeſsionem ant dominium per tutorem, procuratorem, aut aliam huiuſcemodi perſonã acquirimus. eſt enim acqui- rendi modus naturalis qui ſolam apprehenſionem exigat, l. ca quæ.& l. pen. hic. l.per procuratorem. C.
de acq. poſſeſ. l.1. C. per quas perſon. l.traditio..yh.
hic.D e his quæſtio eſt l. pupillus.
I1N LTIIT. II†. DE ACGVIRENDA VII. annitten a poſſeſſione. b QLuid ſit poſſeſtio. 64 p. J. Nter cæteras poſſeſsionis definitiones, 2% quæ vulgò proditæ ſunt, vt ſimpliciſ- 8e) ſima, ita longè veriſsima mihi Theo- +₰ phili definitio videtur tit. de interd. lib. X 2 ₰ 2* 7 Inſt. 4. Noα ενν mωημαμι μ εἀμμμ ⁵ ardn’Dol- ſeſsio elt rei corporalis detentio. Ae tamerii pleri- que non ſatis exactam eam eſſe putent: ſi quis ta- men maioris cuiuſdam declarationis cauſa adie- cerit, cui adfectus tenendi ineſt, aut his ſimilia, ni- hil in ea deſiderauerit. Generis loco ponitur in definitione verbum aa. roxi, ſiue detentio, quod latè patet& omnem te-
nendi poſsidẽdique rarionem complectitur, laſiÜc.
Quod ſi quis obiiciat, cùm à re poſſeſſa diſceditur, ammo nihilominus rertineri poſſeſsionem, neque tamen vllam detentionem videri, quia res corpola
liter non tenctur. Reſpondeo, nullam poſſeſsioni
cauſam eſſe cui hoc verbum ſi recte& commod
intelligatur, optimè non conueniat. Cuius reice
monſtrandæ gratia ſciendum eſt, poſſeſsionẽ qun dam eſſe quæ naturalis ſiue corporalis, alteramqus ciuilis vocerur, l.z.§. quod vulgo. infrà pro hacde. 1.1.§. deiicitur. infr. de vi& vi armata. Naturalitet 1 citur poſsidere is qui corpore incumbit rei co an mo vt vel ſuo vel alieno nomine poſcideat, lnatu- raliter. in princ. Quod genus poſsidendi non minns homuinem cadit. lil See alat
—
crraro.
5
undac
1 1
dunw me

—
—
ſüuliae ccuga npeita, dolitm ſcendid
dan
Blohen
n, atia
enim an rehenle
radiuoh
3
dehrüind yt luplal mihl The⸗
de ictesèh amedlgtl
r:Cqus
Scau ue ſmaln-
verbunu wompen Rirur,us
a diſcelt
In Tit. 1 I. De acquirenda vel amitt. poſſeſſ.
„hæc quoque.inf. de verb oblig. Ciui- cum rei non inſiſtat, iuris ciuilis ta- nrerpretatione eam tenere ac poſsidere intel- menln, Lluci cum quis proficiſcitur ad nundinas ligitur: 8 mi relicto, nihilominus eundẽ animum edend quem prius habuerat retinet. idque vti- d 5 cauſa receptum eſt, ne teſtudinis more per- 4 0 domi nos continere, aut ius noſtrum amitte- ſecogamur 113,§. faltus. lClam poßsidere§ qui ad
luhinr ees l pſerui, naturaliter ſeu corporaliter tem aliquam tenent ipſorũ nomi ne. Ciuiliter enim Mi etarione hi poſdiclere pierunque etiam ipo- runes dicuntur, cum eorum noinine poſs ideatur, l. gien acquirimus.&§.per procuratorẽ. ligenera- ſter. Iquicquid. Lquod meo in princ. iſi id quod. liiquid pignoris. Quæ cum ita ſint, poſſeſsionem
pulatio iſta.. liter verô, qul
guljem ſemper iuſtam eſſe oportet, quoniam ea iu-
ts interptetatio non niſi ex iuſta cauſa fit. l.cum hæ- edes.& l.ſeq. Inde etiam illud cõſequitur rem ean-
dem ab vno naturaliter, ab alterò ci uiliter poſsideri
le: quod de eodem genere poſſeſsionis dici non oteſt, 13.§. Ex contrario. hic. l.ſi vt certo.§. duobus. ſupta commoda. Rurſi us impugpari poteſt hæc dif- lritio quaſi ad eos quoque pertineat qui damni im dei nomine à Prætore in poſſeſsionem mittuntur, auos tamen veteres conſulti nequaquam poſsidere aunt,..5.vlt. l.li quis ante. Verum huic obiectioni ta occurritur. Etſi naturaliter poſsideant, ſimplici- ter tamen eos dici ſolitos non poſsidere, quia velut ri cuſtodes à Prætore cõſtituuntur: ideõque alieno nomine magis quàm ſuo tenem Nam& eadem ra- done vſufructuarius modò naturaliter poſsidere, modoô non poſsidere abſolutè dicitur, l. naturaliter. llelacquiruntur. hic. ſuprà rit. prex. L certe. infrà de
teatio l. Celſus. 5. Iulianus. ſupr. ad exhibend. Cui
magnopere conſentiunt verba hæc Theophil.titul.
qub mod tollit. oblig.& tit. per quas perſonas. xa- 1„, 2₰ 2 7 8
rh us DPuiuνς μκεxν vεεᷣεόσ⁵ε τ‿ 2α e- rnoτ uαπηιναι Id eſt, Tenere eſt naturaliter
tenere. Poſsidere verò eſt dominantis ammo deti-
nete. Deinde adiicitur, Rei corporalis: quòd res in- corporales non poſsideri, ſed quaſi poſgideri dican- tur.z in princ. Atque hinc iudicari ꝓoteſt quam re- ce Neoterici quidam Aelium Gallum ſecuti defi- nietim poſſeſsionem, vſum rei à iure ſeparatam eſe. Ea ſiquidem definitio quaſi poſſeſsionem, quam à poſſeſsione diſcerni rerumque incorpora- lium vſum, non detentionem eſſe,&c. Theophilus ait complectitur.““ Poſtrema verba loco differentiæ à nobis adiecta lum ytoſtenderemus nudam detentionem ſine af- fectu& animo poſsidẽdo, vel ſibi vel alij, poſſeſsio- nem non eſſe. I. 1.§. adipiſcimur. l. qui iure. Quod quemadmodum accipi debeat, paulò poſt explica- bitur. Cæterum poſſeſsio omnis, aut iuſta, aut iniu- aeſt. Iniuſtæ poſſeſsionis plæraque ſub hoc titulo eempla leguntur, ex quibus& quæ luſta ſit cogno ci poteſt: veluti cum tes in commercio hominum mneſt. Duta liber homo, res ſacra, aut religioſa, aut culns alienatio aliqua ex cauſa legibus interdicta ileum hærcdes.& l.cum vxor. ltem cum abſque rtg oleu cauſa legitima quis poſsidet. Cauſæ au- tem ſunt hæ fere, quæ à Paulo recenſentur, pro
adem eſb corum ratio quorum cõloni, quod quis iam
f id P... 5—..„ 4 uis Tundum. Porrò vitiosè poſsidet qui vi velclam fun-
817 emptore, pro donato, pro derelicto,& cæteræ de quibus ſuo loco fuſius 1.3.§. genera. Sed& ſi quis authore magiſtratu poſsideat, iuſtam poſsidendi cauſam habere dubium non eſt, ltiuſtè. Quare quod non derelictum, ſed ex naufragio expulſum, vel ſa-
apitur, l. interdum.§. v. Iniuſtus quoque poſſeſſor eſt qui mala fide poſsidet, ſed bo- na fides iminitio ſufficit, nec eius perſeueratio ne- ceſſaria eſt, I. ſi de eo.§. ſeruum. Non nocet etiam inde ab initio partem fundi alie- 8 uiſo ſiue pro indiuiſo eſſe ſciuerit. quominus aliam partem recte poſsideat, 1.ſi.
nam fiue pro di
dum in greditur alienum. Et nis prædo dicitur qui kemn 4 verO domino emptam propria inuadit au- thoritate, non ab eo traditam naneiſcitur, l. ſi ex ſti- pulatione. cum Iſequenti. lf fundum venditor.
QVuemadmodum acquiratar poſſeſßio. CA 2Z..
..
PH Oſſeſsionem adipiſcimur c orpore hanul 2
anim o, nec alterum ſufficit horum, l. 3.in princ. Proinde hæres ad quem adita hæreditate omnia iura tranſeunt ſine apprehenſione, poſſeſſor non ef- ficitur. Sed iuri Romano Gallicis moribus hac in parte nonnihil derogatum eſt. Hinc etiam veterum. opinio improbata eſt, credentium theſaurum quem quis in ſuo fundo eſſe ſciat, affectu ſolo poſsideri, l. 5.§. Neratius. Quod autem dictum cit corpore, ſic accipimus, non vt poſsidere fundum volens, totum circumambulare cogatur, ſed quamlibet eius par- tem ingredi ſufficiat. d. l.3. in princ. Quinetiam ſolo aſpectu, animõque quarundam rerum poſſeſsionem nanciſcimur:vt ſi venditor mihi fundum venditum ex edita turre demonſtret, vacuamque poſſeſsio- nem tradere dicat, I..§.ſi iufſerat. l. quod meo.§. ſi venditorem. Sed nec refert proprio corpore an alie- no res apprehendatur:veluti per procuratorem, tu- torem aut quemlibet miniſtrum qui altert operam ſuam accommodarte velit, l.i. 6.per procuratorem. & l. quod meo. in princ. l. poſſeſsio.& l. quorundam. Per filium quoque in poteſtate conſtitutum acqui:- ritur poſſeſsio. Item per ſeruum eũmque quem vt ſeruum bonafide poſsidemus, licet is, quem filium noſtrum eſſe credimus iuſto errore ducti, nobis non acqui rat, l.i.§.per ſeruum. cum ſeq.liper eum. Dein- de quod dictum eſt, animo poſſeſsionem acquiri, ſic
accipi oportet, vt qui ingreditur fundum, aut eum
totum, aut certam cius partem, non incertam poſ- ſidere velit, 1.3. õ.j.& I.locus. Ex quo colligitur fu- rioſum, pupillum, municipium, aliarum tantum
erſonarum miniſterio, non per ſe poſſeſsionem adipiſci poſſe. lj. S. adipiſcimur.&§. vlti. cum ſeq. Item non poſsidere eum qui alium pro alio fun- dum per errorem ingreſlus ſit, Lſi me in vacuam. An autem vt corpore ſic animo quoque alieno ac. quiratur poſſeſsio, tractari poteſt. Sed hoc dubita- tionem non habet, cum ignorantibus furioſis vel pupillis per alium acquiri ſæpe dicatur quos con- ſtat animum poſsidendi non habere, Ij. S.item ac-
ui. 13.5. faltus. I. peregrc.§. quæſitum. l. quamuis. 9.
infans. Animus quoque cius per quem acquitimus ecellarius eſt. l.. 6. cæterum.&§. bæc quæ.
-;—
omnino n

8 18
Quemadmodum amittatur poſſeßio. Olo animo& affectu poſſeſsionem amitti,&ſi Yeodem modo non acquiratur, Paulus atque VI ianus aiunt 1.3.§. in amittenda.&l. ſi quis. in§. dif- fetẽtia. Cum igitur eo affectu cateat furioſus, rece- dens de fundo, non deſinit poſsidere: idemque de pupillo reſponſum eſt l. ſi is qui animo.& 1. poſſeſ- ſionem. Hinc etiam efficitur, poſſeſsionem amitte-
re eum qui rem poſſeſſam à domino conducit, qulia
locatoris nomine eam tenere videtur, uiſi aliud actum eſſe appareat, l. qui bona fide. l ſi aliquam.l. quod meo. in princ. Nec contrarium eſt iis quæ iam diximus: quod idem Paulus non vno in loco ſcri- pſit, vt nulla poſſeſsio acquiri niſi animo& corpo- re poteſt, ita nullam amitti niſi in qua vtrunque in contrarium actum eſt, l. quemadmodum. hic.l ferè. de reg. iuris. Nam ab eo qui naturaliter incumbit poſſeſsioni, non animo cam amitti verum eſt quia ceſſante ciuili, quæ animo retinetur& amittitur, ad- huc naturalis poſſeſsio manet, donec rem corpora- liter occupare deſicrit. T ametſi autem vt pluri- mum animo poſsidentis amittatur poſſeſsio, id ta- men non eſt perpetuum: ſed in pleriſque caſibus etiam inuiti poſſeſsionem amittimus, quos diſtin- ctione complecti& connectere conabimur. Nam ſi de immobilibus rebus quæratur, dicendum eſt eas aut facto hominis, aut caſu aliquo deſinere poſside- ri. Facto, vt ſi quis me per vim de fundo meo deie- cerit, aut abſente me clam inuaſerit poſſeſsionem,
3
neque præ timore accedere auſim, ſuſpicans ab eo
repelli me poſſe, l.3.5. ſi quis nuntiet. l. clam§. qui acd
1. quod meo.§, vlt. Quo caſu interdicto vnde vi, recuperari poteſt poſſeſsio, l. ſi quis vim. in princ. Idem iuris eſt ſi colonus meus alij tradiderit poſſeſ- ſionem:ſecus ſi de fundo tãtum exierit, aut fundum ab alio conduxerit. Nam nec co mortuo poſſeſsio- nem amitto, ſi non eam adipiſci neglexerim, l. z.§. quod ſi ſeruus.l.ſi colonus. Lpęregre,§. vlt. l. quam- Uis.§. 1. 1. ſi de eo.§.1. Sed& ſi locus per elationem
nundinas. l. poſsidere cum ſeq. l. ſi id quod.§. vIt.&
mortui religioſus effectus; aut à prætore poſsideri
iuſſus fuerit, amittitur poſſeſsio.l. qui vniuerſas. Caſu, vt ſi flumen aut mare agrum ocgupauerit, 1.3.§. Labeo.& l. qui vniuerſas. Hactenus de immo- Bilibus. Non diſsimils in mobilibus diſtinctio ad- hibetur, vt ſcilicet vel facto hominis vel caſu ęam poſſeſsionem amitti dicamus. Facto hominis, puta ſi xes ſurrepra vel per vim erepta, præterquam ab eo qui in noſtra ſit poteſtate, vel in aliam ſpeciem tranlata ſit. Aut depoſitarius, commodatariũsve cœperit eam ſibi poſsidere, 1. 3.§. ſi rem. l. xem quæ nobis. l. ſi quis rem.§. qui vniuerſas. l. ſi rem mobi- lem. Item ſi ſeruus pro libero ſe gerat, ac diu in li- bertate moretur, Spartaci illius exemplo, cuius a-
pud Paulum& veteres rerum Romanarum ſcri-
ptores crebra mentio eſt, l. 3.§. ſi ſeruus,
Franc. Duareni luriſconſ.
Caſu, vt ſi res deperdita ſit, ac ſub noſtra cuſtog; eſſe deſierit, licet à nullo alio poſsideatur. Nans quod ſub noſtra cuſtodia adhuc eſt, non ſdeienn nobis deſinit poſsideri, quòd non ſtatim tnen tu ſiue quia in mentem non veniat quo loco re 1 ſuerimus: ſiue quia fortè ceſſer diligeos inquitia Exci pitur homo, quem omiſſa etiam ipſius cuſto. dia poſsidemus, quia animo redeundi poſſeſsio nem ſui dominus conſeruare poteſt, 1.3.5. Nerua 8 I.Pomponius. l. ſi id quod. in prin. l. peregre.& 1
rem mobilen. ne hicne nſtemi. cav. 1Ilt. Ffectus poſſeſsionis vnus eſt, dominij tanlla 1—tio, Lr. qui non ſemper locum habet: ſed tunc demum cum interueniunt ca de quibus abunde
tractatum eſt ſuprà titulo proximo. Poteſt enim ſie. V ri vt qui poſſeſſor ſit, dominus non ſit,& comrævn. Mluna de Vlpianus, Separata enim eſſe debet proprissd anſſi poſſeſsione:& nihil commune habet proprietas ms cum poſſeſsione. l.-. infr. vti poſsid.l. naturaliter,KÄ. n4
nihil commune. l. exitus.& l. permiſceri. Quapro-
pter is qui rem vindicare cœpit, interdicto vti poßi- detis, experiri non prohibetur, quia vno iudicio de proprietate, altero de poſſeſsione contenditur Ne ſcniena nos mouere debet quod vulgò dicitur, Vindicaio. 5 nem domino aduerſus poſſeſſorem competate ideõque videri eum qui vindicat rem, poſſeſſorem aduerſarium fateri,& ſic poſſeſsioni renuntiale Nam poſſeſſori etiam aduerſus cum qui rem te. auinu ner, puta colonum, commodatarium, depoſitaliun un rei vindicatio datur. l. officiũ. ſupra de rei vindicat abein Alius poſſeſsionis effectus eſt, vſucapio, quod dèi iuſta& ciuili eſt intelligendum, vt in ſequentium Gatu commodius demonſtrabitur. Ea verò quxr corporalis tantùm eſt& iniuſta non prodeſt ad vli cap. licet plerunque interdictorum poſſeſſorioim cauſa fit: cum videlicet quis ſuo nomine non alie no rem tenet, l.1.§. deiicitur. de vi& vi armata, la. §. 3. vti poſsid. Sed animaduertendum eſt, cum quis longa poſſeſsione iuuari vult, acceſsionem tempo- ris quo poſſedit eius autor ei proficere, dummodo continuata non alio poſsidente interrupta fuetit ll poſſeſsio. Authorem eum hic vocamus à quo tem obtinemus, puta qui rem vendidit, donauit, in do- tem dedit, emptam redhibuit, teſtamento reliquit ſiue legati ſiue inſtitutionis iure. Nec refert à te tem an te vendente à ſeruo filiòve tuo aut tutote velcu ratore acceperim. Cæterum ſicut vitioſæ& iniuſte poſſeſsioni non accedit iuſta: ita iuſtæ non poteli iniuſta& vitioſa accedere. Is enim qui aliquod ad- miniculum ex perſona authoris quærit, vti eo cum ſua cauſa ſuiſque vitiis debet. Quæ ommaad VIlpiano fuſius explicata breuiter& ſum matim perſtringere voluimus. vide 1.Pompo. vſque in fi.l. ſequends. hic.& l.dolia. de con- trah. empt. IN
1 8A
“““— ͤͤ—“ —“ v n——————“ ——————

pole dii renn m qud mdepola dereifuh capioygnt in ſeguen . Fammg prodetali polelbinn omigelord evian meb omgi Sionem em Lle, dunmd reruja ir amub dJor zwdoraus amnennon cretener ut tolort tiole& uſtr So qui aige xri,,ut der onn rer A mos.lik luels „
1 1
————
In eu
DE ACCVIRENDA VIEI. 510NE EIVSDEM DVARENI
dem Titulum
AMITTENDA POSSES- ALTER COMMENTARIVS.
— N hoc proſeſſionis noſtræ initio aliauis frrafee
6 2„5 pe 2 aliuu fo rraſt a expectabit à nobus, v't de inſtituto noſt amus. Cerum omnes opinor intellipitis me Velle inei ere titulum d
„ uir Vel amit Meſtone: qui tit ulus partem luris Ciuilis 5 d 5 n, G„,, 2„,„.. ilis non modo T'tili
( 9½) verumetiam obſcuriſBimam cntinet. Ses eſt Vtilus admodum y, Sn, S 8— 3 A 3 1 3 11 prafantur, cum ybique locorum, tum maxime in„ vt quuldam Hic
Gallia noſtra, in qua Frequen-
mmæ ſunt controuerſiæ de poſſeſione in iudiciu: nec quiſquam eſt in foro verſatus qui de eo dubi
2r. Dificultas non tam in Terbis ipſis, quam in rebus Verſatur ſuultaxſtd 4abimus perem, De uo ſabtilera hac ſunt, e Alucidiu, popularin& oraßia?
&☛ Neipiemus 2 declaratione vocabulo- d rum:& imprimis docebimus quid ſit 85 poſſeſsio. Princeps hic occurrit queſtio 40 h de poſſeſsione: quid ſit poſſeſsio. Ho- monymiahic eſt. Variam ſignificationem habet polſeßsio. Sed quærimus quid ſignificet in hoc tra- Gatu, de acquir. vel amit. poſſesione. Conati ſunt aij variis modis definire poſſeſsionem, ſed nimis proſectò ſcrupuloſi fuerunt. plærique in his defini- tionious contra morem veterum inciderunt in hoc ritium, quod Galenus OQ.αo⁴σσν vocat, quaſi libi- dinem& nimium amorem in definiendo. Hi lon- gbimè receſſerunt à more& exemplo veterum lu- nlemnſultorum. Paulus hic contentus fuit etymo eti& nuda aliqua deſcriptione rei de qua agi- tur joſſeſtio, inquit, appellata eſt. Hanc ſimplicitatem ſoutus eſt Thcophil. in inſtitutio. titu. de interdict. Nam Thcophil. in eo loco definit poſſeſsionem, rei crporalis detentionem. Nos autem vt moroſiori- bus ſatisfaceremus, addidimus aliàs quædam verba definitioni Theophili de affectione& animo eius, qui poſiidet. cap. 18. libr. 1. Anniuer. diſp. ſic defi- mumus: Poſſeſsio eſt rei corporalis detentio, cui af- fectu&Kopinio domini, vel proprio, vel alieno no- mine tenendi ineſt. Hæc definitio, vt mox à no- bis explicabitur, naturamn poſſeſsionis facilè demon ſtrat&li forte in ea aliquid deſideretur. Nam dif clect propria verba referre in definiendo, quæ nemo cauillari poſsit. Expendenda igitur ſunt ſin- Sul retba huius definitignis, im primis dicitur de- tentio& hoc verbum in definitione poſſeſsionis ge- neris locũ obtinet. Latius enim patet tenere, quam poſzidere, ye patet ex l.. hic.&§. adipiſcitur. Furio- lu&pupillus non poſſunt poſsidere, quamuis te- neant rem. Idem dicitur alibi de ſeruo l. ſtipula- buſtt 5. planè. de verbo.oblig. Tenere autem hic — corpore, aut re, aut interpretatione htan gitur interpretatione zutis alichsietem zemn. ene„quamuis ei corpore non inſiſtat. guüg 3 unt in l.z. S.ſaltus hic. liclam poßidere. 5. ndinas.& aliis ſimilib. Vt quis poſsideat
4
„ 1 quibus mira deprehenditur
i etiam qui non valde acuti Vunt, ſi modo ſe at-
uoque adſequantur. 1
domum aliquam ſuã, non eſt neceſſe perpetuò mo- raij in ea domo, vt non poſsit ab ea recedere. N am valde abſurdum eſſet cum quis mouet pedem à do- mo ſua, eum ſtatim eius poſſeſsionem amitterc. Ha- betur ergo pro tenente vtilitatis cauſa, quamuis cor pore rem apprehendere deſierit. Atque ita tenere Aerbũ accipitur in hac definitione. Hinc orta eſt di- uiſio poſſeſsionis in naturalem& ciuilem, vt dice- mus. Naturalis poſſeſsio dicitur, quæ naturaliter fit. Alij in definiendo malunt poſſeſsionem, ius dicere quàm deremionem, neque id abſurdè definiunt poſ- ſeſsionem, ius eſſe inſiſtendi rei. Sed nos hic Paulũ & Theophilum ſecuti ſumus. Paulus vocat deten- tionem, vt Theoph. Sed an poſſeſsio ſit iuris an fa- cti poſtea videbimus. Eſt quęſtio vulgò agitata quę à nobis decidetur. Sequitur in definitione, rei. Hoc de re corporali intelligendum, quia res incorpo- ralis nõ poſsidetur, rei incorporalis aliquis eſt vſus: exẽpli gratia. Nos ſeruitute vtimur, via, aquæductu, ſed hæc iure non poſsidemus. l. 3.§. dare. de vſufruct. Huic ſimile eſt quod dicitur in l. ſeruus.§. incorpo- rales. de acquir. rer. domi. Vnde diſtinguitur poſſeſ-
fio à Tmd poſſeſsione in l. quoties. 20. de ſeruitut.
Quaſi poſſeſsionem dicit luriſconſ. cum loquitur de ſeruitut. interdicta velut poſſeſſoria comparata ſunt pro ſeruitutibus. Hoc autem eò nõ pertinet, vt negemus poſſeſsionem vſum eſſe, vſum fundi poſ- ſeſsionem eſſe aiunt Iuriſconſ. Sed præitat hic ver- bis vti in definirione, quæ ſeparant poſſeſsionem 4 quaſi poſſeſsione. Sequitur in definit. Cui afectus te- nendi. His verbis admonemur nudam rei tentio- nem poſſeſsionem non eſſe. exempla ſunt in dicta 1.1.§. adipiſcimur. in l. 41. qui jure. hic. N ihil vetat furioſum rem manu apprehendere ‚non ideo ea dicitur poſſeſsio, quia decſt animus poſsidendi, non inſiſtit rei opinione& animo poſsidendi„non eſt hæc eius volùntas, cum furioſus ingreditur do- mum aliquam, vt eam poſsideat. Hanc difeich tiam poſſeſsionis& detentionis obſeruaui apu Theophil. duobus in locis. Vnus eſt in dir hat quas perſo. nob.a cqunr. Similis locus eſt in l. ſi ſeruus.§. 1. de noxa. act. de co, qui pignori rem tenet, an te- neatur actione noxali,& dicitur non teneri, qui&
Z I 2

„ 3 3— aieetee 8 deeSetiaeeetaseahe e ehns eanateeenet eeeeehsee reeehe ae e Zae H e
820
zuſtè poſsideat, opinione tamen domini non poßii- det. Alius locus obſeruatione dignus eſt in I. vlti. de itin. actũüque pri. interdictum de itinere actúque pri- uato datur ei qui quaſi poſsidet illud ius. Vnde ſi quis commeauit, inquit, non tanquam ſuo iure id
acerct, hoc interdictum ei non competit, ſine hoc
animo poſsidendi non eſt poſſeſsio. Sequitur in de- finitione, vroprio nomine vel alieno&c. Hoc eſt adie- ſtum à nobis propter colonum, commodatarium Ralios huiuſmodi, qui poſsidẽt naturaliter corpo- re& animo, non tamen ſuo nomine, ſed alieno po- tius. De vſufructuario locus eſt in l. naturaliter. de aliis omnibus, vt de depoſitario, commodatario,
colono, locus eſt in L.3.§. ſi rem.& 58. ſequent. Sed
quomodo naturaliter poſsidere dicuntur, nõ viden- tur poſsidere animo domini. Imò poſsident nomi- ne domini: poſsidẽt mihi qui dominus ſum. Sed hic reperitur antinomia ex l. acquiritur.i 0.§.vlt. de acq. rer, domi. Vbi dicitur hos non poſsidere l. certe. 6.§. is qui rogauit. de precario. Fructuarius, inquit, in- ailinus, colonus, non poſsident. Idem dicitur de vſufructuario in l. Celſus. 5. S. Iulianus. ad exhib. Idẽ in l. officiũ. de rei vend. De hac antinomia nos ple- nius dicturi ſumus alio in loco, ſed interim breuiter notandum eſt ſchema hic eſſe. Cum Iuriſconſ. di- cunt vſufructuarium, colonum& alios huiuſmodi, non poſsidere: ideo dicuntur nõ poſsidere, quia non ſibi, ſed alij poſsident, non habentur pro poſſeſſori- bus. Rario exigit vt is cuius nomine poſsidetur, di- catur poſsidere. l. quod meo. 18. hic. Dominus poſsi- det miniſterio coloni, colono ſuo velut inſtrumen- ro quodam vtitur in poſſeſsione. Sic proprietarius poſsidet per vſufructuarium,& ſic poteſt intelligi, quod dicitur de eo qui miſſus eſt in poſſeſsionem rei ſeruandæ cauſa. J. 10. ſi quis.& l. 3.§. qui autem. Sed ideo dicuntur non poſsidere, quia non ſibi, ſed alij poſsident, Sed quæſtio eſt de verbis tantum, quę inurilis eſt, ſufficit rem intelligere, b Nunc videndum eſt de poſſeſsione naturali & ciuili. Poſſeſsio, quæ iam à nobis definita eſt, ſo- let diuidi in naturalem& ciuilem. Dubitatio hic eſt,& magna quæſtio. An ſit diuiſio generis in ſpecies. Nam alij generalitates malunt eſſe. Sed pa- rum refert an ſpecies dicamus eſſe an generalitates, Nos Conſtantinum Imperatorem hic ſequemur& dicemus poſsidendi duplicem eſſe rationem, vt viterur hæc Xoν&να̈‿σαχd⁊́ĩ ·nemo. 10. C. hoc tit, Poſ- ſeßsionis igitur duplex eſt ratio: vna eſt que dicitur naturalis, altera ꝗue ciuilis. Et hæc diuiſio multis in locis traditur, vt in l. i. S,dęiicitur. de vi& vi arma, & l. 2.§. quod vulgo.pro hęrede. Cognitio autem ac diſtinctio vtriuſque colligi poteſt ex reſcripto Con ſtantini, cuius iam meminimus. 1. nemo.& ciuilis oſſeſsio dicitur à Iure ciuili. Aliam quæ in iure conſiſtit. Naturalis poſſeſsio dicitur ab apprehem ſione naturali, Nihil enim magis eſt naturale quàm illa apprehenfio, Ciuilis poſſeſsio dicitur à iure ci- uili quia plærunque nõ ſufficit corporalis apprehẽ-
ſoo ad poſſeſsionem ſine iuris ciuilis auxilio,& plæ-
runque etiam ſine illa apprehenſione dicitur quis poſsidere. Hoc non poteſt accidere niſi propter iu- ris ciuilis conſtitutionem, vnde à Iure ciuili dicitur ciuilis poſſeſsio. Argumento eſt, quòd dicitur in ſi eum. de donat. inter vir& vxo. Maritus emit rem
Franc. Duareni luriſconſ.
aliquam ab alio& iußsit venditori, vt eam trader
vxori: certum eſt dominium non transferri in v 3 rem, quia lege prohibita eſt donatio inter con 4 ges. Sed an poſiit transferri in mulierem hoſſelbio quæritur. Transfertur quidem naturalis poſſeſzio non autem ciuilis quæ eſt ex iure ciuili. Hæ anen poſſeſsiones modò coniunctæ reperiuntur, moch ſeparatæ. Cum quis corpore inſiſtit rei& luſta 6
poſſeſsio, dicitur poſsidere& naturaliter& ciuili. rer. Naturaliter propter naturalem occupationem xL apprehenſionem: ciuiliter propter approbatio.
nem iuris ciuilis: quia poſſeſsio non eſt violenta non eſt clandeſtina l. naturaliter.§.nihil commune, infrà eod. Naturalis aliquando reperitur ſine ciuili
)
vt cum quis poſsidet, ſed poſſeſsio iniuſta eſt, yt «0..* 1 in exemplo dictæ l. ſi eum qui. de donat. inter yir
& vxo. Cum res contra ius ciuile donata ſit non poteſt dici probari iure ciuili ea poſſeſgio. Aliquan- do ciuilis ſola eſt ſine naturali. Vtilitatis cauſa com paratum eſt, vt quis intelligatur poſsidere, vt in 1.z.§. faltus. l. clam poſsidere.§. qui ad nundinas. Hæc de diuiſione naturalis& ciuilis poſſeſsionis quæ omnia latius explicabuntur in ſingulis qur- ſtionibus Et ex his quæ diximus naſcitur quæſiio vulgò agitata an poſſeſsio ſit ius, an factum: velan ſit iuris an facti: hæc quæſtio inutilis non eſt, ſed maximè prodeſt ad explicationem diuiſionis ſupe- rioris. Variæ autem hic reperiuntur opiniones. Alij dicunt ius eſſe, alij factum. Ac imprimis certum eſſ
ius aliquod naſci ex poſſeſsione: exempli gratia, ex
poſſeſsione naſcitur dominij tranſlatio. L. traditio-
nibus. Cod. de pact.&§. per traditionem. Inſtitide
rerum diuiſione. Si quis ex cauſa venditionis, vel alia huiuſmodi tradiderit alicui rem aliquam, e
wnon)
eruü-
. 7
ea traditione acquirit eius rei dominium,& ie
mos acquirendi dominij vetuſtus eſt,& maxim naturalis. Vt Vlpianus docer in nono c. huius. titu- li in princip. Dominiumque rerum, c. Hinc feſtus Pomponius ait poſſeſsiones dici agros, quòd olim
non mancipatione, ſed vſu& occupatione fieren: & frequentius idem apud Ciceronem,& alios. C. eo. pertinet quòd dicitur in l. interdum. de verba
rum ſignific. Interdum poſſeſsio proprietatem ſi gnificat. Præterea ex poſſeſsione naſcitur vſuca
pio ex longa poſſeſsione. 1. z. infrà de vſucapion.
4 ſucapio, inquit* eſt c. etiamſi ea cauſa idonea non ſu 1
ad dominium transferendum, tamen longa poſſeſtine
acquiritur dominium.& ideo dicitur vfucapio eſſ
quia vſu acquiritur. Eſt adiectio domini],& for tè ita legendum eſſet ex Inſtitutionibus VIpia. n
ni, Præterea fructuum acquiſitio ex poſlebione naſcitur. l. bonæfidei. de acquirendo rerum dom- nio. Sic videlicet ex poſſeſsione ius aliquod mr ſcitur, vt in l.ſi fundum.§. ſi quis metu. de damo infecto. Si quis ex cauſa damni infecti miſſus ſ
poſſeſsionem, ius habet,& ſi deceſſerit de polt ne, ius ſuum retinet:& dubium non eſt, quin kheit b
ius pignoris, At pignus ius eſt. Sed aliu ckpol ſeſsionis ius eſſe, aliud ex poſſeſsione in Mlc
ſicut contractus dicuntur facti eſſe, emets ſen-
dere, locare, conducere facti ſunt l. conſilio. de
1 r curat. furio.& tamen ex his contractibus mſennn obligatio. Obligatio eſt ius: Actio naſcitur: We eſt ius proſequendi, Sed quæſtio noſtra eſt,i
al X
— —
—
—
—— —— ——= ——

—
piniont mis cem npligen atio. ltnui dnem h. nditions, maliquan; ainium, ut ſt,& mn hcrhaub. rc. Huokth os, goölon atiolefeen m, Kdlo um. de ſcht opiicurn aſctu in de vuryu
dunt ius eſſe quàm ab aliis, qui dicũt eſſe timis factũ eſſe oſtendã his argumentis. ztum eſt, quòd poſſeſsio eſt detentio, „EC. vocant. Nemo dubitat quin detentio fadiſit Ergo poſſeſsio dicenda eſt facti eſſe, non iu- 3 gi quis dicat concurrere animũ cum corpore,& 1i. di quns læriq; ſentiunt, ego dico vtr mimũ luris eſſe,vt P xl1g„ 3 co vtrun- ve eſſe Hacti, non tantũ corpus, ſed etiam animum: velle facti eſt, ea voluntas non eſt iuris. Qui putant seſſe, ſumunt argumentum ex l. pro hærede. de acquit. hær. Pro hærede ſe gerere non tam facti eſt, uim animi. Hic Iuriſcõſ. diſtinguit factũ ab animo. Animus igitur facti nõ eſt. Sed hoc argumentũ ſo- hiſticum eſt meo iudicio. Ego ſcio factum aliquan lo opponi animo cũ loquimur de facto extraneo: tunc illud animus nõ dicitur: pro herede gerere non cſtcã ficti quàm animi: pro hærede gerere eſt velle ætedem eſſe. SIed oportet illà voluntatem declara- i facto extranco. Nam de animo iudicare non poſ- ſumus, niſi facto aliquo declaretur. Et cum animus ooponitur iuri, dicitur quæſtio voluntatis. Quæſtio aii& voluntatis diſtinguuntur à quæſtioue iuris. Egoſcio eſſe qui contra ſentiant, quorũ argumenta nos ſuo loco diluemus. Secundũ argumentum eſt, ia luriſcon. vocant poſſeſsionẽ vſum.l. quæſtio. de velb. ſigvſus rei factum eſt.vti re aliqua hoc facere ctlviæ. de ſeruit. Cum quis it per fundum, dicitur vi. Ego ſcio homonymiam hic eſſe,& vſum ac- chi pro iure vtendi. b Tertium argumentũ eſt. I. C. diſtinguunt iura à poleſtione in l.cũ hęredes. 2 3.hic. Ergo poſſeſsio ius noneſt,& valde ineptum eſt quod quidã dicunt his velbis excipi poſſeſsionem. Verborum ſignificatio n patitur vt hic dicamus excipi poiſeſsionem. MYbio autem hæc particula, autem, inquiunt, habet rin aduerſandi ſuperioribus, ergo hic locus olten- dt inter iura poſſeſsionem non numerari. uattò facit, ꝙ dicitur dominiũ ad ius: poſſeſ- ſonẽ ad factũ pertinere. l. bonæ fidei: de acq.rer. do. Quintò facit, ꝗ dicitur in I. 1. 6. ſed pupillus. hic. Quæſtio fuit apud veteres, an pupillus poſsit poſsi- dere ſine tutore. Et reſponſum eſt poſſe. Eam enim tem facti eſſe, non iuris. Quæ ſunt meri facti ea ca- dunt in perſonam pupilli. Quis dubitat, an pupillus pobiit ire ambulare ſicut maior qui eſt confirmatæ ætatis Notandum eſt, quod I. C. ait: eam enim rem facti elle non iuris. His verbis videtur omnino diri- mi controuerſia, hac quæſtione propoſita, an poſleſ- ſio ſit iuris an facti. Eodem pertinet quod dicitur in Ipoſſeſionem. Quod enim facti eit, amittere po- telt pupillus. b Sextò facit, quod dicitur in 1. 1.§. ſi vir. hoc tit. Ma titus vxori ſuæ aliquid donat, que ius tradit ei, quę- titur an acquirat poſſeſsionem:? Ait I. C. non impe- diri polſeſsionem. Quia quod factum eſt, infectum leri nõ poteſt vlla conitirutione Iuris ciuilis. Factũ clrergo infirmari lure ciuili non poteſt. Huic ſimile dtquod dicitux in l. denique. EX quib. cauſis maio. alin bello. ẽ. facti. de capt.& poſtu. reuer. iura recu- Detat is qui poſtliminio reuerſus eſt: poſſeſsio autẽ, qur facti eſt, non manet, quia interrupta eſt. Poſtre-
821
mum ar ũ 8 m rumenti eſt ex I..I. S. Scæuola. Si quis teſta- me oli eſſe iuſſ eſt. His argumẽtis probatur poſ- sionẽ eſſe facti. Nũc videndum eſt, qui dengeſc Nũc videndum e quid ex altera pan 5 3 de poſsit: qui cõtendunt poſſeſsionẽ iuris 4 end lhis argumẽtis vtũtur. Primũ argumen 1Eltex l.peregre 44 hic, vbi I. C. ait, Iure poſſeſsio- nis, ſi quis cõdideri a ſuã i ui ſduie t pecuniã ſuã in terra,& oblitus is oci in quo condidit, nõ ideo dicitur, inquit, Poſſeſsionis ius amiſiſſe. Cũ ait I. C. ius poſſeſsionis nekerpde non eſſe, videtur innuere poſſeſsionis ius ünon Au Nec obſtat huic ſentẽtiæ ꝙ dicitur à quibuſdã, his verbis potius diſtingui ius à poſſeſsio- ne: ai unt, ſi ius poſſeſsionis eſt, poſſeſsioà iure diſtin-
guitur: Si poſſeſgio ius eſſet, nõ diceret ius poſſeſsio-
nis quaſi ius iuris. Sed ideo dixit ius poſſeſsionis, Pi ex poſſeſsione, quæ facti eſt ius oritur. Sed exi- imo potius I. C. ſenſiſſe ius poſſeſsionis peremptũ
nõ eſſe, id eſt poſſeſsionẽ peremptã non eſſe. Simile
exemplum eſt in I.ſi nemo. C. eo. vbi Imperator ait ius dominij, id eſt dominiũ quòd ius eſt. Secundum argumentũ ſumitur ex I. ſtipulatio iſta.§. ſi quis for- tè. de ver. oblig. diſputat I. C. de ſtipulatione habere licere. Si quis ſtipulatus ſit habere licere rem vendi- tam. Quæritur quando cõmittatur hæc ſtipulatio: I. C. ait eã ſtipulationẽ cõmitti, ſi fortè mota fuerit controuerſia, non tantum de re ipſa, ſed etiã de poſ- ſeſsione,& alio iure. Deinde ſequitur, habere enim no licet cui aliquid de iure diminuitur Apertè vocat ius, poſſeſsionem. Huic ſimile eſt quod dicitur in l. ſi ea res. de actio. empt. Loquitur de re duobus vendita,
quæ vni tantum tradita eſt,& quæritur vter potior
eſſe debeat.& ait, eum tuendum eſſe, qui prior ius eius apprehendit. Vocat poſſeſsionem ius. Simile exemplũ eſt in l.. de lib. cau. Incõcuſſum ius poſſeſio- nix obtinebis. Aliud argumentum ſumitur ex l. poſ- ſeſsio. 49. Et cum, inquit, poſſeſcio plurimu ex iure ma- tuetur. Ideò non eſt mirum ſi quis acquirat ſine vlla apprehenſione per ſeruum. Idem ferè dicitur in§. ſeq. Aliud argumentũ eſt, quia ſeruus non poſsidet, vt dicitur in d.l.poſſeſsio.§.I.& l. nüquam.§. ſeruus. de vſucap..ſtipulatio iſta. 5. hæc quoque. de verbo. obli. Quæ facti ſunt cadunt in perſonam ſerui, ſicut in pe cſonãà liberi hominis. S. ſed cum factum. de ſtip. ſer. Seruus rectè ſtipulatur ſibi ire, agete licere. Ser- uus non minus quàm liber homo potett ire agere. Cum ergo dicit Iuriſcon. Seruum non peßiderc: inde conſequitur poſſeſsionem iuris eſſe. nõ facti. Poſtre mum argumentum eſt, quòd poſſeſsio diuidatur in partes pro indiuiſo, quod intellectu magis habẽtur
vàm corpore, de quibus diſſeruimus ad 1.4. de ver. oblig. Huiuſmodi partes habẽt ſocij in re commu-⸗ ni. Non ſunt partes diſtinctę: nemo ſociorum poteſt partem ſuam diſcretam ab altera oſtendere. Cum dicimus rem communem eſſe, intelligim us ſingu- los habere partem eius rei. l. Mæuius.§. duobus. de lega. 2.& l ſeruus communis. de ſtip. ſeruo. Poſſelsio in huiufſmodi partes diuiditur, ſicut& alia quæ iu- ris ſunt: factum non poteſt ita diuidi: non poteſt quis ire per partem fundi, quam haber hununem cum alio, quin eat pet partẽ ſocij· ed qule 1t dari diuidũtur in has partes pro indiuiſo. Ideõq; zes dan poteſt pro indiuiſo, tradi autem om Pode. 5 diuiſio fuſius à nobis explicara eſt in 1.1 4 de verb. obli.& dicemus de ca ad l. locus 26. hie Poſſumus
2
*

822
poßsidere fundũ pro indiuiſo, exempli gratia, Tibi & mihi vẽditus eſt cõmuniter fundus, aut donatus, aut legatus. Volo adipiſci poſleſsionẽ eius fundi pro
arte tantüũ mea, quæ indiuiſa eſt:ego poſſum ſi ve- lim partem illam meà poßsidere ſine tua quæ cum mea cõmixta eſt Argumento eſt poſleſsionem iuris eſſe nõ facti. Hæc ſunt, quæ probabiliter adducũtur
in veranque partẽ diſputando. De quibus quid ſen-
tiam nunc dicendũ eſt. In hac queſtione in qua que- ritur an poſſeſsio ſit iuris an facti, ego ſic reſpõdeo, oſſeſsionem iuris& facti eſſe. Vtrunque verum eſt poſſeſsionem eſſe facti,& poſſeſsionem iuris eſſe. Poſſeſsio, quòd pręcipuè conſiſtit in facto& corpo- ris apprebenſione, vt ante diximus, ſed aliquid iuris plærunque ei accedit. Id oſtendimus ſuprà in expli- catione diuiſionis poſſeſsionis in naturalem& ciui-
lem,& huc pertinet quod dicitur in l. denique. Ex
quibus cauſis maio.& l. poſſeſsio. hic. in d. l. denique. dicitur plurimum facti habere poſſeſsionẽ, ſed ad. dendum eſt quod dicitur in d. l.poſſeſsio. 7oſeſio,
inquit, plurimum facli habet: ſed ex iure etiam mu-
tuatur. Ius plærunque accedit poſſeſsioni, quæ facti eſt, id eſt, accedit approbatio Iur. Ciuilis. Item ſup- pleretur aliquando iure Ciuili, id in quo factum ip- ſum deficit, idebque dicitur iuris eſſe. Exempli gra- tia, ſi narurã ipſam ſpectemus, nulla poteſt dici poſ- ſeſsio ſine corporali actu, ſine occupatione:& ta- men poſtquã quis adeptus eſt poſſeſsionem, is ani- mo ſolo dicitur eam poſſeſsionem retinere, I. licet, C. eo. Hoc vtiliratis cauſa ita comparatum eſt, ſine maximo incommodo non poteſt ita conſtitui, vt ſumulatque quis exceſsit e domo ſua, deſinat cam poſsidere. Cum quis animum habet poßsidendi, retinet poſſeſsionum,& ſi is exierit è domo ſua: hęc poſſeſsio aliquid iuris habet immixtum facto. Ani- mus facti eſt, volũtas ita poſsidendi facti eſt. Sed ta- men opus eſt auxilio iuris, quodam ſupplemẽto iu- ris. Quia animus, voluntas ſola, ſi naturam ſpecte- mus, non videtur ſuffcere ad poſſeſsionẽ. Non poſ- ſidemus ſolo animo, ergo in hoc animo opus eſt au- xilio iuris; iuris intellectu, interpretatione quadam juris videtur tenere rem is qui ęxiit è domo ſua, Sic yidetis iuris auxiliũ accedere facto& poſſeſsionem juris& facti eſſe. Et animaduertẽdum eſt quandam poſſeſsionem eſſe quæ plurimum iuris habet,& magna hic eſt varietas. Aliquando minimum iuris habet, aliquando plurimum. Exemplum poſſeſsio- nis, quæ plurimum iuris habet, eſt in I.1.§. per li- beram perſonam. Per procuratorem meum mihi criam ignoranti açquiritur poſſeſsio. Hic mihi ac- quiritur pofſeſsio ſine vllo facto meo, id eſt ſine cor- pore& animo meo. Id oſtendit luriſconſultus cum ait acquiri ignorami. Poſſeſsio igitur habet pluri- mum iuris:plurimum hic poteſt iuris auctoritas, po teſt lex efficere, vt ſine vlla apprehenſione quis poſ-
ſeſſor conſtituatur. Cuùm igitur velit lex hoc caſu
acquixi poſſeſsionem, cõſequens eſt plurimum iuris
habere. Poſſeſsio acquiritur corporę& animo alie-
no, interuenit quidem corporis apprehenſio& ani- mus eius, ſed aliena hæc ſunt.§.Item acquirimus. J. peregrè. hoc tit. Eſt& apud nos vſitata poſſeſsio que line vllo facto aut etiam animo trans fertur iuris au- ctoritate:& fuit icognita veteribus Iuriſconful. ſed moribus noſtris eſt receptiſsima. Hæres moribus
amiſerat propter captiuitatem. Diſtinguene
ö Franc. Duareni luriſconſ.
noſtris, mortuo eo cui hæres extitit, ſtatim acquiri poſſeſsionem rerum hæreditariarum. lure Rouid ſtatim quidem acquirit dominium rerum h wtann riarum, poſſeſsionem autem nõ acquirit. ledun la. redes. ver. Le mort ſaiſiſt le vif Sed quomodo 4 accipiendũ ſit nos dicemus in interpretation 6 cum hæredes. infià. igitur poſſeſsio no tanrumf 1 eſt, ſed etiam iuris. pofſeſsio partim facti eſt vell etiam iuris. Vnde fit vt leges, quæ loquũtur de pol- ſeſsione, modò de poſſeſsione queę facti elt modh de poſſeſsione quæ iuris eſt intelligantur, vt res exi t b
& facilius eſt id exemplis demonſtrare, quèm in
vniuerſum definire. ego id exemplis oſtendam, quæ à nobis iam adducta ſunt. Cũ dicimus ſeruum A ſidete& non poſsidere, hic diftinctione opus e nc videamur hæc pugnantia, diſtinguenda ett polle ſio facti à poſſeſsione iuris. Nã ſi de poſſeßsione iu- ris loquamur, dicitur ſeruus non poſsidere Si verd b
de poſſeſsione, que facti eſt, ſeruus poſsidere diciu..
I ſtipulatio iſta. S. hæc quoque. de verb. oblig. Poſſel- ſionem quæ iuris eſt ſeruus habere non Poteibatque ideo non vſucapiet ſeruus: ſed rem corporaliter ap- prehendere poteſt. Tenemus etiam ſine eu poſsidendi: Poſsidemus cum affectu, cum animo tenendi. Sic pupillus dicitur poſsidere non poſſeſi- ne tutore ſuo. Dicitur etiã poſsidere. I..§. pupillus h.tit. Hæc duo fufficiunt ad poſſeſsionem, quę dici- tur facti eſſe. Apprehendere corporaliter& intelle-
ctu. Aliud exemplum eſt in l. poſſeſsionem 29. hic.
Cum quæritur an pupillus poſsit amittere poſſel- ſionem ſine tutore. Poſſeſsionem, quæ iuris eſt, non poteſt amittere pupillus ſine tutore ſuo. Poſſeſsiont quæ facti eſt, poteſt. Si ambulet, ſi eat pupillus peri aliquem locum ſine tutore poteſt deſinere ire, qui hoc facti eſt:ergo in poſſeſsione, quæ facti eſt iden dicendum eſt: in iis tantum quæ ſunt iuris neceſſu.
ria eſt tutoris auctoritas, Aliud exemplum eſt in! 1.§. ſi vir. Nos dicimus ex contractu legibus vetito poſſeſsionem transferri, dicimus etiam ex eodem contractu poſſeſsionem non transferri. Vtrumqye verum eſt diſtinguendo poſſeſsionem, quæ factieſt ab ea quæ iuris eſt. Si loquamur de poſſeſsione, que facti eſt, lex quæ prohibet donationem inter virum & vxorem, non poteſt facere quin poſſeſsio quę fr
4
cti eſt, transferatur in vxorem, quia nullo iure cimii factum infirmari poteſt. Sed poſſeſsio quæ iuris ct non transfertur, ideòq; mulier non poteſt vſucape- re ex eo contractu legibus prohibito, quia poſſetʒio quæ ciuilis eſt neceſſaria eſt ad vſucapionemn. Aliud exemplũ eſt in l.locus. Cũ queęritur an quis poßzide- re poſsit pro parte diſtinguẽda eſt poſieſsio iuris 3 poſſeſsione facti: quia ſi de poſſeſsione iuris loqua mur, poſsidere poteſt pro parte indiuiſa: Si veto de poſſeſsione quæ facti ęſt loquamur, nõ potelt pose dere pro parte pro indiuiſo. Nõ poſſum inſiſtelein do cõmuni corpore, quin in totum inſiſtä. Niſas mea à tua nõ ſeparatur iuris intellectu, diuidiutr-
tũ hæc poſſeſsio que iuris eſt. Aliud exempliel mn
d. ldemꝗque. ex quib. cauſis maio. vbi dicituroſt ſionem non contineri poſtliminio, quia facti en d quæritur an poſſeſsio contineatur lure poltlimm) quo ecuperat is qui captus eſt ab hoſlibus, qin lum ei eam el
... 24 ius à facto, Poiſeſsio quæ facti eſt, certum el 01

mittet 1 lurbehn vo.Doſtit eat pupilug ünerxin, rkach elile tints kecl nplumcti legbön iam ex odtr err.Nrungr
1
m qur
poleboegg em intet unn ollebe d 1 nulloiulel
yt expreſſum eſt in d. l. denique. Poſtli- net tantum ad ea quæ iuris ſunt. poſt- jtur libertas, ciuitas, dominium, obli- atio, patria poteſtas& vis lniuinodi de quib. in poſtliminium. de(apt. S Pomtlercher. F actũ igitur ad ius poſtli minij no Pe 8 Propter captiuitatem ipſam. non fingitur facti. elle quod factum non eſt Hloc eſt quod dicitur ius poſtliminij ad facta non ertinere. Ego rudi exemplo id oſtendam, ſi is qui captus eſt ab hoſtib. ædificaturus fort erat domũ, ſi captus non fuiſſet, eo reuerſo ab hoſtibus recuperat omnia iura quæ amiſit, ſed non fingitur ædificaſſe zomum quam non ædificauit. Non fingitur etiam rem tenuiſſe, quam non apprehendit, etſi forte cam pprehenſurus erat ſi captus non fuiſſet. De natura- li poſſeſsione tantũ non eſt magnn dubitatio in hac re, ſed dubitari poteſt de po eſsione ciuili quam animo retinemus: an ea poſſeſsio reſtituatur iure ſtliminij. Is qui captus eſt ab hoſtib. poſsidebat animo tantum, is rediit ab hoſtibus quæritur an recuperet eam poſſeſsionem ciuilem R imprimis qubium non eſt quin ea poſſeſgio amittatur. l. cum heredes. hic.& Lhomo liber. de acquiren. rerum do- minio. De corporali, etiam certum eſt, nam cor- pore abeſt, amiſit ciuitatem:& qui amiſit ciui-
minium perti liminio reſtitu
tatem omnia iura ciuilia amiſit. Certum igitur
ctomnem eũ poſſeſsionem amittere& naturalem ei non reſtitui. In l.cum hæredes. dicitur opus eſſe noua apprehenſione poſtquam reuerſus eſt ab ho- lib. Sed dixerit aliquis, Qur ei eiuilis poſſeſsio non reſtituitur ſicut dominiũ: cum hæc poſſeſsio ciuilis
ſitiuris, ſicut dominiũ. Reſp. quamuis in hac poſſeſ
lone aliquid iuris ſit, aliquid tamẽ facti quoque eſ ſelo ciuili poſſeſ. quæ retinetur animo, aliquid etiã faci eſt1mòô voluntas ipſa facti eſt, quia voluntate cocurrente iuris ſubſidio dicitur poſſeſsio retine- iat non videtur animũ habęre poſsidẽdi is qui ab lolib. captus eſt. Animum poſsidendi non retinet, idebque quicquid facti eſt, amittit:& animus ille qlietiam facti eſt ei non reſtituitur. Quod autem non habeat animum poſsidendi probari poteſt ex vatiis locts huius tituli. ex l.z.§. ſi quis nuntiet.&§. labeo.j.ſi id quod. l. quod meo. S. vl. Id ex iã dictis ef- ficitur. Quoties neque corpore, neque animo opus eſt eius qui captus eſt ab hoſtibus ad retinendam polleſionem, ei reſtitui eam poſſeſsionem. Exem- plumynum eſt huius poſſeſsionis in l.in bello.§. fa- Ciide cap.& poſ.reuer.& in l. ſi is qui pro emptore. Jſ. de vſucapio. Poſtremum exemplum eſt in l.1.§. cuola. Si quis teſtamento liber. vbi quæritur an vleditatis poſſeſsio acquiratur poſt mortẽ defun- ante aditioné iacet hæreditas quæ dicitur repre- jentale perſonam defuncti. l. mortuo. de fideiuſſor. thctione quadam& interpretatione iuris habe- tut pro perſona quadam. Quæritur igitur an poſsi- eatzluriſconſultus ait hæreditatem non poſsidere, quta poſſeſsio facti eſt& animi, vbi eſt opus appre- enlione corporali, animo, voluntate: hæc non con- venlunt hæreditati„quæ non poteſt quicquã velle. mauee iuris ſunt, hæreditati conueniunt, vt domi- um, obligationes retinentur iacente hæreditate. iloguamur de poſſeſsione quæ plurimum u. diu Prnd cũ ſeruus aliquid tenet ex re peculiari, icendum eſt. l. uſto.§. nondum. de vſucapio.
4
—
amitt. poſſ eſſ.
eionelolleſsionis Bonorom poſſeſsio iuris ciuilis der aenin 4 eſt hereditas. Lhereditas. de R cneh 10 aianü quid ſit poſſeſsio naturalis 2 uuil an poſſeſgio ſit uris, an potius facti. Hæc 1 p cationem tituli maxime pertinẽt, nec quic- 3 dnn anplius viderur magnopere eſſe neceſlariũ, lpoſitione tituli, quam vulgò continuatio- nem titulorum vocant, dicamus. Queſtio eſt vulgaris cur hoc loco collocatus ſit lic tit. de acquir. vel amitt. poſl. Vulgò receptum eſt quia in hoc libro& ſuperiore tractatur de ratio- ne acquirendi domini j. dominium autem acquiri. tur partim lure gentiũ, partim iure ciuili. ratio ac- quirendi dominij iure gentium traditur ſub tit. de acquir. rer. dom. De quo dicturi ſumus in interpre- tatione L.1. in princ. Dominium acquiritur iure ci- uili vſucapione, quæ eſt longa poſſeſsio, acquiritur etiam re iudicata. Ad hanc rationem acquirendi reſpexit Tribonianus compoſitor Pãd. vt mihi vi- detur. In veteribus commentariis Vlp.& Pauli ad edictum pretoris, alius ordo fuit. Nam ſub titu- lo de interdictis, tractatum eſt de poſſeſsione. Ar- gumento eſt, quod eædem ſunt inſcriptiones ſub hoc titulo,& eædem in tractatu de interdictis, in quibuſdã capitib. Alij varias hic tractant quæſtio- nes quib. modis acquiratur poſſeſsio, quib. modis eadem amittatur. Sed hoc commodius dicemus in interpretatione ſingulorum capitum. Alij multo ineptius diſputant de natura contrariorum.
PAVI.VS L I B. L IIII.
A pP EDPDICTv M.
LEX j.
Soſſoſß 10 appellata 261 Ec. IC docet Paul. quid ſit poſſeſsio,& quam vim, quem effectum habeat. — 5 Haæc duo hoc primo capite conti- nnenrur. Quid ſit poſſeſsio. Rudis
“ quædam hic deſcriptio poſſeſsionis
traditur à Paulo cum etymologia, vel potius qua-
dam alluſione. His verbis ſignificare videtur poiſeſ- ſionem eſſe rerum apprehẽfionem. Dicta eſ inquit, à ſedibus. Poſsidere is dicitur quaſi qui potis eit ſe- dere, argumento eſt quod dicitur in I.3.§. ex contra- rio. hoc tit. ait enim, Non magis enim&c. Sicut, in- quit, in quo Ioco ego ſedeo, tu non potes ſedere, ita etiam eundem locum poſsidere non potes quem poſsideo: quia poſsidere eſt quaſi in loco ſedere. Poſſeſsio ergo dicta eſt à ſedib. Atque hinc variæ ueſtiones tractantur de ratione acquirendę poſſeſ- ſionis an pedibus, an manibus, an oculis acquiri po- ſit poſſeſsio. De his dicemus ſuo loco in l. Quod meo. infra. verum eſt non tantum pedib. ſed etiam manib.& oculis acquiri poſſeſsionem. Et pedum
quaſi poſitio&c Hic videtur quędam alluſio eſſe po-
tius quam etymologia. Hinc etiam tractatur de ar- gumento ab etymologia ducto, quatenus valeat. Et huiuſmodi multæ quæſtiones ſatis ineptę meo judicio. De hac ratione argumentandi confulendi ſunt rhetores. Infirmum eſt admodum hoc genus argumentationis,& Galcnus Phaleratum teſtem
22
A2. 0⁴*.— 2 Et hinc cognoſcitur differentia poſſeſsionis& bo-
— —— 5

824 hoc argumentum appellat. De nomine hactenus. Nunc diſputat Paul. de effectu poſſeſsionis. Domi- ni nunquam rerum rc. Effectus poſſeſsionis ma- ximus eſt quòd dominium acquiritur poſſeſsione. Id autem tripliciter accidere poteſt. Acquiritur do- muinium ſi res ex iuſta cauſa tradatur à domino. l. traditionibus. C. de pact.&§. per traditionem. de rer. diui.Inſtit. Hac poſſeſsione dominium acquiri- tur ex cauſa venditionis, donationis, ſi tradens do- minus ſit. Et poſſeſsionem etiam poſſumus intel- iigere ex lõga poſſeſsione& vſucapione. Poſſumus etiam intelligere ex poſſeſsione ſimplici. Id in his rebus accidit quæ in nullius donis ſunt de quib. hic Paul.loquitur. Eæ naturali poſſeſßione cæpiſſe&c. Eſt vetuſtiſsimus acquirendi modus per apprehenſio- nẽ, per occupationẽquod eſt præcipue ex hoc loco obſeruandum. Notandum igitur eſt, ca quæ nullius in bonis ſunt fieri occupantium, idem dicitur in 1.3. ſuprà de acq. rer. dom. Sic olim diuiſa ſunt quæ in- ter homines erant communia. Intelligebant ſe non poſſe permanere in communione ſine maximo in- commodo, ideõque conſenſu quodam hominum res quæ communes erant natura; inter eos diuiſæ ſunt. Id docet Cicer. in offic.conuenit vt id propriũ cuiuſque eſſet quod occuparet. Sic etiam nobis oc- cupationc acquiruntur res quædam, quæ videlicet remanferunt in illa communione. d. 1.z. de acq. rer. dom. Huiuſmodi ſunt animalia terreſtria, aquati- lia, quæ feram naturam habent, nec cicurata adhuc & manſuefacta ſunt. L... de acq. rer. dom. loquitur de his quæ feram naturam habent& manſuefacta non ſunt: id enim de aliis intelligi non poteſt, ſed
otius carum furtum cõmittitur. d. 13. Exemplum eſt de columbis in l. Pomponius.§. Idem Pompo- nius. Famil. erciſcund. atque hino dicitur occupa-
tionem permiſſam eſſe non tantum iure ciuili, ſed
etiam iure gentium,& nõ tantum in proprio agro, ſed etiam in alieno. l. Diuus. 16. de ſer. ruſ præd. quã- uis prohibere poſsit dominus ne alius ingrediatur fundum ſuum. l.z. de acq. rer. dom. Et ſi ingrediatur inuito domino, datur aduerſus eum iniuriarũ actio. Hanc rationem acquirendi„& augendæ rei fami- liaris honeſtam eſſè ait Ariſtoteles. Quæſtio tracta- tur apud Accur. an ſufficiat affectio& animus ac- quirendi in his reb. De hac queſtione dicemus poſt- ca in l.3. Sequitur nunc, Item hello capta&c. Capta in bello efficiuntur capientis, nec requiritur aditio vl- la aut longa poſſeſsio: idebque occupationis veſti- gium remanere in his quæ bello& ab hoſtib. capta Fint. Recte Paul. ait. In bonis alicuius ſunt quæ ab hoſtib. capiuntur. Non ſunt in nullius bonis, ſed ve- ſtigium eſt&c. Eodem pertinet quod dicitur in l.5. §. Vlt. ſuprà de acq. rer. dom. litransfugam. Si eo tranſ- fugam, inquit, quæ res apud nos hoſtiles ſunt non publicantur, ſed acquiritur eorum dominium iis qui apprehenderint. Accurſius& cæteri admonent de iuſto bello hoc accipiendum eſſe:aliàs ne hoſtes quidẽ dicuntur, nõ dicuntur capta aliter ab hoſtib. Hoſtes dicuntur quib. publice bellum rectè denun- tiatum eſt.l. hoſtes. 24. de capt.& poſtl. reuer. Alids latrocinium potius eſt quàm bellum. Hoc autem ius gentium de his quæ in bello capiuntur variè tẽ⸗ eratum eſt iurc ciuili propter militarem diſcipli- nam. Hic reperitur magna uris varietas,& videm
4
Franc. Duareni luriſconſ.
tur multi loci huic repugnantes, vtpote, lſi ca- ptiuus. 20. de capt. vbi dicitur, agrum qui captlls eſt ab hoſtib.publicari.l. D iuus. 31. de iur. fiſci, vbi di citur bona captiuorum in fiſcum referri. lis qui pr. dam. 14. ad leg. Iul. pec. vbi dicitur ſi quis predam
ſurripuerit, eum teneri l. Iulia pecul. ergo publica
eſt. Nam peculatus eſt furtum pecuniæ publicæ. 1iſi quis bello. 28. de cap. vbi dicitur ſi quid in bello c. ptum eſt, id in præda eſſe. l.ſi quis pro redempt. 36 de donat.vbi dicitur à duce faciendam eſſe diuiſio. nem prædæ inter milites, pro cuiuſq; merito:In hac
quæſtione diſtinguendæ ſunt res 0 à rebus mobi. lib. Et imprimis certum eſt ſi ager capiatur ab ho. ſtib. eum agrum publicari. Id apertè expreſſum eſt in d. l.ſi capriuus. de capt. id eſt, fiſco vindicatur illo ager. Hoc tamen eſt intelligendum, niſi princeps agrum captum ab hoſtib. militib. conceſſerit quod olim fieri conſueuerat ab Imperatorib.& princib
Romanis,& ſatis vulgare eſt exemplum Ale. xandri Seueri cuius meminit Lampridius in vita eiuſdem. Et agros, inquit, ab hoſtib. captoslimitaneis ducib. donauit, ita ſi liberi eorum militarent, nec vn. quam ad priuatos redirent, credens eos attentius mili. taturos eſſe, ſi defenderent iura ſibi à principe donus Et ſic accipiendum eſt quod dicitur in l.ltem ſi xer. beratum. 15.§. z. de rei vendic.& quod dicitur inl. Lucius. 11. de euictio. vbi loquitur Iuriſconſultus de agro militib. aſsignato. Cum ager eſt militib. aßsi-
gnatus modico honoris cauſa conceſſo, nõ eſt hoo
accipiendum, vt quidam interprætantur, de agri
priuatorum hominum, quos princeps eis aufete m
poſsit,& militib. aſsignare, modico honoris cauſa accepto. Hoc enim tyrannicum eſſet& iniquum Sed intelligendum eſt de agris captis ab hoſti- veluti à. Germanis, de quibus in d. l. Lucius.§.1. ie euict. Et hinc videtur origo fuiſſe militarium be- neficiorum quæ feuda dicuntur. Hæc de reb. ſoll. Videamus nunc de reb. mobilib. Mobilia quæ c- pta ſunt ab hoſtib. dicuntur eſſe in præda. Et ſic ac- cipio quod dicitur in d.l.ſi quid in bello. 28. de cr
pti. De agro, de re ſoli, quo minus id accipiatunve
tat l.ſi captiuus. C. eo. Militaris tamen diſciplina exigit vt huius prædæ fiat diuiſio inter milites à du- ce belli pro cuiuſque merito. id ſumitur ex J.ſi quis pro redem. C. de donat. vbi Imperator ait in dona-
tione neceſſatiam eſſe inſinuationẽè, preterquamin 4 veluti in donatione facta prot- vel pręda diuidenda inte
quibuſdam cauſis, demptione captiuorum, milites,& hoc in militibus Romanis olim, pise-
.„. puè obſeruatum fuit vt præda ita diſtribueretut militibus ducis arbitrio. Adduci ſolet locus ex iu- re Pontificio ex c. ius militare. diſtin.-. Plærunqie reperitur fiſco acquiri hanc prædam vt in! Diuus de iure fiſci. Et huc pertinert quod dicitur in!ſ qui prædam. ad leg. Iul. pecul. Peculatus eſt funm pecuniæ publicæ, qui ergo fubripiendo piæ ur netur peculatus, fit ideo quia preda publicatt
ita intelligenda ſunt quæ Paul. dicit del qux que ita intelligenda q capta ſunt ab hoſtib, De his autem quæ qüs ſurripuit, non in iuſto bello, non in acie, pulo vlla diſtinctione earum rerum dominium 1c. capienti:id ſepe accidit inter finitimos, Vt iSter tet cardos& Flandros. Et de his intelligi etiam po
Je dicuntut quęd hic dicitur à Paulo. Bello capta elſe 4 dmn

attenjun ncijecn nlltend d diciu ſconlit ſtmülti lo, nöc ntur, geg ps eb ubn Honorhca et Künnun dtis ab vh Lucis t nilitanunb ec de rl lobilcwe ræda Rteu dello. Icec lacciunmſ men ülih
ret miltsit nitut erläg tor atinhe pteredun one faca dicidens,
nis oimg a diltbd
Jletlocbe
/
bello autem ciuili capti non fiunt capientis. d. l.1z.
In Tit. De acq. vel
indicto à pripcipe. Ex iam— lis naſcidur quæſtio vulgò agitata de reb. quæ a 1; ib. captæ ſunt&
oſtea recuperatæ. Quæritur an auiuſmodi res ſin in præda, an verò veteri domino reſtitui debeant. Exempli gratia, Galli aliquid eri puerũt à Cæſarea- nis, illud ſtatim recuperatum eſt, vetus poſſeſſor id vindicare vult. Fiſcus contra id ſibi vendicat„vel milites dicunt id in præda eſſe, captum enim eſt in bello. Ego tamen exiſtimo iure ciuili res ab hoſtib.
recuperatas veterib.dominis& poſſeſſoribus reſti-
wuẽdas eſſe. Id mihi videtur expreſſum eſſe duobus mlocis. Vnus eſt in lſi captiuus. 20.§. Expulſis. de c. Ixynlſi hoſtibus, inquit, ex agris quos cæperunt, domi- nis eorum agrorum ad priores dominos redeunt. Alius ſmilis locus eſt: in l.ab hoſtib. z. C. eo. tit. de capt. Quidam captus ab hoſtib. effectus eſt ſeruus ho- ſtium, deinde militum noſtrorum virtute is ab ho-
ſiib ereptus eſt:quæritur an ſit factus capiẽtis. Capti hoſtes in bello capientis fiunt iure Romano, quod
tamen hodie non obſeruatur. Eccleſiæ Chriſtianæ
ciues omnes intelliguntur. Ideo bella ciuilia eſſe di-
cuntur quæ geruntur inter principes Chriſtianos, in
vli. de capt. Sed tamen in bello quod ciuile non eſt captus ab hoſtib. ſubiicitur dominio capientis. Vnde videtur dicendum hunc qui fuit captus ab Joſti& recuperatus, ſubiici dominio eius qui eum recuperauit ſed aliud in ſeruis eſt. Etiam ſerui ca- ireſtituuntur dominis ſuis. Subiicit Iuriſconſul-
1us,Receptos enim eos non captos iudicare debemus, GC
nilites noſtros defenſores eorum, non dominos eſſe, de- a. Alij diſtinguunt an ex interuallo an ſtatim res capta ab hoſtib. erepta& recuperata fuerit, argu- meto z.. eum igitur. de vi& vi arm. Mihi autem
udetur nullus locus relictus eſſe argumentis in iu-
nperſpicuo. ex d. l. ab hoſtib.& l. ſi captiuus.§. ex- ulsius apertum eſſe puto. Ideque nihil intereſt anex interuallo, an ſtatim dominium carum re- tum recuperetur: ſeruanda tamen eſt conſuetudo in quibus locis ſeruata eſt contraria. Conſtitutio eſt
ducis Mediolanẽſis quæ vult vt ſi res pernoctauerit
apud hoſtes, ea non reſtituatur veteri domino, vete- ii poſſeſſori contra: conſtitutionem aurtor vulgaris diſlinctionis videtur ſecutus eſſe. Sequitur, Inſula in mari enata. Fit etiam occupantis inſula in mari nata ladeo. 7. de acquir. rer. domi. Alia cauſa eſt inſulꝛ quæ naſcitur in flumine, non in mari, de qua diximus aliquando fuſius ſub tit. de acqui. rer. dom. bemme lapilli&c. Hic etiam aliud exemplum eſt earum rerum quarum dominium nobis acquiritur lole apprehenſione, exemplo illius veteris occupa- omis, de qua iam diximus: quomodo hæc differãt videte ſub titulo de auro& argento legato. l. Etſi non ſint. dem dicitur in Inſtit. S. item lapilli. de rer. diu.Niſi quod luſtinianus ait inuentoris eſſe eas res. tlolet quæri an ei qui inuenerit, qui conſpexerit aut gemmas aut lapillos, ctiam ſiipoſſeſsionem ca- uum rerum nactus non ſic, an earum dominium ipſi acquiſitum eſſe intelli gatur. N am dicit, Ei qui inue non dicit, Ei qui occupauerit. Paulus tamen ait uer crl qul Primus poſſeſsionem earum nactus t. Et puto eodem ſenſu accipiẽdum eſſe quod
Ultiniat. lnanus ait in Inſtit. Nam Inuenire, ctiam apud
— cupantis ex l. noſtra.
dominio. cx communibus. Exci
tur à colonis, quibus
amttt poſſeſſ. Latinos ſignificat ali re. Et puto hoc ver
82 5 quid nanciſci& apprehende- Iuſtinianum, cum 9 de, ureligehelunn u verbum ee- 4p rehenti 3 ret reari dhe uwenite Weuue L 3 lonem refertur,& eſt inſignis huon m latoiem, C. de fideiuſſor. Si quis aliqu huenire promiſerit: ſi quis tanquam interceſſor aut fldeiuſſor promiſerit aliquem inue- 6 s intelli gitur obligatus eſſe ad cum exhiben- daneanezſaecher we nanasdern urum illum& exhibiturum in iudicio. Et
hoe eian producitur ad alia: vt ſi edicto cautum He 2 nerlis un fuerit inuentus ferens arma ctu, erdiu, inuentum accipiemus eum qui deprehenſus eſt, qui eſt arreſté. Nam& ſi for- tè poſsit probari aliquando viſum fuiſſe ferentem arma, non ideo dicetur incidiſſe in edictum ſi ita edictum vt diximus conceptum ſit. Heſterna dic cæpimus dicere de his rebus quarum dominium nobis acquiritur ſola apprehẽſione cuiuſmodi ſunt ca quæ cælo, mari& terra capiuntur, quæ capiun- tur ab hoſtib. inucnti lapilli in littore maris. Item inſula nata in mari. Cum autem Paulus res certas recenſeat quarum dominium ſola poſſeſsione ac- quiratur, dubitari poteſt an res vllæ aliæ hoc mo- do nobis poſsint acquiri. Sed non dubito, quin aliæ quoq; res ita nobis acquiri poſsint: hęc enim à Pau- lo pro exemplo adducuntur vt oſtendat aliquibus
cxemplis veſtigium antiquæ& naturalis appre-
henſionis, ſeu poſſeſsionis adhuc remanere in qui- buſdã reb. Nam& adduci quædam alia poſſunt ex ſuperiore titulo de acquiren. rer. domi. cuiuſmodi eſt theſaurus. Si quis theſaurum inuenerit, the- ſaurus occupantis eſt, ſecundum diſtinctionem quę alibi traditur in§. Theſauros. de rer. diuiſ. Ego hanc diſtinctionem explicaui in interpretatione legis
fructus.§. ſi fundum. ſolut. matrimo. Adde& res
pro derelictis habitas ita etiam nobis acquiri poſ ſe. I.1. infrà. pro derel. Dubitatur de aliis rebus vel
mobilibus, vel ſoli quæ dominum aut adſertorem
non habent, an occupatione& naturali tantum ap- prehenſione nobis acquirantur cuiuſmodi ſunt que nos lingua Gallica vocamus Fſpaues. Græci vo- cant adᷣσσσσα, vt ſunt plæraque animalia aber- rantia. Poteſt etiam dubitari de domo quæ de- ſerta& derelicta eſt à domino, cuius nullus repe- ritur dominus aut poſſeſſor. Si quis eam domum, occupauerit, quęritur an ipſi acquiratur dominium ipſius domus hac occupatione. Morib. noſtris re- ceptum eſt, quod ad ea ade æora attinet, procla- mationibus ſolemniter factis,& non apparente domino, neque contendente ſe eius rei dominum, vt ea res acquiratur dominio eius territorij, ei qut in co territorio iuriſdictionem exerceret, ſiue 18 ſit rex, ſiue princeps, ſiue alius. Sed an hoc iuri con- ſentaneum ſit quæritur. Et puto non eſſe. Ego pu- to ſi hæ res dominum non habent, ei acquiri qui primus apprehenderit eas, non regi, non— i, non domino territorij. Certi enim iuni⸗ eſt, res quæ in nullius bonis ſunt, aut dominio. eri oc- 13. ſuprà de acquirendo rerum
Sed hoc accipiendum eſt cum aliquot piuntur imprimis agri tri- Agri tributarij ſi deferan-
hi colendi conceſsi ſunt, vt pendatur
butales vel vectigales.

3
826
pendatur vectigal, potior cauſa eſt domini cui pen- ditur vectigal. 1. 8.§.& agros. C. de omni agro de-
ſer. lib. 11.
Secundò excipiuntur res in quas ſuccedit fiſcus. J.vacautia. 4. C. de bon. vac. cum quis defunctus eſt ſine hærede: cum fiſcus legitimus ſit ſucceſſor in
iis rebus, non poſſumus dicere eas in nullius bonis
eſſe. Quomodo autem probetur res huiuſmodi do- minum non habere, alterius loci eſt: cuiuſmodi ſunt ea quæ εσσοστa dicimus. An ſufficiat procla- matio, vt ſi quis contendat ſe dominum eſſe, adſit intra certum diem, vt ius ſuum oltendat. Nos dice- mus de ea quæltione in lrem quæ nobis. infrà.
Adipiſcimur Ec. Ie locus eſt de perſonis per quas nobis ac- A quiritur poſſeſsio. Vnus locus eſt præcipuus huius tractatus. Et Paulus ait nos acquirere poſſeſ- ſionem non tantum per noſmetipſos ſed eriam per alios, vt per Rilium, per ſeruum, per procuratorem.
Vtrunque enim dicitur à Paulo in hoc§.& in 6.
Item acquirimus. infra. ead. l. qui cum hoc con- iungendus eſt. Hoc ego dixi vt obiter oſtendam quàm inepta ſit quæſtio ab aliis tractata de vi hu- lus particulæ Ipſæ. Nam cum ait Iuriſconſultusino- bis acquiri poſſeſsionem per noſmetipſos„quærunt & diſputant an hęc verba perſonalitatem habcant, vt à perſona recedi non poſsit, vt cum I. ait per noſmetipſos, excludi omnes alias perſonas. Et mul- ta hic adducunt valde nu gatoria& inepta. Sed hic videtur Iuriſconſultus dicere non tätum nobis ac- quiri poſſeſsionem per noſmeripſos, ſed etiam per Alios:vticur diuiſione quadam. Poſſeſzio, inquit Pau- lus, nobis acquiritur eefi noſmetipſos vel per alios & prius membrum ſuæ iuifionis hic explicat: alte- rum autem in§. item acquirimus.
Uerſic Sed furioſu& pupillus Sc.
Is verbis, vt ſummatim omnia complecta- Tl mur, hoc ſignificat Paulus noſter. Quiſquis
animũ habet& intellectũ aliquem, ipſum ſibi poſſe
acquirere poſſeſsionem. Qui vero intellectum non habet, inquit, non poteſt incipere poſsidere, cuiuſ- modi eſt furioſus. Furioſi nulla eſt voluntas. l. furio- fl. de reg. iur. Cum dicit Iuriſconſ. Non incipere poßi- dere, non dicit on poſſe poſsidere, ſed dicit nõ poſ- ſe acquirere poſſeſsionem quam nunquam habue- runt. Poſſunt tamen poſsidere& poſſeſsionem iam
acquiſitã retinere. l. ſi is qui. Sed quomdo hoclacci- piẽdum ſit, dicemus in 4. Lſi is qui. Non poteſt inci-
pere poſßsidere furiofus, quia affeclionem tenendi&c. Poſſeſsio acquiritur non tãtùm corpore, ſed etiam animo. Vtrunque neceſſarium eſt in acquirẽda poſ- feſsione,& corpus& animus. Hoc intereſt inter te- nere& poſsidere. Tenemus rem etiam ſine animo & affectu poſsidendi, vt hoſpes& amicus qui ali- quã domum ingreditur, non habet animum poſsi- dendi, quãuis rei inſiſtat Licet maxime&c. Accur,& alij hinc annotant maximũ eſſe& pręcipuũ in poſ⸗
ſeßsione acquirenda apprehenſionem corporis: quia
ait I. C. Maxime. Sed hoc elt puerile, non intelligunt
phraſim. Licet maxime, ficut ſi quis&c. Similitudine
ycicur I. C.vt probet eum qui inliſtit rei, qui contin-
poſsidere, qui tamen dicitur non poſsidere
eſſe furioſo eum qui ſomno ſopitus eſt. Atq
mum non ſit eius iudicium, tamen poteſt incipele
Franc. Duareni luriſconſ.
git rem corpore ſuo nõ continuo poſsidere, n )
mum habeat& affectum poſsidẽdi. Nam vu 4 3 or-
miens cui imponitur aliquid in manus, diceretu r
„quia um eſt — ſimilẽ
affectum tenendi uon habet. Hinc obſeruat *.,— 3 à nonnullis dormientem furioſo comparari
dicitur ſi dormiens aliquid admiſerit, aliquem per
cuſſerit, occiderit, nihilo magis puniẽdum eſſ
IEl1,O Ellk. m eſſe 1 furioſum. Furioſus nõ plectitur ſi aliquid admiſde b in furore l. Diuus. 14. de offic. præſid. Nullus eſt un b
mus delinquendi in furioſo, qui iudicio caret. qui ſatis ſuo furore punitur. Ergo idem deerune dormiente. Et memoriæ proditum eſt, ne quis uer ocioſam eſſe& de nihilo hanc quæſtione,plena 1 dormientes exiiſſe de domo ſua armatos& inten 4 ciſſe alios. Hoc facinus impunitum eſſe deber 1
diuus. ad l. Corne. de ſicar. Hoc tamen ita eſtimelli-
gendum, nifi culpa aliqua eius arguatur qui inſom- niis aliquid commiſit. Non enim nouum eſt cul. pam ſinc dolo, puniri. l. ſi puratur. ad leg. Aquil.vſi fortè ſciebat hoc ſibi accidere, vt aliquem dormichs percuteret. Poſſeſsionem igitur is demum ſibi ac. quirit, qui animum tenench habet: itaque qui ca ret mente non poteſt dici poſsidere. Hinc naſcitut Auenl de pupillo, an pupillus poſsit ſine tutoris
ui authoritate poſsidere. Hæc quæſtio tractaturiin hoc loco, de qua diſſenſio fuit inter veteres LC.; lius quidem& Nerua&c. Quidã exiſtimabãt pupil- lũ ſine tutoris authoritate non poſſe acquirere poſ feſsionẽ, niſi tutoris authoritate ſi upplererur animus & iudiciũ quod deeſt pupillo. Offilius autẽ exiſtima bat poſſe incipere poſsidere pupillũ ſinc tutore ar tore. Quam ſententiam ait Paul. eſſe recipiendamſ eius ætatis ſit pupillus vt intellectũ habeat. Sentes tia igitur Pauli eſt,& hoc ſummatim obſeruandum eſt ex hoc capite, pupillũ ſine tutore ſuo acquitere
poſſeſsionẽ ſi intellectum aliquẽ habeat. Si intelle- 1
ctum non habeat, non poſſe ſine tutore ſuo poſſe
ſionem acquirere. Huic ſimile eſt quod dicitur in 1 quãuis. 32.§. pupillus hic.pupillus etiam ſine tutore autore, qui intellectum aliquem habet, quamuss ſr-
poſsidere. Sic debemus accipere ſentẽtiam Offliy la
quãuis Offilius ſimpliciter dixerit pupillũ poſſe line
tutore poſsidere:& credibile eſt Offilliũ ita ſenſiſe. i
ratio hęc eſt Offilij expreſſa verbis Pauli. Ea enim nõ iuris eſſe. Mouebatur O ffilius hoc argumẽto, quin acquiſitio poſſeſsionis facti eſt, apprehendere tem facti eſt, velle rem habere etiam facti eſt. Si iuris ſet, poſſet dubitari an pupillus poſsit poſſeſsionem acquirere. In his enim quæ iuris ſunt, pupillus pet- ſonam legitimam non habet ſine tutore luo, ſedim his quæ facti ſunt, illa iuris auctoritas non pell tur. Non poteſt impedire iuris authoritas quom. nus rem teneam, quo minus cgo velim tenera
enim voluntas facti eſt. Nec voluntate mca, pcoah
prehẽſio corporis vllo iure impe diri poteſt.&d 3 uerſus hãc rationẽ Offilij mouetur dubitatioNam
videmus contrahere obligationem ſine tutote in b ..„—.. non quia obligetur alij, ſed quia alium fibi obliget
titulo de auto. tu. in prin. Pupillus poteſt üpula . 1.. 9 4- aliquam ſibi dari ab alio fine tutore fuo ob 55 tio eſt iuris vinculum. Cur igitur non dicimus 9 pollclsl
2

duum te
llucn zitlnem
lo trach
eteresl timabät
acqpitenh leretutun Sautéedih ſine tuore recipiendu dabeas Kn robleruudw eſpo aopur deat. Kluc ore lio ue 1od dicbgrb.
lam lie unun
et un
potelildh ncétiam Oi upillöfoke Rlü nku auliEinn argumäoe, rehendeie i eltSiin tr oollebo
3
ſeſcio iuris ſit, pupillum Polf üne tutore ſuo ſibi acquirere poſſeſsionem: Sed b n u eſt, in hus quæ uris ſunt admitti perſonam Pun li vt legitimam ſine tutoris ſui authoritate, cum hoc pertiner ad cõ- modum& vtilitatem pupilli, receptum eſt vt dere- riorem conditionem ſuam facere non poſsit pupil- lus meliorem poſsit. Sed in his quæ facti ſunt non diſtinguitur an ca re pupillus melior em ſuam con- ditionem faciat, an non faciat. Ea enim quæ meri agi ſunt ad ius non pertinent, 56 meminiſſe vOS oportet corum, quæ a nobis diſputata ſunt ſupra, in aſtione vulgari explicanda. An poſſeſsio ſit iuris an facti, vbi adduximus hunc locũ& diximus poſ- ſebionem facti eſſe nõ iuris,& acquiri pupillo poſ- ſebionem quæ naturalis tantm eſt ſine tutore, non etiam quæ iuris eſt. Sed ſi hoc verũ eſt(dixerit ali- uis) quomodo hæc poſſeſsio prodeſſe poterit pu- ilo ad vſucapionem? Nam certum eſt ſine tutore pupillum vſucapere l. 4.§. pupillus. de vſucapion äb. s pupillus poteſt vſucapere, cum apprehenderit tem ſine tutore ſuo, conſequens eſſe mihi videtur oſſeſsionem non tantũ corporalem& naturalem, ſed etiam ciuilem ei acquiri. Nam ciuilis tantum poſleſsio ad vſucapionem prodeſt. Reſp. Duarenus. Hoc ea ratione conſtitutũ eſt, propter vtilitatẽ pu- ili, quia meliorem ſuam conditionem facere po- teſt pupillus, deteriorem nõ poteſt. In pupillo rece- ptum eſt, vt qualiſcunque poſſeſsio ei proſit ad vſu- capionem, quia vſucapione, meliorem ſuam condi- tionem facit,& conſtitutum eſt quocunque modo id accidat, eum meliorem ſuam cõditionem facere oſſe: quamuis deteriorem non poſsit facere. Vt in- teleckum capiant,&c. Hinc igitur obſeruandum eſt, vtlalius infans eius ætatis ſit, vt non intelligat eũ, non poſſe poſſeſsionem ſine tutore ſuo acquirere. Hocſatis colligitur ex verbis Pauli noſtri hoc loco, eias atatis ſint,&c. Simile eſt quod dicitur in d.. üuis. 5. infans, tilitatir enim cauſa,&c. His verbis oltndit Paul. in d.§. infans. Vtilitatis cauſa id rece- paum eſſe contra ſtrictam iuris rationem. Nam ſi merum ius inſpiciamus, non poteſt dici poſsidere:
quia in acquirenda poſſeſsione animus requiritur.
ludicium enim infantis propter vtilitatem exce- ptum eſt ab hac ſubtilitate iuris. Sed hic incidit valde difficilis antinomia ex l. donatarum. 3. C. eo, donata eſt res infanti& ei rradita: quæritur an poſ- ſebsio infanti ſit acquiſita ea traditione? Dubitatio
exeo oritur: quia animo opus eſt ad acquirendam
poſſeßionem: infans non habet animum poſsiden- di, ſed tamen Imperator reſcripſit corpore quæri, qula videbat diſſenſionem eſſe inter veteres luriſ- cöſultos de hac re, vt etiam perſpicuum eſt ex iam dicisubiicit, Quamuls,&c Nos, inquit, Imperator
cclus, mouere non debet qubd plenum non eſt indi-
cum infantu. Namiſi hac ſubtilitate vteremur, ne per ꝗ
utorem quidem ei poſſet acquiri poſſeßio. Tutor non acitvt firmiore iudicio ſit infans, quàm eſſet ſine rutore. Si hanc ſubtilitatem amplecteremur, ſi no-
s nô permittatur recedere ab hac ſubtilitate pro-
din vtilitatem. Ait igitur Decius donatarum re- 3 i infanti per traditionem vacuam poſſeſsionem ulri. Hoc videtur contrariũ eſſe iis quæ diximus
8 4 1.. ni duamuis S infans. nam Paulus in l. quamuis. n
In Tit. De acquir. vel
coſtendit poſſeſsionem non acquiri infanti ſi-
amitt poſſeſſ.
ne tutore. Vix hoc receptum eſt vt cum tutore ac-
qutratur pupillo, hoc receptum eſt contra ſeri ptam
rationem:& tamen ait Decius poſſeſsionem acqui
at de tamen alt P i- ri infanti. Hic varte Opiniones reperiuntur interßse-
tum vulgarium, quarum receptior eſt corum qui
exiſtimant reſcri ptum Decij Imperatoris intelli- gendum eſſe de re quæ tradita eſt infanti accedente tutoris authoritate. Cum ait Decius Donatarum ve- rum,&c. ſic intelligũt, cum rei donata poſſeſsio tra- dita eſt infanti tutore autore. Si hoc verum eſt, res nullam difficultatem„ aut repugnantiam habet. Sed hæc ſententia mihi videtur alicna eſſe à ver- bis reſcripti loquitur enim Decius generaliter de poſſeſsione tradita, nec vllum verbum fit de tutoris
authoritate accedente. Donatarum, inquit, rerum. In tanta diſſenſione& varietate opinionũ, magis mihi placet opinio eorũ qui putant ſpeciale eſſe quod di citur in d. l. donatarum: vt ſic interpretemur vtran- que legem quaſi per ſpeciem derogetur generi. hoc
frequens eſt vt per ſpecies derogetur generi L.in to-
to. de reg. iur. quod ergo dicitur in d. l. quamuis. nos
accipimus veluti regulam generalem. Infans non
incipit poſsidere ſine tutoris ſui authoritate: excipi-
tur ſpecies illa de qua reſcripſit Imperat. in d. l. do-
natarum. Expendenda eſt diligentx ſpecies& hy-
potheſis Decij. Certum eſt hoc reſcriptum eſſe à
Decio in certa cauſa. Atque ideo omnes circun-
ſtantiæ illius hypotheſis diligenter expendẽdę ſunt,
vt intelligamus quid mouerit Decium vt contra
regulam& conſtitutionem iuris veteris reſponde- ret. Proponebatur imprimis Decio rem donatam
fuiſſe non venditam, non alio titulo tranſlatam in
pupillũ. Donatio cõtractus eſt ex quo non naſcitur
mutua obligatio, ſicut ex venditione, locatione,
emptione,& cæteris huiuſmodi. Rem donatam ac-
cipiendo pupillus non viciſsim obligatur ei qui do-
nauit, ſicut vendendo, emendo, locando. Hic non
agebatur de obligando vice verſa pupillum, ageba- tur de donatione in pupillum collata: itraque res ma
ximè vtilis erat pupillo. Proponebatur deinde pu-
pillo traditam fuiſſe rem donatam in manu. Tradi-
ta fuit infanti res aliqua quam infans manu appre-
hẽdere poterat: vt veriſimile ſit infantem affectum
aliquem habuiſſe eius rei tenendæ, ſicut ferè acci- dit, vt pueri affectu ducantur in res ſibi donatas:
auidè accipiunt cum affectu tenendi quod ſibi do-
natur, cum audiunt ſibi donari. De aliis rebus quæ non traduntur in manu idem dici non poſſet, vt ſi forte fundus donatus ſit, etſi pedem in fundo poſue- rit infans, non ideo intelligemus eum poſſeſsionem acquirere. Hæc omnia quæ ego dixi colliguntur ex verbis ipſius reſcripti. loquitur imprimis de re do- nata, loquitur etiam de re tradita. Sed de his quæ- dam cciam dicemus in d.§. infans. Ex iam dictis uæſtio naſcitur de furioſo. An ſaltem cum tutoris fui authoritate incipiat poſsidere. Diximus iam pu-
illum, ſi intellectum aliquẽ habeat, poſsidere poſ- ſe ſine tutore, multò magis cum tutore. Diximus deinde pupillum qui infans eſt non poſsidere ſine tutore, cum exceptione tamen de qua iam dixi- mus. Opus eſt tutoris authoritate accedente an idem dicemus de turioſoꝛ Paulus noller ait, non poſsidere an id intelligemus cum exceptione nili
authoritatẽ ſuam interponat:? Hæc quæitio
8 1 surato nou
82 7
“ —
—
e
——
—

————
8 4 8 3
82,8
uis pupillus acquir
non eſt ſatis deciſa his verbis Pauli. Quidam di- cunt hic furioſum diſtingui à pupillo: ita vt quam- at vel cum tutore vel ſine tuto- te poſſeßionem, furioſus tamen non poſsideat ne curatore quidẽ interueniente. Sed aiunt curatorem ipſum furioſi nomine debere apprehendere poſſeſ- ſionem. Adducunt titulum de bon. poſ inſanti, fur.
x vbi dicitur, Si bonorum poſſeſsio delata ſit fu-
rioſo, curatorem eius petere debere eius nomine bonorum poſſeſsionem, non furioſum. Et dicunt non eandem eſſe rationem furioſi& infantis ex vulgari regula I.5. in negotiis. Sed animaduerten- dum eſt in ea regula I. C. non diſcernere furioſum ab infante, ſed à pupillo qui fari poteſt. In negotils, inquit, ontrabendis alia cauſa habita eſt furioſorum, alia eorum qui fari paſfunt, quamuis actum rei non in-
rellizerent&e. De inkantibus non loquitur de quib,
hic tractata fuit quæſtio: atque ita malè adducitur illa lex ab iis qui probare volunt non candem eſſe caufam furioſi& infantis. Nam furioſi& infantis videtur eadem ratio eſſe:furioſus ſolet infanti com- parari, vt apparet ex titulo quem ego multoties ei- taui de bon. poſſ. fur.&c. Et quod dicitur furioſum nullum negotium contrahere poſſe, idem dicitur de pupillo.§. pupillus. de inut. ſtipul. infans nullum negotium contrahere poteſt. Et Iuſtinianus ait in eod. S. pupillum aon multum diſtare à furioſo: ita- que probabile mihi videtur acquiri poſſeſsionem furioſo authoritate curaroris accedente. Si furioſus corpore rem comtingat; ſi fortè furioſo imponatur in manu res de qua agitur. Et hęc opinio longè vti⸗ liſſeſt. Hue accedit quòd curator authoritatẽ ſuam interponendo videtur acquirere. Quid refert an curator præſens ſit author furioſo, vt apprehẽdatur, an verò curator ipſe apprehendat. Inter omnes con- uenit, ſi bonorum poſſeſsio ſit delata furioſo, eam poſſe acquiri per curatorem nomine furioſi, ar- gum. eſt quod dicitur in l. filio. C. de iur. delib. Eſt jex quam interpretati ſumus ſupra in interpretatio- ne tractatus de acq.hæred. Cùm filiofam. delata eſt
hæreditas, ea hæreditas non poteſt acquiri patri, niſi
filius eam adierit iuſſu patris, in cuius eſt poteſtate. Et oportet iuſſum præcedere, aliãs iuſſus non eſſet. 1. ſi quis. 6. iuſſum. de acquir.hæred. Vnde quæſitum fuit. Si pater ipſe pro hærede geſſerit volente&
conſentiente filio: an videatur ei acquiſita hæredi-
tas? Imperator ait, ei acquiſitã eſſe. quid enim refert ſi ad vtilitatem& æquitatẽ magis ſpectemus, quàm ad ſubtilitatem inanem? an pater iubeat filium ad- ire hæreditatem: an verò ſibi acquirat volente& conſentiente filio.Idem dici poteſt in hac ſpecie.
S. Si vir vxori,&c. b
H Ic tractatur quæſtio affiis ſuperiori quæſtio-
ni de poſſeſsione quæ facti non iuris eſſe dici- tur. Dictum fuit in ſuperiori capite ex ſentẽtia Of fllij Iuriſconſulti, pupillum fine tutore poſsidere, quia facti eſt non iuris poſſeſsio. Res facti infirmari nullo iure ciuili poteſt. Ex eo igitur quod dictum eſt de ea poſſeſsione pupilli, ſcilicet facti eſſe non iuris, quæritur quid ſit dicendum ſi res fortè tradita ſit ex cauſa Il. prohibita. Exempli cauſa: ſi maritus vxori ſuæ conſtante matrimonio donauerit& tra- diderit rem donatam, an poſſeſsio trausferatur in
Franc. Duareni luriſconſ.
mulierem? Dominium non transferri cert quia hæc alienatio prohibita eſt. l.1. z.& 1des
inter vir.& vxor. Sed de poſſeſsione dubii Dhar fuit. KAit Iuriſconſultus idem hic dieencharan quod in ſuperiori ſpecie. Si vir vxori, exc. dels plex ratio hic adfertur. Vna eſt, quia poſſeſa f— eſt,& res facti nullo iure ciuili inſrmao a Nullo iure ciuili fieri poteſt vt ego vomtddeſt quod teneo, vt ego corpore meo non contin 15 quod contingo, nolim habere quod ego voisann Hæc ſunt ex quib. conſtat poſſeſsio, ſcilicet cor u & animus, vtrunque facti eſt,& facta non volgn vllo iure ciuili infirmari. Hinc notandum ekilua vulgare:factum non poteſt infectum reddi.lin bel.
lo.§. facti. de capt.& poſtl.&c. Facli, inquit, cauſenul.
lo iure ciuili infectæ feri poſſünt. Simile eſt quod di
citur in l.verum.de reg.iur. Imò ne Deus quidei. ſe, infectum facere poſſe dicitur, quod faedmn d Secunda ratio eſt. Et quid attinet,&c. Sententiam ſuam alia ratione confirmat Iuriſconſultus: quia nulla vtilitas exigit vt aliud ius conſtituamusii metſi id factum non poſsit reddi infectum ramncn
probabiliter dici poſſet rem que tradita eſt pronon
tradita habendam eſſe, quaſi fictione quadam in. ris Sed nulla hic exigit vtilitas vt fingamus nem apprehenſam non eſſe quæ apprehenſa eſt. Vtilitss eſt iuris ciuilis, quæ apud Horatium dicitur mater
æqui& boni, ad quam tanquam ad ſcopum refer.
ri debent omnia in iure ciuili interpretando: cu- ius vtilitatis hoc eſſet dicere rem pro apprehenſa non haberi quæ apprehenſa eſt. Nam tametſi dica- mus rem pro tradita non eſſe, non ideo retinebit poſſeſsionem maritus qui ceſsit poſſeſsionem vxo- ri ſuæ, poſſeſsionem amiſit. 1.ſi quis vi. 17.§. diffe- rentia. hic. Ego volo à me in te pofſeſsionem tranl ferre. Et ſi ea in te tranſlata nonſit, cam tamen am. ſi: nulla ergo vtilitas eſſet dicere rem pro non tra dita habendam eſſe. Ex his apparet poſſeſionem naturalem& corporalem tantum hic transfeuii, non etiam ciuilem, quamuis magna hic ſit con tentio quæ poſſeſsio transferatur. Ego exiſtimo na- turalem tantum poſſeſsionem in mulierem tranſ ferri. Hic fola poſſeſsio transfertur quæ facti eſt. Quoniam res facti&c. Satis oſtendit his verbis Iuri- conſultus hanc poſſeſsionem eſſe cõtra ius ciuile:ſi eſt contra ius ciuile, quomodo ciuilis dici poteſt Eo. pertinet quod dicitur in l. ſi eum qui. 36. de don. inter vir.& vxo. Quidam mihi vendidit rem alt quam, ego iuſsi vt eam traderet vxori meæ dona tionis cauſa: ego cupiebam eã vxori donare, quod non poteram, quæritur an venditor ſit liberatis eam tradendo vxori Liberatus eſt venditor, qua nihil habet amplius quod tradat, quamuis mulir cam rem iure ciuili poſsidere nõ poſsit. Hinc 1 fequens eſt quod dicitur in hoc capite de verats ditione, non autem ficta& imaginaria accipi dum eſt. Loquitur de re tradita& corporalit prehẽſa ab vxore. Hoc caſu mulier dicitur pohile re quia res facti. Et illa corporalis apprehẽid nilo iure ciuili infirmari poteſt. Sed de apprelleclone quæ ficta eſt, idem dici non poteſt: veluti ſi cont fertur pol ſsidetur.
ſeßi
0 qlc
tuerit ſe poſsidere nomine vxoris; trans ſeſsio. Nam is poſsidet cuius nomine po Qusd meo. in princ. hic. 18. ita transfertur po

In Tit. De acquir. vel amitt. poſſeſſ.
uris habet, quãuis dicatur poſſeſsio facti facti habere. Sed hæc fictio non poteſt
c locum habere, quia hoc rorũ negociũ geritur con- hic! iuile. Quomodo fictio& interpretatio iuris tra io ciun poteſt in his quæ contra ius ciuile fiunt? 8* 8 qendum igitur eſt poſſeſs. hoc caſu naturalem Lon m&x corporalem non etiã ciuilem, transferri in 3 rem Atque hinc facile diluere poſſumus quæ vul- abic ſolent aduerſus hanc ſententiã. Prim ũ obiici. tur Linter virum. 46. de do n mier vir.Sr X. Iie, u4. um& vrunem nec poſſeſäionis vlla donatio eſt His ver- bolgniſicare videtur. C. cũ maritus donat vxori ſuę, Mott von poſsidere. Sed hoo nihil ad rẽ pertinet. Lo- utut enim J. C. de donatione ipſa, nõ de poſſeſsionis
eſſe& plurimui
829 rum eſt hanc poſſeſsionem prodeſſe ad vſucapionem,
cur non dicemus eam ciuilem eſſe: Secundutn argu- mentum eſt, quia mulier rei ſibi donatæ à marito ac-
quirit fructus. Fructuum acquiſitio eſt iuris. vide I. 7.
48 fructib. de don. inter vir.& vxor. Domina efficicur ructuũ herceptorũ ex re donata. Ergo hęc poſſeſsio ef e iuris habet. Quod ſi verum eſt, dicenda eſt poſ⸗ eſsio non tantum corporalis, non tantum naturalis, ſed etiam ciuilis eſſe. Tertium argumentum eſt, quia propter hãc poſſeſsionem cõpetit vxori interdictum Vnde vi. quod eſt recuperande poſſeſsionis. I..§. deiici- tur. de vi& vi arma. Deiicitur is qui poßidet Deniq;&ſi maritus vxori donauit ea queę vi deieca ſint, poterit in- terdicto vti. Propter hanc igitur poſſeſsionem com-
nuatione 14 lumnn boſſeſsionis. 13. de vſucap. Hanc autẽ poſſeſ veue transfertur in vxorẽ, prodeſſe ad vſucapio-
atis videtur expreſſum eſſe duobus in locis, vnus
Rin lſed ſi conſtante. 29. de don.inter vir.& vxo. Al-
te li.„.
zinis eſt in 13 pro don. Vir vxori ſuę dedit tẽ alie-
38 vXor poſſedit lõgo tẽpore, an vſucapiat:Et uream vſucapere, ſi res aliena data fuerit,& hoc
apelti 4 1 ta ue E.. heltius explicatum eſt in d. l. Sed&ſi conſtãte. Si ve-
rãſlatione. Ecce quod dicitur lege prohibitã ſſe do- petit interdictum mulieri, ſi vi deiecta ſit. Hoc mterdi- nationẽ inter vir.& vxo. hoc eſt ita intelligẽdum ſiue tum eſt actio qugda. Aio ch ius O ten nente lter alteri donet prop rietatem;ſiue poſſeftantũ. Quia ius naſci ex hac poſſeſsione, vnde conſequens ent lane eneraliter lex prohibet donationem inter vir.& vxo. poſſeſsionẽ non tantum corporalẽ eſſ ſdd aliquid iu- conſtante mattimoniò. Iatelligitur itaque prohibita, ris habere. Nunc diluenda ſunt omnia obiecta Primũ non tantum proprietatis donatione, ſed etiã poſſeſio- quod obiicitur de vſucapione, ꝙ hæc poſſeſsio pro- nis Si matitus donet fundũ vxori,ita vt fructus tantũ deſt mulieri ad vſucapionẽ. Ergo iure ciuili cõfirma- cpiaunec hec quidem donatione poſſeſsionis valet, tur& cõprobatur hęc poſſeſsio, ergo aliquid iuris ha uiuis proprietatis no ſit. Sed ſj LX hac cauſa poſſeſsio bet. Hic locus nos admonet vt exceptionẽ addamus uoſeratur in mulierẽ, alia quæſtio eſt,& nos dicimus jis quę ſuprà dmimus. Quod dicimus hanc poſſeßsio- Me poſſeſs. naturalem& corporalẽ transferri in vxo- nem nihil iuris habere, ure nõ confirmari, hoc eſt in- rem, quia res facti nullo iute ciuili infirmari poteſt. telligendum reſpectu ipſius mariti, qui donauit vxori, copom Rurſus obiicitur 13 5 Sciendum. de donat.inter vir.& nõö autem reſpectu extraneorum. Exẽpli gratia. Si ma- nrernit moybi dicitur. Si alter cõiagũ alteri quidquã donauerit, ritus donauit rem ſuam vxori, nõ poſſumus dicere ef- n wapyat iſ iurt irritã ſſe donationẽ 6 ventuihna vbe ealcne fectum habere eam donationem, propter prohibitio- tamelit lax l.C. nõ tantũ loquitur de trãſſatione dominij ſe d nem legis. Nã lex prohibet donationem inter virũ& Ä ſdconu eiam de tranſlatione poſſeſsionis. Cum ait, traditione vVIor. conſtante matrimonio, ne alter pauperior ex do eKiarn 2 vulere. nonne ſatis oſtendit his verbis poſſeſsionẽ natione, alter ditior fiat. Comra legem fiet,ſi dicamus ni mit 1 malere Sed ego interprerot,—— non valere, acquiri ex ea donationc vxori vel dominium rei do- Siornt ilelheffectum iuris nö habere hanc traditionem facti naté, vel etiam poſſeſionem„‚ciuilem poſſeſsionem umni non iuris eſſe. Ipſo iure(ait) non valet nec dona- quæ ciuilis ſit per quã aliquid auferatur marito, quod mtamnm vogec traditio rei donarę Itaq; hac traditione domi- nocceat mariro, Eò enim reſpexit legiſlator ne donãs mpnne, wimn5 acquiritur, quãuis alioqui traditione domi- fat pauperior, ne propter mutuũ amoiem is ad pau- polkünm nüzcquiratur.l. Traditionib. C. de pact. Sed de facto pertatem redigatur. Sed ſij ponamus rẽ alienam dona- lic muin lo loc inrelligi non poteſt. Nã nullum ius efficere ram eſſe, ceſſat hec rario:& ſi dicamus acquiri legata- na lieſtm potſbvt quod traditũ apprehenſumus eſt, traditũ ap- rio propter longi temporis poſſeſsionem, ca res nihil 0 eüüümm chenſumus nõ ſit. Non poſſumus dicere traditionẽ nocet ei qui donauit. Nam ne euicta quidẽ re tenetur mäſernn. non valere, id eſt, rem traditã nõ eſſe. Eodẽ pertinet l.;ꝙ donator de euictione. l. Ariſto. 18.§. Labeo. de donat. l. l li i 1 vxor 16 hic. Quod vxor(inquit) viro. Ecce his verbis ſi- 2. C. de euict. In re igitur aliena quæ donata eſt, pro- loeiin guiſcat l. Cꝙ vxor viro, aut vir vxori donat, id poſ- pter cuius donationẽ nihil amitrit donans, dicendum ta id dut lideti pro poieſſore. Poſſeſsio hæc iniuſta eſt, nec eſt eſt quod hic dicimus locum non habere vt poſſeſsio ilsdlahme cõprobata iure ciuili, pro poſſeſſore poſsidet predo. l. hæc iuris effectum habeat. Nam cum iuris effectum guizscen pro hetede enim.§.vlt. de petit.hæred. Quod vxor. His habet, prodeſt ad vſucapionem.. adidit en paucißiimis verbis cõplectitur I. C. quęcunq; à nobis di Ad illud argumentum de fiuctuũ acquiſitione ſic orimcxeln da ſunt: nepe hanc poſſeſsionẽ eſſe iniuſtam. Sunt& reſpondeo. Mulier rei donatę acquiit fructus, in 8— idonale, diijloci quib. oſtendi poſſe videtur hãc poſſeſsionem quiſitione fructuũ ius aliquod vesfatur conecdo. c lurts elle, atq; ideo ciuilem poſſeſs. nedum naturalem id non fieri propter poſſeſsionem, ſed propter bonam tamsfern in vxorẽé. de his nunc videndũ eſt. Primũ il- fidem, cõtendo. Mulier bonam fidem haben iA ur 8 uda qucitut, G hæc poſſeſsio ad vſucapionẽ prodeſt. fructus l. 45. fructus. de vſur.. de fe 17 d 95 1 9 lrmio autẽ auris eſt. Ergo hæc poſſeſsio ciuilis eſt, ter. vir.& vxo. Aliud eeunerne vcomperir* X iuris effectũ habet, vſucapio dubiũ non eſt quin iu- de vi. ego reſpõdeo, Interdictũ 4 8 dae niedo zus ü üän dicitur in l Bone fidei. 48.§.1. de acq. rer. do. Et lieri ſi deiiciatur de poleteione eſtüine effectu iuris? dex co cõſtat, quia eſt acquiſitio dominij per conti- verſatur. Hæc igitur hone nder Pru ranrchaduer⸗
Hoc verũ eſt, ſed hic e ſus extraneum, aduerſus te lier, nõ aduerſus maritum.
rtiũ à quo deiecta fuit mu- Er breuiter dicẽdum, om-
ne ius transferri ex hac donatione guatenas onaus ex ea donatione nõ efficitur Pauperi 4 ũc em 3 24- uerſus legem quæ donationem prohi hnh 1 1 ea videtur. Quid enim intereſt vir, an mulier vtatu
41 deiecti ſunt?Iacm A0 aduerſus cum, à quo dicto aliquo A2

830 18i 1 C fee ſum in interpretatione d. l. quod vxor. . Item adquirimus, cc Lterum hic membrũ eſt diuiſionis ſuperius tra- 23 dite. Adipiſctimur autẽ poſſeßionem(inquit Paul.) aut per noſmnetipſös: aut per alios quos in poteſtate noſtra pabemus. Hæc eſt diuiſio de poſſeſsione quæ per noſ.
metipſos acquiritur.iã dictũ fuit. Nunc incipit Paul. di cere de ea pofſeſsione quenobis acquiritur per alios. Itẽ
adquirimus. Hæc poſſeſsio acquiritur nobis non tantũ ſcientibus, ſed etiã ignorantib. ex cauſa peculiari. Si ex cauſa peculiari ſeruus meus à me poſſeſſus aliquid poſ ſideat, ea poſfeſsio ſtatim mihi adquiritur etiã ignorã- ti Et hæc eſt poſſeſsio quam diximus plurimum iuris habere. Et licet poſſeſsio precipue facti ſit: hec tamen de qua loquimur, plurimũ A iure mutuatur. Ego non poſsideo per ſeruũ, niſi interpretatione quadã& fictio ne idris, vnde dicitur hæc poſſeſsio plurimũ iuris ha- bere, plurimũ à iure mutuari. Quod non eſt intelligẽ- dum quaſi aliquis actus corporalis nõ ſit, ſed quia nõ eſt apprehẽſio corporalis eius cui acquiritur, ac ne ani mus quidẽ deo dicitur merè ciuilis eſſe poſſeſsio: ac- quiritũrq; animo& facto alicno. 13.§. faltus. hic. Quia noſera volunt. l. 0 addit rationem cur ita conſtitutũ ſit, vt poſſeſsio per alias perſonas, vt per ſeruos in re pe- culiari nobis ignorantib.& inuitis acquiratur. Hæc eſt ratio Pauli, Quia noſtra voluntate intelliguntur poßidere quod eis peculium habere permiſerimus. Interpretatione iuris intelligitur dominus velle hãc poſſeſ.habere, quã- uis ignorans ſit, propter conceſsionẽ peculij, quia pe-
culium quidem aliud eſt quàm quod ſeruus volunta-
te domini ſeparatum habet à rationib. domini, permit tendo ſeruo peculium habere. Videtur etiam ei gene- raliter permittere vt ſtipuletur, vt poſſeſsionẽ apprehẽ- dat rei quã viſum fuerit ei acquirere. Ergo interpreta- tione aliqua iuris dicitur quodãmodo hic interuenire voluntas, quãuis ignorans ſit. gitur& ex cauſa. Ex his quæ diximus apprehenſione acquiri poſſeſsionem ci
ui intellectũü habert, quãuis aliàs animus neceſſarius
ſir& intellectus ad acquirendã poſſeſsionẽ. Hic tamẽ intellectus eius cui acquiritur nõ eſt neceſſarius. Non
enim tanmtũ corpore alieno, ſed&animo alieno acqui-
ritur pofſeſsio. Atque ira intelligendũ eſt quod dicitur in§. Furioſus. ſup. vbi diximus Furioſum nõ poſſe ac-
uirere poſſeſsionẽ: per ſe quidẽ non poteſt acquirere
poſſeſsionẽ, ſed per ſeruum acquirere poteſt. Et vſuca- lunt. Plærunque acquiritur poſſeſsio ignorauti, quæ poſſeſsio nõ prodeſt ad vſucapionẽ niſi ſcienti. Exem- plũ vnum eſt in l. poſſeſsio quoq;§. vlt. hic.& l. C.eo. poſſeſsio mihi acquiritur per procuratorẽ, etiã ignorã ti ſed non poſſum vſucapere eam rem, niſi à tempore ſcientię. Sed poſſeſsio quæ nobis acquiritur per ſeruũ, eà etiam ignoräãtes vſucapimus. Et hoc elt ſatis expreſ ſum in lLabeo. S. de vſucap. Idem Iulianus. Hęc regula Pedij multũ exhibuit negocij in interpretatione huius
capitis, ſed ea regula vera non eſt. Regula Pedij cuius meminit Labeo, nõ eſt vſquequaque vera, nec eã pro-
bat Paul. Hæ enim perſonę de quib. hic loquimur, ſuo nomine vſucapere nõ poſſunt,& tamẽ poſſunt per ſer
uum, vt hic dicitur. Difficilis quęſtio hic tractari ſolet, an ex quacũq; cauſa ſiue ſit peculiaris, ſiue nõ ſit, poſ-
ſeſsio acquiratur ignorãti: quocunq; modo ſeruus ap- prehenderit poſſeſs. rei alicuius ignorante domino, an
acquiratur domino: Varie ſunt opiniones, quarum re-
ceptior eſt eorũ qui exiſtimãt, quacunq; ex cauſa etiã
dur bie diecndum eſt quod de vſucapione. Cætera
niũ facilius alij acquiritur per alium ꝗᷓ poſſels
Pranc. Duareni luriſconſ.
nõ peculiari poſſeſs. acquiri domino ignorãti per ſer⸗ uũ. Sed mihi probabilior videtur contraria opinio— puto ex cauſa peculiari hoc tantùm habere locũ Nio uet me ꝙ; ex hoc capite noſtro ſatis perſpicuũ eſ häc fuiſſe Pauli mentẽ, cũ ait, Et quidé earu rerum. Slexo 4 ni cauſa poſſet acquiri poſſeſs. dominoi gnoräti per 0n uũ, nihil opus erat hec adiicere. Dixiſſet Paul Item 5 quirimus poſſeß.per ſeruũ aut filiũ qui eſt in poteſta te noſtra etiã ignorãtes. Nõ fuit contẽtus Paulus dic. re, Aquiximus per ſeruũ, ſed ait, Et quidè eari ren Eiu 1 dem Pauli ſentẽria repetitur in 1.3.§. ſaltus hic. Haltus hyberni. Nec nos mouere debet. Non potuit maniffeſtius exprimere ſententiã ſuã. Paulus alio quoq; in loco ip- ſe idem ſenſit 1iperegrè. 44 5. quęſitum. Vtdoceat cur poſſeſsio ex peculiari cauſa ignorãti domino perſer.
uum acquiratur, rationem adfert quæ addenda eſt ſu-
periori. Duplex enim eſt ratio. Singulare hoc eſtyuili- tas ſuaſit vt ex cauſa peculiari ita domino per ſetuum acquireretur. Verba Pauli toties repetita in totlocis adeo ſunt perſpicua, vt dubitandũ non ſit quin iiaſen
ſerit. Sed videndũ eſt an aliquid repugnãs reperiatut. 56
Nã alij aliis locis qui repugnãtes videntur, mouentut.
Supereſt vt obiecta eorũ diluamus. Primum obüciut
ſententie noſtre, quòd poſſeſsio per procurarorẽcani no etiã ignoranti acquiritur. l. Poſſeſs. quoq;.§vldl. i
C. eo. Ergo idẽ dicemus de ſeruo, vt ſicut per procuta.a
torẽ acquiritur poſſeſsio nobis ignorãtib. ex quacunq cauſa, ita etiã per ſeruũ. Sed diſsimilia hæc ſunt Diſi militudo eſt propter mandatum quod procuratorha- bet. Procuratot eſt qui mandato domini negocia eiuus adminiſtrat. L.I. de procurat. Seruus mandatũ non ha.
bet niſi in re peculiari. Mandatũ quidẽ generale habet ſn
ſeruus in re peculari, vt dicitur in L. hic. Hec igiturts. i tio ceſſat in ſeruo nõ habente peculiũ. Altera obieaio iiii eſt ex l. ꝙ ſeruus. 2 4. Suoa ſeruus(inquit) qui in ponſt . ,—· 7.—.„„ te tua eſtignorãti tibi non coryoralé poſſeſionẽ, ſed uſm poteſt acquirere. Hic I. C. generaliter ait iuſtã poſſeſsm. hi ignotãti acquiri per eũ qui eſt in mea poteſtate. c-
uilis poſſeſsio tantũ acquiritur per aliũ. N aturalss tä. u tũ quæ iuſta nõ eſt non acquiritur per aliũ, veluti vio- ai
lẽta. Vtitur(vt aiũt)ſimilitudine ad hoc demõſtrandiu Sicut. Ergo nõ tantũ ex cauſa peculiari poteſt ignorãti domino acquiri per ſeruũ, ſed etiã ex alia cauſa. Reſp. Licet alij alia cõminiſcantur valde nugatoria, meo iu dicio, particulà Sicut, paradigmaticã eſſe in hoc loco
gicut, puta vt ſit exemplum. Hęc verba ſubiecit.Oit iu
oſtenderet, aliquãdo acquiri poſſeſsionẽ ignoräti do. mino per ſeruũ, vt ex cauſa peculiari poſsidet ſeruu. i Ideo hæc domino acquiritur g ius nõ fingit Iniuſtum Poſſeſsio autẽ ciuilis acquiritur per ſeruũ. Tertiũ ar gumentũ eſt ex§.itẽé nobis acquiritur. Per quas pelſ Inſti. vbi dicitur domino per ſeruũ etiã ignorantt 10. quiri& inuito. Subiicit, non tantum acquiri propli tatẽ, ſed etià poſſeſsionẽ. vtrunq; dicitur in co. Nö ſtinguit Imp. cauſam peculiarẽ ab alia cauſa, ſed 1, Nobis acquiritur per ſeruos. Ergo dicendũ eſtzex Kr. que cauſa, non rantũ ex cauſa peculiari nobis ſieoh uos noſtros nobis etiã inuitis& gnotãtib achusaa ſpõdeo, loqui Juſtinianũ in eo loco⸗cũ dicit per 5 domino etiam ignoranti& inuito acquiri, de omm— acquiſitione nõ poſſeſsionis. Dominiu ius metn oſſeſsio facti, aut plurimum facti habet: ideo dom ſebʒio Dd Iuſtinianus ponit. Primũ per ſeruos noſtros wohin inuitis& ignorantibus acquiri. Secundum elira tantü dominiũ per ſeruũ, ſed etiã poſſeſʒione acq

4 qui Das rhen dur, dohn imumhn ocuraton Aochhn dut dery dbeer M hec ſun lprocurn ini negocin andatü un Egenerakke c. Reciymn . Alterzchiä uity uj uytt Naam, ſiſe iuſti polä nea pochte u. Narbalbi’ rali’ ſlim oc demütun
. iporckigmt
Dnhoc ſccund 0 dicto Verbũ, Innitis nõ reperitur,& t apparet hoc quod dixit, Inuitus, intelligendum ſatis ap nio. Quartum argumentum eſt ex ſi
(2 de dom— cie vacuam.vlt. hoc tit. Seruus quoque meus,(in- m
u rnihi ignorunti poſſßtion acquiret. Non dicit ex cauſa peculiari Ergo ex luacuns 6 cauſa per ſeruũ nobis ignorantib. acquiritut poffeſsio. Ego reſpon- deo quod ibi dicitur intelligẽèdum eſſe ſecundũ di- ſtinctionẽ quę ſuperius tradicta eſt; ſcili cet ex cauſa deculiari cũ ſerui noſtri aliqꝗd peculiariter poſsidẽt. zimili diſtinctione vtitur I. Ciin§. ſed& per eũ, qui toximus eſt,& diſtinguitur acquiſi tionis cauſa. In- ierdum accidit,vt mihi aliquid acquirat, ſcilicet vel exre mea, vel ex operis elus Sed quomodo id in- teligendum ſit plenius dicem us, cùu peruenerimus ad explicationem d. l.ſi in me vac.
S. Sed& pereum quem.&c.
X his quæ iam diximus de ſeruo per quem
nobis acquiritur poſſeſsio, variæ quæſtiones nalcũtur. Hic enim quærſtur, quid ſi ſeruus alienus ſit non meus, quid ſi ne ſeruus quidem ſit, ſed liber: quæritur etiã quid ſi ſeruus cõmunis ſit: quæritur e- ram quid ſi fructuarius ſit ſeruus? Prima quæſtio etin hoc§. de eo qui poſsidetur, vt proprius ſer- uus Ego poſsideo alienum ſeruum Vt meum, vel pobsideo liberũ hominem tãquam ſeruũ, quæritur anper eũ acquiratur mihi poſſeſsio: Hoc definitum ct hoccapite in quo tria pręcipuè continentun, de quibus ſigillatim dicturi ſumus. Primũ eſt per eum quià nobis bona fide poſsidetur poſſeſsionẽé acqui- ibone fidei poſſeſsio habetur pro veritate, bona fi- de pofeſſus habetur pro ſeruo. An autem liber ho mo poſsit poſsidere quęſtio eſt, de qua vidẽda eſt J. Cũ hæredes.§.vlti. vbi id declaraturi ſumus. Liber domo qui fortè creditur ſeruus eſſe, poteſt poſside- ,quo caſu liber homo poſsideri poteſt, tunc verũ ctquod hic dicitur. Si poſsideatur à nobis bona fi deei nobis acquirere poſſeſsionem poſſe perinde acl ſeruus eſſet. intelligite quod hic dicitur acqui- i nobis per eum quem bona fide poſsidemus ſecũ- dum diſtinctionem quæ prius tradita eſt, id eſt ac- quiritur nobis etiam ignorantib. ex cauſa peculiari: ex alia cauſa ſcienribus tantum nobis, acquiritur. Addendum eſt præterea acquiri nobis poſſeſsionẽ ex duabus cauſis per eum quem bona fide poſside- mus Puaſi acquirat ex re noſtra vel ex operis ſuis. Hæc diſtinctio traditur in inſtitutio.§. item placct. ber quas perſ. nob. ac. Et cũ hac diſtinctione intelli- gendum eſt ꝙ hic Paulus ait: licet ſimpliciter dixe- tir Quatta cauſa addi ſolet, puta ſi me mandante, vel cenum habente poſsideat, dicitur mihi acqui- tele polleſsionem ex hac cauſa. Hoc colligitur va- tis ex locis. Colligitur ex l. ſi me in va. 5.vltim. Si nomine meo. Idem colli gitur ex l. Nunquam. 31.§. euus de vſucap. Sed animaduertendum eſt hunc etuum acquirere tanquam procuratorem, vel ne- Zociorum geſtorem, non tanquam ſeruum pro- muom vel alienum, Sicut nobis procurator vel ne- Fiorum geſtor acquireret„ ita etiam acquirit. d den dicemus ſi filius meus ab alio poſsi. b a Denas allenus à me bona fide poſſeſſus ha- ian No feruo meo in acquirenda pofſeſsionc. An em dicemus de filio? Puto filium meum eſſe
In Tit. De acquir.v
el amitt. poſſeſſ. 8, qui non eſt,& dicendum per eum non zegquiri pof ſetsionem. Etiamfi bonam fidem habcant. Hæc diſtinctio ſerui& filij obſeruanda eſt ex l. per eum. hic. Ratio diuerſitatis traditur in l. luſto. de vſucap. Tuito(inquit) errore. Vbi enim ratio eſt diuerſita- hoftenirdr hoe conſtitutum eſſe; quia frequen- r accidit, mparentur liberi homines pro fer- uis. Iura ſolent adaptari ad ea quæ frequenter acci- dunt inter homines.l. Nam ad ca. de legib. Sed de co plenius dicturi in interpretatione d.l. per eum. Diximus ex hoc§. tria cſſe notanda. Primum ex- peditum eſt. Sccundum eſt, malæ fidei poſſeſſforem non acquirere poſſeſsionem. Quod ſi mala fide. Ego poſsideo alienum ſeruum tanquam meum, quem tamen ſcio alienum eſſe, is mihi non acquiret poſ- ſeſsionem. Ratio non eſt obſcura, non eſt vilu m vtile, neque honeſtum vt ex delicto ſuo poſſeſſor lucrum faciat. In delicto eſt is qui prudens& ſciẽs ſeruum alienum vel liberum hom nem poſsidet vt ſuum. Tertiũ eſt, Seruum meũ qui ab alio poſside- tur, mihi non acquirere poſſeſsionem. Irem lberũ hominẽ qui ab alio poſsidetur, ſibi non acquirere poſſeſsionem. Si ſeruus meus ab alio poſsideatur, plærunque acquirit poſſeſsionem poſſeſſori ſuo, puta ſi bona fide poſsideatur: plærunque nõ acqui- rit, puta ſi poſsideatur mala fide. Sed cùm hoc caſu non acquirat poſſeſsionem poſſeſſori, an ſaltem eã mihi acquirat qui dominus eius ſumè hic dicitur non acquirere domino qui ab alio poſsidetur. Et hinc annotanda eſt differentia proprictatis& poſ ſeſgionis in acquirenda proprietate aut poſſeſsione. Ecce ſeruus meus qui poſʒ detur ab alio bona fide, acquirit ei poſſeſsionem ex duabus cauſis. Si ac- quirat ex re poſſeſſoris vel ex operis ſuis, mihi au- tẽ vero domino extra eas cauſas acquirit proprie- tatem, ſed poſſeſsionem mihi acquirit, ſi mala fide poſsideatur. Ex quo notandum eſt facilius per aliũ acquiri dominiũ quàm poſſeſsionem, quia domi- nium merum ius eſt, vt dixi. Poſſeſsio facti eſt, aut plurimum facti habet. Acquirit igitur proprietatẽ ſine poſſeſsione. Sed quomodo fieri poteſt vt do- minium acquirat ſine poſſeſsione? Oportet appre- hendere rem. Traditionib. dominia rerũ acquirun- tur. l. Traditionibus. C. de pact. 5 per traditionẽ. de rer. diui. in Inſti. Ecce ego reſpondeo in hoc caſu: is qui bona fide poſsidetur apprehendit quidem rem: hac apprehenſione acquirit mihi dominium qui dominus eius ſum: quãuis ab alio poſsideatur. Poſ- ſeſsio autem interpretatione iuris non intelligitur mihi acquiſita. b §. Der ſeruum communem, Ee. H Aec quæſtio de cõmuni ſeruo etiam pendet
Tex ſuperioribus. Diximus per ſeruum acquiri poſſeſsionem. De ſeruo proprio nõ dubitatur. Quid ſi ſeruus cõmunis mihi ſit cũ alio, an mihi ‚an ſibi acquiret poſſeſsionẽ: Nõ eſt dubiũ quin ſeruus mi hi& alij cõmunis nobis acquirat poſſeſsionem pro parte. Sed dubiũ eſt an mihi acquirere poſsit poſſeſ ſionem, aut ſocio meo in ſolidum Hic I. C. ait, in ſolidũ poſſe acquirere, quod tamen non caret dubi- tatione. Nam ſeruus cõmunis non eſt ſingulorum totus, ſed pro partib. indiuiſis quę intellectu magis
uã corpore habentur.l. ſeruus cõmunis de ſtip. ſer. qas AAa 2
1

832
In ſolidum tamen acquirit. Nam in rationibus ac- quirendi ſeruus cõmunis duorũ ſeruorũ perſonam fuſtinere dicitux. d.l.ſeruus communis. Cũ non po. teſt omnibus acquirere, acquirit tantum vni. Sed quomodo id fieri poteſt:· Duo nõ poſſunt eaadẽ rẽ poſsidere in(õlidum. l.3.§. ex contrario. hic. Sed hic
non dicit duos inſolidum poſsidere candẽ rem, ſed
dicit poſſe vnum in ſolidum acquirere per ſeruum. S. Per eum in quo ſumfructum,& c.
1 IIc tractatur alia quæſtio pertinens ad ea quæ I lſuperius dicta ſunt. Dictum eſt poſſeſsionem nobis acquiri per ſeruum qui eſt in poteſtate no- ſtra Vnde queritur an idem dicendum ſit de eo cuius vſumfructum habemus? non domimum nõ proprietatem? Ait Paul. per eum in quo vſumfru- gtum habemus nos poſßsidere poſſe. Ergo quod di- citur per ſeruum nobis acquiri poſſeſsionem intel- ligendũ eſt, ſiue domini ſimus eius ſ erui, ſiue vſum fructũ tantum habeamus: non quòd nihil interſit inter proprietarem& vſumfructum, ſed quòd in hac re conueniant. Sicut ex operis ſuis, erc. Hæc ſubiecit, vt oſtenderet non acquiri nobis poſſeſgio- nem per ſeruum fructuarium ex quacunque cauſa. Per feruum in quo habemus vſumfructum, du- pliciter nobis acquiritur poſſeſsio, ſi apprehende- rit pofſeſsionem vel propter rem noſtram, vel pro- pees operas ſuas. Hoc diſtinctius traditum eſt in.
Poſſeſtio quoque. Nec ad rem pertinet,&c. Hic oc-
currit obiectioni. Seruus fructuarius à nobis non poſsidetur, is qui habet vſumfructum non poſ- ſider. Quomodo igitur poteſt ſeruus cuius vſum- fructum tantum, non etiam dominium habemus; acquirere nobis poſſeſsionem lIuriſconſ. ait ad rem non pereinere quod ipſum non poſsideamus. Nam nec filium,&c. Non eſt verum inquit Paul non poſ- ſe nobis acquiri poſſeſsionem niſi ab eo quẽ poſ- ſdemus. Nam acqumitur nobis poſſeſsio per filiũ, qui tamen A nobis non poſsidetur Filij nulla eſt oſſeſsio, vt liberi hominis. Hinc obiter notandum eſt quòd vſufructuarius non poſsidet. Nec ad rem pertinet(inquit) quod ipſum non poßideamus. Idem dicitur in aliis quibuſdam locis, vt in l. acquiritur. de acq. rer. domi& alis ſimilib. Alibi tamen dicitur vſufructuarium poſsidere, veluti in l. Naturaliter. hic. Naturaliter videtur poſsidere is qui vſumfru- Ktum habet. PoHleſsio naturalis eſt ſpecies poſſeſ- ſionis. Ego atrigi aliquid de hac re in interpreta- tione ipſius tituli,& dixi eum qui habet vſumfru-
ctum reuera naturaliter poſsidere. Omnia quccun-
Hue neceſſaria ſunt ad poſſeſsionẽ hic concurrunt. Primùm interuenit poſſeſgio corporalis, deinde at- cedic animus poſsidendi, ſi non ſibi, ſalrem ali] Di- Ximus eum poſsidere qui animum poſsidendi ha-
bet vel tenendi vel ſibi vel alij vſufructuarius:igitur b
merirò dicitur poſsidere naturaliter. Sed ideo dici- tur in aliis omnino nõ poſsidere, nã nõ ſbi ſed alij poſsidet. Qui non ſibi poſsidet, ſed alij, is poſsidere non poteſt.& hęc difficultas naſcitur ex homony- mia: idq́ue alias oſtendit ſimilitudine. Vſufructua- rius igitur naturaliter poßiidet, ſed nõ ſibi poſsidet, ſed proprietario. Hoc vulgare eſt, ſed tamẽ obſerua tione dignum, vſufructuariũ haberi pro procura- tore eius qui proprietatem habet 1. 1.§.vlti. de oper. noui nunt. De quo dicemus fuſius in interpretatio-
— —
Franc. Duareni Iuriſconſ.
ne d.l. Naturaliter. in princ. infr.eod. §. Cæterum& ille per quem,&c.
P Aulus hic intetpretatur ea quæ iam dicta ſunt
ab eodem in§.item acquirimus. ſupra ddum eſt in eo. 5. acquiri nobis poſſeſsionem per ſeruum qui in poteſtate noſtra eſt. Etiam plerunque igno. rantibus nobis:veluti ſi ex cauſa peculiari poſleſsio apprehendatur. Hic queritur qualis eſſe debeat ille ſeruus per quẽ acquiritur nobis poſſeſsio: An nihi referat cuius ſit æratis: Hic Paulus noſter ait Can. ram,& ille,&c. Sicut cum acquirimus poſleſionem per noſmetipſos, neceſſarius eſt intellectus noſter, iudicium noſtrũ in acquirenda poſſeſsione: ita etiſ cum acquirimus per aliũ, puta, per ſeruum noſtriG neceſſarium eſt eius iudicium& animus eius pof ſidendi. Et ideo ſi furioſum. Furioſus qui intelleqau
caret nõ poteſt habere animum acquirende poſſeſ.
ſionis domino ſuo. Quia ad acquirendam poßeſ-
ſionem requiritur animus. intellectus, iudiciii Hloo u
requiritur in ſeruo, quamuis nihil referat plerung quem intellectum habeat is cui acquixitur: ex qui- bus cauſis acquiritur ignoranti poſſeſsio. Tamen requiritur in eo per quem acquiritur, animus&ii. dicium. Suod ſi impuberem,&c Hæc differentia i- rioſi& impuberis declarata eſt à nobis in 9 ſedin. rioſus. Sed quamuis pupillus firmum iudiciũ non habeat, non tamen iudicio prorſus caret ſicut ſu. rioſus. Furioſus nullam mentem habet, nullum iu-
dicium. Nos diximus hanc eſſe differentiam intet
alij acquirere vo I. C. ait, aquiſitã
ſeruus furioſus ſit mentis eſſet, non poſſet impedire acqui tranſlationem poſſeſsionis. Hoc argu Vi tur qui exiſtimant hoc caſu acquiri poſſeſsion domino: quibus non aſſentior. Exiſtimo cum ſ riſq; aliis hoc caſu non acquiri domino po nem. Nam verũ eſt cũ nohis acquiritur po i per alium requiri animũ eius per que nobhac 3 ritur. Hoc liquet ex verbis Pauli que hic nrh tamur. Ergo non ſufficit voluntas& conil qui tradit rem ſeruo meo, vt mihi acquiratii 1. neceſſaria eſt voluntas eius per quem vobia 1e.
itur Kcit dicere animum meum*ο ritur. Nec ſufficit d tehenſone
minus ſum, interuenire ſimul cum app corro

In Tit. De acquir.y
el amitt. poſſeſſ. 1 g 9
. 7. ,hoc non fufficit. NNam præ orporali! ſius ſetui;.— 4 dam. Sed i im. ¹ g. or a ,n domini cui acquirenda eſt poſſetsio, rini Pees nretim illud notate quod ſæpe iam repe- müch ter an e ſetui per quẽ acquiritur, neceſſarius cii„ofiefsionem quæ nobis acquiritur per alium deabal nimus etiam 1— 1s ciuilem dici magie du. 4, 1 1 3-1 Animus domint neceſſarius eſt, niſi cum acqui- enr duia meea⸗ gis quam naturalem. Ciuilis dici- amrend b 2 ſeruus ex cauſa peculiari. Extra hanc cauſam nõ Pofrläte deerdrerarions quadam iuris intelligitur aag Ilt uiritur. oſſeſsio domino preterquã ſcienti. Sed Ra eſſe 3 4 6 810 autem ciuilis non poteſt iniu- lia 8 a0 hanc voluntatẽ domini neceſſarius eſt ani- 44.G0. eruus. hic. Atqui ius non fingir ali- T doldg retet ha 11.. ini aglQluem poſsidere, niſi eum oſsid iuſtũ ſtits us eius per quẽ acquiritur. Nihil refert quo ani- non e Rue czel poſsidere iuſtũ ſit. Cum ibd ml fuerit qui ſeruo rem tradiderit, ſi ſeruus non la cauia poſidendi, abſurdum eſſet di- ui mo 1 7 rendi domi„n cere ciullem eſſe poſſeſsionem Quo do i 2 oltet, cit animũ acquirendi domino ſuo. Sed quid a³ id— Quomodo ius ali- Ne habuerit al ani natſ g quid contra æquum interpretaretur? N 2 Aohe relponldr- 2..„ acit tutoris autoritas in hac hypotheſi. Nil il ad leäun eam laliter reſpondeo quàm cæteri: eam legẽé eſſe rem pertinet quod dicit r. ala „..... 7.— 1— ltur t—. biondan zcdpiendam de acquiſitione dominij,& nõ de ac- terueniſſe: in 1 legib rhrhte s aienalem in. rummäß ltione poſſeſsionis. Quęrebatur in eæl.qui mihi autoritase Lu SrI dch 8 bita: quid facit tutoris im an inuito procuratore acquiſitum eſſet DAs? 4 trOrls autoritas nõ perrinet ad ea quæ uen,. conatum,.. 11. legibus prohibita ſunt:cuiuſmodi eſt poſſeſʒio i Scui inium domino qui procuratorẽ conſtituit. Ba juſta, vi occu 1) poſſeſsio in- quli dom a juſta, vi occupata.l. ſi procurator. d ic. virenee lio propria eſt tit.de acq. rer. dom. Querebatur b Procuraror. de condic. indeb. tenig quxſtio probrla 4.S t Nec mouere nos debet quod dicitur in l. js qui i endan g I. an dominiũ eſſet mihi acquiſitũ inuito pro- Tuoddicitur in l. is qui in endam igitut an d0. Al acd PIo puteum. 6. ſi tutoris. quod vi aut clam. E. “& ait I. C. inuito etiam procuratore domi- qHod vi aufcelam. Ex qua lege 1 öigätin curatotc: ſcum E0 jarn ſ[rde aal.f argumentum ducunt ij qui contra ſentiunt. Si tu- rferua nium die adauum L ſ di 8 numonuie 5 tor vel curator aliquid fecerit vi aut clã in alieno, G dummtora clius no duuin t un n 4 Aahel aduerſus pupillum datur interdictum quod vi aut leſiio ſeßionem. Jomi! Aa d 6 lam 1ſ. T elsio clam. co nomine agitur aduerſus pupillum, quia vanima facti. Cum Sr k Fnatfige e uc T Lodna acceſsit tutoris autoritas. Sed dicendum eſt agi ad- waüerm daanrur; mtg E Ideg&s d klr Stlonem nuerſus pupillum: non quod is poſſeſſor ſit eius ope- .. 4.— 1 83..... bis in git— Ad 4,0 1r don 10 n tc ris, ſed vt patientiam preſtet demoliendi eius ope- m iudti Ue Oclelon 312 Iri Eb Sehen 4 ris quod factum eſt. Hoc interdictum ad patientiã catet i conſequès 5 Po 37 c 61 Aedi 10 6 20 1c10 Ju preſtandam datur etiam aduerſus eos qui non poſ- 1 4. 1.5. aberynull dli fondeade 3 1 f. Kut iie wahr a ſident, puta aduerſus colonum. l. Denique. quod vi fferentant noſtra opinio. Sed non video cur procurator qui aut clam. Quem certum eſt non poſsidere,&c. J Kcaiii non habet animum acquirendi domino, à ſeruo b . Arioſo diſtinguatur. Ego dicam de hac re plenius 3—.„. ligurm an luioſo diſting 8 lſels Plenu.§. Per ſeruàm qui in fuga,&c. meifunt&accuratius in§. per procuratorem. infr. hac 1. b doficn J Ic quoque tractatur quæſtio ad ſuperius di- 1 0,. ₰ I ſor algunn b§. Dupillus per ſeruum ſuum, Ec. I. ta pertinens de acquirenda pobper ſeruum. Nallqug 1 Acquiritur nobis poſſeſsio per ſeruum qui in no- lonen, 1I0c pertinet ad ea quæ dicta ſunt in§. Cęte- ſtra poteſtate eſt. Sed ſi ſeruus aufugerit à domino unmer lrum. Dictum eſt poſſeſsionem mihi acquiri ſuo, an is quoque dicetur poſſeſsionem acquirere umn un paſeruum ctiam impuberem, ſi iuſſero ſeruo meo domino ſi poſſeſsionem alicuius rei appre hẽderit? ur; Qüyus ieinpoſſeſsionem. Hinc quæritur quid ſi ego im Diſſentio fuit veterum I. C. in hac re& opinionũ oc aen pubes quoque ſim non minus quam ſeruus ille cui varictas. Nerua filius exiſtimauit, nihil nos poſſe ukeimn uubeo meo nomine poſſeſsionem apprehendere. per ſeruũ qui in fuga eſt, poſsidere:alij diſſentiebant lbqltt Cum vrerque noſtrum ſit impubes, quæritur an ab eo. Et obtinuit per eum nobis acquiri poſſeſsio- don diie mini impuberi acquiratur poſſeſsioꝛl C. ait pupillus nem, ſi à nullo alio poſsideatur. Nam nec ſibi, nec didtomm. Jjerſeyunm,&c. Quæ dicta ſunt in ſuperiore capite alij acquireret, ſi diceremus eum non acquirere do- uirerenn acquiri nobis poſſeſsionẽ per ſeruum quoque im. mino. Non poteſt alij acquirere quam domino, d bipuß puderéitaintelligenda ſunt, etiamſi impubes ſit qui quia ànullo alio poſsidetur. Sibi non acquirit, quia hiapkm ubetleruo ſuo impuber:, vt in poſſeſsionẽ eat;mo- eſt ſeruus. Vtilitas igitur ſuaſit vt ita conſtituere- 1 7 dd tutore autote iubeat. Hoc addidit Paulus Vt tur. Præterea ſeruum quim fuga eſt nos poſside- oktnderet ſc ctiam loqui de eo pupillo qui infans mus, preterquam in exceptis caſibus Tametſi res eſt. Nam in§. ſed furioſus.& l. quamuis.§. infans. alia mobilis poſtquã deſiimus eam retinere ſub cu⸗ dicdum eſt pupillum etiam ſine tutore acquirere ſtodia noſtra, eam amittamus. Tamen aliter com poſſeßionem. Sed notandum eſt non requiri iuſ- ſtitutum eſt de ſeruo vtilitaris cauſa iure ſingulari. ſum pupilli necautoritatẽ tutoris in cauſa peculia. Hoc dicitur duobus in locis ſub hoc titu. Vn Mn 1. Quia ignoräti pupillo, infanti, furioſo acquiritut in l. Pomponius 13. in prin. alter in Irem quæ nobis. poſſeſio per ſeruum ex cauſa peculiati. Acquiri- Fgo, inquit Vlpianus in dicta J.i aueean 988 tur enim ea poſſeſsio animo& corpore alieno. l.3. ꝛinere puto, poſſéſsionem non 5 Faci ius 5 d Sſaltus. hic. Sed ex alia cauſa quàm peculiari non mus poſſeſsionem rei mo llis quam im nebe zcquiritur niſi ſcienti. Ildeoque non acquititur fu- lis. Præterea rei mobilis. domivium mon mile fü. olo infanti,qui udicium non habet. Hinc quæri- mus, quòd in mare demerſa ft. d he fer 1 4.......„. Ularl. rut apud Accurſ. Quid ſi ſeruus pupilli vi occupa- gitiuo. Hoc ratione qnadam In dlicdauſugſen mipollelbionem, dque tutore autore, an per hũc eſt in ſeruo ſogitiud ne 3 ſsciſi Wberdat 2 d t.„. 11 4** ſ 3 uer! 3.: num acquiratur poſſeſsio pupillo: Ego exiſtimo do quotieſcunq; volue I dſerret dominis ſuis, Ktbreuiter gicam quod ſentio) poſſeſsionem hic ſione ſui. Id multũ ufian 1a eeenn gr Pe non acquiri. Qu e moucar ego mox oſté Huic ſimile eſt quod Icuur in d. i. que nOe. acquiri. Qua ratione mouear ego mox olte ulc nin AAa z

3343 Et hæc ratio eſt quare videamur fugitiuum poſsi- dere, quod is quemadmodũ aliarum rerum poſſeſ- ſionem interuertere non poteſt, ita ne ſuam quidẽ poteſt. Etſi ſeruus mihi ſurripuerit rem aliquam meam, non ideo poſſeſsionem amiſi eius rei, quã- uis ſi ſubrepta ſit ab alio, poſſeſsionem amiſerim, Nam ne poſſeſsionem quidem ſuam poteſt inter- uertere ſeruus. Huic ſimile eſt quod dicitur in l.z. 5. ſi ſeruus Spartacus, propter quem bellum ciuile ortum eſt Romæ. Seruus igitur qui in fuga eſt, ni- hilominus poſsidetur à domino ſuo, poſſeſsionem ſuam interuertere non poteſt non minus quàm aliarum rerum. Cum poſsideamus eum: mirum non eſt ſi poſſeſsio per eum nobis acquiratur, ſed animaduertendum in hac poſſeſsione acquirenda domino animum ipſius ſerui neceſſarium eſſe:&ſi plærique aliter exiſtiment. Id apertiſsimè expreſ- ſum eſt,& diſertiſsimè in hac l. quam interpreta- mur.§. hæc quæ de ſeruis. infra. Nam ſi ſeruum tuum poßidere jubeas,&c. Generaliter loquitur Iureconſ. queęcũque hactenus de ſeruis dicta ſunt in hac pro- lixa diſputatione de acquirenda per ſeruos poſſeſ- ſione, intelligenda ſunt ſi ſerui ſuis dominis velint acquirere. Et fortè ſeruus qui in fuga eſt, habet ani- mum redeundi ad daminum ſuum,& vult poſſeſ- ſionem acquirere rei alicuius, vt in gratiam eius re- deat, His quæ diximus opponitur vt contraria.
Liſi ſeruus. de public. in rem actio. Vbi Pompon. ait,
Si ſeruo qui in 95 eſt res ſit tradita, publicianam com-
etere domino, licet poſſéßionem rei traditæ ꝑer eum nacktus non ſit. His verbis vtitur Iuriſconſultus. Za- ſius air, nunquam ſe vidiſſe antinomiam explicatu difficiliorem, nec diſsimulat ſe eam explicare non poſſe ſine diuinatione, vr ait. Verba Pompo. ita ac- cipit Zaſius, quaſi diceret per ſeruum poſſeſsionẽ nobis acquiri non poſſe. Sed non ita dicit. Senſus verborum Pompeſt, Publiciana actio competit e- tiam eo caſu quo poſſeſsio non acquiritur per ſer- uum qui in fuga eſt:& certum eſt non ſemper ac- quiri poſſeſsionem per ſeruum qui in fuga eſt. Im- primis oxcipitur caſus in noſtro capite ſi ſeruus ab alio poſsideatur. Alia exceptio eſt in l. 3.§ ſi ſer- uus. Si ſeruus proclamet ad libertatem,& diu in li- bertate ſit morarus. Quid ergo incommodi eſt in ea re: Publiciana actio mihi competit, licet poſſeſ- ſionem rei traditæ pet eum nactus non ſim: etiam eo caſuj quo poſſeſsio non acquiritur per ſeruum qui in fuga eſt, datur mihi actio publiciana. Vt cõ-
petat actio publiciana ſufficit quęcunque apprehẽ-
fio In ea ſpecie apprehẽſa eſt res, aut ab eo qui pu- pliciana agere vult“ aut ab eius ſeruo: non eſt ne- ceſſaria acquiſitio poſſeſsionis, vt publiciana actio- ne agi poſsit.
OEquirur alia quæſtio pertinens ad ea que ſupe- rius dicta ſunt. Dictum enim fuit poſſeſsionem nobis acquiri per ſeruum noſtrum. Inde quæritur quid ſi ſeruus alicui in pignus datus ſit: Dcbitor tradidit ſeruum quendam ſuum in pignus; an per hunc ſeruum debitor poſsit acquirere poſſeſsionẽ: Hæc quæſtio eſt noſtra. Hic dicitur poſſeſsionem non acquiri ex ſententia Iuliani, nec id mirum, cum debitor hunc ſeruum non poſsidcat. Debitor qui
Franc. Duareni luriſconſ.
tradidit ſeruum ſuum in pignus alicui credit,e deſiit eũ poſsidere, tradendo pignori transten oi ſeſsionem in creditorem. Nam pignus drone Ol. cum poſſeſsio tranſit. ſi rem Alien§.proprid det gno. actio. Iureconſul. ait debitorem non poſsiq 3 niſi ad vnam tantum cauſam, ſcilicet ad vſuca d nem. Dubitatum fuit apud veteres quiſnam 8* deat rem pignoraram, debitor qui tradidit, an ei ditor qui accepit. Et receptum eſt debitorem d
ſidere ad vnam tantum cauſam, ſcilicet ad ſupca 6
pionem: creditorem ad alias cauſas. Sed cur ita cõ b
ſtitutum eſt? Quia cum queęritur an transferatur Gee
poſſeſsio in aliquem, plærunque inſpici ſolet quod
actum eſt inter dantem& accipientem.. intereſſe. HMc.Vbi id fuſius explicaturi ſumus. Cum quæritur an ſequeſter poſsideat, inſpicimus quo animo na apud eum ſit depoſita. In pignore contrahédohoc
agitur vt creditor pignore accepto ſecurior fat lta M
conſulitur creditori pro pecunſa credita: quame. lius eſt ei in rem incumbere quàm obligatamper- ſonam habere. Acquirit ius in ipſam rem Res ipſi obligatur, non tantum perſona.l.pignoris perſecu- tio. de pignorib. Hec rei perſecutio maximè ade. ius ſecuritatem pertinet. Securior eſt poſſeſtione in ſe tranſlata creditor, quàm ſi poſſeſsionem non haberet, vt videlicet non tantum poſsit vindicate, ſed interdictum vti poſsidetis, quod eſt retinend poſſeſionis, vel vnde vi, quod eſt recuperandæ, ex. ercere. Si fortè ab eo res auferatur. Vtilia ſunt iudi. cia poſſeſſoria, quib. non vteretur ſi poſſeſsionem
non haberet. Vt autem ita poſsideat creditor, t poſsit vſucapere rem pignoratam, non eſt credibic
hoc agi inter dantem& accipientem, vr hoc aginn i vt ſecurior ſit. Atque ideo non poterit vſucaſes creditor,&ſi longo tempore poſſederit, vſucit autem debitor ipſe qui dedit, ſi fortè dominus un erat. Hoc enim receptum eſt quantum ad vlſuca pionem poſsidere debitorem, rantum ad alias cu ſas creditorem.& ita accipienda ſunt quę pleriſque in locis extant ſcripta à iuris autorib. de hac poſet ſione pignoris. Veluti in pignori.in l.ferui. de vſi cap. in l.cum& ſolum.§. pignus.& l.ſi vißnur oe gno. act. L per ſeruum. de acquir. xer. domi.&. fi ſer
uus. depof. In quibuſdam dicitur creditorem po
ſidere, in aliis hæc diſtinctio adhibetur. Hre qus diximus de pignore, de eo pignore intelligédaſün, quod dicitur conuentionale, quod proprè pignus ii dicitur. Non ſunt intelligenda de prætorio pigno 8 re, vt dicemus ad 1.3.§. vltim. hic.In prætorio pigno- re nulla eſt voluntas contrahentium, autofft pretoris conſtituitur, non voluntate contraheutu Per ſeruum corporaliter pignori datum,&c Debitot qui tradidit rem ſuam in pignus nõ poſsidet cam niſi ad vſucapionem. Sed an ſaltem creditot pou rit acquirere poſſeſsionem per ſeruum pignom
Hic lureconfultus ait, Sed nec creditorem,&
batur creditorem acquirere poſſeſsionem usta
ſidet. Diximus debitorem poſsidere quamm
vſucapionem, quantum ad omnes alias cauſs 3 cirur poſsidere creditor. Cur igitur per ſeruune gnoratum nõ acquir cur poſſelsio creditorh Neh Solam poſſeßionem non ſufficere, vt nobis 10 quiratur pofſeſsio per ſeruum, vt ſupra dixi, n n
Hcit ſimplex& nuda poſſeſsio ad acquirendah 4 ſebionem

um rahd
Snori
9 max. ett polt oſleſiionn obit ſi odeſtmi ecupera Vüila im ſ pollein eat cedn, noneſtarti emat horgs otett llen lledkttüe re domunbn ntum aüfle um adalbha
mt qaeggag
dcken in lleuidei,
l nhun b
—
rdomig!
credünr 4 beru. Iuf einreligänt
dptoyns 9
eprrunaf
prrui
—
tium, Kun ate conlu 9 m, 9e-
ſebionem per ſeruum. Vſufructuarius acquirit per ſeruũ ex re ſua, vel ex operis eius: ſed hoc fit pro- ter vſumfructum, qula illa acquiſitio poſſeſsio. nis eſt in fructu.l. pignori. 33. de vſufruct. Pignoratun (inquit) ſeruum non vſucapimus, quia alieno nomine opidemus. Supereſt hic tantum vna queſtio. Cur ic dicitur pignus vſucapi à debitore. Ad vſucapio- vem. hic dicitur valere poſſeſsionem debitoris qui ignus dedit creditori ad vſucapionem.In aliis etiã locis apertè dicitur debitorẽ vſucapere poſſe. Cre- ditorem, vel vſucapere nòn poſſe. Sed hoc videtur conſiſtere non poſſe. Nam res data in pignus, vel eſ propria cius qui dedit, vel aliena. S i propria eſt, nonpoteſt eam vſucapere quia res mea non poteſt amplius mea fieri. Si ſit aliena, non valet pignus. pignus de re aliena non contrahitur. Quomodo gitur accipiemus quod hic dicitur hanc poſſeſsio- nem prodeſſc debitori ad vſucapionem, id eſt, vt vſucapere poſsit. Ego reſpondeo, rẽ alienã in pignus dari nõ poſſe, niſi bona fide poſsideatur ab eo qui in pignus dat: id enim accipiendum eſt cum hac explicatione res quæ à me bona fide poſsidetur poteſtà me in pignus dari.ſſi ab eo, de pigno. Res propter quam prętor dat mihi publicianam, ea po- reltna in pignus dari:& ſicut prætor tuetur me per ublcianam, ira etiam eum cui pignus dedi tuetur er Seruianam. Atq; ita poteſt locum habere quod 5 dicitur à Paulo noſtro. Poteſt fieri vt res aliena bona fide poſſeſſa, detur pignori à debitore. Cæte- radicemus ad l. qui pignori. 36. hic.
§. Deteres purauetrunt.
Ic quoque tractatur queſtio pendens ex his Has ſuperius dicta ſunt in§. item acquiri- mus. Dictum eſt à nobis acquiri poſſeſsionem per ſmuũ. Quæritur quid ſi ſeruus hæreditarius ſit,& auur de acquirenda poſſeſsione alicuius rei hæ- vcdtariæ. Hic dicitur ex ſententia veterum iuris au- wum non poſſe nos per ſeruum rem hareditariã acquirere quæ ſit eiuſdem hæreditatis. Veteres, in- quit, putauerunt. Id eſt non tantũ hæreditas ipſa nõ poteſt acquiri nobis per ſeruum hæreditarium, ſed nec quicquam quod eius hęreditatis ſit. Seruum
autem hæreditarium hic nos accipimus qui iure
hareditario obuenit alicui, qui obuenit ei tanquã ſuccebione in locum defuncti: hoc enim eſt hæ- redem clle, de quo fuſius diſſeremus ſub tit. de ac- quiren. hæred. Hæreditas eſt ſucceſsio,&c. l. nihil a- liud. de verbor. ſignific. Hæredem eſſe eſt eum locũ tenere d teneret defunctus. Ideoque verè dici- dar in lhæreditas. de petit. hæred. hæredem eſſe,& ſi bons nulla ſint in hereditate. Si cui ſit delata hære- dtes,& declarauerit ſe velle hæredem eſſe defun- cii non ideo poterit detrectare æris alieni ſolutio- nem, quod nihil ſit in hæreditate: non poterit ideo cauſari ſe hæredem non eſſe, quod nihil reperiatur inbonis defuncti, hæredem enim eſſe eſt repreſen- ate perſonam defuncti. Seruus hæreditarius eſt auihoc iure obuenit alicui. Nec verũ eſt hæreditatẽ
zntum dici antequamadita ſit(vt pl erique pu-
unt) Certum enim eſt hæreditatem dici defuncti
etlan. din b oſtquam adita eſt,&ſi plærunque res here- taria accipiatur ante aditionem hæreditatis. vt in
Moltuo. de fideiuſ. I...] ſi quis teſta. lib.&c. Hæ-
In Tit. De acquir.vel amitt. po ſſeſſ.
835
reditas dicitur domina, ſed poſtquam hereditas adha eſtenihilominus dicitur hæres. S1 heres eſt, er- —— quamur fun l0 due di ru Hat.erfiana ſe eee eger dabei 1 uri Confult vt in petitio- eſtgc hereditas diundi un. ea ſduam adita 65 C hereditas diuiditur familiæ erciſcundę iu- ——— Keruum Rarradhe nhl iudicio meo, ſi dixerimus tuun Aære lirarium hic accipi ctiam poſt aditã ditatem. licet aliqui diſſentiant. Regula igitur antiquorũ eſt,nõ poſſe nos per ſeruum hæredirariũ acquirere quod ſit eiuſdem hęreditatis, non mod hereditas ipſa non poteſt acquiri per ſeruum here- ditarium, ſed nec quicquam quod ſit eius heredi- tatis. Idem dicitur 11 L.per ſeruum hereditarium.18. de acquir. rex. domin.& in l. hæres. 43 de acquirend. hered, Sed cur hoc ita conſtitutum eſt à veterib. vt neque hæreditas, neque alia res hereditaria poſ- ſit per ſeruum hæreditarium acquiri, cum etiam res empta acquiratur per ſeruum emptum:& per ſeruum legatum acquiratur res legata: Magna eſt controuerſia& diſſenſio de hac re, nec vllus eſt qui affirmare auſit perſpectam ſibi rationem huius veteris iuris. Sed ego ſemper exiſtimaui ex vete- ris iuris ſubtilitate hoc ortum eſſe. In iure veteri multæ erant ſubtilitates quæ magna ex parte e- mendate ſunt, vel à pretoribus, vel aliis magiſtrat. vel etiam ab ipſis iuris prudentibus. Paulus hic ve- teres citat. Veteres(inquit) putauerunt,&c. Vt oſten- deret quod hic dicitur veterum autoritate niti ma- gis quàm euidenti aliqua ratione. Priſcis illis Iuriſ- conſult. videbatur alienum,& quodammodo ab- ſurdum vt hæreditas per hæreditatem acquiratur. Id quod acquirit& id quod acquiritur diſtincta eſſe debent ſi ſubtilitatem ſequamur. Hæreditarius ſeruus&ſi hæreditas non ſit, tamen hæreditas con- ſtat ex rebus quæ continentur in patrimonio de- functi. Magna ſolennitas fuit olim in hac re. Hoc ſatis oſtendit ſolẽnitas illa neſcionis, quæ tantum ſolennitas fuit.l. Cretionum. C.de iure deliber. Ex his ſubtilitatibus iuris antiqui quedam emendatæ ſunt vt dixi, quòd iniquitatẽ habere viderentur, a- liæ remanſerunt, vt hæc de qua inſtituta eſt à no- bis diſputatio, que non videbatur aliquid incom- modi habere, aut nõ multum habere, eas immuta- re neglexerunt prudenter legiſlatores ipſi. Admo- net nos Vlpian, in tit. de conſtit. princ. in nouis re- bus introducendts euidentem vtilitatem eſſe de- bere. Ius vetus&ſi non deprehendatur fortè nl magnopere eſſe, modò non multum incommodi
adferat, non debet abrogari. Alia ratione ſibi cõ-
ſulere poteſt is qui vult acquirere, vel herecatem vel rem aliam hereditariam quàm per hęreditariũ ſeruum. Eadẽ ratione diximus cum diſſereremus qe iurc accreſcendi, non eſſe à iuriſprudentib. muta- rum illud ius antiquum, quo fuerat cautũ ne Tau pro parte decederet teſtatus,& pro parte 85— 4 tus:quãuis hoc ſubtilitatem potius Tam deni Feen æquitatem haberc vidcatur. Qux ita ſu B. la mr vt iniquitatem habeant, ca fortè mutata 3 n. data videntur à prætorib. ſicut i n ſeruitute ad te
us conſtituta: ſicut in obligatione ad tempus con-
itt. l. obligationum ferè. de tracta. l. ſeruitutes. de ſeruit 105 isr 5

“ Peamee 4 eehhis aieee e S Shee, — 6ne “
ee uen
9
oblig.& actio. A⁴ pud Paul. igitur hic tractatur quo-
modo ſententia veterum accipienda ſit. An lõgius produci debeat hec regula. Exempli gratia. Sicut diximus tem xteditariam non poſſe acquiri per ſeruum hereditarium, an idem dicemus de plurib. ſeruis emptis, aut donatis, aut legatis? Vt per vnum cx his alij non poſsint acquiri,vt ſi emptor, vel le- gatarius per vnum velit acquirere poſſeſsionem a-
hRorum, non poſsit propter tegulam veterum. Ait
Iuriſconſultus huc prodcendam non eſſe regulam
veterum. Nam regula Aveteribus tradita pertinet
tantum ad res hæreditarias& ad ſeruos hæredita- rios. Ad ſeruos donatos, vel emptos, vel legatos
non pertiner. Atque ideo ad eos produci non de-
bet interpretatione. Hinc notãdum eſt ea qus ſub- tilitatem habent, interpretatione ad alia proudu- cenda non eſſe. l. quod verò.& l. neque res. de le- gib. Cum quid lege expreſſum eſt, bona occaſio eſt id ad ea quæ ad eandem vtilitatem tendunt, pro- ducere. Sed quod ſingulari iure receptum eſt, id
roduci interpretatione non debet. Subtilitas non eſt facile ad alios caſus extendenda. Præterca non
producituv ad eos qui partim legatarij ſunt, par-
tim heredes. Quidam ex parte me hæredem in- ſticuit,& mihi prelegauit ſeruum, pro parte meus eſt iure legati, pro parte meus eſt iure hæredirtario?
uæritur, an poſſeſsio mibi acquiri poſsit per eũ ruum rei alicuius hæreditariæ: luriſconſultus ait poſſe per eum poſſeſsionem acquiri. Sic deflectit
Paul.A fubtilitate ad æquitatem. Simile exemplum
eſt in l. qui abſente. 38. 5§.vlt. Quod exemplum nos ſequi debemus quoties ſimilis occurit ſubtilitas.
§. Haæc quæ de ſeruis diximus,&c.
X ſuperiorib. quoque pendet hæc quæſtio, id H, ex his quę diximus de poſſeſsione per ſer- uum acquirenda, multę ad eum locum queſtiones perrinentes A nobis tractate ſunt. Ex iam dictis er- go naſcitur quæſtio. Cum dicimus per ſeruum no- bis acquiri poſſeſsionem, an ſic accipere debeamus, Acquiri, corporalti apprehenſione ſerui, etiamſi nõ adſit ipſius ſerui voluntas& animus. Et videtur
ſuffcete corporalis apprehenſio ſerui, cuius mini-
ſterio acquiritur domino poſſeſsio. Præſertim cùm domino lubente res apprehenditur. Poſſeſsio qui- dem corpore& animo acquiritur. Sed cum ſer- uus domino iubente& volente rem corporaliter apprehendit, vtrunque hic cõcurrit, animus& cor- pus. Animus ſcilicet domini poſſeſsionem ſibi ac- quiri volentis. Corporalis autem apprehenſio ſer-
ui. Sed Paul. noſter hic ait voluntatem ſerui neceſ-
ſariam eſſe, non ſufficere facttum ipſius, corpora- lem apprehenſionem ſerui. Ergo duorum voluntas acquiritur hic in acquiren da poſſeſsione, vna do- mini, altera ſerui, volente domino debet ſeruus in- trare in poſſeſsionem, debet ſeruus apprehendere poſſeſsioem animo acquirendi domino ſuo. Aliaàs per ſeruum non acquiritur domino poſſeſsio. Hoc eſt quod dicitur corpore& animo alieno poſſeſ- ſionem nobis acquiri,vt dicitur in I.3·§. Saltus. hic.
Mam ſi ſeruum,&c. Dictum fuit à nobis. ſuprà, hoc
locum habere etiam in ſeruo qui in fuga eſt.In ea auęſtione quam tractaui de ſeruo qui in fuga eſt,
86 Franc. Duareni Iuriſconſ.
quæſitum fuit, an ſeruus qui in fuga eſt, quià nul- 10 alio poſsidetur, acquirat domino poſlebionem, eriamſi non habeat animum acquirendi qormino. Quidam exiſtimant nõ eſſe neceſſarium animum ſerui, quia aliàs nihil per ſeruum, qui in fuga eſt,
domino acquireretur. Nam(inquiũt) nõ eſt credi.
bile ſeruum qui in fuga eſt habere animum acqui- rendæ poſſeſsionis domino ſuo, quam ſententiam ſupra confutaui. Incidit difficultas ex J. qui mih don. de qua diximus& mox dicemus in interpre. tatione§. ſeq. b b§. Der procuratorem, S&c. I IcC S. pertinet ad diuiſionem ſuperius tradito- rum in§. item acquirimus. Hęc eſt diuiſio
Pauli. Poſſeſsionem nobis acquirimus, aut per nos metipſos, aut per alios qui ſunt in poteſtate noſtra:
cuiuſmodi ſunt filij, ſerui: aut per alios qui non ſum
in poteſtate noſtra, veluti per procuratorem. Qux- ſtio igitur hic eſt an per procuratorem nobis ac. quiratur poſſeſio? Et videtur acquiri non poſſe, ſ ſubtilitatem iuris ſpectemus. Regula enim eſt per liberam perſonam nobis non acquiri.l. ſi ita ſtipu- latus.. Chyſogonus. de verb. obli. Sed tamen vuli. tatis cauſa receptum eſt, vt poſsit per liberam per ſonam nobis acquiri poſſeſsio. Non tantum valut in hac re ſubtilitas iuris, quautum vtilitas commu. nis hominum. Subtilitate refragante hoc receptum eſt& confirmatum. Id ſatis oſtendit I.&. per procu. ratorem. Cod. eod. Per procuratorem vtilitatus cauſi &c Hoc ſuaſit vtilitas, vt admitteretur: cum ſtrico iure ſecundum ſubtilitatem hoc non videatur re- cipiendum eſſe. Hoc conſtitutum eſt magna ratoo. ne de his qui ſunt in poteſtate noſtrall. Stipulano iſta.§. alteri. de verbo. obliga. Dicebãt veteres quat factum eſſet à filio videri a patre factum, quia filius à patre procreatus eſt: quàm rationem imitati
ſunt iuris noſtri autores, vt actionem fllij ab T. ctione patris nõ diſtinguant. Non igitur mirũeſtſſi
omnes obligationes& actiones acquirantur patti
per filium in cuius eſt poteſtate. Sed diſtingunt hic
I. C. acquiſita ciuiliter, ab acquiſitis naturaliter.æc diſtinctio eſt in l. Ea quæ. de acquir. rer domin. Pol
ſeſsio actus eſt maximè naturalis. Nihil magis na-
. turale eſt quàm apprehendere rem cum animo te. 1
tinendi& poſsidendi. Poſſeſsio per quamcunque
perſonam nobis acquiri poteſt:nec refert an ſit ii e
iuris, an in poteſtate noſtra. Solet quæri quomod 1 accipere debeamus procuratorem in hoc loco. Cu
dicimus per procuratoremin
huic conuenit debim t. procuratar,(nqut Cie alieni iuru viualii hic ſimplicitet d jale mandatum curatorem quo- Iuriſconſvoc
aliquan 9
quatur dicemus quò que vniu erſorum pertinere, quem

N.
erius d
tileliad
tandume
tilitas con
hoc rect
d18. dern vtilttwua tur cum on videanun ‚ſt maguu tra.l. Sin dät vederscn Sumgua tionem inki onem liſd: jgturmüch
1
natufalte d rer domn Nibilmagbu
cum wn
r
ſi uando procuratorem uderlorun bonorum, aliq 11 bonorum vniuerſarum rerum. Aliquãdo totot
atorem rocuratote 14 rauo bonorum cõceſſa eſt l. procurator cui gene-
raliter. procurator totorum. de Rdeur Nec diſti- dus eſt procurator totorum bonorum, à pro-
48 cant cum libera. Hec diſtincti curatore, quem We⸗ Exiſtimo igi 0 fuit incognita veter ibus, vt puro. Pxiftimo igitur nod hic dicitur de procuratore, accipi cadem ra- loone de eo cui libera bonorum adminiſtratio cõ- zeſt. Mouet nos præterea, quòd his verbis vide- 3 DPaulus noſter procuratorem tutori& curatori rut Non eſt dicendum tutori ſpecialiter mandatum quid eſſe, habet tantum generale man- dtum.lllud etiam qu eſitũ eſt an poſſeſsio per pro- curatorem acquiratur domino directò& ſine Vlla celsione. Et breuiter dicendum eſt nullam hic ceſ⸗ ſonem procuratoris requiri, ſed continuò directo oſfeſionem acquiri? omino per procuratorẽ mi- nſterio ipſius procuratoris. Procurator hic dicitur miniſterium aliené poſſeſsionis præſtare. l. Quod meo..hic. 5. Dominus acquirit poſſeſsionem per rocuratorem, idem miniſterio procurator poſſeſ- ateficitur: non ita accipere debem us, quaſi in pro- cutarorem poſſeſsio transferatur, dein de eam do- mino cedat. In actionibus acquirendis hæc ceſsio ncceſſatia eſt.. Poſſeſsio quoque. in fine. hic. Multũ ergo intereſt inter actiones ſiue obligationes quæ het procuratorẽ acquiruntur,& poſſeſsionem. Pof bio ſtatim transſertur miniſterio procuratoris in dominum, non actio, non obligatio. Sed obiecerit Aiquis idem de actionibus& obligationibus dicẽ- dum videri, quia dicitur in plæriſque locis emptio- gemyenditionẽ, aliaſque huiuſmodi obligationes eum per nuncium cõtrahi poſſe. ¹ 2.5. de contra. emptl.qui autem. de conſtit. pec. Ecce emptio non unum cötrahitur inter præſentes, ſed eriam imter
ablentes pernuncium vel per epiſtolam. Contrahi-
iremptio conſenſu. Nihil autem vetat quo mi- uu emptor per epiſtolam, vel per nuncium cõſen- ſum ſuum declaret, atque ita contrahant emptio-
nem per nuncium contracta venditione certũ eſt
obligaionem& actionem directo domino acqui- nied ego alis dixi, quod ſæpe hoc à nobis repe- iium ett locos huiuſmodi de nuncio accipiendos elſenon de procuratore. Hi loci de nuncio nõ per-
tinent ad procuratorem. Nobis non acquiritur a-
gio per procuratorem ex emptione, ſed tãtum ac- quiritur nobis per nuncium. Nec obſtat huic ſentẽ-
ieregulaà nobis tradita in§. Chryſogonus. Per li-
beram perſonam nobis nulla obligatio acquiritur: non tamen per nuncium inter abſentes aliqua ob- liguio contrahitur. Nuncius nobis non acquirit. Vade dici nõ poteſt per liberã peiſonã hoc caſu no bis obligatio quæſita eſſe. Nũcius qui mittitur nõ di ciur emere, vt dici poſsit acquirere domino obli- gatlonem. Ego mitto nuncium, vt mihi rem aliquã ue mobilẽ ſiue immobilem vendas. Venditio hoc aſu non cum nuncio meo cõtrah itur, ſed mecum untũ. Ego ei tantum mando vt nunciet tibi meam ountatem. Non mando ei vt emat. Hic nuncius
ſ.„.. 8. cio tan: ũ nunci) fungitur, 110 ipſe contrahit. Si
mMandauero ei vt ipſe emat nomine meo, iam non Inplex nuncius eſt, ſed procurator. Nuncius ſim-
Niex ioſe nõ contralut, ſed dominus ipſius potius
In Tit. Dæ acquir. vel amitt. poſſeſſ.
ſimpliciter eum cui libera admini. ſimilẽ eſſe epiſtol
Wimäür nunciumxemero vel vendere cogitur. Vt onſtrarem dixi aliquando nuncium hunc
locis iam acuu necJuſſeompaar ol 4 Nuncius eſt velut epiſtola! E dne ſora Eruneineltve epiſtola loquẽs. Pone igitur ab- Prælenti mittere epiſtolam qua ſignificet ſe
ſentes. N ixerit opinor i
Nem epi 5 lenre Ne o dixerit opinor illã epiſtolam cõtra- bene enec nuncius contrahit. Multum ergo inter- eſt an dicamus aliquẽ contrahere obligationẽ an
augue Veròô miniſterio alicuius vti. Nam ſi mittatur nun-
cius ad contrahendũ, is concipit verba contractus in perſonam domini ſui. Nõ dicit, Vendis mihi, ſed dicit, Vendis domino meo. Contra de procurato- re eſt dicendum. Cuùm procuratori meo mando vt emat, non mando ei vt nunciet:& ita cõtrahit, qua- ſi ſibi emat, non domino. L.eum qui.§. Iulianus. de
conſtit pecun. l. Quæcunq;. de oblig.& act. Quæcun-
que gerimus. Cum ex noſtro contractu originẽ ha- bent, niſi ex noſtra perſona vires ſumant, irritus eſt
actus. De nuncio idem dici non poteſt, quia ipſe nõ
eſt qui contrahit, originẽ non trahit negocium ex contractu nuncij. Per nuncium ignur, id eſt mini- ſterio nuncij acquiritur, non ipſe nuncius acquirit. Sed procurator ipſe acquirit actionem eãque, mihi actione mandati cedere cogitur, quia mãdatu meo contraxit. Hæc ſubtili differentia nuncij& procu- ratoris non vſquequaque ſeruatur in acquirenda poſſeſsione: locum tamen haber in his quæ ciuili- ter tantum acquirũtur, veluti in obligationibus, in actionibus,&c. In his quæ naturaliter acquiruntur ratio iuris non vetat per liberam perſonam nobis acquiri.Ideoque hæc diſtinctio non eſt neceſſaria in poſſeſsione. Deinde locũ habet in dominio. Per procuratorem igitur nobis acquiritur poſſeſsio nõ dominiũ, niſi à poſſeſsione ſeparari nõ poſit, vt di- citur in l. Per procuratorẽ. C. eo. Si ſeparari nõ poſ- ſit, deſt, cum ¹s qui tradit dominus eſt, transferẽdo
oſſeſsionem, transfert etiam dominium, niſi aliud obſtet. Si dominus non ſit, vſucapiendi tantũ facul- tas trans fertur. Sed ita demum acquiritur poſſeſsio ad vſucapionem neceſſaria, ſi de ea poſſeſsione per
rocuratorem quæſita admonitus fuerit,& certior haus dominus, vt dicitur in I.. C. e. l. poſſeſsio quo-
quirere, transfert in me poſſeſßionẽetiam gnorãtẽ. Sed ita poſſeſsio ad vſucapionẽ mihi non proderit. niſi ex quo ſciero eã mihi acquiſitã eſſe. Vſucapio iuris ciuilis maximè eſt, poſſeſsio facti.l.bonæ fidei. de acq rer. do. quod mouit iuris autores Vr Pee pionẽ à poſſeſsione diſtinguerẽt. Alia eſt rerjoße r ſucapionem neceſſarius eſt titulus,& 8 es,— dicemus infr. iitu. de vſucap. Sine bona fi d non 4 vſucapio.· In bona ſide eſt is qui credit rc uam rſe quæ ſibi tradita eſt ab alio. Itaq; bona ſides nõ cadit in ignorantẽ. Si quis ignoret ſibi quæſitã eſſe vr ſeſsionẽ per procuratore ſuum,&ſi longo trn o 3 permäſerit in ea poſſeſsione, nõ tamen ici po bona fide poſſediſſe ob ignorantla. Nam d igno. ret, nõ credit rẽ ſuã eſſe. Alioqui ſi Qaumes lis 8 3 bis oſtẽdit Paulus per procuratore ta end nobi poſſeſsionem acquiri, ſi ca mẽte ſit vt Operà fuà no- bis accõmodet. Si autẽ ſuo nomine procurator na-
.. 27„7 8— ObIs ducllta . ſsionẽ, nõ dicitur pereun id ciſcatur poſſ ſs 2 poile ſsio
887
vel 5 elle emere: atque perfectã eſſe emptionẽ inter ab-
que. õ. vlt. hic. Procurator meus ſimulatq; apprehẽ- derit poſſeſsionẽ alicuius rei, volens eam mihi ac-
————— 5
84 2 1 ——
——B—Z———————————
8 1 S eee 5—
ö

838 po ſeeſsio, deficit eius voluntas,& cum hac eüra tione intelligendũ eſt quod ſup. diximus po eſsio- nẽ nobis per procuratore acquiri. Subiicit, Alioqui gicamus,&c. Oſtendit Paul. vtilitatẽ exigere vt di- çamus nobis acquiri poſſeſsionẽ per procutatorẽ, cum is apprehendit rẽ animo nobis acquirendi. Ab ſurdum eſſet(inquit) cum res traditur procuratori meo, vt mihi acquiratur:& procurator habet ani- mũ mihi acquirẽdi poſſeſsionẽ, mihi eã non acqui-
ri. nam cui bono hoc eſſet? Primò certum eſt eum
qui tradidit procuratori meo, amittere poſſeſsionẽ, is qui tradit alij rẽ animo transferendi poſſeſsionẽ,
amittit poſſeſsionem,&ſi ea alij non acquiratur. l.
Quod meoinf. co. argumento vſus eſt Paul. in I ſi
vir vxori. ſup. hoc tit. Solo animo amittitur poſſeſ
ſio,vt dicemus ad l. ſi quis vi.1⁷. S. differentiã. inf. No candũ igitur eſt per procuratorẽ domino acquiri poſſeſsiont᷑, ſed voluntate procuratoris,& huc per- tinet quod dicitur in§.hæc quæ de ſeruis. ſup. Atq; ita intelligi poteſt quod dicitur in I. res mandato, de acq. rer. do. Quod videtur eſſe contrariũ iis quæ iã à nobis dicta funt. Res mandato meo empta(inquit I. C.) nõ prius mea ffet qum ſi ille tradiderit mihi qui emit, id eſt, non transfertur eo inuito. Huc pertiner quod dicitur in l. Communis ſeruus. 42.§. vlti. hic. procurator ſiquidem mandante domino rẽ emerit, pro- tinus illi acquirit poſſeſcionẽ, quod ſi ſua ſponte emerit, non niſi ratam habuerit emptionè: ſed hoc intelligẽ- dum eſt de negociorũ geſtore qui ſine mãdato ge-
rit,& procurator plærũq; dicitur, vt dicemus in e-
zus legis interpretacione. Et obſeruaui vnũ exẽplũ
in l.qui negocia.ſup.manda. Difficultas hic incidit
ex l. qui mihi donat, de don. Si procuratori meo. Qui- dam tradidit procuratori meo, vt mihi acquireret, procurator accepit tanquã ſibi acquireret. I. C. ait, mihi acquiri. Diximus autẽ voluntatẽ procuratoris neceſſariam eſſe ad acquirendã poſſeſsionẽ. Quidã utant ſufficere voluntatẽ tradentis, ſed hoc falsũ eſt ex hoc loco. Ego admonui ſup. d.l. qui mihi do. intelligendã eſſe de acquiſitione dominij, nõ de ac- quiſitione poffeſsionis,&ſi plæriſq́; nõ placeat hæc interpretatio. Aiunt acquiri rẽ domino, non procu- ratori. Ergo non tantũ de dominij acquiſitione, ſed etiã poſſeſsionis legẽ illã generaliter intelligere de- bemus. Sed illi nõ mihi vidẽtur ſatis expẽdiſſe ver- ha illius legis. Ego volo probare ſententiã noſtram maximè cõuenire verbis I. C. cũ dicit, Rem acquiri, Aliud eſt acquiſitio rei, aliud acquiſitio poſſeſsio- nis eiuſdẽ rei. 3.6.vlt. vti poſ. Aliud eſt pretitt rei, ſin- uit. I. C.) alind pretium poſſeſionis. Sic ſtipulatio rẽ ttadi eſt facti,& differt à ſtipulatione rẽ dari.k vbi au tẽ.§.vlt. de ver. obl. Qui ſtipulatur rem dari, non ſti- ulatur factũ, ſed ſtipulatur dominiũ rei in ſe trãs- hr Quſ ſtipulatur rẽ ſimpliciter, intelligitur ſtipu lari rẽ dari.1 ſi ita diſtrahatur. S.vlt. de contrah. emp. uod eſt valde notãdũ, ſtipulari poſſeſsionẽè rei, nõ eſſtipulari rẽ. Sed cur nõ intelligemus acquiri quo
que poſſeſsionem. Nõ dicit I. C. xé acquiri, quia res
minus noſtra nö eſt,&ſi alius habeat poſſeſsionẽ, vfumfructũ vel ſeruitutẽ, l. quod dicimus de ver. ſig. Dixerit aliquis,&ſi diuerſa ſint poſſeſsio& domi- niũ, tamen diuerſam nõ eſſe rationẽ. Certũ eſt per aliũ facilius nobis acquiri dominiũ, ꝗᷓ poſſeſsionẽ. Id cũ verũ ſit, mirũ non eſt ſi quod dicitur in l. qui
Franc. Duareni luriſconſ.
& poſſeſsionis eſt in I. Liber homo. ad fl. de acq.n rer.
perpetua eſt: atque ideo non magni facienda, u
mihi don. dicatur non pertinere ad acquiſitionom poſſeſsionis. Similis differẽtia acquiſitionis don 1111
do. Hinc igitur notandũ eſt non acquiri poſſeſs nẽ per procuratorem domino abſq; voluntate 10 curatoris. Et ſi fortèẽ volũtas domini inerncniafe etiam tradentis, quãuis aliud de dominio dicend ¹ ſit. Hæc differentia dominij& poſſeſtionis aba confirmari ſolet aliis rationibus, quæ nunc àno expendẽdæ ſunt: in primis vtũtur nonnulli hac ra. tione, quia ſine cõtractu dominium nõ transkertun. vel alia cauſa huiuſmnodi antecedente. At poſfeßio acquiritur ſine vlla cauſa. Vtrunq; à nobis moban 175 dũ eſt. nihil verius eſt ᷓ quod dicitur de dominio, dominiũ traditione non acquiri, niſi cõtracqus vel alia cauſa quæ idonea ſit ad dominij traſlationem nt preęceſſerit.l. Nunꝗ nuda. z1. de acq. rer. do ſupaxlu- ti cũ ex cauſa donationis aliqua res traditur poſſeſ u ſio transfertur in aliũ etiam ſine cauſa. exemplũ eſ in hac I. 6. ſi vir. Cũ vir vxori ſuæ donationis cauſa rẽ tradit hic. nulla eſt cauſa ſaltẽ iuſta& legitima& nihilominus dicitur poſſeſsionẽ trãsferri in mult. anu rem. Hinc cõſequens eſt ad transferendã poſſeſio. nem nullã cauſam neceſſariã eſſe quæ antecedat, ſicut cauſa requiritur ad trãſlatione m dominij bo. ne igitur me vẽdidiſſe rẽ aliquã Titio, deinde eam tradidiſſe ipſius procuratori eo animo, vt Titio ac.
quireretur. Si procurator hanc rem accepit, nonut iaaitto cã acquireret domino ſuo, ſed ſibi vel Sempronio arumi- potius. Quæritur quæ ſit vis huius traditionis:quo. aqisdl modo res Sempronio acquiri poteſt? Nulla prece- Peuurn dit cauſa in eius Sempronij perſona, nulla tradito* la
eſt. quomodo igitur in cum trãsferri poteſt dom. niũ eius rei?luſta eſt cauſa transferendi dominijn perſonam Titij. Recte igitur dictum eſt in d. 3i mihi donatum. ad traãſlationem dominij ſufncet animum tradentis. Animus tradentis eſt, vt tes ac quiratur Titio, cum in perſonã Titij iuſta ſit caua transferendi dominij. In perſona verò Sempronij nõ item:idque vtilitas exigit. Hæc ratio huic hypo- ur theſi congruit, ſed ſolida nõ eſt, nec perpetua, non ff enim cõuenit aliis ſpecieb. Nã aliæ ſpecies occur. ii runt quibus hęc ratio conuenire non poteſt. Quid enim ſi vtriq; res donata ſit Sẽpronio:controuerſia eſt inter eos de trãſlatione dominij, in quæſtione do minij potior cauſa eſt eius cui res tradita eſtquo. ties. C. de rei vẽd. Queſtio igitur eſt de dominio in. dlt ter Titiũ& Sẽpromũ. Proponitur, procuratoi Ii c tij rẽ traditã eſſe: proponitur etiã procuratorem 60 nomine accepiſſe vt acquireret Sempronio. In hac hypotheſi non rectè diſtingui poteſt ſecundum hac diſtinctionẽ domini) à poſſeſsione. Non igi cõuenit hæc ratio omnibus ſpecieb. de hac tone eſt ratio argutior eorũ qui dicunt vnũ domi b eſſe, poſſeſsiones plures. Videamus an hoc veuiit Cum ego transfero in te dominiũ alicuius reimef ex cauſa donationis vel venditionis, idem dommnuu ꝙ ego habebã in te videtur trãsferri:nõ inteligin duplex dominiũ hic eſſevnũ videlicet ꝙ in me 1 Alterũ& diuerſum ꝙ in te transferatur. dedh mn potius quod à mea perſona in tuã perſonã ranie ratur. Dominiũ nõ aliter amitto quàm ſi roiuuns 4 mea alius acquiſierit. lld quod noſtrũ.de reg
Non

om ttio deinl imoyn 9 maccept i velgem traditing eſte Nühm na, nuluna rri potedin rendidonns um etth domigilien entis chtld itij uled Velodenmn rtio nurhy
ecpeipemm ir hecisoen non poctee
1
—
nio conrloe bin qprbru tradtrtln ſtde domii , proaun rocutan
vi5. differentiã. alteri acquiratut tra dominus eſſe is qui
musprocurat tur animus proc or tradent voluntas vt dicitur in d.J. Qui mihi don. D e poſſeſ- lone idẽ dici non poteſt: plures poſſeſs ones. quot,
yolo eã in te transferre, nouã poſſeſsionem
uam,
gperetur. id eſt, ei acquiretur. Sic dicẽdum eſt in ſu- heriore ſpecie cum procurator ea mente accepit vt d acquireret, nihil agi ſcilicet in perſona procu- moris. Cũ aliqua eſt ambiguitas in aliqua lege, ea uolicandl4 ex his quæ antecedunt vel ſequun- WSi ſeruus plurium,§.vlti. de leg.-.
In Tit. De acquir. v
In hac igitur ſpegie no
el amitt, poſſeſſ. 2 S.Ji iuſſerim,&c.
22 quam vulgè credatur.Ideoque hic diligenter animaduertendum eſt. Quæſtio eſt huiuſmodi: Cũ tumihi rem venderes,& dominium& poſſeſsio- nem in mę transfa u mil tra. dere Velles, ego iuſsi procuratori meo qui piæſens eratzvt eam acquireret. Is eam. accepit: forte procu- rator ea mente ſuit vt ſibi poſſeſsiqnem a nõ mihi: ideoc e poſſeſsigne oritur cötrouerfia
an ſit mihi acquiſira poſſeſsio. Cauſa dubital Wis M erat ex eo quod dictũ eſt in ſuperiori c⸗
nili co animo fuerit ꝑrocuratoryt mihn
idetur mihi acquiſita eſſa pofſeſsio Sed Paulus noſter in hac ſpecic ait ré mi.
hiwideri tradita m cſſc cum res iuſſu meo me præ-
ſenteę tradita uerit procuratori mco,c videtur mibi tradita&ſſé: quamuis eã fortè corpore meo nõ atti- gerim. Cum me abſente res aliqua traditur procu- ratori meo: multũtrefert quo animo is ſit,& an ve.
lit mihi,wel ſibi aut alij poſſeſsionem acquirere. Sed hie nihil refert, ſufficit me pręſente rẽ traditam eſſe procuratori meo, vt mihi tradita eſſe intelligarur. Sic tẽperatum eſt æquitate ſuadẽte à iuris aurorib. quod iam diximus de corporaliapprehenſione nc-, ceſſaria in poſſeſsione acquirẽda. Nõ ſemper neceſ ſe eſt corpore rẽ atringere, attrectare manibus quã 3 volumus poſsiderę. Vritur Paulus. argumento rei. demonſtrandæ gratia Non enim coryore& actune- ceſſé eſt apprehendere poſſeßions, ſed etiam ocalis. Pars corporis eſt oculus, ſicut pes, ſicut manus: ideo non/ minus oculis& aſpectu plærunque acquiritur poſ- ſeſsio, quàm ſi quis rẽ manu cõtctauerit, pedem in poſſeſsionẽ poſuerit Idem dicitur in liquod meo. 18.§. ſi venditorem. infrà eod. Argumento eſſe cas res. Peruulgatũ eſt illud de traditione clauiũ. l. Claui- bus. ſup. de contrah. emp. Si quis vendiderit vinum aut frumentũ quod in horreo eſt,& horrei claues tradiderit, dominium ſtatim in me transfertur vini. vel frumenti clauiũ traditione. Et hic adus aliquis corporalis eſt, videlicet acceptio clauium: quod di-
citur de traditione clauium, accipiendũ eſt cum id
actum eſſe appareat: vt trãsferatur dominiũ rei vel
poſſeſsio. Videndum enim eſt quid actum ſit inter dantẽ& accipientẽ. Nam plærunq́; claues tradun-
tur cuſtodię cauſa. Exẽplum eſt in Icum pater. 77.
5.pater plurib. de lega. ⁊. Secundum mores veterum claues plerunq; tradebãtur ſcriptis à ſe hærcdib.&. annulis ſubſignabatur res, quarum cuſtodia peceſ- ſaria erat. Hic annotãdus eſt obiter locus còmunis de preſentia. Cum quid me præſente factũ cſt,plæ-
runq; ſic accipimus ac fi àme ipſo geſtum eſſet. Hic
milhl res tradita intelligitur propter préſentiam meã, quia me preſente tradita eſt procurator ms Sunt alij ſimiles loci, veluti in l. Statuliber. 49.de co quod met. cauſ Quod ab alio(inqu Pm⸗mnc iplius ipſo præſente datun ꝗtprope— 2 auu ohe inteligatur. Alius ſimlis locus ef i l Pre— 79. de ſolution. Cum tu mihi pecuniam de— & eam mihi velles ſoluere, cgo eam in conſpe-
ctu m tiuſsi. Iuri it dominium deponi iuſsi. Iuriſconſultus ait 1u. 60G P0 cius
EHo* caput paulò reconditioré habet fenſum
rre velles, cum iu mihi eam tra- macquiteret,
periori capite. Népe 6.— 0 4 5„. Per Pprocuratorem mihi non acquiri, poſſeſsionem
acquireret.
— —

840
eius pecunie me acquiſiuiſſe, licet eã corpore non
attigerim: ea enim quaſi manu longa mihi tradita
elſe mtelligitur, quãuis tradita nõ ſit. Similis locus cſt in 1fulcinius. 44§ fed&ſi. ex. de Furt. vbi l. C.lo-
quitur de co qui indebitũ ſciens accepit.& quæritur an furti teneatur? Queęſtio etiã eſt de eo qui delega-
uit ſciens, non autẽ accepit,& ait, l. 0. Si me preſen- te ei ſolutum ſit, furtum à me factum eſſe. Nam cum me præſente ſolutum ſit, perinde eſt ac ſi mi-
hi ſolutum fuiſſet. Alius ſimilis locus eſt in l. ſi pro- curatori præſenti.79. infr. de verb. oblig. Si procu- ratori meo me præſente aliquis promiſerit, vtilis a- tio mihi ex ſtipulatu competit, quamuis ex ſtipu-
latione procuratoris mihi nõ detur actio, ſed opus ſit ceſsione. l. Poſſeſsio quoque.. vlt. hoc rit. Sequẽs
queęſtio eſt an ſit vera& naturalis poſſeſsio quæ ita acquiritur cum res alij traditur me preſente vel ab- ſente. De hac re magna eſt diſſenſio. Plerique putãt
fictam eſſe tantummodo poſſeſsionem, eum vide- ri quadã interpretatione iuris poſsidete qui nõ poſ ſidet. Hæc quæſtio tractatur propter diſtinctionẽ.
l. ea quæ. de acquir rer. dom. Poſſeſsio quæ natura- lis eſt, dubiũ non eſt quin nobis acquiratur per pro-
curaratorem, quamuis libera perſona ſit. Ex ſtipu-
latione procuraroris, nobis non acquiritur, quia a- cdus ciuilis eſt. Quid igitur dicemus de hac pofleſ- ſione: Videtur cinilis eſſe. Et certum eſt in primis rẽ
nõ poſſe dici propriè mihi traditam eſſe quæ poſi- ta eſt in cõſpectu meo, qus alij tradita eſt iuſſu meo, me preſente,& luriſconſ. dicunt eam pro tradita eſ- ſe. Sed tamen vera propriàq; poſſeſsio hic mihi eſ ſe videtur, quãuis vera propriàque traditio non ſit. Verum eſt mihi traditam non eſſe, ſed verum eſt mihi poſſeſsionem acquiſitam eſſe, cũ ſit receptus vſus procuratoris in acquirenda poſſeſsione. Ego non puto eum improprie loqui qui dicit mihi ac- quiſitam eſſe poſſeſsionem. Impropriè loqueretur
qui dicerit rem mihi traditã eſſe. Alia enim ratio-
ne poſſeſsio acquiritur quàm mihi tradendo rem.
Tradendo rem alij videlicet, vel in conſpectu meo
ponendo. Sed quem autorem requirimus huius rei locupletiorem quã ipſum Vlpi. in l. Certè ⁰.§.i. infr.
de precario. Quinimmo in cõſtituto idem videtur dicẽdum eſſe. Eſt ratio acquirendę poſſeſsionis vſi- tata moribus noſtris, cum is qui poſsidet rem ali- quã eamque in me transferre vult, cõſtituit ſe no⸗
mine meo poſsidere. Cum quis cõſtituit ſe nomi- ne meo poſsidere ſtatim acquiritur mihi poſſeſsio, quia is poſsider cuius nomine poſsidetur. l. Quod
meo. infr. Non poſsidet colonus meus, nõ poſsidet procurator meus. ſed ego. Et hæc poſſeſsio natura-
lis eſt etiã& corporalis. Acquiritur enim corpore
meo& alieno, videlicet corpore mei procuratoris
vel coloni. Cum poſſeſsio aſpectu meo acquiritur. dicitur acquiri actu corporaſi. Deinde lex lata eſt de hac ratione acquirendæ poſſeſsionis quæ vtili- tatẽ habet. ſ.per procuratorem. 8. C.co. Quæ ob id producenda eſt& adiuuanda interpretatione. l. Nã vt ait Ped, de legib. l. hoc modo. 36. de condit.& demonſt. ſed de hac queſtione quædam alia dice- mus ad l. quod meo. infr. b
8. NMunicipes per ſa. SIec. b D Ictũ eſt ſup.poſſeſsionẽ nobis acquiri vel per
noſmetipſos vel per alios. Hinc varię quæ-
Franc. Duareni Iluriſconſ.
ſtiones tractãtur, preſertim de ſeruis per quos poſlelſ ſio nobis acquiri dicitur. Hic alia queſſio tractatu
pertinens ad eundẽ locum, an munictpiũ vel eint tas poſsidere poſsit per ſe vel per aliã perſonã Diſsẽ ſio fuit de hac re inter veteres I. C. cum alij ſubtili. tate iuris, alij æquitate& vtilitate potius moueren- tur. Attamen vf intelligatis qua de re hic agatur:
animaduertendũ eſt ciuitatẽ, vniuerſitatem quanda
eſſe conſtantem ex ſingulis ciuib. à quib. diſcernitur & diſtinguitur. Certũ eſt aliud ciuitaté eſſe quam ſingulos ciues ex quib. conſtat. Argumento eſt p di citur in l. in tantum. 6.§.vniuerſitatis. de rer. diuu.vbi diſtinguntur res vniuerſitatis ab his quę ſuntüingu lorũ. Res& poſſeſsiones que huius ciuitatis ſunt in qua viuimus, ſingulorum ciuium non ſunt. Nemo eſt ciuium in hac ciuitate qui poſsit dicere hac do. mum in qua profitemur, quæ ciuitatis eſt, ſuelſe, ne pro parte quidem. Totius enim ciuitatis et i
eſt, vniuerſitatis quæ conſtat ex ſingulis ciuib non
autem ſingulorũ ciuium. Huic ſimile eſt quod di. citur in l. ſed ſi hac lege.§. qui manumittitur. de in ius voc. Qui manumittitur(inquu I. C.) à duitun
ſingulorum ciuium libertus non eſt. Ideoc; ſingulaud ar
ues poteſt ſine permiſſu pretoris in ius vocare. ldẽ dici. tur l ſicut 7. quod cuiuſque vniuerſ. quod debet d- uitas, nõ debent ſinguli ciues. ſicut quod debeturci uitati nõ debetur ſingulis ciuib. eodẽ pertinet quod dicuur in l.proponebatur. 76. de iud. Mortuis ciuib.
qui nunc ſunt,& aliis in eorum locũ ſubrogatismna
net cadẽ ciuitas.Sed quid ergo eſt ciuitas? Ciuitas vniuerſitas quedã eſt que dicitur fungi loco perſo. a ne l mortuo. de fideiuſs. Perſona quædam eſt im- ginaria, perſona quędam eſt, vt ita loquar, intell. ctualis, quæ non videtur, ſed intelligitur& animo concipitur. Non magis videtur ciuitas quàm lderi platonicæ. Singuli ciues videntur. Dicimus ergod
uitatem imaginariam perſonam quandameſſe i ſingulis perſonis quæ ſunt in ciuitate, conflatam, ſiil
Proinde ciuitas nihil poteſt agere, imò ne cogitate quidem. Id quod non fubſiſtit in rerum natura ſed intelligitur tantum, nihil poteſt agere. Hinc conſe. quens eſt ciuitatem non poſſe poſsidere. Poßide. mus animo& corpore, horum neutrum eſt in eꝛ perſona imaginaria, poſsidere igitur non poteſt ci. uitas. Imò ne per ſeruos quidẽ ſuos poſsidet Quo.
modo igitur poſſeſsionem alicuius prædij potertt aan,
per eos ſeruos acquirere: hoc eſt quod Paulaitin prin. huius cap. referens opinionem veterum. Nm poſſunt. Interpretatur Accurſiid eſt, non facil pol ſunt. Similis eſt eius interpretatio in l.vnic. ſup.de
lb. vniuerſ. Ego verò intelligo non omnino poltn id verum eſt& ſatis perſpicuum ex iam dictisnon poſſe ciuitatem poſsidere. Poſſunt quidem ſingr
li ciues poſsidere, vniuerſi autem, id eſt, qui n ſtituunt corpus illud intellectu ale, non poſſuntlit
tũ eſt ſingulos ciues promiſcus vti rebus ad ciuts
tẽ pertinẽtibus: ſed nõ ideo cõſequens eſt vniuo 1 tẽ ipſam poſsidere. Sed Nerua filius ait. Quoli 4 fuit ſententia ciuitatem non poſſe poßiideteneh ſeruos quidem ex cauſa peculiari, quomam Lu ipſos non poſgideant vniuerſi ciues: duamuß 4 runq; per ſeruos acquiratur etia ignoranti ex Lu peculiari. Cõſtat ex his queę diximus ciuitate N,
„„. llitate uerſitatẽ nõ poſsidere. Sed hæc ſecundũ lubone
»

leck ſa umirtiut 1.)ag duij ini vocane lai quod dch; Juod det lä pettina 1 Mondb j(ubrogn riuitas, Cu ngi loedyn uedamtfin loquur,in ligtroräun itas quimle Dicimuemgt Juandamckd ate, contnn
imo hechju erum uumſt cre. Inrot ſidereloit eutrmekun ur non hodi s pobie
predij ſr
vodld m reteuin, non etk, in lrnicſh on omninh x am dich lt qucben
1
id el—
von polun
In It. De acquir. vel amitt. poſſeſſ.
ccipiẽda ſunt. Nam vtilitas exi git,vt ciuitas& alia auiufmodi vniuerſitas poßsidere intelligatur. Hic
ualuit vtilitas neglecta ſubtilitate iuris, ad quam hſtatem interpretatio lurls T. eferenda eſt, quam non ſine cauſa Horatius vocauit matrem iuſti&
2
1. otius iuris quod interprer: xqui. Scopus eſt totius iuris q pretamur.
zubtilitarem nihili facimus contra vtilitatem ho- minum, in iure interpretando. Quoties deprehen- ditur inutile eſſe, quod ſubtile eſt, tunc præualet vti- litas. Inutile eſſe dicũt Iuriſcon. quod eſt cõtra vtili- tatem hominũ,vt in L. depoſ. Simile hoc eſt exem- pl, quòd fit à ciuibus publicè per maiorẽ Partemn. videtur id fieri per ciuitatem. l.aliud,§. refertur. de tegiur. Vnde conſentire intelliguntur vniuerſi cum nguli conſentiunt publico nomine: Erſi verè dici non poſsit vniuerſitas ipſa conſentire. ſed perinde
accipimus ſingulorum conſenſum, cum id agitur
ublico nomine, ac ſi ab vniuerſitate geſtum eſſet. fbem dicendum eſt aliquando, etſi aliquid faciant hiquibus ſumma reip. commiſſa eſhetiamſi à ciuib. aut maiore parte ciuium non fiat. Si aliquid agere- turab his, qui adminiſtratores dicuntur ciuitatis, Syndici, procuratores. J. manicipes. ad municip. municipes ſcire id intelliguntur. Cum ij ſciunt qui- pusſumma reipub. commiſſa eſt,& ſic accipiẽdum elhquòd dicitur in l. z. hic. 3 Ad l.z. ſed hoc iure,& c. (c accipiendum eſt, quòd dicitur in l. Tigni.9. municipes. ſuprà ad exlub. Municipes(inquit) actione ad exhibendum conueniri poſſunt. Nam& ospoſsidere& vſucapere poſſe cõſtat. Sic vniuer- lias dicitur conueniri poſſe in l. ſicut. quod cuiuſ- aue vniuerf. Poſſunt conueniri municipes in iudi- cioaduerſus eos datur actio. Itẽ poſſunt honorum poltbionem agnoſcere: ſi ſucceſsio aliqua ipſis de- aſt. 3. de bon. poſſeſ. d. l.vnde lib.vniu. Quãuis vetum ſit, ſi ſubtilitatem ſpectemus, conſentire eos wnpolle,& conſenſum eſſe neceſſarium in agno- ſenda bonorum poſſeſsione, tamen receptum eſt ltiſtatis cauſa, vt poſsint agnoſcere bonorũ poſſeſ- ſonem, ſi bonorum poſſeſsio eis delata ſit. Præterea eadem ratione dicuntur municipes iurare, ſi adſcri- ptaſit conditio iuriſiurandi muni cipibus, ea non di- citur impoſsibilis eſſe. l. municipibus. de condit.& demonſt iurant enim j per quos res eorum gerun- tur. Adhæc metum inferre dicuntur munici pes, ci- ues vniuerſi, vt aduerſus ciuitatẽ detur actio: Quod metus cauſa l. metum.. animaduertend. de eo quod metcauſa. Quia edictum Prætoris de actione quod merds cauſa, in rem conceptum eſt, nec perſona ex- prcla ct Ideo ait Iuriſconſ.nihil intereſſe an ſingu- lri petlona, an corpus aliquod, velut ciuitas, aut collegium metum intulerit. Sed mirum quòd non eadem tatione dicitur municipiũ& ciuitas de do- teneri.ſi ex dolo. de dol. mal. ex dolo munici pes conueniri non poſſunt. Quid enim municipes dolo deate poſſunt Vlp.ait. Subtilitas iuris non patitur, — municipes poſſe aliquid facere dolo fi- Beno im us metum eſſe illatum 4 eittende Edo da launo ſub tit. quod met. cauſa& ſub üit. 4 dar 5 differẽtiã doln admiſsi& metus llar e- 1 nn 1g0 diximus ideo viſum eſſe VIpia. le do- neri municipes, ſiue municipium, ſiue ci-
841 uitatem.(nam de vniuerſitate loquimur, cum dici. mus munici pes.) Quia munici pes nõ ſolẽt ea nego- tia Setere& tractare, in quibus machinatio aliqua adhiberi potuit: hoc enim dolus eſt. Dolus eſt ma- chinatio ad circumueniendũ aliquãdo adh bita, vt dicitur in I.r.§. 1. de dolo. Singult ciues, vel maior Pars ſingulorum non ſoler ea negotia tractare in quibus dolus admittitur. Gerebatur enim per ad- miniſtratores, qui ex dolo ſuo tenebantur,& vide- batur conſentaneum rationi, vt adminiſtratores te- nerentur ex dolo à ſe commiſſo magis, quàm mu- mCipium ipſum. Sed alia ratio metus illati, aut vis illate: ſolent enim bellũ gerere. Si conuocato popu- 10 hublicè,& publico nomine bellũ geratur delbe. ratione antecedente tanquam de re ad publicũ ſta- tum pertinẽte, tunc verè dicitur vim inferre ciuitas. Reſpexit igitur VIp. ad id quod ſuo tempore vſita- tum erat. Non videbatur ipſi idem de dolo dicen- dum eſſe. Ex his cõſequens eſt ciuitatem delinquere poſſe R& eſt quæſtio vulgo agitata, an ciuitas poſsit ob delictum puniri. Oſtendi iam ex delicto teneri. Metus illatus delictũ eſt. d. S. anim aduertẽdum. atq; ideo ciuitas ipſa poteſt puniri ob delictum,& alia eſt pœna ciuitatis, quàm ſingulorum. Non enim ac- cipiendum eſt, ciuitatem puniri cum ſinguli ciues puniuntur:& videndum eſt, an ab vniuerſis an à ſin- gulis delictum admiſſum ſit. Si ab vniuerſis, vni- uerſi puniẽtur:ſi à ſingulis, ſinguli. Mentio eſt pœnæ
quæ inflicta eſt ciuitati de Carthagine, quæ ara-
trum paſſa eſt.:ſi vſusfructus. 21. quibus mod. vſuſ fructus amit. Et eſt vſitata ignominiæ pœna, mul- cta pecuniaria. Idque accidit nuper in iudicio, quod latum eſt aduerſus Burdegalenſem ciuitatẽé ob mo- tus,& ſeditiones. Solent etiam muri ciuitatis di- rui. Vnum hic notandum eſt, quod conſtitutum eſt iure Pontificio de ſentent. excommu. in ſexto. Ci- uitatem non poſſe excommunicari, quia ciuitas animam non habet. Et excommunicatio dicitur ad animam pertinere. Quæſitum fuit in vltima lectio- ne an vniuerſitas poſsidere poſsit. Cuiuſmodi eſt ciuitas, municfpium,& alia huiuſmodi corpora. Diximus propter vtilitatem receptum eſſe, vt hæ vniuerſitates, hæc corpora poſsideant, contra ſubti- litatem iuris. Quia cum acquiratur poſſeſsio corpo- re& animo:& vniuerſitas neq; corpus nec ammmam habeat, videtur non poſſe per vniuerſitatem acquiri poſſeſsionem. Tamertſi ſinguli ex quib. conſtat cor- pus, poſsint poſsidere. Sed vniuerſitas aliud eſt, quã ſinguli ex quib. ea cõſtat. Huic affinis eſt quæſtio de hæreditate, cur hæreditas poſsidere non poſsit, cm ciuitas poſsit: cum ciuitas dicatur poſsidere, cur
idem de hæreditate non dicitur? Hæreditas dicitur
poſſeſsionem habere non poſſe..§. Scæuola. ſi quis teſta. lib.&c. Iura hæreditaria hæreditas uidem retinet poſt mortem defuncti ante aditionem hæ- reditatis, cuiuſmodi eſt dominium, obligationes& actiones hæreditariæ, ſed poſſeſsionem non ketlnet Poſſeſsio facti eſt, quæ facti ſunt non cadunt in. reditatem. Sed cur ita id conſtitutum eſt? cur di- uerſum ius conſtitutum eſt in ciuitate, Tuan in hæreditate? Vtraque vniuerſitas quædam eſt. 2 reditas vniuerſitas quædam eſt, ſicut ditas ali- qua. Ideo cõparatur ciuitati hæreditas in lege mor-
ceditas(inqui ſonæ vice dciuſſ. Hæreditas(inquit) per tuo. de fi pen

1
8 42
4 æ
ſangitur ſicut curia, municipium, ſocietas. Ad quæ- Ktionem propoſitam reſpondeo, magnã eſſe diſsimi- litudinem vtriuſq; ſcilicet ciuitatis& hæreditatis, tametſi in aliqua re conueniant:& vt ſimilitudo ali- qua reperitur inter hæreditatẽ& ciuitatem, ſic etiã diſs imilitudo& differentia. Ciuitas ex perſonis tan tum conſtat quæ perſone viuunt, intelligunt, agunt. Hæ perſonæ corpus habent, animum habent: Quã- uis aliud ſit ciuitas quã ſinguli ciues, ulis ciuibus cõſtat ciuitas. Singuli ciues vniti cor- pus illud conſtituunt, quod dicimus ciuitatem per-
fonam imaginariam eſſe. Atq; ideo facile receptum
eſt, vt conſtet ex hominibus, qui viuunt, qui intelli- gunt, qui agunt, per eos homines intelligatur ciuitas poſsidere, tametſi ſubtiliter diſputando non dicatur ciuitas poſsidere, quòd ſinguli ciues apprehẽderint rem aliquam, quia ciuitas à fingulis ciuibus differt. Alia eſt cauſa hæreditatis. Hæreditas quædam vni uerſitas eſt, ſicut ciuitas: verum eſt: hereditas nomen vniuerſale eſt, petitio hæreditatis dicitur propoſita de vniuerſitate. l.1. de rei vindic. Sed hæc vniuerſitas complettitur res hæreditarias, ſi quæ ſint, nõ conſtat perſonis. Nã ſerui hæreditarij habentur pro rebus. Cum igitur hæc vniuerſitas, quæ hæreditas dicitur, conſtet ex rebus, quæ nõ viuunt, quæ nõ intelligunt, quæ non agunt. Ea non habet, quæ ad acquirendam poſleſsionem neceſſaria ſunt, non idem receptum eſt, quod de ciuitate, quod ſcilicet hæreditas poſſeſ- ſionẽ habere poſsit. Et ſic intelligendũ eſt, quod dici tur in l..§. Scęuola. ſi quis teſta. lib.&c. Atq; hinc cõ ſequẽs eſt, poſſe hereditatẽ poſsidere per ſeruos hæ- reditarios ex cauſa peculiari. Et quod dicitur in d. 5. Scæuola. mihi videtur accipiendum cum hac exce- ptione, quę exceptio colligitur ex 1. iuſto. 6. nõdum. de vſuc. Ratio aurẽ hęc eſt. Quia quoties neq; ani-
mus neq; factũ neceſſarius eſt, eius perſoneę cui poſſeſ
ſio acqutritur, nihil prohibet hereditatẽ habere poſ- ſeſsionẽ, quod accidit in ea ſpecie. Per ſeruũ ex cau- ſa peculiari acquiritur domino hereditatis etiã igno rãti, etiamſi dominus neq́; corpore, neq; animo ſuo quicquã agat.. Itẽ iios inaur ſupr. Ceſſat igitur ratio propter quã dicitur hereditas non habere poſ- ſeſsionem, neq; antmus eius perſonæ cui acquiritur poſſeſsio neque factum aliquod requiritur. Hoc igi- tur intereſt inter ciuitatem,& hæreditatem: quam- uis vtraque vniuerſitas quedam ſit. Similis differen- tia reperitur in vſufructu acquirendo. Vſusfructus hæreditati acquiri non poteſt. Vſusfructus enim ac- quiritur perſonæ. l.vſustructus. de ſtip. ſer. At ciuitas poteſt acquirere vſumfruct. l.vſusfructus. de vſufru. leg.& L.vfusfructus. de vſufr.
L. Paßideri autem poſſunt, Ec.
Oc capite tria præcipuè cõtinentur. Primum
J ad res pertinet quarum poſſeſsio acquiritur. Alia duo ad rationẽ acquirendi. Primũü enim dici- tur, quæ corporalia ſunt poſsideri poſe. Alterũ eſt port ſionem nobis acquiri, corpore& animo. Ter- tiũ eſt cum dicimus corpore& animo poſſeſsionẽ acquiri, non ita rem intelligendã, quaſi corpore to- ta res contractanda ſit, cuius poſſeſsionem adipiſci volumus. Vt ſi quis velit adipiſci poſſeſsionẽ fundi alicuius, non neceſſe ſit ſingulas glebas eius fundi circumire, ſed ſufficiat per quambet eius partem
tamen ex ſin-
Franc. Duareni luriſconſ.
introire. Hæc tria nos diſcutiemus& interptetab
mur ſigillatim. Primũ igitur eſt, Ea quæ corporal ſunt poſsideri Paulus ſentit, cùm dicit corporalis poſsideri, non quidem omnia quæcunqueor aun lia ſunt poſsideri„ſed non niſi corporaua deſiget poſſe. Quid enim ſi res ſacra ſit, ſi religioſa non di. cemus eam poſſe poſsideri, atque idem dicitur in 1 Seruus.§. incorporales. de acquir. rer. domi. Nec 1d mirum, quia poſſeſsio facti eit. Poſſeſsio acquirtu- animo& corpore. At corpore apprehẽdi nõ pote 1 quòd incorporeũ eſt. Tangi nulla res poteſt mii cot poralis, vt inquit, Lucretius. Quæ ſint corporales& incorporales res arbitror vos didiciſſe vel ex ipſi Inſtitutionib. tit. de reb. corp.& incor.& titul de rer
diuiſ Incorporales res ſunt, veluti ſeruitutesquga.
prehendi nõ pofſunt, quæ intelligũtur,& ammotan
tum con cipiuntur.hæc iura dicuntur res incorpora-
les. Ideo ſeruitutes dicuntur nõ poſsideri Iſcquitur. 6
§. ſi viã. de ſeruit. ſi ædes. 5. libertas. de ſer.vrb prcd. a Sed tamen eò ventũ eſt vtilitatis cauſa, yt harũrc. rum, quæ incorporales ſunt, vſus habeatur pro pol. 5 ſeſsione. Ideõque hæ res dicuntur quaſi poſsideri Vnde diximus in interpretatione ipſius tituli dilim guẽdam eſſe poſſeſsionẽ 4 quaſi poſſeſsione exſen. tétia Theophi. in Inſtit. de interdict. vbi vocatxj. uv vſum, non xaroxνv. Poffumus his rebus vti, lah
expreſſum eſt in l. quoties. de ſeruit. vrb. præd. Rece.
ptum eſt, inquit, Iuriſconſul. ex ſententia Labeonis vſum ſeruitutis pro poſſeſsione habendum eſſe, a
que ideo quadam iuris traditione ius aliquod trik. ano.
fertur in eum cui ſeruitus eſt conſtituta. Hiinc fityt pro ſeruitutihus dentur interdicta quaſi poſſeſſona J. quoties. de ſeruitut.l.ſicuti.§. Ariſto. ſi ſer. vend in. terdictum datur vti poſsidetis. Si quis non patiatu me vti ſeruitute in cuius quaſi polſeſsione ſum, quia quaſi poſſeſsio quædam eſt harum rerum i corporalium. Et hodie hoc genus experiundi i tatum eſt apud nos. Dicitur;, Complainité en cu de ſaiſine. Hinc tractata eſt quæſtio à vulgaribus im terpretibus„an lex municipalis, ſiue ſtatutum d poſſeſsione loquens intelligendũ ſit etiam de qua poſſeſsione ſeruitutum,& aliarum huiuſmodime- rum quæ incorporales ſunt. ſtio eſt multum vexata, in qua reperitur ingen
tentio,& dubitari poteſt vtra ex o
trariis plures defenſores habeat, aut maiores. Ego autem non dubito, quin lex huiuſmodi de quaſ poſſeſsione accipi debeat, quo caſu non ſit diue
ſa ratio: cum præſertim verbis interpretatio conie niat. Non cnim male dicitur poſsidere, qui qu
poſsidet. Mouet me exemplũ veterum Iuriſconll- adm torum, quoties agitur de interpretatione legis,u
ſtatuti, luriſconfulti veteres quod de poſlebim conſtitutum eſt producunt interpretatione adin quaſi poſſeſsionem: idque apparet in interdioe
poſsidetis. Interdictum vri poſsidetis, ita ptum eſt, vt appareat prætorem loqui de polese
ne:& tamen luriſconſ. ſic producunt& extendun,
—.—. 1- vt ad quaſi poſſeſsionẽ& ad vſum ſeruitutum 4 ed
tincat. Sententia Iuriſconſ. eſt interdictum vVti
ſid. dandum eſſe, pro ſeruitutibus. dicta!— Ariſto. Si ſeruit. vindic. Nec nos mouerc deben
..„ 1. Ina gumenta diſſentientium, quæ mihi ineptilsi
vel⸗
1 ſtat
.. 1.. ſcuiſsima eſſe videntur. Veluti quod dieun

qpal üi Dlius tuud olleßionee d. vbi von us tebun
t.vrb prad
nentia Lat adendumt ius dleuue dituta lich qualipoli iſto.ſiſerrmn- quis nonguh
pollebiaeh
harum tenm- us expesimit
emylänau 0à vülgmien „ſiue tamna ſi etimiege Im huldoln uælhoctmbe conflcuo opiniooboc,
*
aut maicte
viuſmo èn
calu vonſic terpretaii— oßsidete eterum lu 9
ba ſtatutotum propriè& Keiete acciwiende eſſe ex 13. 5. hæc verba de negot. geſt. Ego iam fæpe aliàs endi quam ſit alienum Aratione id quod ab eis to certiſsimo axiomate adduci ſolet, ſc.verba ſta- torum propriè& ſtricte accipienda eſſe quaſi in ſtatutorum interpretatione non magis ſpectare de- beamus ſententiam legiſlatoris, quàm verba qui- hus vſus eſt. In caque legis interpretatione ſiuc ea municipalis ſit ſiue ciuilis, locum ſemper habere jebent illa?=ννα mentem magis quàm verba ſeeiſlatoris ſpectare debemus. I ſcire leges. de legi- bus. Et mirum eſt non ſatis animaduerſam eſſe ra- dionem illam interpretandi qua vtuntur luriſcon- ſuli in interpretatione edictorum prætoriorum, ab his qui illud axioma ſuum confinxiſſe dicun- ur imitatione Vlpiani dicta l. 3. de nego. geſt. Si nobis concedant eaäendunm eſſe hoc exemplum, concedere etiam debent nobis permittendum eſſe minterpretatione ſtatutorum id quod Vlpia. fecit 19 unterpretatione edictorum. Dubium enim non eſt quin falliſsimum ſit quod dicitur in interpreta- tione ſtatutorum ſtricte& propriè verba accipien- qa elſe. Hæc de primo quod obſeruandum eſſe di- zimus ex hoc Pauli capite. gecundum eſt corpore& animo acquiri poſſeſ- ſlonem, nec ſolo animo, nec ſolo corpore, ſed vtro- ue concurrente. Debet interuenire corporalis ap- prehenlio, debet accedere animus poſsidendi. Lo- vitur enim de acquirenda poſſeſsione. Nam reti- netur poſſeſsio ſolo animo, licet abſit corpore.j. li- cet. C. cod. vulgò excipi ſolent aliqui caſus in qui- bos dicitur ſine corporis apprehenſione ſolo animo aqquiri poſſeſsionem. Sed inillis fere caſibus ſenſu aiquo corporeo vtimur. Iſtos caſus nos ſummatim erllingemus, eoſdẽ in aliis locis copioſius expli- curi. Vnus eſt in l..§. ſi iuſſerim. ſuprà hoc titulo. len acquiritur mihi poſſeſsio,&ſi eam non appre- heuderim corporc meo, ſed tamen acquiritur ſinon meo certè alicno, quod ſufficit. Idem ſi iubeam rem nconſpectu meo poni, cum quis mihi traditurus et tem aliquam,& iubeo in conſpectu meo poni, liet eam corpore meo non contingam, tamen ſolo aſpectu dicor poſſeſsionem acquirere. Sed tamen acquiritur hæc poſſeſsio non ſine conſenſu corpo- reo. Aſpectus enim ſenſus eſt corporeus. Vnde non poteſt malè dici etiam corpore acquiri hoc caſu. quidenim refert an pedes, an oculos in alienum in-
feras Daulus noſter videtur diſtinguere hunc aſpe-
Ktum à corpore cum ait, Corpore& attu aAſpectus maus inquit, ad eam rem peruenit. Sed nos de verbis admodum ſolicitos eſſe non oportet, ſed magis de tebug ipſis, modò rem ipſam adſequamur. Siue hic dicamus corporalem eſſe actum, ſiue tantum animi ſue corporis, nihil refert. Diſputatio eſt magis de nomine, quàm de re. Huic non eſt diſsimile exem- plum inl. quarundam. ad finẽ huius titul. Cum quis cuſtodem ponit, cuſtodis corpore dicitur acquirere bolleſsionem, hic interuenit actus corporalis ‚non quidem cius cui poſſeſsio acquiritur, ſed eius qui apprehendit rem. Apprehenſio quædam eſt, quæ fit corpore alieno, non autem noſtro. Simile exem- Num eſt in retentione vfusfructus in L.quiſquis. C. 3— quis donauerit mihi rem aliquã reten-
ſlufructu, hac retentione vſufructus transfertur
—
In Tit. De acquirenda vel amitt. poſſeſſ.
in me dominium rei donate. Sed corpore donantis 3 retinentis vſumfructum„mihi acquiritur. Idem wceehtmeld in conſtituto, ſi quis conſtituerit ſe al nomine poſsidere. Ecce ego tibi vendo ali- quod prædium hoc animo, vt poſſeſsionem in te transferam tibi non licet ad eum locum accedere quia forte longe abeſt. Ego cõſtituo me tuo homino poßidere, poſſeſgio tibi acquiritur. Quia is poſsidet cutus nomine poſsiderur. l. qui meo. inf. hic. l. acqui- ritur. de acqui. rer. domi. de quo fuſius dicturi ſumus ad dict. l. quod meo. Alius caſus eſt in l. clauibus. de contrah. empt. Si quis mihi vendiderit frumentum quod in horreo eſt,& mihi tradiderit claues Le horrei: traditis clauibus transfert in me dominium frumenti, licet frumentum illud omnino non aſpe- xerim. Certè interuenit ctiam hic aliquis actus in traditione& acceptione clauiũ. Hoc vtilitatis cauſa receptum eſt, etſi res ipſa non tradatur. Aliud ſimile exemplũ eſt in l. 1. C. de donat. Si quis vendiderit rẽ aliquam& tradiderit inſtrumẽtum emptionis, quo
acquiſierat eam rem ab alio, poſſeſsio transfertur.
Hoc eſt etiam receptũ vtilitatis cauſa. Vtilitas ho-
minum exigit, vt paulò benignius hæc, quæ de
poſſeſsione transferenda dicuntur, interpretarentur. Hi ſunt caſus, qui vulgò excipi ſolent, in quibus vix vnus reperitur,in quo non ſit aliquis actus corpora- lis, aliqua apprehenſio. Solo igitur animo ſine cor- pore non acquiritur poſſeſsio, vt Paul. ait. Et quod moribus noſtris receptum eſt de hærede, vt acqui- rat dominium rerum hæreditariarum& poſſeſsio- nem ſine vlla traditione: hoc contrariũ eſt iuri Ro- mano l. cum hæredes. Protinus transfertur poſſeſsio & comtinetur à defuncto. Ex iam dictis exiſtit quæ- ſtio an ſufficiat animus retinẽdi:veluti poſsidebam fundum, quem mihi traditum putabam ab alio, qui
reuera traditus non erat. Sic habebam animum tan
tum retinẽdi poſſeſsionem. An hoc animo retinen- di fundi mihi acquiſita dici poſsit poſſeſsio? Quæ- ſtio eſt, in vrranque partem diſputari ſolita,& vtra- que opinio ſuos habet defenſores& propugnato- res. Ego autem puto ſufficere animum illum reti- nendi. Paulus enim vult animum tantùm interue- nire. Nec obſtat animum hic retinendi interuenire, non acquirendi, hoc enim eſt nimis acutè leges in- ſpicere.loquitur de animo acquirendi, nõ retinendi, aiunt,& vtuntur brocardico ſuo axiomate. l. non omnis. de reg. iur. Actus agentis(inquiũt)non vltra eius intentionem operatur. Ego fateor hunc, qui poſsidet fundum animo retinendi, habere poſſeſsio- nem, ſed credibile eſt eum, qui retinere vult, liben- ter acquiſiturum eſſe, ſi ſciret ſibi nõðdum traditum fuiſſe. Alia quæſtio ad eundem locum pertinens eſt, de quaſi poſſeſsione rerũ incorporalium. Diximus enim heſterna die res tantum corporales propriè,& verè poſsideri. Res autem incorporales, cuiuſmodi ſunt ſeruitutes,& alia ciuſmodi iura non poſsideri, ſed quaſi poſsideri. Quia vſus earum rerũ labekur pro poſſeſsione, quãuis proprie poſſeſsio n ſt. Vn de quæritur quomodo acquiratur hæc quaſi po 3— ſio verum incorporalium. Non enim idem poflu- mus dicere quod de poſſeſsione. Poſſeſsio dicitur acquiri corpore& animo. Quasi poſſeſsio rerum incorporalium non poteſt dici acquiri corpore.
eum eſt, non poteſt corpore tangi.
uod incorpor 3 Quod: P BB b 2
843

—.
————õʒ;———— —————— —;;;::::OOnn———— .———
844
Quid igitur dicemus: VIpia. noſter in I.3. 6. dare. de vfutru. Docet rationem acqunrendi: ita acquirenda
eſt nobis res aliqua inçorporalis, velut vſusfructus
(vſusfructus enim numeratur inter res incorpora-
les 1.2. de rerum diuiſInſtit. de rebus cor. in princ.)
Docet igitur luriſconſultus quomodo vſusfructus derur. Dicitur enim dari vſusfructus& quaſi quod- dam dominium transferri in vſufructuarium. Ius
Süuoddam in eum transfertur ſimile dominio. Eſt
ius quoddam reale, propter quod datur ei actio in
4 rem. S. æque. Inſtit. de actio. Sed quomodo dari Po.
teſt(inquit)vſafructus, cum non poſsit apprehendi manu corpore? Iuriſconſultus ait vſumfructum da- ri dupliciter, vel inducendo in fundum eum cui
vfustfructus conſtiruitur. Si dominus fundi qui vult
cõſtituere vſumfructum induxerit vſufructuarium in poſſeſsionem fundi, tunc intelligitur ei datus vſusfructus, vel(inquit) patiendo eum vtifrui,&c. Etiamfi non induxerit eum in fundum, ſed tamen paſſus ſit eum percipere fructus ex eo fundo„tunc eriam intelligitur datus vſufructus. Quæſtio eſt hic vulgo tractata, an vtrunque ſit neceſſarium, id eſt, & inductio in fundum& patientia domini, vt in- ductum à ſe in fundum patiatur vti frui. Sed ver- ba Iuriſconſulti, in dicta 1.z.§. dare, Satis demon- ſtrant alterum ſufficere, loquitur enim gdiſiunctiue inducendum eſſe in poſſeſsionem, vel patiendum vti frui. Sufficit igitur alterum, vel patientia domi- ni, vel inductio in fundum,& ſic eſt intelligendum quod gicitur in l.ſi ego.§.1. de public. in rem actio. Cum ait, in rem puplicianain actionem non tan- tum dari de re corporali, ſed etiam de vfſufructu, ſed ętiam de ſeruitute per traditionem cõſtitutam, vel per patientiam. Altero igitur horum conſti- tuuntur ſeruitutes, vel traditione, vel patientia. Tra- ditione inducendo in fundum, vel patiendo, ſi pa- tiatur dominus fundi eum cui conſtituere ſeruitu- tem vult, ea ſeruitute vti. Sic eriam mihi acci- piendum videtur, quòd dicitur in l. 1.§. 1. de ſeruit. ruſt. præd. Traditio( inquit)& patientia ſeruitutum inducunt officiun pratoru. Loquitur Iuriſcõſultus de
4 uibuſdam ſeruituribusæxtraordinariis, pro quibus non Videbatur actio confeſſoria& negaroria, quæ Auris ciuilis funt, Tompcetere. Et fubiicit hæc verba:
† raditio& patientia& c. primum officium prætoris eſt actionẽ dare, ſi cõſtituta ſit huiuſmodi ſeruitus, vel per traditionem, vel per patientiam. Hæc mihi videntur ſeparanda eſſe, quamuis aliquid ambigui- tatis ſit in his verbis. Alterum enim ſufficit, vt ex his quæ iam dicta ſunt manifeſtum eſt. Hæc de ſe- cundo, quod diximus obſeruandum eſſe ex verbis Pauli noitri in hoc capite. Admonuimus heſterna
Hie his verbis Pauli tria præcipue contineri, pri- mo, corporalia poſsideri, non incorporalia, ſecundo
poſſeſsionem animo,& corpore acquiri. Tertium eſt de quo nunc dicendum videtur.
Ad acquirendam poſſeſsionem fundi ſufficit quamlibet eius fundi partem circumambulare. Quod autem hic gicturi ſumus pertinet ad inter- pretationem ſuperius dictorum. Diximus gorpo- re& animo acquiri poſſeſsionem. Quid hoc eſt animo& corpore acquiri poſſeſsionem? Quomo- do fundus aliquis corpore acquiritur? an oportet pedem ponere in omnes glebas fundi? Hoc videtur
*
net. Reſtituta vna hereditate, tota heredita
Franc. Duareri luriſconſ.
ſubtilitas iuris exigere„ſi non potelt ſine corpors
acquiri poſſeſsio: Sed receptum eſt comta har
fubrilitatem iuris, vtilitate fuadente, vt ſatäenge vlat
quamcunque fundi partem introire, vt non necaſ e
ſe ſit ſingulas eius glebas circumire, vt hic Pau lus ait. Dum ea mente, c Ac ſufficit ingredi 1
tem aliquam fundi eo animo, vt is qui— fundum vſque ad terminum, poſsideat. Addend eſt exceptio ex l. quod meo. 18.§. vltimo.& alli quibuſdam legibus, quæ aliàs videntur contra 1 eſſe dictæ legi quod meo. opponitur huic legi din quam contraria apud Accurſium, in ea emm d gitur, Si exercitus ingreſſus eſt, cum magna vio. lentia fundum aliquem meum,& ex alla pane
fundi expulſus non ſim. Nam in altera patte fundi 4
eram, cum exercitus ingreſſus eſt alteram panem. Hic quæritur an amiſerim poſſeſsionem eius fun-
die Celſus ait: exercitus qui ingrefſus eſtfundum. iu fundum, i
eam partem tantum, quam ingreſſus eſt, pobside.
re, me alteram partem poſsidere. Hoc videtur te- pugnans eſſe his, quæ iam à nobis dicta ſunt. Di. ximus ſi quis ingreſſus fuerit partem quamlbet. fundi, totum fundum poſsidere dici. At in dichal
quod meo. exercitus qui ingreſſus eſt partem all.
quam fundi, dicitur eam tantum partem poßide. re. Cur non dicimus exercitum totum fundum poſsidere? Sed verum eſt quod iam dixi, did
Pauli accipiendum eſſe cum exceptione, excepti eſt, Niſi reliqua pars fundi poſtideri non poßat, is luti quia ab alio occupata eſt. Abſque hoc impe. dimento quod in re eſt, vVel alia cauſſa, qui ingred tur quãlibet partem fundi eo animo, vt totum fu
dum poſsideat vſque ad terminum, is diciturt.
tius fundi poſſeſsionem acquiſiiſſe. Hinc quærm quid ſit dicendum ſi plures ſint, puta pluresſ ui, plura prædia, an qui poſſeſsionem apprehen vnius prædij, vnius ſerui, reliquos ſeruos, reliq prædia videatur quoque poſsidere? Paulus noſ his verbis ſatis(niſi fallor)oſtendit omnium hatum rerum apprehenſionem neceſſariam eſſe ad acqu rendam poſſeſsionem. Sed ſuficit quamlibet,&c E his verbis apparet, Paulum ſoqui non de rebus di. uerſis, ſed de cadem re, Vt totum fundum vſqut ad terminum,&c. Loquitur de vno fundo qui cer tum terminum habet,& finem, res eadem eſt Non eſt igitur mirum, ſi cum apprehenſione vnit partis eius fundi animo accedente, acquiratur to- tius eius fundi poſſeſsio. Huc pertinet quod diciut in lxprædia. 48: Quidam donauit prædia ſimul cun ſeruis, is cui hæc donata ſunt poſſedit ſeruũ vnum quæſtio eſt, an per illum ſeruum adipiſci poßsitpot- ſeſsionem prædiorum ſibi donatoruma luriſconſil- tus ait poſſe, ſi vel vnus ex ſeruis, qui ſimulcm prædiis donatus eſt, ad eum qui domum acs peruenit& in prædia remiſſus ſit. Argum apprehenſione ſerui non videri apprehenſae
dia donata, quamuis ſerui donati ſint cum prrclii quia res diuerſæ ſunt. Vno poſſeſſo, non V tur reliqua poſſeſſa eſſe. Obiicitur huic ſententis
I.reſtituta. ad§.C. Trebel. quæ nihil ad tem peui svidetut
reitituta. Sed illa reſtitutio, quæ fit ex 8Tes auris reſtitutio eſt, non facti. Hæres reltituit f ein
miſſario iura hæreditaria: poſſeſsio non reſtitu Fi

— —
— — — —,— Z ——
lici. 4 l
—
—
— “
torum jam din, 4 eptionx a eni vn no, yttommi Im, S Gdichu ſe. Hac Im
„puta glut nem Vpre os ſeruos,rii
1
ete' Dauböma
t omnium hem lam elſealug
— —
quunluib
non deltbi in funm 19 no fundoun
—
1 fes eäten
rehenſolet te, acquun rinet quodte rædia nl
ttitutio in Senatuſcon. Trebel. Ar- nento eſt, quod dicitut in l.cum hæredes. Nam d oſter cuius mentionem feci, contrarius eſt moRomano lure enim Romano non transfertur reditari.
waum enrniſsrium. Ex his naſcitur quæſtio de vniuerſitate rer um. Cum agitur de vniuerſitate ali- a, quæ fes multas complectitut. Vno, aut altero Jemplo contentus ero. Si m ihi donatus ſit aliquis comitatus, aut ducatus,& velim poſſeſsionem eius dipiſci, an ſufficiat aliquã partem occupare, quod. lbet caſtellum, quodlibet oppidum an verò quæ- cunque in vniuerſitate continentur apprehendenda &poſsidenda ſint, vt dicatur poſſeſsio acquiſita eſſe comitatus aut ducatus? In hac diſputatione quoties conſtat rem vnã eſſe, aut res ſeparatas, nulla eſt du- bitatio. Nã quoties conſtat rem vnam eſſe ‚ſufficit 2 prehendere partem aliquã eius eo animo, vt to-
zic accipitut re
tius poſſeſsio acquiratur. Cum verò conſtat res di-
uverlas eſſe, certum eſt omnium rerum apprehenſio- nem neceſſariã eſſe. Sed in ſpecie propoſita dubium cſtan ſit res vna quæ vniuerſitas quædam eſt, an res lures. Poteſt dici vna res eſſe ſicut vnus grex dici- tur qui ex multis ouibus conſtat. hæc diſtinctio tra- aitut in l. erum. de vſucapio. Ad quæſtionem igitur propoſitam reſpondendum eſt. Tametſi aliqua diſ ſenlio ſit,& opinionum varictas, mihi tamẽ proba- bilius videtur ſingulorum prædiorum, quæ fines di- ſincos habent, poſſeſsionem apprehendẽdam eſſe, t Hin vno ducatu vel comitatu, plures ſint pagi, Nura caſtella„quæ diſtinctos fines habeant, omnia
aapprehendenda eſſe. Aliàs non dicitur totius du-
cuss,& totius comitatus acquiſita eſſe poſſeſsio- Argumento eſt, quòd dicitur in I..§.veteres. quam ſup declaraui. Si plures ſint ſerui hæreditarij, vel lgi, non ſufficit vnius ſerui poſſeſsionem appre- hendere, niſi aliorũ quoq́; apprehendatur poſſeſsio. Qiapprehendit poſſeſsionẽ vnius ſerui hæredita- ijeum tantum poſsidere intelligitur, cæteros non
iem. Et tamen hæreditas vniuerſitas quædam eſt, lib qua vniuerſitate hæc omnia continentur. Sicut
caſtella, oppida, continentur ſub comitatu& duca-
tu. Argumẽtum videtur mihi ſatis idoneũ à ſimili-
tudine ad confirmandam hanc ſententiam, vt om- nium prediorum, quę fines diſtinctos habent appre- hendenda ſit poſſeſsio. Ego ſcio eſſe qui diſſentiant, nec improbabiliter: horum tamen argumenta facile cſeet mihi diluere. Sed vereor ne nimis verboſus ſim in hac te tractanda. Verum illud eſt eum malè do- cete, qui omnia docet. Notandum igitur eſt,& me- motix commendandum illud Aeſchili poëtæ, Sa-
pientem eſſe non qui multa, ſed vtilia nouerit. Ha-
Qenus igitur de hac quæſtione. partem rei 22 c.
le enim hæc verba videntur coniungenda eſſe Necum ſuperioribus, quia ex eis dependeant. Dictũ fuit ad acquirendam pofſeſsionem fundi ſufficere battem quamlibet cius introire, dũ tamen ea men- weſit& cogitatione, vt ingreſſus, totum vſque ad rrminũ acquirat. Vnde quæritur, quid ſi hac mente Wösqui fundum ingredicur, non vt totum fundum b ule ad terminum poſsideat: ſed vt quicquid T'i.
ziabet in co fundo, poſsideat. Titius mihi ven-
§. Erenim incertam
In Tit. De acquir. vel amitt. poſſeſſ.
arum poſſeſsio in hæredem, nec
di. 4.*. 4 2 didit quicquid iuris habebat in altero fundo, ego
ung 1. gredior fundum, vt poſsideam quicquid iuris ha-
ebat j itu bat in eo fundo. Quæritur an hac ratione ſit ac- quiſita poſſeſsio: P
eisio? Paulus ait acquiſitam nõ eſle. tunc enm acquiritur poſſeſsio eun quis ea mente in- greditur fundum, vt totum vſque ad terminum poſsideat. In quibuſdam libris ita legitur, At enim Incertam rei partem&c. In Florent. diuerſa lectio eſt,
Incertam partem,&c. Sed prior lectio magis conue-
P beis de huſtrſon. etſi non multum referat.
b b 6 anifeſtius oſtendit hæc verba pendere ex ſuperioribus,& cum ſuperioribus iun- genda eſſe. Incerta pars fundi non poteſt poſsideri, OPoftet eum qui vult poſſeſsionem alicuius fundi acquirere, eo animo eſſe, vt vel totum, vel certam partem poſsideat. Si eo igitur animo ſit, vt poſsi- deat quicquid Titius poſsidet, nihil agit. Sed qua ratione id conſtitutum eſt à veteribus, vt poſſeſsio Ita acquiri non poſsit: videtur enim id paulò alie- num eſſe à ratione. Certum eſt huiuſmodi vendi- tionem valere, ſi quis mihi vendat quicquid iuris habet in aliquo fundo. Valet venditio, erſi incerta ſit pars, quam mihi vendidit. Cur igitur non dici- mus partis incertæ mihi acquiri poſſeſsionem? Ego reſpondeo. Vtile viſum non fuiſſe iuris auctoribus, tam latè hoc porrigere interpreratione ſua, quòd conſtitutũ erat Iure ciuili, de acquirenda poſſeſsio- ne, animo& corpore. Ecce iure veteri conſtitutum eſt ſubtili iure, poſſeſsionẽ non acquiri niſi animo& corpore. Si ius illud omnino ſequamur, nihilq; tem-
peremus interpretatione,& æquitate, neceſſe erit, vt
qui volet acquirere poſſeſsionẽ fundi alicuius, om- nes eius fundi glebas circumambulet,& corpore ſuo apprehendat adeo, vt ſi aliqua particula ſit fun- di, in quam pedem non intulerit, eius poſſeſsio non ſit ei acquiſita. Sed contra hanc ſubtilitatem iu- ris vtilitate ſuadente inductum eſt à prudentibus, vt ſufficiat quamlibet fundi partem circumambu- lare, nec neceſſe ſit in ſingulis partibus eius fundi,
pedem ponere. In hac interpretatione ſua, memi-
nerunt veteres Iuriſconſulti præcepti, Ne quid ni- mis. In hac extenſione volucrunt Senatuſconſulti veteres modum adhibere:eatenus receſſerunt à ſub- tilitate iuris veteris, quatenus id vtilitas hominum flagitabat. Satis viſum eſt, conſultum eſſe vtilitati hominum, nec vlterius progredi voluerunt. Ergo nos mouere non debet, ſi contractus emptionis
ita initus valeat. Si quis mihi vendat quicquid iu- ris habet in fundo, id enim non pettinet ad poſ-
ſeſsionem. Ex eõq; intelligere poſſumus, quòd tra-
ctatur apud Accurſium: Titius certã partem fundi
poſsidebat, is mihi tradidit. Is in me tranſtulit quic- quid iuris habebat in ea re: ego qui incertus ſum quid Titius poſsideat, ingredior tundũ animo ac- uirendi quicquid Titius poßiidet edjuxrituran ſit acquiſita poſſeſsio? Et dicendũ eſt nõ ecſuin Ffeie incertam partẽ fundi non poſſumus poſsidetc. Huc
LeKan icitur i 4. ufr. ob-
ertinet quod dicitur in l.ſi fur. 32. 5. vlt de vi f.
us in quo docet nos Põpo.
ſeruãdus eſt diligẽter loc
quom odo intelligenda ſit pars incerta in hac diſpu- tatione. Mera fubtilitas iuris veteris hic rertnerar,
nia alioqui ſatis confultũ eſt vtilitati& cömo ita- ti hominũ: ſecũdum ſubtilitatẽ iuris veteris oportet
.— 1..„ 7 pam fundi attingere. nullaã artem, nullã nõ glebai g . nullã non par; 85 Bb 3
845
———— —— 2 8—— 28 eteee e e raefen eet ene häeeee Be 8 k 65“ ͤoſſ
—
——-——— *— 6—*—*— ——— B— ſ 4—— ae 1 ee 28 See
8———
8

846 receſſum eſt quadantenus ab hac ſubtilitate, ſed ita
tamen vt certum oporteat eſſe conſilium eius, qui ſſeſgionẽ adipiſci vult, alioqui nihil aget fundum
uorediendo. Mera ſubtilitate,&c. Ergo ſecus de&- 8
utate, vt ait ineptiſsime Accurſius. Eod. pertinet, uod dicitur in l.locus. 36. ex eo quod diximus in- certam partem fundi poſsideri nõ poſſe, exiſtit hu- iuſmodi quæſtio. Titius fundum communem cum Sempronio habebat: dimidiam eius fundi partem habebat pro indiuiſo, quæ pars habetur maxgis ani- mo, quã corpore.ſi ſeruus cõmunis. de ſtip. ſeru.Is partem communem mihi donauit vel vẽdidit, ego volo adipiſci poſſeſsionem eius partis, hæc pars in- certa eſt,& adeo eſt incerta, vt non poſsit oſtendi diſcreta& ſeparata à parte alterius, cuiuſmodi ſunt partes inter hæredes ante diuiſionẽ rerum hæredi- rariarum. Cuiuſmodi ſunt etiam inter ſocios. Ideõò- que certa pars ab incerta diſtinguitur. lad certam. de ſeruit. Quomodo igitur poteſt acquiri? I. C. ait acquiri poſſe,& Taoa dictum eſt, de incerta parte, intelligendum eſſe altter. Hic vocat certam partem propter materiam ſubiectam in hac diſputatione: pars illa indiuiſa dicitur certa, quamuis aliàs incer- ta dicatur. Incerta igitur pars quænã dicitur in hoc tractatu? Multum intereſt, vtrum ita dicam vendo
tibi tertiam partem fundi, quæ mihi communis eſt
cum alio: An verò tibi vendam quicquid iuris ha- beo in eo fundo, in altero maior eſt certitudo. Iam reſpondendũ eſt argumento Accurſiano, quod plæ. riſque admodũ argutum eſſe videtur. Sic ille ratio- cinatur: Quicquid vindicatur poſsidetur, incerta ars vindicatur: ergo incerta pars poſsidetur. Eſt fyllogiſmus Accurſij. rei vindicatio datur cõtra poſ- ſeſſorem.l. officium. ſuprà de rei vend. Datur domi- no aduerſus cũ, qui poſsidet. minor propoſitio vera eſt. l. quæ de tota.§. incertæ. de rei. vindicat.& l.1. C. de alic. iud. mut. cauſa. Incertæ rei admittitur rei vindicatio ex cauſa. Ego reſp. Cum dicimus incer- tã partẽ vindicari.(hæc eſt enim minor propoſitio.) intelligimus partem, quę incerta eſt aduerſus alium in iudicio agenti, Aliquãdo permittitur ei, qui vin- dicat incertam partem petere ex cauſa, quia non poteſt ei cognita eſſe pars, quam petiturus eſt, pro- pter alterius factum, vel propter aliquod aliud im- pedimentum. Exemplum eſt in d. S. incerte. Si lega- tarius petat ex teſtamento incertus an ſit locus legi Falcidiæ, iuſta eſt cauſa admittendæ petitionis in- certæ partis, alids adimeretur agendi facultas in concluſione eius:ergo incerta pars poſsidetur. Hoc verum eſt de ea parte, quæ incerta eſt vindicanti.
Ego id oſtendam planius. Nihil prohibet me poſ-
ſidere partem fundi, quæ tibi incerta ſit, mihi verd
certa, id poteſt accidere. Ego poſsideo partem fun- di, quæ mihi certa eſt, ſcio enim quam partem poſ-
ſideam, tibi verò incerta, quia quam partem poſsi-
deam ignoras. Si aliter intelligas concluſionem Ac- curſij, non rectè ratiocinaberis. Cætera quæ ad hunc locum pertinent dicemus in interpreratione dictæ J.locus. b
§. Neratius& Proculus, Gc.
TX eo, quod ante diximus poſſeſsionem acqui- LZri corpore& animo, exiſtit queſtio de theſau- ri poleſsione acquirenda. Quæſtio eſt, ſi quis poſ-
Franc. Duareni luriſconſ.
ſideat fundum in quo ſciat theſaurum recondit eſſe, an intelligatur theſaurũ poſsidere, an dofn fundo inttelligatur theſaurũ quoq; poſsidere, au 1 theſaurum poſſeſſor nõ contrectauit,& atti 2 eo pore ſuo? In hac quæſtione diſſenſio fuit inter 89 res Iuriſconf. inter Proculianos,& Sabinianos. di. uerſæ fuerunt ſectæ Iuriſconſul. quarum mentio eſ in l.z. de orig. iur. Hic ſententiam Proculianotum refert Paulus noſter in initio. Horum ſententia fui ſolo affectu poſsidendi acquiri poſſeſsionem the ſauri ab eo, qui fundum poſsidet, in quotheſaurus reconditus eſt, quaſi neceſſe non ſit corporaliter ap. prehendi theſaurum, ſed ſufficiat habere animum ipſum poſsidendi. Apertiſsima eſt ſententia Nera tij& Proculianorum: nonnihil obſcuritatis eſt, in verbis:nam Neratius& Proculus, vt nobis ic Dau lus ait, dicunt, ſolo animo non poſſe nos acquirere poſſeſsionẽ, niſi anrecedat naturalis poſſeſsio,&in. de ſubiicit. Ideõque ponitprimum ſfolo animo non poſſe nos acquirere poſſeſsionem. Deinde ex eoin. fert, ſolo aflectu poſsideri theſaurum, imò con- trarium potius effici videtur. Nam oportebat dice-
te præcedere debere corporalem apprehenſionem,
Ideöque,&c. Quidam exiſtimant hanc parriculam ideõque, non habere vim inferendi, ſed coniungen. di. Sed nullum authorem inuenio, qui id probet Veriſimile igitur eſt hic integram ſententiã nonte- ferri, quam plenius aliquanto expreſſerãt. Neratius
& Proculus, eamque ideo deſcribere non curaut
Paul. quia extabant corum libri. Simile quoddam annotaui ad l. 4. de verbo. obligat. in explicatione Catonianæ diſtinctionis, cum tractarem de diui- duis,& indiuiduis. Sed fruſtra hic diſſerimus d́e verbis, cùm apertiſsima ſit ſententia. Accedit ho- rum ſententiæ opinio Manili& Brutij, antiquibe morum luriſconſultorum. Brutus& Manillius pue tabant theſaurum fundo poſſeſſo non ſolum poßi deri, ſed etiam vſucapi, quod verum non eſt ſeeun- dum Pauli ſententiam, qui oſtẽdit etiamſi Proculi opinio vera eſſet, etiamſi verè& rectè dictum eſſet Proculo& Proculianis, tamen non vſucapere. ls enim qui neſcit, non poſsidet theſaurum. Aut ſcit theſaurum eſſe in eo fundo: aut neſcit: Si neſcit, quomodo poteſt poſsidere? non habet animum poſsidendi. Proculiani requirebant affectum pol ſidendi. Si dicas ſcire poſſeſſorem fundi theſau- rum eſſe, propter ſcientiam inhibetur vſucapio, quia bona fides in vſucapione requiritur. Quomo. do poteſt bona fide poſsidere, qui ſcit alienum eſſe l. ſiue poſſeſsionem. infrà de vſucap. Hoc argumen- to vritur Pautus. Alia eſt opinio Sabini, quam Dal- lus noſter probat. Sententia igitur eſt Sabini,quam ſequi debemus in propoſita ſpecie. Theſaurumi demum poſsideri à poſſeſſore fundi ſi loco mans ſit, ſi apprehenſus ſit. Ergo ſolo animo non acqun tur poſſeſsio, quod eſt conſentancum iis, quæm nobis tractata funt in§. prox. poſſeſsionem tolie quiri aut animo tantum, aut corpore tantum. 5 quis obiiciat poſsideri fundum,& ideo telur rum, vt dictum eſt in interpretatione iſtius cift tis in princip. ſufficit quamlibet partem attingele Si ingrediens fundum ea mente& cogjtatione 8 vt totum fundum poſsideat. Cur ergo hic no
.. 1.„..„ m idem dicemus vt qui fundum poſsidet,”s di
thelaul

ſententän elſerit Ne
bere nonc
Fimileqaol in explann Mctarem de h ic diſermme
tia. Accedt
rutij, au & Maili, non ſolums
im nonelten t etiamlilou d dctumck on vficher eſaurum. Arlh
neſcit Ar habet um nt affeddun ſ am fund t ibetut n vititur. uw
ſcit altenme p. Hoc äp
abini qu
reſt Sabiclg e. Thelaun
—
helanrum qui eſt in fundo, poſsidere intelliga- Sed ratio manifeſta eſt eius differentiæ, non unr theſaurus eſt pars fundi, ac ne acceſsio qui- eni Quo d ſuprà dictum eſt de acquiſitione fun- 94 wum quis ingreditur partem, id diuerſam ra- tione habent. Theſaurus non eſt pars fundi, eſt res omnino diuerſa& ſeparata: apprehenſa poſ ſebione vnius rei, non ideo res diuerſa dicitur oßsideri. Concludendum t gitur eſt theſaurum qui fundo eſt, ita demum poſsideri ſi loco motus ſit. Aduerſus hanc ſententiam multa obiiciuntur. Im- primis obiicitur id quod iam ſæpe à nobis dictum ct& repetitum ex Iclauib. ſupra de contra. empt. Siquis mihi vendiderit frumentum aut vinũ quod in Rorreo eſt, traditio clauis ſufficit ad transferen- dam in me poſſeſsionem frumenti& vini venditi, &liego non apprehenderim frumẽtum aut vinum mihi venditum, ac ne aſpexerim quid. Cur ergo idẽ non dicemus in ſpecie noſtra vt acquiratur poſſeſ- ſoo theſauri? Videntur enim ſimilia eſſe. Nam ſicut
frumentum& vinum continentur horreo cuius cla
ues mihi traditæ ſunt, ita etiam theſaurus fundo in uo reconditus eſt. Sed hæc diſsimilia ſunt, idque Daul oſtendit poſtremis verbis huius capitis cũ ait, Quia non ſit ſub cuſtodia,&c. Ecce cùm venditor tra- qit emptori horrei clauem in quo poſitum eſt fru- mentum, aut vinum venditum accepta claui id ha- bet ſub cuſtodia ſua, atque ideo facilius intelligi- tur in eum tranſſata poſſeſsio rei venditæ,&ſi the- aurus ſit in agro meo, non ideo eſt ſub mea cuſto- lia Rurſus obiicitur id quod à nobis dictum eſt in o;ſi iuſſerim& l. quod meo.§. ſi venditorem. infr. Acquiritur nobis poſſeſsio rei etſi loco mota nõ ſit: exempli gratia. Si quis mihi rem aliquam vendide- it,& cam procuratori meo tradiderit. Hoc am- plus etſi poſita tantum ſit in conſpettu meo, dici- rumihi acquiſita poſſeſsio huius rei oculis aſpectu meol.& meo.§. ſi venditorem. infrà hoc tit. Cur er- golic non dicimus acquiri poſſeſsionem theſauri
aui eſt in fundo reconditus etſi loco motus non ſit?
quæ ratio mouit Paulum& Sabinum vt dicerent thelaurum eſſe mouendum locoꝛ Reſponden. eſt etiam diſsimilitudinem eſſe in his omnibus ſpe- cieb. Diſsimtilitudo& varietas reperitur quæ va- rium ius inducit. Sed ea ab omnibus non proſpici-
tur ſed ab attentiſsimis tantum& exercitatiſsimis.
Adeo verum eſt quod Plato dixit ſapientis eſſe ſi- militudines rerum& diſsimilitudines cognoſcere. Dibimiles ſum hæ ſpecies in§. ſi iuſſerim: aliqua motio eſt& aliquis actus corporalis interuenit. Cũ mühi offertur à venditore res vendita, eaque poni- tur in conſpectu meo iuſſu meo, hic aliquis actus cotpotalis eſt quamuis eã corpore non contingam. licacuus videtur ſufficere ad acquirendam poſſeſ- ſionem. In hac autem ſpecie in qua quæritur de boſſeſsione theſauri acquirenda, nihil tale apparet. theſauro non effoſo nullus actus eſt corporalis, nihil cipræter animum& affectum, ex quo poſsimus
icete acquiſitam eſſe poſſeſsionem. Ergo theſau-
u et loco mouendus, vt acqutratur. Non ait cor- doraliter kundi poſſeſsionem oportere apprehendi, d loco mouendum eſſe, vt ſaltem in conſpectu euus ponatur qui poſsidet. Præterea oppugnatur Ec ſententia aliis quibuſdam argumentis ex§.
In Tit. De acq. vel amitt.
poſleſf. 82
7 theſauros. Inſtit. de rer. diui. v
bi dicitur acquiri uentori. Per. ir acquiri in- Peruulgatũ eſt ſi quis inuenerit theſaurum
ZCauſri
huit inuentori. l. ſi is qui. l.nunquam.§. theſaurus.
3 älir. rer. dom.& d.§.theſauros. Non autem ei dui Lupauxle qui apprehenderit, qui loco mo- Ergo videtur neceſſe non eſſe quod Paulus lic ait vt theſaurus loc iecti meatorthe o moueatur. Huic obiectio- Anos a reſpondemus, quod dicitur in locis iam zuſd is acquiri muentori: id accipiendum eſt de
3miIIO& proprietate. Hic autem nos loumn non de acquiſiti inij i d. dodi Rur dn acquiſitione dominij ipſius theſauri, ſed quæritur, quomodo acquiratur poſſeſsio theſauri:&
dicitur acquiri poſſeſsio theſauri cum theſaurus lo-
co motus fuerit. Non pertinet hic locus ad acquiſi-
komen domi un] aut proprietatis. Nam ſæpe ac- cidit alias vt nobis acquiratur dominium ſine poſ- ſeſsione. l.cum hæredes. infr. Ego quidẽ ſcio duira. ri an dominium acquiratur ſola inuentione, an ve. rd neceſſaria ſit corporalis a pprehenſio. Eſtq́ve ue- ſtio vulgo agitata quæ nihil pertinet ad polleſ. nem. Ego puto indubitatum eſſe quod dicimus de poſſeſsione, ſcilicet apprehẽſionem neceſſariam eſ- ſe. Sed cùm quæritur de dominio ‚maior eſt quæ- ſtio& dubitatio. Nos de ea re aliquid arti gimus i n interpretatione I. 1. Et innenire: in locis quos addu- ximus videtur ſignificare occupare. 1.ſi Barbaſo- tam. C. de fideiuſſor. Sed hæc quæſtio eſt de poſ- ſeſsione, non de dominio. Hæc de ſententia Sabini & Pauli in hoc loco. Ex his conſequẽs eſt, non rectè dixiſſe Brutum& Manilium vſucapi poſſe theſau- rum: ſed hic incidit difficultas. Nã vſucapio videtur hic locum habere non poſſe, eriamſi theſaurus loco motus ſit, etiãſi theſaurus poſsideatur. Quod ſi ve- rum eſt, ineptè diſputatum eſt à Paread vſuca- pione à Manilio.& Bruto. Id ego plenius explicatu- rus ſum. Theſaurus poſtquam inuẽtus eſt& a ppre- henſus, ſtatim ſit occupantis.§.theſauros. Inſtit. de rer. diuiſio. Et aliis locis quos adduximus. Cum ſta- tim effectus ſit meus, ineptum eſt quærere an à me vſucapi poſsit. Nã quod meũ eſt, à me vſucapi non poteſt.l. ſequitur.§. Lana. infr. de vſucap.õ. ſic itaque. inſtit. de actio.& l.3. de vſucap. Res mea fit per vſu- capionẽ: vſucapio eſt acquiſitio dominij. d. l.z. Cer- tum eſt theſaurum acquiri ei qui inuenerit& qui occupauerit: ſi igitur ſtatim ei acquiratur, quid eſt quod hic tractatur de vſucapione theſaurienon fuit opus hac diſputatione. Hic ita diſtinguit Iuriſcon- ſultus, ac ſi theſaurus vſucapi poſſet, poſtquam ap- prehenſus eſt Huius nodi explicandi cauſa quidam dicunt theſaurum dupliciter accipi. Et reuera du- plex eſt ſignificatio huius verbi theſaurus. Vna eſt in l.n unquã.§.theſaurus. de acquir. rer. dom. theſau- rus eſt quædam vetus depoſitio pecuniæ cuius non extat memoria. Et ſic Paulus definit theſaurum.& eo. Imperator ſub titulo de theſauris lib. 1⁰. C. Sed aliter accipitur theſaurus apud Iuriſconſultos, pro reb. nempe conditis, etiamſi extet memoria;& cx- tet fortaſsis dominus, quo ſenſu accipitur in l. pere-
re hoc tit.vocat Iuriſconſultus theſaurum pecunia quam peregrè profecturus. recondiderat in terra:ſic etiam accipitur in l.theſaurus. ad exhib. Hic mani- feſtum eſt thefaurum aliter accipi quàm definierit Paul.in d. l. ꝛunquam. S. theſaurus. de acquir. rer. do-
minio. Theſaurus hoc poſteriore ſenſu dubium b b BBb 4

5 8 rreeebeee.— 8 assehSrr3e erkebe e eeereenedeecnenaoee rubt. eass e e3t; r. 2 1“ 3 4— A142rsnNL SeMtseeteeh ee reehe seeheh geet e— Pe 1 8 8 4 8—“ 8 ——— 4——— 4 ane ne“ ee 9*———————— e, eer r eeeun 4
848 Franc. Duareni luriſconſ.
non eſt quin poſſet vſucapi ab ignorante& bonam idem habente. Non enim acquiritur ei qui inuene- rit. Theſaurus cuius nõ extat memoria poteſt vſu- capi, quia dominum non habet, vt à plæriſque vi- ſum eſt. Sic hunc nodum diſſoluo, vt quod dicitur de theſauro apud Paulum in hoc capite intelliga- tur non de eo theſauro cuius non extat memoria, & qui acquiritur jnuentori, ſed de eo porius qui dominum habet,& cuius extat memoria,& qui po- teſt vſucapi ab ignorante propter bonam fidem. Non enim verum eſt quod Zaſius ait, furtũ facere uiſquis theſaurum contretauerit. L.theſauros. ad exhib Nam poteſt contrectare ſine animo furandi. Hæc ſententia mihi videtur ſatis probabilis, ſed fortaſsis locus erat vſucapioni theſauri cuius non extat memoria tempore Bruti& Manilij. Opinio Bruti& Manilij hic obiter refertur à Paulo: fortaſ- ſis tempore Bruti& Manilij ita conſtitutum non fuerat vt acquireretur theſaurus inuentori:& Iuſti- nianus in Iuſtitu. ſatis hoc ius quod de theſauro ha- pberur ortum eſſe ex edicto ⁴ riani oſtendit.§.the- ſauros. de rer. diuiſ. Atque ideo non eſt magnopere contendendum de vſucapione theſauri de qua Pau- aus hic non loquitur. Hæc autem ſententia Bruti& Manilij etſi improbetur à Paulo: tamen poteſt no- bis vſum aliquem adferrc. Nam hæ rationes non ſunt omnino improbandæ. Vſus colligitur ex facto quod interdum accidiſſe proponitur,& luriſconſul- tos plærunque ita reſpondiſſe noſtris temporibus. OQuidam mercator Lidiæ Senenſis ex Hiſpania re- uerſus attulit certã quantitatem ceræ, intra eam ce- ram incluſa erat pecunia: incluſa erant 4000. duca- torum. Hic mercator inopinatò deceſsit, relicto fi⸗ lio qui totius rei erat ignarus. Filius imprudens ven gidit illam ceram alij mercatori, emptor poſſedit hanc ceram triennio. Deinde vendidit cuidaã Phar- macopolæ, orta eſt controuerſia inter hos omnes, uæxcbatur cuius eſſet hæc pecunia an emptoris, an verò cius filij qui ceram ſibi à patre relictã neſcius & ignarus vendiderat? Reſponſum eſt ab omni- bus hanc pecuniam filio reddẽdam eſſe, quaſi ſem- per poſſeſſor manſerit. Idqꝗ́ue optima ratione. Nam iilius non tranſtulit illius pecuniæ dominium. Nam id ignorabat. Id quod noſtrũ eſt ſine facto noſtro in alium transferri non poteſt: id igitur quod tranſtulit in alium ſine facto ſuo, recuperare debet. Deinde vſucapio non poteſt hunc emptorem iuuare, ſi quis fortè dicat etſi non fuerit tranſlatum dominium in emptorem, tamen vſucepiſſe, quia poſſedit bo- na fide triennio. Nam eo tempore vſucapitur res mobilis. Reſpon. eſt, vt Paulus noſter de Bruti,& Manilij ſententia ſcribit. Hæc pecunia vſucapi non
potuit triennio ſine poſſeſsione: vtrunque neceſſa-
rium eſt ad vſucapionem, bona fides& poſſeſsio. Ego probo non potuiſſe vſucapere dictam pecu- niam. Nam aut ſciuit aut neſciuit pecuniam inclu- ſam eſſe in cera. Si ſciuit, non potuit vſucapere, quia eſt malæfidei. Si neſciuit non potuit, quia non poſ- ſedit. vetumn ergo eſt quod ab aliis reſponſum eſt.
Aad§. Eæ plurimis cauſis, Oc.
J c tractatur quæſtio qua nulla reperitur diffi-
jcilior aut obicurior in hoc tractatu de poſſeſ- fone. An ex pluribus cauſis poſsit res pobsideri:
Et animaduertendum eſt imprimis varias eſſe can ſas poſsidendi, ſiue poſſeſsionis, de quibus ſo Sau. Paulus noſter in hac l.§. genera. vbi ait Poſlelae dnt ſta eſſe non poteſt ſine cauſa. vt quis iuſte poſidea⸗ oportet eum rem poſiidere vel vt emptam velat donatam, vel ex alia huiuſmodi cauſa libiqu ſ Vt ..... aueltam Hæc cauſa dici ſolet titulus poſſeſsionis. l. cum res C. de contrah. emp. id explicat Theoph.in lnſir b tulo de interdict. Atq; ideo poſt titulũ de vſuca nu 3 nibus poſiti ſunt à Trebon. compoſitore Dandeae rum tituli pro emptore, pro donato, pro ſuo& a1 ſimiles. Quoniam vſucapio non procedit ſine unk poſſeſsione, oportet rẽ poſsideri bona fide,& luſl titulo vt vſucapiatur. Hæ ſunt cauſæ poſsidenditit pro donato, pro dote. Difficile id nõ eſt intelligere in ticulo pro ſuo, aliquid eſſe difficultatis, huius ti. tuli mentio fit à Paulo in hoc capite. Sed hictitulus eſtgeneralis& etiã ſpecialis. Duplex eſt huiusvetdi ſignificatio. G eneraliter pro ſuo poſsidere is dicitur qui poſsidet ex quacũque cauſa ex qua dominium acquiritur. Nã& ſi forte res ipſius non ſit, poſiidet tamen vt dominus, poſsidet animo dominants. Diximus veram propriamque eſſe poſſeſsionem cum quis dominantis animo tenet. l. i ſeruus depo- ſitus. J.vlt. de itin. actũͦque priuat. Specialiter autem poſsidetur pro ſuo id quod in aliam ſpeciem non cadit 1.2.& 3. pro ſuo. Exempli gratia, ſi quis poßi- deat gemmas aut lapillos in littore maris inuentos, is non dicitur nec pro emptore titulo vel pro do-
nato poſsidere,& tamen iuſta eſt eius poſſeſsioRees ia enim huiuſmodi acquiruntur occupamii, vt ſupi hun diximus in 1.1. in princ. Titulus huius poſſeſions 4— eſt titulus pro ſuo.hic rem tanquam ſuam poſsidet h
& quia hic titulus poſſeſsionis non habent aludi ſpeciale nomen, nos dicimus pro ſuo poſsiderein. que ſi forte gemma exciderit domino in littot
maris, poterit vſucapi propter iuſtam poſſeſsionen
& bonam fidem. Ad propoſitam igitur quæſio. nem an ex pluribus cauſis res poſsideri poſsit, Ie. a ſpondet Paulus noſter: Ex plurimis, Sc. Duo exem dim pla ſunt huius rei apud Paulum: vnum exemplum ſi⸗ eſt cum ego emi rem,& poſtea cam vſucepi. Ego ia
emi rem. Cauſa poſſeſsionis meæ eſt emptio: titu. anun lus pro emptore. Deinde eam rem vſucepi longo ſtuttm tempore, eam poſsidendo alia eſt cauſa poſſeſsio. 4 nis. Ob eam cauſam cam rem titulo pro ſuo poſ.. unjn deo. Nam rem quam vſucepi poſsideo vt mcam. dürlen Hic concufrit duplex cauſa poſsidendi, emptioqu aaeu iuſta eſt cauſa, etiamſi, res vſucapta non eſſet acc. dit alia cauſa caque iuſtior, ſcilicet vſucapio. Aliud exemplum eſt cum ei qui emit tem, ego heærescx titi. Si is cui ego hæres extiti emit rem, poßsideba cam pro emptorc, ego qui hæres extiti, poſsideotr dem ex cauſa quod ille emit, cui ego ſucceßiſ b deor emiſſe. Ex eadem igitur cauſa ex qua posi batur,& ego poſsideo. Accedit& alia cauſa ne ditaria, ego poſsideo tanquam hæres, etiam n poſſediſſer defunctus eam rem tanquam c l. Si tamen eam reperiſſem in eius bonis putuss 1. reditariam eſſe, quamuis fortè non eſſet, tamc- 1 && iuſtè poſsiderem. Ex his exemplis demue ſtratur verum eſſe, quod Paulus ait, eandem reme pluribus cauſis poſsideri. D einde ſequitur: zn ſicut dominium Ec luriſconſul. occurrito jm 1
1

TIſiſeruute pecialieta am ſpecien tia, ſ du— matiint tulo yelm ius polet cupami,nh wius polehn m ſwamnit on kabenal ſuo pobilit lomino'n m tam polköie migiru gen bideri pohis 5OcDwas
vnum eenne
am vluaßch eettempiime
——
em vfüccäiu
ſt cuus
toloprollaft obsideot ie dendenpd, ta Dol ch et rlicapot
poteſt hoc obiici ſententiæ noſtræ quod de domi- dicitur, vt hic& allis in locis, ſcilicet dominiũ ex pluribus cauſis non contingere. Inon ex plurib. ge regul. iur.& 1& an eandem.. actiones. de excep. rei iud. Si dominium non poteſt contingere ex plu- ribus cauſis idem videtur dicendum eſſe de poſſeſ ſione, cum magna ſit dominij& boſſeßsionis ſimili. tudo& affinitas. Sed huic obiectioni reſpõdet Pau- Jus cum ait, Non enim ſicut dominij. His verbis oſten- dit differre dominium à poſſeßione. Sicut& aliàs cettum eſt dominium& poſſeſsionẽ multùm dif.
ni
ferte. Multæ variæq́ue differentiæ reperiuntur inter
gdominium& poſſeſsionem. Sed quænam ratio eſt huius diſsimilitudinis in hac quæſtione de cauſis cur poſſeſsio ex pluribus, dominium verò ex pluri- bus caufis non contingit? Animaduertendum eſt lura conſtirui ad vtilitatem hiominũ: ius ciuile dici- tur quod in quaque ciuitate vtile eſt l.pen. de iuſtit. K iur. In iure conſtituendo ſemper reſpiciunt legiſ Ltores ad vtilitatem hominum,& plærunque ius varium conſtituitur,& diuerſum in his rebus quæ
primo aſpectu non videntur diuerſe propter vtili-
tatem homimum. Vtilitas autem viſa eſt hoc requi- rere in poſſeſsione vt ex pluribus cauſis poſsit res pobideri& poſsidendo facile poſsit perueniri ad acquiſitionem dominij: poßsidendo enim acquixi- mus dominium. I.i. in princ. hic. Vtile fuit hoc ad- mitti vt ex pluribus cauſis res poſsit poſsideri, vt fa- clius dominium rerum quas poſsidemus acquire- ee poßimus: vt ſiæx vna cauſa interrumpatur poſ- ſebio ex alia cauſa poſsimus vſucapere. Interrum- pturautem vſucapio,& im peditur vt ſuo loco di- cems. Præterea cum quæritur de acquiſitione do- minijterum aliquarum per vſucapionem& poſſeſ- ſonem, inſpicimus iuſta ſit, an probabilis poſſeſsio. nontantum inſpicimus an quis poſsideat, ſed in- Hicimus quàm iuſtam& probabilem poſsidendi culam habeat:& ſane iuſtius poſsidet& facilius aaquirit dominium vſucapione ſi pluribus titulis ſtitur, qui pluribus ex cauſis poſsidet. Et ſæpe ac- cdit vt quis ſibi conſulere volens ex pluribus cauſis tem ſhi acquirat propter maiorem certitudinem acquiſitionis. Exempli gratia. Ego emi rem à Ti- tioquem ego putabam dominum eſſe rei vendi- te, deinde accepi venditorem eam rem prius alij vẽdidiſſe, ſcilicet Sempronio. Ego ſtatim acceſsi ad Semproniũ: ego eam rẽ ab eo emo, vt ſi quid forte urss habeat, eo ctiam iure mihi conſulatur, vt vter eotum dominus ſit ſiue Titius, ſiue Sempronius, tes mihi acquiratur, certum ſit rem mihi acquiſitã ii. Nemo prudens aut cordatus homo negabit fa- uendum eſſe huius conſilio qui tot titulis poſſeſ- ſionem ſuam confirmando prudenter ſibi cauet& prolpicit„Vt quicquid euenerit, res ſibi acquiratur. dem dici non poteſt de dominio quod de pofſeſ- ſione. Sufficit me ex vna cauſa dominum eſſe fa- dum. Nam nihil amplius& maius requirere poſ- um, atque ideo non eſt receptum vt dominium v- nus rei nobis ex pluribus cauſis contingat. De poſ- lone idem dici non poteſt. eſt longè diuerſa ra- mpolleſsionis. Differunt in hac re domimium& lio Veluti curſus& meta in ſtadio, is Jer poſ Utn upit dominium acquirere: poſtquam omi- i acquiſitum eſt, nihil am plius poteſt deſide-
Ir Tit. De acquir. v
ſa conſtituta ſint, alia cauſa. Verùm
C pro emptore& pro ſuo,
Iamitt poſſeſſ.
ite Iixcüa eſt differentia dominij& poſſeſsionis has re Fei de vtroque ſpeciali ter di cendum eſt. Pan de poſſeſsione deinde de dominio. Ait bs continger, dlne den plarihos ex cauis no- oſtench Finr poſſe:& exemplis vtitur quibus prius exemplũ hoc ekCug enenurnd Lc Itene n eſt. Cũ quis emit, deinde vſuce- Pit rem emptam. In hoc priore exemplo diuerſum eſt tempus vtriuſque cauſæ, non concurrũt ini dem tempus: at vſucepit,& pro em ptore,& pro ſuo. Non eodem tepore ego poſsideo ex vtraque cauſa. Ego prius poſsideo dro emptore tanquam emptam, de- b inde ſequitur vſucapio:vſucapio ſequitur poſſeſsio- nem. In poſteriore exemplo eodem tempore poſsi- deo ex vtraque cauſa pro ſuo& pro emptore. De- functus poſsidebat rem vt emptam, ego illius heres extiti,& apprehendi poſſeſsionem cius rei codem tempore. Ego cæpi poſsidere ex vtraque cauſa, ego nõ poſſum dici prius poſsidere pro tempore quim titulo pro herede. Alia eſt poſſeſsio mea, quàm poſ- ſeſsio defuncti, quamuis iungantur, vt dicemus inl. Pomponius infrà. Hæc igitur exempla oſtendunt eandem rem ex pluribus cauſis poſsideti poſſe, ſiue idem tempus ſit earum cauſarũ ſiue diuerſa ſint tẽ- pora, ſiue concurrant in idem tẽpus ſiue non. Huic ſimile eſt quod dicitur in l.nõ vt ex pluribus. Ex plu ribus cauſis rem eãdem deberi poſſe, licet ex pluri- bus cauſis nõ poſsit res aliqua mea eſſe: tamẽ poteſt ex pluribus cauſis mihi debita eſſe. Idem dicitur in I.& an eędem actiones. de except. rei iudic. Idem in Lnon eſt nouum. de actio. empt.& aliis ſimilibus. Poteſt mihi deberi res ab vno ex cauſa venditionis, ab alio ex cauſa legati, ab alio ex cauſa donationis. hæ omnes cauſæ concurrunt: hõcque eſt receptum propter vtilitatem hominum vt facilius poſsit rei dominium quæ debita eſt, acquiri. Etſi obligatus ſit quis ad eandem rem dandam quam alius mihi de- bet, non ideo dominium mihi quæſitum eſt vtile: hoc eſt, vt ſi deficiat vna cauſa, ex alia cauſa quis poſsit agere,& ad dominij acquiſitionem perueni- re. Inde quæritur ſi quis poſsideat duplici ex cauſa, & ex vna cauſa ſit completa vſucapio, an ex alia ad- huc dicatur poſsidere? Diximus pluribus ex cauſis poſſe rem aliquam poſsideri, vt exemplis quæ ſuprà extant apud Paulũ noſtrum in hoc loco oſtenſum eſt. Ego cæpi rem poſsidere quam emi ab alio,& poſt aliquod tempus ea res mihi legata eſt ab alio vel donata. Ex priore cauſa eam rem vſucepi, eam vſucepi triennio(erat forte res mobilis) quæritur an nunc cam poſsideam ex alia cauſaꝰ Ex his quæ iam diximus videtur ex alia cauſa non poſsidere. Poſt vſucapionem completam nulla vrilitas exigit vt res à me poſsideatur ex alia cauſa, me iam ette- go domino. Id enim nullius vſus, nullius vtilitatis eſſe videtur. Cum iam peruentum eſt ad metam, cum iam acquiſitum eſt dominunhuic Lan PrO. deſt poſsidere ex alia cauſa? Cũ hæc vtilitatis cau- videtur dicendum in hoc caſu rem tantum poſsideri ex cauſa vſucapionis, non ex Paulus noſter aliud ſentire vide- im ait, Etenim qui 2ſauehue ex&. Hic videtis Paulũ lo- letammon enim ferenda eſt opiuio
tur in priore exemplo ci
qui de vſucapionc comp
849
e hhir o eaaeh soe auee rehjc aenhse*

8 50
opivnio eorum qui interprerantur ve tbum hoc vſu- ceperit, vfucapere cæperit. Quaſi de vſucapione ce-
pta& inchoata loquatur Paulus non de completa.
Repugnat verbi proprietas& ſignificatio. Qui vſa⸗ cepit& pro emptorè 2 pro ſuo&c. Loquitur de co qui vfucepit, qui longo tempore acquifiuit dominium rei tanquam poſſeſſæ titulo pro emptore. Is dicitur,
inquit, poſt vſucapionem poſsidere& pro emptore
& pro ſuo. Ego non dubito quin hæc fuerit Pauli ſententia, tametſi obſcurus ſit locus. Vlp. dubitare viderur referens Mamilij opinionem. I.1.§.vlt. pro
ſuo. Incipio poſcdere,&ec. Sed an deſinã ex cauſa,&c.
*
Mauritanus dicitur exiſtimaſſe eum deſinere, cum
refert tantum Mauritani opinionem, nec aperiat Taid de ca re ſentiat, hic videtur hęſicaſſe, refert eius
eſt Pauli ſententia in hoc loco. Sed cur, dixerit ali- quis, exiſtimauerunt veteres ex alia cauſa adhuc rem poſsideri, cuͤm id nullius vrilitatis eſſe videa- tur,& iura ad vtilitatem hominum conſtituta ſint, vt iam diximus? Ego exiſtimo cum ſemel conſti-
turũ eſſet rem poſsideri ex pluribus cauſis, facile nõ
adductos fuiſſe veteres Iuriſcõſultos vt ex iure con- ſtituto aliquid immutarẽt, etſi non admodum vti- ſis ſit ea poſſeſsio, nec ob cam poſſeſsionem vſuca- piatur, vt poſtea dicemus: certum tamen eſt poſ feſsionem nihil incommodi adferre. In iure conſti- tuendo.. latores eum ſcopum ſibi ponunt ſcilicet vtilitatem hominum. Sed ius quod conſtitutum eſt, non ideo facile mutatur; quòd inutile depre- hendatur ll. mutare. L.in nouis. de conſtit. princ. In
reb. nouis conſtituendis euidens debet eſſe vtilitas
vt à iure conſtituto recedatur, quod diu æquum& vtile viſum eſt. Hæc poſſeſsio de Ch nos loqaimur ad vſucapionem non prodeſt, e vſucapionis, qiod meum eſt à me vſucapi non po- teſt: hoc pro regula& axiomate certiſsimo notan- dum eſt ex I ſequitur.§. lana. de vſucap. Rẽ meam ego vſucapere non poſſum, deinde id quod meum eſt amplius meum fieri non poteſt. l.proprias. C. de legibus.. ſic itaque. Inſtit. de actionib. At vſucapio- ne res efficitur mea:vſucapio eſt adiectio dominij. 13. de vſucap. Ergo cum res mihi quæſita eſt vſuca- pione, etiamſi eam poſsideam ex alia cauſa, ea poſ- ſeſsio nõ poterit valere ad vſucapionem:ſic videtur Accipien pto. quæ ſolet nobis obiici vt contraria ab his qui diuerſum ſentiunt in d. l. 2. S.vltim. pro empt. Si rem alienam. Ego rem alienam ab eo emi quem puta- pam dominum eius rei eſſe, ita cæpi vſucapere, do- minus eius rei poteſt à me rem vendicare, dominus petiit à me rem, dominus vendicauit à me rem vt 2 poſſeſſore. Quæritur an hac petitione ſit interpel- lata& interrupta vſucapio? Ait Iuriſconſultus hac petitione& litis conteſtatione non interrumpi vſu- capionem. Sed ſi litis æſtimationem ſufferre ma- luerim, ait mutari cauſam poſſeſsionis ei qui liris xſtimarionem ſuſtulerit: veluti ego videns fore vt ceuinceretur res, malui offerre litis æſtimationem, vt ſæpe fit in iudicio petitorio. Litis æitimationem accepit aduerſarius,& ita ego tem poſſeſſam reti- nui. Hoc caſu I. C. ait mihi mutatam eſſe poſſeſ- ſionis cauſam. Itaque etſi in priori ſpecie non inter- rumpatur vſucapio lic tamen vſucapio non Pote-
ententiam Vlpia. vt in re dubia. Sed manifeſtior
ectum non habet
dum eſſe quod dicitur in l.⁊.§.vlt. pro em-
Franc. Duarem luriſconſ.
rit procedere. Quia dominus factus ſum cins tci, quia litis æſtimationem ſolui. litis enim erne b ciuilis emptio eſt. Ponamus itaque eum qui domn nus erat, mihi rem vendidiſſe iam antea emptam ab alio non domino. Qwæritur an ex vtraqyue cauſa poſsideam? Quidam exiſtimant me non poſsidere, ſed exiſtimo Iuriſconſultum reſpexiſſe ad vſuca⸗ pionem. Quamuis nõ poſsit vſucapi ex altera cau- ſa, puto tamen eum poſsidere ex veteri cauſa, ſed impeditur vſucapio, quia cauſa poſſeſsionis ſt mu. tata. Sic mihi videntur hæc accipi poſſe. Aba anti- nomia eſt ex l. cum res. C. de contrahen. empt. cum ves tibi,&c. Titius mihi rem donauit& tradidit, ic. que tranſlatum eſt dominium eius rei in me, quia tradens dominus erat. Eo mortuo emi eãdem rem ab ipſius hærede. Hic concurrit duplex cauſa pol ſeſsionis. Donatio ſcilicet facta à defuncto„Kyen- ditio facta ab hærede. Ait Imperator non duplicari b titulum poſſeſsionis. ntelligere debebas,&&c:in ſpecie propoſita Imperator ait non duplicari titulum poſ- ſeſsionis. Quod videtur contrarium eſſe ſententig Pauli noſtri cum air, ex pluribus cauſis cãdem tem poßsideri poſſe nec referre an ex vna cauſa domi- nium ſit mihi quæſitum, an non ſit. Hæc videntur pugnantia eſſe. Sed animaduertendum eſt relpon- ſum hoc eſſe ab Imperatore conſulenti ex fado, cùm ex facto conſuleretur Imperat. Cum ei hypo. theſis aliqua proponeretur, de eaque conſuleretur, cuiuſmodi ſunt ſcripta omnia quæ in C. luſtin. e- periuntur. In ſpecie propoſita de qua conlultus fuit
Imperator, credibile eſt queſtionem fuiſſe de acqui. ſitione dominmj propter poſſeßionem, id mihi vi. i dentur oſtendere verba luriſconſulti. Hominum ft
ctum fruſtra,&t. Obſcurum eſt& incertum quidi
bello eo qui oblatus fuit principi, contineretur ò8 Mn nos hoc coniicimus ex verbis ipſius reſcripti.h
verbis reſcripti apparet de acquiſitione dominij conſultum fuiſſe Imperatorem. Item in eo caſu em ptio nulla eſt, deõque tit ulus ille inutilis eſt& irii tus. Ideo emptio nulla eſt, quia emi rem meam à defuncto: propomitur res mihi donata& tradita, b eo qui dominus erat. Deinde emi cam ab hærede. ſü rei fuæ nulla eſt emprio. l. neque pignus de reg iur. L. rei ſuæ de contrahen. empt. Ideòque reſcripſit Im. perator non multiplicari titulum. Quid ſi vterque titulus ſpecialis, an ſententiæ Pauli locus erit?Velu. ti emi rem à Titio, eandem rem emi a Sempronio, vel donata eſt: hi tituli ſunt ſpeciales. Quidam pir- tant ſententiam Pauli locum habere, cùm vnus t- tulus eſt ſpecialis, alter generalis. Mouentur exem- plis quibus hic vtitur Paulus:in priori exemplt tulus eſt generalis pro ſuo. Titulus ſpecialis ctfi emptore:titulus generalis eſt hic intelligenduh ſuo. In poſteriore exemplo titulus pro hæredbe vmuerſalis, titulus verò pro emptoreè eſt ſpeal petitio hæreditatis dicitur de vniuerſitate pro J.z. de rei vindic. Hac ratione adductt quicams ſtimauerunt tunc ſententiam Pauli locummt cum res polsideretur ex pluribus titulis o⸗ vnus eſt generalis, alter ſpecialis. Sed veriusiee plis non reſtringi generalia Pauli verba. Vu 31 illud eſt, exemplis non reſtringi regulam. lic u. vlt. de iur.& fact. ign Paulus ait generaliterex. ribus cauſis nos eandem rem poſsidete po ceem

caritirila, V
1 4
lülis cätend vna cultn
4
t. Hec fite dum etne fulenti ert t. Cum tit que coſit w in C.lut Ana corlitm m fuilſecen nem, iä mi ulti. Ymimm
incenumqi continerenn plius mlorn
6 5
niſitiohe Gmn
em ineocun
inutilésctLw emi tem Teudl mata&rade
—
ni emmor
1
ue tecci
8 8
r. Quid bn i locus enlſe emià beme ales. ü bete, cume s5 Moncctl priot ene lus ſpeclas cintelligehl ulus pio Be otole et nuerftae
dducuu,
15,6
au5 titu 3
— —ł ——
— ——
—
— —
—y —
—— —
—
———
— —
In it. De z0
lum eſt in l.cum res. Quod iam 4 nobis re-
datum eſt de duobus ſingularibus titulis. Res eſt 4 donata à defuncto,& ab eius hærede eſt mihi ml dice nic titulus venditionis& donationis vter- 8 et ſpecialis:& tamen ex duab. illis cauſis oſten- 4 manifeſtiſsimè Impcratot rem poſſe poſsideri,& deo nõ prodeſſe ait poſſeſsionẽ ex poſteriori cauſa x cauſa venditionis: nempe qux contracta eſt cum hærede: quia tradita fuerat res& dominium tranſ latum in emptorem, in donatarium„R& alia ratio impedit ne hoc caſu multiplicetur cauſa poſſeſsio- nis Quia rei fuæ emptio nulla eſt. Si proponeretur zelonctum fortaſsis non fuiſſe dominum qui tradi- ait,& non tranſlatum eſſe dominium, oſtendit Im- eator hoc caſu nihil impedire quo minus titulus multiplicetur. Heſterna die cæpimus declarare id
exemp
uod Paulus noſter hic ait: Non ſicut dominium. Et
daimus primò de poſſeſsione. Nunc de dominio dicendum eſt. Regula eſt, dominium ex pluribus cauſis nobis acquiri non poſſe: quæ regula extat non ſolum in hoc loco, ſed etiam in l.non vt ex plu- nibus. de reg. iur.& in I.& an eadem.§. actioncs. de
cxcept.rei iudic. In regula iuris dicitur, vt ex pluri-
bus cauſis eadem res nobis deberi poteſt, ita domi- mumexpluribus cauſis nobis contingere poteſt. At eadem res non niſi ſemel mea effici poteſt:& hoc intereſt inter dominium& poſſeſsionem. Diximus heri multiplicationẽ cauſarũ prodeſſe nonnunquã poßidenti, vt facilius acquiratur dominium. Do- ninium autem eſſe ex pluribus cauſis, nullam vtili- inem adfert. Hæc ſententia quibuſdam argumen- isimpugnari ſolet, de quibus quid iudicandum ſit breuiter nunc dicemus. Primum argumentum eſt eoum qui dicunt. Si ex pluribus cauſis poſsidetur es aque vſucapitur, hinc conſequens eſſe videtur mecpluribus quoque cauſis dominium nobis ac- qutatur. Certum eſt poſſeſsionem ex pluribus cau- ubi acquiri poſſe. Id explicatum fuit heſterna de bi ex pluribus cauſis res poſsideri poteſt, ex plutibus etiam cauſis res vſucapi poteſt. Quid aliud cltyſucapere quàm poſsidere longo temporeꝰl.3. de Mſucap. Cõtinuata ꝑoſſeſsione quę ex pluribus cau- ſseſt longo tempore acquiritur dominium. Vſuca- bione ergo ex pluribus cauſis acquiritur dominiũ. Siquis poſsideat legitimo tempore, poſsidendo fit dominus. Illud ergo dominium acquiritur ex plu- tibus cauſis acquiritur ex illis titulis ex quibus poſ-
lidet rem is qui cam vſucapit. Qui argutias ſe-
ctantur magis quàm res& ſententiam,& conſue- tudinem loquendi veterum luriſconſultorum non teſpiciunt, his calumniis vti ſolent,& tenebras of- kundunt rebus per ſe non admodum obſcuris. In quæſione propoſita vna proculdubio eſt cauſa do- minij, ſcilicet vſucapio. Vſucapione dicitur ac- quiti dominium. l. traditionibus. C. de pact. hic du- plex vſucapio non eſt, ſed vna tantum. Res quidem vlucapitur poſsidendo rem, quæ res poſsidetur ex hluribus cauſis: Sed tamen verum eſt huius domi- uij acquiſiti cauſam eſſe vſucapionem. Ergo vna antum cauſa eſt huius dominij. Niſi quis dixerit
uplicem eſſe vſucapionem, quod nemo opinor
nerit,Vtar exemplis huius rei demonſtrandæ cau Srquibus cognoſcetur etiam quãdo vna ſit cau- arelduplex domnini jvel poſſeſsionis. Ecce ſi quis
qvel amitt. poſſeſſ. 851
1 nterrogetur qui dominum ſe eſſe contendi t, cur Somiuun ſit di de qua agitur. E go, reſpondeat, ego
umn dominus duab. ex cauſis. Prima, quia rẽ vſuce- pi, deinde quia in me dominium ab eo qui domi- nus erat trãſſatum eſt:is allegat duas dau ſui do. minij. Certum eſt has duas cauſas non poſſe con- Amere. hohamus aliud exemplum. Interrogatus unus iit; fi ita reſpondeat, Ego ſum domi- nus, quia poſſedi rem longo tempore vt mihi do- natam. certe vnam tantum cauſam allegat dominij Ki Allegat vſucapionem:vſi ucapio bic vna eſt, non e duplex vſucapio. Vſucapio quidem naſcitur ex continuatione poſſeſsionis: Er poſſeſsio ex pluri- bus cauſis eſt, ſed vna tantum eſt vſucapio. Atque ideo vna tantum cauſa dominij in hac ſpecie dicen- da eſt. Hæc ſolutio non poteſt ſatisfacere lis quibus nihil eſt adeo certum quin controuerſum reddant. Hac ratione, inquiunt, nihil differt dominium à poſſeſsione, nec poſſeſsio à domimo. Cum tamen in hoc capite Paulus poſſeſsionem differre à dominio oſtendat. Sic enim diceretur poſſeſsionis vnam cau- ſam eſſe, ſi admitteremus vnam cauſam eſſe domi- nij ſcilicet vſucapionem. Poſſemus dicere& vnam cauſam quoque in exemplis quibus Paulus vtitur, eſſe:quia vna tantum traditio eſt. Quamuis res tra- datur titulo hæreditario, titulo emptionis, tamen vna traditio eſt. Et ea traditio eſt cauſa poſſeſsio- nis. Sed Iuriſconſultus ait plures cauſas eſſe poſſeſ- ſionis, ergo etiam de dominio idem dicendum eſt, nec recipiendum eſt quod dicimus vnam cauſam eſſe dominij, quia vna eſt vſucapio. Sed ego reſpon- deo, ineptè hoc dici traditionem eſſe cauſam poſ- ſeſsionis. Cauſam poſſeſsionis non vocamus quia poſſeſsio apprehẽditur. Cauſa variè accipitur. Vna
eſt remota, altera proxima. Iuris autores poſſeſsio-
nem hic vocant, contractum, qui contractum, vel aliam huiuſmodi cauſam ob quam poſſeſsio iuſta redditur, quæ dicitur titulus. I.3.§. genera. hic. ine- ptè ergo dicitur traditio cauſa poſſeſsionis, vt cau- ſam hic accipiunt Iuriſconſulti. Et certum eſt rem poſſe poſsideri ſine traditione. I.5.hic. Vnde in ap- prehendenda poſſeſsione non eſt neceſſaria tradi- tio. Hæ ſunt cauſæ poſſeſsionis. Cauſæ dominij colliguntur ex I.traditionibus. C. de pact. Vna do- minij acquirendi ratio eſt, cùm dominus rem ſuam in alium transfert. Altera eſt vſucapio. Aliud argu-
mentum eſt æquè ineptum aut fortaſsis ineptius,
Aiunt in vſucapione requiri titulum& præter titu- lum requiri bonam fidem, quæ cauſæ ſunt diuerſæ. Hæ cauſæ ſunt dominij acquirendi per vſucapio- nem: aliud eſt titulus quàm bona fides. Aliud eſt bonafides quàm titulus. Ecce hiĩc ſophiſtis nullus eſt modus& finis garriendi:& ſatis eſt reſponſiun huic obiectioni cum ſuperius obiectum diluimus. Ego oſtendi quomodo cauſas accipiant lniſcoe ſulti, cùm loquuntur de cauſis acquirendi ominij⸗ vna eſt tantum cauſa dominij. Scio plures eſſe cau- ſas. Verum hæ cauſæ non poſſunt ſimul concur- rere. Vſus eſt& mos Loaa loriſconlily n in. hic ſequendus eſt cum de cauſis Paluimne 3 s nullus eſſet finis, nullus modus altercandi. Aliud ar-
umentum eſt ex l. ſi modo.§. eadem.&§. ſi Trieau tem.de except. rei iudic. ex l.& an cadem.§. actio-
—

“ 84* 4““
“. 4
judicio, nulla certa cauſa expreſſa ſuæ petitionis, 8...„+.... omnem cauſam in iudiciũ deduxiſſe videtur, ideo-
que ſi victus poſtea agere velit, ſubmouebitur exce-
ptione rei iudicatæ. Si verò vnam cauſam expreſſe- it& victus fuerit, eo iudicio non prohibetur ex alia cauſa poſtea vindicare. Et ſi vindicet non ſubmo- uebitur exceptione rei iudicatæ. Hæc ego demon-
ſtro exemplis. Ego vindico à te rẽ quam dico meã eſſe ex cauſa vſucapionis, vel quia dominus eam
vendidit mihi& tradidit vnam tantum cauſam: ex primo non poſſum docere mihi ab eo traditam& venditam eſſe. Vincor in iudicio. Deinde comper- to ertore meo volo denuo experiri, meam eſſe di-
co, quia vſucepi. Nihil prohibet me iterum expe-
riri. Sed ſimpliciter dixi, me dominum eſſe,&
hoc genus actionis admittitur cum res vindicatur,
non enim cogitur is qui agit rei vindicatione ex- primere cauſam dominij, ſatis eſt dicere: Ego ſum dominus in actionibus perſonalibus idem non re- cipitur, ſi aduerſarius contradicat. Si is qui rem ali- quam vendicat, litem proſequatur, docere quidem Jebe ex certa cauſa ſibi acquiſitũ eſſe dominium. Sed loquor de intentione. Cum igitur quis vindi-
cat ſimpliciter, non expreſſa cauſa, ſi vi ncatur, nul-
L ex cauſa poterit eandem rem in iudicium reuo- carc. Quia ſimpliciter petendo nulla cauſa expreſ-
ſa, videtur omnem cauſam ex qua dominus eſſe po-
teſt in iudicium deduxiſſe. Ex eo colligitur ex plu- ribus cauſis dominium acquiri poſſe. Nam ſi om- nem cauſam in iudicium deduxiſſe intelligatur, ſe- quitur vnam cauſam non eſſe dominij acquirendi. Sophiſticum hoc eſt, ſed tamen hæc nonnunquam remorantur exercitatiſsimos quoſque. Intelligite
quid fallaciæ ſit in hac ratione argumentandi. Ergo
ex pluribus cauſis acquiri poteſt dominium. Ego id non inficior, verum eſt ex pluribus cauſis acquiri dominium poſſe: acquiritur traditione facta à do- mino. Acquirtur etiam vſucapione, etſi fortè res tradita à domino non ſit. Acquiritur etiam ſi res le- gata ſit teſtamento. Variæ ſunt cauſæ acquirendi dominij, ſed tamen omnes illæ cauſæ non concur-
runt in acquiſitione eiuſdem rei. Negamus in ac-
quirendo dominio eiuſdem rei has omnes cauſas concurrerc. Petitor poteſt varias cauſas ſuæ rei, ſui dominij allegare: poteſt emptionem, vel ius hære- dicarium vel legati vel aliam cauſam dominij al- jegare. Quæcunque cauſa ſit dominij ſui, videtur cam in iùdicium deduxiſſe, cùm nullam cerram cauſam dominij expreſsit in intentione ſua. Aliud argumentum eſt ex l. in numerationibus. de ſolut. & l. cum quis.§.de peculio. eod.& ex 1.ſi creditor.
§. Marcellus, de leg.. In d. l. in numerationibus. Iu-
riſconſultus variis exẽplis oſtendere nititur ex vna numeratione plures obligationes nonnunquam ori- ri: quod verum eſt. Hinc effici, aiunt, nonnunquam dominiũ acquiri creditori ex pluribus cauſis. Quã-
uis id in ea lege expreſſum non ſit: non dicit luri
conſultus ex pluribus cauſis dominium acquiri. Sed tamen id colligere nituntur. Si ex pluribus cau- ſis ſoluitur res, eadem ratione ex pluribus cauſis ac-
quiritur dominium rei ſolutæ creditori ex illis om-
nibus cauſis. Vtemur exemplis quæ ſunt in l. credi- tori. Debes mihi rem ex ſtipulatu, eandem de- bes ex legato. Regula iuris permittit rem cx pluri-
852 Franc. Duareni luriſconſ.
bus cauſis deberi. L.non eſt nouum. de actio. em
non vt ex pluribus de reg. iur. Is qui debebat ex ne ribus cauſis ſoluit, rei ſolutæ dominium ac 6 u creditoti. Ergo ex pluribus cauſis cgutudat dt nium, videlicet ex cauſa ſtipulationis, ex cauſa Lenh ti. Si hoc verum eſt, neceſſe eſt falſam eſſe re den noſtram: quia dicimus dominium ex plur bus den
ſis acquiri non poſſe. Sed iam oſtendi qui cauſa ac. cipiatur hic. Cauſa hic eſt titulus(vulgo dicũt titu.
lũ)in hac ſpecie vna cauſa eſt, ſcilicet ſolutio, titulu eſt vnus pro ſoluto. Si interrogetur is qui poſiideę cur poſsideat eam rẽ, quo titulo, dicet titulo pro 0 luto. De eo ſpecialis elt titulus poſt titulum de vſi- capionibus in recentoribus libris: in veteribus Co. dicibus eſt l. 46. tit. de vſucapio. Dixerit aliquis non videri ſpecialem eſſe titulum acquiſitionis, pro ſo- luto. Quia res ſoluitur ſemper ex aliqua cauſa ſc. luti ex cauſa dotis, ex cauſa emptionis& ſimiliba.. Sed neceſſarius eſt hic plærunque titulus:& pletun- que accidit vt omnis titulus deficiat, exempli gra. tia. Cùm aliud pro alio ſoluitur, legata mihi eſtye.
ſtis. liber eſt mihi ſolutus pro veſte. Aliud enim po alio ſolui poteſt volenti creditori, licet ei inuito ſol. o
ui non poſsit. Creditor contentus fuit libroiis lber alienus crat, poſſedit eum longo tempore, quæii-
tur an vſuceperit? Videndum an titulus fuerit iu.
ſtus, quid dicemus? Dicimus valere vſucapionem, quia titulus fuit pro ſoluto. ĩuſtus eſt hic titulus prio ſoluto& prodeſt ad vſucapionem. In his ergo exé- plis dicendum eſt vnam tantum cauſam eſſe, ſeil- licet ſolutionem. Alij huius nodi diſſoluendi cau. ſa comminiſcuntur dominium ex pluribus cau- ſis poſſe acquiri. hæ cauſæ concurrunt in idem tem-
pus quod Paulus ait in hoc capite. Eiuſdem rei do-
minium non poſſe nobis contingere ex plurbui cauſis, vt aiunt. Sic intelligendum eſt, niſi hæ cal-
ſæ incurrant in idem tempus. Si in diuerſa tem. pora, ratio non permittit vt ex omnibus his cau- ſis dominium nobis acquiſitum eſſe dicatur. Ego poſsideo rem ex pluribus cauſis: ex vna cauſa com- pletur vſucapio, vſucapione mihi dominium ac- quiritur. Deinde ex alia cauſa etiam poſſeſiio con- tinuatur vſque ad legitimum tempus, an ex hac noua cauſa acquiratur dominiumꝰ non. Nam iam dominus fui, quod ante acquiſieram,& non poteſt mihi acquiri. Sed cùm in idem tempus incurtat vtraque cauſa, ita vt continetur eodem tempote vtraque cauſa, aiunt acquiri ex pluribus cauſs do⸗ minium,& cùm Paulus lic diſtinguit dominium?
poſſeſsione, aiunt ita accipiendum eſſe. Cũ quęritur
de poſſeſsione an ex pluribus cauſis poſsit res poſii deri, dicendũ eſt generaliter poſſe ex pluribusca poſsideri, ſiue illæ cauſę incurrant in idem templ ſiue in diuerſa tempora. Sed in dominio hoc auc piendum eſſet cùm diſtinctione,& ſic ſi in ilm tempus incurrant cauſæ, nihil differt dominim: poſſeſsione. Sed ſententia contraria mihi nice tur probabilior eſſe. Nam Paulus ſenſiſſe viitul ciuſdem rei dominium non poſſe nobis acquies diuerſis cauſis, ſiue hæ cauſæ in idem tempus He in diuerſa tempora incurrant. Sed quid refent, 1 xerit aliquis, an dicamus nobis acquiri dominiu ex pluribus cauſis, cum plures cauſæ concurren, Cuùm non concurrunt; ratio ſatis manifeſta ſ dd

In Tit. De acquirenda vel amitt. poſſe ſſ.
deg, 8 73 deac ni um eſt non poſſum.. 4 ban uirere. Sed quid incommodi eſt, cum concur- reditatis. Aditi am acquifiueram aditione hæ. fd 40 tplures cauſeæ, ſi dicamus ex omnibus cauſis do- debebat har itione hæreditaris confunditur quod et b winm nobis acquiri: Videtur hoc prima facic xtes, cui ego ſucceſsi. 1 1.7 5.. 6. naald b los ſubtilitatis, quàm vchcirali, habere. Sed ex hac§. Ex contrario plures,& c. e Abtiliate alia qurdam io 1e uncu d vtilitatem Ic tractatur quęſtio difficilli durda I er ſe huiuſmodi plærunque videntur in- reperi Ia omnium, que ndi auenan habent, p Aerur ita conſtitutum, quia inde eperiuntur in hoc tractatu de poſſeſsion pl,ae nia eſſe. Hoc videtur it⸗ 1. quia inde An plures eandem rem in ſolidum poſsider 7. 8 aüt conſequuntur alia quxdlam ex Aſein non diſpu- ſint. Et Paulus ait, Ex contrario pf 86 10. epoc .IOh....1:. 2 lenrn atur utiliter- Exemplum vnum eſt in l.& an ean- Paulus ait, Ex contrari trario plures,&c. Ideo drisgäg k 5 Actiones. de excep. rei iudic. vbi docet I. C. dente rem ex vlturſbu 5 dus A du de vno poßsi- leer äd,.§. A. 25. 1s cauſis, diſputauerat. Gertnuan paulus differentia actionum in perſonam& actio- pluribus poſtidentibus canda uſputs 3 2r Nunc de trital mmin rem. Cům quis agit in perſonam& vinci- ex pluribus cauſis, ſed in ſolidum Ait TolC„ nen 2*. 4—
S — 2 —½ S — ꝙ — ——
uureo iudicio, non prohibetur denuo agere: ſi modò uſa agat. Variis ex cauſis poteſt res deberi
res eandem rem,&c. Rationem ſubiicit. Quippetin-
ettani, alia ca uit) contra naturã eſt. T iliand eno vt ex pluribus. At cum quis agit in rem& N uas corporaliter, aut iuris Aeun aidua Aut me⸗ aliquen git ſimpliciter, non expreſſa certa aliqua cauſa do- Natura nõ patitur, vt eandẽ rem alius 11„les ondäln migij ſui qmnes cauſas videtur ſua intentione com hoc non eſſet totam rem& in ſolidum dener re titulustet cchendiſſe. Et hac ratione vtitur, quia non poteſt nere in ſolidum eſt totam rem tenere: repu dat er. nn, ekem res niſi ſemel noſtra effici: is qui agit in rẽ contendit go natura ne plures in ſolidum eãdem kein ernean eganii ſe dominũ eſſe. Paulus hoc diſcrimen actionum in ſiue poſsideant. Sabinus tamen ſcribit,&c. Refert ſen- e. Aliudtmn erſonam& actionũ in rem oſtendere volens, nihil tentiam Sabini qui non loquitur de cadé poſſeſsio- icetelinn habet firmius quam hanc regulam: Res ex pluribus ne, ſed diuerſa. Si quis ſuam rem precariò petenti kuit lbrn cauſis noſtra fieri nõ poteſt,& hoc tranſlatum eſt in dederit, Sabinus exiſtimauit vtrunque hoſtalere& tempore, 1e ulam iuris incip. Non vt ex pluribus cauſis&c. eum qui precariò conceſsit rem vtendam,& eum titulusln Eadẽ eſt inſcriptio d. l.& huius regulę. Hec ſunt cõ- qui precariò accepit. Sabinus tamen,&c. Etſi hoc ve- ete vluei lungendæ, quæ à compoſitoribus Pandect. ſeparan- rum ſit quod diximus, candem'rem non poſſe à plu eſt hic ituu tur,vt vſus regulæ magis intelligatur. Alia obicctio ribus inſolidum poſsideri, nihilominus tamen exi- n.Inhöeg eſtex lfundum. ad I. Falcid. in qua Iuriſconſ. ait, ſtimauit Sabinus cum quis precariò conceſsit rem cauſam 4 nidam mihi legauit fundum ſub conditione, hæ- ſuam vtendam, vtrunque poſsidere,& eum qui pre- i diſbdlende cs mihii debet illud legatum ſi extiterit conditio. cario conceſsit,& eum qui accepit: quia eſt diuer- ex hlurtot Heæres ipſe à quo legatum mihi relictum eſt, me ſa ratio poſsidẽdi. Idem Trebatius, Oc. Adiecit Tre- runt inidemn hætedem inſtituit teſtamento& deceſsit nondum batius: non tantum probauit ſententiã Sabini Tre- 2. Lioſdemn eallente conditione legati, adiui eius hæreditatem, batius, ſed etiã adiecit, quod dictum eſt plures ean- ngete e aditione hæreditatis„factus ſum dominus rerum dem rem in ſolidum poſsidere nõ poſſe. Trebatius n eſtnitke heleditariarum. Res illa legata facta eſt mea adita exiſtimauit accipiendum eſſe, cùm hac exceptione, 1 in GüxrRt rreditate ſicut aliæ res hæreditariæ. Nã res legata Niſi vnus iuſtè, alius iniuſtè poſsideat. Sed hæc ſen- ommbwbe etat hæredis pendente conditione. Poſtea extitit tétia Labeoni nõ placuit, ac ne Paulo quidẽ. Impro- eſſe dlanh anditio legati, cadem res mihi acquiritur ex cauſa bauit hãc Trebatij ſententiã Paulus poſt Labeonẽ. ex vna cuim gati: legatarius acquirit dominiũ rei legatę poſt- Quoniam in ſumma. Cũ quæritur an quis poſsidcat, hi domuima quam extitit conditio 1à Titio. de furt. Hic ex dua- an non poſsideat, ineptum eſt reſpõdere de iuſtitia, am Jafn bus cauſis acquiritur mihi dominium eiuſdem rei, aut æquitate poſſeſsionis. Hoc eſt omnino alienum. empus,dih acquiritur mihi ex cauſa hæreditaria: quia ego hæ- Cuùm ego quæro an hi duo poſsideãt, quæſtio mea 7e nonYm, es ſum, acquiritur etiam mihi ex cauſa legati‚ ergo pertinet ad ſubſtantiam poſſeſsionis, nũ iuſtè poſsi- am, geng verum non eſt, quod hic dicitur, Ex pluribus cau- deant, an iniuſte. In ſumma poſſeſsionis, nihil refert dtempuim ſsdominium non contingere. Sed in d.l fundum. an quis uſtè an iniuſtè poſsideat. Hę dus quęſtiones ccden im 84 dicitur ex vtraque cauſa rem legatam acquiri non ſunt confundendæ. Non Sn 2 en entetiamn lurbcsau egatario iure legati,& iure hæreditario. Sed luriſ ſuam cõfirmat ſimilitudine: Sicut abſur uu 8 i- t aorun conſultus ait, Meus eſſe fundus intelligitur. Non cere aliquẽ ſtare co loco in quo ego ſto, vel ſedere ngutcd⸗ in quo loco ego ſedeo:ita etiã dicendum eſt de poſ-
dicit, quòd iure hæreditario& iure legati fundus
wcecis meus eſſe intelligatur. Ego quidẽ dominus fui rei ſeſsione, ſcilicet quem non poſſe poſsidere cam rem ſis lau g legae ante conditionis euentum. Sed conditionc quã ego poſsideo, poſſeſsio detẽtio eſt. L.. in 8 1 eex r eueniente mutata eſt cauſa dominij: ego hic dua- mile ergo eſt ꝙ hic adducitur de ſtatione& ſeſsio- 1 nicen rum perſonarum vicem ſuſtineo& hæredis& le- ne. Hic eſt ſenſus horũ verborũ Pauli, quæ nos accu une 1 tan pen enre conditione ſum dominus ex cau- ratius& lubtilius pne desrhasedar ſünus dgn
1 xreditaria, exiſtente verò conditione, ego ſum tandũ eſt igitur ex hoc cap p 10 poſsidcre cſt to⸗ fen don dominus ex cauſa legati. Sic videtis has cauſas non ſolidũ poſsidere nõ poſſe. In ſolidũ poſsidere 4 tto aria Tl. 9 concurrere, ſed ſe ſubſequi. iure legati tantum mihi tã rem poſsidere. In ſolidũ hoc textu. Alij Tnie à in- sleul 9 acquiritur legatum, non autem iure hereditatis. Sed terpretantur valdè acutè, iudicio meoin ſolidũ, ex ſe nobig cur valet ex poſteriore cauſa? Quia poſterioris cau- cadem cauſa. Sed hoc mihi videtur quamri dieulom dem en, d origo antiquior eſt. Ideõq; dicitur legatũ valere. eſſe: inaudita eſt hæc ſ Puibeario⸗ 88 lunn potef ed Joun autem conſtitutum eſſe benignius propter Falci- exemplũ proferri. dic iehi e d a 19 eumn 5 acquuc, am animaduertendum eſt. Nam ſubtilitas iuris 1. ad ea. de resejur in ſoli 3 SePron ſ 6 epar.
haas nonpatitur, vt fundus meus eſſe dicatur iure legati. te. Quod autẽ hic dicitur de po C e

854 de dominio in l. ſ vt certo. 8. ſi duobus. cõmod. do- miniũ ciuſdẽ rei nõ poteſt eſſe apud duos inſolidũ, jd eſt, totius rei. Non poſſunt plures eſſe domini eiuſdem rei in ſolidum. Naturalis ratio demonſtrat ſatis hoc non poſſe fieri dominium eſſe totius rei. hoc eſt, plenum& liberum ius diſponendi habere de tota re. Sic accipitur dominium, vt dicemus ad
1.ſi quis vi. 17. S. differentia. infrà hoc tit. Si quis ha-
beat totum ius in hanc rẽ, non poteſt fieri, vt illud ius in eandem rem alius habeat. Poſsident quidem duo eandem quam habent communem vt ſocij: ſed ſoci non ſunt domini in ſolidum rei commu- nis, ſed pro partibus indiuiſis quæ animo& intel- lectu magis habentur, quàm corpore.l. ſeruus com- munis. S.. de ſtip. ſeru. Cùm dicimus rem eſſe com- munem duorum, non hoc ſignificamus ſingulos eſe in ſolidum dominos eius rei. Natura hoc non patitur. Sed hoc intelligimus ſingulos habere par- tes eius rei& partes indiuiſas, quæ magis ha- bentur animo quàm corpore. Partes ſunt incertæ, ſic accipiuntur in poſſeſsione ſocij, qui commu- nem habent candem rem, ſicut domini non ſunt in ſolidum, ſed pro partibus indiuiſis, ita etiam poſsident. I.ſi finita.1.·cùm autẽ. de damno infect. Si plures mittantur in poſſeſsionem æqualiter poſ- ſident,& concurſu partes faciunt, quia fieri non poteſt, vt in ſolidum eandem rem poſsideant. Poſ- lident rem eandem pro partibus indiuiſis. Hæc
uæ ita breuiter& ſummatim à nobis dicta ſunt,
exemplis demonſtranda ſunt& illuſtranda, vt fa- cilius intelligantur,& vt facilius obiecta etiam di- luamus. Multa enim obiiciuntur aduerſus hanc ſententiam, quæ ab aliis prolixè tractantur. Ea di- cam ſimpliciſsimè more meo. Dicam primum de naturali poſſeſsione, deinde de ciuili, poſtremò mi- xtim de vtraque. Quod hic dicitur duos in ſoli- dum eandem rem polsidere non poſſe, intelligitur
rimum de naturali poſſeſsione, cùm vtriuſq; poſ- ſeſsio eſt naturalis, aut duo ſi poſsideant naturaliter & corporaliter eandem rem,& quæratur an dici poſsint poſsidere in ſolidum. Reſpond. eſt ex ſen- tentia Pauli cos non poſſe in ſolidum poſsidere. De naturali poſſeſsione oſtendit id maximeè accipien- dum eſſe, cùm loquitur de detentione. Vt cum ali- quid ego teneam,&c. Appoſitũ eſt igitur hoc exem- plum de duobus naturaliter poſsidẽtibus. Id autem demonitrari poteſt exemplo vulgari. Hoc tritum& peruulgatum exemplum eſt: Si Titio abſente nun- dinarum cauſa, duo ingrediantur eius domum, vt in l. clam pPoſsi.§. qui ad nundinas. infrà hoc titul. Non pofſunt dici poſsidere niſi naturaliter. Nam qui ab- ſeus elt nundinarum cauſa, poſsidet ciuiliter. Sed il- li qui ingreſsi ſunt eius domum, dicuntur poſsidere naturaliter tantũ. Hoc eit exemplum naturalis poſ-
ſeſsionis. Sed an poſsidcant in ſolidum? Paul, negat in ſolidum poſsidere. Contra naturam eſt, vt cùm ego teneo rem aliquã, eam tenere videaris:quomo- do ergo dicuntur poſsidere: Hæc poſſeſsio naturalis effectu nõ caret. Interdicta enim competũt ob hanc poſſeſsionem. l...§. deiicitur. de vi& vi arm. Si vter- que velit experiri interdicto, non dicemus eos poſ- ſidere in ſolidum, ſed potius dicemus concurſum partes facere, ſicut in d. l. ſi finira.§. cùm autem. de damn. infe. Præter hunc Pauli locũ alius ſimilis eſt
ſed etiam de ciuili loqui. Id confirmatur argum
Franc. Duareni luriſconſ.
in l. duo rem precariò. Duo inquit Iuriſcon.)„„ ſunt in ſelidum eandem rem poſaidere vi aut clam 9 3 accipitur de naturali tantum& corporali poſſe 6 oc ne, quæ eſt violenta. His argumentis ſatis 49.
videt confirmata ſententia noſtra de naturali poſſeſsio ül
ſupereſt igitur, vt obiecta diluamus. In primis obii
citur aduerſus hanc ſententiam, quòd aſpectu ac quiritur naturalis poſſeſsio, vt in I.1. 6. ſi uſſerim 4 l. quarundam. hoc titul. Duo poſſunt poſsidere hoc b
modo naturaliter: quia aſpectus vtriuſq; poteſt con- currere, nihil impedit quo minus duo ſimul poſiinm
inſpicere eandem rem. Cùm aſpectus duorum pof.
ſit concurrere, ceſſat ratio propter quã dicitur duos
in ſolidum non poſſe eandem rem pPoſsidere, Ecce 7 huius ſententiæ defenſores id ignorant, quòd præ- cipuum fundamentum eſt huius diſputarionis.li
putant haãc rationem à Paulo adferri cur nonpoßii-
deant eandẽ rem duo in ſolidum. Quia inquo locx ego ſum, alius ſtare non poteſt, aut in quo ſoco eo L ſedeo alius ſedere nõ poteſt, nec animaduertunt ce ſimilitudinem. Vſus eſt hac ſimilitudine Paulus yt facilius, quod ſubobſcurum erat explicaret: non elt ratio, ſed ſimilitudo tantum. Ratio eſt in principio capitis cum ait, Quippe quia contra naturam,&c Te- nere latius patet, quam ſtare aut ſedere. Dixi natu- ralem rationem nõ pati, vt cum ego teneo rem ali. quam totam& inſolidum ſiue verè& corporaliter ſiue iuris aliqua interpretatione, tum eandem tem
tenere intelligaris. Si alius tenere eã rem intelligr. ian
retur, non ego rem totam tenerem. Quia ergo tes videbatur ei obſcura& difficilis explicatu, I. C. vſus eſt ſimilitudine. Nec enim magis,&c Rurſus op- pugnatur ſententia noſtra argumẽto ducto ex byt vti poſsid. Vſuarius& vſufructuarius videntur fun-
dum naturaliter poſsidere, experiuntur interdico 3 n vti poſsidetis. Vnus habet vſum fundi, alter vſuminm ctum eiuſdem, vterque aduerſus alterum experitu
interdicto, Vti poßidetu,&c. Ergo vterque poßiidet
non poteſt dici eos poſsidere ciuiliter. Hoc dictum un eſt in interpretatione l.i.hi duo poſsident. aliäs non
daretur eis interdictum Vvti poſidetis,& poßidet naturaliter, Ergo poſsident naturaliter eãdem rem inſolidum. Sed reſpondendum eſt, diuerſam eſſe ra- tionem poſſeſsionis. Idq́ue poſtea à nobis explicabr- tur. Vterq; experitur interdicto, quatenus id neceſſa- rium eſt ad ius ſuum conſeruandum. Vſus& yſuſ fructus iura ſunt diuerſa. Cuùm ſit diuerſa ratiooe ſidendi, non eſt mirum ſi vterque dicatur poßide.
rc. Ego id poſtea dicam. Sequitur de poſſeßione
ciuili. Quod Paulus noſter ait plures candem tem in ſolidum poſsidere non poſſe: hoc quoque Intel. ligendum eſt de poſſeſsione ciuili. Exemplum a- terum eſt in poſſeſsione ciuili, in poſſeſsione qus animo tantum retinetur, non etiam corpore, Cm b quis non tenet corporaliter, ſed interpretariouile ris ciuilis eam tenere intelligitur: dicimus li eandem rem non poſſe hoc modo in ſolidunp ſidere: ratio qua ſuprà vſi ſumus conueni que ciuili poſſeſsioni. Dicimus cuùm quis tevelt tam rem, abſurdum eſſe dicere, eandem rem 3 que ab alio teneri, quia hic totam rem non nem, Vt videaris, ait Paulus. Quo verbo vſus eſſe vi di vt oſtenderet ſe non tantum de naturali aleſn A con

R Veh a Aoh
9
—
„)
ſedere. Dun go teneom re& core tum ennder eeä remin em. Quach is explicau,l g,GtRuh Eto dudoenl arius videmni eriuntur ur undi,alterylur alterum eger vterque oüt iliter. Bocdin oſsident Ahn, detis, A oht raliter titime ſt diuetfmch aà pobbegli uatenu- ur Jum. Vl” 1 t diuerſi un ue dicaun itur deyuls lures canäg hoc Juosie iil.Brccje im polcbo jam cocpole
1
— Be
—
3 3
bus. Nam aliàs conſequeretur duos vſucapere poſſe eandem bemn& dominos fieri poſſe ſolidum eiuſdem rel. Pone duos in ſolidum poſ 8 ciuiliter eandem rem, conſequens erit, vt am- jace o tempore poſsidendo vſucapiant eandem aanbils poſſeſsio cauſa eſt vſucapionis, non na- ruralis. Lacquiritur.§. Vlt. de acquit. rer. domi. Idem
ere tiice Poena⸗ fide poſsidens acquirit fructus. l.qui ſcit 5.alieno. de vſuris. Naturalis poſſeſsio quæ na- turalis tantum eſt non probatur lure ciuili, niſi qua- tenus ad publicam quietem pertinere videtur. Huc
eruinet quod dicitur in d.Lduo. de precario. Cum dicit, neque iuſtè„ lchur iniuſt 6 duæ poſléßtaones con- antre poſſunt. Cum loquitur de iuſtis poſſ. intelli-
endum id eſtde ciuilibus. Ille locus igitur oſten- dit ſententiam Pauli noſtri intelligendam eſſe non antum de poſſeſsione nat urali, ſed etiam ciuili. Ad obiecta facile reſponderi poteſt. Imprimis obiici- turliclam poſsidere.§. qui ad nundinas hic. Si quis ad nundinas profectus neminem reliquerit domi ſuæ,& aliquis fuerit ingreſſus domum ſuam. Vter-
ue poſsidet, ſed vterque non poſsidet ciuiliter. Is
ui ingreſſus eſt domum clam abſente domino,
3 conſequent
oſsidet naturaliter. Iure ciuili non probatur hæc
olleßio: Imò ſi aliter fortè territus metu non au- lus fuerit ingredi domum ſuam, non poſsidet ci- ulliter, quia ius ciuile non probat hanc poſſeſsio- nem. Deinde hec poſſeſsio, quæ vacua non eſt, non potelt apprchendi. N on eſt vacua ciuilis poſſeſsio. quod meo. 5. vlt. infra. Non obſtat etiam ſententiæ noſtræ, quod adducitur ex Il. aliena. 20.§. 1. de pigno. at&lſi fundus. 1§.§. ſi duo. de pignor. Ecce his lo- cs piguus obligatur duobus in ſolidum, ergo duo pobident in ſolidum. Itaque ciuiliter duobus obli- gatur tes in ſolidum, qui ſi apprehenderint poſsi- dent in ſolidum. Ergo duo poſſunt poſsidere in ſo- ldum. Ego reſpondeo nihil impedire quo minus duobus res eadem obligetur in ſolidum, ſicut per- Hoa duobus in ſolidum obligatur, ſed negamus ldeo duos creditores, quibus res eadem eſt obliga- te pPoſsidere in ſolidum. Poſsident quidem æquali- ter ſed non poſsident in ſolidum, vt in I. ſi finita.§. cum autem. de damno infect. Et in I. vlt. vti poſsid. vbi xquale ius habent: tenent fundum æqualiter vluftuctuarius& vſuarius, ſed non inſolidum, vnuſ- dülgu eorum poſsidet, quatenus ad ius ſuum con ruandum neceſſarium eſt. Quomodo poſsideat creditor dixi ad l.1. Sufficiti gitur oſtendere exem- pis candem poſſeſsionem eluſdem rei in ſolidum peues duos eſſe non poſſe. Paulus loquitur de ea- dem poſſeſsionc. Alia eſti gitur ratio diuerſæ poſſeſ- ſoniD uo igitur poſſunt eandem rem poſsidere in olldum, cum diuerſa eſt ratio poſsidendi, veluti cum vnus poſsidet animo, alter corpore, id eſt vnus pobidet animo tantum& ciuiliter: alter corpore rantum& naturaliter:omnino diuerſæ polfleſsiones de ſunt. Ego ſcio magnum eſſe conflictum opinio- num in hac re, an diuerſæ ſint poſſeſsiones, in hoc alu: ſed buto diuerſas eſſe. Dico igitur nullam adlonem prohibere, quo minus eadem res in ſoli- noßideanur A pluribus„‚cum diuerſa eſt ratio 4 3 l: nam vnus poſsidet corpore: alius ani- antum habet poſsidendi. Hæc repugnan-
In Iit. De acquir. v
tur de acquiſitione fructuum, nam ci-
. EI amitt. poſſei
1 8 1
◻ rla non ſunt propter diuerſam rationem poſseiden- di. Iæc non ſunt mags pugnantia quàam cùm di- cimus vnum habere dominlum rei„‚alterum poſ- ſeſsionem, vel cum dicimus vnum proprictatem habere, alterum veròo vſumfructum. Exemplum 10c eſt ex Sabino. Sabinus tamen,&c. Ego tibi Precariô rem meam vtendam conceſsi,
ees Sabinus exiſtimauit vtrun
mque inſtrumentum poſsidere& eum qui conceſsit, quia animo retinet poſſeßio- nem,& eum qui precario 1— une Sed na p ccario accepit, quia tenet rem. pliciter refert opimonem Sabini, eam nec probat nec improbat.& puto accipien- dam eſſe Sabim ſentẽtiam, vt in l.& habet. 15. 5. eum qui. de precario, vbi hæc quæſtio fuſius tractatur,
3 1. cuin quis precario rogauit, vt ſibi poſsidere liceat.
Ergo non intelligemus ſimpliciter, quem eam rem
poßidere, quam precario accepit, vt ſibi poſsidere
liceat. Atque ita defendi poteſt Sabini opinio. Nam altàs non poſsidet is qui precario rem vtendam accepit. l. rectè.§.. de precar. l. officium. de rei vend. Aliud exemplum eſt in l.clam poſsidere.§. qui ad nundinas& I. ſi id quod. 25.§.vlt. infrà. Et eſt exem- plum inſigne. Nullus eſt locus quo magis demon- ſtretur id quod hic dicitur vtrunq; poſsidere in ſo- lidum: cum diuerſa eſt ratio poſsidendi. eod. perti- net quod dicitur in l. ſi duo. 33. vti poſſ vbi quæritur, Si duo in ſolidum poſsideant, vtri dabitur interdi- Ctum, vti poſſidetw. Ego rem emi, titulum habeo, & bonam fidem, tu poſsides iniuſtè, quia poſsides vi vel clam:erepta elt mihi poſſeſsio& luriſcon. di- cit: Si poſsideas à me quia mihi rem eripuiſti, me potiorem eſſe. Si verò alius mihi eam eripuerit& tibi tradiderit, neuter noſtrüm vincetur vterque poſsidet, vnus ciuiliter, alius corporaliter. Cum di- uerſa cauſa eſt poſsidendi nihil prohibet duos ean- dem rem in ſolidum poſsidere. Hoc videtur con- trarium eſſe verbis Pauli in hoc loco. Nam in dict. 1. ſi duo. dicitur, duos poſsidere in ſolidum, cùm vnus habet iuſtam poſſeſsionẽ, alter verò iniuſtam. Hic autem ſententia Trebatij reprehenditur à Pau lo qui idem exiſtimabat. Idem Trebatius,&c. Dice- bat Trebatius duos non poſsidere iuſtè vel iniuſtè, ſed vnum poſſe poſsidere iuſtè alium iniuſte. Re- prehenſione igitur magis dignus elt Paulus, quòd notauerit Trebatium. Ego non exiſtimo ideo Tre- batium reprehendi à Paulo, quòd accidere non poſ- ſit, vt vnus iuſtè, alius iniuſte poſsideat: ſed quòd exemplum non quadret: cum quæritur de cadem poſſeſsione, aut de diuerſis poſſeſsionibus. Cum quæritur an eadem poſſeſsio poſsit eſſe penes duos in ſolidum, an diuerſæ, non recte reſpondetur de iuſta vel iniuſta poſſeſsione, ſubſtantia enim poſ- ſeſsionis in hoc non conſiſtit. Accidere quidem oteſt, vt vnus poſsideat iuſtè alter imulté. Sed hæc non eſt ſubſtantia poſſeſsionis iuſta an iniuſta cauſa ſit poſſeſsionis, cauſa diuerſa eſt polleſsionis- Vna eſt poſſeſsio iuris& animi: altera eſt corpora- lis tantum. In co conſiſtit ſubſtantia oſieldnus cum quæritur an quis poſsideat, an non:vi— lu eſt an corpore inſiitat rei, an vero ammum nal b doſsidendi. Non autem an iuſta ſit, an nu ta oſſeſsio:& ideo Paulus Trebatium reblc dencir uòd videbatur hoc inepté referre. Obiebrqus bic veterum ſententiæ referuutur, duæ non fimt plenæ:
(QGC 2
9

856
& veriſimile eſt in illis locis diſpuratum fuiſſe de ſumma poſſeſsionis. Non multum,&c. Quaſi aliquid interſit,& reuera aliquid intereſt, ſed hoc non perti-
net ad cauſam poſſeſsionis.
§. In amittenda quoque,& c.
Rius tractatum fuit de poſſeſsione acquiren-
L' da, quomodo acquiratur:& diximus poſſeſ- ſionem acquiri animo& corpore. Hinc variæ quæ- ſtiones natæ ſunt, de quibus diſputatum eſt. Nunc tranſit Paulus noſter ad rationem amittendæ poſ- ſeſsionis quomodo amittatur& ait, n amittenda poſſéſsi. q. dicat, nõ tantum in acquirenda poſſeſsio- ne, ſed etiam in amittenda affectio eius qui poſsi- det intuenda eſt. Itaque, inquit, ſi in fundo. Ani- mo igitur amittitur poſſeſsio& ſolo animo. Nam etſi in fundo non ſim, volui tamen amittere poſ⸗ ſeſsionem: non propterea amitto poſſeſsionem. Quamuis,&c. Acquiritur quidem poſſeſsio ani- mo, ſed non animo ſolo acquiritur: acquiritur ani- mo& corpore, ſed amittitur ſolo animo, ſtatim at⸗- que quis conſtituit ſe nolle poſsidere. Ex eo quod
dictum eſt affectionem poſsidẽtis eſſe ſpectandam:
ſequitur quod Paulus ait, quod etſi alius in fundo ſit quem poſsidebam, nihilominus poſsideo, ſpecta- tur enim affectio mea,& animus meus. Hinc alia quædam conſequuntur. Si quis nunciet domum, Ec. Cům quis abſens eſſet domo ſua,& animum ad- huc poſsidendi haberet, ei nunciatum eſt domum
A latronibus occupatam eſſe, timore conterritus no-
luit accedere ad domum ſuam, hic dicitur eum amiſiſſe poſſeſsionem. Quia cùm timore latronum conterritus fuerit, vt ad domum ſuam auſus non fuerit accedere, credibile eſt eum animum poſsi- dendi amiſsiſſe. Ex eo id cõſequitur, quod diximus in poſſeſsione amittenda ſpectandum eſſe animum eius qui poſsidet. Hinc aliud conſequitur. Quod ſi ſcruas vel colonus,&c. Finge ſeruum vel colonum, cuius ego corpore poſsidebam, diſceſsiſſe ex fundo,
vel mortuum eſſe, an ego amiſerim poſſeſsionem?
Iuriſconſultus ait animo retinebo poſſeſsionem, vt hoc caſu non amittam poſſeſsionem, quia animum tenẽdi poſſeſsionem habeo. Et ſi ali tradiderim,&c. Hiic locus corruptus eſt, in omnibus exemplaribus præterquam in Pandect. Florent. Legendum eſt, Sed ſi alj tradiderim, non, tradiderint. Præterea le- gendum eſt, Donec autem noſtra voluntate diſceſſeri- mus, aut vi deicti fuerimus In ſumma igitur cum quæritur de amittenda poſſeſsione quomodo amit- ratur poſſeſsio, ex ſententia Pauli noſtri in hoc lo- co dicendum eſt poſſeſsionem amitti cum quis de- ſiit habere animum poſsidendi,& duancn quis retinet animum poſsidendi, tamdiu eum poſſeſsio- nem non amittere. Sunt tamen pleriq; caſus, in qui- bus inuiti poſſeſsionem amittimus; de quibus ſuo loco dicemus. Vnum exemplum eſt in capite ſeq. in 5. Labeo.& ſeq. Cum quis nos expellit: cum ſeruus noſter ſe pro libero gerit, tũc nobis inuitis amittitur poſſeſsio, nihil curamus quo animo ſit is de cuius poſſeſsione quæritur. Sed ſunt caſus excepti:& hæc regula tradita eſt à Paulo poſſeſsionẽ retineri ani- mo, licet nõ acquirarur ſolo animo:& hæc eſt diffe- rentia tradita à Paulo inter dominiũ& poſſeſsionẽ in l. ſi quis vi. 6. differentia.in f. hoc tit. Sufficit animũ
Eranc. Duareni luriſconſ.
habere dimittendæ poſſeſsionis, vt quis poſſeſsio. nẽ amittat. Atq; hinc furioſus homo no poſſea ao. tere poſſeſsionẽ dicitur in l.ſi is qui. hoc tit. Et 1 3 tè deceſſerit ex fundo is qui furioſus eſt, non ami poſſeſsionem. Nãa furioſi nulla voluntas eltin 4 tenda autem poſſeſsione requiritur animus. Sed 4 7 occurrit difficilis antinomia exl. quidam. 8.lic Nae capita vidẽtur magnopere pugnantia& contran 1 Hic dicitur ſolo animo amitti poſſeſsionem. in d quidã. dicitur eodem modo amitti quo acquiritm Acquiritur autẽ animo& corpore. ldẽ dicitur inl
ferè.de reg.iur.vbi hoc fuſius explicatur. Pen accidi
vt quibusmodis acquirimus, iiſdem amittamus. Vatix opiniones hic referũtur ab Accurſ.& aliis, quasom- nes reiicit quidã noſtri temporis profeſſor non ob. ſcuri nominis, qui addit negationem verbis Dauli
ſed nimis audacter iudicio meo, ſic legit, Néa⁵ρ⁵
eſt,&c. Sed nimia eſt hæc cõfidentia, ne dicã temeui. tas contra fidẽ omnium librorum,& vetuſtiſsimos b quoſq;. Deinde hic error conuincitur reg. iur quam ego iã adduxi in l. ferè. In hoc c. 8. eſt particula illius capitis quod tranſlatũ eſt in reg. iur. Inſcriptio vtii. uſq; capitis id ſatis oſtẽdit. Inſcribitur vtrunq; capu Paul. lib. 3. Ad edictum. de interdict. vti poßid. Kde vi arm. At negatio illa non poteſt locum habetein reg. iur. jtaq; non quemad. non poſſet ita legi, retinen. da eſt igitur lectio affirmatiua, quæ veram vtilemq; ſententiam continet, ſi rectè& abſque vlla cauilla- tione intelligitur. Nam plærunq; accidit, vt poſſe- ſio dicatur nõ amitti niſi corpore& animo. Hoc de- monſtrandum eſt exemplis:& vnum exemplumeſ vulPare apud Accurſium. Si quis corpore deceſſett de fundo, animum adhuc habet retinẽdæ poſſeſiio
nis. Si quæratur an is amiſerit poſſeſsionem, tec
reſpondebitur eum non amiſiſſe:& ſi obiiciann an eũ corpore deceſsiſſe de fundo, nos reſpondebim
corpus non ſufficere, ſed vtrunq; eſſe neceſſariun, au
oportere quoque accedere animum præter corhus
& non poſſe niſi corpore& animo amitti poſlek- imm
ſionem. Simile quiddam annotaui ſuperioribus die. iin bus ad l. 2. de teſla Explicãdo difficilẽ antinomiam in qua declaranda à multis ſudatum eſt, ſed fruſtra In ea lege dicitur, in eo qui teſtatur ſpectãdam eſſ ſanitatem mentis quo tẽpore teſtatur, adeò vt ſif- ficiat ſanæ mentis eum eſſe quo tempore facit teſta⸗
.
mentũ, licet ante mortẽ furere cęperit. Nã ſanę me- e tis erat quo tẽpore teſtamentum fecit in l...exigit.
de bon. poſſ. ſecun. tab. Dicitur duo tempora exigi, & tempus teſtamenti& tempus mortis. Hæc viden tur contraria, ſed non ſunt. Ego dixi, cum proponi- tur aliquem idoneum fuiſſe tempore teſtamenti,d quæritur de tempore mortis, recte reſpondeni ſit ficere illud tempus teſtamenti: ſed cùm propon- tur aliquem fuiſſe ſanæ mentis tempote monis,S quæritur an hoc ſufficiat: Et recte reſpõdebiturm ſufficere illud tempus mortis, ſed requiri etianen pus teſtamẽti:& quãuis ſubtiliter ditputandnet dici nõ requiri tẽpus teſtamẽti, tamẽ ratioi nõ eſt inepta, ſi quis conſultus de iure in bachſ ita reſpondeat. An ſufficiat ſanum aliquem 16 tempore mortis, nõ etiam tempore teſtameme malè reſpondebit, nõ ſufficere mortis tẽpus, Go ceſſarium eſſe vtrunque tempus. sic inp ſeßi
L e.. auẽ deceßille amittenda accidit. Si proponamus liquẽ dece Ie colpo

tur teginn elt panun ur. lnſeim ltur Vtrunge dt.xtialat tlocun uax ſet ita legim
w verammi d(que ilaa accidin „Kanimo uumexemy
corpote ttu
retinäcegie
oſleſsioen,n
e:& ſl dür zos relpoudir
p eſſe neccmn um præxeran mo amii l
ui ſupenaint ficilé amrl
tum ell 5 ꝛtut ſgclülnt
ſtatur, de ſi
6
6
tempotebanr eritN lun tecitinl'lel duo tempmit e-
5 3
ore de fundo,& queratur an amiſerit poſſeſsio- cte quis reſpondebit eum non amiſiſſe poſ. ſelsionem, quia animum haber terinende poſſeſsio- nis. Si integræ eſſenr ſententiæ ereruin luriſcon- ſultorum, dilucida& perſpicua e lent hæc omnia, uæ ſubobſcura nobis videntur, intelligeremus uorſum id a Paulo dictum eſſet, quò quidque re-
corp nelnl, 1e
ſerendum eſſet. Nam hæc ſententia Pauli poteſt di-
ci vera& falſa. Si referamus eam ad ſpeciemn quam ropoſui, erit vera. Alio exemplo demonſtratur ve- titas huius ſententiæ, ſi quis vi deiectus ſit de poſ ſeßione. Quidam vi depulſus eſt de fundo ſuo, is znimum habet poſsidendi, quæritur an amiſerit
0 eſsionem. Conſultus de hac re ita rectè reſpon- gebit Eum non amiſiſſe poſſeſsionem, quamuis de- ectus fuerit de poſſeſsione. Quia non ſufficit eum beſſe à poſſeſsione. Non enim corpore amittitur
oſeſsio, ſed animo. Oportuit animum accederc, yt amitteretur poſſeſsio. Non amittitur poſſeſsio hoc caſu, niſi effectum ſit, vt non tantum corpore abſit à fundo ſuo, ſed eriam animum abiecerit poſ- ſdendi,& ſatis credibile eſt, Paulũ ita ſenſiſſe. Ar-
umento eſt, quod hæc capita ſumpta ſunt ex libro pauli ad edictũ in tractatu de vi arma.& vti poſsid. Agitur de poſſeſsione extorquenda ab inuito, Cum
us alicui infertur ne poſsideat,& quęritur hoc caſu
an is qui deiectus fuerit de fundo, dicatur amiſiſſe polſeionẽ. Quod corporale eſt ab eo aufertur, ſed poſſeio non ſolo corpore amittitur, ſed etiam ani- mo. Aliud obſeruandũ eſt. Eum qui fundum deſe- ruerit à ſe poſſeſſum poſſeſsionem amitterc. Simile et, quod dicitur in Lſi id quod.§. vlt.& in l. clam poßidere.§. qui ad nundinas, infrà ex his quæ dixi- mo facilè intelligi poteſt, quod dicitur in l. z. C. eo. &videtur quiddam contrarium contineri ea lege, ſd tamẽ repugnãtia ca nõ ſunt: tunc amittitur poſ- ſebbio cum quis metu perterritus, nõ audet accede- vad fundum ſuum, vt credibile ſit omnẽ animum wieciſſe retinendæ poſſeſsionis. Sed quamdiu non abiecit animum ſpem& cogitationem poſsidendi, eti metu deſeruerit fundum ſuum, nõ ideo dicitur poſſeſsionẽ amiſiſſe, vt dicitur in dictis legibus alle- gatis. Deinde hic obſeruanda eſt lectio Flor. propter quam ceſſant multæ ambages. Legendũ eſt, vt dixi, maaiderim, non, tradiderint. Nã vulgari lectioni tam multa obſtant, vt nemo poſsit ſe expedire. Iufrà in l. vl.hoc tit. dicitur, ſeruum non poſſe conditionem domini ſui deteriorem facere, quamuis meliorem poßiit. At deteriorẽ faceret cõditionẽ domini ſui, ſi dominus amitteret poſſeſsionẽ rei quam per ſeruũ pobidet, ideo quod ſeruus eam alij tradidiſſet. Præ- tetea obſtat L.quãuis. 32.§. conductor. hic. Cõductor rem meam vendidit& ab emptore conduxit, quæ- loeſt an amiſerim poſſeſsionem. Illa enim condu- io habet vim quandam traditionis. Conductor poſiider nomine locatoris,& diſtinguitur traditio
ctaà Vera traditionc. Sed nihil opus eſt hac diſtin-
dione ita legendo, vt diximus: An autem domini conditionem deteriorem poſsit facere ſeruus, di- cam in loco magis idoneo. b
S. Si ſeruas quem poſsidebam, c.
H tractatur quæſtio non diſsimilis ei, quę tra- . ſtata eſt à nobis ad L...§. per ſeruum, qui in fu-
In Tit. De acquirenda vel amitt. poſſeſſ.
837 ga eſt. Quæſitum ibi fuit de ſeruo qui in fuga eſt, an Poſsideatur& an acquiratur per eum poſſeſsio. Piic quæritur de eo, qui ſe pro libero geſsit. Si ſeruus ge- rat ſe pro libero, ſi velit ſe vindicare in libertatem ex ſeruitute, ſi paratus ſit liberale iudicium ſuſci pe- re& cõtendere cum domino ſuo, an amittatur poſ- ſeſsio eius ſerui, cum dominus deſinat eum poſsi- dere: Hic dicitur, Si ſeruus, Sc.Ita demum dominus amittit poſſeſsionem eius ſerui, ſi diu in libertate moretur. Ergo& ſi ſeruus pro libero ſe gerat, Spar- taci cxemplo,& paratus ſit ſubire iudicium libera- le, non continuo dicitur dominus poſleſsionem cius amiſiſſe, vt Spartacus,&c. Puto hiltoriam vobis no- tam eſſe. Bellum geſtum eſt ſeruo duce, qui Sparta- cus dicebatur, qui tandem victus eſt à Craſſo, vt au- ctor eſt Plutarchus in Craſſo. Appianus, Claudia- nus, vilem hunc vocãt, cũ ſeruilis conditionis eſſet. Nihil enim erat vilius ſeruorum conditione. Hinc ergo notandum eſt. Si ſeruus ſe gerat pro libero, non priuare dominum ſuum poſſeſsionc ſui, niſi diu moratus ſit in libertate, aut liber ſit pronuntiatus. Et eſt exemplum in quo inuiti amirtimus poſſeſ- ſionem, quamuis alias dicatur poſſeſsio amitti ani- mo. Quid ſit diu morari in libertate à Paulo ex- preſſum non eſt, verùm id videtur relictum eſſe de- finiendum arbitrio iudicis. Sed in liberali cauſa de- cennium receptum eſt. I. ſi fideicommiſ.§. Ariſlo. qui& à quibus manumiſ. lib. Pronunciatus&c. Er- go poſt pronuntiationem deſinit eum poſßsidere, etiamſi diu in libertate moratus non fuerit. Et hoc
produci poteſt ad ſeruos noſtri temporis. Agrico-
læ ſunt, qui non minus vindicantur quam res aliæ, qui dicuntur manus mortuæ homines, qui non multum à ſeruis differunt,& de his contendimus in iudicio& actionibus poſſeſſoriis. Itaque vtile eſt noſſe, an poſsideantur à nobis propter edicta poſ- ſeſſoria, ſequèndaque erit in hoc diſtinctio, quæ hic traditur à Paulo, vt ſi ſeruus ſe pro libero ge-
rat,& proclamet in libertatem, non ideo dominus
dicatur poſſeſsionem eius amiſiſſe, niſi diu in liber- tate moratus ſit.
b 5 Jaltus hybernos, Sc. Vaſtio eſt de his, qui ſaltus habent hybernos
7& æſtiuos, qui tempore hyberno relinquunt æſtiuos ſaltus& ad hybernos ſe conferunt: contra tempore æſtiuo relinquunt hybernos& morantur in ſaltibus æſtiuis. Quæritur quomodo poſsideant hos ſaltus, cum corpore abſint? Huic quæſtioni re- ſpondet Iuriſconſultus, Saltus mbernos&c. O bſcu- ra hæc non ſunt his, qui nobis operam dederunt, cum interpretaremur capitis primi imutit 8 huius I.tertic. Nam tametſi ſubtilitatem iuris ſpe emnde non videatur res poſsideri ſine corpore, quia pol- ſeſßsio eſt detentio: tamen vtilitatis cauſa rece- ptum eſt, vt animo retineatur poſſeſsio, propter vti- litatem hominum, hoc ita comparatum eſt. Sic vi- ſum eſt iuris auctoribus, à ſubtilitate illa iuris an- tiqui deflectere ad vtilitatem hominum. Anime—
vo,&c Poſsidemus animo noſtro 8 Lorporen e⸗ no. hoc intelligendũ eſt non tätum 2 po eſsioi 1 retentione, ſed& de acquiſitione per ſeruũ, per pro
81

858 corpore procuratoris.l,per procuratorẽ. C. cod. Sed auimo noſtro, imò ętiam plærũq; corpore& animo alieno acquirimus poſſeſsionem. Hoc longius pro- ductum eilt, vt cum ſeruus acquiſiit poſſeſsionem, ex cauſa peculiari. Cum dicims durbun R& animo acquiri poſſeſsionem, hoc intelligendum eſt etiam, vt poſſeſsio acquiratur auimo alleno& corpore ex cauſa peculiari. Id aduerſus multorum opinionem dcfendi. l.. S.item acquirimus. Et hunc locũ addu- xi, quamuis nobis ignorantib. acquiratur poſſeſsio.
Oum ſeruus ex cauſa peculiari aliquid comparaue- rit. Hoc tamen non eſt contra regulam. Corpore&
ammo acquiritur poſſeſsio.
§. Nerua filius ait,&c,
Ocus eſt hic proprius rei mobilis in poſſeſsio- L ne vel retinenda, vel amittenda. Res mobilis in poſſeſsione hoc proprium habet, quòd tandiu dica⸗ tur à nobis poſsideri quãdiu eſt ſub cuſtodia noſtra,
& vbi deſiit, ſub cuſtodia noſtra eſſe, deſiit quoque
Soſsideri. Variis exemplis demonſtrat Paulus in hoe cap.& ſeq. 8¹ pecus aberrauerit non dicitur eſſe in poſſeſsione noſtra. Pecoris aberrantis amittitur oſſeſsio, quãuis dominium adhuc retineatur, Pe⸗ ſiit eſſe ſup guſtodia noſtra, non eſt amplius in pote- ſtate noſtra. Et ſi velimus corporalem poſſeſsionem nanciſci, id poſsimus. Itaq; nõ dicitur à nobis poſsi⸗ deri. Idem gicitur de vaſe quod ita excidit, vt non oſsit inueniri, tunc enim vaſis dieitur amiſſa poſ- ſeſsio eſſe. Alia ſunt exempla de feris beſtiis, de pi- ſcibus& auibus,& aliis huiuſmodi rebus, Feræ be- ſtiæ ſi incluſæ ſint viuariis noſtris, dicuntur à nobis
oſsideri, ſi in naturali libertate mancant, nõ dicun-
tur à nobis poſsideri. Et ſi ſyluæ fortè ſint noſtræ in quibus feræ illæ vagantur. Idem de piſcib.dicendũ eſt, ſi piſces ſint in magno aliquo lacu,& ſi lacus no- ſier ſit, non ideo dicuntur poſsideri. Sed ſi in piſci- nis incluſi ſint, dicũtur à nobis poſsideri. Eadem eſt ratio aliarum rerum de quihus hic loquitur Paulus, Hæc omnia quæ breuiter& ſummatim perſtrinxi- mus, nung paulò latius diſcutienda& explicanda fuut. Imprimis igitur hic obſeruandum eſt, id quod præcipuum elt in hac noſtra diſputatione. Res mo- biles tandiu à nobis poſsideri quandiu ſunt ſub cu- ſtodia noſtra,& hoc intereſt inter mobiles res& im- mobiles. Res immobiles non ſtatim deſinunt poßi- ſideri cum in cuſtodia noſtra non ſunt. l. clam poſ- ſidere. S. qui ad nundinas. hic. Et ſi quis abſens ſit de fundo ſuo,&ſi forte de eo ſit expulſus, is nihilomi- nus dicitur fundum poßidere, animo retinet poſſeſ⸗ ſionem. Nã&ſi amiſerit corporalem poſſeſsionem, tamen dicitur poſſeſsionem retinere, quæ dicitur
ciuilis. Interpretatione quadam ciuili intelligitur
rem adhuc tenere, quamuis non teneat corpore. Sic facilius amittitur poſſeſsio rei mobilis, quã immo- bilis. Huc pertinet, quod dicitur in l. ſi rem mobilẽ. 47:tit. vbi traditur ratio diuerſitatis& differentiæ. Cuius rei forſitan,&c. Hic eſt Nerua filius cuius ſen-
tentiam Paulus noſter hic quoque refert, Idem ſcri-
bit,&c. Hic igitur differt res mobilis ab immobili, ſed huius rei ratio quæritur. Mihi ea ratio videtur elle, quia facilius abiicitur ſpes& cogitatio rerum mobilium quàm immobilium. Cum amiſſa eſt res
aliqua mobilis, ea facilius occultatur, res ſoli, res
Franc. Duareni luriſconſ.
immobilis non poteſt latère. Ideo cum quis amiſ rem aliquam mobilem, credibile eſt eum anim 4 depoſuiſſe,& cogirarionem poſsidendi. In re 1 4 mobili id non tam facile accidit. In iure conftirgene do ſolent legiſlatores ſequi id quod orplurimun
accidere ſolet, ſecundum ſententiam Theophr. in
l. iura. de legib. Secundò obſeruandum ex hoc loc
hominem poſsideri ex his,&ſi non ſit, ſub euſtodi noſtra. Quod enim dicitur de poſſeſsione rei m bilis, hoc à Paulo noſtto intelligitur excepto homi ne, vt Paulus ipſe loquitur. Nerua filius exceyta 3 mine,&c. Cur excçipiatur homo à nobis pofleſfus
docui in l. 1.§.per ſeruum. ſuprà adduxi rationem
differentiæ, quæ eſt in l. Pomponius. 13. in prin cip J.ſi rem mo. 47. in dicta l. Pomponius. Luriſconiul. tus ait. Nec eſſe ſmile,&c. Cum lapis in flumine de. merſus eſt, ſtatim eius poſſeſsio amittitur, domi- nium quidem retinetur, ſed poſſeſsio non retinetur,
Nec ſimile eſt, hoc in ſeruo fugitiuo. Hoc viilita-
tis cauſa receptum eſt in ſeruis, ne priuent ſuos do- minos poſſeſsione ſua, quæ ratio ceſſat in aliis re.
bus, que anima carent. Alia ratio traditur inlſirem
mobilem, Sed nos diximus de ca re ſuprà. Tetio
ex hoc loco obſeruandum eſt, hic diſtingui natura- lem poſſeſsionem& ciuilem. Cum ait, Hactena
poſideri,&c. Mendoſa eſt Norica lectio. legendum
eſt. Quatenus, ſi velimus naturalem poſſeſcionem nan- ciſci poſimus,&c. Dicuntur res mobiles quamdiu ſub cuſtodia noſtra ſunt à nobis poſsideri. Quiaſt vellemus earum rerum naturalem poſſeſsionẽ nan. ciſci poſſemus, Hic diſcrimẽ naturalis poſſeſsionis & ciuilis apertè exprimitur. Etſi non teneam cor. pore rem aliquam mobilem quæ mea eſt, ſi ani- mum adhuc habeam retinendi,& ea euaſerit cuſto. diam meam, ego dicor poſsi dere ciuiliter, id eſh ciuili quadam ratione interpretatione quadam iu-
Mutl Mwiu
1
ris ciuilis interpretamur eã poſsideri vtilitatis cau- ſ
ſa. Abſurdum enim eſſet,& valde incommodum ſi ſtatim amitteretur poſſeſsio rerum noſtrarũ, cùm deſiimus corpore incumbere rebus noſtris. Ergo qui habent ciuilem poſſeſsionem propter animum retinendi, ſi apprehẽderint rem, nãciſcuntur poſſeſ ſionem naturalem. Ante igitur naturalem poſleſ ſionem non habebant. Dicitur naturalis poſſeßio, quia actus naturalis eſt, quòd poſsidere dicimus eü, qui animum habet poſsidendi, hoc eſt ex iuris ciui- lis interpreratione. Sed de hoc diſcrimine vtriuſque poſſeſsionis& ciuilis,& naturalis plenius& accura- tius à nobis dictum eſt ad l.1. huius tit. Quartò no- tandum eſt, quod dicitur de pecore aberrante. Liat
A nullo,&c Pecus aberrans amplius in cuſtoda
noſtra non eſt, non gdicitur à nobis poſsideri No- tandum igitur eſt, quod hic dicitur de pecore ab⸗
cerrante. Nam equus vel bos, qui in paſcuis eſt à”
bis poſsidetur, non verè dicitur à cuſtodia no deceſsiſſe. Sed cum aberrare& vagari cœpit, dicitur extra cuſtodiam noſtram eſſe,& à nobäs0 poſsideri. Dißamiliter atque ſi.& quia preſentiub. Alij legunt in præſentia. Et quidam adeo futii- docti, vt præſentiam interpretentur abſenlam. Res eſt ſub cuſtodia mea fortè, quæ tamen von poteſt inueniri ſtatim, vt plerunque accidit in in pellectili domeſtica: præſens eſt res, ego ſcio te
eſſe in domo mea forte in arca incluſam, 4—

mittn, lonon
uo. Hoc 1
t nag raditurulln, re ſuptile
iſtingim um alt, oh lecho. lexen lniſhae nobiſes qun poßicen,9e polſebiorin ralis polen
non tegeanu x meel
1 ea euaſertal e caulter it dione quuim.
Jeri vulliaba je incommoin um noctaidh bus noltu
propte an
cumine nit . M lenics da
lus tit. Cuan
8
In Tit. De
igens inquiſitio fiat poterit zndeniri Adle dicitur clle ſub cuſtodia noſtra, atque i co non rectè dici- tur eius poſſeſsionem anmutt. Quimò notandus eſt nic locus de poſſeſsione ferarum, piſcium X alio- rum huiuſmodi. Præterea obſeruanda eſt diſtinctio
Pauli in hoc loco&c.
S. em fera beſtias,& c.
Eræ quæ ſunt in ſyluis vagantes aut piſces in
lacu, videntur eſſe in naturali ſua libertate, deõque à nobis non poſsidentur. Vnde dicitur ve- nationem permiſſam eſſe ferarum,& aucupatio- nem auium, non tantum in fundo ſuo, ſed etiam eo, quod vulgare eſt in§. Feræ igitur beſtiæ. de ver diuiſ. eadem eſt ratio piſcationis propter ſimili- audinem rationis, etſi loquatur de aucupatione aut venatione: licet ingredi fundum alienum piſcandi cauſa, niſi dominus prohibeat. Nam iniuria fit do- mino cum eo prohibente alius ingreditur fundum ſaum. Vnde aduerſus ingredientem datur actio in- zuriarum. Sed tamen receptum eſt ſi quid captum ſt in fundo alieno prohibente domino ingredi fun- dum, id nihilominus ei acquiri au cæpit. Salua tamen ei actione iniuriarum aduerſus eum qui pro- hibente domino fundum ingreſſus eſt. In quibus lo-
cs hoc ius non obſeruatur, ſolet ſieri publica& ge-
ralis prohibitio ne quis ingrediatur fundum alie- num, piſcandi, venãdi, aut aucupandi cauſa:& tan- tam vim habet generalis illa denuntiatio quantam habet prohibitio nominatim facta. His exemplis oſtenditur quomodo poſsideantur res mobiles cu- uſcunque generis ſint,& quomodo ea poſſeſsio amittatur. Huius diſtinctionis vtilitas maximè pro- ſpictur in interruptione vſucapionis. De hac inter- ruplione locus eſt ſub tit. de vſucap. Vſurpatio eſt inteiruptio vſucapionis, vt dicitur in l.z2. de vſucap. Neteres accipiunt vſurpationem, frequẽtem vſum. Qomodo interrumpatur vſucapio docet Iuriſcõ- ſuitus in l. naturaliter. infrà de vſucapio. Cùm poſ- ſtbio interrumpitur non poteſt procedere vſuca- pio, ea interruptio nocet vſucapioni, quia debet continuata eſſe poſſeſsio in vſucapione, vt apparet ex definitione vſucapionis l.z. de vſucapio. Öi ergo noncontinuata fuerit poſſeſsio, non poteſt vſuca- pio locum habere. /l faut encores recommancer. De ac interruptione locus eſt in iure Pontific. ſub ti- tulo de præſcript. In his exemplis non abs re quæ- Itur anſit amiſſa poſſeſsio rei mobilis propter vſu- capionem. Ecce ego poſsidebam rem alienam cum utulo& bonafide quam ego vſucapturus erà poſsi- dendo triennio. Ea tes eualit cuſtodiam meam. De- inde cam recuperaui: cõpletum eſt triennium, quæ- tr an vſucapione facta ſit mea? Hic multum cõ-
en diſtinctio Pauli in hoc capite: ſine hac diſtin-
ctione non poteſt intelligi an proceſſerit vſucapio, an non præceſſerit: diſtinguendum enim eſt an res tta noſtram cuſtodiam fuerit, an verò ſemper fue- m lub cuſtodia noſtra. Si cuſtodiam noſtram cua- ellt,tunc interrupta dicitur poſſeſsio, ita vt vſuca-
No non potuerit procedere.
§. Labeo E Neruad Filius Gc.
Daubs noſter ex ſententia veterum oſtendit in ke quoque Immobili nonnunquam accidere vt
acquir. vel amitt. poſſeſſ.
Poſſeſsio amittatur nobis inuitis, etſi fort poſſeſsionem am ittere. Exemplum vnu flumen aut mare occupauerit eum locum quem poſsideo, tunc ego deſino poſsidere, etſi fortè id me inuito acciderit: ergo, dixerit aliquis, nulla eſt diffe- rentia rei mobilis& immobilis. Si occupauerit flu- men aut mare fundum, poſſeſsio fundi amittitur nobis Imnuitis, non videtur alia ratio eſſe rei immo- bilis quàm mobilis. Diximus rei mobilis poſſeſsio- nem ainitti cum in cuſtodia noſtra amplius nö eſt
nonnè idem hic dicitur de re immobili? Explicatio non adeo difficilis eſt ex iis queę à me ſuperius dicta
ſunt. Rei mobilis poſſeſsio facilius amittitur quàm
immobilis„veluti cum deſiit eſſe ſub cuſtodhü no-
ſtra: Rei autem ſoli amittitur, cum in ca cauſa eſt
nolimus m hoc eſt, ſi
r cogitationem& animum poſsidendi depoſuiſ-
ſe videamur Lclam Poſsidere.§. qui ad nundinas. Quidam me expulit de fundo meo ‚quæritur an ego ſtatim poſſeſsionem fundi mei amiſerim? Di. citur, ſi conterritus timore nolim ad fundum acce- dere, ita vt nõ amplius ſperem nec cogitem de poſ- ſeſsione, tunc dicor amiſiſſe poſſeſsionem: Aliàs poſſeſsionem animo retinco. Sic videor retinere poſſeſsionem fundi, tamerſi ab alio occupatus ſit fundus& dctentus. Simile eſt cum mare aut flu- men occupauit fundum quem poſsidebam. In ea cauſa eſt fundus vt non videar cogitationem vllam amplius habere poſſeſsionis recuperandæ. Ideo di- citur amiſſa eſſe poſſeſsio. Hic queritur quid dicen- dum ſit ſi inundatus ſit ager meus vt mihi non li- ceat eum fundum ingredi, mihi non liceat in eum fundum pedem ponere, an tunc amiſerim quoque poſſeſsionem fundi Non ſine cauſa dubitatum eſt de ea te. Nam Paulus non loquitur hic de eo fun- do qui à flumine vel mari eſt occupatus ſeu inũda- tus. ager plærunque occupatut à mari aut flumine aliter quàm inundatione. Flumen plærunquc exit ex alueo& mutato alueo alium locum occupat. lo- cus eſt de hac occupatione in l. adeo.§. inſula. de ac- quir. rer. domi.&§. quod ſi naturali. Inſtit. eod. Sed dixerit aliquis. Quid ſi non mutauerit alueum, ſed aliqua tantum ſit inundatio fluminis? Quibuſdam videtur amiſſa eſſe poſſeſsio, atque ita accipienda eſſe hæc verba Pauli, Cum flumen occupauerit,&c. Et huc pertinet quod dicitur, ex quo ettam argumen tum ab eis ſumitur in l.cum vnus.§.vltim. de bon. aut. iud. poſſ. Si prætor iuſſerit aliquem poſsidere,& non poſsit poſsidere propter potentiam latronum à quibus fundus occupatus eſt, vel inundatione flu⸗ minis, recte dicitur non eſſe quod poſsideatur. De- cretum prætoris de poſsidendo hic inane eſt, quia nihil eſt quod poſsideatur propter latronum poten- tiam. Hæc duo exempla coniunguntur quali— lia ſint occupatio,& potentia latronum,& inunda- tio. Sed malè ſumitur ex hoc loco argumentum iudicio meo. Si non poteſt, inquit. AAuamde aeei dit vt propter latronum potentiam non pPoſsi ca. tur fundus. De inundatione itaque vi etur ita qus ſtio intelligenda eſſe, ſi res non poſsideatur— inundationem. Sed an poſßsidcatur en Mon zneor tum eſt. Argumentum eſt firmius exl. 1agcl. 4l d. it. vbi edocemur quibus mod. mod. vſusfruct. amit 1Oerneoelultus amftri vſusfructus amittatur. Et ait Iuriſconfultus a
1 natus ſit, ad 1l
859

850 cit etiam ſi paſcamur in eo kundo non retineri poſ- ſeſsionem piſcando ‚quamuis is qui piſcatur in co loco qui oceupatus eſt inundatione fluminis vi- deatur corpore tenere eundem fundum. Corpore non tenet folum, ſed aquam, quæ ſuper ſolum eſt. Huc pertinet l.& alicuius de ſeruit. ruſt. præd. ergo znundatione fluminis amittitur poſſeſsio fundi. Sed hoc non videtur accipiendum eſſe de inundatione momentanea, de inundatione breuis temporis, cu- uſmodi accidere ſæpe ſolet creſcente flumine, prę- ſertim in ea inundatione quæ vtilis eſt fundo ad ir- rigationem fundi, cuiuſmodi eſt inundatio Nili in Aegypto, de quo eſtritulus C. de alluuionibus. vti- litas exigit(ad quam hæc omnia referenda ſunt)
yt de hac inundatione id non accipiamus. Nam
cum talis eſt inundatio momentanea, quæ plerun- que vtilis eſt agris ipſis propter irrigationem, certè non videtur depoſuiſſe animum poſsidendi. In alia inundatione non videtur retineri animus rem poſ- ſidendi, ſicut cum exercitus ingreſſus eſt fundum alienum.d. quod meo.§. vltim. l. ſi ¹d quod. S.vltim. I. clam poſsidere.§. Qui ad nundinas. hoc tit. Hæc ſunt axiomata certiſsima in hac diſputatione de poſſeſsione. Nos inſpicimus an credibile ſit animũ depoſitum eſſe, cogitationem omnem abiectam eſ- ſe poſsidendi in re ambigua, vt in hac quæſtione, in qua quæritur de inundatione. Ambiguitas ad hanc rcgulam referenda eſt, In ambigua oratione ca in- terpretatio accipienda eſt quæ vitio caret. Hæc ani- maduertenda funt vt iam admonui in interpreta-
tione ſuperioris capitis, cùm de interruptione vſu-
capionis in poſſeſsione, quæritur. Si quis, exempli gratia, contendat fundum eſſe ſuum, quia poſſedit decennio inter præſentes, vel 20. annis inter abſen- tes cum titulo& bona fide, poreſt ei obiici quod aliquo tempore fundus occupatus eſt à flumine vel inundatus. Sed quæritur an aduerſus hanc interru- ptionem quo caſu interrupta eſt poſſeſsio poſsit quis reſtitui in integrum à prætore, cum quis poſſe- derit fundum bona fide, inundatus eſt flumine, de- inde diſceſsit flumen. Et ſic rediit fundus in priſti- num ſtatum, incerrupta poſſeſsione non poterit cõ- pleri vſucapio. Sed an ſaltem reſtituetur aduerſus hanc interruptionem: Keceptum eſt reſtitutioni lo- cum non eſſe, in hoc caſu reſtitutionem locum non habere, quia id æquum non eſt. Aequum non eſt vt is quis voluit vſu rem alienam ſibi acquirere, iuue- tur auxilio prætoris extraordinario. Is qui vſucapit rem, acquirit ſibi eam contra naturalem æquitatem & cum iniuria& incommodo alterius, qui verus& iuſtus eſt dominus. Verum eſt vſucapionem bono & commodo publico introductam eſſe contra na- turalem æquicatem: cum hoc aduerſetur naturali æquitati,& remedium illud Prætoris exordinarium comparatum ſit contra ſubtilitatem iuris, contra ſummum ſtrictúmque ius pro æquitate, non vide- tur hic locum habere contra æquitatem ęum iniu- ria alterius. Argumento eſt quod dicitur in L. deni- que ex quibus cauſ. ma. Poſſeſsio quæ facti eſt non reſtituitur ei, qui rediit poſtlimio.l.ait prætor.§. B0- die. de minor. Difficultas oritur ex 1.1.§. ſi quis au- tem de itin. actúque pri. vbi dicitur interdictum de ictinere actúque priuato quod poſſeſſorium eſt, dari
4
g1 4i vſus ęlt itinere vęl actu hoc anno quo expe-
Franc. Duareni luriſconf.
riri vult interdicto. Quæritur ergo: quidam poſſedit ſuperiori anno, non hoc anno quo vult experiti. Na non poteſt vti actione vel interdicto propter inun dationem fluminis. Ceſſat hoc interdictum perio⸗ ris. Hoc anno vſus non eſt. Sed an ſaltem poterit 2 integrum reſtitui? Iuriſconſultus ait eum poſle in integrum reſtitui qui non poſſedit hoc anno. Is in integrum reſtituitur, vt videatur poſſediſle hoc an- no. Huius differentie quenam eſt ratio: Cur idẽ non dicemus in hac ſpecie? Huius reſtitutionis funda. mentum eſt æquitas. Id ſatis demonſtrat pretorſuo edicto de maiorib. in integrum reſtituendis. LI. Ex quibus cauſ. maio. Quia prætor edicto ſuo non po- terat ſatis complecti omnes caſus ex quibus xquũ eſt aliquem reſtitui in integrum, ſubiecit generalem clauſulam, Denique,&c. Ergo cum proponiturali- qua hypotheſis, omnes circunſtantiæ propoſita ty. potheſeos diligenter conſiderandæ ſunt. Expenda- mus igitur ſpeciem de qua propoſita eſt quæſtoin §.ſi quis propter. d. I... de itin. actũque priu. qui vult reſtitui in integrum in ea ſpecie non contem dit de dominio: ſed tantum de poſſeſsio rei. Intetdi ctum de itinere actüque priuato competit ei tan. tum qui vſus eſt, is de poſſeſsione contendit vtptę- tor eum tueatur in eo vſu ſuo, non cõtenqdit de ſer- uitute itineris ſibi quæſita, ſed de vſu& poſſeſsione eiuſdem. in l. denique. agitur de dominio rei acqui- rendo. Præterea in ſpecie d. S. ſi quis propter. quæſi. ta iam erat pofſeſsio, vnde videtur de damno ma gis pugnare quàm de lucro faciendo. Petit ſe reſti- tui magis vt ne damnum patiatur, quàm vt lucrum faciat. Vſus erat itinere ſuperiore anno: Aequitas magna eſt vt cùm vſus ſit poſſeſsione,& contendat vt prætor eum tueatur, vt det ei interdictum, acſ ofſediſſet eo anno, cum ſuperiore anno poſſederit in d. l. denique, agitur de dominio nondum quæt- to, vult vt dominus habeat rei cuius dominiũ nun. quam ſibi parauit, atque ita hic contendit de re ac- quirenda quam nunquam aoquiſiuit, contendit de lucro.
§. Si rem apud te depoftram, Ec. H’* tractatur quæſtio de eo qui rem ſuã apud
alium depoſuit cuſtodiendam, an is facto
depoſitarij poſsit amittere poſſeſsionem: depoſita-
rius rem depoſitam reddere non vult, ſibi pobiidet non ei qui depoſuit, cum ante poſſederic non ſibi ſed alij videlicet domino deponenti: quæritur an hac ratione amiſſa ſit poſſeſsio rei? Paulus noſter hic ait amiſſam poſſeſsionem mox atque contrectaue- rit depoſitarius rem& loco mouerit, id eſt, ſi inc- pit poſsidere: ante enim poſſeſſor non erat, iun nebat rem non ſibi, ſed alij, qua ratione furum quoque committi dicitur quod aliàs non commi titur: non enim inficiatione rei depoſitæ funm committitur, vt poſtea dicemus. Sed ita demm depoſitarius rem depoſitam contrectauerit&ma mouerit. Nec obſtat huic ſententiæ regula un. tiqui, præceptum veterum luriſconſultorunhe bant enim veteres Iuriſeonſulti neminem ho 8. bi mutare cauſam poſſeſsionis: hic depoſitariuo Ar detur cauſam poſſeſsionis ſibi mutare contta ns lam veterum. Sed reſp ſush ceptum veterum, nihil hic fieri. Cum

uque püue leßi lelsio riba compettäd
8
contendin
— —
1
cötendt vlu Kpoltie ominio nin is huhraß dur de damm ndo. Dettiin vquimthm e anno: Kaſt ione,&conat interdictun,u e anno oole8 0 noudumgar nius domigim vontendtdenn juit, conedlt
um
ui tem li dam A b 3
*
— —
Gionem' dent vult, ſti 1 M ollederit W- Centi: quell eiiaulcso
„Cocllee uxpe eus
uerit ide 1
deat depoſitarius, non poteſt dici ſibi mutare hice Aflleionis 1dqquc probat ſimilitudine. Hęc
entia totiu eſen gen denda nr⸗Obferuandum eſti gitur inprimis quod hic dicitur; rei depoſitæ poſlelsio- nem amitti, ſi depoſitarius ſibi poſsidere inceperit, noc eſt intelligendum de re mobili. Paulus hic de
ge mobili loquitur. Hæc verba, Sed ſi eam loco non
wnueru, é'c oſtendunt Paulum loqui de re mobili.
Res enim ſoli loco non mouentur, non contrectan- tur. Ex quo apparet duo neceſſaria eſſe, vt is qui
depoſuit dicatur poſſeſsionem rei depoſitæ amitiſ- ſe. Primum eſt quod depoſitarius incipiat poſside- re atque ideo hic contrectatio dicitur eſſe neceſſa-
ia, quia non fuit poſſeſſor antea. Vnde vt poſſeſ-
ſonem acquirat, oportet eum rem cõtrectare& lo- comouere. Acquiritur poſſeſsio corpore& animo, Tõ ſolo animo. 13. hic. alterum eſt vt ſibi poſsideat: noc eſſe debet eius conſilium vt poſsideat ſibi, ex uo annotandum eſt vt locum habeant quæ hic disimus oportere depoſitarium animum habere olleſsionis interuertendæ. Quamuis igitur alia ex cauſa depoſitum non reddat, ctiamſi loco fortè mo- velit, ſi non ſit eo animo vt interuertatur is qui de- poſuit, nõ amittit poſſeſsionem: quod eſt aptius ex-
preſuum in J.ſi quis rem. hic. Hinc cognoſcitur diffe-
rentia rerum mobilium& immobilium. Rei mobi- ls poſſeſsio facilius amittitur quàm immobilis, vt iam ſæpe diximus: cuius rei exemplum hoc eſt. Si res mobilis depoſita ſit apud alium facto depoſita-
ij amittitur eius poſſeſsio, ſi animo ſibi poſsidendi
eam contrectauerit: rei verò immobilis poſſeſsid mimo retinetur. l.clam poſsidere.§. qui ad nundi- uns lic. Sed hic incidit difficultas ex l. ſi rem mobi-
m hic,& difficilis antinomia de qua variæ opi-
niones ſunt. Si rem mobilem, inquit. Quæſtio propo- nitur in ea leg b
ſbipoſsidet, neque eam reddere cõſtituit.& ait Pa- piin eo tempore confeſtim amittere poſſeſsionem eum qui depoſuit, etiam ignorantem. Simulatque ergo depoſitarius ſibi cõſtituit poſsidere, poſſeſsio- nem amittit is quirem depoſuit. Et tamen Paulus noſter hic ait neceſſarium eſſe vt res loco mouea- tor, nec ſufficere animum ſibi poſsidendi. Sed ſi eam locy non moueris,& ſi animum,&c. Variæ ſolu- tiones excogitatæ ſunt ab aliis, quæ mihi parum probantur. Ego aliquando conſideraui referri hic opinionem veterum à Paulo, tandem mihi viſum eſt probabilius vtranque ſententiam probari à ve- teribus, à Paulo& aliis, nec repugnantia hæc eſſe
nimaduerſa phraſi& ratione loquendi: videtur
lacils eſſe explicatio. In l. ſi quis rem mob. 47. ſche- mvidetur eſſe, figurata locutio, cum is qui conſti- tuit ſidi poſsidere, id eſt, qui volens poſsidet ſibi, ait uriſconſultus, Si rem mobilem poßädere tibi conſtitue- nu, Crels dicitur conſtituere ſibi poſsidere velle qui volens ipſe poſsidet, id eſt, contrectat& attingit rẽ, ocoque mouet, id enim eſt poſsidere. Nam poſſeſ- dovt diximus, acquiritur corpore& animo. Simi- ls locutio eſt obſeruata in aliis locis, veluti in l.vlt. rer. diuiſio. Vbi dicitur Remum à fratre Ro- malo interfectum eſſe quòd muros tranſcendere ſoluerit. Dicitur Remum muios tranſcendere vo- ülle, id eſt, volentem tranſcendiſſe muros. Nam
In Tit. De acq. v
s huius capitis: ſed ſingula dili-
ge de depoſitario qui rem depoſitam
cl amitt. poſleſſ.
reuera tranſcendit muros„fi bus fidem habeamus. Simile conſtituerit. C. fin. reg. Si con rem alienam vſurpare, duplum eius redde
861
Liuio& aliis veteri- exemplum eſt in l. ſi ſtiterit aliquem ſibi are,'s non tantum eam rem ſed lus réddere cogetur, quòd rem alienam übi wolveri lurpare, id eſt, ſi volens rem alienam urpauerit. Itaque videntur mihi hæc verba Papi- niani ſic accipienda eſſe, ſi rem mobilem tibi poſ- ſidere conſtitueris„quaſi conſtituere ſibi pass Nens ieadun 1s qui volens ſibi poſsidet. Et huc pertinet regula cuus go mentionem heſterna die feci in l. ambigua. de regul. iur. In ambigua oratione ea in- terpretatio eſt accipienda quæ vitio caret. Duplici ſenſu poteſt accipi hæc oratio Papinia. Nosi lönur cam amplectemur quæ vitio caret. Alia inter kern tio vitio non caret. Nam aliàs Iuriſconſulti 3 nã tia ſibi ſcripſiſſe viderentur. Sed de hoc dien es f⸗ ſius, cum peruenerimus ad l. ſi rem mobilem Secundò notandus eſt obiter locus communis 32 furto. Furtum fieri contrectatione rei alienæ L infi- ciando de furt. l.1. eo. Nec mouere nos debet quod
dicitur de eo cuius ope& conſilio furtum factum
eſt. Is cuius ope& conſilio furtum factum eſt furti
quidem actione tenetur: quamuis ipſe furtum non fecerit.§. interdum. Inſtit. de oblig. quæ ex del. naſc./
Sed obiicitur nobis l.alienam, vbi dicitur. Si quis ſeruum alienum contrectet, vel apud ſe retineat furtum facere, diſiunctim hoc dicitur ab Imperato- re. Ergo alterũ ſufficit nec contrectatio eſt neceſſa- ria, ſed detinere apud ſe ſufficit in Lalienam. verbũ ambiguum eſt detinere apud ſe. Nam ad appre- henſionem corporalem referri poteſt. Poteſt etiam dici detinere, quia habet vſum domi ſuæ quare cũ ambiguum verbum ſit nos cam interpretationem accipiemus quæ vitio caret:& credibile eſt Impe- ratorem adieciſſe hæc verba maioris declarationis cauſa. Tertiò ex hoc loco notanda eſt regula vete- rum Iluriſconſiultorum. Neminem ſibi poſſe mutare cauſam poſſeſsionis.
§. Uud quoque à yeteribus, Ec.
Adem regula variis in locis repetita eſt, veluti L=in Lcum nemo. C. eo. Eadem regula extat ctiam plenius declarata in Inõ ſolũ.§. quod vulgò. de vſucap. Exẽplum vulgare eſt in creditore. Cre- ditor poſsidet pignus niſi quantum ad vſucapio- nem attinet. l.1.§. per ſeruum. hic. quod ſi velit do- minus vſucapere an poſiit. Dicendum eſt non poſ- ſe. Non enim licet ei qui poſsidet mutare cauſam poſſeſsionis. Quod autem hic dicitur de depoſito, contrarium non eſt regulæ antiquorum. Si depoſi- tarius emerit rem quæ apud ſe depoſita eſt, non ideo ſi apprehenderit rem vt eius dominium ſibi acquirat, non dicitur contra regulam factum eſſe: non poteſt dici mutaſſe cauſam poſſeſsionis: quia prius non poſſedit. D einde extrinſecus acceſsit alia cauſa, vt aduerſus regulam iuris antiqui nihil factũ eſſe intelligatur. d. l.cum nemo. C. eo. Simile exem- plum eſt in l. quod meo. infrà. Ego poſsideo nomi- ne meo, vofüm alieno nomine poſsidere 8 alium poſſeſſorem facere. In d. l. quod meo. in verbo, Nec
muto,&c. Iuriſconſultus occurrit obiectioni tacitæ.
poterat enim hoc obiici aduerſus regulã veterum
fieri, quia hic ſibi mutat cauſam poſſeſsionis. Poſsi- ſidebat
]ͤͤö—ö“bͤöböbbͤöͤ

86 21 debat enim ſibi prius, nunc alij poſsidet. Sed is qui poſsidet alij, nõ poreſt dici ſibi poſsidere. Nã is poſ- lidet, cuius nomine poſsidetur. In priore tempore cgo non poſsidebam. Ego nunc poſsideo. Itaque non fit contra regulam veterum qui dicebant ne- mini liccre fibi cauſam poſſeſsionis mutare. Cetera quæ pertinent ad huius regulæ declarationẽ peten- da funt ex l. non ſolum. õ. quod vulgo. de vſucap. §. Genera poſſeſtionum tot,& c. Aulus noſter vt via& ratione diſſereret de poſ- ſeſione, voluit vti nontantum definitione quæ ſuperius explicata fuit, ſed etiam diuiſionibus qui- buſdam. Genera poſſeſcionum, inquit, tot ſunt quot ſunt cauſæ acquirendi. Poſſeſsio variè diuidi poteſt, cauſæ poſsidẽdi variæ ſunt, imò plures quàm poſſeſsiones. Nã poſſeſsio quedam iniuſta eſt: vnũ tantũ explicat Paulus, quòd nulla obſcuritas videtur eſſe in cæte- ris. Quid ſit pro ſuo poſsidere docui ſuprà ex l.1.& 2. pro ſuo. Poſsidet pro ſuo, cùm ratio poſsidendi in aliam ſpeciem non cadit, veluti ſi quis lapillum znuenerit in littore maris quem credebat nullius eſ- ſe, atque ita eum apprehenderit: is poteſt vſucapere, quia iuſta poſsidendi cauſa eſt pro ſuo. Nullus eſt ſpecialis tirulus qui ſpecialem appellationem ha- beat, vt pro donato: pro dote. Pro ſuo igitur poſsi- dere dicitur, quamuis ille lapillus dominum habue- rit, nec fiat occupãtis. Genera& ſpecies apud Pau- lum non accipimus vt apud dialecticos. Nos gene- ra& ſpecies vocamus hæc omnia vulgari more, etiamſi diuiſio generis in ſpecies, totius in partes,& ſubiccti in accidentia fiat. Magis vnum, e&c. Malè
Zaſius colligit ex hoc loco poſſeſsionem natura-
lem& ciuilem ſpecies non eſſe diſtinctas& ſepara- tas. Nõ ideo plures ſunt ſpecies, quamuis ſit vnum genus poſsidendi. Vel etiam poteſt diuidi,&c. Eſt etiã diuiſio ſumpta à cauſis poſſeſsionis. Cauſa poſsidẽ-
di eſt emptio bona fide contracta. Si quis interro-
getur cur poſsideat ‚dicet, quia ego emi ab eo qui dominus erat. Prædo interrogatus cur poſsideat, nõ
poteſt ita reſpondere, ſed reſpondebit, quia poſsi-
deo. l. qui interrogatus de petit. hæred. § Quod autem Mutius, Ic.
Vintus Mutius vetuſtiſsimus iuris autor exi- ſtimauit genus quoddam poſſeſsionis eſſe cũ prætor aliquem mittit in poſſeſsionem, quod variis ex cauſis fit: veluti quia is cuius domus eſt ruinoſa, non cauet damni infecti vicino ſibi petenti caueri, à prætore mittatur in poſſeſsionem eius domus que ruinoſa eſt propter contumaciã non cauentis. Hanc ſententiam non probat Paulus. Ineptiſsimum eſt, in- quit I. C. Tempore Mutij hæc non erant diſtincta adeo fubtiliter. At tempore Pauli hec diſtincta fue- runt accuratius. Diſtinxerunt eum qui miſſus eſt in poſſeſsionem ab eo qui poſsidet, in l.ſi quis. 10. hic. Alind, inquit, eſt poſcidere, aliud in poſſeſsione eſſe,&c. Phraſis Iuriſconſultorum obſeruanda eſt à rudiori- bus. Qui miſſus eſt in poſſeſsionem decreto præto- ris non magis poſsidet quàm qui bonorum poſſeſ- ſionem accepit à Prætore, vt ſuccedat defuncto ex tesamento vel ab inteſtato. Mirũ non eſt ſi dicatur in poſſeſsione eſſe qui nõ poſsidet: eſt ratio loquẽdi vlitata apnd I. C. n re,&c. Hoc eſt qui mittitur in polleſßsionem rei, euſtodiam habere& obſeruatio-
Franc. Duareni luriſconſ.
nem: datur ei cuſtodia rci& obſeruatio, vt tædi huius cuſtodi gatur ſari 10 odiæ cogatur aduerſarius parere decua
prætoris. Cogitur cauere vel quoddam aliud face ce-
re. Sed non cõltituitur poſſeſſor vt poſsit vluca re,& alia quæ effectus ſunt poſſeſsionis. Vnde in f ſi
duo.§. Creditores. hic dicitur ei non dari interdictũ b ũ
vti poſsidècis. Addendum eſt Paulo, Et ius quoqu pignoris eos habere, hoc dicitur pignus prrroriumn
eſſe. Qui miſſus eſt in poſſeſsionem rei ſeruãde cau.
ſa rem obligatam habet iure pignoris. l. qui legati vt in poſſ. leg. l. non eſt mirum. de pigno act. Et hoc
dicitur pignus prætorium quod diſtinguitur à con.
uentionali. tit. C. de prętor. pig. Nam qui, Cc.Hlicob- ſeruandum eſt aliquando ex his cauſis de quibus di- ximus, aliquem poſſeſſorem conſtitui nonnunquam à pretore, ſed cauſa cognita. Si quis in iudicio yo. catus ſe non ſiſtat, ſi damni infecti non caueat, aut nomine legatorum, mittitur aduerſarius in poſſel ſionem bonorũ eius titulo. Ex quibus cauſis in poſ
eatur. Sed cauſa cognita plærunque pretor cõſſituit
eum poſſeſſorem, id eſt, ubet eum poſsidere t pol ſit longo tẽpore poſsidẽdo rem vſucapere& domi- nium acquirere. Quod eſt apertius expreſſum inlſi
finita..cum autem. de dam. inf. propter nimiã mo.
rã eius qui cõtumax eſt, id fit. Hęc nos leuiter attigi
mus, quia extra rẽ ſunt: tituli ſpeciales ſunt de ac re: veluti titulus de bon. aut. iud. poſſ. titulus vt in poſſ. leg.titulus de dam. inf. titulus Ex quibus cauſi in poſſ. eat. Quoſtio hic eſt vulgò agitata an hec miſsio iudicis vel magiſtratus in poſſeſsionẽ cõpe-
tat iure magiſtratus an iure Imperij,& cuius impe-
rij. Occaſio diſputãdi de hac re arrepta eſt ex eoq Paulus dicit: Iuſſu magiſtratus. Iuſſu magiſtratus pot ſidere iubetur, 1uſſu prætoris aut præſidis vel ſimiſs maxgiſtratus. Et ꝙ quæritur an competat iure magi- ſtratus, non eſt dubitandum quin cõpetat iure ma-
iſtratus, nam refertur hoc inter ea quæ lege, 8.0 vel conſtitutione principum tribuuntur, atque ideo mandari poreſt, eſtque Imperij quod mixtum eſſe dicitur. liubere cauere. de iuriſdict. omn. iud. Pretot
ui præeſt iuriſdictioni, hoc imperio vitur propter iuriſdictionem quam habet. Cùm primum præ- tor creatus eſt Romæ, ei data eſt iuriſdictio: deinde cetera ei permiſſa ſunt quæ ſunt Imperi j. Nö obſtat ſententiæ noſtrę quod magiſtratus municipalis hoc
facere non poſſe dicatur in l. ea quæ. ad municip. di itl
competerent hæc iure magiſtratus, cõpeteremt erũ magiſtratibus municipalibus. Sed ſepe admonui i- lam diſtinctionẽ iuriſdictionis& Imperij nô perti nere ad alios magiſtratus quaàm qui creatur à popu lo Rom. plerunque in cauſa damui infecti quę cele ritatem deſiderat. l.. de dam. inf. cum res magnum periculũ poſsit adferre, permittit prætor magiſtrr tibus municipalibus iubere cauere damni infectimo mine& in poſſeſsionẽ mittere. l.4. de dam. inf. I omnia ſeparata ſunt à compilatoribus Pandecui quæ in eo. loco cõiuncta fuerunt& ſcripta abip L. 4A. Quicquid filiu,&c. Vod pertinet ad hanc l.id declaraui inistef- pretatione l. 1.§. item acquirimus. Nan n hac l. duo tantũ continentur quæ ſuprà ſatis exp 1 cata ſunt. Primum eſt poſſeſsionem acquifi par per filium etiam ignoranti ex caula peculiaui; 1ms cx quauis cauſa. Ol filius ex cauſa peculiaui alic
33 4r 1
“ —— —
—— — — —
— — — —
— — —
— — —
““ 3 v“.“ ſſſſ ſ — 5——
— —— ——
— — —

bus caulbn Pretol cin
boböcenn
lucaperegi
ropterrinin nos leuitera,
erij& cuiu m zrreptaetteuo umagitean ræſidi felm
mpexatiulem, cõperzriuel
ca que eg zuunturapelt,
uod minmä d.omm udlg pelio witunnn, àm prmän. juriſdicinän
lopenin
us monicha
uæ ad mc, Zeteteae
In Tit. De
zpprehẽdat, eius poſſeſsionem acquirit patri etiam gnoranti. Plurimum iuris habet hæc poſſeſsio:im- rimis nõ interuenit patris corpus, deinde eius ani- mus non interuenit qus alioqui ad acquirendã poſ- ſebionẽ neceſſaria ſunt. Alecru Todexhoc Lapite taerdebe eſk uod aciulius iis pokiler⸗ tur ab alio vt ſeruus, non acquirit ei poſſeſsionẽ ſed atri. Simile eſt quod dicitur in l.ſ ex ſti pulatu. ſeꝗ. hic.alia cauſa eſt ſerui. Nã acquirit mihi ſeruus alie nus, ſi à me bona fide poſsideatur. ratio diuerſitatis traditur in iuſto. 5. nondũ. de vſucap. Hoc receptũ ctpropter fiequẽtem comparationem ſeruorũ:filij aim non ita ſæpe arrogantur vel venduntur.
L5. Si ex ſtipulatione,&c.
Ic tractatur quæſtio pertinens ad diuiſionem
oſſeſsionis à Paulo noſtro traditam. l.3.§. ge-
nera. ſuprà. eod. Vbi Paul. ait tot eſſe poſſeſsionum genera quot ſunt caufæ acquirendi dominij vt pro
emptore, pro donato. Ea diuiſione continentur cau-
ſe ex quibus iuſta poſſeſsio eſſe dicitur, ex quibus oſſeſtio tanquam iuſta prodeſt vel ad acquiſitionẽ dominij vel ad vſucapionẽ. Inde exiſtit quęſtio que hic tractatur. Si quis ſtipulatus ſit rem aliquam, vel ſiquis tẽ aliquam emerit ab alio& eius poſſeſsio- nem apprehenderit: cum res ei tradita non eſſet, aut cum voluntas promiſſoris vel venditoris non acce- deret, hic quęritur an iuſta ſit cauſa poſſeſsionis: Du bitatio ufrnr ex eo quod vẽditio& alij huiuſmo- ditituli inter iuſtas cauſas poſsidendi numerantur: vnde hic iuſtè poſsidere videtur& tanquam iuſtus poſfellor longo tempore rem vſucapere poſſe. Sed tamen Paulus noſter ait prædonem eſſe. Tametſi ei is debita fuerit vel ex ſtipulatione vel ex vẽditio- ne Quia tamen vitioſe nactus eſt poſſeſsionem eius tehqula per ſe ſine volũtate venditoris poſſeſsionẽ aptehendit, dicitur eſſe iniuſtus poſſeſſor. Nã quod diciur eũ poſsidere ex iuſta cauſa qui emit rẽ, hoc clintelligendum, ſi volũtate debitoris à quo cau- lm habet, poſſeſsionẽ apprehẽderit. Si ex ſtipulatio- n,Ge Sed prædo eſt,&c. Predo autẽ variè accipitur m iure ciuili. Imprimis dicitur prædo is qui nullum ttulum aut cauſam poſsidendi habet. l.pro hęrede. §evltim.& ſeq. de petit. hæred. l. ſed& ſi lege.. quod autem eo. Petitio hæreditatis datur aduerſus eũ qui poßidet vel pro hęrede vel pro poſſeſſore. Prędo eſt auiſt imerrogetur cur poſsideat, reſpõſurus elt quia poßideo. Secundo prædo dicitur etiam is qui forte utulum habet, vt is qui emit aut cui res legata aut donata eſt. Sed tamen in greſſus eſt poſſeſsionem rei idonatæ inuito eo à quo cauſam habet inuito, id e contradicẽte vel non cõſentiente. Vnde nõ tantũ Dredo is dicitur qui contra voluntatem ingreditur 4 ollebionem, ſed etiam qui præter voluntatem. Id dts noſter ſatis oſtẽdit his verbis, Quia prædo es, ue* 8 iniuſtus poſſeſſor. Ideo dicendum ei amden e 4 hanc poſſeſsionem ad acquiſitionem e mhte ditſone acquiritur dominium. Sed cùm lcheditadirione, aut ſine volũtate vi aut cl ap- di* eſsionẽ: dicitur improba eſſe poſſeſsio: fht m don habeat acquirendi dominij. l.im- de u0 t ſi quis hoc modo nactus ſit poſſeſ rea.C Eiusie cogitur eam reſtituere. l.nec ex Lod. huc pertinetconſtitutio Imperat. quæ
acquir. vel amitt poſſeſſ.
J. C. ait ipſum ſibi tra poſſeſsionẽ adipi
86 ½ extat ſub tit. C. vnde vi.. inuaſor. ſup.& l.cum ue rebatur. hic. Hinc comparatum eſt interdictũ 403 legatorũ. Interdictum quod legatorum. datur ſere di aduerſus legatarium qui per ſe ſine volũtate hæ- redis apprehẽdit poſſeſsionẽ rei ſibi legatæ, vt eam poſſeßionem reſtituat. Non enim æquũ eſt vt poſ ſeldſonem per ſe apprehendat& ius ſibi quaſi dicat. lloe a doenüen de lchararioqnamruis domi- Aumntei los m in ipſum tiãſeat à morte de- unèti, etiam ſine apprehẽlione vt dicitur in l.à Ti- tio. de furt. Non tamen permittitur ei apprehẽédere poſſeſsionẽ propria authoritate,& pro ſe, ſed neceſ- ſe habet ab hærede petere. Notandũ tamen hoc eſt traditionẽ non eſſe neceſſariam. Pauli verba id ſatis oſtendũt, vt poſſeſsio iuſta dicatur. nõ eſt neceſſe rẽ tradi ab eo à quo cauſam habemus. Sed ſufficit vo- luntate eius poſſeſsionem eſſe apprehenſam. Si non voluntate mea nactus ſis poſſ-eyc. Sufficit, inquit, rem apprehendi conſentente venditore. Conſentire autẽ eũ accipimus non tantũ qui verbis exprimit con- ſenſum ſuũ, nam conſenſum etiã tacitum hic acci- pimus, vt is qui ſcit& patitur pro conſentiente ha- beatur. l.z. C. eo. Nihil refert an venditor tradiderit emptori rẽ venditã, an verò emptor ipſo ſciente& patiente eam poſsideat, atque ita videlicet accipiẽ- da eſt l. pen. pro leg. l.1.§. ſi auis rem. de ex. rei vend. & trad. que pro contrario obiici ſolent in d. l. pe. pro
leg. legata res vſucapi poteſt etſi tradita non ſit: mo-
do legatarius ingreſſus ſit ſine vitio. Hic locus pro- bat neceſſariã nõ eſſe rei legatæ traditionem ad ac- quirendam poſſeſsionem, ſed ſufficere apprehẽſam eſſe poſſeſsionem ſine vitio. Hoc non eſt contrariũ noſtræ legi. Nã fatemur ſufficere apprehenſam eſſe rẽ ſine vitio ſi patiente& ſciente eo à quo cauſam habemus poſſeſsionẽ ingrediamur. Et Paul. noſter in hac l. apertè oſtẽdit voluntatem venditoris ſuffi- cere. Hec voluntas plerunque cognoſcitur. Nã quo- modo voluntas cognoſcatur in vniuerſum definiri nõ poteſt: quæſtio enim facti magis eſt quàm iuris. Sed plerunq; cognoſcitur ex clauſulis quæ inſerun- tur tabulis ſiue inſtrumentis publicis. Tabelliones aliquãdo ponunt: venditor dedit emptori facultatẽ ingrediendi poſſeſsionẽ propria voluntate. His ver- bis arguitur conſenſus& voluntas venditoris, ita vt etſi nactus ſit emptor poſſeſsionẽ ſine traditione, iu- ſta ſit poſſeſsio. Nec dubitandum eſt quin hoc con- uenire poſsit inter contrahentes vt apprehendatur poſſeſsio. Quãuis tamẽ hæc Ldicta ſit cõſtitui, ſ ta- men prohibeatur emptor vi ingredi fundũ, per ma- giſtratũ ingredi debet poſſeſsionem fundi. Si verò nemo vi prohibeat eũ, poteſt per ſe propria autho- ritate fundũ ingredi.hæcque eſt ſentẽtia Paul. noſtri in hac l. exceptiones. quedam ab aliis collectæ ſunt quibus vna mihi videtur memoratu digna ex l. fi⸗ ſtulas.§.I. de contra emp. Ego 6 emi à Titio: vacua poſſeſsio ab eo mihi tradita nõ eſt, ſed deeeit an tequam adeptus eſſem poſſeſsionẽ rei ven Li go turor eius pupillo datus ſum: quomodo poſſeſsionẽ eius fundi mihi venditi acquirere potero: A n ſequi- mur ꝙ à Paulo hic dicitur apprehẽdendã 4 poſ ſeſsionẽ voluntate tutoris. Hoc abſatdi 3 6 Ahs re- quiri cõſenſum pupilli qui fortè in a Litldeoquc dere poſſe rẽ venditã, atque ita ſci. Nõ eſt viſum expedire, vt alius Lulor

5
3864 Franc. Duaremi luriſconſ.
—õÿÿ⅓
—— ——
—
—
tutor vel curator detur in hoc negotio:exiſtimauit in kac re nihil incommodi eſſe etſi ipſe non conſen- tiente eo cuius intereſt à quo cauſam habet poſſeſ- ſionem ingrediatur. Et Pauli dictum cum hac exce-
tione intelligendũ eſt,& ad alios caſus ſimiles pro- duci debet.Supereſt obiectorũ quorundam ſolutio. Hic reperiũtur quædã vt videntur, antinomiæ, quæ tamen non ſunt. Imprimis obiicitur l. eũ qui.5.i. de furt.vbi dicitur, Si emptor rei alicuius ante traditio-
nem, ante poſſeſsionẽ ſibitraditam eã rem ſurripue- rit, eum furti non teneri ſi modo pretiũ ſoluerit. Nã
ita diſtinguit I. C. Si poſtquam pretium ſoluit rei venditæ eam ſurripuerit, non teneri furti, nõ dicitur fur eſſe. Si fur non eſt, quomodo hic predo dicitur à Paulo noſtro: Fur& prædo multum differunt apud juris autores. Et eſt diuerſa horum verborum ſigni- ficatio. Fur dicitur qui cõtrectat rem alienam lucri faciendi cauſa. l.i. de furt.Inſtit. tit. de oblig. quæ ex del. naſ.vnde in propoſita ſpecie dici non poteſt fur cſſe:non contrectat rem alienam animo lucri faciẽ- di:nullum lucrum hic facit is qui rem emptam cu-
ius pretiũ ſoluerit clam ſurripuit. Si nihil lucri facit
non poteſt dici furti teneri, non lueratur ne poſſeſ- ſionem quidẽ. Si quis ſortè obiiciat furtũ fieri poſ⸗ ſeſsionis.KReſp.ne poſſeſsionẽ quidẽ furari dici poſſe poſtquam ſoluit pretiũ rei ipſius: venditor enim ei rem tradere debet: ergo non tenetur actione furti. Sed nihilominus prædo dicitur. Prædo dicitur qui viciosè rem occupat quaſi ſibi ius dicens, nec refert an lucri faciẽdi animo id fecerit necne. Id ſignificat verbum prædo. Prædari, inquit Varro, eſt vi eripe- re, ſicut prædæ in bello ſolẽt. Atque ideo ſi quis per vim non more legitimo& vſitato nanciſcatur poſ- ſeſsionem rei alicuius, rectè predo nominatur. Kur- ſus obiicitur nobis regula iur. Nemo prædo eſt qui pretium numerauit. fnemo. de reg.iur. Idem dici- tur in l. nec vllã. õ. qui ſciẽs. de petit. her. Quidã emit alienam hęreditatem, ſoluit pretium illius hæredi- tatis, quæritur an poſsit conueniri tanquã poſsidẽs rem pro poſſeſſore. Petitio hæreditatis datur heredi aduerſus eum qui poſsidet vel pro hærede vel pro poſſeſſore. An igitur conuenierur pro poſſeſſore? Poſsidet pro poſſeſſore prędo. Is qui ſciẽs emit rem alienam predo eſt. Sed I. C. in ea L.ait eum vt præ- donem conueniri non poſſe qui ſoluit pretium hæ- reditatis. Non enim eſt prædo qui pretium nume- rauit, atque hinc ſumpta eſt iuris regula. Inſcri ptio- gies capitum in libris recentioribus hoc oſtendũt. Si nemo prędo eſt qui pretium numerauit, quomodo hic prædo dicitur qui emit rem à venditore cuius poſſeſsionem nactus eſt non voluntate& conſenſu venditoris. Ecce certum eſt& indubitatum hæc nõ eſſe pugnantia ipſo iure, ſed caſu tantum. Duæ ll.
quarum prior hoc habet prædonem eſſe qui per ſe
nanciſcitur poſſeſsionem ſine voluntate eius à quo
cauſam habet. Altera eſt emptorem qui pretiũ nu-
merauit prædonem non eſſe, nulla repugnantia eſt iudicio meo. diuerſa ſunt hęc magis quàm pugnan- tia ipſo iure. In priori ſpecie non fit mentio pretij numerationis, non dicit ſi emptor apprehenderit poſſeſsioncm ſine voluntate& cõſenſu venditoris, etiãſi pretium numerauerit, prædo eſt. In poſteriori ſpecie nulla fit ctio vitioſæ poſſeſsionis, non dicit nemo prędo eſt qui pretiũ numerauit: etiãſi vitiose
& per ſe poſſeſsionẽ nactus ſit. Sicut igitur in priori ti
lege nõ fit pretij numerationis mentio: ita in poſt riore lege nõ fit mẽtio apprehẽſe poſſeſsionned 7 hæc pugnantia nõ ſunt ſed diuerſa, allegãdo 2 1 4 in contrariũ neceſſe eſt vnã alteri Corkrariand Sne pli gratia. Quidã emit rẽ, is pretium eius rei uurng. rauit venditori, apprehẽdit ſine volũtate& cöſenſe vẽditoris. In hac hypotheſi vidẽtur cõfligere hęd 6 ll. quę alias non ſunt pugnates i pſo iure. ſraqu un alteri debet cedere. In hac hypotheſi nõ qusritur 3 vitioſa ſit poſſeſsio, an non ſit:videtur iuſta eſſe 4 ſeſsio propter reg. iur.in qua dicitur neminem 4. donẽ eſſe qui pretiũ numerauit, Sed cõtra facit ala lex quæ dicit pradonem eſſe qui per ſe apprehendit poſſeſsionẽ: vtra igitur lex ſuperior erit, vtra Elen alterã: Ego videndũ eſſe puto de qua re agatur. N plerunque pro predone habetur is qui pretiũ uune rauit, plerunque etiã nõ habetur. In petitione hxre- ditatis pro prędone habendus non eſt, ſcilicet cim quæritur an petitione hereditatis poſsit cõueniri.Et idẽ dicendum eſt in interdicto quorũ bonorum Pe. titio hereditatis datur aduerſus eũ qui poſsidet yel pro herede, vel pro poſſeſſore, ſicut interdictũ quorũ bonorum. Petitio hæreditatis nõ datur adncshe eũ qui iuſto titulo poſsidet. l. pro herede.§.vlt.& lſeg- de pet. hęr. Ergo cũ queritur de eo qui emit heredi tatẽ ſciens alienã effe,& pretiũ eius hereditatis u- merauit vẽditori, an poſsit cõueniri petitione hete. ditatis tanquã predo ſit, tãquam pro poſſcſſore poſ. ſideat: Ait l. C. nõ poſſe. Nà pro poſſeſſore poſsidete accipimus in petitione hęreditatis qui titulum non
habet, cuius titulus fortè irritus eſt in l.pro hære. 3
pet. hęr. Certũ eſt hunc titulum vitioſum nõ eſſez iuſtus titulus eſſe apparet ex pretij numeratione, Atq; ideo hic nõ eſt habẽdus pro prędone. Is nõ eſ habendus poſsidere pro poſſeſſore, ſed pro emptor
otius. Hęc etiam colligũtur ex L. nec vllam. in qu eſt diſtinctio de hac re poſita vſque ad§. Si quis ſciens. in quo 5. regula extat que eſt à nobis recita ta. In aliis cauſis prędo habetur qui nactus eſ pol. ſcſgionem ſine voluntate vẽditoris. Et ſic prędo ac. cipitur in hoc loco apud Paulum noſtrum. Præter- ea cum queęritur de reſtituenda poſſeſsione.dicendũ eſt eum cogi reſtituere poſſeſsionẽ, quia vitioſaeſt poſſeſsio, ꝙ malo morce& quaſi ius ſibi dicens ap. prehenderit eã poſſeſsionẽ. Hęc euidẽter ita diſtin. guẽda eſt pro conciliatione. Nec dubito quin aper- tiſsimè& diligenter hæc ſint tradita à I. C.veteri
ui de hac varietate ſcripſerũt eodẽ loco.J. Cyetẽ- res Vlp.& Paul. de prædone ſcripſerũt ad interdict quorũ bonorum. Hoc caput ſumptũ eſt ex libiia interd. At eodẽ ex loco ſumpta eſt hęc linec vl pet. hær. D ubitandũ nõ eſt quin eodem in locopł nius hæc tractata fuerint arque diſtinctaquon 1 in vnoquoque argumento predo ſit accipienisht voeat prędonem qui emit, qui ſtipulatus c tiosè nactus eſt poſſeſsionem rei ſine tradiined ſine voluntate eius à quo cauſam habet.
L.6. clam poſbidere,&c.
Ic locus pertinet ad interpretation
2 Edicotu pretoris quæ de interdictis propoſi
iuſmodi eſt interdictũ vti poſsidetis, inte 1
ſuperficiebus, interd. de itin. act. pri. inter. q m9

n elt ſähn boßii cäen orübonni
d qui polit, t interdigi Gdarurainn rede.„a 0 qui emit eius hetednn nir pettiom pro polelin Soſſellor n tis qui iiulmn
eſtimlgwom
vitioſumſch
rretij numenn
o ptedoreb dre,ſed prvenn Lnecylumoe wſque aſ ctännh 1 rqun macetg.
*
ri.Etleue
4
m noſtrm r b
volleßinrin
oné, quuſil ſi ius ſbi in ceuidetet nã
cc dubitoquii radiaal6e codè locol
.. di nyſeru aiin
mptückal
zeltelm
1
In Tit. De acoul n le.
Nec dubitandum eſt qui hu lutrvelamitt. poſſeſſ. 8 bon.& alia. Nec dubitandum eſt quin oc ſcriptũ iſtimans cam ancillam venditoris eſfrr ſit ad interpretationem edicti prætori quod de hu- laa pud em tore qua eendr 18 eſſe: pe heti ancil juſmodi interdictis propoſitum fuit. inſcriptio id ſa tus Ji poſtcl om Vfucapione huius par
ts oſtendit. Sumptum eſt hoc cap. ex lib. 60. ad edi- ctum. Apud Vlpia. reperietis huiuſmodi inſcriptio- nes ſub tit. vti poſsid.& ſub tit. de ſuperficie.& cre- dere eſt ſcriprum hoc fuiſſe ſub tit. ꝙ vi aut clã. ſub vo reperitur ſimilis interpretatio. Hic quæritur quid ſit clã poſsidere. Clam poſßidere, inquit, en Aici- mus,&c. Ex quibus verbis apparet duo neceſſaria elle,vt dicatur clãdeſtina eſſe poſſeſsio, primò quòd furtiuè poſſeſsionem ingreſſus ſit eo ignorante,& idel amonito cuius intereſt. Deinde quod furtiuè in- bonefidei pPofſeſſor. Si verò 1 ectemu eſſus ſit poſſeſſ. ne ſi palam ingrederetur poffeſſ. cutum eſt, s dicetur malcii eſſe Ee. 7 5 l⸗ 6 fundi, cõtrouerſia ſibi fieret eius poſſeſsionis nomi- c(tandũ eſſe quod poſtea ſecutũ eſt Hus 0 Po. ge. Similis interpretatio eſt in Iprohibere.§.vlci.& l. gnantia eſſe& cõtraria: ſed videndũ ſcqquod vi aut clã. Alius ſimilis locus eſt in I. quo duuerſa dicenda ſint qᷓ contr tutela.§.vi ſactũ& l. ſeq. de reg. iur. Qui locus ſum- aliqua diſsimilitudo iit in v ptus eſt ex lib. ſing. Modeſtini 700 v d9„„ideſt„ defi- ſimilitudo in eo a nitionũ Is autem quidẽ nactus eſt poſſeſſinon clam loquitur de re furti fottaſsis, nullus erat metus controuerſię futuræ quo tempore poſſeſsionem apprehendit, ſed poſtea in- tellexit eũ qui dominus eſt eius rei controuerßã ſi- bi moturum ſi intelligat eũ poſsidere: is clam reti- nuit poſſeſs. an dice mus virioſam eſſe poſſeſsionè? Hic Paulus ait hanc poſſeſs. clandeſtinã dicendam non eſſe,& ait Non enim ratio obtinende. Non cura- mus qua ratione poſſeſs. obtineat, ſed qua ratione oſſeſ adeptus ſit. Hic queritur ſi quis iuſtã cauſam habeat poſsidendi, fortè emit rem vel aliã huiuſmo dicauſam probabilem habet poſsidendi quæritur (nquam)ſi furtiue ingreſſus ſit poſſeſs. an hæc poſ- ſebio clandeſtina& vitioſa dici debeat: Hic J. C. ait, dundeſtinã non eſſe hanc poſſeſs. ut aliqua ratione lnafac. Si iuſtã probabilemq́; habeat rationẽè m. gledendi poſſeſsioné, quamuis inteiligat non ſibi apedire palam ingredi poſſeſs. non tamen dicitur cldeſtina eſſe poſſeſsio: quod aptius expreſſum eſt ulſi de co 40.§. ſeruũ. hoc tit. inf. Sed ſæpius id ſo- leheri cum quis putat ſe iuſtã cauſam habere pof ſcbionis ingrediendæ. Etiamſi noctu poſſeſs. appre- hédat, non dicitur clam poſsidere. Vtile autẽ eſt ſci- requid ſit clam poſsidere. Isenim qui clà poſsidet ab aduerſario nò poteſt vincere interdicto vti poſ ſdd. Vule ergo eſt intelligere quid ſit clam poſsidere. dtus etiam eſt in vſuca pionc: quia ſi quis clã na- Aus ſi poſſeſsionẽ rei alicuius cã vſucapere nõ po- teſt a,C. de ſerui.& aqua.& l. Si ancillã.inf. pro ſuo. ocuimus quid ſit clam poſsidere,& diximus eũ däfoſidere qui furtiuè poſſeſsionem ingreditur: cm intelligat, aut ſu ſpicetur aduerſarium ſibi con- trouerllam taturum eſſe. Deinde dixim us inſpiciẽ amelle origmnem poſſeſsionis, adeo vt is qui cau-
10 loquimur de alio vi tio poſſeſsionis, de re quam reſciuit poſſeſſor vel ad ie non pertinere, vel ſe aliam iuſtam cauſam poſ- ldel nh tum eſt multa ſingularia 1ura reperiri in re furtiua preſertim I. Attilia.§. Fur- tiue. Inſtit de vſucap. Res furtiua vſucapi non po- teſt, non tantum ab co qui ſcit rem eſſe furtiuã, ſed nec ab alio quocunque. Alia igitur cauſa eſt rei a- lienæ, quæ furtiua non eſt, quam quis poſtea reſciuit alienam eſſe,& ſe iuſtam cauſam poſsidendi nõ ha- bere. Et certum eſt ſi quis reſciuerit rem alienã eſſè quam emit bona fide, eum nihilominus poſſe eam rem vſucapere. l. Iuſto. de vſucap. Sed huic iuri de- rogatũ eſt conſtitutionibus Pontificiis cap.vlti. de preſcriptio. Dixerir aliquis hanc diſtinctionem rei furtiuę& alienę quę exalia cauſa poſsideri nõ po- teſt, non ex cauſa furtiua non poſſe conucnire ver- bis Pomp. in l. ſi ancillã. Nã Pomp. hac diſtinctione tantum vtitur, quòd clam poſsideatur res, nõ quòd res furtiua ſit. Cum poſideas clam(inquit) non eſt mirum ſi dicaris non poſſe vſucapere. Sed ego re- ſpon. propter eam cauſam quæ à nobis iam addu- cta eſt propter odium furti, Pomp. facile adductum eſſe, vt interpretaretur emptorem clam poſsidere. Cùm dubia res eſſet, facile inclinauit in eam partẽ in odium rei furtiuæ. Aliàs cum quęritur an quis clam poſsideat, non tam facile admittitur hæc in- terpretatio. Alia difficultas eſt ex l. ſed& ſi lege. S. de P co. de petit. heredit. vbi dicitur cum quæritur de re- ſtituẽda hęreditate cum fructibus in petit. hęredita- tis, nihil referre an quis inuaſerit bona hereditaria:
1 A⸗ e t nt ab am iuſtã habet acquirendæ poſſeſsionis, qui clam cum ſciret ad ſe non pertinerc. Hec üeie ſlun u nonct ingreſſus poſſeſsionem, non poſsit dici clã Vlpiano ad interprerationem Senatu en— iu hobidere, ameri poſtea ſe celauerit. Fieri enim po- ius verba deſcripta ſunt in l. Item veniunt.9. Lr a3 teltyt quis ab jnirie 7 dipi- hec. de pecitio. hereditatis. Ait Senatus, Si quss bon
rquis ab initio iuſtam cauſam habeat adipi- hec. de petitio. hęredit- 7 222,2, popinde nir poſſeſsionis, qui tamen cùm iniuſtè ſe poſ- aliena inuaſerit, cum ſciret ad ſe non y P
ldete imtellexerit, ſe celauerit. Verba Pauli ſatis cla-
teneri,&c. Quid ſi aliquis(inquit VIpianus.) puta- aceperſpicua ſunt, ſed difficultas oritur ex d.l. Si
uerit ad ſe pertinere cum inuaderet, ſed poſtea in-
. 1. verinde tene- mellam infr. pro ſuo. Videtur enim antinomia eſ- tellexerit, ſe nihil iuris habete. 2n Pelnn da eßde düſeilis ex noſtra l.& ex d..ſi ancillam. Quidã atur? Vlpianus ait Leſlar Lcito in eo caſu propter
ancillam quæ erat furtiua, emit bona fide ex- Sed tamen idem dicendum elle
DDd

866 ſimilitudinẽ rationis. hic. videtis nõ inſpici initium & originem acquiſitionis, vt Paulus noſter hic ait. Idebque videntur hęc eſſe contrariacum quæritur de vitio huiuſmodi poſſeſsionis an vitiose poſsi- deat an non. Multũ refert an ab initio vitiose poſ- ſdeat, an poſtea ceperit vitiosè poſsidere. Sed reſpõ- dendũ eſt, Alicer vitium poſſeſsionis accipi in peti- tione hæreditatis, quã in aliis caufis. Ideq; demon- ſtratum eſt à nobis ſaperiori lectione cũ interpreta- remur l. Nemo prædo. de reg. iuris.& l.ſi ex ſtipula- tione hic. Diximus variè accipi predonẽ apud I.. & aliter in pecirione hæreditatis ꝗᷓ in aliis cauſis. ſic itaque dicendum eſt. Cum queęruur de vitioſa poſ⸗ ſeſsione an quis clam poſsidere dicendus ſit, an nõ: multũ referre qua de re queſtio propon atur. In pe- nrione hæreditatis altter quis clã poſsidere dicitur, nic aliter etiã dicitur. Cum quæritur an quis poſsit conueniri petitione hæred. pro poſſeſſore, dicicur poſsidere predo. Item cum quæritur de reſtitutione rci. Nos vitiosè poſsidere eũ quoq; dicimus, qui ab initio iniuſtã cauſam poſſeſsionis acquirẽdę habet. In aliis cauſis aliter dicimus. Alij quidã dicunt non mutari effeũ poſſeſsionis: ſed qualitatẽ non malè. Solet quæri an hæc clandeſtina poſſeſsio habeat vitium reale an perſonale. Queſtio elt vulgò agi⸗
tata, de qua dicemus ad l. Pompo. z. infra in princ.
§. Qui ad nundinas. cum J. 7. Sed fi nolit,&c.
Aulus noſter, vt ego iam admonui in hoc cap. L incerpretatur edictũ prætoris in quo fit mentio violentæ& clãdeſtine poſſeſsionis. Argumento eſt iaſcriptio ipſius cap.ex lib. 70. ad edict. Nã libr. 70. ad edidt Paulus interpretatus eſt edictum pretoris de interdictis vti poſsid. de ſuperf quod vi aut clam. in quib. interdictis fit mentio clandeſtinę poſſeſsio- nis. Quæſtio igitur eſt ſi quis ad nũdinas profectus ſit uemine domi ſuæ relicto:& alius ingreſſus ſit e- ius domum an poſsideat,& quomodo poſsideat is qui furtiuè domũ ingreſſus eſt: Hic dicitur eum clã A ſgidere. Non eſt dicẽdus iuſtus poſſeſſor eſſe, nõ eſt dicendus poſsidere ciuiliter& naturaliter. Hæc poſſeſsio non confirmatur iure ciuili, eſt clandelti- na poſſeſsio, atque ideo vitioſa. quod ſi verum eſt, cõſequens eſt eũ qui profectus eſt ad nũdinas, quã- uis neminẽ domi reliquerit, retinere poſſeſsionem quamdiu habet animum poſsidendi, adeo vt ſi re- uerſus dominus nõ admittatur, poſsit dici vi deie- ctus de poſſeſsione, nec ante dicitur amiſiſſe poſſeſ- ſionem quã ſi noluerit in eum fundũ reuerti: tunc cnim dicitur amiſiſſe poſſeſsionẽ. hoc verius eſt,& eſt ſummaria huius cap. explicatio, ex quo quædã anuotanda ſunt. Primũ eſt, duos in ſolidũ poſſe ean- dem rẽ poſsidere. Is qui profectus eſt ad nundinas nemine domi relicto dicitur poſsidere, is etiam qui ingreſſus eſt poſſeſsionem abſente domino dicitur poſsidere: ſed vnus poſsidet animo tantũ, alter cor- pore: is qui profectus eſt ad nundinas intelligitur animũ redeundi haberc. Non enim credibile eſt eũ qui ad nundinas profectus eſt, velle deſerere domũ ſuam,&ſi domi neminẽ reliquerit. Animo igitur in relligitur retinere poſſeſsionẽ. Nec quicquam eſt in hag e incommodi. Na gſi dicamus nõ poſſe duos
Franc. Duareni luriſconſ.
in ſolidum eandẽ rem poſsidere, cũ idem eſt genus poſsidendi, tamen ratio diuerſa eſt poſsidendinihil prohibet duos in ſolidum eandem rẽ poſsidere. Ni- hil prohibet vnum poſsidere corpore, alterũ verò poſsidere animo. Diuerſa hæc ſunt genera poſsidẽ di& diuerſos effectus habent. Altera poſſeſsio ad vſucapionẽ prodeſt, altera nõ prodeſt: quãuis is qui cam poſſeſsionẽ habet poſsit interdicere. Ego dixi in interpreratione§. ex contrario. l.3. fup. Duos non poſſe dici poſsidere candẽ rem animo& corpore. Cum quis poſsidet rem vnam totã aut veiè& cor oraliter, aut interpretatione aliqua iuris, qui fier poteſt vt alius poſsideat ean dẽ rem aut par em eius rei, alias totam rem non poſsideret. Pofſunr qui- dem duo eandem rem poſsidere pro parte, ſeduon in ſolidum. l. Seruus cõmunis. de ſtip. ſeru. Sed nihil prohibet, vnum poſsidere naturaliter, alterumci- uiliter. Diuerſa funt, genera poſlſeſsionis, diueti quoq; effectus, vt iã dixi. Sed hec diſtinctius exyh- canda ſunt Et primum videndum eſt de eo qui cã ingreſſus eſt fundum: qui clã ingreditur fundũ do- mino abſente qui ad nũdinas profectus eſdhic poſ ſidet naturaliter tantũ, non ciuiliter. Huic fimilis eſt alius locus in l.ſi id quod.§. vlti. hic. Donecalus corpore. J. C. Vocat corporalẽ poſſeſsionem eius qui clam ingreſſus eſt fundũ: corpore tantum pobiidet nõ probatur iure ciuili ea poſſeſsio. 1 quis dicaui qui clam ingreſſus eſt fundũ animum habet poſii dendi. Ecce is qui animum habet poſsidẽdi& cor- ore inſiſtit rei, videtur ciuiliter& naturaliter pof- ſidere, ſi nihil aliud impediat, ſed alius poßsidet ani mo: tota res occupata eſt animo eius qui profect eſt ad nundinas. Eieri igitur nõ poteſt vt duoinſ lidum eandẽ rem omnino poſsideant. Quidamſc interpretãtur poſsidere, ideſt detinere corporaliter Sed mihi videtur vera eſſe poſſeſsio,&ſi ciuilis non ſic. Id conſtat ex definitione poſſeſsionis: poſider is dicitur qui animũ tenendi rem habet velübi vel alij. Cum vtrunque hic cõcurrat& corpus& ans mus:hic dicendus eſt poſsidere: is detinet tantum, non etiã poſsidet qui animum tenendi non habet cuiuſmodi eſt hoſpes, amicus. Recte iguur Paulus noſter ait eum clã poſsidere. Hactenus de eo qulim greſſus eſt poſſeſsionẽ abſente altero. Nunc viden. aum eſt de eo qui profectus eſt ad nundinasis qui profectus ad nũdinas,& ſi neminẽ domi ſus relĩque rit, tamẽ animo dicitur poſsidere, quãdiu habet ani- mũ poſsidẽdi. Id etiã expreſſum eſt in L id quoc 25,§. vlt. hic. Ego dixi ſupr. excipi res mobiles n 35 §. Nerua. ſup. R ei enim mobilis poſſeſsio nô ia acl le retinetur, vt rei immobilis. Rẽ mobilẽ poßiidem quãdiu ſub cuſtodia noſtra eſt: vbi euaſit cu 0 1 noſtram,&ſi habeamus animum poſsidendi,un dicitur amiſſa eſſe poſſeſsio. Alia hic excepli- ſt eiiciẽdi eum qui i dicitur amiſap ke Preterea mudin uiltet eſt ad nundinas, ali poſſeſsionem, cũ reuerſus eſſet ex ſtinus poſſeſſor noluit e admittere.5 rPals intelligitur poſkidere,&c. His verbis oſter, ofle.
.. 1. a clule poſſe dici vitunc deicctu eſſe proptet fonen

ſi ſeruzen lter, Aa eſsiond
1 diſtinänn
Leltdemet reditur init dechus th
E rantumpo Sio. Öl qus
R&’ naunräi dalias polin eiuscqu mi poteltſtäm ideant Cuk rinere copas eſsioRlcbe oſſeſbionspin em habet ute
rat& coiyube
e: S deribemn tenendiewi
Redeighu lu
actenusdeoe
- In Tit. De
3 retinuit. Hoc clarè expreſſum eſt in I.1.§. licirur de vi& vi ar. Clarius hoc exprimi nõ po- tãᷓ in eo loco, vnde quæſtio agitata eſt, an liceat der corporaliter tantũ poſsidet vi expellere vt am Dofira ſpecie. Dominus eſt reuerſus è nũdinis: 8 rit domu m ſuã clam ab alio occupatam: quęri- rur an poſsit hũc ſtatim expellere propria autorita- xPlurimorum ſententia eſt licere cum expellere, aauis alij diſſentiant numero pauciores. Mouetur eo argumento, quia vim illatam repellere licet, 13§. ci igitur. de vi& vi arm- IJvt vim. ſup. de iuſt.& iur. giquis me vi ex domo mea eiiciat, vi illata poſſum eum repellere. At vi deiectus is eſſe dicitur, cuius poſ ſlio caam occupata eſt, cum nundinarum gratia
ſonẽ qu
ofectus eſſet. Ergo licet ei de domo ſua eum eii-
cere qui furtiuè& clam eã ingreſſus eſt. Contrariæ qpinionis defenſores argumentũ ſumunt ex I. fi a. Ius7 quod vi aut clã. Tu feciſti opus in meo fun- do vi aut clam, ego id opus demolitus ſum vi aut claquæritur de interdicto. Agis aduerſus me quod qeſtruxivi aut clam. Quæritur an poſsim te ſubmo
ucte hac exceptione, quia vi aur clam opus illud fe- ciſti Hæc quæſtio tractatur in§. belliſsimè. J.I. quod
ni aut clam. Et ait I. C. non eſſe dandam hanc exce- otioné niſi magna ex cauſa. Oſtendit I. C.&ſi quis opus fecerit in fundo meo vi aut clã, nõ licere mihi opus illud vi aut clã deſtruere. Idem dicendũ vide- tur in propoſita ſpecie, vt ſi quis mihi vim faciat quia ingreſſus eſt domum meã clam, me abſente, mihi non liceat vim illi inferre. Sed ſi vtraque ſpe- cies diligenter expendatur, magna reperietur vtriuſ que quſsimilitudo. Is in cuius fundo opus factũ eſt, von poteſt dici vi deiectus eſſe, ei licet vti retinen- gepoſleſsionis cauſa. At hic deiectus eſt de poſſeſ- ſone per vim. Hic deiicitur de poſſeſsione qui non aimittitur in domum ſuã qui ex nundinis reuerſus elbiautem non reliquerat poſſeſſionem. Amittit igi-
tur poſſeſsionẽ c3 per vim, 1deo dicitur vi deiectus
eſſe. Quare dicitur poſſe vi illata expellere de domo ſua cum qui vim intulit. Sed in d.§. Belliſsimè. non poteſt dici vi deiectus eſſe de poſſeſsione ſua: is poſ- ſidet ciuiliter& naturaliter vt antea, quamuis opus factum ſit in ſuo. Alij aliter diſſoluũt, ſed quod ego dixi mihi videtur probabilius eſſe. Et interim notã- dum eſt ex d.§. Belliſsimè. mihi non licere niſi ex magna& graui cauſa vi aut clã opus tollere quod viautclam factum eſt in meo fundo. Poteſt enim tale opus eſſe quod graue incommodum adferat.l. ſcdſ inter. de ſeruit. vrb. præd. Ex hoc eodem loco obſeruandum eſt ex clandeſtino poſſeſſore violen- um effici ls qui ingreſſus eſt fundi poſſeſsionẽ do- mino abſente nundinarum cauſa, cum non admit- tat dominium dicitur vi poſsidere. Non obſtat huic ſententie Iſequitur. 6. Item ſi occupaueris. de vſu- cap. que prima facic videtur contraria eſſe iis quæ (apetius dicta ſunt. Item ſi occupaueris(inquit J. C.) vacuam poſſeßionem. deinde venientem dominum brohibueris, non videris vi prohibuiſle. Sed illa J. nihil ad rem facit. Loquitur enim Paulus in d. l. de oqui occupauit vacuam poſſeſsionem In hac no- ua ſpecie non dicitur occu pata eſſe vacua poſſeſ- 4 Vacua poſſeſsio non eſt quæ animo retinetur. aanimum retinende poſſeſsionis habet is qui ad mundinas profectus eſt. Idedque non dicitur vacua
acquir. vel amitt. poſſe ſl.
867
Daſleſi Sec quomodoſ(inquit aliquis) concurrent 54 3 di,e nolen ta oſleläosachali cõpara- ſeci, anc voculã magis accipiendã eſ⸗ 0 nõ puto hoc verũ eſſe. ego puto eum qui cę- pit clam poſsidere, quia furtiuè abſente domino in- greſſus eſt eius domum, cũ dominũ enundinis re- uerſum non admittit, vi poſsidere incipere& deſi- nere clam poſsidere. Si ſic intelligamus, ceſſabunt innumerabiles quæſtiunculæ& ſophiſmata de cõ- Gurtc niſeleion Voſttemne eſt, eũ qui expulſus eſt ar huttd, üc Anuno mitterc poſſeſsionẽ, quia de- ere euertendi, non habet animum expellendi eum qui ingreſſus eſt, cum adeo territus eſt armis aut vi‚vt videatur omnẽ cogitationẽ de- poſu iſſe poſsidendi, tunc dicitur amiſiſſe poſſeſsio- nẽ:idq; expreſſum eſt aliis in locis vt in l.3.§. ſi quis hic.& 13. 6. ſinautem cum dominus. de vi& vi Ari. Sed ſi quis abſens nolit reuerti, an tũc is qui ingreſ⸗ ſus eſt poſsit dici poſsidere ciuiliter? Videtur poſſe dici hoc caſu ciuiliter poſsidere. Diximus eum ani- mo non poſsidere, quia animo alieno res occupata eſt. Sed ea ratio hic ceſſat, quia is qui abſens erat nũ- dinarum cauſa deſiit habere animum poſßsidendi. Quid’igitur vetat quo minus dicatur hoc caſu non tantum corpore, ſed etiã animo poſsidere? Sed dicendum eſt eum cmuiliter poſsidere nõ dici, quia iuris interpretatione nõ dicitur poſsidere. Quomo- do iuris interpretatione intelligetur iuſtè poſsidere qui clam& iniuſtè poſsidet? Iuſtum& iniuſtũ pu- gnantia ſunt. l. quod ſeruus. hic. Poſſeſsio quæ ex iu- ris tantũ interpretatione oritur, ſemper iuſta eſt. Ab ſurdũ ergo eſſet dicere eũ qui iniuſte poſsidet, iuris interpretatione poſsidere intelligi. Sed de hoc dice- mus fuſius infr. ad l. quod ſeruus. b L. SF. Duemadmodum. Sc. Q ergo ſentiã de interpretatione huius ca-
pitis dixi adl. 3.§. in amittenda. quæ videtur
contraria huic ſententiæ eſſe. Nam in d. S.in amit-
tenda. dicitur animo ſolo amitti poſſeſsionem, quã- uis ſolo animo acquiri non poſsit. Hic dicitur eodẽ modo amitti poſſeſsionem quo acquiritur,& quẽ- admodum acquiritur animo& corpore, ita etiam corpore& animo amitti. Quemadmodum nulla poſ- ſeſßlio. Ego admonui in interpretatione d.§.in amitc. & videri diffcultatem oriri ex eo quod plena inte- graque non ſunt horum autorum ſcripta, nec ſatis apertum eſt quo ſingula referri debeãt. Ceriè nõ eſt credibile cõtraria eſſe quę ab eodem autore& co- dem in libro ſcripta ſunt. Cuiuſmodi ſunt hec duo capita. Vtrunque eſt ex commentariis Pauli ad edi- ctum. Si diuerſorum autorum eſſent, verifimilius eſſet pugnãtia eum ſcripliſſe, aut ſi diuerſis in libris hec eſſent ab eis perſcripta. Sed pręterquã ꝓ eiuſdẽ autoris ſunt, accedit quod ſumpta ſunt ex eodẽ li- bromec credibile eſt ita dormitaſle cõpoſitores Pã- dectarũ vt hec duo capita, ſi pugnantia eſle intellige rẽt, ponerẽt ſub ea.tit. ita vr alterũ ab altero nõ lon- ge diſtet, ne quis poſsit cauſari voliubonem d me- moriæ lapſum. Ego dixi ſupra Inod ii au lus zi poſſe verè dici,& etiam fals ò. Verè 16 pote ef ſeſsionem amitti corpote& animo. d etiam fak- 50 dici poteſt: ſed tunc cosnole⸗ feps 5 an ve. rè dicatur, cum intelligimus quorſum ¹d dicatur
3 11 5 i deiectus † ratur. Na 11 10 uamur de 00 qui quo refe A

868 eſt de fundo per vim,& queratur an is amiſiſſe poſ ſeſsionẽ dicatur. Nihilpoteſt verius dici quã quod hic Paulus ait animo& corpore poſſeſsionem nõ videri amiſſam eſſc, quia animus non eſt amittẽdæ poſſeſsionis. Nam quãuis corpore non inſiſtat fun- do, is tamen animũ habet retinendæ poſſeſsionis.
Ideõ qʒ non dicitur amiſiſſe poffeſsionẽ non amitti-
tur hoc caſu poſſeſsio niſi pręter deiectionẽ que eſt corporis, accedat etiã animus, ideſt, niſi in contrariũ vtrunque agatur,& id quod corporis eſt& animi. Si autem loquamur de eo qui nõ vult amplius poſ ſidere, qui nullũ amplius haber animum poſsiden- di, hoc falſo diceretur non amitti poſſeſsionẽ ſolo animo. Nã verũ eſt quod Paul. noſter ait in d.§. in amittenda, vbi aliquis amplius non vult poſsidere, tunc eum amittere poſſeſsionẽ ſolo animo:& quia hæc tantum probabilia ſunt, nec admodum certa: ego conatus ſum coniecturis oſtendere quàm verũ hoc ſit. Argumento vſus ſum minime vulgari ex inſcriptione capitũ. Ego dixi hoc cap. ſumptũ eſſe ex iis quę Paul. ſcripſerat ad tit. de vi& vi armat.& tit.vti poſsid. Inſcriptiones horũ cap. demonſtrãt. In interpretatione horũ edictorũ agebaturde deiectio- ne per vim facta, de co ꝗ per vim deiectus eſt. Aliud argumentum huic ſimile eſt ex coniunctione ca- pitũ. In ſuperiori capite quod heri interpretati ſu- mus, quæſtio eſt de deiectione. Sed ſi nolit in funq. Quæſtio eſt an ſi quis deiectus fuerit de poſſeſsio- ne per vim, is dicatur amiſiſſe poſſeſsionem,& ita diſtinguitur, vt ſi animũ habeat reuertẽdi in fundũ, animũ habeat retinendæ poſſeſsionis, is non dicatur amiſiſſe poſſeſsionẽ, quãuis corpore exierit de fun- do. Sed ſi non habeat animũ recuperandeę poſſeſ- ſionis, quod vim maiorem vereatur, amiſiſſe poſſeſ- ſionem(inquit Paul.) videbitur. Deinde ſequitur, Quemaa. nulla. Ego ſcio hæc non fuiſſe cõiuncta à Paulo, ſed tamen credibile eſt, hoc cõſilio Tribon. & alios cõpoſitores Pand. hæc duo capita cõiunxiſ ſe, quòd intelligerẽt poſterius caput quod interpre- tamur, ad ſuperius pertinere,& quaſi ex eo pẽdere. Confirmatur hæc ſententia noſtra ex l. Quamuis ſaltus. 46. hoc tit. Quidã ingreſſus eſt me inuito& ignorante ſaltum quẽ ego poſsidebã, propoſito& animo poſsidẽdi. Quęritur an ego amiſerim poſſeſ ſionẽ:I. C. ait me poſſeſsionẽ non amiſiſſe. Quãdiu (inquit)poſſeſcionem ab alio occupatam ignoraret, Sed cũ poſſeſsio non amittatur niſi animum habeã re- linquendæ poſſeſsionis, fieri non poteſt, vt alio in- grediente fundũ meũ me inuito& ignorante, fun- dum amittã. liſdem verbis vtitur Paulus in l. Ferè. de reg. iur. cuius l.hoc caput particula eſt. cgo iã ſæ- pẽ dixi fumptũ eſſe quod hic dicitur à Paulo ex J. Fere de reg. iur. Loquitur de eo qui vi deiectus eſt ab alio. His igitur argumentis& coniecturis addu- cimur vt credamus Paulũ ita ſenſiſſe, id eſt, retuliſ- ſe verba ſua ad eũ qui deiectus eſt de poſſeſsione, quia conſtat eum corpote deſiſſe poſsidere& prę- ter hoc neceſſe eſt animum cius accedere. L. IX. GENERALIITEKR. IIc locus iam ſæpe à nobis tractatus fuit, pre- Ilertim in interpretatione I.3. vbi diximus vtili- tatis cauſa comparatũ eſſe contra ſubtilitatẽ iuris, vt qui corpore non inſiſtit rei, nihilominus eã poſ- ſidere intelligatur. Non potuit aliter conſtitui ſine
Franc. Duareni luriſconſ.
magno hominũ incõmodo, Poſsidemus eroo pore etiã alieno, vt dicitur in I.3.§. faltus. Si En enn. mine meo in poſſeſsione ſit, ego per eum dd dere dicor corpore eius& animo. Is poſsidet hli nomine poſsidetur. l. quod meo. inf eo. aeierah quiſqui His verbis Caius oſtendit ex quada lee interpretatione hoc eſſe receptũ magis quam eX 4 ritate. videmur, id eſt, fingimur poſsidere. Poſgide re verbũ actũ corporalem ſignificat. Sed tamẽ ince pretatione iuris propter vtilitatẽ& cõmoditatem hominũ effectum eſt, vt is perinde habeatur atq; ſi inſiſteret rei, atq; ſi occuparet rẽ. Atque ideo dicia poſsidere ciuiliter iuris ciuilis interpretationc. N. bis volentibus. Ex eo quod Caius ait. Nobis uulenti .
Poteſt dubitari:quid ſi amicus quidã meus in ſun.
do meo ſit me ignorante, an ego per eũ poſiidere dicẽdus ſim: De procuratore mandatũ habète nul. la eſt dubitario. Nã per procuratorẽ mandatũ ha- bentẽ nobis acquiritur poſſeſsio etiã ignorantibus-
1 Poſſeſsio. S.vl. hic.& I.I. C. eo. Sed queritur de ami
co qui nullum fortè mandatũ habet, qui negociotũ geſtor eſt, licet interdũ procurator dicatur, propti tamen diſtinguitur à procuratore, id oſtendit diuer- ſitas titu. de procuratorib.& de neg geſt. in l Siego. de neg. geſt. Negotiorũ geſtor dicitur Procurator, quòd gerat& procuret res alienas. Quid igitur d hoc dicemus? Receptũ eſt poſſe retineri poſſeſsio- nẽ per amicũ, per negociorũ geſtorẽ qui vere pro- curator non ſit, qui mandatũ nõ habcat. Argumen. ⁰ tũ ſumitur ex l. Procuratorib. S. nõ ſolum de vſuft. Vbi dicitur per hũc poſſe vſumfructũ retineri. Con uenit tamen inter omnes, per hunc poſſeſsionẽ nan acquiri qui mandatũ non habet.Niſi ſit ſecuta rau habitio, quãuis per procuratorẽ acquiratur. Vimmi dati habet ratihabitio. L.z. ad Mace. Opus elgo eſ ratihabitione. d.. ſi ego. de neg. geſt. Hinc igitur cq ligendũ eſt nos poſsidere non tantũ per noſmetip ſos, ſed etiam per procuratorẽ, per amicum, qui tem teneat noſtro nomine: nobis volẽtib. Sed an hi quo que dicantur poſsidere qui inſiſtunt rei noſtro no. mine: Queſtio iam ſepe à nobis tractata eſt de pro- curatore, de colono. Et diximus eũ qui animũ ha- bet poſsidendi, vel ſibi vel alij rectè dici poſsidere, etiãſi animũ habeat poſsidẽdi, alij tamen interdum dicitur poſsidere naturaliter vt colonus. 17. Sineque. com. diuid. Sed quia alij poſsidẽt, propriè nõ poßi dẽt. Et ſi ad effectũ reſpiciamus dicuntur interdum omnino nõ poſsidere. Nã is poſsidet cuius nomine poſsidetur. d. l. quod meo. infr. eo. Atque ideo wnli dicantur poſsidere, aliquãdo non poſsidere fimpl- citer. Ego dixi hos poſsidere, cum animum habent poſsidèdi, vel ſibi vel alij. Nam interdum acciditit uis in domo alterius ſit, nec tamen animũ haben poſsidẽdi, vel ſibi vel alij. exẽplum eſt l. qui iufe Qui iure familiar. Amicus qui iure familiaritanin greditur domum amici ſui, is nõ videtur poßibec non eſt hoc animo vt poſsidcat ſibi. Nullumit bi vindicat in domo amici ſui in quam famlant recipitur, ac ne amico quidem cuius donnan b grei tin, poltidet Non enim eo animo eſt ſtfe--
2.... n0 teneat ipſius nomine, ideo hic dicitur ommno
et. de⸗
poſsidere, tenet quidem rem, ſed non poſsi Tu
tentio multum differt à poſſeſsione ſiue ciui
naturali.l. Stipulatio iſta.§. hi.& s planè de etlh.

noõ ſolumd
L. o. Si quis ante, Ggc. Acc quæſtio pertinet ad diſputationem ca- itis ſuperioris quod nunc interpretati ſu- mus. Nam in ſuperiori capite quęritur de procura-
ore/de hoſpite, de amico& aliis huiuſmodi perſo- ſ (sideant, an per eos poſsideamus. Similis
nis an Po„. 801 uæſtio eſt& de aliis perſonis cuiuſmodi eſt con-
ductor. Dubitari poteſt, an conductor poſsideat, ſi
uis ſundum ab eo conduxerit vtendum, an is eius fundi poſſeſſor ſit:& certum eſt ex regula iam di- a locatorẽ ipſum poſsidere. Is poſsidet cuius no- nine poſsidetur. d.J Quod meo. infr.& perſpicuc
hoctraditũ eſt in l. officium. de rei vend. Vbi dicitur reitendicationẽ dari aduerſus eum qui conduxit,
uamuis non poſsideat. Nam vt quis tencatur rei
endicatione, ſufficit eum tenere rem& habere rei
eltituendæ facultatẽ, idque contra opinionẽ quo-
runda veterum qui dicebant poſſeſsionẽ neceſſariã
eſſe in tei vendicatione, vt in interdicto vti poſside ts Sed exploſa eſt hec ſententiã. Ait igitur I. C. Ad-
uerſus cõmodatarium rei vendicationẽ cõpetere, & depoſitarium&ſi nõ poſsideant, quia habent rei
reltituendæ facultatẽ, ſed verè poſsidet is cuius no- mine poſsidetur. Similis quæſtio eſt de cõmoda-
tario, cui res aliqua eſt commodata in l.commoda
tr ſup. commod. Idem dicitur de cõauctore in d. Loficium. ldẽ de eo qui precariò rem vtendã acce- pit Magna eſt dubitatio& hic magna varietas re- periuun an is qui precariò rem vtendã accipit, dica- tur poiiderc. Hæc queſtio tractatur variis in locis
frucũ reinal g me ſub tude precario. Precariũ definit VI p. in I. I. de pre nc polebnin un. carquod precib. petenti vtendum conceditur tam
Nildſit ſcr
acquiranu,ſ
lace. Ophsch geſt Hucixm antüper uin er amicumau létib.Sedalig ſtunt rei obhe
tractanacktn
cecte diciyüt li tamenunt
colonuslyſen Et,propreli sdicunturunt ſidet cuicoie eo. Atque ſbe on pobiler⸗ um animumnde interdum c
rmib 1
s eü qui inid
duquamdiu ¹s qui conceſsit patitur. Quod genus Mbecalitatis ex ure gentium deiſcẽdit. Quæritur igi- utmis qui precariò rẽ vtẽdam accepit, poſsideat nec ne Dicẽdum eſt multum hic referre quid actũ ſtinter concedentẽ precariò& accipientem. Si di- Güſit, ſi ira precariũ contractũ ſit, vt is qui accepit motetut in prædio cuſtodiæ cauſa, vel quid huiuſ- modinunc cer ũ eſt hunc non poſsidere. Et ſic eſt iatelligendũ quod dicitur in I. is qui. de preca. s qui mguuit vt moretur. Hoc actũ eſt inter concedentem & accipienrè precariò, vt is qui accepit moretur tã- tum in fundo, non vt poſsideai fundũ: 1deoq́; dici- tur omnẽ poſſeſsionẽ penès concedentẽ remanere, nulãpoſſeſsionẽ in eum qui precariò accepit, trãs- ferri Simile eſt in hac lege noſtra. Aliud eſt poſside- realiud in poſſeſsione eſſe, vt dixi in I. 3.§. genera. In pollebzione eſſe dicitur qui cuſtodie cauſa in poſſeſ lonẽé miſſus eſt, vt is cui damni infecti nomine nõ cauetut. Aliquando verò ita conuenit in precario cottahendo, vt is poſsideat qui rẽ precario vtendã accepit,& tunc dubiũ non eſt quin poſſeſsio in ip- um transteratur, quãuis aliqua poſſeſsio penes cõ- cedentẽ remaneat. l.& haber.§. eum qui precariò. de Ptecat. vbi I. C. ait, yt ſibi poſßidere liceat, non dicit, ut munetur in fundo. Poſieſsio igitur penes vtrunq; 4 Lla eadé poſſeſsio nõ eſt, diuerſa ſunt poſſeſ 6 uPeneta Na tametſi cadẽ poſſeſsio penes duos 4 bdoli in ſolidũ, nihil tamẽ prohibet üiuer une de sionẽ penes duos eſie, vt heſterna die di- inas. ad 1. 3.§. ex contrario. Quid ergo dicemus ar lälls exploratũ ſit quid conuenerit inter da- an Pienternon eſt certũ cõ ueniſſe inter eos vt atti in fanda is qui precariò accepit, nec
In Tit. De acquir. vel amitt. polleſſ.
fidetis. Prętor dat interdictũ yti poſsidet
869 etia certum eſt conueniſſe: vt poſsideat fundũ. Hoc tantuũ conſtat precibus petenti precariò conceſſum eſſe fundũ. Quid dicemus in hoc caſu? Res multũ
difficultatis 8& obſcuritatis habet. Sed videtur hæc anrennis klilſe veterum, vt is qui rogauit preca- lin, polsidere intelligatur. l. 4.§.l. de preca. Memi- 2iſ autem nos portet eum qui precariò habet, etiã poſ⸗
Hidere. Non tantũ transfertur in cũ tacultas quædã edneainc Ferfanuedſhena ehererlabeo
ideo ei qui rccaridhe r 80 eum transtortur⸗e deue du b cariò ré aliquam habet, datur inter-
vii po zidetis, pręterquã aduerſus eum à quo Ureeeeeeherdtneeraaen coraade n tis of nula iuterdicti vti poſ- 115. s ci quupr cariò habet, quia poſsidet, modò nõ agat 8 be riatur interdicto aduerſus eũ à quo poſsidet preca. riO. Is qui precariò rem accepit, poſsidet. Sed cur po tius poſsidere dicitur ꝗᷓ cõmodatarius: Na uner cõ modatum& precariũ non videtur multum inter- eſſe, vterque tam cõmodatarius quam is qui preca- riò habet, rem vtendã accipit. Precaniũ dicitur quod precibus petenti vtendũ cõceditur, ſed hoc intereſt quòd precarium reuocatur voluntate concedentis, non itẽ cõmodatũ.l. in cõ modaio. 17.§. ſicut cõmo.
Intempeſtiue commodatũ reperiri non poteſt cum incõmodo commodatarij, ſed ita conceditur res vtenda precariò, vt quoties voluerit is qui cõcelsit, illud reuocare poſait. Qui igitur fit vt cõmodata- rius no dicatur poſsiderc, cum is qui precariò acce-
pit rem vtendam dicatur poſsidere: Variæ hic ſunt opiniones vt in re obſcura. Sed mihi videtur hæc
eſſe natura huius contractus,& ob hãc cauſam præ cipuè inſtitutũ& comparatũ fuiſſe hoc genus cõ- tranendi quod precariũ dicitur, vt poſsint res tãdiu poſsideri quamdiu dominus voluerit. Nam cuiuſ- cunq; contractus natura diligenter eſt diſcernenda.
Sicut exempli gratia, videmus in contractu mutui
hoc agi, vt dominiũ rei transferatur in accipientẽ.
Præterea vt non idem, ſed tantundem& æquè bo-
nũ reddatur. l.z.& l. cum quid. ſup. de reb. cred. Cũ
quis dat vinũ mutuũ, hoc agitur inter dantẽ& ac- cipientẽ vt vinũ conſumat is qui accipit,& tantũ- dem reddat: cuius cauſa inſtitutum fuit hoc genus coutractus quod mutuũ dicitur. Et expedit interdũ nobis poſsidere res alienas cõmoditatis& vtilita- tis noſtrę cauſa. Et propter hanc vtilitatẽ in vſum venit hoc genus contractus quod precariũ dicitur.
Non tantuù nobis vtile eſt habere facultatẽ vtendi
re aliqua, ſed etiã poſsidendi. Hoc genus contrahẽ-
di dicitur precariũ. Cũ agitur, vt is qui precarlò te
vtendã accepit tãdiu poſsideat, quãdiu voluerit 1S
qui conceſsit. Hoc dixinõ quod aliter ceuenie n0 poſsit inter dantẽ& accipientẽ,ſed quia vt plurr- mũ ita conueniri ſolet. Ex 1ã dictis naſcuntur quæ. ſtiones tractatæ in hoc capite, cuius interpretatione aggreſsi ſumus. Si quus ante. Quida conduxit m, deinde eã precario rogauit vel cdiuer ſo precariò ro gauit rem vtendã, deinde tain cddluxi queet an vtrunq; valeat& precariũ& cõductio, an alterũ, an neutrũ,& vtrum ſiorũ valeat. Hæc qusſtio maxiic pertinet ad poſſeſßionem, de qua hic diſp Dramae
Hęc quęſtio huius loci de poſſeſsione propria ei
Nam ſi dicamus tenere conductionè n5 Plecarit.
dice mus non poſsidere cu qui ee t. conductorẽ
Dd 2

——— 3———— . 8— 2——— 3— ———— 3
870
non poſsidere. Si dixerimus valere precarium non conductionem, ex eo conſequitur poſſeſlorem eſſe eum qui accepit. Nam is qui precariò rem habet interdum poſsidet, vt diximus. Si dixerimus vtrũ- que valere, videbitur quædam repugnantia eſſe. Nam poſsidere& non poſsidere, pugnantia ſunt.
Ecce is qui locat rem eo animo eſt vt nõ poſsideat
conductor. ſed ipſe qui locat. Is verò qui precario concedit, eo animo eſt non tantum vt poſsideat ipſe, ſed ctiam poſsideat is qui rem accepit: vter- que igitur poſsidet, ſed diuerſa ratione. l.& habet. 5. eum qui. infrà de precar. Sicut accidit in poſſeſ- ſione pignoris de qua iam diximus ad 1.1. S. per ſer- uum. ſuprà. Cum quis rem ſuam in pignus dat, ab vtroque intelligitur res poſsideri quę pignori data eſt, led diuerſa ratione. Nam quantum ad vſuca- pionem atrinet, poſsidet debitor: quãtum ad aliàs Tauſas creditor. Fieri ergo non poteſt vt ex vtrad; cauſa dicamus poſsideri: dicamus vtrunque genus contractus valere& locationẽ& precarium. Quia repugnantia eſſent. Neceſſe ergo eſt dicere alterum
tantum valere. Sed vtrum valcbit an precarium, an
cõducttio. Iuriſconſ.ait, Potius hoc procedere videbitur quod nouißimè factum eſt. Sicut diximus nouiſsima derogare prioribus. l. Pacta nouiſs. de pact. Ita etiam
hic dicitur propter veriſimilem contrahentium vo-
luntatem. Si quis igitur precariò rogauerit, deinde conduxerit, quia conductio poſterior eſt, preca- rium autem prius, facile videtur receſſum eſſe à precario. Potius enim hoc. Huic ſententiæ contrariũ eſſe videtur quod dicitur in l.3§. ex plurimis hic. vbi dicitur, ex plurimis cauſis tem poſsideri poſſe. Idque variis exemplis demõſtratum eſt à nobis in
eius loci explicatione. Si ex pluribus cauſis cadem
res poſsideri poteſt, cur non dicemus eum qui cõ- duxit,& deinde precariò rogauit ex vtraque cau- ſa tenere? Sed quod dicitur in d. 5. Ex plurimis. in- telligendum eſt cum in illis pluribus cauſis nulla eſt repugnantia, ſicut hic reperitur. Nihil prohibet quem eandem rem& pro emptore& pro hærede poſsidere: hæc enim repugnantia non ſunt. Sed re- pugantia ſunt valere precarium& valere condu- ſtionem, eo enim animo eſt is qui rẽ locat vt ipſe tantum poſsideat, non conductor. Contrariũ eſt in precario. Huc pertinet quod dicitur in l.6. infr. pro emp. Quod autẽ dix imus de precario, intelligendũ eſt niſi cõuenerit, vt teneat magis quàm poſsideat: tunc euim ceſſat ratio propter quam dicimus vtrũ- que valere non poſſe: vt ſtaſ conuenerit vt te- neat tantum, vt moretur in fundo cuſtodieę cauſa. Quod ſi factum eſt, vtrung, procedit. Huius probatio eſt quod reddit obſcuram lectionem, id eſt, ſi hoc conuenerit vt qui precariò rogauit non poſsideat, ſed ſit in poſſeſsione cuſtodie tantũ cauſa. Pretetea id intelligendum eſt ſi conductio valeat, nam tunc
diſtinctione iſta vtimur cum valet conductio. Si in-
utiliter contracta ſit conducttio, tung aliud dicendũ erit Vtputa ſi conductio facta ſit in vno nummo. Ficta enim& imaginaria conductio nulla eſt. l.ſi quis conduxerit. locati. Cõductio nummo vno eſt
genus loquendi J. C. conducere nummo vno in-
telligitur is qui non habet animum conducendi:
ſed dicis cauſa conuenit de minimo precio vt vi-
Franc. Duareni luriſconſ.
deatur conducttio eſſe quæ non eſt, imago tantum eſt conductionis. Diximus heſterna die ſi quis pre
cariò rogauerit, deinde conduxerit, conductionem valere, non precarium, quaſi poſteriori contractu a
priore videatur rece ſſum eſſe, quod tamen diximus ita accipiendum eſſe ſi vrilis ſit locatio, ſi vtiliter contracta ſit. Nam ſi inutiliter contracta fit locatio, idem dicendum non erit, vtputa ſi locatio facta t vno nummo. Locatio facta vno nummo locatio non eſt, imaginem tantum quandam locationis habet,& donationis inſtar inducit. Huc pertinet quod eſt in l. ſi quis conduxerit. locati. Is qui locat prediũ ſuum, exépli gratia, vno nũmo, videtur de nummo paciſci,& conuenire vt videatur locatio eſſe quæ non eſt, ſicut apud Cice. contra Vettem. Verres dicitur imperaſſe cuidam vt vno nummo emeret. Sed obiicitur huic ſententie I. ſi vſufruq de
mo: idque ex ſententia& conſilio iuriſperitorum. Si venditio dotis vno nummo facta valet, idem de locatione dicendum eſſe videtur:& tamen hic di. citur locatio facta vno nummo non valere. Pro explicatione huius nodi animaduertẽdum eſthos actus imaginarios tunc admitti, cum id viilts exigit, ad quam omnia referenda ſunt quecunque iure& legib. continentur. Alias hæ ſubtilitates feit reiiciuntur à iuris autoribus,& contemnunuu. Sed plæraque ſubtiliter inuenta& excogitata ſmn Aiuris autorib. propter vtilitatem quoties hec lob. tilitas ad vtilitatem hominum ſpectat. In cættts rebus vtiliter viſum eſt hoc admittere, vt exempli gratia, ſi quis locet vno nummo nulla neceſsitat aut vtilitate adactus. Nam ſi vellit donare, libei eſt ei donare, ſed in d.. ſi vſusfruct. de iure dot. ni liras magna verſaturin ea enim le e quæriturdt reſtituenda dote quę in fructu con iſtit. Si vſusti Aus datus ſit in dotem marito ab extraneo, quo- modo vſusfructus reſtitui poterit: Cõſtat vſumfuu- ctum herere in perſona fructuarij,à perſona fruciut ii rij nõ ſeparatur.l. ſi vſusf. 4.infr. de nouat. Aiq; ideo n vſufructuarius non poteſt alij cedere vſumfructum niſi domino proprietatis. S.finitur. Inſtit de vſufu. extraneo cedere non poteſt: ſi non hæreret inper. ſona vſufructuarij id fieret cum incommodo pro- prietarij. Quia vſufructuarij morte finitur vſusfiu ctus,& ad proprietatis dominũ redit. Queſtio ig
eſt de vſufructu reſtituẽdo, qui datus eſt in dotẽma
rito ab extraneo. Difficilis eſt ratio huius reſtiau- tionis. Quomodo enim trãsferretur à perſona ma- riti in perſonam mulieris per ceſsionem? Namc- di nõ poreſt niſi domino proprietatis, vt diximlb Quidã(inquit Iuriſconſultus) remedij loco pnn. ducendum hoc putauerunt, vt maritus vendꝭ trnD nummo vxori ſoluto matrimonio illam faals tem percipiendorum fructuum. Subriliterhaea cogitatum eſt, quod id vtilitas& neceſsitas ſan laret, quamuis vera venditio non ſit, ſed imaghin ria, 3 ſpeciem quandam& imaginem vem ditionis tantum habeat. Placuit tamen huiuſmodi venditionem in hoc caſu propter vtilitatem valere.
PAVI
jur. dot. vbi maritus vendit vxori dotem vnonun.

ada välcia, i:& raman
d non vin
aduenähn
ellit dona, rucg. de iure m lege qunn con ſtitilit to abextarn rit Cölm rrija petlont de nouatpit cedere luunie
jrur.Inſtt ul b Inon haxku
Kratio hulb erxccuräpce cebionem W — tietatid
In Tit. De acquir:vel amitt, poſſeſſ.
mAvL. LXV AD EDICTVAM. L.. II. luſte poſeidet qui, E c.
Reuis eſt aphoriſmus„ Iuſt? poßidet qui autore pretore poßidet. Huic non diſsimilis eſt alius ſub titulo de reg. iur. l. qui auto- Lwciudice comparauit. bonæfid. poſſeſſor c. Hæc autem reg. ſumpta eſſe videtur ex titu. vti poßzidet.& cũ l.z.illius tit. vti poſsid. coniungenda. vbi diſputatio eſt de iuſta& iniaſta Poiſelsſonela lal2. de Hoſeiie eine„nihll re erre in interdi- do uti poſſiiuſta, an iniuſta ſit poſſeſsio aduerſus On nocet ergo clam aut vi iniuſtè poſsidere
3liosnn in inter
aduerſus quẽ interdicto vult experiri. Paul. lib. 6.
ad edict. de juſta& iniuſta poſſeſsione diſſeruit, o- ſtenditque exemplis quæ ſit iuſta& iniuſta poſſeſ ſio. Et ait iuſte poſsidere eum qui autore prætore oſbidet, licet aliàs iniuſta dici poſsit poſſeſsio. Id vatiis exemplis demonſtrari poteſt, ego ea tantum referam quæ mihi aptiora eſſe videntur ad eius ex- licationem. Vnum eſt de eo qui poſsidet iubente retore ex cauſa damni infecti vel alia ſimili in l. ſi knita.§.lulianus. de damno infect. Si is cuius do- mus vitioſa eſt aut ruinoſa, nolit vicino iubente rærore cauere damni infecti nomine, mittitur ad- etlatius in poſſeſsionẽ eius domus cuſtodiæ cau- ſa Deinde aduerſarius ob nimiam cius contuma- ciam ſecũdo decreto pretoris poſsidere iubetur. Si quis ob hanc cauſam iuſſus ſit poſsidere domum auiotitate prætoris, dubium non eſt quin is iuſtam poſiddẽdi cauſam habeat. Nam iuſtè poßidet,(vt ait Daulus)qui autore prætore poſtidet. Is qui officio prę- ots ac autoritate iubetur poſsidere, hoc enim fit à Dmore, is iuſtus eſt poſſeſſor. Aliud exemplum cil&e generaliter. ad finem. de noxal. actionib. Kuſu(inquit) Pratoris,&c. Ago noxali actio-
ne ad damnum mihi iniuria datum à ſeruo ad-
uerſus dominum ipſius ſerui: dominus ſeruum ſuum non defendit. Prætor iubet me hunc ſeruum ducere, ſeruum duco iuſſu prętoris, ſeruum iuſſu prætoris à me ductum poſsideo. Iuſtam(inquit Iu- riſconſultus) pofidendi cauſam habeo. Hinc igitur notandum eſt autoritatem prætoris iuſtum eſſe ti- tulum ad vſucapionem. Cum dicitur in vſucapio- ne iuſtum titulum eſſe neceſfarium, iuſtum ritulũ accipere debemus autoritatem maxgiſtratus, quia juſtè poſsidet qui prætore autore poſsidet. Nõ mi- nus iuſtus eſt hic titulus, quàm titulus per emptore, aut pro donato, aut alij huiuſmodi. Itaque ſi quis tem accepit ex hac cauſa ſtatim acquirit dominiũ, ſi dominus fuerit is à quo res proficiſcitur„vel ſaltẽ in eum transfertur vſucapiendi facultas.d.l.ſi finita. lulianus. Et hoc proprium eſt tit. qui iuſtus eſt vt dicitur in l. Clauib. de contrahen. empt. Si res mihi tradita ſit à domino, ſtatim in me transfertur domi nium,& ſi non fuerit dominus: iuſta tamen eſt poſ-
ſclio. Sic exemplis illuſtratur regula noſtra:quæ
exempla ad autoritatem prætoris pertinent, non uudicis Paulus hic de prætore loquitur, luſtꝰ poßidet luiyretore autore poßidet. De ſententia igitur cuiuſ- uis iudicis dubitari poteſt. Quoniam certum eſt praorem diſcerni à ludice. Apud iuris autores di- Inguntur prætoriæ ſtipulationes Aiudicialibus. l.5.
dicto vti poſsid. Niſi ſi quis poſsideat ab eo
871 ,eeobig, khiam iudicis ab officio prrto- Dkur Bren mnon traui ſub tit. de iuriſd. diſtin- rre wais on dicitur iudicare nec ſententiam terre, niſi interdum extra ordinem:uſſus prætoris 1 ſententia diſtinguitur.l. Quod iuſsit. de re iudic ecretum dicitur pronunciario prætoris, vel ræ- idis.l. Aemilius de minor. l. nec quicquaã.5.„be de— cretũ. de offic. procon. Sed an idẽ dicemus de ſentẽ tia iudicis: Nõne iuſtus eſt titulus poſsidẽdi 15 dubito uiin incdaet ſtulus polsidedi, ego nò ito quin iudicis ſententia iuſtus tit. ſit.l. PBom § fi uſſu.hoc tit. vbi id plenius dicemus. 5 vlrim Je offic. iudic. Sententia iudicis dicitur ius 6 8, du⸗ 7 3 cere, quã- uis fortè ſit iniuſta. l. Cum putatem. fam. erciſc. Ni- hil refert, an iuſta, an iniuſta ſit ſententia, 0 ne lata ſit ſeruato ordine iudiciario, modò dbeſbene iudex ritè pronũtiauerit. Nam aliès ſententia nul- lam firmitatem obtinet l. prolatam. C. de ſent.& in- terl. Alia additur exceptio, niſi ſententia conti- neat iuris errorem expreſſum. I... C. que ſent. ſin ap- pel. Si pronunciatum ſit de iure à iudice, ita vt ex- preſſus appareat error iudicis, dicitur ſententia nul- la eſſe, ſed aliàs iniuſta ſententia ius facit, ideoq́ue tribuit iuſtam cauſam poſsidendi. Rurſus adden- dum eſt cum dicimus iuſtam eſſe cauſam poſsidẽ- di, ſi quis autoritate prætoris, vel iudicis poſsideat: hoc ita eſſe accipiendum, ſi aduerſarius in poſſeſ- ſionem inductus ſit autoritate prætoris vel iudicis. Nõö enim ſufficit magiſtratus aut iudicis pronũcia- tio: ſed oportet eum qui hanc ſententiam obtinuit induci in poſſeſsionẽ à magiſtratu vel à iudice. Nec aliter accipienda videntur hæc verba, Iuſte poßidet qui aut prato. pofeid vel qui iudicis autoritate indu- Kus eſt in poſſeſsionem, vel quem miſit prætor, nõ qui propter pronunciationem iudicis vel prætoris propria autoritate occupauit poſſeſsionem. Sed de ſententia iudicis plenius dicemus ad l. Pompo. 5.f iuſſu. infrà hoc tit. Quæri ſolet, quid ſi ex falſa cau- ſa decretum prætoris ſit interpoſitum, vel res iudi- cata, ita vt appareat obreptum eſſe prætori, an tũc iuſte poſsideat is quem prætor induxit in poſſeſ- ſionem? Magna hic eſt diſſenſio& opinionum va- rietas propter iuris varitatem. Exiſtimant plerique non eſſe locum regulæ noſtræ, cum ex falſa cau- ſa decretum eſt interpoſitum. Alij diſtingunt pro- nuntiationem pretoris à decreto& adducunt l. Cũ verò.§. ſubuẽtum. de ſtatulib.l.§. hæc verba. Ne vis fiat ei qui.in l. magis. puta de reb. eor. qui ſub tut. C. Sed hæ ll. non mihi videntur ad rem multum pertinere. Non enim dicimus decretum ob falſam cauſam interpoſitum per omnia vim& effectum habere. Nos dicimus eum qui hoc titu. nititur iu- ſtam cauſam poſsidendi habere fieri poteſt vt res auferatur ab eo qui iuſtam cauſam habet poſsidẽ- di. Sed de vi& effectu huius decreti,& autoritate pretoris hic in vniuerſum diſputare non eſt huius loci. Ego ſcio vt decretum prætoris valeat, vt vim & autoritatem communem habeat, multa eſſe ne- celaria. Cum quæritur de effectu huius decreti,o- us eſt diſtinctione ſicut in d.Icum verò. 9. Subuẽ- tum. quæritur de fideicom. lib.an fid om libetras valeat in l. magis puto. de reb. eorum. Quæritur de alicnatione rerum quæ ad minores pertinent„an valeat alienatio? Nos de co non loqui mur. Sed vt
ue diſputetur de aliis cffectib. huius autorita- cunq p Aibe n

872²
Vhacapere
& vſuca- bio Zuid.
tis prætoris& huius decreti prætorij. Dubitandum non eſt quin ſiue falſa ſir cauſſa, ſiuc vera,
tamen 3 ſit vſucapien-
auſta ſit cauſa poſsidendi,& facultas di, tranſlata in eum ritulum habeat.
IN TIT. III. DE VS
VvSVCAPIONIBVS.
äj ltulus de acquirenda poſſeſsione huic eſt 68. 1 præpoſitus, quia vſucapionis præcipua 2 cauſa eſt poſſeſsio. Huius autem tituli de 3vſucapionibus ſunt duæ partes, altera de vſucapione, altera de vſurpatione. de quibus cum ſeparatim ſit facilius dicere, de vſucapione primũ
.
—
dicemus. Definitio vſucapionis eſt in l.3ͤ. Cum quis
dominium alicuius acquirit poſſeſsione tantùm & longo vſu, is dicitur vſucepiſſe:& hoc genus ac- quiſitionis dicitur vſucapio, quia vſu res capiatur. Et vſucapio recte dicitur, vt pignoris capio,vt ſcri- bit Gellius libr. 7. capit. Io. Introductum eſt autem hoc ius propter publicam vtilitatem, 1.. hic. nec e- nim eſt iuriſgentium, aur naturalis, ſed inter eas acquiſiriones quæ fiunt iure ciuili annumeratur. Non enim naturale eſt,& naturali æquitati con- ſentaneum quemquam fieri alieno incommodo
ditiorem, l.iure naturæ. ff. de regul. iur. ſed propter
vtilitatem publicam, vt diximus, introducta eſt huiuſmodi acquirendi ratio, vt ſcilicet certa eſſent dominia. Res enim eas quarum eſt incertum do- minium, facile deſerimus: quod ne fiat Reipub. in- tereſt. Prgterea inducta eſt, vt eſſet litium finis, l. v- ſucapio.infrà pro ſuo. Et rectè Cicero vſucapionẽ periculi& ſolicitudinis litium finem appellat in Orat. pro Cæcinna. Et Iſocrates, Hæreditates vſu- capione confirmari ait. Atqui cum non naturalis, aut iurisgentium ſit vſucapio, equitatem in ſe ali- quam habere qui fieri poteſt: Quid? an tantum ri- gore iuris nititur? Hęc queſtio magni vſus eſt. quo- ties enim aliquid obſcuritatis aceidit in legibus, id benignius& humanius explicari ſolet, ſi res æqui- tate nititur: cum autem res rigore iuris nititur, non tam fauorabiliter interpretamur. Vnde quæri ſolet an ſi iudex ex æquitate iudicare iubeatur, vfuca-
Aequieas pionis rationem ſit habiturus. In qua queſtione di-
duplex.
ſtinctione videtur eſſe vtendum æquitatis. Aequi- tas enim eſt duplex, ciuilis& naturalis, vt intelligi- tur ex l.q. ff ſi is qui teſta.l.bona fides. ff. de bon. poſ. Aequitatem habet ciuilem vſucapio. Quid enim eſſet iniquius quàm eũ qui fundum emerit, nun. quam compertum habere an ſit eius dominus? At contrà obiicitur Nouella de præſcript. centũ an- norum. vbi luſtinianus vocat impiam& improbã vſucapionis allegationem. Sed hæc Iuſtiniani No- uella multis doctis viris ſuſpecta admodum viſa eſt,& ſubreptitia videri poteſt, vt I. C. verba non ſint, quippe qui hoc modo loqui non ſoleat, ſed Põ-
tiſicis cuiuſdam. Quæritur hic an idem ſit præſcri-
Praæſeriptio & evceko quid.
ptio& vſucapio? Sed conſtat veteribus idem non fuiſſe: quod arguit titulorum diuerſitas:alius enim eſt titulus de præſcriptionibus. Præſcriptio autem nihil aliud eſt quàm exceptio: niſi quòd genera- lius eſt exceptionis nomen. Præſcriptio enim eſt
promiſcuè I. C. vt oſt endit tit. de annal. exc qui poſsidet, tanquam iuſtum
nem verò mobilium. nam dicitur fund 1. 23.In definitione vſucapio dicitur acquiſg,
. 23. 1 b acquiſit 70, vel.
VRPATIONIBVS ET
Franc. Duareni luriſconl.
temporis exceptio. His autem vocabulis. ep. Vnde lam„qui — vſcapio. us vſucapj
conſtat diſtinctionem eorum eſſe ridicu dicunt præſcriptionem eſſe immobilium
quæ duo verba in codicibus Florentinis non ſ deinde ſequitur, adiectio, quod praua Uterarun 4 jectione videtur eſſe immutatum, vt legẽdum ne adéptio dominij, vt à Iuſtinian. in Inſtit. Deinde 45 citur, Per continuationem poſſeſßionis. vbi enim iefit poſſeſsio, deſiit& vſucapio. I. 25. hic. Additur in fine temporis lege definiri. quodnam ſit tempus il. lud lege definitũ, explicat Iuſtinianus Inſtit. de yſu. cap.§.I. biennium in rebus mobilibus, in immobili. bus longi temporis poſſeſsionem. Longam aurem poſſeſsionem exponit decem annorum interpte. ſentes, inter abſentes viginti. Neque verò omnes
cauſæ vſucapionis hac vna definitione cötinenuur,
queę cum debeat eſſe breuis, tam multa compleqi non potuit. Sed intelligendũ vſucapi rem hoc mo- do, ſi in ea omnia præceſſerint ſine quibus nõ poſ. ſit acquiri:titulus enim eſt legitima cauſa poſiiden di. tituli autem deſcribuntur in I.1. 233.7. ff. de pubii in rem act. Quod ſi quis rem ſibi legatam, donad; venditam, que legata, donata, vendita non eras exiſtimauit, vtrum vſucapit? Dubitatũ fuit de hac re apud veteres:ſed tamen conſtitutum eſt tũml. lum eſſe vſucapioni locum, cum titulus eſſet nul. lus, l.⸗z. infr. pro emptore.l. 6. infr. pro derelicto. quod tamen cum huiuſmodi exceptione eſt intelligen- dum, niſi ſit error iuſtus, I.quod vulgò. inf. pro hete- de. nam ſi iuſtus eſt titulus error poſsidentis, nun- uam nocet vfucapienti, l. nunquam in vſucapii. vlt. hic. Quòd ſi ſanæ mentis non fuerit vendito eritne iuſtus vſucapiendi titulus? nam cum vendi tio ſit titulus, venditio autem nulla ſit, ſequitur it titulus quoq; nullus videatur. ſed eſt receptum lo- cum eſſe vſucapioni, l. pignoris.§. eum qui.l. 4fl4 pupillo. Si à furioſo autem non licet, antinomia e rit de publiciana. act. l. ð. vbi ait I. C. ei qui à furioſo emit cum non putaret eum furere, publicianam a ſtionem dari. Sed reſpondendum eſt locum non eſſe actioni publicianæ, ne vſucap ioni quidẽ, ſum- mo iure, ſed vtilitatis cauſa eam dari: vel non dari huiuſmodi actionem contra furioſum vẽditotem, ſed contra extraneum. Bona fide igitur eſt opus ad vſucapiendum:bonæſidei autem quid ſit vide lbo⸗ bonefidei. de verb. ſignific. exempla ſunt in lpoteſt & in I.ſi fur. Malæfidei poſſeſſor eſt is qui nò igno- rat eum qui vendidit dominum non eſſe, aut iu non habere, l. ſi quis ab alio. hic. l.qui fundum Squ ſciens. pro empt. Hinc quæritur, ſi is qui bona ſi emit vel rem ab alio accepit, cæperit eſſe male hi aut poſsit vſucapere. Reſpondeo initium eſeſe Kandum poſſeſsionis, vt in L.iuſto.§.&ſi poſtbn Et in vetere iure pontificio in canon. placuitqms 3. Sed quęro an initium contractus ſit mnſpicie 4 an verò traditionis,& bona fides vtriuſque tiyols conſideranda ſit, vt in l. pro empto. ff. pro emptor. & I.3. pro ſolut.vbi apertè ponitur differentia inte contractus conuentionis& alios. Quod autem citur in I.ſi aliena. traditionis tẽpus eſſe ſpeclãdum
.. one nol. hoc ſic eſt accipiendum cum comparation ie

.Me. biui ſuayje n dicitur autẽ vſucapionem non recipere: in l.ſer- am— ſu uo de acquir rer domi. Exemplum eſt in leruituti- mohi bs 1ſi aliena.§. ex hoc durdaa 16 eruitutes. ſu prà de dusin a iit ruſt. præd. nec obſtat Wwic ententiæ l. 4.§.vlt. ongn Ll Lder ultide Lüuit vr Dre NNam hæc dicun- nonma aumero iure: 1ue e niere ſ duabt non poſſunt, que weit uia non poſſunt po Aceri ed iure ciuili vt quaſi tione tin obiddentur, ſic& quaſi espiumur.& ab hac multae juris ſubtilitate hrspier vti brarein elt deflexum& api— damus ei actionè, AMed e ui J. ſi quis diu- ne dubnin, rumo. ſi ſeruit. bin 3 ann vetuſtas poſſeſsionis vi- na cauls m c legis baber 4 üpr e adus Fadia pluuia ar- 1237 9 cend. lraque z 3 i0 8 is quaſi in rem. Nec e- ilegrnm 7 eſt ſeruitus ſe 68 1 eruitus: qui locus magis „vandſe n roxime conu um 4 iuis diuturno ‚quæ ad- übirrütin 1 hibenda eſſe vidẽtur ad finẽ li. quia vtraque eſt ex b.zad edictum. De hac ſeruitutis acquiſitione lo- iutumei cus eſt in 1..& 2. C. de ſeruit.& aqua. Idq́ue genera- n inuch lirer de omni ſeruitute eſt accipiendum, ſiue vt alij dro derelih ditingunt, continuam cauſam habeant, ſiue non, vt onc 1 unng intelligi poteſt ex I.vlt. de pręſcript. longi temporis. rulgoinfmmh Hicalia quæſtio erit, de rebus quæ non ſunt in ho- poßsidenin minum commerciis, vt res ſanctæ, ſacræ, religioſæ, quam in icoj vublicæ: addidit autem ciuitatum, ne de rebus po- on fuetit ſädn pulRomani publicis tantùm dicere crederentur. 5 nam cmme Namceteræ res ciuitatum priuatæ cenſebãtur. Pu- ullaſſt, faphn bliæ res duobus modis dicuntur: aliquando enim ed eſt reym appellantur res illæ quæ ſunt in patrimonio ciuita- S eum qui qux vendi& alienari poſſunt,& in ſtipulatio- licer, unmnn nem deduci: aliquando ſignificantur res quæ ſunt [C.ei quiäini in perpetuo& quotidiano vſu ciuitatis, vt campus ere,publiinmn Martius, l. inter ſtipulantem.§. ſacram. de verb. obli.
im eſt len „ ulGe 1 armcet dari: vel Wh
ſe igkurekin m vic ſt yi
Dnlgt n laſunti 1
Daad und nat lapu. p
Clum emptionis, ſed& traditionis: quod&ſi pau- 0
„ urius vi b ooriu 3 ſumptus eſt enim hic locus ex 1.7. de pu- bhin rem actio qui ſi coniungatur, ſenſus erit cla- rus integer. uod autem dicitur bonam fidem nitio n duti, præſe ript. Hę ſumt cauſẽ vſucapionis ſine
uibus non poteſt vſucapi. Proximus locus eſt de qbus que vucapi poſſunt. Imprimis quæritur de re
s incorporalibus, an poſsint vſucapi Lvſucapio-
Similis locus in l.cum ſponſus.. ſi res. ſuprà de pu- bliein rem act. quas tamen res qui prætore authore poſidet, vſucapere videtur poſſe, l. ſi finita.§. ſi de vedigali. Qui tenet domum vectigalem non eſt dominus,& tamen datur actio vtilis.
Alia quæſtio eſt de locis gentium publicis in l. ptæſcriptio. hoctitulo. vbi occurrit antinomia ex l. ſiquiſquam. de diuerſ.& temp. præſcript. quæ adeo diſiclis& obſcura viſa eſt, vt quidam addiderint
negationem. Cum ſic reſponderi poſsit, eũ qui lon-
go temporis ſpatio locum piſcandi in diuerticulo tenuerit, aut caſam in littore poſſederit, quatenus
occupat poſſe alium prohibere:at ſi deſierit nõ poſ-
ſ.Quod ſignificare videtur Vlpia. cum dicit quod na procedit. Ita vt hæc l. non quiſquam, cum hac eceptione ſit intelligenda, vt videre licet ex l. in untũ de rerũ. diui. vnde videtur deſumpta l. ſi quiſ. quam. Ad obtinenda. hæc verba ſignant dominium, nde apparet quod dici ſolet, vrbs Venetorum ſi eunteretur,à quouis iuſtè poſsideri poſſe, cum in amtiſttaſit, quod iuregentium commune ſit. Sed quxritur de iure& rebus fiſci ‚an vſucapi poſsint:
In Tit. II I. De vſu
deatur, tamen ex aliis locis ſic eſt intel-
ſufficere, hoc intellige ex iure põtificio, vt
rpa.& vſucap. 8 7 3
Queſtio eſt in Iquamuis. ad quam eſt reſponden-
um, vſucapi non poſſc, vt dicitur in tit. de reb. fiſci quod intelligendũ eſt de rebus quæ fiſco iam ſum acquiſitę& uncorporatę. De actionibus autem quæ
ſco competunt, hæc intelligi non poteſt. Nam ad- uerſus actiones fiſci eſt præſcriptio 20. annorũ. l. in omnibus, de diuerſ.& tempo. præſcript. ſed hæc di-
ſputatio non eſt huius loci: ad hunc locum perti- den res Hutuiſe& vi poſſeſſę, de quibus dictum in 4§. quod autem.& in l. Pomponi
de acquir poſſeſſ bnudecumn quis Proximus eſt locus de b perſonis quæ poſſunt v- ſucapere, de quibus pauca ſunt dicen la ſi no- uimus qui poſsint poſsidere, nouimus& ſunt vſucapere, de quibus in l. ſequitur.§. 1.
dum ordinẽ à Paulo propoſitũ in I. 4. dicitur enim
in definitione, temporus lege definiti. Ac tempus qui-
dem illud tempore horum I. C. ex quorum ſcriptis
Pandecte ſunt compoſitę, erat vnus anni in mobi-
libus, bienni j in immobilibus, vt docet Juſtinian. in Inſtit.& tit. C. de vſucapi.Sed mutata eſt actio tem-
poris per Iuſtinianum,& pro anno in mobilibus
triennium, in immobilibus pro biẽnio: decennium inter preſentes, vicennium inter abſentes. Poſtea ve rò inuenta eſt triginta annorum preſcriptio, quæ viſa eſt conducere, propterea quòd vtile non ſit, ei qui iuſtum titulum veliuſtam cauſam habet rem per tres annos poſſeſſam adimere,. ſicut. C. de præ- ſcript.ʒ0. annorum. Hinc queſtio oritur quomodo annus ſit computandus, quæ eſt in l. in vſucapi. de diuerſ.tempo. preſcript. vbi dies poſtremus cœptus habetur pro completo. in l. ad remp. infrà de mune. & honor. Aliquando dies totus cedit, vt in fauorem minorum l. denique.§. minore. ſuprà de minorib. in iis enim æquum eſt diem numerari à momento ad momentum, vt in preſcriptionibus numeramus à momento ad momentum. vt dicitur in l. in omni- bus. infrà de obliga.& actio.& hec ita diſtinguenda ſunt, de quibus in l.à qua ætate: ſuprà de teſt. Præter- ea animaduertendum eſt vt continuum ſit tempus poſſeſgionis ad vſucapionem, l. nunquã§. in vſuca- pionibus. Non eſt tempus vtile, ex quo remouen- tur dies nephaſti. Ad vſucapionẽ nobis prodeſt ac- ceſsio, de qua eſt dictum in I. Pomponius. infrà de acquir. poſſeſsione. Poſtremò vacuum tempus, quo nondum adita eſt hereditas, accedit, vt in Lnunquã. 6.vacuum. Effectus autẽ vſucapionis eſt maximus, id eſt, dominij adeptio, vt conſtat ex vſucapionis definitione hic. Vulgò queritur, an verum dominiũ vſucapione acquiratur. Et res mobiles quidam immobiles diſtinguunt ſed antè dictum eſt veriſ ſimum iuſtiſsimumque dominium acquiri non ta- tum in mobilibus, ſed& in immobilibus teinpore A legibus definito poſſeſsionis: 5 fultum eſt qno quidam dicunt vſucapionem e 4 mobi uie Elss ſcriptionẽ vero immobiliũ„cũ 85 5 9 bäes vſucapi dicantur a Iuſtiniano,& an ect. co 80 ſit.vt in l.eum qui edes. ltaque non ſolum Sa 3 ſed& dominium acquiritur per vſucapionem. u rinet l. ſi. conſtitutio. de vſucap. transfer. Nam ſi Pertiners ireb dominium rei cuiuſque antiquo iure acquirebare l⸗ ltriennio ſiue mobilis ſit ſiue immobilis, anno, vel triennio,
ſtirutionibus, cur non& triennio, reonhaden 3 4& dceen
dui bof. Ouyufun S'eum qui de tempore. deinde agendum eſt ſe Lauchae
“
ä

874
mata eſtvſucapiendi ratio? Vnde veteres dicebant rem vſu mancipari, id eſt, vſucapi. Horatius,
Qu edam fi credas conſultis mancipat vſus,
Poſtremus locus eſt, De vſurpationibus, de quo citulus eſt coniunctus cum tit⸗de vſcapionibus: vn- de apparer differre vſucapionem ab vſurpatione: quãuis in quibuſdam codicibus legatur, ſeuvſurpat. Vſurpatio autem deſinitur l. z. hoc tit. verbum autẽ
hoc, vſurpari, ex duodecim eſt tabulis tranſlatum,
vt docet Gellius lib. 3. cap. 2. Diſputatio autem de vſurpatione maximè ad hunc locum pertinet, quia continua debet eſſe poſſeſsio cum vſucapione. lra- que videndum eſt quibus ex cauſis interrumpatur poſſeſsiꝰ·& vſucapio. Duplex eſt interruptio, natu- ralis& ciuilis. naturaliter. naturalis eſt, cum quis amittit poſſeſsionem.vt enim nil eſt tam naturale quam poſſeſsidere eum qui inſiſtit, ſic eſt naturale interrũpi poſſeſsionem cum vi deiicitur. Exemplum vnũ eſt in l. naturaliter. Quod cum hac exceptione eſt intelligendũ, ſi is qui delicitur animũ poſsidẽdi
deponat& abiiciat.In hac lege notãda eſt noua hu-
ſecundum leges, vt& ſæpe apud Senecã obſeruaui. Aliud exemplum huius interruptionis eſt in l. & à quo. Rarum autem eſt quod in eo exemplo di. citur, vt is qui dominus non ſit, locet domino. Si- mile exemplum in l.ſi aliquam rem. ſupr. de acquir.
zus vocis aduerſus, ſignificatio, quæ ſit in iure pro,
poſſ.in l.ſi is qui pro emptore: Queſtio eſt an poſ
ſeſsio per captiuitatem eius qui poſsidebat reſtitua- tur per ius poſtliminij. Dubitatũ fuit olim apud ve- teres, vt ex hac l.& ex Lin bello.. facti. infr. de capt. & poſtlimi.reuerſ.hic autẽ videtur Paulus opinio- nes tantùm referre,& non definire, quamuis luliani ſententiã probet.in d. Lin bello. Pro huius autẽ legis interpretatione eſt aduertendum, captiuitate amitti poſſeſsionem, quod exprimitur apertiſsime in l. cũ hæredes.§. I. inf. de acquir. poſl. dummodo is qui eſt captus per ſe poſsideat. Nam ſi per ſeruum aut fi- liumfam. ex cauſa peculiari poſsidet, eriam ignarus poßsidere poteſt, vt dixi in peregrè infrà de acquir. poſſ.& ſaris expreſſum in Liuſto. S.vlt. Alia eſt cauſa, ſi per ſuum ſeruum dominus, aut er filiumfamil. pater non poſsideat. Sed quæſtio eſt an reſtituatur poſſeſsio poſtliminio. Certum eſt poſſeſsionem quam quis per ſe habuit, ira amitti,vt nullo iure reſtiruatur, vt dicitur in 1. denique. ex b quib. cauſ. maior. quia poſſeſsio multum facti conti- net. Cauſa verò facti non continetur poſtliminio. Quare ea in quibus fuit factum neceſſarium, iure poſtliminij nõ reſtituũtur vt in poſſeſsione. Quod autem attinet ad dominium reſtituitur, l. bona.§. pe. de capti.& poſtlim. euerſ. Primò ſequenda eſt l. in bello. S. factæ. cum I.iſta. Si quis pro emptore. confe- renda. Nam in illa Tryphoninus ſententiam Pauli jaterpretatur: hie aurem explicantur opiniones lu- liani& Marcelli, vbi diſputat Marcelllus,& oſtendit captiuum vfucapere poſſe iuſto titulo poſsideri ce- ptam,& ad heredes mortuo captiuo peruenire hæ- reditatem non aditam. Hæres vſucapit, quamuis nõ poſideat, nec mnterrũpitur poſſeſsio, quia hæreditas vice perſone fungitur. Quid igitur nouũ ſi captiui- tate durante vſucapio cœpta procedatꝛad cuius le-
capio, quia res capitur vſu.
Franc. Duareni luriſconſ.
& decennio vel 20. annis, in quæ tempora transfor-
gis finem vulgo legitur, non habere, quæ ledi
pudianda eſt. nec enim conuenit Marcelli ns tiæ, vt merito Accurſio ſuſpecta ſit, qui& in ui dam legi ſignificat ſine negatione: quod& didul Alciatus, quę lectio mihi magis probatur. Sun 4 alia exempla, velut in 1. nõ ſolum.§. qui dienor. 3 ſeq. Hic quæritur an rerum miſtura vſuca dne interrumpat. Exemplum eſt, ſi tegule, Tuat 5 ſucapere cœpit, in ædificium aliquod conich f 6 runt,& interrumpatur. Dubitatio hinc Droferi 1
detur, quia qui domum poſsidet, non pobsidet te.
gulas, parietes, trabes,& reliquas res ſingulas, l. eum qui ædes. Si igitur qui ædes poſsidet, tegulas no nn ſidet, quomodo vſucapiet?iure enim cwili Arde non poſſunt, ſed vrilitatis cauſa ab illa iuris ſabelf tate eſt receſſum, nec miſtura huiuſmodi intertu pit vſucapionẽ, l.rerum miſtura. neque enimel 4 uum cęptã vſucapionẽ perfici,&ſi res à nemie ool ſideatur. Nõdum enim aditæ hæreditati tépus yſu. capioni eſt datum, vt dicitur in l. nunquã.5.vacuũ.
X.. iuſto.§. nondum. Et hæc de naturalt poſſeſsionis
interruptionc. Altera quædã eſt interruptio, quæ c. uilis appellatur, à naturali diſtincta, vt ea quæ ſitper litis conteſtationem, vt dicitur in l. nemo. C. deac- quir. poſſeſ.& l. moræ. Cod. de rei vindic.l. ſicutde preſcrip. 30. vel 40:anno. Per denuntiationem quo. que interrumpitur vſucapio, l.vt perfectius. Codd annali except. b 1
IN EVNDEM TITVLVM EIVS DEM DVARENI ALTE
COMMENTARIVS.—
NVius tituli duæ ſunt partes, vna ci de vſucapionibus; altera de vſurpr ſionibus: de vtraque dicemus ſepr RTratim. Primum de vſucapionibus
In hac diſputatione de vſucapiont bus princeps quæſtio eſt: quid ſit vſucapio. ltaquc ab ea exordiemur. b
CA P. 1.
Quid ſit vſucapio. N Sucapionem debnit Modeſtinus in 1 huius 2 tituli hoc modo, Vſucapio eſt acquiſitio, vel adiectio dominij per continuationem poſſeſsioni temporis lege definiti. Cum quis acquirit domt
nium rei alicuius, poſſeſsione tantuͤm in iplum P 7
tranflata propter longam poſſeſsionem, proptet
longum vſum, is dicitur rem vſucepiſſe.hoc genus acquiẽdi dicitur vſucapio. Dicitur autẽ vſucapio- quia vſu, deſt, poſſeſsione res capi& acquiti dit tur. vnde Gellius lib.. cap. 10. ait, ſicut pignotic pio dicitur à capiendo& à pignore, ita dicitut lt Et certum eſt ſib,ſui mihi tradit rem non ſit eius dominus, domiuimn in me non transferri. Nemo cnim plus im 3 alium trausferre potelſt, quàm habet. 1. Nemodet gul iuris. Sed ſi continuetur poſſeſsio, domilum poſſeſsioni accedit& adiicitur. Hoc genus acqur rendi dominij introductum eſt iure ciuili propi bonum publicum, propter vtilitatem pubitan numerantur inter eas acquiſitiones quæ ſinun

non naturalis.§.vlti, Inſtit.
n d„Ar non entium* 8 a euiſus habit.vbi Iuſtini anlis air ů6 tranlite adeas ecuod acquiſitiones quæ ſunt iuris ciuilis⸗ poſtquam di- dubai Furauit de his dur unr iurilcentium ineinir auré 5u z ab ucapione. hoc igicut Pels acqulrendtne elt eeane elaes wennceenge dee us acquirendi alienum elte a rarone& æqunate anan ne ali Nam equitati naturali cõueniens non eſt, laur m ficri locupletiorem cum incommodo al- ur in l.iure naturæ. de regul. iuris.& l.
terius,Vt dicit..de Nam hoc natura. ſupr. de condict. indebit. Sed cum
üblica vtilitas id exigit„id viſum eſt maximè ad onum publicum pertinere, vt docet Caius in I.1. zirken publico, inquit, introducta eſt ſucapio. Pu- laexpe Jominia rerum incerta uon eſſe, res
dit d auarum do minium incertum efſt nobis, an domin mus facile cas res neg
trarium eſt publicæ vtilitati, ne dominia rerum in- certa ſint. Ideo introducta eſt vſucapio, nonnihil
lnndc repugnante iure naturali propter bonum publicuũ. nturalexlie Nouper omnia ius ciuile naturali ſeruit, ſicut non intetuupäng memm per omnia ab eo recedit.l. Ius ciuile. 6. ſupr. de legib. Ctaynt can aua di locus non eſſet vſucapioni, incerta eſſent rerum in Lnemo Jfas. dominia. Cum quis mihi vendit rem aliquã, incer-
um eſt mihi an ſit dominus. Atque ideo Cicero pro Cecinna vocat vſucapionem finem periculi,& 13 2 9 olicitudinis litium. Nam poſt vſucapionem nullũ , eſtamplius periculum ne res poſſeſſori auferatur à
Eodẽ pertinet quod ait Neratms in l.vlti.
ſtitutam eſſe vſucapionem, vr ali-
domino inft. pro ſuo, con vſucapio, t
ſet litium finis. Conſtituta, inquit,
1 AII aSe fe. Tuit,s rr⸗ liyuis litium finis eſſet. Inde queri vulgo ſolet, an aquitatem habeat vſucapio, an verò rigore rantum
lant zunn utsnitatur: Quæſtio hæc inutilis non eſt, ſed ma- ſeraſ girlus.Ea quæ æquitatem habent, nos quoties a- 1854 lelach 1 lcud obſcuritatis accidit, plenius, benigmus& fa- raque domt onbilius interpretamur: quæ autem nituntur ali-
de Wlücqert ione de rluane dfit vlucaqod
quorigore iuris contra interpretamur, nõ tam be- nigsenon tam plenè, non tam fauorabiliter. l. quod werè de legib. Ideoque vtile eſt inquirere, an vtilita- tem aaxquitatem habeat, an vero contra tenorem rationis introducta ſit vſucapio. Et ſpecies eſt vul
CAP.I go agitata, Si iuſſus ſit iudex, aut arbiter iudicare ſe odelncbule cundum æquitatem,an debeat habere ratio nẽ vſu- gio ctau aisKononerü eſt de re aliqua inter duos, av'onem folin deun nlexX,qul m betur iu dicare ſecundũ equitaté,
uis acuun omino vindicat rem ſuã, aduerſarius allegat vſu-
c tamum f capione factã eius eſſe, ſe ne ſcire an tradentis fuerit, — ſcd ſe vſucepiſſe, an huius vſucapionis habenda ſit
taio in eo iudicio, in quo æquitati tantũ locus eſt,
.. in quo iudex ſecundum æquitatem iudicare iube-
vlucepiſeh
ltur autäl 1. 21 3 Aucl lra 55 hac quæſtione mihi videtur diſtinctionc vtẽ- 8 hran 9 dum eſſe æquitatis, quam ego aliàs declaraui. ad L.. ais ll in Commentariis de pact. Deſcripſi duplicem eſle
ra deld goreiita de Dapler a. quitatem: naturalem& ciuilem. Naturalis æqui-
b certum de tas diſtinguitur à ciuili in 1.1. i quis teſta.liber. Cum mindds de æquitate diſſerimus, non tantùm eam xæſtimare cnim 9 debemus ex preceptis naturalibus, ſed etiã cx ciui-
haberlN lidus: ſi eã ex præceptis ciuilibus nõ æſtimaremus, polebidu, Vhean ſed merum ius tantuùm gentium ſpectaremus, ma- ur. llche labet ezu zna eſſet iniquitas. l. bona fides. depoſiti. itaque non eſt iule ang latem cuui. lubito quin rectè dicatur viucapio habere æquita- viiltae8 93 m. em ciu lé, quauis nonnihil recedat à ratione na- Ctioluc 9 turali. Quid enim iniquius efſet, quam eum qui
In Tit. I I I. De vſurpa.& vſucap.
ligimus, quod maxime cõ-
emit rem aliquam, nunquam
875
poſſe dominij ſui
denunihentalgbam habere nunquam poſè cõ- luſto tula e uomenum ele rei quam emit ni de præſcri k is obiici ſolet nouella Iuſtinia- cleſdah R ptione centum anmorum contra Eo-
omanam. Author cius conſtitutionis
de ea præſcriptione loquens,
vocat impiam alle-
Laaner ieneien praæſidium. Hoc multòô maius eft, ae dicere rigidum& durum hoc eſſe. Ecce Auchau in loco dixi ex ſententia virorum iu- isp tum, ſuppoſititiam eſſe cam conſtuu- tionem. Nam nec hodie reperitur in Codice Græ- co:& illa verba hoc ſatis arguunt, verum eſſe Videtur hoc genus loquendi, alicuius Pontificis non luſtiniani„‚aut Iureconfulti alicuius: nec re- Ce, nec verè impium dici debet preſidium vſuca- pio. Illa igitur conſtitutio tanquam merito ſuſpecta & ſupponritia parum nos mouete debet. Vſuca-
pio igitur eſt acquiſitio domini
1&c. uæritur an
idem ſit preſcriptio& vſucapio? Videtur quibuf- dam idem eſſe,& quod dicimus vſucapionem, barbari homines in foro preſcriptionem dicunt. Sed certum eſt apud veteres difierre pręſcnprio- nem ab vſucapione. Id imprimis arguit titulorum
diuerſitas. Præſcriptio apud iu
ris autores nthil a- Qu uid pra-
liud eſt quàm exceptio. Titulus inſcribitur de cx- ſniptio ceptionibus, præſcript.& præiudi. niſi quòd exce- be. prio generale nomen eſt. Tit. de diuerſ.& tempora- libus præſcript. ſequitur titulum de except. Cum res ab aliquo vindicatur, is opponit exceptionem temporis, adlegat ſe longo tempore eam tem vſu-
cepiſſe, atque ſta cius dominium ſibi acquiſiſſe.
Sic accipitur ferè præſcriptio. eſt exceptio fori quam decli
mus. l. vlt. de exceptio. dicitur moratoria i
Vt preſcriptio fori
natoriam vulgo dici-
nI. PL nul. E xceptio
Cod. eodem. in l. quia litis. dc exce pt. Is qui allexat moratoria. ſententiam latam cſſe ex falſis inſtrumentis, preſcri- bere dicitur,& ſic exceptione& preſcriptione v-
tuntur promiſcuè lureconfulti. Anpalis exceptio eſt præſcri-
de annali exceptione.
Id oſtendit titulus
ptio temporis: ſic dicitur longi temporis præſcri-
ptio in l.ſi quis emptionis. de p Malè igitur dicunt,& ſententi
denda, qui putant vſucapionem eſſe bilium. Vſucapio eſt
lium, preſcriptionem immo
tam rerum mobilium quam immo rtinet. Et in l. qui ædes.
Modeſtini ad omnes res pe
ræſcriptio. 30. anno. a eorum eſt explo- rerum mobi-
biliũ. Definitio
Vſucapio itur,
&c. Me-
hic dicitur fundus vſucapi.
lius eſt vt ſingula ve & ſummatim explic in quibuſdam libris,
aliis legitur acquifiti ſurdi, aut incommo
ſitio. Acquiritur do tionibus. Cod. adiectio dominij
nui hunc locum mm gendũ elſe adeptio quod Vlpianus in
eptio, vtitur, ſed hoc rudis ſufucit verbor nes, quæ hic tra Primum igi ur p
de pactis. dicitur eti Nam dominium po
gi tem poris accedit.
Inſtitutionibus hoc verbo, a
ari ſolẽt, ſuo loco oſl
rba huius definitionis breuiter emus. Dicitur adiectio domind, & hec elt Florentina lectioun 0. Neutra lectio quicquam di habet. Recte dicitur acqui-
m vſucapione 1. Tradi-
am non malè
Heſsioni lon- ſt quod admo-
& dixi le- Mouer me d- eſt magni momenti. hic Alias quæſtio- tractabimus.
deinde continuatio pol⸗ ſelsionis
miniu
Sed diu non e ihi ſuſpectum eſſe, Facilis eſt lapſus.
non um explicatio.
eſsio,
Exyplicatio d finitionts vfucapis-
ab- 71.

8765 Franc. Duareni luriſconſ.
ſeſsionis. Poſſeſsionem neceſſariam eſſe docet Iu- pationem, vſucapionis interruptionem voci reconſultus in l. Sine poſſeſsione. 25. hic. Eſtque hoc I. ². hic. ſed de hac vſurparione nos ſuo loen S diligenter notandum, quod&ſi videatur leue eſſe, mus. Nam commo dius eſt ſeparatim tractare d tamen eſt magni momenti: ex eo enim multa col- ſucapionibus,& de vſurpationibus. 5 liguntur de quibus poteſt eſſe controuerſia& du- Præterea dicitur in definitione, temporus l bitatio. Quoties ergo deſiſtit poſſeſsio, dicendum defniti. Tempus lege definitum quod ſit, doce 4 eſt vſucapionem ceſſare. Ad quam rem magnope- ſtinianus in Inſtitutionibus ſub titu. de Ffn d re vtilis eſt ſuperior diſputatio de poſſeſsione, ideò- in prin.& videntur hæc verba, ve verè dicam 4 que antecedit titulus de acquir. poſſeſsione hunc ſentio, Iuſtiniani eſſe, vel Triboniani potius, ues titulum. Nam ſi non intelligamus quomodo quæ- Modeſtini ipſius. temporis lege deffiziti. Mouet 1 que res poſsideatur, nõ poterimus intelligere quã- quod Vlpianus in Inititut.& Paulus in ſcmraun 40 quæque res vſucapta ſit. Ego hic attingã tantum dicunt vſucapionem eſſe adeptionem dominij 1 ea exempla quæ reperiuntur ſub hoc titulo perti- continuationem poſſeſsionis anni, vel d ne nentia ad poſſeſsionem. In his exemplis quæritur Nam iure veteri ante luſtinianum in rebus node an is qui vſucepit poſsideat, an non poſsideat. Et libus annus erat definitus, in rebus immobilibus ſic argumentantur lurecõſulti: Res poſſeſſa nõ fuit, biennium. Sed hoc ius antiquum ab Imperatori. ergo vſucapta non fuit. Vnum exemplum eſt in l. bus emendatum eſt, extat titulus in Codice luſti. S1 fur. 32.§. vlti. hoc tit. hunc locum nos ſuprà atti- niani de vſucapionib. transfer. ad quem titulum gimus ſub tit. de acquir. poſ ad l.z§.i. vbi diximus referuntur verba luſtiniani, temporis lege dehmni., incertam partem fun li poſsideri non poſſe. Addit Vnde abſurda eſt differentia inter res mancipi,& Iureconſultus mera ſubtilitate non poſsidere, quia res non mancipi. Non enim in vſucapione diffe, hic ſequimur meram ſubtilitatem iuris. Hic adhuc rentia erat inter res mancipi,& res non mancipi ſuperſunt reliquiæ veteris ſubtilitatis in acquiren- ſed de his dicemus ſuo loco. Erit enim proprum da poſſeſsione, vt admonui in 1.3.§.1. de acquiren. caput de tempore, quo res vſucapitur, ſufficu hte- poſſeſ. Dixi vtilitatis gratia receſſum eſſe à ſubtili- uis hæc& rudis verborum declaratio huius qelini- tate iuris, vt exempli gratia: Cuùm quis vult acqui- tionis quæ tradita eſt à Modeſtino in hac l3exqua rere poſſeſionem fundi, non eſt neceſſe in ſingulas deſinitione colligi poſſunt quæ neceſſaria eſſe d- glebas circumambulare: id vtilitatis cauſa contra cantur in vſucapione, ſiue quæ ſint cauſa'luaa- fubtilitatem receptum eſt. In his autem in quibus pionis. non videtur magna vellitas eſſe, in quibus Iurecon- b r. ſultis viſum eſt Silhrat publicæ ſass conſultum a- 2ue naſfaa ſint ae Mde anen, lioqui eſſe, remanſerunt ſubrilitates veteris iuris. C4f. 17. Erideo hic Iureconfultus ait, Mera ſubtilitate, cyc. Oſſeſsio imprimis neceſſaria eſt in vſucapi- Non oportet igitur dicere: ergo ſecus eſt de æquita- DreDemde continuatio poſſeſsionis, prætetea te, vt hic Accurſius ait. b tempus quod lege definitum eſt. Non tamen om- Aliud exemplum eſt in l. Eum qui. 23. hic vbi nes cauſæ continentur hac definitione, nec etan quæritur de vſucapione& de poſſeſsione domus. fuit propoſitum Modeſtini qui definiebat vſuca. Si quis mercatus ſit domum aliquam, is non dici- pionem, vt omnes cauſas complecteretur. Hæ cau-. tur ſingulas res quibus domus conſtat poſsidere, ſæ reſpiciunt effectum, ne quis miretur nullam hic ſed dicitur domum ipſam poßidere. Aliud eſt do- fieri mentionem tituli, nullam etiam bonætdei- b mus quam ſingulæ res ex quibus conſtat, puta lapi- Oportcet definitionem eſſe breuem deſcriptionem Domus vni des,cęmenta. Nam domus vniuerſitatem quandã& declarationem rei quæ definitur. Cuùm ergo quę- nec 42 6 ſigniſicat, vt hic lurriſcõſultus ait. Et ſi dicamus poſ ritur de cauſis vſucapionis, qui proximus eſt locus zun ſideri res ſingulas ab eo qui domũ emit, inde mul- preter ea quæ diximus, neceſſarius eſt titulus, id eſt a conſequuntur abſurda. Nam hæ res quæ mobi- iuſta cauſa poſsidendi, iuris autores titulum vo- les ſunt, puta lapides, cæmenta vſucaperentur bre- cant ex quo dominium acquireretur, ſi tradens do uiori tempore, quàm ſolum, quod eſt etiam pars minus eſlet: ſine hoc titulo non procedit vſucapio- domus:& abſurdum eſt vt cadem domus diuerſis vt dicitur in I. vlt. Cod. de vſucap. pro hærede. Vere temporibus vſucapiatur. Aliud exemplum eſt in cauſæ poſsidendi ex quibus res vſucapitur, vanii poſſeſsione pignoris in I. ferui nomine. 16.& l.pi- in locis huius tituli deſcribuntur, veluti in 13. 9.ge- gnori.13.hic. Hæc quæſtio ſæpe à nobis tractata eſt nera. ſuprà de acquirend. poſſeſs. Tituli ſunt ſpeci- de poſſeſsione pignoris, vter poſsideat pignus, an les de his cauſis, qui ſequuntur. Deſcribuntur etiam debitor an creditor: ſequenda diſtinctio quã tradi- in l.i. 2.3. dÄe public. in rem actio.& in l. 7 eodvbid- di ad 1.1.§. per ſeruum pignori. ſupr. de acquir. poſſ. citur: ex quibus cauſis competit publiciana actih
3 3 23
poſsidet vterque diuerſa ratione. Poſsidet debitor vſucapioni locum eſſe, ſi continuata fuerit po quantum ad vſucapionem attinet: quãtum verò ad ſio tempore lege definito. alias cauſas creditor. Ratio huius iuris à me tradita Addendum eſt tunc etiam iuſtam eſſe cauſim
eſt ad I..§. per ſeruum. 58 Deinde dicitur in definſ- poſsidendi, cùm res aliqua per ſententiam alcul tione noſtra per continuationem. Acquiritur hoc do- adiudicata eſt, vt docuimus ad l. Iuſte poſsidexſift minium de quo loquimur, non tantùm de poſſeſ- de acqui. poſſ. Et locus vnus eſt de hac re in lopa ſione, ſed etiam de continuatione. Non ſufficit poſ errorem. hic. Alius ſimilis locus eſt in 1.7 in pnnch ſidere, ſed opottet poſſeſsionem continuatam eſſe. pio de publiciana in rem actione. Quid erbo 4. Hine dicitur interruptionem ſiue vſurparionẽ no- Xerit aliquis, ſi quis putet ſibi legatam eſſe, ve
5..„ 1* 1. 8 nec cere vſucapioni, vt in I. naturaliter. Iuriſconſ. vſur- natam, aut venditam eſſe, quæ neclegaa i 3 onatæ

eutt caim m
ucaprturun larxatio bui
x neccdlanat
ir ſin eui
vſacinn aria eſt in 1 oſſebionb, m
ſt. Nontumna finitione,um zui definenſ
plectereunten miretur aulmi- m etiam bocit
ebuem delcuſums itur. Cümegpg proximpehhe us eſt tiulcoiit
utores tium ererut,rla procedij lir ap.pro næredeſ s vlucapiutin ur reluti i 3 G.Tiuli Deſciibunuc it publicani b nuata fueft 1
u procedit vſucapio. Et animaduertendum eſt cum eiu⸗ titulus iuſtus eſt, puta emptio, legatum, aut alius hu
eino in hac 4
donata eſt, nec venditavan P rocedet vſucapio: Ego cum crederem mihi venditam eſſe rem, quæ ven- qita non erat, eam longo tempore poſſedi, quæri- tur an mea facta ſit quaſſ vſuceperim?de hac re fuit difſentio inter veteres Iureconſultos„quæ extat in 1Celſus. 27. hic. Sed tandem obtinuit vſucapioni locum non eſſe, quia hic deficit titulus. Bonam qui- qem fidem habet, qui credit rem ſibi venditam eſſe: ſed lic deficit titulus. Vtrunque igitur eſt neceſſa- iium ad vſucapionem, titulus,& bona fides. Cel- ſus improbat corum ſententiam qui exiſtimabant aibil referre an quis emerit, an quis ſe emiſſe exiſti- maucrit, atque ita poſſederit rem. Alij loci ſunt ſi- miles, veluti in l.z. pro emptore. L.z. pro donato. J. gemo. pro derelicto. Oportet re vera rem donatam ele. Hoc tamen intelligendum eſt cum exceptione, ilt iuſtus error interuenerit. l.quod vulgò. pro em- ptore,in hoc exemplo iuſtus eſt error. Ego mãdaui ſeruo meo, vt emeret rem: is renunciauit ſe emiſſe, uamuis falsò. hic iuſtus eſt error. Et propterea di- cit. magis eſt vt vſucapio ſequatur His verbis oſten- dit hoc certi iuris non fuiſſe, ſed æquitatem ſuade- 69 teyt hec ſententia recipiatur. Sine titulo igitur non
uſmodi, errorem hæredis non nocere vſucapioni. l. nunquam. 31. S. vlt. hic. Si defunctus emit,&c. Defun- ctus emit rem, hæres autem poſſedit eam vt dona-
tam. lureconſultus ait nihilominus eum vſucaptu-
rmum, iuſtus enim eſt titulus, nec tantus eſt error, vt debeat impediri vſucapio, quia etſi donata eſſet, pollt cam vſucapere. Inde quæritur quid ſi ſanæ mentis non fuerit venditor? Res mihi vendita fuit a homine furioſo, ego eam poſſedi longo tempo- ie quæritur an ſit vſucapta? Dubitatio ex eo naſci- unquôd titulus neceſſarius eſt in vſucapione. ven- dinoquidem contracta fuit, ſed hæc venditio per- indehabenda eſſe videtur, ac ſi nunquam contra- catuiſſet. De eo probabiliter dubitatum fuit à ve- teribus, ſed receptum eſt vſucapioni locum eſſe. I. pignori. 3. lic.& l. z.§. ſi à furioſo. infrà tit. pro em- ptore. Si furioſo,&c. hæc verba demonſtrant, ſi me- tam ſubtilitatem ſpectemus, non eſſe locum vſuca- pioni, quia nulla eſt venditio. Quid refert an res omnino mihi vendita non ſit, an ſit vendita à furio- ſo, qui omni iudicio caret? ſed vtilitatis cauſa hoc receptum eſt, inquit, hic reperitur antinomia diffi- cilis. Nam, ait, nec compertit publiciana in l. 7.§. Marcellus. dc publicia. in rem actione. diſertè ſcri- btum eſt, publicianam poſſe vſucapere,& competere ciqui emit rem à furioſo, ergo& publicianam habe- elic verò dicitur, Nec publiciana competit, non poſ- ſunt dici magis pugnantia eſſe duo capita, quàm hæc. Quid igitur dicemus: Ego reſpondeo non elle locum publicianæ, ac ne vſucapioni quidem mero iure, mera ſubtilitate iuris, ſed vtilitatis cau- ſ feceptum eſt, vt& procedat vſucapio,& com- petat publiciana. Hic mihi videtur ſenſus eſſe ver- otum Jureconſulti in dicto§. Si à furioſo, quam- uu nulla eſſet emptio. Re vera nulla emptio eſt, ſi merum ius ſpectemus. Si nulla eſt emptio, quæ wtrahitur cum furioſo, non naſcitur actio de eui- qe, non competit publiciana, imo ne vſucapio Qucem procedit. Sed conſtitutum eſt vtilitatis
In Tit. De vſurpationmibus,& vſuc
apionibus. 877
cauſa. Extitit de eo aliqua conſtitutio Imperatoris dnPore horum lureconſultorum„quam quia vi- G 3 unietau re nen repugnare, voluerunt au- Leeenatewopin I du ſd contrarium poſsit aiandioh 1 igitur verba etiam ad P lanam referenda ſunt, quamuis de publicia- na non loquatur: quia diſputatio de publiciana actione ad hunc titulum non pertinet. Conſtitu- tum eſt vtilitatis cauſa publicianæ locum eſſe,& procedere vſucapionem„quamuis mero iure nom fit emptio, atque ideo non ſit locus vſucapioni, non competat publiciana atque alia huiuſmodi., Heſterna die cœpimus pauca demonſtrare de vſucapione,& diximus in vſucapione neceſſariam eſſe poſſeſs ionem, eamque continuatam ſpacio tem poris lege definiti: diximus præterea titulum eſſe neceſſarium, id eſt, iuſtam cauſam poſsidendi. Præterea addendum eſt bonam fidem interue-
nire debere. Non ſatis eſſe eum habere titulum, qui
vſucapere cupit, ſed oportet eum habere bonam fidem, vt Iuſtinianus ait in princip. tit. de vſucap. in
Inſtit. Nam fieri poteſt, vt qui vult vſucapere, ha-
beat titulum, puta venditionis, aut legati, ſed ta- men bonam fidem non habeat, vtrunque neccſſa. rium eſt. b
Sed quæritur quis bonam fidem habere dicatur: Bonam fidem habere is dicitur in hoc tractatu, qui rem emit ab eo quem exiſtimat dominum eſſe, aut vendendi ius habere. Sic definit Iureconſultus in
1.bonæ fidei emptor:de verborum ſignifica. Exem-
pla ſunt ſatis trita& vulgaria in I. poteſt. 36.& in aliis quibuſdam capitibus huius tituli. Simile exem plum eſt in l.ſi fur. 32.§. 1. Quid ſit mala fide poſsi- dere, hinc facilè cognoſci poteſt propter naturam contrariorum. Si quis intelligat quid ſit bona fide poſsidere, is facilè etiam intelliget quid ſit mala fi- de poſsidere. dicimus eum bona fide poſsidere, qui exiſtimat eum à quo rem conſequitur dominum eſſe, aut alienandi ius habere. Ergo dicemus eum eſſe poſſeſſorem malæ fidei, qui non ignorat eum à quo rem emit dominum non eſſe, aut ius ven- dendi non habere; hæc prioris exempla obſcura non ſunt: poſterioris autem exempla ſunt in l. ſi ab eo. 12. hic. Si cui bonis interdictum ſit, vt non liceat ei res ſuas alienare, in mala fide eſt, qui ab co emit, licet intelligat rem cius eſſe qui vendit: ſed quia ſcit eum non habere ius alienandi, dici- tur in mala fide eſſe. Hæc poſſeſsio eſt iniuſta, ſi- cut dicitur iuſtè poſsidere, qui à Prætore indu- ctus eſt in poſſeſsionem, qui authore Prætore poſ-
ſidet. l. iuſte poſsidet. ſuprà de acquirenda poſſeſsio-
ne, ita qui vetante Prætore poſsidet rem aliquam, dicitur iniuſte poſsidere.
Aliud exemplum ſimile eſt in l. qui kümchem 7. §. qui ſciens. infrà pro empt. Siue Prætor nrerciear bonorum adminiſtrationem alicui, veluti pro igo. ſiue furioſo, quocunque modo vetet eum Tlear c,
uiſquis ſciens ab eo emit, dicitur in mala es e, ideõque non poſſe vſucaperc. Hinc quæritur 17 ui bona fide emit, vel rem bona fide zdedit 2 alio, poſtea cœpit eſſe in mala fide, 2u poſsit v d capere: Res mihi vendita, quam puta 2ieids eſle
ui vendebat, deinde reſciui alienam eſſe:& ni-
ſpaci iis Jege dofinito hilominus poſſedi ſpacio tempors lege efinito

828 Franc. Duareni luriſconſ.
8* 4
quæritur an res vſucapta ſit Et breuiter reſponden- De rebus quæ vſucapi poſſunt, aut non poſſunt. dum eſt initium poſſeſsionis inſpiciendum eſſe. Iure cCA 17 ciuili procedit vſucapio; ſi quis ab initio fuerit in bona fide, quamuis in ea non perſeuerauerit licet E quibuſdam rebus dubitatum eſt an he vſu- oſtea habuerit conſcientiam rei alienæ. Idem ſcri- capi poſſent. Imprimis quæritur de rebus in
tum extat in veteri iure Pontificio in can. placuit. corporalibus, an res incorporales vſucapi poſſunt 16. ꝗ. 3. in decreto Gratiani. Hęc igitur res dubitatio- hæc quæſtio tractatur in l.vſucapionem. 9. lMc. y ſu nem non habet, ſed quæſtio eſt an quod dicitur in- capionem igitur non recipiunt res incorporales ſpiciendum eſſe initium, intelligendum ſit de initio Nec id mirum videri debet, cùm non pobsidean- poſſeſsionis, an verò repetendũ ſit à cõtractus ipſi us tur.J. ſeruus.§. incorporales. de acquit. rerum domi initio, an longius repetemus ante traditionẽ: Tẽpo- patientia in iis eſt traditionis loco. At ſine poſlelſ re contractus quis erat fortè in bona fide,& tempo- ſione non procedit vſucapio. Ergo rerum incorpo- re rraditionis erat in malafide, vel contra, an habe- ralium non eſt vſucapio. Exemplum eſt in ſeruitu. pitur ratio traditionis an contractus? luriſconſ. in I. tibus prædiorum in I.ſi aliena. 10. S. hoc iure. hoc tit juſto.. Etſi poſſeſsionis. ait initium poſſeſsionis nou Seruitutes, inquit; lmmgo tempore cpi non ufuns contractus ſpectandum eſſe. Idque verum eſt, ſed Idem dicitur in l. ſeruitutes prædiorum. ſupi dc tamen non ſine exceptione intelli gendum. Excipi- ſeruitutibus vrbanorum prædiorum. Duplex raio 9 rur enim contractus venditionis in l. z. in titul. pro adfertur huius iuris, vel quia poſsideri non poteſi 1 empto. In cæteris contractibus ſufficit traditio- ſeruitus, vel quia non continuò poſsidetur. Nec nis tempus, vt in donatione, ſtipulatione&c. Si obſtat huic ſentẽtiæ, quòd libertas ſeruitutum vyſu- ſciens,&c. vtrunque tempus& contractus& tradi- capi poſsit. l. 4.§.libertatem. hic. Nulla enim ratio tionis, in venditione in cæteris contractibus ſpecta- prohibet libertatem ſeruitutis vſucapi, quia poſſe. rur tantùm traditionis, ſiue poſſeſsionis tempus. ſio neceſſaria non eſt ad eam vſucapionem, ſufſicit Idem dicitur in I.3. infrà pro ſolut. Si exiſtimans, O&c. fundum poſsidere liberum omni ſeruitute, dubium Hic contractus emptionis& venditionis viſus eſt autem non eſt, quin fundus poſsideri poſsit. Si qus cæteris frequentior eſſe& vtilior hominum generl, poſsideat fundum, in quo nemo lõgo tempore yſius 7 & ideo id conſtitutum eſt, vt vtriuſque temporis ſit ſeruitute, dicitur libertatem ſeruitutis vſucepiſe. pona fides exigatur, vt ſpectetur vtrunque tempus Idem dicitur de hac libertate in l. ſi ædes.§.⁊. de ſer. cum quæritur de bona fide& tempus contractus& uitutibus vrbanorum prædiorum. Et hæc ſecumm. tempus traditionis ſiue poſſeſsionis, quia comper- dum merum ius accipienda ſunt. Mero iure ſerui- 4 tum eſt ex eo maiora incommoda ſequi quàm ex tutes dicuntur vſucapi non poſſe, quia poſsiden aliis contractibus, qui non adeo frequentes ſunt. Eo- non poſſunt ‚ſed vtilitatis cauſa receptum eſt, yt dẽ pertinet quod dicitur in 1.2. pro empto. Eius tem- ſicut quaſi poſsidentur, ita etiam quafi vſucapiam al poru, quo traditur. In ſtipulatione& aliis huiuſmodi tur. Vſus ſeruitutis habetur pro poſſeſsione. l.quo. contractibus ſpectatur tantùm tempus quo res tra- ties. ſupra de ſeruitut. Atq; ideo ſi quis longo tem ditur, in venditione non item, ſic accipiendum eſt, pore vſus fuerit ſeruitute, is acquirit ſibi vtiſẽ acto quod dicitur in l.ſi aliena. 10.in princ. hic. hic locus nem: directam autem actionem non poteſt, quiale videtur cæteris contrarius quos adduximus. Ait res ſi merum ius ſpectemus, non poſsidentur. sed rlit enim traditionis initium ſpectandum. Quæritur an propter vtilitatem ei, qui longo tempore vſus eſtr initium inſpiciemus traditionis in venditione, an ſeruitute, datur vtilis actio. Iſi quis diuturno. ſupa contractus? Et ait, obtinuit ſententia traditionis ini- ſi ſeruit. vindic. Idem dicitur in 1.1.§.vltimo. de aqua Secundum tium ſpectandum eſſe. Sed hog ita accipiendum eſt, pluuia arcenda. Eſt locus communis de temporis en gloſſ. hic in Vt diximus, non tantum contractus initium, ſed vetuſtate: vetuſtatem vicem legis obrinere. Quam vVerb. era⸗ etiam traditionis ſpectandum eſſe, in venditione. uis non dicatur propriè ſeruitus quæſita, quia non ditionis ini. Traditionus, id eſt, etiam traditionis. Et licet hec ver- eſt vſucapio, eſt tamẽ quaſi vſucapio.Et ideo datut a
1 ba aliquid ambiguitatis habeant, tamen hæc am- quaſi in rem vtilis actio. hæc verba Vlpia. maxime biguitas ex aliis locis explicari debet. Inſcribitur conſentanea ſunt iis quę extant in l. ſi quis diuturno.i hoc caput lib. 16. ad edictum„ in quo libro ſcribit hic. Nec mirum, cũ in eodem loco hæc ſcripta fue- Vlpianus ad edictum propoſitum à prætore, de pu- rint. d. l.ſi quis diuturno. ſumpta eſt ex l.i.& ideo ei bliciana in rem actione in 1. 8. de bupucian in rem ſubiicienda eſt. Inſcriptio vtriuſque capitis eſt W. er actio. Eadem eſt inſcriptio& diſputatio,& ſi quis pianus libro s3.ad edictum. De hac ſeruitutis acqu. coniunxerit hæc duo capita, quæ aliquando con- ſitione per vſum longi temporis ſimilis locus etin iuncta fuerunt, deinde ſeparata à compoſitoribus 1.1.& z. Cod. de ſeruit.& aqua. Et hoc generalit
Pandectarum, facilè hæc intelliget. Quòd autem di- accipiendum eſt de omnibus ſeruitutibus‚ licet ſu
ximus bonam fdem ſufficere in initio ſiue contra- go diſtingui ſoleant ſeruitutes, quæ cauſam cont- ctus, ſiue traditionis, nec continuationem bonæ fi nuam hbert ‚ab his quæ non continuam labelt dei ſpectandã eſſe, hoc intelli gendum eſt ſecundum Ego multis argumentis inueteraram illam opuni- jus ciuile nô ſecundum ius pontificium. Nam iure nem mlra Pde eſt ſatis expreſſum conſtiaulone
pontific. bona fides omni tempore iuuat, vulgares luſtiniani in L.vlt. C. de præſcript. longi teufm 6 b nüln
Tunt de hac re cõſtitutiones põtificiæ c. poſſeſſor. de tuit luſtinianus ſpatium longi temporis decem 4 reg.iur.in 6.& c. vlt. de præſcri. Bona fides requiritur inter præſentes, viginti annos inter abſentes à6
quocunque tempore currit vſucapio. Iraq; ſi ſuper- vſucapionem. b b dot ſe bi
uenerit mala fides non poterit procedere vſucapio. Deinde ſubiicitur alia quæſtio de rebus, quẽ u. an
hæ ſunt cauſæ ſine quibus nulla res vſucapi poteſt. ſunt in commercio hominum, vt ſunr tes fünae* . 1 14
. 3 N ſtt

— pobiden
. ahl s ſeruitna Nuli enln
lögotemmn eruitutis yſacn
deti poßt.
elle, uia hoit a receeumdh m qualtylui
poſſebion ſi quis bogns uirit ſbi mie nonpothgun nn pobicemn
0 temporu
munis Getmu is obtiner(a
5 dæſita,quut
capio Ettog erda Vlpuund- in!ſ quisdin oco hxcſanu taeſt exlid 3 uſque cyiui hac ſeruurube ris limilb ba
6
1 Ec hoc gel
ß
f 2., f 1 VI ſun
ligioſæ, ſanctæ. hæ res non poſſe vſucapi dicuntur,
aia non ſunt in commercio hominum. Deinde pu- Hlcus pppuli Romani,& ciuitatum. P ublicæ res cum in commercio hominum non ſint, nec liberi homi- nes, mirum non eſt ſi vſucapi non poſsint. Adiecit & duitatum, ne ſi dixiſſet ſimpliciter publicis, nos id iatelligeremus de populo Romano tantùm. Nam
dublici appellatio ad populum Romanum proprisè
ertinet, cæteræ ciuitates priuatorũ loco habentur. leum qui vectigal. infrà de verb. ũgnifi. Nec dubiũ clide his rebus quę ſunt in publico vſu magis quàm apecusia populi, aut in patrimonio ciuitatum. Pu- blia res duplicem kabet ſignificationẽ. Publicam um aliquando vocamus, quæ eſt in patrimonio po
uli vel ciuitatũ:& huiuſmodi res alienari poſſunt. ſcd Celſus. de contrahend. empt. Paulus in l.inter ſipulantem. ſacram. de verb.oblig. vitandæ ambi-
utatis cauſa alio verbo vſus eſt: res ſacra,& in per- petuum vſibus publicis relicta, in ſtipulatum dedaci non nreſt. His verbis vſus eſt Iuriſconſultus. Nam ſi di- xiſſet ſimpliciter, publica res in ſtipulatum dedu- ci non poteſt, ambiguitas obſcuritatem aliquam
periſſet. Exemplum titulo de campo Martio, in
dicta lege ſed Celſus. de contrahend. emptio. Non igitur mirum eſt, ſi hæ res dicantur alienari& vlucapi non poſſe, cum non ſint in commercio ho- minũ. Similis locus eſt in l.cum ſponſus. de public. in rem actio. 1 vectigalibus, inquit, publiciana actio inrem locum habet. Vectigalia quædam erant, quæ non poterant alienari, cuiuſmodi ſunt ea, quæ non pollum vſucapi. Notandum tamen eſt res huius ge- netis ab eo, qui decreto prætoris iuſſus eſt poſsidere vſucapi pofe. l.ſi finita.§. ſi de vectigalibus. ſuprà de dam. infect. ocus eſt, qui obſcurus eſſe videtur. Si de
uſtigalibus,&c. viſus eſt hic locus obſcurus& dif-
Hells plæriſque. Alciatus murauit veterem& rece- pum lectionem,& ait legendum, ſi mancipes non caueant, hæc lectio omnino reiicienda eſt, quia eſt contra fidem omnium exemplarium,& contra ra- tionem ſatis apertam, vt mihi videtur. Quidam ha- bebat domum vectigalem à municipio aliquo, cu- ius domus nomine certum vectigal pendebat mu- nicipio, is non eſt dominus domus, quamuis actio- nem in rem habcat. Ponamus cum qui vectigalem domum habebat à municipibus non cauere damni infeci nomine, quomodo coercebitur à Prætore? anaduerſarius iubebitur poſsidere? Non iubebitur
poſsidere, ſed cuſtodiæ tantm caunſa mittetur in
poſſeſionem. Non enim petitur hæc cautio damni inlecti à municipibus, ſed ab eo qui domum habet. Hoceſſet imurioſum municipibus, ſi iuberetur poſ- ſdete aduerſarius. Eodem iure is erit, qui mittitur 6 Heleſlonem„quo qui domum vectigalem ha- be
dicendum eſt, inquit, dominium per longum tem-
pus acquiri.
Alia quæſtio eſt de locis iuregentium publicis, 2l vſucapi poßsint? hæc quæſtio tractatur in l. vlt. c. Quædam ſunt loca publica iuriſgentium, ſicut mare, flumina: quæritur igitur ſi quis occupauerit cloca, poſsit illa vſucapere? Et luriſconſultus in dlilrlic ait,quod ita procedit 77 quus in littore ædifica m,& diruto ædificio alius ædificium in eodem oco extruxerit: vetus poſſeſſor non poteſt eum
In Tit. De vſurpationibus,& vſue
at. Quid ſi cautio petatur ab ipſis municipibus?
ſummo
uere ab co loco propter longi 1 S i tempor
præſcriptionem. 3 5 Poris
Aliud exemplum adfert, alterum eodem iure. Si
quis diuerticulum huiuſmodi longo tẽpore habeat cuiuſmodi hodie vſitata ſunt, ſolẽt auer à flumi bli Oin ferf l cre,aan 4 ne publico,& poſtea omiſerit hanc piſcatio- 8 8 Müs in co loco piſcari velit, an poſsit im- Pediri ab alio? ſed hic difficilis antinomia occurrit ex l. ſi quiſquam. de diuerſ.& tempor. præſcrip. alte- Dnn eha iure. Adeo difficilis& obſcura viſa eſt Puidu dam— antinomia, vt quidam non dubita- gationem verbis Martiani. Ali jali- ter immutant, aut corrumpunt verba Martiani. Si integra eſſent verba Iureconſultorum, minus profe- cto hic laboraremus. Ego ita cõciliare ſolitus ſum, vt qui huiuſmodi locum occupauit quandiu poſsir eius vſu alium prohibere eum autẽ deſiit occupa- re, tenere& vti, id non poſsit alium prohibere vti eodem iure. Mouent me Papiniani noſtri verba in hac lege. Quod ita procedit, cũ dixit præſcriptio,&c. ne videretur iuri conſentaneum non eſſe, ita dictum ſimpliciter ait, Quod ita proceædit. Quidam ædificauit in littore in loco publico iuriſgẽtium, deinde diru- tum eſt illud ædificium, aut ab eo omnino dereli- ctum, deſiit occupare& tenere eum locum, quem prius occupauerat: alius extruxit in eo loco: Iure- conſultus ait præſcriptionem longi temporis ad al- terum ſummouendum ci non prodeſſe. Idem de piſcatione dicendum eſt, ſi quis deſierit in eo loco piſcari in quo longo tempore piſcatus erat, non po- teſt prohiberi alterum eodem iure vti. Quod ergo Martianus ait intelligendum eſt cum hac exceptio- ne, quaſi generi per ſpeciem derogetur: vt quod ge- neraliter dicitur in I. ſi quiſquam. intelligatur cum hac exceptione. Hanc ſententiam noſtram confir- mant verba ciuſdem Martiani in l. in tantum. de rerum diuiſ. Martianus in dict. kin tantum. idem di- cit quod Papinianus in hoc capite. Imò aliquanto apertius de ædificio diruto, quandiꝝ manet ædificiũ alius non poteſt in co loco quicquam ponere, ſed poſtquam dirutum eſt ædificium, efficitur occupan- tis. Quiſquis eum locũ occupauerit habet ius ædi- ficandi, in eo loco.& d. l.ſi quiſquam.& l. in tantum. coniunctæ aliquando fucrunt: vtrunque enim caput ſumptum eſt ex lib.ʒ. Inſtit. Præterea argumentum mihi videtur nõ bene eſſe ex ipſis titulis ſub quibus vtrunque caput poſitum eſt à compoſitoribus Pan- dectarum. Non ſine cauſa compoſitores Pandecta- rum videntur hoc capur poſuiſſe ſub titulo de vſu
capi.& illud Martiani ſub tit.de diuerſ.& tem poral.
præſcrip. Capita tituli de diuerſ.& tempor. preſcrip. pertinẽt ad exceptionem acquirendam, non ad o- minium acquirendũ. Fieri poteſt vt quis Sreepuo⸗ nẽ acquirat, dominiũ non acquirat, vt dicemu 33 T. Poſtquã deſcruit rẽ,& alius occupauit, ia non aabet exce ptionẽ:ſed cũ adhuc occupat,ſi alius 4 it quic- quã in eo loco ponere, exceptionẽ habet, ſe dü gus ntur an dominiũ acquiſierit, hoc pertinet ad v üee.
ionem. Vnde quidã dicunt, ſi vrbs Venetorum di- ruta eſſet,& alius occupaſſet eum locum, eos non poſſe vti pręſcriptione. In tractatu eſbeadioge ce pta eſt diſputatio de rebus„quæ fürapi hoſtunt aut non poſſunt,& diximus de rebus zerie re gio. ſis publicis an vſucapiantur, an non vſucapiantur.
EEe 2
apionibus. 879
“““
öͤ

1 6 -—
880 Franc. Duarem luriſconſ. Nunc quæritur de rebus fiſci, an res fiſci vſucapian- legitimum de quo intelligenda eſt definitio vſuca- turꝛ hæc quæſtio tractatur in l. quamuis. 18. hic. Ad pionis, id eſt, huius vſucapionis, de qua hic diſſeri- uæſtionem igitur propoſitam reſpondendum eſt, mus,& qua requiritur titulus, requiritur bona ſides. xes fiſci vſucapi non poſſe. Idẽ dicitur in Inſtitutio- Sed poſtea introducta eſt præſcriptio 30. annorum nibus, tit. de vſucap..xes fiſci. hoc ius ſingulare ha. de qua titulus eſt in Cod. duſtiniani de præſcriptio- ber kilcus,vt multa alia, vt res quæ ſunt fiſci nõ poſ- ne 30. annorum. Viſa eſt vtilis eſſe hæc præſcriptio: int vſucapi. hoc eſt intelligendũ de rebus, quæ ve- quia aliquando accidit, vt quis iuſtum titulum non re ſunt fiſci, quæ iam ſunt quæſitæ fiſco. De actioni- habeat, nec bonam fidem,& tamen poſsideat lon- bus, quæ competunt fiſco hoc intelligi non poteſt, ſi giſsimo tempore..ſicut. C. de præſcript. z0. annorũ. quam actionem habeat fiſcus, ſi quam extraordina- Ex iam dictis cxit quæſtio, de ratione tẽporis com- riam perſecutionem fortè, aduerſus hanc perſecu- putandi, quomodo hic annum computare debea. tionem ſiſci competit præſcriptio temporis, Vt eſt mus, an debeamus computatre à momento ad mo. præſcriptio viginti annorum„mſi in certis quibuſ- mentum:adeo vt ſi ſuperſit momentum vnius diei dam calibus. l.in omnibus. 13. de diuerſ.& tempor. non dicatur completa eſſe vſucapio? Hæc quæſtio ræſcript. Et ſic eſt intelligendum quod dicitur in tractatur in Lſi vſucapionibus. 6. hic. In vſuapimi. 5 hac lege. Quamad n ndum nunciatis. Sed hæc diſpu- bus, non à momento ad momentum nos compura rtatio de præſcriptionibus nõ eſt huius loci. De præ- mus totum poſtremum diem, tanquam quiduss to. uM ſcriptione aduerſus actionem competẽte titulus eſt tum, non tanquam in particulas diuiſum nontam proprius de diuerſ.& temp 0. præſcript. hic tractatus ſubtiliter illum diuidimus in horas& mométa ſed ad vſucapionem proprie pertinet, non ad præſcri- computamus totum diem ranquam vnum& indi- ptionem. Et certum præſcriptionem ab vſucapione uiduum. Idem dicitur in l.in vſucapione, infra de multum differre, vt ego am dixi. Ad hunc locum diuerſis& tempor. præſcript. Hac ratione fi, vt cę- referri poſlunt res furtiuæ,& vi poſſeſſæ, quæ non ptus dies vlrimi anni habeatur pro cõpleto: vt qus vfucapiuntur de quibus abunde diximus ad l. Dom aumo poſſediſſe dicatur ſufficit trecẽteſimum ſera. ponius. 13.§. cum quis. ſuprà de acquir. vel amitten. geſimum quintum diem cœptum eſſe, etſi comple. 7 p ofeſhactenus de rebus. us non ſit. Idem receptum eſt in honoribus lad SDua perſonæ vſucapere poßint, aut contra. rempub. de muner.& honor. Alibi tamen compu. a (4. I). Kario fit à momento ad momentum, veluti in wil. Mne ius noſtrum dicitur pertinere aut ad res, tutione minoris. 13.§. minorẽ. ſuprà de minor. Pm. ad perſonas, aut ad actiones. L. de ſtatu tor ait, Quod cum minore? J. annus geſtum eſſe dictun,
4 eaeestsBete25Seeee ate ese genscsEerdeee eeeuesrsekewee sts e e — 9 3 — . 4 2 22
homi. Nam quęcunque queſtio tractatur, ca ferè vel vti quæqué res erit, animaduertam. Cum minore i. ad perſonas refertur, vel ad res vel ad actiones. Sed telligitur geſtũ eſſe, etſi vltimo die 25. anni aliquig 7* de perſonis pauca hic dicuntur. Locus de perſonis cum eo geſtum ſit. Dicitur adhuc minor eſſe, aquc
paucis perſtringitur in l. 4. in princ.& Liuſto.§.eum ideo reſtituitur in integrum.hoc ſuaſit fauor ætati der hic. De vſucapione,&c. hac ratione& methodo ſicut ſuaſit hoc fauor vſucapionis, propter titulum
dleruit Paulus de vſucapionibus, pauca hic dicun-& bonam fidem,& vt vitetur incertitudo dominio. tur de perſonis, quia ſi cognouerimus, quæ perſonæ rum, quæ magna incommoda parit. Sic in præſta. Wlhure
poſsint poßsidere, cognoſcemus ctiam quæ perſone tiombus temporalibus computatur rempus à mo. adn
poſsint vſucapere. Quæ autem perſonæ poſsidere mento ad momentum. l. in omnibus. de obligat.& ahar,
poſsimt tractatur ſuprà ſub tit. de acquir. poſſeſ. Se- actio. Non eſt credendum tantum fauorem verſari inan quitur igitur alius locus huius tituli, in quo tracta- in præſcriptione„quaritum in vſucapione. Et hæc 5 1 tur de rempore. diltinguendæ ſunt, vt ego plenius diſlerui in lqua i De tempore quo res u ſar api poteſt. 3 xrate.ſupra de teltamen. In cuius legis explicatione Quid vſu⸗ I N definitione vſucapionis dicitur vſucapio eſſe ego admonui hæc olim, ita diſtincta fuiſſe ab V 1 capio. adeptio dominij per continuationem poſſeſsio- piano& aliis Iurecõſultis, in interpretatione edicti* nis temporis lege definiti, vnde quæritur quodnam de minoribus. Quicquid hic dicimus ſcriptum fuit ni hoc tempus lege definitum, quo res vſucapi po- ab Vlpiano eodem in loco; ad edictum ſcilicet de teſt? Tempore VlIpiani, Pauli& aliorum lurecon- minoribus, hæc igitur omnia coniungenda ſunt,Yt ſultorum, ex quorum ſcriptis libri Pandectarum planior ſit diſtinctio. Præterea animaduertendum nt, annus erat in rebus mobilibus, in eſt hoc tempuùs de quo loquimur continuume 9n d
compoliti ſu b— commium rebus ſoli erat biennium. Vlpianus in inſtit. Cicero non vtile, vt dicitur in l. nunquam.§.in vſucaplom in Topic. Conſtiturione autem luſtiniani tit. C. de bus. 31. hic. Non eſt tempus vtile ex quo feriati ds au vſucap. transformand. hoc ius antiquum immuta- deducantur& alij quibus agendi poteſtas none tum eſt, cuius conſtitutionis meminit luſtinianus in vt dicitur in 1. ſi ſeruus. 4. infr. de diuerſ.& tempol ia
tit. Inſtit. de vſucap. in princip. Ea transformatione præſcript. Olim de hac re fuit uris varietasitet 1 vſucapionis, quæ nducta eſt à luſtiniano in locum ciſum de ea re tandem fuit conſtitutione lufunians
anni in rebus mobilibus fucceſsit triennium, in lo- I.vlt. de præſcript. longi tempor. Deinde acbo cum verò biennij in rebus immobilibus ſucceſsit temporis, quo alius poſſedit plærunque noshe tempus decem vel viginti annorü inter præſentes, deſt ad vſucapionem. Jſi hominem, hic& 1 d.
viginti annorum inter abſentes. Compoſitores Pan bus.§.vlt. de diuerſ.& tempor. præ ſcripr 5, e dectarum certi temporis non meminerunt,& cre- ceſsione temporis n0s ſatis diſſeruimus 4 ahors dibile eſt eos ſuſtuliſſe tempus anni vel biennij ex ponius. ſuprà de acquir. poſſeſ. Poſtremo aduc ee
Vlpiano, quòd intelligerent hoc conſtitutionibus dum eſt de tempore, tempus vacuum, AWufen Iuſtiniani immutatum eſſe: hoc igitur tempus eft mine res poſſeſſa eſt, plærunque hæredi pi Lin
1——————
5——ü— —— ꝗ—j 8
— — —
—
—— —

In Tit. De vſurpationibus,& y 2
ſucapioni b pionibus. 891
deni, d ezu nunquam. 5vacuum.& l. cæptam hic. hæc de tem. eſt ex! tnuhi pole ſufficiant.„, ſtatur Ser duodecim tabularum ſumptum, vt te 0 di De effectu vſucapionis. C4 P. VP. vbi! Quintus Murius apud Gellium lib.z. 24 ud annd Ic quæritur quis ſit effectus vſucapionis. Et 6 115Jnürur de mulierum vſurpatione, 8 Nſn. 1 2ſte„ urpationi h doiha ſane magnus eſt effectus vſucapionis, videli- tum de- riomibus maxime pertinet ad hunc tracta- tum ſuühi cet acquiſitio domim) vſucapione acquiritur domi- tinuat vuncaplo. quia in vſucapione debet eſſe con 1 ütün nium, quod cõſtat vel ex ipſa definitione vſucapio- non a poſſeſsio, ita vt ſi interrumpatur poſleſsio, ſi Galeüaa b nis..z. lic vulgò tractari ſolet hæc quęſtio, an verũ, vſuc Coutmuetur poſſeſsio, non poſsit heetioe 8 lh... 9 8. on and directümq; dominium, acquiratur vſucapione? Ec rur apio. E 1 go videndum eſt quibus modis inter- 1 dai uicham hic diſtingũt res mobiles ab immobilibus. à nuparur 5 bvcapio vel poſſeſsio, vtrunque dicitur 2.. ⁸. 2 1. 4 barani, ded ego iam admonui ſuprà, verum, iuſtum dire- rumpi 8 hi Iterrumpi vſucapionem,& inter- d mendoäe dumq; dominium acquiri vſucapione ſine vlla re- Apr Patieisionem. „pläa. duttinctione, ſiue res ſint mobiles, ſi 2. piorien llue res mobilcs poſcidearrur tlerruo de Veatuplex ſirinterrupti CA p. v .Mcaaa bils, fiue res mobiles poſsideantur triennio, ſiue Nimad. WII. lc. In oſ3 anrur.. imaduertend 4. 1. un3cßs e immobiles poſsideantur decem vel viginti an- A tionen ſettendum eſt duplicem eſſe interru- no 8 us Hoc 8 ein lt at definici 0 vſu capiomis Noncmm ner he 5 deriouie ſiue poſſeſsionis, vna eſt bama opottet intelligere, definitionem tantùm ad res 5. hic Cum ler elt quæ dicitur ciuilis. l. naturaliter. uimn ncbiles pertinete Jtultum eſtquod quidam dicunt inlui„Hmn fait naturaliter interrũpi vſucapio- las& nuni vſucapionem eſſe rerum mobiliũ, præſcriptionem turaliter V t allter quoq; interrãpi poiſe quàm na- nam ynunt immobilium. Nam vſucapio eſt etiam rerum im- ſeſaionis 1 16 nos diuidimus interruptionem poſ. 1 dcapion mobilium. vnde in Ltraditionibus. C. de pactis. ge- Nos de Vra af So in naturalem& ciuilem. dcratiorehn neraliter dicitur, Traditionibus& vſucapionibus traque dieturi ſumus ſoparatiin. ro cöpleun dominia rerũ acquiri. Et in Leum qui ædes. 23. hic De naturali interruptione. C( A P. V/I/ recétclmm,. LC. loquens de ædium longa poſſeſsione ait muta- Arurallst.. m elſoetlan te dominium. Conſtat autem ædes res immobiles N alis interruptio eſt cum quis poſſeſsio- in honorh obfles cfle. Et Iuſtinianus in initao Ffrnſſt Je n emn amitlir. Nihil tam naturale dici dororh non mobil Et inianus in initio tituli de quàm vt cum dicim ſ le dici poteſt libi tamen vſucapionibus loquitur de rebus tã immobilibus, net, ita amittere poſſeſ 8 iqvem poſsidere cum te- tum, felunn quam mobilibus. Ait enim ſimpliciter dominia re. non poſtidet. Bxtemnpla Huh cum non tenet, cum Ipräde mina rum acquiri vſucapione,& huc pertinet conſtitutio de ac qui. poſſeſ. Na 4 dlu e zana ſunt ſub tit. 1gun ſell ill luſtiniani de vſucapione transformanda, cuius poſſeſsio, liſdem modt vſucapi 31 unrcrrumpirur n. Cum mir um meminimus. luſtinianus ita transformat vſuca- pi. Sed nos exemplis v Abd uun. en dic unis hpionem,vt loco anni in rebus mobilibus conſtituat iut LmnPlis"romu que ſui nocrirulore. 2p'anni 1000 A. 15 aus conftituat periuntur& inſignioribus. Vnum exemplum eſti c münotel tempus triennij, loco biennij in rebus immobilibus. naturaliter.. hic. Natural Fal P elt in ſualtaura decem vel viginti annos. hæc eſt transformatio. At q Jic⸗ArAreraete, See.locclt imelligen. is Juoyrrun conſtat iure veteri, quo ſtatuebatur annus in rebus dum nigl Thais ira deiicirur do voſieſionc, vtmul „pProptell C Im a l1us animum, at. itati aheaf r. Certuohm nodilibus, bienniũ in rebus ſoli, cõſtat inquam ac- Auperaatla b Mi unet Lea diennn hahrar ne dudoc vͤ 24 ra diximus Iub ti . uin dominlum illo iure veteri. Vlpian Inſt— 1 1 tit. de arit. Sichm aumdolni rI. VIpianus in Inſtit. acquir. vel amitten. poſſeſ. ser bant. Wwmn tide acquir. rer. domi. hæc ſatis demonſtrat defini- pitur pofſeſ. vel cum res mobilis eri- ur tempi-- 4 Ollltrat detlhl Itur 7.. tatur temmybim tine. yſacapio, inqui Sue Deeien pitur. Quo caſu aduerſus omnes. Notanda eſt ſigni- nibus, de di pio, inquit, eſt adept: o domiin; per conti ficatio verbi aduerſus, ſub hoc titulo. Non tantum um fauorn. dees ahehnu n e, 7 ebus mobilibus, bienn; aduerſus eum qui eripuit, id eſt, pro eo qui eripuit — us limm— Ar 1—.: lucapiore Ai ⸗ obilbus. Cum igitur illo iure vete- Sic apud Senecã ego plæriſque in locis obſeruaui TUeapnee üicertum ſit acquiri dominium cuiuſ8 ae rei, ſi- zu1 21 2 lus diſſerulne ve mobilis ſ 4 bilis 3. Uicue 1Ll5l Aliud exemplum eſt in l. ei à quo. 21. Ego poſsi- uslegisenan bemobilhsl ie immobilis,& ita transtormata ſit debam fundum tuum titulo pro hærede, repertus 6!, A„ 8..... ſtindta fälle ſurn 4 un dtane, vt tempus mutatum ſit,& in ille fundus fuerat inter res hæreditarias, cgo cœpi retyxetuiri une ienmj ſucceſſerit tempiis decem vel viginti vſucapere, deinde eundem fundum tibi locaui, hac cmus(cfu el dun di looetn annl trienniũ, dubitandum non locatione dicitur interrumpi poſſeſsio. Et imprimis igum lir auh idem dicendum ſit de hoc tempore trium Iuriſconſult. ait nullius momenti eſſe locationem. unee gl 6— ö0. vel decem, vel viginti annorum, ſi tanto Nam locatio rei propriæ nõ valer,& ideo non pro- nunü por res poſſeſſa ſit. Veteres dicebant mancipa- deſt ad retinendam poſſeſsionem: ſed dixerit, quo- — 6 ſipatio alienatio quædam eſt, vt docer VL modo poteſt dici amiſſa pofleſsio, cùm animum 5 lriluu de* tit de acqui. rer. domi. in Inſtit. Hactenus vidcatur habere poſſeſsionis retinendæ is qui loca- uam. 1 d 6 a parte huius tit. reſtat vt alteram aggredia- uirt? Is qui locat domino rei propriæ, videtur hoc lecXg 3 quæ eſt de vſurpationibus. animo eſſe, vt rem retineat,& hoc animo retinetur 4 4 P. Br
De vſurpationibus. Itulus noſter ita inſcribitur, de vſucapionibus Me iparlonibuseer quo apparet vſucapionẽ he lürdarlono He ſaeahtenee G„ſue⸗ dri,n⸗ ic enim legendũ eſt:licet in quibuſdam 3 legatur de vſucapionibus ſeu vſurpationibus. lrparden Virdr videndum eſt, quid ſit vſurpatio. C ſeae em efinit Paulus in l. 2. hic, vſurpatio nei 5— Wehtn Oratores autem,&c. his nrällln it aliter accipi vſurpationem apud lu- ltos, quàm apud oratores. Vſurpatio verbum
poſſeſsio. hoc perquam rarum eſt,& ſingulare quod hic dicitur, ſed hoc plenius interpretabitura nobis in interpretatione l.ſi aliquam rem. 28. de acquir. vel amitt:poſſeſ. Eſt nouum genus loquendi durare vſucapionem& præſcriptionem. Quidam ex hoc loco hauſerùnt errorem, niſi fallor, qui præſcriptio-
nem non accipiunt pro exceptione. Si exceptio eſ⸗
ſet, dicunt, quomodo diceret durabit exceptio? Sed
æquè abſurdum eſt, quòd dicit vſucapionem dura- re, cùm res vſucapta eſt tempore legitimo nulla in- terruptio poteſt valere, ſed abſurdum eſt, ſcilicet
EEc z

882 PFranc. Duareni luriſconſ.
oſſeſiionem durare, quæ cauſa eſt vel vſucapionis in bello.§. facti. de capti. facti cauſæ. Hoc iam vel præſcriptionis longi temporis.“ plicatum eſt à nobis. Ideòq; Triphoninus hic n Aliud exemplum ett interruptionis naturalis in tum intereſſe oſtendit an quis per ſe polſederit 3 1 ſi is qui. pro emptore.15. hęc eſt lex celeberrima& per ſeruum ex cauſa peculiari, quia certum 6 zan 9 obſcuriſsima. Paulus, qui vulgò habetur obſcurus, certum eſt eum deſiiſſe poſsidere,& facti Ghudn d nihil vnquam ſpurcius aut oblcurius ſcripſiſſe cre- reſtituitur poſtliminio. Loquitur enim luriſcon 10 yb ditur. Quæſtio hic eſt an poſſeſsio amiſſa per ca- minatim de eo, qui poſsidet per alias erlonas ſuo 9 7 ptiuitatẽ eius qui poſsidebat reſtituatur iure poſtli- iuri ſubiectas. ulianus. Hic refert Iuliani orinlond Mc minij, de qua re diſſenſio fuit inter veteres lure- quam etiã refert Paulus in lege noſtra./ulianas ſc confultos, preſertim inter lulianum& Marcellum, Hit credi,& ita legendum eſt, non hæredi, vt A un ui notas in Iulianum ſcripſit quæ opiniones hic ſius legit. Et dicit credi, quia tempore ſuo de eo d referunturà Paulo& à Triphonino in L.in belld. 5§. bitabatur, ſed tamen videbat inclinari in hanc 8 facti. infrà de capti.& poſtli. reuerſ. variæ ſunt inter- tem. Quid mouerit Iulianum hic non ee pretationes& variæ opiniones. In hac tanta varie- tur, ſed exprimitur in lege noſtra. initium elt ſatis 34
tate ego, qui omnia ſurſum& deorſum volui quæ- perſpicuum. Si is qui pro emptore. nam vſucapio gelh 7
cũque ab aliis ſcripta ſunt, ſemper exiſtimaui Pau- interrumpitur, etii ipſi reuerſo. Si iure poſtliminij 22
lum noſtrum hic opiniones autorum referre, ita vt reuerſus eſſet, nõ prodeſſet ei vſucapio. Quomod 1 gti ipſe nihil affirmet, ſed alibi probari Iuliani ſenten- igitur ſi deceſſerit apud hoſtes proderit eius heredix 3 anals
tiam vt veriorem, nempe in d. l.in bello. S. facti quo- Qugd ſi ſeruus. Hic luriſcõſdiſtinguit an perſepot-— Füch que. Pro explicatione igitur huius capitis animad- ſederit, an verò per ſeruum,& eadem cit diſtin6tio, lngtto⸗ uertendum eſt& pro probanda luliani ſententia quæ eſt in l.in bello§. facti. de capt. hic refertur opi- m poſſeſsionem amitti captiuitate: cum ſcilicet quis mio luliani ſicut& à Triphonino in d. I. in bello.9. auttä
er ſe aliquam rem poſsidet. Hoc ſatis expreſſum facti quoque. de capt.& eſt eadem opinio lulant. anaqis eſt in l. cum hæredes. S.1. de acq. poſſ. Sequitur ergo emerit, accipe ex cauſa peculiari, vnde hoc. Quico- anabh ſi quis poſsideat rem aliquam& vſucapere incipiat, trariam opimionem tuentur, dicunt nullum hccſe asuou deinde capiatur ab hoſtibus, illa captione deſinit verbum de cauſa peculiari. Sed certum eſt hicnon gmnunc itur poſſeſsio quoniam, in- eſſe plenam luliani ſententiam. Triphoninus in lim waurnr
poſsidere,& interrumpi quit Iuriſconſultus, non poteſt poſsidere videri. bello. S. facti. referens hanc Iuliani ſentẽtiam loqui- anmet
Qui ab alio poſsidetur omnia iura amittit quecun- tur nominatim de cauſa peculiari. Cur ergo idno a ue habuit ante captiuitatem. Primum eſt illum nõ ſupplebitur ex eo loco: Nam ſi dominus,&e Obuei iudon poſsidere corpore, neque intelligitur animum poſ- tantum& ſtrictim attingit opinionem luliani. Ac- ſidendi habere. l. ſed ſi nuntiet. l. peregre. l.clam poſ- curſius ait nõ dubitari in d.§. facti. hic autem dubi. ſidere.de acq.poſſeſ. Si rationem habeamus animi, tari. Accurſius incidit in Codices mẽdoſos,& legrm Vwnit vel corporis, non poſsidet. De interpretatione luris dum eſt, Credi. Iulianus dicebat credi tempore d 8 ciuilis nulla eſt dubitatio: is amittit omnia quæ iu- his verbis oſtendit ſe in hanc partem propenſiotem uc ris ciuilis ſunt, quia deſinit ciuis eſſe: ſed ſi poſside- eſſe, ſed tamen dubitari an per legem Corneliam † 4 bat per alium, puta per ſcruum, vel filiumfamil. ad ſucceſſores eius pertineat. Marcellus poſſé-lulianns ex cauſa peculiari, aliud dicendum eſt. Dominus diſtinguebat an is qui captus eſt ab hoſtibus poſſe oſgidet ex cauſa peculiari per ſeruum, vel filium- derit per ſe, an verò per alias perſonas iuri ſuo ſub. familias etiam ignorans,& vſucapit, quamuis ani- iectas ex cauſa peculiari. Marcellus verò exiſtima- 10 nl mus neceſſarius ſit in poſſeſsione. Poſsidet quis non uit plenius fictionẽ legis de poſtliminio accipiendii tantũ corpore alieno, ſed ctiã animo alieno, nem- eſſe, id eſt, vt non tantùm reltituatur poſſeſsio, cum pe ſerui, vel filiifamilias. Et dixi hoc tantum locum quis poſſedit per ſe, ſed& cùm per alium. Quemad. habere in cauſa peculiari, illud ſatis expreſſum in 1. modum enim. Nõ perſpiciebat Marcellus rationem juſto. S.vlt. hic anei teneri incipiat, cuius ſciẽtia non diuerſitatis inter hos duos caſus, cum quis poßidet eſſet in ciuitate neceſſaria: Ergo& ſi captus ſit ab per ſe,& cum per alium,& exiſtimabat plenius f. hoſtibus, nihilominus dicendum eſt eum poſsidere tionem legis accipiendam eſſe. Nam heredia, Ce a & etiam vſucaperc. Si verò hoc non eſt receptum hæc eſt ratio quæ mouit Marcellum, quæ nõ expi. ex alia cauſa quàm peculiari, vt poſsideat vel vſu- mitur apud Triphoninũ in d.. facti. inquit, Mara- capiat dominus per ſeruum ſuum. Sed quæſtio eſt lus,& eſt ſuſpenſa vſque ad finem ſentẽtia. Haredi. an hæc poſſeſsio reſtituatur poſtliminio. Certũ eſt tes, hic ab aliis diſſentio. Mihi videtur hoc argumen poſſeſsionem, quã quis habuit per ſe, non per alium to vti Marcellus:hæreditate nõ adita poſt montem 3 ita amitti, vt nullo iure poſtliminij reſtituatur. l. de- defuncti vſucapit hæres, quãuis non poſsideat.ni. nique. ſuprà ex quib. cauſ. maio. pofſeſsio plurimum quã.. vacuũ.& l. cęptam. hiic nõ interrumpitur- facti habet. Cauſa facti non continetur iure poſtli- capio, etſi non poſsideat hæres, quia hæreditas ut t minij. Fieri non poteſt, vt is qui eſt apud hoſtes, fe- perſonæ fungitur. Vnde alienum nõ eſt dicefe-qie-
ciſſe intelligatur quod non fecit. d. Lin bello.. facti uis propter captiuitatem vſucapio ſit ercecſes
quoq;. de capti.& poſtli. Ea igitur in quibus factum hilominus compleri vſucapionem. Alij int 4 eius qui captus eſt ab hoſtibus requiritur, non ſup- Paulum loqui de hærede eius qui captus e 1 u plentur iure poſtlimim j:dominium quidem retinet. ſtibus. Alij addunt negationem, locum nhh huhe
nam ſi manſiſſet in ciuitate retinuiſſet dominium Maech bene dc ſi ita legamus, hæc verba vun e. (ant cohærere cum præcedentibus iudicio m
COele 11. ſben⸗ Alioqui niſi intelligamus hucuſq; ſententiã ſulp
47 4 1m ſam eſſe, nullus ſenſus erit. Accurſius admonet uibuſdam
ſinc facto ſuo. Idem dicitur in l. bona. S§. pen. de capti. & poltli. reuerſ. Nunc ego ſingula verba explicatu-
rus ſum huius legis, ſed imprimis vendenda eſt d.l. b 3

ael apt.hic re
1
o In d.Lu dem opiuult vnde lor cunt nullm certum ttt Tniphouinn ani fertäiun liari. Cuu cg dominusoa
nionem lulm ti. hic auxend xees mẽdoſosd
tcreditemm. artem propeln r legem Can
Tarcellu Wuſtlhe
eſt ab hobbage derſonas lun hi cellus veto in
ſtlimimo une
8
uatur poltide
tura quædam coniunctione harum rerum.
1 per alium da Marcellosue
dam vetuſtis codicibus legi ſine negatione, Kita teſtatur Alciatus, quam lectionem magis pro- bo,& ſequendo hanc lectionem nos ita Paulum in- terpreramur, quaſi referat tantum opinionẽ lulia- ni& Marcelli, non probet, nec improbet. Tri phoni- nus in d.Lin bello. 5. facti. apertè dicit ſequendam elſe luliani ſententiam: coniungendę ſunt igitur hæ duæ leges,& omma plana erunt.
In vltima lectione cœpimus diſſerere de naturali interruptione: diximus poſſeſsionem naturaliter in- terrumpi cum quis de poſſeſsione deiicitur ‚vel cũ lMcui res mobilis eripitur, deinde cũ quis fundum,
uem pro hærede vſucapturus erat, locauit ei à quo mcapere vult. Præterea cũ quis ab hoſtibus captus kMulta alia exẽpla ſunt huius interruptionis, quę ſectionem tantum deſiderant. veluti in 1.nõ ſolum. 3§qui pignori.&§. ſeq. Si quis dederit alteri rem ſuam in piguus& poſſeſsionem ei tradiderit, I. C.
2
ait interrumpi vfucapionem.
uibu
Hinc exiſtit quæitio an rerũ mixtura vſucapio- nem interrumpat: veluti fi tegulæ, quas quis cœpit
vſucapere, coniectæ fuerint in ædificium aliquod. lic eſ commixtura quædam rerum. Domus cõpo- nitur ex cæmento, ex, lapidibus, ex tegulis& aliis huiuſmodi rebus: in compoſitione domus fit mix- uæri- tur ergo an hæc mixtura imerrũpat vſucapionem? Erimprimis certum eſt eum qui poſsidet domum non poſsidere tegulas, nec alias huiuſmodi res fin- gulas quibus cõltat domus. Multa inde incommo- daſequerentur ſi diceremus ſingulas res domus à poſſeſſore poſsideri: vna enim res diuerſis tempori- bus vſucaperetur:tegule vſucaperentur triennio, ſo- lum autem non niſi decem aut viginti annis. l.eum qui ædes 23. hic. Si poſſeſſfor ædium non poſsidet tegulas, videtur vſucapio interrumpi: cum tegulæ, qusquis cœperit vfucapere, in ædificium coniectæ ſunteſed tamen vtilitatis cauſa contra fubtilitatem iulis receptum eſt vt vſucapio non interrumpatur, vtſi quis cæperit tegulas poſsidere, non interrum- patui vſucapio quòd eas in ædificium coniecerit. l. rerum mixtura hic. Similis diuifio corporum eſt apud Plutarchum in lib. de præcep. connubial. Si- milis etiam eſt apud Senecam lib. 17. epiſtolarum in epiſtola 103. nouum autem non eſt cęptam vſu- capionem perfici,& ſi forte res deſierit poſsideri. Nosſupra adduximus exempla ex l. cęptam. ex l. nunquam.§. vacuum.& l. iuſto. S. nondum hic-
Aliud exemplum eſt in furore ſuperueniente in Inunquam. 5.ſi ſeruus hic. Per ſeruum vſucapit do- minus etiam ignorans ex cauſa peculiari, ſi ſeruus amum habeat pofſsidendi& corpore rei incum- bat, Similis caſus eſt in L.iuſto. 44. S. cum qui. hic. vtilitate,&c. His verbis oſtendit ſubtilitatem iuris rcftagari quominus hoc admittamus, ſed propter vtilttatem hoc receptum eſt, ne langor animi dam- num etiam in bonis adferat. Hactenus de naturali unterruptione.
De ciuili interruptione. eA P. IX. Qlüls quædam interruptio eſt, quæ diſtingui- Mtu à naturali, aliquando ciuili quodam modb 5 mnpi dicitur vſucapio& præſcriptio; ve nni du t Conteſtationem. 51 quis litem conteſtatus it
eo qui poſsidet rem ſuam, dicitur interrupta
In titulum Pro emptore.
ſed prolixa eſt de hac re
& ſimiles. videte d. l. ſicut
883 eſſe pPoſſeſgsio. l.nemo. C. eo. Tumen ex interpoſcta. Si- milis locus eſt in l. more. C. de rei vindic. Imò plæ- runque ſufficit ſola conuentio, veluti in preſcnprio- né triginta annorum. l. ſicut. C. de preſcnip. 30. anno. diſtinctio, quæ non eit hu- videte l. ſi poſt acceprum fectus. C. de anna. excepr.
1us loci propria. Interim ſuprà de rei vind. l.vt pro
IIT. IIII. LIB. xIII PANDECT.
PRO EMPTORE. tituli ſequentes pendent ex ſupe- riori titulo de vſucapionibus,& cõ- 6— tinent iuſtas poſſeſsionis cauſas, pro-
Prter quas res vſucapitur. Ego hos ti- tulos ſummatim com plectar. Hic er- go variæ cauſæ deſcribuntur poſſeſsionis, ſine qui- bus res vſucapi non poteſt, de quibus diximus ad l. 3. 5. genera. ſuprà de acq. poſſihas cauſas vocamus titulos. Cum dicimus rem vſucapi non poiſe ſine
titulo: titulus eſt cauſa. Prima igitur cauſa eſt em-
ptio. Iuſtus eſt hic titulus emptio. Cum quis emit rem alienam ab aliquo bona fide, poſsidet pro em- ptore: non acquiſiuit dominium traditione, quia dominus non erat venditor. Ideõque non potuit in eum plus iuris transferre quàm habebat: ſed tranſ- fert in eum vſucapiẽdi facultatem. Requiritur om- nino vera emptio. Error non excuſat eum qui pu- tabat fibi venditam eſſe rem quæ vendita non eft. l 2. hic.& l. Celſus. ſuprà de vſucap. Fuit diſſenſio de hac re inter veteres Iureconſultos, vt conſtat ex d.J. Celſus. Sed obtinuit ſententia eorum qui dicebant veram emptionem neceſſariam eſſe: ſi quis ergo pu- tet ſe emiſſe, cum non emerit, ille error non prode- rit ei ad vſucapionem, quod intelligendum eſt niſi magna ſit& iuſta cauſa erroris. Cum valde proba- bilis eſt& iuſta cauſa erroris, vt puta cum manda- ui ſeruo meo vt emeret,& is renuntiauit mihi ſe emiſſe. l. quod vulgo. rr. hic. Sed hic bona fides re- quiritur duobus temporibus, quod eſt notandum. Requiritur tempore venditionis,& tempore tradi- tionis factæ, vt dicitur in I.z. in princ. Ecce ſi is qui promiſerat rem alienam, cam mihi tradat, ſufficit me tempore traditionis in bona fide eſſe, vt dicitur in l. ſi is qui pro emptore.§.vlt. de vſucap. Ego ſcie- bam cius non eſſe qui forte promittebat quo tem- pore ſtipulatus ſum, hoc non nocet vſucapioni. Cũ ſtipulor rem alienam, hoc agitur inter nos vt obli- geris ad rem dandam alienam, quam fortaſsis tibi licet à domino comparare, cùm mihi tradidiſti: comparaſti forte ab eo qui verus dominus eſt, fuffi- cit. At in venditione requiritur bona fides tempo- re venditionis& traditionis. Huius rei ratio& cau- ſa videtur eſſe frequentia huius contractus. Ideque hoc facilius receptũ eſt in emptione quàm in ahiis contractibus vt requireretur fides in empeſons de tempore venditionis,& tempore ttacirdorne 4 hũc locum pertinet litis æſtimatio. l.x. hic& 1.3. Li- tis æſtimatio venditio quædam eſt. Ego Pei 1à 4 rem meam, quia forte non habes reſtituendi facul-
damnaris A iudicc ad mi- uo tempore peto: dam 1 tatem ꝗ P EEe 4
1

—————iñ- 4 8 1 2
884
m rei æſtimationem: ſoluis pretium& præterea quod intereſt, hoc eſt litis æſtimatio:& hec cauſa non minus iuſta eſt quam titulus vendi- tionis& emptionis, non minus vſucapitur quàm ſi
verè res empta eſſet. 1N T11T. v. LIB. XILI. pPANDECT. PRO HAEREDI.
hi ſoluenda
ia iaſta cauſa poſſeſsionis eſt pro hære- , càm quis poſsidet rem aliquam hære- ditariam, quia iure hæres eſt. Hæres qui
rem aliquam velut hæreditariam poſsi-
det, quæ forte aliena eſt, quæ nunquam forte defun- Kti fuit, propter iuſtum titulum eam vſucapit, ſed oportet eum re vera hæredem eſſe, vt dicitur in l.. hic. ſi re vera heres non ſit, non poterit hoc titulo rẽ vſucapere. Hæreditas non eſt viuentis, etſi quis me inſtituerit hæredem, ſi viuat, non poſſum dici heres, quia heres non eſt non poteſt dici poſsidere pro he- rede, atque ideo nõ poteſt vſucapere. Simile exem- plum elt in l. vlt. hic. de eo qui non eſt capax hære-
ditatis. Oportet igitut re vera hæredem eſſe, nec
ſufficit ſi putetſe heredem eſſe, niſi error iuſtiſsimus interuenerit, vt ſupra diximus. Aliter ſumitur pro hærede poſsidere in tractatu de petitione heredita- tis. Poſsidere pro hærede in petitione hæreditatis accipimus eum qui contendit ſe heredem eſſe, quà uis forre hæres non ſit. l.pro hærede de petit. hæred.
varie igitur accipitur pro materia ſubiecta. Primũ animaduertendum eſt idem dicendum eſſe de iu-
ſto errore quod diximus de aliis titulis, ſi iuſta er- roris cauſa interueniat, vſucapit is qui putat ſe hæ- redem eſſe,&ſi hæres non ſit. l.non ſolum. S. quod vulgò. de vſucap. Sed quæritur an hoc genus poſſeſ ſionis& vſucapionis in ſuis hæredibus locum ha-
beat? Vulgò dicitur in fuis hæredibus locum non
habere. Suus hæres, inquiunt, non poteſt dici titu- lum habere pro hærede,& ſic interpretantur 1.2. ti⸗ ruli de vſucap. pro hæred, in Codice Iluſtiniani, ſed ego alias dixi alium eſſe ſenſum horum verborum, nihil pro hærede poſſe vſucapi ſuls heredibus exiſtenti-
bus obtinuit, id eſt, quandiu ſui hæredes exiſtunt. alij non poſſunt vſucapere pro hærede, alij enim hære-
des non ſunt, quandiu ſunt ſiu hæredes. Alij perinde
accipiunt ac ſi Imperaror dixifſet ſuos hæredes non poſſe vſucapere, non hoc dicit, ſed ait, nihil poſſe vſucapi fuis hæredibus exiſtentibus, quandiu exi- ſtunt fui heredes. An autem ſui hæredes ſine poſſeſ-
ſione a pprehenſa vſucapiant, nos dicemus ad l.cum
hæredes. de acquir. poſſ. Quæſtio eſt an ſicut domi- nium ipſo iure habent rerum hæreditariarum ſine
ℳ*
apprehenii onc, ita etiam an vſucapere poſlunt,
TIT. VI. LIB. X I. PANDECT.— TRO DONATO. Lia poſsidendi luſta cauſa, eſt donatio. E o cui donata eſt res aliena tanquam pro- N pria, propter titulum& bonam fidem poteſt eam vſucapere. Titulus iuſtus poſ
5 Franc. Duareni Iuriſconſ.
non ſit is à quo res derelicta eſt, non ſtatim
1
ſeſsionis eſt donatio, non minus iuſtus eſ—
vendirio.I.. huius tituli. Oportet re vera donatan eſſe, nec ſufficit ſi exiſtimet ſibi donatum eſſe Do natio autem dicitur etiam ea que venditionis colo. re velata eſt, vt dicitur in l. i. huius tituli. Ali and venditio fit donationis cauſa. Velatur& aalrudt 1 rur donatio colore& prætextu venditionis, vt 1 deatur venditio eſſe cùm tamen ſit donatio. Nos autem inſpicimus potius quod agitur quam uod ſimulatur, quàm quod ſimulate concipitur.& de co
eſt ticulus in Codice, plus valere quod agitur quam 3
quod&c. Simulata véditio eſt quæ non eſt: ſed lic. reperitur antinomia ex l. 9. in ædibus.§.vlt. ſupra de donat. Donari non poteſt niſi quod eius fit cui dinatur Perinde eſt ac ſi Iuriſconfultus dixiſſet donani non poſſe rem alienam. res tantùm propria donationis fit cius cui donatur. Ergo donatio rei alienæ inu. tilis eſt, ſi donatio rei alienæ inutilis eſt: quomodo b
prodeſſe poteſt ad vſucapionem? Nos tamenblic g
dicimus ad vſucapionem prodeſſe: ſed hic quedam eſt homonymia. Homonymia intellecta, difftili
noõ erit explicatio. Aliquando donare is dicitur qui
rem accipientis facit. I. Senatus. de donat. Sed plæ- runque accipitur donatio in hoc titulo pro conceſ. ſione rei etiam alienæ, per quam tamen alieno uuni non pręiudicatur. Non eſt exiſtimandum eum qui donat rem alienam, auferre proprietatem vero do- mino, ſed interim is qui accepit, cam rem poſiider & interim longo tempore poteſt vſucapere. Väle ergo donatio rei aliene, ſicut venditio. l. rem aliem.
de contrahen. empt. Is qui mihi vendit rem alienam
obligat ſe ad rẽ tradenda, ſi non poſsit in me trant ferre dominium cius rei is qui obligatus eſt, ſolut mihi id quod intereſt. Non valet autem hypothcca rei alienæ, quia qui hypothecę dat, obligat rem, non perſonam ſuam, ſicut qui vendit. Itaque noceret do- mino ſi hypotheca valeret rei alienæ. Eadem ratio- ne videtur dixiſſe donationem non valere in kim ædibus. S. vlt. qua ius conſtitutum eſt de obligatio- ne rei aliene. Plærunque ita donat aliquis vt non obliget perſonam ſuam. Ecce dicit eam rem tibi dono, non obligat ſe ad tradendam rem: nam tem tradit, nec re cuicta poteſt conueniri. l. Ariſto- de donat. niſi dolus interuenerit. Vnde Iurcconſulti exiſtimauerunt niſi res fiat eius cui donatur, dona-
tionem non eſſe, ſed etiam conceſsionem rei aliena ulia
exiſti mauerunt donationem eſſe, cum agitur de tit pro donato.
TII. VII. L IB. XIL.I PANDECT.
PRO DERELICTO.
I quis poſsideat rem aliquã quę ab d E derelicta eſt, dicitun etiam iuita eſſe po- eſsionis cauſa,& ca cauſa prodela
4 vſucapionem. Et animaduertendum? ſi res derelicta ſit ab alio qui eius rei dominus li cam ſtatim occupantis fieri. l.. pro derelid qula iiſdem&c. Idem in l.ſi id quod.5.5. vl. lc. ſicureim quis mihi vendit rem cuius dominus eſt ſtatim ac
quirit mihi dominium traditione: ſed ſi dnia toccu-
paulis

n? Nosm ſlerſed le jntellecac onale utin de donnsit
ctitulo ppa
d cam tm eſt vlucaper enditiolrend- venditteman pobitin na obligauschi et autem uymt dat, oblgum t.ltaque roort
alienæ.Fademm.
1 non vacexeb
um elt dechiu
onat aliqubun diicit eqmunt dam tem:unn nueniti.lAThe Vnde lureml S cui dommfie ceſsionem fl-
ſe cum agull
1
Sed oportet tem verè derelictam eſſe: non ſutfi. 8 opimo eius qui occupauit. I.nemo. 6. hic. Sed aid eſtrem derelinquere: Quid ſit rẽ derelinquere gueſtio magis facti eſt quàm iuris. Eo animo opor- cct rem amitti vt omnino abiiciatur. Vnde is qui abiicit merces in mare, non videtur derelinquere. .vlt inſtit. de rerum diuiſione, ſed potius vt ſalua ſit nauis.ſi quis merces.7. hic. quæſtio tractatur in I. vlt⸗huius tituli de eo qui negat alimenta,& dicitur eun intelligi pro derelicto habere. riT. VIII. LI B. XII. paäNbBCT. RO LEGATO.
C G 4—.—, . gata ſit, legatarius poterit eã vſucape- . 2 re. I. 4. hic. Hoc verum eſt ſi verè legata
e.
ſit,x cl
ge hoc errore quæſtio& controuerſia apud veteres.
celſus. de vſucap. Sed hoc obtinuit. Poſt magnam varietatem cum eſt probabilis cauſa erroris habe-
tur res legata, etſi res legata non ſic. 1. 2.& 4.hic..
vluim lic. PANDECT. b PRO DOTE.
= Irulus etiam iuſtus eſt poſſeſsionis pro
dote, cm quis rem vt dotalem poſsi-
(dcr. Vlpianus vocat eum titulum iuſtiſ-
— amum. Ego hane quæſtionem de vſuca- lole dotis tractaui nudiuſtertius ad I. Pomponius. lipa de acq. poſſ. Ego dixi ſi mulier dederit mari- vn dotem rem alienam vt propriam, maritum eã polſe vſucapere. Eſt enim poſſeſſor fictione iuris, in- teligitur& dominus& poſſeſſor eſſe,& vſucapit ad commodum ſuum quandiu durat matrimoniſi,
loluto autem matrimonio ea vſucapio cedit com-
modo vxoris: vſus ſum argumento ex Iſi alienam.
de donat cauſa mortis. Cum res aliena donata eſt
mctim eam vſucapit donatarius, ſed reſoluta do- nauone ca vſucapio non prodeſt donatario, ſed do-
natori potius.
TIT. x. LIB. XLI. pANDECT.
In Tit. Pro legato,&c.
antis.J.4 ic. ſed poteſt is qui occupauit vſucape-
aliena, credebam cam nullius eſſe
„ Vſta eſt ctiam cauſa& iuſtus titulus. poſſeſsionis pro legato. Si res aliena le-
ſ luſta ſit cauſa erroris. l.vlt.hic. Magna fuit
88
DROSVvO.)
2 Itulus eſt etiam iuſtus pro ſuo. Pro ſuo
autem poſsidere dupliciter quis dicitur
hoc verbum& generaliter& ſpecialiter
pro ſuo ganſdels ne ou dicitur poſsidere
aua domunu P:1 ct. ex quacunque cauſa ex m acquiritur. l.1. huius tituli: veluti ex
empto, ex!
EX ſegato. Specialiter au ici
10A. tem dici
pPoſsidere, cum. eNac ſi
itdl deficit, c 1.I. z. hic. l.1 à de
Carls Keiel 8. ſupra de acq. rer. dom. Qoæ in lo, mariue capiuntur fiunt occupãtis. Quid quæ inuenta eſt in littore maris; crat
ſi forte gẽma enacredchar e in bonis: Proderi
wi ea poſſeſsio ad vſuc tuoenie acu 2....
1nc as vſucapiendi ſicuti ſi in nullius bonis eſſet atit eius dominium mihi acquireretur. Is Erſatn
Poſsidet pro ſuo qui iuſto errore ductus pro ſuo ſe
Putat poſsidere. 84 b
TIT. PRO SOLVTO 6
l
ſoluto præcedit titulum pro emptore, ſed in veteribus Codicibus, maximè in Pandectis Florent. nullus eſt ſpecialis
titulus pro ſoluto:& poſt titulum de vſucapionibus
ſequitur titulus pro emptore. Et quæ leguntur in li- bris noſtris ſub titulo pro ſoluto in Florentinis Pã- dectis pars ſunt tituli de vſucapionibus. Quia pau-
ca ſcripta erant de hoc titulo pro ſoluto, non eſt vi-
ſum neceſſe proprium titulum de eo conſcribere
veluti in I. 1. pro ſolut. Sed dixerit aliquis, hic titulus
non videtur neceſſarius: quia ſemper præcedit ali- qua cauſa poſſeſsionis, puta emptio vel legatum. Ergo ſufficit ille titulus vel emptionis, vel legati. Cur ero dicitur eſſe ſpecialis titulus pro ſolutoꝛ Hoc ideo fit, quia aliquando res alia quàm quæ de- betur ſoluitur, ſi ſit aliena non mea qui ſoluotibi: in te transfero facultatem vſucapiendi, veluti alium librum quàm eum quem tibi vendidi, in ſolutum do.in Lex cauſa. C. de vſucap. Pro emptore dicitur ex cauſa tranſactionis rem poſſe vſucapi. In Dige- ſtis nulli ſunt alij tituli ſpeciales præter hos quos enumerauimus, quod quemadmodum accipiẽdum ſit tractatur in l.ſi pro fundo 33. C. de tranſact. Res etiam iudicata titulus iuſtus eſt poſſeſsionis, vt diximus ad l.z. Pomponius.& 1. iuſtè poſsidet. ſuprà de acq. poſl. FRANC
N quibuſdam Codicibus titulus pro
iuſta eſt cauſa poſſeſsionis, led alius onſtat iuſtam eſſe cauſam poſsiden-
apionem, acquiritur mihi.

———— ——
—
“
886 FRANCISCI DV
GCONSVLTI
Se, ocos iuris noſtri obſcuriores declarem, non yt conſumam tempus in iis qui leuiares =se unt,& lectionem tanràm deſiderant. Nam vix Vlla pars eſt iuris ciuilui qua nodi reperiantur difciliores; quàm in hoc tratatu, qui ad res iudicatas pertintt: in cuin i, pretatione perſequar ſingula capita, quo deſcripta ſunt ordine à compoſitoribus Dandedt Reut im⸗
eſt ſub tit de legatis. Quæſtiones omnes quæ ad rem pertinere yidebuntur, accuratè tralla.
factum
AKRENI IVRIS-
1N LIB. XLII. PANDE- b CTARVM SEV DIGESTORVAM,
AD TIT. L DERE IVDICATA
AE F 4710.
borſed more meo E& omiſsus inutilibus argutiis, quibus fers libri aliorum referti ſunt. Ac ſper ſine i
vt ex labore diligentiãque noſtra auditores attenti atque aſſidui fructum minimè vulgerem
capiant.
Nſcribitur hic tractatus De re iudicata L de effectu ſententiarum,& de interlo- ccutionibus iudicum,&c. Et complecti- cur ca quæ ſub variis titulis deſcripta
extant lib7. C.tit.quom.& qua. iud. tit. de ſent.& interloc.& pleriſque aliis,&c. Pro huius explieatio- ne videndum eſt imprimis, quid ſit res iudicata. Eſt enim declaranda vis verborum in initio cuiuſque diſputatiouis, propter rudiores, quibus etiam nos conſulere oportet:i gnoſcam mihi cæteri, qui magis promouerunt in ſtudio iuris ciuilis. Sequentur pau- Io poſt alia capita in quibus ſpero me eis ſausfactu- xrum eſſe. Ait Modeſt. Res iudicata. Quibus verbis oſtendit non quauis pronuntiatione iudicisrem iu- dicatam intelligi, ſed cum finitur lis,&c. Kàtota controuerſia receditur. Huc pettinet quod dicitur in l.qualem. 19. 5. dicere. ſupra de arbit. Dicere ſen- rentiam exiſtimamus eum, qui ea mente quid pro- nuntiat, vt diſcedere eos à tota controuerſia velit. Ex quo apparet imterlocutionẽ iudicis propris ſen- rentiam non eſſe, nec pro re iudicata habendã eſſe. Ac in inſcriptione hac noſtra diſtinguitur interlo- cutio à ſententia& re iudicata: ſicut& in tit. C. de ſent.& inter- omn. iud. Interloqui enim dicitur iu- dex cùm aliquid pronuntiat pertinens ad præpara- tionem cauſæ, magis quam ad deciſionem, d. L.qua- lem.§. dicere. de arbit. Iudex iubet litigatores adef- ſe calendis, mox idibus,&c. hanc pronuntiationem vocare ſolent Iureconſulti interlocurionem. C. de ſentent.& interlocut.&c. luſtin. aαμαν vocat, Nouel. 11². de litigio. æεe τυνναιαικν. Item pro- nantiatio quæ polt ſententiam fit in executione, re- e dicitur Interlocutio, l.à diuo Pio.§. in venditio- ne. hic. Interloqui autem dicitur iudex, quaſi inte- rim loqui, id eſt, dum fuerit ſententia dicta, vel exe- cutio Aa. Sicut interdictum plerique dici exiſti- mant, quaſi interim dictum, interpret. Pauli ſenten- tia. lib. j. it. de interdict. Nam in interdictis pronun- tiatur de poſſeſsione, nec deciditur lis quæ de pro- prietate eſt vel eſſe poteſt. Interdicta fere præparant
finiri. Expendenda eſt diligenter quæque
cauſam, vt dicitur in l..§. vlt. de aqua quot. gedde interdictis diſputatio eſt alterius loci hoe tantüm Bunck meminiſſe nos oportet. Sicut pronuntiatio de pol Re ſeſsione in interdictis præiudicium non facit po. 5 uah prietati, ita interlocutio cauſam plerunque non ye. 1 rimit, J. poſt ſententiam. C. de ſent.& interloc cuu Madi autem lex dicat, plerunquc, dicemus ad l. quod iut- 54 ſit.& alibi. Hic quæri ſolet an pronuntiatio iudics de poſſeſsione poſsit dici res iudicata, vel ſentemii diffinitiua. In hac quæſtione expendenda eſt dem. tio Modeſt. Si principaliter de poſſeſsione acttun ſit, vt hodie fit, non video cur res iudicata dici non poſsit: quoniam terminatum id eſt, de quo princi ull paliter agebatur in iudicio: non agebatur de pro- eala prietate, ſed de poſſeſsione. Si verò inciderit quæx ſtio de poſſeſsione,& pronuntiatum ſit ordinande litis gratia, erit interlocutio,&c. vt in I.exitus.zſde acq. poſſeſ. Ex iam dictis apparet appellatione ſe- tentiæ, aut rei iudicatæ propriè non contineri inter. locutionem. Proprietas ſermonis cognoſcitur er vſu. l. Labeo. de fupell. leg. Vſum hic intelligimas non vulgi, ſed iuriſperitorum. Nam alij hæc non i aded ſubtiliter diſcernunt: quinimo& ipſi authois iuris plerunque abutuntur his verbis,& ſententiam vocant diffinitiuam,& interlocutionem paßim ſih tit. C. de ſent.& interlocut. omn. iudic. Vnde quat tur ſi reperiatur mentio ſentẽtiæ, an intelligi debeat de diffinitiua, an de interlocuroria. Ego ſepe ad
monui tales quæſtiones nõ poſſe in uiieſin i. pocie
propoſita. Conſideranda ſunt ea, quæ alias àhi. tradita ſunt de explicatione ambiguitatis lubl de legib. Hac via poterit homo iudicio med præditus videre quid iudicandum ſit in quaqus 5 cie: quid acciderit. Qui hoc non animaduertunn
cumulant quæſtiones quæſtionibus,& confunduht
6 3 des omnia atque obruunt verius, quàm docenssa quæſtio eſt, An aliud ſit res iudicata, quàm lents an
.. u¹o. tia: de qua re magna eſt apud interpretes„. des Sed viranda eſt in omni diſputatione A0pnen de e inanis, vbi de verbis contentio eſt, magis Tacbo N
ſd

aqua qun us loci du 1 ronuntistodh ium vontaa aplenmquem ſent.Xinnaun xeemus adlqau
pronuntatoil
dicats,elſmn pendendacitd Poſſcbioret
es iudicatdin
deſt, dequm
om agebarl g veto inciting latum ſit odint rcyt in leuwſ ret appelaumnt
——
non comrixlin onis coggolim um hic lnrg
„Nam alikun nimo Kitule
velbis⸗&ſau b cutionem puüs
ebus⸗ſicut fere hic ecidiiadele noſter oſtendit cauſam ipſam,& litem, quæ deciditur, rem iudicatã ici magss, quàm pronuntiationem,&c. Res pro cauſa& lite interdum accipitur. 5. de verb. ſignific. Lrde tranſact. Cice. pro Mure. Huc pertinet quod zit Cice.lib. 2. de Inuent. Iudicatum eſt id de quo Alcuius, aut aliquorum ſententiis conſtitutum eſt: ſeutentia eſti pſa pronuntiatio iudicis, ſic dicta, quia uod ſentit, pronuntiat. Sed quia hæc ita coniuncta ſunt, vt ſeparari nequeant, alterum pro altero inter- aum accipitur per metonymiam quandam:vt cum liemus cxecutionem rei iudicatæ ‚tit. C. de exe- autxi iudic. Rebus iudicatis parendum eſſe, l.1. de r udd. C. Primò iudiciis ipſis ac ſententiis res inter los udicatas, aliis non nocere. C. quibus res iud. von noc. Alij plerique hic diſtinguunt rem iudican- tem à re judicata, ſed ineptè. Verè quidem loquun- turſed non aptè nec appoſitè ad docendum. Quę- itur de pronuntiationc arbitri compromiſſarij: an ſententia recte dicatur:? Dicitur ſententia, ſub ti. de arb. Imò in ipſo prætoris edicto, Sententiam dicere ogum. Nec vllum eſt aliud nomen Latinum, quo appelletur hæc pronuntiatio laudum: quo enim vo cabulo vtuntur Itali doctores barbari,& ineptum eldicendum tamen eſt rem iudicatam non eſſe ex denitione Modeſtini. Modeſt. loquitur de pronun- tittionc iudicis, non arbitri compromiſſarij. quan- quam abiter pro iudice nonnunquam accipitur,& cötravt dicam ad J. a diuo Pio. in princ. Hinc Paul. lb.;ſenten. tit. 5. Ex compromiſſo iudex ſumptus rem udicatam non facit. Vlpia. in l. quid ergo.§. ex compromiſſo. de his qui not. infa. Ex compromiſſo aibtter infamiam non facit, quia nõ per omnia ſen- rentia eſt. Ex ea ſententia non naſcitur actio iudica- unsc exceptio, l.-. C. de recep. arb. l.. ff. eod. niſi in clbus exceptis, l. 4.& l.5. C. eo. Eſt ergo hic homo- myma quædam: nam aliter accipimus hic ſenten- tam, cum loquimur de arbitro,& cum loquimur de ludice. Alia quæſtio eſt, an res iudicata rectè dicatur, ſi
appellatum ſit, vel appellari poſsit. Variæ ſunt opi-
mones. Puto non maleè dici rem iudicatam ex Mo- deſtino, quia Iudex finit negotium quantum in ipſo et Spectatur conſilium iudicis, arg. d. l. qualem.§. dicere.ic. Video iuris authores ita loqui, l.litigato- ibuC. de appel. Litigatoribus licet appellare illi- co viua voce, cum res popoſcerit iudicata. Inter- dum dicitur res iudicata quæ nullo remedio atten- tati poteſt.l.eleganter.§.. de cond. indeb. Cum di- cimus poſt rem iudicatam tranſigi non poſſe: quaſi non videatur finis impoſitus,&c. In priore ſigmifica-
tione ſpectatur factum iudicis, in poſteriorc ſpecta-
tut quod euenire poteſt.Sic accipiẽdum illud quod
att Cic. pro Sylla, Rebus iudicatis rempub. conti-
nerine reſcindantur iudicia, à quibus prouocari nõ hoteſt. Hac ratione videtur diſtingui tit. de re iud. à titde ſentent. in C. Huc ctiam pertinet vulgare il- ud ex iurc pontificio: Poſt decem dierum ſpatium ententiam tranſire in auctoritatem rei iudicatæ, c. auod ad conſulationem. de re iud. Et hæc hactenus tehomonymia: de re ipſa quid iudicãdum ſit, bre- uter dicam.
Cerrum eſt appellatione nihil nouandum eſſe, Kiralbil innouan. appell. nec imra id tempus, quod
In Tiit. De re iudicata.
887
149 44 Ep hellandum Enon ſolum, de appell. in 6. duor Näinn luris, quocunque nomine res appel- am de nominibus nos non admodũ ſolici-
tos eſſe opottet, auctore Platone. Vnde dicitur ap- pellationis remedio extingui pronuntiatum, 1. 1.§. vead Turpil. Alibi tamen dicitur ſuſpendi ſenten- ii⸗ fſi cau cognita. C. de tranſact. ca. venientes, de elur. Sed nulla hic eſt repugnantia in re, diuerſi- tas quædam eſt in ratione loquendi. Qui dicunt ex- unguiahens rationem ſtatus præſentis: Non ha- et maiorem vim ſententia, quàm ſi omnino lata non eſſet, l.. nihil mmou. appel.] furti. de his qui not infa. lſi quis filio.§.hi autem. Qui dicunt ſuſpendt reſpiciunt ad futurum euentum incertum eſtan iu dex appellationem confirmaturus ſit,&c. Quæritur apud. Accurſ.ex qua ſententia detur actio iudicati an ex ſententia confirmante, an ex confirmata? Sed remotior eſt hæc quæſtio à propoſito: tractabimus eam loco magis idoneo. Ex iam dictis obſeruan- dum eſt, cur exceptio rei iudicatæ vulgò dicatur li- tis finitæ exceptio: nam res iudicata ad finiendas li- tes pertinet. Qua ratione quidam putant non im- probabiliter poſitum eſſe hiunc titulum poſt tit. de vſucapio. Cice. pro Cæcin. ait vſucapionem eſſe fi- nem periculi& ſolicitudinis litium. Huius exce- ptionis hæc eſt vis, vt impediat litis conteſtationẽ. l. eleganter.§. ſi quis poſt. de condit. indeb. Sicut& exceptio iuriſiurandi,& tranſactionis, c. 1.& 2. de lit.
conteſt. in 6. fines non procedendi vocant, pragma-
tici in foro, De ratione pronuntiandi. Condemna-
tio aut abſolutio neceſſaria eſt. l. præſes. C. de ſent.
& interloc. quibus verbis hoc fiat, dicemus ad l. in ſententiis. hic. Duo interim obſeruanda ſunt, vnum eſt de præiudicio, in quo non requiritur condemna-
tio. Theoph. S. præiudiciales. Inſtit. de act. ſcripſi, lib.
2. diſp. c.z· alterum iudices pronuntiabant interdum de facto, interdum de iure: ſcripſi lib. i. diſp. c. 41. l.r. quæ ſent. ſine appellat. Dicam ad l. cum probabilis. hic. Imo pronuntiabant ſibi videri de interdicto vti
poſsidetis. Ad l. Qui pro tribunali.
P RAELECTIO TII.
Ro declaratione huius cap. videndum eſt de tempore iudicati, intra quod tempus iudica- tum facere debeat reus. In Digeſtis fit mentio tem- oris quod reis indultum eſt poſt condemnationẽ, vt in l. ſi debitori. de iudic. vbi certum tompus non exprimitur. Quæ lex ex hoc tractatu ſumpta eſt: inſcriptio eius legis id oſtẽdit. Vlp.lib. 70. ad edict. à 50. ad 70.tractatum fuit de re iudicata,&c. Inſcri- ptiones id demonitrant ſub hoc tit. Ac videtur in ſcriptio huius cap. Vlpia. lib. 66. ad edict. etſi in qui- buſdam libris legitur, 6. ad edictum. Alius eſt locus in l.ſi cum militi. de compenſ. humanitatis gratia tempus indulgeri ſolutionis. N on fit certi temporis mentio in l. debitoribus. 31. infrà hoc tit. duo menſes dantur non ad ſoluendum ſed ad vendenda pi gno- ra. Aliunde igitur diſcendum eſt quodnam hoc tẽ- pus fuerit. In 12. tabulis reperitur ſtatutum tempus triginta dierum. Gellius lb. 20. Laper Heris don⸗ feſsi rebúſque iure iudicatis, triginra dies iuſti ſuur to. Poſtea auctum eſt hoc tempus,& ſtatutum e
rei iudic. luorum menſium, l.vlt. C. de vſur. dic. deinpa 4 Antiqui

83s e ehe es 4 4 1
— · 3 3
————
,—— ———. COOaae————ſ—— Q——— 5——
—
—————— —————— ——y 3—
——— ——;ʒ:;·—
888
Antiquitas„inquit, reis condemnatis laxamentum duorum menſium præſtabat. Huius bimeſtris laxa- menti mentio eſt in C. Theod. lib. 4. tit. ⁷7. de vſur. rei iudic. tandem luſtin. conceſsit tempus quatuor menſium, d. Lvlt. Eſtque ius hoc nouiſsimum de hac re: verùm moribus cuiuſque loci, ſtatutis,& edictis variè coarctatum cſt:adeo vt conſtitutio lu ſtinia. parum vſitata ſit. Et animaduertendum eam conſtitutionem locum non habere in actione in rem. Nam in ea ſtatim fit executio,& reſtituere co- itur reus rem alienam, quam poſsidet. Iuſtin. lo- quitur de eo qui damnatus fuit ad ſoluendum. So-
lutionis verbum non conuemt rei vindicationi:itẽ loquitur de vſuris. Quæritur an tempus hoc legiti-
mum possit mutari, aut longius aut breuius tem-
pus dari? Ait Vlpian. poſſe ex cauſa, ſed parcè,& ra- rò tempus coarctandum eſt, non niſi ex magna& graui cauſa. Oppo. l.4.§. ſi quis condemnatus: hic. Variæ funt opiniones, quas neceſſe non eſt hic re-
ferre. Exiftimo diuerſa hæc eſſe magis ‚quàm com
traria. Nam Vlp. in Lnoſtra loquitur non de quouis iudice, ſed de eo qui pro tribunali coguoſcit: huiuſ- modi eſt Prætor Vrbanus, qui iuriſdictioni præeſt: hic cognoſcit plerunque extra ordinem, tit. de ex- traord. cog. quamuis aliàs iudices det litigantibus magis, quàm iudicet. Dixi fuperiore loco, ſub tit. de juridict. ludex datus à Prætore priuatus eſt: nul-
lum imperium habet, ac ne iuriſdictionem quidẽ.
Quare ſententiam ſuam nõ exequitur, l. à diuo pio. in princ. hic. Ideo non poteſt præfinire tempus ma- giſtratui, ad quẽ pertinet executio. Simile eſt quod
alias notaui ad explicationem L. qui iuriſdictioni. de
iuriſdict. l. in priuatis. 77:de iudic. Scripſi lib. 1. Di- ſpur. cap. ·i.& fuſius declaraui ſub rit. de iuriſdict. Supereſt, vt diſſentientium argumenta expenda- mus: primò delegatus fungitur vice delegantis, 1.1. §.qui mandatam. de offic. elus, cui mand. eſt iuriſd. ergo idem poteſt,&c. Reſpondeo falſum id eſſe
quod pro cetto aſerunt, ſententiæ ſuæ confirmandę
cauſa. ludex datus non fungitur vice magiſtratus
qui dedit,&c. nec imperium habet nec iuriſdictio-
nem axg. l.à diuo Pio. hic. differt ab eo, cui mandata eſt iurifdictio. Secundò, poteſt in minorem ſum-
mam, aut maiorem condemnare: ergo& breuius, vel longius tempus ſtatuere. nam elt eadem ratio temporis, quæ rei aut quantitatis.§. plus autem. In- ſtit de act. Reſpondeo iudici dato non licere afor-
mula ſibi præſcripta recedere. Scripſi ad l.iuriſgen-
tium.§.. de pact. quod ab iis intellectum non eſt, qui hoc argumento vtuntur. Tertiò, arbiter com-
romifſarius iubet intra certum diem ſolui. l.ſi cũ dics.§. vlt. de arb. ergo& iudex datus. Reſpondeo, diſsimilia hæc eſſe: longe enim diſsimilis eit arbiter compromiſſarius judici dato, id ſatis oſtendit lo- cus Scnecæ lib. 3. de benefic. Melior videtur condi- tio cauſæ bonæ, ſi ad iudicem, quàm ſi ad arbitrum mittatur: quia illũ formula includit,& certos, quos non excedat, terminos ponmit: huius libera& nullis aſtricta vinculis religio,& detrahere aliquid poteſt, & adiicere,& ſententiam ſuam non prout lex, ſed prout humauitas, aut miſericordia, impulit, regerc. Saris probatum arbitror, iudicem datum non poſſe
ſententia ſua tempus moderari,&c. Poteſt tamen id
magiſtratus, qui pro tribunali cognoſcit. Sed cauſæ
Franc. Duarem luriſconſ.
cognitio hic requiritur. Bart.& alij conantur enu
merare cauſas propter quas iudex poteſt hoc te d. pus moderari,&c. Sed hæc non poſſunt geteralin diffiniri, quæ conſiſtunt in ſola æquitate, Ide ac el ſionibus. infrà de diuerſ.temp. præſcrip. Totum 3 commirtitur arbitrio iudicis, qui de eo ſtatuet. ſideratis diligenter omnibus circunſtantiis vr di dicitur& in l.nonnunquam. ſuprà de iud. Celöo
eſt, an idem dicendum ſit de quouis alio tempote e
legitimo. Exempli gratia, decem dies dantur ad
appellandum, Nouel. de appel. annus ad perſequen
dum. C. de tempo. appel. quadriennium„Rc.]vlt
C. de tempo. in integ. reſtit. Magna hic eſt varictas
opinionum:alij ſcriptum tuentur, alij proæquitate 3
pugnant. Vtraque pars tot defenſores habetiyt vix
poſsit diſcerni vtra ſit magis recepta. Qui couten. 1
dunt hoc tempus non poſſe mutari, his fere argu
mentis vtuntur, Primo quia nulla lege id cautum
reperitur: Prætoris factum iuri derogare non opot. tet, l. l. ſuprà de feriis. Secundò adducitur Ia. Ge
adult. vbi dicitur, Præſcriptiones legibus reis datas 1 auferri nõ oportet. Tertio adducitur l. nemo. C.de udl
tempo. appel. vbi tempus illud ne reſcripto quidem 4 prorogatur. Contraria opinio, quam ego veriotem 4
puto, defenditur his argumentis: primum argumen. 5
tum ducitur ex lege noſtra, vbi tempus legitimum 7
iudex ex cauſa moderatur,&c. Et ineptum eſtquod alij dicunt ſpecialiter id conſtitutum eſſè de tem. ore dato ad ſoluendum. Non enim lex eſt, aut ch. asonn
ſtitutio, ſed interpretatio prudentum: quam imitat debemus in iure interpretando. Aequitas illaſine in
2 A₰ℳ̊ X......—
iriuνε à nulla parte iuris ciuilis ſeiungi debeblu
de 1uit.& iur. l. pſacuit. C. de iudic. Deinde occunit uu
exempla, in quibus iudici idem permiſſum repei. tur. Nec de eo dubitatur, cùm lex non ſtatuit tem pus ſimpliciter, ſed iubet ſtatui à iudice. vt in lad peremptorium: de iudic. lL... C. de dilat. Lorationc de feriis. Idem obſeruatur& cum lex ſimpliciter i ſtatuit tempus,&c. vt in tempore exceptionum o- ff ponendarum, l.exceptionem. C. de probat. Lper- emptorias. C. ſent. reſcind tamen hoc tempus mu. tatur arbitrio iudicis, cap. paſtoralis. de exceptio- f iudex animaduertat malitiosè differri oppoſitio- nem exceptionum,& probandæ litis gratia Aliud exemplum in tempore ſtatuto ad agendum, Lſicut. e
L.cum nouiſsimi. C. de præſcript. 30. anno.Inſtit. de
perpet.& tẽp. Poteſt tamen, ex cauſa præſtitui aliud
tempus. l. diffamari. C. de ingen. manumiflcum ſi wia
tia. de accuſ. Alia exempla breuitatis cauſa omitio- Ex his apparet iudicem poſſe æquitate& vtilitate ſuadente tempus lege præſtitutum mutare dch uatenus æquitas& ratio id patitur. Exemplicu- a, Tempus datum ad appellandum non poieſtiu at coarctare, vt legem dicat ſuperiori. cap: cxm ln. tione. de appel. vt iubeat, cauſam iudicari intiaie ſed ſtatuet tempus, intra quod reus ſe preſemal dici,& appellationem perſequatur. Id enimf offenſa ſuperioris,.oblatæ. de appellatiomius
Ad l. Qui damnart. p RAELECTIO III. rxior. Ne
hic.
qui judicandi
Ententia valet ab eo lata,
poteſtatem. C. ſi à non compet. iud.lait P

de P Aukand
erogalen,
adducitu
des legide 5 duciturla ne telcrinn
Auamegyme u:primumag d1temposeaa Etinepruma titutum elec
lentum qum do. Aequitall ellis leiungit
dic. Deindeca
am permüfimn n lex von ann ui à iudice,n- O. de dila louie cum lex lmii ore excepionmn .C. de puuih
men hoctenfui
doralis decsun
ä
e diffem Jfi
6 8
adæ litis gun 9 u
comaummli en.md. Ui reuitatis calléd-
exquitate d0 ui„
judicem& darc oportere C re?Dubitatio
licet, ait Paul. abſolutionis, licet expreſſum id non ſit. Prætor qui
me ladicandi ſĩc accipimus, cdemnandi d abſol. nendi,I.. fupr. co. Sed quid ſi data ſit facultas iudici condemnandi tantům? Exéẽpli gratia, Prætor dedit & formulam ita concepit: Si paret Titium ondemnationem, an poſsit abſolue- naſcitur ex eo, quod dixi in vltima le-
* 5 Aione de præſcripto formulæ, à quo recedere non
poſſe abſoluere. Nam eadem eſt ratio
lerum concedit: intelligitur tacitè& alterum per- mittere. Hoc cxemplo ideo vſus ſum, quia mihi vi- gerur hoc cap. ſumptum ex Lcum Prætor. de iudic. Oſtendit inſcriptio vtriuſq; c. Paul. lib. ⁰. ad edict. iylcũ Prætor. agitur de iudicibus dandis à Præto- rQui dare poſſunt, qui dari,& quomodo. Coniun- aa etiam fuerunt cum hioc duo alia cap. huius tit. l.
pomponius. 36. Linter pares. 38. hic. vbi quæritur an valeat ſententia lata ab vno, ſi ſint plures dati iudi-
cesſed hoc declarabimus, cũ peruenerimus ad eum
locũ. Huc pertinet L.nemo. 38. de reg. iur. Nemo qui condemnare poteſt, abſoluere nõ poteſt. Sic legitur
n Florent. in aliis aliter. Lectio Florent. eundem ha-
bet ſenſum quẽ lex noſtra:nemo non abſoluere po- teſt qui condemnare poteſt:id eſt, quiſquis condem-
nate poteſt, is abſoluere poteſt. Eſt autem ea regula ex Vjp. lib. l. ad Sab. Coniungi debet cum aliis ali-
quot locis, in quibus eadem reperitur inſcriptio, l. cũ qui. ſupr. de iuriſdict. l.ſi locus. s8. de iudi. L.iudex.
hoctit. In quibus omnibus queęritur de officio,& po teltate judicis. Oppo. huic regulæ. Ex ea colligi vi- detur Nocentem damnare poſſum, ergo& abſolue- re. Sophiſticum eſt: regula ad perſonam iudicis re-
ferur. Non ita dicimus, quem poſſum damnare, vel
erqua cauſa poſſum dãnare: ſed ita qui poteſt dam- me. Huic reg. affines ſunt quædam aliæ, veluti hęc,
Euus eſt nolle qui poteſt velle, 1.3. de reg. iur. In qui-
ballam legitur, Non nolle: ſed locus vnde ſumpta etregula, indicat legendum abſq́; negatione. Sum- paeſt ex l. 4.de acquir. hæred. Nolle adire hæredi- ntem non videtur, qui non poteſt Vlp. lib. 3. ad Sab. Ala eſt huic affinis reg. in l. qui vetãte. S. eius. de reg. ur. Eius eſt actionem denegare, qui poſsit& dare. Sicut ſe habent condemnare,& abſoluere in iudice dato: ita in magiſtratu actionem dare,& actionem denegate. Cũ enim permittitur magiſtratui actio- nem dare, permittitur ei& denegare. Quæritur an viceuerſa, qui poteſt abſoluere pofsit& cõdemnare.
Relpondeo non tã facilè hoc admittendum eſſe: fa-
uorabilior enim eſt abſolutio, quàm condemnatio,
Lfauorabiliores. de regul. iur. l. Arrianus. de oblig.&
atlabſentem. de pœnis. Et ſanè caſus reperiuntur,
quibus licet ei abſoluere, cui non licet condemnare.
Vnus eſt in Lquoties.§. adeo. C. vbi ſenator. vel cla- uſ. Non poſſunt damnari, niſi conſulto principe,& tamen poſſunt abſolui. Ratio diuerſa eſt cõdemna- louis,& abſolutionis, propter corum dignitatem& amplitudinem. Alius caſus eſt in Nouel. 83. vt cler apud propr. epiſc. Magiſtratus clericum non poteſt ob crimẽé damnare, nui prius fuerit exauctoratus,& degradatus ab epiſcopo ſuo: Et tamẽ abſoluere po- ret, inconſulto cpiſcopo. Ex his apparet non rectè colligi ita: Non poteſt condemnare, ergo non poteſt ſoluere. N ec obſtat huic ſententie.l. ſolent. de offi. Dtoconſ. Legatus non poteſt reos liberare, quoniam
In Tit. De
re iudicata. dicata. 889
apud eum accuſari nõ poſſunt: quia nullã habet co- Suitionè: in ſuperioribus caſibus poſſunt accuſari a- pud magiſtratũ. Ex iã dictis naſcitur quæſtio vſitata Octempore, pertinens ad interpretationem conſti- Tonis Clementine de hæreticis. lure veteri poteſt Piſcopus cognoſcere,& ſententiã ferre ſine inquiſi- tore,& contrà, c. perdere. de hæret. in 6. Clementina derogat luri antiquo,& ſtatuit, vt alter ſine altero non poſsit ſententiã ferre contra reum hereticę im- pPietatis, de abſolutione nihil dicit: Quęritur an poſ- ſit abſoluere: Variæ ſunt opiniones. quidã enim pu- tant ne abſoluere quidẽ poſſe,&c. Nam etſi abſolu- tio nominatim prohibita non ſit, tamen ex mente conſtituentis tacitè prohibita intelligitur, quia ea- dem eſt ratio abſolutionis,& condemnationis. Lex noua eadem quoq; correctoria extenditur interpre- tatione ad caſus ſimiles. Similes aliqui caſus ſunt ſe- cundum ius antiquum, not. ad.ſi quis ſeruo. C. de furt. Alij exiſtimãt abſoluere in hoc caſu licere, qui- bus ego magis aſſentior. Mouet me in primis quòd poſterioris cõſtitutionis auctor nullum verbum fa- cit de abſolutione, ſed tantùm de condemnatione. Ergo in abſolutione ſeruandum erit ius antiquum, l. præcipimus. C. de appel. Nec verum eſt quod di- cunt eandem eſſe rationem abſolutionis,&c. Nam fauorabilior eſt abſolutio, vt iam oſtẽdi. l. abſentem. de pœn. cum aliis ſimilibus. Pleriſque ex cauſis licet abſoluere, quamuis condemnare non liceat.
Ad I. Si ſ eon obt ulit.
Ræcipuus effe cus rei iudicatę eſt executio eiuſ dem. Huius executionis cauſa prodita eſt actio, quæ dicitur Iudicati, de qua dicemus ad l. miles. in- frà hoc tit. Datur hæc actio contra reum, qui dãna- tus eſt,&c. Inde quæritur ſi damnatus ſit procura- tor,&c. Nã ſententia fertur in procuratorem, I.. C. de ſent.& interloc. Sed tamen hic dicitur non teneri eum actione iudicati. Iniquũ eſſet enim eum teneri, ui non litigauft nomine ſuo, ſed alieno. l.1. de pro- cur. Additur exceptio, niſi ſe obtulerit. Idem dicitur de tutore, curatore, actore, ſiue ſyndico. Obſerua procuratorem non teneri. Videtur tamen nec iure teneri, ſed propter æquitatem competere exceptio- nem. l. ſi procurator. 28. de procur. Procurator agens actione iudicati ſummouetur exceptione: Idem di- cendum eſt de procuratore, qui contraxit,&c. l.vlt. de inſt. act. Nec obſtat l. procuratori qui pro cuictio- ne. 67. de procu. loquitur de eo, qui fidem ſuam ob- ſtrinxit. Non obitat etiam l. ſeruum Titij. 49. ſuprà mand. Loquitur de eo qui rem ſuã pro aliena ven- didit mandatu alterius. Ait obſtrictũ emptori eſſe, quamuis quaſi procurator vendiderit. Excipitur is qui ſe liti obtulit, qui procurator dicitur nõ propriè, ſed per abuſionem.l.i. ſuprà de procur. Nà hic drci pit actorẽ, qui nullam co nomine actionẽ habet ad- uerſus dominũ. Qui nullum mandatum habens, vꝗ trò ſe ingerit,& offert iudicio, facit leum qui. 46. de minor. Qui ex voluntate minorè defendit in iudi- cio, cõuemri poteſt, nec prodeit ei ætas,&c. hoc 40. cipe niſi errore ductus id fecerit, putaàs ſibi manda- tũ eſſe. l. Plautius. 61. de procur.Itẽ niſi ſciebat actor eum non habere mandatum,&c. l. qui ſe liti. 45:de etit.hæred. Actor iſto modo nõ eſt deceptus: Alias poteſt conueniri 1s, qui ſe obtulit. Er ſb apparet

———— —————— ’——— ——
—,
——2nA 2 2—
——
890 Franc. Duareni luriſconſ.
iudicium omnino nullũ eſſe cum falſo procuratore,
Llicer. C. de procu. nocet enim procuratori falſo, uamuis non noceat domino, niſi rarũ habuerit. l.z.
§. falſus. rem ratam habe.l. licet. ꝓ. ſupr. de iudic.
p R AELECTIO 1II.
8 Ixi pv curatorem non teneri actione iudicati.
JNAddidi exceptionẽ, Si ſe obtulit liti,&c. Alia exceptio eſt, ſi ſit procurator in rem ſuã, l. Plautius. ſuprà de procur. Nam hæc conſtitutio procuratoris non vera eſt, ſed imaginaria. Ortum habet hæc ſub- tilitas ex veteribus formulis iudiciorum. Actiones non transferuntur, ſicut res corporales: Quia impe- tranda eſt actio à Prætore, qui dat actionem ex for- mula edicti ſui,&c. huc pertinet I.1. 23. ſupr. pro ſoc. L planè. famil. erciſc. Simile eſt quod aliàs annotaui ad lib.i.ff.de emanc. Lex vetus hæc erat: Si pater fi- lium ter venundedit, filius à patre liber eſto. Vlp. in Inſti. tit. 0. Declarat plenè& copiosèe Dionyſ. Hali- car. lib, ⁊. antiq Rom. Vnde ortus mos triplicis ven- ditionis, manumiſsionis in emancipatione. Caius, Vlp. Theopain Inſtit. ſuis facta eſt veluti quędã fraus legi, vt faciunt nonnunquam Iureconſ.propter vtili- tatem: Sicut accidit in hac procuratoris conſtitutio- ne. Itaque non ſimpliciter dicitur procurator, ſed in rem ſuam. l. qui ſtipendia. C. de procur. Notandum tamen eſt poiſe conueniri dominum ipſum, ſi hoc malit actor, I.ſi actor. ſuprà de procur. Cedendo ius ſuũ alteri, non poteſt quis præiudicare creditoribus ſuis.l.z2. C. de pact. cum ſimil. Secũdò obſeruandum eſt contra tutorẽ aut curatorem, non dari actionem iudicati, quia non ſuo nomine,& c. nec poſſunt dici offerre ſe liti, propter munus publicũ, quod gerunt. facit. Lvlt. ſuprà ſi quis caut. l., C. quando ex facto tur. Idẽ in actione ex contractu, l.illud. ſupr. de euict. 1 poſt mortem S§. tutor. ſupr. quando ex facto tut. Ex- cipe niſi quis factus ſit auctor dolo malo, cùm tutor non eſſet,&c. l.nouiſsime. ſupr. quod falſ tut. aucto. dat. datur in eum actio, quanti ea res eſt. Similis eſt ei qui ſe offert liti, de quo hic loquimur. Adde quòd tutor, aut curator damnatur interdum ad ſumptus litis nomine ſuo propter calumniam,&c. l. non eſt ignotum. C. de admini, tuto. ſi id expreſſum fuerit pronunciatione judicis. Ahàs datur actio in mino- rem, quamuis ex culpa tutoris id acciderit. l. qui ſo- hdum. 78.§. etiam. de lega.. Sed id poſtea repetit& recuperat à tutore,&c. d. 6. etiam. Idem dicẽdum eſt de procuratore. Procurator enim condemnari po- teſt nomine ſuo ob culpam aliquam, dicta L. non eſt ignotum. Nec nouum eſt procuratorem teneri ex facto ſuo,&c. ſuprà ſi quis ius dic. non obtemp.§. ſi procurator. Tenerur ſanè dominus non procurator, ſi ſpecialiter mandatum elt,&c. l.z.§. ſi procurator. ſuprà quod quiſque iur. damnatur etiam dominus, ſi quid omiſſum ſit à procuratore, quod facere do- mimum oportebat imputandũ eſt ei, qui talem pro- curatorem elegit, liſi procuratorem.§.ſi tutores. ſu- prà mand. Non ſunt excuſati quòd contutori man- dauerint, quia emere debuerunt. Tertiò notandum eſt, actorem municipum non teneri actione iudica- ti: dicitur etiam ſyndicus, l.. quod cuiuſq; vniuerſ. eadem ratio eſt, quæ procuratoris,&c. quia non no-
item eorũ.. actor. ſupra quod cuiuſq; vniuer. Actio datur in municipes, idẽ in municipium ipſum, ſeu
mine ſuo,&c. Intellige niſi ſit datus in rem ſuam, l.
cred. Quæ ſumpta eit ex tit. quod cuiuſque vniuer u7
lo. ſupr. de dol. mal. Vniuerſitas quædam elt côſtan u ex ſingulis ciuibus: aliud eſt ciuitas, quàm ſin ciues, l.in tätum. S.vniuerſitatis. de rerum diuiſ. 8 el
tatis. quod cuiuſq; vniuerſ. l.proponebatur. de iud. adl
Mortuis ſingulis ciuibus, manct eadem ciuitas, qi. äuilh citur fungi vice perſonæ, l. mortuo. de fideiuſ Cor
ſa eit, l. municipes. ſupr. ad municip. Quomodofſe
ſidetur. l. 6. quod ſi nemo. ſuprà quod cuiuſ.vmuer
ciuitatem. Nam ciuitas ipſa obligatur& conuen tur, L.. quod cuiuſque vniuer. l. ciuitas. ſuprà de h as. ſu ch
nomine. Vlp. lib. 10. ad edict. Sed quomodo poteſ, teneri ciuitas? Ciuitas conſentire non pors fee 8 ſa cõtractu aliquo teneatur, l.§. vlt de acq. poſſ. 5 ß re ne ex delicto quidẽ teneri videtur, l. ſed ſi ds 4 7
ſi hac.§. qui manumittitur. l. ſicut.§. ſi quid vniuerſi.
pus eſt intellectuale, quod non videtur, ſed ntelli. un gitur, veluti imaginamur perſonã quandam eſſt ex pluribus conflatam: nihil poteſt agere, ac ne cogita-
re quidem: nullum poteſt negotium contrahendo obugari. Vniuerſi non conſentiunt, licet lingul con ſentiant. d. l.1.§.vlt. de lib. vniuer. Et hæc ſecundum
ſubtilitatem ita ſe habent: Sed nihilominug dicitur
ciuitas obligari,&c. Vtilitatis cauſa interpretamur
factũ à ciuitate quod fit à fingulis, aut maiote par. te,&c.¹. aliud. S. refertur. de reg. iur. publicè, id eltn priuatim, ſed publico nomine facere aliquid dicun. tur vmuerli, cum ſinguli faciunt publico nomine, eo animo vt geratur negotium vniuerſitatis: ldem ſi aliquid faciat, id eſt quibus ſumma reip. commſ.
droni
1
executio contra ciuitatem? Quod cõmune eſt pol uüd
Quid ſi nihil commune ſit, an capientur bona n- 7 galorum? hoc ratio non patitur, quia ſinguli nò ſunt u damnat:, vt iam dixi. Vulgò receptum ett, vt cogs- tur conferre ſinguli, vt ex collecta pecumia ſarishat, &c. Paire vne taille. Arg. ducitur ex 1.3. fup. de alin. & cib. leg. Diuiſio fit Mbertorum inter hæredes, ne cogantur liberti à ſingulis minucatim alimenta pe. tere: ſic cogitur vniuerſitas indicere ſingulis colle- ctionem, ue creditor cogatur partem petere àſuu. gulis,&c. Non eſt creditor ſingulorum, ſed vniuerſi 4 tatis,&c. d. l. ſicut.§. ſi quid. An principis permilu it opus ſit? Quidam ita exiſtimant l.⁊. C. no. vectig& uiiaii tot. tit. niſi non poſſ Nulla indictio permifla eſtune iuu conſenſu principis. l. placet. C. de excu. mune. C.de i ſuperindict. Alij exiſtimãt non eſſe id accipiendun de indictione que fit æris alieni exoluẽdi caufa. Se tutius eſt principem adire vt hodie fit: Nà& facil impetrari hoc ſolet, nec quicquã petenti negaturan conferet æqualiter in capita, an pro modo lacults tũ: Mihi placet quod vulgò probatũ, receptũquent. deo, vt inſpiciatur cauſa indictionis. Pone: accepti fuit mutuum à ciuitate, ne ſolueret principi, qu princeps exigebat pro viribus patrimonij cuuſque- Aequũ eſt ſingulos conferre pro modo facultati ſecundũ naturam. de reg. iur. Pone: ſoluta eſt pecu nia Principi, ne ſinguli ciues cogerẽtur militare&e- Conferent æqualiter in dubio, conferent prom de facultatum, Ee fort portant le foible l.omnesnxx oper. pub. l.vlt. C. de immunit. nem. cõôcedl. laer ct h eſt æquius, quia magis æquale, ſecundũ propottio
1 3
Geometricam: alids æqualitate nihil eſſet inne 8 lius. Quædam alia hic dicuntur ab aliis, de Wu. & collationibus, ſed mihi videntur exta kem 6 K
* 1a

s, au un lur publi, acete alqut int publico Vniuecftuns mma reiyce
icip. Quoc8
uod cômune 1 à quod auillm ncapienurheu „qula loguln
ceptumehna
Gta pecunaunt rexél ſip cea m Inter lett uratim alman
licete ſicglbdn partem fenki
alorum-ſelme in prineiyöſem La. CWſch Gtio permlit
6 u peteuli regie n pro wode 1 obatü tecli dj
geſſeid aciynt
„I LECIIO V.
Ncipit Vlp. interpretari edictum Prætoris de re uius edicti pars quædam extat in l. ait
judicata, c pretor. hic. Vn vt c5...3 ae&c. Iudicatum faciat. Si non fecerit, aduerſus ea 3 atur iudicati vel coerceatur à Prætore,&c.
de colligimus hoc fuiſſe cautum edi-
cedictum interpretatus eſt Vlp. lib. /8. ad edict.& — hic. id apparet ex capitu minſcriptionibus.
Iahoc autem loco interpretatur VIp. verbũ ſoluat. Sqluere dicitur is, qui pecuniam debitam numerat exltori,lfolutã. 49. de ſolu. hæc eſt proprietas ver hi quæ ex vſu cognoſcitur l. Labeo. de ſupellecti
eeg. Inde videtur nomen hoc deductũ eſſe, quia nu-
merat debitor, vt ſoluatur& libererur, I. ſoſutionis. 4de ſolut. Obli gatio iuris vinculum eſt, Inſtit. de oblig in princ. Eſt autẽ ſumptum illud caput ex hoc tractatu, vt inſcriptio indicat, Paul z6. ad edict. Huc etiam pettinet, l. iberationis. 47. de verb. ſign. Libe- rationis verbum eandem vim habet quam ſolutio-
nis Quæ coniungenda eſt cum J. ſolurionis. Proinde quodſcriptũ eſt de ſolutione, ſic interpretamur ple-
runque, vt locum habeat in acceptilatione,& aliis modis quibus tollitur obligatio. Inſtitutis, quibus
modis tollitur obligatio. Quanquam proprie ſatiſ-
factio hic dicatur eſſe magis, quàm ſolutio. d. l. ſo-
lutam. 49. de ſolutionibus. Sed ſatisfactio loco ſo-
lutionis eſt, l. fatisfactio. 2². de ſolut. l. ſolutionis. de velb. ſign. Et hoc certam rationem habet, cum ſatiſ- factionẽ accipimus, qua cõrentus fuit debitor. Quo
ſenſuaccipitur plerunq; hoc verbũ. l.. ſupr. qui ſatiſ.
cog.vlt. de perp.& temp. act. Sic etiam interpreta- ur VIp.ſi rem alienam. S. omnis. de pign. act. Satiſ- Haum accipimus quemadmodum voluit creditor, lict non ſit ſolutum. Sic etiam interpretatur idem Vpin l.itẽ liberatur.§. qui paratus. ſupr. quib. mod. pigvel hypoth. Sibi imputare dicitur creditor, qui
fatbfactionem admiſit vice ſolutionis. Sed verbum
ſatisfacere interdum aliter accipitur, nempe pro ſa- tildare. Satiſdare eſt fideiuſſorem, aut pignus dare, Lu. qui ſatiſd. cog. Satisfacere ita videtur aliquando accipivt in l.promiſſor Stichi.§.vlt. de conſtit. pecu. Si quis conſtituat ſe ſatisfacturum,& fideiuſſorem, vel pignora det, non tenetur. Hic non diſtinguitur, an contentus fuerit debitor fideiuſſore, aut pignori- bus: quaſi ſatisfacere, nihil aliud ſit, quàm ſatiſdarc. Et ſanẽ etymologia eſt eadem vtriuſq; verbi. Hinc malcitur queſtio, ad interpretarionẽ edicti pertinens.
Dretor loquitur de ſoluente, an idem dicendum ſit
de ſatisfaciente, id eſt ſatiſdãte? Labeo exiſtimat di- uerſa hæo eſſe. Et reuera diuerſa ſunt, vt apparet ex d. promiſſor. Deinde exiſtimabat Labeo eandem erationẽ ſatiſdationis. Non putabat ſatis expreſ- ſum fuiſſe à Prætore ‚ſed debuiſſe adiici hæc ver- ba,&c. Sufficit ergo ſecundum Labeonem dare ex- bromiſſorem, id eit fideiuſſorẽ. Sic accipitur plerun- quc expromiſſor, ſicut adpromiſſor, L5·S. ſatisacce- Dtlo. de Verb. oblig. quãuis aliàs expromiſſor diſtin- dutur à fideiuſſore. Expromiſſor plerung dͤicitur k, u oligationem fuſcipit pro eo, qui obligatus non eſpl. dleganter.§. ſeruus. de dol. Laliquando. ad Velleia. Dententiam Labeonis non probat Vlp. Ait pecumę
3 In Tit. Dere iudicata. A⁴ 5.it Preto⸗
demnatus pecuniam ſoluat ab eo cuius de
bitat ſoluendo videri eum;
891 ſoluendę meritò feciſſe mẽtionem. Nec verò æ
.... vũ, aut Ldile eſſe reum liberari dando expromiſſorem, ne obli
gatio ex obligatione oriatur,& lites ex liti. bus naſcãtur, l. terminato. O. de fruct.& lit. exp. Poſt abſolutum, dimiſſum q́; iudicium, nefas eſt litem al- teram conſurgere ex litis primæ materja, d. ltermi- nato. Res iudicatæ ad finiendas lites cõparatæ ſunt, La. ſupraà. Cauendum eſt ergo ne ex ea lites oriãtur, Vt accidere ſolet ex fideiuſsione. De pleige plaid. Idq́; maxime ad remp. pertinec. Huc pertinet quod Iſo- crates ait, cas leges optimas eſſe, quæ pauciſsimas lites gignant. Et quod Iulia. ait, ad officium Pretoris pertinere lites diminuere, l. quidam exiſtimauerunt. de reb. cred. Illud ergo præcipueè hic obſeruandum eſt, ſatiſdatione non impediri executionem rei iud. VlIp. hic nominatim loquitur de fideiuſſoris datio- ne. Idem de pignore dicendum eſt:& eſt expreſſum iure pontificio. cap. cum aliquibus. de ſent.& re iud. Non obſtat l. nemo dubitat. deregul. iur. Nemo du⸗ qui defenditur. Nam aliud eſt ſoluere, aliud ſoluendo eſſe. Addit exce- ptionem Vlpia. niſi ex ma gna aliqua cauſa fideiuſ- ſor accipiendus eſſe videatur. Hinc annotandus eſt locus communis de interpreratione legum: Ex ma- gna cauſa recedimus interpretando à verbis legis. Dixi ſub titul.de legib. Quod legibus omiſſum eſt id ſuppletur interpretatione: vt dicitur in l. quæſi- tum. ſuprà de teſtib. alioqui ſummum ius, ſumma eſſet iniuria. Dubitatur ex qua cauſa id fieri debeat. Reſpondeo, id committi arbitrio iudicis. Non poſ- ſunt in vniuerſum diffiniri, quæ conſiſtunt in ſola æquitate. l. de acceſsionibus. de duerſ. temp. præſcri. Dixi ad l.z. ſuprà eodem. Exemplum ſumi poſſe vi- detur ſatis apertum ex l. interdum. de iudic. Cum aliquid inopinatum, ac fortuitum accidit, propter quod non poteſt ſtatim ſolui iudicatum. Quam ob cauſam etiam literæ impetrari ſolent à principe,
quas Status vocamus.
Ad S. Si ex conuentione. N OQuatio quæ fit conſentiente actore, impedit
executionem ſententiæ. Simplex cautio ſine nouatione non impedit,&c. Cautio dicitur ſtipula- tio. l. ſancimus. C. de verb. ſign. Nouatio eſt veteris obligationis in nouam transfuſio. l.1. de nouat. N on intelligitur nouata obligatio, niſi ſpecialiter id ex- reſſum ſit, d. l.vlt. de nouat.§. præterea. Inſtit. quib. mod. toll. oblig. Scripſi ad l. qui vſumfructum de verbo. oblig. Ob hanc cauſam minor reſtituitur, I minor. 40. ſuprà de mino. Moribus tamen noſtris hæ obligationes habent promptam executionem ſicut ſententiæ, ſi de iis confectæ ſint publicæ tabu- læ: ſed hoc alienum eſt à iure Romano. Varia lectio hic reperitur: in quibuſdam libris legitur Receaaoe non male, id eſt, recedatur à re iudicata„vt verba ſequentia oſtendunt. in Flor. egitureeeu, 27⸗ iugqicata, ſed mendum eſt. fortè in archetypo uſti- niani erat, Accedatur, ſcilicet ad abeonie Hnterian Sed non magni intereſt, quia idem eſt ſenſus.— ſerua, qui eligit vnam viam pro ceukions rei u. dicatæ, non prohiberi ad aliam 8. ire: vt apiio pi- norum, præhenſio peronurese0. ppo rego a 84 gardica, Prouiſio homims prouiſionem legis exclu-
d I, quã ſint dit.lxvlt. Q. de pact. conuen. Sæpe ano quã ſin

892 fallaces hæ regulæ,& theſes, l. omnis definitio. de reg. iur. Expendenda eſt vtraque ſpecies,& viden- dum quę ſimilitudo, aut diſsimilitudo ſit. Ibi agitur de hypotheca tacita, quæ contra ius commune in- ducitur fauore mulieris. hic agitur de executione rei iudicatæ, quæ iure comm uni, non ſingulari niti- tur. Sunt& aliæ differentiæ quas facilè erit cuiuis mediocriter rem conſideranti animaduertere.
Ad§. Si quis condemnatus. P RAELECTIO VI.
X* Eriſimile eſt in edicto mẽtionem factam eſſe V temporis quod datur iudicatis, vr pura, N iſi intra legitimum tempus ſoluerit,&c. hoc tempus hodie quadrimeſtre eſt, vt dixi ad l.z. Eam partem edicti nũc interpretatur Vlp. Quæritur ſi iudex ſta- tuerit certum tempus ad ſoluendum, vnde compu- tari debeat tempus illud legitimum,&c. Diſtinguit Vlp. vt hic legitur. In hac diſtinctione magna repe- ritur difficultas& obſcuritas. Nam imprimis vide- tur hæc eſſe Vlp. ſententia, vt non poſsit arctari à iu- dice tempus iudicati, contra l. z. ſuprà eod. Deinde dicitur poſſe prorogari, cum ratio diuerſa non ap- pareart arctationis,& prorogationis. Variæ hic ſunt opiniones interpretum. Sed meminiſſe oportet eo- rum, quæ à nobis dicta ſunt ad l.z. ſupr. Dixi, magi- ſtratũ qui iuriſdictioni præeſt, poſſe arctare,& pro- rogare ex cauſa: iudici dato non idem licere dixi- mus propter formulam qua excluditur eius pote- ſtas. Excipiendus tamen videtur iudex datus actio- ni bonæ fidei, l. cuius eſt latior poteſtas.§. in bonæfi- dci. Inſtit. de actio. Idem ſi iudex additus ſit actioni arbitrariæ, l. quod ſi Epheſi. ſuprà de eo quod cert. loc. Sed quicunque iudex ſit, valet ſententia, niſi ab ca ſit appellatum. Non eſt hæc ſententia ex genere earum, quæ ſine appellatione reſcinduntur, vt in I.. infrà quæ ſentent. ſine appel. Sed quæritur quo caſu valet ſententia, vnde computatur tempus: fortè non eſt appellatũ:nec dubitatur quin competat actio iu- dicati: ſed dubium eſt ex quo incipiat currere tem- pus legitimum,&c. quomodo accipere debeamus ſententiam ſiue iure ſiue iniuria latam. Vlpia. ita in- terpretatur, vt rem æquitate temperet. Diſtinguit duos caſus. Vnus eſt, cum iudex ſtatuit breuius tem pus quàm legitimum. Pone iudicem ſtatuiſſe duos menles. Obſcuritas eſt in hac ſententia. Poteſt ita accipi, vt ſex menſes habeat reus: poteſt ita accipi, vt habeat duos tãtùm: poteſt ita accipi, vt habeat qua- tuor. Vtram ergo interpretationem ſequemur? Pri- ma interpretatio non videtur ſatis æqua, vt tantum habeat duos menſes, quia non expreſsit, nec tempus legitimum excluſit. Et poſſumus aliter interpretari pro reo, vt tempus legitimum ei ſaluum ſit. Altera interpretatio de ſex menſibus durior eſt,& alienior à verbis ſententiæ. Kes ergo ſic temperatur, vt re- pleatur,&c. Ergo quatuor mẽſes habebit reus, duos ex definitione iudicis, totidem ex lege. Secũdus ca- ſus eſt, cum iudex ſtatuit longius tempus legitimo, puta ſex mẽſex: in qua pronuntiatione aliqua etiam obſcuritas reperitur. Nam videtur ita poiſe accipi, yt decem menſes habeat reus. nempe ſex ex ſenten- tia,& quatuor ex lege. Verùm dura eſt hec interpre- tatio in re dubia& obſcura. Humanius eſt ita inter-
Franc. Duareni luriſconſ.
pretari, quaſi iudex in ſex menſium ſpatio tem
legitimum comprehẽderit. Ad tempus legitim us breuius, aut etiam ad tempus legitimũ, verba ſen tentiæ referri non poſſunt„quoniam iudex a dn
ſtatuit maius tempus legitimo. Ergo ſex mẽſes ha
bebit reus. Ex his intelligitur non propriè hic quæti an iudex poſsit tempus arctare, vel prorogaxe,&c,
Sed quo çaſu id fiat,& pronuntiatio habet autho.
ritatem rei iudicatæ quomodo accipiẽda ſit. Simile quiddam eſt in l.z. S. biduum. infr. quãdo appel non eſt neceſ. Si ſententia dicta ſit ſub conditione vnde incipiat computari tempus. Hac interpretatione noſtra multæ inanes ſubtilitates tolluntur, quibus ſanè libri vulgarium interpretum referti ſunt. Ob. ſeruandum eſt tempus datum ad ſoluendum, cur. rere à die ſententiæ latæ, l.z. C. de vſu rei iud. Sia.
pellatum ſit à die confirmationis ſententiæ,ſi deſer.
aa ſit appellatio, vulgò receptum eſt, ex die ſemten. tiæ, à qua eſt appellarum: quoniam deſerta appelli.
tione, perinde eſt ac ſi omnino appellatum non eſ-
ſet, l.vlt.§. illud. C. de temp. appel. Non obſtat lquo-
niam nonnulli. C. de appell. vbi dicitur deſerta ap- pellatione, mox debitum exigendum eſſe. Loqui-
4 4 e 1
tur de fiſcali debito, nec debet extendi ad priuato, i
l. quod verò. l. ius ſingulare. ſuprà de legib. Quxii. tur de ſententia conditionali. Certum eſt tempus ad appellandum currere ex die latæ ſententiæ. dicd. 1.1.§. biduum. Vnde videtur idem dicendum in hoc
tempore dato ad ſoluendum. Sed longè diuerſatt
ratio:nam ante conditionis cuentum nulla eſt nau obligatio, nec actio, l. cedere diem. de verbo. ſigni. Nec imputari poteſt reo condemnato, quòd pecu-
niam interim non parauerit, propter incertitudt 5 Dmrre
nem. Sperat fore vt conditio non exiſtat: non po- teſt interim cogi ad parandam pecuniam ſine iniu- ria,& incommodo. Diuerſa ratio eſt in appellatio- ne. Appellari interim poteſt ſine vllo incommodo ſolo verbo,&c. b
Ad S. condemnatum.
Nterpretatio eſt edicti Ait pretor, Condemna tus,&c. Supplet interpretatione quod videturde- eſſe verbis edicti: ſed ratio non patitur vt condem: nationem intelligamus quæ effectum non habet- Sic interpretari ſolent hoc verbum Iureconſulti,l-
§. Vlt. ad Tertull.. z.§.vlt. de pœni. Sic etiam intet pretarur pontifex ipſe Rom. in cleme: paſtoralis de
re iud. loquens de ſententia Henrici 7. Lucembur. genſis, contra Robertum Siciliæ Regem: ſic etiam generaliter dicimus verba cum effectu accipienda eſſe. l..§. hęc autem. quod quiſq iur. Quibus ex cau- ſis ſentẽtia ſit nulla ex aliis locis colligi HN. annotandum eſt ſi dicatur ſententia nulla, execunw-
nem impediri, l. ſi prętor. S. Marcellus. ſupr.de judic
J. vlt. C. ſi ex fal. inſtr. etiamſi ſit talis ſententiadqu non poſsit appellari: cuiuſmodi ſunt iudiciacn
parlamenti: Nam ſententia pro nulla habetub ſine nomen quidem habeat ſententiæ. Quod eſtiatelle
morandæ ſolutionis cauſa. l.z. Cod. de falſ-item
res longiorem requirat inquiſitionem, nec in. ptu ſit probatio. In executione ſententiæ cogln debet eſſe ſummaria, l.à D. Pio.§. ſi ſuper rebus-unm
.—. arione⁵ At in cauſis huiuſmodi exceptiones,& allegate 4 4
kün i
poteſt Hin
ẽdum niſi iudici appareat calumnioſe id alegitt; 3
errerro rarem
8 1
A
Rnel ananie
buntt nuup llalm train
ſaun

1Non ob ldicituräia endum clé Xtendi ad mn
m dicenduni ded longdiu entum nolacit em. de ſetdah emnato qloir 1
propter incen non exiſtat umn pecuniam(oeu
tio eſt inayn
ne vllo incommm
aatum.
pretor,(wim one quodiut apatitut i drt effecttm-mit
bum lureonſi œrni. Sic eiune a cleme palpus ſenrici7, lum la Regem:le m efeccu uul
giur Lider
lgioris inquiſitionis ſunt, non remorantur pro-
vei dionem vel executionem. l. 3.§. ibidem. ad ex. .— ⸗ X.
nut§. ſi de. ad Trebel. l. ſi is à quo. vt in
„b J. ille à quo.— lilnenon C. de or deoy lib7⸗ Kla exceptio eſt r Pontificia cõſtitutione de re iud. Si quis obtinue- iit tres ſententias, vt non poſsit appellari, aduerſa- iins poteſt nullam dicere ſententiam: ſed interim gon differtur executio ſententiæ. cle. 1. de re iud. nec diſtinguitur, an ſtatim probare paratus ſit. Hoc facit multitudo rerum iudicatarum. Quãdo dicatur ſta- im probari multa hic dicuntur ab aliis leuia iudi- domeo. Ego ſæpe admonui quæ poſita in æquitate
chlunt, nõ poſſe in vniuerſum definiri, l.de acceſ-
ſoubus. de diuerſ. tempor. Committitur arbitrio ulcis, arg. l.-. de iure delib. Quæſtio hic agitanda elde reſtitutione in integrum, an impediat execu- tonem ſententiæ. Et certum eſt iure ciuili impedi- re. Cin integ. reſt. poſtula. omnia debent manete in codem ſtatu. Similis eſt appellationi tit. nihil noua. appella. inter. Idẽ dicitur in I ſi cauſa cognita. C. de tranſact. Altera exceptio ex iure pontificio, Niſi ex circunſtantiis cauſæ appareat: interim ſententiam exequendam eſſe, cap. fuſcitata. de in integr. reſtit. vt puta, cauſa reſtitutionis requirit altiorẽ inquiſitio- nem: apparet ex coniecturts malitiosè peti reſtitu- tionem& cauſam impediendæ executionis: aduer- farius oſtert cautionem, interim ſententia manda- bitur executioni. Hac æquitate tẽperatur rigor iu- tis ciuilis. Sed longius receſſerũt mores noſtri à iu- e ciuili, quàm iure pontificio vt dicitur. Hoc iure vtimur in Gallia, vt non differatur executio ſenten- tiæ. Vſu compertum eſt ſolere has reſtitutiones im-
etrari morandæ ſolutionis,& executionis cauſa. in
12. C. de falſ. Damnatus ergo cogitur ſoluere lite
pendẽte ſuper reſtitutione. Summouetur exceptio-
neisqui reſtitutionem impetrauit: quę exceptio di-
Kaolia eſt,& inter fines non recipiendi numeratur.
AA 8.S oluiſſe.
P RAELECTIO VII.
V Lpianus interpretatur eam partem edicti in
qua ſolutionis fit mentio,§. Ait prætor. ſuprà. Sed quomodo accipiatur hoc verbum, ſatis antè docuimus. Addendum eſt noxe deditionem pro ſo- luuone eſſe in actione noxali, l. miles. infrà eodem. Hluc perrinet quod dicitur in§. præterea. Inſtit. de act non minus abſoluendum eum, qui noxæ dedit, quam qui reſtituit. Atque ita ſuppletur interpreta- tione edictum prætoris de metu, l. ſi cum exceptio- ne4.§. quatenus. de eo quod met. cauſ. Alij aliter intetpretantur, quaſi noxales actiones ſint arbitra- Iiæ. Ego, iam octodecim anni ſunt, oſtendi in hac ſchola quàm falſa ſit ea opinio: ac noſtram ſenten- tiam ſecuti ferè ſunt eruditi, qui poſtea ius ciuile
interpretati ſunt. Inde quæritur, 8i quis dederit no-
zr ſeruum in quo vſusfr. alienus eſt, an ſit liberatus? Ait Vlp. poſſe adhuc agi iudicati, qui ſoluit hominẽ in quo vſusfr. alienus eit, l.cum quis. 38.§. qui homi- ne.de ſolutio. quoniam non fit perfectè accipientis. Quoties aliquid iuri rei deeſt, adhuc res peti poteſt, utem meam. z0. l. etiam. 27. de ſolut. Et hæc ſen- tentia Celli extat plenè deſcripta in l. ſi hominẽ. 69. de ſolut. Inſcribitur, Celſus lib. 24. Digeſto. Op po. l. ocum.§. proprietarius. ſuprà de vſufru. vbi tenetur
In Tit. I. De re iudicata.
89 6 ipl„quaſi proprietarius omnino 3 tus: idq́; videtur conſentaneum rationi. nam Propticrarius facit quod in ſua poteſtate eſt. Variæ unt ſolutiones apud Accurſ.& alios. Exiſtimo du- plici remedio conſuli ei, qui noxę accipit. Nam im- Prlmis poteſt agere iudicati, vt hic dicitur aduerſus Proprietariũ. Item ſi fructuarius petat, poterit cum ummouere, niſi ſoluerit æſtimationé litis pro parte ſua. Nam certum eſt actione noxali teneri etiam vſufructuarium. l.ſi cum vſufructuario. ſuprà ſi ex cauſ. noxal. agat. I. ſi ex duobus. 17.§. ſi plures. ſuprà de noxal. act. Rurſus opponitur I. ſi oleum.§.& ſi tu ſeruum. de dol. vbi datur actio de dolo non iudica- ti, in ſimili ſpecie loquitur de ſeruo piguorato. Sed eadem eſt ratio in ſeruo cuius eſt vſusfructus alie- nus. Reſpondeo diuerſas ſpecies eſle: quoniam hic damnatus fuit reus noxali iudicio: Quare meritò competit aduerſus eum iudicati actio. Verùm in§. & ſi tu ſeruum. nulla fuit condemnatio. Vltro dedit
reus noxæ ſeruum& abſolutus eſt. Omnia iudicia
ſunt abſolutoria, S. vlt. Inſtit. de perpetuis& tempo. actio. Itaque ſola ſupereſt actio de dolo.
Ad l. Ait prætor.
JNerPrerztur Vlp. verba edicti que coniungenda ſunt cum ſuperioribus.§. ait prætor. Oſtẽdit præ- torem propriè loquutum nõ eſſe, cum meminit iu- riſdictionis, debuit dicere Notionus. Iuriſdictio eſt magiſtratuum qui non iudicant ſed iudicia dant, niſi extra ordinem: notio complectitur iuriſdictio- nem quam habent iudices dati, ſine iuriſdictione. l. notionem. de verb-. ſign. De hac re difſſerui ſatis fusè
in ſuperioribus, ſub tit. de iuriſdict. Oſtendi iuriſdi-
ctionem conſiſtere magis in iudice dando, quàm in iudicando, ſecundum ius antiquum, l. imperium. Iudicis licentia dandi, l.l. eod. titul. iudices litiganti- bus dare. Cognoſcebant magiſtratus de quibuſ- dam cauſis extra ordinem, I.1. de extraord. cog. l.. de rei vind. l. pecuniæ verbum.§. actionis. de verbo.
ſign. Et hoc oſtendit ſatis hic locus Vlp.Si officium
rætoris eſſet iudicare, nõ rectè corrigeret edictum Vlpia.produceret interpretatione ad iudices datos. Sed ideo reprehendit eum, qui concepit edictum, uoniam verbum iuriſdictionis non conuenit iudi- cibus datis, quorum proprium munus eſt iudica re,&c. Vera eſt igitur opinio veterum de iudicibus
datis, quam Accurſ.& Accurſiani improbant. In co
autem maximè falluntur, quòd putent iudicem da- tum eſſe cum, cui mandata eſt iuriſdictio. Mandare ſuam iuriſdictionem alicui, multo plus eſt, quàm eum iudicem dare. Is cui mandata eſt iuriſdictio, fungitur vice eius qui mandauit. ſolet. de iuriſd. J. etſi prætor. de offic.eius cui mand. Eſt locumtenen- tem ſuum facere, vt verbo vulgari vtar. Itaque 1s, cui mandata eſt, iuriſdictio habet iuriſd.& imperiũ uod cohæret,&c. I.- de offic. eius cui manqd. Poteſt exequi ſententiam, quoniam executio illa eſt anife dictionis. l.iubere caueri. de uriſdict. ludex atus habet tantuùm cognoſcẽdi,& iudicandi ſaeulcärem ſine iuriſdictione aut imperio. 1.à4 iudice. C. de iu. Iudiciario munere fungitur. N on poteſt exequi ſen· tentiam ſuam. l.à diuo Pio. in princ. infraà cod. Aus differentiæ colliguntur ex aliis locis: ego quaſ dam ſtrictim commemorabo. ls, cui mand. iudicem dare
EEf 3

——————
————ÿ
8 94 PFEFranc. Duareni luriſconſ.
poteſt, L.cum prætor. de iudic. At non poteſt man- darc. l. more. de iuriſdictio. Alia differentia, is cui manda. iudicem dat, l.cum prætot. at iudex datus iudicem non dat. d. l. à iudice.
Alia differentia, ex l.l. infrà quis à quo appell. A locumtenẽte Bailliui, non appellatur Bailliuus, quia idem eſſe intelligitur: ſed ſi iudicẽ dederit Bailliuus, poteſt ad eũ appellari, ſi ius Rom. ſequamur,& ve- terem Galliæ morem. Nam hodie locumtenentes magiſtratus ſunt regi j. Ex iam dictis apparet aptum & idoneum exemplum eſſe de iudicibus datis, qui non habent iuriſdictionem, ſed cognitionẽ de qua- uis alia cauſa, quæ non eſt iuriſdictionis, id eſt, pro- pria ma giſtratus, qui iuriſdictioni præeſt. Vulgares interpretes, qui fere antiquitatis ſunt rudes, nullum
oſſunt idoneum exemplum afferre: nam ineptum
eſt quod dicunt de arbitrio compromiſſario. Ex ar- bitri ſententia hoc iure non datur actio iudicati, l.2.
ſuprà de arbitr. Conſtitutionibus quidem Iuſtinia-
ni datur actio ex quibuſdam caufis, l. ne in arbitris.
l. cum antea. Cod. de arbitr. Si homologia acceſſe-
rit. Sed abſurdum eſt verba Vlpiani ſic interpretari,
vt ad nouas illas conſtitutiones referantur. Ad S. Si iudex. Pp RAELECTIO VIII.
† JIc etiam locus pertiner ad interpretationem
H edicti: Condemnatũ in edicto accipimus re- cte,&c. S. condemnatum. ſupr. Si ſententia non con- tineat certam quantitatem, non dicitur rectè con- dẽnatus. C. de ſenten quæ ſine certa. Inde quæritur, ſi vt quod habet ex teltamento,&. Certum eſt pro-
ter demonſtrationem teſtamenti. l. certum. de reb.
cred. Similis eſt locus de ſentẽtia. l. in ſententiis. 59.
Similia exempla reperiuntur in teſtamentis,& con- tractibus. l.aſſe toto. 77. de hæred. inſtit. Quem hæ-
redem codicillis fecero, hæres eſto. l. ſi ita ſcripſero.
38. de cond.& demonſt. Quantum codillis Tirio le- gauero.l.hæc venditio.§. Huuſmodi. de contrahen. empt. Quanti tu eum emiſti. Quantum pretij in ar- ca habeo, l.vbi autem.§. illud. Vinum vel triticum quod in horreo eſt,&c. ffi de verb. oblig. Ex iam di-
ctis colligitur certam dici ſententiam, que referatur
ad acta, aut ad ſcripturã quæ apud acta probata eſt. 13. C. de ſentent. quę ſi. cert. quant. l.in ſentẽtits. infrà hoc rit. Credibile eit Vlp. loqui de teſtamento quod
rolatum fuit in iudicio, aut ſaltem quod reus con- teſſus eſt,&c. Confeſsio eſt ex actis iudiciariis. Hic
nectunt nodos plerique. Dicunt videri incertitudi-
nem. quia non pronunciat iudex, vt quod eſt reli-
ctum,&c. ſed quod habet. Hæc autem longe lateèq;
differunt: quia fieri poteſt vt non habeat quod ſibi relictum eſt. l. Imperator. 72. de leg. z. Poſſumus re- ſpondere non fuiſle hic controuerſiã an haberet,& c. fortè non inficiabatur ſe habere. Deinde erſi non habcat rem legatarius, tamen cogitur cedere actio- nibus ſuis. d.l.I3mperator. C. de edend. non malè di- citur reſtituere quod habet. Annotandum eſt igitur ſententiam non valere, quæ non continet certam quantitatem. C. de ſentent. quæ ſine certa quant.. curare. Inſtit. de actio. Proprium eſt ſententiæ, quod dubium eſt, controuerſum, incertum, obſcurum, id certum,& clarum reddere. Hoc maximè pertinet ad officium iudicis.. curare. Inſtitut. de act. etiamſi de
incerta quantitate actum ſit. nam plerunque ince
petitio admitticur: ſed nihilominus certa ſercnen eſt ſententia. Vt ſi quis petierit condemnari qu 1 tum ex bona fide præſtari oportet: certam l quantitatem iudex definire debet. Quid autem ſt certum aut incertum, facti magis quæitio eſt qua 1 iuris. Nec facile poteſt in vniuerſum deſunrian un mora. de vſuris. Hoc relinquitur iudicandum For & prudentis viri arbitrio. Exempla tamen aliquot proponi vtile eſt docendi cauſa, de quibus n babilis dubitatio. Quæritur an valeat hæc ſentêtia- Solue quod debes. Quidam exiſtimant valere,ſiex
actis probatoriis appareat, quantum debeatur. Mo. itur. Mo. I.
uentur argumento ducto ex hoc capite,& ex lin ſententiis. Sed verius mihi videtur hanc ſententiam non valere. Mouet me imprimis quod Vlpia. alibi hoc exemplo demonſtrat, incertam ſententiam non valere. l. quid tamen.§. Pomponius. de recept. alb. Quantum ei debes, redde. Nec diſtinguituran 1 actis appareat, quantum debeatur: nam iudicis eſ pronuntiare, an debeatur. Quomodo ſolebant olim iudices pronuntiare, vt dixi ad I.i.hic. Ita eſſe, au non eſſe, l.i. quæ ſentent. ſine appell. aliàs incertum eſt quanta fides habenda ſit teitibus, aut tabulis. de teſta. l. Lucius. de his qui not. infra. Totum hoc pendet ex prudentia iudicis. Cicero pro Fomtio. Nec nos mouere debet quod hic dicitur.& inlim ſententiis, hæc enim ſimilia non ſunt. Maior eti.
certitudo in hac ſententia, Quod debetur ſolue.in
hoc exemplo apparere poreſt ex nuda inſpectione
teſtamentt, quid relictum ſit, nec opus ett alia in.
quiſitione. Sic etiam in exemplo I. qui ſentẽtiiso
teſt apparere ex formula petitionis. Sed quantum
debeatur non cognoſcitur ex ſola inſpectione,& le- ctione actorum, vel teſtamenti: multa plerunque examinanda ſunt tam de iure, quàm de facto. Simi- lis diſtinctio extat in l.vbi autem.§.illud. de verbo. oblig. Stipulatio hæc certa eſt, Vinum, aur triticum iaan quod in horreo eſt dare ſpondes. Hæc eſt incerta, quod mihi Seius debet. Quod ex teſtamento mili debes. Quãuis hęc ſit certa, quod ex teſtamemomi- hi relictum eſt:facilius,& expeditius eſt cognoſceie quid relictum ſit, quàm quid debeatur. Ex iam di- ctis apparet falſum eſſe quod Barto.& cæteri aiunt
valere hanc ſententiam, Condemno ſi eſt probæ. iasii
tum,&c. Stulta eſt& inepta hæc pronuntiatio,yt cex ſuperius dictis conſtat. Sueton. ſcribit in Chud. Cæſar. Claudium Cæſarem ita pron untiaſſe, ſecum dum ceos ſe ſentire, qui vera propoſuiſſent. Et ait
eum contemptui habitum eſſe, nec immeritò, cum
nihil poſsit ſtultius pronuntiari, nihil ab officioi dicis alienius. Quid ſi iudex ita pronuntiauertt, Vt reſtituatur poſſeſsio aduerſario, quam habebat tem a pore litis motæ. Receptum eſt hoc genus promu a tiationis cap. vlt. de teſt. ſpol.in decre. Nec tantaſt eſt incertitudo, vt in ſuperioribus exemplis: necie cilè eſt iudici ita pronuntiare. Facit§. curarc quun- tum ei poſsibile eſt. Male tamen Accurſius ³e curſiani putant iudicem ita pronuntiare; vilpo 1 detis ita poſsideatis,&c. l... C. vti poſsid. quano dirimit controuerſiam,&c. Verba hæc ſunt prio- ris iudicem dantis, nõ iudicis pronuntiantis. 1— phil. Inſtit. de interdict. in prin. Item receptum elb
—.—— ſtibus⸗ pronuntietur ge neraliter de expenlis ltis,fructid. accelsio

d lrbie ne bpel Alän t
ot. infra. Te
4
us, autra
1 *
Cicero pio E hic dicn i n(unt.Miin uod deberur ex nudainha „nec opuseta dlo lquiſenim tionis. ded ga ola inſpector ti: mulka pem quam defnthit em. Killudece „Vinum,atoh des. Hæccfän lextettanenn
—
odex tetaene debearur. Mu
Barto. Kc ndemno ld 4 rc pronumun, on. ſcribit u0 b ta pronuniil
vyolilfun
1
videturtotum exigi debere ex verbis edicti. Iudica- tidetinentur carcere donec ſoluerint, l. 1. C. qui bon.
In Tit. 1. De re iudicata. zcceſsionibus. lterminalo, de fructib. R lit. ex- in capperuenit, de fideiuſſo. in Decretal. de rediri- en.§.. Inſtit. de offi. iu Dein uanfurjone ſen- bus clericorum ſoluendum eſſe quod debetur cre- tentiæ inquiritur TMantum n dan lien it, vel quan- itoribus. Moribus tamen noſtris eſt receptum vt tum herceprumm fr lruun 8 Lerun uce Puo⸗ 6 vorn mobilia capiantur. Sed de eo dicemus nuntiat her 1 la nnl b di b c.l. ad I.à diuo Pio, ic. Exiſtimo tamen. vbi magna,& non poſſumus. ſupra ſi pars hæredit. pet. non poteſt euidens eſt vtilitas, quod ſeri prum eſt de militibus liter pronuntiare.§. curare, quantum poſsibile eſt. pProduci poſſe ad cleric 8: vti tione i. dic genuntiar decem aut n la⸗ dederc. lmiles. inf. gari, an fellets poſsit dona codeai cnle r eo. Stichum aut Pamphilum dandum eſſe. Talis eſt bium non eſt quin aliàs donatio collata in concu eritio, 5.huic autem. de action. Nec aliter poteſt binam valeat, L.affectionis. de donatio. f Scd exci 1. udex pronunriare, quia reus non cogitur cligere tur miles, Lz. C. de donat. inter vir.& or Milfes ante ſententiam, arg.l. miles. infr. Sufficit eam certi-
meos à focariis ſuis fic lation uüncm eſſe, quam rei,& cauſæ natura exigit. Ad- lo. Idem de—— cſupradictis, quòd in re dubia,& incerta iudex in- ſpicio poteſt cadere. l. miles ita.§. mulier. ſuprà de erdum pronuntiare poteſt ſibi non liquere, l. Pom- milit. teſtam. An ad cleri cos porrigi debeat, quæri- ponius. 36. infr. hoc quomodo accipiendum ſit, nos tur. Ego vtilitate præſentis temporis motus ſæpe ad eam legem dicemus. b b reſpondi ex facto d
eſ fe onationem non valere. Et eo fa- II Aiile⸗. cilius admittitur ca interpretatio„quia in illis legi-
b bus nihil Xprimitur nominatim de armata militia. p RAELECTIO TX. Deinde ait Vlpia. Stipendia meruerit. Ex quo ap- Paret honorarios milites„& titulo tenus hoc bene- ficio frui non debere. atg. l. qui ſub prætextu. C. de ſacroſanct. eccleſ. Non aſſentior tamen Accurſio,& cæteris, de eo qui in caſtris contraxit,&c. Nam ver- ba Vlpiani concipiuntur in præteritum tempus,
r IIC locus continet interpretationem edicti.
JCondemnatus vt pecuniam ſoluat,&c. Ex vetbis edicti oritur quæſtio, Quid ſi reus condem- natus non habeat vnde ſoluat totum quod debet,
qui meruit,&c. Nec contrarium eſt quod dicitur de teſtamento, l. pen. C. de teſtam. milit. Nam alia ra- tio eſt teſtamenti: quia in caſtris& expeditione non facile eſt militi ſolennitatem adhibere,&c. Ergo lo- cus eſt huic beneficio, etſi miles amplius in expe- ditione non ſit. Hoc accipe niſi ignominia miſſus ſit. l.teſtamenta eorum, ſuprà de milit.teſtam. Lqui cum vno.§. ignominia. de re milit. l. milites.§. miſ- ſion um, co. tit. Sequitur, Eatenus qua facere poteſt. vocati, doctores, clerici, qui milites dicũtur. Et vul Hæc verba interpretatur VlIp. in J. in condit. de reg. gidreceptum video: quia militum appellatione iur. Non totum quod habent cxtorquendum eſt, commentur. l. aduocatum. C. de aduoc. diuerſ.l. fo- ſed ipſarum ratio habenda, ne egeant. Sumpta ex l. icotit. de magiſtris& doctoribus. l.vlt. C. de inoff. ſunt qui VIp. lib. 63. ad edict. non cogitur,&c. Quid tltam. Mihi autem hæc opinio probari munquam ſi vltrô ſoluerit. Exiſtimo repetere non poſſe, l.nam potuit, nec etiam vſu recepta eſt. N am Vlp. hic lo-& maritus. de cond. indeb. Sed de his plenius ad I. quitur non de quauis militia, ſed de armata tatum: ſunt qui.hic. nec credibile eſt fruſtra hoc adiectum eſſe. Deindce
ced.poſſidicemus ad l. ſi verbum. infrà eod. Sed ex- cipiuntur quædam perſonæ, de quibus ad l. ſunt qui in d. infra. Huius generis eſt miles:i us ſingulare eſt propter fauorem militiæ. Nam& alia pleraque pri- uilegia reperiuntur eis conceſſa eſſe, præſertim ſub tit de teſtam. milit. Hinc variæ quæſtiones exiſtunt: &quæritur imprimis an hoc beneficio vtantur ad-
12 d Decem. us ſingulare non eit facilè producendum ad con- Ad§
ſequentiam, ctiam ſi eadem forte ſit ratio. l. quod Ocus eſt pertinens ad interpretationem edicti. Veroſupra de legib. Simile eſt quod dicitur in I.. Condemnarus vt pecuniam ſoluat. Quid de-
Cod. de lur.& fact. ignor. Miles exceptionem per- beatur, debetur id quod in condemnationem de-
empronam opponit poſt rem iudicatam, propter ductum eſt. Tamen ſi quis 4 88 Lauſ 1105 z dam. ſimplicitatem armatæ militiæ. loquitur nominatim natus, liberatur noxæ dedendo. Qui Se9 1— earmata militia, non de hac inermi,& togata: ſic ita pronuntiauerit, decem, aut non 4 8 da eam vocare ſoleo alij malunt literatam appellare, enim eſt ratlo pronuntiandi Wiats 8 duen Lan 31 3 exLproximos. C. de proximis ſacro. ſcrin. Sed ego iud. in prin. Quid Poſsit exigi actio Anedt, 1 alias admonui, hoc verbum accipiẽdum de iis, qui Vlpia. decem tantuùm in obligati ve las lls 2ur. crptioni dant operam. Scripſi lib. 1. diſput. cap. z. tur rectè decem petet.(Wamudi allas alt 1 udtr a uud de clericis dicemus: Nam& hi militibus cõ- lud Pelt debeatd Züuncdim J5 ununttar non intel-
balari ſolent, l. ſacroſanctæ. C. de epiſc.& cler. Sed actio. Verùm cum ita iu 1 8* dun V. dorur hac lurum eſt hoc ius ſingulare extendere interpreta- ligitur mutale h a ar cauſa adieciſſe, vt ad- none,vt iam dixi, cùm præſertim verba ades plana verba euuſdame ec arat am noxx dedende. floc ub perſpicua. Non loqultur ſimplicirerde mili- moncar poſſc li ahaber reus, donec iudicati actio- la. Præterca iure pontificio cedunt, quod ftuſtra, autem benafteium 8 veniunt Keidem rectè. de pe- ctet,niſi totum ab cis exigi poſſet, cap. Odoardus. ne conueniatur. lite
. 7 c eſt actionis noxalis: aliàs Kelolut. Scio variam eſſe interpretationem conſti- tit. hęred. Poprim 9 Crett ſolu vigue ad ltem b enicnis illius põtificiæ, verùm breuiter narro, quod id quod eſt in ſolu P
obabi Vj r 3 1 1 am 111 cauſa Priclpa
ionibus. Oppo. l. 2le in melle. de ſolutionibi tobarum cæteris video. Hut pertinet quod dicitur fuer. decem EFF 4
895
ö

““
———
—
————
——O,qD—o8———— ———
—————
— 3 estuee 2 —y 2 Eſͤſͤſſſ“—“
————————„. S 6— ͤͤ— 4—..
1—————„f‧—— 3
3 5 e 3—
—
— ¹eee heeee„——— —y——y—yõ———=. —— Iee ie
.—..——————“ 5 8 4 4 4——— „—*. 3 ,,“ ———ÿ—x—ꝛ———— ———. 4 —,—————— g — 2 8— 8———. ͤoͤo—— ——————.—— 3 8———— ——— 5———..
— *—
896 Franc. Duareni luriſconſ.
Paulus reſpondit. infra. Species diſsimilis eſt dißi- catum ſit.l. poſt rem. 56. hic. Sicut in actione ex in. militudo ibi à nobis declarabitur. An idẽ dicemus, reiurando,§. item ſi quis poſtulante. Inſtit. de actio. ſi quis ſtipulatus ſir decem, aut noxæ dedere, Ait Alia Vtilitas eſt, quia per hãc actionem petitur exe- Vſpia. vtrunque deberi ſub alternatione,& alter- cutio ſententiæ. arg.lcum antea. C. de arbitr. Quod utrum peti non poſſe.õ.huic autem. Inſtit. de actio. accipiendum eſt ſecundum tempora luſtinia. quia Stipulatio mutat naturam obligationis, non ſentẽ- magiſtratus tunc cognoſcebant,& actiones apud tia. Katio diuerſitatis, quia in ſtipulationem ſingu- eoſdem inſtituebantur„qui& poterant exequi ſen. le parres per ſe veniũt. Siue quis ſtipuletur decem, tentiam: ante illud tempus non erat eiuſdem& iu. 1 ſiue noxæ dedere: valet ſtipulatio. At ſi iudex pro- dicare,& exequi. Iudices dati à prætore cognoſce. nuntiet ſimpliciter npxæ dedere, non valet ſenten- bant: iidem non exequebantur, là D. Pio. inf eod tia, contra ſolitum iudiciorum ordinem. Inſtit. de Adibatur magiſtratus, qui extra ordinem cxequc. offic. iud. in prin. Dixerit aliquis, Quid refert an di- batur ſententiam, l.ſi pignora. de euict. D icemus ad camus eſſe in obligatione, an in ſolutione? Nam I3 diuo Pio. an ſit neceſlarius ordo iudiciarius,& ſemper debitoris elt electio. l.plerunque. de iur. dot. quæ cauſæ cognitio; dicemus alio loco magt ido- ſiue ſit ſententia, ſiue ſtipulatio. Ideo inanis videtur neo. Hinc annotandum eſt, non ſufficere ſententiä, eſſe hæc diſputatio. Reſpondeo, otioſam non eſſe ſed neceſſariam eſſe executionem ei uſdem perma- hanç diſputationem, primùm propter rationem giſtratum,&c. Vim facit, qui auctoritate ſua, Rc. Si. petendi:ex ſententia petuntur decẽ, ex ſtipulatione mile eſt quod dicitur de contractibus in lfiex ſi. vtrunquc. Deinde ſi poneremus ex ſentẽria vtrunq; pulatione. ſuprà de acq. poſſeſſ. Receptum tamen deberi, ſicut cũ quis ſtipulatur illud, aut illud, mor- eſt, licere victori rem capere iudice permittemte.
tuo altero non liberaretur reus. l. gręce. S. ſi quis Sti- quia tunc nõ videtur id facere authoritate ſua, lnõ ho altare douflor Hic autem mortuo ſeruo libe- videtur..qui iuſſu.de reg. iur. hęc ſentẽtia cofrma. ſd ſeruus.§. Vlt. de noxal. Vtrun- tur duobus locis: vnus eſt in l. dotis. C. ſol. matrim.
ratur reus.l. ſi plurium§.v gue non eſt in obligatione princi nia debetur propter ſeruum, qui eſt in ſolutione
tantuͤm.
paliter, ſed pecu- Ingrediendi in poſſeſsionem rerum dotalium ſine plut authoritate competentis iudicis, nullam habes fa- cultatem. Alter eſt in l. pignoris. C. de pig. act. Cue. Ad S. Qui indicati. ditor citra conuentionem aut præſidialem iußio. 1 nem, res debitoris arbitrio ſuo auferre non pocct
b PRAELECTIO J. Non videtur tamen permittendum vt poſsidenii
T Nterpretatio edicti, Actionem dabo,&c. Ideo da- ac reſiſtenti vim adferat. argumento Lnon eſtſingu- Ntar actio, quia inciuile eſt propria auctoritate res lis. de reg. iur. Obſeruantur aliqui caſus„in quidus as capere,&c. hæc actio dicitur iudicati. Hoc nomen executio ſententiæ non eſt neceſſaria veluti ſiſen ſortita elt a iudicato, quia datur ex iudicato-Accur, tentia contincat abſolurionem. Sufficit exceptioii ait in factum agi, quaſi nulla ſit propria actio. Sed iudicatæ, de qua tit. eſt infraà ſeparatus ab hoc titulo proprium nomen eit huius actionis id, de quo iam argum eſt.l.. S. ſi debitor. vt in poſſ. leg. i debiton diximus: non minus quam ex empto, ex ſtipulatu, liberatio ſit relicta, non eſt exigenda cautio. quia ha ex teſtamentonam ita loquuntur paſsim Iurecon- bet penes ſe legatum,&c. exceptione doli vti po⸗ ſulti. itaque non eit neceſſe confugere ad actionem teſt. Et ſanè prætor in edicto loquitur de condem- in factum, l.. fuprà de præſcri. verb. Mouit aurem nato, l.4. ſuprà. idem in pronuntiatione, aut decla ſa Accur. Lactoris. C, de reb. cred. Ad lmilicudinem ratione iuris alicuius, in quo factum nullum requt
actum competit. Verùm illa lex ritur. Prætor loquitur de eo, qui pecuniam ſoluetc
judicati actio in f in 1 10 iauerit J itium domt magis iuuat contrariam opinionem. Oſtendit in debet. Si iudex pronumiauerit I itium ominum
factum agi ex iureiurando, ſicut agitur iudicati ex eſſe,&c. in actione reali,l. Pompon. de— ſeutentia. luſiurandum ſimile eſt quadantenus rei ſententia trahit ſecum executionem, niſi de bo 5 iudicatæ, ſed differt tamen. L.& 2. ſupra de iureiu. transferenda agatur. Puto tamen vtilem hic ele Actio ex ſentencia arbitri eadem ratione dicitur in actionem iudicati,& competere ex edicto. argum factum, l.cum antea. C. de arb-non per omnia ſen- l.nam poſtea.5.vlt. de iureiur. Vtile hoc eſt na tentia elt.l. quid ergo.§. ex compromiſſo. de iis qui ne denuò cogatur probare ſe donrinum 3 edn not. infa. Oppo. l.ſi familiæ. O. famil. herciſ. Vbi co- interim pro domino habetur, abſque vlla dlr hæres cohæredi tenetur re euicta, actionc præſcri- tione, l. ingenium. ff. de ſtat. hominum,. res iudica. ptis verbis. Reſpõdeo rebus diuiſis,& traditis hinc ta, de reg. iur. inde factam eſſe executionem,&c. ideo iudicati nõ. d§. ludicati. agitur, ſed agitur ex ſtipulatu, ſi fuerit interpoſita ſti P E AELEC T10 II pulatio de euictione,&c. Qua ratione cauriones in- 4 gione iudicn. terponuntur in executione nonmunquam, l.j. de ver. C Oepta eſt diſputatio de actione 1 lluue gi oblig. Si non fuerit interpoſita ſtipulatio, vidẽdum&/ git VIp.& ait eam perperuam eſſe. kiv. d eſt an contractus ſit initus, ex quo aliqua competat di quæſtiones ferè tractantur de quacunq 2u 4 actio ſicut in ſpecie.l.ſi familig. ſi famil. furt. feci. dic. ne, an ſit perpetua, an temporalis: an reipenoc Comtractus quidam eſt nomine proprio carens,& tionem contineat, an pœnam: un 6 nun quaſi quædam permutatio rerum: ideo preſcriptis dem„&c. D ubitatio autein proba 6 ere w 8 Verbis agitur. Hodie non eſt magnopere laboran- ne iudicati quia videtur natutan ͤ dum de nomine actionis: agi ſoler in factum, non actionis ſuper qua iudicatum eſt. r utngo nur expreſſo nomine,&c. Eſt autem vtilis admodum poralis eſt, modo perpetua eſt,&c.„
1. A 1 †. 5 3...„—......4 er et.& tem hæc actio. Primùm, quia non quæritur niſi an iudi- actiones ciuiles à prætoriis. Iuſti. de⸗ Fere a 1

ctotitate u
⸗Necepum authontasa
dec ſentänn
terum dorln iis, nullam en 18. Cde Jiga 5 præſidtaem o auferrenn ndum yt aabe mentol woneti
liqui calis,i g
celſaria: felult n.Suffeitenchn paratusab r n poſtleg. b gendacaulog ceptione dol 1 loquitur Ge ons untlatione, ulik factum nulm ui pecunim lo it Titium tur noon de pton,
3 4 5
tionem, lüchg tamen viilko etere er edicon Vale bocctit ſe dominum dè ur, abſque m ominum,l5-
.
Lin nonorariis.34 de oblig.& acti. Vlpia. hic oſten- dit hanc actionem Porane aaut habere nec lert qualis fuerit vetus actio. Quo apertius de- 6 rat 13.§. idem ſcribit.de pecul. Non origo, in- ouir ſpectanda eſt, ſed pla ucicati velut actio.In iu- do quali concratitur. Simile elt quod diciturds conſtit. pecun. litem illa.§. quod adiicitur, de conſti. Oppo. Lſ cum.§. qui iniuriarum. ſuprà ſi quis cau- iio. actio ex ſtipulatu quæ ſurrogatur in locũ actio- ns iniurjarum, naturam eius retinet: non tranſit ad heredem. Reſpondeo, hæc diſsimilia eſſe, vbi pulatio iudicio ſiſti, interponitur propter actio- um quæ ad hæredem non tranſit:& i pſius litis ex- ciendæ gratia. Quid opus eſt iudicio ſiſti eum in uo iudicio damnari non poteſte Ex iam dictis naſ- atur quæſtio, an per ſententiam fiat nouatio, ſi ſen- tentia continet condemnationem: nam de abſolu- tione non dubitatur. Et certum eſt propriè nouatio- nem non fieri, quia manet vetus obligatio. 1.. infrà co. de nouat. Sed poteſt dici nouatio, quia veteri obligationi noua accedit. Naliam. de nouat.huc per- iinet quod dicitur in l. nouatione, de nouat.& in I. li- te,de vſur. Quas duas leges coniungo, vt olim con- iuncæ fuerunt apud Paul. lib. 5ã. ad edictum. Ex il. lslegibus coniunctis duco argumentum: Nouatio- ne facta vſuræ non currunt, lite cõteſtata vſurę cur- runt. Ergo litem conteſtando non fit nouatio. Sed plenius de hac re tractatur ad I. 1. C. de iudic. Quæ- titur etiam an hæc actio ſit ciuilis, an prætoria: Ple- iique dicunt actionem prætoriam eſſe, quia oritur exedicto prætoris. l. 4. ſuprà eodem. Quod ſiadmit- tamus, nulla erit actio non pretoria: edicto prætoris cntinentur omnes actiones. l.2.. eodẽ tempore. de uiur. Drætor actiones dabat, ctiam quę ex legibus competerent, actionem dabo,&c. Dabat autẽ quaſ damlegibus,& iure ciuili: alias ipſe nouas introdu- cebat. Scripſi ad I. iuriſgent. de pact. Qui hoc non imtellgunt, magnis erroribus ſæpe implicantur. Er- go non iudicatur actio prætoria, ex co quòd datur Ipretore, vel prætoris edicto proponitur. Si veteres leges extarent, non laboraremus. Sed credibile non eltremtantam, quæ ad iudiciorum executionem peuinet, legibus omiſſam eſſe. Illud etiam argumẽ- toeſt quod dicitur perpetuam eſſe,& ad hæredem tranlie,&c. Hæc ſunt ſigna actionum ciuilium pro- Ptia nſti de perpet.& tempo. deinde lege 12-tab.li- cebat iudicatum ducere in carcerem. docet Gel. lib. aocr Multo magis aduerſis eum experiri iudicio,
auod ciuilius ac humanius eſt.
Ad l. Iutra. 7.
Alus interpretatur edictum prætoris de tem- bore. Nam fuit facta mentio temporis in edi- cto.dixi ad 1. 4.§. ſi quis condemnatus. ſupra. Naſci- tur ergo quæſtio ex edicto, an interim poſsit reus oluete, vel ſe aliter liberare. Pone ita, condemnatus untra dies 30. ſoluere debet. Et ait Caius poſſe:quia lo iudicato,&c. l. quod fauore. C. de legib. inter- Nletatio eſt ex mente legiſlatoris, quamuis ſubtili- Mdeborum repugnare videatur. ſoire leges. de 1 Hi loci communes obſeruãdi ſunt, qui ad in-
ietationem pertinét:in qua verſatur ars noſtra. acttl. quod in diem, de ſolut. l.ſi ita relictum.§. Pe-
In Tit. De re iudicata.
ecu. vi obligatus actione tẽporali conſtituerit,&c.
8 gaſus, de le 97
re iudicati penſat. O iudicati.
in lſi cum militi.§. cum intra ‚de com- PPonitur compenſatio etiam intra diem
Ad l. Si homo. 8.
Ocus de officio iudicis i tentia. Certum eſt debentem condemner,
1. de off. iud. inſt. Inde q
n pronuntianda ſen- officium iudicis hoc eſſe, vt non debentem abſoluat.§.
eas deer weee de queritur, ſi homo petitus,&c. ſtatio hinc oritur»quia interitu liberatur de-
bitor, ſine culpa ſua. l.ſi ex legati cauſa. z3. de verbo. oblig. l. quod te. de reb. cred. Quare videtur abſol-. uendus eſſe. Facit§. vlt. Inſt. de perpet.& temp. Pau- lus tamen ait, abſolutionem non eſſe faciendã,&c. ententia ferenda eſt, non propter rem, ſed propter fructus rei. Duo ſunt ali j ſimiles loci eiuſdè Pauli: vnus eſt in I. ſi ſeruus. infraà iudic. ſol. An fideiuſſores pro lite dati teneantur, dubitatur, quia nulla iam res ſit. Expedit fructuum nomine rem iudicari. Alter locus eſt in l.vtique. de rei vindic. Vtique mortuo homine, neceſſaria eſt ſentẽtia, propter fru- ctus,& partus,& ſtipulationẽ de cuictione. Hic mi-
hi videtur eſſe verus ſenſus, quamuis alij plerique
aliter interpretentur. Quorum obiectis reſponden- dum eſt. Primùm obiicitur litem hic conteſtatam fuiſſe, ideòque reum non liberari mortuo hominc. d. L. ſi ex legati cauſ. Itaque dicunt iſti condemnan- dum eſſe reum ad æſtimationem hominis„& fru- ctus:quam ſententiam adiuuat lectio Florẽtina. Sed fructuum hic fit mentio, quaſi dubitatio aliqua fue- rit de fructibus. Hoc argumentum magni eſſet pon deris, ſi verum eſſet, moram ſem per fieri lite conte-
ſtata. Qui probabilem habent cauſam ad iudicium
prouocandi, non dicuntur moram facere. l. ſi quis ſolutioni. de vſur. l. paratũ. eo. tit. l. qui ſine dolo. de
reg. iur. forte ſucceſsit in locum debitoris is qui cõ-
uenitur:& ideo iuſtam habet ignorantiæ cauſam. l. ui in alterius. co. Aliud obiectum: Actione princi- pali non ſubſiſtente, de fructibus cognoſci, aut iudi- cari non poteſt, l. eos. C. de vſur. I. 4. C. depoſ. l. qui per colluſionem. de act. l.centũ Capuæ. de eo quod cert.l.terminato. C. de fruct. Reſpondeo homine ſo-
luto, aut mortuo non poteſt inſtitui actio. Sed cœ-
pta actio durat, nec finitur inſtãtia,&c. hinc apparet
quàm diſsimilia hæc ſint. Hoc receptum eſt propter
vtilitatem, cum lis cœpta erat. Aliud obiectum. Re- pugnantia hæc videntur eſſe, non deberi æſtimatio- nem, quaſi mora facta non ſit,& deberi fructus, qua- ſi mora facta ſit. Reſpondeo, quantum ad fructus at- tinet, eos deberi indiſtinctè poſt litem conteſtatam. L.videamus. de vſur. l.cum fundus. de reb. cre. N ec diſtinguitur, an reus iuſtam habuerit cauſam liti- gandi, l. ſed& ſi lege. 5. ſi ante. de petit. hære. Sed non ideo tenetur reus ad æſtimationẽ poſt interitum rei. Ratio, diuerſitatis afferri ſolet, quia prudẽtis homi- ms eſt lite mota conſyderare euentum iudicij, qui dubius eſt,& fructus conſeruare,&c. Quæ ratio ceſ- ſat cũ agitur de periculo interitus. Nec debet pro- pter metum huius periculi temere iddefenſim ius ſuum relinquere. killud. ſupra dc beeirheed Da ra- tione pronuntiandi quæritur apud Accur Et certũ eſt ita pronuntiandum, vt reus non æltimationem
lare, ſe ideo ſed fructus,&c. Poteſt pronuntiare, Præſter b condcim
g.⁊. Et eſt locus proprius de hoc tempo-

7 1 8 3 2 2 enes veaatiw3eiueinneee* ne ä““ 1 4— ———————ͤ 4ee 8——„1ene 5 3————————— 4— d—— 2* g. 2 8. 4 7 2 65.. —————— 4——— e 3 8 5—„ —õõͤͤ¼⁴⁴⁴——————““—. —— 2—DZIa²““—— 1— 3 —— 3——.—.—————— ——————————.————..— ——— w———————— —.——..— ———— 4———
Seaiit e 8 3 2
⁹ά⁹5˖³ ͦ.⁶ 4 7
898 condemnare ad fruftus, quia conſtat reum debitu- ruin fuiſſe hominem, ſi non deceſsiſſet lite conte- ſtata. Summa, Mortuo homine poſt litem conteſta- tam, non finitur inſtantia, propter fructus,&c. Nam ſummarium hic vitioſum eſt.
Ad l. Furioſo.9. P RAELECTIO 111I.
+ Ocus de officio iudicis in ferenda ſententia,& Lpertinet ad interpretationem edicti, Condem- natus,&c. l. 4.S· conde mnatum. ſuprà. Quæritur an valeat ſententia pro furioſo dicta. Certum& indu- pitatum eſt in furioſum non valere: quia eſt abſen- tis loco, l. de vnoquoque. infra eo. l. z. ũ.furioſus. ſup. de iur. codicil. ſed dubitatur de ſententia pro furio- ſo dicta. Ait lureconſ.ne furioſo quidem dici poſſe. Quod pleriſque durum videtur: nam quod fauore furioſi conſtitutum eſt, non debet in eius perniciem conuerti,l. ntra. fupra. Quare nonnulli interpretan- tur etiam idem in eum: ſed vis verborum repugnat huic interpretationi. Ego adhuc iuuenis ſic inter-
pretatus ſum, quaſi iudex furioſus non poſsit ſen-
tentiam dicere.l. cum furioſus. 39. ſup. de iudic. Se- quebar regulam quæ tladitur de ambiguitate ex- plicanda, l. in ambigua. ſuprà de legib. Nunc mihi probabilior videtur recepta interpretatio, ſententiã pro furioſo dictam non valere: conuenit enim pro- prietati verborum, nec aliena eſtà ratione. Nam fu- rioſus habetur loco abſentis, d. l. 2.. furioſus. de iur. codicil. l. diem.. coram. de recep. arbitr. Abſenti au- tem ſententia non recte dicitur, l. certum.§. ſi quis abſente. inf. de confeſ. Hic locus me ſententiam mu- care coegit. Magis hic reſpicimus ad ſolennem or- dinem iudiciorum, quàm ad commodum litigato- ris vel furioſi. Ordo iudiciorum ſeruandus eſt, I. prolatam. C. de ſent.& interloc. Hodie ſententia di- citur pro abſente, qui rite vocatus eſt ad iudicium: ſi appareat ex actis eũ bonam cauſam habere. Hoc eſt inductũ noua conſtitutione luſtinia. l.properan- dum.§. ſinautem. C. de iudic. ea conſtitutio eſt edita Lampad.& Oreſte coſſ. Eſt& alius caſus in quo ſen- tentia fertur abſente accuſatore, l. quamuis indubi- rati. C. de adulter. Miles ab excubiis euocandus nõ eſt. Oppo-l.non eo minus. C. de procurat. Sententia valet pro fœmina minore, quæ defenſa non fuit iu- dicio: Minoribus ætas in damnis ſubuenire, non in rebus proſperèe geſtis obeſſe conſueuit. Idem& de furioſo dicendum videtur, quia comparatur mino- xi. l. f ulcinius.. plane. quib. ex cauſis in poſ. æat. Keſpondeo, aliã eſſe cauſam furioſi, quàm ado- jeſcentis. Furioſus habetur loco abſentis omnino, vt iam dixi, minor adultus non poteſt dici omnino
—
abſens, cum ipſe cauſam ſuã vel per ſe vel per aliũ defendit. d. l. non eo minus. Furioſus comparatur pupillo& infanti, magis quàm adulto. d. l. Fulci- nius.§. planè. Pupillus infans nullum iutellectum ha bet.. pupillus. fup. de acd. hæred. Ideo recte compa- ratur furiolo, quamuis non omnino ſimilis ſit. Eſt aliqua differentia pupilli,& fuxioſi. l. in negotiis. de reg. iur. Furioſus nullum negotium contrahiere po- teit, pupillus omnia negotia tutore auctore agere poteſt. Pupillus aliquem hiabet intellectum, ſi in- fantiam exceſſerit. Furioſus nullum. l. furioſi. de reg.
—
1ur. Et eft llla regula ſumpta ex l. pupillus. de acq.
Franc. Duareni Iuriſconſ.
hæred. Apparet ex inſcriptione capitum, Paul.lib
ad Sabinum. Preterea opponitur l. ſi à furioſo 4 3 frà de oblig.& act.l.ſi à furioſo, de reb. eedit,vbi quiriur obligatio furioſo ex quaſi contractu. Vad
videtur idem dicendum in ſententia, iudicio quaſi contrahit. 1.3.§. idem de pecul. Reſpondeo denn acquiri obligationem, ex qua cauſa acquireretum 4 abljenti& ignoranti, d.l. ſi à furioſo. Id accidit intcr.
dum, vt acquiratur abſenti& ignoranti obligatio: ſed in ſententia id locum non habet, quia publica expedit ordinem iudiciorum ſeruari, d.prolatam.
Aqdl. Qui cum ſeo.
Ocus eſt pertinens ad interpretationem dict Quxæritur quid ſoluere,& quantum debeat cõ-
demnatus. Dixi quoſdam eſſe à quibus ſolidũ non exigitur, l. miles. hic. Hic locus illi ſimilis eſt.pro cu. ani
ius declaratione ſciendum eſt, filiumfa. ex omni cé. tractu obligari,&c. l.tam ex. de iud. I. filiumfam. de
oblig.& act. l. ſi quis cum. de pecul. Excipitur mu.
tuum, propter S. C. Maced. Item votum. Iſi qus te. §. voto. de pollicit. Si tamen filiusfam. emancipatus ſit, aut exhæredatus, non tenetur niſi catenus quate- nus facere poteſt. Id expreſſum eſt edicto Prætons, 1.2. ſup. quod cum eo. l.& exhæredatum. 49. inft co.
vbi id plenius declarabimus. Prætor autem edido
ſuo addit, cauſa cognita d..z. nam interdum condt natur inſolidum. Exemplum hic eſt, cum ſe pattem- fam. mentitus eſt,&c. Idem dicitur in 1.4. fup. quod cùm eo. Punitur propter mendacium ſuum. Hoc autem non eſt accipiendum de eo, qui falsò dixitſe nu patremfam. fortaſsis aliquo errore ductus: ſed qul dolo,& malitia fecit. Iurcconſ. hic loquitur deeo n qui fingit. Quod verbum in malam partem accipi: 6 tur: ſicut in l. 4. ſupra quod cum eo. Mentiri nemo dicitur ſine dolo& fraude. Oſtendit Nigidius E. ulus apud Gell. lib. 11. c. ii. Qui mentitur, ipſe nan
fallitur, ſed alterum fallere conatur: qui mendacium
dicit, ipſe fallitur. Vir bonus preſtare debet ne men- tiatur, prudens, ne mendacium dicat. Huc pertinet quod dicitur de vafſallo in lib. z. feudorum. tit a6 f de feu. defun. conten. ſit inter dominum. 5. ſi vaſſab lus. Si vaſſallus ſciẽs abnegauit feudum, illud amit- tit, ignoranti ſubuenitur: dubitans debet dubita ter reſpondere. Quæritur an quod hic dicitur de mendacio, producendum ſit ad alios caſus. Rec ptum eſt producendum non eſſe: quod& mihi pio batur. Nam ius ſingulare eſt quod non debet ex tendi, l. quod verò. ſuprà de legib. Caſus igitur une expreſsi diligenter notandi ſunt, quibus ob me- dacium quis ius ſuum amittit: veluti in lſed hoo ita. 22. infrà eo. Si quis negauerit ſe ſocium eſſe,ãcx Alius in l. ſi dubitatur.§.ita demum. de fdeiufſor Non permittitur beneficium diuiſionis, ſi eße 3 fideiuſsiſſe. Alius in l.vltim. ſuprà de rei vend A negat ſe poſsidcre, transfertur poſſeſsio in aduc-
ſarium. Alius, in L.1. C. ad Macedo. mentiem e
tremfam. amittit exceptionem S. C. Alij ſunte 4
qui poſſunt legendo obleruari: ſed non pro ad conſequẽtiam, vt iam dixi. Non omnia quꝝ 4 cant homines, legibus complectuntur. Conaiuen legiſlatores quædam hominum peccata, quæ 4 3
tur ſanari facilè nõ poſſe. Vnde dicitur in etſi qus
. 7 14 §. diuus. de relig. hæredem qui prohibet funerati a eo, quei

Ateruiam
m Votum.ba lusfam. ecnan 8 ur niſt eaxens eredatum g Prætor auten dam interduna nic eldcmkem lcituria lhe
—
endacium ſum-
e eo quitabott errore ductex'n
3
nl. hic loqumi
nalam panema
m eo. Mentiim Dſtendit Noiu Aui mentiu
1
natur:qui mela reſtate debatem
m dicat. HuxEr
4
feudommul dominum,i¹,
8 ’
*
ſtfeudum uaf
bita cebe die auod licdun tad alos Käu clexpoäum cuni undt b. Culs hn funt, qubd i
1 f. 15 lectunli A 1
In I lt. Dere iudicata. co quem teſtator elegit, non recte facere: pœnam quem te tamen in eũ ſiatutam von eite aesiales apud Li- to tem pore,&c. S1 um lib. 10. 1mprobè factum videri. Sic de menda- Iu vindi
uium lib. 10. Sme anus. 17. de rei vindic. vbi dicitur fructu
. 1. 1. b.. u— cio videtur dicendum eſſe Tanta eſt vanitas in vi- ad rei iudicatæ tempus ſpect 8* ta humana, vt omnia omnium mendacia non poſ- Pue ſpectandam
ſorunitiſne wakimno incommodo. Adde quod fructuum„‚quam ætti- ſctibit Seneca de actione ingrati.
. tis vcuntur: V 8 Ad l. Si Calendis. xr. mus etſ ſed non aB Ponderis ſunt, vt oſten- ivufoae. lum. Certe vſu forenſi recepta non PRAELECTIO XIII. 1 Vulgarls Plltoecpuclarur à iudicibus propter .. 1.... Inquitatem ac duriciem- Ocus de officio iudicis, in pronuntiatione ſen- 1 ariem: dicunt ſe ius Ro — nn. ſtimationem in obli tentiæ. Condemnat ad æſtin A Oblt. proparur, Quia nonraurn v alonibus faciendi. liſi quis. infrà eo. Cuius tem po- ralienuen ranünwab xquitarc mihi vide- vhabenda ſit ratio in æſtimatione ineunda: nam umpore mutatur, ac variatur æſtimatio, l. pretia re- Tun. 63 ad IFalcid. Videtur ſpectãdum eſſe rempus habent aliud perfugium. Ego quid ſentiam aliàs accepti iudicij, quia ſtrictum eſt iudicium. L. cũ fun- Tun de reb. cred. Celſus tamen ait ſpectandum tem- ſum. Diſti udicid ram leperiturus dus de reb. cr danrecelart ai ſtatä gnin 1m. Diſtinguere ſoleo iudicia ſtricta à bonæ fidei: pus ſolutionis, quod anteceſsit i conteſtatã quia ſicut diſtinguit Vlp. in 1. 3.§. in hac. commod. Africa. e0 tepore nouiſsimo ſolui Poral actũ ſolui poteſt l. hominem. 37. mand. In ſtrictis ſi de tem pore non vſque ad calẽdas, poſt calendas Paennda eſt in obli- conuenit, ſpectatur tem pus litis conteſtatæ, l.vinũ. l gutlone, d. l.ſi Tuüs d iputarnon uduneur⸗7 de vlt. de tritic. cond. d..3. 5. in hac. idẽ in d. l. hominem. velb oblig. Polt moram fit Jn dain klen aſio obli- tempus quo agitur Petere, agere ad litem conteſta- gationis,&c.l.obligationum ere.§. vlt. de oblig.& tam refertur, lramplius non peti. rem rat. hab. Nec adt Nec obſtat quod admittitur purgatio morp vſ mirum eſt hic ſpectari tempus litis conteſtatæ, cum quc ad litem conteſtatam.. ſi inſulam. de ver. oblig. idem conſtitutum ſit de fructibus,& aliis acceſsio- Id enim fit repugnante mero iure, Propter æquita- nibus, d. l. cum fundus. l.videamus.38.5.ſ actionem. tem,& humanitatem. I.ſi ſeruum.§. ſequitur. de Vcr. de vfur. quia natura horum iudiciotum elt, vt ſtricta oblig. Igitur a 1ure illo nonr recedimus, cum quæri- interpretatio fiat. Certum tempus definitum eſt, pu tur de æſtimatione,& c. hic mihi videtur eſſe ſenſus
Sfenfus ta litis cõöteſtatæ: cuius habeatur ratio: quamuis ali- vetborum, Ex eo enim tempore,&c. ldem alibi dici- quid interſit inter fructus,& æſtimationem, vt iam tur de obligationibus dandi. Si quis promiſerit da-
diximus. S1 cõuenerit de tempore, eius habenda eſt te vinum calendis. Interdum enim vemendum eſt ratio, vt hic dicitur. Idem in d. l.vinũ. d. l.vlt. de tric.
Mæſtimationem: debitor fortè non habet vinum, cond. Quamlibet ſtrictũ ſit iudicium ſeruari debet- vdicteditor non vult poſt moram vinum habere. quod actũ eſſe apparet ex conceptione verborum: Ethoc caſu ſpectatur tempus calẽdarum. L. vinum, l.quicquid. de verb. oblig. O ppo. Accurſ.l.cum quis. ſinde reb. cred. Idem dicitur in l. vlt. de cond. tri- zr, infra de oblig.& act. vbi ſpectatur tem pus on⸗ ie Quid ſi tempus adiectum non ſit'lulia. ait in d. tractus, non rempus ſolutionis. Variæ ſunr ſolutio-
lrinum. ſpectandum eſſe tempus iudicij accepti. nes apud Accurf.& alios. Ego ſemper exiſtimaui
ldem in l.vlt. de cõd. tric. Sed magna iuris varietas tunc id locum habere, cum fidciuſſor cõuenitur ob lic reperitur: nec vllus locus creditur difficilior ex- moram rei. Mora rei nocet fideiuſſori. l. mora. 88. de plicatu in iure ciuili. Modò tempus litis conteſtatæ, verb. obli g. non tamen auget obligationem„1. cen- Lviaum. modò tempus contractus, modò tempus tum Capuæ. de eo quod cert. loc. Si ſpectaretur tẽ-
rei iudicatæ, l.3. de cond. trit. l. ratio.§. ſi per vendito- pus quo moram fecit reus, poſſet augeri obligatio
rem. de act. empt. Vulgares interpretes ita nodũ ex- fidciuſſoris. Mouet me vt ſic interpreter quòd ſum-
peciuntyt dicant hæc omnia tempora ſpectari de- ptum videtur illud caput ex Icentum. Inſcriptio bere.Bt eius temporis habẽdam eſſe rationem, quo Afric. lib.z. Quæſtio. hoc exemplum conuenit re-
tes plurimi fuit poſt moram:vulgò dicunt, Quanti gulæ d. l.centum. Aliæ quædam antinomiæ hic re- ummi Diſtipgunt tempus a quo,& tẽpus ad quod. periuntur. Vna eſt ex Ifundi. de nouat. ſecunda 8 epretantur legem vinum, de lite conteſtata: niſi l.vbi.§. is autem. de eden. tertia ex l.z. de writjs 3 6 vini carius fuerit alio tempore. Sed hæc interpre- quarta ex I.i n re furtiua. de oncüch.in Se e his tatio manifeſtè repugnat verbis Iuriſcõſ. deinde ini- diximus plenè& accuratè ad piham. ui Aee⸗ qultatem continet, quia poteſt magnum ſpatium pta fuiſſe à multis, quæ ego tum 5 VtT 1 n temporis intercedere inter moram,& ſententiã: nec non vidcatur neceſſaria eſſe. Oſtendi 1.z. accip
adi h in l.vinum,&c. bollunt tädiu res aſſeruari. Itaque nihil ad rem per- dam eſſe cum res ipſa mutata eſt, in Lvinum,
iinet quod adducitur ex l. cum fundus. de reb. cred. æſtimatio creuit, aut decreuit, ſtatu iet 1 redcll. huxtcrea. de rei vind. vbi dicitur reſtituendum id tato. Iniquum eſt debitorem liberari⸗ u 1 ddn dle quod habiturus eſſet actor, ſi litis conteſtatę té- rem factam deteriorem pol morams 4 no won⸗ dote lolutus fuiſſct. In vtraque lege loquitur de fru- tra furem agatur. 8 6 uutlvarhe kaub 8 e dus,& acceſsionibus, quas proculdubio habitu- rer. amot. Nunc vi end bnn eft def bo Tempod e cllet,&c. Fructus qui proueniunt ex re quoq́; an- ciis. Mira hic varietas dep od.-T'empus vek O⸗ neraunt in vtilitaté poiſeſſoris, qui fruitur, quan- iudicatæ. 1.3.§.in hac commod. P
i per venditorem. de — 1 1„, emnationis, J. 3.§.ſi perven umanet ipſa res. Non eadem eſt ratio æſtimatio- nis, aut cond act. emp.
89 2*⁴«·* 2) nus vini,& frumen
Se“—“ 5 of“ 1 4

900 Franc. Duareni luriſconſ.
act. empt. Alibi dicitur creſcere obligatio, l.ſi ſteri- Nec id difficile erit intellectu, ſi quis paulò dili lis. co. Alibi tempus quo ſolutum eſt, l. hominẽ. hæc gentior vtrunque locum expenderit. In l. is 1 varictas oritur ex natura bonæ fidei iudiciorum. dolo, quæritur de cautione, ſiue ſtipulatione u Latiſsima poteſtas. l.. de act, empt.§. in bonæ fidei. diciali, quæ exigitur, cum iudex elt prorndie de actio. Inſtit. modo illud tempus, modo aliud: turus,&c. Et Paulus ait actorem non cauere 4 rout iudici æquum viſum fuerit, in l.z.§. in hac. rei iudicem qui cognoſcit non debere eum cogere 4 iudicatæ, id eſt etiam rei iudicatæ. l.in ambiguis. de cauendum, ſed ſimpliciter damnare reum 2el 1 legib. Sic interpretatur Vlpia. dictum Seruij in 1.3. mationem in ſpecie noſtra. Marcel. non loquitar d 4 de trit. act. Spectari condemnationis tempus, nili cautione illa, qua exigitur in ſententia,&c. Oſten. 15 res deterior facta ſit poſt moram. Sic in l. qui homi- dit non aliter faciendam eſſe executionem, quam 6 4 nem. non quo agatur, id eſt non tantůùm, quomodo actor ceſſerit actionibus ſuis: ſi fortè actor petat li. i ſepe accipitur. b tis æſtimationem actione iudicati. Sed fortaßsis ei „ b petere non vult, quia ad nimiam ſummam reda- Ad l. In depoſiti. 12. b ta eſt taxatione iudicis: mauult recuperate rem +† Ocus de effectu ſententiæ referendus eſt ad ti- ſuam, quam intelligit ab alio poſsideri. Duo gitur 4 I Smua amnatus eſt depoſitarius,&. propter ſunt notanda,& diltinguenda: Primum eſ, quòd dolum ſuum iuratum eſt in litem: iuxta l.in actio- reus damnatus ad litis æſtimationem propter do- nibus. de in lit. iuran. damnatus eſt non ad rem, ſed lum,&c. rectè petit in executione ſententig(bi ad æſtimationem,&c. hæc æſtimati o, venditio quę- mandari actiones,&c. ſi actor petat executionem dam eſt.L. ſuprà. pro empt. Si reus poſſeſſor eſſet, ſententiæ: nam liberum eſt ei non petere(t im dominium ei ſtatim acquireretur: ſi actor erat do- dixi) ſiue in rem actum ſit, ſiue in perſonam ſiue minus. l.eius rei. ſuprà de rci vindic. In hac autem judicium ſit ſtrictum, ſiue bonæ fidei: nam nulla ſpecie proponitur tem abeſſe, nec à reo poſsideri. bona& firma ratio diuerſitatis adduci poteſt. Se. Itaque dubitari poteſt quomodo ei ſuccurrendum cundum eſt quòd in omni actione ſiue in rem ſine ſit, vt conſequatur rem, ſi reperta aliquando fuerir. in perſonam, in qua litis æſtimatiooni locus eſt, Et certum eſt, ſi reuerſa ſit in poteſtatem domini, propter dolum iudex pronuntiat non exacta cau. aqud
poſſe depoſitarium agere contrario iudicio. l.in cõô- tione ab actore,&c. Pronunciat ſimpliciter, non mnodato. S. vlt. commod. Poteſt ctiam exigi cautio, cogit eum cedere, vel cauere ſe ceſſurum,&c. hac pœna plectitur reus ob dolum ſuum: vt liberumſt
vt repertam rem dominus præſtet.l. ſi quis. in prin. cod. tit. Sed quæritur quomodo conſulendum ſit actori, vel poſt latam ſententiam contemnete liis reo, ſi fortè res poſtea peruenerit in poteſtatem al- æſtimationem,& rem ipſam vindicare. Hæcfacul. terius extranei. Ait Marcellus, Dominuũ cedere actio- tas& libertas adimeretur actori, ſi iudex pronũti. a, nibus ſuls, Ec. Actione ſibi ceſſa, id eſt rei vindica- tione ſua cogeret eum, vel mandare actiones, iel tione, aget reus contra poſſeſſorem. Soluta ergo cauere ſe mandaturũ. Argumento eſt I.ſi culpa. 6 æſtimationc litis, non tranſit in eum rei vindicatio, cod. tit. de rei vind. Si culpa;&c. non eſt facilean niſi ceſſa,& mandata fuerit. Iu ſpecie autem noſtra diendus actor, ſi velit pecuniam, quam exſemtentia 2 hoc diſceptatur in actione iudicati. Loquitur Mar- iudicis periculo iudicati recepit, reſtituere- Oſtem. al cel. de condemnato,&c. aduerſus quem fit executio dit ſi dolo poſſeſsionem amiſerit reus, licete adoi ſententiæ. Is opponit exceptionem cedendarum, vt litis æſtimatione neglecta, rem ſuam retinere, aut ii vulgò dicitur. Exceptiones, quę non impugnãàt ſen- vindicare,&c. tentiam, plerunque opponuntur in exceptione ſen-.. zente len Sued ,flpl mat Hic debe nit anti- Ad l. Si quls ab alio. 33. nomia difficilis ex l. is qui dolo. 69. ſup. de rei vind. T Ocus de officio iudicis in pronuntiatione,&t- Paulus: is qui dolo fecit quo minus poſsideret: hoc I Spectanda eſt natura cuiuſque obligations quoque nomine punitur, quod actor ei cauere non& actionis. In obligationibus dandi fit condemna. 3 debet, actiones quas eius rei nomine habeat, ſe ei tio ad id quod intereſt. Et iudicis eſt videre,quate Knü ræſtaturum. Oſtendit ita demum cedendas eſſe nus interſit, l. quatenus. de reg iur. Exẽplum hic ek, külhi actiones, ſi dolo non abſit res. Et rationem affert: cum quis ſtipulatus eſt ſatiſdari, idem fideiuſſolem ſu quia propter dolum ſuum dignus eſt hac pœna, vt dari. l.i. ſuprà qui ſatiſd. cog. hæc obligatio facticb & pretium rei ſoluat, nec rem conſequatur. At in non promittit dare decem, qui promittit ſatiſdate ſpecie noſtra dolo rei abfuit res,&c. Variæ excogi- pro decem: ſicut qui promittit curari decem, lutt tate ſunt ſolutiones ab Accurſio& aliis. Vna eſt ma- de reb. cred. Quæ lex olim fuit coniuncta cum mo- gis probata vulgò& recepta; quod Paulus in llis ſtra,vt inſcriptio oſtendit, Celf lib. ü.lgiturinie qdui dolo. lIoquitur de actione in rem, Marcellus de cie noſtra ſpectandum eſt, an interſit& quatens actione ex contractu,& c. quæ eſt in perſonam. Ad- interſit. Similis locus eſt in I ſi quis ſtipulatus.m dunt alij Marcel. loqui de actione ex contractu bo- vlt. de ver. obli. Quid ſi quis dicat ſe timere,et næ fidei, depoſiti, commodati,&c. Verùm ego iam labatur facultatibus, ait Celſus, Vani timuniiie b oſtendi hoc non diſceptari in actione depoſiti,&c. ſumpta eſt regula iuris, l. vani. de reg. iur. Loge 13
ſed in actione iudicati; quæ actio non eſt ex con- eſt lib.6. vbi legitur 7. id eſt nulla fit rſim 4
——
—
—— — ——
“
—
tractu, nec ex bonæ fidei. Non origo/ iudicij ſpe- quod intereſt,&c. Regula non poteſt comm ri dad ſtanda, ſed ipſa iudicati, veluti obligatio, 1.3. 5.1dẽ plicari, niſi ad hunc locum referatur. Hlucan 1 Wiga ſcribit. de pecul. dixi ad I. miles.§. qui iudicati. ſu- quod alibi dicitur, aduentitios caſus ſpectan em. u pra. Quærenda eſt igitur alia diſſolutio nodi. Exi- eſſe. l. lulianus. ſup. qui& à quib. Et eſt obiteri 1o cu timo diuerſa hæc eſſe magis, quàm repugnantia. dus locus communis de metu, ſeu timorè: Dals d

non petew
6
we ln pecha
timatioohi h ntlat nonexah
nciat limplein
eſe celluum n luum;: ſtlb tiam corremt vindicare,MRii toti,ſiuderg mandare acon mento etllan „Rc. nohelta am, quam elin cepit, wlttuus 1 iſerit reus, lcni rem ſuam teina
Abalu.
pr
158 ſeq. ſupr. de eo quod met. cau. An ſit iuſtus metus,& probabilis, an vanus non poteſt in vniuer ſum aiffiniri: fati quæſtio eſt& cõmittitur arbitrio udicantis..mora. de vſur. Opp. Ldiuortio. ſuprà de
eg geſt. Sed etſi facere poſsit maritus, actio negoc.
eſtunducitur:quia fortè periculũ eſt, ne facere poſ- 3 deſinat. llla ſpecies lon gè diuerſa eſt. Qu ſuſcipit ocutatorem rerum alienarum, exigere debet,&c. hec prudẽtis eſt ideo differre exactionem quod ſol- uendo ſit debitor. In hac ſpecie nihil eſt ſimile. Ali uædam ſpecies occurrunt: veluti in l.eum qui.. Pa- in de furt. Sed in quaque ſpecie, quæ ratio ſit, ho- mini paulò magis acuto, non eſt difficile iudicare.
Ad S. Si quis promiſerit. PRAELECTIO TVy.
pecies eſt ſimilis ſuperiori de obligatione faciẽ-
di. Quæritur an ſit damnandus ad faciendum: dubitatur, quia promifit& obligatus eſt,&c. Sed Celſus ait eum condemnari in pecunia numerata. Et addit, generale hoc eſſe in omnibus faciẽdi ob- lgationibus. Hæc fuit ſententia Tuberonis veteris lurecon. quam refert idem Celſ.l. ſtipulationes non diuiduntur. de verb. obl. Exiſtimarunt veteres inci- uile imò ſeruile quodãmodo eſſe quẽquam ad fa- ciendum poſſe cogi: arg. l. Titio. centum. 70. de cõd. & demon. Deinde res exitum habere non poteſt, ſi quis tam obſtinato animo ſit, vt nunquam velit fa- cere wtilitas ergo,& commoditas hominum exigit, vpecunia in locum facti ſuccedat. Quęritur an ta- ctum an pecunia ſit in obligatione. Nà Celſ.hic lo- quitur de condemnatione tantùm. Variæ ſunt opi- niones apud Accurſ.& alios. Ego iis aſſentior, qui putant vtrunque eſſe in obligatione factum ab ini-
iopecuniam poſt morã. Id oſtendit Celſ.ex Tube-
wa ſententia, in d.. ſtipul non diuidũtur. vbi quid ſeiſtipulemur, ſi non fuerit factum, pecuniã dari œportere. Similis locus in l. quoties quis. 8. de verb. oblig Quanti intereſt ſiſti, ſuſtinetur ſtipulatione. Limiis locus in l. ſi pœnam. 68. de verb. oblig. Pe- cuniam te mihi crediturum ſpondes. Id venit in ſti- pulationem, quod mea intereſt. Similis locus in J.
Vhrſuprà, ſi quis in ius voc. incerti agendum in id
quod intereſt. Similis locus in§. non ſolum. de ver- boobliga. Inſtit. Optimum erit penam ſubiicere, ne quantitas ſtipulationis in incerto ſit,&c. Similis lo- cus inl. ſtipulatus es. 45. de fideiuſſor. Stipulor à te opus feri.& à fideiuſſore pecuniã,&c. Conſequens elt pecuniam eſſe in obligatione: quia diuerſa non hoteſt eſſe obligatio rei& fideiuſſoris. l. Græcè. de ſdeiuſſ Ex iam dictis apparet duas quodammodo obſigationes eſſe quæ alternationem habeant. Per- inde eſt ac ſi quis promiſerit facere,& ſi non fecerit, pecuniam, l. quoties quis. Itaque cum moram fecit feus, transfunditur obligatio facti in obligationem erunir obligationum ferè. 5.vlti.de oblig.& act. equens quęſtio eſt de ratione agendi. Et hoc mihi zidetur commodiſsimum, vt diſiunctim petatur, vt aclat reus, vel pecuniam ſoluat. Nam talis petitio duamuis incerta plerunque admittitur. II.§ quia autem. infra, quod legato. Cum incertitudo oritur — rei magis, quam actoris. Poteſt etiam in- dũ ſola pecunia peti. Quẽadmodum ſi factũ ſit
In Tit. De re iudic
ata. 901
huiuſmodi vt amplius non poſsit præſtari. Si quis crrtam operam mihi promiſerit.l ſi quãdo, de oper. liber. me comitari in itinere aliquo, non eſſet cadẽ opera.l. ſi non ſortem.§. libertus, de cond. indeb. Si- mile exemplũ eſt in l. 6. de vſuft. leg. ſup. Vſusfru.in ienniũ à morte teſtatoris. Præterito biẽnio petetur æſtimatio, quia alius eſt vſusfructus. Et hæc ratio agendi neceſſaria eſt: cum ſtipulatio in non facien- do concepta eſt, quia facta non poſsit fieri inſecta. l.in bello.§. facteę de capt.& poſtli. reuerſ Exiſtimo& hanc rationem agendi probandam eſſe cum factũ ipſum adhuc præſtari poteſt, vt ſimpliciter pecunia Petatur. Quia verum eſt pecuniam eſſe in obliga-
tione poſt moram vt iam oſtendi: factum eſt in ſo-
lutione vſque ad litem conteſtatã. l. ſi inſulam. 84. de verb oblig. Ea petitio non adimit reo facultatem faciendi: quinimo factum ipſum peti poſſe exiſti-
mo. Ea petitio debet ſecundum ius intelligi, quaſſ
eſtimario peti intelligatur. liſi quando. de oper. liber. Præterita opera, quæ iã dari non poteſt, petitur, idẽ æſtimatio. Ex iam dictis I.1. de act. empt. conſequnur venditorem liberari preſtando quod intereſt, quia obligatur ad faciendum, idem tradendum. Tradere nudum factum eſt, l ſi rẽ tradi de verb. obl. d.. ſtipu lationes nõ diuiduntur. 72. eo. Sed difficilis quæſtio, an cogatur præcisè tradere, cum habet facultatẽ rei tradendę. Recepta opinio mihi nõ videtur abæqui- tate abhorrere, quæ ſpetanda eſt in iudiciis bone fi- dei: Cum venditor eſt dominus& poſſeſſor rei vẽ- dite. Sicut in rei vindicatione manu militari poſſeſ- ſio aufertur, l. qui reſtituere. de rei vind. Atq; ita de- fendi poteſt ſententia illa, de qua extat conſtitutio Pontificia. cap.cum Ioannes. de fide inſtru. Vt do- minus poſſeſsionem vacuam traderet,& c. Oppo.l. ſi traditio. C. de act. empt. Si traditio procacia vẽdi- toris non fiat, damnatur venditor, quanti intereſt emptoris. Reſpõdeo, poſſe iudicem vtrũlibet facere prout æquum eſſe viderit. In quaque cauſa lata eſt iudicis poteſtas, nec vllis finibus, preterquam æqui- tatis, circumſcripta. l.in bonæ. de act. inſtit. Sed con- ſultius erit à iure ordinario nõ recedere, niſi magna aliqua ratio,& euidens equitas id ſuadeat. d.. ſi tra- ditio. Sequens quæſtio eſt, an obligatus ad dandum liberetur ſoluendo id quod intereſt. Vulgò receptũ eſt, eum cogi debere ad dandum pręcisè. Nam Celſ.hic loquitur de obligationibus faciendi, que
diſtinguuntur ab obligationibus dandi. l.z. in princ.
de verb. obliga. quamuis Facere, verbum, alis gene- raliter acipiatur. Preterea non eſt eadem ratio facti, que dationis. Iaciuile eſt quenquam cogi opus fa- cere manibus ſuis ac ſeruile:dare pecuniam non x- què inciuile eſt. Itaque pecunia hic non eſt in obli- atione nec in petitione: ſed tantũ res ipſa&c. Hinc vulgò dicitur incarcerandum eſſe eum, qui non de- derit. LI. C. qui bon. ced. Exiſtimo tamen officio iu- dicis conuenire, vt reus interdum abſoluatur„qui æſtimationem præſtet. Hoc pertinet ad minuendas lites, vt non facilè audiatur litigans is, cui offertur æſtimatio rei petitæ. Et hoc vtilitatem habet in vi- no, frumento,& aliis rebus‚ in quibus nulla proba- bilis cadit affe ctio,l.vinum. de reb. cred.& lquoties. , de verb. oblig. Keus contendit ſe non habere vi- num. Veile nõ eſſet ſcrupulosẽij nuirets an habent, zit becunia vinum æquè bonũ compatarl. cum poſsit pecunia V b q Sie p

3 1 =eee———————— 4 2 7⸗ ————————*——*— ⁊é⁊é⁊é⁊éé,·-—““——— E —— 1— 1— 1—— keur—“——
———— 4— nne— ͤͤͤͤͤ—,*‧““
ä
——— —.———— 4 2“ 4e 8 .— 8— Beun nr us 4 — 8 .——— 4—— 3——·“— ₰ eee* ——.—.——.— ———————ÿ 2——— 1——— . 4 4“.—*—y—— 4. 2——— 4.——————— —— 2 2 7 65„ 8 4———“— 3—— ———————————
ö
902 Franc. Duareni luriſconſ.
L Ocus de effectu ſentẽtiæ. Sentẽtia finem impo- argum. lL.J. de iur. deliber. hęc queę poſita ſunt in ſola
Si tamen vinum quod debetur, non poſsit facilẽ quod de arbitro„propter ſimilitudinem rationis comparari, xquum eſt cogi debitorem præcise da- Niilitas exigit vt hæc mutatio,& correctio permit- reIn magna caritate annonæ non reperitur frumẽ tatur iudici. Crebre ſunt huiuſmodi interlocutio tum:ſicut de frumento Siculo ſcribit Cice. lib..in nes in quaque lite:& celeriter expediuntur à zul Verr. Beneſᷣcij loco,& gratiæ conceſſum ciuitati- cibus, ac ſine magna deliberatione, pleruna; in un. bus, vt numos pro frumento darent quia populo gno tumultu,& ſtrepitu. Veilitas igitur fuader 4 Rom. annona erat neceſſaria. Obſeruaui huic litis fi quid huiuſmodi imprudenter exciderit, vt lad. æſtimationi locum eſſe in ſpeciebus, eriam& cor- ci id corrigere liceat. In iis quæ lite ordinata pr. poralibus. Exe mpla aliquot collegi ad l.vbi autem. nunciantur, finiendæ controuerſiæ cauſa, id exem- §. vlrim. de verbo.obliga. Conſiderarunt veteres res plum pernicioſum eſſet. Quod dixi de interlocu. omnes pecunia compenſari,& æſtimari. ldeoque tione, accipiendum eſt etiam ſi ab ea appellatũ ſit. non multum incommodi eſſe in ea ſolutione: vc cum ceſſante. de appell. Quoties mutari aut reuoca. 4 Ariſto. ait lib.·. Ethic. quamuis aliàs aliud pro alio ri poſsit interlocurtio, nullo certo iure definitum eſt 1 non ſoluatur.J.2. ſuprà de rebus cred. quare id relinquitur arbitrio iudicis, ita vt nim 8 „ variatio,& inconſtantia vitetur. Verba legis noſtræ Adl. Quod iuſsit. 14. lia ſ., 34 oltræ generalia ſunt ſicut& l. qualem.§. dicere. hic. Idem P RAELECTIO XVYVI. dicẽdum eſt de tempore intra quod mutaripoteſt.
æquitate& vtilitate, diffimri non poſſunt in vniuer- cari à iudice, ſi foriè cognouerit ſe erraſſe,& c. dubi- ſuml. 88 acceſsionibus infr. de diuerſ. temp. preſet. tatio naſcitur ex eo, quòd ſi quid Pretor iuſſerit, aut Secundò obſeruandum eſt ſententiam ſemel latam vetuerit, id mutare poteſt,&c. Sed Celſus oſtendit reuocari non poſſe. Reuocare dicitur, qui ſententiã aliam eſſe cauſam ſententiæ, qua res definitur,&&c. mutat magis, quàm verba.l.actionum. 46. infrà hoc. Non quæuis pronuntiatio, qua iubetur aliquid, aut Idque precipuè locũ habet in iudice dato. quia iu- vetatur, ſentencia eſt: docuimus ad 1... ſupra. Interlo- dex eſſe deſinit. l.iudex. ĩ. infrà eo. idem in arbitro cutio diſtinguitur Aſententia. C. de ſentent.& inter- compromiſſario. dicta l. qualem.§. dicere. Idem& locut. omnium iudic. Duo igitur hic notanda ſunt, in magiſtratu, quem vulgò dicimus ordinariumnn & ſeparatim examinanda. Vnum eſt de iuſſu præ- Paulus. 42. infrà eod. etiamſi eodem die iudicet.¹ au: toris, alterum de ſententia. Obſeruandum eſt igitur cum quęrebatur. 6 2. infr. co. etiamſi de pęna inflige au r quod iuſfum eſt, aut vetitum à prætore, id mutari da agatur in iudicio criminali.lacta. 45.§.. infr. co. ti polſe. Accurſ affert exemplum ex l. qualem.§. dice- Si forte iudex cognouerit innocentem eſſe eum, auni re. ſuprà de recept. arb. Iuſsit adeſſe calendis, mox quem damnauit.J.diui fratres. de pen. lmoris.§ ſed. nali idibus. Sed hocexemplum non conuenit prætoris eum. eod. l.1.§. vlt. de quæſt. Iuſta eſt cauſa differen.- nuhn officio, ſaltem cum imperio vritur. Prætor non co- de executionis, ſed non mutande ſententiæ, donec gnoſcit de cauſis priuatis, niſi extra ordinem in cer princeps conſultus reſcripſerit. Queritur ſi iudex tis calibus. Nec verſatur imperium prætoris in ea mulctã dixerit alicui, an poſsit eam remittere. Nul- cognitione. Dixi ſuperiore loco ad tit.de luriſd. Ne- lIa hic eſt ſententia: mulcta eſt pœna pecuniaria, qua imli ceſle vt intelligamus hec verba de imperio mero, magiſtratus contumaces& inobedientes coercèt, iui aut mixio: quare aliud exemplum inueſtigandum 1.2. ſup. ſi quis in ius voc.l.z. C. de epiſco. aud.laliud eſſe.Videtur ſatis appoſitũ eſſe in l.10. de prætor. ſti- Lſi qua pœna de verb. ſign. Videtur mutari poſe, ermn ul. Præſes caueri iuſsit damni infecti in trienninm, quia non fruitur,&c. Sed hoc permittitur tantum, deinde in longius tempus. Hæc cautio imperij eſt, propter inopiam. lillicitas.§. preſes. de off preſidl- l. iubere caueri. de pretor. ſtip.& pertinet ad officiũ eos. ad fin. C. de mod. mulct. Colligunt alij plerolch
nit liti, l. ſupr. eo. inde quæritur, an poſsit reuo-
*
judicis, l. 5. de verb.obli. Hic mutat iuſſum ſuũ pre- caſus, in quibus ſententia reuocari poteſt. De iis di. ſes contrario imperio. Hoc decretũ prętoris non eſt cemus ad capita quedam ſequentia. Bart. malèex- ſententia: nõ enim inſtituta fuit actio corã co,&c. cepit viros illuſtres. ex 1.2. Cod. de ſent. ex libel.reci. Aliud exemplũ ſimile in l. ſi opus. de oper. no nunt. Quxæritur ſi ſententia nulla ſit, an iudex qui eã tuli, a Prętor iuſsit nouũ opus nunriare, deinde prohibuit. poßsit mutare. Diuerſæ hic opiaiones reperiuntu d Hic nulla intenditur actio, nec ea pron ũtiatio eſt ſen quas ſuperuacaneum eſſet referre. Dicam breuite tentiæ, dicitur ergo tolli& reuocari. Aliud exem- quod(entio. Exiſtimo iudicem datum denuò pro-i plũ ex l. quãuis. de reb. cre. qui ſub tut. Pretor decre- nuntiare non poſſe. l.4 Cod. quomodo& quando uit prædia venundari: deinde ipſe, aut eius ſacceſſor iudi. Officium iudicis dati pronuntiatione ipſa id decretum mutauit. Nulla hic ſententia, nec actio. nitur. l. iudex. infrà eod. quomodocunque iudicaue- iraq; hec permiſsio prætoris reuocatur. An idẽ dicẽ- rit. Magiſtratus, qui vulgò dicitur iudex ordinafius* dum ſit de interlocutionibus iudicũ cognoſcentiũ, iterum pronuntiare poterit.. ſi preſes. Cod. quomo- b&c. Reſpondeo, has interlocutiones reuocari poſſe. do& quando iudex. non finitur eius officium 1 idq́; expreſſum eſt de arbitro, l. qualẽ 5. dicere. ſupr.& iudicis dati. Idem dicitur in 1.4 C. de.+ de recep. arb.ſi iuſſerit adeſſe calendis, mox idibus. in 1.1. Cod. de ſentent.& interloc. Oppo. labſ ium Cũ iudex aliquid pronuntiat pertinens ad prepara· 6. eo:tit. de acc. vbi preſes non emendat ſend tionẽ,& ordinationẽ litis magis, quàm diffinition?, ſuam,&c. ſed ſuperior magiſtratus, idem Pl ſope⸗ ac deciſionẽ. Vlpi.in 1 fi opus. hic. oſtendit idẽ eſſe in prætorio. Variæ ſunt opiniones. Exiſtime tlor en decreto prætoris„quod in judicis interlocutione. riorem magiſtratum adeundum eſſe, cumi
..„ 5 1O0- Nam ſumptum eſt illud caput ex tit. de recept. ar- erratum ſuum non emendat. In cz erie dtahe 4 bitr. Vlpian. libr. 13. ad edid. id dicendum de iudice ponitur præſidem voluiſie cogno cere, damnafe ü

dpoſita im
n poſfuntin merf tem 1 tentiam ſemite dlcitur quiline onum„Srni iudice danoi mn 5. dicett le cimus ordnnm eodem di iuinn amii de oema 1 lacta 4§r it nocemtem eſe de pen.Imorsi ſta eſt cauladit ade ſentenis,in t. Qugrim lit eam remiree) pœna pecuniuin nobedientes uu de epiſco auli fidetur muusi — permittiuu r
— ———
—
— —
8
dreles. de ofkſ
—
Collguntale
ocari poteteei ventia. Batt. V3- ddeſenr exlbe-
awan iudex quio—
8 3
— —
9 d
In Tu. De re iudicata.
danaſſe,&c. Hodie in Gallia ſuperior cognoſcere non poteſt ſine appellatione. Denique animaduer- tendum eſt, ſuperiorem ad quem appellatum eſt,
oſſe etiam cognoſccre:& pronuntiare de nullita- te.quædam mulier. 41. famil. herciſc. l.vltim. de ſare atron. Sunt ex eodem loco,& poſita ſunt ſub di. lerſis titulis, verbis paulùm immutatis. Paul. libr.j. Pecret. ſeu im peria. ſententiar.
Adl.à diuo Dio.1z. PRAELECTIO TYUTE.
TOc capite continetur diſputatio de executio- Ine ſentẽtiæ admodum vtilis. Huius duo ſunt recipui loci:vnus de perſonis,&c. alter de modo,
gratione exequendeę ſententiæ,&c. Primùm ergo
uæritur qui poſsint exequi ſentẽtiam. Pone datũ eſe iudicem à prætore, qui cognouit,& iudicauit: an oßit exequi,&c. diuus Pius reſcripſit non poſſe: nam neque imperiũ habet, neque iuriſdictionem. vt dixi ad l.ait prætor. ſuprà. Simplicem notionem ha- bet ac iudicãdi facultatem: niſi aliud ei permiſſum ſtlà iudice. C. de iudic. Exequitur ergo ipſe magi- ſtratus, qui iudicem dedit, nõ alius. Non enim ſim- plciter ait D. Pius executionem competere ma gi- ſtratibus⸗ ſed iis, qui iudicem dederũt. Nec verò du- bium erat ante D. Pium quin magiſtratus exeque- renturiſed dubitabatur an is tantùm, qui dedit exe- qui poſsit,&c. Itaq; reſcripſit magiſtratibus populi Romani,&c. Quod eſt intelligendum(vt poſtea di- cemus)niſi alius fuerit iuſſus, aut rogatus,&c. De ſententia arbitri quid dicendum ſit, docui ad l. ait pretor. Admonui hoc non poſſe intelligi de arbitro compromiſſario, cuius ſententia tempore horum luteconſultorũ non habebat executionem. l.. C. de abit Arbitrum hic accipere debemus datum à pre toreärbiter pro focio, arbiter fam erciſcũdæ, arbi- tercommuni diuidundo, locus Cice. pro Murena. Obſeruãdum hinc eſt iudicem datum, ſiue delega-
tum non poſſe exequi ſentẽtiam ſuam. Functus eſt
officio ſuo cum iudicauit, l.iudex infeo. Et hoc in- tereſt ineer iudicem datum,& eum cui mandata eſt iuridictio. Non enim eſt ferendus error eorum qui butant ea, quę ſunt mixti imperij, non poſſe mãda- rcuiuſmodi eſt executio ſenrentiæ,&c. l. cognitio. de oft:cius cui mand. eſt iuriſd. Nec ad rẽ pertinet, quod obiicirur de magiſtratibus municipalibus. l ca quæ ad municip. Eſt enim maior poteſtas eius, cu mand quàm duũuiri alicuius municipalis Is cui mandata eſt iuriſdictio, fungitur vice mandantis, &cſi prætor. de off eius cui mand. Omnia po telt que magiſtrarus, exce ptis iis que ſpecialiter,&c. Ide offic. eius cui mand. Accurſ.& Accurſianb qui xc non diſtingunt, incidunt in multos errores in ac diſputatione. lta diſſerũt de his rebus, quaſi ni- lmmrerſit inter iudicem datum,& eum cui eſt mã- dar. Aduerſus ea quę diximus multa opponuntur 1 ophiſtis,& parum eruditis interpretibus. Primum po Nouella conſtitutio de ex hibẽ. reis.§. ſi verò. 5 Eonſtirurio ſi recte intelligatur, ſuffragatur no- udtentir, magis quàm aduerſatur. Oſtẽdit lu- grerdibed promiſit iudicio ſiſti,&æ poſtea aufiu- h endum eſſe,&c. Et ita diſtingu unt fl ad- tator ſit idem magiſtratus poteſt eum iubere
2¹
ad principem. Sic aduerſari]
9⁰) nen er i: Si ſit iudex datus, debet referre ad eum, à latus eſt. In vulgari Interpretatione legitur, Re nunciare ad eum à quo datus eſt. In ea quæ adſt bitur Iuliano, referre Gr Ce r νεινν 1 9 ert tiare, iudicare referre. P deitur Seſt dune ogetiene ste Preterea obiicitur.3&ſi non 5 Seanrelge 4 e ius vel vtilitatem. vbi manda- 1nic. andatur cognitio. Inde argumentũ ucunt: ſi ei cui mandatur execurio,& iti quoque intelligitur mandata: idem e coah⸗ econuerſo, vc mand Cog a een elt dloedum data executio Ve a2 cognitione, intelligatur mä- AaSeihio. erüm hec paria non ſunt: quæ ſit lisimilitudo nunc demonſtrabo. Cum cui cõmi titur cognitio, non ideo committitur clen CSa tio: quia plus eſte anan in cKecti⸗ quia plus eſt exequi, quàm cognoſcere,& iudi- See Executio eſt imperi] cuiuſdã vt iam diximus. ui conceditur quod minus eſt, non continuò ei conceditur quod eſt maius. Cum autem commit- titur alicui executio, intelligſtur commiſſa cogni- tio. d. l.&ſi nõ cognitio. Vr ſi princeps reſcribat ri tio,vt Meuium deiectum à Seio de poſſeſs one re- ſtituat,&c. Poterit cognoſcere, an Mæuius à Seio deiectus fuerit: nõ enim eſt credibile principem ali- ter ſenſiſſe: veriſimile eſt principem id velle, ſi ap- dieThef eizece en ier llgenda I. 1z. ſi non cognitio. Non loquitur de executione ſententiæ:nam qui exequitur ſenten- tlam, non cognoſcit de toto negotio: alioqui elu- ſoria eſſent iudicia. lſi prætor. ſuprà de iudi. Cogno- ſcit an iudicatum ſit. Idem de rebus quæ capiuntu r. vt dicemus ad§. in venditione,& ſequent. Queſtio hic tractari ſolet de iudice delegato à principe, an poſsit exequi ſententiam. Qua in re certius eſt ius pontificium quàm ciuile Iure potificio ſatis expreſ- ſum eſt poſſe. c. paſtoralis. de off. deleg. c. ſignificaſti. c. querenti, eod. Et de hoc conuenit inter omnes in- terpretes. An autem hoc ius ſit contrarium iuri ci- uili dubitatur:& varię opiniones reperiuntur. Qui- dam cenſent delegatũ à principe exequi poſſe. quaſi non ſit ſimilis ei, qui datus eſt à magiſtratu. a g.l iudice. C. de iud. Citant Nouel. luſti. de exhib reis. §.ſi verò. item I. vlt. C. de iud. Ego verò exiſtimo idẽ dicendum eiſe de iudice dato à principe: quaſi ſmi- lis ſit in hac re iudici dato à magiſtratu. Nullam à- liam differentiam reperio quàm quæ eſt in I.à iudi- ce. C. de iudic. Vnde verba Vlpia. producenda ſunt ad delegatum à principe, diuus Pius ita reſcripſit: quia de eo tum erat dubitatio. Reſcribebant prin- cipes prout in quaq; cauſa id neceſſariũ videbatur. Maximè autem me mouet conſtitutio nouella, qua nos oppugnant aduerſarij. d. auth. de exhib. reis. 9. ſi verô. loquitur enim Iuſtin. tã de nudice dato à prin⸗ pe, quàm à magiſtratu. Et ait referre debere ad eũ, à quo datus eſt. Ergo datus à principe, referre debet confodiuntur ar-
mis propriis. Non eſt contrarium noſtræ ſenten-
tiæ quod dicitur in I. vltim. Cod. de iudic. Executo-
re negocij, cui mandata eſt huiuſmodi cauſe exe- cutio ſeu exactio, imminente,& ſtatuta ab arbitris effectui mancipãte,&c. Executorem intelligunt iu- dicem datum à principe, qui recuſatus eſt. Et aiunt eum exequi ſententiam arbitrorum, quamuis non cognoſcat. Hæc interpretatio ſi recipiatur, idem e-
rit dicendum de iudice dato à magiltratu. Nam de
......— 1 1„. vtroque luſtininn. loquitur in eid oonki tiOnlS EK. 2
88

904 Franc. Duarem luriſconſ.
Verius ergo eſt Iuſtinianum loqui de eo cui man- creto doctorum. Doctores tandem eum priuar data eſt executio:mandari enim poteſt, vt iam oſtẽ. communione& ſocietate ſua. Hæc ſententia rum di Vni mãdata eſt cognitio, alteri executio, ſiue ex- ab ipſis mandari executioni, non admireana lerſ actio. Vnus eſt iudex, alter executor. Iudex recuſa- in ſocietatem ſuam, denegando ei beneficia ei tur, eliguntur arbitri: quorum ſententiam exequi- catis,&c. Sicut prætor denegat iuriſdictionem El tur, non iudex, ſed ille executor,&c. Quidam exiſti- genus quoddam coercitionis prætoriæ. l. ſed&ü mant fuiſſe quoſdam executores publicos, qui ſen- per prætorem. ſupr. ex quib. cauſ. maio. Queſtio eſ tentias iudicum exequerentur: hoc commentum, an hæc locum habeant in iudicio criminali. Pleri ſuum confirmare nituntur Nouell. conſtit. de iudic. que putant reum damnatum remittendum eſſe 31 §. is qui. Ibi loquitur Iuſtinia. non de executoribus magiſtratum loct, in quo deliquit.& hoc videtur ſed de exceptoribus, ſiue actuariis, deοοεαοαιε dici- ſenſiſſe Accurſ. Sed hoc non puto verum quia nul. tur à luſtin. in Codice Græcomnos paulùm græci- lo iure probacur. Remiſsio quidem fit ad locum de. ſantes, Grephiers, vocamus. Probabilius eſt ergo licti ante cognitionem, aut condemnationem Iſi quod diximus executionem competere ei, cui mã- cui crimen. 5. vlt. de accuſat. infrà. authen. vt nuli ud data eſt, ſi forte mandata ſit,&c. Plura hic tractan-§. ſi quis verò comprehenſor. Eſt enim facilior 7. rur ab aliis, ſed parerga& extra rem. batio in loco delicti: idq́ue publicè vtile eſt, ne deli Ad S. Senrentiam. b. maneant impunita.authent. quia in prouincia. vbi de crimi. agi opor. Hoc ius quatenus ſtrece.
P RAELECTIO XVIII. prum moribus noſtris, ſæpe aliàs docui. Remiſio [²⅓ Iqum fuit magiſtratus, qui dederunt iudices, fit à loco delicti ad locum domicilij aut origints DO oſſe eorum ſententiam exequi: alios non ſed non extra prouinciam. Prouinciam vocant qug b poſſe. Quod eſt accipiendum, inuitis magiſtratibus continetur finibus cuiuſque Parlamenti. Id deca. qui judicarunt, vel iudices dederunt. Quid enim ſi randum eſt exemplo.
maxgiſtratus iubeat alteri vt exequatur? Et hoc de-. monſtratur reſcripto principis, quod Vlp. hic refert. I Ad S. I ven dit one.
Varia hic eſt lectio. In Florent. legitur, Si hoc iußifue· Aec verba referuntur ad id, quod didumctſ rint. Quod ſic accipe, iuſsi fuerint præſides, ab iis de preſidibus, ſcilicet eos poſſe exequi,&c, ſi
qui jubendi habent poteſtate m: puta magiſtratibus incipit demonſtrare, quomodo exequantur. Etat, aliis, qui Rome Iudicarunt, vel iudices dederunt. In iubent, ſcilicet præſides, de quibus prius dixit Prini quibuſdam libris legitur, Si hoc viſum fuerit. Hæc li- igitur capiunt pignora. Pignora vocant res, quc rera aliquid ambiguitatis habet, ſed defendi tamen capiuntur pro executione. quia iure pignoris obl-. il- poteſt. Si hoc viſum fuerit magiſtratui, qui Romæ gantur creditori. C. de prætor. pign. l..& 2. C. ſim cſt. Vtraqʒ igitur lectio eundem habet ſenſum, poſ- cauſ.iud. pign. c. l. qui legati. C. vt in poſſ. leg. lnôch ſe magiſtrarũ exequi ſententiam alterius permiſſu mirum. de pig. act. Ordo. ſeruandus in hac captione cuiuſdam:hoc vtilitas publica exigit,vt facilius,& pignorum deſcribitur ab Vlpi. Poſt quod tempus expeditius res audicate mandentur executioni. Nec diſtrahi debeant, dicemus ad l. debitoribus. hic. Ad- poteſt aliter fieri: quia præceptum vel decretum v- dunt aliqui in ſingulis quoque rebus tã mobilbus i nius magiſtratus vltra fines prouincię quam regit, quàm immobilibus delectum habendum eſſe, Kabi vel ditionis, non porrigitur.J. cum vnus. 12.§. is qui. iis incipiendum eſſe, quarum ademptio minus dt infr. de bon. auth. iudi. poſſ. Et ſimile eſt exemplũ in grauis ac damnoſa reo. Argu. ducunt ex 1.§. dimiä.
Largentarium. 5. nomine- ſuprà de iudic. Tutores in nutio. ſuprà de ventre in poſſeſ. mitt. Mulier in pot wi prouincia cõdemnari, curatores Romæ iudicatum ſeſsionem miſſa ali debet,&c. Diminutioadhos eär facere coguntur. Eſt autem receptum vt magiſtra- ſumptus fieri debet, primùm ex pecunia numeriia: tus literas ſcribat ad alterum magiſtratum,&c. vul- ſi ea non fuerit, ex iis rebus: quę patrimoniumonc. Alli go literas rogatorias vocamus. de quibus in authen. rare magis impendio, quàm augere fructibus con
vr nul.iud. õ. ſi verò quis.& in c. KRomana,. contra- ſueuerunt. Verùm mihi non videtur hoc ſimile ct t hentes, de foro compet. in 6 Quod diximus, maxi. ſe. Nam in executione ſententiæ illud pręcipus he. ng mè locum habet in iis iudicibus, qui nullum habét Gtãdum eſt, vt promptius,& expeditius fiat,vt poſ-. rerritorium, non habent cam coercitionem quę ne- ca dicemus. Ac imputatur reo, qui non ipſe bona ceſſaria eſt in executione ſententiæ. Exemplum eſt diſtrahit,& ſatisfacit creditori. Liberum eſt eicꝛ d in lepiſcopale. C. de epiſco. aud. Per iudicum quo- ſtrahere, quorum omiſsio ipſi futura eſt minus da que officia, ne ſit caſſa epiſcopalis cognitio, diffini- noſa. Puto igicur poſſe capi ea quæ vtiliora,& com tioni executio tribuatur Quod Accur. monet norã- modiora viſa fuerint pro executione ſententiæ. 3 dum eſſe pro ſententia doctorum: doctores habent gumento quoque illud eſt quod luſtin ait in No- uriſdictionẽ i diſcipulos ſuos, vt luſti. ait in proœ- uel. de fideiuſſ.. quod autem. Cum pro auto dẽ 3 mio ff.& Fridericus Oenobarbus in conſtit. quæ to res aliæ dantur in ſolutum, quæcunque mello. incip.habita. Sed ſi bona capienda ſunt pro execu- ſunt dandas eſſe, deteriores apud debicomamuan dar xione ſententiæ, aut perſona ipſa præhendenda: id re. Hic fauetur creditori, vt ratio poſtulats Al 8 3 pertinet ad officium magiſtratus. Item poſſunt do- iuria afficiatur. Fateor tamen ciuili modoue 7o
ſtores exequi ſententiã, cùm nulla vi opus eſt, nec cipienda eſſe:inciuile eſt ea capere, quorum a manu militum, aut lictorum. Exemplum eſt in c.ex nihil profutura ſit creditori.& multũ nocitula i
literis. de cõſtit. De quodam magiſtro Guillielmo, bitori. Exempli gratia, ſiexigua ſit frnnd ſeruit 8 b r. arg. 1. 1 Cul. Ccebit, ciuili tamen
m0do
qui magiſter erat in artibus Pariſiiis:hic magiſter& res magni pretij diſtrahatur. arg çontumax crat,& ſtultus, nec volebat parere de- ſuprà. Per qua mlibet partem ire lice

ditione
d id, quoddit os poſſe eenun o exequanun!
ibus pruschin
uia iure pigude dr. pignaKal Cxvt in pollegl randusin bacchi pi. Poſt qwar
II. debitorbuhe
1 due tebus ümih m habendunctet
Snora vocmm,
m adempto 1 du ducunt exlit
1
—.. ſemiralinn,
&c. Dimänunn
nex pecuma-iee
que pattimonl naugete frudhe
1 b
nodomnam quedam in ſermone tacitè exci piuntur. Non enim per villam 1p ſam, nec Pet medias vineas xeagere ſinendus cſt cũ id Ldue commodeè per al- teram partem facere poſsit,& minore fundi ſeruiẽ- ts detrimento. Sic in propoſita ſpecie permittitur ſmpliciter res capere, ſed tamen ciuili modo: aliàs orerit appellari ab cxecutore, quaſi excedat modũ. lab executione. C. quorũ. app. non reci. Ex his vul-
dannotari ſolet, prius perquirenda eſſe mobilia,
Rc. Hodie in Gallia hec perquiſitio mobilium non ct neceſſaria, propter edictum regis quod de ea re lactum eſt anno 1539. A quo tamen edicto excipi ſjeat minores damnati propter l. magis puto.§. nõ Jim. ſupr. de reb. eorum qui ſub tut. Cum igitur geprædiis minorum vendendis, prius inquirẽdum ct, an pecunia ſit in numerato, vel in nominibus. Et hoc vulgò receptum video: quanquam videntur ditimilia, ſi quis paulò diligentius rem expende- rt. Sed de eo dicemus alibi. Quod autem contine- tur edicto regio, aliàs defendi nõ eſſe contrariũ huic uriin quo verſamur. Moucor, quia hic ordo vide- tur creditoris gratia introductus eſſe magis quàm debitoris, Gę hac ratione facilior ſit& expeditior executio..itẽ quod. inf. hoc tit. Nemo eſt qui igno- ret facilius inueniri emptorẽ mobilium, quàm im- mobiliũ:item vtilius eſt debitori nominibus execu- tionem fieri, quaàm in rebus ſoli, l. magis puto.§. non aſim. Tamen ad hec non peruenitur niſi deficié. tibus,&c. Argumento eſt hunc ordinem non perti- nete ad fauorem debitoris. Quod ſi verũ eſt, poterit executor à rebus ſoli initium facere. Nec ad rem pettinet lvlt.§.vbi autẽ. C. de bon. quę lib. quia non ſoquitur de executione ſententie: ſed de vendendis rebus filiifa. vt ſoluatur æs alienum. Illud certum Aindubitatum, ob contumaciam rei actorem ſta- im mitti in poſſ. rerum ſoli: tit. ex quib. cau. in poſl. eukt hoc conuenit inter omnes, quia non eſt exe- cuio ſententiæ: arque ita accipiendum eſt quod di- ciur in l. vlxi.§.cum autem. C. de iis qui ad eccleſ. confug. Adde non tantùm res poſſe capi, ſed etiam perſonam. l... C. qui bon. ced. Sed hoc quomodo ac cipiendum ſit, dicemus ad. ſi victum. 34. infr.
P RAELECTIO XII.
[Nmus ſuprà, quomodo ſententiæ executio lieri debeat.& quid capiendum ſit,&c. Nunc nadtantur quæſtiones aliquot ad eandem rem per- unentesvna eſt, an vocatio partis ſit neceſſaria. Va- reſunt opiniones. Exiſtimo neceſſariam eſſe: quia udex pronuntiat cauſa cognita. facit l. de vnoquo- quelnam ita diuus. ſupra de adoptio. Intereſt par- ts aduerſe, quę multas exceptiones poteſt oppone- teQuod à non competenti iudice: Quòd die feria- 1oQuod nõ ſeruato ordine. Itẽ exceptiones de qui- us not. ad l.). Cod. de iur.& facti igno. Item petitur eecutio per actionẽ iudicati. Dixi ad l. miles. ſupra. igo eſt vocanda pars aduerſa. I. I. ſupra de edend. erum ergo non videtur. Nonnulli putant cũ ſen- tentia lata eſt de certa ſpecie, nec alia re capitur,&. dula tuncſinquiunt) auferenda eſt manu militari,l. Aureſtituit. 8. de rei vin. MNon ideo conſequens eſt vocadum non eſſe aduerſarium:& ratio ſupradi- 4 oltendit vocandum hig quoque eſſe: quia pfius
In Tit. De re iudicata.
utes docus 5(Aertus de hae Wenione partis in I. ennerint. C⸗ vnde vi. roba llior eſt igitur ac an ec Opinio, quamuis plerique difſentiant. b lera aelil eſt, an ob priuileg iũ aliquod ceſſet
xc executio. Accurſ. hic quoſdam locos citat de ciuſtate, minore, dote, eccleſia. Sed hoc paulo ple- areir diſputationem exigit. Ac imprimis dicen- latosenidieae odem iüre vii quo homihes pri
tos.l. ci 8. Iuprà quod cuiuſque vniuerſ. loco Priuatorũ habentur. l.eum qui vectig. de verb. ſigni. Minoris etiam bona capiuntur, l... C. de præd. mim. l. 3·S.item quæri Poteſt ſuprà de reb. eor. qui ſub tut. quia hæc alienatio non eſt voluntaria, ſed neceſſa- ria. De dote quæritur, quæ multum fauoris habet. I. ſupr. ſol. matr. Et certum eſt, ſi fundus dotalis ad- iudicatus ſit, ipſum poſſe capi. l.i. de fund. dot. Lex Iulia non pertinet ad hanc alienationem, quę volũ- tarla non eſt. Damnato autem marito actione per- ſonali non poteſt fundus dotalis capi. l.1. C. de pri- uileg.fiſci. Rectẽ petit mulier res dotales ab aliis ſe- parari..ob maritorum. C. ne vxor pro mar. Excipi- tur cauſa primipilaris. d. l.r. Si maritus habeat curã annone in exercitu,& ob eam rẽ conueniatur: res eſt maximi momenti in bello. Itaque cauſa primipi laris eſt maximè fauorabilis,& dote ipſa fauorabi- lior. Et hoc iure nos vtimur in Gallia: atque ita cau-
ſam primipilarẽ intelligunt qui in foro verſantur,
rectius quàm Accurſ.& alij interpretes. Sed res do- tales capiuntur deficientibus aliis rebus. l. 4. Cod in quib. cau. tac. pign. contr. Quid ſi vxor damnata ſit? Dicendũ eſt non poſſe auferri dotẽ à marito, quia fieret ei iniuria. Dotis dominus eſt, quandiu durat matrimonium. l.pro oneribus. C. de iur. dot. l. docce. C. de rei vind. Publicatur tamen certis ex cauſis. 1. infrà de bonis damnato. Quid de eccleſia: Ne eccle- ſia quidem excipitur, ſi damnata ſit. lliubemus nul lam. C. de ſacroſanct. cccle. Sicut diximus de mino- re ex I.i. C. de præd. mino. Secus ſi lata ſit contra e- piſcopum, aut aliũ paſtorem nomine proprio. Exe- curio fit in reditibus qui ſunt vſufructuarij. c. perue- nit. de fideiuſ.l.commodis. 40. infr. vbi plenius dice- mus. In Gallia non capiuntur bona clericorum mobilia propter conſtitutionẽ Philippi Pulchri: quę conſtitutio iuri ciuili,& põtificio cõtraria eſt. Quę- dam hic obiter annotãtur,& veluti εερνμQάπι Vnü eſt de diſt inctione bonorum mobilium,& immo- bilium. Vlp. hic oſtendit nomina ſiue iura diſtingui à bonis tam mobilibus, quàm immobilibus. Similis locus in Lquam Tuberonis.§. in peculio. ſuprà de pecul. Res mobiles,& ſoli: hoc amplius& nomina
debitorum. Bonorum tamen appellatio comple
ctitur nomina.l. bonorum appellatio. 49. de verbor. ſign. l.prince s. eod. tit. Sed hic quærimus quid mo- biülium, aut immobilium appellationc contineatur.
Si cui igitur donem bona mea mobilia,& immo-
bilia, non continentur nomina. Hoc eſt intelligen-
dum niſi apparcat de omnibus bonis actum eſle, vt
neceſſe ſit ſub altera harum ſpecie contineri nomi-
na. Et vulgò receptum eſt eius rei quæ per actioné
petitur, rationem habendam eſſe: vt ſi mobilis ſit,
actio quoque iudicetur mobilis,&c. Pone lege mu-
nicipali cautũ,vt omnia bona ad agnatos A dögda
tos pertincant, mobilia ad cognatos, immobiua a 6G6GS 3
983
inte ereſt,& poteſt exceptionem opponere,&c. Præ-
12

——-— —
——
906 Franc. Duarem̃ Iuriſconſ.
agnatos. Ratio huius interpretationis eſt, quia qui actionem habet, rem ipſam habere videtur. l. qui actionem 15. de regu. iuris. Alterum quod hic anno- tatur, eſt de ſententia conditionali. Iudex hic inter- loquitur ſub conditione. Difficultas naſcitur ex l. 1.§. biduum. infrà. quando appellan.ſit.vbi Vlpianus ait non eſſe dicendam ſub conditione ſententiam. Sed hoc eſt intelligendum, niſi conditio ſit de na- tura negotij,& actus, niſi ad actum ipſum perti- neat:vt in hoc exemplo Vlpiani, ſi mouentia non ſint. Vulgò diſtinguitur conditio intrinſeca ab ex- trinſeca: ſed hæc diſputatio non eſt propria hu- ius loci.
Ad§. Si pignora.
Væſtio hic tractatur, quæ ex iam dictis pen- det. Quid ſi pignora nõ inueniant emptorẽ? Addicenda ſunt creditori pro ea quantitate, quæ debetur, ſiue maior ſit, ſiue minor. Sic omnes in- terpretantur: cum tamen hoc perquam abſurdum videatur. Quod cum animaduerteret Alciat. cona- tus eſt colore aliquo hanc iniquitatem excuſare. Scripſit de hac re. ſib. 6. Paradox. c. 3.& ad l. creditor. de reb.cred. Ego aliaàs ſcripſi quid ſentiam lib.. Di- ſput.& nuper adl. creditor. ſuprà de reb. cred. Sem- per exiſtimaui recipiendam non eſſe hanc interpre- tationem, ea quantitate, id eſt, pro ea quantitate. Ne- mo ita loquitur qui latinè loquitur. Sic ego inter-
pretor, ea quantitate, id eſt, ad quantitatem quæ de- betur. Vel ad tantam quantitatem, quanta eſt ſum-
ma, quæ debetur: vel(vt vulgò loquimur) vſque ad concurrentem quantitatem. In hac interpreta-
tione ſequimur proprietatem verborum, à qua non
eſt facilè recedendum,.l. 5.vlti. de exercit, actio. de-
inde æquitatem in qua verſatur ars noſtra, I. 1I. ſu-
praà de iuſtit.& iure. Quid eſt æquius, quàm pigno- ra addicere paris quantitatis,& æſtimationis? con- trà quid iniquius, quã capta omnia addicere, nulla habita ratione æſtimationis: Præterea ſequimur cõ ſuetudinem loquendi& vſum forenſem.l. minime. ſuprà de legib. Omnes fatentur hoc receptum eſſe moribus,& ius Roma. non ſeruari. Que ſequuntur apud Vlpian. conſentanea ſunt his, quæ diximus. Confirmat ſententiam ſuam alio reſcripto. Eo re- ſcripto cautum eſt, vt creditor nihil amplius poſsit petere, ſi fuerit contentus,&c. cuiuſcungue æſtima- tionis ſint pignora capta. Apertè loquitur de eo qui contentus fui: aliter igitur interpretari debe- mus ſuperius reſcriptum, in quo ceſſat hæc ratio, quia non fuit contentus, Eſt& alia ratio ſatisfaciẽ- di creditori, cum pignora non inueniunt empto- rem: vt Accurſ.& alij hic annotarunt, vt res pigno- ris iure teneatur ſine diſtractione. L.I. Cod. ſi in cauſ. iud. pign. cap.ſit. Sed hac via non ſatis conſulitur credirori, quia fructus imputantur in ſortem, l.z. C,
de pignor. actione. Item poteſt emere creditor, vt quiuis extraneus. l.2. Cod. ſi in cauſ.iud, pign. Addi-
io autem de qua loquimur, tunc fit cum non eſt qui velit emere, L.vlti. C. ſi in cauſ. iudi.& impetra- tur à principe, dicta l.vlt. Vel fit authoxitate magi- ſtratus, vt hic,& l.ordo. C. de execut. rei iud, in l. vlti. Ait, ſolet, non debet. l.vlti. C. de iure dom. impetr- ad hoc genus pignoris non pertinet.
3 exequuntur,&c. que ſit eorum cognitio, ſi co.
quando in fraud. cred, inſ§. item ſi quis in fraudem.
EᷣRAELECTIO Xx.
D Iximus ſi pignora non inueniãt emptorem 9
L ea addicenda eſſe creditori,&c. Annota Accurſ.& alij hanc eſſe viam, qua conſulatur cre ditori, ſed non vnam. Nam alia ratione poteſt ei 9. tisfieri: vt puta, vt rem pignoris iure tencat ſine qi- ſtractione, l.I. C. ſi in cau. iud. pig. hoc quidem feri poteſt: ſed nemo auctore me hoc remedio vtetut hac via non ſatis conſultum eſt creditori:fructus re pigneratæ imputantur in ſortem. l.z. C. de pign ad 399 Præterea emere creditur, vt quiuis extrancus cum alius non reperitur, l.2. C. ſi in cau. iud. pig Sed nul. 39 lum eſt remedium vtilius, aut commodius, quum hec addictio, de qua diximus: modo rece imrelliga- mus, vt pignora addicantur vſque ad quantitatem debitam. Ea autem addictio non fit, ſi quis ſt aui velit emere, vt hic dicitur,& I.vlti. C. ſi in cauſiudi- An hoc impetrandum fit à principe, dubitaturgto. dabul pter l. vlti. C. ſi in cauſ.iud. Vlpian. hic ſatis oſtendi gruin ſufficere auctoritatem magiſtratus. Similis locus Fahi in l. ordo. C. de execut. rei. iud. Non obſtat d lvlum. nui Ait, ſolet, non debet. Non pertinet etiam ad rem, run vlti. C. de iure dom. impetr. Loquitur de alio genc. aunlliſ re pignoris, nempe conuentionali. muy
Ad S. Si ſuper rebus. aliàs, Si rerum.
Ocet Vlpian. quod ſit officium corum wqu
trouerſia fiat ſuper rebus captis,&c. Et quatuor l dicuntur ab Vlpian. que diſtinguenda ſunt. Primũ eſt quòd cognoſcit de proprietate,&c. Secunda, quòd ſummatim debet cognoſcere. Tertiò, quod ſententia non facit præiudicium iis, qui iure ord. zamu nario petere volunt rem,&c. Quartò, quòd hec ſententia prodeſt ad vſucapionem, quia iuſtus et titulus. Iam ſingula hec plenius& accuratius exa. minanda ſunt, Notandum eſt imprimis executio- 1 nem impediri, ſi controuerſia moucatur de rebus captis: eętiam ſi contradicat is, qui non fait in 1h.„ dicio, vng tiers oppoſant, quia ipſius intereſt pu- pter res. Oppo. huic ſententiæ l. is à quo fundus de rei vind. vbi res reſtituũtur exacta cautione ope- cies longe diuerſa eſt. Vindicata eſt res, cognitio de proprietate eius rei. In iudicio de eadem re fir exe- cutio: hic autem loquimur cum res aliqua adiudi cata eſt:& alia res capitur, de qua nihil actũ fui in iudicio. Quæritur vtri incumbat probatio, anei qui contendit res eſſe ſuas:an creditori, qui dicitas uih eſſe debitoris: Vulgò traditum eſt id iudicatum eſſ i ex poſſeſsione. not. ad I,ob maritorum. C.ne yxot a pro marito. Nam probatio nõ incumbit ei qui po- ſidet.§.retinendę. Inſtit. de interd. 5 Alia queſtio eſt, an impedietur executio, mot controuerſia de poſſeſsione. Vlpia. loquitur de pro. prietate: ſed idem receptum eſt in poſſeſsionegus non debet quis priuari poſſeſsione ſua, ſine call 1 cognitione. l.vlti. C. ſi per vim vel alio modo Qul
I.„So! ſi dolo debitoris fuerit in eum tranſlata polſ 90 Plerique putant iure ordinario experiendum ie quo reuocãtur alienata in fraudem creditorum êt
1..— ‧— rr. Inſtit. de actio.l.1.§, neceſſariò. ſuprà ſi mulier vent
.—. 1 4 4 nom. Hoc& aliis probatur, niſi poſſeſsio ranſtn b it

0 xr nuenĩ
—. d tori, g. n 'Auacan, dl
ancipe duli dlan hiclan ſtrarus. Sind Non oblkal rtinet ttaman, oquiturd 4 vnali.
3
“
dias, g unmgd
officium conn V corum cogii dis,Kc. Rt quum inguenda dun. rietate, Kc Gan doſcere. Tenin um iss, quüinn c. Quand, qyit onem, duisihe nius K accoruea eſt imprimötim ſia moucaturui quinon lin lla iplius Prre 1
xlis àquo iuig rexacta cani
ata eſttescugii io de cademei um res aliom un de qua nilii cumdat prodan creduor quib mectid iudiam mattotum(al
nõ incundie
In Tit. De re judicata.
ſt im ſtaudem executionis ipſius, ſcilicer poſt ſen- tentiam, aut litem motam. Quæ ſententia vtilita- tem habet, quamuis certo iure non probetur. Ad. qucitur l. is cui. 5. qui in poſſeſsionem, ſuprà vr in oſſeſs legat..certa forma. C eod. ſed non multùm ad rem pertinet, vt Bart. oſtẽdit. Singulare ius eſt in ſegatis,& fideicom miſsis, norandum tamen eſt cũ alius poſsidet,&c. poſſe ita executionem fieri, vt do- minium quod eſt debitoris„transferatur in credi- torem, ſaluo iure poſſeſſoris. argu. l. ſi finita.§. ſi de ectig de damno infect. gecundò notandum eſt executoris cognitionem nigi ad eas perſonas de quibus actum non fuit ufco principali:etiamſi aliàs iudex competẽs noſipvt dicemus ad. ſi poſt addictũ. Si quis fortè Lugdunẽſis intercedat,& ſe Opponat corã vrbis hu jus magiſtratu. Reſpõdeo, quia iudex cognoſcit de quæſtionc incidenti inter quaſcunque perſonas. l. qpoties C. de iudic. l.1. C. de ord. iudic. b Tertiò, notandum eſt in executione ſententiæ ſummariã eſſe cognitionem, ne lites ex litibus eruã- tur. 4.§. ait prétor. ſ upr. eod. l.terminato. C. de fruct. &lit. xpe. Itaque admittitur qualis qualis probatio, licet plena non ſit,l.3.§. cauſæ. ſup de Carbon. edict. 1.ſi ca. de vent. in poſſeſs. mitt. Et eſt locus com- munis de ſummaria cognitione. b Quartò, notandum eſt ſententiam latã in iudicio ſummario non præiudicare inordinario, I. ſi quis à liberis.5.ſi vel parens. ſuprà de lib. agnoſc. I. ſi iudex.
ſupra de his qui ſunt ſui. c.veniens. z2. ſuprà de teſtib.
Hle ſententiæ vulgò dicuntur prouiſionales. Nam iudex non plenè cognita cauſa pronũtiat, quaſi ne- ceſſariæ cuiuſdam prouiſionis& cautionis gratia: interim oportet prouideri,& conſuli actori.
Quintò, obſeruandum eſt rem iudicatã prodeſ-
ſadvylucapionem. Juſtus eſt hic titulus, l. iuſte. ſupr. deacq. poſſeſ.l. Pomponius.§. ſi iuſſu. co. tit. Si igitur
iucex diuiſerit rem penes eum, qui controuerſiam
feit de proprietate,& is eã poſſederit legitimo tẽ- pote,non poterit amplius ab eo peti propter vſuca- pionem. Hic videtur eſſe verus ſenſus horum ver- borum; in quorum interpretatione variatum eſt. Excepta vſucapione omnia manent integra: quia liberum eſt cuiuis iure ordinario experiri,&c.
Ad§. Sed& illud. PRAMELEC7TIO0 TXI. T XEclarauit Vlpia.officium executoris, cum rei captæ in cauſam iudicati fit controuerſia: nunc idplenius declarat, addita exceptione. Vtilitas
ocexigit, vt promptius& citius fiat executio ſen- tentie. Recte tamen admonent nonnulli, vidẽdum
elle quæ controuerſia ſit.& an tractum habitura ſit.
am ſi ca ſit lis vt primo quoque tempore expedi
Ii poſiit, quia probatid eſt in promptu:tunc nõ erit nüile bignus captum dimittere. Hoc enim totum enqet ex arbitrio executoris.§. item quid.infra.
Ad§. Quod ſi res. (Dene affinis ſuperioribus. Dictum fuit de
V quæſtione mota ſuper proprietate: nunc de uie pignoris,&c. Et ait Vlpian. aliam eſſe cauſam Dnorts: non differetur executio, nec vlla adhibe-
907
bitur cognitio, ne ſummaria quidem. Alia eſt ratio commodior exequendi, vt ex pignore vendito ſa- tisflat priori creditori, ſuperfluum in cauſam iu- cati conuertatur. Hyperocha vocatur alibi. l. quę- rebatur, qui potio. in pigno. hab. Hoc fit ſine detri- mento prioris creditoris,& cum aliquo commodo poſterioris: ſi fortè pignus pluris venũdari poſsit, ea ſumma ob quam fuit obligatum. Norta ctedito. rem non cogi vendere Pignus, quamuis poſsit,&c. Cogitur tamen pati vt vendatur,& oſtendere debi- tori qui id vendere velit.l.quãuis. de pig. actio. Nota caſum, in quo ſecũdus creditor aufert pignus à pri mo, propter rẽ iudicatã: alias primus creditor inſtã- te ſecundo non cogitur vẽdere pignus, etiamſi ſuf- ficiat vtriuſque ſolutioni. arg. l. nulla. C. de ſolut.
Ad S. Si poſt addictum. Dlat eſt eorum quæ ſuperius dicta ſunt,
& quaſi exceptio. Dictum fuit executorem cognoſcere ſummatim de proprietate rei captæ. Vlpian. docet hoc ita acci piendum eſſe, ſi res ad- huc ſit integra, id eſt, ſi neque addictum pignus eſt, neque emptor miſſus in poſſeſsionem,&c. Hæc addictio vel ſolo verbo fieri poteſt. Tribus verbis prætoriis iuriſdictio abſoluebatur, do, dico, addico. Macrob. libr.. Satur. c. 6. Ouidius 2. Faſt.
Ille nefaſtus erit, per quem tria verba ſilentur: Faſtus erit, per quem lege licebit agi. Quid ergo ſi pignus iam addictum ſit? Fſtrouſſe.
Iam pronunciatum elt, vt derur licitatori alicui, vel euee creditori. Ait Vlpian. ceſſare ſummariam illam co. G4i. deli-
gnitionem,& veniendum eſſe ad ius ordinarium. Graue eſt id, quod ita geſtum eſt reſcindere, vnde retardetur executio ſententiæ. Rationem affert Vl- pian. quia emptio perfècta eſt,& periculum vertitur emptoris. Poſt venditionem perfectam, res perit pe- riculo emptoris, l. neceſſario. de peri.& cõmod. rei vend. Accurſ.& alij plerique aliter interpretantur, vt re euicta emptor actionem non habeat. Verum ſa- nè illud eſt, re euicta non competere actionem em- ptori aduerſus venditorem, l. ſi ob cauſam. Cod. de euict. l.ſi plus, 34. ffeod. tit. Sed tamen competit eo nomine actio aduerſus debitorem, d.l. ſi plus. d.l. ſi
2 p
ob cauſam. Nullũ igitur eſt periculum emptoris in
hac re, quia actionem habet,&c. Probabilior eſt ergo interpretatio noſtra de periculo interitus, vel alio ſimili periculo: quam& nonnulli, quanuis numero pauciores, ſequuntur.
Aa§. Certe. V Tcunque dubitetur de pignore adiecto, cer-
tũ eſt iudicum partes ceiſare, vbi emptor in- ductus eſt in poſſeſsionem. Cum non modoò per- fecta eſt emptio, ſed etiam res tradita. hependum eſt igitur, Nonne, vt in Pand. Florent.& a ü co- dicibus emendacioribus: alij habent, nou. Se be. rum eſt ceſſare partes iudicis exequentis, vt iam 1. ximus. Non ignoro priſtinam obligationem keina nere, ſi euicta fuerit res ſoluta, l.ſi quls aliam. 46. 3 ſolut. Sed ordinaria eſt cognitio de hac re, nec a officium executoris pertinet.
66G 4

908 Ad S. Sed ſi emptor.
Lia quæſtio pertinens ad declarationem co. rum, quæ iam dicta ſunt. Pone licitatori cuidã b addictum eſſe pignus, nec ſolutum pretium. Dictũ fuit ſuprà ceſſare partes executoris poſt perfectam venditionem: ſed hoc videtur accipiendum, modò pretium ſoluerit;&c. Non transfertur dominium in emptorem niſi pretio ſoluto,. venditæ. Inſtit. de rer. diuiſ. Verùm hæc ratio Vlpiani non mouet. Nã aliàs res longè abiret, nec finis aur exitus facilè re- periretur. Concludit igitur, melius eſſe vt ſe non in- terponant:& maximè cũ nec habeat,&c. Contex- tus orationis exigit, vt hæc verba referamus ad em- ptorem: Habeat ackionem u, ſcilicet emptor. Sed le- io Florent. probatior eſt, Is cui iudicatum fieri,&c. Emptor nullam actionem habet aduerſus credito- rem vt iam dixi, d. l. ſi ob cauſam. C. de euictionib. d ſi plus. de euict. ff.nec creditor aduerſus empto- rem: ſecundum lectionem Florent. Ita fit, vt pretij nulla ſit perſecutio aduerſus emptorem. Hinc igi- tur annotari ſolet, creditori non competere actionẽ ex vendito aduerſus emptorem. Non enim vendi- dit: ſed executor ipſe potius, l.ſi pignora. de euictio. Nec ad rem pertinet I. ſi ob cauſam. C. de euictio. quã nonnulli ohiiciũt. Sed opponitur nobis regula brocardica. quã colligũt ex ea lege: Factũ iudicis re- utatur factũ partis Regula eſt fictitia, quæ perquã fallax eſt,& indigna quæ hic à nobis refellatur. Nec iniuria adficietur. Occurrit tacitæ obiectioni. Nãa ſi hanc ſententiã Vlp. admittamus, videtur aliqua affi- ci iniuria creditor,&c. quia non poterit cogi em- ptor ad ſoluendum pretium pro executione rei iu- dicatæ. Sed huic malo paratum eſt remedium, vr præſenti pecunia res diſtrahantur: Græca fide, vt Plautus ait, in Aſinaria. Temperat Vlpian. quod à ſe dictum fuit,& c. Nota rem duobus vendi, nec lo- cus eſt huic pœnæ.l.qui duobus, de falſis. quia hoc receptum eſt vtilitatis cauſa in executione ſenten- tig, cum pretium non ſoluitur. Auferetur ergo res manu militari, l. qui reſtituere. de rei vend. l. non eſt ſingulis. de reg. iux. Quid ſi contendat ſe ſoluiſſe? Iniurioſum videtur ei rem auferri. ait Vlpian. ca- piendam eſſe xem&c. Ex quo intelligimus niſi eui- denter doceat,& ſtatim doceat ſe ſoluiſſe, fungi de- bere executorem partibus ſuis. Ex hoc loco anno. tari ſolet eum qui rem vendit alieno nomine, non doſſe transferre dominiũ habita fide de pretio: iux- ta l. quod vendidi. ſuprà de contrahen. emp. Sed ſin- ularis ratio eſt in exccutione ſententiæ,&c. Idem ſi res fiſci veneat. l.;. infra dę iur. fiſci. Idem de mino- re& cccleſia eſt dicendum. Valet tamen venditio eatenus vt poſsit agul. cum vendente. Cod. vbi cau. fiſcal. Aliàs procuraror generalis poteſt vendere fi- de habita de pretio. l.i.§.†.de execept. rei vendi. 1..§. ſi ei quem. de inſtito. actio. Nihil facit contra man- datum, nec contra bonam fidem: quia id ciuile& vſitatum eſt, imò plerunque negeſſarium. Hoc x in creditore pignus vendente receptum eſt,l. ele- anter..ſi vendiderit. de pign. actio. Si ſit procura- tor ſpegialiter ad vendendum datus, videndum eſt quid actum ſit. Si mandatum ſit, vt vendat ſimpli-
Eranc. Duareni Iuriſconſ.
addiction. Sed hæc quæ poſita ſunt in æquitate
citer, ne hoc quidem caſu videtur contra manda- tum facere: fortaſsis eo pluris rem vendit. Si cer-
tum pretium definitum ſit, videtur excedere fi
mandati. l. diligenter. manda. Nam qui venddld diem, quaſi pretio minori vendere melligiturg plus autem. Inſtitut. de actio. l. ſi prædio. de in dies
non facilè poſſunt in vniuerſam definiri.J. de accel ſionibus. de diuerſis temporum præſcriptionibus & acceſl. pofſeſſ.
Ad S. Sic quoque. P RAEZLECTIO IYII. 4 I)Lelarar VIpian. quod prius dixerat perueniii“ . ad iura.§. in venditione. Iura illa ſunt nomina item edictiones,& obligationes. Ea capiuntur ſicut 0 res corporales. Nam& in pignus dari poſſe con. ſtat.l. nomen. C. quæ res pigno. l. ſi conuenerit t qe pigno. actio. Addit Vlpian. nomen rantum confel. ſum capi. Subtiliter dici poteſt poſſe excutorem cognoſcere, an debeatur,&c. Sed hoc receptum no eſt propter vtiltatem. Nam iſta cognitio d. nomi- ne longum tractum haber. Si quis ergo negetſe debitorem condemnati eſſe, non fiet executio, ſed 1 opus erit ordinario iudicio. 3. C. quand. fiſc vel pii W ua. Hoc accipe niſi euidens ſit calumnia debitors inficiantis,& in promptu ſit probatio. argu. Lvltim. Cod.de compenſ. Compenſatio admittitur,ſi cauſa liquida ſit,& non multis ambagibus innodataſcec poſsit iudici facilem exitum ſui præſtare: vt ſinu ſtrumentum ſit de eo debito confectum, idꝗ́ue exx ecutionem habeat, vt moribus noſtris eſt receptum contra ius Rom. l. minor. 25. annis. de minorib. Huc ugh pertinet quod dicitur in l.z. C. ad leg. Corn de fal Debitor cogitur ſoluere, cum apparet ex inſtrumi. to,&c. Etiamſi falſum dicatur inſtrumentum cauſt morandæ ſolutionis. Huc accedit quod diciturinl- ſi is à quo. ſuprà vt in poſſeſs. leg. Si is à quo ſatis pe titur offerat cognitionem,& dicat, Hodie conſtat de fideicommiſſo, hodie agamus. ceſſat ſatisdatio. In ſumma executoris officium conſtet ſequi, quod expeditius eſt ac cõmodius eſt, ad exequendum, it poſtea dicitur. Non enim hæc poſſunt aliter defii- ri in vniuerſum. Hoc autem caſu, quo negat debi- tor, vulgò receptum eſt dari curatorem bonis: qui aduerſus debitorem experiatur. l.l.& z. de curat bo. dand. Additur& alia exceptio ſi annua penſio de- beaturmam eadem eſt ratio, quæ corporaliumt. rum, nec referr an debitor neget ſe debitorem auu fateatur,&c. KReditus annui pro rebus ſoli accipi tur:& hoc hodie receptum eſt. l. ubemus. 14 in prin- cip. Cod. de ſacroſanct. eccle. Annonæ ciuiles cõpa eu⸗ rantur prædiis, nec poſſunt alienari. Et vulgoò cita- n tur conſtitutio Pontificia, que de regula fratrum dn minorum facta eſt. clement. exjui.§. cmque annuÜ ai 4 de verbor. ſignific. Ego receptam ſententi ita pr bo, ſi cauſa ſit huiuſmodi, vt cauſa videatur pollé 8 breui tempore finem accipere, alioqui veriuc e executionem dimittendam eſſe,& tranſeundum* ius ordinarium, vt iam dixi. 3 Ad§. Item quid dicemus. r Emonſtrat Vlpian. rationem exeque L nomen confeſſum capitur. Vende gi ika. ræſente pecunia: niſi forte viderit ſtatum ,5. 9
1 3. X 1 — 4 He Al1us videtur. 3 A poſſe,&c. Sequi debet quod facilius v- port a
“
ecu
8 8 3 . 8. =—

lui ptæſaren confedum cn us noſtrisettnn annis de minch
leg. Si S JGloli- & dicat, Bocem amus, ceſſarlatu um conſtetſenug
——
— —
1
rc pollun ainte
calu, quo regn
doo ſ annua fen „qux corpon neget ſe debitore-
1
oto tedus ſolur
2
——
—⁸ 2 S 8 — 2 = S”qD =— ——
—
Caad leg Comd nappartt qiitm ir inſtrumenumna cedit quoc deeun
.
4
eſtad exequeniu
—
1 Wä
—
curatorem boug
cur..N 2 Gecfl
oteſt vlla certa lex præſcribi executoribus: ſed multa ſunt committenda eorum arbitrio. Multa oc currunt in ipſa executione,& cognitione, quæ non oſſunt cogitari 3 legiſlatore: ideque nihil in vni- uerſum præcipi, aut definiri poteſt: ſicut dicitur
de mora. l. mora. de vſur.
Ad§. Sed& ſi pecunia.
Eclarat VlIpia. quod prius dixit de rebus mo- Hbilibus. Dubium non eſt quin recteè capiatur cunia, ſi quam habeat condemnatus. Nec refert, 30 apud eum ſit, an apud alium, puta argentarium. Auentarij erant veluti proxenetæ quidam apud doos pecuniæ deponebantur„&c. Mentio eſt ſub aode eden. l. filiæ. infrà. de ſolut. Et nota pecuniam olam hic capinon nomen: quia eſt in dominio rei condemnati. Hoc eſt intelligendu m, ſi conſtet pecu- niam depoſitam eſſe,&c. Quid enim, ſi id neget ar entarius: Locus eſt diſtinctioni ſuperiori. Quo per- tinere videtur dictio, Aeque, deſtinata tamen ci. Exemplum poteſt adduci ſatis appoſitum: ſi quis mihi pecuniam obtulerit,& eam depoſuerit obſi- gnatam,&c. luxta J.obſinatione.. de leg. ſolut l ac- ceptam. C. de vſur. lvlti. de leg. commiſ. Si fiat con- tra me executio poterit capi. Sed de hoc dicemus plenius ad l. commodis. infr. eod.
Ad§. Hoc amplius.
Deèò verum eſt, quod iam dictum fuit, vt lo- Acum habeat in pecunia pupillari, quæ depoſi- neſt&c. Probabilis tamen fuit de hac re dubitatio: quia pecunia pupilli depoſita ad prædiorum com- parationem, prædiorum loco habetur. l. quid ergo.§. Fluras. ſuprà de contraria& vtili act. tut. Non poteſt nor ex ca pecunia ſoluere æs alienum ſine per- niſu prætoris. Veruntamen VIp. ait poſſe capi hãc pecuniã,&c. Nec id mirũ videri debet: nam& præ- da ipſa diſtraherentur pro executione. l.3. 5. itẽ quę- ii poteſt. de reb. eor. l.t. C. de præd. minor. Hæc alie- natio non eſt voluntaria, ſed neceſſaria.
Ad I. unt qui. 16.
Oc cap. continetur interpretatio edicti preto- 1 Irijde actione iudicati. Condemnatus vt pecu- niam ſoluat,&c. Quibus verbis ſignificatur totum eiigendum eſſe: ſed excipiuntur quædam perſonæ, de quibus hic diſſerimus. Et credibile eſt in aliqua bante edicti prætores de iis meminiſſe: hæ perſonæ
conueniri dicuntur, quatenus facere poſſunt. Quod
duemadmodum accipiẽdum ſit, docet regula iuris, quæex hoc loco ſumpta eſt, vt inſcriptio oſtendit lb,6z ad edict l.in condemnatione. de reg. iur. Non totum quod habent extorquendum eſt, ſed& ipſa tum ratio habenda eſt, ne egeant. Solet quæri an poßit peti ſolidum,&c. quaſi debeatur ſolidum niſi
reuls exceptionem oponat ex beneficio iuris. Vlpia.
ie mitur verbo conueniuntur. Similis locus in J. ſuprà quod cum co. Alibi fit mentio condemna- vonis,& exactionis. Itaque animaduertendum eſt dim Variam fuiſſe rationem agendi. Ab initio po- tettreus petere à prætore, vt addatur exceptio tunc
aur iudicium non purum,& ſimplex,&c. eamq́; ormulam ſequitur iudex datus condemnando
In Tit. De re iudicata.
Pote iudiciũ ſimplex dari. nemn eſt& iudiciũ ſimplex dari, non contradicente
ro per errorem forte aliquem. Sequetur condem- 3 Be in keliaum 1 ſed in actione iudicati addetur 4 Meio⸗ item miles. infrà.l. Neſennius. 41.§.vlt. hic. 4 tun Ato Sevltiſlut marr De his perſonis, ſigil
am dicendum eſt. In hunc numerũ refertur im- primis ſocius. Viſum eſt indecorum ſocium à ſocio ſpoliari omnibus fortunis ſuis. Magna eſt neceſßsi- tudo ſociorum,& ſpeciem fraternitatis habet.l. ve- rum ſuprà pro ſocio. Socium interpretatur Vlpian. omnium bonorum. Maior eſt neceſsitudo& con- iunctio in genere ſocietatis. Sed hic occurrit anti- nomia ex d.l. verum. Verum eſt&ſi non vniuerſo- rum bonorum ſocij ſint, ſed vnius rei,&c. Non eſt tamen credendum contraria eſſe, quæ eiuſdem au- Ctoris ſunt, nẽpe Vlpiani. Vlp. hic dicit locũ haberc in ſocio omnium bonorum:addit in l. verum. idem eſſe in ſocio vnius rei. Plus,& minus dicere, non eſt contraria dicere. Simile quoddam annotaui de iu- diciis bonefidei& ſtrictis, ad Liuriſgentium.§. quin- imo. de pact. Si hęc eſſent ſcripta in eodem loco, nul la repu gnantia reperiretur.
PRAELECTIO XIIII. (Wedimus diſſerere de perſonis, 3 quib. ſolidũ 7/
non exigitur,&c. Ac primùm de ſocio, etiam- ſi ſit vnius rei ſocius. ex l. verum. hic. Sic enim inter- pretati ſumus duos locos VlIpian. quaſi in vno ſup- pleat quod in altero omiſſum eſt. Coniungere igi- tur debemus eos locos, perinde acſi dixiſſer Vlpian. ſocium omnium bonorum accipere debemus: nã &ſi vnius rei ſocius ſit, verum eſt eum conueniri quatenus facere poteſt,& c. Sic interpretati ſumus a- liàs quod dicitur de iudiciis bonefidei,& ſtrictis. in l. iuriſgentium. S. quinimo. de pact.& in I. lecta. de re- bus cred. Nec fortaſsis aliter ſenſit Accurſ.cum ait,
Vel illa lex ad iſtam trahitur. Ex eo numero eſt e-
tiam Parens, propter reuerentiam quæ ipſi debetur.
ILliberto. de obſ.à libert. Filio ſemper honeſta& ſan
cta perſona patris videri debet. Aurca eſt ſententia Vlpian. ſumpta ex hoc loco, vt inſcriptio oſtendit. lib. 6 ad edict. Hoc non eſt accipiendum de filiis in oteſtate. Nam filiusfam. non poteſt agere,&c.l. lis nulla, de iudi. Quo caſu poteſt conuenire filius pa- trem, item patronus,&c. Debetur etiam reuerentia patrono, propter grande illud beneficiũ libertatis. uam ſeruo dedit. d. l.liberto. adde l.5. eo. titu. de ob- ſeq. Vbi non datur actio famoſa, ſi ob negotium fe⸗ ciendum, vel non faciendum peeuniam acceperit, &c. Quæ etiam coniungenda eſt cum hac lege. In. ſcriptio vtriuſque eſt libr. 1o. ad edict ac vtrunque caput ſumptum eſt eo.tit. de calumniat. Quæritur, quid ſi patronus amiſerit ius patronatus: Videndũ eſt quomodo amiſerit. Si illud ius remiſerit ſponte, nihilominus ei debetur reuerentia.Ivlt. C. de. bo. li- bert. Quare beneficium hoc quod c5 detſ Propter reuerentiam, non videtur ei adimend um eſ e. Si ve- rò priuatus ſit iure patronatus ob culpã ſuã etiam hoc beneficium amittit. d.l.vlti. ad fin. Queritur an idem dicendum ſit de domino& vaſallo. vtor au- tem verbis vulgaribus,& receptis docendi caufaEe certum eſt reuerentiam deberi,&c. ex quo colligit Zaſius non poſſe ab eo ſolidum exigi. Que opinio
44 j iuris non ſit. Nam in is eſt, quamuls cert probabil 8— lbro
999
““

910 libro feudorum, vbi iura huiuſmodi clientelæ ple- nè deſcribuntur, nihil tale reperitur:& durum ef- ſet ad omnes eos, quibus aliqua debetur reuerẽtia, hoc ius toducete: cuiuſmodi ſunt magiſtri, prece-
tores, magiſtratus, ſeniores,&c. Sed magna illa cõ- iundtio& neceſsitudo quæ eſt inter dominum,&
vaſallum, facit vt hæc ſententia mihi non improba-
bilis videacut. Et receptum eſt, ac vſitatum argumẽ- tum à libertis, ad vaſallos, propter ſimilitudinẽ con zunctionis,& neceſsitudinis. Scquitur, 8i liberi, eorum parentes. Parentes& liberi hic accipiuntur in infinitum.] 4.§. parentes. de in ius voc.l. ſed ſi hac. 5 liberos. eod.tit. facit l.appellationem. de verb ſign. Ppar reuerentia his omnibus perſonis debetur. Non obſtat IJuriſconfſultus. S. parentes. de gradib. Paren- tes vſquc ad tritauum prõprio vo cabulo nominan- tur. Non negat vltra tritauum parentes dici, ſed ait proprio vocabulo non nominari. Verius hoc eſt quàm quod Accurſius ait, propriè vſqque ad tritaun, e;yc. Quanquam negare non poſſumus de proprie- tate Rorum verborum diſſenſionem fuiſſe inter ve- teres Iureconſultos, vt apparet ex dicta 1. 4.de in ius voc. Præterea maritus hoc beneficio vtitur in exa- tione dotis. l maritum. ſol. mat. Cautio ab eo exi- itur de foluendo, ſi ad meliorem fortunam perue- nerit. C. de rei vxo. actio. 9.cum autem. Cautionem nudam accipe, l.ſancimus. C. de verb.ſign. non facilè reperiret inops maritus. Nec eſt contrarium quod dicitur Inſtit. de actio. 5. item. ſi de dote. In quantum facultates patiuntur. Non enim ſignificat facultates omnes ei auferendas eſſe: ſed quatenus facultates patiuntur, id eſt, quatenus facere poteſt. Sophiſticũ eſt aliter interpretari, præſertim cum ex verbis an- tecedentibus& conſequentibus id ſatis intelligatur. Ex his multæ exiſtunt quæſtiones, de quibus dice- mus in capitibus ſequentibus. Item miles hoc bene- ficium habet propter vtilitatem reip. Sed hic locus de milite ſatis tractatus eſt ſupr. ad j. miles. Accurſ. addit alias perſonas, cuiuſmodi eſt donator. l. inter eos. infr. indignum viſum eſt eum, qui conuenitur ob liberalitatem ſuam omnibus bonis ſuis ſpoliari à donatario. l.& exhæredatum. 49.: cum lſeq. infra cod. Quod eſt intelligendum de donatione ſimpli ci, non ob cauſam. l.i. ſupr. de don. Item is qui cedit bonis...4. C. qui bon. ced. poſſilInhumanum eſt ſpo- liatum fortunis ſuis, in ſolidum damnari.§. vlt. Inſti. de acio. Item filiusfa. qui emancipatus eſt à patre. l. 2. ſupr. quod cum cod. Idem ſi exhęredatus eſt à pa- tre, vel ſe abſtinuit ab hæreditate:hæc omnia conti- nentur edicto Prætoris. dubitatur de fratre, an frater conueniri poſſet à fratre inſolidum. Et quidem exi- ſtimant hꝰc beneficium non competere: quia non numeratur inter has perſonas:nec debet ius ſingu- lare extédi interpretatione. l. quod verò. de legibus. Alij putant competere fratri propter neceſsitudinẽ & coniunctionem fraternam. Quæ ſententia hu- manior eſt. Deinde cõfimatur hæc opinio argumẽ- to ducto ex l.verũ. pro ſocio. ſocio conceditur hoc beneficium, quia fratris loco habetur: ergo multo magis fratri. Item Vlpian. hic loquitur de liberis pa- rentis, quia fratres ſunt. Addunt aliqui, Chriſtiani hominis eſſe, à nemine Chriſtiano homine ſolidum exigere, cùm fraterna quædam coniunctio& ne- ceſsitudo ſit inter omnes Chriſtianos. Ego verò nõ
Franc. Duareni luriſconſ.
de facultatibus rei, videtur inquirendum quid de-
puto ab hominis Chriſtiani officio alienum id e ſe quod legibus eſt permiſſum, ſi nulla alia ¹d 1 ſuadeat. Fruſtra diſtinguerentur actiones, qu dad tur in ſolidum ab aliis.. ſunt præterea. d. i n. ſatis norunt homines politici, non eſſe id pule vtile, vt debitor prætextu noxiæ non poſsit dc
nari in ſolidum,&c, Fides maximè womineten 7 & conſeruatur rerum debitarum ſolutione, na Cicer. Quæritur an in hac condemnatione, ger 1 ctione deduci debeat æs alienum. Vpian. ait, Non 7. gudto ære alieno. Idem dicitur in l. maritus. ſß. ſu 4 ſol. matr. Excipitur donator dicta l.inter eos. nn & exheredatum. 49.& I. ſequent. infra. Quarituran pactum valeat, vt in ſolidum conueniatur. Expreſ
ſum eſt non valere inter virum,& vxorem alia..
eleganter. ſu pr. ſol. matr. Contra bonos moresx re. ceptam reuerentiam inter alias perſonas padum valet, ſi nihil bonis moribus cõtrarium ſit.. ſi qus in conſcribendo. C. de pact. puta ſi ſocius cum ſo. cio paciſcat ur, donator cum donatario. Dicemus ad l. ſi conuenerit. 26. infrà. eod.
Ad l. lnter eos. 19 PRAETLECTIIO XTXIIII.
Iximus quaſdam eſſe perſonas, quæ conue-
L niuntur quatenus facere poſſunt: cuiuſmodi
ſunt ſocius, parens, patronus,&c. Inde naſcitur quc. ſtio, an deduci debeat quod aliis debetur: pone ma. ritum conuentum eſſe primùm ab vyote,‚ deindea ſocio. In actione de dote quæritur, quatenus faceie b poſsit: ſic etiam in actione pro ſocio. Cum quęxitu
beat aliis: in actione pro ſocio, quid debeat vxoriin actione de dote, quid debeat ſocio. Non poteſt ali. 4 ter cognoſci modus facultarum,& patrimonij lta- que dubitatur vtrius potior cõditio ſit futura. Pau- lus ait occupantis meliorem eſſe conditionem, ſ- cut in actione de peculio. Occupantẽ intelligimus in hac re eum, qui primus ad ſententiam petuenit L ſi verò. de pecul. Quamuis alias hoc verbum vani accipiatur pro ſubiecta materia.l. ſi pluribus. 5 de dihn leg. I. gitur in priore ſententia non habebitur ratio cius, quæ ſecutura eſt:vt ſcilicet deducatur, quodpo aii ſterior petit, qui nondum peruenit ad ſententiam
iudicis. In poſteriore autem ſententia habebitur ra- tio prioris. D educetur id quod priore ſententia c
tinetur, vt ſit melior conditio occupamiis. Itaque*
deducitur æs alienum, de quo lata eſt ſentẽtia: qus- n uis aliàs non deducatur, vr ſuprà diximus. Sed cut 1 a ait Paul. Ex eadem cauſa,&c.& eiuſdem conaitions hominibus. Quia inter eos tantùm qui eiuſdẽ con an ditionis ſunt, locus eſt occupationi. Nam ſi qub 8 pruilegiarius ſit, ſemper eius cauſa potior elle de- b unn bert. 13. fupr. quod cum eo l.ex facto. de pecul huiuf M modi eſt cauſa dotis funeraria,& alię ſimiles,la in- rhr fra. de priuileg. cred. Et hæc intelligenda ſunt des dg ctionibus perſonalibus:in hypothecaria aEhone p ſpectatur quis prior ſit tempore. 1potior.l A 3* neum. ſup. qui pot. in pig. hab. Atque ita in hee
da eſt.vlt. 5. exceptis. C. qui pot.in pign. Cuiusm⸗ minit Accurſ Cũ vtraque mulier petit dotem qun 8 th vtraque hypothecam habet. Quæ prior eſt tempo⸗ 8 re,&c. Hic occurrit antinomia ex iudicati. 6rintr. ſchen
co. Verùm hec diuerſa ſunt magis, quam ndam. 8
——y———jy——.

Aliis debenurger um ab Marid ritur,quaxenu ro ſocio Cumg aquirendum ql- o, quiddedeam ſocio. Non yuit dum parinm coditio ſttute eſſe condiunmn, Wccupani lnrlge
d ſententiam anai
alias hoc ſetdm eraal ſipluiaſ3e
ia non habebium
eruenit ad fun
ſeptentia habe 7 wod ptiote ſenkeu dio occupanl R
— —
aia 5 Ijl Dag Ke gp
1
.
1 6
In Tit De re iudicata.
lulianus ibi loquitur de actione iudicati„& execu- tone ſententig. Cum plures concurrunt in execu- tione ſentẽtiæ, pariter ſatisfit omnibus:alias potior eſtcauſa eius, qui prior venerit ad executionem: nõ daatur tempus quo quæque ſententia lata eſt. Sed aihilominus verum eſt, meliorem eſſe conditionẽ occupantis, vt hic Paul-ait, quia admittuntur pro ra a patte cuiuſque debiti,& quatenus ſententia cuiuſ ue continetur. Sed de hac re plenius dicemus ad lli udicati. 6i. Sequitur, Is quoque,&c. Hoc ſin- ure eſt in donatore, quòd deducitur æs alienum. gecheredatum infrà, co. Alij nihil deducunt, niſi dequo ſententia i lata ſit, vt iam dictũ eſt. Quibus li cauſa, id eſt, ex cauſa donationis. Ex his no
er n! 4.. uilimis verbis ſumpta eſt,l.in condemnatione. infr.
9
reg iur. Quæritur apud Accurſ.an exceptio hu- beneficij ſit perpetua, an dilatoria. Variæ ſunt
oiniones ſed videtur dilatoria magis dicenda eſſe,
uam perpetua,& peremptoria: quia non perpetuò agenti obſtat, nec cauſam perimit. õ. appellantur. In- ſtit de atexcept. Differtur ſolutio,& exactio, donec
ruenerit debitor ad meliorem fortunam.§. cum uem C. de rei vxo. act Item hæc eſt diffamatio di- laotiæ exceptionis,& perẽptoriæ. Quod tutus ex- ceptione dilatoria ſoluens non repetit, l.in diem. 10. ſupr de cond. indeb. Tutus exceptione perpetua re- petit qui exceptionem. 40.co. tit. At propter hanc exceptionem non datur repetitio ſoluti.l. quod no- minc.& lſeq. de cond. indeb. habet tamen aliquid
cmune cum exceptionibus perẽptoriis. Perẽptorię
opponuntur vſque ad ſententiam.l.perẽptorias. C. ſent.feſcin. non poſſ. Cum dilatoriæ opponãtur in nitiolitis exceptionem. C. de probat. Quinimo& pitſententiam quoque opponitur hec exceptio.l. Necnnius..vlt. inf.l.ex diuerſo. 17.§. vlt. inf. ſol. mat. Noneſt autem hic magnopere laborandum de no-
mineſed de effectu, qui ex iam dictis&gnoſcitur.
Ad l. Non tantum. 20.
lqqum fuit ſuprà maritum conueniri dotis no mine, quatenus facerc poteſt,&c.l. patronus. ſupr& veriſimile eſt id expreſſum fuiſſe edicto Prę tois. Quid ergo ſi conueniatur maritus ex alia cau ſ&c Non videtur edictum produci poſſe interpre tatione ad alios contractus, l. quod verò. ſupr. de leg. ged ta conſtitutum eſt,&c. Sine conſtiturione nõ Haciſe admiſſa fuiſſet hæc extenſio. Hec conſtitutio, que aam pro iure certo habebatur tempore Mode- ſiiniextenditur interpretatione ad mulierem. Ni- hiletgo refert, ex quo contractu agat maritus con- tra wxorem, non magis quam cum vxor agit con- na maritum. Locus communis eſt de æquitate, in qua verſatur interpretario iuris. l.. de iuſtit.& iure.l. Nlacuit. C. de iud. Reperitur hic antinomia, ex Ldi- uortio ſupr. de neg. geſt. vbi datur actio negociorũ geſtorum contra maritum inſolidum. Sed conſtitu- lo eſt accipienda cum hac exceptione, niſi contra- Aus initus ſit ſoluto ià matrimonio. Ait enim Scæ- la diuortio facto. Nec nos mouet quod hic Mo- detloquitur de contractibus ſimpliciter. Nam ſic tetyrerari debemus, vt vna lex trahatur ad aliã, l. uoneſt nouũ. ſup. de legib. facit 1. in toto iure. de re- uiut. Si diceret Modeſt. ex aliis cõtractibus etiam
conueniatur. J. quod
4 11 cõuenti 5 5 utßs dolata maxtimoniomaniſeſta eſſet repu- Poſſet addi hæc excepti kn ptio, quæ ſine vllo numodo hĩc additur. Quod autem dictum eſt zalie ü teneri inſolidum ex contractu inito poſt tium, ſic accipiendum eſt niſi ex conſtituto
cenaddrel. ſi maritus. de conſtituta pe- gatio de conſtituto in locum prioris obli-
2enn 7 5— ſuccedit,& eſt eiuſdem naturæ. Quid iuris Hl agatur ex delicto, dicemus ad l.ſi rerum. /2. inf.
Ad I. Sicut autem. 21.
e dictum eſt de marito, producitur ad ſo-
3 cerum, id eſt patrem mariti. Idem honor ei b Hetut quia parentis locum obtinet. l.rei iudic. 15. 8— d ſeq ſolut. matr. dubitatur de paire vxoris.
t ait Paul. hoc receptum non eſſe, quamuis aliqua æquitas id ſuadeat. Additur exceptio, niſi matrimo- nio adhuc manẽte dos petatur ex promiſsione. Op- po. huic ſententiæ l. ex duerſo.1 fol marr Neranhs & Proculus ſeribunt hoc iuſtum eſſe. Variæ ſunt o- Piniones,& interpretationes. Ego alias ſcripſi hiſto- ricã narrationem eſſe, quæ nullam repugnantiam continet. Coniungendi ſunt hi loci, qui ſeparati ſpecies repugnanuæ habent. Ego plenè& dilucidè ſcripſi de hac re, ad l. ex diuerſo. ſolu. matr. vbi etiam docui quomodo accipienda ſit,l. penul. de iure dot. Hinc annotandum eſt prætextu ęquitatis, aut iuſti- tiæ non licere nobis à certo iure recedere. l. proſpe- xit. qui& à quib. Aequitatem ſequimur, vbi ius cer- tum deficit in ſpecie de qua quæritur, l.placuit. C. de
iud. vbi malè legitur, ſcripte,& contra fidem om-
nium veterum exemplarium.
1 Ad l. Sed hoc ita. 22. Niühil obſcuritatis habet, eãquc ex ſuprioribus explicata fuit.
Ad S. Quod autem. PpRAELECTIO XNXV.
J Serpeceatue quod prius dictum eſt de ſociis, in II ſunt qui. ſupra. Et addit exceptionem, niſi nega- uerit ſe ſocium, aut dolo fecerit,&c. Idque colligit ex Pretoris edicto, vbi ſcriptum fuit, Cauſa coęnita. Si ſocius ſocio, ec. actionem, cauſa cognita, dabo in id quod facere poteſt. In cauſę cognitione hoc verſatur, modò ſocius negauerit ſe ſocium,&c. aut dolo ali- quid fecerit.hoc receptum fuit interpretatione pru dentum. Doli clauſula, quę inſeritur in cõtractibus,
. 4 ita concipitur, Dolum malam abeſſe, abfuturumq; eſſe.
Lſtipulatio iſta. 38. 5. ſi quis dolum de verb. oblgarl. tipul commod. 5*1.doli 9 cod it.1nouiſsima:iud ſol. Et hęc clauſula adiicitur cautionis maloris cau- ſa in ſocietate: nam in iudiciis bonefidei Aeitt 4. telligitur, quia nihil eſt tam contrarium bonæ ei quàm dolus. l3. ſupr. pro ſoc. Hinc dicitur exceptio doli ineſſe bonæ ſidei iudiciis.l.ſed&ſi. ſolu. matr.. huiuſmodi.. qui ſeruum. de legat. 1. hec igitur eſt cti de ſociis. Similis eſt interpreta- tio edicti de filio emancipato.l. 4. äprs quod Lm co. Dixi ad l. qui cum ſe.io ſupr. Idem Kitur 3— geiuſſore, qui inficiatur ſe Ldeiullorem ĩ du er 5.ita demum.de fideiuſſo. amittit benef cium diui- ſionis. Vulgò receptum eſt, idem ius eſſe in marito, it ſe maritum eſſe, quaſi eadem ſit ratio aat nega mariti
interpretatio edi

8.. n 1*
—
ſuum quenquam releuare. Hoc verò dicitur de eo,
91²
merſi neminem reperio diſſentientem. Nam Pom- ponius hic diſerte loquſtur de ſociis,& ita loquitur, quaſi ſentiat diuerſum ius eſſe in aliis. Deinde hoc ius quod ſingulare eſt,& paulò durius atque odio-
ſius, non debet produci ad conſequentiam. l. quod
verò. ſupr. de legib. l.cum quidam. ſuprà, de liber.&
oſthu. Non eſt contrarium noſtræ ſententie quod in lctiam. S. licet. ſolu. mat. maritum teneri, ſi dolo facere poſſe deſiit:id enim generale eſt in omnibus perſonis, quæ hoc beneficium habent. l. verum.§. tẽ- pus. ſuprà pro ſoc. Facere poſſe videtur, qui dolo fe- cit, quo minus poſsit. Nec enim æquum eſt dolum qui dolo fecit, quo minus facere poſsit: ſed de infi- ciante nihil tale reperitur ſcriptum. Itaque obſeruã- di ſunt caſus, in quibus ita punitur mendacium,& falſa inficiatio:nec temere producendi ſunt ad gon- ſequentiam, vt dixi ad Lao. ſuprà. Hoc iacto funda- mento poſſunt decidi multæ quæſtiones, de quibus magna eſt diſſentio in ſcriptis vulgarium interpre- rũ. Huius generis eſt illa, Si neget ſocius ſe debere,
cum fateatur ſe ſocium eſſe,&. luriſcõſulti loquũ-
tur non ſimpliciter de eo qui negat, ſed zni negat ſe ſocium eſſe. Non quoduis mendacium aic puni- tur, ſed certum mendacij genus. Hoc ius igitur quod ſingulare eſt, non extendemus ad alium caſum: cũ prelertim non ſit eadem ratio: quia qui negat ſe ſo- ciũ, id negat quod cauſa eſt beneſici j. Non eſt ergo mirum ſi propter eam negationem beneficium a- mittat. Quid ſi poſtea fateatur quod negauerat: Et receptum eſt vſque ad litis conteſtationem pœni- tentiæ locum eſſe: nam humana eſt hæe interpre- tatio, quæ in re dubia admitti debet. ibenignius. ſup. de legib. Nec aliena eſt à verbis edicti in quibus dr⸗ citur, Cauſa cognita,&c. Deinde hoc cõfitmatur ex- emplis in quibus ſimilis admittitur interpretatio: vnum eſt in l. quamuis. ſupr. de in ius voc. Si pœni- teat libertum,& actionem remittat. Et hæc interpre- tatio admittitur, quamuis Prætor non adiiciat ſe
cauſa cognita iudicium daturum. Ergo multo ma-
gis in hoc caſu, in quo Prætor id adiicit. Aliud ex- emplum. in L.eleſtio. 26.§. neque. fupr. de noxal. act. Si negaueris ſeruum in tua poteſtate eſſe, poſtea fa- teri poteris,niſi iam lis aduerſus te conteſtata ſit. Ille caſus eſt ſimillimus noſtro: quia qui negat ſeruum in poteſtate ſua eſſe, hac pœna punitur propter mẽ- dacium ſuum vt damnetur in ſolidum,& ſine no- xæ deditione. I.quoties.. Prætor ait, eo. tit. Sed hanc penam vitat reus, fatendo poſtea quod negauit. Er- go idem& hie dicẽdum, quia fauorabilis eſt& hu- mana hæc inrerpretatio. d.lcum quidam. Aliud ex- emplum in lede ætate.§. vlt. de interroga. actio. Licet reſponſi pœnitere, ſi nulla captio ſit, ex eius pœni- tentia actoris. Et hic quoque caſus ſimilis eſt noſtro. Nam ob mendacium& falſum reſponſum tenetur in ſolidum, qui aliàs non teneretur. Sed huic pœnæ eximitur pęnitentia ſua,&c. Alia quæſtio eſt de eo, qui negat ſimpliciter,& generaliter quod actor in-
fendit. Duo çontinentur intentione actoris:vnũ eſt,
quod ſocietas contractta ſit,&c. Alterum quòd reus
debeat ex ſocietate. Negat reus ſimpliciter, nec a- jiud exprimit. Variæ hic ſunt opiniones. Duriores
Franc. Duareni luriſconſ.
mariti, quæ ſocij.l. non poſſunt l. neque leges ſup. de
noa eg interpretes& aνρεεεααε exiſti mant hoc beneficiũ legib. Sed huic opinioni non auſim ſubſcribere, ta- i
amitti propter inficiationem: quaſi ſatis inſicietur ſ ſocium eſſe is, qui ita loquitur. Sicut in l.ſi is qui.; vtrum.de reb.dub. Eorum quid, quæ tibi obiiciütu b feciſtienon feci, ideſt, nihil horum feci. Similis loc in l. ſi ſine interog.. qui interro. ſup. de interro d Interrogatus an ex dimidia parte hæres ſr teſs heres ſum. Intelligitur reſpondiſſe ad intetrogu Ergo idem& hic dicendum eſt, vt reſponſio relera. tur ad intentionem actoris. Similis locus in§. pra terea. Inſtitu. de inutil. ſtipula. Dabis calendis:daba Hæc quidem ſubtiliter dicuntur,& mero iure de. fendi poſſunt: ſed longius recedunt ab humanitate quam hic dicimus ſequendam eſſe. Durum eſt In. 7 terpretari, reum his veibis generalibus id comple⸗ cii voluiſſe, quod veriſimile eſt ſpecialiter didurum nõ fuiſſe. arg. l. obligatione generali. de pign. Nôeſt veriſimile reum ſpecialiter id dicturum fuiſſe pro. pter quod in pœnam incideret. Sic interpretatur Vip. edictum Prætoris de eo qui nouum ius impe trauit. l3. ſi procurator ſuprà quod quiſq; iur. Impe. tratio procuratoris non nocet domino, niſi ſpecia. liter mandauit,& c. Non eſt credibile in mãdato ge⸗ nerali eum non ſenſiſſe de eo, propterea qudd pena edicti teneretur. Præterea huius orationis intetpr. tatio, eſt rei ipſius qui id accipeit quod ei eſt wilius 1 ſi quis intentione. ſup. de iud. Potuit autẽ reusſen. tire ſe non debere ex ſocietate, quamuis ſocius ſt Ambigua igitur oratio eſt. Conſultè ergo feceritx ctor, ſi petierit à reo,vt ſpecialiter declaret) an ſit ſo cius:ſicut ſpecialiter declarare debet actor,&c..iſſ- prà de eden. ita etiam reus, cùm ſit eadem ratio.
Ad l. Si cum procuratore. 23. Nterpretatio edicti prætorij de marito,&c. Qail
ſt actum ſit cum prscuratore. Verba deficiũt edici, am ſed ſentteni non deficit. Nihil refert an conuenia. tur procurator, an maritus. quia procuratornon co, an uenitur nomine ſuo, ſed mariti: modò condem natio fiat viuo adhuc marito, quia perſonalebe- neficium eſt,&c.vt mox dicemus in c. ſeq. Mottuo domino manet adhuc procurator, cum quoſſbc- teſtata eſt, quia eſt effectus dominus litis. procura- toribus. C. de procu. Cępto igitur iudicio ante mot tem rei, condemnatio fit contra procuratorem, id inſolidum, vel quatenus, vt hic diſtinguitur ldem üi dicitur de defenſore,l. alia. ſol. mat. de hoc defenſo extat edictum prætoris. in liſeruum.§ait pretorſup de procur. Cuius nomine quu altionem'ſbi duri eiſu. Habit, i eum boni viri arbitratu defendat. Quo peſm- 1 net inſcriptio illa, de procurato.& defenſor.
Adl. Etſi fdeiuſſor. 34. PAELECTIO IXI1 Ictum fuit procuratorem, aut defenſotime riti non condẽnari in ſolidum,&c. Quærii
an idem dicendum ſit de fideiuſſore: Pomponal,
fideiuſſorem damnandum eſſe in ſolidum tei competit. Damnatur t proc rator nomine alieno, a tur. Exceptio cohærens perſone rei non deiuſſori..exceptiones. infra de exceptio- Tn Inſtitut. de replicat. Dixerit aliquis, lideiu 4 fe
4*
————
—— — — —
plo dote
— —— — = —
—
— * —
— — — ——
—

qual a ba rKicui b Ken „el Lh tum leci len
Ja r wn aät aur a iſle ad„aeh elt wel
dan 1 ocla
—
—
—
— — —— —— —
7 —— — —₰ — n S — = ———
— — — —
eneralibug t eſt pecialir enerali ge J ddicturum d tet. Lic ind qui noumm quod aulcgdn ſcet dominol credibile inni o,propreteina
alus orationäh ipeit quodtith
——
—
—
—
—
—
3
fi
—
ud.Potuttanin ate, quamab Conlülts enot
jaliter declatezat are debetadorgt
cum ſit eadenm
rocuratim
orij de mariob re. Verba defciitte lihil refertzncna quia procuruon mariti: mod aut
iro, quia peir
1
cemus in cle⸗ lu catator, cmmoni
dominus liis-pe
5
3 igitur udicion oncra procuann
In Tit. De re iudicata.
gebete non poteſt, quàm reus. I. græce.§. illud. de fi- deiuſſo.& l. centum Capuæ, de eo quod certo loco. — humanitate,& benignitate nititur. Si ad ſobtilitatem iuris reſpiciamus dicem us& reum
uoq; teneri in ſolidum ſed humanitate ſuadente, uuatur hoc beneficio contra rigorem iuris.
. X:.. uſſor, id poſtea exigit à reo actione negotiorũ ge-
ſorum.l. quod dictum. ſuprà de pact. Sic effectu 15-
ldum præſtat reus,& beneficio iuris priuatur: quod videtur iniquum. Quid enlm refert, qua via, aut re- aaan indirecta, mihi quod meum eſt auferatur? l nhad fin. C. de vſut. rei iud. Excogitatum elt reme- lum à noſtris interpreribus quo vtrique ſuccurra-
uryt reus ipſe opponat exceptionem pro eo quod
ſuaintereſt. Quam fideiuſſor non poteſt opponere: deiuffor enim conuentus debet denuntiare reo, vt
ſedefendat,& iudicium ſuſcipiat: aliàs nullam ha- bebit actionem contra reum. Deinde reus opponit
exceptionem,& oſtendit ſua intereſſe, ne fideiuſſor condemnetur. Hæc colliguntur ex l. idęmque.§. ge- neraliter. ſupra mand. Vbi dicitur. cum excèptio competit reo tantùm, non etiam fideiuſſori, debet ſdeiuſſor denuntiare reo, vt ipſe iudicium ſuſcipiat.
Hoc cõmentum adeo placuit interpretibus, vt nul-
lus ſit qui non magnopere probet. Ego tamen aliàs hoc auß& aliter diſſerui de hac re quàm cæte- ii vulgò ſoleãt. Primùm me mouet, quod nullo iu- re probatur hæc cautio quam ipſi Cautelam vocant,
necad rem pertinet d. l. idemq́;.§. generaliter. Non enim loquitur de exceptione cohærẽte perſonæ, cu-
uuſmodi hæc eſt. d. l. exceptio. Et ſi ita intelligere- mus eluſoria eſſet ac planè nugatoria diuiſio illa ex- cptionum: nulla eſſet exceptio com ſetens reo, quę maprodeſſet vtrique. Nec arbitror auctores huius commenti, ac defenſores id tueri ſine ſcrupulo ali- uſi qui ſint inter eos ſanioris iudicij. Sed fottaſ- ſs hoc dicunt, quòd nihil habeant aliud, quod obie- Cis reſpondeant, vt fieri ſolet. Verùm ego aliter re- ſpondeo, ſolidũ quidem hac ratione præſtari à ma- tito, ſed vxoremn id non exigere, imò fideiuſſorem. Et fortaſsis vxor, quæ conuenit fideiuſſorem, igno- rat an is à marito ſit petiturus. Poteſt donandi ani- mo fdeiubere. l. quod dictum. ſuprà de pact. Si quis ergo dixerit, nihil referre, qua via,&c. Reſpondeo, hic multum referre: quia cum vxor exigit ab ipſo maritorindignitas ac turpitudo maior eſt. Nec verò nouum eſt ab his perſonis ſolidum exigi in ſimili- bus calibus. Dicemus ad l. Neſennius. infra. Lia difficultas hic reperitur ex eo, quod dicitur de ideiuſſore,&c. nã fideiuſſor dotis nomine inuti-
liter accipi dicitur. C. ne fideiuſſ. dot. dẽtur. Accurſ.
alt bompo. non loqui de marito. Contrarium facile appatet ex iis quæ antecedunt,& ſequuntur. Aliis puicet Pom po. loqui de fideiuſſore accepto poſt ſo-
lutum matrimonium: nam fatentur ſoluto matri-
monio fideiuſſorem obligari. dict. l. exceptiones. de
except. l. ſi conſtante. 24.§. quoties. ſolut. matr.§. non
altem. C. de rei vxor. act. Ego aliàs oſtendi falſam
dc eſſe opinionem vulgarem:& ſcripſi in epito-
metractatus de iure dot. Demonſtraui mulris ar. gumentis fideiuſſorem obli gari ‚quamuis maritus on cogatur fideiuſſorem darc.
huic ſubtilitati locum non eſſe in l
Alia difficultas hic exiſtit:nam quod ſoluit fide-
⏓
Ad§. Si maritu⸗. Eall.
Sciendum. ⁊5. Oc beneficium perſonale eſt, nec tranſit ad
1 Lerreddem. Idem dicitur in I. maritum.§. vlt.& eq. fol. mat. Lin omnibus. de regul. iur. quæ ſum-
pta eſt ex illo loco, vt inſcriptio indicat: idèmq; eſt
in omnibus aliis perſonis,&c I. 4. ſupra „&c I. 4. ſfuprà qu co. l.verum. 63. pro 4. ſuprà quod cum
. ſoc. Filiis ſanè mariti prodeſt hoc beneficium ſi ex codem matrimonio ſuſcepti ſint. letiam. 18. in prin. ſol. matr. Si nouerca agat hn tra priuignum, non iuuabitur hoc beneficio. In filiis ergo aliarum perſonarum, cuiuſmodi ſunt ſocius,
donator, diuerſum ius eſt. De nepotibus mariti ſcripſi ad l. etiam.
Ad I. Sr conuenerit 26.
1 Ocus de ratione ferendæ ſententiæ. Quid pro- 1. nuntiare debeat iudex, non poteſt diffiniri in vniuerſum, propter varietatem negotiorum, de quibus iudicia exercentur. Ex quaque re& cauſa id facilius iudicari poteſt. Sed maximè ſpectandum eſſe„quid inter liti gatores conueniat, etiamſi fortè minus iuſtum videatur. Vtilitas hoc ſuadet, quam- uis aliàs iudex datus à præſcripta formula non de-
beat recederc. Hoc præcipuè debet eſſe propoſitum
iudici, vt controuerlſias litigatorum tollat. l..§. inde quæritur. de noui oper. nun. huc pertinet l.iudicem. ſuprà commu. diuid. quod omnibus vtiliſsimum eſt, vel quod maluerint litigatores. Ac in locis qui- buſdam tabelliones tali munere iudicandi fungun- tur. Iudicant enim ex conſenſu partium: itaque in- ſtructam habent executionem. Hinc colligi poteſt, conſenſum lirigatorum iudicem ſequi debete con- ſilium prudentis alicuius, ac lureconſulti. Qua de re diſpuratio prolixa hic eſt: ſed nimis euagantur à propoſito. Adduntur quædam exceptiones, de qui- bus eſt breuiter dicendum. Exci pitur cõuentio bo- nis moribus contraria. Sed interpretatio eſt neceſſa- ria, quia de conuentione iuſta neceſſe eſt, vt hoc in- telligamus, l. iuriſgentium.§. prætor ait. de pact. l. pa- cta. quæ contra. C. cod. Inde efficitur in iudicio cri-
minali locum hiooc non habere, quia ius publicum læditur tali cõuentione. l.locatio.§. quod illicitè. ſu-
praà de public.& vectigal. Quædam alia inde de- ducuntur, ſed ſuperuacaneum eſt tam multa exem- pla commemorare. Deinde excipitur iudex com- promiſſarius, qui arbiter dicitur. lqualem. ſuprà de arbitr. Si ſic compromiſſum ſit, vt certã ſententiam dicat, nullum eſt arbitrium, nec cogitur ſententiam dicere. Reſponſio non vna eſt:nam imprimis repu- guantia quædam hic reperitur. quia arbiter non eſt,
ui arbitrio ſuo non pronuntiat: cognoſcitur ex etymo. Seneca lib. 3. de benefic. Huius libera,& nul- lis aſtricta vinculis religio, non prout lex, ſed prout humanitas impulit,&c. Deinde hæc pronũtiatio ar- bitri nullam afferret vtilitatem, quia nõ datur actio iudicati.l.. C. de recept. arb. Quæſitum eſt, an hæc conuentio valceat inter maritum& vxorem, aut perſonas quibus hoc beneficium tribuitur propter reuerentiam. Receptum eſt non valere hanc con- uentionem, quaſi contraria bonis moribus ſit. kalia. §. eleganter. ſolut. matrimonio. vbi quid ſentiam de
1— ſ eöAIrn hac re ſcripſi. Oſtendi non eſſe hoc vſquequaque H Hn

91 a3 verum. Nam maritus poteſt amittere nanc exce- ptionem, nec cogitur ea vti. Pactio ante iudicium faca non valet, niti in ea perſeuerauerit,&c. Simile de Senatuſcon. Velleia. Mulier non poteſt renuntia- re Senatuſconſ. Velleia. quia tam facilè ad renun- tiandam quam ad fideiubendum inducitur. Si ta- men poteſt interceſsionem exceptioni ſibi compe- tenti renuntiare voluerit, ac iudicium accipere, va- let nuntiatio. l.vlt.§.vlt. ad S. C. Velleianum. pRAELECTO TXVII. Ocus de effectu rei indicatæ. Effectus rei iudi- catæ eſt executio eiuſdẽ& exactio pecunie,&c. Si quis ita condemnatus ſit, vt ſententia valeat. l. 4. 5. condemnatum. ſuprà aliàs non eſt opus prouoca- tione. C. quando prouo. non eſt neceſſ. Inde quæri-
tur, Si iudex condemnauit ad vſuras vſurarum, c. Nõ eſt appellatum, vel non eſt rite appellatum for-
tè non eſt appellatum intra decem dies. Nouel. de
appel. Quæritur an poſsit executio fieri. Actor con- tendit facſendam eſſe,&c. Quoniam, inquit, appel- latum non eſt, aut non eſt rite appellatum. Reus cõ- tra, ſententiam eſſe nullam ipſo iure, nec opus eſſe appellatione. ltaque non nocere condemnato quòd non rite appellauerit: quia ſi non omnino appellaſ-
ſet, nullam vim haberet ſentẽtia. Modeſtin. ex facto conſultus, reſpondit pro actore, iudicati eum agere
poſſe. Ex quo apparet nullam non eſſe hanc ſenten- tiam quamuis imuſta ſit. Sed obiicitur l.z. C. quan- do prouo. non eſt neceſſ. ſententia nulla eſt contra manifeiti iuris formam data, vt puta ſi iudex pro- nuntiauerit. Potuiſſe minorem 14. annis teſtamen- tum facere. Nihil eſt certius in iure, quàm vſuras vſurarum non deberi. Apud Accurſ.variæ ſunt diſ- ſolutiones ex quibus animaduertere licet, hominẽ imperitum amiqiutaris parum intellexiſſe morem roferendarum ſententiarum. De hoc more ſcripſi lib. 1. Diſpu. c. 41. In ſtatu coniecturali de facto pro- nuntiabat, in 1uridiciali de iure: vt colligitur ex L.1. infrà quæ ſeut. ſine appel. non reſcin. Accurſ. de hoc more aliquid attingit, ſed quaſi ſomnians magis, quam intelligens, more ſuo. Cum igitur pronuntia- tur de 1ure,& contra ius certum, ſententia eſt nulla: ſicut in exemplo d. l.z. C. quan. prouo. non eſt neceſ. Minorem 14. anius te tati poſſe. Alias valet ſenten- tia, licet contra ius lata ſit. l. cum prolatis. 32 infrà at- que ita acci piendum eſt hoc reſponſum Modeſt. Ex quo notandum eit executionem ſententiæ non re- tardari ob appellationem non rite interpoſitã. Nihil refert an alqud non fiat ommino, an vitiosè fiat. l. quoties.. fuprà qui ſatiſd. cog. Idem videtur dicen- dum, etſi appellatio ſit deſerta, quæ rite interpoſita fuit. Ciratur l.vlt.§. llud. C. de temp. appel. ad effe-
ctum perduci, tanquam ſi ab initio minmè fuerit
prouocatum. Facit l.ſi contra maiorem. 8. C. de ap- pel. l. quoniam. 18. eo. tit. Sed quomodo iudicabit de appellatione is, qui ſententiam tulit:noc enim ma- gis pertinere videtur ad officium fuperioris iudicis.
C. de appel. Reſpondeo, poſſe petere victorem exe-
cutiouem vocato reo,&c. Si reus alle get ſe appel-
laſſè, actor quaii replicãdo hic dicet tempus lapſum eſſe,&c. Atq́ue ita cognoſcet iudex de appellatione
„
deſerta, qui principaliter ob cam cauſam nõ poſlet
Franc. Duareni luriſconf.
adiri: ſicut alias ſępe accidit. l. quoties. C. de iud P teſt etiam reus vocari ad iudicem ſaperiorem actor hanc viam clegerit quæ trita elt& vſira, 1 A
Petet appellationem pronuntiari deſertam, qi g
4 d. ſ.... 3* icta 1. eos. C. de vfur. rei iud. Et poſt eam pronuutiatio nem fiet executio ſententiæ. Præterea obſeruandus ea eſt obiter locus cõmunis de vſuris. Quamuis eum vſuræ permiſſæ ſint iure ciuili ad certum modum K C. de vſur. tamen vſuræ vſurarum non pofſunt exi. 7 10
gi. Lſi non ſortem.§.. ſuprà de cõd. indeb. Hic An tociſmus mergit miſeros debitores: multaque 2 commoda affert tum publicè, tum priuatim, yt do. 24) cet experientia. Cice. vocat Anatociſmum in ra u 1 dam epiſt. ad Attic. Dicitur improbum fœnus. imm. Sans robum. Cod. ex quib. cau. irrog. infa. Et notantur“ 5 infamia: nulla alia pœna reperitur certo iute defini- ſen 02 ta. Sed quia graue crimen eſſe conſtat,& gram ami. P4. rrii maduerlione dignum, puniri ſolent pœna atbitra. 4 ria. l.1. infrà de effracto.& expil. Nec refert, an vſura- rum petantur vſuræ, an ſortis, in qunm redact ſunt vſuræ. l.vlt. C. de vſur. Aliàs verbis magis lex impo. ſita eſſet, quàm rebus. Nihil facilius eiſet, quàm le. gem eludere, conuerſis vſuris in ſortem.
Ad. Duo iudices. 28.
O cus de effectu ſentẽtiæ. Sententia debet man- dari executioni, ſi valeat, nec ſit appellatã,&c. Si plures ſint pronuntiationes, plurium iudicum maior pars minorem vincit, l. Pomponius. infra eo. Sententiæ numerantur, nõ ponderantur, ait Plinius in epiſt. lIdemque de arbitrio ius eſt. litem ſi vnus vlt. de recept. arb. l. diem proferre.§. ſi plures. eod.tit nid ſi pares numero ſint iudices? Modeſt. ait, in pendenti eſſe,&c. Contrarium videtur quod dicitur in l. inter pares. z8. infrà eod. vbi fauetur reo.ifauo- rabiliores, de regulis iur. Hoc ſpeciem habet repu-
nantiæ: eſt i“aν aves, vt dicitur in Baſilico re. ulu cèns edito. Vulgò dicitur reſponſum hoc Mode- mmir ſtini intelligẽdum eſſe de iudicibus datis:ait enim, anum Duo iudices diti. Expectatur ergo confirmatio eiu, aim
qui iudices dedit: in aliis iudicibus ſequimur feg. iint lam l.inter pares. Atque ita diſtinguit Rom. Pon. m tifex in c.vlt. de ſentent.& re iud. in Decret Potet mag etiam reſponſo Modeſtini locus eſſe in iudicibus duplicihus. lin tribus. de iudi. l.3. infrà vti poßʒid.Et
animaduertendum eſt tempus appellationis cutte- re ex die confirmationis: quia ante confirmatico. um nem incertum eſt à qua ſententia ſit appellandun. Argu. etiam illud elt quod dicitur in l.z. Cod. de u vſur. rei iud. Tempus currit non à die condemna- tionis, ſed confirmationis, ſi fuerit appellatum quui ia ante confirmationem nondum eſt certum quid lol⸗
—
, ſurg ui debeat. b Ad l. Tempus. 29. d
b BGa J Ocus de tẽpore quod datur iudicatis, den a dixi ad 1.2. fuprà. Tranſit ad hæredem, qua 4 eu neficium perſonale non eſt. L. in omnibus. lun Ahaa b gia. de regu. iur. Quod ex quadrimeſtri decitN 3 m ad rem pertinet. I.vlt. C. 11 pend. appel.vbi vllas— den lud tempus dantur quatuor menſes. Loquitut 4 d tempore dato ad proſequendam appellatione d
hic autem de tempore dato ad ſoluendum. eA

acilius elle in ſotten.
ices.aJ.
Jententi dehen nec ſit appeluii s, plarium ui Pomponiusin. nderanturatu us eſt litemm erre.eſiplursent lices? Modeba, viderutquoliin bi fauetufralhn ſpeciem ubam dicitur in Bällnr ſponſum lochi licibus darbalth
rgo conftrmatots clbus ſequmung lüciogdirKonk
1
8—
iud. in Dectet i
1
ocus elfe niulre infta vti güi
15 appellaionse
Aal(um ex cauſa. 30.
Ocus eſt de actione iudicati. Datur quatenus 1 acere reus poteſt certis ex cauſis, de quibus iam r sed quæritur an ſit habenda ratio facultatum inipſa actione, an verò in condemnatione, aut exe- cutione. Pompo: hic ait, Si dubium ſit,&c. Sic inter- cetor, alij aliter. Hanc quæſtionem tractaui ad l. lunt qui. ſuprà. Quæ hic tractantur de donatione, arerga ſunt,& extra rem: An fiat pacto, an ſtipula- tone. Et quid de donatione cauſa mortisan J. ſi ar- entum.§.vlt. C. de donat. habeat locum in dona-
vobe cauſa mortis.
Adl. Debitoribus. 31. p E ALECTIO XXVIITI.
Ocus de executione rei iudicatæ, de quo iam
diximus ſuprà ad l. 2. Cum quis damnatus eſt, non ſtatim cogitur ſoluere, ſed ei humanitatis cau- ſ conceditur dilatio ad ſoluendum. j. ſi cum militi. ſupra de compenſ. Idem ſi quis confiteatu rſe debe- re, vt hic Calliſtra. ait. Nam confeſsio rei iudicatæ comparatur l poſt rem. infià eo.& d I. 1. de conſtit. Hoc tempus olim fuit 30. dierum cx 12. Tab. con- demnatis ad ſoluendũ triginta dies iuſti ſunto. Gel. b. 20. cap. 1. Poſtea auctum eſt,& ſtatutum tempus
quorü menſium. l.vlt. C. de vſur.rei iud. C. Theod.
lb. 4tit. 17. de vſur.rei iud. Ad extremum luſtin. ſta- tuit tempus quatuor menſium d. l.vlt. Hoc autem tempus poteſt ex cauſa mutari— dando vel longius, velbreuius tẽpus. d. l.z. Et D. Pius hic oſtendit dan- dum eſſe arbitrio iudicis. Quod nonnulli autem di- cunt non fuiſſe certum tempus, falſum eſſe conuin- Gtur d. z. vbi prorogatur,&c. Poſt lapſum eius tẽ- doris pignora capiuntur, vt diſtrahãtur executionis cnſa. Verùm non ſtatim fit diſtractio pignorum, potquam capta ſunt, ſed expectantur duo menſes. quo appatet iure in Pand. relato dari duos men- ſsad vendenda tantùm pignora. Quod pleriq; non intellexerunt. Nunc de vtroque tempore paulò ac- curarius dicendum eſt. Datur iudicato, vel confeſſo alegetempus quatuor menſium: niſi iudici viſum fuerit breulus, aut longius dare, vt iam dixi: nã hoc pẽdet ex arbitrio iudicis. Datur autem hoc tempus
tantum petẽti vt hic Calliſtratus ait. Nam ſummo
iute ſtatim cogi debet ad ſoluendum victori, ſed hu manitatis cauſa conceditur hæc dilatio. d. J. ſi cum militi. Iniquum igitur eſſet atque iniurioſum dari tempus reo qui nõ petat: quia fortè nulla eſt ei opus dilatione. Quod plerique hinc colligunt, iudicem vonimpertirt officium, niſi poſtulanti, falſum eſt& ineptum, ſi quis regulam viiuerſalem facere velit.
ec magis ad rem pertinet. l. 4.S. hoc autẽ. de dam- noinfect. Manifeſta ratio eſt in eo caſu, cur poſtalari debeat: ſed ineptum eſt generalẽ conficere regulam cxilla hypotheſi. Officium ſuum impertitur plerun que vltro, etſi non petatur, vt dicitur in l.nec quie- quam.§.obſeruare. ſuprà de offic. proconſ.& aliis ſi⸗ milib. Non poteſt autem hoc in vniuerſum diffini- u.Lomnis definitio. de reg. iur. Sed in quaque re& aula videndum eſt quid æquitas atque vtilitas exi- S. Præterea animaduertendum eſt hanc dilatio- nem concedi iudicato, vel confeſſo exacta caurio- le,&c. d.l. ſi debitori. cum competenti cautela. quod
In Tit. De re iudicata.
915
receptum eſt de ſatiſdatione intelli gi: quia licet ap- pe larjohe cautionis contineatur nuda ſtipulatio fi- de oeiullore;aus pignoribus. l.ſancimus. O. deverb.
amen cautio competens, vel idonea de ſatiũ datione intelligitur. l. ſi mandato Titij.§. vlt. ſuprà mand. l. 4.8§. addici. de fideic. liber. Quæritur, an loc
te. tempus indulgeatur ei qui damnatus eſt ſententia
arbitri. Plerique exiſtimant idem ius eſſe quia com- promiſſum ad ſimilitudinem iudicij redigitur. 1.1 de recep. arb. Sed hęc ratio videtur mihi non ſat fir⸗ ma& idonea eſſe: quia certum eſt non per omnia ſi- mile eſſe arbitrium iudicio hæc ſententia enim ar- bitri. Nõ datur actio iudicati. I.1. C. eod. dicitur elus Pronuntiatio non per omnia ſententia eſſe„ l.
quod
ergo.. ex cõpromiſſo. de iis qui not. infam. Deinde
6
mouet me quod dicitur in l. ſi cum dies. aliàs ramen 21.§. vlt. de recept. arb ineſſe modicum tem- pus, quod vbi præterierit, pœna ſtarim peti poteſt. Non aliter loquitur Iureconſ. de ea ſententi a, quàm de quauis obligatione,&c. l. quod dicimus. de ſolut. Queritur ſi ſententia lata ſit à præfect. prætorio in- tra quod tempus exequi debeat. Vulgò dicitur, in- tra decem dies ſententiam exequendam eſſe, cùm lata eſt ab eo iudice à quo appellari non licet. Cita- tur auth. vt ſponſ- larg. Nouuel. 119.§. aliud. nec vl- lus eſt interpretum qui non id probet. Verùm,(vt verè& ingenuè dicam quod ſentio) nihil tale vn- quam colligere potui ex ea conſtitutione. Neſcio an hebetior ſim omnibus aliis, qui huius opinionis auctores ac defenſores ſunt. Duo dicuntur à luſtin. Primùm eſt, quod oblato libello intra decem dies, ſententia Hnon mandatur executioni ſine ſatiſdatio- ne: alterum, quòd non oblato libello intra id tem- pus, ſententia mandatur executioni, ſine ſatiſdatio- ne. Iuſtinianus non exprimit intra quod tempus ſit executio faciẽda, ſed intra quod tempus ſit offeren- da ſupplicatio. Quæritur, an hæc dilatio detur in cauſa criminali, ſi quis fortè capitis damnatus ſit. Tiberius Imperator ſtatuit tempus decem dierum, vt ſcribunt Dion& alij hiſtorici. Sed iure noſtro
„quid
nullum reo damnato ſpatium datur. l. cum reis. C.
de pœn. niſi ex magna aliqua& graui cauſa: veluti ſi mulier ptęgnans damnata ſit. L.prægnantis. de pœ- nis. L. 1mperator. de ſtat. hom. Quod ab Areopagitis obſeruatum fuiſſe Aclian. ſcribit libro 5. de varia hiſtoria. Idem dicendum eſt, etſi ratio innocentiæ conſtiterit poſt ſententiam. I..§. vltimo. de quæſt.
Principi enim ſcribere oportet, interim dilata exe-
curione. 1 1e
Aliud exemplum memorabilc in l. ſi vindicari. C. de pœn. de quo ſcripſi. lib.i. de benefi. ex hiſtoria eccleſiaſt. Theod. uid ſi condemnatio ſit pecu- niaria in cauſa criminali, an hoc caſu danda ſit di- t dandam non eſſe. Leges
latio,& c. Et probabilius el
de hoc tempore latæ pertinent ad iudicia priuata, b lij iam citato.
& ciuilia: quod conſtat ex loco Gel ntafa Oſtendit enim legem 12. Tab. latam eſſe 4 uelſu
eos qui fidem non ſeruant,&c. Nec 4 a zae— aut conſtiturio de cauſa criminali, ſe de ianl ta d tum. Nec producendum eſſe hoc lu ad cau— minales, cum præſertim non ſit eadẽ ratid qdat 38 in vtroque ſit cõdemnatio decuhiariu uman n
cauſa conceditur hoc tempus reis. d..ſi cum militi.
* 1 3 gnius non eſt, qui ob delictum amanitate dignius qula 4 8 HHh 2
—
—
K
—— 3ᷣ-on-—— 2——
——
———

915
ſuum damnatus èſt, argum.. ſi reum. infrà eo. l. 4.§.
uanquam. ſuprà quod cum co. Nec contrarium eſt noſtræ ſontentiæ quod dicitur itẽ in Lſi cum excep. 14.§. quatenus. loquitur de actione ciuili, quę ex de- licto competit: non de criminali, actio quod metus cauſa. Alterum tempus eſt quod datur ad vendenda pignora,&c. duorum menſium. Interim manebit res obligata iure pignoris. l.1. C.ſi in cauſ. iud. pign. An hoc tempus locum habeat in pignore prætorio,
uæritur:& variæ ſunt opiniones. Sed verius cxiſti- mo nullum certum tempus definitum eſſe,& com- mittendum eſſe arbitrio prętoris. l.ſi finita.§. non au- tem. de damn. infect. De pignore conuentionali ex- tat conſtitutio Iuſtin. C. de iure domi. impet.
Ad l.(um prolatis.32.
Aria eſt lectio& interpretatio huius c. Qui-
V dam legum, Cognitionibus. Et videtur hic er- ror ortus ex notis cõpendiariis. In codicibus emen datioribus legitur, Conſtitutionibus, quam lectionem ſequor. Queſtio igitur hic tractatur pertinens ad in- terpretationem eorum quæ dixi ad I. præſes. ſupra Senrentiam nullam eſſe contra leges aut conſtiru- tiones, ſi de iure pronuntiatum ſit:hoc eſt intelligen dum, ſi contra ius certum iudicatum ſit, non du- bium, non controuerſum. Profertur aliqua lex vel conſtitutio, ex qua aliquid colligitur per ratiocina- tionem, quod ad cauſam pertinere videtur. Iudex non putat ad cauſam pertinere,& pronuntiat,&c. Non eſt ſententia nulla, quamuis imperitè id faciat iudex,& aliquis peritus iuris aliter iudicaturus fue- rit. Nec ratio nec vtilitas patitur vt ſententiam nul- lam eſſe dicamus, quæ lata eſt de iure non certo ſed dubio,&c. præſertim cùm tanta ſit controuerſia,& diſſenſio in legum interpretatione. Hæc mihi vide- tur eſſe ſententia Calliſtrati. Alij aliter interpretan- tur. Confirmatur hæc interpretatio duobus locis: vnus eſt in Lſi expreſſum. infr. de appel. Si expreſsim ſententia contra iuris rigorem data ſit, valere non debet. Alter eſt in l.z. C. quando prouoc non eſt ne- ceſſSententiam contra tam manifeſti iuris formam datam nullas vires habere palam eſt.
Ad l. Diuus. 33. P RAELECTIO XXIX.
Ocus de effectu rei iudicatæ. Res iudicata finẽ
— imponit liti, l.1. fuprà eo. Nihil amplius quæri- tur, quam an iudicatum ſit, l. poſt rem. infr. eod. idq́; vtilitas exigit, cum rebus iudicatis reſpub. maximè contineatur, vt aliàs dixi, ex Cice. pro Sylla. Facit l. ſeruo inuito. 65.6. cum prætor. ad Trebel. Reperiun- tur tamen caſus excepti, in quibus de negotio ad- huc quæritur poſt rem iudicatam. Vnus elt, quem refert hic Calliſtr. ex reſcripto Adriani. Cum quis obrinuit ſententiam circumuento iudice, falſis teſti- bus pecunia corruptis. Huius admiſsi grauitas fa-
cit, vt denuò cognoſcatur de cauſa,& ammaduer-
tatur in teſtes,& corum corruptores. Itaque duplex iudicium eſt poſt rem iudicatam: vnum eſt crimi- nale, quod pertinet ad animaduerſionem,&c. alte- rum ciuile, in quo quæritur de co negotio, de quo ſemel lata eſt ſententia. De iudicio autem crima li
nulla eſt dubitatio: de ciuili, in quo plus eſt gilncu 4
Franc. Duareni Iuriſconſ.
tatis, nunc dicendum eſt. Obſerua igitur nemin inem
hac re,& conantur in vniuerſum id diffinire: quod vix fieri poteſt. Receptum quoque eſt vt ſufſnt probare corruptionem teſtium, licet non oſtenda- tur eos falſum teſtimonium dixiſſe. Idq́; colligiſo. let ex his verbis, Si tibi probauerit,&c. Sed milual- 4. ter accipienda eſſe videntur. Nam cum ait, exynſ- ſum eſſc,&c. manifeſtè oſtendit falſum fuiſſe eorum teſtimonium. Scio lege Cornelia teneri eum, quioh teſtimonium dicendum pecuniam accepit. Irinf ad leg. Cornel. de fal. Sed vereor nei uſta cauſa hæc non ſit retractãdæ ſententiæ. Poteſt enim admiſſum puniri ſine retractatione ſententiæ: ſicut acciditini periurio„I. quod ſi deferente.& l. ſeq. ſuprà de dol Verius eſt ergo ob ſolam conſpirationem,&c. non 3 retractari ſentẽtiam, niſi ſecutus fuerit effectus:oc amplius etiam videtur aliud neceſſarium eſſequod his teſtimoniis iudex motus ſit ad iudicãdum us non poteſt dici motus eſſe his teſtimoniis 1s, contta
quem lata eſt ſententia. Et hoc eſt conſtiturum dei inſtrumentis in 1. 3. C. ſi ex fal. inſtrum. Preterea an-
maduertendum eſt hodie retractationem receptam non eſſe, vbi teſtimonia ſunt publica: vt plerunqie fit, cùm altera pars id petit. Videtur hoc pericubo ſum eſſe propter ſubornationem,& corruptionem
teſtium.§. quia verò. auth. de teſtib. Is cut cognita Au
ſunt teſtimonia, facilè adducitur vt teſtes alios cor rumpat, ſi videat primã teſtationem idoncam nol eſſe. Itaque conſtitutum eſt, vt non modò in cau principali non liceat producere nouos teltes,ſ etiam in cauſa appellationis. clem. de teſtib ſipet
eiſdem vel directo conttariis articulis. vod lic accideret:atque ita intelligitur vulgò quod dicltur
in l. per hanc. C. de tempo. appel. Quæritua 88
tentia ſit nulla ipſo iure, an verò ſit neceſſaria tel- ia
tutio? Quæſtio eſt ma gni momenti propter tempi
petendæ reſtitutionis in integrum. l'vlt. Cde ſen
po. in integ. reſt. Et variæ opiniones reperiũtur ap nc
Accurſ.& alios. Sed magis probatum receprim 1 2

pellatione dul inde tit ileçs 1 iaſcripto idendu tan emrentiäg 9 vtrunqhue n dnedi.Kclhe lficia. Gllen
rſum id üſtanr quoque etſtſ- ium, licet wondh dixille ltzch, auerit, Ac. Kednt r. Nam cum aug
dit falſum fulten
rneliatenenemg cuniamacceyteun ereor ne iulncalt e. Doteſt enimin ntentiæ: ſicur aul te.& ſex.lnte onſpiratiorem
rutus fueric d neceſfarium t ſtad iudtäime
his teſtimonibbe t loc eſt contiue linſtrum Däc etractationem b nt publica:vge d. Viderur bocft lonem, omnſe de telti. cuch lucitur y9 Vian ſtationem i
odol- '
ſbreſtitutionem hic nẽceſſariam eſſe, propter verba Calliſtrati,& Adriani. Qui diſſentiũt, mouentur ali-
uibus argumentis, de quibus quid iudicandum ſit breuiter dicemus. Horum argumentorum quædam nobis videntur leuia.8 nullius ferè ponderis. Cur ulmodi eſt quod ducitur ex 1 ſi prętor.§. Marcellus. de iudic. 5i per dolum ſciens falsò aliquid allegaue- iit,&c. Iudicẽ debere querelam rei admittere. Solu- tio. Loquitur de ſententia lata aduerſus abſentem,
t apparet cx antecedentibus& conſequentibus.
Nota eſt Marcelli, quæ referenda eſt ad ſuperiora pulani verba. Simile argumentum eſt ex l. cum ve- a ſubuẽtum. de fideicommiſ.libert. Si obreptum ſtprætori de libertate, libertas non competit. Hoc ſtpropter verba Senatuſcon. 8i ij à quibus liberta- tem præſtari oportet, euocati à prætore, adeſſe no- luiſent. Hoc ſenatuſcon. factum eſt contra tenorem rationis, vt ſententia feratur in abſentẽ indicta cau- . Non temere à verbis eius recedendum eſt inter- tetando. Simile argumentum ex titul. C. ſi tut. vel curat. falſlalleg. Decretum nullum eſt, Fauor æta- tis&c. Non debet produci ad conſequentiam. Alia ſunt argumenta multo firmiora,& vt ita dicã, ner- uoſiora. Vnum eſt ex tit. C. ſi ex fal. inſtr. vbi nulla elhne minima quidẽ mentio reſtitutionis prius im- etratæ. Alterum eſt in l. qui agnitis. infrà de exce- tionibus. vbi dicitur non obſtare exceptionem rei iudicatæ: nec vlla eſt mentio reſtitutionis prius im- pettatæ. Conſentanea eſt huic iuterpretationi con- ſitutio Pontificia. c.cum venerabilis. de excep. Ego huic ſententiæ ſubſcribo, quòd ea probabilior ſit, ac lus vtilitatis,& minus inanis ſubtilitatis habeat. N me mouet quod dicitur de cõſtitutione. Nam non ſemper accipitur pro auxilio illo extraordina- io prætoris: de quo in tract. de in integr. reſt. Reſti- ni dicitur cauſa cum interim de ea cognoſcitur. Reyonitur in priſtinum ſtatum, quãtum ad factum atinet, licet iure ipſo ſtatum non mutauerit. Non dibimile exemplum obſeruari in l. ab emptione. de paſt. Reſtitutis in integrum iis, quæ præſtita ſunt.
Huc pertinet l.in ambigua. ſuprà de legib. Hodie in
Gallia impetrantur literæ in forma requeſtæ ciui-
liseſt neceſſaria authoritas principis contra iudicia
ſupremæ curiæ. De iudicio criminali videnda eſt l. diui. de pœnis. quæ cum hac coniungenda eſt, vt appatet ex inſcriptione.
Ad I. Si yictum. 34. b Warnaei interpretatio huius cap. Dicam bre-
uiter, quod mihi verius videtur. Videtur hoc politum eſſe ad interpretationem edicti de re iudi- cata Edicto cautum eſt, vt qui iudicatum non fece- iit, in carcerem coniiciatur. non enim dubium eſt, quin id fuerit côſtitutum iure veteri, l.z. C. qui bon. ced.poſ. Ac verba legis 12. Tabul. de hac re extant apud Gel. lib. z0. cap. 1. Ni iudicatum faxit ſecum qucito, vincito, aut neruo, aut compedibus. Hoc fuit us Kom. quo hodie non vtimur, niſi in cauſis cri- minalibus. Cautum fuit etiam iure veteri de victu urdendo. Si volet, ſuo viuito: ni ſuo viuit, qui eum ninctum habebit, libras farris in dies dato. Opinio itir Accurſ. ad l.vlt. C. de erog. milit. anno. con- entanea eſt legi. 12. Tab. Si quis incarceratus ſit ob alienum:ſi ob maleficium, publice dandus eſt vi-
In Tit. De re iudicata.
cinius dandam actionem vtil
ciente ali 1 ee l⸗ a0tione.lquoties:de præſcr. verb. l.liber Vencſentt g. Aquil. Quantum iudici æquum vide- eed ude cuſto rso Ve ini uriarum, quæ LxX S. Liniuriarum acti iniuri! libus c O. 13. de i ir 3 niuriis. 9 4 Potatic reliquorum verborum petenda eſt ex J. victus.& ſeq. de verb. ſign. quæ ſur ſ ex hoc tractatu Si dBtic un Vt planè inſcriptio oſtendit.
Adl.] mperatores.35. PRAELECTIO XYTT
Ocus tu rei iudi L facile Kert enh alindieata hee iudicata non tacile reſcinditur, alioqui nullus litiũ finis eſſet
12. C. de re iudic. Inde quæritur, quid ſi poſt ſe 1 tiam repertum eſt inſtrumentum quod n5 habebae condemnatus,&c. An ſaltem hoc caſu. Reſcri tun eſt nõ poſſe. Noua inſtrumenta hic vocat, que hn reperta ſunt atq; ita interpretatur Gordtauts in 1 ſub ſpecie. C. de re iudic. ſimiles ſunt conſtituriones de hac re, quæ videntur ex his legibus ſum pte. c. in- ter monaſteriũ. c. ſuborta. de re iud. in decret. ldem dicitur de trãſactione, l. ſub prætextu. C. de tranſact Quid ſi non teſtes producantur? Et receptum elt idem eſſe, quod eadem ſit ratio teſtium quæ inſtru- mentorum l. in exercendis. C. de fide inſtru. adeo vt appellatione inſtrumentorum teſtes plerunq; conti- neantur. I. i. ſuprà de fid. inſtr. Quid ſi teſtamentum poſtea repertum ſit? Variæ ſunt opiniones. Ego iis aſſentior, qui putãt reſcindi ſententiam poſſe. Nam tranſactio rata non eſt, ergo nec ſententia, l. de his. ſuprà de tranſactio. item nec iuſiurandum. Similis eſt tranſactio rei iudicatæ, quia ad finiẽdas lites per-
tinet vtraque. Item iuſiurandum rerractatur propter
teſtamentum poſtea repertum. I. vlt. C. de reb. cred. Ergo& ſententia, I.z. ſuprà de iureiur. Animaduer- tendum tamen eſt, ſi interuenerit dolus aduerſarij, poſſe de hoc dolo queri poſt ſententiam. ſi fortè do- lo aduerfarij factum eſt, quominus inſtrumenta re- perirentur. d. l. ſub. pretextu. C. de tranſact. Huc per- tinet l. ſi fideiuſ.§. in omnib. ſuprà mand. Quamuis non detur repetitio ſoluti poſt ſententiam, tamen aduerſarius tenetur crimine ſtellionatus ob dolum ſuum. Quæritur an poſsit reſtitutio in integrum impetrari ob hanc cauſam? Et ſciendumñ eſt, reſti-
tutionem in integrum concedi cum æquitas pręto-
rem mouerit. l.i. ad fi. ſuprà ex quib. cauſ. maio. Nec poteſt aliter diffiniri, quia poſitum eſt in æquitate. J. de acceſsionibus. ſupr. de diuerſ.tem p. præſcr. Nihil ergo poſſum aliud reſpondere, quam reſtitutioni l- cum eſſe in hoc caſu, ſi apparcat ex circunſtantiis cauſæ id æquum eſſe. Pone reum conuentum, qui ſucceſſerat in locum alterius, diligentiam magnam adhibuiſſe in quærendis inſtrumentis,&c. Probabi- lis eſt ignorantia,&c. l. qui in alterius de regul.iuris. Non erit iniquum ei reſtitutionem concedi, pręſer- tim ſi reus ſit. Reo non poteſt vitio verti, quòd in- ſtructus non venerit ad litigandum, ſicut actori. I. purè.§.vltimo. infrà de dol. excep. Alias non poteſt reſcindi ſententia vllo remedio extraordinario: ne
principis quidẽ reſcripto, arg. lcauſas. C. de tranſac.
In cauſa tamen criminali ſuccurritur reo innocen- lt. de quæſlio. l. diui fratres.
* 1 dem. 1.1.§. V ti Por plaect Hitih z
1
1 T ſi dn habeat, l. iudices. Cod. de epiſ.aud. inde Mritur, ſi quis victum non patiatur inferri: Ait Li-
em, ſiue in factum, de-
8—

1— 4 Se*.——„ 6————
—— —————— ————— 8———— —.—. — f„—— ——— E———— ————. ———
918 Franc. Duareni luriſconſ.
de pœn. Facilius hoc admittitur, quia Pitur de ca- pite hominis. Verùm in priuata cauſa non idem &c. Excipitur caſus in L. admonendi. de iurciurand. Si reus abſolutus ſit exacto iureiurando in dubia cauſa, non prodeſt ei exceptio rei iudica- tæ, ſi aduerſarius noua inſtrumenta inuenerit,&c. Hoc ideo fit, quia dubia fuit probatio: vt oſtendi li- bro 2. Diſputat, cap. z3. Idem dicitur in iure Pontifi- cio de ſententia lata contra matrimonium. cap. lata. de re iudic. fauor matrimonij. Hæc de cauſis priua- tis: quid de publicis? Verba reſcripti oſtendunt in negotio publico id ex cauſa permitti, fauor reipub. Non dicitur ſimpliciter, in negotio publico ſed ex cauſa: vbi euidens vtilitas id ſuaſerit: quod non po- teſt aliter diffiniri, ſed committitur iudicantis arbi- trio. Si potuiſſet hoc facilè diffiniri, non fuiſſet ad- iectum, ex cauſa. Certum tamen eſt intra trien- nium tancùm ſententiam reſcindi poſſe. C. de ſen- tent. aduerſ.fiſc. lat. retract. lib. 10.
permitritur,
Ad l. Domponius. 36. L2 cus de effectu ſententiæ. Sententia valet di-
cta ab eo, qui iudicandi habet poteſtatem. l. ait Prætor. ſuprà. Quid ſi plures ſint iudices,& quidam
iudicauerint, quieſcente vno, qui non vult pronun-
tiare, quod ei non liqueat de re de qua pronuntian- dum eſt,&c. Ait Pomp. valere ſententiã corum, qui numero plures ſunt. Non cogitur ergo pronuntiare de cauſa is qui iurat ſibi non liquere. Hic mos erat veterum in dubiis cauſis, vt docet Aſcon. Pæd.
A. lieer⸗ A. C. N. L. Ac tamerſi iudicare aliàs cogatur iu-
eſt abſolu- dex.l.vltima. 5. iudicanti. de muner. tamen hæc ne- rinis. C. ceſsitas remittitur iudicanti. Locus ſimilis eſt in J. condemna- idem Pompo. 33. S.vltimo. de recept. arb. Si arbiter 6 5* iuret ſibi de cauſa nondum liquere, ei ſpatium da- nos, tur ad pronuntiandum. Et eſt exemplum non indi- b num animaduerſione apud Gellium lib. 14. cap. ⁊. hütan mihi non liquere, atque ita iudicatu illo ſo-
lutus ſum. Diſputatur apud Accurſ.& cæteros, qui
fieri poſsit, vt de cauſa non liqueat: quia aut pro-
bat actor, aut non probat,&c. Ita diſſerunt de hac
re, quaſi quotidiana non ſint exempla cauſarum dubiarum. Id accidit vel ob inopiam probatioms,
vel ob ius controuerſum. Sic in dubiis cauſis exi-
gitur iuſi urandum. dicta l. admonendi. Sic in dubiis quæſtionibus contra fiſcum impunè reſpondetur, I.
non puto. de iur. fiſc. Notandum eſt ſententiam plu-
rium obtinere in iudicando. l. diem proferre.§. ſi
plures. de recept. arbitr. An ſit habenda ratio digni-
tatis, auctoritatis, ſenectutis, antiquitatis, eruditio-
nis, Quidam ita opinantur. arg. l. maiorem. ſupra, de
pactis. ſed hæc ſemtentia non mihi probatur, quia
Iuregçonſ. loquitur. de ſententia plurium, quod de
mumcro eſt accipiendum, ex vſu loquendi. Cum fit
mentio maioris partis, ambiguitas aliqua eſt, hic
nulla. Sententiæ ergo numerantur magis, quàm ponderantur, vt Plin. ait, in epift. ad Arria. lib. 2. Nec aliud, inquit, in conſilio publico fieri poteſt, in quo nihil eſt tam inæquale, quàm æqualitas ipſa. Nam cum ſit impar prudentia, pat omnium ius eſt. Hoc
autem ideo viſum eſt magis expedire, ne comen-
tiones oriantur inter iudices de ipſorum dignitate, & conditione. 8
teſt. de reg. iur. quia poteſt præſentia vnius trallers
Ad l. Tunc autem. z37.
—₰ Mnues adeſſe debent, nec locus eſt regulæ u Hotelt naitisallquibus alienare: multo m⸗
1 magi & ignorantibus& abſentibus poteſt,&c. l. 185
qui pPo-
alios in ſententiam ſuam. 1.ſi in tres. ſuprà de rece arbit. Item pronuntiare debent omnes, niſi quis 1 rauerit. l. duo. infrà l. cũ magiſtratus. C aan woue non eſt neceſſ. Hoc eſt accipiendum niſi bhrade tributa ſit ſingulis magiſtratibus in ſolidum, yt 4 L.1. de offic. conſ. Seorſum& ſinguli manumfnnn b Præterea conſideranda eſt forina reſcripti, quo 4 dices delegantur. cap. prudentiam, de offic. deleg in Decret.c. cum plures. eod.tit. lib. 6. Quid ſi non 2 nes? Hodie receptum eſt, vt ex pluribus iudicihus vnus nomine cõmuni pronuntiet. Quod ſumptum 4
videtur ex c. cum ab vno. de re iudic. in 6. Nmm* jau iure ciuili nullum exemplum reperitur talis pro. 19 1. nuntiationis. Quæritur de interlocutione. Accurſ- 8
putat vnum ex iudicibus interloqui poſſe, arg ylt
C. de auth. præſt. Sed hæc nemo non videt diſimi. lia eſſe. Sic extendere legem non eſt interpretis ſed legiſlatoris officio fungi. Iouianus Pontanus hoc comparat coriariis, qui dentibus producunt co. rium,& pellem:& conſtitutio Pontificia huic inter. pretationi repugnat. d. c. prudentiam. b
Ad l. Imtor pares. 38.
PRAELECTIO TXXYI. 1 Ractatur hic quæſtio pertinens ad ſententia-
rum diuerſitatẽ, de qua iam dicere cœpimus, a Quid ſi pares numero ſint iudices,& diuerſas po- ferant ſententias? Non poteſt dici plurium ſenten. tiam obtinere, vt ſuprà dictum fuit. quia ſunt pares numero(ait Paul.)in liberalibus cauſis,&c. Libentas eſt res fauorabilis. l.libertas. de reg. iur. S.vlt. Inſtitut de donat. l. generaliter.§. ſi quis ſeruo. de fideicom. libert. fauorabilis eſt cauſa rei magis quàm actotio- vt Ariſto.docet in problem.ſect. 19.l. fauorabillo de reg. iur. l. Arrianus. de oblig.& act. c.ex literude prob. Hinc facilè intelligitur nihil referre cui di
nitatis, cõditionis, ſint ludices. Ita diſtinguit Paul quaſi nihil interſit. Sed hoc declaratũ fuit ſupetioi loco. Hic reperiuntur quædã antinomiæ. Vnaeſter l. duo iudices. ſuprà eo. De hac antinomia iam dixi- mus ſupra. Alia eſt ex l.ſi pars. ſupr. de inoffic.tella vbi in alia cauſa iudicatur, idẽ ſeruatur, nempe cinm agitur de inofficioſo teſtamento. Reſpondeo, qaoh hic dicitur de libertate, ſic accipiendũ eſſe, quati d- 8 .
ctum pro exemplo cauſæ fauorabilis. In zil⸗ cau-
8——— =— ——
quæ non ſunt fauorabiles cauſæ: cutuſmodie ſa teſtamentaria: fauorabilis eſt conſeruatio tetr 4 menti.I.vel negare. quemad. teſta. Idem in caula ⸗ 8. tis. l.in ambiguis. de iur. dot. Sunt autem chiungem b 8 da hæc capita cum d. l.ſi pars. vt ex inſcriptiom 1 a cognoſcitur. Et hæc interpretatio confirmarurcon 5 ſticutione Pontificia, cap.vlt. de re iudic. uherhe 4 Quxæritur, an idem dicendum ſit de cauſa ſila.
rique putant contra ſiſcum iudicandum eſfe. 1u 8 L.non puto, de iure fiſc. quaſi velit Modeſt. am 8 1 fiſcum in dubio relpondendum eſſe. Sed cert 8* eſt cauſam fiſci fauorabiliorem eſſe cauſa— u l.Imperatores. ſupr. de re iud. Cauſa publica uhs

ntiet. Quodi we iudic.n m reperituu nterlocutne-
erloqui pul
9
mo non widnd non eſt ina duianus Dan ntibus produn oPonifcalu
entiann.
dares.z.
0 TII
pertinens um
a iam dicexm uudices, Kdinns, eſt dici pluimr um fuit. quallnn idus cufhals de reg iur tbir quis ſeruo dekten dimsgen ſect. 9.1favonn
—
lig Kaltcam
mnühil refenr au
6
—
1—
ices. lra dütngäne
— —
declaratu fuulſe aantinomiæ.
hac antipomläll, aSſupr de in idẽ ſcrunrur er nento. Rehoy 3 accipiendi 3 3 auorabils I 3 cauſe:c
— —
8 3 *
— —
—
—
1
6
—
nobis antiquior eſſe debet. Nouell. de reſtit. Kea
uxæ parit decimo menſc. Reſpu. incolumis priua- tas res facilè ſaluas præſtat: publica prodendo tua nequicquã ſeruas. Liuius deca. 3. lib. 6. Sicut in naue yectores ſinguli magis ſtudent conſeruarioni nauis uim rerum propriarum. Publicam autem rem tueri non poſſumus ſine fiſco:vnde tributa, vectiga- la dicuntur eſſe nerui reipub. l.1.§. in cauſa tributo- rum. infrà de quæſt. alibi dicuntur pertinere ad vtili- tarem publicam. l.. de loc. public.fruend. Nec con- ratium eſt, quod dicitur in d. l. non puto. Non enim negat 1b 2 Mendit cum non eſſe puniendum quaſi delinquen- um,qui contra fiſcum reſponderit. Hoc ideo, quia wWanulli aſſentatores malorum,& auarorum prin- cipum hoc in crimen vocabant: quaſi graue facinus clet contra fiſcum reſpondere. Oſtendit Plin. in Panegyric. ad Traianum, Quæ præcipua tua gloria eſt ſepius vincitur fiſcus:cuius mala cauſa nunquã elhnili ſub bono principe. Quæritur an idem ſit di- cendum, ſi teſtes diſpari numero ſint. Hermog. oſtẽ-
dit idem eſſe, l. ege Iunia. ſuprà de manumiſ. Quod
eſtintelligendum, ſi reliqua omnia ſint paria: ſi te- ſtes ſint eiuſdem honeſtatis& æſtimationis. l.ob car- men..vlt. de teſtib. Non enim ad multitudinem re- pici oportet, ſed ad ſynceram teſtimoniorum fidẽ, &teſtimonia, quibus potius lux veritatis aſsiſtit. Po ſtremò quæritur, an idem dicẽdum ſit, ſi arbitri diſ- ſentiant. Reſpondeo diuerſum ius eſſe in arbitris. Si diſeentiant duo arbitri, neutra ſententia tener. l.item ſivnus. 5.principaliter. ſup. de recept. arb. Coguntur tertium eligere, cuius auctoritati pareatur. Hæc di- ſtunctio iudicum& arbitrorum diſertè etiam tradi- tur in c. vlt. de re iud. in Decret. Hodie in Gallia id ſete ius ſequimur, quod de arbitris conſtitutum eſt: mm aſſumuntur alij iudices, Quand il a partage. Leges regiæ quædam ſunt latæ de hac partitione, quibus vtimur.
Ad S. Si diuerfis.
— dictis naſcitur quæſtio hic tractata: Si L diuerſis ſummis condemnent iudices, vnus in quinque, alius in decẽ, alius in quindecim, quid iu- ti ſcit. Videtur hic ſequenda conſtitutio D. Pij, de qua iam diximus: ſed non ita eſt: quia conſentiunt in minorem ſummam, niſi aliud actum apparcat. Nam in maiore ſumma minor continetur, l. in co Podplus eſt. de reg. iur. Idem dicitur de arbitro. l.
lem proferre.§. ſi plures. de arb. vbi refertur etiam opinio luliani: nec dubito quin Iulianus hæc ſcrip- letlteodem in loco. Quid ſi duo condemnauerint in decem, tertius in quinque? Dicendum eſt ſenten- tlam valere in decem,& plurium ſententiam obti- nere. Nam lulian. loquitur cum omnium iudicum ementiæ ſunt diuerſæ:& hoc eſt expreſſum conſti- tutlone Pontificia c. I. de arb.in 6.
Aat Do er tribus. 3. Nerpretatio eſt ſuperius dictorum. Dictum fuit
blurium ſententiam obtinere,&c. Hoc eſt intelli- badum,ſi omnes ſint præſentes,& iudicent. Nam mdes debent pronuntiarc quod ſibi videtur. Cum anur iudices, iubentur omnes iudicare. At nihil
IM 1... 1 aus eſt verum, quàm omnes iudicare, cum vnus
In Tit. De re iudicata.
t Modeſt. in dubio iudicandum pro fiſco: ſed
919 licitur in l. ſicuti. ſuprà de recept. u li dicum datorum mortuus ſit? In Ititutione Pontificia dicitur aliorum officium
eXpirare, niſi aliug in datione fuerit expreſſum cap. vno delegatorum. de offic. deleg.i n decret. hanc cõ- itutionem putant nonnulli contrariam eſle iuri ciuili, quo cautum eſt, vt alius iudex detur. 1ſi lon- gius. ſupr. de iud.! pen. de vaca. muner. l.placuit. C de pedan. iudic. Sed hæc repugnantia non ſunt: ex. Piras quidem officium, ſed dato alio iudice conua- e cit. Alia quæſtio„Si vnus ex iudicibus nolit ad- eſſe requiſitus,& vocatus à cæteris, an poterunt iu- dicare? Receptum eſt, ne hoc quidem caſu id eis li- cere: quia dicitur eos vno abſente iudicare non poſ- ſe, nec vlla fit diſtinctio. arg. L. de pretio. ſupr. d, u- blic. in rem. act. Idque de arbitris dicitur in d.J. Mu ti. de arb. Sed iure Pontificio aliud conſtitutum eſt de arbitris. c. vlt. de arbit. in 6. quod ius ſeruatur in iis locis, qui ſunt Pontificiæ ditionis ac iuriſdi- Stionis.
eſt abſens. Idem dici
Quid ſi vnus iu
Adl. Commodiz. 40. I Ocus de rebus, quæ capiuntur pro executione.
Quxritur de præmiis, quæ præſtantur athletis, qui victores fuerunt in ſacris certaminibus: harum coronarum mentio eſt C. de athletis.& in I. athle-
tas. de his qui not. infa. l. ſpem. C. quæ res pigno.
oblig. Locus eſt Suetonij in Nerone: Sacras coro- nas in cubili circum lectos poſuit. Quæritur ergo an hæc pręmia poſsint capi in executionem ſenten- tiæ. Dubitatio naſcitur ex eo, quòd non videntur eſſe in bonis debitoris, antequã ei præſtita ſint: ideo nõ poſſunt pignorari, d.l. ſpem. Tamen vtile viſum eſt ea capi propter executionem rerum iudicatarũ. Idem dicitur de ſtipendiis militum. in I. ſtipendia. C. de exec. rei iud. Sed additur exceptio, ſi non poſ- ſit aliis rationibus executio fieri. Papinia. autem non diſtinguit, nec puto diſtinguendum eſſe. Nam alia cauſa eſt ſtipendiorum militum qui fauorabi- liores ſunt athletis. Idem dicitur de prębendis cleri- corum, de qua re citatur vulgo conſtitutio pontifi- cia, c. peruenit. de fideiuſſo. Mirantur vulgares inter- pretes quòd hic capiatur pecunia, cum potius no- men capi debeat. l. à diuo Pio. õ. ſic quoque iudices. ſuprà eo. Vulgò dicitur pecuniam hic paratam eſ- ſe ſolutioni,&c. Quæ diſtinctio nec iure vllo, nec vlla firma ratione fuͦlcitur. Nec verò hi non ſen- tiunt ſe nugari, niſi fallor: ſed ineptire malunt, qua m fateri: ſed id ignorare: quaſi turpis ſit ignorantiæ confeſsio. Puto non capi nomen: quia nullum no- men eſt, nulla obligatio. Sed ſi reperiatur pecunia ad id deſtinata, receptum eſt vtilitatis cauſa, vt ca- piatur quaſi debita: non ſunt ſtipendia ſicut mili- tum. Malè& inſcitè hæc confundunt Accurſ.& Ac-
curſiani omnes. Adi. Neſenniur. 41. PRELECTIO XAIII. 1 Ocus de beneficio competente certis perſonis, Lne conueniantur in ſolidum,&c. dce quo dixi ad l. ſunt qui. Diximus hoc beneficium eſle perſo- nale,& non competere nequc heredi neque fideiuſ-
ſori.etſi fideiuſſor.& l. ſeq. ſupra l. maritum. 5.vlt.
ſol. mat. Hic autem Paulus oſtendit perſonale eſſe HHh 4

——— — ͦ——— —
ö —;-pQ—
—— 1 L
920 Franc. Duareni Iuriſconſ.
beneficium, etiam ex parte eius, contra quem com- erit. Species de qua conſultus fuit à Neſennio Apollinari, eſt huiuſmodi: Donare volebas mihi certam pecuniam, puta centum: debebam Titio taucundem, à quo cupiebam liberari: itaque petij à te, vt patereris te delegari Titio illi creditori meo, id eſt, te reum vice mea dari, l.delegare. de nouat. Hinc oriuntur variæ quæſtiones. Vna eſt, an credi- tor meus poſsit te in ſolidum conuenire. Videtur non poſſe, quia non poſſem,&c. l.inter eos. l.cum ex cauſa, ſuprà eo. Donator à donatario non poteſt ſo- lidum exigere: ergo nec is, qui vtitur iure meo,&c. Sed Paul. reſpondet, nulla creditorem exceptione ſum- moueri. Donatarius ipſe poſſet exceptione ſummo- ueri: ſed alius non poteſt, quia hoc beneficium non egreditur perſonam donatarij. Ac certum eſt credi- torem hunc donatarium non eſſe. Exceptio igitur, quæ opponitur deleganti, non continuò opponitur ei cui facta eſt delegatio. l. doli. infrà de nouat. Dixe- rit aliquis. Ergo liberum erit donatario beneficium hoc adimere donatori, nempe delegando,&c. Re- ſpondeo id non pendere ex ſola eius voluntate, ſed donatoris qui delegatur. d. lk delegare. Volenti nulla ſit iniuria. Hinc exiſtit alia quæſtio: Volebas mihi donare centum, petij à te vt patereris te delegari à Titio, cui donare volebam, tametſi nihil ei deberẽ: An hoc ſaltem caſu donatarius Titius poſsit exce-
ptione ſummoueri? Videtur poſſe, quia donatarius
eſt,&c. Tamen Paul. generaliter ait reum dampan- dum eſſe inſolidum. Si conueniatur à ſecundo do- natario, damnabitur inſolidum: non enim ei dona- uit, ſed primo,&c. hoc plenius declaratur in l. qui id quod.34.§.vlt. de donat. ſuprà. Tertia quæſtio eſt: Quidam volebat donare mulieri promiſit eius ma- rito dotis nomine. Sic delegatus eſt hic donator marito, maritus petit eam dotem promiſſam. Quę- ritur an poſsit ſolidum exigerc. Et ait Paul. poſſe, quamuis ab vxote non exigeretur ſolidum, J. ſicut aurem. ſuprà eo. Nam hoc beneficium non egredi- tur perſonam: nec poteſt dici maritus in hac ſpecie donatarius eſſe. Cauſa dotis oneroſa eſt magis quã lucratiua. lex promiſsione. infrà de oblig.& actio.l. pro oneribus. C. de iur. dot. Non eſt ergo mirum, ſi 1s à quo exigitur dos, beneficio non vtatur quod do- natori eſt conceſſum. Hic occurrit duplex antino- mia. Vna eſt ex l.ſi extraneus. ſuprà de iur. dot. vbi extraneus dotem promiſit pro muliere,& conueni- tur non in ſolidum, ſed quatenus facere poteſt. Va- riæ ſunt ſolutiones, quas ſuperuacaneũ eſſer referre. Sufficict in mediũ adducere quod mihi verius vide tur. Exiſtimo ſpecies diſsimiles eſſe, atq; ideo ius di uerſum eſſe.In ſpecie P auli proponitur diſertè dotẽ promiſſam eſſe contẽplatione mu lieris tantm non etiam mariti: Pro mulicre, cui donart volebat, Oc. Proinde marito nihil donatũ eſſe dici poteſt. Quid ergo vetat eum exigere ſolidũ à promiſſore, idque maximè, ſi conſtante matrimonio agatur. Soluto matrimonio agitur nomine mulieris. Ergo exce- ptio videbatur obſtare marito, quæ obſtaret ipſi mulieri agenti. Sed tamen Paul. oſtendit, nihil re-
ferre, an conſtante, an ſoluto,& c, In ſpecie VIp. in 1.ſ cxtraneus. proponitur ſimpliciter dotem promiſ-
ſam eſſe ab extraneo, non proponitur eum donare voluiſſe mulieri. Quare donatio nõ tantum in mu-
prior maritus, qui promiſit dotem poſteriori, non
rio exigit, vt idem dicamus de marito, quodde
deinde poſſeſsio a
lierem, ſed etiam in maritum ipſum collata eſſe in telligitur. Fortaſſe hoc eſt propoſitum donasorine maritus indotatam mulierem habeat. arg. eſt! r 3 tio centum. S. Titio genero. de cond.& demonfha Titio genero meo futuro centum dotis nomine 46 lego. Gener petere poteſt legatum, quia non tãti 1 mulieri, ſed genero quoque cõſultum videtur. An antinomia elt ex l. ſi prior. ſuprà ſolut. matrim. vb
tenetur inſolidum. Diuerſæ hæ quoque ſpecies ſum in l. ſi prior. Prior maritus promiſit, vt debitor mu. lieris. Itaque intelligitur promiſiſſe quod debebat At non debet niſi quatenus facere poteſt effectu. 6. de dote præleg. In ſpecie noſtra promiſſa eſt cerra quantitas dotis nomine, pec adiectum eſt quod de. bet promiſfſor.&c. Tota igitur ſumma exigitur. Na etſi hic dicatur promiſſam dotem ſimplicitertams Gu accipere debemus certam quantitatem,&c. Alias b dule promiſsio inutilis eſſet, l.l. C. de dot. promiſ.ld non angt eſt expreſſum in hac ſpecie, quia de eo non quære. aal batur. Accipimus promiſſam dotem ita, vt valeat ner promiſsio. Et fimilia exempla occurrunt vbiquele. dln tentibus, vt in l. re coniuncti. de leg. 3. Titio,& deio xur 1 fundum lego: coniuncti ſunt, ſi certus fundus ſit le- mabn
gatus. Oppo. contra hanc diſtinctionem. letſiſiic. aun
iuſſor. ſup. eo. vbi nihil refert an rei, an actionis ſtrr. alni deiuſſor. Si promittat quod debetur actione de ha dote, condemnatur in ſolidum. Reſpondeo, eit aliam cauſam fideiuſſoris, quàm eius qui princ. 4 paliter ſe obligat. Fideiuſſor accipi ſolet, vt magis conſulatur creditori, ſi fortè reus non fucrit ſol- uendo. S. vlt. Inſtit. de replic. 4. Veriſimile eſt igitt actum eſſe, vt ſolidum ille ſoluat, niſi contrarium br
euidenter apparcat. daſau
Eclaratio eſt eorum, quæ iam dicta ſunt de ai donatore. Donator cõuentus rei vindicato. i ne, non vtitur beneficio,&c. Si fortè rei donatæ K traditæ poſſeſsionem nactus eſt aliquo caſu, actioin 6. rem datur cõtra poſſeſſorem. l.officium. de rei vind. din Non conuenitur vt donator, nec vlla fit mentiodo. nationis in petitione,&c. uid ſi agatur de reſtitu- ul tione non fundi, ſed fructus: Nã certum eſt fructus 8 præſtari hac actione etiam ante litẽ conteſtatam. d videamus. de vſur. Cum peto quod meum eſt R-. a
ſtituuntur inſolidum fructus, iuratur in litem: ſcat in aliis actionibus in rem pro æſtimatione fructuũ 89 Lin actionibus. de in lit. iur. Et hoc certum eſt cum a fructus conſumpti non ſunt: ſi conſumpti ſunt, d. Ag ſtinguẽdus eſt bone fidei poſſeſſor à malę fdei poſ. 8 1 certũ. C. de rei vind. l. mala fide. C. de cond.ex leg. R!. 6. ſi quis à non. de rer. diuiſ. Inſti. z. Sed diſputatio dc fructibus non eſt huius loci: dixi ad tit. de vfur.& nouiſsimè ad tit. de leg. 3.l. cum ſeruus. Tractatur hic quæſtio, an maritus conuentis actione in rem, pro dote vtatur hoc beneficio Na
natore, quia idem beneficium cõpetit mariwh eſt intelligendum, ſi maritus conueniatur vt qun
t
poſſeſſor, vt puta quia fundum dotalem rekteen 3 cum reuerſa eſt. Sed ſi couch du
onuenitiyt fan
tur vt maritus, aliud dicendum. Poteſtc e ln. maritus actione in rem. l.in rebus. C. de iur. do Narr a

an rei anacion d debetut iin dum. Reſunte quam eis qun
r accipi ſolet,nu
tte reus nonfn 4. Verilmletin ſoluat, vicoma
ndum.
quæ iam dih. duentus reitiia Si fonte reicumn
eſt aliquo clr
1
a.Loffcium eni- nec vllaft wen
uid ſi aganiere
— —
—
Niceltum 3—
.„ 1 lité conteden ante
=—
ro quod meund s juratuf In Iten. 1o æ-timatiole 1 Et hoc cettume t:ſi cocfumpi- 3 ſeſſota mrei
ſeragit tanquam vxor,& dicit ſe Vxorem fui E 4 rem dotalem eſſe,&c. iſſe
Ad§. In ſolidum. H=- exceptio opponitur poſt condemnatio-
nem in cxecutione,&c. Interpretatio huius loci petenda eſt ex commentariis noſtris, ad l. ex di.
uerſo. 5.vlt. ſup. ſol. mat. Ad l. Taulus reſpondit. 42,
PRAELECTIO XXNTITIT.
T Ocus de ratione ferendæ ſententiæ. Non po- Les iudex, quem fortè pœnitet errati ſui, muta- waut cort geie ſententiam. l. quod iuſsit. ſupra. Po- tſt tamen ſupplere quæ deſunt, ſi conſequẽtia fint, modò id in eodẽ die faciat. Exemplum eſt in fructi⸗ bus,vſuris,& aliis huiuſmodi acceſsionibus. Muta- tetamẽ aut reſcindere nihil poteſt, ne in acceſſoriis quidem. Quod ergo dicitur officium iudicis ceſſa- ie&expirare poſtquam tulit ſententiam..4. C. de-
oſeſt intelligendum cum hac exceptione, niſi eo- dem die ſuppleatur,&c. Sic etiam eſt accipienda l. terminato. C. de fructib. Sed receptum eſt, vt iudex zu condemnauit ad expenſas, poſtea quandocun- que poſsit eas taxare:nec id contrarium legi noſtrę. Anidem dicendum ſit de iudice dato quæritur. Nam Paul. hic loquitur de Prætorc. Dicemus alibi ad l.udex. infra.
Ad l. Paulus. 43.
Ocus de effectu rei iudicatæ. Actio iudicati datur aduerſus reum iudicatũ, vel ad reos,&c. ſtonè plures ſint. An in ſolidum, an pro virili par- te Paul ait teneri non in ſolidum, ſed pro parte vi- li.ldem in l. 1. C. ſi plur. vna ſent. cond. Ideo iudi- cheſt addere, vt in ſolidum,& c. Idem dicitur in J. ſi qiſeparatim.. quoties. infrà de appel. Hoc eſt ac- cpiendum, etiamſi aliàs plures rei tenebantur in ſo- lddum, l.. C. ſi plur. vn. ſenten. ludex ita pronuntia- uitper imperitiam, aut malitiam. Similis locus eſt in lſi mandato Titij.§.3z. ſupr. mand. Vnus ex man- datoribus in ſolidum eligi poteſt. Poſt condemna- tionem autem in duorum perſonam collatam, ne- ceſarlo ex cauſa iudicati ſingulos pro parte dimi- dia coueniri. Ratio hęc eſt: quia in dubio humanius eſt interpretari, vt non in ſolidũ teneantur plures rei,&c.reos.§. cũ in tabulis. inf. de duob. reis ldem inſtppulatione locũ habet: ergo idem& in ſententia intta tépus legitimum. Poſt tempus verò elapſum qwod appellationi præſtitutum eſt, ſtandum eſt rei ludicatæ,& ſententiæ quæ nullam aliam interpre- tationem recipit. Dixerit aliquis, Ergo res iudicata prodeſt ei contra quem iudicatum eſt: quod eſt ini- quum, Leuidenter. inf. de except. rei iudic. quia ante condemnationem tenebatur in ſolidum, n unc tene- tur pro parte virili. Reſpondeco, hic non omnino iu- icatum eſſe contra reum: nam ex parte abſolui- tur quodammodo ſcilicet à ſolidi exactiope. Res lnudicata non prodeſt iudicato quatenus condem- atus eſt:ſed hic tacita quædã eſt abſolutio, quoad idi exactionem attinet. Rurſus obiicitur vulgare llud, Sententia debet eſſe conformis libello. Lvlt. ndus. ſuprà comm. diuid. l.vlt. C. de fideicommiſ. den.. Reſpondeo„theſem illam generalem mihi
In Tit. Dere iudicat a.
921
videri ineptè admodum colli gi Ex illis locis:quo Inn
genere ſæpe errari ſolet à noſtris. Verum eſt iudi-
cem non poſſe de eo pronuntiare quod non eſt de- uctum in iudicium. d. l. ylt. fundus. Verum eſt iu- cem, cum petitur ſeruus legatus, non debere con- lemnare ad æſtimationem, d. l.vlt. C. de fideicom. libert. ſed inde nihil cffici poteſt, quod ſit contrariũ noſtræ ſententiæ. Non enim hic dicimus recte iu- dicare iudicem qui ita pronuntiet. Malè iudicat, qui Pronuntiat ſimpliciter, cum debeat. condemnare in ſolidum, vt petitum eſt. Sed quæritur de interpre- tatione ſententiæ»quæ auctoritatem habet rei iu- dicatæ, à qua appellatum non eſt, nec appellari po- teſt. Atenim debet intelligi ſecundum petitionem, &c. Huius rei probationem requiro: non enim id poteſt colligi ex legibus iam adductis. Colligitur tantum ex regula illa, quam nos vt ineptam,& cõ- mentitiam repudiamus. Et ſanè durum eſſet, ac periculoſum hanc interpretationem ſententiæ ad- mittere in executione: quia incertum eſt quid iudi- cem mouerit. Hoc eſſet iterum cognoſcere de iu- dicato, contra I. ſi Prætor. de iudic. Rurſus opponi- tur I. miles.§. decem. ſup. eod. Hæc verba ſententiæ, Decem, aut noxæ dedere, intelliguntur ſecundum na- turam obligationis, de qua iudicatum fuit. Sed ca- ſus diſsimiles ſunt, ac in vtroque caſu benigna ad- mittitur interpretatio pro reo: iuxta l. fauorabilio- res. de reg. iur. In ſpecie.. decem. ſic interpretamur, vt reo beneficium legis ſaluum mancat, quia verba hanc interpretationem admittunt. In hac ſi pecie in- terpretatio etiam fit pro reo, vt potius pro virili, quam in ſolidum damnatus intelligatur. Humanius id eſt, nec eſt aliena à verbis hec interpretatio. Si er- go poneremus è contrario plures eſſe condemna- tos in ſolidum, fortaſsis non malè diceretur poſſe nihilominus opponi exceptionẽ diuiſionis, vt Barc. hic ait. nam fauorabilis eſt hæc interpretatio pro reo. Sed hoc tractabitur alio loco. Solent addi quę- dam exceptiones, de quibus dicam breuiter& ſum- matim. Excipitur in primis caſus, cum plures ſunt condemnati, vt vniuerſi, non vt ſinguli. Non enim tunc facta diuiſio intelligitur, niſi aliud expreſſum ſit. Conueniuntur ciues, doctores,& conſtituentes corpus, collegium, vniuerſitatem. Actio iudicati nõ datur in ſingulos, l. 4.§. actor. ſuprà cod. l. in tantum. §. vniuerſitatis. ſupr. de rer. diuiſ. Interpretatione iu- ris intelligitur vna quodammodo perſona condem nata eſſe, non plures, l. mortuo. infrà de fideiuſ. Alia exceptio eſt cum plures condemnantur ex malefi-
cio. Citatur I.1. C. de cond. furt. ex qua lege id non
rectè colligitur. Oſtẽdit Diocletiauus rationem fe- rendę ſententiæ: nos autem hic aliud Tartinuus ee Sed de maleficiis opportumus dicemus alibi. Cer- tior eſt alia exceptio ſi de re indiuidua agatdr, non interpretabimur, iudicem diuidere elui e ſuoß diuidi non poteſt. Lca quæ in partes. 2 esnul jur. Exemplũ eſt in l. qui aliena. eiede neg geſt.
in l.rem hæreditariam. de euictionibus.
Ad l. Ex contractu. 44.
Ocus de actione iudicati. Datur contra iudi- Lcatum, vel eum, qui in eius locum ſucceſsit. ld demonſtratur hac ſpecie. Non obſtat bixpe-luß 4, quia videtur eadem eſſe perſona propter ſucceſsio-
———— 58— 3
——
—— ——
———
———
————— 1 8 3 b 4“— ——

Franc. Duareri luriſconſ.
mos incidunt erroris. Sed iam forteè plus ſati 3 hac re. Ait igitur Scæuola, Niſi culpa,&c. In hunr 3 verborum interpretatione diſſentiunt inter ken Puto ſic commode accipi poſſe, quaſi velit Loried, la, ira demum dari actionem iudicati contra ſobſt. tutum,&c. ſi iuſta fuerit defenſio,&c. Nam alias kn tentia eſt nulla, vr nec contra pupillum poſsit a 5 actione iudicati. l.cum& minores. C. ſi aduerſ. 6 iudic. ſiue defenſus non ſit omnino, ſiue iuſta 98 fuerit defenſio. b 1
A5 I. Ala 4z. b
XNX Aria eſt interpretatio huius cap. quod ſubob ſcurum videtur. Puto id maximè peuinele ad declarationem eorum, quæ dicta ſunt ad lquod iuſsit. ſuprà vbi dicitur iuſſum vel interlou eland poſſe mutari, ſententiam non poſſe mutari: yeluti 1uſsit iudex adeſſe calendis, mox idibus. Inde qux- ritur an iudex poſsit iubere acta circunduci, id eſt deleri, Rayer. Quaſi nihil referat, an ipſe verbo de- claret ſe reuocare, quod prius fecerat: an verò id incidat, deleat, circunducat. Cum ſimpliciter pro- nuntiat, vtrunque reperitur in actis,& quod iußit, & quod vetuit. Sed poſterius præceptum præuaſer d. l. qualem. ſuprà de recep. Hic autem acta conrti. nentia prius præceptum, quod reuocatum eſt, inci. duntur, circunducuntur. Ait Paul. acta hæc citcun- duci poiſe permiſſu iudicis, ſi partes conſenttans modò id fiat eodem die. Hæc cautio neceſſaria e, quia maius periculum eſt in hac circunductione, quàm in ſimplici reuocatione, quæ verbo fieri ſo- let. Si verò contineatur actis ſententia, qua lis finita
9 22 nem,&c. Hinc igitur colligendum eſt, geſta cum minore hærede rata manere, licet in integrum re- ſtituatur propter vtilitatem:intellige tamen ea tan- tum rata manere, quæ bona fide geſta ſunt. l. quo- ties. 44·de acquir. hæred. l. tutores. de cond. indeb.l. pupillus. quæ in fraud. cred. Nota reſtituto minore aduerſus aditionem, locũ eſſe ſubſtitutioni: quam- uis aliàs ſubſtitutio vulgaris expiret adita hæredi- tate. C. de impub.& aliis ſubſtit. Nam perinde eſt ac ſi adita non fuiſſet propter reſtitutionem. Hæc opinio vulgò recepta eſt: quæ mihi non vſquequa- que probatur. Nam minor non deſinit bæres eſſe
impetrata reſtitutione. l. ait Prætor.§. ſed quod de munerib. Benignè tamen dicitur locum eſſe ſubſti- tuto, ſi hæreditas non ſit ſoluendo, ex ſententia VIp. in d..ſed quod. Nec contrarium eſt hoc reſpõſum Pauli: hic non exprimitur ex qua cauſa peruenerint bona ad ſubſtitutum. Fortaſsis hæreditas non erat ſoluendo. Alias non eſt credibile tutores abſtinuiſſe pupillam. Ideo autem id non eſt aliter expreſſum, uia non quærebatur, an bona peruenire poſſent ad 4b ſtitutum. Quæſtio erat de executione ſententiæ: Quo caſu bona peruenerunt,&c. Hæc diligenter animaduertenda ſunt in reſponſis. Similis quæſtio eſt de iure accreſcẽdi:quia pars ſemel acquiſita vni nunquam accreſcit alteri.l..§. interdum. de vſufru. accreſ. Sed reſtitutio omnia reponit in priſtinum ſtatum. Scripſi lib. i. de iur. accreſ. c. vlt. P Ax LEGCTIO IIIIIII. Ixi, reſtituto minore admitti ſubſtitutum, vel cohæredem,&c. Quæritur apud Accurſ. Si non habeat ſubſtitutum, vel cohæredem, ad quem perueniẽe bona, an ad cognatos, an ad fiſcum? Qui- dam putant fiſco deferri, arg. L.vlt. de ſucceſ. edict. Reſtituto priore cognato, qui bon. poſ.acceperat, non admittitur inferioris gradus cognatus: ſed fiſ- co bona vacantia deferuntur. Puto fiſcum admitti in ea ſpecie de qua Papin. reſpondit: nec temere id producendum ad conſequentiam, cum ſit ius ſingu- lare. l. quod verò. ſupra de legib. Proponitur bon.
tum refert quòd conſenſus fortè partium interue- nit. l... inde quæritur. de ope. no. nunciat. quia mali exempli res eſt, monumenta rerum iudicatarũ inci- dere, ac perdere,& ad rem publicam pertiner-
A S. Hæ amplianda.
Ixi iam ſæpe ſententiam reuocari non pol. ſe,&c. Quid ſi damnatus ſit iudicio crimina- li,& poſt ſententiam appareat iuſta cauſa minden- dæ, vel augendæ pœnæ. Queſtionem facit, quia non omnino reſcinditur res iudicata, non abſoluitur co· demnatus, nec abſolutus condemnatur. Et ait Paul ne hoc quidẽ licere ſine principis auctoritate. Con- ſulendus eſt Princeps, ſicut dicitur in J. 1.§.vltim. de quæſt. Quædam igitur hic colligẽda ſunt. Primum eſt, quod iudex poſt ſententiam non poteſt pœnam augere, vel minuere. Poteſt tamen mulctam remit- tere propter inopiam. Lillicitas. 5.præſes fupr de. fic. prælid. l. eos, ad fin. C. de mo. muletan. Mulcta differt à pœna, l. aliud eſt fraus. l.ſi qua pœna. ſignifi. Mulcta elt pœna pecuniaria, qua magittrarus contumaces& inobedientes coercent. la- ſupra ſ
uis in ius voc. non ierit. cum ſimil. Quod aulem
alibi dicitur, pœnam grauiorem imponi po e9 eſt accipiendum, antè quàm lata ſit ſententis du ergo. S. pœna grauior. de his qui not. infrà& 1 ber ucrior. C. ex quib. cauſ.irrog. Ex cauſa potelti pœnam à lege ſtatutam augere, ſententiam non poteſt. Ac ita puto acc nnl L non poteit. 64:de furt. quæ eſt coniungendac
poſſeſsionem fuiſſe delatam vni ex cognatis defun- cti, qui erat prioris gradus, idque contra ius ciui- le,&c. deinde eum abſtinuiſſe impetrata reſtitutio- ne: an ſequens cognatus admitti debeat? Ait Papi. non admitti, ſed fiſcum potius Exiſtimauit Papin. in ea ſpecie ſucceſsionem non admitti de gradu in gradum, ſed tantùm de capite in caput. Primùm quia hi cognati admittuntur contra ius ciuile ad hæreditatem: ideo boni conſulere debent hoc ſuc- cedendi genus. Magnum eſt eos admittere ad ſuc- ceſsionem contra ius ciuile: maius permittere ſuc- ceſsionem inter eos de gradu in gradum. Ea ſuc- ceſsione inter agnatos quidem permittebatur iure veteri.§. placebat. Inſtit. de legit. agnat. ſucceſ. Non obſtat quòd prior abſtinuit, impetrata reſtitutione: ideo perinde eſt, ac ſi ſtatim delata fuiſſet ſecundo. Nam benignior hæc eſt interpretatio,& latior: quia in ea ſpecie non admittitur propter rationes quas adduxit: ſtrictior fit interpretatio, vt ſimulatque pe- tierit prior, ſequens excludatur. An excludatur ſe- quens ordo. Puto non excludi: quia hoc ius ſingula- re non extenditur. In hac ſpecie Papin. nõ erat que- ſtio de viro,& vxore fortaſsis. Eſt ex lib. 6. reſpon- ſorum. Qui hoc non animaduertunt, ij in grauiſsi-
ge ver-
ipiendam i
eſt, non licet ea acta circunducere: Nam ne mutate quidẽ ac reuocare polſet. d. l. quod iuſsit. Nec mul.
anber
vel minuere, hors
Diuus. e. 8
lcrürum
Lai
5 3
eteornr adoden
nlige duxteand räntho prn aü d. dülmnum
g
3
1 3 drn em Kahr eem gen
nena

dox idibus 1 d. circundu rat, an ipd
zkecetat an
4
8 Prceptumm
6 4
lc autem ahha,
1
d renocatunth baul. adbzca, „fi partes coln ec cautio fecelau in hac citcundut ne, quæ vetbokt sſe orentialal uccre: Nammm .quod uüßit Ner
forté pattumm
He. nO. nunctarqläd-
a rerum iodiceis
dublicam peum
nyliunit
am reuocan W
atus ſit iudicoan
4 reat iuſta culim
clhodem Rai llcatuponadl- ondemnarur ncivis auctoltue
M-
collgidh fuot b
- gecundò
In I k. De
Suus. de iniur. Vt ex inſcriptionibus cognoſcitur. 3 hinc colligitur, Principis auctoritate pœ- nui vel augeri,&c. Nec dubium eſt, quin
arendum ſit reſcripto, quo princeps pœnam mi-
nam ml
nuic, vel eriam remittit, atque indulget. l. reſcripta. „
ese precib. imper. offer. quamuis aliàs reſcriptis
contra ius obteatis iudices parere nõ debeãt. Nihil
dmagis vſitatũ, quàm hæc indulgentia& reſtitu-
tode qua videndus eſt tit. de ſent. paſ.& reſtitu. in
pandect.& Cod. Vſitata eſt etiam reſtitutio famæ, weloli principi cõpetere dicitur, aut ſenatui, l.z. ad 1 depo tul Ampliatio pœnæ eſt rarior,& odioſior,
vclicile debet iudex parere tali reſcripto princi- bug.d.l.reſcripta. Duo exem pla vidimus illuſtria Guius pœenæ auctæ poſt ſententiam noſtro tempo-
e, condemnatis duobus reis, quorum alter Can- 1
cellarius erat, alter magiſter libellorum princi- 6. Quod ægrè tulerunt iudices adeo, vt neceſſe
fuetit eos tandem vi cogere ad parendum auctori-
tati ptincipis. Ad S. Contra indeſenſos.
Ocus de ratione ferendæ ſententiæ. Et notan- dum eſt hanc ſententiam nullam eſſe. l. contra
pupillum.)4. infrà eo. Idem dicitur in l. cum& mi- nores. C. ſi aduerſ. rem. iu. Nihil autem refert, an minor curatorem habeat, vt hic Paul. oſtendit. Op-
polſi curatorem habens. C. de in integ. reſtitu. vbi valet contractus cum minore, qui curatorem non abet. KReſpondeo, aliam eſſe cauſam iudiciorum, uim contractuum. Sententia lata contra ſolitum ordinem, eſt nulla. l. prolatam. C. de ſenten.& inter- loc. At hoc eſt neceſſarium in ordine iudiciario, vt dit curator. C. qui legi. perſ. ſtan. in iud. hab. b Adl. Actorum. 46.
— eſt eorum quæ alibi dicuntur de
ſententia non reſcindenda, nec mutanda, l. quod
iubu.lPaulus. ſuprà l. iudex. infrà. eod. Ait Iurecon- ſultis non eſſe ita reſecandum ad viuum, vt nõ per- mittatur emendatio verborum: ſi quid fortè ineptũ, barbarum, ſolœcon reperiatur, modò tantùm verba mutentur, non res,&c. Id accidebat frequenter ſu- betioribus annis in parlamento Pariſienſi,& aliis, cum ſententiæ præſcriberentur latino ſermone, non Vt nunc Gallico. Huius genus eſt illud, Curia debo- tauit,& debotat. Præſtat emendatè loqui:ne quis pu- tet curiam damnato ocreas detraxiſſe pedibus. Hec emendatio verborum permiiſa eſt in ſentẽtia: quod Kad contractus,& teitamenta producendum eſt. Eremplum in l. contractus. C. de fide inſtru. Quid Ineque inepta ſint, neque barbara, aut inemendata, edtamen obſcura ſit ſententia,& mens profetẽtis: 5 liceat interpretationem addere? Vix eit, vt hoc admitti debeat, ne hoc prætextu facilè reſcindatur
iudtcatum. Faccor tamen, cum in executione ſentẽ-
e oritur talis controuerſia, magiſtratus eſſe inter- eratiqui exequitur ſententiam, l.ab executione. 4 eappel. Hac interpretatione non mutatur ſen- dia iam lata, nec vllum ci verbum additur. Fal- eunerd jqui colligunt ex ea lege, poſſe udi naan ud inſerere ſententiæ, declarandæ o Sl. Incertitudinis cauſa. Sed de hac emenda-
lis eſt ſententia Euripid. in Her
re iudicata.
tione fuſius diſputaturi ſumus legem edicta. Cod. de edendo.
Ad l. de vnoquoque. 47. PRAELECTITG XXXV.
9 23
in commentar. ad
L= deber ferri præſem git: Sententia lata aduer tentia lata contra preſe ſens fuit. Sed locum ha
lbus lis, quos cauſa contin- ſus abſentem non valet. Sẽ- utem non nocet alij, qui ab- bet non tantùm in ſententus,
ibuſcunque actibu ita uſc-, lL. nam ita diuus. ſuprà de adoprionib. Hoc adeo vulgare eſt,
vt Bar dicat omnes, qui forum atti gerunt, hoc noſ- ſe: ſed& alij quoque commum ſenſu prædit illud
norunt, quòd natura id homines doccat. Vnde Se- neca in Medea,. Qui ſlatuit aliquid parte inaudita altera, 1 Aequum licet ſtatuerit, haud æquus fuit. Phocylides,
4 V 7 1 9 2 Mie Six eAar,, do r.
ed etiam in aliis qu
4 Aμειον„ e,
Quem verſum refert Plato in Demodoco. Simi- aclid. Reperiuntur & Menandri& aliorum veterum verſus vt mirum non ſit, quod Bar. ait etiam iuris imperitis hoc no- tum eſſe. Numeratur inter xouνεs a'veias quas pro legibus accipere debemus: etiamſi de iis nulla lex ſcripta eſſet. Ac ne quis hoc putet parui momenti in repub. eſſe, Athenis iurabant ludices ſe partem Vtranque ex æquo audituros. Dubitatur de princi- pe, an principi liceat altera parte non vocata, con- demnare. Variæ ſunt opiniones. Puto ne principi quidem licere hoc ius quod gentium omnium,& naturale, violare. Citãtur conititutiones pontificiæ. cap. t. de cauſ. poſſeſ. Georgius. Nec ios contra inauditam partem aliquid poſſumus diffinire. Et vulgoò nora elt conſtitutio Clementis ſup. de Henrico ſeptimo imperatore,& Roberro rege Sciliæ. Pronũtiat nul- lum,& irritum quod iudicatum elt ab imperatore, quòd Kobertus non rite vocatus fuerit. Principis elbigitur ſequi exemplum Alexandri illius magni, qui altera aure occluſa audiebat accuſatorem: eam- que dicebat ſe abſenti ſaluam& integram ſeruarc. Quate non eſt parendum reſcripto principis, qui mandat abſentem deiici de poſſeſsione ſua. l.vlt. C. ſi per vim. Idem ſi princeps natalibus reſtituat li- bertum, abſente& non conſentiente patrono. k.vlt. de natal. reſtit. Notum eſt autem ex his verbis ſuf- ficere præſentiam ſine vocatione. Quo enim voca-
tur reus niſi vt adſit? Hanc ſententiam puto veriorẽ
& æquiorem eſſe, licet aliqui dillentiant. facit Letiã fi parre§. vlt. fupra de minor. Nemine de creditori- bus præſente, vel ad agendum cuocato Ergo alterũ ſufcit. Poteſttamen teus, ſi paratus,& inſtructus ad iudicium non venerit, petere dilationem vſitatam ad deliberandum. in authen. de exhib.& introd. reis. §. fancimus. Dicet ſe non veniſſe in iudicium voca- tum, vt illi petitioni reſponderet,&c. Hinc etiam annotari ſolet, iudicem in cauſa communi poſſe uoſdam condemnarce, dilata condemnatione alio- rum: quia videlicet alij præſentes, alij abſentes ſunt.
1 non 1dcirco. ſup. de iud. Excipitur iudicium diui-
ſorium. l. in hoc iudicio. ſupr. famil. erciſ. alidàs adiu- dicationes non poſſunt fieri. Plura dicemus de hac
re ad l.ſæpe. infia. 27
Ocus de ratione ferendæ ſententiæ. Sententia-
————— He sssaei ehs eSschie TeS e3 e tenes Seruues

924 r A24 S. Qui apud fſcum.
P Xcipit caſum, in quo ſententia fertur in ab-
ſentem: ſi conuentus non adſit: facit l.contu-
Quomodo autem feratur ſententia in
macia.infraà. tia luſt. in l.properandum. C. de iudic.
abſentem, docet Ad 1. Decreta. 48. Ocus de ratione ferendæ ſententiæ. An Latinè [decerni, ac pronuntiari debeat decretum: dici- tur quòd pronuntiat prætor, ſiue iudicãdo, ſiue non iudicando: vt ſæpe aliàs docui. Ideo vult latinè pro- nuntiandum eſſe, quia latinus ſermo erat vulgaris Romæ& imperitæ multitudini etiam communis. Hinc igitur colligimus ſententias proferendas eſſe vulgari lingua cuiuſque loci. Permiſſum eſt tamen roferre etiam Greca lingua.l. iudices. C. de ſenten. Hoc poſtquam Imperium tranſlatum eſt Byzantiũ. Scripſi de hac re ad 1..§.vlt. de verb. oblig. Ad l. Et exhæredatum. 49. + Ocus iam ſæpe tractatus de iis, qui condem- nantur non in ſolidum ſed quatenus,&c. Ex- tat edictum prætoris de hac re, l.=. ſuprà quod cum eod. Emancipatus, exhæredatus, abſtinens. Datur actio reſciſſoria aduerſus emancipatum, repugnan- te ſubtilitate iuris,l.2. de cap. minut. ſed datur cum hac moderatione, Eatenus qua facere poteſf. Idem in eo qui non eſt hæres patri,&c. Aequiſsimum hoc viſum eſt. Acquiſiit ex eo contractu; cum eſſet in poteſtate, L.i. ſi à patent. quis man. Nunc factus ſui iuris, nihil capit ex bonis patris. Durum eſſet tenerxi in ſolidum. An deducto ære alieno? Ait Paul.&c. Contraria tamen videtur eſſe l.3. ſup. quod cum eo. Sed ea declarat potius quod hic dicitur: addita ſci- licet exceptione Non deducitur quod debetur aliis creditoribus, niſi poſtea contraxerint quàm is fa- ctus eſt ſui iuris. Primi creditores hanc deductionẽ boni conſulere debent: quia admittuntur cõtra ius, vt iam dixi. Secundò autem iudicio admittuntur mero iure ad agendum. b b Adl. Ne ex liberalitate. 50. VW Lu⸗ Tryphon. manca ſunt: apud quem ta- men plena fuit hac de re diſputatio. Et pars quædam eſt in l. ſi filiofam. /3. ſolu. matr. Eadem in-
ſcriptio eſt.
Ad l. Si quis dolo. 51.
Vod dictum eſt teneri non in ſolidum, ſed quatenus,&c. lic accipiendum, niſi dolo fece- rit, quominus ſoluendo eſſet. Curauit bona ſua ven- di ex induſtria, quo minus reperiretur in bonis ſuis poſt condemnationem. P unitur ob dolum ſuum; ſi- cut in l. ſed hoc ita.. quod ait. ſuprà eo. Dolum ac- cipimus adhibitum, non propter quemlibet credi-
torem, qui nunc agit iudicati, arg. letiam.§.1. folu. matrimonio. 3 b b
Ad S. Si quis creditorem.
XX Aria eſt interpretatio. Dicam quod mihi vi- detur magis conuenite verbis,& rationi iu-
ris. Creditor iuſſus eſt,&c, tit. quib. ex cauſ. in poſ.
cat. non eſt admiſſus à debitore. Ob hanc contuma-
Franc. Duareni luriſconſ.
ciam vendita ſunt bona. tit. de bon. auth. iud. Peri creditor quod ſua intererat ſe admiſſum non din idque præſtitum eſt,& ex bonis venditis. P ergi e.
— lt tere. ditor experiri,& petere ſummam prius pet
itam.
Cauſa dubitationis, quia conſecutus eſt eam 1 5 6-
cuniam ex cauſa debiti,&c. Sed propter dolum ꝗ́æ
biroris, qui non admiſit. Solutum hoc eſt credit 4 in pœnam cõtumacię debitoris. facit lid quod. na. 4. de ſol. Id quod pœnæ nomine 1dcbiori
actum eſt, lucro debet cedere creditoris. Paul tam
ait improbum eum eſſe qui vult iterum conſequ quod iam accepit. Oſtendit ſecũdum fubtiltaren eum petere poſſe: ſed æquum id non eſſe, quaſi odio digna ſit hæc X₰eeyeriν,& improbitas. facitl bon
fides.de reg.iur. Non eſt autem hic mera pœna dun ſolutum eſt quod intererat creditoris. Gppoldha §. pen. de perit. hæred. Sed hic petitur idem ii aug petitur: repetitur hic ab vno, ibi à diuerſis. Oppolla.
b 5. condemnatio. de tab. exhib.
Adl. Si rerum, 52. P RAELECTIO XXXVI
Væſtio hic tractatur pendens ex iis qu didaa ſunt adl. ſunt qui. ſupra.& ad I. ſeq. Dictum fuit ſi maritus ab vxore conueniatur, aut contradi. nari non in ſolidum, ſed quatenus facere poteſt ln. de quæritur, quid ſi alter coniugum aduerſis ale-
rum agat rerum amotarum, ob res amotas cauſa
diuortij. Prodita eſt hæc actio loco actionis funi,
duplici ratione: Vna, quia ſocietas vitæ quodam-
modo eam dominam facit. I.1. de act. rer. amotar.
Secunda, quia in honorem matrimonij turpis actio dari non debet. in l.z. eod. tit. Pone igitur mulierem agere cum viro rerum amotarum, an debeat mari- tus damnari in ſolidum? Tryphon. ait in ſolidum damnari, quoniam ex malo contractu& delicto oritur. Non vtitur hoc beneficio iuris, qui conue- nitur ex maleficio. l. ſed hoc ita. ſuprà eod.l.45 quod cum ¹co. Et nota contractum hic accipi latè po delicto:ſicut apud Ariſtot. uι⁴ενχη μσνlib..Etlic⸗ Scripſi ad l. iuriſgent. de pact. Veteres Labeo,& Ariſtot. contractum, ſiue ſynallagma accipiumt yto mutua,& reciproca conuentione,&c. l. iuriſgentin
rin. l. Labeo. de verbo.ſignifi. Horum ſententia re-
fertur ab Vlpia. qui non exprimit quid de ea re ſen· tiat. Poſteriores Iureconſulti latius acceperunt ch⸗ tractum, cum obligatio contracta eſt, licet non mutua nec reciproca. Et in ſtipulatione. lnon ſ⸗ lum. de oblig.& act.§. vlt. Inſti. de obli. vbi Theoph Eſt& alia latior ſignificatio pro obligatione, que
non naſcitur ex conuentione. l. ſed cum aliquis,i-
prà de neg. geſt. Delictũ quoque appellatur hic cõ· tractus a‿τνρσντηνιν rsgor. Et eſt rara hec locuui, quæ videtur ſumpta ex Ariſtotele. Dixerit aliquss hæc actio datur ob præcedentem ſocietatem viig. d. L.z. rer. amot. nec datur actio furti, quaſi furrum non ſit. Ergo& hic haberi non debet pro funoRe-
ſpondet Tryphon. huic obiectioni. Cwansanf b
deatur,&c. Reuera oritur hæc actio ex urto propter honorem macrimonij conſtitutume 6 temperetur actio verbis, vt fia ſed amotionis. Sic in ea actione
uerſus patrem. l. non debet. ſuprà de do
* *
quæ datur filioa
t menrio non fulti
dol. l.honofi. ſupra
ghuit
Brnhdl
anp l
alwcdtt aigui 1 anwann
—
enquager alrama trunn magud uumaor uürn)
1
nälcdeiu
lwatrn
“

petituridem idia dueru
—.
„
rum,z.
III
dendens exii 92
dao adlia ueniatur autcn atenus facctem oniugum alrl n, ob resamo Ctio loco adüni ſocietas vitr ae t. L. de adt ſre matrimonjumi t.Pone igtumit tarum, andhan Tryphon ati- dht alo contradu dii neficio iurs, qim cita ſuptäenälie rum hic acciil
6
act. Vetels ln
1
allagma accy
ntione,&clliuie
riß. Horum ſäue- imit quiddtar Ili latius accepen
. hnl jn ſdipulatioe i eaäin
bſeg. Et eſt notandus locus de ſocietate prr eſt inter coniuges. Similis locus in I.. ſu- nie, Alien nupt. Nuptiæ ſunt coniunctio maris& 14 e, conſortium omnis vitæ, diuini& humani kem municatio. Similis locus in l.aduerſus. C. jurß expil. hæred. Socia rei diuinæ atque humanæ dous Jimilis locus in d. l.1. de act. rer. amor. Socie- tus vita quodammodo eam dominam facit. Ego tamen alias admonui non eſſe veram illam ſocie- uuem, propter quam datur actio pro ſocio.titul. pro ſoc ſupra.& conſuetudinem Gallie contrariam eſſe ui Rom. quia mobilia cõmunicantur,& conquæ- gio&c.
Scripſi de hac re ſub tit. de nupt. Oſtendi vohleuib
fupra de o
us argumentis non eſſe talem ſocietatem intel coniuges, qualis eſt recepta moribus noſtris.
Adl.ontumacia. 53.
Oeus de contumacia, maximè pertinens ad hunc titul. Sæpe enim quæritur quomodo ſint cetcendi contumaces,& qui non parent præcepto iudicis. Ait Hermog. Contumacia, Tc. Quod ſanè qurum& graue eſſe videtur, vt qui nõ adfuit ad iu- dicium vocatus, cauſa cadat, cauſam amittat. Quà- re varia eſt excogitata interpretatio,vt in re obſcu- r. Quidam dicunt damno litis affici, quia mittitur aduerſarius in poſſeſsionem, deinde poſsidere iube- uur decreto pretoris. tit. quib. ex cauſ. in poſſ. cat. Alij nia non auditur appellans. l.& poſt edictum.§.vlt. ſupr. de iudi. Ego aliquando docui hæc verba re- ſerenda eſſe ad edictum, de eo qui ius dicenti non obtemperat. Quo edicto, non obtemperans damno ltis affcitur. ſi quis ius dicent. non obtemp. Si adeo perleuerauerit in contumacia ſua, vt quod extremũ eltin iuriſd. non fecerit, datur aduerſus eum actio ufactum: in qua quæritur non quid debeatur, ſed qud petitum ſit, de quo ſit controuerſia. Pœna igi- turedicti eſt perditio litis,&c. Si actor cõtumax ſit, denegatur ei iuriſdictio, l. ſed etſi per prætorem.§. ſdd etſi decretõ. ex quib. cau. maio. quia pœna con- tempta maieſtas prætoris vindicatur. Non enim ad quemcunque iudicem pertinet edictum. lus dicens dicitur prætor. 1... de iuriſd. I. ſi filius qui patri. de vulg.l... de iure delib. Credibile eſt autem Hermog. hec ſcripſiſſe ad interpretat. eius edicti. Inſcriptio lbxepitom. Hermog. veterum ſcripta ad edictum redegit in epitomen: in eaque epitome ſecutus eſt otdinem perpetui edicti. l.2. de ſtatu hom. Scripſi de hac re lib. 1. Diſput. cap. ĩ0. Aliorum interpretatio- nes, etſi rationem aliquam habeant, tamen longius rccedũt à proprietate verborum. facit l. in ambigua. delegibus. Variis ex cauſis contumax quis dicitur. Quia non comparet in iudicio, vt in 6. ſeq. quia non reſpõdet interroganti, l. de ætate. S. qui tacuit. de in- terrog. act. Quia non reſtituit,&c. J. tutor. de in lit. iur.qui reſtituere de rei vind. l.ſi cum dos.§. Vlt.& lſeg. de act. rer. amot. quia non exhibet. l. creditor.§. luſſus. infrà de appel. In hac varietate,& ambiguita- te accipienda eſt interpretatio quæ vitio caret, quæ conuenit verbis, nec abhorret à ratione iuris, Vt di- aiidque multo magis eſt admittendum, quia Her-
nogenia. non loquitur ſimpliciter de contumacia,
ſeladdit, Eius, qui ius dicenti non obtemperat. vt in teligamus referri ad edictum illud prætoris. In quo
cdico hoc verbũ, Non abtemperale ius dicenti, pecuù-
In Tu. De
re iudicata. 925 liarem quandam habet ſiguificationem. Qui quod cXtremum eſt in iuriſdictione,& c. Hæc ſunt conie- cturæ noſtræ, quę ſatis videntur habere ponderis ad Wllendam ambiguitaté, ſi qua fortè hic reperiatur. uu g⁸ hic annotari ſolet, contumaciam eſſe deli- 2'I, quia punitur: ſed hoc ſatis ineptè annotatum eſt. Non loquitur Hermog. de quauis contumacia, ſed,&c. Contumacia ea aduerſus magiſtratum, de qua iam diximus, graue delictum eſt. Atrocior red- ditur contumacia ob perſonã cui non obtempera- tur. Sic contumacia aduerſus ducem in bello capite plectitur. l.omne delictũ.§. contumacia. de re milit. N ihil eſt tam neceſſariũ in bello, quàm obedientia militum, nihil pernitioſius quàm contumacia,&c.
b Ad S. Contumax. Ermog:hic videtur interpretari quod dicitur
contumacem damnandum eſſe, quaſi preſen- tem, l. de vnoquoq;..1. ſuprà eod. docet quis ſit con- tumax. Ait contumacem eſſe eum, qui tribus edictis propoſitus, vel vno ex tribus,&c. Mos hic fuit priſcus vocandi per edicta publicè propoſita, l.1.§. item cum ex edicto. infrà quæ ſent. ſine appel. l. conſentaneum. C. quomodo& quan. auth. de litig.§.omnem. Ho- die non vtimur hoc genere vocationis, niſi ex ma- gna cauſa,& ex permiſſu principis. clement. i. de iudic. Nota ergo tribus edictis opus eſſe, vel tribus denuntiationibus, vt ſententia feratur in aliquem. l. ad peremptorium. ſuprà de iudic. d.l.cõſentaneum. l.tres denuntiationes, eod. tit. Differunt edicta à de- nuntiationibus. l. abſentem. de pœni. in l. nonnun- quam. de iud. d.l conſentaneum. Quidã dicunt ſuf- ficere vnam monitionem iudicis in iudicio factam. 1.2. C. quomodo& quando iud. ſed id non rectè col- ligunt. Vult Gordianus nõ eſſe neceſſarium perem- ptorium edictum: ſufficere monitum reum,&c. ſci- licet tribus monitionibus, l.tres denuntiat. C. eod. Hermog. noſter hic ſatis oſtendit alterum horum ſufficere. Hodie in Gallia ſufficit duplex vocatio,& denuntiatio legibus Regiis.
Ad§. Dænam.
p RAELECTTIT IYXVII.
Ixi contumacem eſſe,&c. Nulla eſt ergo con-
tumacia ſine contemptu. Inde conſequitur contumacem habendum non eſſe eum qui adeſſe non poôteſt propter aduerſam valetudinem: quod à nobis declarabitur plenius ad l.quæſitum. infr. Idem dicendum eſt, etſi quis maiore aliqua cauſa occu- patus ſit. Idem dicitur in l. ſeq.
Ad S. contumaces.
Liud exemplum iuſtæ excuſationis„fl quis non ſit alienæ ſubiectus iuriſdictioni iud⸗eu non vult obſequi. Hic occurrit antinomia ex l. ſi quis ex aliena. de iudic. l.2·ſi quis in ius voc. non ze Receptum eſt tunc venire non lebers cum cerenin eſt,& vulgò om nibus urumeen 8 vearur. li næ iuriſdictionis eſſe. Hæc diſtin 0 44 dr uam veritatis& rationls habet. c de is non conuenit actorum, quod maximè deer arium ef in iuris ciuilis interpretatione. Ego aliter conci-
liare ſoleo, quaſi diuerſa hæc ſint, magis Taan Pu-
—— ——— 2————
—
2 ,.“ 2—. 3—— ————rr
———
——
—
— —— 5—
2— .—— — 2—
-

926 eſſe iuriſdictionis. Id cum fecerit,& prætor aliquid decreuerit, impunsè ei non obtemperabit. facit l.vlt. ſuprà de iuriſ. Quæ videtur referenda ad edictum de eo, qui ius dicenti non obtemperat: vt apparet ex inſcriptione. Venire ergo debet, vt cognoſcat præ- tor an ius dicere in eũ debeat:an ad iudicem ſuum potius remittere. Dixi ad l.vlt. ſupra de iuriſd.
Ad l. Contra pupillum. 34.
* Eclaratio eſt ſuperioris c.de contumacia.Cõ-
tumax eſt euocatus edicto peremptorio,&c. Excipiuncur hi tres caſus:de his ſeparatim,& diſtin &è eit dicendum. Ac primùm de ætate. Minor ergo indefeuſus damnari nõ poteſt. lacta.§.vlt. ſuprà eo. Et ſententia aduerſus eum lata, nulla eſt. l.cum& minores. C. ſi aAduer. rem. iudic. Poteſt tamen aduer- ſarius mitti in poſſeſsionem, ſi minor non defenda- tur. l.3.& ſeq. infrà quib. ex cauſ. in poſſeſ. eat. Hæc miſsio non eſt magni præiudicij, quia cuſtodia tan- tùm datur rei,&c. Item nõ poteſt aliter conſuli cre- ditori, cui ſubueniendum cſt, ne debito frauderur. Nunc videndum eſt de abſentia. Paul. ait, Contra ab- ſentem indefenſum propoſitum peremptorium non va- lere. Quod tamen videtur non recte dici, quia alibi dicitur abſentem reſtituendum eſſe in integrum. l.r. ſuprà ex quib.cauſ. maio. l. quia abſentem. C. de pro- cura. Et fanè ratio diuerſa eſt minoris indefenſi,& abſentis: quia abſens poteſt mittere procuratorem,
minor indefenſus non poteſt propter imbecillita-
tem ætatis. Katio igitur poſtulat, vt ſententia con- tra abſentem, ita demum ſit n ulla, ſi omnino voca- tus non ſit.vt in l..§. item cum ex edicto. infrà quæ ſent. ſine appel. reſc. Cum edictum neque propoſi- tum eſt, neque ad notitiam peruenit. Alia cauſa eſt edicti propoſiti, de quo hic Paul.
loquitur. Pro declaratione animaduertendum eſt
hæc verba aliquam ambiguitatẽ habere. Nihil mo- menti habent quatenus ad abſentem referuntur, de quo nunc diſſeruimus. Ambiguum eſt) an ſit ſenten- tia ipſo iure nulla, an verò non ſit neceſſaria appel- latio, vel reſtitutio, an verò per appellationem aut reſtitutionem poſsit reſcindi. Verba clara eſſent, ſi ita diceret, nullum ipſo iure,&c. æquè clara eſſent ſi diceret, Reſtituendam eſſe cauſam,&c. Neutrum ſatis aperte ac diſerte exprimitur. Quare in ambi- gua oratione ſequenda eſt ea interpretatio, quæ vi- tio caret. l. in ambigua. ſupr. de legib. l. quoties. idem ſermo. infrà de regulis iur. Ego igitur ſic interpre- tor, quaſi Paul. ad effectum reſpexerit, loquens de abſente:quia poteſt abſens reſtitui in integrum. Nec verò nouum eſt hoc genus loquendi, vt cum dici- mus actionem non competere alicui, quod exce- ptione poſsit ſummoueri, l. nihil. intereſt. de regulis iur. tunc ad effectum reſpicimus, quem habet op- poſita exceptio. Si ad ius ipſum reſpiceremus, fal- ſum id eſſet. Sic dicimus nullam eſſe ſententiam, vel edictũ reſpicientes ad effectum reſtitutionis,&c. Similia exempla alibi reperiuntur: veluti in l. vni- uerſa. C. de precib. Imper. offer. Keſcripra non va- lent ſine fideluſsione: quia poteſt aduerſarius petere fideiuſsionem, fi velit. Hic eſt effectus petitionis il- lius, vt reſcriptũ non valeat,&c. Simile exemplum in L. noſtram. C. de teſta. Si teſtator linum vel ſigna-
cula inciderit, vel abſtulerit, non valet teſtamen-
Franc. Duareni luriſconſ.
in contractu? An contractus executionem habebit,*
tum. Non valet, quia petens exceptione ſumm tur. l.1. de his quæ in teſta. delent. Oue.
Ad S. Is qui ad maius.
Lia eſt declaratio,& exceptio ſuperius diceo.
X rum. Qui abeſt non per contemptum G n. ſta de cauſa, non dicitur contumax, vt ſi ad m uu auditorium vocatus ſit. Nota ergo poſſe que nli vno auditorio ad aliud vocari. Sed opponi u prà de in ius voc. qui cauſam agit apud prriot 1 Accurſ.non rectè mihi videtur reſpondere: Ait u poſſe vocari niſi ad maius,&c. Non iutellexit 6 bonus, quid ſit cauſam agere: putauit idẽ eſſe v litem habere. Cauſam agere dicitur orator cauld cus: interim dominus eam cauſam orat, indecoru eſt eum vocari in ius. Sed litem habens porcftig cari, niſi neceſſe habeat ſe ſiſtere, vt diciturin d. rni cta 1. 4. quique litigandi cauſa neceſſe habet in lun Inali
vel certo loco ſiſti. b n „ gud
Ad l. Iludex.)55. runiu
abchn
Ocus iam ſæpe tractatus de ſententia non e 6 dlcbä ſcindenda, etiam ſi male iudicatum ſit. Hac aperta feneſtra res iudicatæ facilè reſcinderentur xajor
arbitrio aut libidine cuiuſque iudicis: quo nihilet aaul
pernicioſius. Alias æquum videtur iniquitatem ſen. Wne
tentiæ ſuę corrigere. Sed hoc exemplo pernicioſim 53 R
eſt, ideõque prohibetur: cuiuſmodi multa ſunt la in iure ciuili. Et hoc maximè locum habet in iuqi-. euh ce dato, qui poſtquam iudicauit functus dicitur of auf
ficio,&c. Sed idem de prætore dictum fuit ſupral ankc uod iuſsit. l. Paulus reſpõdit. l. imperatores.l diums hüüuir L.acta. L. actorum. hic. Quæ hic tractantur apud ac. atzyti curſ. declarata ſunt à nobis in eorum capitum in. amren terpretatione. lualumt mäkxni
Ad l. Poſt rem. sõ5. ſerii
Ocus inſignis de vi& effectu rei iudicatæ. II dltnnc ea datur actio, in qua nihil quæritur, niſi aniu- dal ctne dicatum ſit: hæc eſt vtilitas eius actionis. Idem dic. aſyac
tur de iureiurãdo,& de confeſsione. De primo am drmy
ſatis dictum eſt ſuprà de iureiurando de confebio. tiülit ne aliquid dicendum eſt. Actio naſcitur ex iuteiu. iipaädum rando, ſicut ex ſententia. l.actori. Cod. de reb. cred. tun Actio in factum ad ſimilitudinem iudicati, in qua n
uæritur an iuratum ſit.§. item ſi quis poſtulante attn
Inſti. de act. Idem dicitur in l.5.§. dato. ſuprà de ium- iaunae
iut, ſub eo tit. copioſa eſt diſpuratio de hac attion- ad
Vnde ſumptum eſt hoc caput, apparet ex inlet. din
ptione VlIp. lib. 27. ad edict. Quid ſi iuratum fuent din . 1 1 1
vt res iudicata? Vlp. hic loquitur de lite deciſi,& i diffinita iureiurando. Oportet igitur litem motam 3 dui eſſe, quæ direpta ſit iureiurando, quamuis nonnu 86 diſſentiant. haum De confeſsione. Confeſsio in iure facta vim la-
bet rei iudicatæ. l.1. de confeſ. Lex 12. Tab-æls Coh d
feſsi. Nec condemnatur, nec ad iudicium 2 dum cogitur. l.ſi domus.71.§.in pecunia:delebin Ar ſi reus. de procur. Nullæ ſunt iudicantis paftes 8 ſcine confitentem. l. proinde, ad leg. Aquil. Datur cußi Aen ad ſoluendum ſicut iudicato.l.ſi debitori. de iudic a u
certum.§.vlt. de confeſ. Acris confeſsi. Hæc 4 8 accipienda eſt de confeſsione, quæ ad deciionen
N

lex.
Snaaene
“s de ſemtenan zale iudicamml x facilè nlind ue iudici: quui videtur iniguune cexemplo xent iuſmodimuhad
nè locum luberi
cauit functsdas
erore dictumtu lit.impetaonal hic tradkannumn
. 1ſ § In cotum cagle
rem. ſo.
effectu teiubmm, nihil quæriuniin
eius actionblle
K
afeßione. Deytmn-
nreiurandockate
AGtio naſcitutdE
actor. Coddet dinem iuciem
Adl. Quidam conſulebant. 577.
PRAELECTIO XTXNXNVIII.
Vltum refert, à quo feratur ſentẽtia vt valeat, L ait pretor, ſuprà eodem. Neceſſe eſt vt iuriſ-
didionem, aut notionẽ habeat. Inde oritur quæſtio
de minore 25. annis iudice. Diſtinguit hic Vlp. cuius diſtinctio paulò obſcurior eſt iis, quibus nota non cſt dfferẽtia iudicis,& magiſtratus. Ait ita demum valere ſententiam, ſi 18. annorum ſit: infrà eam æta- tem iudicare non poteſt, niſi ſit magiſtratus à prin- cipe creatus zitem niſi ex conſenſu partium datus ſit,&c. Vt autem hæc commodius declarentur, ſe- paratim dicendum eſt de iudice dato,& de magi- ſtratu. Iudex dari poteſt minor 25. annis, modo ſit 13. annorum,&c. Eſt hæc ætas plenæ pubertatis, J. Mcla. de aliment.& cibar. leg.5. minorem. Inſtit. de adopt. Ad poſtulandum ſufficit ætas 17. annorum. 11 5. pueritia. de poſtul. Impubes ergo nõ poteſt iu- dex dari. l.cum prætor. ſupr. de iudi. l.z. de regul. iur.
Antinomia ex l. cum lege. de recep. arbit. Cum lege
lulia cautum ſit, ne minor z0. annis iudicate coga- iir. Sed ex verbis Calliſtrati apparet quid reſpon- dendum ſit. Ait enim cogendum non eſſe. Nã aliàs munus iudicandi eſt neceſſarium. d. l.vlt.§. iudican- dide munerib. Oppo. etiam conſtitutio Pontificia, qua definitum eſt tempus 20. annorum. c. cum vice- ſimum. de offic. delegat. in Decretal. Sed dubiũ non eſt quin ius Pontificium hic diſcrepet à iure ciulli. Et fortaſſe legit Pontifex nõ 20. ſed 18.& facilis er- ror fuit in numeris propter notas cõpendiarias. For tè etiam Vlp. vult dandũ quidem non eſſe iudicem minorem 20. annis. Sed ſi datus ſit,& ſentẽtiam di- xerit, tuendam eſſe eius ſententiam, propter æquita- tem. Cum ait æquiſsimum eſſe, oſtendit ſummo iu- te id non licere. Aequitas atque vtilitas exigit ne hocprætextu res iudicata reſcindatur, ſi 18. anno- rum ſit. Excipitur iudex qui datus eſt ex conſenſu, cum ſcirent eum eius ætatis eſſe. Parum refert cuius xtatis ſit, qui ipſorum conſenſu probatus elt. Nota ergo partium conſenſu confirmari datio- nem iudicis: quamuis priuatorum conſenſus non ttibuat iuriſdictionem,&c. l. priuatorũ. C. de iuriſd. omn. iud. Excipitur etiam iudex delegatus à prin- cipe.d. c.cum viceſimum. Ratio diuerſitatis intelli- gitur ex iis, quæ mox dicturi ſumus. Hactenus de ludice dato, ſiue delegato. Magiſtratus minor 18. anis poteſt ius dicere,& ſententiam ferre. Iuriſdi- lo interdum accipitur pro decreto ipſo magiſtra- tus ius dicentis. l. quãuis. ſuprà de in ius voc. Quam.
L. Villio trib. pleb.
uis aliàs pro iure& facultate accipiatur. l.impe- rium. ſupraà de iuriſdi. Rationem affert Vlpia. quia uumehe Jui ei magiſtratum dedit,&c. Magiltra- Creario principis eſt. I. 1. ad leg. Iul. de ambit.
verta quidem ætas definita eſt legibus cuique ma- giſtratui,vr oſtendit Ouidius his verſibus in F aſtis,
Finitãque certis
Legibus 2 ætas, vnde petatur honos.
Scribit Liuius lib. 40. rogationem latam eſſe à rarun del quot annos nati quenque magi- ——
leo Lrnn⸗ Iales appellarentur. Sicut
Zes annales dicuntur à Cicerone. Scd principis eſt
ſoluere magiſtratum his legibus,&c. l. princeps. ſu- Praà de legib. Nos vulgò dicimus diſpenfare, id eſt, gratiã legis facere. Itaq; ſi princeps& prudens ma- giſtratum dederit minori, videtur ci legis gratiam feciſſe: idq́; ſolet annotari ex hoc loco. Nam tunc dubia non eſt voluntas principis, nec eius poteſta- tem licet in dubium vocare. Et ſimilis eſt locus in 1. Barbarius. ſuprà de offi.præto. Sed etſi fciſſet ſeruã eſſe liberum eum effeciſſet. Quod ius in imperato- re multo magis eſt obſeruandum, id eſt, fi eius con- ditionis nõ ignarus, creaſſet eum prætorem, eo ipſo liber effectus fuiſſet. Scientia principis omnem ma- culam delet: omne vitium tollit, propter quod non poteſt quis aſpirare ad magiſtratũ. Similis locus eſt in l.idem VIpian.§. 1. de excuſat. tuto. Liberatur tu- tela, qui domicilium alio trãſtulit, principe permit- tente,& ſciente eum tutorem eſſe. Cum princeps ignorans id facit, non creditur velle contra leges facere. I.vlt. C. ſi cõtr. ius vel vtil. pub. Huc pertiner tit. C. ſi ſer. aut liber. ad decur. aſpir. Si dubitatur an neceſſe ſit id ſignificari reſcripto principis, ſcilicet principem id ſcientem feciſſe. Varię ſunt opiniones. Sed magis recepta eſt opinio eorum, qui putant id literis exprimendum eſſe. Vnde mos hic inoleuit in Cancellaria principis, De noſtre certaine ſcience. Et hanc ſententiam iuuant verba Vlpia. in dict. lidem Vſpian. Modò princeps vtrunq; literis ſignificaue- rit, idẽ de ratione,& de ſcientia ſua. Sic enim legen- dum eſt, quia in Græco legitur ixtτsν. Sed vt eò redeamus, vnde huc digreſsi ſumus; Princeps po- teſt magiſtratum creare minorem,&c. quia ſupra leges eſt. Prætori iudicem talem dare nõ licet: quia inferior elt legibus. l.cum ſponſus. de public. I.x.ex quib. cauſ. maior. Ex iam dictis apparet in magiſtra- tibus municipalibus hoc locum non habere. Verba Vlpiani id ſatis oſtendunt. Ad munera ſiue honores municipales, minor 25. annis non admittitur. l.ad remp. de munerib.. ſpurij.. minores. de decur. Non
permittitur ciuibus contra leges magiſtratum crea-
re: niſi ciuitas ſit libera,& regia poteſtate ſoluta. Quæritur, ſi princeps magiſtratum dederit impu- beri, an valeat: Pleriq; exiſtimant dationem non 2 lere, quaſi princeps tollere non poſsit viti um, quo naturale eſt. Impubes natura prohibetur iudicare,
uia iudicio caret, l. cum pretor. de iudic.l. z. de reg. jur. Sed illa lex loquitur de iudice dato, non de co qui creatur à principe. Et graue eſt poteſtatem Prin cipis in dubium vocate. 1.2. C. de crimn ekileg Le-
imus puero conſulatũ à principe datũ eſſe. nen Cod. de religio. Honorio nobili puero,& Euodio coſf& in l.vlt. C. de teſta. milit. Tribunatus militũ IIi 2
927

1 —⁶³—⁵—
—
Seessebseeees e, eestueebieteee„
Eee ea S e ——————— v——————— 4 3—————————.— n————. 4———.————
—————
928 Eranc. Duareni luriſconſ.
datur pupillo. Aliæ leges que adducuntur pertinent iudex. Aliud dicendum eſt, ſi neget reus ſe debuiſſe
ad honores municipales. l.z§.impuberes. de iur. im- pecuniam, nec id poſsit ſtatim probari: vel ſi forte
muni. l. Lucius.. pro infante. ad munic. Non poteſt ſine iudicis auctoritate capta ſint pignora, tunc po. 5 facere princeps, vt recte iudicet impubes,v el impe terunt recuperari. Hæc igitur non ſùnt pugn 4— aoch W ritus homo: ſed poteſt probabilis cauſa interdũ mo- ſed vna lex per alteram declaratur Hince Ange 4 993 uere principẽ, vt tales patiatur magiſtratus gerere, nonnulli non eſſe admittendam hanc intentionem tuuli perinde ac ſi digni eſſent. Malũ quidem hoc eſt per in iudicio: Peto reum cogi,& compelli ad ſoluen. 6 bäi ſe, ſed potelt vtile eſſe interdũ reip. maioris alicuius dum&c. Quaſi hæc verba ad executionem fcleraln wulrn incõmodi vitandi gratia. laſo Theſſalus dicebat in tur, magis quàm ad condemnationem. Huiuso 1 2* paruis rebus violandam eſſe interdum iuſtitiã,vt in nionis defenſores magnæ ſunt auctoritatis: ſed ta. Wapu maximis melius conſeruari poſsit. Sic iuriſdictio men aſſentior iis, qui putant hanc petitionem reii. 3 gschl beneficiaria& hæreditaria transfertur in pupillum: ciendam non eſſe:quia commodè impetrando po- 4 2Co exercetur per tutorem. arg.c. grandi. de ſuppl. negl. teſt iuſta& ciuilis eſſe. Non malè dicitur iudex co. 5 duye præla. De rege Portugaliæ& demente,& prodigo gere, qui iubet ſolui pecuniam. Miſſus in poſſeſio. 6 uulg Carolo 8. datus tutor. De ætate eorum qui ad ſacra nem, id eſt, mitti iuſſus. 1. fi quis miſſus. infrà ne yis Uhuc munera promouentur. Scripſi lib. 4. de benef. cap. 9. fiat ei. Ac verba dubia,& obſcura, intentionis ſiue umr
nbicus lam ul diſpurarichem noſtram pertinen- actionis, debemus interprerari pro actore,&c. lfü u, tia leguntur. Hic annotari ſolet, ſententiam latam a quis intentione. de iudic. Verbum cogere, poteſt lc. 3 hbtg iudice incompetenti nullam eſſe. C. ſi à non cympe. ferri ad condemnationẽ magis, quàm ad executio- 4 iud. Hoc eſt accipiondum, niſi partes in eum con- nem. Qui aliter interprerãtur, nimis acutè velba te- 8. de ſenſerint, vt iam dixi. Initio opponenda eſt. except. ſpiciunt contra ſententiã Menandri. Ait ſycophan- ads. 1.vlt. C. de excep. l. ſed etſi. ſuprà de iudic. Poteſt ta- tam eſſe, qui nimis acutè leges inſpicit,& verbacon ai eai men litigare quis, non conſentiens: quia fortè igno- ſectatur magis, quàm ſententiã: 9„ †½s 6 Na) gcacc rat eius ætatis eſſe. Quæſtio facti eſt, an conſenſe- Ançς u νν⁸ Oavvsrar. Meminiſſe debemus 3
rint. Nota de donatione Conſtantini ſecundum ixiiνuεαναννn omni re neceſſariam eſſe, lin omnibus.* Raphaelem. c. fundamenta. de elect. in 6. de reg. iur. 1.1. de iuſtit.& iur. Hæc autem executio un 2 l Fr can, nal⸗ 58 b— interdum permittitur ſine ſententia, vt ſuperius di. 4 wirnl
1. 1 4.)0. ximus, J. poſt rem. ſuprà hoc tit. Sed hoc ideo, qua ph PRAELECIIO XII. tam iuſiurandum, quàm confeſsio vim habet rel iu. ne A AAgna vis eſt ſententiæ, ſiue rei iudicatæ, vt dicatæ. Sic in Gallia cum inſtrumentũ publicè con- atxar M iam ſæpe diximus. Sine ſententia non poſſu- fectum eſt, eſt receptum moribus, vt executio fatſi- muxlih
mus conſequi quod nobis deberur,. Nemo ſibi ius ne ſententia: iure Rom. id non permittitur, niſi ne- ennon
dicere,& alij vim inferre debet, L. extat. ſuprà de eo ceſsitas aliqua id exigat: vt puta ſi debitor qui nul- na quod met. cau. Capi igitur non poſſunt pignora an- las poſſeſsiones habet, fugiat,& pecuniam ſecum arnden tequam res iudicata ſit cauſa cognita. Non eſt ab ferat, licet eum perſequi,& auferre pecuniam, Lait ℳ 3 executione incipiendum, ſed ſententia debet pręce- prætor. 5. ſi debitorem. infrà quæ in fraud. cred. dere: executio ſequi ſententiam. I.1. C. de execut. rei AAAl5
iud. Hinc prohibita eſt ſequeſtratio pecuniæ. C. de Ad l. In ſentent zs.59. enxexon prohib. ſequeſtr. pecuni. Species quædam executio- Oc capite continetur declaratio quxdam s nCrun nis eſt, quæ ante ſenten tiam fieri non debet. Inde pitis primi, in quo dicitur iudicem, vel ablol quxritur an pignota lta capta⸗ 5 diſtracta poßsint uere, vel condemnare,&c. Idem in 1.33. C. de ſentet. ſtchi reciip dan. Cauſa dabitatioi 6 as res 11,t, eſt& interloc. Hoc non eſt ita accipiendum quaſnme. phall mtegra. 3 t non polluut eclpe na) Aule Fraull 338 ceſſe ſit iudici certis quibuſdam& ſolennibus ve. mon incomodo empiorn veutn uM. 2nee ſir(ait Vlp.) bis vti: hæc ſcrupuloſitas,& ſuperſtitioſa obſerua- Eu P oſſe Iegup d a qua nlO ieaf ka enl de- tio, quam iure ſuo ridet Cicero in orat. pro Mure- ayt bir aominue Llle, Jul deunV e daalun leabit à na, ſublata eſt interpretatione prudentum. Olimin iveurn P 5 3 orc, incemprorc. Ynde comunieum diuetlr acrionibus& iudiciis ccrta erant, ac ſolennia verbe, iniia Plerliquc,tcEplOT Pra um Lap ef in execu- quibus neceſſariò erat vtẽdum. C. de formul-& im. antie tione habcat acta,& ſentẽtiam, vt poſsit ſe tueri ad- petrat. ſublat. ſic in ſti ulationibus. l.omnes. C de üuui Setfu dade J4 viucli Sfee 4 15Ora. 8 ed graue ac contra.& an ipultfe in teſtamentis, vt alibi de. aanaqgt dur h vIum ell allls 10ra, Meetrdeder Soe monſtrauimus. Sufficit igitur in ſententia iudicem turn omnia acta duee P0 Al Lll 8 ufh x, au- his verbis vti, ex quibus appareat eum altetũ con- iauſi, doritare publica in au ec PDllca, 35 Icit præ- demnare, alterum abſoluere. Exem plum in kquitzi⸗ ſande ceptum iudicis, pro quo præſumitur, nii cOtrarium nen. S. ſi arbiter. ſupr. de arbitr. Nihil videri Titun aang, quls probauertt. L. ſicut. de re iu. Hlic occurrir anti- debere Seio. Hæc verba vi ipſa abſolutionem quanr arnenn nomia ex l. vlt.§. vlt. de eo quod met. cauſ. Quãuis dam habent. Deinde interpretatur Vlp. quod dici danc non extra ordinem, ſed ciuiliter exactionem fieri tur de certa quantitate. C. de ſentent. quæ ſine cett ig
...— 4—. 1 uen- er. AlO dportuitJu tamen ſolutioni debiam 25 R Pon. quant. Hoc à nobis declaratum fuit non indlligen üle titatum profecerunt, reuocari, inciuile eſt. Reſpon- ter ad l.ait prætor. ſuprà. b dage deo, non reuocari quod geſtum eſt: quo caſu appa-„. l ret pecuniam debitam fuiſſe,& interueiut iuſlus lu⸗. tinee Al. dicis,&c. Fortè non inficiatur reus ſe debuiſſe pecu- Tiam in acceſſoriis ſententia debet 9 on ik m niam:vel in ptomptu eſt probatio. Vtilius eſt ratum certam quantitatem. Hinc adrit p. ed
aane ſt: cte i vſu lias huiuſmodi accelsoho mcc manere quod geſtum eſt: quamuis non recte fecerit poſſe peti vſuras, aut a geneais de

eadg, xecutione A
t aucdorre Ä
nandti Aufa 1 nſpicit& ſenn la: 191 r8 na „ Meminiſette lam eſſe,inom t. Hæcautemen ntentia, yt dpe tit. Sed hociii
feſsio vim habenn trumentügudie ribus,ptexecurot on permitttusl puta ſi debiptai
at,& pecmimti
nuferre pecmmim,“
quæ in traudcel
tents..
declaratio quauni
eitur iudicemyitt dem inlz;Cdeb accipiendum qun Jam K ſColemboc
& ſuperſt toacb
latione intel
In Iu. De
nerales. Eſt eadem ferè ratio petitionis, quæ ſen- 5 tie. Citaut 1.3.§. armamenta. de rei vind. Arma- nen a nauis ſingula erunt vin dicanda. Non ſufficit eneraliter peterc armamẽta nauis Alij diſſentiunt: uorum opinio eſt probabilion,ſi rectè& ſine cauil- ligatur. Et loci ſunt clari,& aperti de
hac ratione pronuntiandi, tã in iure ciuili, quàm in ontificio. Vnus eſt in§..Inſtit. de offic. iud. 8i con- tra poſſeſſorem iudicet, iubere debet ei vt reſtituat
rem omnem cum fructibus. Alius eſt locus in 1.z.
Cge inutilib. ſtipulat. vbi petitur id, quod intereſt
neraliter. Alius eſt locus in l.terminato. Cod. de & lit. expen. Condemnatur reus ad expenſas aeraliter. Ergo& peti poſſunt generaliter. Alius tlocus in c. cũ ad ſedem. C.de reſtit.ſpol. Caſtrum am pertinentibus. c. cum venerabilis de except. Verius eſt igitur neceſſariam non eſſe expreſsionem narum acceſsionum, neque in peritione, neque in ſententia. Non obſtat quod dicitur hic, quia iudex non cognouit, an debeantur vſuræ. Stultum eſt ita tonuntiare, Si quæ debeantur vſurTt, aut fructus, aut expenſe-ludex pronuntiare debet vſuras deberi, fru- ddus expenſas,&c. Sed neceſſe non eſt certam quan- titatem definire. Sic accipienda eſt l.3. C. de ſenten. uæ ſinc certa quantit. cum vſuris competemtibus, id eſt,ſi quæ competant vſure. Species l. eo.tit. lon- g diuerſa eſt. Hic interuenit cauſæ cognitio,& cau ſa cognita pronuntiat vſuras deberi. Nec poteſt ali- ter exprimi quantitas, etiam ſi iudex vellet. facit§. curare.Inſtit. de act. Non obſtat S. armamenta. Non enim ait Iureconſultus peti armamenta, vt acceſſo- iapoſſunt peti principaliter ſine naue. Si quis poſ ſddeat armamenta nauis, mea petere debeo ſingu- &c.liſi in rem. de rei vind. ſupra. b
Ad S. Si quis ex edicto.
PDRAEFELECTIO XIL. E edicto peremptorio diximus ſuprà ad l.con tumacia. Cirauimus l. ad peremptoriũ. 68. de iudic. cum ſeq. Cum quibus debet coniungi lex no- ſtrainſcriptiones capitum id oſtendunt. Inde igitur naſcitur hæc quæſtio: Lite cõteſtata vocatus eſt reus edicto propoſito: mox deceſsit: deinde lata eſt ſen- tentia. Quæritur, an valeat? Vlpian. ait non valerc. quia morte rei peremptorium ſoluitur,&cln mortuum
non poteſt ferri ſententia. l.z. infra quæ ſent. ſine ap-
pellde qua re. 74.§. cum abſentem. de iudic. ſupra. In hæredem potelt ferri, quia tranſit in eum inſtan- tiaIſi eum hominẽ. 33. de fidei uſſo. Sed nullam vim habebit ad eum condemnandũ edictum illud, quod ſolutum eſt morte rei. Quid ergo? Vlpiar ait. Vt in re imegra cognitio cauſæ adhibebüur,& quod optimum videbitur ſtatuetur. Debet vocari hærcs, vt cum eo repetatur cognitio. En reprinſe de proces. l... C. ſi pẽd. appel. mors interuenit: deinde ex eiuſdem actis ſen- tentia feretur, non in defunctum, ſed in hæredem. 81 quis tamen fuerit procurator datus à defuncto,& dominus litis factus, poterit adhuc cauſam agere nomine hæredis, ſine alio mandato. l.nulla. Cod. de denr.O ccurrit antinomia ex l. cũ quaſi. de fideic. bert in prin. Decretum fuit interpofitum, cum iam mortuus eſſet,&c. Transfertur decretum in hære- dé perſonam. Perinde eſt, ac ſi prætor hunc ipſum t uſta cauſa abeſle pronuntiaſſet. Reſpõdeo, mul-
T udicata
ta ſingularia conſtituta eſſe de libertate. l. generali- tereo eie Ea non ſunt producenda ad conſequen- Nutaduo ver ſupra de legib. Quod ergo con- u e decreto interpoſito libertatis cauſa,
n pertinet ad ſententiam, de qua hic diſſeruimus: quæ mortuo reo lata non valet,&c.
Aad l. Quaſitum. 60.
I. Ocus de ratione ferendæ ſententiæ, de quo iam ſœpe diximus. Sentẽtia ferri deber præſentibus litigatoribus„&c. l. de vnoquoque. hic. Non nocet ſententia abſenti, niſi vocatus fuerit,&c. d. l. de vno- Nodeleomumaciz.le. Inde quæritur„Vocatus quis eſt ad iudicium, ſed nõ adfuit propter febrem,
qua fuit correptus: an ei noceat ſententia Reſpon-
det lulian. Morbum ſonticum etiam inuitu iudice,& litigatoribus diem differre. Hoc reſponſum ſumptum
eſt ex ipſa lege 1. Tabul. cuius meminit VIp. in l.2.
§. ſi quis in iudicio. 3. ſi quis caurio. Si iudex, vel alter ex litigatoribus morbo ſontico impediatur, lex iu- bet diem iudicij eſſe diffiſſum, diffindere diem(id eſt, differre) veteres dicebant. Gel. lib. 14. c. z. Loqui- tur autem non de quocunque morbo, ſed de ſonti- co, id eſt maiore, ac vehementiore, qui impedimen- to eſt ne quis rem ſuã agat. l. morbus. de verbo. ſign. l. vlt. de ædil. edict. Declarat Gellius lib. 20. c. 1. Son- tes nocentes vocamus. An autem ſonticus morbus ſit, quæſtio eſt facti, quæ iudicatur ex coniecturis, vt hic Iuliau. oſtendit. Conſulendi etiam ſunt medici. Obſeruandum eſt ergo ſententiam nullam eſſe ad- uerſus abſentẽ, qui propter infirmam valetudinem adeſſe non poteſt. Contrarium tamen eſſe videtur quod dicitur alibi, valere ſententiam, ſed reſtitui poſſe in integrum. l. vlt. ſuprà de reſtit. in integ. Idq́; conſentaneum eſſe rationi, quia potuit per procu- ratorem defendi. l1. ſuprà de procurat. Barto.& fere cæteri reſpõdent tunc ſententiam nullam eſſe, cum iudex ſciuit eum infirmum eſſe,&c. Secus autem ſi ignorauit iudex. Nam eo caſu valer ſententia mero iure, ſed reſtituitur. Vnde mos inoleuit, vt mittatur excuſator, ſiue exoniator, ne iudex cauſerur ſe igno- raſſe. Ac ſi iudex pronuntiauerit, tam iuſta excuſa- tione contempta, non valet ſententia. Hæc opinio vulgò recepta eſt, quæ mihi nõ probatur. Nam hæc diſtinctio ſcientiæ,& ignorantiæ, non conuenit ver- bis Iuliani. Nulla hic eſt ſciẽtiæ mentio, nulla men- tio ignorantiæ in aliis locis. Deinde conſiderãdum eſt, quod ait Iulia. Inuito iudice,&c. exgo& eo igno- rante. l. qui poteſt. de regul. iur. Imò forte id dictum ropter abſentiam iudicis, quæ cauſa cſt ctiam diei differendæ. l.2. fi quis cautio. Verius eſt igitur ſen⸗ tentiam nullam eſſe, etiam ſi iudex ignorauerit. In abſente cauſa reipub. diuerſum ius eſt. d..vlt. ſed de co poſtea dicemus. Huc pertinet quod dicitur. in 1. apud Celſum.§. ſi in arbitrum. de doli mali except. Petens pœnam ſummouctur doli exceptione ſine vlla reltitutione. Nec diſtinguitur, iudex ſcierit, an ignorauerit. Quid ſi ſit longa infirmitas(ur plerun. ue accidit) nônne iniquum erit interim differri iu- dicium: Reſpondeo, ex ſententia quorundam, poſſe dari curatorem bonis, cum quo iudicium exercea- tur. l. ſi quis inſtituatur. 5.vlt. de lercd Inſtii-N alsnn⸗ dine ita impediti, vt in ius produci non poſsint, nec defendantur. Addẽda eſt hæc““

——— ———————-
——— —— ———
930 Franc. Duaremi lunſconſ.
tatis vitandæ cauſa, nec ſummum ius, ſumma fiat iniuria: ſi ere“ ſimpliciter accipiamus de diei di- latione,&c. Nec diſsimile eſt, quod dicitur in 1. ſi 15-
ius. de iudic.l.penu. de vacat.mun. Dixerit aliquis, Horeſt per procuratorẽ defendi infirmus ergo non videtur excuſatione dignus. arg. l. ſed etſi per Pręto- rem.§. 1. ex quib. cauſ. maio. Kelegato non ſuccurri- tur, quia potuit procuratorem relinquere. Idem in 1. Papiniauus. de mino. Reſpõdeo, diſsimilia hæc eſſe. Relegatus facilè poteſt procuratorem dare: morbo graui correptus nõ æque:im pedimento eſt hic mor- bus,& procuratoris dationi,& cuique rei agendæ. Itaque huic etiam plenius ſuccurritur, quàm abſenti cauſa reip. Abſeus cauſa reip. reſtituitur. d. l.vlt. Nec diſtinguitur au procuratorem dimittere potuerit. d. J. ſed etſi..vlt. Fauor reip. facit, vt plenius ei fuccur- ratur, quàm relegato. Sicut& ei qui abſens eſt cauſa ſtudiorum, l. necnon. eod. titul. Sed his omnibus di- gnior eſt fauore infirmus,&c. Alij omnes poſſunt procuratotem dare, hic non poteſt, ne cogitare qui-
dem de lite, aut procuratore. Nã hic de morbo tan- tùm ſontico loquimur. Itaque non aduerſatur ſen-
tentiæ noſtræ quod ait author Rhetor. ad Herenniũ lib.z. Ex æquo& bono ius conſtat, quod ad vtilita- tem communem videcur pertinere. Quod genus vt maior 60. annis,& iam morbus cauſa eſt cognito- rem det. Loquitur ſimpliciter de morbo, non de ſon- tico. Sicut l. 1z. Tab. quam refert Gel. lib. 20. c. 1. Si in ius vocatur, ſi morbus æuitäſe vitiu eſt, qui in ius Vo- cabit, iumentum dato:ſi nolet, arceram ne ſternito Huius legis rigor temperatur æquitate, vt non cogatur ve- nire, ſed cognitorem det. Si verò ſit morbus ſonti- cus, nec venire, nec procuratorem dare tenetur. Quod autem dixi nonſuccurri relegato,& aliis hu- iuſmodi quòd liceat eis procuratorem mittere:hoc accipe, niſi ex magna,& graui cauſa,&c. dicta l. ſed etſi.§. i. Ex cauſa tamen puto ipſi ſuccurrendum. Grauis eſt cauſa, quæ præſentiam domini maximè requirat. Reſpondi pro Landgrauio Haſsio incar- cerato. Dicebatur potuiſſe dimittere,&c. Ideòque reititui non debere. Ego contra. Cauſa erat magni ponderis. Comitatus potens aduerſarius,& gratio- ſus apud Cæſarem,
Ad l.In iu dicati. 6.
Eclaratum hoc fuit ad l. inter eos, ſuprà co 1ℳdem, b
Ad l. Cum quærebatur. 62, P R AELECTIO ILI.
Ocus iam ſæpe tractatus, An iudex, qui maleè iudicauit, poſsit iterum iudicare, ſaltem eodem
die, Ait Alfenus, non poſſe. hoc accipe niſi ſupplen- do circa acceſſoria. l. Paulus. ſupra. Et hoc certum eſt ac indubitatũ, cùm ſententia valet: quamuis for- tè ſit iniuſta. Atq; ita poteſt accipi dictio Perperam. Sed dubitatur cùm ſententia eſt ipſo iure nulla, an oſsit denuò iudicare. Diuerſæ ſunt opiniones: ſed aliàs dixi diſtinguendum eſſe iudicem datum à ma- giſtratu. Iudex datus nõ poteſt amplius iudicare, l. 4. Fomoo& quando iud, facit liudex. ſuprà eo. Magiſtratus iterum poterit iudicare. l.ſi præſes. C. quomo.& quan. iud. non finitur eius officium ſicut & iudicis datio. idem dicitur in l. 4. C. de accuſat.
Sed quæritur, an indiſtincte verum ſit, quodi
idem in l. 1. C. de ſent& interloc. Ad labſentem C de accuſ.quid reſpondendum ſit dixi ad Lquodi ſit. ſuprà. Quæritur an iudicabitur ex eiuſdem acd an tota cognitio ex integro repetetur? Mihi placct diſtinctio, que vulgò recepta eſt, vt videamus an tium ad ſententiam tantùm pertineat. Quo calu 1 1 dicabitur ex eiuſdem actis: vt ſi die feriata lata tut ſententia, l. 4. C. quomo.& quand. iud. non fuit on
demnatus procurator, ſed dominus. l.1. C. de ſent al interloc. nõ fuit expreſſa certa quantitas. C. de enn quę ſine cert. quant. Aliquando vitium reſpicit om nia quæ geſta ſunt in iudicio, vt ſi minor indefen- 4
ſus ſit, l.acta. S. vlt. l. contra pupillum. ſupr. eo. Et hoc caſu omnia ex integro ſunt repetenda. Aliquando vitium reſpicit partem actorum tantùm:&repeten. da erũt pro ea parte. In ſumma, ſi denuò partes ſuas interponit propter nullitatem: ergo quatenus nul.
lum eſt id quod geſtum eſt. Debet autem prius co.
gnoſci de nullitate(vt vulgò receptũ elt) quamuc. rum pronuntietur de cauſa. Vt factum eſt in Senatu Pariſienſi ſuperiore anno in cauſa nobili, cum dice- retur iudicium quoddam curiæ parlamenti Diuio- nenſis nullum eſſe: ideõque peteret damnatus yttes denuò iudicaretur. Debet igitur prius cognoſci de nullitate:vtar forẽſi verbo docendi cauſa. Ratioeſt quia aliàs incertum eſt iudici, an ſit iudex. Non de. bet de eo pronuntiare, de quo non liqueat. lPom. ponius. ſuprà eodem. l. hæc autem. quibus ex caulin
poſſ. Quod eſt intelligendum, niſi vitium appateu ex ſententia ipſa, nullo alio probato extrinſecus: vt quia non eſt certa quantitas, quia non eſt dam- natus procurator. Sed an debeat pronuntiani de nullitate, an verò ſufficiat de ea cognoſcere,& ſententiam principalem ferre. Notate ſequentem diſtinctionem, qua vtimur in foro. Si principali- ter petitum ſit, vt pronuntietur ſententia nulla,pro. nũtiatio eſt neceſſaria, arg. l.incerti. C. de interd. vbi principaliter quęritur de poſſeſ. interdicto vii poſii detis. Deciditur quæſtio de poſſeſsione,& de polleſ- ſione pronuntiatur. Aliquando petitur principalter vt iterum iudicetur quòd ſententia ſit nulla. Et hoc
caſu nõ eſt neceſſaria pronuntiatio de nullitateſuf-
ficit de ea cognoſcere. arg. l.1. C. de ord. iud. Deir cidente quæſtione non cognoſcit iudex, ſed de 6 tantùm principali pronuntiat. Itaque in iudicio llo Pariſienſis parlamenti, de quo iam dixi, duplex fut cognitio,& duplex pronuntiatio: vna fuit de null— tate 1udicij Diuionenſis, altera de cauſa principa- li,&c. Hęc notanda ſunt diligenter, quiavſitata,& cognitu neceſſaria iis qui in foro verſari cupiunt.
Ad l. Jape. 63.
Jum aggredior celeberrimam,& difficillimam legem totius huius tractatus. Huius legis elt va- ria lectio in aliquot locis, ſed ſequor vbique lechio. nem Florentinam, quæ verior eſt, vt moxv olien⸗
dam. Exponam autem primùm ſimplicius O. L0
3
ſius, de inde ſingula accuratius examinab 1 ergo hic tractarur pertinens ad vim& effectum 3 tentiæ, ſiue rei iudicatæ. Res iudicata pro venlan habetur, l.res iudicata. de reg. iur. lingenuũ de 4
₰. 0 hom. ſupra: ſed inter eaſdam perſonas— 4
G 14 9 lem ſtitutum pſt:an aliis interdum noccat, quibus ſi
†
metwem duer le
npiku
ummxel Mdrdlor rägpuns
Rllada
utrml
dum k Kütnmnu acRerdn ataua. hürrſo lürm daneadlt

eceptũ eh 8 t factum etu cauſa nobin a
nix pathmenl
gitur prius cagi- ocendi caufi-ſa
cian ſi iudeſ duo non lqqpen, lutem. quidwene m, nill vuimg o probato ennt tas, quia wod eit debeat prounu de ea cogule tre. Notue tyn in foro. nn tur ſententa uly incerti. Csdeun leſinterdidunit poſſeſione 1 ddo perituruui-
ententia lit-ul 1
1
unciatio de vuli 4
11. C. de odil
3
olcit ulerſtt ar ltaque in ua vo iun dui di rk
In Tit. De re iudicata.
tibus eſt iudicatum licet non litigauerint in iudi- cio.Altius repetit Macer,& ait ſentẽtiam interdum ſcientibus nocere, interdum nõ nocere. Etiam ſcien- iihu non obeſft Sic legitur in Pandectis Florent. alij codices non habent negationem: ſed Florentinam lectionem probo. Non nocet etiam ſi ſciuerint,&c. jmò etiam ſi contra ipſos iudicatum ſit. Parum re- fert contra quem iudicatum ſit, ſed refert quis cau- am egerit in iudicio. Id oſtendit Macer duobus exemplis. Primum eſt de hæredibus debitoris, quo- rum vnus conuenitur altero ſciente. Alter intelligit
tem ſuam agi, cum quæritur an defunctus debuerit,
cus eſt hæres: Eſt eadem cauſa condemnationis
miuſque: nempe quia defunctus debuit. Videtur
etgo imputandum ei, cur paſſus ſit cohæredem dã- nari, ſi putabat defunctum non debuiſſe. Aliud exé- lum eſt de duobus hæredibus creditoris, quorum vnus agit,& vincitur. Cur hæc ſententia alij nõ no- cet,oſtendit poſtea Macer: quia propria eſt cui uſque cohæredis actio, vel defenſio, nec poteſt vnus prohi-
bere, vel impedire,&c. Actio diuiditur inter cohæ-
edes,.. C. ſt cert. pet. res ſunt ſeparatæ,& perſonæ ſeparatæ, quamuis cadem ex cauſa pendeat vtriuſ- que condemnatio.
Ad S. Sed ſcientibus.
Lterum eſt membrum diuiſionis, qua vſus AM Macer. Oſtendit quando ſententia aliis noceat: Cum quls de ea re,&c. Id oſtenditur tribus exemplis, quæ longè ſunt diſsimilia ſuperioribus: plius eſt cm creditor experiri debitorem patitur de proprietate pignoris. Heęc eſt Florent. lectio, quã Accurſ.vocat Piſanicam, quæ mihi videtur verior. Mouetur controuerſia inter creditorem, qui pignus
accepit,& debitorem qui contendit pignus ſuum.
Dumuùm competit defenſio creditori, ſed patitur debitorem auctorem ſuum experiri. Eſt enim hoc cngruum rationi, vt in lire de proprietate expe- liatur is qui ſe dominum eſſe contendit. Hæc igitur ſententia nocebit creditori, quia ipſo ſciente& con- ſentiente acta eſt cauſa à debitorc. Aliud exemplũ de marito, qui patitur ſocerum experiri de proprie- tate dotis. Aliud exemplum de poſſeſſore, ſiue em- Ptore, qui patitur venditorem experiri.
Ad S. Cur autem. (endis quæ ſit diſsimilitudo horum caſuum,
& ſuperiorum. Nam etſi demõſtrat verum id eſe adducta ſimilitudine, me interueniente,& aſsi- ſtente in iudicio, quamuis neque actor, neque reus eſem: diuerſa cauſa eſt hic, non vindico ex eo iu- te,quo Titius victus eſt. Contra in exemplo de deditore,& debitore,& aliis duobus. Similior er- go hic caſus ſuperiori de cohærede. Obſeruanda cltyulgaris reguta: Res inter alios iudicata,&c. J. odeltinus. de exceptio. l.cum quæritur. de except. rel iudic. cap. quamuis. de re iudic. in Decret. huc bertinet tit. C. quib. res iud. non noc. Accedit alius titulus generalior, C. res inter alios. Exempla vul- atia ſunt in l.z. C. de fid. inſtrum. item in l. Lucius.
chis qui not. cap. z. de except. item in I.. C. quib.
reiue„de filio qui non eſt procurator. L3. 5. ſed ſi olte judic. ſol. 4
931 PRAEFELECTIT XLII. X hoc capite quædam obſeruanda ſunt: pri- — müm eſt obſeruan alios iudicata,&c. hæc plurimis, l. Modeſtinus. de exce
eſt propter diuerſitatem tur. de except. rei iud
ue ex eadem regula, quod dici-
fa. c. I. de ex- cept. Quod autem ad perſonas attinet, animaduer-
tendum eſt, ſi quis liti get per procura rem,&c. eos pro eadem perſona haberi:quia hi rem in iudicium deducunt, l. 4. l.ſi mater. s. hoc iure. de except.rei iud. Non eſt idem dicendum de patre,& 1 filius agat pro patre, ſine mandato, non eſt tamen procurator. 1.3.5. ſed ſi fortè. iud. ſol. Ex his poteſt intelligi, cur in po- pularibus actionibus locus non ſit huic regulæ. 1.3. de popul. actio. l.eum qui.§. in popularibus. de iure- iur. Si Vnus egerit,&c. alius ſummouetur exceptio- ne rei iudicatæ. Sed ratio eſt„quia eadem perſona eſſe videtur, nempe pPopulus, cuius quaſi cognitores, & procuratores ſunt ſinguli,&c. Idemque ius eſt& ſi quis abſolutus ſit iudicio publico. l. ſi cui crimen. S: iiſdem. de accuſ. vbi additur exceptio, niſi quis ſuum dolorem perſequatur,&c. nam tunc non tam pupilli nomine quàm ſuo videtur experiri: Idem- que dicendum ett& de popularibus actionibus, de quibus ſupra. Hic reperiuntur quædam velut anti- nomiæ:vna eſt ex l.ingenuum. de ſtat. hom. Si quis pronuntiatus fuerit ingenuus ea ſententia ius facit inter omnes, niſi colluſio interuenerit. l. 4. de colluſ. deteg. quæ duæ leges coniungi debent, vt admo- nui. ſub tit. de ſtat. hom. Reſpondeo, hoc receptum eſſe in certis cauſis, veluti in cauſa ſtatus. Quare ſi iudex pronuntiauit rem meam eſſe, ſententia non nocebit vero domino,&c. In cauſa ſtatus ſufficit pronuntiatum eſſe iuſto contradictore præſente vt valeat ſententia inter omnes. 1.3. de colluſ. deteg. Et hoc hodie obſeruatur in quæitionc de nobilitate: Nam ad ſtatum quoque pertinet. Alia antinomia eſt, ex l. Papin.§. ſi ex cauſa. de inoffi. teſtam. Si teſta mentum fuerit pronuntiatum inofficioſum contra
hæredem, nocet ſententia legatariis. Idem dicitur
in l.qui repudiautis.§.vlt. eod.tit. Reſpondeo, hoc
etiam eſſe receptum in cauſa inofficioſi teſtamenti
contra regulam: quia principalis perſona eſt hęres,
uo contradicente ſufficit pronuntiatum eſſe: niſi interuenerit colluſio. l.ſi perluſorio. de appellat. Se-
cundò obſeruandum eſt ſententiam latam contra
vnum ex hæredibus, alteri non noccre: hoc conſe- quitur ex regula iam declarata: etiamſi ſciuerit cau- ſam agi:vtriuſque enim propria defenſio elt:neuter ab altero cauſam habet neuter alterum impedite
oteſt ne experiatur. Obucitur Là ſenentla infrà, de appel. Sententia inter alios dicta appellari non
poteſt, niſi ex iuſta cauſa:veluti ſi Jusue cohæredũ II1 4

ö““ —
Se “ Seertneen eet 3
932 præiudicium ſe condemnari patiatur. Ergo ea ſen- tentia præiudicat cohæredibus. Reſpondeo, præiu- dicium hic eſſe, quod affert ſuſpicionem aliquam, & præſumptionem contra cohærede, Præiudicium hic aliter accipitur, quàm in d. L. à ſententia, Nec id aduerſatur regulæ prius traditæ: non ideo alij co- hæredes habentur pro condemuatis dque oſtendit Iuriſconſ.in eodem loco; quamuis& ſine appella- tione tutus eſt cohæres. Nemo dubitat, quin con- demnato iam cohærede, cuius eſt eadem defenſio, iudex propenſior ſit ad condemnandum,&c, plus fidei,& auctoritatis habet aduerſarius, vt verbis vrtar lIureconſulti, in 1.ſi duo patroni, ſuprà de iure- jur. in re nõ ſimili. Qua ratione ait Cicer.. in Verr, Metellum noluiſſe dare iudicium de vi,& metu ad- uerſus Apronium miniſtrum& interpretem Verris in expilanda prouincia. Dicebat, inquit, Metellus ræiudicium ſe de capite Verris per hoc iudicium nolle facere. Maior enim fuiſſet& grauior ſuſpicio aduerſus Verrem, damnato Apronio licet id non ſufficeret ad cõdemnationem. Sic præiudicium ac- cipitur in d. l.à ſententia. de appel. Ambigua vox eſſet, ſed verba ſequentia declarant ambiguitatem. An hæc coniectura faciat ſemiplenam probatio- nem, quæritur: an poſsit deferri iuſiurandum neceſ-
ſarium:iuxta L.admonendi. ſuprà de iureiur. Puro id
relinquendum eſſe iudicis arbitrio, ſicut& alia qus
in facto conſiſtunt,& ad probationem pertinent. l.3.
ſuprà. de teſtib. Præterea obiicitur, l.quidam. 12. de ab vno hærede, nocet cæte- gnoris, nocere creditori: imputandum eſſe credioo nt,t
cuict. vbi venditio facta
ris, ſi præſentes fuerunt,& conſenſerunt,&c. Ergo idem dicendum eſt& in ſententia vt noccat cohæ- redi præſenti,& ſcienti. Reſpondeo hæc diſsimilia eſſe: ibi quæritur de venditione in qua ſufficit con- ſenſus etiam tacitus. Tertiò annotandum eſt, ſen- tentiam alij nocere cui primùm defenſio competit ſi auctorem agere patiatur. Idem dicitur in c. quã- uis. quod hinc ſumptum videtur. Exemplum elt de rem, qui magis inſtructus eſt fortè: Son garent Huic dcbitore condemnato patiente creditore,&c. non ad auctorem, ſed ad ſucceſſorem competit primùm defenſio: quamuis alij aliter ſentiant, vt poſtea di- cemus, Hinc ergo colligendum eſt, ſententiam la- tam cõtra debitorem præiudicare creditori. Id col- ligitur ex lectione Florent. de qua dixi alibi: Hæc
Franc. Duarem luriſconſ.
trario,& c. Nam certum eſt ſententiam non nocer creditori abſenti, niſi ſententia præceſſerit con len tionem pignoris. l.ſi ſuperatus. ſuprà de dignor un econtrario ſententia lata contra creditorem nocs at debitori ſcienti,&c. Hoc vulgò receptum eſt rati diſſentientibus, ſed non puto hoc verum bnn — eſle. Pri- mum nullo iure probatur:iam enim oſtendi verha. Macri non poſſe referri ad creditorem damnatu 3 35 ſed potius ad debitorem. Macer vbique hic lo 1 tur de quæitione propriertatis, quæ eſt cum Jom 4 adde quòd nulla quæſtio de proprietate hixrone poteſt eſſe cum creditore, ſaltem principaliter, ita vt pronuntictur de dominio,&c. Abſurdum eltigru ſententiam latam contra eum nocere debitori. Por- te ſuccumbit, quia non probat obligationem con tractam fuiſſe: nam vtrunque probare deberlanto omnia. de probat. ſed principalis quęſtio eſt deobli gatione. Obiicium aliqui, debitorem poſſe prohiibe. re ne creditor experiatur,&c. Quod non puto ye. rum: nam inuito debitore poteſt piguus ſuumtue- ri, d. l. ante omnia. d. l.ſi ſuperatus. 5i quis fortè dicat debitorem adeſſe iudicio. Reſpondeo, nõ ideo poſ- ſe prohibere,&c. Item cohæres poteſt adeſſe iudi- cio,&c.l.a ſententia. de appel. non ideo tameu ſen- tentia ei nocet. P RAELECTIO ILIII. Stendimus ſuprà quando ſententia inter alos
data nocet aliis ſcientibus: diximus ſenten- 7 tiam latam aduerſus debitorem de proprietate 1 Knun inenxen)
ri, cui primum actio, vel defenſio competit ſi debi-
torem experiri patiatur. Idem dicendum eſt de ſen- nuin tentia lata aduerſus vxorem de proprietate dotis dharrno Actio vel defenſio primum,& principaliter com. itmn⸗ petit marito, l. doce ancillam. C. de rei vend. Liure- aroll, bus. C. de iure dot. Sed maritus videns ſibi moueti hurai controuerſiam de proprietate, laudat ſuum aucto- rreimg
maxr
dariò. Idem eſt dicendum de venditore, contta qu judicatum eſt,&c. Sententia lata comra venduto- Aluls rem non nocet emptori,&c. Emptori primumch. dämn ch petit actio, vel defenſio: is agit& conuenitur, ſid laſen denuntiat auctori ſuo, id eſt, venditori, HI aypelea dürm
auctori primùm non competit defenſio, ſed ſecun- portt 1
lectio cõuenit verbis Iureconſulti ſequentibus. Lo- garent. Lſi cum venditor. de euict. Apud Accutſ. mtnen
quitur Macer vbique de lite mota, de proprietate: ditoris litigare de propricta- agat:& hoc ita quæritur, quaſi poſsit agere. Qoo anrſ ltem conuenit eſt verum, vt dicitur in l.ab execut.§. alio. de appch Mmami dominum,&c. Neceſſe eſt Sed quomodo poteſt agere, cum non ſit domim ar d debitorem potius, quam l.in rem. de rei vind. Receptum eſt poſſe agere no- 8 m nititur hec interpreta- mine emptoris, in quem eſt tranſlatum dominium. din
tio: lata eſt hic ſententia iuſto contradictore, ſcien- Et qui ſciente& patiẽte emptore agit, videtu lus drr 1 b illo ius habet. Preterea alij nomine agere, l. Caius. de pig. act. quia eum Kal li de hac re: vnus locus eſt in I. bere poteſt. Item ſi emptor aSelecelcbteias lo- a
at debitoris eſt non cre te rei pignoratæ, vt poſtea dicemus, aliis verbis: Qui priorem vt hæc verba referantur a creditorem. Rationc etia
te,& patiente eo, qui a ſunt loci in iure ciui ab executore. 5.i. infrà, tiam latam de pignore a
creditori, ſi præſens fuerit:nam abſenti nullum pre- judicium debitor facit. Alius locus eſt in l.præſes. ſuo ineptè ageret venditor, q C. de pigu. vbi dicitur non nocere creditori ſenten. ſe. Eadèmque dicenda ſunrt 8 caſibus ſ debitor colluſetit cum ad- agunt nomine mariti non
tia in duobu
uerſario, item ſi non cauſa cognita, ſed præſcriptio- Nihilergo refert an agat ne, ſuperatus ſit. A lius locus in l. iudicatæ.§.vltim. vtroque caſu nocet ſente de execut. xei iud.vbi non nocet ſententia, ſi debitor Id oſtendunt verba Macri, qui pa
non admonito creditore cauſam egerit: ergo à con- verbum agere, Pro experiri,&c. Et„ 1 2„ 4.. 3. H◻— 2 execij
de appel. vbi dicitur ſenten- ri denuntiare, vt cauſam de duerſus debitorem nocere ſtione. de cuict. Ergo ſi ſciens& prudensi
quæritur, an idem ſit dicendum ſi venditor ipſe ih,&
probi-
endat, 1 ſi plus.Sequs- b atianut lln
cum experiri, id ei mandare intelligitur. Nomm asi G uia defiit dominus r Nri de ſocero, aut a
ſuo. d.l. doce mnclln⸗ dun venditor, an conuenlali
... C. ntia emprori ſcienti, e de ſsim vfurpat hê air d Etnotandum ch èa

.Quodna 1 oteltd piguu b eedigu eſpondeo,ma in eres poteſtaltke Anon ideo tma
6 !
ddo ſententiainn, iidus; dirimbi rem de pioyien putandum elk fenlio compeult im dicendumette i de proprerma „K principaliete n. C. de teirent atus videsthi m are, laudatluma dforts: Singeu
erit defeolo,ſt h
de venditore oin’
5 8
„ IIm
4 1
de euict. Loali
1
cia lara cannoe wc. Emptotipumet Sagit& cocuenn
Int
3
In Tit. De re iudicata.
executionem fieri poſſe Sarn has Derdm credi- em, maritum, emptotem idque vulgò receptum 2 meb Macri intelliguntur de actionc iudicati, Iexceptione,&c. vt referantur ad titulum. Sub 8 it agitur de actione iudicati, vt conſtat vel ex 4 Preroris edicto, de quo dixi ſuprà, L.4.§. ait Prę- Hic. Præiudicium hic accipimus, quaſi iam iudi- tar m ſit aduerſus emptorem,&c. Ex iam dictis an imus ſi proteſtetur credi tor, maritus, emptor, 5 on conſentire auctori agenti,&c. ſententiam nõ 3 leic Nam Macer hic loquitur de co, qui patitur Werem agere,& qui voluntatem ſuam accom- 1 dat. Ergo ſi non patiatur, non conſentiat, ſed diſ- Lnm potius, non debet ei nocere. arg. l. ſi debitor. uib. mod. pig. Creditor conſentit vt debitor vẽ dat pignus ſaluo iure ſuo.lIdẽ in l ſicut.§. non vide- tur.eotit. Sufficit ergo proteſtatio. Nõnulli diſſen- tunt, ſed leui ratione moti, nec ſatis conſiderantes verba lureconſ.horum tamen opinio poteſt defen- di cuͤm cauſa huiuſmodi eſt vt ſententia ius faciat inter omnes: vt in Lingenuum. ſup. de ſtat. hom. Cũ judicatur de ſtatu hominis. Non enim ideo nocet ceteris, quòd patiantur,&c. ſed quòd vtile viſum ſit, vim rei ludicatæ ad omnes pertinere, etiam igno- rantes. Hoc igitur caſu non poterit aliter conſuli alis, niſi vt ipſi adſint iudicio propter ſuſpicio- nem,&c.liſi ſuſpecta. de inoffi. teſtam. Præterea no- tandum eſt ſententiam latam contra libertum no- cete patrono: ſi interueniente patrono, id eſt ſcien- tepatiente, præſente, vt antè diximus. Sic enim lo- quitur alibi idem auctor de debitore,& creditore diſſerens in l. ab executore. de appel. Ac vereor ne hec coniuncta fuerint apud Macrum,& erratum ſtin inſcriptionibus hic, lib. ꝛ. de appel. ibi lib. i. Et notandum eſt hanc cauſam principaliter eſſe liber- iconſequenter etiam patroni, propter ius patrona- tul principaliter. C. de liber. cauſ. Katio eſt, nõ ſo⸗ lim quia magis intereſt liberti, ſed etiam lis moue- tur de ea re contra libertum ipſum, non contra pa- tronum.§. præiudiciales. Inſtit. de act. Dixerit ali-
t cE
quis, hæc verba non cohærere cum ſuperioribus.
Prius dixerat Macer, ſententiam nocere ei, ad quem actiovel defenſio primùm pertinet, ſi petatur,&c. Mic autem fertur ſententia contra eum, ad quem
pertinet principaliter,& dicitur nocere alteri. Va-
tiæ ſunt opiniones: ſed puto non fuiſſe hoc additũ à Macto, quaſi omnino ſimile ſit. Similitudo in co cſtquòd in vtroque caſu ſententia fertur in alios: in vtoque caſu alij interueniunt tantùm, non defen- qunt:& dicitur eis nocere. Adde quòd particula Namon ſemper cauſalis eſt, ſed plerunque diſcre- tiua, yt docent grammatici: ſed hoc viderint ma- giſtti in artibus.
Ad J. Negotiorum 6 4. E& lt. 8 Eſponſum hoc Scæuolæ quod ſubobſcurum
eſtpropter antinomiam, quæ refertur ſub tit.
de appel. verbis paulùm immutatis, cap. 24. Quod ideo monere volui, quia collatio vtriuſque prodeſt dd vtriuſque declarationem. Dicã ſimpliciter quod enio de declaratione verborum,& explicatione
ainomiæ. Sciendum eſt imprimis lite conteſtata Tlüras currere, l. lite. ſuprà, de vſur. l.1. Cod. de iudic. cum ſtipulati. 90. de verb. oblig. nam hoc genete
de vſur. l. vlt. C. de vſur. rei iudi
nouationis non tollitur obli gatio. l. aliam. de nouat.
uam muis ca nouatione, quæ per ſtipulationem fit,
tolli bur prior obligatio: ideo vſuræ deſinunt cur- 41Is Nar one de nodat quæ comiungenda eſt cũ amen lata ſententia. l.z. ſupia, tdel-vr. S ic. nam ſufficiunt cẽ- x, quæ ex lege competunt victori, d. l.vlt. Suc- Leclurn in locum vſurarum primi contractus, ſi quæ ortè fuerint debitæ,&c. Inde quæritur: negotiorum geſtor condemnatus eſt ad ſortem,& vſuras: nam udicium bonæ fidei eſt„»ex quo debentur vſuræ.! mora.§. in bonæ fidei. de vſur. De vſuris futuri tems poris poſt condemnationem nihil dixit, quia non pertinet ad eius officium,&c. L.. ſupra de vſur. Reus appellauit ab ca ſententia,& diu negotium tractum eſt: tandem ſententia pronuntiata eſt iniuſta adeo vt competat actio iudicati,&c. Nec dubium eſt, quin poſsit exigi quod eſt deductum in ſenreriam: ideſt ſors,& vſurę pręteriti temporis. Sed dubitatur de vſuris medij temporis: facit quæſtionem, quod nihil dictum eſt in poſteriore ſententia de vſuris hu- iuſimmodi. Quamuis potuerit eum ad cas condem- nare vſuras iudex appellationis. l. tutor. in princ. de vſur.Scæuola tamen ait, dandam vtilem actionem iudicati, deficiente directa. Quòd dicitur non cur- tere vſuras poſt ſententiam: verum eſt, ſi res ita ſit iudicata, vt finem acceperit. d. l.vlt. C. de vſur. rei iud. Aliud eſt dicendum ſi appellatũ ſit,& iniuſta ac fruſtratoria fuerit declarata appellatio: fic enim
ex bono& æquo interpretamur poſteriorem ſentẽ-
tiam, repugnante ſubtilitate. Quod ſatis oſtendit Scæuola, cum ait, vtilem actionem dari. Non ob- ſtat l. 4. C. depoſ. l.in bonæ fidei. C. de vſur. cum ſimilib. vbi non petuntur vſuræ poſt ſententiam, quæ non tuerunt in obligatione, ſed præſtantur of- ficio iudicis. Satis enim iam reſponſum eſt. Nam prima ſententia damnatus fuit reus ad ſortem,& vſuras. Sic interpretamur verbum, Deduclæ, quod ambiguum eſt. l.in ambigua. de legib. Iudex igitur appellationis, qui appellationem iniuſtam pronun- tiauit, videtur etiam ad vſuras condemnaſſe. Per- inde accipimus, ac ſi dixiſſet, condemno ad vſu- ras totius præteriti temporis, id ęſt, medij. Et ad- mittitur hæc interpretatio ex bono& æquo, pro- pter appellationem, qua negotium protractum eſt, vt iam dixi. Deinde videntur quodammodo fuiſſe in obligatione vſuræ, propter priorem ſententiam. 1.3.§. idem ſcribit. de pecul. Et certum eſt, vſuras
quæ ſunt in obligatione, rectè peti poſſe poſt ſen-
tentiam. l. centum Capuæ. ſupra de eo quod certo loco. tit. 4. lib. Pandecta. 13.
EIVSDEM IN EVNDEM
titulum Methodica Partitio.
E re iudicata, id eſt, quæ pronuntiatio- 3 ne iudicis finem controuerſiarum acci- 2 pit, tractaturi: qua quidem re vt in ora- tione pro Publio Sylla ait Cicero, Rei-
ublicæ ſtatus maximè continetut: De perſona 10 dicis primum: deinde de ipſa pronuntiatione diſle-
remus. pe
ͤͤͤͤͤͤ“

934 De peyſona judicin. C 4P. I.
— Vi rem iudicat, vt de ea notionem habeat 0 neceſſe eſt. Eſt autem notionis verbum gene- rale, ſignificans non modò iuriſdictionem quæ pro-
ria eſt magiſtratuum, ſed& cognitionem quæ ad priuatos quoque iudices pertinet. l. ait Prætor. l. no- tionem. inf. de verb. ſignifi.
præterea ſanæ men is eum eſſe oportet, l. cum Prætor. l. cum furioſus. ſuprà de iudic. Et hoc ſenſu verba Pomponij accipienda eſſe aliquando cenſui- mus. Furioſo ſententia à iudice, vel ab arbitro dici non poteſt, l.furioſo. hic. qur ſic ab aliis intelligun- tur, quaſi Pomponius velit iudicem non poſſe ho- mini furioſo ſentẽtiam dicere:id quod falſum meo iudicio atque iniquum eſt. An autem ſententia à minore 25. annis lata valeat, quæſitum eſt. Sed cum hæc res diſtinctionem recipiat, certis regulis com- modius explicabitur.
Prima, Impubes neque iudex eſſe, neque ſenten- tiam dicere poteſt, l.cum prætor. ſup. de iudiciis. l. 2. de reg.iur.
Secunda, Minor 25. annis adultus magiſtratum gerere poteſt, l. quidam conſulebant. hic. Factum enim Principis improbandum non eſt, ad quẽ ma-
riſtratuum creatio pertinet, l.. ad L. Iul. de ambitu.
Tertia, Ad munera ſiue ad honores municipales minor 25.annis non admittitur, l.ad Rempub. de muner.& honorib.
uarta, Minor vigintiquinque annis dummodo
ſit maior 18. recte iudex datus, ſcilicet à Pretore, aut alio magiſtratu, qui ius dandorum iudicum habeat. Non enim tantum periculi in ca re eſt quantum in adminiſtratione Reipublicæ, d. l. quidam conſule- baut. in princ. Non tamen ante vigeſimum annum poteſt quis inuitus cogi ad iudieandum, l. cum le- ge. ſuprà de arbit. licet alioqui munus iudicandi derrectare nequcat, l.vlt.. iudicandi. de munerib.&
honorib. De modo& forma pronuntiationu. CA Py. 17.
Ok ntentia præſentibus iis quos cauſa cõtingit fe-
à renda eſt, nec abſenti nocet, niſi contumax fue- rit. Sed&ſi dicta fuerit abſenti aut furioſo, idem di- cendum eſt, l. certum.§. ſi quis abſente. infr. de con- feſsis,& l. furioſo. Contumacem autem eum accipi- mus, qui ritè& legitimè euoçatus non obſequitur, cum id facere poſsit& debeat. Nam qui ad maius auditorium vocatur, aut quem valetudo, vel alia iu ſta excuſatio defendit, contumax non dicitur, l. de vnoquoque.l.contumacia,& L. contra pupillum.&
I.quælitum. hic. Sed& ſi ſententia aduerſus mortuũ
vei minorem indefenſum lata ſit, idem erit dicen-
dum. l. acta. S. vlt. d. l. contra. l.in ſumma.§.lt. Porrò ſententiam vernaculo& plebeio ſermone concipi
debet: Cuius rei argumentum eſt quod decreta à
Prætoribus latinè interponi iubentux, l. decrera. hig.
Fuit enim apud Romanos quondam latinus ſermo
vulgaris& imperitæ multitùdini etiam communis,
guecm hodie eruditi demum& literati homines Callẽt, arg. l. chorus. de leg.3. Et hoc exẽplum Prin- ceps noſter iudiciaria lege nouiſsimè ſequutus eſt. Item verba ſententiæ huiufmodi eſſe oportet, vt abſolutionem contineant aut condemnationem, I.
Franc. Duareni luriſconſ.
centur varietatem. Modo enim iudex ad id iplam hn
Prætor.§. i.l. in ſumma.§..& vt ne quid contra le-
litigatores impunè fruſtrari& eludere queat èed
1.& l. in ſumma. hic. Nam ea pronuntiatio, qu definitur negotium, abſoluendo ſcilicet 6 4 demnando, ſentẽtia non eſt, ſed interlocutio.] 4 2- iuſsit. hic. l. dicere. ſuprà de recep. arbit. Ad quid tem condemnatio fiat, vt vniuerſum præſcribi 4 1 H poteſt, propter negotiorum, de quibus iudicia ren
quod petitum eſt condemnat, modo ad aliud,yrad id quod intereſt in faciendis obligationibus. lſiquis ab alio. Sed hoc maximè ſpectandum eiquidiun litigatores conuenerit vt pronuntietur, nec ab eori conſenſu recedendum eſt, l. ſi conuenerit. Quodl fortè pronuntiando quicquam omiſſum ſit eorum quæ ad conſequentiam iam ſtatutorum pertinent, id poterit à iudice ſuppleri, ſicut& emendani verba ſententiæ, tametſi ea reſcindi aut mutari non pol. ſint. l. Paulus.& I. acta. l. actorum.& l. iudex& lcon. Tratkb⸗tur un Præterea videndum eſt iudici, it ententia ſua certam quantitatem exprimat lat
ges aut conſtitutiones pronuntiet. Etenim licet ſem- tentia non ideo nulla ſit, niſi de iure conſtitutionis potius quàm litigatoris pronuntietur, ab ea tamen vt iniuſta recte appellabitur, L. Præſes.& lcum pro- latis. hic. l.. quæ ſentent. ſine appel. reſcind. Quæn poteſt, ſi iudex poſtea quàm de re cognouit, velſor- dibus vel gratia ductus nolit ferre ſententiam, ſed velle ſe ad Principem referre teſtetur, an hacane
certo certius eſt hoc iudici non licere: quod& no. üman minatim prohibet Iuſtinianus ſua nouiſsima com- unde ſtitutione, l. de qua re. de iudiciis.& l.vbi& Authe, auchi nouo iure. C. de relat. Ante cuius cõſtitutionis pio. burnad
mulgationem de iure quidem, non de facto prin- düua ceps aut magiſtratus conſuli à iudicibus ſolebat, J üunx G
eum quem temerè, ſuprà de iudiciis,& ſolet. ſupr.
de offic. procõſ.l. pen. ad l. Flauiam de plagiar Nu- u im
lo autem iure vnquam permiſſum fuit iudici liigr ah tores ad principem aut ſenatum prætextu obſcun. iuüar tatis, aut dubitationis ſententiæ audiendæ cauſa ſe- aruig mittere. Itaque iudicem qui ita pronuntiauerther un.
imprudentiam fortè, litem ſuam facere gruique mt inr pœna dignum arbitror, L.vlt. C. de variis& euta. Uutain
ord. cog. pręſertim ſi is iudex ſit qui ſe iuriſpentum ic
profiteatur, in quo iuris error nullam meretur exci bütt. ſationem, argum. l.z.§. ſeruus autem. ſupra de onig dtimm iuris. Et quamquam hec veriſsima ſint, ſi tamen tung ampliare voluerit, iuraueritque de cauſa ſibinon bitl liquere, veterum exemplo, qui deſcriptis in tabell nil quabus literis, N.& L. id ſignificabant, hoc caſu ne Kil
ue abſoluere neque condemnare cogetur. IPom d poniushic.l.idem Pomponius. S. ſi ex compromilp ſupra de recept. arbit. Aſconius, 3. aft.in Vertem Gell. lib. 14. c.z. Ac ſi plures ſint iudices, vno ita il rante& munere iudicandi defungente, cætefſſen tentiam recte proferunt, quamuis vno abſente duo ex tribus iudicibus iudicare non poſsint„dlPom- onius.& l. duo ex tribus.hiĩc. De effectu ſententicæ.. III 6 3E effectu rei iudicatæ ſit hæc primatese ͤllit
Lata ſententia nihil quæritur niſi an iu 5
ſit, lpoſt rem. Ea ſiquidem finem liti impomt: den prætextu nouorum inſtrumentorum, aut unn n tiæ rei poſtea compertæ, eam retractare, ac vi mNi-
CA P. III.
tell

dus „de uind
d
uüi
3
nuntiet Kteind diſ de iute eri
onuntietur, ha at, Dreſes ne appel.feſcuu m de re cogi dlit kerre ſennend erte teſteru nl
ari& eludete qr
ci non licete:qul
anus ſua poulin udiciis.&lybiug e cuius cöſinunn dem, non de hh, ſuli à iudicidaub de iudicis&llohi Flauiam dean rmiſſum füttidtn
enatum præresnti- tentix audente
ui ita pronuniänn em ſuam factx e lylt. Cdde vuèd
——
—
—
☛= —
In Tit. De re iudicata.
teri prouerbio eſt, actum zgers licet, l.quod i ußit. nic ſub ſpecie. C co.. Diui fratres. inf. de Pœnis, l.1. vlt:de quęſtio. Excipe niſi negotium publicum ſit, aut conſpiratione aduerſariorum teſtibus pecunia cotruptis rem iudicatam eſſe appareat.l. Imperato-
res.& l. diuus Adrianus. hic.
Secunda regula. Si pares ſint numero ſententix
diuerſis iudicibus prolatæ, abſolutoria potior eſſe debet: item ca quæ minimam continet quantitatẽ, linter pares. hic. Fauendum enim eſt reo magis uaàm actori. Quod& Ariſtotel. Problemat. ⁊9. ſect. demonſtrat,& l. fauorabiliores. de regul. iur. l. Arria- uw infra de oblig.& act. Et quod Modeſtinus re- ſondit, cum duo iudices dati diuerſas ſententias dederunt, vtranque ſententiam in pendenti eſſe, do- gec competens iudex vnam earũ confirmaucrit:l. duo iudices. hic: ſic interpretatur Ro. Põtifex vt hic de iudicibus delegatis: hæc verò regula de ordina- nis intelligatur. cap.vlt. de re iudi. extra. Quãquam ego Modeſtini reſponſum ex ſententia quorundam ad ea iudicia pertinere malim, in quibus vterque li- ugatorum actor ſimul& reus eſt. j.3. vti poſsidetis. cum ſimilib. Tertia regula: Res inter alios iudicata aliis non
nocet. Kubrica, res inter alios,&c. C. Quod eſt acci-
piendum niſi ipſis ſcientibus& patientibus cũ pro- hibere poſſent iudicatum ſit, l. æpe. hic.
CA P. 711*
Ictori ad executionem ſentẽtię iudicati actio V competit. Bona enim condemnati priuata au- dotitate capi ac diſtrahi prohibentur, l. miles. 5. qui iudicati. Aæc autem actio perpetua eſt,& ad hære- dem tranſit,&ſi vetus actio ſuper qua iudicatum eſt temporaria fuerit, nec ad hæredem tranſitoria, d. l miles.§.vlt. Hæc actio datur aduerſus eum qui rite dmnatus eſt, ira vt ſentẽtia valcat, l. 4. 6. pen. idque nomine proprio, non alicno. Ideo regulariter non conuenitur hac actione procurator, ſicut nec tutor, curator, actor municipij, qui etiam ſyndicus appel- htur, d.l. 4. in princ. b Tractari poteſt, intra quod tempus hæc actio competat. Conſtat enim ex pleriſque lureconſulto- tum reſponſis, tempus aliquod humanitatis gratia udicatis indultũ eſſe, d. l. 4.§.ſi quis, hic. l. ſi debito- ti deiudic.& l.ſi cum militi. ſuprà de compenſ. Et quanquam luſtinianus referat antiquitatem bime- ſite tempus ſtatuiſſe, l.vvlt. de vſuris rei iud. Nullius tamen apud Iureconſultos temporis alicuius certi mentionem reperi. Nam reſcriptum D. Pij recita- tumà Calliſtrato, duos menſes non ad exequendã ſententiä,& pignora capienda, ſed ad ca potius quæ
Deexecutione ſententiæ.
lam capta ſunt diſtrahenda concedit, l. debitoribus. hic. Certe legibus duodecim tabularum, dubium non eſt triginta dies datos fuiſſe, quos ideo Decem- uut uſtos appellarunt, quòd toto eo tempore iuſti- tlum quoddam& iuris actioniſque ceſſatio inter li- tlgantes foret, eiuſque legis verba hæc fuiſſe accepi- mis, Aerus cofeſss, rebuſque iure iudicatuis triginta dies iußti ſunto. Gell. lib.z0. cap. r. Verùm vtcunque res dm ſe habuerit, exploratum eſt hodie iure Roma- noquatuor menſium tempus reo tribui, d. l.vltim. Quod quidem ipſum legibus regiis prouincialibũſ- lemoribus variè coarctatum cit. Adde quod tem-
b 935 Puehde ehämauner cauſa prorogare,& minuere er magiſt qui ius dicit& ſententiam exe- Aultuniudici autẽ dato non licet, l.z.& 1. 4.§. ſi quis. tem reale potius quàm perſonale beneficiũ eſt„& audicaro ciuſdẽque hęredibus& ſucceſſoribus præ- atur, J. tempus. hic. Quod vtique non eò pertinet vt intra id tempus ſe liberare non poſsint, ſed vt ne inuiti id facere cogantur, l.intra dic hic. Sequens quæſtio eſt, an actione iudicati ſolidum Lebater ud Nuungue debinm. etiam ſi iudicati bates lo nodeé non patiantur. Reſpondeo Abatann Ae victo ſolidum exigi, vt ne terũtius quatur,& quod lege acerbius eſt, in carcerem quo ad debitum perſoluerit coniici poſſe, 1.1. C. qui bon. ced. poſſ. Sed ſi in eum carcerem vi- ctum vel ſtratum inferri quis iudicato non patiatur, actio aduerſus eum dabitur, l. ſi victum. Nec ſufficit expromiſſorem dare, niſi pecuniam ſoluat, aut ca obligatione ſe liberet, quæ ex cauſa iudicati deſcen- dit, d. l. 4.§. 1.&§. ſoluiſſe. Excipiuntur certę perſone, quarum in executione habetur ratio, ne egeant, etiã ſi in ſolidum condemnatio facta ſit, l. in condemna- tione. infr. de reg. iur. Ex co numero imprimis ſunt Parens& patronus qui à filio velliberto conueniun- tur. Non enim decet vt quos omni officio& hono- re proſequi tenentur, cos egere ſinãt,& victu neceſ- ſario ſpolient, l. ſunt qui. hic. l.1.§. de obſequiis. Pro- ximus eſt iis maritus dotis nomine conuentus ab VXore, l. Patronus hic. Ea enim marito reuerentiam quoque debet, l.alia§. eleganter. ſupr. ſol. mat. Idem- que iuris eſt,&ſi non de dote, ſed de quauis alia re, Præterquam ex maleficio, agat, l.non tantùm.& I. ſi rerum. Idem dicimus&ſi maritus non conueniatur, ſed ſocer, aut viuo marito eius procurator vel de- fenſor, l. ſicut. cum ſequentibus. Alia cauſa eſt fideiuſſoris aut hæredis, ad quos
hoc beneficium non tranſit, J. etſi fideiuſſor.& l. ſciẽ-
dum. l. maritum. ſuprà ſolut. matrim. Adde milliiti hoc quoque priuilegium concedi, I. miles. Illüdque
præterea, vt ne ſtipendia eius in cauſam iudicati
capiantur, extra quam ſi nulla alia ſententiæ exe- quendæ ratio ſuperſit: idque reſcripto Antonini continetur, l. ſtipendia. C. de execut. rei iudic. Prin- cipis verò noſtri edicto cautum eſt, quantum ad hæc ſtipendia attinet, vt quæſtores ca retincant,& annonam militibus creditam perſoluant, ſi à mili- bus ipſis exoluta non fuerit. Porro ſocius aduerſus ſocium hoc beneficio vtitur, niſi ſe negauerit ſo-
cium eſſe, d. l. ſunt qui. l. ſed hoc ita. I. verum. ſuprà
ro ſocio. Item filius emancipatus à patre, vel ex- hæredatus, ſi ex eo negotio conueniatur quod in poteſtate patris conſtitutus contraxit, l.& exhære- datum. Quod beneficium amittit, ſi tum ſe patrem
fam. eſſe mentiatur cum contrahit, I. qui cum ſe.
Poſtremo loco eſt donator, qui conuenitur à dona- tario ex libertate ſua, non ab alio cui fortaſsis do- nator ipſe delegatus eſt, l. D. Pius. de reg. iur. l Ne- ſennius. in princ. hic. Damnatur enim in quantum
facere poteſt,& quidem is ſolus deducto ære alie- no, vt eo videlicet exoluto
ſiquid præter alimen-
ta rèſque alias ad vitam honeſtè degendam neceſ ſarias reliquum ſit, id donatarius cble uatur. Nam cæteri quorum prius menitio facta eſt, æs alienum
itores eorum ſi pa- lucunt, ac inter credito non dei 1 res fſint,

———“— 8 4 4 4*——————— — ‿‿‿rireesaueueehee eeannen eeeeneeeeeeeee, L“— ͤõ⁊é⁊-——·—
res ſint, melior eſt conditio occupantis, liinter eos. l.& exhæredatum.& l. cum ex cauſa. Quod de do- natore dictum eſt, ſic accipe, niſi rei donatæ& tra- ditæ aliquo caſu poſſeſsionem nactus fuerit,& ſic vt quiuis poſſeſſor conueniatur, l. Neſennius.§. fundũ-
Qui ſententiam exequantur. c4. V.
A NAgiſtratus non modò ſuam, ſed iudicum M etiam, ſiue arbitrorum à ſe datorum ſenten- tias exequuntur, l.à diuo Pio. in prin. Qua in re ap- aritorum opera vti ſolent, 1fi pignora. ſuprà de tuict. Nam iudices dati, qui etiam arbitri à veteri- bus Confultis dicuntur, quod vel ex Oratione Ci- eeronis pro Murena cognoſci poteſt, cũ neque im- perium vllum habeant neque iuriſdictionem; ſed notionem tantùm, id eſt ſimplicem cognoſcendi fa- cultatem, ſententiam à ſe dictam exequi non poſ- funt, l. ait Pretor. hic.§. ſi verò. Auth. de exhib. reis. Fxecutio igitur magiſtratuum tantum eſt, non iudicis priuati. Puto tamen eum cui à magiſtratu mandata eſt iuriſdictio ſententiam exequi poſſe. Is enim iuriſdictionem habet, imperimque cohæ- rens iuriſdictioni, quod mixtum appellatur, fungi- türque per omnia vice eius qui mandauit, non ſua, I.etſi Prætor.& I.vlt. de offi. eius mand. eſt iuriſdict. &l. ſolet. ſuprà de iuriſdict. Preterea ſententiam ab vno maxgiſtratu dictam ipſo poſtulante poteſt alius executioni mandare, idque nonnunquam eſt neceſ farium:veluti cum is qui Romæ damnatus eſt, præ- dia alibi& poſſeſsiones habet, d. l.à Diuo Pio.§. à ſententia. Vel epiſcopus qui caret territorio, aut re- gor vniuerſitatis ſcholaſticæ, tulit ſentẽtiam, l. epiſ-
copale. C. de epiſcop. audient. Forma executionis ſententiæ.(04 P. VI.
X PLpianus hunc ordinem à Præſidibus prouin- / ciarum ſententias exequentibus ſeruari ſoli-
tum tradit, vt res mobiles primò& animales, iſque omnino deficientibus vel non ſufficientibus, im- mobiles quoque capi ac diſtrahi iubeant. Quid ſi harum omnium ſit penuria? Ad iura tandem& no- mina, velut ſubſidium peruenietur, l.à diuo Pio. S. in venditione. Et hoc ita fere interpretes accipiunt, vt fas eſſe negent hunc ordinem peruertere,& formã quæ debitoris fauorem reſpiciat, in eius præiudi- dum immutare. Mihi autem probabilius videtur
id gratia creditoris introductum, quòd hac via cõ- modius& expeditius executio fiat, arg. 6. Item quid
dicemus. ead. l. Kes enim mobiles facilius quàm ce- teræ emptorem reperiunt. Huc accedat quod debi tori eſt vtilius in nominibus executionem fieeri, arg. J. magis puto.§. nam paſsim. de reb. eorum. Ea tamẽ ita demum valet ſi cauſam cötineat,.
eo ordine feruato poſtrema omnium in executio- nem veniunt. Quamobrem facile adducor vt cre- m eſſe vel hoc ordine negle- confitetur, l. certum. in princ. idque meri cto quod promptius eſſe duxerit ad ſentẽtiam exe- ſententia quidem valeat, quæ certamn uendam id ſequi. Quod& iudiciariæ legis recens quantitatem, 5. curare. in Gallia promulgatæ capite ſeptuageſimoquarto ſenten. quæ ſine certa quantitate. inc variæ oriuntut᷑ quæ- cum quæritur„Quid iuris ſit ſi pignora uerſarij neceſſaria eſt, d.l.certum.§. ſi quis aaem
dam, execurori ſiberu
nominatim cautum eſt. H ſtiones, vt
capta& ſi bhaſtata emptorem non inueniät. Quid fin. de interrog. actio..nuda ratio. di ſi ſuper rebus captis controuerſia fiat,& aliæ huiuſ- dicis præſentia confirmatur, nuſt abſentis noml Vlpiano tractatas copioſe conſentiat& acceptet confeſsionem,
ctari ſufficiet. Ad extre- gere. de magiſt. conuenien. Send, hal
modi permultæ, quas ab viua præceptoris voce tra
9 36 Franc. Duareni luriſconſ.
mum illud adiiciendum eſt, quod vulgo dici ſol ab executione non eſſe incipiendum, ſed hrecrcher ſententiam oportere, l.ſi cum nullam, hic. L... C de execu. rei iudic. Verùm nos alio iure vtimur, En. ſtrumenta apud nos non minus quàm res iudicata promptam habent executionem, nouiſsima conſti. tutione cap. 65.
AD TIT. II. DE CONESSIS.
— Otas hic titulus nihil aliud quàm vnam regulam, eiuſdêmque explicationem cõ- tinet. Regula eſt, Confeſſum pro udian k eſſeid eſt, confeſcionem vim rei indiateat. tinere l.. hic.& l. poſt rem. ſuprà de re iudic. Ex u0 conſequitur, eum qui conuentus ſtatim hohan fi
dem agnoſcit,& ſe debere fatetur, nec condemnan. nec ad iudicium ſaſcipiendum cogi, l. ſi domus. 64
pecunia. ſuprà de leg.1..ſi reus. ſup. de procur. Nul. læ enim ſunt iudicantis partes in confitentem,]
proinde. ad l. Aquil. Poſt confeſsionem ergo tam- pus adſoluendum habebit reus idem quod iudica- tis lege præſtitutum eſt l. certum.§. Vlt. hic..ſi debi. tori. fuprà de iudic. Plerunque tamen iudex, ſiue arbiter in confitentem dari ſolet, litis æſtimandæ vel computationis faciendæ, vel rei cuiuſpiamſ- milis gratia, d. l. proinde. l. Iulianus.& I. qui Stichũ-
§. pen. hic. Hæc regula imprimis accipienda etäe ea confeſsione quæ ad deciſionem litis& contto-
uerſiæ pertinet. Nam interrogationes aliquando
fiunt in iudicio, non de re principali, ſed alia qva- piam, cuius incertitudo actori obeſt, quominus ſi- tem mouere aut motam cœptam que peragete pol- ſit. Quo caſu confeſgio expreſſa à reo, ſententiæ po- teſtatem non habet, toto titulo de interrog. in iure faciend. ſuprà de quibus fit mentio Conſtitutionis nouiſsimæ c. 37. b b b Secundò, hæc regula non procedit iniudicio ci: minali. Nam confeſſus crimen, quamuis ciuiliter ex confeſsione ſua tencatur, l. 4. hic. vt tamen de co fuppliciũ ſumatur inquiſitione aliqua ac probuio- ne opus eſt. Videndùmque num fortè mortis cpi: dine magis quàm facinoris conſcientia ductus,i confeſſus fuerit,l...§. D. Scuerus. infr. de quæſtilnom tantùm de appel. Sed tantiſper in vinculis oonici tur, dum fuerit de eo pronuntiatum, L ſi confeſſus. de cuſto. reorum. inf.
Tertiò, confeſsionem hic intelligimus in iure fa⸗ ctam, l.vnica. C. eo. Etenim quæ extra iudicium ſi non ſententiæ ſed probationis tantum loco eſt,
Publia. Heylt. ſup. depoſ.& l.cum de indebito. ſup. de probat.
Quartò, Regulam accipimus de eo qui cerum to, cum ne
on continct Inſtit. de act.& toto titul
1 5. 3... ad⸗
uintò, in huiuſmodi confeſsione praſeali G
abſente--
de donat. Neer
arg.li-§.eXL
düm. do ülne

netur nec codth
um waull üm eus. lup. de proi- ma n ohe onfeſsionem en, reus idem guli rtum. Hyltldellne ue tamen ittſ jſolet, liis ain r. vel rei cuilhe ulianos. Klquh rimis accipienut iſionem liti Ki errogationes lir principali cca Tori obeſt, qpom æptamqpe xeunre dreſſaa reoſenrin titulo de intersgil
t mentio Coci
——=
1 proceditwiunn timen, qummidi
3 4
1r4 lic.muumt
1
—
tione aliqua xte d num fonte is conſcientu rens ifi eft viſper in vincuibo muntiatum,
— —₰½ — — η —
1dc-
In Tit. De ceſsione bonorum.
Sextò, confeſsio facta per errorem facti non iu- ris minimè nocet confitenti,l hic,& reuocari po- teſt vſque ad ſententiaml.error. C. de iuris& facti 1 gnor. Compertoque CIXore ab 60 magiſtratu coraã do confeſſus eſt reus, non à iudice poſt confeſsio- nem dato abſoluitur. pen.hic. b
Septimò cõfeſsio procuratoris tutorisue aut cu- tatoris nõ ſufficit, vt quis pro condẽnato habeatur, dcertum. ũ. ſed an ipſos.l.ſi defenſor. ſupr. de inter⸗ cogin iure fa cien. d.l proinde ad leg. Aquil. Nam li- cet bonam fidem agnoſcere, nec iniuſtam cauſam tueri debent, l.quoties. 5. ſicut. de admini. tuto. Non continue tamen domino aut pupillo pręiudicat ta- ſsconfeſsio: alioqui ipſis rem quodammodo alie- nam donandi præberetur occaſio.
Octauò, confeſsio facta à pupillo citra tutoris
auctoritatem, nulla eſt: ab adulto quidẽ mero iure
nlet ſed captus in integrum reſtituitur, I. certum.
AD TIT. III. DE CESSIONE BONORVM. CAT. 7.
Vm priſcis temporibus debitores qui iu⸗ dicatum non facerent, coniici in wincula W ſuppliciis affici moris eſſet, lege Iulia tandé hec aſperitas eſt mitigata. Eſt enim ea lege cautum vt inopes debitores bonis& ſubſtã- tia ſua creditoribus cedendo,à moleſtia carceris 8 quacunque alia ꝓœna liberentur. l.l.& 4. C. qui bo- nis ccd.poſſ.& C. Th. qui banis cedere cx l. Ilul. De ceſione igitur tractaturi imprimis ea quemadmo- dumſiat videamus, reliquos huius argumenti locos quambrcuiſsimè fieri peteſt exequuturi.
Quoꝛnodo ffas ceſßis. CA P. II.
JTVre Romanorum nullus exigitur in bonorum Lceſsione ritus, aut ſolennitas, ſufficitque ſola vo- luntatis profeſsio. Nec quicquam intereſt, in iure, an extra ius:præſens an abſens: per nuntium videli cet, aut epiſtolam debitor bonis cedat, id eſt, bona ſua omnia ſi quę ſint, creditoribus ſe relinquere ac veluti dedere profiteatur, l. vlti. hic. llin omni. Cod. co Sed cùm ea res in Gallia decoctoribus nimiam fraudandi anſam daret, Ludouici 12. conſtitutione
eap.70. ſancitum eſt vt nemo niſi preſens,& in iudi-
coo diſcinctũſq; ac nuda ceruice bonis cedat: vt hu- ls ignominie& dedecoris metu pauciores in per- nicit creditorũ ad tam fędũ& miſerabile ſubſidiũ confugiant. Notandum autem eſt quòd in bono- rum ceſsione conſenſus creditorum neceſſarius nõ cſt: niſi cum ipſis reſcripto Principis datur electio, vel quinquennale ſpacium indulgendi, vel bonorũ ceßionem admittendi: quo caſu maioris partis cre- altorum conſenſus preualet minori.l.vlti. C. eo. An- tequam tamen admittatur hęc ceſsio, audiendi ſunt emper creditores, cauſaturi forte neque damna- um neque confeſſum eſſe reum, vel ex maleficio eui tencri, aut quid aliud ſimile, propter quod ceſ- lo xiici debeat, l penult, hic. L. de pœnis.l. ſed ſi ex Datte. 5. quod cum edq.
rei ob cauſas inferius dicen
Quur cus cedat. CA P. I71 öblber cedit creditori, vt ex iam dictis liquet:
LAnec diſtinctio perſonarum adhibetur, ſed cui- uis cedere Permiſſum eſt, ſiue maſculo 3 ſiuc fœmi- næ: ſiue patrifamilias, ſiuc filiofamilias, l. eum.§. fili). 3 co. nam g eceleſia ſi ſoluendo non ſit, hoc vcritur
eneficio, idque ad quamcunque etiam vniuerſita-
tem porrigitur. auth. vt deter fit num. colla.
De Meclu ceßionw. CA P. IIII.
Ege duodecim Tabularum debitores qui ſol⸗ Auende men ehenrim ſeruitutem temporariam den ſbi ana od ddeduibus ſi plures forent, notat Gell. lib. 20. cap. aTn 1 luns lt oshet m hoEeraelide gaaahn dſl 8 iuius 1b. 8. Verùm
m meritò ſublatum eſt, l.ob æs alienum. C. de actio.& obligat. Quo iure conſtituto pœna carceris& vinculorum adhuc re- manſit,& alie fortaſsis nonnullæ, quarum apud ve- teres eſt mentio. Nam lege Roſcia certum in ſpe- Ctaculis locum decoctoribus conſtitutum fuiſſe ſcribit Cicero in ſecunda Philippica, quamuis for- tunæ vitio non ſuo decoxiſſent. Adrianus quoque Imperator coſdem, ſi ſuæ authoritatis eſſent ‚Cata- midiari in amphitheatro iuſsit: cuius rei auctor eſt Spartianus. Sed legis Iuliæ beneficio, cuius antè me- minimus aliarũmque poſteriorum legum, cedens bonis omni pœne atque infamiæ eximitur, l...& 4.
C. eo. l. debitores. ex quib. cauſis infam. irro gat.& tã- tum ei bona fortungę, ſi quæ extant, auferuntur: ita tamen vt creditores ca inter ſe non diuidant, aut iure dominij non retineant: ſed vendant potius:niſi pœnitentia ductus is qui ceſsit, eorum diſtractionẽ impediat. I.3.& 5. hic. l.z.& 4. C. eod. Quòd ſi bona ad totius debiti ſolutionem non ſufficiant, non li- beratur hac ceſsione debitor. l.1. C. eo. ſed locuple tior effectus, poſtea quatenus facere poteſt, non in- ſolidum conuenietur, vt victu neceſſario& alimẽ- tis non careat, l. qui bonis.& l. ſi debitoris. hic.§. vlti.
Inſtit. de actio. cap. Odoardus. de ſolut.
AD TII. IIII.
QVIBVS EX CAVSIS IN POS.
SESSIONEM EAIVR. CAP. I.
—y Via hoc iure indicta cauſa abſens non damnatur, ſed in poſſeſsionem bonorum eius mittitur aduerſarius: conſentancum eſt vt poſt tractatum de re iudicata, de hac miſsione quoque, eius cauſas generaliter inqui- rendo, tractemus. Quod vt cõmodius fiat, à decla- ratione verborũ eſt incipiendum. Igitur in poſſeſ ſionem mittere, conſuetudine loquendi à lurecon- fultis recepta, nihil aliud eſt quam rei alienæ cu- ſtodiam& obſeruationem concedere. Is enim qui
Prætoris decreto mittitur in poſſeſsionem alicuius das non poſsidet, cùm
antum alieno, velut cuſtos, rem detincat. Nec vllum aliud ius in ca re, præ- terquam pignoris habet, l. qui legati. C. vt in poſſ. le-
a. Itaque dominum& poſſeſſorem expellere ne-
nul cum eo rẽ tenere, vt tedio perpetuæ ſed ſimul c KKL
nomine t l. cum legati.hic.
quit,

—
—— —————y——— 4
“
9 38 Franc. Duareni luriſconſ.
A D TIT. V.
cuftodiæ extorqueat ab eo quod petit, 1. is qui. ſu-
prà vt in poſſ-legatorum. Eadem rarione fit vt nec DE REBVS AVCTORIT dr
fructus perceptos lucrari, nec etiã ali ex eis debeat: ræterquam in exceptis caſibus, l. Fulcinius. in prin. hic& l. quæ legato. ſupr. vt in poſſ. legat. Agrorum nihilominus cultura, fructuùũmque collectio, ac de- nique totius rei tutela ad ipſius curam& officium ertinet, l.in venditione.& l. Prætor ait. infr. tit. pro- ximo, d. l.is cui. S. qui legatorum. Quod ſi fructus perceptos poſtea non reſtituat, aut eius dolo dete- Cctsio P rior cauſa poſſeſsionis facta ſit, actio in factum ex 1f510 Pr edicto aduerſus eum dabitur.
1VDICIS POSSIDENDIS, S EIV VENPENDIS.
Ona abſentis qui non defenditur pigno- ris tatùm loco detineri poſſe ſupra 68 2mus. Eius verò qui fraudationis cauſa b titat, bonorum venditio, non ſolum pol ætoris edicto permittitur. l. Fulcinius..1
De cauſts in poſſeßionem miſbionis debitor habeat,l. in venditione.tit. ſeꝗ. Statuæyerdò in honorem eius in publico poſite, concubina, beri
CA S. II. naturales, aliæque res huiuſmodi nõ veneuntlAu-
Auſe huius miſsionis variæ ſunt:hic obiter,& fidius. lbonis. infr. de priuil. credit. Excipiuntur pu⸗ (eeun aiunt) digitis tactæ. l.1. hic. prę pillus, furioſus captus ab hoſtibus, iremque b quiſi. ter eam de qua potiſsimũ agitur. Vna eſt cũm dam ne dolo malo Reipublicæ cauſa abeſt: quori om. ni infecti nomine non cauctur, de qua ſuperius mum bona non ſtatim diſtrahi dicuntur tametſiin abunde tractatum eſt ſub tit. de damno infecto. cor ũ poſſeſsionẽ eatur.l.in pofl. hic. læum quill ylti.
Altera eſt, cum legatorum à ſe relictorum nomi. de priuil. creditor. Vendi autem bona oponeet inco ne hæres poſtulante legatario non ſatiſdat: idque loco in quo reus defendẽdus eſt, ideſt, in loco domi- non tantum ſi eiſdem dies aut conditio adſcripta cilij, vel cõtractus. l. ·& ·inf; tit. ſeq. niſi forte in alie. ſit deoq́ue peti nondum poſſunt, ſed etiam ſi pure no territorio ſita ſint, l. cũ vnus.§. is cui. eotit Poſte. ſint relicta, propter moras quas executio iudicij ha mo animaduertendum eſt, formam hanc totãquę bet, l.etiam. vt legati nomine caueat.& ſupt. toto tit. iure Romano aduerſus abſentes introducta ettã- vt in poſſeſ. legat..i.& l.ſi quis creditorem& J.ſi fi- liofam. hic. Nec petentibus tantum legatariis, verũ etiam quibuſcunque aliis creditoribus hec cautio locum habet, eaque non præſtita, in poſſeſsionem miſsio, ſi vel ſuſpectum hæredem habeant, vel diu hæreditatis aditio differatur, l. ſi diu, cum ſequenti, hic.& I.ſi creditores. infr. de priuileg. cred.
Quarta verò& pręcipua cauſa eſt, neque huic loco maximè congruit, cum reus in iudicium vo- catus deſerit vadimonium, id eſt, neque ſui poteſta-“ tem facit, neque à quoquam defenditur, l.z. hic. lite quis cui præferatur, quia forte ea ad i enim nondum conteſtata ob contumaciam dam- ʒtegram xris alieni cxſolutionem nom luf nari non poteſt. ſed hac pœna viſum eſt antiquis ficiunt. Hac igitur de re quid iudicandum ſitex hi eum à iudice coerceri, vt in omnium eius bono- que ſequuntur regulis agnoſci poterit. rum poſſeſsionem aduerſarij inducantur. Quod& Prima regula: Qui in bonis debitoris ius pigno- Cicero in oratione pro Quintio apertè declarat, ris vel hypothecæ habent, cæteris omnibus antcpo- cum ait, Bonorum poſſeſsionem ſpectari non in a- nuntur, ac inter eos potior eſt is qui anteriore tem
uerſus contumacem, quamuis lite nondum conte-
ſtata, ſententiam ferre: modò aduerſſarius preſtns
de iure ſuo docuerit. conſtit. nouiſsima, artic. 24. AD TIT. VI.
DE PRIVILEGIIS CREDITORVM.
8 res, nonnunquam oritur controuerſia
liqua parte, ſed in vniuerſis quæ teneri& poſsideri pore pignus contraxit, niſi in caſibus qui ſpeciali-
poſſunt. Verùm ex nouiſsima Iuſtiniani conſtitu- ter excepti reperiuntur, l. eos. qui potio: in pigno har
tione, non niſi pro modo quãtitatis debitæ,& ſum- bean. Secunda regula:Inter creditores qui hypothe-
matim negotio diſcuſſo, in poſſeſsionem itur,§.ſi cas non habent, occupantis melior eſt cõditio, de
verò. in authen. de exhibend. reis. collat.. Et hoc ge- eius qui pecuniam debitam nomine alio inſtante nere coercitionis aduerſus pupillum quoque& a- accepit, antequam bona poſſeſſa eſſent: poſt bona lias ſimiles perſonas Prętor vtitur, ſi modò ipſi li- ſiquidem poſſeſſa par eſt omnium conditio, l.qui
queat eas nõ defendi: ſed ſimulatque rectè defendi autem. 5. ſciendum. infra quæ in fraud. credit. Exci-
cœperint, de poſſeſsione crit decedendum, 1.z. cum piuntur priuilegiarij, id eſt, qui xpauro rpaian V
ſequenti. Tametſi ab aliis nunquam non defenſio nius vocat,& ius ante alios exigendi habent, quo?
exigatur, l.⁊.hic. Eſt præterea notandum quòd cre- ordine& ſigillatim recenſebimus. ditore in poſſeſsionem miſſo, ſi quæ actiones tem- Primus eſt is qui in funus defuncti perui 1 ue funels,
pore perituræ ſint, dandus eſt bonis curator, aduer- pendit, l.impẽſa. de relig.& ſumpt.fune ſus quem agi poſsit, l. creditore. titu. ſequenti. Item ria, ſiue quacunque alia actione experiaturl? 8 ſi plures creditores miſsi ſint, vnum eligi oportet, à Secundo loco eſt mulier, quę dotem repetia ꝗuo mſtrumentorum deſcriprio fiat,& qui ratio- in ſponſa quoque locum obtinet, ſi pram num curam& ſolicitudinem ſolus habeat, ne à ſin- dotem dedit, nec matrimonium ſequutum ctt 5. gulis tractatæ corrumpantur, 1.vlti. co. tit. Hactenus§.vlti. cum ſequenti. Hoc amplius ex Tuftünieu de miſsione in poſſeſsionem, iam de bonorũ ven- ſticutione tacitam habet hypothecam pro dot
ditione videndum eſt.
8
hic. ltitem ait Pretor. ſupr. ex quib. cauſ. maiores, I qua venditione vſusfructus quoque venmit, ſi quem
ſtitutionibus regiis abrogatam eſſe, quibus licet ad.
AVm bona debitoris veneũt inter credito.
mulier in bonis mariti,l. aſsiduis. qui Fotlo- 1 b
radun
anopön
axds ehn
unciu
uuiin cwol
ain ur Ingahn
miti- atbhanre
gäühno

rahi dcunee doſl. hic.leun 1
atam eſſe qubes nuis lie nonäm,
tit.nouiſsima nin
IT. VI
8 C KEDITORA
toris veneitmart uam oritur eine arur quin frra
eni exſolutionerêu
uid ludicadmle
noſci potert.
Honis debiborif cæteris omnidb
In Tit. De ſep
ab.. fuerat Inſtit: de aſt Pupillus pręterea in bonis cutoris priuilegium haber,& in bonis etiam eius ui pro tutore negotia geſsit, l.vlti. de tut.& rat. di. ſtrah. Idemque de furioſo ‚pProdigo, aliiſque id ge- nus hominibus in bonis curatorum ſuorum dicé- dum eſt. l.4.hic. Hoc autem priuilegium cum per ſonæ detur, non cauſæ, ad hæredem non tranſit, l.«x luribus. ſupr. de adminiſt. tuto. b Quartus eſt is, qui ob reſtitutionem ædificiorũ, aut rem aliam huic non diſsimilem pecuniam cre- didit, l.l. de ceſſ. bonorum. ſupr. l ſi ventri.§..l. qui in nauem.& l. quod quis. hic. l. creditor. ſi certũ petat. Quinimo tacitam hypothecam habere dicitur,& ateris vetuſtiori tempore ſubnixis præferri: quo. niam abſque eius ope res ſalua futura non fuit, I.r. ſupra in quib. cauſ.pign. tacit. contraha. l. interdum. qui potio. in pigno.hab. b b Quintus eſt, is qui apud menſularium pecuniam
depoſuit, non qui fœneratus eſt: ac tametſi Vlpia- nus alibi generaliter ſcripſerit, eum ante priuilegia
hoc beneficio vſurum.. ſi hominem, ſuprà depoſiti.
Hoc tamen in loco id accipiendum eſſe declarat,
ſinummi depoſiti adhuc extent,& vindicentur à
Sextò his enumeratur fiſcus, qui etiam præter
priuilegium taciti pignoris iure nititur, toto titu. de priuileg. fi.z. C. in quib. cauſ. pignus tacitè contra- hitur. Alioqui iure priuatorum cenſeri ſolet. l. item veniũt. 5.in priuatorum. ſuprà de petit. hæred. Vnde Modeſtinus, non putat eum delinquere qui in dua- bis quæſtionibus contra fiſcum facile reſponderit, Inon puto. infrà de iure fiſci. Plinius in Panegyr. ad Traianum: Quæ præcipua tua gloria eſt, inquit, ſepius vincitur fiſcus, cuius mala cauſa nunquam ctniſi ſub bono Principe. hæc ille.
Poſtremò, in hunc numerum referuntur& ciui- tnes ſiquæ ſint, quibus hoc priuilegium ſpecialiter cmpetat. quod idẽ Plinius epiſt. libr. 10. Bithynicis quibuſdam& Ponticis ciuitatibus conceſſum fuiſ. ſe ſcribit, vt& l. Antiochenſium. hic. Sanè inter pri- uilegiarios pares nullus ordo ſpectatur, ſed ſimul
omnium habetur ratio. l. priuilegia. hic. l. ſi homi-
nem§. quoties. ſuprà mandat.
4 D III. VII. DE SEPARATIONIBVS. CA P. 1.
Eparatio eſt bonorú hæreditariorum ab V his quę heredis ſunt auctoritate Prætoris ſacta diſcretio. Cuius definitionis expli- carionem ex ſubiectis capitibus diſces. Qui ſeparationem impetrare poßint,& ob quas cauſas. CA P. II. Déimum omnium hæc ſeparatiq creditorbus hereditariis conceditur, ſi fortè contendant bo- uis vtriuſque confaſis& cõmiſtis, ſe minus conſe- cutos.l.. in princ. Ne refert purè, an in diem, an ſub conditione debeatur, l. creditoribus. hic. Hęc autem aratio tum creditoribus defuncti vtilitatem ad. cum ipſius bona ſoluendo ſunt, non hæredis. de quòd æquitatis cauſa contra ſtrictam diſpu- andi rationem introducta eſt, cum heres& defun- Kus vna& cadem perſona eſſe intelligantur,& ad-
arationibus.
idoneis. 1.I.§.pPenul.l.ſi creditores.
ita hereditate, bona hereditaria cum proprio 18
nis Vaxrionio confundantur.§..in auth. de iure-
iur. ddren Prrſtiro,pe heredes. ſuprà de acq. poſ.
Quod dictum eſt de creditoribus, id in legatariis
quoque locum habet, l. quoties. hic. Secundo loco imp
cum debitor fideiuſſo gatio fideiuſsionis ex damno affici creditorem, bona debitoris ſoluendo n pto ſibi caueat, l. debitor. hic. vrbas lrchernio ernictt ciam creie to aſibus: ſed regula- riter eis denegatur. Hęredi enim licet adeundo he- reditatem quę ſoluendo non eſt, creditores ſuos 8 nerare. At creditorum defuncti, cuius heres eſt con- ditionem deteriorem facere adeundo non poteſt I.§. ex contrario.&§. queſitum. 4 Quarto impetratur ſeparatio ab ipſo herede, ſi coactus hereditatem adierit,& non fit cui reſtitua- tur. Alioqui de ſuo creditoribus hereditariis ſolue- re cogeretur, l..§. ſed ſi quis. Idem iuris eſt in here- de neceſſario: puta ſeruo, qui patroni ſui vita fun- cti bona nondum attigit. l.1.§. vlt. Nam is qui atti-
here-
git: non niſi obtentu minoris etatis impetrat ſepa-
rationem, l.ait Pretor. ſuprà de minor. Quinto qui cum milite contraxerunt, poſtquam militie nomen dedit,& caſtrenſe peculium cœpit habere, aduerſus alios creditores qui ante id tem- pus contraxiſſe dicuntur, bonorum caſtrenſium ab aliis ſeparationem impetrare poſlunt, ſi ſua intereſ- ſe exiſtimauerint, l.l.§. ſi filij. Nec quenquam mo- ueat quòd hic caſus ſub definitione noſtra non contineatur, in qua ea tantum quę frequẽtiora ſunt includere voluimus.
Aquo,& quomodo impetranda ſit hæc ſeparatio. CA S 114.
Onorum ſeparatio non niſi à Pretore, idque Dcauſa tantùm cognita decernitur, l.. in princ.& l. de his autem. l.I. de bonis auct. iud. poſsid. C. Nam qui nouãdi animo ab herede ſtipulatus eſt, aut alio uouis pacto eius fidem ſecutus eſt, hoc beneficiũ amittit, l..§. illud ſciendũ.&§. ſi quis pignus. ſecus ſi
creditor heredem conuenerit, lilémque cum eo cõ-
teſtatus ſit. l.vlt. hic. Horum igitur omnium rationẽ habiturus eſt Pretor. Sed& illud quoque animad- uertere debebit, num vtriuſque bona confuſa atque commixta ſint, vt ſecerni nequeant: num effluxerit quinquennium ab aditione hęreditatis. Num deni- ue hereditas ab herede ſine dolo& fraude vendi- ta ſit. Quibus caſibus ſeparationis beneficium non indulgetur, l..§. Præterea: cum ſeq. De effectu ſeparationis. C Ad. IIIIT. * Oſt impetratam 4 creditoribus defuncti bono- P rum ſeparationem,&ſi fortè non inueniatur idonea hereditas, ex propria tamen hęredis ſubſtan- tia nihil conſequuntur, quamuis aliquid ex ca ſu- erfuerit. Creditores autem hęredis proprij quod
ſupereſt ex bonis teſtatoris iure capiunt. His enim
nihil eſt quod vitio verti poſsit. Illi verò expenſum ſuę facilitati& temeritati ferre debent, ſi ſeparatio- nem poſtulando bona minimè idonea preętulerint
KKRk 2
939

—
1 eer— 2. 3„— edennenmn 4— 3 8 2 8 e get er g 3“ 4 4* ————— ——„——— 9—„. ———— 1 1—— 8 4 1“ igeeneern. A 88 2 E ——— 2—— 4 4 ——————— 5—— 3 4 5 . 8.—— ͤ eeeeens— See
——;————— ————— ———— 3.—.
—
4— 4 8 4 2 C———.——— ——.
—— ..—* 6. 4— ——————————— ö““—— 8——— 8.—„—“—— 4 —— 2 6* 8 4*———— 2—
— 8. eee. 3 4—— 4 E““
— 2 2—————
94
————— ————O˖O˖O˖⏑O⏑:Bꝛ—F—ꝛ—:ꝛ—B—B—.:— ———. ———— ——————„
—— 4 ——y——
FRANCISCI DVARENI IVkIS
CONSVLTI IN LIB. XLIII. PANDE- b cTARVM SBVDIGESTGKR WVM, IN TIT. I. DE INTERDICTIS SEVEXTRAOR 18 ACTIONIBVS QVYE PRO HIS COMPETVNT.
Vemadmodũ pro dominio EX proprietate rerum vel ac- ) quirenda, vel conſeruanda prodita ſunt iudicia& a- (Stiones: ita& poſſeſsiones. A Sæpe admonui, inter pro-
prietatẽ& poſſeſsionẽ mul- hum intereſſe. l. Naturalẽ.§.
ad interdicendum& pro
rohibent, nec interdicunt. Pro poſſeſsione compe- tunt hæc interdicta,& interdicuntur:& ideo poſſeſ- ſoria dicuntur. Eſt iudicium aliud petitoriu m, aliud poſſeſſorium, in quo de ſola poſſeſsione. Fab.lib. z. Inſtit. orat. Poſſeſsionis cauſa interdicta comparata eſſe. Laborãdum eſt, inquit, vt iudex de noſtra cau-
ſa optimè ſentiat. Non tantùm poſſediſſe nos pro-
pandum eſt: ſed etiam iure poſſediſſe, vt facilius ob- tineamus quod petimus. Propriè actiones nõ ſunt:
niſi actionis verbum in lata ſignificatione accipla-
mus. ſed tamen poſtquam deſierunt peti, à prætori- bus, cœperunt vocari extraordinariæ actiones. Sunt igitur coercitiones ad cogendos homines inuente: non autem propriæ actiones, vt de rei vindicatione dici poteſt:interim dum expectatur aliud, de poſ- ſeſsione dicitur. L..§.vlt. ff de aqua quotid.& æſtiua.
Interdictum propriè eſt, quod interuenit, ne ſeilicet Vis fiat ei, qui poſsidet, Quæſtio eſt in l. z.§. quedam.
quomodo poſſeſſoria vocantur, cùm tamen pro- prietatis ſint. Sed dicendum eſt quòd nullum inter- dictum eſt, quod&ſi proprietatem habeat: tamen
poſſeſſorium dicitur, vt de itinere actuque priuato,
quoß maximeè proprietatem contineant: tamen de
ofſeſsione conſeruanda ſemper agunt quod in be- nehciis hodie maximè obſeruatur, in quibus de poſ ſeſsione maximè agitur. lnterdictum autẽ Theoph. definit. lib. Inſt. 4. Formula Prætoris, qua non diri- mit controuerſiam ſed remittit. ad iudicem peda-
neum, vt de ea cognoſcat,& eam dirimat, ſatis oſtẽ-
dit autiquum morem iudiciorum. Edicta generalia fuerunt& perpetua, quæ præponebant Prætores, 1.
ff. de orig.iur. quibus ſe præmunirent omnes. Ci- cero legem annuam vocat actione in Verrem:per-
petuum vocat edictũ, quod generale eratmon du od nouo Prætori aliud liceret conficere, ſed quòd pro- bare non ferebatur,&ſi ſatis conſtet perſonalia quę
dam fuiſſe. At interdicta erant formulæ Prerorum,
quibus iudices dati inſtruebantur, quo pacto ca res erat, quæ apud ipſos difſerebatur vt d. l.I. Conceptũ interdictum in tem dicitur, cùm paciſcor ne petam, cum verò addo, ne à Lucio Titio petam, perſonale dicitur. Actio metus cauſa datur non tãtum in eũ,
qui rem habet, ſed etiam in eum ad quem peruenit metus cauſa.l.ſi cũ exceptione. ff.de his quę vi, met.
cauſ.Ideo hæc interdicta perſonalia ſunt. Sunt in]. 1.& 2. ff. hic, quædam diuiſiones interdictorum, de quibus etiam in lib. Inſtit. 4. de interdict.
A D FIT. II. OQVORVM BONORVM.
Ccurrit in primis interdictu m Quorum bonorum. Adipiſcendæ poſſeſsionis in- Dterdictum comparatum eſt ad poſſeſsio. 55 Anem adipiſcendam. datur hæredi cui da. ta eſt à Prætore bonorum poſſeſsio, vt is poſsideat. Bonorum poſſeſsio,& bonorum poſſeſſor eſt hæres Pretorius is, cui hereditas defertur iure ciuili, non Pretorio. Legibus veteribus cautum fuit neminem hæredem fieri, niſi quem leges ad hereditatem vo. cant. Prætor hæredem non facit, ſed mittit in poſſeſ-
ſionem. 5. quos autem. de bon. poſſ. in Inſtit. Hęedtes
vocare non poterat Prætor, ne legis late auctorha.
eretur, l.&ſi. f.de bon. poſſeſ.& C. qui admittiai bono. Ad bonorum poſſeſsionem admittere Kad- ire hereditatem idem eſt, vt dicitur dictis legibus. hodie hac miſsione in poſſeſsionem non opus ha- bemus: quia conſuetudine Le mort ſaiſit le viß, ni mur, qua ſtatim hæreditas mortuo eo qui poßiide. bat in heredem transfertur, l.. C. eo.& l..& z.ff lie datur hoc interdictum bonorum poſſeſſori, id eſ heredi, qui iure Prętorio ſuccedit. Sunt quidä qur- bus non eſt opus bonorum poſſe ſsionis edicto, i qui ex teſtamento ſuqcedunt. Solet queri cuius vti. litatis ſit bonorum poſſeſsio ſecundum tabulas: Non datur hoc interdictum bo. poſſiniſi his, quiab eo qui poſsidet acceperunt. Hoc interdictum polſi ſorium eſt. In eo de poſſeſione quęritur, de pollel ſione tantuùm agitur. Et propterea licet ad heredem perrinere dicatur, tamẽ ſummatim co gnita le plo⸗ nuntiatur poſſeſsionem ei tradendam eſſe, poſtqui
ſummatim docuit ſe heredem eſſe, ac poßsidere: C dl
pronuntiatur tantùm ſuper ea poſſeſsione:& ſi qus yelit de hæreditate agere, non impediet.Llicet:ſt 6 etit hered. Pronuntiatur autem heres eſſe vel nom eſſe. Alia differentia reperitur interdictorumin 1V hic ff petitio hæreditatis non tantuùm datur aduer- ſus eos, qui corpora poſsident: ſed etiam aduerlis poſſeſſores iuris, id eſt, qui ius poſsidendi habẽt hoc cõuenit inter petitionẽ hereditatis,& interdictum uorum bonorum, quòd petitur quo pacto qus poſsidet. Antinomia tamen quedam eſt aduerlus vlt. hic. ff.ſed de hac aliàs. 405 11I. 1I1I. QVOD LEGATORVM Tiendum lege Falcidia cautũ eſſe,ne ſles 8 Sa teſtamẽto relicta dodrantẽ exce a.lee Eheredi quartam partem 3 cta ſoluantur legata legatariis. herede legatarij legata petunt,

m. datur haredn Allelsio, vtig na rum boſlellete
ſefertur iure ul
e(à C. quiahn
ionem adminerl et dicitut diäb ebionem non iE Le mant ſuſſ la
n
mortvo eo qu 1I. Ceo Cludu norum polſelm i lccedit. Sunt qud- a poſſeßions edh unt. Solet qucii Kiio ſecundum di- m bo.poſfilti
t Hoc intetdiu-
—
——
—
—
— —
Sione queriubste opterea lcct om
mmatim cogmi i tradendame 9
gacr
In Tit. Ne
videre, an excedat quartam partem. Itaque ſi le ga- erius velit petere,& habere nolente hęrede, vtetur heres interdicto, quod legatarijjſi modo per eũ non ſteterit, quo minus ei ſatiſdetur: quod colligitur ex
L..& 2. hic. ff. Datur ergo heredi aduerſus legatariũ,
ui propria auſtoritatè legatum accepit& ab he- redibus nõ petiit. Itaque differentia quæ inter inter- dictum, quorum bo norum,& hoc, quod legatorum atis liquet: coęrcentur igitur legatarij hoc interdi Ko, qui non iuſtis vti iudiciis volunt. Hinc quæſtio eſt an is, qui rem poſsidet, poſiideat pro legato an gro heredeꝛ Locus communis de formula agendi,
uoties ex facto aduerſarij incertitudo contingit, mtaque actione vtetur. Executor poteſt negare res ſbi legatas ſumere, cum vrramque perſonam ſuſti- neat, quo in loco non obtinet hoc interdictum. At contradicit l.non dubium. C. de legat. vbi nulla ei ſupereſt actio, ſi ſibi ſoluerit. Sed ſic reſpondendum videtur, Actio quidem legatorum denegatur lega- tario, qui ſubtraxit de hereditate pro portione com- petente: in hoc verò interdicto datur exceptio ſi per heredem ſteterit, quo minus ſatiſdetur ab herede ſcllicetmam alioqui non vtetur, fi ſcit rem legatam reſtituturum ſe legatario. Hanc edici partem inter- pretatur Vlp. in I. I.§.lt.& I. vlt. hic. ff.
AD III. IIIII. Ne vis fiat ei, qui in poſſeßß. miſſus erit.
= Oc edicto Prætor in poſſeßionem mil- ſis fuccurrit, licet non poſsideant, ne vis
Hat eis, alioquin inutilis eſſet in paſſeſsio-
nem miſsio. Notandum tamen duplicem eſſee viam ſubueniendi ei qui miſſus eſt in poſſeſsio nem. Imprimis per extraordinariam miſsionem, l.z.
ſqui iuſſus. ff. hoc tit. Aliquando per manũ milita-
tim, vt ſi per apparitores ſuos non poſsit hodie, niſi Princeps mittat, non per militarem manum mittẽ- tur. Etiamſi reſiſtatur curiæ Parlamenti.. ſi pignor. de pign.ſi quis reſtituerc. ff. de rei vendi. Hoc in- terdictum eſt prohibitorium. Alia enim prohibito- riavt hic reſtitutio, hic prohibet ne vis fiat ei, quem Prætor in poſſeſsionem mittit. Tertium remedium eltactio in factum. Quæritur an ſit pœnalis, aut rei petlecutoria. Ex parte actoris eſt perſecutoria. 1.I.§. hæc verba. hic enim quod ſua intereſt perſequitur. Nam niſi interſit non poteſt. I..§.vlti. Ex parte rei pœnalis eſt Damnabitur enim ad id quod intereſt actoris. Vnde fit vt heredi detur, in heredem nõ de- tut mſi quo ad eum peruenerit.
AD 11T. V.
DE TABVLIS EXHIBENPIS. = Oc interdictum comparatum eſt in gra- 5 3 riam eorum, qui teſtamenta habent, Vt Jinſpiciant tabulas teſtamenti quas cos in
etereſt habere, vt videant ꝙ ex teſtamento habentwt actionem inde conſequautur. Solet quæri quid interſit inter hoc,& interdictum de aperiendis teſtamentis. Idem l. I.§.¹l. hic. ff.& l. z.§. vlti. quemad. tament. aper. lbi de aperiendo teſtamento agitur duod aperiri non poteſt, niſi exhibeatur ab eo qui
qhet, aut ſe habere cõfitetur. Et tunc frater exhibe- te cogit. confeſsi pro iudicatis habentur. dabitur
quid in loco ſacro fiat.
Si neget ſe habere, re mitetu ctü 21 nege. ar ad interdictũ de tab lis exhib. Huic ſimile eſt ꝙ dicitur l. nã poſtea Srf
e mureiuran. Nunc videndum c
bus qui teſtamento aliquid adſc ſolent. ff. hoc tit. Idem LI. eod. de inſtitutis datur. Item ab herede& omnibus ſucceſſoribus tranſir ad hæ- redes. Sed quæritur, an detur teſtatore viuo hoc in- terdictum, necneꝛ. 3.§. ſi ipſe. dicitur quòd non. Præ- tor loquitur hic de tabulis quas quis reliquit teſta- menti.ſic legendum eſt ex Plorent. Pand vcrbi ve- rò relinquere ad viuos non pertinet. Datur contra eum, qui poſsidet, l.z. maltis exemplis probatur, l. of.
ficiũ.ff.de rei vind. Poſsidere, pro tenere. Hinc c aæ. ſtio de tutore. Hoc interdictum perpetuum eſt. 3.
vlt. Vltimus locus eſt, quod ſit officium dudtei dfsr
quid veniat in condemnationem, vt ad id quod in-
tereſt condemnet. 1.3. 5§. condemnari. hic quæritur, an
ſi condemnatio ſit, an punietur? Reperiuntur duo
caſus in quibus nunquam cogitur is à quo teſta-
menti tabulæ petuntur. l. vlt. hic. Hoc interdictum
pertinet ad præparationem publ.iud.
4D TIT. VI. NE DID IN LOCO SACRO FIAT.
Oc interdictum ſatis demonſtrat quantam curam habuerint veteres locorum ſacro- rum, propter religionem: vetatur hoc inter- dicto aliquid facere in loco ſacro. Locus ſacer dici- tur, qui publicè conſecratus eſt, Deo dicatus à Pon- tifice. l. ſacra. ff. de rer. diuiſ. vocatur ſacrarium, lara- rium à veterib. eſt inquam, locus in quo res ſacræ ponebantur. Pertinet igitur ad ea hoc interdictum, quæ Deo à Pontif. dicata ſunt. quid de ſanctis dice- mus, cùm Prætor nihil dicat in hoc interdicto? In authent. ad res ſanctas produximus. Quæ ſint res ſanctæ& religioſæ vide Iuſtin. Inſtit. tit. de rer. diuiſ. & hic 1.3.& 2.Idem colligi poteſt ex I.j. ſup. de inter- dict. Nam quaſdam res facit diuini iuris, quaſdam humani.Si quid in loco religioſo igitur tactum ſit, datur hoc interdictum. Dicitur autem, Ne quid fiat, quod ſcilicet deformitatem, aut incommodum ad- ferat:vt l.j. hic. ff. tem hoc interdictum populare eſt, datur cuiuis ex populo, quamuis hic expreſſum nõ ſit:ex ſeq. tit. ſatis conſtat. Videndum an prohibito- rium ſit, an reſtitutorium. Si inſpicimus verba Præ- toris, prohibitorium tantum eif dicem us. Tamen ex aliis locis deprehenditur non tantùm prohibito rium:ſed etiã reſtitutoriũ eſſe. Nam ſi quis à nemi- ne prohibitus aliquid in locum ſacrũ poſuerit, vel
fecerit, quod deformitatem adferat, reſtituere coge-
tur& demoliri,l. 2.§.locorum. ff.ne quidi n loco pu- blic. idem in I. 2.§.I.ſupr. de interdict. in princ. Ex his locis ſupplere poſſumus quod edicto noſtro deeſt.
A D III. VII. De locise itineribus publicis.
2 Eneralis eſt hic titu. Antequam tractet lu- 6 ſtin. de interdictis, quę bonorum publico- 3 rum tradicta ſunt, tractat de locis publicis
Le2 ad ſequentes tit. Tempus quod tanquam zafasxeon a 4 KKkK 3
—— 7
941
tempus ad exhibendum. 1.ſi debicorf. f. de iudiciis
iur ui detur. Datur im- primis heredi legatariis, flddeicommiſſariis,& omni-
riptum habent. L.3§.
“

942 hominum memorid excedit, facit, Vt via vicinalis habeatur pro publicas l. 2. ne quid in loco publico. Militares à militibus dicte ſunt.
AD TITVILVMD VIII. OVvID IN LOCO PVBLI
NE CO VEL ITINERE FIAT.
VNvb hoc tit. proponuntur quatuor interdi-
cta de locis publicis. Primum eſt in l. z. in
5..... princ. Si quis in locum publicum aliquid
immittere velit, dabitur interdictum, ſi al-
teri incommodum adferat. Et eſt prohibitorium rantùm: non autem reſtitutorium. Publico deſti- natus, publico vſui priuatorum hominum. Aliquã- do dicitur locus publicus, qui fiſci eſt, vt§. ſequent. Locus communis eſt de fiſco hicro rebus, quę pu- blicorũ ſunt hominum. lure ciuitatis, eo quòd ſu- mus ciues, nobis loca publica deſeruiunt. Tantum iuri habemus,&c. Vult oſtendere Vlpianus hoc in- terdictum prohibitorium, non reſtitutorium eſſe. Non eſt viſum vtile, eum qui aliquid fecit, cogi ad reſtiruendum: ſed antequam faciat prohiberi po- teſt. Huc pettinet quod dicitur hic in l. 2.§. ſi quis nemine. Atqui poſtquam prohibitum fuit dirue- tur Inde quæſtio tractatur, ſi quis à Principe impe- trauerit vt in publico ædificet, an hoc interdictum dabitur?dicitur competere. Nam Reſcriptum Prin- cipis ſic accipiendum eſt vt nemini noceat. l.z.§. ſi quis à Principe. hic. Locus eſt communis de bene- Hiciis Principum. Secundumm eſt interdictum de eo, qui viam publicam deteriorem reddit. l. 2.§. ait Præ- tor. Intereſt cum ſuperiore: hic de via& itinere pu- blicoinſuper de loco publico:hic ſi via iterq́ue de- terior fiat,& eſt prohibitorium, non reſtitutorium, vt ex verbis edicti conſtat. veto. Nor. quamuis Præ- tor loquatur de via generaliter:tamen ad vias ruſti- cas pertinere, non ad vrbicas.l. z2.§. hoc interdictum hic. quia ædiles curules viarum publicarum curam habent. Vtile eſt igitur hoc interdictum in viis pu- blicis. Vias autem publicas explicat d. l.z. Tertium eſt interdictum de eo, qui factum immiſſumque ha bet in viam, aut iter publicum. 1.2.§. Prætor. hic. hoc reſtitutorium eſt. aduerſus eum qui immiſit nõ da- tur:ſed qui immiſſum habet hoc interdicto vtitur: prohiberi tamen Paͤcel ne quid immittat is, qui immiſit,& ita aduerſus cum prohibitorium eſt: aduerſus verò alium qui immiſſum habet, reſtitu- torium eſt. quid ſit reſtituere vide 1.2. hic. Quartum eſt de eo, qui vim facit: non qui opus facit, quo mi- nus cat agat.l.z. hic.& eſt prohibitorium.
AD TIT. IX. DE LOCO PVBLICO FRVENDO.
= Oc pertinet ad conductores vectigalium Hpublicorum. Nam ſi prohibeatur aliter AHquam lege locationis comprehẽſum eſt, dabitur interdictum ſalua actione ei, qui endit ſibi ius eſſe prohibendi: hoc fauore publi- Nam nerui ſunt reipublice 1.1 f. de quæſtionibus. Locus eſt communis de ve-
ctigalib. public. Huius interdicti mentio eſt in l. in-
corũ vectigalium facit.
Franc. Duarenmi luriſconſ.
tas ad hæredem non tranſeat: hic tamen tranſeunt
quę datur ſocio, niſi malit experiri.
DE VIA PVBLICA, ET SI
rior, pertinet ad ruſticas. Eſt addendum quod tra-
7
iuriarum actio. S. conductori.ff. de iniur. Datur aa
non tantùm redemptori& locatori, ſed eius den propter fauorem vectigalium, quamuis ſi coren rigorem iuris. l.3. ff. Pro ſocio. Item quamuis oci
l. adeo. ff. pro ſocio.hoc intelligendum de actionc
4D5 TIT. X. EI. XI.
1N BA FEACIVM ESSE DIGA T VR, EITI DEB vVIA pVBIICa, ET itinere publico reficiendo. — 5Vo ſunt titul in Pandect Florent Primus 8 de via public.& in eo eſt lex Gręca Dan. dceſt aluus tirul de via publica,& tinete reficiendo. leges reliquæ pertinent ad po⸗ litiam ciuitatis. Hoc interdictum, quo fi via dete.
ctatur in dict titu. de via public.& itin. reſic. ad qua- tuor illa de quibus diximus ſuprà. de reficiendis vis publicis, ne vis fiat ei, qui vias reficere vult.Ii ic & eſt prohibitorium. Quid ſit viam reficere, ſequi- tur in d. l.. Mentio fit ſub hoc edicto de quadam a ctione viæ reiectæ. l.vlti. hic, quæ datur in eum qui cum viam publicam reficere debet, in agrum man reiecit. Vicinus vtetur hac actione. l. ſi locus. ſf qut- admod. ſeruit amitta. Exceptio eſt, qua non dauu, cùm tempeſtate coactus viam publicam in agtum
vicini reiicere cogimur.
b A D TIT. XII. E.T XIII DE FLVMINIBVS, N.E Mlh 1IN FLVMINE PVBL. RIPAVE IIVS FIAT, AVYO PIIVS NAVIGkE tur. Et ne quid in flumine publico fiat, quo aliter aqua fluat atque vti priore æstate fluxit.
— Vadam interdicta proponuntur deſur minibus ſimilia his, quę de locis publici
upr. diximus. Primùm interdictum reci-
= ratur. 1...§.. ſimile illi de loco publiquod damnum alicui adferat: pertinet ad flumina pub vt verba oſtendunt,&§. hoc interdictum. Si qud fiat in flumine publico, id vetat Prætor hoc imerd ſi deterior reddatur nauigatio, ex quo conſtat 2 flumina nauigabilia tantum pertinerc. Statio e locus quo naues ſtare poſſunt. In hoc interdicto 3d⸗ ditur exceptio, cuius mentio eſt in 1.§. Labeo. Ex.
emplum eſt earum exceptiorum quæ olim à lud
cibus ſolebant addi. Hodie exceptionis nomema- ſit, defenſio nes vocamus. hoc interdum prohibio
tur de inſula, ſi quid in ea factum ſit, an dabtut 78
terdictum, l.l.§. inſula. hic. Quæritur an hoc ite 1.
ctum ad mare pertineat. in 1.. 5. ſi in marl Drn. competere vtile, non directum: nam hoc 39 4 tis cauſa fit, vt ibi dicitur. Secundum interdictu hoc eſt reſtitutorium, deinde
datur aduerſus num — 47...*»*. ⸗ 4 um- nõ qui fecit aut immiſit:ſed qui immiſſumf
ye habet
OVID u
atulr
— 8———
rium eſt. Ex verbis edicti Prætoris quæſtio tast
ſengben
abtad uaimn Rrnrel
nmmuüt erau 1 3 unmun dVüt 1
fl d'
1
i vadg
dchone Rlſaon
—
—
— — — —
8
————= ——— 8 ———
—— — —
dm.
—— —; —

—
andec Plora eo elt lex Ci ſ. publiag llqux pertin
— — 9—
ictum, quoth, t addorh 1
blic.& lin ni
. ſupräde reien 4
—
I. ET MI
PVBI. KIDMſ pIIVS XATlE
kumine yubliuſt
fluat atjut ui ate fluxit.
dicta proponum 1
a his quęde lesſ Primum inerdt
iile il de loco g
—— — öCͤͤͤͤ
In Tit De vi& vi arm
e habet,vt ſupr.ne quid in loco publ. diximus. lon-
eigitur vtilius eſt ſuperiori. Tertium interdictum ctt in titulo ſequent. Superiora interdicta ad flumi- na nauigabilia pertinent hoc de fluminibus publ. ſ quid in his factum ſit, quo minus aqua more ſo- lito fuxit, dabitur hoc interdictum. Eſt hoc in-
tccdictum prohibitorium, non reſtitutorium. Quæ ſequuntur poſt verba edicti, pertinent ad edicti ex- plicationem. Quartum in eadem 1.1. reſtitutorium t Nam cogetur reſtituere ſi minus fluat, quàm
confucuit. uintum eſt in tit. ſeq. vt in flumine pu- 1
vam publicam ire liceat.ita qui impedit me naui- u per flumen publicum. Si priuata ſint flumina muerdictum ceſſat. Locus eſt communis de vectig. gextum interdictum eſt, de ripa muniẽda, ſimile ei je itinere publico reficiendo. hoc interdictum ha- betur in.-.ff. de ripa munienda. Prohibitorium eſt hoc interdictum. Adduntur exceptiones quædam, dummodo nauigatio deterior non ſit. Et dummo- do ſatiſdet damni infecti nominiei.
A D TIT. X VI. DE VI ET VI ARMATA.
= Vorum interdictorum fit mentio hoc tit. Ade quo vide Diſputat. Cicer. in orat. pro (Cecinna. Non tamen de vi priuata, ſed ſcc vi public.& armata. Priuata quę ar- mis, quam quotidianam Cicero appellat. publ. quæ atmis. quòd armorum vſus priuatis lege Iulia in- terdictus erat. l... ff. ad leg. Iul. de vi public.& Nouel. de arm. De vtroq; hic loquitur. Primũm de vi pri- uata. De hac vi per locos communes diſcutiemus.
Drimum quæ ſit cauſa huius interdicti videamus,& dſtinci'one quadam vtamur. Cauſa eſt deiectio de vſua ſoli. hoc interd. vt competat quædam neceſ- ſatia ſunt, vt rem poſsideat vel naturaliter, vel ciui- liter.L.§. dciicitur. Naturaliter quæ corpore tenetur, ciuil. quæ animo, vt ſequen.§. dicitur hic. Secundò yt detur ob vim priuatam. Non ſatis eſt eum poſ-
ſediſſe: aliquando: ſed oportet nec vi, nec clam, nec
precario poſſediſſe, quod in interdicto ſcriptum fuiſe non dubito,& hoc interdictum nõ integrum eſſe exiſtimo ex l.videamus.§. in Fauiana. ff. de vſur. ltem ex orat. Cicero. pro Cecinna. vi poſsideri. I. I. Svi. Mic. Tertièò oportet re vera eſſe deiectum cum, qui vult agere. 1.1.§. non alij. hic. Quis autem dicatur deieciſſe..1. S. deieciſti. hic. VIpianus docet. Locus ett communis de ratihabitione, quæ perinde eſt at- que mandati actio:& ita punitur. l. non co minus. Cde accuſat. Etiam in maleficiis perinde punitur qui mandauit atque qui perpetrauit. Quid ſi com- pulit me per vim ad poſſeſsionem tradendam? Nõ dari dicitur. Iiſi rerum. aliàs ſi iterum. ff.hic. quia nõ eſt vi deiectum. Hinc vulgo vis compulſiua ab aliis generibus diſtinguitur. Ob vim expulſiuam datur hoc interdictum: propter compulſiuam non item. dedh ſuccurrit edicto de eo quod mcetus cauſa. Quar tô, quid ſit deiectus de re ſoli, de re immobilii. l.i.§. ad.hic. Pro mobilibus alia iudicia cõparata ſunt. uc quæritur de nauc. I.J.§. de naue. hoc adducitur.
uter res mobiles annumeratur nauis. Item de vehi culo. Item neceſſe eſt vim ali quam atrocem illatam
ico nauigare liceat. ſimile eſt ei de quo ſup.vt per
rium eſt. Ex hoc con
ata. 94;
eſe vt detur hoc interdict. vnde vi. Nõ tantùm do- 1 ino larur qui deiectus eſt poſſeſſ. ſua: ſed etiam „ul dominus non eſt. l. 8. Fulcinius. hoc tit. ffita-
que ſuperficiario datur.l.§.vſufructuarius hic. 13,§.
endeui De colono quæſtio tractatur an ei detur Interdictum. l.l.§. deiicitur.l. Colonus. l. cùm fundũ
hic ff. datur etiam hæredi.§. hoc interdictum. hic. Ad
bem perſequendam datur. nam non eſt pœnale. Da- ur contra e i deiicit aliquid de poſſeſsione. li- 5 6 um qui deiicit aliquid de poſſeſsione, li-
t res ad alium Peruenerit. l.1.§. ex interdic ne nea ane 1I.§. ex interdicto. Itaq;
1 ictum in rem ſcriptũ non eſt: ſicut plera-
Ts unt, vt quod vi aut clam, in quo non expreſsit
... br or verſonamiln quam hoc interdictum detur. Arl Oe 5 4 vdatur tantùm in eum, qui deiecerit. cum à te. hic. rentum pal
à c ic. Quæ eſt de parentum patrono, an detur? Dicitur quòd non. l...§. interdictum. Nõ eſt famoſum hoc interdictum.l. t3. neque vnde vi ff hic. quemadmodum& cætera non ſunt, dicta la. §.interdictum. Quæritur an in heredem detur.l..§
.„... 4.. 4,J. vltim. hic. l.9. ſi plures. hic idem dicitur. Sequens lo- cus eſt, intra quod tempus hoc interdictum de- tur. quod ſatis conſtat ex verbis edicti... in princi. Annale eſt quoties contra eos, ad quos res nõ per-
..
uenit agitur: perpetuum, cùm contra cos, ad quos res peruenerit agitur, l.J. de diuerſ.temp.& præſcrip. Vltimus locus de fine& effectu. Eſt reſtitutio rei de qua quis deiectus eſt: quod caput defideratur. Vnde tu, vel familia tua vi deieciſti, eum reſtituamus.l. vi- deamus.. an Fauiana. ff. de vſuris. lib.I. hic.§. quod
autem. hoc interdicto etiam habetur ratio fructuũ,
ad quorum reſtitutionem condemnatur reus. L...§.
ex die. habetur etiam ratio damni& omnis viilita-
tis. J...§. qui autem.&§. non ſolum. Reſtitutionis ver bum hec omnia continet. Quæſtio eſt, quid ſi res interierit amiſſa, cuius erit periculũ? vide l. merito. hic. Et hæc de priori interdicto de vi priuata. Inter- dictum de vi armata ſine exceptione conceptum eſt..3z.§. armis. Quomodo armis deiectũ ſit accipiẽ- dum. Armorum appellatione multa intelliguntur. l. armorum. ff. de verbo. ſignific. Port d armes, cùm turba aliqua coacta eſſe dicitur. l.3. hic. ſed ſi vi ar- mata. idem I.3. S.cum igitur. ff. hic. Locus commu- nis de defenſione. l. I. Cod. vnde vi.& qualis eſſe de- beat.. ſcientiam. 6. qui cum aliter. ff. ad leg. Aquil. Videndum an aliter non potuerit ſe tueri. l. ſi ex
plagis. lttabernarius. ff.ad l. Aquil.
AD TIT. XVII. VTI POSSIDETIS.
Aula huius interdicti. Primm proponẽ- da fuit ordinatio& inſtitutio iudiciorũ, §. retinendæ. ff. de interdict.& I..§.I. hic. Oritur cõtrouerſia inter duos de proprie tate& dominio rei. Vnus ſe dominum eſſe dicit: at- que ſi poſsit probare ſe dominũ eſſe, alter ei cedit. Non poteſt lis inſtitui niſi prius hoc dirimatur. Nõ oportet vt vnus onere proban di teneatur,& prius cognoſcendum eſt quis poſsidet. Et ideo hoc 8 terdictũ eſt vti poſsidetis, propter turbationem a- tur. Primus locus eſt cui detur hoc interdictum, da- tur poſſeſſori.l.§. interdictum. hic.pctita duches⸗ vt tueatur in poſſeſsione. Hoc interdictum poſſeſſo- ſequitur ei, qui mifſus eſt in KKkK 4
ſ“ d ——

94 4 pofleſsionem caula rei ſeruandæ, non competere.l. li domino. S. creditores. hic. Hinc apparet verum quod dicitur in l. officium. ff. de rei vind. rei vindica- rionem competere aduerſus omnes, qui rem tenẽt: ſed hic aliter accipitur. Not. nihil referre, an ſine vi- tio poſsideat, an non: vt dicitur in ipſo edicto Præt. Nec vi, nec clam, nec precario. Datur poſſeſſori hoc interdictum. Conſequitur ex eo, hoc interdictü duplex elſe. D uplicia ſunt in quibus vterque actor eſt, vterque reus.l. ſi duo. hic. l. in tribus. ff fam. erciſ- cun. Et contra eum qui prohibet aliũ vti re, quam poſsidet. d. 1. Si duo, id eſt, aduerſus eum, qui turbar impeditve quo minus poſsideat. Sequens locus eſt, pro quibus rebus hoc interdictum detur. Datur in primis pro rebus omnibus ſoli. L..§. penult. quæcun- que in homiaum commercio ſunt. Idemin interdi- cto vnde vi, dicendum. Datur non tantùm ſi de poſ- ſelsione totius reiſed etiam partis certæ vel incer- tæ pro indiuiſa. l.i. 9. hoc interdi dum. Hic quæſt. eſt de vſufruct. l.vlt. dicitur, an detur pro vſufruct. quælt. eſt de ſeruit. ruſt. præd. dicitur cõpetere prædialibus realib.l. quoties via. ff. de ſeruit. Vſus pro poſſeſsione
habetur, atq; ideo interdicta quaſi poſſeſſoria ſint. de cloacis n5õ datur: aliud enim eſt interdictũ cloaca- rũ nomine. Poſtremus locus eſt, quòd ſit iudicis of ficiũ de hoc interdicto cognoſcẽtis. Tres caſus ſunt hic diſtinguendi. Primus cſt, cùm vnus ex litigatori bus tantũ poſsidet, hoc caſu. alter proculdubio vin- citur,& co dénatur.§. Ketinẽdę. ff. de interdict. in In- ſtit. Præterea fadiſdatio ab eo qui vincitur exigitur: vt exiſtimo, ne victori moleſtiam vllam inferat,&
inquietet eũ in poſſeſsione, donec de proprietate iu dicatum fuerit,& docuerit ſe domini eſſe ex l. pe- nultim. ff. de aqua. quotidiana& æſtiua. Officium judicis eſt vt iubeat cauere eum, qui vincitur eo iu- dicio. Præterea damnatur quanti intereſt aduerſa- rij, qui contendit hoc interdicto,& ſuccubuit. lege, ſi duo.§.vltim. hic. Locus eſt communis de æſtimatio ne. Et hoc fit cum iudex vnum poſsidere tantùm comperit. Secundus caſus cuùm ambo poſsidẽt: ſed vnus poſsidet ab alio vi, aut clam, vel precario, ciui- liter, vel naturaliter.& is vincetur hoc interdicto. Præterea cogetur corporalem poſſeſsionẽ in alium transferre.& ſic interpretanda eſt l.I. vti poſsidetis. à
victore exigi ſatiſdationem nuſquam reperi, id
eſt, ab eo qui docuit ſe poſſeſſorem eſſe. Tertius ca- ſus, ſi vterque poſsideat, nec vi, nec clam, nec preca- rio, ab aduerſario, neuter vincitur. l. Si duo. hic in princip. ff.non vincetur is, qui ſine vitio poſsidet, nec alter. quia quamuis vitio poſsidet, nõ ab aduerſario poſsidet: niſi per vim habuerit ab aduerſatio cum quo contendit hoc interdicto. Neutro victo iudex
vtrique adiudicabit poſſeſsionem rei controuerſæ
pro parte dimidia pro indiuiſo. l. locus. ff. de acqui. poftei N am hoc fieri poteſt vt conſtat. b AD TIT. XVvIII. D E SVPERFICIEBVS.
Franc. Duareni luriſconl.
Nam conductio dominiũ nõ tranſfert.& qui ſ ficiẽ habet, dicitur ſuperficiarius.& hoc nta 1— darur quaſi dominium quoddam:& wiile vd l quia vtilis actio datur. Hoc interdictum duplex en quia vterquc eſt actor, vterque reus. quod colli 1 4 ex L.z. ex edicto Prætoris in princ. Vetat Dratot,u fieri, qui ius habet fruendi loci in quo luperütien b fecit quo minus vtatur& fruatur. Habert Penn w hoc interdictum, inter duos qui de ſuperficie c tendunt, vt vterque fruatur, modo ab altero nõ chm nec vi, nec precario poſsideat. Sũt aliæ actiones pr ſuperficieb. cõditæ, vt ex cõducto, ex empto danun ciuilis naſcitur. l. hic. ff. Alia actio in rẽ„quali in 1c vt hic dicitur ſuperficiario datur. Nã in rẽ aqio 44 tur ei qui verè dominus eſt.j.in rem. ff de rei vindic ſed tamen datur ei vrilis vt in rem agere lcceat! Superficiario. ff. de rei vindic. Ex 1.1.§.vylti. Notand eſt quid interſit inter ius ipſum& ius prætoru. lus ip ſum à iure diſtinguitur. Ipſo iure cõſtituta ſuntex legibus Romanis. Populus leges ferebat, Prator nunquam. l. Cum ſponſus. ff. de public. Prætor edi- cebat quidem: ſed contra legem nihil edixivniſin- terpretandæ legis gratia. Vnde ius prætorium dici. tur viua vox iuris. Iure ipſo acquirimus ſeruitutes cum quis concedit mihi ius eundi agendi pet lun. dum ſuum, immittendi in ædificium ſuum quod poſsidet. qnòd poſsidet iure, id eſt, legibus Romans quæ hoc permittunt. Et Prætor dat ſuperficurio y. tilem in rem actionem,& durabit quandiu cõſtabit 1. Si ab eo. ff. de pignor. ſuperf: titu. 16. de itin aſtuine priuat. Duo interdicta pro ſeruitutibus comparuus
8 4
5
nälor
5
ſunt, ruſticis ſcilicet, nõ vrbanis. Primum eſt quod ubnco VIp.refert I. i. in prin. Non diſsimile eſt interdictum 4 iwan vti poſsidet. Si quis rem poſſederit,& quis impedit awhg
quo minus vtatur, Prætor hoc interdicto vim feeri vetat. Vnde quaſi poſſeſſoria fit, vt l. Quotiesvia. de ſeruit. Hoc interdictum prohibitoriũ eſt,& pent. i net ad tuendas ſeruitutes ruſticas,& poſſeſſorum eſt:vt reliqua poſſeſſoria ſunt, modò non vyicim vel precario ab aduerſario vſus non ſit. L. hic Quæ- dam ſunt neceſſaria vt hoc interdictum detus Prr mum oportet eum, qui hoc experitur, vſum eſſe ſer⸗ uitute. l.. hic. quòd poſſederit dicitur vſus ſeruiute L.vltim. hic. Locus eſt communis hic de poſſeſione cius, qui iure familiaritatis domum alicuius ingte 8 ditur, non poſsidere dicitru, quia non animo domi- nantis. Theoph. ita, Si quis per fundum meum am. bulet, non dicitur poſsidere, niſi fortè ſi prohibitus eſſet, noluiſſet inſiſtere,& tanquam re ſua vti. Vlu- capionis ſeruitute tempus non incipit, niſi Itempo. u re prohibitionis, vbi prohibitio facta eſt vera poſſc ſio. Præterea oporret eũ qui experitur hoc interdi⸗ cto vſum eſſe eo anno quo experitur hoc interdicto non ſaltem minus 30. diebus.l..§.. ſic edictũfio ris iuris auctores interpretati ſunt. Hoc intellgitur niſi iuſta cauſſa ſit reſtitutionis in integrũ- vtſi qus impeditus ſit..5. ũ. ſi quis propter inũdationem 5 Deinde oportet vſum eſſe itinere non vi nondhm non precario ab aduerſario, cum quo agĩt,t prel- ris interdicto dicitur. l..§.l.& vlt. hic. vt in intetdl vti poſsidetis,& de ſu perficiebus. P oſtremo opolt eum qui agit, prohibitum eſſe ſeruitute. 13. 9. ten Iulianus. Alioqui agere non poſſet hoc êntet 96
ü ail

5 tanlle ninsirrag 1 dam.& mterälädnt un lue Leus. da 1 levaana
9 8 vea
us Hlam plo iure cdſtin
1
èſo acquitimse nus eundi agenim in ædifcium imn re id ettlegbze retor dar ſupafca durabit qunndun erf titu.l6 de tnat o ſeruitutibus cm
— 84
rbanis. Drimun
diſsimilecttum
ollederi&qu
choc interdido ſmt tia fit, l. Qurinit prohiibitorüchte
ruſticas,& polüi
afunt,modo vonſia ovſus nonfftliich oc Interdictuncan oc experiusimi derit dicktur lul nmunis hic de- cis domum lleui. rru, quia po anin 1is rfundum mäg
ere, nil forte 1
vr vam leunl
8 nelan 5non vrra
u d fe ibitio face 4 1
In Tit. De aqua quot.& æſſiua-
niſ ſtt prohibitus: nam in eum qui prohibuit datur. Nunc de officio iudicis in hoc interdicto. Idem eſt 2ci interdicto vti poſsidetis. tuetur eum in quaſi oſſeſione ſeruitutis,& iubet cauere vt non prohi. beatur ire agere.l. penulti. ff.de aqua quot.& æſtiua. uod ad hoc interdictum pertinet. Condẽnat item W anti intereſt. l.3.§. in hoc interdicto. Alterũ inter qicum eſt de reficiendo itinere quod datur aduer- os eum, qui impedit eum qui reficere vult iter.l. 3. Ait Prætor. Inter hoc& ſuperius intereſt mul- uum. Nam hoc proprietatis cauſam habet. Neceſſe Au doccat ius ſeruituti ſibi competere, vt ipſo dio conſtat: id eſt, vt doceat ſibi longo tempore aaquiſitam, vt apparet hoc titul. Dicet aliquis, Nun- udſufficeret actio confeſſoria, abſque hoc inter- dio,& longè vtilior eſſe videtur? Non ideo mi- nus dicuntur poſſeſſoria, quia de proprietate quæ- raturſed vtiliora ſunt, quia ſummatim cognoſcunt, &rem diſcutiunt.
Aà D TIT. X X.
DE AQVA QVOTIDIANA EI KSIIVA. b vVb hoc tit.& ſequenti ſex interdicta ad Iaquam pertinentia proponũtur: ſub hoc
de duob. tractatur, quorum vnum de a-
derubtica interdicti de aqua quotidiana extat apud
VIpian. Ia.hic. hoc prohibitorium interdictum eſt.
Edtamen interdictum reſtitutorium. Nam Prætor
reſtituit quod factum fuit, vt competat actori ſuffi-
ci ſevſum eſſe:non cogitur oſtendere hoc ſibi com-
feiere,modo vi, vel clam, vel precario duxerit ab ad
verſario ſuo. Quæ ſit quotidiana docet Vlp. l.i. quæ
quotidie duci poteſt,& ſolet: æſtiua, quę æſtate duci
ſcſet. Et eſt duplex. Hoc anno,& aliqua die illius an ni Nã id ſufficit. Notãdus locus cõmunis de ſerui- tute.6.præterea. hic. hoc interdictũ pro aquæ ductu datum eſt,& ſi non ſit aquæ ductus fundi, legendũ vdetur. quia quocũque, id eſt, in quẽcunque locum
fundi. Seruitutes prædiorũ non dicũtur, niſi prædio
ſeruiant. De ſeruitute non loquitur hoc interd. ex§. Trebatius(ait.) Locus cõmunis de rebus diuiduis, eſt inſeparabilis. Alterũ interdictum eſt in I.1.§. ait Praoor. Pertinet ad aquam æſtiuã vt prius ad quo- tidianam. Ratio ſuadet vt diuerſa interdicta propo- nerentur: quia diſtitiguendum fuit. Dicitur in prio- ii vti hoc anno. In hoc, vti proxima æſtate fieri poteſt vt toto anno non duxerit,& proxima æſta- te duci poſait,& iniquũ fuiſſet ſi pro hiberetur. Ideo duplex faciendum fuit interdictum. luriſconſulti, vt vulgo, diuidunt annum in hyemem& æſtatem. Vnũ in quo de aqua quę quotidie duci poteſt& ſo- let. Alterum de æſtiua. hec duo tranſeunt ad here- des,& quoſcunque ſucceſſores,&ſi iuris non ſint, quod edicto cauetur,& hoc ad vtrunque transfer- tur. Tertium interdictum eſt de aqua quæ ex ca- ſtello ducitur. 1I.§. ait Prætor. hic. Superiora duo per unent de aqua quæ ex fonte, ex capite ducitur, hoc rcaſtello. Caſtellum eſt receptaculum aquæ. lu-
un Prontinus de aquæ ductibus vrbis Romæ. lu- tuſlit,&c. à principe ſcilicet. Quandoque,&c. id eſt, Quandocunque, ſic apud Horatium, Quandoque
onus dormitat Homerus.& ſic iuris auctores vti
qua quotidi. alterum de æſtiua aqua, vn-
keldentar oleut geus communis de beneficiis Sema—— 8 uueſüc queritur an poſſeſſorium uwia ff..x hic. oc interdictum finitur aſsigna- o us, cm alia poſſeſsionis cauſa introducta eſ- 8 lamus Adſignariones vocat reſcripta& diplo- n 1e Puine hamanbus adſignat ius aquam ducẽ- ‚queritur
auſacn aroe geur Pafelaruin dauneß anbami pec abet, vt interdictũ de itinere 2 que priuato, ſic de iure hic. Nihilominus poſ- e beumeſt interdictum: quia ad hunc finẽ vtimur
erdicto, vt conſeruemus poſſeſsionem,& ad vim prohibendam,& ne vim faciat aduerſarius co- gitur probare de iure ſuo, ex 13.§. ductus aquę. No- tandus locus communis de vetuſtate temporis quartum eſt ſub tit. ſeq. de riuis. Ns
4 D TIT. XxI. DE KIVIS.
1 Oc pertinet ad refectionem riuorum,& da- cur aduerſus eos, qui prohibent riuos refice- EAre. l.l. hic. vt cõpetat ſufficit vſum eſſe, nec co gitur de iure ſuo idem facere. l.l. 6. hoc interdictum.
Cum agitur de itinere, cogitur actor fidem facere
de iure ſeruitutis, quæ ſibi competit. hic quoque cur non cogitur fidem facere ius ſibi ſeruitutis cõ- petere tractat. Quæſtio in I. vlt. hic. l. pupillo.§. ſi quis riuos. ff.de ope. no. nunt. Prodeſt hic locus ad inter- pretationem 1l. 12. aliàs 15. qui viam. ff.de operis no- ui nuntia.
4D TIT. XXII. DE PFPONILL.
Vintum interdictum eſt, quod pertinet ad oaquam ex fonte bauriendam. Non enim tantùm de aqua ducenda, ſed& haurien- da interdicta dantur. l.-. hic. ff. Et eſt pro- hibitorium: quia prohibet quo minus de fonte hau riatur aqua. Pertinet hic locus maximè ad ſeruitu- tes ruſt. pred. Notandus locus communis de ſerui- tutib. Seruitutes omnes perpetuam cauſam habere debenr, quia vti quando lubet oportet. Hoc inter-
dictum de ciſterna non loquitur. l. vnica. 5. hoc in-
terdictũ. ff.hic. Sextum eſt interdictũ de reficiendo fonte§. deinde ait Pretor. d.l. vnica hic. Hauriende duo ſunt interdicta, vnũ prohibitorium, alterũ reſti- tutorium, quo reſtituitur quod factum non fuit.
AD II T. XXIII. DE cCI. OACIS.
St interdictum vnum de cloacis priuatis, Salterum de cloacis publicis... in fi. ff.hic. Magnus olim Romæ cloacarum vſus
lum reſtitutorium: quia ad curatores hoc munus reficiendi pertinebat. vide I.. õ. pen. hic. Datur pro- hibitorium ne vis fiat reſtituere volenti, aut refice-
re cupienti.
4D TIT. XXIIII. QVOD VI AVT CLAM. — Oc interdictum propoſitum eſt aduerſus 1 eos, qui in prędiis alienis opus aliquod fa-
3 l. Extat ciũt quod noceat.eſtque reſtitutoriiĩ Eri
945

3 1 8 6 3 ———————;—„.
—————— 8.—— ——1———. 3 “—— 2 3 1——. —————. 4. 3 1
————
946
huius formula in 1.1. hic in princ.fnon eſt prohi- bitorium. iubet reſtitui ſi quid vi, aut clam factum ſit. Ad quæ pertineat. videnda eſt I.I. 5. hoc interdi- tum,& l. ſi alius.§. notauimus. ff. hic. Qui fructus colligit ex alieno agro, aliquid facit ſed hic intelli- gitur de opere. Idem l.vim facit. S.vlti. hic. Locus hic
nauem inter res mobiles eſſe oſtendit. Pertinet hoc
interdictum ad ea quæ in ſolo fiunt. Quid ſi in lo- co ſacro, publico, religioſo, adhuc hoc interdictum competet.d.l. vim facit.§.vlti. Vim facere eſt, vt do- cet Vlpia. l..§.in factum. hic. Clam facere quid ſic docet in 1.3. S. vlti.& ſeq. Notandus locus commu-
nis de ignorantia factimunc videndum cui,& con-
tra quem detur hoc interdictum. Datur nõ tantùm domino fundi: ſed his omnibus quorum intereſt
hoc opus factum non fuiſſe. l.26⁰. qui. õ. vlti. lic& le- gib.ſeq.l.competit· hie.ff. Notandus locus commu- nis de eo quod intereſt. Datur item contra eum in primis, qui fecit vel qui mandauit fieri. l. Aut qui a- liter. S. Hæc verba. Locus communis de mandante.
Datur item contra poſſeſſorem operis facti.. Sem-
per. ff. hoc tit. Hoc interdictum ſcriptum eſt in rem, quod vi aut clam à quocunque eſt reſtituas. Sequęès locus eſt de officio iudicis. Ad quid condemnari debet is, qui quid vi, aut clam fecit, vide l. ſemper.§. hoc interdicto. hic. Litis æſtimatio in hoc iudicio zneunda eſt. Similis locus eſt in l. competit.§. vltim. In hoc interdicto non inquiritur an iure factum ſit. nam poſſeſſorium eſt, ſicut& cætera. l..§.I.& nihil pronuntiat iudex niſi vt reſtituat. Sunt autem certi caſus in quibus abſoluitur reus. Primus, ſi remiſſa
ſit nuntiatio. Nam poſt miſsionem non reſtituitur.
1.7.§. ait Iulianus. ff. hic. Secundo abſoluitur reus e- tiam in hoc interdicto, cum actor ipſe opus vi, vel clam fecerat.l. ſi alius.§. belliſsimeè. ff. hic. Tertio ſi incendi) arcendi cauſſa opus fiat: ſed eſt diſtinctio in J. ſi alius.. eſt autem. Hac exceptione vtetur reus ita demum, ſi ad hunc vſque locum ignis peruenerit. Contraria videtur l.ſi quis fumo. ff. ad leg. Aqui.niſi probabilis fuit metus incendij,& veriſimile ſit ignẽ vſque ad illum locum venturum. Nam tum exce- ptio daretur. Quarto non datur exceptio, ſi prædiũ in quo opus factum fuit, non nocear.l. ſi alius.§. pla- ne. Quinto ¹s qui paratus eſt iudicium ſubire& ſa-
tiſdationem offert. 1.3.§. ſi quis paratus. ff. hic. Nunc
videndum in quo differat ab interdicto de noui o- per. nuntiat. Datur niſi nouum opus denuntiatum fuerit: hic non item. nam non tantùm datur: ſed S&ſi vi, vel clam. Præterea interdictum de noui o-
per.nuntiat. perpetuum eſt. d. l. Prætor. fl. de noui o-
per. nunt. hoc annale eſt. AD TIT. XXV. DEREMISSIONIBVS.
IEnder ex tit. ſuperiori quod vi aut clã. Diximus interdictum quod vi aut clã competere ſi nunciatum ſit nouum o- uus muſi remiſſa ſit nuntiatio.vt autem
Aiatelligetemus cuius effectus eſſet hæc
rem ſsio, hic pars edicti adſcripta eſt. Formula
eſt hic. Dixi cum, cui nouum opus nuntiatur acce- dere Prætorem ſolere, vt remitrat ei nuntiationẽ, ſ nuntiandi ius habeat, alloqui tenct nuntiatio,&
Eranc. Duareni luriſconſ.
remiſsio nulla eſt Si ius habeam prohibendi val » Valct
—
pronuntiatio. Ia ff.de oper. no. nunt. quod latuit a curſ. Prodeſt ei qui habet ius ædiſicandi ipſa 4 Ac b ſio. Docui in explicatione 1Quviam l rcinſ nunt. quomo do hæc verba accipienda üim Videnn
contraria I. 1.§. vlt. ff. de no. ope. nunt. niſi alieno no 4
mine nuntiet: ſed non eſt contrarietas. Vſufruꝗ
rius in re in qua vſumfructum habet, procurati 10 quandã habet. l. l.vſufruct. quem. caue. nomine wne prietarij poterit nouum opus nuntiare. Pro.
AD III. XXVI. DE PRECARIO. C4 P. 7. — Recarium definit VlIpia. in 11. quod con. ccdit quis vtendum: hts verbis difene in. telligimus hunc contractum ab alis 3 E== quibus res traditur. Differt à depolto quia res non datur vtenda:ſed cuſtodienda. A loca to differt, quia gratis fit& precibus: commodao differt etiam quod ad certum vſum res commo. ntänn datur. l. in rebus.§. ſicut. ff.ccommod. hic autem quo. 6 ties voluerit reuocare, id liceat. Commodatarun non reuocare niſi vſu finito, à donatione etiam if. fert, vt hic.“ Qua res precario conceduntur. ¶ A. 1I
) Es omnes precario concedi poſſunt, nontan-
XY tum corporales: ſed etiam immobiles iurae tiam. l.. 2. 3. 4. lic. ff.l.& habet.§. precario. ff. hic, Ser. uitutes enim poſſunt precario concedi. itaque de- fendi poteſt ſeruitutes in pignus dari. l.viæ. ſfdeſer- ali uitutib.cõtra receptam opinionem. Poſſeßio enim conceditur precario l.& habet.§. vlti. Sed an rei pro priæ conſiſtat precarium, tractat quæſt. in Lcertæ
uæſitum.hic. Cùm dicimus, emprio rei ſuæ non conſiſtit. Verum eſt, ſi proprietarius poſſeſſor ſirſed 4 ſi alius poſſeßionem habet, poteſt precario habete poſſeſsionem.
De eſfettu precarjſ. CA P. III. Ffectus precarij eſt, quod is qui precariotem 4„tendam habet, eam poſsideat. 144.Kläa bec nic. ff. Hic docet Pomponius quomodo acar- piendum ſit quod dicitur, duos non poſſe eandem à- rem in ſolidum poſsidere. Verum eſt enim de cod
.
genere poſſeſsionis: tamen in I.qui precario, ci qui
precario poſsider, datur interdictum vti poſqidetis in interdicto vti poſsidetis ille excipitur, qui con- ceſsit precario. Huic ſententiæ contrarium ridetum quod dicitur in l. certę. ũ.is; qui ro gauir ff hic. veum
ibi rogauit vt poſsideret precario: ſed vt precatlom
fundo moretur,& tunc nulla trãſit poſſebsioniſi re. lit quis dicere quòd poſsideat nomine alieno.Liqul precario rem accepit ab alio, poteſt ea re vii cu- uis. l.cum precario. pen.ff.hic. nec eſt opus expreßione Eſt locus communis. in Iſi ita ſtipulatus fueroſf,ce verb.oblig. idem dicitur, vbi ſi aliquem ex ui promiſſor prohibueris tenetur.& ita ſtipulatio 3 terpretatur, quamuis ſtrictam interpretationt 1 1 piat. hoc intelligitur donec precarium ween Reuocatur autem, cũ is, qui rogatus eſt expteld- reuocauit, d. l.& habet. Quid ſi conuétio conttal adiecta ſit in precario'tractatur in l. cum precalio-
... 5 lu⸗ hic. Definitum eſt tempus precarl)jim Calenda i ſe Ieuli Sn Rlas. aes
6

lceat. Commd .* 4 lto,à donatiores
duntur C1h concedi pofiuna eram immohib abet.precatati ecario concedi in pignus daniljadt Pinionem Dalcie habet H.wlielun tractar qurtinlm mus, empdio rin oprietariui paläli
—
bet potelt Jrxan
c2r. 0
quodl s qui ſuan m pobiiearlagi omponius quon ir, duos non poléi- re. Verum el Gin ca in lqui prrers imerdictum Vu R ecis ile exciyiuu,g venti otra
Kbe
—— —
In Tit. De arboribus cædendis.
qui conceſsit vult ante Kuoeare A ſit danda cxceptio ci, qui precario accepit, vi etur quòd ſic: g tamen hic eontrarium dicitur. Vulgò hic dicitur actum eſſe contra naturã precarij. ſcilicet vt libeat recariũ ſoluere cum libuerit fortaſſe non male di- teretur precariũ valere in Calẽdas lunias. Hęc ver- ba ſunt ambigua, ſcilicet vt vltra non poſsideat: non udd non poſsit ante Calendas Iun. reuocare. Secundo finitur morte rogãtis. d.llcum precario. lt.& lquæſitum. õ. quod à Titio. ff. hic. Tertio finitur ſolutione debiti. l. ſi debitor. ff. hic. uarto alienatione rei finitur. d. l. quæſitum.§. illud. glcum diſtinctione hoc accipiendum eſt. Quinto finitur finito tempore precarium. J. 4.& fhic Videndum eſt finito precario, ſi non redda- tut res, quæ precario conceſſa eſt, quænam actio de- turEt dicitur dari interdicttum de quo loquimur.l. hic.Et ita habet locũ ſialiter ſibi non cauerit. l.& zubet. cũ quis. Subſidiarum eſt hoc interdictum Cui& contra qutm detar. ¶4 P. I1. Oc interdictum datur non domino: ſed ei, Hau dedit precario rem vtendam alij. d.l. quæ- ſitum vult prætor reſtitui ei à quo precario habe- mus rem. Dominus ergo nõ vtetur hoc interdicto. Datur etiam hæredi. Datur autem contra eum qui habet, licet alius rogauerit. l. 4. Hæ omnes quæſtio- nes pendent ex formula Prætoris& contra eum qui dolo deſiit poſsidere, vt edicto Prætoris conti- netur. quęſitum. 6. eum quoque. ff. hic. Et perpetuũ fere eſt aduerſus eum, qui rem habet. An cõtra pu- pillum datur: Dicitur quòd ſic. l.vlt.§. fin. Not. locũ communem de pupillo, qui poſsidet abſque tuto- is auctoritate. Contra hæredes etiam datur. dict. I. quæſitum. õ. fin. idem in I.z. C. cod. Intra quod tẽ- us detur. Et dicitur perpetuum eſſe. l. quæſitum. 5. mmrerdictum quis ſolemus precarium aliquan- dovltra annum extendere. 8 De ofcio iudicir. CAP. V. Fficium iudicis eſt, vt iubeat rem reſtitui cum Nomni cauſa& vtilitate. l. quæſitum.§. ex inter- dicto.ff.hic. alioqui lis æſtimatur& damnatur reus ad intereſſe,& culpę ratio non habetur. Doli tamen raiio habetur. d.. quęſitum.§. eum quoque,& in hoc difeert à cõmodato, J. ſi vt cerro.§.nunc videamus ff. commoda. Hic eſt locus communis de lata culpa. quia licct reuocare ei,à quo precario acceptum eſt cum libuerit. Concurrit cum hoc interdicto actio ptiſcriptis verbis, vt dicitur in l. duo. hic.videtur cõ- trana. 4. interdictum. hic. vt docui. in l. iuriſgen- iumſt de pact. Nulla certa formula actionis prodi- ta fuit iure ciuili: quia verò ciuile negotium eſt, po- terat actione præſcriptis verbis agi.
4AD TI T. XXVII. DEARBORIBVS CAEDENDIS.
Vplex eſt interdictum de arboribus cæ- 68 dendis. Vnum eius arboris nomine pro- ditum eſt, quæ in alienas ædes impendet.
— ⅓ Alterum, eius arboris, quæ impendet in alenum agrum. Denuntiandum eſt prius vt arborẽ adimat dquc teſtato, vel probationis gratia confi- (lantur tabulæ. Si nolit, permittitur vicino, cui no-
cet, adimere. Si impediat, datur hoc interdictũ quo
eam mentem fuiſſe Prætoris,&
947
vis vetatur.hoc interdictum prohibitorium eſt,& licet adimere& ſecum portare domum. Alterum eſt de arbore, quæ impendet in alienum agrum.l.i. 5. Ait Prætor. ſi ſcilicet vmbra noceat agro meo denuntiandum eſt:ſi nolit, ego ramos præſcindam. Si impedire velit, dabitur hoc interdictum. quare autem vetet prętor ne deradicetur arbor, vide ver- ba edicti. Dicet aliquis, non ſuadere rationem vt interdicto locus ſit, vt ex Solonis ſententia qugeſt I vlti.ff.finium reg. Lex permittit intra quinque pe- des arborem plantare: ſed tamen vult non nocere vicini ædibus, vel agro. quæſtio tractatur I. r. C. de interdict. Videtur interdicto locus non eſſe dicet aliquis. Nam loquitur de arbore„quæ impendet in ædes alienas. Ideo de ea non loquitur, quæ non im-
pendet:minus etiam ex 2. capite. ſed competere ta-
men ibi dicitur d. l.1. C. de interdict. Nam apparet
vtilitas ſuadet, vt producamus interpretationem ad illam cauſam v-
tilitatis gratia. Locus notandus eſt de interpreta-
tione. Præterea, ſi quid in meo ſit, quod mihi no-
ceat: an non potero propria auctoritate dirimere,& ſuccidere: Lex loquitur de opere facto:& licet tol- lere de opere ſtilicet manu facto, de quo lex loqui-
tur, non de arbore, quæ non manu fac;a eſt, nec vi- ſum fuit vtile eam excidere.
AD IIT. XXVIII. DE GLANDE LEGENDA. Sr Nterdictum ita propoſitum eſt à Preto- ³EN e I.- hic. Si ex arbore mea glans deci- ANS) dat, volo agrum tuum ingredi vt colli- gam& legem fructum: tu prohibes.
quæritur an licebit? Dabitur hoc interdictum, quo
permittitur fructus colligere. Prohibitorium eſt:& dicitur finiri preſcriptione trium dierum. hoc eſt
fauore vicini, in cuius agrum decidunt fructus, ne ego moleſtia afficiam: ſed tertio quoque die colli-
gam, ita eſt intelligendum.& malè interpretantur, qui præſcriptionem aliter exiſtimãt:& quarto quo- que licet, ſecũdo die non licet, aut vnoquoque. Di- xerit aliquis, Nonne ſufficiebat actio de paſtu pe-
coris: Hic non pertinet. Datur in eum qui in meo
pecus paſcit ſuum,& ita locum habere non poteſt: &ſi immittat pecus ſuũ in agrum vicini. habet ve- rò locũ l. qui ſeruandarum.§. vlt. ffide pręſcrip. verb. ſi in meo. Si verò immittat quis pecus in alienum agrum, vt depaſcat glandem, quæ in eius agrum de- cidit: quia nulla eſt certa actio, datur pręſcriptis ver- bis in factum. Addendum eſt hoc interdictum ita demum competere, ſi damni infecti caueam vici- no. l. Iulianus. ffad exhib. Concurrit etiam actio le- gis Aquilię.lvlt. C. ad leg. Aquil. Datur: ſi quis ma- nu aut corpore damnum aliquod ererſe hic non facit: ſed præbet occaſionem damnum fieri.
AD TIT. XXVIIII. LIBERO HOMINE EXHIBENDO. Nterdictum hoc tuẽde libertatis cauſa pro- ditum eſt. Datur aduerſus eum qui detinet liberum hominem pro ſeruo Vt exhibeat. ſt communis. l. Titio centumn.
5
DE
—„ 1 9 4225,* ₰ 5
2
——

9 — 2— 5“ oohbhhöböoöoöoöodododoſdſſſſſ. 4 8 8. 6 88
o,————½õõ—õ⁶—½⁴☛½
948
fᷓ de condit.& demonſt. Viſum eſt hioc interdictum Pretori proponere, quamquam in eum qui detinet, animaduertatur lege Fabia de plagiariis. Exhibere dicitur, vt videatur an liber ſic, an ſeruus. Dicendũ
jocum habere ita demum ſi dolo malo detineatur.
13 S§. is tamen. ff. hic. alioqui non habet locum vt ex edicto prætoris conſtat. cui competit. Ha interdictum populare eſt,& cuiuis com- petit. J.3.§.b oc interdictum. hic.ff. Actiones ita ferè comparatæ ſunt, vt litibus via præcluderetur: vt
2*
perſequeretur vnuſquiſque quod ſua intereſt. Hinc quæritur intra quod tempus detur? Perpetuum eſt. & anno non finitur. l.3.§.1. hic. Quæri poteſt, ſi debi- tor latitet, an aduerſus receptantem dabitur hoc in- terdictum, vt exhibeatl. vlt. hic. dicitur non compe- tere, neque vtile. Finis huius interdicti eſt, vt liber-
tati faueatur,& propriè propter eos qui ſeruos in-
cludunt,& ita eorum libertatem infringunt.
AD TIT. XNXX. DE LIBERIS EXHIBENDIS, ITEM DVCENDIS. b
pFplex eſt hic interdictũ, de primo refer- ur ab Vlp. in L. in princ. aduerſus eũ, qui Blium meum dolo malo detinet, vr ex- beat. Datur patri, cuius detinetur ab a- lio filius, hoc eſt, ſi inuitum detineat, l.vlt. hic. ff. Nã ſi ſua ſponte filius latitet, non dabitur aduerſus eũ, apud quem latitat aam datur ei facultas recedendi cùm voluerit. Not. quòd hoc comperit etiam ſi do- lo malo non detineat,& ita dolus malus non eſt neceſſarius. Quæſtio eſt ſi filia, quæ eſt in poteſtate patris, alicui nupſerit,& latitet ap ud maritum, an aduerſus eum agendum ſit, vt exhibeat:ſic de matre apud quam latitat filius. Dicendum eſt patri com- petere, exceptis quibuſdam cauſis. l.3.§. etiam. hic. ff. tametſi in poteſtate matris non ſit:puta ob nequi- tiam patris. De filia quæſtio eſt, in§ fi quis filiam. d. 1. z hic. ff. Nota interdictum de vxore exhibenda,& non tantum aduerſus extraneum: ſed etiam aduer- ſus patrem, vt exhibeat. Cæteris non datur ſemper, aliquando datur. vt d. 13,5.pari modo. hic. ff. Alrerũ de liberis ducendis interdicti huius mentio eſt. l. 3.in b princ. hic. Prætor ipſe cognoſcet,& ſi aliàs nõ ſoleat cognoſcere.& hæc extraordinaria erit cognitio. tit. de extraord. actio. ff. Not. hoc iudicium deferri ex cauſa, ſi impubes ſit, cuius nomine velinterdicitur, vel Pretor cognoſcit. I.3.. Iulianus. donec ad puber- tatem venexit. Not. ſequeſtrationem aliquando lo- cum habere. l.3. 5. vlt. ff hic. hodie locum habet, vt pendente lite res ſequeſtretur, quod iuri Romano
contrarium et. b AD TI T. XXXI. VTRVBI.
= Oc interdictum eſt ſimile interdicto vti
—
2 hhpoſsidetis. Eſt comparatum retinendæ
oſſeſsionis cauſa. Differt, quòd interdict. vti poſsid. datur pro rebus ſoli& immo-
bilibus: hoc pro mobilibus datur,& in hoc differũt.
Franc. Duareni Iuriſconſ.
Duo ſunt qui de proprietate& dominio Sticht contendunt,& non cõuenit vter vindicare debe neceſſe eſt vt interdictum vtrubi interueniat k
æquatum eſt cum interdicto vti poſsideti p idetis. tempus
rei iudicatæ ſpectatur. Hoc clarum eſt ex§ retuen
dæ. Inſtit. de interdict.
AD TIT. XXXII. DE MIGRANDO.
18 Nterdictum de migrando in 2,nquilinorum proditum eſt
A*eos exportare ſupellectilem, ne yi
— e
in ea exportanda,& ſi res obligatæ luet ae fen
te ſunt in ædes locatas.& ideo intalligen Aud 39 Ulo-
cator neget ſe intuliſſe vt obligarentur ei, ea lulta
cauſa erit reddendi interdicti. Aut ſi dicat ſe quit
dem intuliſſe ea ratione: ſed tamen perſoluiſſe mer⸗ cedem.hæc ex verbis interdicti facilius cognoſcum tur. l.l. hic. ff. oc extraordinarium erat remedium
111113
& rarò hoc interdictum reddi ſolebat, vt lz. f er
quib. cauſ. maio. De domo locata loquitur Drator in interdicto ſuo,& de mercede vtile interdicaum
dabitur, etiam ſi gratuita habitatio data ſit. ltem ſ
ante tempus locationis finitę velit tranſportate c
penſio non debetur: niſi velit repreſentare,&ane
tempus ſoluerit. Non poterit vti hoc interdicto niſ totam penſionem perſoluerit. Hoc interdictum
ad quaſcunque res pertinet, quas inquilinus indu- 1
xerit in domum locatam.
A D TIT. XXXIII. DE SALVIANO INTERDICTO
6 2 Aluianum interdictum interpoſitum eſ ☛in gratiam eorum, qui locant res ſuas& predia,& eo nomine obligatas habent
3 res debitorum. Pro mercede daut ad perſequendas res mercedis nomine obligatases- rum poſſeſsionem mihi acquiram.§. item Seruia- na Inſtit. de actio. Dicitur adipiſcendeę polſeſionis
—
uatttun
eſſe. S. adipiſcendæ. Inſtit. de interdictis. Differt Äer. uiana aftione, quòd, vt ſępe dixi, hęc iudicia ſmm
poſſeſſoria, non petitoria. In Seruiana quæritur de iure pignoris pręſertim,& petitur eas dici obligr tas eſſe:& iudex pronuntiat id pro mercede debia & domo locata. Additur etiam vt res reſtitatur ci cui res obligata eſt. At in interdicto nihil pronum- tiat iudex: ſed iubet reſtitui poſſeſsionem rei eius quę dicitur obligata eſſe iure pignoris„& noncl plena cognitio, vt in actione Seruiana. Differt igt tur in hoc tantum, quòd vnum petitorium et alterum poſſeſſorium: tamen proprietati preiudicu non facit. Hinc queſtio, cui& contra quẽ deturloc interdictũ? Contra conductorẽ debitorẽCde preca. Vtile interdictũ dabitur aduerſus quemcunque poſſeſſorem, vt col ligitur ex l... hic.nec directũ
pooterit competere. FRANO
gratianm ☛..qul(X d d. 6½ S) mo cõducta migrant, ſi dominus vei 5

net, quas lngulmn
. X XXIII ) 1NTENoxa
terdictum intepiin rum, qui benm nu nomine oblgauit n.. Dro metcekeinf dis nomine ohipuf lacquiram. Hle 6 ur adipiſcende 1 .ge interdicks 1 iſepe dii he ui a. In Seruiana qfm &petitut ea di—
EKANCISCI DVANRE CONSVLTIIN LIB. XLIII
CTARVM SEBV DIGESTOR TITIO METHODICA.
Ap TIT. IL DE EXCEDPTIONIBVS
VDICIVM à prætore olim,
conſtitui ſolebat, aut purum, aut ſimplex, aut cum exceptione ſeu præſcriptione aliqua, quam addi „iudicio reus commodi ſui gratia SY] poſtulabat, vt dominus in l. iuriſ- entium. ſuprà de pactis. Si enim addita non fuiſſet in conſtitutione iudicij, fruſtra eam reus coram iu- dice dato opponebat. Exempli gratia, ſi Titius pe- tat ſbi iudicium à prætore dari aduerſus Mæuium, ſi patet eum Mæuio ex cauſa mutui dediſſe, pote- nit Mæuius petere, vt cum exceptione aliqua id fiat, puta, niſi poſtea concedat vt ea pecunia non peta- tur,l.z. Hanc exceptionem ait Paulus conditionem eſſe, lexceptio eſt, hic. Nec verò prohibetur reus
lures addere exceptiones, quamuis diuerſæ ſint, l. is
qui. I. Mæuio. hic. Veluti ſi concedat ne de pecunia petatur, ſi inter me& te iudicatum non ſit, ſi iure- lurando lis finita ſit, ſi non longo tempore poſſede- rim,&c. Id enim expeditii qui vel omnes, vel ex his aliquas pro arbitrio ſuo probare potuerit: nec ideo dicitur aduerſarij intentionem cõfiteri, quam- uis has exceptiones iudicio addi faciat, I. nõ vtique. hic. Sed cum impetrationes tam actionum quàm exceptionum ſublatæ ſint, de form.& impet. ſubi.
quæri poteſt quomodo& quando exceptionibus
vi quis poſsit. Et diſtinguendæ ſunt exceptiones
peremptoriæ ſeu perpetuæ à dilatoriis& tempora-
lius, vt l.z.& 3. hic. Nam exceptiones perempto- ri poſſunt quandocunque ante ſententiam oppo- ni, modo prius earum conteſtatio habita ſit, l. præ- ſcliptionem. l. ſi quidem. C. eo. l.emptor. C. de præ- ſcript. longi tempo. l. peremptorias. C. ſenten. reſcin- di non poſſe. Aliquando reus confidit actoris inten-
dionem probatienibus deficere,& nulla exceptio
eſtei neceſſaria, ſed tantùm inficiatione opus eſt. Aliquando vera eſt eius intentio, vt inficiari eam non poſsit reus: quo caſu confitendo verũ eſſe quod
intendit actor, exceptionem opponere poteſt. Inter-
dum reus dubitat an actoris intentio vera ſit nec ne,& tunc inficiari poteſt habita exceptionis con- teſtatione, vt Diocletianus ait, l. ſiquidem. ac poſt- caquam actor probauerit intentionem ſuam, reus xceptionem opponere& probare poterit, modò lita wn ſit ſententia„quod facere non poſſe vide- tur, niſi ab initio eius exceptionis facta fuerit con- teſtatio, dicta Lpræſcriptione. l.emptor. Licet vul- So perceptum ſit hanc conteſtationem minimè ne- ceſſariam eſſe. Dilaroriæ autem exceptiones initio opponi debent, nec ſufficit eatum conteſtatio, ſed unc demum probare eas oportet, cum actor de mentione ſua docuerit, Lexceptionem. Cod. de Ptodat.l. ita demum. ſupraà de procur. Cod. Præſcri- Dtlones fori quæ vulgò Dilatoriæ dicuntur, in ini- uo opponi debent,& etiam ‚vti cenſent interpre-
94 NI IVRIS-
I. PANDE- VM, PAR-
9
PRAESCRI.
E T PRAIVDICIIS.
tes, probari, l.vlt. C. eodem. Quædam exceptiones cohærent rei, aliæ perſonæ, I. 7. ſic l.in omnibus.j. priuilegium. de regulis iur. not. in§.vltimo. de pere. Inſtit. de præiudi. alibi diſſeremus.
AD ITIT. II.
DE ENXCEPTIONE REI IVDICATF. CA P. I.
= On immeritò conſtitutum eſt, vt res iu- N dicatæ non retractentur,& vt ſingulis · NAcontrouerſiis ſingulæ actiones, vnúmque L iudicium ſufficiat. NNam alioquin lites aduerſus commodum publicum multiplicarentur, fHjec vllum exitum res habere poſſet, l fingulis. hic. Vnde actũ agere vetamur vetere prouerbio, quod ad conſuetudinem iudiciorum tractum eſſe admo- net Don. in Terentium. Itaque quamuis abſolutus ſententia iudicis adhuc ipſe obligatus maneat, ta- men ſi iterum conueniatur, exceptionem opponet rei iudicatæ, I. Iulianus. de condict. indeb.§. Item ſi in iudicio. Inſtit. de except. Hæc igitur exceptio da- tur reo, ſecundum quem iudicatum eſt: actori au- tem non datur contra quem eſt iudicatum, l. eui- denter. niſi fortè in reſtitutionem fructus, vel par- tus venerint, æſtimarique ſint. tunc enim exceptio- nem hanc obiicere poterit, I. ſi quis eum.§. plane. Datur etenim actori aduerſus reum condemna- tum: ſi poſt exequutionem ſententiæ reus contro- uerſiam ei faciat. quod Paulus Caſtrenſis annota- uit, l. ſi à te. S. vlt.
Cauſc huius exceptionu. CAp. TI. Vm eadem res ſiue cauſa agitur, vel(quod (leun eſt) eadem quæſtio reuocatur apud po- ſteriorem iudicem, huic exceptioni locus eſt. Tunc autem dicitur eadem res agi, vel eadem quæſtio re-
uocari, cum res eadem petitur, eadem eit conditio
erſonarum, cadem eſt petendi cauſa: quorum om- nium ſi quid deficiat, aliud negotium, alia quæſtio,
ſiue controuerſia eſſe intelligitur, nec obeſt exceptio
rei iudicatæ, l.cum quæritur, l. cum de hoc. De iis igitur ſigillatim videamus.
De re petita. CA P. III.
Em accipere debemus corpus, quantitatem, R aut ius, ex d. l. cum quæritur. Corpus autem, etſi diminutum, vel auctum ſit, aut aliquo modo(vt fit) immutatum fuerit idem nihilominus recte ſic dicetur, l.& an eadem. hinc ille quæſtiones exiſtunt, Quid ſi totum petitum fuerit in iudicio priore, de- inde pars in poſteriore petatur,l.ſj quis, cum totum: cum duo corpora, deinde horũ alterum, d. Lſi quis. §. idẽ erit probandum. ſi cum fundus, deinde arbores ex eo exciſæ: inſula, deinde arca, aut ligna vel lapi- deinde ſingulæ tabulæ: ancilla prægnans,
nauis, des: nauis, 11

950 deinde partus cditus: hæreditas, deinde res ſingulæ: debitum hæreditari um, deinde hæreditas, d. l.ſi quis cum totum.& I.3. poſſeſsio, deinde proprietas, l.& an eadem.§. fi. iter, deinde actus, l. ſi mater.§. ſi quis jter. grex, deinde ſpeciale corpus,l.ſ cũ argentum. fundus, deinde vſusfructus, aut contrà, d. l. ſi cum ar- entum.§. ſi fundũ.vſura, deinde ſors, J. ſi in iudicio. ius tollendi vſq; ad decem pedes, deinde vſq; ad vi- ginti pedes, l.egi. fundus, inſula deinde è regione na- ta, d. l.egi. 6.vlt. menſe legate, deinde totũ argentum legatum, deinde veſtis legata, d.l.ſi cum argentũ. de quibus lic abunde tractatum eſt à iuris auctoribus. De perſonir. CAP. I111. Nrer eaſdẽ perſonas poſteriorem eſſe litem opor Itet, vt eadẽ cauſa agi intelligatur,& exceptio rei iudicatæ locum habeat: nec refert an poſterior con- trouerſia ab ipſis mota, an à procuratore, tutore, cu- ratore, aliiſve huiuſmodi perſonis, quæ rem in iudi- cium deducunt, l. 42.1ſi mater.§. hoc iure. ſed etſi cũ hærede hic ſit, pro eadem perſona habetur, in auth. ge iurcicran. à moriente præſtito. Quid ſi cũ ſingu- lari ſucceſſore, cuiuſmodi eſt emptor- Conſtat rem aduerſus eum, vel pro eo iudicatam, alteri nec pro- deſſe nec nocere:quãuisẽ contrario exceptio rei iu- dicatæ à perſona auctoris ad emptorem tranſcat, l.ſi à te.S.fi. Notandũ tamẽ eſt, rem aduerſus auctorem judicatam, ita demum nocere ſingulari ſucceſſori, ſi antea iudicata fuerit, quàm is ſucceſsiſſet,& ab eo cauſam habuiſſet, l.udicatæ. S. ſi debitor. Item ex re pro fllio iudicata patri acquiritur hæc exceptio, I. ſi mater.§. ſi quis hominẽ. ſcilicet ſi filius conueniatur vt principalis debitor: pater verò de peculio. His perſonis exceptis res inter alios iudicatæ aliis nec proſunt nec nocent. Vnde ſententia lata cõtra lega- tariũ non pręiudicat libertati, l..& pro vno hærede lata cæteris non prodeſt, l.ſi cum vno. nec etiam no- cet, niſi fauore libertatis iure ſingulari ‚l. iudicatæ. De cauſa petendi. CA p. y. Adem res agi intelli gitur, cùm cadem eſt cau- Lon petendi. Nam ſi idem corpus; de quo iudi- carum eſt, denuo petatur, ſed ob diuerſam cauſam,
2
non nocet rei iudicatæ exceptio, Vt diximus: nec
multum intereſt, an eadem actione, an alia quis ex- periatur:ſed tantùm hoc ſpectamus eadẽmne ſit, an diuerſæcauſa propter quam peritur, I.de cadem. l. ſi quis cum totum.§.& generaliter. l. ſi mater.§. ean- dem. 5. denique. l.& an eadem.§. actiones. l.vlt. Sanè inter actiones in rem& in perſonam aliqua reperi- tur differentia. Nam ſi eadem res pluribus ex cauſis mihi debeatur. l. non eſt nouum. de act. empt. ſingu- las obligationes ſingulæ cauſæ ſequuntur, id eſt, pro ſingulis obligationibus ſingulæ cauſæ ſiue contro-
uerſiæ poſſunt moueri, l.& an eadem. S. actiones. nec
obſtat agenti in perſonam, hoc modo exceptio rei iudicatæ, quia aliam actor exprimit cauſam ſuæ in- rentionis. At cum quis in rem agit, tanquam domi- nus, quia cauſam dominij exprimere& omittere poteſt, ſi cam non expreſſerit, omnis ei via ad agen- dum præcluditur. Poſtremò animaduertendum eſt aliquando de re eadem inter eaſdem perſonas, ean-
dẽmque ob cauſam denuoagi poſſe, cum vel ceſſat
cauſa, propter quam reus abſolutus fuit: cuius rei exemplum eſt in actionibus in rem,& ad exhiben- dum, ſi cus abſolutus ſit, quod non poſsideret,&
Franc. Duareni luriſconſ.
is poſsidere poſtea cœperit, d.].ſi inter. 1. rem meam.l. ſi quis. ad exhibend.
A PD TI T. II I.
à te. 1.
DE DIVERSIS TEMPDONRALI .(au
BVS PR KH SCRIPTIONIBVS & acceſsionibus poſſeſ- ſionum.
Vb hoc titulo quarundã præſcriptionum N iuc exceptionum temporalium fit men
tio, cui titulo reſpondent plerique lib.
C. Iuſtiniani. In primis igitur præſctiptio 1. cõpetens ei qui rem ali . 1. l mobilem cũ titulo& bona fide tribus annis dun .* 71, 4 dit. Cùm enim tanto tempore poſsidendi dominus
ſit effectus, dubitandum non eſt, quin præſctiptione 5
temporis quemlibet agentem ſubmouere poſßiit) Cod.in quibus cauſis. Hanc autẽ poſſeſsionem f1 mm con- ſummatã eſſe oportet ſine temporis legitimi imer. ruptione.l.3.&.de vſucap. Et ſciẽdum eſt interu- ptionẽ hanc nõ fieri denuntiatione aliqua autetiam litis cõteſtatione, ſed ſententia tantùm, Eeauun prà pro empt. preterquã in exceptis caſibus, Lyt per fectius. C. de annali excep. Si tamen lis fuerit conte- ſtata aduerſis rei poſſeſſorẽ, quamuis vſucapioin- terim proceſſerit, tamen ex bono& æquo ſequitur condemnatio, atq; ita effecta per litis cõteſtationem fit interruptio, l. ſi poſt acceptũ. ſupr. de rei vind. Sed de hoc tẽpore plenius ſuprà tractauimus tit. de vſu. cap. Eſt alia preſcriptio decẽ annorum inter preſen⸗ tes,& viginti inter abſentes cui tunc locus eſt, cum res immobilis tanto tẽpore poſſeſſa eſt cum titulo & bona fide. l.3.l. xeſcriptis. hic,& hæc longi tẽpors præſcriptio dicitur. Imò pęſſeſſori quoq; actio dauu tãquam domino, l ſi quis EinpfiOnis. C. de præſcii. triginta anno. Nec id mirũ, cũm à iuris auctoribus is dicatur vſucapere, vt ſupr. hoc quoq; tempus con tinuũ eſſe debet,& litis cõteſtatione interrumpitur l. mora. C. de rei vindic. l.nec bona. C. de præſent longi tẽporis. item dies vltimus legitimi tempotis cœptus, non etiam cõpletus ſufficit, l.permittithic- & in vſucapionibus. ſupr. de vſucap. Hęc pręſcriptio ceſſat in quibuſdã caſibus, veluti in actionibus per ſonalibus, l. neq;. C. quibus non obſtat long. tẽp. prę- ſcrip. Itẽ in iis, quæ mixtã cauſam habent. l.vnus.C. in quibus cauſis præſcript. De quibus vide tit: Cin quibus cauſis ceſf lõg. temp. præſcrip.& ſeq.Alia cl langiſimi tẽporis præſcriptio, ſcilicet triginta vel quadraginta anno. cuius mentio nulla eſt in Pande- ctis, ſed de ea extat titul. in C. Iuſtinianeo lib.7. Ad hanc præſcriptionẽ acquirendam, nec titul na fide opus eſt, ſed poſſeſsio tantuùm eſt necellana vnde quis nomine alieno haãc exceptionem ſidi ac quirere non poteſt, l. malè agitur. C. de præſcrip.t ginta vel quadraginta anno. Præſcriptione tiigima annorum omnis actio ſiue in rem ſiue in petlouamm rollitur:his exceptis, quæ olim perpetuæ nol ctalb ſed breuiore tempore finiebantur..ſicut. Cepre⸗ ſcript. 30. vel 40. annorum. uec vltimus dies cck- prus habetur pro completo, lin omnibus deate oblig. infra. Actio autem hypothecaria hac plæ dn⸗ ptione non ſubmouetur, niſi tertius po eſſor Chn⸗ ueniatur. Nam ſi conueniatur reus qui remn uan
ault 4 81 11 4
o nec bo
— —
—
——— — —— ——x ——

ole pobicraät b
9n
Xbono& rcuol 1
tapet liti cotckin
s cui tunc boset
te poſſeſctomns hic,& hæc longih
ſelor duopathem „* Linyfons Cem rü, cum àiursuh-
pr. hoc quotmo Reſtationeintemene nec bom. Cdeer
eltimus legitimm
5
tus uffcit pemi
de vſuca.Hxc gr reluti in adionte snon obſtat oro caufſam habemulie
1
mentio null 4
. 8* ne
in C.luſtinianed
In Tit. De obligationib.& acionib
bligauit, duntaxat anno rum præſc riptione iuuabi.
d. lcum notiſsimi. l.l.& 2. C. de annali except. fus temporis præſcriptio,& in aliis plerunque lo- cum habet;vr in 1.1.§. vlt. C. de annali excep. l.in res. C de iur.dot.& J. ſicut. C. de præſcrip. 30. anno. Hu- ios longi ſsimæ poſſeſsionis alius eſt effectus præter xæſcriptionem ſiue exceptionem, de qua iam dixi- us. Nam ſi poſſeſſor ab initio bona fide poſſeſsio- nem rei nactus ſit, actio ei competit tãquam domi- daduerſus quemlibet alium nouum poſſeſſorem, liquis emptionis. 5. quod ſi quis. Si verò mala fide
oleſsionem acquiſierit, deinde eam amiſerit, nulla cllipereſt actio, niſi aduerſus violentum poſſeſſo- rm⸗ d. l.ſi quis.. ſed hæc. Eſt& præſcripti oviginti amorum in fiſci quæſtionib us, lin omnibus. exce- tis quibuſdam cauſis in quibus minora tem pora ſeruari ſpecialiter conſtitutum eſt, veluti cùm bona vacantia, que nondum fiſco nuntiata ſunt, ab aliquo obident. Nam is quadriennij præſcriptione agen- tem ſubmouet, l. intra. hic. l.1.§.vlt. infrà de iure fiſci. 1. C. de quadrien. præſcript. Alioqui res, quæ fiſci ſemel effectæ ſunt, per denuntiationem ſcilicet,& incorporationem, non pPoſſunt vſucapi, vt ſuprà di- gum eſt, tit. de vſucap. l.v ſucapionem. Sed& hæc quoque præſcriptio annorum 4. aliàs locum non habet, vt puta cum fiſcus aut Princeps vel Auguſta rem alienam vt ſuam vendidit, quo caſu emptor nunquam, fiſcus verò ante quadriennium duntaxat conuenitur l.omnes. l. bene. C. de præſcrip. 30. anno. &s.vlt. de vſuc. Inſtitu. de tempore dato iudicatis&
tempore quo lis perit, mentio eſt in l.r.& z. de ac-
ceßlone poſſeſsionis, in l. 5.6. 14.15. 16.
AD TIT. vI. DE LITIGIOSIS. lc tractatur de alio quodam generè ex- l ccptionis. Nam ſi quis rem lirigioſam 1 6 ſciens emerit, à quocunque eam deinde
ſciens, ſiue ignorans quid emiſſe proponatur, l.z.& vlt. C. cod. Idem dicendum eſt, etſi eam in pignus
accepit, L... ſupr. quæ res pign. oblig. poſſ. quouis alio
titul eam conſecutus ſit, eadèmque eſt vera eius cui
redditur actio, l.z.& vlt. C. eod Litigioſa autem res
non fit per denuntiationem, quæ fit venditionis im- pediendæ gratia, l.. S1 l. z. C. eod. Sed opus eſt com uentione iudiciaria. in authen. de litigioſ..1. nec re- fert an cum aliquo ſit mota lis, an cum eius turore, curatore, procuratore, vt l.i. hic. Verùm intereſt, an ab eo, cum quo lis mota fuerit, Qemmerim, an à tertio: quia hoc poſteriore caſu non dicitur res litigioſa, nec impeditur alienatio, I.1.§. I. Hinc apparet hoc ius multũ differre ab edicto Prætoris, de alien. iud. mut. cauſ. fact. cùm illud edictum de alienatione lo- quatur ante iudicium, ſeu motam litem facta, I.& hoc edicto dicitur. de alien. iud. mutan. cauſa fact. Præterea notandum eſt ‚tam in emptorem, quàm venditorem rei litigioſæ pœnas conſtitutione luſti- niani ſtatutas eſſe, quarum in Pandectis nulla repe- utur mentio, l. vlt. C. cod. Gaius tamen hic cap.vlt.
luplici pœna eum afficiendum eſſe ſcribit, qui rem Ungioſam dedicat in ſacrum.
Sunt tamen aliquot caſus in quibus non prohi-
petat, exceptione ſubmouetur, l..§..& l. 2. quia huiuſmodi alienatio hodie non tenet, ſiue
951 betur alienatio rei liti gioſe, vt puta ſi ex cauſa legati
vel idleicommilsi„dotis ante nuptias, donationis, tranſactionis, diuiſionis rerum hæreditariarum fiat.
1.3.& vlt. C. eo. Idẽ dicendum eſt, etſi ex quacunque cauſa neceſſaria res
h
. iiaria alienetur. l. diuus. ſuprà, de petit. xred..alienationes. ſuprà fam. erciſc.
AD TIT. VII.
DE OBLIGATIONIBVS E T ACIIONIBVvS.
Vius tituli inſcriptio corrupta circum- fertur, nã vulgò ſic inſcribitur, De actio- nibus R& obligationibus. quod perabſur- 1* 2 dum eſt& contra fidem Pandecctarum F loren Kationi emm congruum eſt, quẽadmodum ex obligationibus actiones naſcũtur, ita prior tituli pars ſit de obligationibus. Poſterior de adtionibus inſcribatur: quem ordinẽ nos ſequemur, vt prius de obligatiombus, poôſt de actionibus dicamus. Obli- gationis definitionẽ tradit Iuſtinian. ſub tit. Inſtit. de obli g. Obligatio eſt, inquit, iuris vi nculũ, quo neceſ- ſitate aſtringimur alicuius rei ſoluẽdæ gratia ſecun- dum noſtræ ciuitatis iura. Ex hac definitione ſatis apparet de ca obligatione nos loqui, quæ ad aliquid præſtaudum auctoritate publica nos obligat, non de obligatione naturali, quæ proprie non dicitur obligatio. nam(vt lulianus ait) in l. fideiuſſor. 17.§. fideiuſſor. ff.de fideiuſſori. Minus propriè,& abuſiuè
naturalis debitor debere dicitur. Nec mirum cum
vere debitor obligatus dici non poſsit, à quo inuito exigere non poſſumus, l. debitor. infrà de verb. ſign. Similis locus eſt in l. is cui.§. fin. hic. Creditores(in- quit) eos accipere debemus, qui aliquam actionem vel ciuilem habent:ſic tamẽ vt exceptione ſubmo- ueantur, vt honorariam, vel in factum. Ex quo loco apparet ad hoc vt quis creditor dicatur, non referre an actionem habeat ciuilem vel honorariam vel in factum extraordinariam vel ordinariam: directam, an vtilem: certam, an incertam. Porrò tunc agere in factum dicimur, cum nec formulam nec actio- nem præſcribimus, quæ actio plerunque extraordi- naria dicitur. Nam quoniam actionum plenus non eſt numerus, plerunque actiones in factum deſide- rantur, ait Pomponius in l. qui actionũ. de præſcrip. verb. Hinc extraordinarium ius dicitur in l. cum fi- liusfa. ſi cert. pet. Et ordinarium& extraordinarium ius in l.creditores. 10. de verb. ſign. Hinc vtile iudi- cium in l. ſi longius.§. I. de iudic. Ex his oritur quæ- ſtio, an is qui ſub conditione debet, proprie obliga- tus dicatur hæc quæſtio tractatur in lis cui. 41. hoc tit. In qua deciditur, in legatis quidem non dici cre- ditorem eum cui ſub conditione debetur: vtique verò in ſtipulationibus. In qua eſt locus Cmeni de ſtipulationum& legatorum dif ena Er quo apparet actionem ex ſtipulatu firmiorem a8 onem eſſe actione ex legato, quod ex aliis etiam uns uilis locis apparet. Nam legatum ondiriona edn tranſit ad hæredem, I.vnica.§. ſinamemn od, de caduc.tollen. In ſtipulatione vero ſpes de 3 etiam ad hæredes tranſmittitur. Inſt. de verbo. oblig. 5e ionali. Item conditio adiecta legato„facit Longenee ſit hæredis, L..§. ſui. ad Silan. in ſtipu- vt res interim lit hærè 18,1. 1 Luſtinlani col- Jatione nõ obſeruatur. Ex lefinitione uſtiniani ligimus cam ſtipulationẽ nullius eſſe momenti, quũ
LL.l 2

95² continet conditionem in voluntatem promiſſoris collatam, J. ſtipulatio non valet. infrà de verb. oblig.
L ſub hac. 7. hoc tit. Ex cadem etiam colligitur, eum
qui obligationem contraxit, non poſſe obligatione liberari, niſi id amborum conſenſu fiat. Inſtit. quib. mod. toll. oblig. S.vlt. quamuis in certis cõtractibus
plerunque cueniat, vr liceat etiam ſine amborum conſenlu recedere, vt in ſocietate: ſed hæc non ſunt
82
noſtri loci. Ex hac definitione etiam colli gitur, hanc eſſe ſubſtantiam obligationis, vt rei dominium ac uiramus, ſed vt alterum nobis obligatum habea- mus ad aliquid dandum vel faciendum. l. obliga- tionum. vtq́; poſtea per traditionem dominium ac- quiramus, vt ibi dicitur.& in l.traditionibus. ſupra de pact. Neceſſaria enim eſt traditio. Sed obiiciet aliquis, etiam ſolo conſenſu dominium transferri in I. vlt. C. de ſacroſ. eccleſ. Sed dicimus in co non com ſiſtere vim obligationis: præterea fauor eccleſiæ ex- poſcit, vt non ſit neceſſaria traditio.
De diuiſione obligationum. C. II.
Roximus locus eſt de obligationum diuiſione:
eſt autem alia ciuilis, alia naturalis. Hæc diuiſio ſumitur ex l. hæres à debitore. de fideiuſ. Porrò hoc loco obligationem latius ſumimus quam in defini- tione Iuſtiniani: quandoquidem& naturalem com- rehendimus. Quæ ſit ciuilis obligatio valde con- trouerſum eſt. Dixi de hac re ſententiam in cõmu. de pactis. in l.. naturalis obligatio eſt quæ ex ratio- ne naturali oritur Cuius fundamentum eſt ipſa æ- uitas: quæ ſententia confirmatur ex l. ſi noxali. ſu- prà de pecul.& l. Stichũ.§. naturalis. infra de ſolutio. vbi vinculum æquiratis appellat.& l.nam hoc natu⸗- ra.& 6. præcedenti. de condict. indebiti. nam æquum eſt naturali obligationi ſatisfacere. Ex his ſatis con- ſtat naſci obligationem ex pacto conuento, tametſi multi diſſentiant. Sed noſtra ſententia ex eo nititur quod ait Paulus in l.cum amplius, infrà de reg. iur. cum natura debere quem iure gentium dare opor- tet, cuius fidem ſecuti ſumus. Ex iis amplius conſe- quitur, ſtatus& conditionis perſonarum nullam ra- tionem habendam eſſe, nec ſeruum à libero, nec fi⸗ humfam. à patrefamil. diſtinguendum: quia natura-
lis ratio harum perſonarum aliquam diſtinctionem
non nouit, l. naturalis. l. frater à fratre.ſupr. de cõdict. indeb. inde quæri ſolet au is in quem beneficium collatum eſt, natura teneatur ad remunerationem? Et certum eſt gratitudinem AI. C. maximè com- mẽdari. vnde recté ab Vlpiano dictum eſt, eum qui donar, aliquem fſibi naturaliter obligarc, l.& ſi lege. §. conſuluit. de perit. hæred. verùm hic nulla propriè eſt naturalis obligatio: cùm hoc non agatur inter conferentem beneficium& accipientem, vt aliquid eo nominc is qui donat recipiat. Cum enim loqui- mur de obligatione naturali, eam intelligimus pro- pter quam ſi non iudicio experiri, ſaltem petere& flagitare liceat quaſi debitum.& ſi non præſtetur, conqueri poſſumus. Turpe autem eſt,& viro pru- denti non ſatis conuenit, ab eo in quem beneficium contulit auντιαιςαονν ſeu debitum exigere: alioquin beneficium non erit, ſed creditum, vt diſpurtat Sene- ca lib. 3. de Benefic. omnes enim obligationes quæ verę& proprie naturales dicuntur, ita contrahun- rur vr quoad propoſitum& volũtatem attinet con-
FE ranc. Duareni luriſconſ.
trahentium, neceſſariam præſtationem habea
cum liberalitatem in alium exercemus, id de⸗ arbitrio accipientis relinquimus, vt laum genee 2n Naturalis autem obligatio pleroſq; ciuiles ilecu habet:ne quis exiſtimet diſputationem hac ad 44 loſophos penitus reiiciendam. Nã tametſi non k vim ſemper habeant, vt inuitus debitor ad dlunn dum cogi poſsit, ſi tamen ſoluerit prætextu erro 1 ſolutum repetere non poterit, l. naturalis. hoc 4 Exemplum eſt inſigne in l. ſi quod. de cond. ind 5 b vbi ſi ſeruo debitam pecuniam manumiſſo 6 1 ſoluerit dominus, repetere non poterit: quia d ra I. C.) naturale debitum agnouit. Secundò darohu
gatio ad conſtituendam pecumam prodeſtinobli
gatione namq; naturali etiam conſtitui pecunia teſt, vt in I. 1.§. vlt. de conſt. pec. Tertiò ad com 44 ſationem prodeſt: quia naturale etiam debitun n compenfationem venire poteſt,L Sfideiufſorohli
gari. de fideiuſ.ltem nouatio quoq; in eam cadit.a . 94,
de nouat. Verùm ne litibus via aperiretur viſum eſ iuris auctoribus non omnibus his obligationibu vim agendi tribuere, ſed certis quibuſdam achren pub. tuẽdam neceſſariis: vt Aiximus tit. de pact liu- riſgentium. Atque hæ ſunt obligationes quę ciulls dicuntur, quia ex ipſo iure ciuili robur accipiunt& àA naturalibus obligationibus diſtinguuntur, l.hærcs à debitore. de fideiuſſo. Nã etſi naturalis obligxio quoſdam effectus habeat ciuiles, vt ſuprà diximus eos tamen habere ex moribus potius& interpteta tione prudentum, quàm ex legibus dicendum eſ. Quæſtio hic vulgo agitari ſolet, an pupillusma. turaliter obligetur, cum ciuiliter non obligati cer. tum ſit. Et vulgo dicitur, conſenſum parere natur lem obligationẽ: quia æquum ſit ea de quibus con. in. uentum ſit ſeruari, l.1. ſuprà de pact. quo ſit vt natu. raliter obligetur. nam qui infantiæ annos exceßit, conſenſum habet. Difficultatẽ auget l. pupillus.hic, in qua dicitur, pupillum mutuam pecuniam acci- 5 piendo, ne quidem naturaliter obligari. Similsset locus in l.& quod pupillus. de cond. ind. vbiſipio
miſit, aut ſoluerit pupillus ſine tutoris auctonitat,
repetitio eſt:quiainquit)nec natura debet. Qubc
ex diametro pugnare videntur cum infrà ſcriptisin
1.1. infrà de noua. in fin. l. cum illud.§. hæres mels quando dies legati cedat. lſi pupillus. ad leg. Falcid. l. in numerationibus. de ſolutio. l. Stichum.§. natuta- lis. eo. tit. l.fi. de iureiur. l. ſi eius. ad S. C. Trebel. Vul- gus interpretum, vt effugiat hæc cõtraria, exiſtimat
I. pupillus. hic,& l. quod pupillus. de cond indeb.de
infante loqui: contrarias verò leges de eo qui infan-
tiam exceſſerit: quod perabſurdum eſt. Nam de in-
fante nulla vnquã fuit dubitatio, cùm eius neccon- ſilium vllum ſit, nec voluntas. fruſtratoria fuiſſet er⸗ go hæc diſpoſitio I. C. Cuùm verò id perpendetent noſtri tẽporis pleriq; doctiſsimi viri, alias tationes excogitauerunt legũ conciliandarum. Fertetus em ſtimauit hanc legem ita accipiendã, vt mutuampl- pillus pecuniam accipiendo, ne naturaliterquidem obligetur, id eſt, aduerſus pupillũ non poſsitag 9. nelté, obſtante uaturali æquutate. Sed eius ſementla mihu non probatur,& loci quos ipſe citat, ad locum pertinere non videntur. Baro intellexit nun locũ de iure naturali, quod à iure gentiũ diſtingut-
b es tur, id eſt de mero iure naturali: ceteras autem leg
contral 145

—
—6
—— —
—
—
—
2
—
— =— —
b obligationes d b 1 ciuill oburac
ciuiles, vt ſupaen
ibus potius&inm
Xlegibus dicenin
ciuiliter nonchlge conſenſum puerm
uum ſit ea de qutaa
de patt quckun
infantiæ anacsc ultatẽ auget yisi
mutuam perninn ralitet oblign im
8. de cond. nd us ſipe tutorb alhr
1
nec natura debrrê9 denrur cum infiln lcum illud. lunr 16' pupillxad lgi dlatio Stichumſ ſeiusad?CTnn at hec cötfaluc
—. —
diclelle bearur Ban jh odà iuteg, 3
u 8 ſ uiufal'cte il
In Tit. De oblig.& ackon.
contrarias intelli gẽdas eſſe de eo iure naturali quod
in nomen tranſiit iuriſgẽtium, id eſt, de eo iuregen-
tium quod plerunq; erram ius naturale appellatur: He cham diſtinctio non ſatisfacit. Ego exiſtimo naturalem rationem& æquitatem ſpectãdam eſſe, & imprimis conſulendam philoſophiã. Nec puto nemquam philoſophum ſimpliciter reſponſurum, vpillum,ſ non præſtet quod conueniens ſit, contra oflicium facere. multa enim hic à philoſopho ex-
dendenda eſſe videntur. Nec illud ſolum inſpicien-
Qum eſt, an quis conſenſerit& fidem dederit, vt pro poc natura debere dicatur: ſed etiam an ex firmo udicio conſilioq́; conſenſus proficiſcatur. Nam li- cet pupillus ſanæ mentis dicatur, nec ſit omnino ſi- milis furioſo, non ideo tamen eius conſiliũ firmum eltcuius(vt inquit Caius, in kvlt. ſuprà de manu- mil vindicta.) infirmum conſilium multis captio- nibus ſuppoſitum eſt. Quamobrem iuris auctores naturam ducem ſecuti, ita rem temperant, vt modò obligari, modò non obligari dictitent. In iis enim in
uibus nullum aut certè leue incommodum pupil- o adfertur, fatentur eum naturaliter obli gari:nem-
evt nouatio eius obligationis, quæ in pupillum tranſlata eſt, rata facta intelligatur, d. l.1. de nouat. vt fdeiuſſor accedat obligationi pupilli, d. l. Stichum. „ naturalis. infrà de ſolut. I.vlt. de iureiur. vt hæres
uod ſibi à legatario datum eſt imputet in Falci- 40, ſi pupillus. ad leg. Falcid.& huiuſmodi, de quibus ſuprà diximus. Hæc enim non lęedunt pupil-
lum. Quoties autem agitur de graui incommodo
pupilli, vt de retentione rei per errorem ab eo ſolu-
ta, ne natura quidem obligatus intelligatur, dict. J.
quod pupillus. de cond. indeb. atq; ita accipiendum ct quod dicitur in l. pupillus. hic. ex Licinio Rufi no,pupillum mutuam pecuniam accipiendo, ne na- tiuali quidem iure obligari. Verba generaliſsima ſunt. Videtur autem ideo generaliter locutus, quòd præcipuus effectus naturalis obligationis in ſoluti retentione conſiſtere videatur. l. naturales. hoc titul. moris autem non eſt Iuriſc. aliquid generaliter defi- nite, ſed rectè eorũ dicta conſideremus. Cùm i gitur generalis ſit Rufini definitio, bona occaſio eſt con- cilutionis& expeditiſsima ratio, vt generi hic per
ſpeciem derogetur, l. in toto. de reg. iur. verba ergo
Rufni generaliter accipienda ſunt: cæterarũ legum contrarictates ſpeciales erũt. Addo quod inſcriptio Rufini lib. 8. regul. generalitatis fidem probat. Sed obiicitur aliud nobis in cadem ſpecie contrarium, exlſi cui. 64. ad Trebel. vbi pupillus ſi pecuniam ſine tutoris auctoritate ei creditam(quia naturali- tet ibi debere dicitur) defuncto creditoris hæredi ſoluerit, ſi quidem ante reſtitutionem, non repetet. Cæterum animaduertendũ eſt, ita aliquando obli- gari naturaliter ex pecunia credita, vt ſolutum non repetat, cũ ſcilicer ex ea pecunia locupletior factus eſt. Caſus eſt in l. naturalis.§.vlt. de cond. indeb. Nã vt diximus, naturalis obligatio tota ex naturali æ- quitate pẽdet. At natura æquum eſt, neminem cum
atterius damno fieri locupletiorem, l.nam hoc na- ura ſuprà de cond. indeb. Cum igitur in d. l.ſi eius.
laritur vtri acquiratur naturalis obligatio pupilli, aiedinc, an fideicommiſſario:intelligere debem us enaturali tãrùm obligatione quæ repetitionẽ im- bedit. Quod ideo à Meciano ibi expreſſum non eſt,
—.
tut. Nam nurl
933
Snn n5 dharrebatur geibus 45 cauſis pupillus duo ait wbile tur, vel non obligaretur ex mu- Auætio erat, cui ſolutio vtilis eſſet eo caſu
38 obligaretur. Nec me mouet„quod fortaſsis den Paan hſat pupillum eo caſu quo locuple- tus eft, antüm naturaliter, ſed& ciuili-
ter obligari, cum aduerſus eum actio detur in quan tum locupletior factus eſbl. pupillus. ſuprà de aucto. Nam iuris auctores de hac obligatione naturali Kariniediſbeta 8u„Vt apparet ex d.. de aede q. de con indeb.& d.l.pupillus.
auct. tut. ex qua quidem obligatione ante S. C. Diui Adriani, cuius crebra eſt in iure mentio, nulla naſcebatur actio„ſed poſt S. C. cœpit ex æquitate vtilis dari, l.3. ſuprà cõmodati. l.. de neg. geſt. Qua- re pupillus hodie poſt S. C. obligatur tam ciurliter dim naturaliter, ſi locupletior factus ſit, cum id
C. lex quædam iuris cinilis videatur: ſed tempore Veterum luriſconſ. vim iuris non vſquequaque ha. bebat. Hæc Senatuſcõſulta generalia non erant, ſed in ſingulas cauſas& negotia iuris præſtabantur, vt aliàs docui lib. 1. Diſputatio. cap. 41.
Sequitur alia obligationum diuiſio. Quędam eſt obligatio principalis, quædam acceſſoria ſeu fide- iuſſoria. Dupliciter namq; quis obligari poteſt, ſuo nomine, vel alieno. Qui ſuo nomine obligatur, reus principalis dicitur:qui alieno, fideiuſſor appellatur, 1.1.§. ſed aut proprio. De fideiuſſoria dicemus infrà de verbo. oblig. Circa hanc fideiuſsionem tractatur hic quæſtio, I. cum quis. z1. Quidam ſtipulatus eſt mercem aliquam Kalendis puta, quintilibus,& vt tutus eſſet, fideiuſſorem accepit. Quæritur cuius temporis habenda ſit ratio in æſtimatione mercis. Reſpondet Aphricanus, ſpectandum eſſe tempus quo fideiuſſor ſe obligauit. Difficultas hic naſcitur ex eo quòd nonnullis in locis dicitur ſpectandum eſſe tempus quod ſtipulationibus adiectum eſt, vt dicitur in l. 4. ſuprà de cond. triticar. l.vinum. ſupr.ſi cert. pet. l.5.ſuprà cõmoda. Diximus de his quædam ſub titu. rer. amot.& tit. de verb. oblig. Sed liic bre- uiter aliquid attingam. Exiſtimo hic aduerſus fide- iuſſorem actum eſſe propter moram rei principalis, non ſuam. Cum enim agitur contra fideiuſſorem propter rei principalis motam, non Eauum eſt ſpe ctari tempus quo mora à reo facta eſt, ſed id tãtum quo obligatus eſt fideiuſſor. Vt autem hoc facilius
intelligatur, duo notãda ſunt. Primum eſt morã rei
principalis nocere fideiuſſori, l. mora. infra de Verb. oblig. Alterum eſt propter moram rei non augeri fideiuſſoris obligationem, l.centum Capuæ. ſupra de eo quod certo loco. Vt hunc locum ita interpre- temur moueor, quòd hæc l. cum quis.& l. centum Capuæ. ei uſdem ſint auctoris. Pro conciliatione igi- tur dicendum eſt in ſpecie propoſita, ſi ponamus reum principalem conueniri, tempus ſtipulationis
ſpectandum eſſe. Sin autem fideiuſſorem,& qui-
dem non ſuo, ſed rei principalis nomine, tunc ſpe- ctari tempus debere quo ſe obligauit.
Vpde naſcatur obligatio,& quomodo contrabatur. CA P. III. „Aius in L.1. hic ait, obligationes naſci aut ex contractu, aut maleficio, aut proprio quodam
.:. uris. Quibus poſtremis vVariis cauſarum fig iure cX vaflis Ca 1.L1 3

95 4 verbis oſtendit tantam eſſe earum varietatem vt partitione aliqua comprehendi non poſsint. Eadem fere diuiſione vtitur Iluſtin. in Inſtit. tit. de actio.§. 1. obligamur, inquit, aut ex contractu, aut ex malefi- cio:& paulò poſt ſubiicit:& aliis quibuſdam mo- dis. Ex obligationum tamen diuiſione tit. de obli- ationib. idem adiecit, ex quaſi contractu vel quaſi maleficio, non tamen id aſſecutus eſt, vt omnes cau- ſas obligationum amplexus videatur. Quæ ex qua- ſi contractibus naſcuntur, ſunt quæ contractibus, quàm maleficiis ſunt ſimiliores: quæ verò cex ma- leficiis naſcuntur, ſunt quæ maleficiorum magis na- turam quàm coutractuum redolent. Sed redeamus ad Caij diuiſionem. Quædam igitur obligationes ex contractu naſcuntur, quædã ex maleficiis, quedã ex variis cauſarũ figuris, Quod de cõtractu dicitur, non eò pertinet, vt intelligamus ex omni contractu oriri obligationem, ſed quibuſdam certis. Et id fa- ctum eſt à iuris auctoribus, ne via litibus aperiatur. Nam quamuis honeſtum arbitrentur ſeruare con-
uenta, ſtandum eſſe pollicitis cenſuerint, nontamen
ex omnibus pollicitis& pactionibus voluerũt obli- gationes introducere:ſed quędam etiam fidei,& re- ligioni,& probitati hominum commiſerunt. Atque ideo traditum eſt in l. Arrianus. promptiores nos ef
ſe debere ad liberationem, quàm ad obligationem. huc pertinet quod dicitur fauorabiliores. infrà de
reg. iur. Certi igitur tantum contractus ſunt, ex qui- bus obligatio naſcitur, qui à cæteris diſcernuntur, & proprium nomen habent, de quibus in L.iuriſgẽ- tiũ. ſuprà de pact ex quibus etiam ſolis actio datur. Cæterum ſi qui ſint, quibus cauſa ſubſit,&ſi in con- tractũ nominatim nõ tranſeant, ex iis tamen actio- nem dari Vlp. ait,& naſci ex eis obligationem in d. liuriſgentium. Exemplum vnum eſt in linter ſoce- rum. 5,conuenit. ſuprà de pact. dot.& in l. fi. hic. Præ- terea animaduertendum eſt, obligationes quæ ex contractu naſcuntur, contrahi aut re, aut verbis, aut literis, aut conſenſu. Inſtit. de oblig.§.vlt.& in l.1. hic. Cum dicimus verbis contrahi, olim dubitatum eſt, an ea obligatio valeret quæ in tabulas relata eſſet.
Ad lnõß- Hæc queſtio tractatur in l.non figura.ʒ37.hoc tit.quã gura.zj: jnterpretes intelligunt de obligatione literarum,
quod non placet: quia exiſtimo talem literarũ obli-
gationem tempore Pauli, ex quo hoc caput deſum-
ptum eſt, incognitam fuiſſe, vt apparet euidenter ex „.vlt. de cõſtit. pec. arg. etiam I.vlt. hoc tit, vbi ex pri- uata epiſtola nullam naſci actionem Scæuolæ tem- pore ſolitam eſſe conſtat. Sed potius exiſtimarim Imperatorum conſtitutionibus introductum hoc
enus obligationum. Argum. ctiam eſt quod Caius in diuiſione ſua hic nullam facit huius generis obli- gationis mentionem, quod autem dicitur, conſenſu Contrahi quaſdam obligationes, non eò pertinet vt arguamus, in cæteris obligationibus conſenſum nõ
requiri, quandoquidem nulla conuentio ſine con-
ſenſu eſſe poſsit. l.1. ſuprà de pactis. Sed eò referri debet, vt dicamus quaſdam eſſe obligationes, in quibus nulla ſolennitas aut traditio requiratur, ſed d conſenſu opus ſit,& is ſufficiat, vnde obliga- tiones ex conſenſu dicumtur, quaſi ſolo conſenſu contrahantur. Et huc pertinet quod dicitur in 1. in omnihus. /5. hic. In omnibus rebus in quibus domi- nium transfertur, concurrere oportere affectum ex
Eranc. Duareni luriſconſ.
vtraque parte contrahentium: alioquin produci effectum quod cœptum eſt, non poſſe. Ergo n 4 2d mus, conſenſus in omnibus iis contractibus re Pit ritur, atq; hinc conſequitur ex contractu ima 4 rio nullam naſci obligationem. l. contractus n nn. narij. 53.& huc pertinet tit. C. plus valere quod 1 tur, quàm quod ſimulatè concipitur. Nam cùm 8 paret conſenſum deficere, deficit etiam ipſa obit 3 tio. Hinc aliud conſequitur, ex iis contractibus 1 errore contrahuntur non naſci obligationem 1 & hic conſenſus deficit. Exemplum vnum cäl vlt. in princ. Præterea ex omnibus contractibus ui bus impoſsibilis adiecta ſit conditio, nullaetiam oritur obligatio: nec enim contractus valent.non ſolùm. 0. hic.& l. impoſsibilis. infrà de veth oblig. cùm id tacitè agi inter contrahentes iudicarur 5 legatis& fideicommiſsis id diuerſum eſt: mmim. poſsibilis conditio pro non adiecta haberuu.
De his quæ obligationi extrinſecus accedunt. C4 P. 1111. b Ipaiwi dies obligationi extrinſecus accedit quia id ad ſubſtantiam obligationis non eſtne- ceſſarium. Variis autẽ modis id contingitaaliquan. do enim adiicitur cauſa differẽdæ ſolurionis. lobli- gationum ferè. 43. quod in fauorem promiſſſoris ſ vnde ante diem peti non poteſt. l. cedere diem infi de verb. ſigni.& l. qui hoc anno. infrà de verb.oblg- Diuerſum autem eſt in vltimis voluntatibus: quia ab initio anni petere poteſt. l.1. C. quando dies le ced. Plenius enim interpretamur defunctorum ſo. luntates. l. in teſtamẽtis. de reg. iur. Cùm autem dis adſcribitur cauſa differendæ ſolutionis, ex die ſolu- tionis mora cõmittitur etiam ſine interpellatione! magnam. C. de contrah.& committ. ſtip. Ex bono tamen& æquo conceſſum eſt, vt ante litis conteſt- tionem purgari poſsit. liſi ſeruum.§. ſequitur.lſiim- ſulam. infr. de verb. oblig. Si tamen adiecta cum die h pœna ſit, vt ſi eo die non ſoluerit, pœnæ nominedet i aliquid, non admittetur hæc purgatio. Ltraiectitiæ hoc titul. niſi per eum non ſteterit quin ſolueret, vt quia pecuniam obtulit, vt ibi dicitur. Aliqunndo etiam adiicitur dies demõſtrationis cauſa,vt oſten- datur præſens tempus, vt in l.liber homo.§. decem. infrà de verb. oblig. Tertiò& dies adiicitur multi- plicandæ obligationis gratia. Lſi Stichum. 5 appel latio. infrà de verb. oblig. cum in ſingulos annos ſi⸗ pulamur. Quartò adiicitur quoq; dies cauſa fnien- dæ obligationis. l. obligationũ fers. hic. Et licerpot diem illum non finiatur obligatio, id eſt tollatut: quod patet, quia etiam à Iuſtiniano hic modus to⸗- lendæ obligationis nõ recenſetur ſub tit. quib. mod tol. oblig.inſti. tamẽ ex æquitate introductum elbit n poſt tempus finitæ obligationis, is qui petit ex obl- gatione, vel pacti cõuenti, vel doli exceptione ſum moueri poſsit. Secundò conditio obligationts er 8
trinſecus accedit: ſub conditione nanque inta. Sä contrahitur obligatio, quæ conditio effecti lbe den tionis ſuſpendit in euentũ conditionis: aded ſtan 1 da conditionem obligatio inefficax ſit. Huius con 6. dan tionts mentio eſt in d. lobligationum fetè. zlün d tandum eſt, conditionem cam tantum efficace dal ein conſtituer tione inſetitut non it
eſſe, quæ in conſtituenda obliga quæ poſt perfectam obligationem ponit
/
ur: name locum

extrinſecus acaln
IIII oni extrinſecu 1 odligationis m dis id contiu a iffetẽdæ ſolluona kauorem promit poteſt lcedeiim anno infrädeſch ltimis voluntauba ſt.Li. Cqpandode reramur defimen ereg int Cimamm
dæ ſolutioni, at: tiam ſine inenebi
&c commit ſiyln m eſtt anteltsant i ſeruum ſcquini Si tamen adchumt ſoluerit pœna un hæc purgxroomi da ſteterit qui üm vt ibi dicitut 3 nöſttationis cauund
In Tit. De obligat.& action.
Docum exceptionis tantum doli mali aut pacti con. uenti obtinet, vt ibi dicitur. Tertiò accedit modus,
cum ſtipulamur decem aut hominem: nam alterius
ſolutio ſolam obligationem perimit nec alterum eti poteſt. d.lobligationum ferè. hic. Di ffert autem ſuperioribus, quia nec conditio, nec dies requiri- tur, ſed certus modus. Modus autem variè accipi ſolet, ſed hic ſpecialiter ſumitur à Paulo. De hac orrò alternatiua dicemus in l. ſi Stichum. de verb. oblig. Quartò obligationi accedit extrinſecus ac- ceſsio,& hæc quidem aut rei accedit, aut perſonæ, inquit Paulus in d. l. obli gationum fere. de hac di- cemus in L.eũ qui.& l.vlt. infrà de verb. obli g. Ex iis ne ſuprà de cõditione dicta ſunt naſcitur quæſtio, la ſtipulatus ſum, ſi fundum non dederis, decem dare ſpondes? quid iuris:& Paulus ait in d. l. obliga- tionum ferè. decem ſola eſſe in ſtipulatione. Ait ta- men liberum eſſe promiſſori fundum dare, vt libe- retur. Quæritur quid in hac ſpecie, ſi nauem fieri ſtipulatus ſim,& ſi non feceris, centum? Reſpondet paulus ibidem duplicem eſſe ſtipularionẽ, puram vnam, alteram conditionalem: vnam quæ factum contineat, alteram quæ quantitatem. Sed maxima controuerſia eſt, vtrum hæc conditionalis& princi- palis ſtipulatio, principalem tanquam per nouatio- nem tollat Et exiſtimo non tollere. l. obligationum ferè.§. fi... ita ſtipulatus. infrà de verb. obli. Solus hic locus adducitur aduerſus noſtram ſententiam, ſed uod hic dicitur, de obligatione facti accipiendum eſt Præterea hic Paulus non affirmat nouationem eſſe, ſed ait quaſi nouationem videri. Plura dice- mus in dicta l. ita ſtipulatus. Quintò præterea locus adici obligationibus ſolet, cùm ſtipulamur aliquid cetto loco dari, qui locus contractus dicitur i l. contraxiſſe. hoc tit. nam contraxiſſe videmur eo lo- c, vbi quis ſe ſoluturum obligauit. Similis eſt lo- as in 1 3. de bon. auct. iud. poſsid. l. hæres abſens.§. 1. ſupra de iudic. 4 b De perſons inter quas obligatio contrahitur. CA E. V. D E furioſo in primis quęritur:& dicitur hic in L.. in fi. Furi ſum neque obligari neque alte- tum ſibi obligare: denique ſiue ſtipuletur, liue pro- mittat, nihil agere maniſeltum eſt, inquit Caius: nec mitum, cùm furioſi nulla voluntas ſit. I. furioſi. in- fn de reg iur. At in obligatione voluntas& iudi- cium contrahentium requiritur. Cæterùm ſi obli- gatio ſit quæ conſenſu non egeat, non minus ad fu- noſum, quàm ad alium quemuis pertinebit. I. ſi à furioſo. veluti in actionibus quæ ex re veniunt, vt dicitur in l. furioſus. De muto& ſurdo item quæri- tur:& hic diſtinctione opus eſt. Nam obligationes quæ verbis contrahuntur, in mutum& ſurdum nõ cadunt: nam& inuicem loqui& exaudiri debent. L. mutum. Surdum non eum intelligimus, qui tar- dius exaudit, ſed qui omnino non exaudit, vt ibi- dem. Qui natura mutus eſt, ſurdus quoque eſſe cre- ditur.l. diſcretis. C. de teſtam. Sunt alia genera obli- dtionum quæ ſolo conſenſu contrahuntur, vt em- io venditio, locatio,&c. In iis, quomam ſermone oyus non eſt, ſed ſolo conſenſu, mutus& ſurdus in- tetuenire poteſt: quia poteſt intelligere& conſen- tlre..in quibuſcunque. 47. hoc tit. De pupillo quæ- ltur,& ſaue furioſo proximus videtur, vt qui non-
955 dum. hrumetenan hangznnr Heugniwmaenreee ſtipulari& Promwittol r d V d.Nans Anlieg aur prtn ecte poſsit. 1.1. in fin. Quod Aue 8 lere poſt, non alltrr intelligeudum eſt, ctoritate non ohliaa atacain lins dolis Al⸗
Satur lure ciuili. l. Obligari. 42. uod ſi obligatio ſit quæ ex re veniat obis—
, gabitur etiam ſine tutoris auctoritate. l. furioſus.& pupillus. deleereer rreenerdebeteu Pus noinh 8 0 igationis. Sane ex contracti- 7 non obligatur. lobligari. 42. intellige in iis quæ Erteo nalhs hendäleniottiner nuzetene
1 abentur. l. quod attinet. infra de re-
gul. iur. At naturaliter obligantur& obligant. J. ſerui. 33. Ex maleficio verò obigautur ex delictis,& ſi manumittantur, adhuc remanent obligati. uuid ergo ſi domini iuſſu maleficium commuifle dica- tur? Hæc quæſtio dilucidè tractatur iu l. ſeruus. 20. & in grauioribus delictis hoc ſane non excuſatur: in iis verò à quibus facinus abeit, factus lber non amplius tenetur,& ei ignoſcitur. d. l. ſeruus.& l. ad ea. infià de reg. iur. Poſtrema eſt quæſtio de filiofa- mil.& certum eſt, ex omnibus cauſis tanquam pa- tremfam. obligari,& cum eo tanquam patrefamil. agi.I. filiusfamil. z8. l. ſi quis. de pecul. Excipiuntur
tamen quidam caſus ex mutuo, propter Macedon. ſenatuſconſ. ſed eos nunc enumerare noltri inttitu- ti non et.
Quomodo tollatur obligatio. CA p. VI.
H Vic loco reſpond. tit. Inſtitu. quib. modis toll.
oblig. Sunt autem certi modi quibus quod deberi cœpit, deberi deſinit, inquit Paulus in l. obli- gationum ferè Certi namque modi iure ciuili ad tollendas obligationes inuenti ſunt, qui partim ſub hoc titulo partim ſub dicto titulo Inititu. comme- morantur. Primus modus eſt ſolutionis.§. 1. Inſti- tutis, quibus modis tollitur obligatio. Secundus modus eſt, acceptilationis, quæ mihil aliud eſt, quàm imaginaria quædam ſolutio. Non tamen pacto cõ- ueuto obligatio tollitur, vt ait luſtin. in§. præterea.
Inſtitut. de exceptio. Cęterum quia iniquum eſt pa- cta non cuſtodiri, datur exceptio pacti conuenti ei à quo contra pactionem petitur, l. ſi vnus. de pactis. Excipiuntur tamen quædam exceptiones, de qui- bus in l.legitimam. de pactis. Tertiò nouatione col- ligitur obligatio.§. præterea. Inſtit. quib. mod. tolli. oblig. Eſt autem nouatio prioris obligationis in aliã tranſmiſsio, vt prior perimatur,& noua conſtitua- tur. J.1. infrà de nouat. Porrò iure in Pandecttis rela- to, in nouatione ſpectatur magis quod actum eſt, quàm quod dictum eſt, vt cognoſcatur an nouatio ſecuta ſit, l. z. infrà. de nouat. Sæpe enim I. C. noua- tionem ex co non eſſe arguunt, quod actum n0 eſt, vt in 1.6. J.& I. 8.§. idem. de nouat.& J.ſi 18 Cul. d.tit. Ideo etiam prodita eſt Iuſtiniani conſtitutio in tit. C. de noua. Ergo vult nouationem nullam factam intelligi, niſi id à contrahentibus exprimatur: hinc poteſt colligi ex l. Lucio. 28. lie⸗ vbi nuearl non præſumitur, quia actum non eſt, nec vm per 4 am renuntiaſſe videtur. Præterea& quarto obligatio tollitur quoties ſpeciem quę mihi ex lucratiua cau- ſa debetur, ex alia cauſa etiam lucratiua conſecutus ſum. Puta tenebatis mihi donare Stichum, cum
icit Lomnes lio ex legato adeptus ſum, vt dicitur in al 8 1. LI 4

yyéé—“
956
gebitores. cum ſeq. huc pertinet quod dicitur in§. ſi res. Inſt. de legat. Duas lucratiuas cauſas in eundem hommem,& candem rem concurrcic non poſſe. Quinmò obligatio tollitur amiſsione ciuitatis, aut deportatione, l ſi debitori. intrà de fideiuſſo. nam contra euin qui deportatur tota obligatio tollitur. Hinc quæritur in[ſeruus. 29. hic. Quid ſi is qui de- portatus fuerat,& ita ſeruus pœne effectus erat, poſt- ea induigentia principis, liberatus ſit, an adhuc pri-
ſtinam obligationem reaſſumere videatur? Et Scæ-
uola reſpondit, non redire ad priorem obligatio- nem. In perpetuum ſublata obligatio non reſtitui poteſt. Paulus in J. quid res.§. aream. infra de ſolu- cionibus,& ideo ſi ſeruum alienum promiſi, atque is poſtea manumiſſus ſit, licet poſtea aliquo caſu feruus iterum efficiatur, nihilominus liberatus ſum, quia ſeruus effectus alius videtur, vt 1bi dicitur. Cæ- cerum ſi à principe plenam indulgentiam merutt, & ius recuperandi bona quoque conſccutus eſt,& ſi ea relinquere maluerit, prioribus obligationibus quibus ante ſententiam ſubiectus fuerat, liberari nõ poterit, l. z. infrà de ſentent. patsis. Sextò, obligatio nteritu ſpeciei debitæ, l.10. quibus ſi ante moram deceſſerit, quia per eum ſtetiſſe non videtur quo minus præſtaret. Si mora aut culpa cõ- miſſa ſit quominus præſtaret, obligatio non perimi- tur. l. ſi ex legati cauſa. infrà de verbo. oblig. Item ſi antequam in mo
dere deſinit. l. quod te. ſuprà ſi certum petat. Hinc quæſtio naſcitur. Certum eſt nobis obli gationem per ſeruum acquiri. Inſtit. per quas perſo. nobis ac- qui.quid ergoſi ſeruus cuius nomine actio mihi cõ- petit, poſtea manumiſſus aut alienatus, vel mortuus fuerit? Et dicendum eſt, eaſdem obligationes du- rare, d.l. quæcunque. Quod autem diximus de inte- ritu rei, ſupra, intelligendum eſt de interitu rei quæ in ſtipulationem dedudta eſt. Quæſtio autem eſt, an aliquo tempore finiatur obligatio. Et Paulo pla- cet, ad tempus obligationem conſtitui non poſſe. Ergo nec tempore finietur, Lobligationum fere.§. placet. hoc tit. Ex æquo tamen& bono introductũ eſt, vt ſuprà diximus, Vt is qui poſt tempus petit, do- li mali vel pacti acceptione ſubmoueri poſsit, d. S. placet. Sed hic dixerit aliquis, hæc omnino aduer- fari iis quæ de temporariis actionibus paſsim in iu- re dicuntur: veluti ſub tit. de diuerſ.& temporali-
bus præſcriptionibus. Et quidem verum eſt, ſi ius
extinguitur
merum ſpectemus, tempore obligationem omni- no non finiri: ſed tamen ex bono& æquo el datur terea. Inſtit. de except.
exceptio, vt dicitur in§. præ Quxii ſolet de iureiurando, item de ſententia, an obligationem extinguant,& certum neutrum re- ſerri inter modos tollendæ obligationis, ideõque recenſentur à luſtiniano inter exceptiones ſub tit. de excep. Qui locus nos admonet, eum qui iurauit, aut qui ſententia lata abſolutus eſt, quamuis natura obligatus maneat, vt ait Paulus in l. Iulianus. de cõ- dict. indeb. exceptione tamen actorem ſubmouere poſſe ab intentione ſua. Quod dicimus iureiurando
pon tollt obligationem, aduer §. naturaus. intrà de ſolut. Sed I. C. ibi loquitur de naturali obligatione, quæ etiam pacto tolli potelt, vr ibi dicitur. Nihil autem aliud videtur iuſiuran- dum, quàm pactum quoddam. Cæterũ nos de obli-
Franc. Duaremi luriſconf.
& omnis perſecutio in rem etiam extraordimaria
Inſtit. Co mprehendit& actionem in rem quam pe. titionem appellamus, d. l. pecuniæ.§. actionis. ynde
lã incideret, facto ſuo aliquo poſsi-
ſari videtur l. Stichũ.
gatione ciuili loquimur, quę pacto tolli non poteſt vt diximus ex§. præterea. Inſtit. de exceptio. multa minus iureiurando. b 8
De aclionibus, quæ eſt ſecunda pars huius tit. b CAP. VIIA. b
Jaua ad obligationum effectum veniendum eſ J qui eſt actio, quę ab agendo dicitur, vt admo de mus in tit. de pact. ex ſententia Theop. Porrò uif aliud eſt actio, quàm ius quod ſibi debeatur iuqi 4 perſequendi, vt ait Celſus in l. nihil aliud. hic 1 definitio conuenit ei quam tradit Tuſtinia Iuſti de actio. Eſt autem actionis nomen ſpeciale& en 1 rale. l.pecuniæ verbum.§. actionis verbo. int dr ſignific. Actionis verbo generali comprehendidu
Item continetur in perſonam vtilis, præiudicin, directa, vt dicitur in d. l. pecuniæ.§. actionis.&in actionis verbo. 37. hic. Extraordinaria petlecutio dicitur, cum magiſtatus ſolemnem iudiciorum dã- dorum ritum non ſeruat. Huius extraordinarig co. gnirionis exempla multa ſunt ſub tit. de var& er. traor. cogni& extraordinariæ cognitiones fdeic. miſſorum dicuntur apud Vlpia.tit. de fideicommil-
petitorium iudicium dicitur. in I. qui petitorio qe rei vindic. Et in ſumma quàm latè pateat hoc yet. dlk bum attionis, dicitur hic in lactionis. Ditetta aio a aliquando opponitur contrariæ actioni, vt cum di. 15 cimus cõtraria actiotutelæ, commodati:aliquando vtili etiam opponitur. Directa autem actio dicitur quæ ex directo iure,& lege ipſa qua comparatus eſt contractus, ex quo agitur, datur, vnde facile c. gnitu eſt, cur in lin commodato. S.1. ſup. commod hæc actio principalis dicatur. Contraria actio eſ quæ datur ei, puta qui rem commodatam accepit, & in ea fortè expenſas fecit, contra commodarariũ. Hic quæri poteſt, cur in emptione, venditione, o- cato& conducto, contraria actio non repetiaun: un. Ratio eſt facillima, quia inter emptorem, vendto. cffh rem& locatorem& conductorem vtrinque atio eſt principalis. Nam non magis obligatur vendnot iiin ad rem tradendam, quàm emptor ad pretium ſoʒ uendum,& è contra. Vtilis actio eſt, quæ ex lege ipſa, ſed ex interpretatione ſuppletur, propter viili⸗ tatem aliquam, vt eleganter diſſerit Pompon. inl quia actionũ. ſup. de præſcrip. verb. vulgò dici ſolet ex verbis legis directam actionem dari, ex ſentäta verò& mente vtilem, quòd ſi ſimpliciter intellige A tur, falſum eſſe exiſtimo. Nam ex mente legis qu- i doque datur directa. Exemplum eſt in interdicto vti poſsidetis. Et huc pertinet quod dicitur im 125 dubium. C. de lega. ſed quoties non eſt certa legu ſententia, ſuadet autem vxilitas, datur actio quæ yir lus dicitur. Sequitur in ea. 1. actiones. hic. Præiu 1 cium, de quo plenius dicemus ſub tit. de libagno ſed tamen ex hoc loco notandum eſt, Pręii kun Vlpiano dici actionem, quam luſtinianus Predd cialem actionem vocat. S præiudicialis. inttrute actio. Porrò his actionibus præiudicialibus 0 r ferè quæri de ſtatu hominum: puta, an aliquls. ſit ſeruus. Exemplum eſt in l.r. ſuprà de rei vinci
... 1. berum ce b vindicationem liber Non poteſt quis per rei vin- dominem

In Tit. De oblig.&
hominem petere, ſed petet, ait luriſcon. præiudiciis, aut interdictis, aut cognitione prætoria. Præiudiciũ autem ſiue actio præiudicialis eſt, quæ pręcedit alia judicia, quibus agimus, ad aliquid vel dandum, vel
ciendum. Ex his facilè intelligi poteſt definitio
Theop.tradita in dicto§. præiudicialis. Præiudi ciũ eſt inquit, ruπνε A ivreyiwyos ſcoνν σꝛuνe svog, deſt tormula ex ſola intentione conſtans. Et huc ertinet quod ait Vip. in.vlt. ſi liber. ingen. eſſe di- ca. Quoties de aliquo quæritur an ſi t libertus, eti am nulla cauſa interueniente, præiudicium reddi, vel cm quæritur, cuius ſit libertus. Hoc autem actio nbverbum tam latè patet; vt etiam ſtipulationes
atorias contineat: quia actionum vicem obtinẽt. qlactionis. Sunt autem Prætoriæ ſtipulationes que interponuntur auctoritate Prætoris, quæ à mero
am vtilis, pau prætoris officio proficiſcuntur, vt damni infecti. Iu- ecunix. Lacton, diciales ſtipulationes his opponuntur, quæ ex me- Ntraordinata ad o iudicis officio proficiſcuntur. tit. de pręto. ſtipu. olemnemiuüiin plura de iis dicemus I.5. infraà de verbo. obli g.Inter- uius extraon- dicta quoque actionis verbo cõtinentur, vt ait Vlp. jſunt ſub tit den in dicta lactionis. Sunt autem interdicta ‚iudicia ariæ cognitions N polffeſloria. inſtit. de interdict. Potiſsimũm autem VIpiasitdefti comparata ſunt ad compeſcendam eorum auda- dtionem inma ciam,qui poſſeſſores ſua poſſeſsione deiiciunt, reie- pecuniæ, ſadind ctis ciuilibus& legitimis actionibus. Sed vt vnde atur in lgü den ſumus digreſsi re uertamur. Prim us effectus obliga- quim kis prra tioonis eſt actio, quæ nobis datur in obligationenam in laction Duh aloquin inutilis eſſet obligatio. Sed circa hune lo- trariæ acion n. cum ofitur quæſtio, quæ tanti momenti apud au- erarwaeto ſa um habita eſt, vt de ea ſingularem librum ſcriben- lr, commodiihe„ dum exiſtimarit, vt apparet ex inſcri ptione l. qui ica auemahi hus ſeruum. 35. De concurſu ſcilicet actionum queritur, be 1 ſa au n unquc ſi ex eadem obligatione plures actiones ur, Gdatus mtehi de mſcantur, an liceat omnibus experiri. Sed in hac modato.lipum v, qweſtione diſtinctione opus eſt, plerumque enim catur. Commcit adit, vt omnes hæ actiones rei perſecutoriæ ſint. em commoduamm quo caſu maxima dubitatio non eſt, cùm vna aliam cit, contra commim tollet: electio tamen eſt ſemper apud debitorem. emptione, eniin Exemplum clarum eſt in hac l. qui ſeruum. Con- taria actio Nol The tingit etiam aliquando, vt vna ſit pœnalis, altera inter emptotem ſal perlecutoria: hõcque caſu vna per aliam non tolli- aductotem vun? turveluti ſi mihi furto rem ſubtra xeris. Habeo con- amagis obligullſe tionem, vt rem petam: furti etiam actionem ha- am emptoradpts, beoqua pœnam perſequar. l. ſi pro furto.§. i. de cõd. tils actio dt,aan furti. Euenit etiam aliquando vt omnes actiones one ſupplerur pofe pœnales ſint:tüncque diſtinguendum eſſe exiſtimo. aner düſeritonfe Nam ſi plura ſint delicta, licebit omnibus actioni- ſcii verb-vulgo dc bus etiam pœnalibus experiri:numquam enim plu- 4 onem dali a udelicta concurrentia faciunt, vt vllius impunitas n 6 öm lciktin detur, vt ait Vlpianus in l. nunquam. ſuprà de priua. udd 17 nrxeß delict. Qui igitur hominẽ ſurripuit,& occidit: quia 0. Nam e cki i urripuit, furti: quia occidit, Aquilia tenetur. Sed vi- xemp len i uns camus an ex vno delicto plures proficiſcantur emiget, ciru⸗ actlones, quæ propter varietatem iuris difficilis eſt gwore rf quxæſtio. Nà Paulus ait„Si ex vna obligatione plu- mtilitasca leſ es naſcantur actiones, vna tantùm non omnibus ea lachon, h Ntendum eſſe. l plura.. Contrà verò Hermogenia- cemls ſub rNha uusin lcum ex vno. hic. ait, Cum ex vno delicto wrnndun f lures actiones naſcuntur, omnibus experiri per- wqpam lu qtibs 1 8 poſt magnas varietates obtinuiſſe. Vnde ben 1 prxu, J vis arboſtumus hac lege ſuperiorem correctam 6 Ibus pre dlg e alia ratione conciliandæ ſunt: ideòque dicendũ inum:. 3 ns eum agimus vna actione, altera etiam poſle nos ſ in Ln. lij ooen 1 jodicale g,
action. 9 527
hosid 24 ic goc pluris intereſt, vt quod in ea Peſte ontequamur. Exempli gratia, Seruum 1 In imuriose verberaſti: teneris mihi& lege
quilia,& inturiarum actione. Egi actione legis ebat: altera continet
lo, qui hanc diſtinctionem tradit in dicta I. qui ſer-
hic. Hæ— plicem habet lectionem. Quidam deaienndu o textui maximè conue- anere, reiecta negatiua, onfirmatur l. vnde que-
kul gitur verum erit quod ait Hermogenianus in d. l. cum ex vno. poſſe nos
omnibus experiri, cũ hac ſcilicet diſtinctione Pauli in d. J. qui ſeruum. vt agatur ad id quod amplius in alia eſt. Et ita verificabitur etiam Modeſtini dictũ in d. l. plura. non poſſe nos omnibus vti ſcilicet ad totum conſequendum& ſimul. quod autẽ vna cæ- teras conſumat, numquam euenit:quod VlIp. not. in l. pe. hic.& quòd imò concurrant pœnales actiones ſimul. Exemplum clarum eſt in Inſtit. ſ quadr. pau-
De diuiſione actionum
P
Actiones autem in rem ſunt, aut in perſonã. In rem actio eſt, inquit ibi Vlpia- per quam rem noſtram quæ ab alio poſsidetur, petimus,& ſemper aduer- ſus eum qui rem poſsidet. quod intelligendum eſt, etiã qui nullo iure nobis eſt obli gatus. ſufficit enim
CA P. Nr r). Rima& ſumma actionum diuiſio traditur in
ipſum poſsidere, vt dicitur in dicto§.1. Vnde ſi-
mulatque deſinit quis poſsidere, deſinit etiam in eum actio, niſi dolo malo fecerit quo minus poſ- ſideret. l. ſinautem. de rei vindic. quod in actione in perſonam dicendum non eſt. Nam ſi mihi Sti- chum promiſeris,& eum poſtea manumiſeris, Sti- chi nihilominus perſona ſemper obligata manet. Vnde à Papirio Iuſto ſcri ptum eſt in l. Imperatores. ſuprà de public. In actionibus in rem res ipſas con⸗ ueniri non perſonam. Actio in rem ſemper datur domino aduerſus eum qui poſsidet. De dominio multa eſt dubitatio,& ſepe quęritur quo iure ſit do- minus. l. in rem. 24. de rei vind. ſimile eſt in l. in ſpe- ciali. de rei vend. Dominium autem hic latè accipi- mus, vt etiam quaſi dominium comprchendamus: veluti ſuperficiarium, cui etiam hæc actio cõpetit. l.I. S. qui autẽ. ſuprà de ſuperfi.. ſuperficiario. 74. de rei vind. Comptchendit etiam emphyteutam,& eum qui emit à non domino, cui datur actio publi- ciana. õ. namque. inſtit. de action.& toto tit. de pub. actio. Idem de ſeruitutibus dicitur toto tit. de ſeruit. vrba. prædio. Similis huic actioni eſt actio Seruia- na, quali Seruiana, hypothecaria— de quibus Sitem Seruiana. inſtit. de actio. Poſſeſsionem hic quoque accipimus pro quacunque detentione. lolteium ſupra de rei vind.& ita intelligenda eſt l. vnica. e alien.iudi. mut. cauſa fact. 1. 1 Hactenus de actionibus in rẽ. Sequitur de actio- nibus in perſonam. In perſonam actio eſt, inquit
Vlp. in d.i. actionum. qua cum eo agimus qui obli- I gatds
„„ ,⸗ l. actionum genera. 24.& in§. I. Inſti. de action. z2 2 re

958 Franc. Duarem luriſconſ.
atus eſt nobis ad aliquid faciendum vel dandum. ſcriptum. vnde meritò perpetuæ actiones diceb
Er ſemper aduerſus eundem locum habet. Darur tur. Quamuis autem p oſtea impcrarorum ogtan⸗ enim in perſonam, non in rem. Exemplum eſt in l. tionibus tempus præſtitutum fuerit 30. vel 40 u eum cui. C. eo. aliud in l.vlt. de contrahend. empt. norum: ſemper tamen nomen perperuarum aan. Actio in rem ſemper ſequitur poſſeſſorem: actiove- num retinuerunt, ad differẽtiam aliarum, vt eſt df rò in perſonam ſemper ſequitur perſonam obliga- hibitoria, de qua in l.1. de ædil. edict.& iurzardr 1 ram,& ei inhæret, nec intereſt vtrum poſsideat nêc- de qua in l. ſi non conuitij. C. de iniur. Huc perti 4 ne. Hoc tamen cum aliqua exceptione accipiẽdum l.in honorariis 34. hoc tit. Solebant Prætores in 4 eſt. Exemplum vnum eſt in noxalibus actionibus. edictis ſe daturos actionem intra annum, adiceee Noxales actiones ſunt quæ ex maleficiis ſeruorum& tunc cum pœnalis erat. Cùm verò rei porlecl roficiſcuntur, quibus domino conuento, is cogitur riæ ſunt actiones, nullum tempus adiicitur, vt doc aut litis æſtimationem ſufferre, aut ſeruum noxæ Paulus d.l. 34.his verbis: Illæ autem rei perlsonig. b dedere. Hæc actio quamuis perſonalis eſt, namque nem continent, quibus perſequimur id quod ex pa ex maleficio oritur, poſſeſſorem tamen ſequitur.. trimonio nobis abeſt. vt cum agimus cum en omnis autem. Inſtit. de noxali. actio. b rum poſſeſſore debitoris noſtri, ex Publiciana quo. Aliud exemplum eſt in l. actiones. ſuprà ad ex- que in earum numero eſt,& ceitdin aees
hib.& tamen in eademn lege dicitur eam dari ad- intra annum finitur, quia contra ciuile ius datur iu. uerſus eum, qui naturaliter aut ciuiliter poſsidet. ius actionis mentio eſt in§. caſus eſt. Inſtit. de acio 1 Aliud exemplum eſt in quibuſdam interdictis, quæ Hinc quæſtio naſcitur, An ſufficiat eius tempori quamuis perſonalia ſint, dantur tamẽ aduerſus poſ- poſtremum diem cœptum eſſe, an oporteat eſſ ſ- ſeſſorem, vt videre eſt ex l.ſemper.& Lcompetit, nitum, vt extincta actio dicatur. Et Paulus aitil uod vi aut clam. Aliud exemplum eſt in quibuſ- omnibus temporalibus actionibus, niſi nouſims” dam actionibus quæ à Prætore conceptæ ſunt ma- totus dies compleatur, non finiri obligationem lin„ gis in rem quàm in perſonam: veluti actio quod me- omnibus. ſupraà. Sed videtur aduerſaril pendde A tus cauſa. Hanc autem perſonalem eſſe, ex eo ſua- uerſ.& temp. actio. vbi in vſucapienda aliqua teia detur, quòd ex maleficio oritur: de qua re conſu- ſeruatur, vt etiam ſi minimo momento nouißini 1 lenda ſunt quæ ſcripſi in liuriſgentium.§. pactorũ. diei poſſeſſa ſit res, nihilominus repleatur vſucapio, de pactis. Hinc apparet quàm perperã vulgò actio- nec totus dies exigitur ad explendum tempusom. muhe nes diuidant, in rem, in perſonam, in rem ſcriptas: ſtitutum.idem dicitur in l. in vſucapionibus. deyſu- bra uæ melius& commodius diuidi poſſunt hoc mo- cap. L3§. minor. de mino. l.z. de manumiſ.licum a. ahan do, Actiones quædam in rem, quædam in perſonã. tem. de verbo. ſignifi. l. qua ætate. ſuprà de teſta. Er a Rurſus actionum perſonalium quædam in rem cõ- go ibi ſufficit diem cœptum eſſe, hic autem oponct cipiuntur, id eſt, quædam exequuntur perſonam cõô- eſſe completum. Animaduertendum eſt, vetetes
m dantur, quædam non exequuntut: quo Legiſlatores variè interpretatos fuiſſe annũ, prout amnqu memu
“
“ 3 õ☛½½△——õ⅓õ— ue S
tra qua ſit vt contra poſſeſſorem dentur. Sequitur alia diui- vel vtilitas, vel æquitas, vel fauor exigebatiid docẽt
ſio actionum. Quædam enim ſunt ciuiles, quædam vniuerſa ſupradicta exempla, ſi conſiderentur Cum utu honorariæ, vt in d. l.actionum. 24.in fin. Similis eſt de vſucapione loquuntur, aiunt ſufficere diem vl. diuiſio actionum, quæ traditur à Iuſtin. Inſtitu. de mum anni cœptum fuiſſe: id fauor, vtilitas& æqui. oblig. Ciuiles actiones ſunt quæ aut legibus conſti- tas exigit. Vſucapio enim propter titulum d& bo- tutæ ſunt, aut certo iure. Prætoriæ ſeu honorariæ nam fidem fauorabilis eſt: de præſcriptione autem ſunt, quas pretor ex ſua iuriſdictione conſtituit, que de qua hic loquimut, id dici non poteſt: nam ullé g honorarie dicuntur à iure honorario, de quo in Läus hic bona fides, ſed tantum negligentiæ mex cah. autem. de iuſtitia& iure. 5. prætorum. Inſtit. de iur. ſulitur. Quod autem dicitur in l. qua xtate. ſupde natur. gent.& ciui. Sub iis honorariis continentur teſta. ſufficere diem vltimũ decimiquarti anni, quo etiam aliorum magiſtratuum actiones: puta ædili- teſtari permittitur, cœptum eſſe, fauor poſtulat, i tiæ,vt in l.5. de verbo. oblig. Non tantùm enim prę- plenius ius interpretemur. Idem reſponderi potet tores edicta proponebant, ſed etiam Aediles& alij cæteris omnibus in lecis ſupra dictis. Huius rei m- maxgiſtratus, vt colligitur ex l. z. de orig.aur. Quæ- ximum argumentum eſt in 1.z.§. minorem. demi- xet aliquis, quomodo diſcerni poterunt prætoriæ norib. vbi Vlp. interpretatur edictum quod cummi aſtiones à ciuilibus? Sanè difficile eſt hoc invniuer- nore&c. de momento ad momentum; de qua ſes ſum definiri, ſed ex interpretatione Iuriſconſ. hoc nobis idem faciẽdi exemplum præbet: nempe qula
facile cognitu erit: non tamen arguendum erit ob id ibi fauor pupilli exigit.— id actionem eſſe præroriam, quòd prætor dicat in Sequens diuiſio eſt, actionum quædam lunt
edicto ſuo, Actionem dabo,&c. Solebat enim& le- moſæ, quæ ſcilicet infamiam irrogant: enn b io collr
gitimas& ciuiles actiones dare. Porro quomodo ſunt quæ infamiam non irrogant. hæc diuil dab dari ſolite eſſent, vide que dixi in Liuriſgentium. ſu- gitur ex§.vlt. inſtit. de pœna teme.litig Nann prà de pact. Cum actio præroria eſt, id exprimunt tem actionum quæ infamiam irrogant, nes rd. Iuriſconſ.puta hoc modo, Hoc ex iuriſdictione pre- in I.j. de his qui notan. infa.& in d. õ.Vlt. A lavſo
* 2.ℳ.** 2.. 1— toria venit.& huiuſmodi verbis vtitur Iuſtin. in§. uiſionem pertinet J. ceſſat. hic. Prętor in arumidfr
ſed iſtæ. de act. in Inſti.& tit. de perpe.& temp. actio- de his qui notan. infa. in L.- ait furti damma
nib. Sequitur alia diuiſio actionum, Ji quædam mia notari. Dubitari poteſt quomo oihn Wh. ſunt perpetuæ, quædam temporales. de hac diuiſio- ſint hec verba. Variis emim rationibus po ſerih e furtiua& actionc furti: a had
nc extat tit. Inſtit. lib. 4. vbi docet Iuſtinianus qui to agi, condictione puſdam actionibus nullum olim tempus fuiſſe pre- in duplum, altera in
Crdt Qui damsar
quadruplum- actone add

Kcalus eſt. lrkti An(ufRciat ein 1
„aoporta dicatur. Et Du
onibus, niſmn onfiniri obligum etur aduetſarilpad vlucapiendu la imo momentom minus replexur d explendumtemn liin vſucapionbai l. de manumilla aa etate. ſuptiderd rum elle,hic autem aduertendum ch
—
eretatos fuiſe ani vel fauoresixbrit
nplasſi conſifeemi Ir, aiunt ſoffcexni ge:id fauot,rtiſtotn im ptopter tiuluth
mü decimiqumun
— 22 — —
6 8 8 e. N 6 4— 4 o4bbE“ E
——
zione furti infamis eſt: cæterum in condictione
ceſſut infamia, vt dicitur in dicta l. ceſſat. quamuis
cx famoſis cauſis pendeat,& ita intelligi debet edi- ctum de ea actione. Sequens diuiſio actionum eſt, quòd ad hęredem ladam tranſeunt, quædam non tranſeunt. Ad hũc locum perti net tit. de petpereae tempo. actio.& tra- catur quæſtio in 1. 4. hic. Quidam petebat aliquid b hærede: ſummotus eſt exceptione illa, quæ fiebat in hanc formulam ac ſi non in ea cauſa tabule te- lumenti fint, vt contra eas emanciparo bonorum ſeſsio dari poſsit. Quæritur ſi emancipatus non eierit,& trãſierit tempus actionis, an ſupradictus aluerſus hæredem reſtitui debeat? Et reſpondetur debere: quia non videbatur quodammodo hæres debitor eſſe, quandiu non erat certus hæres. Nota
ibi formulam exceptionis quæ fiebat ſub conditio-
ne: vnde meritò alibi exceptiones conditiones di- cuntur. Quæritur que ſint actiones quæ ad hæredes tranſeant. Et diſtinguendæ ſunt obligationes& attiones. Quædam ex contractu oriuntur,& iſtæ ad
heredem tranſeunt. l. ex depoſiti. 11. l.ex contracti- bus.48. NNec refert, an delictum interueniat, nêcne,
vt dicitur in d. l.ex contractibus. veluti cum tutor in tutela gerenda dolo fecerit, aut is apud quem de- poſitum eſt. Similis locus eſt l.ſi nominem.§. datur. depoſ. Cæterum nobis negotium facit§. aliquando
inſtit de perpet.& tempo. Aliquando(inquit)etiam
excontractu actio contra heredem non competit, veluti cuùm dolosè teſtator verſatus ſit. Et Theo- phil exemplum adfert propriè de depoſito. Huius loci interpretatio ſumenda eſt ex d. l.ſi hominem. 5. datur. depoſ. quamquam enim inquit, aliàs ex dolo deluncti non ſolemus teneri, niſi pro ea parte quæ adnos peruenit: tamen hic dolus ex contractu,
In Tit. De verborum oblig.
959
reique perſecuri ꝗ perſecutione deſcendit: quaſi inferat, tunc Cum ex contractu& rei perſecutione ſe- enenneiea que concurrit. Nonnunquam actio depoſiti ſit tantùm pœnalis, non etiã ex ſupradicto edicto preto- heredem.& ita intelligen- Ltis den Keius obiectio reſoluetur. e ha actiones, quę ex maleficio naſcun Pœnales dicuntur,& ad heredes non trai
autem. inſtit. de perpet.& tempor. niſi iam fuiſſet viuente iam teſtatore:
mortuo lite iam conteſtata
——— es. 110fC l cit locus in l. ſi eum.§. qui iniuriarum. ſi quis cautio. Hæc autem diſtinctio de prætoriis ſtipulationibus eſt intelligenda: nam pretoriæ actiones quæ pœnales ſunt, in heredem non competunt.§. non autem. inſtitu. de perpet.& temp. actio. Quæritur de perſonis inter quas agi poſsit. huc pertinet I.actiones. nempe filio non dari actionem aduerſus patrem, dum emancipatus non ſit, vel extra poteſtatem: niſi in caſtrenſi peculio, vr dicitur in l. lis nulla. de iudic. Huc denique pertiner tit. de in ius vocan. Alter locus de actionibus quæ vnicuique ſuo nomine competunt:& huc pertinet l. filiusfamil. 8.& l. in factum. 12. vbi de actionibus que filiofamil. competunt diſſeritur. Et generaliter non habet filiusfamil. ſuo nomine actionem. d. l. 8. arg. etiam I.vlt. C. de bonis quæ liber. ei tamen ex- tra ordinem agere permittitur. l. cum filiusfamil. ſi cert. pet.& vtili iudicio ei agi permitti extra domũ cum abeſt, vt dicitur in l. ſi longius.§.1. de iudic. Actio nãq; in factũ ei datur, cùm nulla alia cõpetat.
Videte quæ ſcripſi in l.iuriſgentium. ſupr. de pactis.
tur, quæ aſeunt.§. nõ lis conteſtata nam eo poſtea ad heredes tranſmitti-
FKANCISCI DvARENI IVRIS- CONSVLTI COMMENTARIA IN LIB. XLV. PANDECTARVM SEVDIGESTORVMä.
IN
— 7— N S9e
5 8 e 2*
— 9 X conuentionibus Iuris gen- g tium, paucę admodum com-
probate ſunt Iure ciuili, vt ef- ficaces eſſent ad agendum, ve- 8 luti emptio, venditio, locatio, S/S) conductio,& alic huiuſmodi.
I.Iuris gentium. ſupra de pact. Cæteræ non proſunt ad agendum. Nam quamuis
G. 7 = 5 2 o ‿₰ 4 2„
honeſtum ſit, fldem ſeruare: tamen minuendarum
lum gratia, cautum eſt Iure ciuili, vt ex certis rantum conuentionibus actio detur, quæ cæteris, ad
empublicam continendam, viſæ ſunt magis ne- cellariæ,vt alias in tractatum de pactis annotaui. Id eum eſt inſitum hominibus,(quod& nos docet ex- elientia) vt ad promittendum, paciſcendũmque blue ſint, ſine magna deliberarione,& conſilio te huam, ac fortaſsis minimè fururum ſperan- — u anapeet alter, quod promittitur, Quãobrem üb lico ad promiſſum ſeruandum adigeren-
data actione, magno ſanè incommodo affice-
IIT. I. DE VERBORVM OBLIOCATIONIBVWS.
rentur, nec vllus eſſet litium finis. Eſt enim hoc pre- cipuum optimi cuiuſque Legiſlatoris propoſitum, vt omnem litium occaſionem inter ciues tollat. Et hæ leges optimæ, vtiliſsimæque hominibus iudicã- dæ ſunt(vt Iſocrates ait) quæ quàm pauciſsimas li- tes gignunt. Itaque non immeritòo celebratur Cato- nis ſententia, qui forum, in quo litigatores Romæ conſiſterent, ſternendum eſſe muricibus cenſuit. Di-
Xerit aliquis, Non poterit igitur quiſquam aut obli-
gari alteri, aut ſibi alium obligare, præterquã emen- do, vendendo, locando,&c. etiamſi ſeriò agat vter- que, vt contrahatur obligatio: Reſpondeo, id cuiuis licere Iurc ciuli, modò interueniat ſtipulatio, id eſt, præcedat interrogatio,& ſequatur reſpõſio:vt, Pro- mittis? promitto. Spondes? ſpondeo: vt hoc ritu, ac veluti ceremonia ſerio ſe agere,& obligationem contrahtere velle teſtetur. Nam, vt auctor eſt Cle-
mens Alexandrinus, lib. ĩ. Stromat. in pleriſque ne-
otiis ciuilibus Romani ſymbolis vſi ſunt: cuiuſ-
modi videtur hic ritus eſſe, de quo loquimur, vtilis
1 11 44 05

e—
960 ad obligationem inter homines Tonrrahenam⸗ unque enim negotium quis cum alio con- S vol ex quo naturalis tärum naſcatur obli- atio, hac forma ſeruata ſibi proſpicere poterit,& cã obli gationem cõfirmare, atq; corroborare.l.luris gẽtium. 5. quod ferè. de pact. Vnde Paulus lib.. Sen- ten. ſtipulationes obligationum firmandarum gra- tia introductas eſſe ait:& à Pomponio dicuntur pendere ex negotio contracto. l.. infrà. Hinc Vlpia. ſtipulationes inuẽtas eſſe, inquit, vt vnuſquiſque'per eas ſibi acquirat, quod ſua intereſt. l. ſtipulatio iſta.§, alteri. infr. Nam abſque ſtipulatione, multis ex cau- ſis asquiri non poteſt nobis, quod noſtra intereſtivt exempli cauſa, ſi quempiam obligare velim ad rem mihi dandam, ex cauſa permutationis, cùm res mea fortè præſens non ſit, quam ei traditurus ſum aut mihi non expediat, cam ſtatim dare. Huc pertinet, quod idem Paulus cum Iuſtiniano ſcribit, ſtipula- tionem à ſtipulo dici, quod firmum ſignificat apud wetetes, S.1. Inſtic. de verb.oblig. Quanquam aliis lacet, àπ νσνε⁵αμ˙ειeν potius deductum eſſe vocabu- fum. Hinc conſequens eſt, quoties apparet, non ideo præceſsiſſe interrogationem, vt aliqua firmaretur obligatio, pactionem eſſe magis quàm ſtipulatio- nem. d. 5. quod ferè. Fieri enim non poteſt, vt paciſ- ci tantùm velint aliqui, nec ſtipulationem con- trahere: caſu tamen aliquo fortuito vnus alium roget, vt alibi oſtendimus. d. S. quod ferè. Nam ita demum ſtipulatio verè contracta intelligitur, cùm inter contrahentes hoc actum eſt, vt quod inter eos conuenit, ſtipulatione confirmetur,& mox vno in- terrogante,& verba concipiente, alter promiſit. Et hoc modo ſtipulationem olim contrahi ſolitã fuiſ ſe, indicat Plautus in Pſeudolo his verſibus: . Fatin eſt, ſi hanc hodie mulierem eicio tibi, Tua vt ſit: aut ſi tibi do viginti minae:
C. Satis, ſi futurum eſt. P. Roga me viginti minas, yt me effecturum tibi, quod promiſi,ſciar. Roga. Cobſecro hercle. geſtio promittere. Dabisne argenti mihi hodie viginti minas? Dabo: moleſtus nunc iam tu ut ſis mihi.
1J. VLPIANVS LIB. XLVIII. A D SABINVM.
Tipulatio non poteſt confici,ni- (i vtroque loquente:& ideo ne- — que mutus, neque ſurdus, neque
Nec abſens quidem: quoniam exaudire inuicem debent. Si quis igitur ex his vvlt
ſtipulari, per feruum præſentem ſtipule-
tur,& acquiret ei ex ſtipulatu actionem. Item ſi quis obligari velit, iubeat,& erit Quod iuſſu, obligatus. b
Quia ex ſtipulatione naſcitur verborum obliga⸗- tio, ideo VIpianus in initio docet, quo modo ſtipu-
83
latio contrahatur:& ait, ſtipulationẽ non poſſe con-
fci, niſi vtroque loquente. Verba igitur ad ſubſtan-
tiam ſtipulationis adeò neceſſaria ſunt, vt ſine his non yaleat, Vtilitatis tamen cauſa interdum fingi-
Eranc. Duareni Iuriſconſ.
infans, ſtipulationem côtrahere poſſunt.
tur ſtipulatio contracta eſſe, quamuis ſolẽnitas v borum non interuenerit: vt ex pluribus aliis w animaduertere licet. C. de rei vxo. ac. in princ. oſtendimus. S.vlt. de fideiuſſo. tuto. Et ideo neque mutus, neque ſurdus. De mu ſurdo dubitari poteſt, ex eo, quòd ſcribere poſn 1 Non enim(vt alibi Vlpianus ait)minus valet den ſcriptura, quàm quod vocibus, lingua ſenrach 6 gnificatur. l.non figura. ſuprà de oblig.& atio, get
er. Ocis Cum
ex ſcriptura præſumitur ſtipulatio contracta eſſe,in. tra eas perſonas tantùm, quæ fari poſfunt, quia 4 iis, quæ impoſsibilia ſunt, præſumptio iuris locum
non habet. M
Infans. Infans ſtipulari non poſſe Ric dicitun
idẽmque in aliis locis ſæpe repetitum eſt, lmulier I.vlt. infr. l...§. pen. ſub tit. preced. quia loqui non po. teſt. Infantem vocamus eum, qui ſeptemannasin non eſt. l. ſi infanti. C. de iure delib. l.1.§. ſufficit ſu de adminiſtr. tut. Nam licet alij tardius, alij au fari incipiant:tamen viſum eſt vtile iuris antoribu, certum aliquod tempus infantiæ, ſicut pubenai⸗ præſcribere: idque cauillationum vitandarum di ſa,& cõtrouerſiarum, quæ ex hac incertitudine oui-
rentur. Infantiæ proximus, cuiuſmodi eſt ſeptemyel 4
octo annorum puer, quamuis intellectum non ha. beat, tamen vtilitatis cauſa receptum eſt, vt ſbiſſi. puletur, Idque non de ſtipulatione rẽ pupilli ſeſam fore tantùm, ſed& de alia quacunque accipiendum eſt. Caius lib. 28. ad edictum prouinciale..ſeruum. rem pupil. ſal. fore. Seruum pupilli ſtipulari tane- ceſſe eſt, ſi pupillus abeſt, aut fari non poteſt. Namſi
præſens eſt,& fari poteſt, etiam ſi eius ætatis erit,ßt
non intelligat, quid agat, tamen propter viilitatem receptum eſt, rectè eum ſtipulari,& agere. Et luſti nianus lib. 3. Inſtit. tit. 20. Pupillus omne negotium rectè gerit:ita tamẽ, vt vbi tutoris auctoritas necel- ſaria ſit, adhibeatur tutor, veluti ſi ipſe obligetur Nam alium ſibi obligare, etiam ſine tutoris aucto- ritate poteſt. Sed quod diximus de pupillis, viiquc de iis verum eſt, qui iam habent aliquẽ intellecuum. Nam infans,& qui infantiæ proximus eſt, nonmul- tum à furioſo diſtant: quia huiuſmodi ætatis pupilu nullum habent intellectum. Sed in proximis infan- tiæ, propter vtilitatem eorum, benignior iuri in terpretatio facta eſt, vt idem iuris habeant, quod pubertati proximi. b Necabſens. Inter abſentes ſtipulatio nõ recte com trahitur. S. item verborum. Inſtit. de inuti. ſtipull;. C. de cõtrah.& commit. ſtip. l3. 0. de nuti ſtip. Nec obſtat reſponſum Pauli de dona. inter vir.& vxot cap. S8. lea quæ. vbi inter coniuges ſtipulatio vice- tur contrahi literis. Loquitur enim Paulus de epl- ſtola, ſiue cautione, quam pręſens preſenti dat aC. de contrah.& commit. ſtipul. vt docuimus m Dip anniuerſa. Ideo autem de forma ſtipulationisn aliud expreſſum eſt, quia de ea non dubitabatubſe quærebatur de vi ſtipultationis ritè, 4 factæ, propterea quòd inter coniuges facta elal, 1 aue alias ſæpe accidit in iis capitibus, quæ et felh 4 Lunpie Lu hu Dacet uemadmodum colr quis 1gitur ex t s. Docet quei ontrahere ſulatur his perſonis, quæ ſtipulationem A dui non poſſe dicuntur, ſi ipſorum interſit vel ſſip
7 71.... 4 fti ulath vel obligari. Poterunt enim per ſeruum ſiipe
en
nitet R Holennlt
ari puui elm

— —
ö“
2
◻½ — -,— —
— —— —
S. —
—
—= —
xex hac incenmd S,cuiuſmodietn amuss imtelecumn uſa receptumehn
V pulatione tẽpoylit a quacunqueac Cum prouinciaelt uum pupilliſipuan aut far nonoxt detiam ſi eiusxaie
t tamen proytetmn
ſiipulari, Kagrr- . Pupillus ommeme ybi tutoris aucurum tor, velutiſtilet te, etiam tce unnie
diximus de poylk
—
5
1
n habentaliquem
ntiæ proximuchn via huiufmodizns
—
1
dum. Sed in piolimi eotum, beniglloil t idem iuli nuber
4
5 eptes fipdatiolh ſi
* 3 *
dobe,, madecanor S Dkatiolls ne Ae ) niuges 4 intet Col. e dug
nis captl
In Tu. De verborum ob
ui ptæſens ſit. Item poterunt per ſeruum quoque bligari, ſi iuſſus præcedat. Nam iuſſus verba non me n 1... quod iuſſu. licet auctoritas verha requi- rat..de tuto. V Qui preſens interrogauit, ſi antequàm
reſponderetur diſceſsit: inutilem efficit
ſtipulationem. Si verò præſens interroga-
nit,& antequàm reſponderetur, diſceſsit,
xreuerſo reſponſum eſt, obligat. Inter- uallum enim medium non vitiauit obli-
ationem... Docet quod ſuprà dictum eſt, inter abſentes ſti-
nulationem contrahi non poſſe, ſic accipiendum, vt
velentia tam in reſponſione, quàm interrogatio-
ne, neceſſaria ſit. 1 b* gi verꝰ præſens. Si quis interroget,& vrgente for- taſis aliqua neceſsitate, ſecedere cogatur, mox re-
diturus, ſi reuerſo eo reſponſum ſit, valet ſtipulatio. Nam interuallũ medium non vitiat ſtipulationem.
Quod eſt intelligendum, niſi ſtipulator aliud agere cxperit, id eſt, niſi aliquid fecerit, ex quo apparcat
eum cœptam ſtipulationẽ omiſiſſe.l. cõtinuus. infrà ſer 4 it
emper probãdum eſt, vitiatam eſſe obli- lationem. l. duos. I. ſi ex duobus. infrà de duob. reis. ltem logum temporis interuallum nocet quoq; ſti-
lic. Nam actus contrarius obligationi vitiat ſtipu-
pulationi, quia preſumitur ſtipulator ſti pulationem omittere. d. l. duos. Adde, quòd hunc cõtractum, qui cæterarum obligationum firmãdarum cauſa intro- ductus eſt, omni iuris ſolennitate ſubnixum, nume- iſque omnibus abſolutum eſſe placuit: probabilèq; eſt ided hanc formam à veteribus præſcriptàã uiſſe, quod interdum promiſſor oblitum ſe eſſe inter- togationis, aut de ca non cogitaſſe cauſaretur, ideõò- oue pactum magis quàm ſtipulationem contrahe- le voluiſſe. l.iuriſgentium.. quod ferè. de pactis. Si quis ita interroget, Dabui& reſpon- derit, Quid ni? is vtique in ea cauſa eſt, vr obligetur. Contra, ſi ſine verbis adnuiſſet. 8..ſ. Non tantùm autem ciuiliter, ſed nec na- turaliter obligatur, qui ita adnuit:& ideo recte dictum eſt, non obligari pro eo ne fdeiuſſorem quidem. Non omnino eadem verba ſtipulatoris,& pro-
milfloris, eſſe neceſſe eſt: ſed ſufficit, verbis idem ſi-
gnificantibus vti. l.omnes. C. de cõtrah.& commit. ſtip. 9... Inſtit. de verbo. oblig. l. quæ extrinſecus. l. ſi ſub vna. infrà, hic. Itaque ſi ita reſponſum ſit, quid ni'etiã, adμιέια, aut aliis huiuſmodi verbis, reſpon-
ſio interrogationi congruere dicitur. l.blanditus. C.
de fideiuſſ.l. Pam philo. S. propoſitum. de leg. z.
Non tantum ciuiliter. Sic legendum hic ett, expun- cta negatione, quam audaculi ſcriptores quidam hic adſcribendam eſſe volunt. Sed phraſim non in⸗ telligunt: de qua Budæus in Annotationibus,& in commentariis Græcæ linguæ. Quo autem nutu, vel igno conſenſus declaretuùr, non facile eſt diffinire. Queſtio enim facti eſt„in qua conſiderandi ſunt Vanj hominum mores,& multa alia, quæ non ma- gopere ad Iuriſconſulti munus pertinere viden- tut. Sunt qui caput inclinantes diſientiant, atquè re-
1 g. 961 ant. Prerer morem aliorum, vt docet Galenus 2 e ecret. Hippocr.& Plato.
9 7 vundebe, Inutilis ſtipulatio vtile pactũ ha- dec t he d heurche pact. niſi appareat conſenſum detr lanau is. infra de acceptil. Facilè autem 5 nrde on enſiſſe is, qui ſciens, prudénſque, in vome 2,1 od tantam ſolennitatem deſiderat: ne ver 1 em protulit: quamuis alioqui nutu vo-
Aitas plerunque ſignificetur. l. nutu. de leg. 3.l. dele- gare. de nouat. l. ſeruo inuito. ad Trebel.—
nuant
4 B Küis Ainplielee r interro gatus, ſi ub 22 elpoderit, S- illud factum erit 7abo.: non obligari eum conſtat. Aut ſi ita Interrogatus, Intra Calenda⸗ quintas? re- ſponderit, Dabo Idibus, æquè non obliga tur. Non enim ſic reſpondit, vti intcroo⸗ gatus eſt. Et verſa vice, ſi interrogatus ſub conditione reſponderit purè: dicen
dum erit, eum non obligari. Cuùm adiici- tur aliquid, vel detrahitur obligationi,
gationem: niſi ſtipulatori diuerſitas re- ..„. X„ 3..
ſponſionis illicè placuerit: tunc enim alia
ſtipulatio contracta eſſe videtur.
Diuerſitas in conditione, aut tempore, ſtipulatio- nem vitiat:nec refert, an breuius tempus contineat reſponſio, an longius.§. prætereà. Inſtit. de inutil. ſtipul. licet quidam diſſentiant.
Intra Calendas quintas. Id eſt intra quintum men- ſem. Eſt enim hic mos loquendi veterum. l.liber homo.§. ſi ita ſcriptum. de hæred. inſtit. Martialis lib. i. Epigr. in Calenum auarum:
Atque intraſ puto)ſeptimas Calendas
Mortes hoc tibi quattuor dederunt. b
Quidam Calendas quintas interpretantur men- ſis Quintilis, ſeu Iulij. Sed noſtram interpretatio- nem iuuat conſuetudo loquendi veterum, apud quos primarum, ſecundarum, tertiarum, atq; adeò centeſimarum Calendarum, eſt mentio. Nec vidco quid incommodi, abſurditatiſve ſit in hac ſtipula- tione, cùm quis ſtipulatur, intra Calendas quintas, & ei reſpondetur, Idibus. Nam tametſi Idus quintas non ſoleamus dicere: tamen quia interrogatus eſt promiſſor de Calendis quintis, non maleè intellige- tur reſpõſio de Idibus, quæ eas Calendas ſequuntur.
cum adiicitur. Diuerſitas reſponſionis, ſi illico placeat ſtipulatori, conualeſcit ſtipulatio, cùm adii- citur aliqua qualitas, ſiue cauſa,5obligationi: non au- tem, ſi de alia re fiat ſtipulatio, vt in capite ſequen- ti. Atque ita mihi videtur: quanquam articulus eſt iuris controuerſi. Nam qui diſſentiunt in die, vel conditione, in eo, quod ad ſubſtantiam ſtipulatio- nis pertinet, nihilominus conſentiunt: Vt manife- ſtum eſtex diffinitione ſtipulationis. Itaque mirum
non eſt, ſi conualeſcat in hoc caſu ſtipulatio potius,
quàm cùm res noua in obligationem deducitur.
81 ſtipulanti mihi decem, tu viginti re-
ſpondeas: non eſſe contractam obligatio- M Mm

4 8 4
962 nem, niſi in decem conſtat. Ex contrario quoq ue. ſi me viginti interrogante, tu de- cem reſpodeas: obligatio, niſi in decem non erit contracta. Licet enim oporteat congruere ſummam, attamẽ manifeſtiſ-
1
ſimum eſt, in viginti& decem ineſſe.
utilem eſſe..prætereà. Inſtit. de inutil. ſtip. Quod eſt accipiendum, vt hic dicitur, niſi in minorem ſum- mam,&c. Sunt, qui Iuſtinianum inſectentur, quòd 4 ſimpliciter dixerit, ſtipulationem inutilem eſſe: ſed illi non conſiderant hoc eius inſtiturum fuiſſe in In- ſtitutionibus conſcribendi, vt capita rerum attin- geret, exceptionibus in alios libros reiectis. n wiginti c decem ineſſe. Vulgaris hinc regula colligi ſolet, In maiore ſumma minorem contineri,
quæ tallax ſanè,& periculoſa eſt, vt alie diffinitiones
in iure, l.omnis diffinitio. de reg. iur.& ſatis infelici- ter operam ſuam collocare mihi videntur, qui ius ciuile in huiuſmodi theſes concludere ſtudent, quæ perplexitatem magnam ac confuſionem pariunt in iuris diſputationibus, nec firmi quicquam, aut ſolidi habent. Et ſanè facilius eſt homini, qui iudicio præ- ditus ſit,& mediocriter in iure exercitatus, vnaqua- que propoſita quæſtione, quid iuris ſit reſpondere, quàm in vniuerſum de his rebus aliquid definire, ac conſtituere, quamuis multas exceptiones,& exce- ptionum exceptiones comminiſcantur. Nec eo id dico, quòd has theſes omnino cõtemnam: ſed quòd in eis colligendis, ac tradẽdis, modum adhiberi ve- lim, quem in ſcholaſticis Doctoribus, à quibus cor- rupta eſt mirum in modum his nugis, ac propè de- leta iuriſprudẽtia, deſidero. Vt igitur de hoc vulgari dicto aliquid breuiter, ac ſimpliciter dicamus, duo notanda ſunt: vn um, quòd qui maiorem ſummam dicit, is minorem quoque dicere intelligitur. l. diem proferre.. ſi plures. de recep. arb. l. cũ furti. de in lit. 1ur. Qua in re tamen ſpectanda eſt, ſemper mens proferentis.l. diligenter. manda. c. cui de non ſacer- dotali. de præb. in 6 J. ex facto.. itẽ quero. de vulgar. & pupil. Itaque ſi quis domum ſuam locans, ſtipu- letur decem,& conductor promittat quinque:ſtipu- latio ita demum valet in quinque, ſi ſtipulator poſt reſponſionem, vel expreſsim, vel tacitè conſenſerit: quia non eſt veriſimile, locatorem, qui ſtipulatur maiorem pecuniã mercedis nomine, velle, vt quæ- cunque ei, vel minima ſumma promittatur à con- ductorc, valeat locatio. l.ſi decem. ſuprà loca. Quidã hic aliquid nugantur de forma, locum VIpiani ad- ducences de fideiuſſoribus. l. Græcsè.§. illud. de fide- iuſſo.cuius ſenſum non perceperunt, vt ego aliàs do cui. Nam omnino non obligati zyu VlIpianum ſi- gnificat non omnino obligari, iſi ſeruus.§. ſi plu- rium. ſupra ſiq.caut.Secũdẽ hic notandum eſt, eum, qui maiorem ſummam negat, non continuò mino- rem negare. Non enim recte ita colligitur. Centum non habeo: non igitur habeo quinquaginta. Verùm (vt iam diximus) quid actum ſit præcipue hic ſpe- ctari debet. Exempli gratia, is, cui debentur decem paciſcitur, ne viginti petar, petens gecem, exceptio- ne pacti, vel doh, ſummoueri dicitur. l. ſi vnus.§. ſi
*
Franc. Duarem luriſconſ.
cum mihi. ſuprà de pact. Nec audiendus eſſſſi cauil in letur,& dicat, Decem peto, non viginti, u.
remittit, minorem quoq; remittere: niſi aliud a dun wo citur, qui cùm petierit centum in iudicio, abſoluto
reo, nonaginta,& nouem petit, iudicij eludendi cau
Quæritur, an diuerſitas in ſumma, vitiet ſtipula- ſa. l.ſi quis cum totum. de exe. rei iudic. Mera ſiqun
tionem. luſtinianus in Inſtitut. ait ſtipulationem in-
modo ſtipulatio nes, vna vtilis, alia inuti.
enim infinixra eſt, in Jin luris ſtudioſus multam ope-
de ui tantùm pactus ſum. Nam in hac quæſtione Reih ) 4-
cti eſt, præſumimus eum, qui maiorem ſummam
eſſe apparcat. Eadem ratione& calumnia eius rei
dem calumnia eſt, nec in iudiciis ferenda, eius, qui 0. 2⁴ 4 4 1
dicit, iuſſus ſum non petere Centum, non autem r etere nonaginta,&c.
Sed& ſi mihi Pamphilum ſtipulanti tu Pamphilum,& Stichum, reſponderis Stichi adiectionẽ pro ſuperuacuo Mlen dam puto. Nam ſi tot ſunt ſtipulationes quot ſunt corpora, duæ ſunt quodan-
lis:neq; vitiatur vtilis per hanc inutilem.
Si vna hic ſtipulatio eſſet, eam redderet inutilem diuerſitas interrogationis,& xeſponſionis: ſed dua ſtipulationes ſunt, vt infrà docebimus. Iſcire debe- mus. Cuùm ergo vtilis ſtipulatio non vitietur per inutilem, dubium non eſt, ſi de vno interrogatum ſit, ac de duobus reſponſum, aut contra, quin lpu latio vnius valeat. l. inter ſtipulantem.§. ſed ſi e infrà. Diuerſum ius eſt in alternatione, vt puta, ſ quis ſtipulatus fuerit Stichum, aut Pamphilum&c. quia ineſt in hac ſtipulatione conditio quædam, Arg. l. 3, qui& à quib. ma. libe. l. cùm ita. de opto- leg. Sed hæc ſuo loco tractabuntur commodius.iſ ita ſtipulatus. infra 109,
Neque vitiatur vtilis. Conantur Accurſiani Do- ctores in vniuerſum diffinire, quando vtile perin- utile vitietur, aut nõ vitietur,& regulis ſius ſimita- tiones, ſublimitationèſque addunt. Sed fruſtra: fes
ram ponere non debet, iudicio meo. Quanquam non inficior, quæ ab eis ſcripta ſunt de hac te,1os poſſe iuuare, ſi cum iudicio ea legamus, nec eapto certis regulis accipiamus: quale illud eſt, iam vulgr re, ac protritum, In his quæ indiuidua ſunt,& ſepa rationem non facilè recipiunt, uod vtile eſt, per inutile vitiari, in cæteris onra r KiilladTre tius. de aqua quoti.& æſti. l.pecuniæ. Iplacuit de
vſur. Spectanda autem ſemper hic ratio eſt legs& iia voluntas eorum, inter quos negotium contrahitur. d Vt exempli gratia, vt in ſeruum quendam,& libe⸗ dute rum hominem, compromiſſum eſt à litigatoribus n cùm ſeruus iudicare non poſsit, conſtitutum eſtal u terum qui liber eſt, etſi compromiſſum racepeni- du. cogendum nõ eſſe, iudicare,&c. l. Dædius de recept. üh arb. Nam fortaſsis compromiſſum non recepiſſet a ſolus à litigatoribus arbiter ſumptus fuilet adem 8d ratione, ne volens quidem iudicare poterit, qula 5 dia tigatores eius ſolius arbitrio ſeſe committeſe a den immtio noluiſſent. Eſt& cùm in his, quæ ſepammunm an poſſunt, quod inutile alioquin eſt, valet: vt indom ili tione inter virum& vxorem. J. ſi ſponſus.; geneli i liter. de dona. inter vir.& vxo. Non enim rille 5
les n 3... ti⸗ per inutile vitiatur:ſed quod inutile eſt propterut hen lis comunctionem, conualeſcit. Eadem,

xeſponſion docebimus lle
„fi de yno inem un, aut contra du ſtipulamtem tu alternatione,) 1 hum autPamöüim atione condiom allibe.Lcumin kn
tabuntur commin
Donantur Accuiu
nite, quandonik tur, I regulblla caddumt. Kdtunn
rris ſtudioſis mm,
iudicio meo, unm
ſcripta lunt ce uuſ cio ea legamub le auale illud elbunt ux indiuuduafdh piumt ſa nibt
— z — — — — — ———
———— ——= — —
—
— — ——
8* —
—
,
—
— =
8== = —— =
— ——
—
In Tit. De V
Eadem„an alia lingua reſpondeatur, nihil intereſt. Proinde ſi quis Latine in- terrogauerit,& reſpondeatur ei Giæcd, dummodo congruenter reſpondeatur, obligatio conſtituta eſt. Idem per contra-
I 2ſ. rium. Sed vtrůùm hoc vſque ad Gręcum X. ſermonem tantùm protrahimus: an verò
& ad alium, Pœnum fortè, vel Aſſyrium, vel cuius alterius linguæ, dubitari poteſt. Etextat ſcriptura Sabini, ſed& verum pa- ttur, vt omnis ſermo cõtineat verborum obligationem: ita tamen, vt vterque alte- 4. 0 ius linguam intelligat, ſiue per ſe, ſiue erverum interpretem.
Stipulatio, quæ ciuilis, ac legitima eſt, non vide-
batur alia lingua, quàm Latina, contrahi poſſe. Sũt enim certa verba ad ſtipulationem contrahendam, legibus,& Iure ciuili inducta, quæ ideo ciuilia,& le- gitima dici poſſunt fi cut in teſtamentis. l. vlt. C. de teſta. tut. l. verbis ciuilibus. de vulg. l. directas. C. de teſt man. Nam olim Latina lingua vtendum erat in teſtamentis, ſi quis hæredem inſtituere, aut lega- re vellet, quia verba ciuilia hic neceſſaria ſunt, non autem in fideicommiſsis, quæ non ex iure ciuili, ſed ex Pretorum iuriſdictione, proficiſcuntur, vt auctor eſt Vlp. in fragmentis Inſtitutionum. tit. de fideico. Sed eò tandem ventum eſt, vt tam teſtam cta, quàm ſtipulationes,& alij actus legitimi, Græca quoque lingua fiant. l.hac conſultiſsima. C. de teſta. d. l.vlt. C.de teſta.tute. l. Græcè. de fideiuſſ. F ingitur enim ſipulatio certis ex cauſis Iuris gentium eſſe. lan in- ntilis.§.vlt. de acceptilat. De magiſtratuũ Decretis, Eſententiis iudicum dubitatum eſt. Et Triphoni- aus ait, decreta à Pretoribus Latinè interponi debe- te.lidecreta. de re iud. Arcadius verò ait, iudices tã Latina, quàm Gręca, lingua ſententias proferre poſ ſe.liudices. C. de ſenten. Sed hæc contraria nõ ſunt. Nam Arcadius Triphonino addit, etiã Græca lin- gua,&c. Tamerſi enim à Græca lingua alieniores quondam eſſent Romani,& Græcis Latinè reſpon- detent, cõſque per interpretem loqui cogerent, vt autor eſt Valerius lib. z. tit. de Inſtit. antiq. tamen
Poſted quàm imperium tranſlatum eſt Byzantium, bermiſerunt Imperatores iudicibus Græcè ſenten-
tias proferre. Sic igitur dictum Triphonini inter- bretamur, vt nulla alia lingua poſsint decreta inter- Poni, quàm Latina, aut Græca. Quidã decreta apud cundem pro edictis generalibus accipiunt, ſed pue- tile erratum hoc eſt, ac indignum omnino, quod refellatur. Exiſtimaui aliquando, reſcriptum Arca- dij de iudicibus datis accipi poſſe.Sed eo ſeculo iu- dices etiam magiſtratus dicebantur. Qua de re ali- bifulius. Sed cur ſtipulatio quacunque lingua con- aipi poteſt, decreta,& ſententiæ iudicum non æquè? eſpondeo, ſti pulationes,& contractus, cum extra- nels fieri, qui Latinam linguam, aut Græcam non lllent. At magiſtratus,& iudices populi Romani, von decebat linguam Romanam ignorare. Vnde liderius quendam albo iudicum eraſiſſe dicitur,
¹
duod Latinè neſciret.
erborum oblig.
062 Congruenter roſpond Vtile vi 9 3 tis a0nniee o huun tile viſum non eſt iu⸗ tle and ob tanti am diuerſitatem interroga- „& reſponſionis ſtipulationem vitiari. L.om-
nes. C. de contral 14110, ſtit. de verb. obl commit. ſtipul.§. in hac re. In-
Fer inter ic i Pretem. Quæſitum eſt, an huic interpreti
des h— 6 nabearun Et certum eſt, ſi controuerſia fit, an ln 4 110 conkracha ſit, necne, teſtimonium eius ſo- dur duda ufficere. l.iuriſiurandi. C. de teſt. Proferri uim cbent tabulæ de ea re, aut produci teſtes, qui eltificentur ſe Interfuiſſe, cm Titius exempli gr tia, Sempronio ſtipulanti miſir. ier den. ds 1 ipulanti centum promiſit, vt Mæ- s tum aſlerebat, quem adhibuerant interpre-
ille vel tabulario, vel teſtibus præſentibus retulit, an audiendus ſit. Et exiſtimo, ſi ſimpliciter acceptus ſit mterpres, veritati locum ſuperfore. Non enim lic ſimpliciter Vlpia. ait, ſtipulationem rectè contrahi Per interpretem, ſed ita demum, ſi verus ſit. Quòd ſi adhibitus eſt, vt omnino fides ei haberetur, alind vi- detur dicendum eſſe. Arg. I. Theopompus. de dot. præleg. Arbitror tamen, ſi interpreris perfidia clarè probari potuerit, decepto ſuccurrendum eſſe ſal- tem beneficio reſtitutionis in integrum, ex clauſula
generali edicti. I. r. ex qui. cau. maio. arg. l. ſi libertus ita iurauerit. de oper. libert.
II. bAVI VS I.IB. XII. AD EDICTVM.
Tipulationum quædam in dando, quædam in faciendo conſiſtunt.
Stipulationum quædam in dando, alie in facien- do conſiſtunt. In dando, vt cùm quis ſibi pecuniam dari ſtipulatur. Et hoc verbo vt plurimùm domi- nij tranſlatio, non ſimplex traditio, ſignificatur. l. vbi autem.§. vlt. in faciendo, vt cùm quis ſtipulatur, in- ſulam ædificari, rem tradi. I. ſi rem tradi. 28. Et ani- maduertendum eſt, verbum facere, hic anguſte ac- cipi, vt dationi opponatur. Nam latiùs accipiendo, qui dat, facere quoq; dici poteſt. l. in facto. de cond. & demon. l. verbum facere. de verb. ſign. Sicut& is, qui loquitur,& aliquid dicit: tamerſi dicta opponan- tur factis, nonnunquam apud noſtros auctores. l. aut facta. de pœnis. Sed de huius verbi ſignificatione fuſius diſſeruimus lib.. Diſput. anniuerſ.c. 59. Huic diuiſioni plerique tertium membrum, quod à Pau- lo omiſſum eſt, addunt,& quaſdam ai unt mixtas eſſe, vtpote, quæ in dando ſimul,& faciendo conſi- ſtant. l. veteris. C. de contrah.& com. ſtit. Vt ſi quis ſtipuletur ſibi rationes reddi.Lcum ſeruus. de cond. & demonſt. Sed noiIm-non Cſt. L flih- duohus- lici Kis mixtus caſu 1. l.ſi ita ſcriptum. de liber.& poſthu. Qua de re Galenus ele-
ganter diſſerit, lib. z. de Sanita. tuend.
Et harum omnium quædam partium preſtationẽ recipiunt, veluti cùm decem dari ſtipulamur: quędam non recipiunt,
vt in his quę natura diuiſionem non ad- MMm 2
„hoc.
3 4
́:ͤͤͤͤͤ

aut quodlibet vas. Nam etſi Stichi pars
96 3 Franc. Duaremi luriſconſ.
„ An 1—
99 mittunt, veluti cùm viam, iter, actum ſti- pulamur, quedam partis quidẽ dationem
natura ſui recipiuntſed niſi tota dantur,
ſtipulationi ſatis non fit: veluti cùm ho- minem generaliter ſtipulor, aut lancem,
re. Vlpia. cap. j. de ſtip. ſeruo. Seruus communis ſ omnium eſt, non quaſi ſingulorum totus, ſed ie partibus vtique indiuiſis, vt intellectu magis du habeant, quàm corpore. lItaque pars Stichi,ex ſti 6 latione tam deberi, quàm peti ac ſolui commad poteſt. Qui enim dominus eſt Stichi, poteſt domi nium non modò totius Stichi, ſed etiam partis in 3 1. diſc in ſtipul: 4 ſoluta ſit, nondum in nulla parte ſtipula- arormaa„& incertæ, in ſtipulatorem transferte, y HF.. ſeruus qui proprius erat promiſſoris, incipiat com tionis liberatio nata eſt, ſed aut ſtatim re- peti poteſt, aut in pendenti eſt, donec alius detur. Eiuſdem conditionis eſt hæc ſtipulatio, Stichum, aut Pamphilum dabis?
Sequentia capita, quæ ad obligationes diuiduas atque indiuiduas pertinent, inſignem Juandam ob- ſcuritatem habere creduntur: vt non immeritò quis hanc diſputationem aggreſſurus, illud Homericum exclamet, πεσντι νννμηινο emπά. Mihi autem, ſi quid difficultatis ineſt, nõ tam in rebus ipſis, quæ tractan- tur A iuris auctoribus, aut in verbis eorundẽ, quàm in tractandi, docendique ratione, ac dexteritate qua- dam, eſſe videtur. Quã ego in vulgaribus iuris Do- toribus, acutis quidem illis fortaſſe, ſed parum eru- ditis deſidero. Nec verò in quenquam adhuc ſcri- ptorem incidiſſe me puto, qui rem ita explicet ac doceat, vt planè intelligatur. Quanquam Eguin. Ba- ronis, collegæ quondam noſtri, præclarum de indi- uiduis obligationibus extat uντe νμηď, uod diligé- tem I. cctorem multùm iuuare poteſt. Quid præſti- terim in hoc genere, alij viderint: certè in animo ſemper habui, non alios fubtilitate vincere(id quod homini mediocriter exercitato non admodum dif- ficile hic eſt) ſed breuiter, dilucidè,& enucleatè de his rebus diſſerere: tametſi id me aſſequutum eſſe, vix affirmare auſim, adeò operoſa res eſt orationis perſpicuitas. Sed vt ad rem accedamus: Stipulatio-
num tam quæ in dando, quàm quæ in faciendo con ſiſtunt, Paulus ait, quaſdam partium præſtationem recipere, alias non recipere. Partium præſtationem recipiunt ſtipulationes quantitatis, ſiuc pecunie. Ea- dẽmque eſt cauſa ſpeciei, ſiue corporis certi- Vlpia- nus cap. P. de ſolutio. Qui decem, inquit, debet, par- tem ſoluendo, in partem obligationis liberatur,& reliqua quinque ſola, in obligatione remanent. ltem qui Stichum debet, parte Stichi data, in reliquam partem tenetur. Hoc tamen differt obligatio pecu- niæ, ab obligatione ſpeciei certæ, quòd quantitas ſeu pecunia numero diuiditur, ſpecies diuiditur in- tellectu, in partes incertas. l.in ſtipulationibus. infrà. Nam iuris noſtri auctores, alia atque alia diuidendi ratione vtuntur ad commoditatem hominum& rei cuiufque naturam reſpicientes. l. cum Stichus. l. ſi is cui. de ſolut. Hæc vt faciliùs aſſequantur, qui ru- des adhuc ſunt, ac tyrones in Iure ciuili, quorum gratia hæc potiſsimùm ſcribimus, hi conſiderent velim, res non ſolùm corpore, ſed etiam intellectu diuidi. l. Mæuius. 5. duobus. de leg. z. Cùm enim di-
loquimur, partes indiuiſas, atque indiſcretas ferè ac- cipimus, quæ appellatione partium propriè conti- nentur: quia cùm diuiſio, ac ſeparatio corporali ſt veluti inter ſocios, à communione recedentes quod cuique obtigit, totum quiddam verius quam pars appellatur. lxrecte dicimus. de verb. ſig. l.ſi quisduas ſi quis partem. com. prædi. Sed cùm pecunia i d. pulationem deducta eſt, aut alie res huiuſmodi qug conſtant pondere, numero, aut menſura, nihil opus eſt hac intellectuali, vt ita dicã, diuiſione, cùm quan. titas commodè& vtiliter numero diuidatur. Nec verò eum iudico ſatis aptum Juris ciuilis ſtudio, qui credat, cùm de diuiſione hominis debiti loqpui- mur, tunc hominem diuidi, cùm in partes gladio ſecatur. Hoc enim eſt rem perdere: ac corrumpere Vnde illud Caſſellianum apud Macrob. Nauemſi diuidis, nec tu, nec ſocius habebitis. Hinc etiam 4. Fabij Labeonis vafrities& calumnia cognoſcitur, qu cum à ree Antiocho, quem bello ſuperauerat, ex feœden icto dimidiam partem nauium accipere deberet, medius omnes ſecuit. Natura diuiſionem non admittunt ſer- uitutes, quia vſus carum indiuiſus eſt. I. viæ. de ſer- uit Sed non facilè poteſt intelligi diſpuratio de ſer uitutibus, niſi prius de factis tractatum fuerit, atque ideò melius eſt hac parte ſuperſedere, vſque ad ca-
tur. Dubitari potuit de ſtipulatione hominis incet- ti, quia natura diuiſionem hic admittit. Nam tam-
tio, ſiue ſolutio facienda eſt, neceſſariò deueniem dum eſt ad ſpeciem, id eſt, ad certum hominem, quẽ diximus ſine incommodo diuidi poſſe. Vecim Xiuris auctoribus deprehenſum eſt, ex huiuſmod diuiſione magnum incommodum ſequi. Fit enim,
ſorum hominũ. l.in executione.§. pro patte: Quod iniquum, atque iniuſtum eſt, cum aliud pro alio, in-
minem incertum. Nam peritio eius
us lum,
potuit defunctus facere: nec quod ſtipulat 1 3
non conſequar. Idem uris eſt,& ſi quis decem, hominem promiſerit. Nam ſi ponamus, prom. rem hominis incerti, dando partem Stichi, propa
cimus, Titium,& Sempronium eiuſdem rei domi- te liberatum eſſe, ſupererit pars hominis lneene nos eſſe, rem diuiſam eſſe in partes ſignificamus, obligatione: quam partem ſi petat ediof b ans lterius hom-
ei ſolui pars Pãphili, aut cuiuſuis a arbitrio promiſſoris.
nius habet. Verùm hæ partes corporaliter ſeparatæ non ſunt, ſed confuſæ,& commixtæ, vt neuter poſ- ſit ſuam partem à parte ſocij ſui diſcretam oſtende-
quarum partium vnam Titius, alteram Sempro-
Le munis eſſe. Cùm igitur de diuiſione in partes lic
pitis 72. enarrationem. l. ſtipulationes non diuidun.
etſi promiſſus ſit homo incertus, tamen cùm preſt-
vt ſtipulator aliud conſequatur, quàm quod ſtipula- tus eſtinempe pro vno aliquo homiue, partes diuer-
uito creditori ſolui non debeat. 1.2. de rebus credit Paulus, cap. 85. infrà. Pro parte peti, ſolui autem niſi totum non poteſt: veluti cùm ſtipulatus ſum ho⸗ ſcinditur:ſolui verò niſi in ſolidum non poteſt: alioquin in diuer- ſis hominibus rectè partes ſoluerentur: quod non
§. huic autẽ. Inſtit. de aion
..... u
Itaque huius incõ modi vitandi gratia, wonin quanui inis incerti, à fingulls ³
eſt, vt quanuis pars hominis incerti, Bulefh

alie res huiulne „aut menlurazit ſcditiſonecdn numero diuitan dum luris cüute ne hominis dohi.
1
cam in panaa perdere:ac conm
apud Macrob Nar hadebitis. Hina calumnis exguſan
ell ſuperuenai
am accipene dauun onem non admim. ndiuiſus eſt tte ntelligi diſgernpte is tractatum ferna ſuperſedete, ijnl ipulationes wn iun pulatione homiuunt hic admittt Nuv certus tamen cimſci
—
eſt, necellatiöter , ad cettum binf nodo dicidi polke
In Tit. De verborum oblig.
leredibus petatur ramen ſolutio partis non ſtatim liberet debitorem, ſed pendeat liberatio, donec al-
ter ſoluerit reliquam partem, quam debet:vt ſi eiuſ.
dem hominis partem ſoluerit, liberatio naſcatur: ſi alterius hominis, non naſcatur. l. ſi non ſortem.§. fi qecem. de condit. indeb. Tractatur hic quæſtio, an creditor, cui debetur uantitas, vel ſpecics, partem à debitore inuitus ac- cipere cogatur. Et exiſtimo, cogendum non eſſe, ſi qe reliqua parte nulla ſit controuerſia, præterquam
in caſibus exceptis:l. ſi tutor.§. Lucius. de vſu. lobſi-
aatione. C. de ſolutio. l. cùm hæres.§.pen. de ſtatu- ſber. quia particularis ſolutio magnam incommo- itatem affert. l.planè. ſuprà famil. erciſc. Quòd ſi gebitor in iure, id eſt, apud Prætorem, fateatur ſe Jartem debere, pro iudicato habendus eſt, quod ad eam partem attinet. I. 1. l.certum. de confeſ. l. poſt rem de re iudic.l. ſi debitori. de iudi. De reliqua par-
te cuius ſe debitorem eſſe inficiatur, à Prætore iu-
dicium dabitur. l. quidam exiſtimauerunt. de rebus cted. Et hæc ſententia vulgò recepta eſt: ſed eam re- ſelli( Alciatus: cuius rationes perquàm leues mihi eſſe videntur. Nam quod ait, hoc pacto meliorem heri conditionemn negantis, quàm cõfitentis, locum quoque haberet in eo qui totum ſe debere negat, aut confitetur. Is enim, qui totum confitetur, ſtatim cogitur ſoluere, non is, qui inficiatur. Deinde ait, di- uidi obligationem inter hæredes, lege 1². Tabula-
mm: quod non fieret, niſi à defuncto diuidi poſſet:
quoniam ex perſona hæredum conditio obligatio- nis non mutatur.§. ex his. infrà. Sed hic non muta- tur conditio obligationis, cùm ſemper diuidua ſit: & ſoluens partem, pro parte liberatur. Quod enim dicitur ex perſona hæredum conditionem obliga- ionis non mutari, ſic accipiendum eſt, vt obligatio, quæ indiuidua eſt, veluti ex ſtipulatione hominis incerti, diuidua propter hæredes non fiat. Quod au- tem hic vulgò dicitur, ſi quis decem dari ſtipuletur, partem à debitore ſolui poſſe cteditori, ſic acci- piendum eſt, ſi creditor id velit. Nec me mouet Al-
ciati ratio, dicentis, ita fore, vt nulla inter ſtipulatio- nem certæ quantitatis, aut eejeh,& ſtipulationem
tei incertæ, puta hominis, differentia reperiatur. Si enim, inquit, debitor hominis incerti partem Öti- chi ſoluerit, volenti creditori, non poteſt conqueri
creditor, quòd iniuria affectus ſit:& ſic ceſſat ratio,
de qua iam diximus.. pro parte. Iraque debitor ho- minis liberabitur pro parte, ſicut 3cdtor quantita- tis, vel ſpeciei. Sed puto, debitorem hominis in- certi, ſoluendo partem Stichi, non continuò libe- rati, idque ſatis expreſſum eſt ab VIpiano his ver- bis. Stipulatus.§. qui decem. de ſolut. Qui decem debet, partem ſoluendo, in partem obligationis li- beratur,& reliqua quinque ſola in obligationc re- manent. Item qui Stichum debet, parte Stichi data, in reliquam partem Stichi tenetur. Qui autem ho- minem debet, partem Stichi dando, nihilò minðs
ominem debere non deſinit. Denique homo ad- uc ab co pexi poteſt. Sed ſi debitor reliquam par- tem Stichi ſoluerit, vel per actorem ſteterit, quò mi- uis accipiat, liberatur. Nam cum intelligat credi- tor, hanc eſſe naturam ſti pulationis, vt liberatio ex euentu pendeat„cum hac exceptione tantum par- ten accipele intelligitur. b
06 8 — ₰
Quędam partis quidem datic nem na- tura ſuj recipiunt.
Si...„.. 188 Auis ſti pulatus fuerit hominem incertum, na- du4 nd ndaan„quò mindòs præſtatio diuidatur- G rtus homo præſtari ſemper debet, qui diui- lonem recipit, vt ante dixi nenen Vt tximus. Sed quia comper- 1 3 ex ea diuiſione non leue incommodum ſe- ... 3 1 cõ arurunt eſt à turis authoribus, ceum qui par- 3 2en ꝛominis ſoluit„non ſtatim liberari, ne ſi 6 Mtea alterius hominis pars præſtetur, loco vnius Ominis, creditor diuerſorũ bomi dem m, merforü hominum partes con- I. in ex infrà. Na ali 4 aine din XCCutionc.§. pro parte. infrà. Nã aliud pP 3— Aull inuito creditori, imquum eſt. I.z. de reb. creb. An itur ſolutio partis, pro parte ad libe-
rationem proficiat, ex euentu omnino pendet. 1.ſi non ſortem.. ſi decem. de cond. indeb.
EFiuſdem conditiona. Similis eſt obli gationi gene- ris, certarum rerum ſub alternatione, promiſſarum
obligatio. Nam qui promittit hominem, ſingulos homines quodammodo ſub alternatione,& condi- tione, prom ittere intelligitur. I. Meuius.§. duobus. de leg. 2.1.3. qui,& à quib. ma. libe. l. cum ita. de optio. lega. Differunt tamen hæ obligationes in pleriſque allis caſibus„de quibus alibi diſputatum eſt. i. ſi vnus.§. ſed ſi ſtipulatus. de pact. Lqui decem.§. Sti-
chum. de ſolutionib.
Ex his igitur ſtipulationibus, ne hære- des quidem, pro parte ſoluendo, liberari poſſunt, quandiu non candem rem om- nes dederint. Non enim ex perſona hære- dum conditio obligationis immutatur& ideò ſi diuiſionem res promilſa non reci-
it, veluti via: hæredes promiſſoris ſingu- in ſolidum tenẽtur. Sed quo caſu vnus ex hæredibus ſolidum præſtiterit, repeti- tionem habebit à cohæredibus, familiæ erciſcundæ iudicio. Ex quo quidem acci-
dere poſſe Pomponius ait, vt& ſtipulato-
ris viæ, vel itineris hæredes ſinguli in ſo- lidum habeant actionem. Sed quidam
hoc caſu extingui ſtipulationem putant,
quia per ſingulos acquiri ſeruitus non poteſt. Sed non facit inutilem ſtipulatio- nem diffic ultas præſtationis.
Obligatio generis, aut rerũ ſub alternatione pro-
miſſarum, ne inter hæredes quidem promiſſoris di-
uiditur. Cùm enim eadem omnino ſit ratio in hæ- redibus, quę in defuncto, natura& condirio obliga- tionis, ex perſona hæredum mutari non debet. 12.§. incertam. de præto. ſtipul. Si tamen plura genera in ſtipulationem deducta ſint, numero fiet inter hære- des diuiſio. l.in ſtipulationibus 54. Lſi centum. 117. Quid ſi in certum hominem nò conſentiant hære- dcs? Officium iudicis eſt inſtare apud eos, vt con⸗ ſentiant. l. huiuſmodi. 86.§.vlti. de lega. 1. Quòd ſi tinacia, vt ad cõcordiam teduci manebitq́; actio ſalua co- tetit,&c. I.hæredes.
M Mm 3

C —
———
————
—— ———— 8—— 25 ———
966 §. ſi
incerto. ſupra famil.erciſc.Sunt qui putent ſorte rem diſcerni poſſe: quod ratione non caret. l. z. Cod. commu. de legat. 1
Non enim ex perſana Caue putes. theſim, ſiue re-
ulam generalem, à Paulo hic tradi. Loquitur enim
de generis obligatione. Itaque ſi quæratur in vni- uerſum, an ex perſona hæredum conditio obhiga- tionis mutetur, nihil aliud poſſumus reſpondere, niſi ſpecCandam eſſe rationem,&c. vt c˙ùm ratio ea- dem apparebit in hæredibus, obligatio naturam ſuam retineat.
Et ideo ſi diniſionem Hæredes promiſſoris, ſi obli- gatio naturà diuiſionem non recipiat, in ſolidum tenentur. l. ea quæ. de re iud. J.viæ de ſeruit. 1. hære- des.§. an ea ſtipulatio. ſuprà famil. erciſc. Exiſtimo tamen, rectiũs facturum iudicem, antequam vnum ex hæredibus cõdemnet in ſolidum, ſi tempus præ-
ſtituat cæteris cohæredibus, intra quod ſeruitutem
ræſtent ſecundum reſcriptum Diui Marci, Lfidei-
commiſſa.§.fi in opere. de lega. 3. cuius hæc verba
ſunt: Si in opere ciuitatis faciendo aliquid relictum ſit:vnumquenq; hæredem in ſolidum teneri, Diuus Marcus,& Lucius Verus Proculæ reſcripſerũt:tem- pus tamen cohæredi præſtituerunt, intra quod mit- tat ad opus faciendum: poſt quod ſolam Proculam voluerunt facere, imputaturam cohæredi fumptum pro parte eius. Ergo& in ſtatua,& in ſeruitute, cæ- teriſque, quæ diuiſionem non recipiunt, idem D. Marcus reſcripſit. Fit autem condemnatip ad litis xæſtimationem, quam ſolidam& integram exoluit reus, d. l. heredes.§. an ea ſtipulatio. licet in facti obli- gationibus æſtimatio diuidatur. I. ſtipulationes non diuiduntur, infra. Arbitror& ſeruitutem ipſam ab vno conſtitui poſſe. arg. l. procuratorem.§. ſi igno- rantes, mand. l.fideicommifſa.§.ſi in opere. de leg.. quamuis vnus cam promittere& cedere non poſ- ſit. l.per fundum. de ſeruit. ruſtic. præd. b Sed quo caſu vnus Quod neceſsitate cogente ſol uit vnus ex hæredibus, id ab altero repetit iudicio familiæ erciſcundæ. l. hæredes.. ſi vnus. famil. erciſc. Nec dubito, quin id locum quoque habeat in obligatione generis: quia cogitur totum ſoluere, ſi velit liberari. Ac neceſsitatem hic accipere debe- mus, nõ tantùm ſimplicem& abſolutam, ſed etiam conditionalem, quam Cicero, cum adiunctione ne- ceſsitatem, vocat. lib. z. de Inuent. 13. Cod.de nego. eſt. Nec nos mouet argumentum Alciati, qui Pau- lum ait ſed quo caſu, dixiſſe, non quibus caſibus. Nam
hæc verba, ſed quo caſu, generalia ſunt: quæ perinde
accepit Alciatus, ac ſi Paulus dixiſſet, quo caſu ſi
vnus,&c. Vult igitur Paulus, quocunque caſu vnus ſolidum præſtiterit, petitionem habere,&c. Repe ritio autem fiet, non modô, ſi æſtimationem ſerui- tutis, ſed eriam interdum, ſi ſeruitutem ipſam præ- ſtiterit. Vrpura ſi coactus fuerit redimere fundum
alienum hæres, cui velut proprio ſeruirutem impo-
ſuerat defunctus.
Ex quo quidem accidere. Singuli hæredes ſtipula- toris ad ſeruitutem petendam in ſolidum agunt. d. J. viæ. de ſeruit. d. l.hæredes. S. an ea ſtipulatio. Sed quidam hoc caſu. Videbatur extingu debere
ſtipulario, quia per ſingulos ſeruitus acquiri nõ po- teſt, id eſt, ſi duo habeant fundum communem, non poſunr ſinguli ſeruitutem ei fundo acquirere. l. pro
Franc Duareni luriſconſ.
ſu. Sed mihi videtur, obieèctum diluens, interpretani 7—
parte. ſupr. de ſeruit. Nam nec pro parte poteſt vnu acquirere, quia ſeruitus diuiſionem non recipit:n inſolidum„ quia alteri acquireret, Contra ratiore
m
iuris. l.proprium. commu. prædio. Hic autem hær m hærc.
des fundum hereditarium communiter poßiiq
non igitur vni ſeruitutem ei fundo acquirere len ged non facit Subobſcura ſunt hæc verba Paul
nec ſatis cõuenit inter viros eruditos de eorum c
quod dicitur, per ſingulos acquiri ſeruitutem i
poſſe. Id enim de ſtipulatione ipſa, qua zcoürtn
obligatio,& actio in perſonã, accipiendum eſt un
de preſtatione,& conſtitutione ſeruituris, dur an
promiſſa ac debita eſt. Nam etſi nemo ſtipulando.
aut paciſcẽdo, poſsit alteri acquirere obligationem, 2
aut actionem, l. quo tutela. de regul. iur.ſtipulatio iſta.§. alteri. infrà tamen poſtquam obligatioex ſ.
pulatione quæſita eſt, poſſeſsio, ac domimum per quamcunq; perſonam, poteſt acquiri alteri.lcaq
l.traditio. S. vlt. de. acqui. rer. dom. Senſus iau rum verborum eſt, cùm dicimus difficultatem, ſue
impoſsibilitatem acquiſitionis, inutilem facereſſi-
pulationem, id de ſtipulatione, non de præſtatione intelligi. l. proprium. com. prædio. quoniam inpræ- ſtatione difficultas non eſt, ſi ſtipulatio iam contta- cta ſit. Difficultatis autẽ verbo hic vſus eſt Paulus
pro impoſsibilitate, fortaſsis vt inſolens verbum g.
fugeret, à quo ex iuxis authoribus nonnulli adeo ab. horruerunt, vt Græco vti mallent. l. ab omnibus de
lega. 1. Quòd ſi quis obiiciat, ſi ſtipulator fundi par.
tem alienauerit ante conſtitutam ſeruitutem, cor- rumpi omnino ſtipulationem, J.pro parte. de ſeruit J. ſi ſub vna. infrà. cùm tamen ſuperſit tantùm præ
ſtatio, ad executionem ſtipulationis: reſpondeo, non
de ſola præſtatione& executione tum agi, ſedde obligatione quoque emptori acquirenda, cui non competit actio ex ſtipulatione, ſicut hæredi,&c. Sed dixerit fortè quiſpiam, hac ratione non ſatis con- ſultum promiſſori, qui poſtea ab altero cohætedt conueniri poſſet. Verùm nullam agendi cauſam al ter haber, conſtituta iam,& impoſita ſeruituteſm- do. Nam verius eſſe arbitror, victoriam vniuspio- deſſe etiam alteri, quamuis de cõſtituta tantum ſer- uitute id vulgò intelligatur. l.loci.§.ſi fundus. ſi ſer ui. vind. Si enim vnus ex ſociis, qui emerunt ſimul fundum, poteſt ſolus alteri poſſeſsionem, ac domi. nium quærere. l. raditio. S. vlt. de acquir. rer. domin. cur non idem dicemus in rerum incorporaliumac- quiſitione, non video. Nec aduerſatur noſtræ ſen⸗ tentiæ, quod lulianus ait itinere ad prædium com- mune duorum legato, niſi vterque de loco itiner conſentiat, ſeruiturem nõ acquiri. itinere. de ſeruit. ruſtic. prædio. Cùm enim dicimus, vni per alterum poſſeſsionem acquiri, non ita a-cipi volumus, V9
vel diſſentientibus ſociis, ſiue cohæredibus acquila
tur. dict. l.ea quæ. Sed quæſtio hic proponiturquan
nullo modo ſeruitus per fingulos acquini po f
Quod quidem de ſtipulatione verum eſt, tamelll- velint omnes cohæredes:ſed in præſtatione ſeruſiè-
tis locum non habet.
Si tamen hominem ſti pulatus, cum
vno ex hær edibus pro miſſoris Ceen
xX P. duntaxat cæteroru obligationt üperenn. vt exX 1
———————“
— — — —
V 89 h ama ätre ali
—.
—— — —
— —
——
95—— — — —
K ——— — ——ᷓ v —
— — — — ——

verbo hic vſeschh Gis vt inſolewsichl
3
horibus nonnulad mallent. Lab oma. riat,ſi ſtipolatotiun ſtitutam ſeruiu
onem,Ipro panetn
men ſuperit umm
pulationis:eporti Lecutione tum 39
ptori acquitentimn tione,ſicut hærcil hac ratione wonläti poſtea ab alepan nullam agendiau „& mpoßc ſerun iroot, victoriam m uis de coftituta ums tur. Lloci 5 funiu x ſociu- n emti teli polctsionemun
.§.1 k de acquir 1
In Tit. De verborum oblig.
.. /A. vt exolui poſsit. Idémque eſt, ſi vni ex he. redibus acceprolatum ſit. Idémque eſt in
pſo promiſſore,& in fideiuſſoribus eius,
quod diximus in hæredibus.
Quod antè dictum eſt, vnum ex hæredibus pro- miſſoris à quo petitur pars hominis incerti ſi par- tem Stichi ſoluerit, non continuò liberari, ſed libe-
A.. nationem ex cuentu pendére: id perpetuum non eſ.
ſe,Daulus hic oſtendit.& quoſdam caſus refert, in uibus ſtatim contingit liberatio: veluti ſi ab altero cohærede pars hæreditaria priùs petita fuerat,& ab- ſolutio ſecuta. Nullum enim tunc periculum eſt, ne indiuerſis hominibus ſolurio fiat. l. in executione.§. nlo parte. infra. A Egero. Quibuſdam valde abſurdũ videtur, quòd hoc verbum ad abſolutionem referatur, nõ ad ſim- liem actionem. Verùm hi conſyderare debent, in ambigua voce legis accipiendam eſſe eam inter- pretationẽ, quæ vitio careat. lin ambigua. de legib. Ambigua autem hæc oratio proculdubio eſt, quia poteſt de ſimplici actione intelligi, quam nulla ſit ſecuta ſententia. Ac ſi ſententiam ſecutam eſſe fa- teamur, dubium adhuc relinquitur, an abſolutoria fuerit an condemnatoria. Nec ſanè vlla videtur in- terpretatio afferri huic loco conueniens, niſi abſolu- tum reum contra quem actum eſt, dicamus. Qui enim verbis inhærent, de petitione tantùm hec ver- baintelligunt, quaſi petitione ſola ſtipulator ſibi no ceat, qui ne receptione quidem partis ſibi nocet. l. ſi ſtipulatus.. qui decem. infr. Ac tametſi nitãtur qui- dam noſtras rationes refellere, ſatis tamen perſpi- cuum eſt, quantis nugis chartas repleuerint in hac diputatione, dum probare ſtudent, eum, qui egit ad pattem, aduerſus vnum ex hæredibus promiſſoris, ſti preiudicare, contra ius apertum. l. reos. C. de fi-
ſeiuſſo. Quid enim apertius eſt, quàm quod Vlpia-
uait, pro parte quidem agi poſſe, ſed non niſi in
ſolidum poſſe præſtariel. in executione.§. pro parte. infr. Adde, quòd pleriſque aliis in locis hoc verbum apud iuris auctores ita accipitur. lſi quis cũ totum. Iſiàte. de except. rei iud. Non enim curæ fuit eis, aiiter rem exprimere, cum exiſtimarent, neminem
tam auerſum à vero eſſe, vt non ita interpretaretur,
quemadmodum ratio, æquitas,& materia ſubiecta poſtulat. Et hoc ſenſu poſterior caſus de acceptila- tione recte comparatur prior: quia ſicut acceptila- Uone, ita abſolutione, liberatur reus. Acceptolatum ſit Acceptilatione ergo vni facta, non liberatur alter. Quod eſt acci piendum, niſi ac- ceptolata ſit tota res, quæ debetur. I. ſi ex pluribus. ge accept. Quid, ſi accepto feratur vna ſpecies? Et conſtat totam obligationem tolli. l.& per iuſiuran- um.§. ſi is qui hominem. de acceptil. Quamuis alia ſit cauſa pacti, quod de non petenda ſpecie fa- (tum eſt. l.ſi vnus.§. fed ſi ſtipulatus. de pact. Cuius luerfitatis rationem aliàs docuimus. l. pen.§.ſi vir. olut. matri. G Tideiuſſoribus. Eadem eſt ratio plurium fideiuſſo- um promiſſoris, quæ eſt hæredum, vt non aliter in- tetcos,quàm inter hæredes, diuidatur generis ſtipu-
io.ſ plures. Inſtit. de fidciuſ.. lem& ſi in facto ſit ſtipulatio: veluri
ire volebat. arg.l.ſi ſtipulatus.
ſi..
ia ſt bulatus fuero, Der te non Herineque Per ha redem uum, quo minus miln ire Igere li- ceat.
at:& vnus ex pluribus haredibus pro-
undæ iudicio ab ceo re-
Petent, quod Præſtiterunt. Hoc& lulia-
rit, qui ſtipulatus o ite agere licere,
. I cius prohibeatur- intereſſe dicemus, vtruùm in ſolidum ſti-
ul.*.. Pufatio committatur: an Pro parte eius,
qui prohibitus eſt. Nam ſi pœna ſtipula-
tioni adiecta ſit, in ſolid um committe- rur:ſed qui non ſunt prohibiti: doli exce- ptione ſubmouebũtur. Si verò pœna nul- l adpoſita ſit, tunc pro parte eius tan- tum, qui prohibitus eſt, committetur ſti- pulatio.“ Poſt ſtipulationes dandi, nunc tranſit Paulus ad cas, quæ in faciendo conſiſtunt: cuiuſmodi eſt ſtipu- latio, iter fieri. Differt enim hæc ſti pulatio, à ſtipula- tione ſeruitutis, quę ius continet: quia qui ſtipulatur ire licere, ſeruitutem itineris ſtipulari in dubio non intelli gitur. liſemper. de reg. iur. I.ſtipulatio iſta.§. in ſtipulationibus. inf. Sed huiuſmodi ſtipulationes ſo- lebant accedere conſtitutioni ſeruitutis, ſicut ſtipu⸗ latio, habere licere, acquiſitioni rerum corporalium. Is igitur, qui vendit, aur promittit ſeruitutem itine- ris, tenetur ad dandam ſeruitutem. l.3. de yſufruct. l ſi vnus. de ſerui. ruſtic. prædio. nec aliter liberatur, quaàm ſi ius illud reale, quod prædio hæret, in em- ptorem, aut ſtipulatorem, tranſtulerit. Poſt quam tranſlationem, ſi impedierit ſtipulatorem vti ſerui- tute, cõmittetur ſtipulatio: nec tantùm actione con- feſſoria in rem, ſed etiam ex ſtipulatu, aduerſus eum agetur, propter ſtipulationem facti, quæ principali obligationi acceſsit. l. quoties via. de ſeruit. l. ſtipula- tio iſta. 5. ſi quis hic... 1 Tenentur quidem& cohæredes. Quia ſtipulatio
haæc indiuidua eſt, vnius facto omnes promiſſoris
hæredes tenentur. l.in executione.§. quod ſi ſtipula- tus infr. l. inter. S. quod ex facto. fam. erciſc. Sed pro parte tantùm hæreditaria, vt ex Catonis diſtinctio-
ne colligitur. l. 4.inf.
Conun ſi ſtipulator. Inter ſtipulatoris hæredes non
diuiditur hæc obligatio, ad id, quod intereſt, quia is,
qui impeditus non eſt, nõ poteſt contendere ſua in
1.. 6 tereſſe, niſi fortè quiſpiã exi pſius familia im peditus ſit. 1. ſi ſtipulatus fuero. I11. infra. Quamobrẽ ſi vnus
1—. 5 4.. ex hæredibus ſtipulatoris, tantùm prohibitus ſit, al-
teri nulla competet actio. 1. 4.§. ſi is qui duplam. niſi
uis fortè cohæredis quoque nomine per fundum Nam ſi pæna. Cuùm pœna ſtipulationi ſubiccta
non eſt, dubitationem res non habet. Sed ſi pœna
adiecta fuerit, non videtur quærendum eſſe, an in- terſit. Verùm Paulus hic nihilominds ait, ſi is qui prohibitus nõ eſt, ad pœnam agat, cuùm exceptione
MMm 4
967
8 4

9 *
968 Franc. Duareni luriſconſ.
doli ſubmouendum cſſe. Nam tametſi in pœnali ſtipulatione non inſpiciatur, an interſit. l. ſtipulatio iſta.§. alteri. infr. lxcùm pœna. de recept. arbitr.tamen inſpicitur, an gontra ſtipulationem aliquid factum ſit. At in hac ſtipulatione, ſi voluntatem contrahen. cium.& æquiratem magis, quam ſubtilitatem iuris ſequamur; nihil contra ſtipulationem factum eſſe videtur, quod ad perſonam ceius hæredis attinet, qui orohibitus non eſt. Cùm enim ſtipulatur quis, libi, xæredique ſuo ire licere,& ſi contrà factum fueęrir, certam pœnam, intelligirur pœnam hæredibus ſuis ſtipulari, quatenus vnuſquiſque eorum prohibitus fuerit. arg. Stichum, qui meus. de leg.-. Proinde is, ui prohibitus eſt, non cogitur docere, an ſua inter- ſit, quia contra ſtipulationem peccatum eſſe cõſtat. Quo caſu nihil referre exiſtimo, an interſit agentis. necne. Itaque cùm ſtipulor centum, niſi Titio fun- dum dederis, ex hac ſtipulatione mihi datur actio, quamuis fortè mea non interſit: quia ſi non detur fundus, contra voluntatem contrahentium id fieri certum eſt. Adde, quòd certam ſummam ſolemus ſtipulari, ne in difficultatem incidamus, id quod in- tereſt probandi. l.vlt. de prætor. ſtipul. Quod fruſtra fieret, ſi in iudicio quæreretur an interſit,&c. Et hæc interpretatio noſtra probabilior eſt,v ulgari Docto- rum diſtinctione,& ad rem explicandam accom- datior. b“—
III. VLPIANVS LIB. XLIX. AD SABINVM.
mare, aut diffinire, ſed quæſtionem duntanat pro-
Adem dicemus,& ſi dolum abe b 3. S eſſe à te, hæredéque tuo ſipul al tus ſim,& aut promiſſor, aut ſti pulator pluribus hæredibus relictis qe ceſſerit. b Inſcriptio huius capitis indicat, ſumptum ide 1 ex libris Iulij Pauli ad Sabinum, ſicut& totumc ut ſecundum, id eſt, ex notis, quas ad libros Sabi. ni ſcripſerat. Itaque ſatis probabile eſt, hrecvade non Pauli, ſed Sabini potius eſſe. Verùm vt con b damus Pauli non Sabini eſſe, ſic ea interpretabor 3 vtrius ſint non magnopere interſit. Nam poſt vi
bum, deceſſerit, nota interrogationis ſcribi poterit,yt admoneatur Lector, Paulum nihil hoc loco affr
ponere, de qua more ſuo diſputaturus eſt. Quæſſio Firur eſt, An hæc ſtipulatio, dolum abeſſè àte læts èque tuo, diuiſionem recipiat, nêècne:& an gmils ſit ſtipulationi, per te non fieri, de qua antè locutus fuerat, vt verba ipſa ſatis oſtendunt,
Cato libro quintodecimo ſcribit, pœ- na certe pecunis promiſſa„fi quid Uir factum ſit:mortuo promiſſore, ſi ex pluni bus heredibus eius vnus contra, quam
cautum ſit, fecerit: aut ab omnibus hax- dibus pœnam committi pro portionehe- reditaria, aut ab vno tantuͤm pro portio- ne ſua ab omnibus, ſi id factum, de quo cautum eſt, indiuiduum ſit, veluti Iter fe- ri, pel non feri? quia quod in partes diuidi non poteſt, ab omnibus quodammodo factum videretur. At ſi de eo cautum ſit
quod diuiſionem recipiat, veluti, An⸗ plius non agi, tum eum heredem, qui ad. uerſus ea fecit, pro portione ſua ſolum pœnam committere. Differentiæ hancel- ſe rationem, quod in priore caſu omnes commiſsiſſe videntur quod niſi inſol- dum peccari non poterat) illam ſtipula- a tionẽ, per te no fieri, quò minus miln ire ammga
hceat. Sed videamus, ne non idem hic ſit le 3 ſed magis idem, quod in illa ſtipulatio⸗ & ſtipulatio ilc licere. Sed de hoc plenius in Cato⸗- ne, Titium hæredemque eius ratum habiturum. nianæ diſtinctionis explicatione. Dicet forte quiſ. Nam hac ſtipulatione& ſolus tenebituk, a qui non habuerit ratum:& ſolus aget, à
venditionis natura indiuiſa eſt, l.cum ex cauſa. infr, quo fuerit petitum. Idq́ue& Marcello vir Hedweeſtio non eodem modo indiuiſa eſt,quo faf detur: quamuis ipſe dominus pro palle cta indiuidua ſunt, de quibus hic loquimur,.— 1 — dua ſunt, de quibus hic loquimur, vt poſt- ratum habere non poteſt.
. r.
Defendi poteſt, hæc quoque verba Sabimt dle
Catonis ſententiam recitantis, ſuæ come
ratia. Quod ſi Pauli ca eſſe magis placcat, de. Fum eſt, deo referri à Paulo, quòd ratio, qua f 8 cſt Cato, volens oſtendere ſtipulationem iurjen
1 III. F AV LVS 1 1B. XII. aduerſus omnes hæredes comwmitioi beſſe u AD SABINVM. tur ad probandum ſtipulationem; dolum ſulam
ged hæc differentia. Explicat differentiam inter
hæredes ſtipuſatoris,& promiſſbris, de qua ſatis an-

odecimo ſiii omilſa, ſi qüt romillortila
vnus conn,
ut ab omnibul nittipro potiin otantum pom „ſi id factum i
8
1
uum ſit, veluih
quod in parni nibus quotum At ſi de eo cun tecipiat, relu) um heredem,9 o portione lun
te Differentielt
mihi
In Tit. De V
aiuiduam eſſe. Nam ſicut non niſi in ſolidum pro- iberi poteſt ſtipulator, quò minus iter faciat„ita dolus non poteſt pro parte tantùm admitti ‚ſed in- ſolidum. Exempli gratia, Pone venditorem Stichi ſtipulanti promiſiſſe dolum abeſſe„Rc. dein- de ab vno ex eius hæredibus intoxicatum fuiſſe ſeruum, vt traditus mihi emptori ſtatim morere- tur nonne hic eadem ratio eſt, quæ in ſtipulatione zer feri? zſ portione h ereditaria In factis indiuiduis licet Moalatio committatur inſolidum„Lhæredes.§. in Ilaſuprà fam. erciſc.& vnius facto, vel culpa omnes veeantur. l.in executione infrà tamen ſinguli ad zlimationem non tenentur inſolidum, ſed pro por- ione tantm hæreditaria. l. ad ca.. vlt. de reg. iur. In aacts verò diuiduis ob factum vnius, cæteri nullo modo tenentur: ſed is tantùm pro parte ſua. Factum autem diuiduum, aut indiuiduum quid ſit, non dif- finiunt iuris autores in vniuerſum, ſed exemplis rem demonſtrant: veluti iter facere, ſeu ire, ab eis factum indiuiduum dicitur, quia pro parte hæredi- taria atque indiuiſa nemo pet fundum ire poteſt, aut ne cat, alterum prohibere. Idꝗ́ue generale eſt in omnibus factis, quæ corpore exequimur. l. ſtipula- tiones non diuiduntur. infraà. l.fideicommiſ.§. ſi in opere. de leg. 3.. ſi is qui. 400.§. quædam. ad l. Falci- diam. Diuiſio enim, de qua hic loquimur, intellectu ſt in partes, ſcilicet pro indiuiſo: nec ea diuiſio, quæ ſt in partes certas, ad hunc tractatum pertinet. Ita- que in iis, quæ corpore tantùm fiũt, hæc intellectua
lss diuiſio locum habere non poteſt, vt docuimus
lib.. Diſputationum. Quædam verò ſunt, quæ ani-
mo magis, quàm corpore, exequimur, vt ratum ha-
dere ſiue, amplius non agere. Nam hæc duo, pro eo- dem hic accipiuntur, atque ideo inter indiuidua re- eeuuntur à iuris autoribus. Nam ius quoddam hu- uſmodi factis transfertur in alium, quod intellectu diuiditur. l. ſeruus communis. de ſtipulat. ſeruo. Quamobrem non maleè dictum eſt à Cumano, ea facta indiuidua eſſe, quæ viſibilia ſunt, diuidua ve- 1o quæ inuiſibilia: ſi quis abſque cauillatione dictũ eius accipiat. Et quod obiiciunt aliqui, dationem rei viſibilem ac corporalem eſſe, quam tamen diui- duam eſſe conſtat, parùm nos mouere debet: quia tametſi traditio corpore fiat, tamen dominium ani- mo transfertur. Vnde tradens rem alicui eo animo, vt dominium partis in ipſum transferat, non totius tei accipientem pro parte dominum efficit, Tradi- uloenim corporalis eſt, ſed datio, id eſt, dominij trãſ- ltioyt ita loquar, intellectualis. Cuius rei argumẽ- tum eſt, quod tradere poteſt is, qui intellectu caret, cümtamen dare nequeat. l.1.§. adipiſcimur. de acq. poſſ Atque hinc intelligi poteſt, quod ſupraà à nobis dictũ fuit de ſti pulatione hac habere licere d. l.3. quæ
tunc indiuidua eſt, cùm nudum factum, non etiam
ominium, continet. Hifferentiæ hanc. Sic legitur in veteribus emen- uilque codicibus: nec dubitandum eſt, quin ea ſit vera lectio: quam non ſequitur Alciatus, quòd pec- cn ſtipulationem, rectè dici Latineè neget. Verùm uedn dicitur peccari ſti pulationem, ſed com mit- tori pulationem potius: quod verbum à iuris a . 1 vſurpatur. l.Stichum. 5. tametſi. de ſolut. Et beiba, quod niſt in ſolidum peccari non poterat,
erborum oblig.
969 N 2f aτ ταοεεννεσναν legenda ſunt:vt ſit ſenſus, in priore caſu, ideò omnes commiſiſſe videntur illam ſti lationem per te non fieri,& 3 1 Pa- pro panr. 4 Neri,&c. quia non poteſt peccari P 3 csled tantummodo inſolidum. Ex quo ap- enrerr parrorereeereenrör ere liceat, prius dictum fuiſſe, iter feri. Quo dnpemcio vti ſolẽt iuris autores, ne crebra tot ver- —— Titium heredémque de, 4 2 bu 1 Vu on 8 que eo nomine den,nunu oen„„ 22, ene, ,enu —„ Culus de ea re attio, petitio, berſecutio ſit,l.procurator. inf rem rat.haberi. Sic Vl. pianus c.14. de ſeruit. vrb. præd. lumina vocat ſerui- tutem, ne luminibus ofhciatur,& c. 16. tit. de dolo, me- tum, pro actione quod metur cauſa, dicit.
Sed Videamus ne non. Dubium non eſt, quin hæc verba Pauli ſint, non Sabini, aut Catonis: quæ quẽ- admodum accipienda ſint, non conuenit inter cos, qui hunc locum interpretati ſunt. Equidem arbi- tror, ſi hactenus locutum eſſe Sabinum fateamur (quod mihi probabilius videtur) hoc ſentire Pau- lum, quod dictum eſt à Sabino, idem dicendum de ſtipulatione dolum abeſſe, quod de aliis ſtipulationi- bus, videlicet, ire licere,& habere licere, id non vſque- quaque verum eſſe, eamque ſtipulationem magis ſimilem videri illi ſtipulationi, Titium heredémque eius ratum habiturum, quam vtique diuiduam eſſe conſtat. Nam hoc verbo, videamus, ſolebant vti ve- teres Iureconſulti, cùm de re dubia& controuerſi iuris quid ſentirent, verecundè,& modeſtè vellent exprimere, vt plenè docuimus lib. z. Diſput. Nec ve rò inficiari quiſquam poteſt, quin ſtipulatio doli fa- ctum diuiduum plerunque contineat,& pro parte committatur: vt ſi vnus ex promiſſoris hæredibus rei partem pignorauerit l. redhibere. de ædil. edict. Sinautem quis malit à Paulo hucuſque referri ſen- tentiam Catonis potiùs quam à Sabino, non mul- tum refert. Nam recitata ea ſententia, ex qua colli- gi poſſe videbatur, dolum abeſſe, factum eſſe indiui- duum,& hæredes promiſſoris, vno dolum faciente. omnes teneri, ſicut in ſtipulatione iter feri, tandem aperit de ea re quid ipſe ſentiat,& ait, Videamus ne non idem hic ſit,&c. Quam interpretationem eò li- bentius amplector, quòd eam Lælio Taurello ho- mini erudito placere intelligam. Ac veriſimile eſt pleniorem fuiſſe Catonis ſententiam, quàm hic re- citetur à Paulo,& Catonem oſtendiſſe, cur altera ſtipulatio amplius non agi, diuidua ſit. Et fortaſsis ali- quid etiam ſubiecit de ſtipulatione doli, eam com- parans ſtipulationi itern heri, cùm in vtraque eandem rationem eſſe crederet. Sed Paulus eam diſtinctio- nem attingere ſatis habuit, cùm preſertim libri Ca- tonis eo tempore in manibus omnium Verſarentur, ex quibus ſententia eiuſdem plenè Perclpt poterat,
uidam ſic interpretantur, ne non idem hic ſit id eſtin ſtipulatione perte non fieri, ec. quod in ſt pu- latione iter fieri, atque ita legunt, paulò antè hæc verba, peccari non poterat, vt in illa pularone P) te non fieri, nec per heredem munp&c. Se lcuͤm 3 be. tuſtiſsimis, emendatiſque codicibus diuerſa it le- ctio, nõ poteſt corum opinio interpretatiõque con- ſiſtere. Sunt qui hæc verba aliter accipiant, ne von jdem hie ſit, id eſt, in ſtipulatione amplius non agi,
quod in ſtipulatione iter feri, ſiue per te non fieri, qud ulnnt,

970 „inus,&c. Nam vna& eadem eſt ſtipulatio, non diuerſæ. Atquc ita interpretantur, quaſi Paulus de- Clarate diſtinctionem Catonis volens, demonſtret
ſtipulationem amplius non agi, non eſſe ſimilem ſti-
p ulationi iter ſieri, ſed potius ſtipulationi, Titium hæ-
redémque eius ratum habiturum. Verùm hæc imer-
ptetatio nec verbis, nec rationi congrnit. Nam hæc verba, Sed videamus,&c. diſſentientis ſunt, non pro- bantis, nec declarantis, vt antè admonuimus. Dein- de adeò apertè, diſertéque, Cato diſtinctione illa ſua, diſcrimen vtriuſque ſtipulationis docuit, vt ne- mo lit tam hebeti ingenio, qui ex ea diſtinctione non facile percipiat, quantum inter vtranque ſtipu- Jationem interſit. Cum igitur dubia non ſit, nec obſcura Catonis de ca re ſententia, credẽdum non cſt, Paulum de ea explicanda laboraſſe. Adde quòd amplius non azi ſtipulatio, nihil aliud eſſe videtur hoc in loco, quàm ſtipulatio rem ratam haberi. Par- ticula autem demonſtratiua qua vtitur Paulus, ad
id referri ſolet quod in quæſtione potiſsimum ver-
ſatur, non ad id quod poſterius fortaſsis obiter di- um eit. Vlp. c. x1. de dam infect. Ait Marcellus in- utiliter caueri creditori. Idęmque etiam de eo cauẽ- dum, qui à nõ domino emit. Nam nec in huius per- ſona committi ſtipulationem. Aequiſsimum tamẽ puto huic proſpiciendum, id eſt, creditori-per ſtipu- jationem. Cicero lib. 4. de finibus, Cmque dus ſint partes quibus perfecte ratio& oratio compleatur,
vna inueniendi, altera diſſerendi, hanc poſteriorem
& Stoici& Peripatetici, priorem autem illi egregiè tradiderunt: hi omnino ne attigerunt quidem.
Nam hac ſtipulatione. Oſtendit ſtipulationem de rato, inter hæredes promiſſoris diuidi. Nam ſi ex pluribus hæredibus vnus ratum non habuerit, is ſo- lus tenebitur pro parte ſua,& actio ex ſtipulatione aduerſus eum tantùm dabitur. Et hæc ſtipulatio conuentionalis eſt, non Prætoria, quia non à procu- ratote, ſed à domino procuratorem conſtituente, interponitur. l.ſi procuratorem. ſuprà de procura. Nam ex Prætoria de rato ſtipulatione, unon conue- nitur is, qui ratum nõ habet, ſed procurator potius, aut eius heredes.
Quamuis ipſe dowinus. Dominus, qui promittit ſe, hæcedemque ſfuum, ratum habiturum, quod à procuratore geſtum fuerit, pro parte ratum habere non poteit, ad pœnam vitandam, quæ ſtipulationi ſubiecta eſt, quamuis obligatio inter hæredes diui- datur. Sed hoc quemadmodum accipiendum ſit,
paulò poſt dicturi ſumus. L./.§. ſi ſortem.
. 91 18, quul duplam ſtipulatus eſt, deceſ- ſerit, pluribus hæredibus relictis, vnuſ- quiſquc ob euictionem ſuæ partis, pro portione ſua habebit actionem. Idemque eſt in ſtipulatione quoque fructuaria,& damui infecti,& ex operis noui nuntia- tione: reſtitui tamen opus ex operis no ui nuntiatione pro patte non poteſt. Hæc vrilitatis cauſa, ex parte recepta ſunt ſti-
pulatorum: ipſi autẽ promiſſori, pro parte
neque reſtitutio, neque defenſio contin- gere poteſt. b
Pranc. Duatem lurilconſ.
vrilitatis cauſa receptũ eſt, vt inter hæredes ſtipul.
Subiicit hic Paulus exempla quædã quibus oſté dit, quæ ſtipulationes factorum indiuiduæ ſint 6 P'ro portione Si ſtipulator duplæ, in cõtractu ve ditionis deceſſerit, duobus heredibus relictis, ſin 9 li pro portione ſua, aduerſus venditorem cinde que promiſſorem, agunt, quamuis pœna hic pet. tur. Cuuus rei ex his, quæ ſuprà diximus, ratio dri mauifeſta eſt. l.=.§. item& ſi in facto.
Fructuuria. In hanc ſtipulationem ſicut& in ſti. pulatione damni infecti, id quod intereſt venit 1 vſufr. quemad. ca. l. in hanc ſtipulationem. de dam infect. ita mirum non eſt, ſi diuiſionem inter ſti 4 latoris hæredes hic recipere dicatur. dar
Ex operis noui. Eadem cauſa eſt ſtipulationis ex operis noui nuntiatione, ſi quantitas petatur, nonſi petatur reſtitutio operis. Nam vtrunque peti poteſſ ſtipulatoris arbitrio. l.ſtipulatio.§. ſiuc autẽ. de ope- ris noui. nunt. 33
Reſtitui. His verbis oſtendit, ita demum lanc ſi. pulationem diuidi inter ſtipulatoris hæredes ſiquã- titas petatur, non reſtitutio operis: quia reſtitui opus pro parte non poteſt.
Hæc vtilitatis. Quamuis ſtipulationes, de quibis diximus, factum indiuiduum ferè cõtineant:tamen
toris diuidatur ſtipulatio, quòd ſine cuiuſdam imi- ria,& incommodo, ea diuiſio fiat, vt ante diccum fuit. l. 2.§.vlt.& l.3. b b
lpſi autem promiſſori Ex parte promiſſoris nm- quam diuiditur ſtipulatio in exemplis, quæ addu- ximus, non modò ſi petatur reſtitutio, quæ indiui dua eſt, ſed etiam ſi defenſio, quæ natura ſui diutſo. nem recipit, vt poſtea dicemus. l. in executione.&l. cùm ex cauſa. Nam& in quibus caſibus pecunia petitur à promiſſoris hæredibus, propter factum i diuiduum, ſtipulatio aduerſus omnes committituru inſolidum: licet ſinguli inſolidum non teneantus ſed pro parte tantùm hæreditaria.
V. PDOMPONIVS LIB. XXVI àD SABINVM.
Tip ulationũ aliæ iudicialesſunt
haliæ Pretoriæ, aliæ conuentiona- les:aliæ cômunes, Prætoriæ,&iu- diciales. Iudiciales ſunt, quæ duntaxati mero iudicis officio proficiſcũtur, veluti de dolo cautio. Pretoriè, quæ à mero Pie- toris officio proficiſcuntur,v eluti, damnl infecti. Prætorias autem ſtipulationes lic audiri oportet, vt in his contineatur etii Aedilitiæ. Nam&hæ à juriſdictione Ve- niunt. Conuentionales ſunt, quæ ex col
uentione reorum fiunt, quarum toc en genera ſunt, quot penè dixerim vei contrahendarum. Nam& obipſm an borum obligationem fiunt,& pencdun ex negotio contracto. Cômunes
ſunt ſti⸗
upilo. pulationes, veluti Tem ſaluam fare- 7 Nam& Pretor iubet re
aüt
U- m ſaluam lorehi

In Tir. De ver oillocaueri:& interdum iudex, ſi aliter uæ ides 1..—— 1.. O au expediri hæc res non poteſt. Itẽ duplæ ſti- Prętore Interponuntur, vt iudicin 1 r dulatio venit A iudice, aut Aedilis edicto. mum ſit, vt in dicatum ſölui& de rato ſtipulatio. d. J.
uarũ hæc à pro- curatore actoris, ſi de mãdato non côſtet, illa à pro-
curat ius aui ore elus, vnde petitur, quãuis mandatum, ha-
borum oblig.
Hanc diuiſionẽ non rectè vulgò explicant, quan- uam ex Theophili paraphraſi ſenſus eiuſdem ſa-
endit ita deman alis id genus negotiis. l.1.l.iubere cauere. de iuriſdi. tinent, non merè caurionales dicuntur. Itaque hæ b ſtipulatoni lent ludicis verò Mciaain aognoſtendo conſiſtit, ac quaſi miſtam quandam naturam habentes, tertiam 0 operis.. iudicando, ſecundum eius formulæ præſcriprur doopetisqiarh iudicando, ſecune ormulæ præſcriprum, ſpeciem conſtituunt. l. 1.§. 1. de prætor. ſtipul.
tis percipi potuerit. Et ſanè fieri non poteſt, quin oblcura ſit iis, qui officiũ Prætoris, à iudicis officio
diſcernere non norunt: iudicemque non hic modò, ſed in aliis quoque ſexcentis locis, pro iudice dato, non pro magiſtratu, acci Piignorant. Qua de re nos ſubaccuratè diſſeruimus in tractatum de Pacttis. l. luigentium.§.. Theophilus autem quaſi rem ſuo tipote, vt opinor, non dubiã prætermiſit. Pretoris e-
um officiũ nõ in iudicandis rebus olim verſabatur,
reterquam in certis cauſis extra ordinẽ, ſed in iu- diciis, ac bonorum poſſeſsionibus dandis, in decer-
nendis cautionibus, quæ Prætoriæ hic dicuntur,&
uãà magiſtratu accepit. Nec ideo iuriſdictionem
bearexie; ſolet. tit. O. de ſatiſd.& inſtit. de ſatiſdat. La iduales acxue ad iudi cij cõf rmationem Dlcad! tum, vt quis Caut or, ac ſecurior ſit. 1, eun duc Iatlonales, tantum cautionales ſint,
etia ss, contracto vocabulo, quod alio- qui latè patet. Huius generis ſunt, Jamni infecti ſti-
pulatio,en pupilli ſaluam fore, ac nonnunquã etiam de rato ſtipulario: quam& iud
ximus. Communes ſunt ſti pulationes, quæ fiunt iu- dicio ſiſtendi cauſa. Licet enim, vt iudiciũ ratum ſit, minimè Interponantur, ideòque iudiciales dici non
Poſsint: ramen quia ad iudicium aliquatenus per-
Stip ulatio autem eſt verborum conce-
ipulatige.. lubet, ſed tantùm notionem: vt argumentis benè. 1. ssiant muliin codemm commemxario nofh docuimus. Pa dLibasis niinterrogarur,darurum N n und 1 Stipulationes igitur, ſiue cautiones dicuntur Preto- b e ſe, quod interro gatus eſt, re- 1dhr dnn tind a, quas Pretor ex officio illo ſuo decernit, vt dam- ſi pondet. 8 e in muls iiinfecti,& legatorum nomine. Tit. de dam. infect. Hec eſt ſtipulationis diffini tio, cuius ſingula ver-
Ex pante promili lo in exemplo,un
&tit.vt legat. nomi. cauea. His ſimiles ſunt Aedili-
tiæ, quæ ab Aedilibus videlicet, ex ipſorum officio decernuntur, circa eas res, de quibus iuriſdictionem
luabent.l. ſi venditor. de ædil. edict. Et à iuriſdictione
ba expendenda, atque explicãda ſunt. Ac imprimis dicitur, conceptio,vt intelligamus, licèt hoc verbum Pro interrogatione nõnunquàm accipiatur, vt in ti- tulo, de duobus reis promittendi. Vnde Stipulator
atur reſtituro, gan dicuntur venire, quia non ſolùm Prætores Romæ, teſtiũ, Ciceroni, in Quintiana:tamen hoc in loco ſi- ſio, quæ narorallt ſedctiam Aediles Curules iuriſdictionem habebãt. gnificare totam eã cõ plexionem verborum, quæ ex lcemus lin eitnim ludiciales ſunt, quæ iuſſu iudicis, de lite cognoſcem interrogatione,& reſponſione conſtat. Deinde dici- in quibus clbw us rei ipſius gratia, quæ in iudicium deducta eſt, tur, verborum, quia licet in pleriſque aliis contracti-
eredibus,propttäin
duerſus omnescemm
àinſolidum non ne
imerponuntur, exẽpla idem Theophilus valde per- picua tradit,& ex noſtris auctoribus quedam colli- gipoſſunt. l.ſi poſt acceptum. de rei vind. l. creditor.
bus, conſenſum quoquomodo ſignificari ſutficiat:l.
ſi ſtipuler.§.vlt. tamen in hoc obligationis genere,
verbis exprimi debet, idque ita, vt alter alterũ exau-
ereditara. ce pign.act. Lſi cum exceptione.§. quatenus. de eo diat. r. in princ. Præterea dicitur, is qui interrogatur, Put metus. l. edhibere. de Aedil edict. Cõömunes exc. quoniam ſtipulatio interrogatione, ac reſpon. IVS 1I31 eu mixtę ſunt, quæ non ex mero, id eſt, ſolo Præto- ſione, nedum Verbis contrahitur. Lobligamur, ſuprà IA. iis aut iudicis, ſed eſt vtriuſque, id eſt modò Præ- de oblig.& act.§.J.Inſtit. de verb. oblig. Item dicitur ABIN p.. totis, modò iudicis officio proficiſcuntur: vt ſti pu- in diffinitio. Laturũ ſc iyarius, idcirco, quia ſi quis nuũ dlia judicha latio Rem pupilli ſaluam fore, de qua ſpecialis eſt tra- alium quempiam daturum, facturùmve promittat, rir Alix conueli Gatus infra. Item ſti pulatio duplæ, communis dici- inutilis eſt ſti pulatio.§. ſi quis alium. Inſtit. de inutil. p rtols tur, quia non ſolùm iudicis iuſſu interponitur, ſed ſtipul.l ſtipulatio iſta.§. 1. hic. Vnde tractatum eſt, ſi munest ctiam Acdilis ipſius. Vnde ab Aedilitio venire dici. fuerit argocurds concepta ſtipulatio, hoc modo, ſunt qud u- tul id eſt(vt nos interpretamur)iuſſu eiuſdẽ, ſeu im- Dabis: dabitur, an valeat.& pleriſque placet, 3 pu- ooßciſcutuis betio:licet alij aliter. Quæ res maximorũ errorum lationẽ inutilẽ eſſe. Mouentur cõſtitutione n inia- „T ce. caula fuit. Cõuentionales ſunt, que ſine Prętoris, aut ni, qua cautũ eſt, hoc verbo, ſatisfiet, non rectè peeu tolig,q 1ä9 ludiicis cuiuſpiã iuſſu fiunt à contrahentibus. Ac ta- niã cõſtitui. Auth. ſi quãdo. C. de cõſt. pecu. Et quo
metſi prętoriarũ„& iudicialium, pauca admodum exempla ſunt, harũ tamen tot ſunt, quot genera rerũ contrahendarum. Nullũ enim negotium inter ho- munes contrahitur, ſuper quo nõ rectè interponatur üpulatio, vt ſuprà alio in loco ſcripſimus. Hinc fit, nDretorie ſtipulationes ex Prętoris ipſius, conuen- vonales ex cõtrahentium mente interpretationem
Accipiant.l.in prętoriis. infrà de præto. ſtipul. In Prę-
doriis ouen quid addi vel detrahi, velimmutari
dicitur de cõſtituto, ad ſtipulationẽ extendunt. Alij diuerſam cauſam eſſe cõſtituti,& ſtipulationis exi- ſtimãt. Cuùm enim ſtipulatio nõ cõtrahatur, niſi in. terrogatione precedẽte,& reſpõſione ſequẽte, vide- tur reſpõſio imperſonalis ita accipiẽda eſſe, vt con-
gruat initerrogationi præcedenti,& v erbum im per⸗ ſonale ſic intelligatur, quaſi promiſſor ita hretie Dabitur à me. s. præterea. Inſt. de inut. ſtip. lſi 84 en- ſor. õ. qui interrogatus. de ſnrerog ackedec in hac va rietate opinionum animaduertendũ eſt, cùm quæ-
0... 2..„. 4
un 9 oncat, Prætoriæ id erit iuriſdictionis: in cæteris ri an imperſonalitas noccat conſtituto, aut ſtipu- gumt, d. un„l in cOuentionalibus. l. 1.§.vlt. infr. de præto. niian inperſonar enecen tatu corneckera. zeml, Weslh hu Porrd P retorie ſtipulationes ſubdiuid Uur i latiomi⸗h Nam cuùm ſimpliciter reſpondet pro- Ko Com— 7 b uilcules, cautionalcs 8- cõmunes. l.i. in prin. inf⸗de Ii conſiſtere. Na nnt ior . 299 1 3 3 he e 4
le vel
icialem eſſe poſſe di-
— 5 ͤͤͤͤͤͤͤͤͤͤſͤſͤſͤſſſſſ—
— 3 3 — 8 ———.—— — 8 3 8 — 3 3 3 4 2 ö“ 1 3 1 4 3 4 43 .“ 1 ö — 1 — Be
“

97² Franc. Duareni luri ſconſ.
miſſor ad interrogationem, dubitari poteſt, an ver- ba ad interrogationem retulerit; an verò cogitaue- rit pecuniam vel à ſe, vel ab alio fortè datum iri. Vi- dendum ergo eſt, quid actum ſit inter contrahentes, uorum mens ex coniecturis colligenda eſt:ſi verò, Auid actum ſit non apparcat, verba Wpolsroni
obſcura contra ſtipulatorem interpretabimur, iux-„ ta regulam vuigadem Lupolatic i§. in ſtipula- Si ſortem promiſeris,& ſi ea ſoluta no lationibus. infrà. Obiiciet fortaſſe quiſpiam, cùm eſſet, pœnam etiamſi vnus ex hæredibus reſpondens A ‿οσνές reſpondet, minime obſcu- tuis portionem ſuam ex ſorte ſoluerit. ram videri reſponſionem, propter interrogationem nihilè minuùs p Ena commi trerur do— antecedentem, atque ideò contra ſtipulatorem nos.. 1 eL lle G nec portio cohæredis ſoluatur. Idémque eſt
interpretari non debere. Verùm loquendi conſue- 14 tudo maximsè ſpettanda eſt in diiudicandis hiſce de pœna ex compromiſſo, ſi vnus patue-
conſtituto obligatur, nec minorem vim habet ha
obligatio, quàm fideiuſſoria. Differunt 6 0 quibuſdam„conſtitutum,& fideiuſsio, quia Kae iubemus nomine tantùm alieno, l. hæres à debi 16 re.§. ſeruo. de fideiuſſor. at conſtiruimus etiam 4 mine proprio.
1
controuerſiis, Lſi ſeruus plurium.§. vltim. de leg.
1.ſecundum quam is, 5 ita reſpondet, Dabitur,
etut ſentire. Idque in Gal-
non de ſua perſona vi- lico ſermone ſatis perſpicitur, cùm quis ita reſpon- det, on le vous baillera. Satisacceptio, eſt ſtipulatio: quæ ita obligat promiſſorem, vt adpromiſſores quoque ab eo accipiantur, id eſt, qui idẽ promittant. Satis autem accipere dictum eſt eodem modo, quo ſatisfacere. Nam quia id, quo quis contentus erat: ei præ- ſtabatur, ſatisfieri dictum eſt. Et ſimiliter, quia tales, quibus contentus quis futu- rus eſſet, ita dabãtur, vt verbis obligaren- tur, ſatisaccipi dictum eſt. Genus quoddam ſtipulationis eſt, quod ſatiſac- ceptio, ſiue ſatiſdatio appellatur, cùm promiſſor ita obligatur, vt ab eo adpromiſſores ‚ſeu fideiuſſores accipiantur, qui idem promittant. l.1. qui ſatiſd.cog. Verbis obligarentur. Adpromiſſor, ſeu fideiuſſor, verbis tantuùm,& ſtipulatione obligatur. l. blandi- tus. C. de fideiuſf. l. ſup. de act.& oblig. Proinde in-
ter abſentes per epiſtolam, aut nuntium, ea obliga-
tio non recte contrahitur. l.l. ſuprà eo. Idꝗque verum
eſt, niſi fauor publicus aliud poſtulet. l.cùm oſtendi- mus.. vlt. ſuprà de fide tut. L.vlt. C. ad Velleia. Qui- dam exiſtimant, hunc locum ad reos, qui obligan- tur in ſolidum, non ad fideiuſſorem pertinere. Sed dubium non eſt, quin adpromiſſor pro fideiuſſore accipiatur, l. in omnibus. 43· de ſolut. non apud lure- conſultos tantùm noſtros, ſed etiam apud veteres Latinos auctores. Inter quos Cicero eum; qui pro alio ſe obligat, nuſquàm fideiuſſorem, ſed ſpõſorem potiðs, aut adpromiſſorẽ vocat. Sed nõnne valebit, vt conſtitutum, talis promiſsio, per epiſtolam fa- ta? Nam conſtitutum nullam verborum formam requirit. Et exiſtimo, ita demum pecuniam conſti- rutam intelligi, ſi animo conſtituentis promiſſa ſit. 1.1.§.eum qui. de conſtit. pecu. Nam vt fuſiùs alibi docuimus, obligatio ex conſtituto naſcitur, non ſi quis ſimpliciter ſe daturum promittat, quod ipſe vel alius debet fortaſsis, ſed ſi ea promiſsio ad ſo- lutionem debiti referatur. Quare verum vſquequa- que non eſt, quod vulgò dici ſolet, ex pacto gemi- nato actionem naſci. S.de conſtituta. Inſtit. de act. Si igitur animo conſtituentis ab aliquo ſcriptum ſit in epiſtola, ſe ſoluturum, quod Titius debet,&c. is ex
re poſſe, quamuis ipſe dominus, ſiue pro
rit, alter non paruerit ſententiæ iudicis: ſed à cohærede ei ſatisfieri debet Nec
enim aliud in his ſtipulationibus ſinein-
iuria ſtipulatoris conſtitui poteſt. Quidam promiſit ſortem,& ſi ea ſoluta no eſſet œnam, an contra promiſſoris hæredes commitr⸗ tur inſolidum pœnæ ſtipulatio, an verò diuidatur inter eos, quæritur. Cauſa dubitationis in eo ci, quòd res quæ in ſtipulationem deducta eſt, ti prin⸗ cipaliter, quàm acceſſoriè, diuiſionem recipit. Sed Pomponius ait, in ſolidum committi hanc ſtipul. tionem,& aduerſus eum quoque heredem agi pol. ſe, qui partem ſuam ex ſorte ſoluerit. Idémque ib aliis iuris auctoribus ſcriptum eſt. l. hæredes. ſidem juris. famil. erciſc. l.in executione.§. item ſi ita. inft. Nam pœæna ſub conditione promiſſa eſt, ſi ſots o- luta non fuerit: nec dubium eſt, quin extiterit con. ditio, parte aliqua ſortis non ſoluta. Qua ratione
paulò pèſt Pomponius ait, aliud ſine iniuria ſtipu.
latoris conſtitui nõ poſſe. Ac tametſi lex duodecm tabularum diuidat obligationes inter heredes, con. 4 ditiones tamen non diuidit. . 7.
pæna committetur. Ob culpã vnius heredis, pœna committetur aduerſus alterũ quoque, ſed pro pant tantùm hæreditaria, vt antè dictum fuit in Catonie. næ diſtinctionis explicatione.
dẽémque eſt de pæna ex compromiſſò Pœna etoi ſolidum committitur aduerſus heredes promo- ris, non modò, ſi dationem quantitatis ſed etiamſi factum contineat principalis ſtipulatio. Nam albi- tri, ſeu iudices compromiſſarij, vt ſaat quoque al: quid, vel non fiat, non ſolùm, vt detur pronuntant ac iudicant. Quid enim, ſi arbiter iudicando ptreæce- perit, ne alter aduerſus alterum amplius aga. t quàm ſæpiſsimè ab arbitris præcipi ſolet'ltaq; huie ias Pomponij ſententiæ magnopere aduerſati videtut ſa illa Catonis diſtinctio, in qua dicitur, ſi factum diui. au duum ſit, pœnam aduerſus eum committi quu con
e difff- trà fecit pro parte ſua. l. 4.§. Cato. Augentga 1 cultatem verba Pauli, quæ Catonis diſtincione ſequuntur, de ſtipulatione rem ratam habericum al
omi arte ratum— ſingulos heredes promiſſoris, prop riborvo
1— re an 1n poſsit. Exiſtimaut aliquando, multum refenen
concipienda ſtipulatione, hæredum ſit fa a9. g. tio, necne: quam ſententiam magis, acm b diuii d plector. Nam etſi verum ſit, conditions diſat eij inter hæredes, quæ à promiſſore none ae
.. 6⸗ . 4 25 2. conditio;. men ſi pluribus perſonis adſcripta ſi werai

quoque lerim
ſotte ſoluert. löem iptum eſtlhettsi ecutione. itemlin
one promiſſach lt
um eſt, qunneniet
1s non ſolura Qum ent g ait, aliud ſineiimnt Acontrahentibus concipiuntur. Quamuis autem ,
ſe. Actametlrtn gationes inr pen
uidit.
b culpã vnic Vrar alterü quoque dtn anté dictum fufdh
atione.
ex amymmiſil t
9
In Tit. De ve
erborum oblig.
nigniori interpretatione, quaſi ab init 10 diuiſa in- ferur. Lu fundus.lpen. de cond.& demonſt. Si uis promiſerit ratlim habere, quod procu. do geſtum fuerit,& ſi id factum non fuerit,
tell igitur ratore pœn omne
o vna pet
5hæredes qui in locum eius ſubſtituuntur,
am, iſque deceſſerit, duobus hæredibus relictis,
ſona habendi ſunt. d. l. cui fundus. Qua.
te in huiuſmodi ſtipulationibus„omnés heredes, ob factum vnius teneri„rectè Pomponius hic ait. Cum autem nominatur hæredes à promiſſore, hoc 3 nodo, me, hæredémque meum ratum habiturum:
omiſſor ad virandam pœnam, quæ huic ſtipula-
lomilubiccta eſt, non poteſt pro parte ratum habe unt aulus ſcribit, d.l. 4. finguli verò ipſius here-
apro parte tantùm ſua, tenebuntur: quia cùm eo-
um mentio facta ſit in concipienda ſtipulatione,
duiſa iã inde ab initio videtur eſſe ſtipulatio. Arg.
Ifallavlti. de condit.& demon. At enim in diſtin- done Catonis, nulla hæredum mentio eſt in codi-
cbus emendatis, præſertim cùm de facto diuiduo loquitur, Veruùm antè admonuimus, integram Ca-
tonis diſtinctionem à Paulo non referri,& his ver- bis terfferi, Amplius non agi, quaſi compendio quo- dam formulas ſtipulationum, in quibus& heredũ,
&pœnæ mentio fiat, cum deſignare. Id quod tã ex isquæ præcedunt„quàm quæ ſequuntur, facilè in- tellgi poteſt. Adde, quòd in ambigua voce legis, ea
interpretario accipiẽda eſt, quæ vitio caret. l.in am.
biusde legib. Nec dubium eſt: quin ambiguitas
ſt in his verbis, Iter fieri: Amplius non agi, Ratam ha. der. Non ſunt enim verba contrahentium, ſed Iu- iſconſultorum potius, qui breuitatis,& compen- dijcauſa,ſic vocare ſolent ſtipulationes, quæ plenè
ve concipiantur, pro contrahentium arbitrio,& modo hæredis mentio fiat, modò non fiat: interdũ adiciatur pœna, interdum omittatur: tamen eodẽ
compendio verborum eas deſignant Iureconſulti.
ltaque cùm quæritur, an de ſtipulatione ſenſerint, in qua ſint hæredes nominati, aut pena adiecta, am- biguitas explicatur coniecturis,& ea interpretatio cæteris potior iudicanda eſt, quæ, minus vitij incõ- modique habeat. d. l.in ambigua. Ac ſi quis pertina- cius tueatur, non aliter ſcripſiſſe videri Catonem, quam ſit à Paulo commemoratum, nec ferendos eſſe nos; qui leui fortaſsis coniectura ducti, id aſſera mus:huic reſpondore non dubitauerim, tanti apud me hunc Catonẽé non eſſe, vt eius auctoritate mul- nim mouear niſi quatenus ſententiam eius proba-
erit Paulus, aut alius quiſpiam eorum Iurecon-
ſultonum, ex quorum libris Pandectas ſuas deſcri plit luſtinianus, quibu ſque auctoritatem tribuit, aut quatenus eius ſententia horum ſcriptis conſenta- nea ſit. Nec eo moueor, quod a quibuſdam fortaſ ſis obiici poteſt, Catonis ſententiam, cùm à Paulo refetatur, nec improbetur, ab eodem, quaſi ipſius ſit
auli habëdam eſſe. Nam videndũ eſt, quorſum ea
ententia commemoretur à Paulo. Si enim à Paulo telata eſſet ea diſtinctio, nec aliud adiectum eidem, drodabile eſſet pro ipſius Pauli, atque adeò Iuſtmia uiſatentia habenda eſſe. Verum ex Pauli diſputa- tlone apparet, ipſum rationẽ tantùm adducere vo- 3 qlam ſubiecerat diſtinctioni ſuę Cato:& quia
Doterat illa ratio cõmode intelligi, niſi breuiter
973 quicquid ad eã ue videbatur, ex ea 4 e ſtrictim commemorauit. ede Aecriranan is pro parte ſua ſolnit, aduerſus ter u 4b pœnam, exceptione doli ſaltem ſe
1 po sie?Et verba Pomponij ſatis demonſtrant, nullam doli exceptionem hic danda eſſe, cùm ait, Ahe imuria ſtipulatoris aliter conſtitui non poifs. ne deio nanque doli, ad depellendam iniuriam, nom ad eam inferendam competit. 1... de dol excep.
vcribit tamen Labeo apud Vlpia. ſi plurium ſeruo- 4 rum nomine, iudicio ſiſtendi cauſa, vna ſtipulatio- ne promittatur, pœnam quidem integram commit tilicet vnus ſtatus non ſit: quia verum eſt, omnes ſtatos non eſſe. Verùm ſi pro rata vnius offeratur Pœnaexceptione doli vſurum eum, qui ex hac ſti- pulatione conuenitur. l. ſi ſeruus.§. ſi plurium. ſupr.
& ſummatim recitata diſtinqione,
rati 3 ationem aſſequendã neceſrarium diſtinction
ſi quis caut. Sed animaduertendum eſt, humanio
interpretationem admitti in ſtipulationibus Preto- riis, cuiuſmodi eſt ſtipultatio Tudicio ſiſti, de qua lo- quitur Labeo, quàm in ſtipulationibus, quæ cõuen: tionales dicuntur. arg. l. in conuentionalibus. infra. Ac idcirco facilius diuiſio fit earum ſti pulationum. J. pœnales. ad leg. Falcid. Danc autem interpretatio- nem adiuuat& illud quoque quòod enumeratione perſonarum, quos ſiſti oportebat, diuiſa ſtipulatio intelligi poteſt, d. lcui fundus.& l.pen. de condit.& demonſt. quaſi non vna ſtipulatio, ſed plures diuer- ſorum factorum ſtipulationes contractæ videantur. arg. l.ſcire debemus. infraà.
VI. VL. PIANVD IIIB. I.
AD SABINVM. , cui bonis interdictum eſt, ſtipu- lan do ſibi acquirit: tradere verò, vel
promittendo obligari non poteſt:& ideò nec fideiuſſor pro eo interuenire poterit, ſicuti nec pro furioſo.
Quaritur, an prodigus, cui bonis interdictum eſt, ſtipulatrionem contrahere poſsit. Et VIpianus ait, ſtipulationẽ, qua is ſibi acquirit, valere: eam verò, qua alteri obligatur, nõ valere. Eſt autem prodigus auctore Vlpiano, qui neque tempus neque finem expenſarum habet:ſed bona ſua dilacerãdo, ac diſ ſipando profundit. l.i. de curat.furio. Et huic curato- rem dandum eſſe, Diuus Pius reſcripſit, tamerſi ea oratione vtatur: quæ mentis ſanitatem arguat. l. is qui.§. Diuus. de tut.& cur. Non continuò igitur diſ ſolutis hominibus,& malè rem gerentibus permit- tẽda eſt bonorum adminiſtratio, quòd eorũ ſerm 9, aut ſcripta prudentiam, ac fynceri tatem iudici re- doleant. Id quod Sophocli quõdam Tragico Poe- tæ, à filiis in iudicium vocato, vt a rei familiaris ad. miniſtratione amoueretur, accidiſſe ſcribit Cicero, in Catone maiore. Scd num ante interdictionem Prætoris obligetur ex contractu, is qui ita viuit, vt r luxurioſos, ac profuſos nepotes vulgo habca- ris eſt quæſtio,& in vtrãque partem De qua ſic ego cenſeo, Lege rz tab. ſic interdictum fuiſſe prodigis bonorum admini- ſtratione, vt ipſa lege PoltinterdiNionen Magſſtee tus, eorũ cura ad agnatos proximos deferretur. Naã
NNn
inter luxurio tur, ancipitis iu diſputari ſolita.

974 PEFranc. Duareni luriſconſ.
Præror interdicebat eis bonorum adminiſtratione, I.furioſi. de reg. iur. Marcellus tamen exiſtim vt docet Paulus lib. z. ſentent.tit. 5. his verbis: Mori- deiuſſorem prodigi, aut furioſi, non müd auit ſ. bus per Prætorem ponis interdicitur hoc modo. pupilli, obligari, nec negeſſe eſſe, vt ei öbaenlum
uando bona paterna nequitia rua diſperdis, libe- quoniam aduerſus prodigum, aut Furioſum aue ͦſgue tuos ad egeſtatem perducis, ob eam rem ti- mandati actionem habet. l. Marcellus. infra de 9, bi Commercio interdico Et YIpianus in Inſtiturio- iuſſ. Conſiderabat, opinor, Marcellus, non ſolum 1 num reliquiis: Lex duodecim tabularum, inquit, ſine vllo horum incommodo fieri, ſed ciiiſne 3 furioſum, item prodigum, cui bonis interdictũ eſt, iuria fideiuſſoris, qui ſponte ſe alieno nomineo d
in curatione iubet eſſe agnatorum, Sed cum hoc ius gat. Verùm ea ſententia non placuit N pinen
aliquid incommodi haberet, paulatim conſueru- hoc caput eſt, ex lib. rr. ad Sabinum. Nec ideo inè. dinc antiquatum eſt:cœperũntque à magiſtratibus mulandus eſt Vlpianus„ aut Iuſtinianus ordi ſh curatores ipſis dari, non tanrùm agnati, ſed alij etià quaſi pugnantia contrariaque in lbros ha r 3 extranei, ſi d expedire magis videretur. la.l. ſæpe. de tulerit. Nam animaduertendum eſt, laſtmeanun 1 curat. furio. õ. furioſus. Inſtit. de curat. Itaq; ante hu- qui hæc omnia vult ita accipi, ac ſi à ſe vno profe- B iuſmodi interdictionem,& curatoris dationẽ, fraudi a eſſent. C. de veteri iure enucle. hic probate ſente. ₰ cuiquã eſſe non debet, quòd cùm co contraxerit.l. tiam eorum, qui putabant prodigum, au u ſus unn
furio.. ſi curatorem. C. de in integ. naturaliter non obligari, ac pro eis f deiuiaten. 5
Iulianus. de curat reſtit. cap.veritaris. de dol.& contu. Planè ſi quis hel- non interuenire. Sub titulo autem de fddeiuſor. luoni, ac luxurioſo homini pecuniã dederit, quam bus. cap. 25. refert Marcelli ſententiam, exiſtimants ſciebac eum ſcorto protinus daturum, aut aliès tur- fideiuſſori ſubueniendum non eſſe. dita l. Marcc. piter conſumpturum, quorundam opinio eſt inuti⸗ lus. eiuũſque ſententiam nec probat, nec improbar. jem contractum eſſe, vel ante interd ctionem: quocd Quod& in locis pleriſque aliis aliquando abeo nec ratione caret nec auctoritate. I. ſi quis cum ſci factum obſeruauimus. l. quid de creditorell, qui bo. ret. ſupr. pro emp.l. ſi verò non remunerandi.§. ſi a- na..& ſuperficiarium. de damn.. infed.§. theſauros doleſcens. ſuprà, mandat: Quod autem dictum eſt, de rer. diuiſ.l.3.de iure fiſci.l. ſi is qui pro emptor. eum ex contractu non obligari, ſic accipiendũ eſt, de vſuc.l.5. 6.de arbore. de rei vind. Cuvm igituralo. niſi ad frugem bonam ſe receperit. Quo caſu, ipſo rum opiniones refert, ita demum eas probariabeo. ure deſinit eſſe in poteſtate curatoru, vt Vlpianus dem intelligimus, ſi alio in loco ſententiam ie ait. L.l. de curat. furio. Verba autem Vlpiani eò perti- contrariam non expreſſerit. Quod plerunque aci nere mihi videntur, vt oſtendat, id non ex moribus dit, in hac farragine, quam ſine ordine, ac dipo. aut interpretatione, ſed ex iure ipſo,id eſt, lege 1ꝛ. ſitione nobis reliquit. Eam autem Marcelli opinio. tabu. quæ ius ipſum uormus dici folet, proficiſci, nem vſquequaque ei non placuiſſe, vel ex eocoiê-. non quòd decretum aliquod maxgiſtratus, cũ cauſæ cimus, quòd ex Vlpiano magis quã ex Marcelloſl. cognitione neceſſariũ non ſit. Nam cauſa cognita lud caput ſumere voluerit. Nã non minds ex Mar. nl decernit Pretor, ob vitæ mutationem, bonorum ad- celli, quàm Vlpi ani libris, Pãdectas ſuas cofici voluit miniſtrationem ęi committi, cui antè interdictum Iuſtinianus. Ac veriſimile eſt, ſi Marcelli ſententam 4 fuerat. Mutationem verò hanc non ex vna aut alte- omninò probaſſet, eũ ita deſcripturum illud caput ra frugalitatis actione, ſed ex multis iudicare, ac fuiſſe, cũ inſcriptione non Vlpiani, ſed Marceli d ſe metiri debemus.§. cùmque: in proœ Iſtit. Nã ſicut quis pro pupillo ſine tutoris auctoritate obliguoo vna hirundo non facit ver, ita ad it diciũ de mori- vel prodigo, vel furioſo fideiuſſerit, magis eſt,ntei bus immutatis faciendum, nec vna actio, nec breue nõ ſubueniatur,&c. Inſcriptio autẽ eſt Vlpianilbt tempus ſufficit. Nouel. de monach.§. ſancimus. II ad edictũ, quem ſatis conſtat ex hoc loco, falem Nec fideiuſſor pro eo interuenire poterit. Qum hic riã Marcelli à ſe relatã, ſecutum non eſſe. Quotſom dicatur, pro furioſo, aut prodigo, interuenire fideiuſ ergo, dixerit aliquis, Iuſtinianus ſub titulo, de hddeiu ſorem non poſſe, ſatis perſpicuum eſt, eos ne natu- ſoribus, illud Marcelli dictum collocauit, ſi probe
ra quidem obligatos intelligi. Nõ enim verum eſt, dum non ſit, ſed vt falſum potius reiici debeat Re* ex omni con ſenſu naturalem naſci obligationem, ſpondeo: Sententiam Marcelli verã eſſe,& adli a ſed ta demùm/ ſi conſenſus ex firmo conſilio, iudi- ꝗtatum de ſideiuſſoribus multm pertinere ame 8 cibque proßeeiſcatur? vi alibi oſtendimus in liſi pu- exempla de furioſo,& prodigo bona nõ ſint Nam 8
dillus.infra. Naturalis ſiquidem obligatio nititur ſi quis pro pupillo fideiuſſerit, nõ ideo ſuburnien d
æquitate,& ratione naturali. l. Stichum. S. naturalis. eius fideiuſſori, quia nullum periculume vuenn b de ſolutl. nam hoc natura. de cond. indeb. Nec na- iuſſor, qui ſoluerit pecuniam, poſtea aGtione mam
41n— d aue locus i di tura æquum eſt, cum debere, qui cum ſane mentis dati aduerſus pupillum experiatur Eltqus üiaom, N
nõ eſſet, negotium aliquod contraxit. Prodigus au- le Vlpiani ſumptus ex libro eius I. ad ex K tem,&ſi demens omninò non ſitztamen, quod ad ſub titulo de minoribus in integrum reſtrnenn 4 d bonorum adminiſtrationem attiner, pro furioſo ha in quo ſimiles qu eſtiones tractabantur. lin 2a 3 betur, quòd non multo aliter bona ſua, ac furioſus de minoribus. Sed obiecerit quiſpiam-cctilſfe quiuis, tractate ſoleat. l.his qui.§.0 iuus. ſup. de tuto. rum fuiſſe Iuſtinianum, ſi ea exempla l cgolur d— X curat. dat. Itaque iuris ciuilis auctores, naturalem quæ minime idonca eſſe dicimus. erum e r* rationẽ ſecuti, conſenſui prodigi eos effectus ciuiles ſtinianum ab omni culpa vindicare lie, da attribuere noluerunt, quos naturalis obligatio ha- tui, ſed eum in hoc locosaliisque huiu u ger ai pet. Hinc dicitur in regula iuris antiqui, furioſi, vel hiſtoricam tantùm narrationem continen 8 de cius cui honis interdicitur nullam voluntatem eſſe. tia ſcripſiſſe nego. vII t d

. 9 uc
—. .S ☛* S— — —
1
de damn ufesſ fiſcil ſi i quipe 1
d 1
de rei vind Cim
lio in loco ſeurnu ſerit. Quod 1 quam ſine ordi,a
—
Sam autem Murali
uctit. Ninonmmbit ris, Pädectssſesdit aile eſt,ſi Marcellim ita deſcriptunum ün b non VIpianiſci tutotis auctofiun Co fideiuſſerir, mn aſcriptio autẽ el is conſtat ex boc be b ſecutum noncle luſtnianus lubti 4 dicum olbcuf
cumootius felleloee alſump zelled
In Tit. De verboru
yVII. IDEM LIB. VI. A D SABINVM.
M poſsibilis conditio, cùm in fa Kciendum concipitur, ſtipulatio- nibus obſtat: aliter, atque ſi talis condirio inſeratur ſti pulationi, Si in cælu non aſcenderis. Nam hæc vtilis& præſens eſt& pecuniam credita m continet. Conditio, que impoßibile continet, cùm in fa-
—
dendo concipitur, nocet ſtipulationi, eamque in-
uilem reddit: vt exempli gratia,ſi in cælum aſcende- Cuùm verò in non faciendo concipitur, non no- cetit, ſ in cælum non aſcenderis. N am&ſi in vtra- que deducatur im poſsibile:tamen in vna affirmaxtio eſt, in altera negatio. Quare poſterior neceſſaria
magis, quam impoſsibilis, dici poſſet. Cuius enim
afitmatio impoſsibilis eſt,ciuſdem negatio eſt ne- ceſſariaImpoſsibile autem aliquid dicitur non mo- doò, cũ natura impedimento eſt ne fiat.§. ſi im poſsi- bilis Inſtit. de inutil. ſtipul. ſed etiam cùm id ius, bo- niye mores fieri prohibent. l. continuus. 6. cum quis. Nam quæ honeſtè nõ poſſumus, ea nec nos poſſe facere credimur. l. filius. de condit. inſtit. I. ſi flagitij. nfra. Nec verò dubiũ eſt, quin omnibus cæteris cõ- tractibus noceat talis conditio, nedum ſtipulationi. Inon ſolum. ſupr. de oblig.& act. Teſtamento tamẽ
adſcripta nõ nocet. l.z. de cond.& demon. LI.de cõd.
inſtit.5.impoſsibilis. de hæred. inſtit. Inſtit. Sed cur hoctam variè: Reſpondeo, quæſtionẽ hanc, an con- ditio impoſsibilis noceat teſtamento, vel ſti pulatio- ninon tam iuris, quàm facti eſſe,& in voluntatis coniectura verſari. Quæritur enim quid veriſimili- ter actum ſit, aut à teſtatore, aut à cõtrahẽtibus. At- qu incerta eſt,& obſcura, tam teſtatoris ‚quàm cõ-
—
tahentium, voluntas. Nam qui legat, aut promittit,
ſub conditione impoſsibili, veluti ſ in cælum aſcen- deru, cogitarc poteſt, nunquã futurum, vt conditio- ni pareatur, ideòque deficiẽte ea, nihil debitum iri. Poteſt etiam nugatorisè,& ridiculè talem conditio- nem addiicere,& ioci cuiuſdàã gratia magis, quam ſeridò, cogitans quia inciuile eſt quenquam ad id quod impoſsibile eſt, cogere velle, eũ qui nõ parue- tit condiit ioni, rem legatam, promiſsamve, nihilo minus conſecuturum. Cùm igitur ambigua ſit,& obſcura volũtas, viri prudentis arbitrium deſiderat. Veruùm in contractibus, qui duorũ pluriumve con- ſenſu fiunt, contra eum, qui ex contracu agit, ob- ſcuritatem interpretamur, l. ſtipulatio iſta.§. in ſti- pulationibus. inff. l. cũ quæritur. de rebus dub. quaſi omnium hæc voluntas ſit,& cogitatio, vt nihil agi xiſtiment, appoſita ea conditione, quam ſciant eſ ſe impoſsibilem. l. non ſolùm. ſupr. de obliga.& act. aiglan inutilis. infra de accept. In vltimis autem vo utatibus quę ex ſolo teſtãtis arbitrio pẽdent, tamet ea fortè cogitatio teſtatoris ſit, tamẽ legatario, aut redi nihil minds cogitanti, ideo nocere non de- ewquia ſibi cauere non potuit, ſieut ſtipulator. Im- Dutatur enim ſtipulatori, cuius conſenſu conditio allcipta eſt, quique potuit ſibi proſpicere,& cura- eytvel ea cõditio reiiceretur, vel apertius volũtas mnulq: decclararetur. Huic autẽ diſtmnctioni noſtræ
m obli g.
.. Beeneseherrtcwr ndpeue e ectſta d lbit, in hæc verba. l. 4. de ſtatuliber. Non
lber, cui libertas in tam longum tempus collata eſt, vt ceo tempore;.. P b uere no pore is, qui manumiſſus eſt, vi- non poſsit, aut ſi tam difficilem, imò penè im- poſsibilem conditionẽ adiecerit, vt ali nde lib ei obtingere non poſsit:veluri 4 h* 1n 4 1 exkas üler audeden poſsit: veluti æredi milies de- de Gnd 5 9 mcterenuliberum eſſe iuſgiſſet. d..3. dur dt f 35 an reniim libertas inutiliter da- liberaaan nde ſcribit, quia nec animus dandæ ilerudh in rùm exiſtimo Paulum hoc ſenſiſſe, ODertas relicta ſit, ſub conditione ingentem nen edaesaeſwtadliteneſeue dum mon gfi he iinterim ſtatuliberum habẽ 91— Impoſsibilis tamen non eſt hæc cõ- ditio, vt illa. ſin cælum aſcenderit. Nam& olim di- tiſsimos quoſdam ſeruos fuiſſe legimus. Nec ratio ſuadet„vt eodem modo hanc conditionem,& cæ- teras quæ impoſsibiles ſunt, interpreremur cùm po- tuerit eogitare teſtator, eam conditionem aliquan- do fortè extituram,& lucro ceſſuram hæredis ſui: tametſi id minimè futurum ſperaret: ſed quia nulla ſpes eſt‚ ſeruulum inopem tantam pecuniam, id eſt milies centena milia ſeſtertiorum conficere poſſe, cum quæritur, an interim ſtatuliber iudicandus ſit, ſic interpretatur conditionem Paulus, quaſi in- utiliter data ſit libertas,& animus non fuerit dan- dæ libertatis. Eius tamen conditionis expectatur euentus alioqui pro non ſcripta haberctur. dicta 1.3. de condit.& demonſtrat. cùm præſertim id fauor libertatis poſtulet.
Si in cælum non aſcenderis. Hæc conditio neceſ ſaria eſt, quia id, quod impoſsibile eſt, negat. Itaque non ſuſpendit obligationẽ,& figuram conditionis magis, quam poteſtatẽ. habet. l. ſi pupillus.§. qui ſub conditionc. de nouat. Notandum tamen eſt, ſi quis promiſerit in cœlũ aſcendere.& ſi nõ aſcenderit, pę- nam: ex tali ſtipulatione pęenãà peti non poſſe. Quia cùm principalis ſtipulatio inuttilis ſit propter im- poſsibilitatẽ, conſequens eſt, ne acceſſoriam quidem valere. l. ſi homo mortuus. infra, 69. Hic enim loqui- mur de impoſsibilitate, quæ in conditione tantùm ſit, non etiam in obligatione. Præterea ſi quis pro- miſerit alicui, ſi hommem non occiderit, conditio hæc nocet ſtipulationi, quia turpitudinem conti- net.l. Iuriſgentium.§. ſi ob maleficium. de pacttis.
VIII. PAVLVS LIB. II. AD SABINVM.
N illa ſtipulatio ne, Si Calendis Sri-
8 2
e
ſchum non dederu, decem dare ſpondes? mortuo homine, quęritur, an ſta- tim ante Calendas agi poſsit'Sabinus,& Proculus expectandum diem actionis putant: quod eſt verius. Tota enim obli-
atio ſub conditione,& in diem collata eſt,& licet ad conditionem committi vi- deatur, dies tamen ſupereſt. Sed cum eo,
qui ita promilit, ſi intra Calendas digito
cœlum non tetigerim, agi protinus po-
Jæc& Marcellus probat. teſt Ilre 4 NNun 2
973
eeeteeeetr dengerhereeietherauwember ee“—

976
Cum ſtipulatio diem,& conditionem habet, ex- ſtente conditione non ſtatim poteſt agi, ſed dies
expectari debet.l.ſi eius.... ſi quis cont. Hæc autem
ſtipulatio: ſi Calendis Stichum non dederis, decem dare
ondes? diẽ continet ex præſumpta voluntate con- trahentium. Nam perinde hæc ſtipulatio accipien da eſt ex mente contrahentium, ac ſi ſtipulatus ſim à te Stichum Calendis,& ſi Calendis Stichum n5 dederis, decem ſcilicet Calendis: vt dies repetita in- telligatur.l. qui ſic ſtipulatur. infrà. Aut ſic accipie- tur, quaſi ſtipulatus ſim Stichum, aut decem, Calẽ- dis mihi dari. Quamuis aliqua diſsimilitudo inter has ſtipulationes reperiatur. Pecunia ſiquidem lo-
co Stichi promiſſa videtur eſſe, qui Stichus licet in
obligatione non ſit, in ſolutione tamen eſt. Aliud dicendum eſt in hac ſtipulatione, Sõi Lucius Titius jntra Calendas Maias in Italiam non venerit, decem dare ſpondes? Ex qua, non expectatis Calendis, decẽ poſſunt peti, ſimulatque exploratum fuerit. Luciũ venire nõ poſſe.l. hoc iurc, quoniam hic ſuprà dicta ratio ceſſat. Nunquã enim diẽ repetitam interprera- mur, niſi cõiectura aliqua probabilis id ſuadear. lſi quis heres. 71. ſup. de acq. here. Eſt autẽ hic legẽdum vt in Florentino codice, licet ad conditionem cõ- mitti videatur, id eſt, licet ſtipulatio committi vi- deatur, quantum ad cõditionem attinet. Hæc enim eſt vis particulę, ad, apud Ciceronem& alios vete- res. Committi conditio non rectè dicitur.
1IX. POMPONIVS LIB. II. AD SABINVM.
Titius,& Seius ſeparatim ita ſti — 5 pulati eſſent, Fundum illum, ſi illi on dederis, mihi dare ſpondes? Finé dandi alteri fore, quoad iudiciũ accipere- tur,& ideò occupantis fore actionem.
Tractatum fuit à veteribus hæc conditio, ſi Sti hum non dederis, quando exiſtere dicatur, vt ex ſti- pulatione agi poſsit. Pegaſus reſpondit, non antè committi ſtipulationẽ, quàm deſierit poſſe Stichus dari. Quam ſententiam Papinianus ſequitur. Sabi- nus autem exiſtimabat, ex ſententia contrahẽtium, poſtquam homo potuiſſet dari, confeſtim agẽdum, &c. Et hanc ſententiam ait Papinianus poſſe reci- pi, ſi ſtipulatio conditionem præceſſerit.I. ita ſti- pulatus. infr. 15. Nec dubitandum eſt, quin ſequen- da ſit Papiniani diſtinctio. Puto& in aliis caſibus ſententiæ Sabini locum eſſe, vt puta, ſi decẽ in con- ditione ſint. Non enim ex mente contrahentium redè dicetur committi ſtipulatio, cùm exploratum fuerit, decem dari non poſſe. Nam perire non poſ-
ſunt.l.incendium. C.ſi cert. peta.l.in ratione. S. incer⸗
tæ. ad l. Falcid. Nec mortuo promiſſore deſinunt poſſe dari, quia cõditiones dãdi poffunt ab hærede impleri, vt aliàs oſtendimus.l. qui Rome. 5. Agerius. infr. 122. Papinianus autem non de quibuſcunque conditionibus loquitur, cum ait, committi ſtipula- tionem, cùm certùm eſſe cœperit,&c. ſed de condi- tionibus, quæ in facto conſiſtunt,& coherent perſo-
ne, veluti. Alexandriam ire, Capitolium aſcendere Idẽ- que Pegaſus dixit de hac conditione, ſi Pamphilum
Franc. Duarem luriſconſ.
non dederis, quia licet morte promiſſoris non de ſinat poſſe dari, morte tamen Pamphili deſinit 4 decem dandorum conditio, nunquàm hoc mo exiſtere poſſet. Quare neceſſe eſt, vt ſecundum un tem contrahentiũ aliam interpretationem accipiat ſitque locus Sabini ſententiæ. Eadem ratio eit& huius conditionis, ſi fundum non dederus, nili vehe menter ipſe fallor. Nam tametſi fundus aliquando perire poſsit, chaſmate puta, vel inundatione: tamẽ quia rariſsimum id eſt, ratio non patitur, vt de cy contrahentes ſenſiſſe interpretemur. Eam lgitur ditionem ſic accipiemus ex mente contrahentuum vt poſtquam fundus potuerit dari, cõmifla ſtipula. tio intelligatur. Vnde hic quæritur. Si Tiius,& Seius ſeparatim ita ſtipulati ſint à Męuio, Simn ae. deru fundum illum Seio, mihi dabis? vtri competat actio ex hac ſtipulatione, poſtquã extitit conditio id eſt, poſtquam per promiſſorem ſtetit,quo minus daret. Nam vtrique per moram promifſors agsii facultas quæſita eſſe videtur. Sed Pomponius ie ait, occupantis fore actionẽ non aliter, acſi duo ta ſtipulandi eſſent:l.ex duobus. z. infr. de duob: reis cũ par ſit vtriſque cauſa. Ac liberum erit promifſor, vtri voluerit, dare, vſque ad iudicium acceptum ſeu litis conteſtationem: quia nullum ius per moti ce- bitoris acquiſitum eſt vni ex creditoribus magi quàm alteri. Verùm vt vitetur perplexitas, ville yi ſum fuit iuris autoribus, finem aliquem alteni dund præſtituere debitori, nempe quoad iudiciu accipi. tur. Itaque falluntur, qui nondum exiſtente coni tione, hic agi exiſtimant;, quamuis nulla ſit nataa ctio, quæ ſperatur oriri in litis conteſtatione.
X. IDEM LIB. III. AD SABINVM.
Oc iure vtimur vt ex hacſtipula ſtione, Si Lucius Titius ante Calenda caias in ltaliam non venerit, deum dare ſoondes? non antè quicquam petipot
ſit, quàm exploratum ſit, ante eam dim
in Italiam Titium venire non potulle, al neque veniſſe, ſiue eo viuo, ſiue eo mor. W tuo id acciderit. b 4 Hoc caput ſatis explicatum eſt ſuprà cap.è 8 XI. PAVI.VS LIB. II.
AD SABINVM. 8
Kae
—
llius dum in ciuitate eſt ſi fifue a Krur, patri reuerſoab hoſtibus videtu a
142] b ad quiſiſſe. 8
Cum ſtipulationibus tempus ſtipulationns* 8 Jari ſoleat,1ſi filiusfamiliàs. infr.78. videtur&inie da
ſtipulatione patri quæſita non eſſe actio, in dun d poteſtate non erat filius contractæ ſtipulaiond 8 d tempore. Sed propter ius poſtliminij fingiun 0 per in poteſtate fuiſſe, retro. de capt.& pollmal 8 uerſ.5. ſi ab hoſtibus. Inſt. quib. mod. ius patt. de e
uid igitur dicemus, ſi pater apud hoſtes dee rit Etſi quidem filius ſibi ſtipulatus ſit darii 4. petet actio: quia lex Cornelia fingit patrẽ decetsnn adt
antequam caperetur: ſecundùm quam ficti llius

ttetur perplexis, ehinem aliquem t mpe quoadiuliln ai nondum erikm t, quamus qulate in liis comekaie
4 LIB. II AB1XNVL
imur vter buit ucius Ttuu anuli aliam nun eamt ite quicquamſi tum ſit, ante m venite non f eeo viuo, ſiuesh
dlicatum eſt dopti 9
54INXVN
In Tit. De verborum ob
lius ſui iuris fuiſſe intelligetur tempore ſti pulatio- nis contractæ. Quare ſi ponamus patri nominatim ſtipulatum, inutilis erit ſtipulatio, quaſi extraneo homini ſtipulatus ſit. l. bona.§. quod filius. de cap. & poſtli.l.ſi ſeruus communis.§. ſeruus. capto do- mino. de ſtipu. ſeruor. XII. POMPONIVS LIB. v. AD SABINVM.
lita ſtipulatus fuero, Decem aut juin que dare ſpondes? quin que de- bentur. Et ſi ita, Calendis Tanuariis, Mfebrudriis dari ſpondes? perinde eſt, qua- [Calédis Februariis dari ſtipulatus ſim.
s cui promiſſa ſunt decem, aut quinque, agit ad-
iefſus promiſſorem,& ſola quinque petit. Quæri-
tur, an plus petere dicendus ſit. Nam plus petere
cauſa is dicitur, qui ex duabus rebus ſub alterna- tione promiſsis, alteram tãtùm petit.§. plus autem. Inſtit dc act. Sed ratio, vtilitasque poſtulat, vt ſubti- lirate iuris neglecta, recte is petere intelligatur, pro-
terea, quòd non corpora, aut ſpecies ſub alterna- vone hic promiſſę ſunt, ſed ſummæ potius, in qui- bus minima ſemper ſpectatur, quam veriſsimile eſt, debitorem electurum eſſe. l.ſi ita ſtipulatus. 100 I. in. ter ſtipulantem.§. ſi ſtipulante, infr. l.ſi ita relictum.
Svt de leg. 2.1. qui concubinam.§.J. de leg. 3. Quo-
ies igitur appareret intereſſe promiſſoris, maiorem potius ſummam ſoluere, aliud dicendum eſſet. Ex- empli gratia, ſi quis promiſerit Lugduni decem, aut Romæ quinque. l. qui res.§. mihi de ſolut.
XIII. VI. PIANVS LIB. XI X. b A D SABINVMä.
ui ante Calendas proximas ſtipu-
Hrur, ſimilis eſt ei ‚qui Calẽdis ſtipuletur. Quiante Calendas ſtipulatur, nihil differt ab eo, qui Calédis ſtipulatur, vt Iulianus ait. l. cum qui ita. §qui ita. Proinde ex hac ſtipulatione agi non po-
teſt donec totus dies Calédarum præęteritus fuerit.
Iqui hoc anno, l. ſtipulationes non diuiduntur.. pem infr. Quod ſanè mirum pleriſque,& parado- xum videtur, abſurdum credentibus, eum qui ante
Calendas ſtipulatur, non niſi poſt Calendas petere
poſſe. Verùm hic mos eſt loquendi veterũ, vt cùm ante diem dicunt, finitum diem intelligant. Cicero Tironi lib. 16. Epiſtol. Ante diem 8. Idus Nouem- dris has litcras dedimus, id eſt, octauo Idus Nouẽ- bis, it eruditiſsimi noſtri ſæculi interpretati ſunt. Hinc Ante diem tertium, pro nudiustertius accipi ridetur compendioſa locutione, quaſi dicas, ante diem tertium finitum. Hinc Gellius Ciceronem natum eſſe ait ante diem tertium Nonas Ianuarij, lb ſc.28. qui(vt ipſe de ſe ſcribit) natus fuit ter- to Nonas lanuarij. Sic dicitur Chriſtus reſurrexiſ- ſe kera pers Jusoas. Marc. c. 8. figurata locutione, quam Grammatici ſynecdochen vocãt. Atque huc mihi videtur pertinere, quod Paulus ait lib. 3. ad leg.
ul& Pap. Anniculus amittitur, qui extremo anni
moritur,& conſuetudo loquendi, id ita eſſe de-
danabante diem decimum Calendarũ, Poſt diem
velnum Calendarum. Neutro enim ſermone vn-
„0
decim dies ſignificantur. l. anniculus. de verbo. ſign Ante annum verò, aut ante menſem, cum dicimus. vſus loquendi non permittit, vt finitum annum, vel wenlem, ſed cœptum potius intelligamus. l. ſi ita uerie atin prin. de manumiſtteſta. l. qui filium§. vlt. ad Trebel. 54. Huic ſtipulationi non diſsimilis eſt illa Iutra Calendas dari. L...§. ſi intra. de ſuc edi. l. ſi quis ſic dixerit. de verb.ſig. l.prox. ſu pr. Sed animadh. Lettencum eſt,cum quis ſtipulatur intra Calendas ari, verbi proprietatem requirere, vt debitor non expectatis Calendis, ſoluere poſsit. I. ſi ita fuerit 5 vlt. de manu.teſta. Qua de re Apollinaris apud Gel. lium diſputat lib. 12. cap. 13. Cùm autem ſtipulatur quis dari Calendis„multum refert promiſſoriſne an ſtipulatoris potius cauſa dies adiiciatur, l. ſi 12 relictum.§. Pegaſus. de lega. 2. vt poſtea fuſius expli- caturi ſumus. L.qui Romæ. in prin. b P XIIII POMPONIVS LIB. V. AD SABINV M.
8( Iita Stipulatus ſim abs te, Domum
8 322
.. 2
cdicari? vel ſi hæredem meum damnauero inſulam ædifcare
Celſo placet, non ante agi poſſe exea cau ſa, quàm tempus præteriſſet, quo inſula ædificari poſſet: nec fideiuſſores dati ante diem tenebuntur.
Quamuis hec ſtipulatio pura ſit, tacitè tamen ci tempus ineſt, quo inſula ædificari poſsit.l. ſi conti- nuus.§. item qui inſulam. inf. Iraque debitor per in- terpellationẽ, non antè conſtituitur in mora, quàm id tempus præterierit.l. ſi inſulam. infr. Nec corum ſententiam probo, qui nullam interpellationem hic neceſſariam eſſe aſſerunt, quòd dies tacita non mi-
nus, quàm expreſſa, interpellare dicatur. l.z. C. de iu-
re emphyt. Id enim de die cerra tantummodo ac- cipiendum eſt:nec ob incertam diem à communi
iure videtur recedendum eſſe, quod interpellationẽ
requirit, in omnibus tam faciendi, quàm dandi, ob- ligationibus. ſi ex legati cauſa. infr. l. mora. de vſur. cum preſertim eadem in vtriſque ſit ratio. Vtrunq; igitur neceſſarium eſt,& interpellatio,& lapſus tẽ- poris, vt promiſſor operis in mora eſſe dicatur. arg. J. ſi quis filium.§. ſtipulario. de collat. bon. Nec fideiuſöres dati. Obligationi igitur faciendi,
poteſt accedere fideiuſſor, J. ſi quis pro co. de fideiuſ. non qui reum facturum promittat, quia alieni fa- cti nulla promiſsio eſt, l. ſicut reus. 66. de fideiuſſor. ſed qui promittat, quanti ea res erit. l. ſtipulatus es opus. 45. de fideiufſ. aut qui ſimpliciter fide ſua eſſe iubeat, quod à reo promiſſum eſt. Quo caſu æſti- mationem promittere intelligitur.
XV. IDEM LIB. XXVIII.
AD SABINVM.
Tideo hæſitatur, ſi aliqua pars
inſulæ facta ſit, deinde incendio
lconſum pta ſit, an integrum tem-
pus computandum ſit rurſus ad ædificã-
dam inſulam, an verò reliquum dunta- xat expectandum, uod deerit?& verius
eſt, vt integrum ei detur. 2 NNn 3
lg.. 8 977
4

97 8 Franc. Duareni luriſconſ.
Sicut in ſuperiori capite, cùm quæritur, quando tem, quemadmodũ ſi mile legatum u committatur ſtipulatio domum ædifcari. intelligi- te legat arij hinitur. ‚mor- mus ſtipulationem huiuſmodi eſſe, vt committi 9 poſsit, nec quærimus, an certus locus adiectus fue- rit, cuius omiſsio ſtipulationem inutilem redderet. 13.§. ſi quis inſulam. de eo quod cert. loc. ita etiam, cùm hic quæritur, conſumpta incendio parte in- ſulæ, quantum temporis dandum ſit debitori ad xædificãdum, ſatis perſpicuum eſt, obligationem, de qua agitur: ita contractam eſſe, vt debitor caſu for- tuito non liberetur: vtputa, ſi hæres à teſtatore dã- annos. quand., dies legat. ced. Itaque in huiuſioi
natus ſit ædificare, ſi quis ſtipulanti promiſerit, ſe ſtipulatione ſemel conditio ſtipulatoris, vt cui ac ædificaturum, non mercedis alicuius nomine, ſed quiri debeat, intelligatur, inſpici debet. l. ſenatus gratis,& impenſa ſua,&c. Sed& ſi quis conduxerit vlti, de don. cau. mort.. ſi filiusfamilias. infr. Nec nos
Cuͤm in annos ſingulos certa pecunia promi titur, puta decem, non ideò plures ſtipulationes d intelliguntur, quòd plures ſummæ, pluréſque n5 ſtationes ſint: quia ad conceptionem fredonn reſpicimus in ſtipulationibus, vt poſtea docebimn Lſcire debemus. tametſi in legatis aliud conſtituti ſit. l.ſi in ſingulos.l. ſi in annos. de ann. leg.l. cum in
opus faciendum, diruta parte operis caſu aliquo fortuito, non ideò liberari eũ puto, quia ad opus fa- ciendũ obligatus fuit, quod non recipit diuiſionẽ, l. ſi is qui 400.§. quædam. ad leg. F alci.. pen. C. de iis, quib.vt indig. Itaque huic quoque integrũ tẽpus da⸗ dũ erit, ad ædificandum, ſed locatoris ſumptu, cuius periculũ eſt, non conductoris.l. Martius. ſup. locat.-.
XVI. IDEM LIB. VI. AD SABINVM.
4 Stichum. aut Pamphilum mihi de Dbeas,& alter ex his meus factus ſit
* 2
ex a tur 4 te.
Stipulatio Stichi, aut Pamphili, quaſi ſub con- ditione quadam contracta intelligitur, vt Stichus detur, niſi detur Pamphilus,&c. l. cum ita legatur. de opt. legat. Cùm igitur vnus ex iis, ex alia quapiã cauſa, ſtipulatoris factus ſit, rectè peti alter poterit.. qui decem§. Stichum. de ſolut, Nec verendum eſt, ne plus petere dicatur actor, cum elęctionem nullã ſoluendi reo auferat.§. plus autem, Inſtitut. de actio. Quod tamen ita accipiendum eſt, niſi æſtimartio- nem eius qui ſtipulatori acquiſitus eſt, promiſſor malit ſoluere. id enim rationi,& æquitati conſenta- neum eſt.l. cum res. 49.§. ſed ſi Stichus. de legat, 1. Quòd ſi quis obiiciat, duas cauſas lucratiuas con- currere non poſſe. l.omnes. ſuprà titulo proxim. re- ſpondeo, huic regulæ locum eſſe, cùm de vna, ca- dèmque re agitur, non de duabus, ſub alternatione
aliqua cauſa, reliquum mihi debe-
mouere debet, quod Iuſtinianus conſtituit, multas donationes intelligi, ſi quis ſtipulatus fuerit cenam quantitatem annuam, quandiu vixerit,&e Nam ratio, quam expreſsit ea cõſtitutione, facit, mquod ad inſinuationem donationis attinet, non ynam ſi. pulationem contractam eſſe interpretemur.l ſanci- mus. 5.vlti. C. de donat. Si quis(inquit) talem rece- pit donationem, in qua ſtipulatus fuerit, annuam quandam ſibi præſtari quantitatem tantæ ſummæ, quæ non excedat legitimum donationis modum: vaxriabatur, vtrùm eum ex particulari donauione multas feciſſe donationes exiſtimandum ſit, Kess actis non indigere, an ex totius ſtipulationis funda- mento,& fonte eius, ex qua annuæ donatioones profluxerunt,& vnam eſſe eam donationem n-
tandum,& proculdubio monumentorum obſer- uatione allandam guoc véeteres quidem ſat abun-
dèque variauerunt. Nos autem certa diuiſione c- cludimus, vt ſi huiuſmodi quidem fuerit donatio, vt intra vitam perſonarum ſtet, vel dantis velac- cipiẽtis,& multæ intelligãtur donationes,& liberꝛ monumentorum obſeruatione. Incertus autem fortunæ exitus hoc nobis ſuggeſsit, vt poſiibile ſi, vnius anni tantummodo, vel breuioris ‚vel etiam amplioris temporis metas ſuperuiuere vel donato- rem, vel eum, qui donationem accepit,& ex noc inueniri totam ſummam donationis non excedete legitimam quãtitatem. Sinautem etiam hæredum ex vtraque parte fuerit mentio, vel adiiciatut tm- pus vitæ vel donatoris, vel qui donationẽ accepit: tunc quaſi perpetuata donatione,& continuatione eius magnam& opulentiorem eam efticiente,&r na intelligatur,& quaſi denſioribus donationids cumulata, excedere legitimum modũ,& ommmo- do acta repoſcere,& aliter minimè conualeſtete Minùs nos mouet, quòd Pomponius ſcibi de ſeruo fructuario, operas ſuas in quinquennium b- cante.l. ſi ſeruus co mmunis..cùm ſeruus.de ſipul. ſcruo. Cùm ſeruus(inquit)fructuarius operas ſuas locaſſet,& eo nomine pecuniam in annos ſingulos dari ſtipulatus eſſet:finito fructu, domino Ie 4 temporis acquiri ſtipulationem, lulianus feipn reliquit. Quæ ſententia mihi videtur firmißim⸗
Nam&ſi in annos forte quinque quoni ſt, fodusm
noru 1l- reretul
ulatio,
*
quantum raulo Sita ſtipulatur:
* Inta
quem tio cuiuſque anni pecu

nex patticulaute 1es exiſtimandun X totius ſtipugnond eſſe eam donum dlo monumcntonm
. 4 od veteres quicenlh s autem cern duim
odi quidem finit
rum ſtet, wldum
ligätur donarionadn eruatione. Iutme
15 vel „O donatione,& cn
nit pecuniam
In Tit. De verborum oby-
dtam pecuniam tibi intra illum diem dederortanta Tmi ſpondes'in pendenti eſt, quis ex ſtipulatu ſit ha- biturus actionem. Si enim ex re fructuarij vel ope- ris ſuis pecuniam dederit, fructuario: ſi verò aliun- de, domino quæretur ſtipulatio. Quamuis enim v- na ſtipulatio ſit, non plures„. kamen totius quinquẽ- fructuario acquiri iniquum eſſet, ſi v- ſusfructus ante quinquenniũ finitus ſit. Alioqui da- tetur occaſio fraudandi pro prietarij, locationem in ongum tempus cõferendo, quo finitus fuerit vſus- Kuctus. Cætera, quæ aduerſari videntur ‚aliis in lo- cbexplicabimus. l. pluribus. ſcire debemus. Dacerta. Si plures ſtipulationes eſſent, vnaquæ-
uie earum certa eſſet,& certam quantitatem con-
—
lneret, ſed quia infinitum eſt atque incertum tem-
us preſtationis, ex hac ſtipulatione, dicitur incerta clle lvbi autem. infr. 8 Etperperua. Hæc ſtipulatio ſi ſimpliciter conce- pta ſit, perpetua eſt,& ad hæredem tranſit, ſecun- dum communem regulam l. veteris. Cod. de con-
trahen.& commit. ſtipul. Sed ſi adiectum ſit, quoad
viuam, quamuis mero iure ad heredem tranſeat, tamen ſi petat, exceptione doli ſummouetur. leum qui ita. in fr.. at ſi ita. Inſtit. eod. At ſi ita ſtipuleris, Decem aureos annuos, quoad viuam, dare ſpondes?& purè facta obligatio intelligitur,& perpetuatur, quia ad tempus non poteſt deberi. Sed hæres peten do pacti exceptione ſummouebitur. Quemadmodum ſimile legatum. Si in annos ſin- gulos aliquid legetur, tot ſunt legata, quot annuæ
præſtationes. I.ſi in annos. de annuis legatis. Nam
propter multitudinem præſtationum, interpreta- mur legata diuiſa eſſe: nec ad conceptionem ver- borum reſpicimus, vt in ſtipulationibus. Primi igi- tur anni legatum purum eſſe dicitur, ſequentium
werò annorum conditionalia. d. l. ſi in annos.& l. ſi uſingulos. Ineſt enim hæc conditio, ſi viuat lega-
tarius, quæ tranſmiſsionem ad hæredes impedit.
Cuius rei illa ratio eſſe videtur, quia teſtatores vt
plurimum ſolent in plures annuas præſtationes le- gata diuidere, vt conſulant perſonæ ipſius legata-
ripquaſi alimenta quædam eis præſtari velint. At-
que ideo, cùm aliud actum eſſe apparet, legatum huiuſmodi ad hæredem tranfire dicitur. l. ſi cũ præ- finitionc. quand. dies legat. ced. Qui verò ſtipulan- tur non ſibi tantum, ſed etiam hæredibus ſuis ac- quitere præſumuntur, quòd frequentius id accide- re ſoleat. liſi pactum. ſuprà de probat. Proinde ſti- pulatio annuæ quantitatis, non etiam legatum, ad
haredem transfertur.
XVII. VLPIANVS LIB. XXVIII. A D SABINVM.
Stipulatio non valet, in rei promitten-
di arbitrium collata conditione.
Cum obligatio ſit iuris vinculum, quo neceſsi- tate adſtringimur, vt Iuſtinianus ait,§.i. Inſtitut. de obligat certum eſt inutilem eſſe ſtipulationem, cu- uus conditio in promiſſoris voluntatem,& arbitriũ confertur. l.à Titio. infr. l. ſub hac. ſupr. titul. proxi. lentenſimis.§.vltim. infrà. Nihil igitur impedit, Quò minus ex voluntate ſtipulatoris pendeat, argu.
Ig. b
l ſi ita legat b illi ſi 2 979
COiss g um.§. illi ſi volet. de lega..Inde etiam 1 Huntur⸗cum ex contractu naſcitur vltro citro-
5 0— lgatio, in neutrius voluntatem conferri ne cot Vendentis. C. de contrahen. empt. De ea
quæ confertur in arbitrium tertij,tractat Vlpianus
cap. 43.; 7 r: b Sed hæc omnia accuratius infra diſcutien- ur. l. centeſimis.§.vlt.
XVIII POMPONIVS LIB. NX.
AD SABINVM.
Qui bis idem Promittit, ipſo iure,
. 6 amplius quam ſemel non tenctur.
8 His verbis ſignificat Pomponius, non modo bis idem exigi non poſſe, ſi bis idem promiſſum ſit, l. bona fides.de reg. iur. ſed ne ad eandem quidẽ rem agi poſſe ex duplici iſtipulatione. Nam ex poſte- riore ſtipulatione, tanquam inutili, non competit actio. argumẽt. l. ſi dari. infrà idque ex iure ipſo, id eſt, legibus ipſis Romanis, non ex Prætorum, aut Iuriſprudentum interpretatione profectum eſt:qui- bus legibus nemo admittitur ad agendum ex ſtipu- latione niſi ſua interſit. l.ſtipulatio iſta.§. alteri. infr. Atex duabus ſtipulationibus agens, nihil amplius, quaàm ex vna, conſequi poſſet. Ex ſtipulatione au- tem, contractui bonefidei adiccta, certiſsimum eſt agi poſſe. l. duo ſocietatem. pro ſocio. Cùm enim ea, quæ ex bonæfidei iudiciorum natura veniunt, certa ferè non ſint,& ex iudicant ium arbitrio pen-
deant, vtile eſt contrahentibus ca ſtipulationibus
comprehendere: vt in tractatum de pactis annota- uimus. l.§. ſed conuentionum. Sed& ſi inutilis ſit, & inefficax prior ſtipulatio, propter exceptionem,
ex poſteriore liccbit agerc. l. ſi dari. infr. Idemque
dicendum eſt,& ſi poſterior ſtipulatio aliquid am- plius, vtiliüſque contineat. l.heres à debitore.§.1. de fideiuſſor. Arbitror& tunc quoque agi permitten- dum ex poſteriore, cùm ſtipulator ex ea tantùm ſe agere veſe declarat, nec aduerſarium contendit ſti- pulatione duplici obligatum ſibi eſſe. Aequitas e- nim ipſum ius hac exceptione temperandum eſſe ſuadet, nec tam ſcrupulosè inquirendum, an ſtipu- latoris interſit, qui ex ea ſola ſtipulatione agere vult. Nam quoties occurrit huiuſmodi locus in Iu- re ciuili, qui meram artis ſubtilitatem habeat, dan- da opera eſt, vt commoda, ac benigna interpre- tatione quoad fieri poterit, ad æquitatẽ,& am⁊umerav referatur. Idque Prætorum, ac Conſultorum vete- rum exemplo, quod nobis ſemper ad imitandum roponere debemus. Itaque non dubito, quin prio re obligatione per præſcriptionem XXX. annornm ſublata, ex poſteriore ſtipulator agere poſsit. Qua de re magna eſt altercatio. l.cum notiſsimi.§. ſed& ſi quis. C. de præſcriptxxx. annor.. Taem. Hæc ſententia Pomponij ad eum tantũ- modo pertinet, qui idem promittit vtraque ſtipula- tione. Quod in ſpecie, ſeu corpore promiſſo difficul tatem non habet. Sed ſi quantitas bis fuerit promiſ ſa, cuius præſtatio multiplicari poteſt, l. planè. de legat.i. an idem promiſſum ſit, facti magis quàm iuris eſt quæſtio, quæ alio in loco tractabitur. l. ſti-
o iſta.. cum qui. inf. pulatioi a. 4 NNa 4

Franc. Duareni luriſconſ.
XIX, IDEM LIB. XV, AD SABINVM.
liaa ſtipulatio facta fuerit, Si cul- pa eua diuortium factum fuerit, da- ri nulla ſtipulatio eſt, quia con tenti eſſe debemus pœnis legibus com-
rehenſis, niſi ſi& ſtipulatio tantundem habias pœnæ, quanta lege ſit compre-
henſa.
Sicut pœnæ metu non poteſt quis ad contrahẽ- dum matrimonium cogi, ita nec ad matrimoniũ, quod iam contraſtum eſt, retinendum. Nam par
libertas in vtroque requiritur. l. Titia. infr. l. 2. C. de
inutil. ſtipul.l.neque. C. de nuptiis. Proinde ſi ſtipu- latus ſir maritus ab vxore centum dari, ſi culpa eius diuortium factum fuerit, nulla ſtipulatio eſt. Quod tamen eſt ita accipiendum, niſi eam pecuniã ei dederit maritus ea lege, vt diuortio ſecuto eam reddat.. ea quæ. ſupr. de donat. inter virum& vxor. Non enim hic metu compellitur ad manendum
in matrimonio, ſed premio potius inuitatur. l. Titio
centum.§.,de cond.& demonſt.
XX. VLPIANVS LIB. XXXIIII. b AD SABINVM.
Viuſmodi ſt ipulationes nõ ſun
inutiles quod tibi Driusdebet, cum
1 Liror eſſe deſeerit, dare ſoondesiNã
valet ſtipulatio, quaſi ſub quauis alia cõ- ditione concepta.
Varia eſt lectio, variaque interpretatio huius ca- pitis ſed more meo dicam ſimpliciſsime quod ſen- tio. Cùm à Mæuio centum mutua peterem,& hac excuſatione vteretur, quòd Titius pecuniam ei de-
bitam non ſolueret, tandem conuenir inter nos, vt
ſtipulationem ita contraheremus, Quod tibi Titius debet, cum debitor eſſe deſierit, dare ſpondes? Queri- tur, an hæc ſtipulatio vtilis ſit. Non enim videtur in id tẽpus recè conferri, quo nullũ amplius debi- tum futurum eſt, cùm hæc ſtipulatio, Quod tibi Ti- tius debet, dare ſpondes? Titio nihil debente, non va- leat. I. ſi ſic. 78. de legatis 1I. Sed Vlpianus ait, per- inde hanc ſtipulrationem valere, ac ſi ſub quauis alia condutione concepta ſit. Cùm enim ſtipulor, Quod tibi Titius debet: ſtipulor certam quantitatẽ, ſi tunc verum ſit eum debere. d.l. ſi ſic. nec adiecta conditio eam ſtipulationem vitiat.
Stipulationes. Quidã adeò ſtupidi ſunt, vt dubitẽt,
cur ſtipulationes hic dicat VIpianus-wruwuud,, cùm vna tantùm ſtipulatio ſubiiciatur. Nec ani- maduertunt, verba VIpiani ad ſtipulationes, quæ huic ſimiles ſunt, pertinere. Quod Titius debet,&c. quaſi diceret, Stipulationes huiuſmodi, id eſt, huic ſtipulationi ſimiles, non ſunt inutiles. Sed hæc, quæ puerilia ſunt, miſſa faciamus. b
XXI. POMPONIVS LIB. XV. AD SABINVM.
8 3 9 diuortio facto, ea, duæ nihil
1 e dotem habeat, dotis nomine cen
Wtum dari ſtipuletur, vel quæ cen- tum duntaxat habeat, ducenta dotis no. mine dari ſtipuletur:Proculus ait, ſi du. centa ſtipuletur, quæ centum habeat, ſi b ne dubio centum quidem in obligatio-
ne venire, alia autem centum actione da
dote deberi. Dicendum itaque eſt, etium ſi nihil ſit in dote, centum venire tamen in ſtipulationem: ſicuti cùm filiæ vel ſo- rori, vel alij cuilibet dotis nomine legare- b tur, vtile legatum eſſet.
Falſa cauſa non nocet ſtipulationi, vt ſiqub e; tum, vel ducenta vxori dotis nomine promittar, iq
eſt, propter dotem, quam ab ea accepit. Nam neler
gato quidem nocere falſam cauſam conſtitutum eſt, niſi probetur teſtatorem alias legaturũ non fuiſ. ſe. l. cùm tale.. falſam. de condit.& demonſtr. 9i ta. men erraſſe promiſſorem appareat, non obligabi. tur ex ea promiſsione. l. penult.§. mulier ſolut, mat, Quod facile præſumendum non eſt, niſi probetun
cum facti proprij ignorantia tolerabilis nonſſtlz.
de iur.& fact. igno..vlti. ſupr. pro ſuo. Nec verdte: &è quis dixerit ſtipulationem hanc quaſi ſine cuuſ factam nõ valere. l. 2.. circa. de doli excep. Eſtenim hic cauſa adiecta dotis, licet verum ſit, dotem nul. lam maritum accepiſſe. Nam& ſi quis cuiuis mar Reri leget centum Joufs nomine, vtile legatum ch vt hic Pomponius ait: nec inſpicimus, an teſtatot dotem acceperit ab ea muliere, quę ne eius quidem
vxor fortaſsis vnquam fuit. Quod autem ait VI.
pianus, venditionem nullam eſſe, ſi quis vendiderit fundum, quanti à teſtatore emptus eſt, ſi fortè non emptus ille fundus: ſed donatus fuit, I. ſi quis fun- dum. de contrah. empt. ad hunc locum nihil omat no pertinet, quia nulla ibi falſa cauſa eſt, ſed idto non conſiſtit venditio, quia pretium certum mon habet. Hic omnia interueniunt, quæ ad ſubſtanti
venditionis neceſſaria ſunt. Mirantur plæniqe,
uòd hæc centum peti dicantur actione de dote, cum ex ſtipulatione deberi videantur, proptetno- uationem præcedentis obligationis. Sed certume ex noua Conſtitutione Iuſtin. veterem ſemperoh ligationem manere, niſi aliud expreſſum ſit à col- trahentibus. lvlt. C. de nouat. Iure in Pandectasir- lato, quomodo fiat nouatio, alibi tractatur 1 qul
vſumfruct. infra. Nec dubium eſt, quin de ear fue⸗
rit diſſenſio inter veteres iuris autores, propter qus diſſenſionem edita eſt illa Iuſtiniani Conſtituro⸗ Ac ſententia quidem Proculi, quam hic obiter Põ· vonius refert, Conſtitutioni Iuſtiniani conſentanc
eſt. Sed de his aliàs pluribus.
XXII. PAVLVS LIB. M A D SABINVM.
am I id, quod aurum putabamch
1 Je te fuero:te- cseſlet, ſtipulatus de te fuer
neberis mihi huius æris nomu

penult. maletlid
onem hancquiſn irca de doli eree licet verumſit tam
Nam&üqusan nomine, wiieban nec inſpicimu,nn nuliere,que meibi fuit. Quod autmal
ilam eſſe,ſiqus mil ore emptusett,liin
donatusfuit ligh
ad hunc locum ſün a ibi falla cauſach
tueniunt, quæ àdl w(unr. Miranad f eti dicantur actiobe beri videantur, Er obſignionüet 4 e luſtinvetetem 1 ſalud exprelim 3 V nouat lute m Dad duatio, albi nin 1
— — —
1 1
In Tit. De verborum ob!
uoniam in corpore conſenſerimus: ſed ex doli mali clauſula tecũ agam, ſi ſciens
me fefelleris. b Si quis certum vas æneum ab aliquo ſtipuletur, uod putet aureum eſſe, valet ſtipulatio quia licet in materia erratum ſit,amen in corpore cõſen ſum eſt.linter ſtipulantem.§. ſi Stichum. infr. Alia cauſa eſt venditionis. l. in venditionibus. de contra. empt. uæ bonæ fidei contractus eſt. Nam bona fides, cu- ius maximè in huiuſmodi audiciis ratio habenda yb patitur, vt teneat emptio eius rei, quam alio- aiforté empturus non eram. At in ſtipulatione, ueſtricti iudicij eſt, verba ſpectantur: quę ſi fuerint alſtipulationem contrahendam idonea,& conſen- lum in corpore fuerit, nihil amplius requiritur.
Quod autem dictum eſt de bonæfidei iudiciis, ſic
accipiendum eſt ex Vlpiano, ſi omnino erratum ſit in materia: veluti ſi æs, quaſi aurum væneat. Si enim id, quod aurum putabatur, vel inauratum erat, vel ex parte aureum, valebit venditio. l. quid tamen. de contrahen. empt. Sed addenda eſt ex Iuliano exce- ptio niſi actum ſit inter contrahentes, vt pro ſolido auro væneat, quo caſu non tenet venditio deficien- te conſenſu. Sed& ſi deceptus nolit à venditione rccedere, quia fortè ipſius intereſt eã ſeruari: verius cſt tunc ratam venditionem eſſe, l. Labeo. de con- trahen. empt. ſed ita, vt ex ea poſsit deceptus ad id, quod ſua intereſt, agere, non vt venditum corpus petere cogatur. Quare is, qui emit aurichalcum pro auro, aurum petit, quoniam ipſius intereſt aurum habere. Sic enim intelligendum eſt, quod Paulus ait Quamuis ſuprà diximus, cùm in corpore con- ſentiamus, de qualitate autem diſſentiamus, em- ptionem eſſe:tamen venditor teneri debet, quanti
mtereſt emptoris deceptum non eſſe,&c.. ſi ſterilis.
Squauis de act. empt. Quo in loco plerique codices negationem habent: ſed hæc eſt purior, emẽdatior- que lectio. Preterea cùm quis æs pro auro in pignus dedit, ſine diſtinctione traditum eſt, pignoris obliga- uonem conſiſtere, l... de pign. actio. quia cautionem aliquã habere quàm nullam præſtat,& magis ex- pedit creditori: licet venditionem non manere, nõ- nunquam ipſius interſit. 3 Ex doli mali clauſula. Stipulatio dolo inita, ipſo iure nulla non eſt. l. dolo. C. de inutil. ſtipul. nec do- lus vindicatur in ſtrictis iudiciis, ſi ius ipſum, ideſt, legem publicam ſpectemus. Quod accuratiùs à no- bis demonſtratum eſt in commenrario de in litem iurando. Proinde ſi ſciens promiſſor me fefellerit, ta demum actio mihi aduerſus eum datur eo no- mine,ſi adiecta fuerit ſtipulationi doli clauſula, id eſtdolũ malum abeſſe, abfuturũmque eſſe. Arbitror &ſit omiſſa fuerit doli clauſula, iudicium de dolo, (quod euerriculum omnium malitiarum dicitur à Cicerone) adhuc ſupereſſe. l.& eleganter. 6. non ſo- lum ſuprà de dolo.
XXIII. POMPONIVS LIB. IX. AD SABINVM.
lex legati cauſa, aut ex ſtipulatu
A hominem certum mihi debeas, nõ
alter poſt mortem cius teneberis mihi,
I Auahn ſ per te ſteterit, quò minus viuo eo, 4 mihi dares: quod ita fit, ſi aut inter- Pellatus non dediſti, aut occidiſti eum.
tAu ex ſtipulatu Stichũ debet, morte eius libera 4 Per eum non ſteterit,&c. l. ſi Stichus. 33. infta. oc in eo locum habet, qui Stichum in iudi- fiſtere promiſit.. ſi deceſſerit. qui ſatiſda. cogunt Idemque dicendum eſt,& ſi aliter amiſſus 65 vel ommetcid eptusdr præſtari nequeat. largen- mod.l.is qui alienum. infr. 50. Sed quæri-
tur, an mortuo boue, qui debebatur ex ſti ulation vel teſtamento, ſaltem caro,& corium debcan 3 Et certũ eſt nihilomnino deberi, l. mortuo boue ſo. de lega. z. quamuis in conditione furtiua aliud 85.
ſtitutum ſit. l ſi ſeruus.§. boue. de condict furt. not. I.ſi Stichus. infr. Nec multùm referre puto vr libere tur debitor ſpeciei certæ eiuſdem interitu an ex cö. uentione debeatur, quæ tranſit in proprium nomen contractus nécne. Nam ſi ſcyphos tibi dedi,vt mihi
Stichum des, interitu Stichi liberaris. l. naturalis.§.
ſed ſi ſcyphos. de præſcript. verb. Nec præſcriptis in factum verbis aduerſus te experiri poſſum, vt mihi Stichum des:verm ad repetendos ſcyphos, quos dedi, tanquam cauſa non ſecuta, condictio mihi competit.l.vltim. de cond. cauſ.dat.
Hominem certum. ldem dicendum eſt,& ſi quis Pecumam certam, certõſve numos promiſſerit, puta qui in arca ſunt,&c. lſi certos. infr. 37. Si autem cer- ta non ſit ſpecies, vel quantitas, nullus interitus de- bitorem liberare poterit. l.incendium. Cod. ſi certũ petat. l.in ratione.§. incertæ. ad leg. Falcid. Nihil er- go refert, an quantitas, an res alia debeatur: ſed an res cetta, an incerta debeatur, multùm intereſt. Verùm hoc cum quibuſdam exceptionibus acci-
piendum eſt, de quihus alibi nota. in l. quod te. ſu-
prà de rebus cred.
Si interpellatus non dediſti. Poſt interpellationem igitur, qua debitor conſtituitur in mora.l. ſciendum. l. mora. ſupr. de vſur. ſi res debita perierit, non libe- ratur debitor, ſed aduerſus eum perpetuatur actio. lſi ſeruum. infr. Sed hic exiſtit difficilis quæſtio, an, ſi interitu naturali pericrit res, quæ penes creditorẽ fortaſsis erat eodem modo peritura, nihilo minuùs poſt moram teneatur debitor ad æſtimationem. In qua queſtione tres mihi caſus cõſiderandi eſſe vidẽ- tur. Primus eſt, cùm exploratum eſt, aut ex veriſi- milibus coniecturis apparet, rem de qua agitur, eodem mo do perituram fuiſſe, ſi reddita eſſet, nec ideo venditorem potuiſſe eam diſtrahere, precij lucrandi gratia, l. ſi plures. õ.vltim. ſupr. depoſi. l.ſi is qui Stichum. 57. ſupr. de iure dot.. ſi à domino.39.·§. ſi prædio. ſupr. de petitio. hæredit.vt puta, ſeruus e- rat ſenio confectus, quem quis ſe daturum promiſ- ſerat. Secundus caſus eſt, cum conſtat rem peritu- ram eo caſu non fuiſſe, ſi reddita fuiſſet. Periit enim fortè ſeruus debitus, vel ruina, vel naufragio.&c. l. ſi cũ exceptione. S. quòd ſi homo. ſuprà de eo quod met. cau. l.de eo.§. ſi poſt. ad exhi. litem ſi verberatũ. §. ſi ſeruus. ſupr. de rei vindic. Tertius caſus eſt, cùm dubium, atque incertum eſt, an ceodem modo per- jturus fuerit:vt puta quia febre aliqua vſitata occu- buit. Et hoc caſu cõtra fruſtratorem interpretamur,
perinde ac ſi certum eſſet, interiturum non fuiſſe. Atque
ig. 981
. auhhte heeiennunn— ——— ,—“
ääͤͤ““ ͤͤͤͤ

Franc. Duareni Iuriſconſ.
9³² ihi accipiendum videtur, quod hic di- XXVI. VL PIANV 5 11. vr
Atque ita m citur,& in aliis locis ſimilibus, de morte ſerui. l. ne-
mo rem ſuam. 82. infr.. ſi in Aſia. 5. vlti ſupr. depoſi. Vnde reus in interdicto, vnde vi, in dubio mortali- tatẽ mancipiorum, ac pecorum præſtare dicitur.l.1. 5rectiſsimæ.l. merito. fupr. de vi,& vi arma. Hinc e- tiam cõſequitur, ſi fundus legatus poſt moram hæ- redis chaſmate perierit, heredem non liberari.l.cum res. 49.§.vlt. de lega-. Nam legatarius fortè eum ſta ſtim diſtraxiſſet: itaque apud eũ non periiſſet. Nam lla hiatus terræ inopinatò accidit, nec deterret fun-
*
di emptorem, vt ſerui xtas, de qua iam diximus. Ve-
rùm bonæ fidei poſſeſſor excipitur, quem conſtat
abſolui, ſi res naturaliter interierit, ſecundum Pauli diſtinctionem, qua Proculianorum,& Caſsianorũ opiniones conciliat. l.illud. de petit.hæred.
Aut occidiſti. Si culpa debitoris interierit res de- bita, aduerſus eum perpetuatur actio. l. qui ſeruum. Iſi ſeruum. infr. l. quid ergo.§.ſi hæres. de leg.i. Itaq; ſi in odium debitoris alius occiderit, ita tenetur de- pitor, l.ſi merces.§. culpæ. ſupra locat. ſi aliqua eius culpa arguatur.l. penult. ſolut. matrim. Quòd ſi fa- cto creditoris interierit res, ipſius periculum eſt. J. legis. ſupr. ad leg. Aquil. 8
XXIIII. PAVLVS LIB. IX. AD SABINVM.
IEd ſi er ſtipulatu Stichum debeat illus, non videbitur per eũ mo-
ortuo teneatur, niſi ſi tu-
tore aurore, aut ſolus tutor interpelletur. Morà facere non dicitur pupillus, niſi ipſe tutore autore, aut ſolus tutor, interpelletur. Ex duple tamẽ ſtipularione ſi tutor non appareat, pupillo etiam ſine tutoris autoritate poteſt denuntiari. Idque be- nignius receptum eſſe Trebatius ait. l. ſi dictum.§. vltimo.(6. de euict. Nam interpellatio ferè nocet debitori, vel propter periculum interitus, vel pro- pter vſuras,&c. Sed cùm in iudicio res agatur;& cauſam ſuam autorisq́ue ſui defendat emptor, nul- lum certum imminet periculum pupillo, cui denũ- tiatio facta eſt: fierique poteſt, vt quod ſępius acci- dit, bonam cauſam habens vincat. Deinde non ali- ter fit hæc denuntiatio pupillo, quàm ſi tutor non appareat, nempe poſt diligentem emptoris inqui- ſicionem. Sic enim nos ſentẽtiam Trebatij accipe- re oportet propter vtilitatem pupillorum. Sed& cadem vtiliras ſuadet, vt abſente tutore cognati, af- fines& amici pupillirequirantur& admoneantur. l.hæc autem. quib. ex cauſ. in poſſ.eat.
XXV. POMPONIVS LIB. XX. AD SABINVM.
—
—
nmün
er ſtipulatu debeatur, cuius ſtipu
8—
— glationis nomine exceptione tu- tus ſit promiſſor, obligabitur ex poſterio- re ſtipulatione, quia ſuperior quaſi nulla ſit exceptione obſtante.
Quæ ad huius legis explicationem pertinenti at- rigimus ſu prà cap.18.
dari ſtipuler, id quod mihi jam
AD SABINVM.
Generaliter nouimus, turpes ſtipul tiones nullius eſſe momenti. Pule XXVII. POMPONIVS LIB. XXII
b AD SABINVM.
Eluti ſi quis homicidium vel ſi
/crilegium promittat ſe facturum
Sed& officio quoque Præton continetur, ex huiuſmodi obligation
bus actiones denegari.
Cuům aliquid turpe& inhoneſtum promittinn .*
ſtipulationem nullius eſſe momenti conſiat qui.
bonis moribus contraria eſt. Proinde officum Di.
toris eſt, ex huiuſmodi ſtipulationibus adiones qe. negare. Idem& de iis dicendum eſt, que turgecan ſam, vel conditionem continent, licet quod promi- titur, forta ſsis turpe non ſit.. ſi flagitij. infr 9. quod ex turpi. Inſtit. de inuti. ſtipu. l. mercalem. OQdecond
ob turp. cauſl.Iuriſgentium§. ſi ob maleficium, dc 4
pact Sunt tamen qui putent has valere quidem y- ſo iure, ſed agentem doli exceptione repellendum eſſe. Et hanc ſententiam ſuam verbis Pauli conft-
mant ſub tit. de condict. ob turp. cau. Si ob uupem
cauſam promiſeris Titio, quamuis; ſi petat, exce- ptione, doli mali, vel in factum ſummouere eum
poſsis, tamen ſi ſoluerit, non poſſe te repetere,&cl-
pen. Quod ſanè verum eſſe exiſtimo, cùm id, quod pro cauſa vel conditione poſitum eſt, non prolibe. tur, nec vindicatur iure ipſo, id eſt, iure ciuili& e gibus: ſed quia contrarium eſt bonis moribus, im- probatur, vt ſi quis meretrici aliquid libidinis cau. ſa promiſerit. l.4.de conditio. ob turp. cauſ.
Si ſtipulatus hoc modo fuero, Siintra
hiennium( apitol ium non aſcenderis, darunon
niſi præterito biennio, recte petam. Hec verba, Si in Capitolium non aſcenderis, amhi gua ſunt. Poſſunt enim ſic accipi, vt ſi non aſernse rit, cùm primùm potuerit, committatur ſtipulato. Poſſunt& ita accipi, cùm certum fuerit, promiſo. rem amplius aſcendere non poſſe. Sed nos contta
ſtipulatorem interpretamur. I Quicquid adſtii
dæ. 69. infr.. ſtipulatio iſta.§. in ſtipulationibussi quis ita ſtipuletur. Inſtit. co. tit. Qua de re accuratli infrà tractaturi ſumus. l. ita ſtipulatus.
XX VIII. PAVLVS LIB. X. AD SABINVM.
rem tradi ſtipulam ur, nonintel
7 S ligimus& proprietatem eins du — ſ(tipulatori, ſed tantuùm tradi ſem
vt eam ip ferel
Tradere, eſt rem ita alicui porrigere, rchendat. Dare autem, eſt dominium trans i
vbi autem. 75. 5.vlti. infr.5.ſic itaque. Inſtit. d
... 11. nmu- Qui tamen tradere promitti, aliquando. 1
dum factum promittere intelligitur, ſed cau men norum, ita vt fructus poſt ſtipulationem cap
2 um Kne dek uod tum accidi,cu ſtipularione debeantur. A. ſimplictte
—
= =——
— —
— 4 —
“ — —
öL“ 5 8 —— ——— ——— ———
ö.“
— 8 4 3 4
—————“ —————
— —— — —

pu!lmercalem
nium ſi ob mn utent has valexas
dob tutp cau dich tio, quamus üier in fadtum ſumnar „non poſſete in.
— —
eſſe exiſtmocm
ne poſitum ebnoan
eipſo, id etuten rum eſt bonis notis
retrici aliquid lbi nditio. ob turxcul Sc modo fler
anio, recte petm
talum nun dſeuknſ
n ſic accipivt fuci
leritcommittatll um cettum fuelt. Äe revon poſſe Sc9n
ramur. Quicquüte
iſta Hiin dpulsdon litco i. Qu de Kal 8. lita liipulau
6 9
—— —
In Tit. De verborum obli
mpliciter de tradenda re, ſed de vacua poſſeſsione
adenda, mäalz de act. empt.l ſi ſtipulatus. de vſur.
XXIX. VLPIANVS LIB. XLVI b ApD SABINVM.
. SCire debemus, in ſtipulationibus coot eſſe ſtipulationes, quot ſum- ma ſunt, totque eſſe ſtipulationes qpor ſpecies.Secundum quod euenit, vt muta vna ſumma, vel ſpecie, quæ non gut in precedenti ſtipulatione ‚non fiat nouatio, ſed efficiat duas eſſe ſtipulatio- nes. Quamuis autem placuerit tot eſſe lipulationes, quot fummæ, ttque eſſe ſipyulationes, quot res: tamen ſi pecuniã quis quæ in conſpectu eius eſt, ſtipulatus ſt,vel aceruum pecuniæ, non tot ſunt ſipulationes, quot numorum corpora, ſed vna ſtipulatio. Nam per ſingulos de- narios ſingulas eſſe ſtipulationes abſur- dum eſt. Stipulationem quoque legato-
tum conſtat vnam eſſe, quamuis plura corpora ſint, vel plura legata. Sed& fami-
lie, vel omnium ſeruorum ſtipulatio vna eſt. Idémque quadrigæ, aut lectica- riorum ſtipulatio vna eſt. At ſi quis lLud & ilud ſtipulatus ſit, tot ſtipulationes
ſunt, quot corpora.
Cuͤm plura corpora, aut ſummæ deducuntur in ſipulationem, quæritur an ſtipulatio vna tantum dicenda ſit, quòd vna ſit verborum conceptio: an verò plures, quòd plures ea conceptione res conti-
neantur? Et dicendum eſt ſi plures res, aut ſumme
ſpecialiter exprimantur, plures ſtipulationes eſſe.l. quod dicitur. 86. infraà. b
Secundum quod euenit. Si quis promiſerit decem,
deinde decem,& quinque: dubitari poteſt, an poſte- riore ſtipulatione prior nouata ſit. Nam iure veteri, cui derogauit Iuſtinianus conſtitutione ſua, l. vlti. Cod. de nouat. intelligebatur nouatio fieri, cim poſterior ſtipulatio aliquid amplius, quam prior continebat. l. qui vſumfructum. 58. infr. Et ſansè ſi hic wa tantum ſtipulatio eſſe diceretur, qua quinde- cim contineantur, nouatio videretur eſſe facta. Sed quia plures ſummas ſpecialiter expreſſas continer,
tot ſunt ſtipulationes, quot ſummæ. Nec vlla eſt
harum ſtipulationum, quę plus, quàm prima ſtipu- latio, contineat.
Quamuis autem. Si quis ſtipuletur aceruum pecu- niæ, aut legata teſtamento relicta, vna tantum ſti- pulatio eſt, quamuis multi ſint numi, ac multæ res
legate: quia nulla hic eſt ſpecialis rerum deſignatio.
Lum ergo pluribus rebus nominatis,& expreſsis, üblicitur generalis ſtipulatio, ea omnia, quæ ſupra ſiyt ſunt, dari, tot ſtipulationes eſſe intelliguntur, doot ſunt res:l. Titi 4.13 4. 5.vlti..pluribus. intra. 140. gula verũ eſt, res ſib gulas à contrahentibus exprel-
actum eſt.l. in conuentionalibus. 72.§.ylti.
8. 983 88 e win ipoletſone ſaltẽ pacto ‚cui ſubie. tur llcgdu quõdque ipulationi ineſſe credi- ccta. ſupr. de reb. cred. Alia cauſa eſt rerum le- dhus nt certum eſt nullo modo à contrahé. „quamuis ſtipulationem referendo ad teſtamentum, plures res legatas eſſe appareat. Dubitatum etiam fuit, apud veteres de hac ſti- pulatione, annua, bima, trima die dari, d. l. pluribus. Sed hoc ſuo loco explicabitur. Illud videndum eſt, quid referat plurésne ſtipulationes ſint, an vna tan- tum ſtipulatio. Et ex his, quæ iam diximus, de no- eeeee ees ee de eſt, multum referre. Itẽ ſi quis 1pul„Promittat Stichum,& Pamphi- lum:ideo reſponſionis diuerſitas non nocet„quia duæ ſtipulationes cõtractę eſſe intelliguntur, quarũ vna Vtilis eſt, altera inutilis, nec vtilis per inutilem vitiatur. I..§. ſed ſi mihi. ſupr. Sed& ſi quis à vendi- tore ſerui ſtipuletur, furem non eſſe, fugitiuum nõ eſſe, erronem non eſſe,&c. ſæpius agi poteſt, ad du- plam, quòd plures ſtipulationes ſint, vt Vlpia. ait.l. quia dicitur. de euict.z2. De venditione autẽ inter- dum idẽ, quod de ſtipulatione dicitur, vt euicta ſci- licet re vna, aut redhibita, rata maneat in cæteris vẽ- ditio. Sed videndum eſt, quid actũ ſit,& num fortal ſis emptor non niſi ſimul omnes res empturus fue- rit. Ac volutas ex pretio vel confusè in res vniuer- ſas definito, vel in ſingula capita diſtincto, aut ex aliis coniecturis, argumentisque colligitur. l. cùm plures. 72. de euict.l. ſi duos. 44. de contrah. empt.l. cum duo. de in diem addict. l. cum eiuſdem. 34.& ſeq. I. Aediles aiunt.§.vlt. de ædil. ædict. Verùm vt- cunque ſenſerint contrahentes, de ſingulis rebus ſe- paratim facile agi permittitur, ſi plures res contra- ctu contineantur, quoniam in ratione& modo a- gendi, magnum incommodum non eſt. l.&ſi vno. de act. empt. in commodato.§. duabus. commodat. De donatione etiam tractari ſolet, propter inſi- nuationem: ſed alius eſt locus huic diſputationi magis idoneus, l. ſancimus.§. ſi quis autem. Cod. de donat.ſicut& de legatis, de quibus ſatis diffusè alt᷑- bi diſſeritur.l.2. 4. 5.6. de legat. 2. Si à fure hominem ſim ſtipulatus, quę-
ſitũ eſt, an ſtipulatio valeat? Mouet quæ- ſtionem, quòd ſtipulatus hominem ple- runque meum videor: non valet autem huiuſmodi ſtipulatio, vbi quis rem ſuam ſtipulatus eſt. Et conſtat, ſi quidem ita ſti p ulatus ſim Quod ex cauſa codictionis da- re facere oporter? ſti pulationem valere. S1 verò hominem dari ſtipulatus fuero,in ul- lius momenti eſſe ſtipulationem. quòd ſi poſtea ſine mora decelsiſſe proponatur ſeruus, non teneri furem condictione, Marcellus ait. Quandiu enim viuit, co-
dici poterit. At ſi deceſsiſſe proponatur,
8 in ea conditione eſt, vt euaneſcat condi
ctio propter ſtipulationem. Quamuis nemo poſsit rem ſuam vtiliter ſtipula ri.l. nemo rem ſuam. 82. infrà.& l. ſi rem meam. 31.
is ſtipi it Afure non fimpiiei- tamen ſi quis ſtipulatus fuerit a 1
„
Ler;

984 ter, ſed relata obligatione ad id, quod ex cauſa con⸗ dictionis furtiuæ dare eum opottet, valebit ſtipula- tio. Sicut enim vtilitatis cauſa regeptum eſt, quò pluribus actionibus teneantur fures, vt dominus rei furreptæ aduerſus furem ad dandum agete poſsit: 6 ſic itaque.lnſtit. de actio. ſta eius actionis exemplo hæc ſtipulatio defenditur. Sed cur non ſimiliter cõ- cipitur ſtipulario, vt intentio actoris, qui, vt dixi- mus, rectè intendit rem ſurreptam ſibi dari opor- tere?d. ſic itaque. Reſpondeo, ſtipulationem ſine vllo incommodo ita concipi poſſe, quod ex cauſa furtiua mihi dare oportet. Sed hoc de intentione a- Foris dici non poteſt, cùm res, quæ petitur, ſpeciali- cer deſignari,& exprimi debeat, vt co gnoſcat reus ecdendùmne, an contendẽdum ei ſit.l. ſi in r. de rei vind. l.l. de edend. vbi not. b Vteuaneſcat condictio. Si ſtipulatio„de qua hic giſſerimus, nouaret, dubitare poſſet nemo, quin promiſſor interitu Stichi, ante moram liberareturll parui. de condic. furt. Sed hic locus de ſtipulatione nouante intelligi non poteſt, cùm hic dicatur, furti- nam condictionem, quandiu viuit ſeruus, competé- re. Hec igitur ſtipulatio, tametſi non nouet præ- cedentem obligationem, tamen ad purgandam moram plurimum momenti habet.l. ſi Stichum. de nouat. modò præſens ſit res, quæ promittitur. In ea- dem enim cauſa res eſt, ac ſi oblata eſſet. I. qui decẽ. 72. de ſolut. cum præſertim videatur omiſſa eſſe de- biti repetendi inſtantia, quod ad purgandam mo- ram ſufficit. l. mora.de vſuris. XXX. IDEM LIB. XLVII. AàAD SABINVIM. Ciendum eſt generaliter, quòd ſi quis ſcripſerit, ſe fideiuſsiſſe, vi- deri omnia ſolemniter acta. Cum fideiuſsio fine verbis nulla ſit, l.z.§. fatis ac- ceptio. ſup.L. blãditus. Q. de fideiuſ.ſatis cõſtat, ſi ſcri- tum ſit, aliquẽ fideiuſsiſſe, omnia ſolẽniter acta in- telligi, id eſt ſine quibus nemo fideiubere dici po- reſt.. vlt. Inſtit. de fideiuſ. Idemque traditũ eſt,& ſi ſcriptũ ſit aliquẽ promiſiſſe, aut ſpopondiſſe.l. Titia.
§. idẽ reſpondit infra..ſi ſcriptũ. Iaſtit. de inutil. ſtip.
Qua de re alio in loco oportunius. Sed notandum eſt. hoc ita accipiendum eſſe, niſi contrarium probe- tur.l. iuriſgentium.. quod ferè. de pact. Nã& ſi quis ſcripſerit, ſe promiſiſſe, aut fideiuſsiſſe, niſi res inter præſentes acta ſit, non valebit ſtipulatio, aut fideiuſ- ſio, quæ inter abſentes contrahi non poteſt. l.I. C. de contrah.& commit. ſtip. Quòd autẽ vulgò dicitur, ſi pro teſtimonio dictũ ſitaliquem promiſiſſe, non ad ſtipulationẽ, ſed ad nudã conuentionem potius, hoc verbum referendũ eſſe, mihi non admodũ pro- batur. Nec Antonini reſcriptum, quod, ſentẽtiæ ſuæ confirmandæ gratia adducunt, multùm ad rem per cinetl. 1. C. de vſur. Quærebatur enim ab Antonino,
an vfurarum obligatio ſcripturam requireret, ſicut
ſtipulationem. Et reſp ondet, abſque ſcriptura,& in- ſtrumento valere, ſi interrogatione precedente pro-
miſsio vſurarum recte facta probetur. Solaenim ſti⸗
pulatio abſque ſeriptura ſufficit. Quomodo autem
probari poſsit interrogationem præceſsiſſe,& re-
ſponſionẽ ſecutam eſſe, non doçer Antoninus. Et
V
Franc. Duareni Iuriſconſ.
arbitror non multum referre, an in caurione, ſeu in- ſtrumento ſcriptum exter, Titiũ promiſiſſe an verò
id præſentibus teſtibus confeſſus ſit. Boni tamen in.
dicis eſt, interrogare teſtes, de modo,& forma con- uẽrionis initæ, ſi fortè pro teſtimonio dicant, ſe prę. ſentes fuiſſe, cùm Titius ſe daturum promiſit,&c
Eſt enim quæſtio facti magis, quam iuris, quæ pru-
dentis arbitriũ iudicis magnopere deſiderat. Dixe- rit aliquis, Cur non æqusè venditio valet, ac ſtipula- tio, cùm in tabulis ſcriptũ eſt, Titium Sempronio illam rem vendidiſſe, ſi pretium definitum non ſit Nibilo enim magis emptio⸗ ſine pretio, quàm ſtipu-
latio ſine verbis conſiſtit. Sed reſpõdeo in venditio-
ne contrahẽda, non ſatis eſſe, ſi de pretio cõueniat, niſi certũ pretium definiatur. 5. itẽ pretium 1ſtit de empt.& vend. Necex verbis inſtrumenti modus,& quantitas pretij cognoſci poteſt. Ea ſiquidẽ imeerue- ni ſſe preſumimus tantùm, que verbis ſignificantur. Ex iam dictis perſpicuũ eſt, ſi ſcriptum ſit, aliqus A pupillo emiſſe, auctoritatẽ tutoris,& cetera ſolen- nia interueniſſe non præſumi:l. quæcunque.vltde public. quia ad emptionis ſubſtantiã ea minimè ne- ceſſaria ſunt, quãuis propter pupilli perſonã his o. miſsis emptio non teneat. Sunt qui dicant, ex diu- turnitate temporis omnẽ ſolennitatem præſumi liſ filius. C. de petit.hęre. l. qui in aliena.§. I. de acq. here. Quod ita verũ eſſe puto, vt iudicantis tamen reli- gio non ad eam ſolam præſumptionis ſpeciem alli- getur. argu. l3z. de teſtib. Eſt enim coniecturalis hæc quæſtio, in qua iudicis prudentia do minatur, necvl la iuris auctorum conſtitutione in vniuerſum ſatis commodè definiri poteſt. arg. l. mora. de vſuris. XXXI. POMPONIVS ELIB. XXIIII. AD SABINVM. lrem meam ſub conditione ſti- puler, vrilis ſtipulatio eſt. ſi cõdi- Ationis exiſtentis tempore mea
non ſit.
Si quis ſtipuletur rem ſuam dari inutiliter ſtipu⸗ latur, quia dari ei non poteſt.§. ſic itaque. Inſtit. de actio. Quod& tum locum habet, cùm quis ſim-
liciter ſtipulatur, vtputa. promittis mihi Stichumllſ ita diſtrahatur. 25. de contrah. empt-Nã ſimplex ſti- pulatio, quia de re ipſa, nõ de eius poſſeſsione cõ- cepta eſt, non de tradenda aut reſtituenda re, ſed de ea porius danda accipietur. Valet tamen ſtipulatio rei meæ, ſi ſub cõditione ſtipuler,& tẽpore exiſtẽtis conditionis mea non ſit. Hic enim conditionis exi ſtentis tempus inſpicimus, licet aliàs eius temporis quo ſtipulatio contracta eſt, magis habeatur ratio. Sed de hoc infrà copioſius.J.ſi filiusfa. 78.Linter ſti pulantem.§. ſacram l. exiſtimo. 98. b XXNXII. VLPIANVS LIB. XLVII AD SABINVM. l in nomine ſerui, quem ſtipulare
mur dari, erratum fuiſſet, cũ de cor
ore cõſtitiſſet, placet ſtipulationẽ valere.
Vt valeat ſtipulatio, ſufficit in corpore de quo agitur; conſenſum fuiſſe: nec error in nomine rei promiſſæ obeſt. Quod accipiendum eſt, non de no-
mine communi, quod quaſin aturali quodam ho⸗ . minum
——
— 1' 56 =X 2ℳ ☛
rclis com.n
acuüs pro
ascommercl
tyulnione im clius cot doctenon m.
Wi onmercio
ſtrshax, Kr Auretpulanten mialonarum ubalen cöme acönercium Bülitt t de, uergino aur
ene lipulario
duNamſ terd 6 l chquoc üoment Eti
Nn näter peo
n dredlum

“
8 5 — —— —
—
— 5 ——
dotetaliquit
m qugweitis ai
nu ettſ ſcipuum t nate tutorts K ean
i
dumilquxon g is ſubſtantiäea un
Ä
optet pupili peui
at Sum quidicmg 6 ſolennitatema ui in dienauten 5,Vt iudicantb um oraſumptionisſetn Eſt enim conicaumt
tudentia dommuu äitutione in miuein
ſt.arg mora d Iun )NIVS LI. 1 m ſub condirior
1 V.
ſtipulatio eli
ſtentis tempot
n ſuam dariinunin ooteſt.§. fic ſagle locum habet cimqp ta ynmitti nini 4 utrah empt Na lmg
nõ ge eins pole b—
6
In Tit. De verborum obl
minum conſenſu rei inditum eſt ſed eo nomine, uod hominis cuiuſque arbitrio, vel umponitur rei, vel mutatur. Nam ſi is qui vult promittere ſeruum, tomittat librum, credens eo verbo ſeruum ſignifi- cari,nõ valebit ſerui ſtipulatio,cùm ne tale quidem legatum valeat. I.4. de leg.ö. Cuͤm enim hæc voca- bula rerum, immutabilia certaque ſint, pendeatque corum ſignificatio, non ex cui uſq; hominis arbitrio, & voluntate, ſed ex longo vſu,& conſuetudine lo- vendi inter homines recepta.l. Labeo. de ſupel.leg. ſerenda non eſt ſtultitia eius, qui in eorũ verborum ecluerraſſe dicitur. Rectè igitur ac verè Pompo- nus Marcellus Tiberio Cæſari aliquãdo dixit, Ho- muibus Barbaris ciuitatem Romanam dare potes, wominibus autẽ Barbaris, non potes:vt ſcribit Sue- donius in lib.de Claris Grämaticis& Oratoribus. XXXIII. POMPONIVS LIB. XXV. AD SABINVIM. l Stichus certo die dari promiſſus, ante diem moriatur, non tenetur
promiſſor. 4 Quæ pertinent ad huius loci explicationem, tra- caata ſunt cap. z3. XXXIIII. VLPIANVS LIB. XLVIII. A D SABINVM. Vltum intereſt, vtrum ego ſtipuler
rem, cuius commercium habere
non poſſum, an quis promittat. Si ſtipu- ler rem, cuius commercium non habeo, inutilem eſſe ſtipulationem placet:ſi quis promittat rem, cuius commercium non
habet, ipſi nocere, non mihi. uædam res à commercio hominum omnino exemptæ ſunt, vt res ſacræ,& religioſæ, de quibus infta dicemus. l. inter ſtipulantem.§. ſacram. Aliæ in commercio certarũ perſonarum non ſunt: vt exeni- pli gratia, predia Italica in cõmercio peregrinorum non funt, niſi quibus cõmercium datum eſt, vt ſcri- bit VIp. in reliquiis Inſtit. tit. dę dom.& acq. ter. Po- ne igitur, ciuem à peregrino, aut peregrinum à ciue ſtipulatum eſſe, an hec ſtipulatio valeat, quęritur. Et VIpia. hic diſtinguit. Nam ſi peregrinus ſtipuletur a ciue, inutilis eſt ſtipulatio: ſi verò ciuis à peregrino, valet. Huic nõ diſsimile eſt, quod de ſeruitutum ac- quiſitione alibi ſcriptum eſt. Etſi enim prædium nõ habens, ſeruitutem vtiliter promittat. l. hæredes.§. anea famil. erciſ.tamẽ prædium non habenti inuti- liter promittitur. l.. commu. præd. Sed& eadem di- ſtinciio ge legato tradita eſt à Paulo, refutata Tre- batij opinione. l. mortuo. 5O.. Labeo. de leg. ⁊. Sed in ſideicõmiſsis benignior interpretatio recepta eſt:
vt debeatur æſtimatio, cùm res præſtari non poſsit.
iliusfamilias.§. ſi quid alicui. de leg.i..ſideicom- miſla.. ſi ſeruo. de leg. z. Atque ita accipiendum eſt quod Vlpia. ait c. 40. de leg. i. Sed ſi res aliena, cuius commercium legatarius nõ habet, ei(cui ius poſsi- dendi nõ eſt)per fideicommiſſum relinquatur, puto amationem deberi. Quo in loco legatarius acci- Dtar pro fideicommiſſario, ſicut alibi legatum pro deicommiſſo. d.§.ſi ſeruo. Idq́; ego plenius demon aui,& accuratius ad librum primum de legatis.
19 18.
XXXV. PAVLVS LIB. AD SABINVM.
ſtipuler, vt id fiat, quod natura fieri non concedit, non magis 8* obligatio conſiſtit, quaàm cum Kiſ or, vt id detur, quod dari nõ poteſt:
per quẽ ſteterit, quò minus facere id poſsit. Item quod leges fieri prohibent, ſi
be benuam cauſam ſeruaturum eſt, ceſſat obligatio: veluti ſi ſororem nupturam ſi-
bi aliquis ſtipuletur. Quanquàm etiam ſi non ſit perpetua cauſa(vt accidit in ſo- rore adoptiua) idem dicendum ſit, quia ſtatim contra bonos mores fit.
De ſtipulationibus antè tractatum fuit, quibus conditio impoſsibilis adſcripta eſt. l. impoſsibilis. Hic autem de his diſſerit Paulus, quibus aliquid im- poſsibile principaliter continetur,& ait huiuſmodi ſtipulationem inutilem eſſe, vt ſi quis Stichum, qui mortuus eſt, promittat: quod dubitationem non ha- bet. l.ſi homo mortuus. infrà. 69. Si verò impoſsibi- lis ſit effecta præſtatio rei promiſſæ culpa promiſſo- ris, non ideo minus obligabitur. liſi ſeruum. 91.§. vlt. infra. l.2.§. quod diximus. ſupraà ſi quis caut.
Item quod leges. Nihil refert, an natura, an lex ali- quid fieri prohibeat. Ea ſiquidem dicimur facere non poſſe, quæ iure non poſſumus. l. filius. ſuprà de condit. inſtit.
Contra bonos mores. Quamuis diſſoluta adoptio- ne per emancipationem, ſororem adoptiuam du- cere liceat: tamen pudor& boni mores vetant, quandiu ſoror eſt, de ea ducenda cogitare.
Si in locando, conducendo, venden- do, emendo, ad interrogationem quis non reſponderit, ſi tamen conſentiatur in id, quod reſponſum eſt, valet quod
actum eſt: quia hi contractus, non tam
XII.
verbis: quàm conſenſu confirmantur.
Differentia hic traditur inter ſtipulationem& alios contractus, puta locationẽ, venditionem,&c. Nam ſtipulatio interrogatione præcedente,& re- ſponſione congrua ſequente, contrahitur. l.obliga- mur. ſuprà de oblig.& act. Hi autem cõtractus con- ſenſum ſolum deſiderãt, ſine vlla interrogatione, ac reſponſione. Qamobrem ſi in locando, conducen- do, emendo, vendendo, interrogatus reſponderit quidem, ſed non ad interrogationem, aut vr Græci loquuntur, aco 8: Valebit nihilominũs contra-
ctus, modò cõſentiatur in id quod reſponſum eſt. l.
de ætate. ſuprà de interrog.act. Et hic mihi videtur
b ſenſus eſſe horum verborum: quem qui non perce-
perunt, mirantur,& dubitant, cur hic Paulus in ini- tio reſponſum nõ fuiſſe interroganti, deinde reſj pon ſum fuiſſe ait:nec ammaduertunt, his verbis ſigniſi- cari, reſponſum quidẽ fuiſſe, ſed ni ad interrogatio- nẽ. Quo genere loquendi vſus eſt Paulus infra, c.83. l. inter ſtipul. Atque hinc factum eſt, vt quidam cæ- teris audacior, ſic legendum eſſe contenderit, Si ta-
men conſentiatur in id, quod reſponſum non eſt. OOo

986 Franc. Duareni luriſconſ. 7 82
ö
4 4 4 . 4 4 1 1 f 4 4 8
lantis, ſed ipſa res in ſe dolum habet. Cuùm enim quis petat ex ea ſtipulatione, hoc ipſo dolo facit, quòd petit.
Huius capitis explicãdi gratia, hypotheſis ſic fin- genda videtur: Cõuenerat inter nos, vt tibi promit- terem centum ex cauſa donationis, ſiue remunera- tionis alicuius, non purè, ſed ſub conditione, ſi nauis in portum appulerit, quia ſperabã appulſa naui me
ecuniam conſecuturum. Tu decipiendi mei cauſa falsò affirmaſti nauem in portu eſſe. Itaque mihi in- cauto homini,& nimis credulo facilè perſuaſiſti, vt conditionem eam, in cõtrahenda ſtipulatione, quaſi ſuperuacaneam, omitterem. Stipulatio igitur purè concepta eſt,& conſcriptæ tabulæ: quæritur, an hæc ſtipulatio valeat? Et dicitur valere quidẽ ipſo iure, quia lex Romana, quæ ipſum ius dicitur, ſtipulatio- nem propter dolum admiſſum, non infirmat, vt do- cuimus in Commemcario de in litem iurando. Ve- rùm Prætor æquitate motus, doli exceptionem dat, qua ex ſtipulatu agens ſummoueatur. Sed nõnne cõditio, de qua actum fuiſſe proponitur, repetita in ſtipulatione præſumenda eſt, vt doli exceptione ni- hil opus ſitel. Titia. S. idem reſpondit. infrà. Reſpon- deo, uc præſumptioni,& coniccturę locum nõ eſſe, cùm nulla ſit voluntatis quæſtio. l. continuus. infra. Non enim obſcurum eſt, an actum ſit inter contra- hentes, vt conditionalis eſſer promiſsio, necne. Sed conuenit inter eos, ſeriò promiſſorem dixiſſe, vt ſti- pulatio purè conciperetur, quòd verum dixiſſe ſti- pulatorem crederet. Itaque cùm voluntate contra- hencium omiſſa ſit conditio, nullum ſupereſt auxi-
lium, præter exceptionem doli.
Qui enim per dolum obligatus eſt. Stipulatio igitur dolo malo inita, ſi ius ciuiſe,& legss populi Roma- ni ſpectemus, nulla no eſt, quia veteribus legibus, an- te Caium Aquiliũ Gallum non vindicabatur dolus in contrahendo admiſſus, niſi in iis iudiciis, in qui- pus ex fide bona addebatur, Cicero lb3OfRc. Jed iure Prætorio, propter exceptionẽ doli, vel de dolo actionem, ſtipulatio inutilis,& inefficax redditur. l
nihil intereſt. de reg. iur. l.dolo. C. de inutil. ſtip. Itaq;
hodie inter contractus bonæ-fidei,& ſtricti iudicij, non multum intereſſe videtur, niſi quòd in ſtrictis conteſtatio exceprionis in initio litis neceſſaria eſt. I.præſcriptionẽ.I.ſi quidem. C. de except. Nä ſi quis dolo alterius contraxit, aliàs non contracturus, irri- tus omninò erit contractus, non tantùm bonæ- fidei, ſed etiam ſtricti iudicij. Sed in ſtrictis iudiciis oppo- nenda eſt exceptio, quæ bonæ- fidei iudiciis ineſſe dicitur. Qua exceptione oppoſita, iudex cõrractum
infirmat, 1,3. pro ſoc. l.elegãter. de dolo. l.in cauſæ. de
minor. Sin autẽ quis aliàs contracturus erat, tametſi
ue ſtricti iudicij, eatenus corrigi dolum debere, qua- tenus dolo factum eſt, vt non aliter à contractu re. cedatur, quàm ſi in hoe quis circunſcriptus ſit, yt contraheret.d. l.& eleganter.
Tpſa res in ſe dolum habet In propoſita hypotheſi
quęritur, ſi falsò perſuaſum eſt vtriq;, nauem venilſe
in portu, abſq; dolo, aut machinatione ſtipulaton
111 EOTLIS) Arle arMaClIl c ltipulatoris, ideoq́; cõſenſit promiſfſor, vt ſtipulatio purè conci. peretur. Et ait Vlpia. eodẽ modo promiſſori ſuccur- rendum, vt ſcilicet ei aduerſus ſtipulatorẽ ſtatim a- gentem, detur exceptio doli. Nã licet dolũ nonad.
miſerit in cõtrahenda ſtipulatione, tamen hoc ipſo
dolo facit, quod ſciens& prudens aduerſus, id quod actum eſt, petit. Aequitas enim nõ patitur, vt contra
voluntatem ſuã promiſſor, ante nauis appulſum cô-
ueniatur. Nec multũ referre arbitror, quæ ſit quãti- tas,& modus damni accepti à promiſſore. Et quod alibi ſcriptum eſt de dimidia iuſti pretij, ad hãc rem non pertinere, verius eſt. l.z. C. de reſcin. vend. Cm enim venditor in contrahenda venditione, rem ven ditam minoris vendidit aut emptor pluris emit, quamuis lex ei ſuccurrat ob immodicam læſionem non ideò tamen vllus aduerſarij dolus arguitur. Hic autem ſtipulator dolo carere dici nõ poteſt, qui hoc actum fuiſſe intelligit, quamuis errore quodam ex- preſſum non fuerit, vt promiſſor ante nauis appul- ſum non teneatur. Sed queri poteſt, quama oportcat læſionem eſſe, vt venditio, quæ bona fide contracta eſt, reſcindatur. Et animaduertẽdum eſt, naturaliter licere, emendo,& vendendo contrahentibus inui- cem ſe circunſcribere, id eſt, rem, quæ minorts eſt, pluris vendere, aut quæ pluris eſt, minoris emete: Nam tametſi æqualitas in cõmerciis ſeruari debeat, tamen natura nos docer, ea eſſe hominũ vitia, vt ni- mis exacta eius æqualitatis obſeruatio, plurimaatq; maxima incoõmoda pariat. l.in cauſæ. de minor litẽ ſi pretio. locat. Veruntamẽ vtile viſum fuit iuris au- ctoribus certã quantitatẽ definire, ad quam vſq; hec
circũſcriptio permittatur. Nã Diocletianus de ci- cunſcripto venditore cõſultus reſcripſit, ita demum
ei ſuccurrendũ eſſe, ſi nec dimidiam quidẽ partem iuſti pretij acceperit. l.z2. C. de reſcin. vend. lſi volun tate. eo. tit. Quare ſi fundus vẽditus valeat decẽ au
2.„. 8 reos,& véditor pretij nomine, quatuor tãtùm aureos
acceperit, ratus non erit contractus: quia verum elt, eum ne dimidiam quidem partem iuſti pretijae cepiſſe. De emptore circunſcripto ni hil ſcnptum in Iure ciuili cõperimus. Nam reſcriptum Diocletia ni, lex, cõſtitutive non eſt: alioqui generalitet coll. ſtituendum ab co fuiſſet, nec de venditore tantum- modo loquendum. Reſcripta namque huiuſmodt⸗ certarum cauſarum, ac perſonarum erant, quur u.
e us ſtinianus in ſuum codicem congeſsit, pro iha
V. XXXVI. VLPIANVS LIB.X LVIII. dolus non interueniſſet, ratus quidem erit contraa Jarer AD SABINVM. ctus tam bonæ- fidei, quàm ſtricti iudicij: ſed ex con csabin I quis, cùm aliter eum conueniſ- daet agetur, ad id quod intereſt,&c: ſi ſit contra- hi ga Kler obligari, aliter per machina- dtus bome-fidei: ſi ſtricti iudiciactio de dolo dabi. ſaw nzoblie ſau erit auidem tur. l.& eleganter.. non ſolùm. de dolo. lIulianus. dc 7,199' — tioné ob igatus eit, erit qul S act. empt. Item aduerſus agentem doli exceptio in. ſehawche ſubtilitate iuris obſtrictus, ſed doli exce- terdum competit, vt in ſpecie, quam hic tractamus, as uc
. 3...„ 6 M.. ptione vti poteſt. Qui enim per dolum an corrigitur dolus— d nada dolo peccatum bdj c
. eſt. Eſt a con d
obligatus eſt, competit ei exceptio. Idem ir-tait autemn pufe o SChla IlP ulatio, quæ ſub con 7 üͦheci 1 S 982 ditione concipi debuit. Ac in ſumma notandun zone
eſt, etſi nullus dolus interceſſerit ſtipu- eſt, in omnibus contractibus, ſiue ſint bonæ- fidei, ſi ä
mruni decip
Ampvropem rlgupche. Acc arm no qunnquc mätearur Exc mrurm habend
mam Si cui:
nlm am vterq auruloccurri, muraxn damn ncar acci durdum t faci ns ciplus ah anen d vendi
aa wndidit 1o.]
anckler tantun Aüdkcem.
AVLVA 1 5451NR;

as enim n patin or ante nauis qnd
t.l.z. C. de reſcnſtl
rahenda vendiine lit aut emptot m
aduerſarij dolwannmi
carere dicinô aritt quamuisenor doun
tpromiſot ante uin
queri potelk unin
1
litio, qux bom jier
madtettädum chef
endendo contrateni
1 id eſh tem, qunr ux luris eſt, mudo-
„erun ao in chmelcis ens
1 1
ka cer ea eſſ homüni ltatisodſerurio
In Tit. De verborum oblig.
cralibus voluit. Proinde quod de vendi- letiano reſcriptum eſt, ad emptorem ita ceſſe eſt, vt inter emptorem,& vendi- em æqualitas,& proportio ſeruetur. Idq́; vt eom- 15 gius facere poſsimus, ex ea hypotheſi theſis fa- mo 4 eſt,& generaliter conſtituendum, ei, qui ita en 5 eſt vt ne dimidiũ quidem acceperit eius, dere ſe ir ſiue eius, quod accipere debuit, ſubue- gho dum eſſe. Vel ita, Quoties id, quod datur, altero u amplius eſt, quàm quod accipitur,&c. Quam- 4 m ſi ponamus, inuerſa ſpecie, mercẽ valere 4. dnenn eſſe 10. dubitandum non eſt, quin ſuccurra- luemptori: quia verum eſt, eum altero tanto am- lus dare quàm accipiat;& ne dimidium quidem cius, quod dat, accipere. Quòd ſi ponas, pretium eſſe eorem, aliud dicendum erit, quia hic non dat em- tor altero tanto plus, quàm accipiat. Item ſi pona- mus, mercem valere decem& emptorem pretij no- nine dediſſe viginti, non reſcindetur venditio, quia verum eſt cum dimidiam partem accepiſſe eius, auod dedit, quõdque acciperet, ſi æqualitas: in com- merciis exactè ſeruaretur. Quod ſi vnum& viginti gederit emptor venditori, tunc deceptionis ratio habebitur, cùm ne dimidiũ quidem acceperit. Sunt ni exiſtiment, emptori etiam tunc ſuccurrendum elle, cuͤm ſexdecim ſoluit venditori: quoniam par eſteius iactura,& venditoris, qui ab emptore qua- tuor accepit: vtrique enim abſunt ſex aurei. Sed illi non animaduertunt, magis decipi eum, qui dat de- cem pro quatuor, quàm qui dat viginti pro decem,
haberi gen
tore ĩ Dioc
eandêmque eſſe proportionem viginti ad decem,
quæ eſt decem ad quinque. Ac certum eſt, ei non ſuccurri, qui decem pro quinque dedit, quod tunc limidium accepiſſe dicatur. Ex quo conſequens eſt, ge eius quidem rationem habendam eſſe, qui vigim
idat,& decem accipit. Si cui autem iniquum vi-
deatur,& abſurdum, cùm vterque ſex aureos ami- ſerit, vtrique pariter nõ ſuccurri, is cogitet velim ac animaduertat, grauitatem damni, in quaque ſpecie, ex eo, quod mutuò datur,& accipitur, æſtimandam eſſe. Ex quo fit interdum, vt facilius ei ſuccurratur, cui minus, quàm ei, cui plus abeſt. Exempli loco, Titius rem valentem 10. vendidit 4. Sempronius rem valentem 20. vendidit 10. Hic ſuccurritur Ti-
tio cuius damnum eſt ſex tantùm, non Sempronio,
cuius damnum eſt, decem. XXXVII. PAVLVS LIB. XII. A D SABINVM.
GCal certos numos, puta quu in 210
pa promiſſoris perierint, nihil
nobis debetur.
Huius capitis explicatio ex cap. 23. petenda eſt. Vnum tamen hic eſt notandum, quod vulgò dici- tur de diſcrimine quantitatis,& ſpeciei, valde alie- num eſſe à more loquendi veterum iuris auctorum, qui rem certam ab incerta, nõ ſpeciem à quantita- te diſcernere, ac diſtinguere ſolent. l.in ratione.§. In- cettæ. ad leg. Falcid. Cùm ergo quæritur, an inter- empta, vel amiſſa re debita, liberetur debitor: reſpõ— dendum eſt ſi res certa debeatur, etiam ſi in quanti- tte onſiſtat, debitorem liberari, vt ſi quis promiſe-
rit Stichum, vel centum quæ in arca ſunt: ſi res in- certa, etiã ſi in quantitate non conſiſtat, debitorem non liberari, vt li quis promiſerit cẽtum, hominem d.§. incertæ. l. incendium. C. ſ cer. pet. Ex quo a a. ret, certum hic aliter accipi, quàm in ſtipulati 003 m diuiſione, quæ poſtea ſequitur. l. ſtipulationum.
XXXVIII. VLPIANVS LIB. XLIX. AD SABINVM. 6 5 Tipulatio iſta, Vabere licere ſpon- dest hoc cõtinet, vt liceat ha bere, nec per quéquam omnino feri, quò minuùs liceat nobis habere. Quæ res facit, vt videatur reus promiſiſſe, per om- nes futurũ, vt tibi habere liceat. Videtur igitur alienum factum promiſiſſe. Nemo autem alienũ factum promittendo obli- gatur,& ita vtimur: ſed ſe obligat, ne ipſe faciat, quò minuùs habere liceat. Obliga- tur etiã ne hæres ſuus faciat, vel quis cc. terorum ſucceſſorum efficiat, ne habere liceat. Sed ſi quis promittat per alium nõ fieri preter heredem ſuum, dicendum eſt, inutiliter eum promittere factum alie- num. At ſi quis velit factum alienũ pro-
727
Rankmnn
mittere, pœnam, vel quanti ea res ſit, po-
teſt promittere. Sed quatenus habere li- cere videbitur? Si nemo controuerßam faciat, hoc eſt, neque ipſe reus, neque hę- ./-
redes eius, heredùmve ſucceſſores.
Hic incipit diſputatio ſatis prolixa, de ſtipulatio- ne, habere licere, quæ priſcis temporibus vſitatiſsima fuit præſertim in contractu emptionis& venditio-
nis, vt conſtat ex Marco Varrone lib. z. de Re ruſti-
ca. Nam emptor à venditore ita ſtipulabatur, Fun- dum illum habere licere mihi ſpondes, id eſt, futu- rum, vt mihi habere,& obtinere liceat. Itaque hanc ſtipulationem partim valere, partim non valere, VI- pianus hic docet. Nã quatenus de ſe promittit, obli- gatur promiſſor, etiam hæredum ſuorum,& ſucceſ- ſorum nomine. Quatenus autem promittere vide- tur, per quoſcunq; alios futurum, vt emptori habere liceat, ſtipulatio tãquam alieni facti, inurilis eſſe in- telligitur. Sciendum tamen eſt, eum qui promittit
generaliter habere licere, non ſimplex abnutiuum
ſpondere, ſed curaturum ſe, vt habere liceat. l. inter ſtipulantem. in prin. infrà. Itaque curare,& operam dare debet, ne quis etiam extrancus ſtipulatorem interpellet, ab cõque rem auferat. Qua in re ſi fru⸗ ſtra diligentiam adhibuerit, euicta re ab extraneo, non tenebitur, quia curare tantum, non etiam face- re vt rem obtineat ſtipulator, obſtringitur. Pria igi- tur hac ſtipulatione continentur, quorum duo vti- lia ſunt, tertiũ inutiliter adicctum intelligi tur. Con- tinet enim hæc diſputatio imprimts factũ promiſ- ſoris,& hæredum ſuorum. Secundò promittit reus ſe curaturum, vt à nullo etiam extraneo res euinca- tur. Tertiò promittit ſe facturũ, vt nemo etiam ex-
traneus, rem cuincat. Scd hoc poſtremum inutiliter 000 2
287
))ͤſ— 5

988 promittitur. P ræterea notandum eſt, licet promiſſor ex hac ſtipulatione non cõueniatur, re euicta ab ex- tranco, tamen co nomine actionem exempto com- petere. l.vẽditor hominis. de euicti. Nec nouum eſt, rius iudicij poteſtate, quod bonæ fidei eſt, quædam contineri, quæ in actionem ex ſtipulatu nõ veniunt, 1.3. dÜe act. empt. idque propter variam iudiciorum bonæ fidei ſtrictorùmque naturam. Alij putant, ſi ſtipulatio accedat venditioni, qua promittatur per omnes habere licere, eam ſtipulationem omnimo- do valere,& re euicta, etiam ab extraneo, committi. Verùm Vlpiani verba, quibus opinionem ſuam con
firmare nituntur, mihi non videntur de ſtipulatione
accipienda eſſe, ſed de pacto conuento potius, quod ita ineſt venditioni vt propter id agatur, ex empto actione, quæ bonæ-fidei eſt. Qui autem, inquit, ha- pere licere vendidit, videamus quid debeat præſta- re. Et multùm intereſſe arbitror, vtrùm hoc polli- ceatur per ſe, venienteſque à ſe perſonas non fieri, quò mindùs habere liceat, an verò per omnes, Nam ſi per ſe, non videtur id præſtare debere, ne alius cuincat. Quę verò ſequuntur verba eiuſdem aucto- ris in eodem loco, minimè arguunt, in antecedente ſpecie ſti pulationem contractam fuiſſe. Proinde, in- quit, ſi euicta res erit, ſiue ſtipulatio interpoſita eſt, ex ſtipulatu non tenebitur, ſiue non eſt interpoſita, ex empto non tenebitur. Nam argumentum quod à contrario ſenſu ducitur hic, perquàm leue infir- mümque eſt, vt mirum ſit, eum locum à vulgaribus Doctoribus diligentius expenſum non fuiſſe, Nemo autem alienum factum. Stipulatiꝰ, eſt ver- borum conceptio, quibus is, qui interrogatur, datu- rum, facturũmyve ſe, quod interrogatus eſt, reſpon- det. 1. S. ſtipulatio. ſuprà. Hinc Vlpianus, Inter ſti- pulantem, inquit,& promittentem negotium con- trahitur, Itaque alius pro alio promittens, daturum, facturümve eum, non obligatur. Nam de ſe quen- que promittere oportet. Sed præter ſubtilitatem ar- tis, quæ in ſtipulationibus maximè cernitur, credi-
bile eſt, noſtri iuris authores ad vtilitatem homi-
num hic plurimùm reſpexiſſe. Temeraria enim eis fortè viſa eſt facti alieni promiſsio, quòd non ex poteſtate promiſſoris, ſed ex alieno potius arbitrio pendeat.l.ſi apud. C. de Aedil. actio. Id quod Cice-
ro in 5. Philip. ſatis oſtendit his verbis: Audebo
etiam obligare fidem meam, P. C. vobis, populò- que Romano, quod profectò cùm me nulla vis co-
geret, facere non auderem, permiteſcereèmque, in re
maxima, periculoſam opimonem temeritatis. Pro- mitto, recipio, ſpondeo, Patres conſcripti, Cæſa- rem talem ſemper fore, qualis hodie ſit, qualemque cum maximè velle,& optate debemus. Idem in
epiſtola quadam ad Brutum, de cadem re loquens.
Eſt autem, inquit, grauior,& difficilior, animi& ſen tentie, maximis preſertim in rebus, pro altero quàm pecuniæ, obligatio. Hæc enim ſolui poteſt,& eſt rei familiaris iactura tolerabilis: reipublicæ, quod ſpo- ponderis, uemadmodum ſoluas, niſi is dependi fa- cilè patitur pro quo ſpoponderis Neigitur homi- nes, qui ad promiſsiones huiuſmodi, nimis pro- cliues ſunt, in graue aliquod damnum,& captio- nem crebrò incidant, conſtitutum eſt, ita demum quenque obligari, ſi de ſe, non de alio promiſerit.. er ſipulantem. 83. in princ. infra. S.ſi quis alium.
48=2
Franc. Duarem luriſconſ.
Inſtit. de inutil. ſtip. l. icut reus. 66. infrà de fideiuſſ- Si quis tamen in ſerui venditione promiſcrit, fu rem non eſſe, fugitiuum non eſſe,&c. receptum eſſ huiuſmodi ſtipulationẽ valere. i ſi ita quis. de euict Idemque reſcriptum eſt& ſi quis promiſerit, in po- ſtremum furem, vel fugitiuum non fore. Iſi apud.
C. de Aedil. edict. Id enim vtilitas contrahentium 5
s 7 Peant
poſtulat, cùm promiſsio ad qualitatem rei venditæ pertinet. Ac tametſi temeritate non careat vſque. quaque hæc promiſsio. d. l. ſi apud. quòd homo ſe
Ode iuμε aεοο ε̈ο,authore Platone, tamen is, qui perfectam habet virtutem ſerui„probabilem habet cauſam, id de eo recipiendi, ac promittendi. in quo falli abſque vitio ſerui, non potaſt. Nec ca.
dem ratio eſt eius, qui promittit neminem euictu- rum,&c. Sed& ſi quis Titium pro ſe fideiuſſurum
promiſerit, obligatur ex ea promiſsione, lqui au. Aoce
tem. de conſt. pec. quoniam is daturum ſe Titium fideiuſſorem promittere intelligitur. Diuerſa rano
eſt eius, qui alium pro ſe ſoluturum conſtituit,lcum ij
qui.§. Iulianus quoque. de conſtit. pecu, cQm eadem non poſsit admitti interpretatio. De ſtipulationi. bus Prætoriis alio loco magis idoneo tractaturi ſu- mus. l. quoties. 8r. infra.“
Sed ſe obligat. Qui generaliter promittit habete 2
licere, ſe obligat, ne ipſe faciat, quò minuùs habere li- ceat:alieni autem facti nomine non obligatur, præ- terquam heredis ſui, adde vel eorum, quos prohibe. re poteſt.l. luminum.§. quanquam. de dam.infect
At ſi quis velit. Qui pœnam promittit ſub condi-
modi ſtipulatio, quia inſpicitur tantùm, quæ ſit quantitas,& conditio ſtipulationis.§. alteri.infra. sed quatenus. Habere licere emptori rectè ac verè dicitur, cùm controuerſia non fit,&c. Nam habere eum dicimus, qui ſine interpellatione rem obtinet.
tio, poſtea videbimus.
Si quis fortè non de proprietate ſed de poſſeſsione nuda, controuerſiam fe- cerit, vel de vſufructu, vel de vſu, vel de
quo alio iure eius,
bere enim non licet ei, cui aliquid mi
nuitur, ex iure, quod habuit. ui promittit rem habere licere, de plena te,at-
que integra promittere intelli gitur. Proinde haberc non dicitur, cui ex iure,& emolumento fel, aliquid
decerpitur, ac diminuitur. Letiam 25. infr. de ſolut.
Controuerſiam fecerit. Verba ſequentia oſtendunt,
non ſufficere controuerſiam factam eſſe, ſed rem euinci oportere, per ſententiam iudicis. Nam anle ſententiam nihildum minui dicitur. Adde, quòd ſ ſola controuerſia ſufficeret, fruſtra quæreretur 20 hæc ſtipulatio alienæ rei nomine interpoſita, ſit,§. quæſitum. infrà cùm is, qui dominus non elh controuerſiam mouere poſsit. Itaque Caius a Gtã, ablatamve rem eſſe emptori oportere alt vr ſtipulatu actio committatur. L.habere. i. de Aan
Eaq; fuit aliorũ iuris authorum ſentẽtia.l eui §. duplæ.
quod diſtractum eſt, palaàm eſt committi ſtipulationem. a
VtlIlI
lDo0h
Gmimn
musßrlune
a kuntes nõ x aa78. domim
alſpinus ait, g
.— G aunm debele pra tione, ſi alius fecerit, aut non fecerit, factum ſuum
. SEeids dtue um a, Kc.Lquor promittit magis, quàm alienum. ltaque valet huiuſ medſh
Gälluc ligniñt
aanagtar offci
tban quamom
Alueers ex cauſi
dlem endidit,a
l.habere. de verbo. ſign. An autem is, cui fit contro- ananinimus. b
uerſia, dicatur non habere, vt committatur ſtipula- alrun lcbis obi
imran de ſerui
1 5
b daiaxi
nümagohe uticarti vul

S — — -—˖,f & SE — — S ——— ————
— — ——
— — —
E — —½ 5 5 — — — — —
— —
aun d
Ote 3
un
2
— B= — 3
—
efaciat qud misd nomine nonobiyn lde vel eotum quu quanquam de Cmt dœnam promititl
ut non fecett, luu
alienum laqxe ſtn
—
inſpicitur unm,
ſtipulationisſalri 1
e licere emptoncien tſia nonft,«c Nas interpellationerme- a.An autem iscuin
bere, vt commitan
*
on de pro pii
In Iit. De ver
Sduplęſ mancipium. 4.§. vlt. de euict. Ex his cõ- ſequitur, re per vim ablata ab emptore, non per iu- dicem, mimmè ſtipulationem committi. J. vlt. C.
qc act. emp. Non enim æquum eſt, venditorem fa-
ctum eorum præſtare, qui Non ex iure manu conſer-
tumi ſed mage ferr drem repetunt, vt Ennius ait. Qua
tamẽ in re diſtinctio adhibenda eſt, de qua alibi di-
zimus. l ſi merces. S. culpæ. loca. l. pe. in prin. ſol. mat. Vel quo alio iure. Quamuis hæc verba latè pateãt,
amen de iure pignoris, ſuperficiario, emphyteuti-
coaut alio huiuſmodi, accipienda ſunt, quo impe diuur ſtipulator emolumẽtum rei capere. De ſerui- ubus enim accipi non poſſunt, quarum nomine venditor promiſſorve ita demũ tenetur, ſi fundum Iberum, vel vti optimus maximũſque eſt, vendide- nt, aut promiſerit. l. quod ad ſeruitutes. de cuict. J. cum venderes, de contrahen. empt. Nam qui ſim-
liciter vendit fundum, talem præſtare eum, qualis eſt, debet: niſi fortè ſciens prudénſque emptori id ignoranti vendiderit. 1a. de act. empt. Cùm igitur id ſpecialiter& expreſsim conſtitutum ſit de ſeruitu- tibus, dubitandum non eſt, quin hæc verba quamli-
bet generalia, cũ hac exceptione intelligi debeant,
vt generi per ſpeciem derogetur.l.in toto. de regul. iur. Ac certiſsimum eſt inter vſumfructum& ſerui- tutes prædiorum, quod ad rem noſtram attinet, plu- rimum intereſſe: quia vſusfructus emolumẽtum rei omnino continet, ſeruitutes nõ æque. l. Mæuius. 58. fundo. l. cum filius. 78.§. dominus. de lega. z2. Nec me mouet, quod Vlpianus ait, quoties de ſeruitute agitur, victum tantum debere præſtare, quanto mi-
nors emiſſet emptor,&c. L. quoties. de Aedilitio cdict. Quibus verbis illud ſignificare mihi videtur, quo caſu de ſeruitute agitur, officium iudicis eſſe, vt
venditorem cõdemnet quanto minoris,&c. Agitur
autem de ſeruitute certis ex cauſis: veluti cum ven-
dtor fundum liberum vendidit, aut ſeruitutem do- lo malo celauit, vt iam diximus. Reſponſum verò Papiniani, quod ctiam nobis obiicitur, l. in vendi-
tione. 41. de act. empt. non de ſeruitute loquitur, ſed
de annuo vectigali, ſeu penſione, in tutelam publici aquæductus præſtari ſolita, l.ſi pendẽtes. de vſufruct. quæ emolumentum rei magnopere diminuit. Eius
hæc verba ſunt, male à cæteris vulgò intellecta. In
voditione ſuper annua penſarione pro aquæ ductu infra domum Romæ cõſtitutam nihil commemo- ratum eſt: deceptus ob eam rem exempto habebit attionem. ltaque ſi conueniatur ob pretium ex ven- dito, ratio improuiſi oneris habebitur. b Quæſitum eſt, vtrum propriã demum rem, an& alienam promittere poſsit ha- bere licere:& magis eſt, vt& aliena pro- mitti poſsit. quæ res ita effectum habebit, ſi propria promiſſoris eſſe cœperit. Qua-
e ſi perſeuerauerit aliena, dicédum erit,
ſipulatione non committi, niſi pœnaad- lecta ſit, cum neque per eum, neque per lucceſſorem eius quicquam factum ſit. Hec ſtipulatio ſimpliciter concepta ſine pœnæ iegtione, videtur ita demum vtilis eſſe, ſi quis rem
amvendat, non alienam. Nam alienam rem euin-
2 8*
b. Oorum oblig. 9
cere non poteſt venditor, hæréſvc ei us:& re ab ex- bianes euicta, non committitur ſlipulatio. Verùm
lcitur, vendita re aliena, ſti pulationem adhuc enine poſſe,ſi fortè poſt venditionẽ, ſtipulatio- Propria promiſſoris eſſe cœperit. Liberum
enit n eſt emptori, vel intentionem agentis exce-
beonee venditæ, traditæque elidere, vel exceptio- Omiſfia, poſt euictam, ablatamque rem, ex ſtipu- atu agere.I.vindicantem. ſupra de euict.
Sicut aute ex parte rei ſucceſſores eius, cum ipſo tenentur, ita etiam ex parte actoris committitur ſtipulatio ipſi ſtipu-
—. 4. latori, cæteriſq́;, quicunque ei ſuccedunt,
Lilesſi rem ipſi habere non licuit. Ce- terumm ſi alij rem habere nô licuerit, cer- to certius eſt, non committi ſtipulatio- nem:& nihil intererit, vtrùm ita ſtipuler, habere liceret an, mihi habere licere:
Hæc ſti pulatio, ſiuec imperſonaliter conci piatur, ſiue expreſſa Ccontrahentium perſona, tranſit ad hæ- redes, tam ſtipulatoris„quam promiſſoris. Ad cos autem, qui ſuccedunt in rem magis, quàm in vni- uerſum ius, non tranſit. arg. l.ſi pro re pupilli.§. vlt. de euict. Et hoc ſatis indicant hæc verba, Quicunque ei ſuccedunt. Nam emptor, donatarius, legatarius, nô ſuccedunt perſon ſed rei. Quare licet appellatione ſucceſſorum aliquando contincantur pro ſubiecta materia. lflumiuum. S. adiicitur. de dam. infect. ta- men pro hæredibus neceſſariò hic accipi debent.
Hii qui ſunt in aliena poteſtate, his, in quorum ſunt poteliate, habere licere ſti- pulari poſſunt ea ratione, qua cætera quoque his poſſunt ſtipulari. Sed ſi ſeruus fuerit ſtipulatus ſibi habere licere, quæſi-
½. tum eſt, an rectèe ſtipulatus videatur?& ait Iulianus lib. 52. Digeſtorum, ſi ſeruus ſſipuletur ſibi habere licere, aut per ſe non fieri, quò minus habere ſtipulatori liceat, promittat: ſtipulatio, inquit, non committitur: quamuis auferri res ei,&
ipſe auferre eandem poſsit. Non enim
factum, ſed ius in hac ſtipulatione ver- titur: cùm verò ſtipulatur, per promiſſo- rem non fieri, quò minus ſibi ire agere li ceat: non ius ſtipulationis, inquit, ſed fa- ctum verſatur. Sed mihi videtur, licet iu- ris verba contineat hæc ſtipulatio, ha- here licere? tamen ſic eſſe accipiendam, vt in ſeruo,& filiofamilias videatur actũ eſſe de poſſeſsione retinenda, aut non aufe- renda:& vires habeat hæc ſtipulatio.
Certo certius eſt, ſeruum,& filiumfamilias, qui in aliena ſunt poteſtate, domino, aut patri ſtipula- ri poſſe, habere licerc. Sed quæri poteſt, an ſi ſtipu- lentur ſibi habere licere, exprimendo perſonam 0003
Y“ 5— ,–*“—— ““ 4 3
äͤä“

6 54. 1s b 990 Franc. Duareni luriſconſ. 9 n ℳMÄbM. ...„ 4.... Wtlla. ſuam, valeat ſtipulatio,& committi poſsit. lulianus Poteſt enim quis tenere, quamuis ne naturaliter 4 bdi pen qe ſeruo tantùm quæſtionem tractauit,& exiſtima- quidem poſsideat, quia fortè nec affectionem retiä. 9 brxxd it ſtipulationẽ inutilem eſſe, quòd ius, non factum, nendi, nec opinionem dominij, vel iuris alicuius, aut Szm in hac ſtipulatione vertatur. Habere etenim, eſt rem ſuo, aut alieno nomine habet. I. vlt. de itine. actuůque ha aed * iure dominij tenere: quod in ſeruum cadere nõ po- pri. l ſi ſeruus depoſirus. de nox. y lu chu ff teſt, ac ne in filiumfamilias Auden Propiete⸗ add Habere dupliciter accipitur. Nam& be wclk p. acauirit. l. i. fi à paren. quis fuer. 1.:27..— ll non ſibi, ſed patri acquirit. Ni. Na paren. qaus eum habere dicimus, qui rei dominus eſt pem h man. placet. de acq. hæred. Quòd ſi promiſerit ſer- Ke idomintis Guid 4 ab uus habere licere, cõcepta in perſonam ſuam ſtipu- eum qul omunus quldem non eſt, ſed binda 1 1 latione, æquè inutilis iudicanda videtur hæc ſtipu- tenet: denique habere rem apud nos de- 3 ahxcis 4..—... latio: quia tametſi ſeruus nuſede poſit Lemſa Nen po ſitam ſolemus dicere. Dhonah euincere per iudicem non poteſt.lſeruus. C.de iud. Redadit ad explicationem ſtipulationis hahere M.. udcat P P tere li.
Et verba huius ſtipulationis credebat lulianus ad cere, de qua ſatis antè dictum fuit. 5 unm cope ius duntaxat, non etiam ad faſtum, referri. Verum 5. 4 nüctad hæc ſententia luliani non vqueqraqus probatur Si quis ita ſtipulatus fuerit, Mei hyui ſbi ſersegj gebe Vlpiano noſtro, qui ait, hoc verbũ, quod ambiguum licererad hæredem ſtipulatio iſta non per- umeſt.
et5 habe iufra in Lerno⸗& loimnilas Hea ei tinet. Sed etſi non addiderit, Sibi, nõ puto ermui 1 jendum eſſe, vt ad factum, non ad ius, referatut,... O he
. quò ſcilicet magis valeat, quàm pereat, ſtipulatio. J. ſtip ulationem de vſufr uctu ad hæredem aumcle apf quoties So. infra lvlt:de reb. dub. Sed dixerit quiſ- tranſire: eòq; iure vtimur. Sed ſi quis ⁵ ab
piam, Etſi hæc ſtipulatio ius contineat, nihil prohi- frui ſibi, hærediq ſuo ſtipulatus ſit, videamus malum
bere, quò minds ex ea domino acquiratur. Nä quæ an hæxes ex ſtipulatu agere poſsit. Et pu⸗ dhm w
auris ſunt, domino per ſeruum acquiruntur. Nec re- 1nſſe licerdi ſiß fruct belle vell
fert, an ſibi, an domino ſtipuletur Leruus. 1.1.lfiuc.de tem poſſe, licet diuerli lint tructus. Nam 7. ipu
ILAII l10215 G 1. ſ1 1 ſripui 9, As a Mgen maſueſe 1 ſtipul. ſeruor. Cui reſpõdeo, quoties apparet, ſeruum etſi ⁊re agere ſtipuletur h i hære 117 ſuo licere, de veli Wocac
ſibi ſtipulatum eſſe, non domino, ſtipulationem qu idem probauerimus. b n ius continet, nullam eſſe. Sed hoc non tam ex vel⸗ Sicut ſtipulationes habere licere,& poßadere licem, uniu nalu bis, quàm ex mente conuementium iudicandum interponuntur in emptionibus rerum corporalium, udttnitrit, eſt, vt de pactis in rem,& perſonam, alibi dicitur. l.& aliis huiuſmodi contractibus, ita cùm quis acqui- 6 iuriſgentium. 8.pactorum, de pact. Nec ideo perſo- rit vſumfructum, ſolet hæc ſtipulatio accedere con nalis ſtipulatio dicenda eſt, quòd ſeruus exp reſſerit tractui, vt; frui licere. Quæ ſtipulatio ad hæredem iin qim ad perſonam ſuam non domini. dict.I.ſiue. Itaque cùm non trãſit, ſicut ſtipulatio habere licere, ũ. ſicut autem. mais, qulin hic quæritur,an ſtipulatio valeat, qua ſetuus ſtipula- ſupr. quia vſusfructus hæc natura eſt, vt morte finic muli Uhrider tus eſt, ſibi habere licere, ſic accip imus, quaſi quęſtio tur. 5. finitur. Inſtit. de vſufr. l. antiquitas. C. de vſuft.* jebaro proponatur de ſeruo, quem ſibi ſtipularum eſſe, vel zea& ſi non adaiderit, ſibi. Imperſonalitas nõ no- um tx verbis, vel ex comecturis apparet, vt vox, ſibi, cet ſtipulationi, ex parte ſtipulatoris.. ſicut autem. ami
b VI 3 2 merio ra emphaſin hic habere viacatur⸗ v ſuprà. An ex parte promiſſoris noceat, diximus ſu. 4 3 Hæc quoq; ſtipulatio— poſgi ere milhi li- prà c. 5.in explicanda ſtipulationis diffinitione.—
cere ſpondes vtilis eſt, quam ſtipulationem Diuerſt ſint fructus. Si in ſtipulatione, vti frui lic. dust ..1..— 6—.1. I.: 4„. xr an ſeruus poſsit vtiliter in ſuã perſonam re, facta ſit mentio hæredis, vt puta mihi„Heredi. 1 un )
2 meo vuti frui licere, hæres ex ſtipulatu agere poteit. conciperè, videamus. Sed quamuis 1ure uod non ita accipiendum eſt, quaſi vſusfructus aüceädlo etia
ciuili ſeruus no poſsideat, tamen ad poſ- ſtipulatori acquiſitus, in hæredem tranſeat. Is enim pr ſii ſeſsionem naturalem hoc referendum fuitur morte ſtipulatoris. Verùm ea ſtipulatio con. arm dcitu.
.. 8„....„ 2. 8„ rnr eſt,& ideo dubitati non oportet, quin& tinere intelligitur duplicem vſumfructum, proptet MKaamdum cont diuerſitatem perſonarum, que ſtipulatione compre- Kaumoddo acc
ſeruus recte ita ſtipuletur. Plané ſitenere henduntur, nempe ſtipulatoris,& hæredis. Nam& Kt grr in ſibi licere ſtipulatus ſit ſeruus, vtilem eſſe ratio iuris prohibet, ne in diuerſis perſonis idem
ſtipulationem conuenit. Licet enim poſ- vſusfructus ſit.. ſi id quod. infrà de duob. reis14 de erüingere b nouat. Hæres igitur, mortuo ſtipulatore, vſumfru.
/ 1i! V«1 8— ſidere ciuiliter non poſsit, tenere tamen um ſibi dari petet ex ſtipulatui quamuis ante mor 8d& ad eos nemo dubitat. tem ſtipulatori datus fuerit. Exigitrque ab eo ſo- diipotetit Cum quis ſtipulatur poſsidere licere„poteſt in- lennis cautio, nulla eius habita ratione, quam de- dhük lipul telligi ſtipulatio de poſſeſsione ciuili, cuius capax functus fortè præſtitit. Sed hæredis appellatio, de aler i⸗ et ſeruus non eſt. Sed ſi ad poſſeſsionem naturalem re- primo tantùm hærede, non etiam de aliis ſuccelſo· ätlnaso M feratur, in perſonam ſerui vtiliter concipitur ſicut ribus, accipienda eſt. lantiquitas. C. de vſuft.Anaux x duuo de ſtipulatione habere licere, iam diximus. Quid ſit tem ex hac ſtipulatione hæres petere poßit vlum- oſsidere tam naturaliter, quàm ciuiliter, docuimus fructum ſibi dari, vt in fundo fructuario ius acqui- d certam in Diſpu. anniuerſariis. rat,& poſsit confeſſoria in rem poſtea experirl an Kädguo 1 pland. Etſi probabiliter dubitetur, de ſtipulatione verò ius habeat tantùm petendi fructus à promiio- duin dle: ſuperiori:tamẽ ſi ſeruus ſtipuletur, ſibi tenere licere, re, facti quæſtio eſt, ac voluntatis, quæ coniecturls 8 eNe ſt planum ac certum eſt, ſtipulationem vtilem eſſe: explicatur. l. fundi Trebatiani. ſuprà de vſu. leg 1 detiom! quia hoc verbum de nuda detentione accipitur, vlt. de contrahend. empt. dr warwmiſ quæ in ſeruum æquè, ac liberum hominem cadit. Nam& ſi ire agere. Hæc ſtipulatio interponitu in. 1 o. b ab eo, e daund 7 dil. c

uagere poſi erſi ſint fruc
ur ſe lareli 1n 8.
—
6
nibus tewumconn actidus ta cmqun ro ſtipulatio rrthn
ux ſtipulatio alm.
habere lieen lcur 1
ec natura ebytmn
ufr.antiquirs(i t ſbi Imperlonlinit
t ſipulatorssſlema niſſoris nocett Gim pulationis üifu lin ſtipulztiore,ini redis, vtputanii es ex ſiipulatu ager, ndum eft, quaſiis nhæredem tranfen ris. Verim ea dpdh licem elumfrukemnf dlarorer
jaol. tdalial 1 4
el, lpe liuu;
In Tit. De verborum ob
ab eo, qui ſeruitutem itineris, vel actus acquirit. Ac tametſi ſeruitus morte non finiatur, vt vſusfructus, tamen ſi quis fuerit ſtipulatus ſibi„perſonam ſuam exptimcudo, hæc ſtipulatio ad hæredem non tranſ bit. Itaque neceſſaria erit hæredis mentio, ſicut in ſlipulatione vti frui licere. Nam crediderunt vete- tes, nuda, meraquc facta perſonæ cohærere, adeò vt in perſona alterius, puta domini, vel hæredis eadem non videantur. 5. ſed cum factum. Inſtit. de ſtipul. ero Quam ſubtilitatẽ improbat Iuſtinianus Con- rione quadam ſua, qua hoc ius emendatur,& couigitur. lveteris. C. de contrah.& commit. Eſt eigea Cõſtitutio, vt ſatis indicat ſubſcriptio, Co- lciinſerta, poſt Pandectarum cõpoſitionem. Qua- edubitandum non eſt, quin faciendi ſtipulationes Godie ad hæredem tranſire dici debeant: niſi natura ci de qua negotium contractum eſt, id nõ patiatur, wtin ſtipulatione, vti frui: aut niſi factum tale ſit, vt induſtriam perſonæ electam eſſe appareat.§. ne au- tem. C. de caduc.tollen. b
Si quis dolum malum promiſſoris,
herediſque eius abeſſe velit, ſufficere, Aleſſeabfuturumque eſſe ſſipulari. Si verò de plurium dolo cauere velit, neceſſariũ eſſe adiici, Cui rei dolus malus non abſit, vel monabfuerit, quanti ea res erit, rantam pecu- vium dari ſpondes?
Stipulatio doli ſolebat olim adſcribi contracti- bus, propter incertos caſus, qui in mentem venire omnes non poterant. l. ſtipulationes commodiſsi- mum. inf. /3. atque ita concipiebatur, Dolum malum dheſe, abfuturumque eſſe.
Eadem autem quæſtio trattatur de hac ſtipula- tone, quæ ſuperius agitata fuit, de ſtipulatione ha- bere licere. Nam fimpliciter concepta, dolum conti- net tantuùm promiſſoris,& eius hæredũ, ne alioquin
kactum alienum promittens, obligetur. Quare ſi
quis ſibi caueri velit de dolo, etiam aliarum per- ſonarum, neceſſaria eſt pœnæ ſtipulatio. I nouiſsi- ma.iud. ſolui. Quod autem dicitur, hanc ſtipulatio- nem non ſimplex abnutiuum continere, l. inter ſti- pulantem. in princip. quomodo accipiendum ſit, ſa- tis perſpicuum eſt ex his, quæ diximus in initio hu- Ius capitis.
Suæ perſonæ adiungere quis hæredis perſonam poteſt. Sed& ado ptiui patris perſona coniungi poterit. b
Etſi nemo alteri vtiliter ſtipuletur, S. alteri. inf. ta- men hæredi ſtipulari licet. Idem dicendum eſt de
patte adoptiuo, qui filio adoptiuo ſuccedit. Inſti. de
acquiſi. per arrogat. b ſ 1..„ di diſ nter incertam, certamque diem, dil- X crimen eſſe, ex eo quoque apparet, quòd certa die promiſſum, vel ſtatim dari po- teſt Totum enim medium tempus ad ſol- uendum liberum pro miſſori relin quitur. A qui promiſit, Ii aliquid fadlum ſit, vel
4
lum aliquid fabt im fit, nlll cum id factum
lig
7 I fuerit, ded Aab, 99 6 erit, non videbitur feciſſe, quod
Kbod 6 dhem ettamm debetur, Awamuiis ante dca ngi 3 i lcedere diem. e verb. ſigni. uose ad em 6 ui poteſt, ſi id debitor velit. I. 6 J0. de ſoluti. Quod eſt accipiendum, diem gratia creditoris adiectam eſſe appareat L. qui Romæ. in princ. infr. l. eum qui. de annu legar Se hoc in dubio præſumendum non eſt. lacgen 3 d liors id probari debet. l.cum tem pus. de regu- At qui promiſit aliquid. Dies incertus conditio- nem habet. l. dies incertus. de cond.& demonſtra.l. ſi Titio. quando dies leg. ced. ac idcirco ante diem nihil debitum dici poteſt. d.l. cedere diem. Ex quo conſequens eſt, ſolui ante diem non poſſe 1 creditori, cuius plerumque intereſt, ſua die potius ſolui. Proinde oblatio dedirorts ante diem facta, no nocebit creditori: Arg.l.ſi ſoluturus, de ſolution. po- b teſt tamen, ſi velit creditor ſolurionem recipere, ita vt ea ſolutio, conditione poſtea exiſtente, liberet de- bitorem. l. ſub conditione. 16. infr. de ſoluti. b
Alteri ſtipulari nemo poteſt, præter- quam ſi ſeruus domino, aut filius patri ſtipuletur. Inuentæ enim ſunt huiuſmodi obligationes ad hoc, vt vnuſquiſque ſibi acquirat, quod ſua intereſt. Cæterùm vt
alij detur, nihil intereſt mea. Plandè ſi ve-
lim hoc facere, pœnã ſtipulari conueniet, vt ſi ita factum non ſit, vt compræhẽſum eſt, committatur ſtipulatio, etiam ei, cu- ius nihil intereſt. Pœnam enim cuùm ſti- pulatur quis, non illud inſpicitur, quid interſit, ſed quæ ſit quantitas, quæque conditio ſtipulationis. Obligationum firmandarum cauſa, ſtipulatio- nes inuentas eſſe, ſuprà docuimus. Quod maximè
iis conſentaneum eſt, quæ hic dicuntur. Nam plere-
que ſunt conuentiones, ex quibus acquirere nõ poſ- ſumus, quod noſtra intereſt, niſi ſtipulatio, qua con- firmentur, accedat. Quare vtilitas magna neceſsi- taſque ſuaſit, hoc genus obligationis introduci, uod ſtipulatione contrahitur. Cum igitur inuenta 4 ſtipulatio in gratiam corum, qui ſibi acquirere volunt, quod ſua intereſt,& ad confirmadas obli- gationes pertineat, ex quibus veteres, litium minuẽ- darum cauſa: actionem non naſci voluerunt: ratio poſtulat, vt ita demum ſtipulatio vrilis ſit, atque ef ficax, ſi quis id quod ſua intereſt ſtipulatus ſit Vnde pro regula traditur, alteri neminem ſtipulari poſſe. §. ſi quis alij. Inſtit. de inutil. ſtip..quæcunque. ſupraà. de oblig.& act. lſi ita ſtipulatus.5. Chryſogonus.in- fra.l. ſolutum. õ. per liberam. de pign. act. l. quo tute- la.§.vlt. de regul. iur. Ex qua intelligi poteſt, cur her quamuis perſonam poſſeſsio, don miccmqu nobis acquiratur.l. ea quæ. ſup. de acq.rer.domi. d 4 enim ca res litigandi occaſionem præbet, vt obligatio, uæ alteri acquiritur.
4 5... Intereſſe autem hic accipimus, non ſi quoquo
inter a propinquitatis, neceſsitudinis, modo interſit, puta propinqu. n P OOo 4

99²
ſumus. Verba eius
amicitiæ, aut dorique humanitatis ratione: ſed ſi id, de quo ſtipulamur; præcipuè ad noſtrum commo- dum, vel incomodũ reſpiciat. Arg.fideiuſſoris ſup. de pact. Nam etſi nilul alienum ab homine exiſti- mari debeat, quod humanum ſit,& hominem affici beneficio, hominis intereſſe, non malè dicatur:l. ſer- aus ea lege. de ſeruis export. tamen non ideo credi- derunt veteres ſtipulationes huiuſmodi vires habe- te, per quas in maximam reipublicæ pernitiem liti- bus,& contentiombus via apéeriretur- b præaterquam f4 ſeruus domino, vel ſilius patri. Exci- piuntur ſeruus,& filiusfamilias, qui alieno iuri fub-
Iccti ſunt. Sed de vtroque plenius diſſeremus alibi,
ſicut& de aliis quibuſdam perſonis, quæ interdum alteri rectè ſtipulari dicuntur, cuiuſmodi ſfunt pro- curator, tutor, curator, actor municipum, perſona publica,&c. Sententia tamen Bieroclis de hacre, non videtur hoc loco prætermittéda eſſe, qui actio- nes noſtras omnes ait parentum actiones videri poſſe. Nam quemadmodum, inquit, Phidiæ aut aliorum artificum opera, ſi& ipſa rurſus alia quæ- piam opera facerent, ea non dubitaremus opera no-
minare artificum. Sic actiones noſtræ, parentum
noſtrorum opera eſſe dicentur, per quõs& nos nati
2 7 1 2U Leuraν ενανdέε
63
I 1. IR, ιαςι ει τααάοτα Tpæ-
„ 4 9 e X 7. F 2 ac i lurοα πνιρσοlεαινσνσνν T 5y TA UNS Oesd lu rν αν λμν άʒOSõlOð
9„. 8„ K⸗/„ 3 s e Aπν ρέαεινντα επν* ν αάντα eſe TlSe 2a re νεναιεεν 5// 7 2pNA Oæ αzαιααν. 8& 70ο
2r. Ar Aare, X, 12⁵ r2-eid e 5 297 7 dixεπσν 49) 1 1.,9' vA⁵ JLpa ec. Nομ ν 29) M Novscy 2
S,ορν ν ερμνσν c vα⁴*ν υν᷑ ενναννν. 1 3 2 X 86. pænam cum ſtipulatur quu. Cùm pœnam ſtipula-
tur quis, niſi alteri detur, rectè petitur pœna ex ſti-
pulatu, niſi illud datum fuerit: quia nou inſpicimus, an interſit ſtipulatoris, id alteri dari, quod in condi- tione eſt magis, quàm in obligatione. Sed ſufficit, quantitatem promiſſam eſſe, cui adiecta ſit condi- rio. Hic enim mihi videtur ſenſus eſſe horum ver- borum, qua ſit quantitas, quag conditio ſtipulationu, quxæ non ſat recte vulgò explicari ſolent. Notãdum tamen eſt, ſi quis ſtipulatus fuerit, ſibi heredique ſuo ire agere licere,& ſi contra factum fuerit, pœnam: vno ex heredibus tantũm prohibito ire, ſi alter pœ- nam petat; eum exceptione doli ſummouendum eſſe. 1.2. 5. item ſi in facto ſfup. Cuius rei ſuprà ratio- nem oſtendimus, longè diuerſam ab ea, quam vul- gus D octorum hic afferre conſueuit.
1In ſtipulationibus, cùm queritur, quid
actum ſit, verba contra ſtipulatorem in-
ter pretand a ſunt.
Si obſcuritas aliqua, vel ambiguitas in ſtipula- tione reperiatur, quid v eriſimiliter actum ſit, ante omnia inſpiciendum eſt, l. eum qui Calendis, l.ſi ſti- pulatus fuero. 1r. l. quoties. 80. Si vero non ſatis ap- pareat, quid actum ſit, verba contra ſtipulatorem in- terpretanda ſunt. l.cuùm quæritur. de reb. dub. Nam
agenti incumbit probatio, quam neceſſariam eſſe oportet. l. matrem. C. de probat. Et certum eſt, iuris
noſtri autores litigare volentibus, fauere non ſolere. I. Arrianus. de oblig.& act. Quoties igitur videmus os pro ſtipulatore verba interpretari, ideo id fieri Qtelligendum eſt, vel quia verborum proprietas, id ader, l.fi mihi& Titio. 110. à qua reccdendum fa-
hæc ſunt: 2△Q 6α 2uyd nuuer
ties. 81.
Franc. Duareni Iuriſconſ.
cilè non eſt, 1.4. de legat.i.ille, aut ille. de leg. 3. vel-
quia ex veriſimilibus coniecturis colligitur volun- tas contrahentium. d. Leum qui Calendis.l.ſi ſtipu
latus fuero.
Eum qui ita dicat: Mihi decem,&f Trun decem, eadem decem„ 1011 alia decem di- cere credendum eſt.
Si quis ſtipuletur ſibi decem,& Titio decem, Ti.
tio nihil acquirit, quia alteri ſtipulari nemo poteſ ...„⸗. 4.) &c. Sibi autem acquirit partem eius pecunie, quęin
ſtipulationem deducta eſt. l.ſi mihi& Titio. infra.
Sed quia aduerſus ſtipulatorem fit interpretatio, yt
iam diximus, nõ decem integra, ſed dimidiam par. tem, id eſt, quinque, ex hac ſtipulatione conſeque- tur, quaſi eadem decem ſtipulatus intelligatur, ta.
metſi decem bis ſtipulando dixeritt.
Siſtipuler alij, cuùm mea interſit, videa-
mus, an ſtipulatio committatur. Et ait Marcellus, ſtipulationem valere in ſpecie
huiuſmodi: Is qui pupilli tutelam admi- niſtrare cœperat, ceſsit adminiſtratione contutori ſuo,& ſtipulatus eſt rem pu- pilli ſaluam fore:ait Marcellus, poſſe de.
fendi, ſtipulationẽ valere: intereſſe enim ſtipulatoris, fieri quod ſtipulatus eſt, cùm obligatus futurus ſit pupillo, ſi aliter res
ceſſerit. Si quis inſulam faciendam pro-
miſerit, aut conduxerit, deinde ab aliquo
inſulam ſtipulatori fieri, ſtipulatus ſit, am
fi quis cùm promiſiſſet Titio fundum
Mæuium daturum,& ſi is non dediſſet, pœnam ſe daturum ſtipulatus à Meæuio
fuerit, fundum Titio datu irieltem, ſi quis
locauerit id faciendum, quod iĩpſe cõdu- xerat, conſtat habere eum vtilem ex lo- cato actionem. Si quis ergo ſtipulatus fuerit, cùm ſua intereſſet ei dari, in ea erit
cauſa, vt valeat ſtipulatio. Vnde& ſi pro- curatori meo dari ſtipulatus ſim, ſlipula-a
tio vires habebit:& ſi creditori meo, quia
intereſt mea, ne vel pœna committatut, vel prædia diſtrahantur, quæ pignori da- ta erant. 8.
Ex his, quæ ſuperius diximus, L. alteri. conſequi- tur, tunc ſtipulationem vtilem eſſe, cùm quis alteri dari, aut fieri ſtipulatur, quod ſua intereſt. Idque va- riis hic exemplis demonſtratur. Sed hoc caſu actio nem ſibi zeulri ſtipulator, non alteri. Lliber ho-
mo.§.vlt. infr. 18.
81 quis ita ſtipulatus fuerit: ilun ſſlat nulla cauſa eſt, cur non obligatio cöſtet. Qui promittit hominem ſiſtere, factum ſuum
magis, quàm alienum, promittere intelligitur: Iquo
quod& infrà paulò fuſius explicaturi ſumus.
Aedem
umladüciat,
aalim habe
udlendis
chelK ſi dic ſtbabet aliis aIrem non Käaatoné in aüch quid an doc ſeq

üm mezintelſt 0 committaum, lonem valerei bupillitucln ceſsit adminit
ſtipulatus ctm
it Marcellus,u
——
valere: inenki uod ſtipulannah ſit pupill, ſat lulam facientm xerit, deinde da
ri eri ſtipulaut
miſiſſet Tii u n,& ſiis on un ſtipularwiſt
*
4
i datu inlltn ndum,quod hii bere eum vtila di qus ero lf terelletei dalbn” dlatio Vndeli
——
—
ipuluus ime
&licreditori m de cena comm-
lgaobe h antur, qux W
In Tit. De derbo
Aedem ſacram, vel locum religioſum ædificari, ſtipulari poſſumus; alioquin nec ex locato agere poſſumus.
Quamuis rem ſacram, aut religioſam ſtipulari non poſſumus, l.inter ſti pulantem. 5.ſacram. de ver. oblig. infr. tamen ratio& vtilitas poſsit, vt ſtipulatio de ædificando loco ſacro, aut religioſo valeat, licut & locatio valet.
XXXIX. PAVLVS LIB. XII. AD SABINVM.
S Ominus ſeruo ſtipulando ſibi
adquirit, ſed& pater filio, ſecun-
dum quod leges permittunt.
De hac re alio in loco diximus.
XlL. POMPONIVS LIB. XXVII. AD SABINVM.
8 1
l filius meus ſeruo meo ſtipuletur, 2 adquiritur mihi.
Hoc quoque caput alibi à nobis explicatum eſt.
XLI. VLPIANVS LIB. I. AD SABINVIM. b
[— Vm, qui Calendis Ianuariis ſti-
5 pulatur, ſi adiiciat, Primis vel pro- Mrmis, nullam habere dubitatio- nem, palam eſt. Sed& ſi dicat, Secundis yel tertis, vel quibuſlibet aliis æquè, dirimit queſtionem. Si autem non addat, quibus lanuariis, facti quęſtionẽ inducere, quid forte ſenſerit, hoc eſt, quid inter eos acti ſit. Vtique enim hoc ſequimur, quod actum eſt, eäſque adſumemus. Si autem non appareat, dicendum eſt, quòd Sabi- nus, primas Calendas Ianuarias ſpectan- das planè ſi ipſa die Calendarum quis
—
ſtipulationem interponat, quid ſeque-
mur?& puto actum videri de ſequenti- bus Calendis. Quoties autem in obliga- tionibus dies non ponitur, pręſenti die pecunia debetur, niſi ſi locus adiectus ſpatium temporis inducat, quo illo poſ⸗ ſit perueniri. Verum dies adiectus efficit,
ne preſenti die pecunia debeatur. Ex quo
apparet, diei adiectionæm pro reo eſſe non pro ſtipulatore. Idem in Idibus.& Nonis probandum eſt,& generaliter in omnibus diebus.— urſtio facti eſt, ſi quis ſtipuletur ſibi Calendis
iaec aliud adiiciat, quid actum eſſe intelli gatur. talt Vlpianus, ſi non poſsit apparere, quid actum
rum oblig. 99 ſit, de primis Calendis verba accipienda eſſe. Nihil
enim occurrit veriſimilius: quia ſi ex mente pro- miſſoris Imterpretemur, facileè fier ‚vt inutilis, elu- ſoriaque reddatur ſtipulatio contra præſumptam contrahentium voluntatem. l. quoties. infrà. S1 verò nulla veriſimilitudo ſtipulatorem iuuaret, contra ipſum Potius, quàm contra promiſſorem, interpre- tatemur. l. ſtipulatio iſta.§. in ſtipulationibus.
XLII.
POMPONIVS IIB. XXVII. AD SABINVM.
Vi hoc anno, aut hocmenſe da- i ſtipulatus lit, niſi omnibus
partibus anni vel menſis prete- ritis, non rectè petet.
Cum quis hoc anno ſe daturum promittit, am- bigua oratio eſt, atque ideo contra ſtipulatorem in- terpretamur, vt non niſi finito anno petat.leum qui certarum. infr. 138. l.ſtipulario iſta.§.in ſtipulationi- bus, ſupra. Idem dicendum eſt,& ſi quis in annos
ſingulos promittat. Qui enim in annos ſingulos Promittit, hoc anno etiam promittere intelligitur. At vltimas voluntates plenius interpretamur, qua- ſi de Intio anni, non de fine actum ſit. l.. C. quan. dies leg. ced. l.in teſtamentis. de reg. iur. Quod au- tem Celſus ait cap. 48. de condi.& demonitr. Si in annos decem,&c. ſic accipiendum videtur, cum le- gatum aut libertas collata eſt à teſtatore in tem pus decem annorum. l. Thais.§. hærede. de fid. liber. Ha- loander legit, ſi intra annos decem. Quæ lectio non videtur repudianda. Nam ſi appareat teſtatorem voluiſſe non ſtatim deberi legatum, aut libertatem, J. ſi in annos. 48. de cond.& demonſtr. ſed liberum eſſe hæredi intra decem annos præſtare, voluntas erit ſeruanda. Sed non continuò interpretabimur teſtatorem id voluiſſe, ſi his tantùm verbis ſit vſus aut aliis huiuſmodi, Stichum liberũ eſſe iubeo,&c.
I. ſi ita fuerit. de man. teſtam. Falſi igitur ſunt verſus
Accurſiani,
Annua ſi debes tunc reſpicias caput anni.
Anno ſi debes, in fine teneberws anni.
Sanè dies interdum adiicitur ſtipulationi, cauſa demonſtrationis, nec vt differatur exactio, ſed vt præſens obligatio oſtendatur: veluti in hac ſtipula- tione, Decem hodie mibi dare ſpondes? Quo caſu recte
agitur, licet dies non præterierit. l.liber llomo. 118.5.
decem.
XILIII. VIPIANVS I.IB. I. A D SABINV M.
Iquis arbitratu, puta, Lucij Titij (bi reſtitui ſtipulatus eſt, dein- de ipſe ſtipulator moram fecerit, quò minuùs arbitretur Titius: promiſſor, quaſi moram fecerit, non tenetur. Quid ergo, ſi ipſe, qui zebitrati del,uit 5 orum 25* 1 fecerit?magis proban„à p One

994 Franc. Duareni luriſconſ.
..„I n non eſſe recedendum eius, culus arbi- poteſt, ita etiam hi, qui ſubiecti ſunt alie- trium inſertum eſt. næ poteſtati, cùm moriétur, ſtipulari poſ- h ..„„... 9 4 XLIII J. P AV L V 9 L IB. XII. ſunt. Si la 4uls ſtipulatus ſit, DSoſt mortem räbs A D SABINVM. meèedm flliæ meéæ dariVel Ita, Doſt mortem flie 9 qusa meæ. mihi dari vtiliter erit ſtipulatus: ſed gdoe T ideo, ſiomnino non arbitre- ori—-1. 1 MlP Mlapus ſed 4 rth 92 1 3 primo caſu filiæ meæ vtilis actio compe- ()cur, nihil valet ſtipulatio: adeò vt tit, licer 4 8 pe- m 1 tit, licet hæres ei non exiſtat. Non ſolùm ½, A ſ ad † ſ ſ... um eun & ſi pœna adiec a fit, ne 1pla ſtionlari b.. u3 lI la jta ſtipulari poſſumus, Cum morieris, ſed asareie
.1 qmicem coimiikfarue,.. etiam, Si morieris. Nam ſicut inter hæc ni. 1aa qudq Stipulatus eſt, quidam, ſibi rem reſtitui arbitratu l ſ. S⸗ 3 e Llurn Lucij Titij: interpellauitque promiſſorem, vt reſti. klil 1ntereit,⸗ Tene? ZzAllt cum veneru, ita gerer— tueret:ſed Lucius propter moram ſtipulatoris arbi- TX ibi nihil intereſt, Ii morieris, aut, Cummo. 5 onal b trari non poterat: quæritur, an promiſſor teneatur, rieris Eilius dari patri ſtipulari videtur, etſi Sadi quaſi moram feceritꝛ& certum eſt, eum non teneri: hoc non adiiciat. Wena 6 ii
qui iſsioni huici rio, ſi Lucius b quia cum promiſsioni huic inſit conditio, ſi Va let heæxc ſtipulati„
. 14. alet hæc ſtipulatio, Titius arbitretur, moram facere is dici non poteſt,„Nervn a he 5 San epdi ach dm mo. nüpala ſi per ſtipulatorem ſtet, quò minus Lucius Titius 6 460 19 1 A es iuris aucto. friu arbitretur. Arg. l. ſciendum. de vſur. Sic enim mihi 8 dtoulte 1a. S 8 ert, aeie qui ſui laris a—
dentur accipienda hæc verba eſſe, quæ ſcholaſti- cit⸗ira itipuletul ah ve*0 ius, aut ſeruus, qui ſubie- i 4 VWen L 5 le, Ai⸗ cti ſunt alienæ poteſtati. Sed& ſi quis poſt lnk dr copd. ci Doctores vulgò intelligunt de promiſſote mo- K pote dd« ſi quis poſt motem an liinia ram faciente:& quærunt, cùm vterque moram fa. ſuam ſtipuletur, aut pridic quam morietur, vtilis eſt sunne daid
ſtipulatio, vt Iuſtinianus antiquo iuri derogans con- 9 l luda
cit, an promiſſoris mora, an ſtipulatoris, magis no- ſtitui 4 S15 CDi . Ituit. l.ſcrupuloſam. C. de contrah. 1 ceat. Dubitandum autem non eſt, quin promiſſore t.I.Icrupulola ntrah.& com. ſtip. l.r.
impediente ne conditio exiſtat, committatur ſti- feris aftad bereda decu hæred.§. poſt mortem. b fleto,lu
pulatio. Qua de re opportunius infra. lin exccutio- nitit. de imru iupul- ula
nc.§.vltim Fi ita quis. Cù˙çm pater ſtipulatur filio, vt poſt ip- aien p Quid ergo. Cùm hæc ſtipulatio conditionem ha- ſius Patpis Seeen keum habeat ſtip ulariemor mele ſante at.&⸗ ꝗThtius arbitretur, deficiente conditio- tuo parte dite a actio denicir: quia non, iicut nliu
beal, d7 Liu 7 in abernen patri, ita etiam pater filio acquirit, Iure ciuili: ſed Brnd Lerum
ne conſtat ſtipulationem euaneſcere. Deficit autem Ia. a. 61.:; duin eo. ucanceno arbitrante Lucio Titio, cuius perſona vihe zcdid his dabitur. Jſi gns operas l iuriſiu- ann Si Wlue expreſſa eſt. Non enim à perſona huius arbitri re- ail 8 Lrl. See Pattonus. 7Ope Pater Pfg makh ceditur, cuius videtur fides induſtriaque à contra- lO. K.„Je pa Solrdenne Quxri poreit, ancmanca„ d. hentibus electa eſſe. Quod& in aliis quoque cõtra- Pato dnoces pel p a acquiratut actio 1 Diocle. eurar gtibus locum habet. Lin compromiſsis. de recept. tianus nullam quæri a Ade n aperte reſcripſit Iſi ku N arbit. l. ſi merces.locat.l.ſi coita. pro ſoc.J.vlt. de con- genero. de zure dot. Se loc reſcriptum de actione 1 11 do Prof trahen. empt. Quid ergo dicemus ſi arbitratus ſit direce⸗ Inzelliei— rulge raocrrumn ec vem.—+¼ Lucius, ſed ita, vt eius arbitrij euidens iniquiras ap- 2 Huren R 1 wferi de an nm eſſe p acuit N mihia pareat? Et exploratum eſt, in bonę fidei iudiciis hac 1ufriiuran 5 6 1 8 5 Cb er. o⸗ fetes iußezalt ſi iniquitatem corrigi poſſe. l ſi ſocietatem,§. arbitrio- argulheni, L 1ſta. arm Tat refert— non rum.& l. ſeq. ſupr. pro ſoc. Idemque in ſtrictis iudi- Wat beee n Ge Jor 191 denpee Qun ſic eꝛ ciis receptum eſt„propter veriſimilem contrahen- Lraru,l. Au0 b Onlæ.. none e nnf. ten 6 ntaylleat, tium voluntatem, cuius nullo non in iudicio habe- que actionem competere hlio es da ipulatione, dimai ſiam tur xatio.i.ſi libertus ita iurauerit, de oper. libert. Le- qnam contulit pater in id tempus, quo filius ſui lu- d eutmarun 3 ris effectus eſſet, conſequens eſt, filio iam ſui iutis ce- a mad
3. ſl. NX S a 3 b 7... 8 gata verò& fideicommitla plemus atque emgnius fegto ſtipulari,& acquirere poſſe. Huc accedit, quod LéK.e akilaelle im
interpretamur, quam contrattus:& quamuis certa 113 1 perſona expreſſa ſit, ramen perinde accipimus, ac anee üdi ſuiſque liberis hera ſti DulamteNPans dä u ſi in viri boni arbitriũ collata eſſet diſpoſitio. I.j. de ad poſthumos p SWernn 1Pu aoden Lrl. ddcri leg. z.l.vlt. S. ſed& ſi quis. C. commu. de leg. Idq́ue qulls OPrne dne lujth 198 f dugß ate tunc non b
värun eſt niſi de pœna mulctave alicui infligen- nein ubitat. l. VIt. de cond. 10 1t. lIANI
41 1r. l. mulcta, l.in teſtamento. de conditt.&. 3 Gen e 0. de diee x& XL.VI. PAVLVS LIB. XIINinmg AD SABINVMWM.
XLIV VI.PIANVS LIB. 1 AHnteſimis Calendis dam vinas lnn, A IL V. V. S BEnteſimis Calendis dari vuilite enn A D SABINVM.. anig vræſens obl- e 4 b“ ſtipulamur: quia præſens obl dan hodi ſh 5 Vodcunque ſtipulatur is, qui in gatio eſt, in diem autem dilata iielenii 8 alterius poteſtate eſt, pro eo habe- folutio. b daal —tur, ac ſi ipſe eſſet ſtipulatus. Stipulatio, quæ conſiſtit in dando, in morti tenn 4 een Aö NHoc caput alibi explicatum eſt. I ſtipulatio iſta. pus rectè confertur: quia non ſicut factum'itaee idie 4 1' S alteri. fuprà. datio cohæret perſonæ. Lvlt. de cond. zncti ud bead mu Sicuti, cm morietur quis, ſtipulari etſi longiſßimum tempus adiectum ſit Kipab Ins 3
1. ed ho 5 8 b b 1 d nte
ela
ö ““— —““ 8
eeeee,

1
ont. hæred. pot 2 er ſtipulaurflnn tum habeat daun deficit: quianosiu 1lio acquitit lrci Lſi quis opers lnt tronus. de opelbln .. Quæri potchma m acquiratut torhe dionem apenewini d hoc reſcriptum tin d receptum chrich ei dandam eſefiei
fatan vero inidts ½ O. de donante n
In Tit. De verborum ob
uta centum annorum, ad quod tempus contra- hentium vita produci non poteſt, non ideò inurtilis erit ſtipulatio. Centeſimas autem Calendas, cùm
dicit Paulus, numerum finitum pro infinito ponere
videtur, figurata locutione. Nec diſsimile eſt exem- plum eiuſdem auctoris cap. z1. quando dies leg. ced. Id autem, quod in facto eſt, in mortis tempus conferri non poteſt: veluti, Cum mvieris, Alexandriam venire Epondes? b Credebant veteres, facta perſonalia eſſe,& mul- um referre, à qua perſona quidque fieret. Vnde ſi qus ſtipularetur, ſibi ire agere licere, non exiſtima- bant hanc ſtipulationem ad hæredem tranſire. I. ſti-
pulatio iſta.§. ſed ſi quis. ſup. Sed hoc ius emenda- tum eſtà Iuſtiniano. J.veteris. C. de contrah.& com.
fiip. Cùm igitur quis ita ſtipulatur, Cum nnorieris,
Alexandriam venire ſpondes?ſtipulatio, quaſi impoſ- ſbile continens, dicitur inutilis eſſe: quia licet per alium tempore mortis dare poſsit, tamen per alium facere non poteſt. l.vlt. de cond. inſtit. Arbitror ta- men, ob Conſtitutionem luſtiniani; hæc facta ad hætedem tranſire, niſi aliud actum eſſe apparcat. d.lveteris.
8i ita ſtipulatus fuero,(um volueris, qui-
dam eſſe inutilem ſtipulationem aiunt. alij ita inutilem eſſe, ſi antequàm conſti-
tuas, moriaris. quod verum eſt. Illam au- tem ſtipulatio nem, Si yolueris dari? inuti- lem eſſe conſtat. b
Hæc ſtipulatio, Si velueris, dari? inutilis omnino
eſt quia in promiſſoris voluntatem confertur. I. ſti- pulatio non valet. ſupr. Nec promiſſore poſtea vo- luntatem ſuam declarante, conualeſcit. Si verò quis
ita ſtipuletur, Cum volueris, mihi dari, quamuis inſit conditio, l. quodcunque.§.vlt. ſupr. l.ſi Titio. quand.
dies leg. ced.tamen expreſſa non eſt ea conditio, ſi- cut in ſuperiore caſu. Quare ſic eam interpretantur iuris noſtri auctores, vt ita valeat, ſi promiſſor, ante- quàm moriatur, voluntatẽ ſuam declarauerit. Velle ſiquidem à veteribus exiſtimatum eſt factum per- ſonale eſſe, atque ita cohærere perſonæ, vt ad hære- dem non tranſeat,& alia eſſe intelligatur voluntas
defuncti: alia hæredis. Hinc vulgò dicitur, volunta-
tem morte finiri. l. 4.locati.
ALVII. VI.PIANVS I.IB. I. AD SABINVM.
MNvi ſic ſtipulatur, Quod te mihi iliis
V E„o(alendis dare oportet, id dare ſpondess
videtur non hodie ſtipulari ‚ſed ſua die, hoc eſt Calendis.
Exemplum hic eſt valde appoſitum regulæ, qua uerurin ſti pulationibus, verba cõtra ſtipulatorem
rpretanda eſſe. l. ſtipulatio iſta.§. in ſtipulationi- uiiCum enim ita ſtipulor. Quod te mißhi Car. qud 3 dare oportet, id dare ſpõdesiquæſtio facti eſt, 3 actum ſit, inter contrahentes, id eſt, an repetita
'ideatur, an verò ſtipulatio pura ſit. Et hic dici-
lig.
tur, repetitam 49, intelligi adeò vt ſtipul 995 — n adeò vt ſtipula iem experiri nequeat. Pulator ante
XLVIII. IDEM LIB XVI. AD SABINVM.
G decem cùm petiero, dari fuero » ſtipulatus, admonitionem magis ²quandam, quò celerius reddan- tur,& quaſi fine mora, quaàm cõditionem habet ſtipulatio. Et ideo licet deceſſero,
. X. priuſq uam petiero, non videtur defeciſ- ſe conditio.
Veterum quorundam fuit opinio ‚ante Conſti- tutionem luſtiniani, d.l.veteris. ſtipulationes, qua in faciendo conſiſtunt„ ad hæredem tranſire. Proinde ſi quis ita ſtipulatus fuerit, Decem, ſi petiero dabus? Et is deceſſerit, antequam petierit, defeciſſe videtur conditio. Quod ius tamen, haud ſcio, an conſtitu- tione luſtiniani antiquatum ſit. Illud conſtat cùm quis ita ſtipulatur, Decem cum petiero, dabus? hæc
Verba, quibus quod tacitè ineſt, exprimitur, ad-
monitionem quandam habere magis, quàm con- ditionem.
Conaditio. His verbis ſignificat Vlpianus, ſi appa- reret, contrahentes conditionem adſcribere voluiſ-
ſe, futurum vt morte ſtipulatoris deficiat. Qua de re diſſeruimus accuratè in Scæuola.
XIIX. PAVLVS LIB. XXXVII. AD EDICTVM..
VM filiusfamilias Stichum da- re ſpoponderit,& cùm per eum . ſtaret, quo minùs daret, Stichus deceſſerit: datur in patrẽ de peculio actio, quatenus manet filius ex ſtipulatu obli- gatus. At ſi pater in mora fuit, non tene- bitur filius: ſed vtilis actio in patrem dan- da eſt. quæ omnia& in fideiuſſoris per-
ſona dicuntur. ui contrahit cum filiofamilias, duos debitores
habet, filium in ſolidum,& patrem de peculio. I.ſi quis cum filiofamilias. de pecul. Et hæc patris obli- gatio, acceſſoria eſt, filiique obligationi, vt principa- li accedit, exemplo fideiuſſoriæ obligationis: quam- uis à fideiuſſoria obligatione in multis differat. Ita- que ob moram filij tenetur pater:ſed non contrà, fi- lius, ob moram patris. Sed an ob moram ſuam pa- tor ſaltem teneatur, ſi fortè is ſolus, non etiam filius, morã fecerit. Caufa hæc dubitationis eſt. quia ſub- lata obligatione principali, acceſſoria quoque ſub- lata videtur. Verùm hic Paulus ait, vtilẽ actionem dari aduerſus patrẽ, quòd æquum, vtilèque ſit, mo- ram ſuam ei nocere potius, quàm prodeſſe: quam uis ſtricta ratio non permittat, vt agi poſsit, ideòque di- recta non competat actio.
Vtilis actio. Papinianus refert, in ſimili ſpecie Ne- ratium Priſcum,& Iulianum reſpondiſſe, actionem
de dolo reddendam eſſe, quaſi deficiat alia actio. l.ſi b fideiuiior.
v

996 Sdeiuſſor.de dolo. Sed ideo hoc reſponſum ab illis eſt, quia actiones vtiles incertæ erant ferè pende- bantque ex Prætorum arbitrio. Directæ autem cer- tis formulis erant concluſæ. Cuùm igitur viderent nullam certam de ea re formulam eſſe, cenſuerunt ad actionem de dolo, quæ ſubſidiaria eſt, recurren- dum cſſe. Nec ideò dicendus eſt Iuſtinianus pu- gnantia ſcri pſiſſe, cùm hic definiat, vtilem actionem dandam eſſe, apud Papinianum verò auctorum ve- cerum ſententias tantùm referat.
Quæ omnia. Mora promiſſoris fideiuſſori nocet, quamuis mora fideiuſſoris promiſſori non noceat: Sed quemadmodum id accipiendum ſit, poſtea do- cebimus. l. mora. infrà. 8è8. b 0. 2 X 9
Si ſtipulatus ſim, Der te non fieri, quò mi- nus mihi ire agere liceat,& fideiuſſorem ac- cepero:ſi per ſideiufſorem ſteterit, neuter
tenetur: ſi per promiſſorem, vterque. Stipulatus ſum Per te non fteri, qub minhs mihi ire agere liceat,& ſideiuſſorẽ accepi, qui promiſit, quã- tiintereſſet mea, l.ſtipulatus es. de pliciter fide ſua eſſe iuſsit. Nam factum alienum inutiliter promitteret. l. ſicut reus. de fideiuſſ. Quæ- ritur, prohibente me fideiuſſore, an committatur ſtipulatio. Quæſtionem facit quod ſuprà dictum eſt, fideiuſſorem ob culpam ſuam vtili actione con- ueniri poſſe. Sed hic dicitur, neutrum teneri, niſi per promiſſorem actum ſit,&c. Non enim fideiuſſor facti ſui nomine ſeſe obligat, alioqui diuerſæ cauſæ eſſent vtrarumque obligationum, ſcilicet principa- lis,& fideiuſſoriæ. Eaque diuerſitas cauſarum,& fa- gorum naſcitur ex perſonarum diuerſitate. Et hæc fuit veterum ſententia, qui credebant ob diuerſita- tem perſonarum aliud atque aliud factum eſſe.l. ſti- pulatio iſta.§. ſed ſi quis. ſuprà. l.veteris. C. de con- trahen.& commit. ſtipul. In obligatiopibus autem dandi, quia nihil refert, à quo aliquid detur, J.vltim. de cond. inſtit. facilè interpretamur vtrunque, pro- miſſorem ſcilicet, ac fideiuſſorem de ſe ipſo pro- mittere, nempe rem, aut pecuniam, de qua agitur, daturum,&c. Argument. J fi libertus moram. de oper. libert. Neuter tenetur. Quamuis hac ſtipulatione neuter teneatur ob factum idciuſſoris, tamen actio iniuria- rum aduerſus fideiuſſorem competet, quod ſtipula- torem re ſua vti prohibeat. L.iniuriarum actio.§. ſi quis me prohibeat. ſuprà. de iniur.l. qui pendentem. de adt. empt. b
In hac ſtipulatione, Neque per te, nequé per hæredem tuum fieri per hæredem vide- tur fieri, quamuis abſit,& ignoret,& ideo non facit, quod fieri ex ſtipulatu oportet.
Non videtur autem per pupillum ſtetiſ- ſe ex huiuſmodi ſtipulatione, ſi pupillus hæres erit. b Qui promittit nequę per ſe, neque per hæredem ſuum ficri,&c. nõ ſimplex abnutiuum promittit, ſed ſe curaturum. l. ſeq. l. inter ſtipulantem.&c. Ita ne- ligentiæ nomine tenetur hæres. Nec enim excuſat abſentia& ignorantia, quia diligentiam præſtare dehet: tamett alias, qui in ius alterius ſuccedunt,
fideiuſſo.aut ſim-
Pranc. Duareni Iuriſconſ.
iuſtã ignorantiæ cauſam habeant. I. qui in alterius de regul. iuris. Si tamen talis ſit ignorantia, quæ in
virum diligentiſsimum cadat, videtur ex clauſu la generali edicti Prætorij in integrum reſtitui poſ ſe. l... ex quib. cauſ. ma. l.ſemper. S, ſed& ſi is. quod vi aut met. Non widetur autem. Si pupillus hæres ſit, ob negli- gentiam eius non committitur hæc ſtipulatio: quia 71 probabilior eſt in ea ætate ignorantia,& excuſatio. 4
ne dignior. Arg. l.z. C. de falſ.mon.
Sed obiecerit quiſpiam, pupillum iure defunqi vti debere in iis, quæ ex contractu defuncti deſcen- dunt. l. apud Iulianum. quib. ex cauſ, in poſ..z. C.ſi
aduerſ.vend. pign. Quod& Paulus ſenſit lib.3. De-
cretorum. Nec ab ea ſententia diſcrepat Antonini decretum, cuius apud eundem mentio eſtl. Aemi. lius, de minor. quia tametſi pronũtiauerit minorem
in integrum reſtituendum eſſe, tamen ob varias cauſæ circunſtantias id fecit, quibus remotis aliter pronuntiaturus fuit. Nam& edicto Prætoris ita de- mum reſtituitur minor, ſi quid cum eo geſtum ſitll ait Prætor. de minor. Vulgò dici ſolet, cùm ſtipula- tio talis eſt, vt faciendo committatur, vt hæc, perte
non fieri,&c. rationem habendã eſſe pupillaris æta-
tis. Cùm verò committitur negligẽdo, atque omit- tendo, tunc eodem iure vti pupillum, quo defunctus debuit. d.l. Cemilius. Sed ſatis cõſtat ex iis, quæ iam diximus, hanc ſtipulationem factum continere,& ob negligentiam committi. Itaque probabilius fot- tè dici poteſt, ideo pupillum iure auctoris ſui hic non vti, quia obligatio ab eius perſona incipit, necà defuncto in ipſum transfertur. Arg.l.ſtipulatio iſta. §. ſed ſi quis. ſupra. 1
Si promiſſor hominis ante diem, in quem promiſerat, interpellatus ſit,& ſer- uus deceſſerit, non videtur per eum ſte- tiſſe.
Hoc à nobis declaratum eſt, ſuprà cap. 23. Lſi ex lęgati cauſa. b
L. VLPIANVS ILIB. L AD EDICTVM.
ri? hoc non ſignificatur, nihil te facturum, quò' minus facete poſsis, ſed curaturũ vt facere poſsis. Item in ſtipulatione emptæ hæreditatis, Quan- ta pecunia ad te peruenerit, dolõye malo tuofu- ctum eſt, quo minus perueniat, nemo dubita- bit, quin teneatur, qui id egit, ne quid ad ſe perueniret. 3 Hoc caput alio in loco à nobis explanatum elt
L.1. IDEM LIB. II AD EDICTVM.
ES qui alienum ſeruum promiſid 1 3 perducto eo ad libertatem, ex pulatu actione non tenetur lut⸗ ficit enim, ſi dolo, culpave careat.
2
Hic
7
N illa ſtipulatione, Der te non fe.
1 „
n hoc lo⸗
23 umn welteiol 4 axlwotlüp.
a.Suatelute
1 n ieit lupula
7 etalte 1 mmduam Drxtona ain lleget;e
ucuDmiotisc
m pullic
mſcholum ſei alun.
uun pollel mnndum fa an ed cauſ- inln fem traa:
12 nülup tam
altnem tradi,
duuiere opor yit.Sicacc Vnub tcta lib..
IlaNVS ETORVv
. reines con
umnhonen
,J. d tbü autem
—
eaeſenti
9
4 kaich,

——
— . —½ — — — — S — — — — ——
—
— — — — — — S— S= ——
— —— ——
— — ——
ecit, quidos rm am K cdicto pran r.ſ quid cum eog Vulgd diciſoletan
dtitut negligeco n evii pupillum qos
ed ſatis coſtat e g
tionem factum enmn mitti.ltaquepndlt upillum iute aämt ab eins petlomiuc
ufertur. Atglllu
be
—
nominis anr in
dinterpelluwi on videtusuu
rarum eſt, fupri cnh
NVS LII
lipulatione,Dnn
rrnißcatul- non lgaiiemn N' mino
In Tu. De verborum oblig.
Hic quoque locus alibi declaratus eſt.
111. 1DEM L.IB. VII. DISPVTATIONVM.
N conuentionalibus ſtipulatio-
¹
898 Su.. nibus, contractui formam con-
toriæ ſtipulationes legem acespiunt de méte Prætoris, qui eas propoſuit. Deniq; nprætoriis ſtipulationibus nihil immu- zwelicet, neque addere, neque detrahere.
Conuentionales ſtipulationes à Prætoriis diffe- vunt, quia in conuentionalibus contractui formam contrahentes dant, nec à forma contractui data re- cdimus. Forma autem in hoc loco modum, le-
em, conditionem ſignificat. l. Sepritia. de pollicit.1. 2ad municip. Prætoriæ ſtipulationes beiugnius ac-
cipiuntur,& ex mente Prætoris, qui eas propofuit. l.
in Prætoriis. infrà de Prætor. ſtip.
Denique in Praætorix. S1 alteruter ſiue ſti pulator, ſiue promiſſor ‚aliter velit iti pulationem concipi, quàma Prætore propoſita eſt, altero fortaſsis diſfen tiente, cogetur formulam Prætoriam ſequi. Niſi iu-
ſtam aliquam cauſam alleget, cur ab ea formula
recedi debeat. Quo caſu Prætoris erit cognitio,&c. Lr.S.vlt. infrà. de prætor. ſtipul. Hic mihi videtur pla- gus,& facilis horum verborum ſenſus, quem cærteri vulgò aſſecuti non ſunt. si quis vacuam poſſeſsionem tradi promiſerit„non nudum factum hæc ſti- ulatio cõtinebit, ſed cauſam bonorum. Quamuis ſtipulatio, rem tradi, nudum factum contineat...li rem tradi. ſuprà tamen ſi quis ſtipule- tur, vacuam poſſeſsionem tradi, non ſufficeret ei, tem tradere, ſed ita tradere oportebit, vt in bonis eius eſſe, eaque frui poſsit. Sic accipitur cauſa apud VIpianum infrà ſi quis teſta. lib. l.1. hæc actio.
LIII. IVLIANVS J. IB. XVII. DIGESTORVM.
Tipulationes commodiſsimum
eſt ita componere, vt quæcunq;
contineantur: doli autem clauſula ad ea
pettineat, quæ in præſentia occurrere nõ
poßint,& ad incerres caſus pertineant. Doli claufula generalis eſt,& complectitur ca
omnia, quæ contra bonam fidem fiunt: idcõque vi-
debatur ſola abſque aliis ſpecialibus clauſulis ſuffi- cere. Sed tamen lulianus hic nobis conſulit, vt ca contenti non ſimus, quia magnam incertitudinem continet, nec certum ſemper eſt, quid à bona fide Mienum ſit. ltaque conſultius eſt, ea nominatim ex- dumere, quæcunque ſpeci aliter com prehendi poſ⸗ um: deinde ſubiicere doli clauſulam, quæ incertos cälls, qui occurrere non poſſunt, id eſt, in mentem ente,generaliter complectatur. Hæc enim clauſir- acoch prehẽcdit ommi 3, quæ ſpecialiter excepta non
ſpecialiter comprehẽdi poſſunt,
997
fuerunt.l. doli. 119. inf. ſ ſiuc. 22.§. ſi in ſti pularionc.
rem ratam haberi.
LIIII. IDEM LIB. XXNI. DIGESTORVM.
8 N ſtipulationibus alids ſpecies, alias genera deducũtur. Cuùm ſpe- cies ſtipulamur, neceſſe eſt inter domi- nos& inter hæredes ita diuidi ſtipulatio- nemn, vt Partes corporum cuiq; debean- tur. Quories autem genera ſlipulamur, numero fit inter eos diuiſio. Veluti cùm Stichum& Pamphilum quis ſtipulatur duos hæredes xquis partibus reliq gir ne. ceſſe eſt„vtrique partem dimidiam Sti- chi,& Pamphili deberi. Si idem duos ho- mines ſtipulatus fuiſſet, ſinguli homines ſingulis hæredibus eius deberentur.
In ſtipulationibus, quæ diuiſionem recipiunt, va- ria diuidendi ratio prodita eſt à veteribus iuris au- toribus, ad vtilitatem hominum,& rei cuiuſque naturam accommodata. Itaque quantitas diuiditur numero: velut ſi quis ſtipulatus ſit centum,& deceſ- ſerit duobus hæredibus relictis. Nihil enim æquius conſtitui poteſt, quàm vt ſinguli quinquaginta au- ferant ex hæreditate. l.ſi centum. infr. l. cum Stichus. de ſolut. Alia eſt ratio ſpeciei certæ diuidendæ, puta Stichi, vt antè diximus in interpretatione capitis 2. Nam ſi is qui ſtipulatus eſt Stichum, deceſſerit duo- bus relictis hæredibus, nihil eſt, quod numero diui- di queat vtiliter:ſed diuiſio rei fiet in partes, quæ in- tellectu habentur magis quàm corpore. I. ſeruus communis. de ſtip. ſeruo. I. Mæuius.§. ſi duobus. de leg. z. quoniam hac ratione æqualitas commodiſsi- me ſeruatur inter hæredes. Quid igitur de eo dice- mus, qui ſtipulatus eſt Stichum,& Pamphilum? Duæ enim res debentur, quæ numero diuidi poſ- ſunt: ſed commoditas atque vtilitas hominum, ad quam hæc omnia referimus, talem diuiſionem non admittit: quia dando Stichum vni ex hæredibus,& Pamphilum alteri, magna inæqualitas reperiri poſ- ſet. Itaque vtilius viſum eſt, partes corporum cui- que aſsignari, vt vnuſquiſque hæredum dimidiam partem vtriuſque ſerui capiat. Cùm autem duo ho- mines incerti deducuntur in ſtipulationem, ſingulis hæredibus ſingulos homines dari nihil prohibet. l.ſi centum. infra.—
Operarum ſtip ulatio, ſimilis eſt his ſti-
pulationibus, in q uibus genera compre-
hendũtur:& ideo diuiſio eius ſtipulatio- nis nõ in partes operarum, fed in nume-
rum cedit. Quòd ſivnam operam ſeruus
communis ſtipulatus fuerit, neceſſe eſt vtrique dominorum partem operæ ran- tam, quantam in ſeruo habuerit, petere. uti igationis expedi- solutio autem eius obligationi pedi zima eſt, ſi æſtimationem operæ malic
11 tit pPp

. 1.. 1l 998 Franc. Duarem luriſconſ. 958„ . 7+— fG..... 71„ol libertus offerre, aut ſi C onſentiant Patro- deberi ſtipulatori„R& cauſa eximendi cæteros erat, 6 ei ni, vt his communiter operæ edantur. quia Titius totum daturus ſperabatur. Itaq; ſi aper- 9 fe 8 Si quis ſtipulatus ſit decem operas,& deceſſerit, lE⸗ ac manifeſté actum ſit, vt à cæteris non petatur 6 aüfll. auobus hæredibus reli Ktis, numero diuiduntur in- dedeiuenn competere exiſtimo— quamuis ſubti. 9 oij jta ter hæredes, ſine vllo incommodo, vt ſingulis quin- eun Mlls refragetur: arg.l.obligarionum ferè.§.pla. 74 loa que debeantur. Vnam operam in partes diuidi non e. 1pPr4 de oblig.& act. vni ſiquidem ex hæredibus prr ſa poſſe ſatis perſpicuum eſt ex c. 72. infrà& aliis qui- vntulere licet, exceptionem ei acquirendo. Lauus 4 grole 1 buſdã locis. l.libertus. qui poſt. de oper. libert. quam- c pactis. Sed de his quædam alia paulò poôſt dicu. 1 ◻ 7 1 Tt.Sre ri ſumus..lulianus. l. continuus.§.vlt 9 uis æſtimatio operæ, vt quæuis alia quantitas diui-.Iullanns-l. S.Vl. 4 fenga d datur. l.ſi quando. de oper. libert. Qui ſibi, aut Hllo ſuo, dari ſtipulatu i 4 3.., 3. I 4. ⸗—. 4 ſ ¹ LV. IDE M LLIB. XXXVI. manifeſtè perſonam flij in hoc comple- IM e . I. DIGESTORVM. ctitur, vt ei rectè ſoluatur. Neq; enim in- far uien Vm quis ſibi, aut Titio dari ſti pu tereſt, ſibi aut extraneo cuilibet, an ſibi maukeken 6e 1....— 10 1 V t. atus eſt, ſoli Titio, non etiam aut filio ſuo quis ſtipuletur. Quare vel— N 3.. r† 6* 5 l ſucceſſoribus eius recte ſoluitur. manente co 1n poteſtate, vel emancipato, b we ln Cuům quis ſtipulatur, ſibi aut Titio dari, Titij filio recte ſoluitur. Neq ue ad rem perti- L cc⸗ erſona non obligationis. ſed Glüihui⸗ HAden net, quòd qui filio ſuo dari ſtipulatur, ſibi b 7 becem cauſa, adiici videtur.l.eum qui:. qui Mbi.in 14. Ded acquirit: quia coniuncta ſua perſona ſti- 4 lohtoi hæc facultas ſoluendi perſonam adiecti, quę à ſtipu- h rckaeir AIua perloha n dhe latore electa, probataq; eſt, non egreditur. lſi ſtipu- Pu atole clt„‚Vt noöon ac quirendæ obli- abgord ce latus. S. infr. de ſolut. Itaq; debitorem alij ſoluentem gationis gratia, ſed ſolutionis cauſa per- antilipulrno 3 liberari, cuius fidem, ac integritatem non perſpexit ſonam Hlij apprehendiſſe intelligatur— fortè, nec probauit creditor, iniquum, atque iniurio- u ſ. eAſ Fſio ſ 34. Gkepdss dar ſum eſſet. Arg. l. Cuius bonis. de curat. furio. Alij de udſ ſoli fiſio ſuo, qui n boreſtare li ummir m facultate ſoluendi, quęe meri facti eſt, neſcio quid cõ- t, dari 41113 ſtipulatus ſit, non recté fllio mm abcpoltte miniſcuntur, indignum planè quod hic referamus. ſuo ſoluetur, quia filij perſona obligatio- Rull cettis m 2. X. 8 1. 3. ni magis, quàm ſolutioni adplicatur. umenunie LVI. IDEM LIB. LII. magis,dudm lolltfeeee „ b Tametſi is, qui ſtipulatur filio, perſonam filij exx DIGESTORVM.„ 1 I. nqidem expt * 1 Primere intelligatur, non ſolutionis cauſa, ſed obli- lht AVm qui ita ſti pulatur, Aubn& Ti- gationis, id eſt, vt ſibi acquirat per filium, tamenſi 3 texcept. S rio decem dare ſpondesi vero limulius quis ſtipuletur ſibi aut filio ſuo diſiunctim, dubium mnn ſt. 1. decem commu- non eſt quin perſonam fllij exprimat, ſolutionis cau- Et tempu ett, lemper vna dec ſa. Quorſum enim adhiberet perſonam filij ad obli. ma ri ciuli
niter ſibi& Titio ſtipulari ſicuti qui le-
gationem ſibi acquirendam, cùm expreſsio perſone
anbeno ,1 po
gat Titio,& Sempronio, non aliud ine!- propriæ ad hoc ſufficiat: l. Stichum.. quæſitum. de* ad ligirur„ quàm vna decem communiter ſolut. Sicut autem per cum, qui ſolutionis cauſa ad tmü bcus. obus Iegare hibitus eſt, nulla obligatio quæritur, ita eiscuius per- itattm line duobus egare. ſona propter obligationem nominatur, ſolui non dnud De hac ſtipulatione ſatis dictum eſt, fuprà l.ſti- poteſt. Nam ne obligatio quidem in filij perſodna nctum da pulatio iſta. õ. eum qui. b 4 hic confiſtit, ſed ſtatim transfertur in patremliplæ T ülgrrior b Te,& Titium Hæredem tuum decem Aaru cetx.de acquir. hæred. Nec mouere nos debet, quod an ſ laber 2A⁴ese Titij perſona ſueruacue c Scæuola reſpondit, ſi auus maternus ſibi, aut nepih taisile. rum ſp O 99 65 111 P 4 PLit dotem dari ſtipulatus ſit, d nepti& ad ſolutionem, d 3 6 teb Præhenſa eſt. Siue enim ſolus hæres exti-& ad actionem prodeſſe. l. Caius. ſol. matr. Eſt emim er umünn b terit, in ſolidum tenebitur: ſiue pro parte, ius ſingulare propter fauorem nuptiarum, enn n n 2r—. iuncti ſ„‚vt ide rriblt. b codé modo, quo cæteri c ohæredes eius, iunctionem perſonarum; vt idem Scæuola c 3 iu d Obſigabitur. E ſ v Quod autem dicitur, etiam em ancipato filio ſe* nodli obligabitur. Et Auamis connerni le VI ſolui, rationem habet quamuis aliàs adiecto, pro- nrt.Sec deatur, ne ab alio hærede, quam a Titio pter mutationem ſtatus non recte ſoluatur. Lcum uüde pe teretur, tamen inuti k pact um conuen- is de ſolut. Lünc erud nde Lo dendi uais b Hüütce 1 1. 1, 1 ſtatus, cùm veriſimile eſt, ſtipulatorem, ſi hoc cOe. orumf .— PrE. 3....... b dunn voheiedidnen us erlr aiſi gu⸗ taſſet, nominaturum eum non fuiſſe. Vnde fit, v'H- Macqpiur. In hac ſtipulatione I itius non tenerur, v 1dua- lio emancipato ſoluens, jiberetur: ſeruo manumuse- tenus eſt hæres,& vltra portionem hærreditariam non item. 1.6 quis ſeruo. infra de ſolut. dan B habetur pro extraneo. l. cùm à matrc. C. de rei vind. b hpuum a uero Lſi adulta. C. de hære. actio. At ſi quis extraneum Qui ita ſtipulatur, Decem quoad Öiuus 8 ecunder aliquid daturum promiſerit, inutilis eſt ſtipulatio. 5§. Aare ſondes? confeſtim decem rect darl und lo ſi quis alium. Inſti. de inutil. ſtipul. Vnde fit, vt Titij öC“ icon ml. ſi quis alium Inſti: de inutil ſtipu 1ed aut J petit:ſed hæres eius exceptione pacti anäd perſona hic ſuperuacua eſſe dicatur. Ideò autem pa-. us eſt: Nam ſtipulato- t ur: cti exceptio non competit cæteris cohæredibus, ſi uentl ſubmouendus elt: Nant! 3 Alum 64 dado y conuemanrur, quia voluit defunctus tota decen rem id egi ſe ne hæres elus peteret, V eE die 8. A. b 8G

ſuncha ſun ſah non acquirent
olutioni eui
ehendilſe inn (uo,quiin orte ſatus(it, non k Fllij perlom d
olutioni adplun
—
zulatur fllio peroum! non ſolutionscauhit acqurrat perfim e
S*,
tfllo ſuo dimimi- nflijexprimaſdum hideret petloumi
—
endam, cum exyci
dionem nominatuf
liguio quidem 1 6 im uasSfertur ifäne
1 8
In Tit. De verborum obſig.
eſt: quemadmod um is, qui vſque in Oa lendas dari ſtipuletur, poteſt quidem etiam poſt Calendas petere, ſed exceptio- ne pacti ſummouebitur. Nam& hæres eius, cui ſeruitus prædij ita conceſſa eſt, vt ius eundi haberet, quoad viueret, pa- di conuenti exceptione ſummouebitur. Qui ita ſtip ulatur, Ante Calendas proximas qureſondesnihil differt ab EO, qui Calen- q'ödari ſibi ſtipulatur. Quidam ſtipulatus eſt decẽ, cum hac adiectione mad viuam: quibus verbis ſignificat, ſi viuus cam pecuniam non petierit, nolle ſe, vt hæres ſuus petat: uæritur an hæres petere poſsit: Eadem quæſtio eſt inlnſtitutionibus, de eo, qui ſtipulatus eſt decem annua, quoad viuet.§. at ſi ita. Inſtit. eod. D iuerſæ enim ſunt hæ ſtipulationes: nec credendus eſt, is qui decem ſtipulatur, annua decem ſtipulari, niſi aliud attum eſſe appareat. l. ſtipulatio iſta.. in ſtipulatio- nibus. ſuprà. Similis quæſtio hic eſt, de emptore cer- to, quod adiectum eſt ſtipulationi, non differendæ ſolutionis, ſed finiendæ obligationis cauſa, vt ſi quis
ſtipuletur, vſque in Calendas dari. Et certum eſt in his omnibus ſtipulationibus, ſi merum ius inſpicia-
mus, promiſſorem adhuc poſt tempus obligatum
manere. Nam iure ciuili certis modis tollitur obli- gutio, inter quos nõ numcratur tempus. l.obligatio- num ferè. ſuprà tit. præced. tit. Inſtit. quib. mod. tol. oblig. Sed ne pacto quidem expreſſo obligatio tol- litur.§.præterea. Inſtit. de except. ne quis fortè putet, ideo hic finiri obligationem, quia actum videtur in- ter contrahentes, ne poſt tempus petatur. Verùm contra hunc rigorem Iuris ciuilis, datur à Prætore exceptio ex bono& æquo, ſi poſt tempus agatur. Eademque eſt ratio ſeruitutis ad tempus conſtitu- tæ:de qua alius eſt dicendi locus. l.4.de ſeruit. b Qui proprietatem ſine vſufructu ha- bet, recté vſumfructum dari ſibi ſtipula- tur. Id enim in obligationem deducit, quod non habet, ſed habere poteſt. Vſusfructus eſt ius alienis rebus vtendi. I. 1. de vſuft.nec dicitur propriè vſumfructum habere, qui re ſua vtitur,& fruitur. J. vti frui. ſi vſusfru. pet. Vnde ſi dominus proprietatis nudæ ſtipuletur vſumfru- dtum ſibi dari, id videtur inobligationem deduce- e, quod habere non poteſt. Sed hic dicitur valere ipulationem, quia licet vſusfructus propriè ſignifi- cet ſeruitutem quam quis habet in re aliena, tamen pro facultate percipiendorum fructuum, ctiam ex
telin, nonnunquam accipitur. I. 4. de vſufru. l. qui. vſufr.infra.
8i à te ſtipulatus fuero fundum Sem- Pronianum, deinde cundem fundum, de- tracto vſufructu, ab alio ſtipuler, prior
ſpulatio non nouabitur: quia nec ſol- nendo fundum detracto vſufructu libe- taderis, ſed adh ue à te rectè fundi vſum- kructum petam. Quid ergo eſt: Cum mi-
IgE„
5. 999 hi fundum dederis, is quoque liberabi- tur, a quo detracto vfufructu f ſtipulatus fueram. d küm lun
. nouæ erſonæ fi Irterea. In 1t. ul—
vrhenuri 1 8 hoc atgumento oſtenditur, quia undi, dando Proprietatem, ſine vſufru-
ctu, non li 5 da beraretur, ſed adhuc aduerſus eum agi n 3 et. t atn dt ſolut. l. lulianus. infrà. Sanè ſi prior ebitor ederi b undum dederit, hac actione vterque libe-
ratur. uoties enimlinquit Paulus)id quod tibi de- bebã, ad te beruenit,& tibi nihil abſit, nec quod ſo- lutum eſt repeti poſsit, competit liberatio. lin per- Ppetuum. 61. de ſolu. .. X.„
Si hominem, quem a Titio puraè ſti- pulatus fueram, Seius mihi ſub conditio- ne promiſerit,& is pendente conditione poſt moram Titij deceſſerit: confeſtim cum Titio agere Potero: nec Seius pen- dente conditione mihi obligatur. At ſi Titio acceptum feciſſem, Seius exiſtente
conditione obligari poteſt. Idcirco hæc tam varié, quòod homine mortuo deſinit eſſe res, in quam Seius obligetur:accepti- latione interpoſita, ſupereſt homo, quem Seius promiſerat. b Quoties id, quod purè mihi ab aliquo promiſ ſum eſt, ab alio ſub conditione ſtipulor, non ſtatim fit nouatio, ſed cùm conditio extiterit. J. quoties. de nouat.§. præterea. Inſtit. quibus mod. tollit. oblig. Ac ſi res, quæ deductta eſt in ſtipulationem, perierit
ante conditionis euentum, poſterior promiſſor ea exiſtente non tenebitur. Rem enim ſupereſſe opor-
tet eo tempore, quo conditio im pletur, cùm ab eo
implemento vires capiat ſtipulatio. dicta l. quoties. Alia cauſa eſt acceptilationis, vt hic dicitur, ſi cre- ditor pendente conditione, priorem debitorem ac- ceptilatione liberauerit: quia ſufficit rem ſuper- eſſe, de qua ſtipulatio contracta eſt. Ex his con- ſequens eſt, cùm poſterior ſtipulatio euaneſcit, quia res tempore exiſtentis conditionis non extat, prio- rem debitorem ita teneri, ſi ante moram fecerat, quo caſu æſtimationem debet ſtipulatori. I. ſi ſer- uum.§. vltimo. infrà. Non enim verum eſt, poſte- riore ſtipulatione, quæ non nouat, moram purga- ri, niſi fortè rem præſentem fuiſſe tempore contra- ctæ ſtipulationis proponatur, ſecundum Marcel- li ſententiam, quam refert Vlpianus, his verbis. l. quoties. de nouat. Vnde Marcellus,& ſi poſt mo- ram Stichus in conditionalem obligationem de- ductus eſt, purgari moram, nec in ſequentem obli- ationem deduci putat. Nam tametli apud Vlpia- num nulla præſentiæ fiat mentio, quòd obiter ab eo commemoretur dictũ Marcelli:tamen alibi ple-
nè deſcripta extat ſententia Marcelli, cum ea diſtin- PPp 2

1000
FEranc. Duareni luriſconſ.
ctione, de qua iam diximus. Locus eſt in cap. 72.tit. L IX. IDE M LI B. LXXXVIII.
de ſolut. Quod caput adſcribitur Marcello in Co- dicibus emendatis. Cur autem præſentia rei tan- tam vim habeat ad purgandam moram, non admo- dum obſcurè eodem in loco docet Marcellus. Sed hac diſtinctione non vtimur, cùm poſterior ſtipula- tio nouat. Tunc enim certum eſt, veterem debito-
rem omnimodo liberari.l. parui. de condi. furt.
LVII. IDEM LIB. LIII. DIGESTORVM.
ll quis, ſi Titius Conſul factus Kcrit, decem dari ſpoponderit: quamuis pendente conditione promiſſor moriatur, relinquet hæredem obligatum. 1 3
Ex ſtipulatione conditionali, ſpes obligationis in hæredem promiſſoris tranſmittitur. Eademque eſt cauſa ſtipulatoris.§. ex conditionali. Inſtit. eod. tit. Idque alibi nos plenè,& accuratè tractauimus.l. qui Romæ.§. Agerius.
LVIII IDEM LIB. LIIII.
DIGESTORVM.
VI vſumfructum fundi ſtipula tur, deinde fundum, ſimilis eſt ei, qui partem fundi ſtipulatur, de- inde totum: quia fun dus dari non intel- ligitur, ſi vſusfructus detrahitur. Et con trario, qui fundum ſtipulatus eſt, deinde vſumfructum, ſimilis eſt ei, qui totum ſtipulatur, deinde partem. Sed qui actum ſtipulatur, deinde iter, poſteriore ſtipula- tione nihil agit: ſicut& qui decem, dein- de quinque ſtipulatur, nihil agit. Item ſi quis fructum, deindevſum ſtipulatus fue- rit, nihil agit: niſi in omnibus nouandi animo hoc facere, ſpecialiter expreſſerit. Tunc enim priore obligatione expiran-
te, ex ſecunda introducitur petitio,& tam iter, quaàm vſus, nec non quinque
exlgl PO. unt.
Magna olim incertitudo verſabatur circa noua- tiones, nec vllo certo iure definitum erat, quando nouatio facta intelligeretur, ſed tota res ex conie- cturis quibuſdam, plerunque fallacibus pendebat. Credebant autem veteres, vt ex hoc loco appatet, multum referre, an poſterior ſtipulatio, plus, an mi- nus, quàm prior, contineat. Sed hodie ſequimur con ſtiturionem Iuſtiniani, nec aliter factam nouatio- nem intelligimus, quàm ſi id ſpecialiter à contra- hentibus expreſſum fuerit. L.vlt. C. de nouat.. præ- terea. Inſtit. quib. mod. toll. obligat. Eſt enim ea con- ſtitutio inſerta Codici poſt priorem Codicis edi- tionem,& compoſitionem Pandectarum, vt mirum videri non debeat, quod dicimus, eam iuri in Pan-
dectas relato derogare.
DIGESTORVM.
— 3 Voties in diem, vel ſub condi- 3 ione, oleum quis ſtipulatur, eius
ctare oportet, quo dies obligationis ve- nit:tunc enim ab eo peti poteſt: alioquin rei captio erit. b b
LX. VLPIANVS LIB. XX.
AD EDICTVM.
olei pondus dari quis ſtipulatus ſit. Nam eius temporis fit æſti-
quo primùm in eum locum perueniti poterit.
Si ſtipulationi olei adiecta ſit dies, vel ea tacits inſit,& petatur per iudicem olei æſtimatio, in ea æ. ſtimatione ineunda eius diei ratio habebitur: tem. pus antecedens, quo fortè tẽpore carius fuit oleum, non ſpectabitur. Id enim captioſum reo eſſet, qui ante eam diem conueniri non potuit. Sed hoc pie- nè à nobis tractatum eſt, ſub tit. de reb. cred. vnde aſſumi poterunt, quæ ad hunc locum pertinere vi- debuntur. l. vinum.
1L XI. IVLIANVS L.IB. II. AD VRSEIVM FEROCEM. LTipulatio hoc modo concepta,
* Fi hæredem me non feceris, tamen da- re ſpondes' inutilis eſt: quia contra bonos mores eſt. Sicut ſtipulatio inutilis eſt, qua conuenit, vt me hæredẽ facias. l. ex eo. C. de inutil. ſtip. ita ſtipulatio pecunię non valet, ſub hac conditione, ſi me hæredè non feceris. Omnes enim huiuſmodi conuentiones, tanquam bonis moribus contrariæ, improbantun& adeò inutiles ſunt, vt liberã teſtandi,& alium quem- uis hæredem inſtituendi facultatẽ non impediant. pactũ quod dotale. C. de pact.l. hereditas. C. de pact. conuen. Nã captandæ mortis alienæ occaſionẽ pæ bent, propterea quòd certam ſpem habet ſtipulatot hæreditatẽ obtinendi, mortuo promiſſore, qui pro- miſsionem ſuam mutare, aut reuocare non poteſt
l. ſicut. C. de oblig.& act. Alia cauſa eſt teſtamentin quod teſtator arbitrio ſuo reuocat, ideòq; nontam
certa eſt hæredis expectatio, vt aliàs oſtendimus in partitione tractatus de pactis. Hoc igitur pacti nul- lius momenti eſt, etiamſi iuſiurandum ei acceſſerit- l. non dubium. C. de legi. Si tamen inter commili- tones conuenerit, vt alterutro mortuo hæreditasa
ſuperſtitem deferatur, valet ea diſpoſitio, vt teſta- mentũ militare,& vltima voluntas, non vtpactum, quod reuocari non poſsit. l. licet. C. de palt. Nam
voluntas militũ, quoquo modo declarata, pro iuſto
teſtamento haberur. l. Diuus. de teſtam. milit. & inter liberos quoque, pater eodem modo diſpo- nere poteſt: valètque conuentio patris ita demum,
ß reuoc
æſtimationem eo tempore ſpe-
Dem erit,& ſi Capuæ certum
* X.. matio, cum peti poteſt. Peti autem poteſt, c .2 h
mxrt n.C. b ubiub.yti nus icert pacl
AINVITI meante do Maxio quo AH d b dio uaus ob 1
acaguitit do t poomit umüt letiam. dceint dor lta ditu oteri
einiexea ſ
Se.
Muuto non aco) deun inuid ge daen moddo z0
drlgu. äte

diecta ſi dics„vü
icem olei rdimann
8 diei tatio abeimx ne tẽpote catiuin m captioſum mo t iri non potuit delb ſt, ſud tt derhal ad hunc locum Tenir
ANvS UAh- vVMFERoOcGEHI Shoc modo can me nan faviams
inutilis ettqum
nilis eſt, qua conuri „C de inutil ſtipini Hhac conditione,im nim huiuſmodiconr, bus coqtrariæ impme liberã tettand Kaim,
endi(acultaté ponlches
— —
3depalthexcdiun
1 x moftisa
1
1
In Tit. De verborum oblig -
ſi reuocata non fuerit.J.vlt. C. famil. erciſc. l. hac con-
ſultiſsima.§. ex imperfecto. C. de teſta. Quædam
alia ſunt gencra conuentionum, de hæreditate alie- na, veluti cùm paciſcor tecum, vt tibi hæres non jim,& renuntio hæreditati tuæ, vt vulgò faciunt fi-
læ, dote accepta:& hoc pactum ſeruandum nõ eſt.
Jpactum dotali. C. de collat. Vtile enim viſum eſt
legiſlatori, hoc remedio iis proſpicere, qui facilè adducuntur, modico præſenti accepto, vt opulen- um bæreditatẽ repudient. arg. l. cùm hi. de tranſact. Co. C. de pact. pign. Et hoc pactum iureiurando auctmari, à Põtificibus conſtitutum eſt. C. quam- ugpactum. de pact. in 6. Quidam exiſtimant valere zuiuſmodi renuntiationem à filio factam, cùm fi- lus à patre tantum accipit, quanta eſt eius legitima ortio: quam ſententiam ſequor. I.1.§. ſi parens. ſi à aten. quis manumiſ. Sed& conſuetudo ſeruanda eſt loci cuiuſque, qua huiuſmodi pactiones confir- mantur: cuiuſmodi eſt Mediolanenſis, apud Hor- tenſium relata. tit. de fil. nat ex matr. ad morg. con- tra. c..§. filij. ſi de feudo fuer. contr. Aliud eſt genus pacti, cùm paciſcor cum aliquo, non de eius hæreditate, ſed cuiuſdam tertij, certo modo diuidenda:& ita demum valet hæc pactio, ſi tettius ille conſenſerit,& in eo conſenſu vſque ad
mottem perſeuerauerit. I.vlt. C. de pact. l.quidem.
„vlt.de donat. I. z. de his quib. vt indig. De hæredi- tate tamen hominis incerti paciſci licet. l. 3.§. de Ilo. pro ſoc.
LXII. IDEM LIB. II.
EX MINVTIO. b Eruus, vetante domino, ſi pecu- niam ab alio quo ſtipulatus ſit,
promiſſorem.
Seruus ſtipulando acquirit domino ſuo, vt ante dixmus. Nec refert, an promittente domino, an prohibente, ſtipulatus ſit. l. etiam. de acq. rer. domi. l
quemadmodum. de iure dot. Itaque ſi vetante do-
mino ſtipulatus ſit ſeruus, poterit dominus, mutata voluntate, poſtea experiri ex ea ſtipulatione, quam- uis obligatio ipſi inuito non acquiratur. I. hoc iure. ;enon poteſt. de donat. l. inuito. de regul. iur. Necve- rò dubito, quin eodem modo acquiratur poſſeſsio, tametſi contradicant aliqui. S. item vobis. Inſtit. per
quas perſon.
IXIILAEFRICANVS LIBVI. QVESTIONVM. lita quis ſtipuletur„‚Siue nauis ex Aßia venerit, ſiue Titius conſul factus werit, vtra priùs conditio extite- rit, ſtipulatio committitur,& am plius committi non poteſt. Sed enim cùm ex duabus diſiunctiuis conditionibus altera defecerit, neceſſe eſt, vt ea quæ extiterit, huuſmodi ſti pulationem committat.
ſet, tunc totius pecumæ e
1001 neun ſtipulatio. lſi quis ita ſtipulatus. 129. Idqᷓue ac- »Cum quis ita ſti pulatur, Siue nauu ex Aſia ve-
nerit, ſi neri Herit, ſiue Titius Conſul factus fuerit Nam dicto, ſiue,
diſ iua hic eſt üdetiun bis 8 vie lawelſt plerunque aliter ac- ndtur acg ii quis ita. de auro& arg. lega. tamen n Permittit, vt aliter hic intelligamus: cùm Pireerlim verba ſtipulationis ambigua contra ſti- Pulatorein interpretari debeamus. l. ſtipulatio iſta §. n ſtipulationibus. ſuprà. Atque hinc etiam fiat v. non nuſi ſemel committatur hæc ſtipulatio Vade VIpia. de hac ſtipulatione loquens, vbi commiſſ⸗ eſtinquit, ex priori cauſa, ex altera, licet exiſtat con- ditio, amplius non committitur. Altera enim cauſa non vtraque inerat ſtipulatiom. l. cùm quærebatur. iudic. ſolui. Sed pluſcula de his infta 11 lic. 133.
L XIII. IDEM I. IB. VII. OyVSTIONVM. Viuſmodi ſtipulatio interpoſita 3 eſt,&⸗ Iitius conſul factus ſuerit, tunc jex hac die in aunnos hingulos dena dare
24
ſpondes? po ſttriennium conditio extitit: an
huius temporis nomine agi poſsit, nõ im- X 1.... merito dubitabitur. Reſpondi, eam ſtipu-
lationem vtilem eſſe, ita vt in ea eorum
quoq; annorũ, qui ante impletam condi- tionem interceſſerint, preſtatio in id tem- pus collata intelligatur: vt ſententia eius talis ſit, Tunc cuùçm Titius Conſul factus fuerit, in annos ſingulos, etiam præteriti temporis habita ratione, dena præſſentur.
Si quis ſtipuletur decem annua, ſub conditione, ſi Titius Conſul factus fucrit, exiſtente conditione ita committetur ſtipulatio, vt futuri tantùm tem- poris penſio debeatur, non etiam cius, quod euen- tum conditionis anteceſsit. Nam tametſi verum ſit, conditionem aliquando in contractibus retrotrahi, l. neceſſariò. de pericul.& com. ratio tamen non pa- titur, vt obſcuritatem ſtipulationis contra promiſ- ſorem interpretemur. l.ſtipulatio iſta.§. in ſtipula- tionibus. ſuprà. Sed hoc ita eſt accipiendum, niſi aliud inter contrahentes actum eſſe appareat, velu- ti in hac ſtipulatione, Si Lucius Titius Conſul factus
aerit, tunc ex hac die in annos ſingulos dena dare ſpon- ges Vrilis eſt enim hæc ſtipulatio, nec eſt eis ſimilis, quæ ante Conſtiturionem lIuſtiniani, ob præpoſte- ram conceptionem inutiles habebantur, de aibus alibi. l.præpoſteri. Cod. de teſtamen.§. item iquis. Inſtit. de inutil. ſtipul. Ac de vſuris idem ſcribit Paulus, ſi conuenerit, vt ex dic ſtipulationis pen- dantur ante moram. l. lecta. de reb. cred. Nec aduer- ſatur huic ſententiæ reſcriptum Diui Marci, cuius mentio eſt ſub titul. de vſuris. l.cùm quidam. in hęc verba: Cùm quidam cauiſſet, ſe quotannis quincũ-
ces vſuras præſtaturum,& ſi quo anno non ſoluiſ⸗ xdie, qua mutuatus eſt,
dditis per aliquod annos ſſa eſſet: Diuus Mar- Præſidem prouinciæ siniquitate queſtus
PPpP; 3
ſemiſſes ſoluturum:& reddi vſuris, mox ſti pulatio commi cus Fortunato ita reſcripſit, adi, qui ſti pulationem, de cuiu

1002
es, admodum iuſtæ exactionis rediget. Hæc Conſti- turio ad infinirum modum excedit. Quid ergos ſic temperanda res eſt, Vt in fururum duntaxat ex die ceſſationis creſcat vſura. Ideò enim voluit Marcus in fururum duntaxat vſuras creſcere, quod odioſa & iniqua ei videretur ea ſtipulatio. b
LXVv. FLORENTINVS LI. VIII. INSTITVTIONVM. Va extrinſecus,& nihil ad præ- V 6 9) 4 ſentem actum pertinentia adie- Mceris ſtipulationi„ pro ſuperua- cuis habebuntur, nec vitiabunt obliga- tionem. Veluti ſi dicas, Arma, yirumque cano,ſbondeonihilò minùs valet. Sed etſi in
rei, quæ promittitur, aut perſonæ appel- b
latione varietur, non obeſſe placet. Nam ſtipulan ti denarios, eiuſdem quantitatis aureos ſpondendo obligaberis. Et ſeruo ſtipulanti Lucio domino ſuo, ſi Titio, qui idem ſit, daturũ te ſpondeas, obligaberis.
Tamerſi diuerſitas interrogationis,& reſponſio- nis, inutilem ſtipulationem reddat, vt diximus in
primi capitis interpretatione, tamen ob ſuperuaca- nea verba non vitiatur ſtipulatio. Idem dicendum,
erſi di uerſitas ſit, in rei, quæ promittitur, aut perſo-
næ appellatione. L. ſi ſub vna. infra. Sufficit enim ta- lia eſſe verba interrogantis,& reſpondentis, vt eos in idem conſenſiſe appareat. l.omnes. C. de con- trahen.& committen. ſtipul.
Nam ſtivulanti denarios. Si de vna moneta inter- rogatus, de alia reſpondeat, quæ ſit eiuſdem quanti- ratis non vitiatur ſtipulatio. Quantitatem hic acci- pimus publicam numi æltimationem, quam Ari- ſtoteles ν πανπQ ν vocat, vt oſtẽdimus lib. i. Diſputa. cap.6. Vt exempli gratia apud noſtrates tanti eſt aureus vnus ſolatus, quanti 46. ſolidi. ldeoque æſti- matio, ſiue quantitas aurei ſolati dicitur eſſe 46, ſolidorum. Atque hinc annotandum eſt, nihil re- ferre, an eadem forma, an diuerſa, debitor creditori numos ſoluat. Alias diſſenſus in re vitiaret ſtipula-
rionem, Linter ſtipulantem.§. 1. iufra. Quod eſt acci- piendum, vt Paulus reſpondit, niſi ex ea ſolutione damnum aliquod paſſurus ſit creditor. l. Paulus. 99. de ſolut. Quo caſu non dubito, quin ſtipulatio ob diuerſitatem ac diſſenſum inurilis ſit.
LXVI. PDAVI.VS LIB. III. AD LEG fLIAM SENTIAM.
uo ſtipuletur ſeruum manumiſ- (urum, non eſt executio ſtipula-
tionis danda. Sed ſi ipſorum viginti an-
norum erit, non impedierur manumiſsio:
quia de minore lexloquitur.
Hoc caput ſumptum eſt ex Pauli ſcriptis ad le- gem Aeliam Sentiam, vt inſcriptio indicat. Qua
4 Celſus refert cap. vlt. de reb. cred.
—.. ⸗ 4. X. Il minor viginti annis a debitore
Franc. Duarem Iluriſconſ.
lege minori viginti annis non aliter manumittere
ſeruum permittitur, quàm ſi vindicta apud coniilii
iuſta cauſa manumiſsionis approbata manumittat.
§. eadem lege. Inſtit. quib. ex cau manu.& titul. de
man. vind. Vnde hic dicitur, ſi minor 20. annis, cui debetur ſeruus, ſtipuletur à debitore eum manu. mitti, non valere manumiſsionem, quaſi contra le. gem, id eſt, contra legis ſententiam, facta ſit. Cim enim lex conſilio minoris, vt parum firmo, reſiſtat
1. ſi minor. de ſeruis export. non multùm refert, an
ſeruum ipſe ſuum manumittat, an debitum ſbi ſeruum ab alio manumittendum curet. Quid ergo dicemus, ſi ipſorum viginti annorum erit ſtipuſa- tor? Paulus nõ impediri manumiſsionem ait, quòd de minore lex loquatur. Eſt enim ita ſcriptum in
lege, vt antè diximus. Si igitur lex de maiore lo. queretur,& ei tantüm manumittere permitteret,
qui maior eſſet viginti annis, non ſatis eſſet ſtipula- torem viginti annorum eſſe. Verbum autem, ipſo. rum, emphaſin habere hic viderur, ſicut apud Cice- ronem in iis, quæ ſequuntur locis. Lib. 3. ad Attic. Triginta dies erant ipſi, cùm has darem literas, per quos nullas à vobis acceperam. Lib. 5. ad Attic. Ego has pridie Nonas Quintiles proficiſcens Athe. nis dedi, cùm ibi decem ipſos fuiſſem dies,&c. Et ad Cæl. Cùm Athenis decem ipſos dies fuiſſem.
LXVII. VLPIANVS LIB. II AD EDICTVM. Lla ſtipulatio, Decem ſalua fore pro- mittue valet. b Hæc ſtipulatio, Decem ſalua fore, vtilis eſt, ean. dêmque vim habet, quam illa, habere licere, de qua diximus ſupra, cap. 38.
Eum, qui decem dari ſibi curari ſtipu- latus ſit, non poſſe decem petere, quo- niam poſsit promiſſor reum locupletem dando liberari, Labeo ait. Idque& Cellus
libro ſexto Digeſtorum refert. ui decem dari ſtipulatur, decem petere poteſt,
nec liberatur reus ſatiſdando. I. promiſſor Stichi.
§. vlt. de conſtit. pec. Idem dicendum eſt,& ſi quis
promittat ſe facturum, vt alius det decem.§. ſi quis alium. Inſtit. de inutil. ſtipul. I. ſi hæres. iuſſus. 76 de leg. i. Si verò quis promittat ſe curaturum, vt alius
det decem, fideiuſſorem dando locupletem libera- bitur. l.vlt.§. vlt. de reb. cred. Cura enim ab eo tan- tum exigitur, quæ ſcilicet non nudis,& inanibus verbis, ſed re& facto aliquo oſtendatur. Hoc autem
LXVIII. PAVLVS LIB. AD EDPDICTVM. I pœnam ſtipulatus fuero, ſi pe- cuniã mihi non credidiſſes, cef- a eſt,& vriſis ſtipulatio. Quodſ ita ſtipulatus fuero, Pecuniam te mihni tredi turum ſpondesꝰ incerta eſt ſtipulatio Jula id venit in ſtipulationem quod mea in-
tereſt. A
II.
aynoltuus ſ
mwu ti imp
amglemadt mun dare
xenam ti
tirunr god: aancendo conſ aux dpulatio qu Nrmukum reten nükeſe, an ig tabtconſenſu unmfup t. vwunuus, lic lela tempore „ eſt. N. lonem mpol dtenl daen

am ipſos fuiſſemdgt decem ipſos desi AIANVS LI DICTVA.) tio, Deiem ſau
cem ſalua he,nus- zam illa, haberlemat m dari ſtbicunntr ſſe decem peti,i niſſor reum lere beo ait douedi ſtorum refet.
In Tit. De verborum oblig.
Qui promittit mutuam pecuniam alij, dare te- netur, quanti ſtipulatoris intereſt, vt niſi docuerit ſua intereſſe, nulla ſequatur condemnatio. Arg. I. ſ
uis ſtipulatus. 112.§.vIt. infr. Sed quia, quãti, cuiuſ- ue interſit, in facto magis, quàm in iure conſiſtit, l. uatenus. de reg. iur.& difficilis eſt eius rei proba- tio. Lvltima. de prætor. ſtipul. ideò fit interdum, vt œnę ſtipulatio adiiciatur: hoc modo, Si pecuniam mihi non credideris, decem dare ſpondes;: Et hoc inter- ckinter has ſtip ulationes, quòd hæc certa eſt, illa in- cera. ſtipulationum. 74.infr. Quod autem obiici- uu, dationem contineri ſtipulatione. quæ de cre- ſenda pecunia interponitur, l.z. de reb. cred. atque ddeo certam videri: facile dilui poteſt, ſi quis conſi- deret, in huiuſmodi obligatione vſum pecunie ma- s quàm pecuniam, contineri. Hoc enim agitur in- ter contrahentes, vt liceat creditori pecunia credita ad tempus vti, quamuis ad eum vſum datio neceſ- ſuii ſit. ltaque factum quodammodo continet hæc fipulatio, vt meritò incerta dicatur. b
IXIX. VLPIANVS IIB. VI. AD EDICTVM. lIhomo mortuus ſiſtinon poteſt, nec pœna rei impoſsibilis com- mittetur: quemadmodum ſi quis Stichum mortuum dare ſtipulatus,& ſi datus non eſſer, pœnam ſtipularetur. Cum quis id ſtipulatur, quod impoſsibile eſt, ſi- ue in dando, ſiue in faciendo conſiſtat, ſtipulatio in- utilis eſt: adeò, vt ne ſtipulatio quidem pœnę ei ac- cedens valeat. Nec multùòm refert, an contrahentes id ſciuerint impoſsibile eſſe, an ignorauerint: quo- niam vtroque caſu deeſt conſenſus ſine quo non va- let ſtipulatio. l. non ſolum.ſup.tit. præced. Quod au- tem hic dicitur, homo mortuus, ſic accipiendum eſt, ſiue mortuus iam erat tempore ſtipulationis con- tractæ, ſiuc poſtea mortuus eſt. Nã ſi caſus ſuperue- niens reddat præſtationem impoſsibilem, ratio non patitur pœnam deberi. l.ſi vehenda. ad leg. Rhod.
LXX. IDEM I. IB. XI. AaD EDICTVM. Vlier, quæ dotem dederat popu- lari meo Glabrioni Iſidoro, fece- Le rat eum promittere dotem, ſi in matrimonio deceſsiſſet, infanti:& deceſ- ſerat conſtante matrimonio: placebat, ex ſtipulatu actionem nõ eſſe, quoniam qui fari non poterat, nec ſtipulari poterat. Etiam ſi dotem, quæ aliàs fauorabilis eſt, ſtipule-
tur infans, inutilis eſt ſtipulatio:idque pluribus à me
demonſtratum eſt, in capitis primi enarratione.
EXXI. IDEM LIB. XIII. AD EDICTVVW. Vm quid vt fiat, ſtipulamur pœ- * nam, ſi crecte concipiemus. lita ‿ factum non erit, cùm quid nie fiat,
loodi adve,ſ id factum fr.
1003
vud d bs Peide Pälis ſti pulationis aientia ſint, ſti- Lode Penn ve negamtibus concipi debet,& cigienee 49 4 ur acilè poteſt intelligi ratio con- negantih P vnn le ipulationis, ſi tã aientibus, quàm
1S,miIxtim.& coniunctè principalis
Seepee ſit. Quod& Venuleij locus oſtẽdit, c. 137. ultiniani in Inſtit. tit. de verb. oblig. E noc caput ſumptume
Priione cognoſcitur.
I. XXII. IDEM LIIB. XXII.
A D EDI CTV M. Tipulationes non diuidũtur ea- 25, rum rerum, quæ diuiſionem non recipiũt, velutivię, itineris, actus aquæductus, cæterarumq ue ſeruitutum, ldem puto,& ſi quis faciendum aliquid ſtipulatus ſit, vt puta, fundum tradi, vel foſſam fodiri, vel inſulam fabricari, vel operas, vel quid his ſimile. Horum enim diuiſio corrumpit ſtipulationem. Celſus tamen libro 38. Digeſtorum refert, Tube- ronem exiſtimaſſe, vbi quid fieri ſtipule- mur, ſi non fuerit factum, pecuniam dari oportere, ideôque etiam in hoc genere diuidi ſtipulationem. Secũd ùm quæ Cel- ſus ait poſſe dici, iuſta æſtimatione facti dandam eſſe petitionem.
Qui ſtipulatur rem aliquam à duobus, ita ſtipu⸗
lari intelligitur, vt non inſolidũ, ſed pro parte obli- gentur ſinguli, niſi aliud actum ſit. inf. de duob. rei 5. Sed hoc eſt accipiendum de iis rebus, quæ diuiſionẽ recipiunt. Nam ſtipulatio, obli gatique earum re- rum, quæ natura diuiſionem non recipiunt, diuidi non poteſt. l. 2.§.J. ſuprà. Cuiuſmodi ſunt ſeruitutes ruſticorum prædiorum,& vrbanorum. Vſus enim cearum natura indiuiſus eſt.l. viæ. ſuprà de ſeruit. nec fieri poteſt, vt pro parte quiſquã eat, tametſi per cer- tam partẽ fundi quis ire poſsit. lad certam. ſupr. de ſeruit. In hac ſiquidẽ diſputatione diuiſionem intel- ligimus in partes incertas, atq; indiuiſas, quales ſunt. cæ, quæ communionem inducunt. Quod& Accur- ſium ſenſiſſe credibile eſt, cùm de parte multiplica- tiua, ſiue quota, hic loquitur. Verùm vtcunque ſen- ſerit is, nec rectè, nec commode id elocutus eſt: ac ne in ea quidem opinione permanet, ſed fluctuanti ſi⸗ milis, varias aliorum ſententias refert. Eadem igitur ratione ſeruitutes indiuiduæ dicuntur, qua& facta omnia, vt antè docuimus, in Catonianæ diſtinctio- nis explicatione. Nam facere opus, aut ire, nemo po teſt pro parte indiuiſa, propter earum parrium con- fuſionem, atque commiſtionem, quæ intellectu ma- gis habentur quàm corpore. l. ſeruus communis. de ſtipu. ſeruo. Adde, quòd cùm de opere, ſiue apote- leſmate agitur, cuiuſmodi eſt domus, theatrum, ba- lineum, nihil factum intelligitur, ne pro parte qui- dem, ante conſummationem totius operis, quę pro- riam formam operi dat: quia pars domus dici non oteſt, nulla domo adhuc exiſtente: ſicut pars fundi
non recte dicitur, ſi nullus fundus ſit. l. ſi is qui qua- PPp 4

1004.
dringenta. 6. quædam. ad leg. Falcid. Vellem hæc N2ο‿νμέιν/ραινέν oſtẽdere, ſi liceret, ſed qui ingenio ſunt paulò acutiore, noſtram, vt ſpero; ſententiam aſſe- quentur. Nam omnibus ſatisfacere qui poſſumus?
Ex eo, quod de ſeruitutibus hic dicitur, multa colligi do unr ce nos ſtrictim attingemus, quate- nus neceſſaria videntur, ad huius loci explicatio- nem. Nam propriè pertinent ad tractatum de ſer- uitutibus. b“
J. Seruitutis pars in obligationem nõ deducitur, vt hic Vlp. ait. Quare ſi quis ſtipulatus ſit A duobus ſeruitutem itineris, ita vt ſinguli partem debeant, corrumpitur ſtipulatio, quia ſeruitutem pro parte præſtari impoſsibile eſt. l. viæ, de ſeruit.
II. Vnus ex dominis ſeruitutem fundo commu- ni imponere non poteſt. l.⁊ de ſeruit. l.per fundum.
de ſeruit. ruſt. præd. Nam ſi in ſolidum,& toti fundo imponat, manifeſta eſt iniuria, quam ſocio infert, eius partem, que libera eſt, onerãdo ſeruitute. Si pro parte tantùm fua, nihil agit, quia ſeruitus non reci- it diuiſionem. Nam cùm partes ſingulorum incer- tæ ſint,& per totum prædium ſic diffuſæ, vt nulla ſit vel minima gleba, in qua ſinguli partẽ non habeant, qui fieri poteſt, vt vnam partem abſque alia quiſ- quam attingat? Iraque cùm fundus regionibus di- uiſus eſt, parteſque certæ ac ſeparatæ ſingulorum ſunt, partis cuiuſque dominus ſeruitutem ei impo- nere poteſt. J. ad certam. de ſeruit. l. ſi quis duas.§. ſi quis partem. commu. præd.
III. Vnus ex dominis ſtipulãdo ſeruitutem fun- do communi, nihil agit. l.pro parre. de ſerui. l. pro- prium. commu. præd. liſi vnus. de ſerui. ruſt. præd. Nam nec inſolidum acquirere poteſt; quia inutili- ter alteri ſtipulamur. d. lproprium. l ſtipulatio iſta. §. alteri. ſupr. nec pro parte, quia pro qua parte do- minus eſt, ſeruitute nequaquam vti poteſt. Ac ſi quis putet, ſtipulatorem hunc, cùm per fundum iter fa- cit, pro parte dominij ire, non in ſolidum, quanto in errore verſetur, non difficile eſt oſtendere. Nam
actus corporalis, quo vtitur in hac re, integer ac ſolidus eſt, nec aliter facerer, ſi ſolus fundi domi- nus eſſet.
IIII. Actio ex ſtipulatu ad petẽdam ſeruitutem, nec inter ſtipulatoris hæredes, nec promiſſoris, diui- ditur. l. z.§. ex his. ſuprà. Vnde Pomponius, Si ſtipu- lator deceſſerit pluribus hæredibus relictis, ſinguli
in ſolidum viam petunt:& ſi promiſſor deceſſerit,
pluribus hæredibus relictis, à ſingulis hæredibus ſo- lida petitio eſt. l. viæ. de ſeruit. Ac de his ſeruitutibus multo plura ſubtilioraque dici hic poſſent: de qui- bus accuratè diſſeruimus lib. Pandectarum octauo.
De ſeruitucibus perſonarum quæſtio hic tractari ſolet, quæ non proprie ſeruitutes dicuntur:§. vlt. In- ſtit. de vſu& habit. atque ideo verba Papiniani de ſeruitutibus rerum accipienda eſſe, ſuprà admonui- mus. Et cõſtat, inter vſumfructum,& vſum hoc in-
rereſſe, quòd vſusfructus diuiſionem recipiat, vſus
non item. l. 4. fupr. de vſufructt.l.i. 6. ſi vſusfructus. ad
I.Falcid. l. vſus pars. de vſu& habit. Nam frui pro parte diuiſa poſſumus, cùm vſusfructus dominium fructuum contineat, quod diuiſionem recipit, vt an- tè diximus: vti autem non magis pro parte indiui- ſa poſſumus, quàm ire, aut agete: quia vſus in actu rantum corporali conliſlit, ſine dominij acquiſitio-
Franc. Duareni luriſconſ.
ne. Non enim vſuarius fructus ſuos facit, atque ideo . 4
nec vendere, nec legare, nec gratis concedere po.
teſt.§.1. Inſtit. de vſu,& habit. Ex quo perſpicuum
8...... eſt, cùm dicimus, minus iuris eſſe in vſu, quàm
in vſufructu„1.2. ſuprà de vſu,& habit. non ita ac. cipiendum eſſe, quaſi maiorem partem fructuum
vſufructuarius capiat, vſuarius minorem: quia vſua. rius, ne pro parte quidem minima fructuum domi. nium nanciſcitur, quãuis modicè eiſdem vti poßit.
Idẽ puto,& ſi quus faciendum. Exempla, quæ ſub.
jiciuntur, ſatis oſtendunt verbum, facere, ad ea hic pertinere, quæ corpore tantum exequimur, quamuis 3
latiorem habeat aliàs ſignificationem, veluti in di- ſtinctione Catonis, qua factum diuiduum ab indi. uiduo diſtinguitur. l. 4. S. Cato. ſup. Sed de hac re ple nius alibi diſſeruimus. lib. 1. Diſput. c. 59. b
Fuandum tradi. Cùm hæc ſtipulatio merum f..
um continer, diuiſionem non recipit. l. ſi rem
tradi. ſuprà. Quòd ſi transferendi dominij vel pol. ſeſsionis cauſa res tradenda ſit, aliud dicendum eſt. l. decus. de acquiren. poſſeſsio. Nam& poſſeſ-
ſio, quæ iuris eſt,& dominium, in partes intellectu
diuiduntur.. Foſſam fodiri, vel inſulam fabricari. Faceſsit nobis
negotium, quod Paulus ait, ſi teſtator opus fieri iuſ-
ſerit pro portione ſua, eos præſtare cogendos eſſe, quibus pars hæreditatis acceſsit. l. mortuo.§. vlt. de leg. z. Sed dubitandum non eſt, quin iudicio familie erciſcundæ cogantur inter ſe cohæredes partẽ præ- ſtare, tametſi legatario inſolidum teneantur. celſus tamen libro. Quod dictum eſt, ſtipulatio- nem, que in faciendo conſiſtit, diuiſionem non re- cipere, ſic accipiendum eſt, niſi poſt moram promil- ſoris petatur æſtimatio, quæ natura diuidi poteſt. Nam erſi ob ceſſationem vnius, teneantur omnes, tamen pro parte ſua eos teneri viſum eſt. 1.4.§. Ca- to. ſupra. Hinc igitur annotandum eſt, eum qui non
facit, quod promiſit, ad pecuniam condemnandum
eſſe. lIdque generale eſt in omnibus faciendi obligæ tionibus. 1 ſi quis ab alio. 13. de re iud. Crediderunt enim veteres inciuile, atque adeò ſeruile quodam- modo eſſe, quenquam ad faciendum cogi, l. Tito
centum. de cond& demonſt. cùm poſsit data pecu-
nia creditori ſatisfieri, nec poſsit res exitum habe-
re, ſi quis tam peruicax,& obſtinatus ſit, vt facefe nolit. Cùm tamen nullum amplius remedium ſu- quia fortè reus nec fa-
pereſt, quo ſatisfiat creditori, cere, quod promiſit, nec pecuniam ſoluere vub aliquando in vincula coniicitur. li. C. qui bon. ced.
poſ. Et animaduertendum eſt, factum,& pecuniam
in obligatione eſſe, ſed pecuniam tunc demum, cùm mora facta eſt. Quod VlIpianus noſter tis oſtẽdit,& pleriſque aliis locis confirmati potet. l.ſi quis ab alio. de re iud. ſi pœnam.l. quoties quis. hic. l.vlt. ſi quis in ius voc. non ierit.§. non ſoluͤm n⸗ ſtit. de oblig.l. ſtipulatus es. de fideiuff. Sũt igitur hic quodammodo due obligationes, alternationem 24 bentes, quæ perinde accipi debent, ac ſi quis factum promiſerit, aut ſi non fecerit, quãti intereſt,&c. 110- inde ſimularque ſteterit per promiſſorem, quò mi- nùs faciat, obligatio faciendi in obligationem Pe cuniæ transfunditur. Argu. l.obligationum fei vlt. de oblig.& act. 43. Ex quo conſequitur ipu 4 torem ita agere poſſe, vt vtrunque diſiunctim Pe
11.
hic ſa-
iyxlnus ſit,
aſafrſihan
miitam ecun latte,non ex
amlalendas!
nmCalend:
1
8 3
ferllas
mlt, non dmle dein
inewttantu
duluh fabni dann hacidd

*— —
—— ——
— — 2 — — — —
enda ſit, aiad b n polleßsio. N nintum, in panam
—
alam fabritwi Puli Sait,ſiteſtator oyutn eos præſtare coxnnn acceßsit. 1monn non eld quin icdeii nter ſe cohrcäss mn inſolidum teneuu.
Duod dictum et,i
conſiſtit,diunforenn aeſd niſt poſtmoummf d, quæ natuta düudi em vnius, teneartulin os teneri viſumckl
annotandum cbemq
d pecuniam cont-
din omnibustcre 7 lio.z. dere iud i I atque aded emi I n ad ficiendum cye
ſemonſtcum pobte a, nec poßit le erun
—
— —
In Tit. De verborum oblig
Lr5. quia autem. ſuprà quod legat. Pecuniam verò ſolã recte petet,ſi factum amplius præſtari nequeat, 2ut purgandę more non ſit locus..ſi quãdo. de oper. liber..6. de vſufr leg. Nec aliter ſanè fieri poteit in jis ſtipulationibus„quæ in non faciendo conceptæ ſunt, ſi contrà factum fuerit: quia factæ res infectæ ſeri non poſſunt.l. in bello. 6. factæ, de capt.& poſtli. geuer. Hoc amplins exiſtimo, etſi factũ præſtari ad- huc poßsit, nihilò mindùs rectè intendere eũ, qui pe- cunã petit, quoniam ea ſola poſt moram in obliga- iione eſt,& ea petitio moræ purgationẽ,& faciendi uculatẽ reo nõ adimit, vſq; ad litis conteſtationẽ. l. mſulam. 84. Sed& ſi quis factũ ipſum ſimpliciter eierit, ne hũc quidẽ malè agere crediderim, quòd e petitio ſecundum ius intelligi debeat, quaſi æſti- matio peti videatur. d. l.ſi quando. de oper.libert. Queri ſolet, an vẽditor, qui facultatem habet rei tradendę, cogi poſsit ad tradendũ, an verò liberetur, d quod intereſt, præſtando. l.1. de act. emp. Et puto, quia in eo iudicio, quod bone fidei eſt, ſpectatur ma-
ximè æquitas, officio iudicis interdũ contineri, ſi rei
vendite dominus poſſeſſorque ſit venditor, vt ab eo auferatur& in emptorem transferatur. Arg. l. qui re- ſtituere. de rei vind. Sed& illud indubitatũ eſt, poſſe iudicem litem æſtimare, à communi ordinariòque ure minùs recedendo, ac quanti intereſt emptoris venditorem damnarc. I. ſi traditio. C. de act. empt. Nec id mirum, cùm in iis iudiciis latiſsima ſit iu- dicis poteſtas.§. in bonæ fidei.Inſtit. de actionib.
Si quis ita ſtipulatus ſit, Fi ante(Calendas
Martias primas, opus perfectum non erit, tum quanti id opus erit, tãtam pecuniam dari?diem promiſsionis cedere, non ex quo locatum eſt opus, ſed poſt Calendas Martias, quia necconueniri ante Calendas Martias reus promittendi poterat. Planè ſi inſulam ful- ciri quis ſtipulatus ſit, non eſt expectan- dũ,yt inſula ruat, vt ſic deinde agi poſsit,
nec ſi inſulam fieris vt tantum tẽporis præ-
tereat, quanto inſula fabricari poſsit, ſed vbi iã cœperit mora faciẽdæ inſulæ fieri, tunc agetur, diés que obligationi cedet. Hic tractãtur quedã ſpecies ab Vlpiano, vt oſten- dat quando poſsit agi ex ſtipulatu ad pecuniã, pro- btetea quòd factum aliquid non ſit. Diximus emnim paulè anteè, ſi factum non ſit, pecuniam dari opor- tete& poſt moram transferri obligationẽ faciendi, in pecuniæ obligationẽ. l.obligationum ferè§. vlt. ſup.tit.præced. Id quod ſatis expeditum eſt, cùm fa- ctum quod ſtipulamur, tractum temporis nõ habet, veluti rem tradere. De aliis verò factis probabiliter dubitatur. Prima ſpecies hic proponitur de locatore operis: qui ſtipulatus eſt a redemptote hoc modo,5 2 ante Calendas Martias primas opus perfectum no erit, tuncquanti id opus erit tantam pecuniam dare ſpondes? Cuius ſtipulationis dies non cedit ante Calendas attias, nec ante Calendas ex ea agi poteſt. Non aim eſt ſimpliciter concepta ſtipulatio, ſub condi lone, ſed diẽ præterea certum habet, quem expecta- ineceſſe eſt.ſ. in illa. ſupra, eo. Confirmatur hec ſen
1005 — verbis Papiniani, inf. c. 2 4.Inſulã-,i nquit, intra
lennium illo loco ædificare ſpondes? ante finem
iennij ſtipulatio non committitur„‚quamuis reus Promittendi non ædificauerit,& tantum reſidui tẽ- poris ſit, quo ædificium extrui non poſsit. Neque enim ſtipulationis ſtatus, cuius dies certus in We dio fuit, ex poſt facto mutatur. l. inſulam. infrà. In ſe-
eu 6* nda,& tertia ſpecie ſtipulatio ſimpliciter conce-
ædifrcare ſpondes?tametſi aam fulebe ondes ſulã
dies ei tacitè i b
b inſit, quæ non
Audehn vim habet, quam dies expreſſa. Cùm enim e ceprimnirur dies, vt in prima ſpecie, nullus
aut coiecture, aut interpretationi locus relinquitur.
Die verò non expreſſa, ex rei natura ſtipulationem Rrder anuenece id ſequimur, quod veriſimilius
einter contrahentes actum eſſe. Itaque Vlpianus noſter hicait, ſi quis inſulam fiert ſtipulatus ſit, non eſſe expectandum, vt tantum temporis pretercat, quanto inſula fabricari poteſt, ſed vbi iam cœperit mora faciendæ inſulæ fieri, tunc agi, diémque obli- gationis cedere. In quibus verbis nulla eſt obſcuri- tas. Sed Pomponius atque Marcellus ab VlIpiano ita diſſentire videntur, vix vt conciliari à quoquã poſ ſint. Pomponius cap. 14. ſuprà, Si ita ſtipulatus ſum, abs te domum ædificari, vel ſi heredẽ meum dam- nauero inſulam ædificare, Celſo placet, nõ antè agi poſſe ex ea cauſa, quàm tempus præteriſſet, quo in- ſula ædificari poſſet: nec fideiuſſores dati ante diem tenebuntur. Marcellus cap.ↄ8. Ex hac ſtipulatione, Inſulam fulciri ſpondes? quando naſcatur actio, quæ- ritur.& vtique non eſt expectandũ vt ruat. nec enim nihil ſtipulatoris intereſt, fultam potius eſſe, quàm non eſſe, nec tamen rectè agetur, ſi nondum præter- ierit tantũ tempus quo fulcire potuerit redemptor. Ex his igitur locis apparet, ante tempus quod taci- tè ineſt, agi poſſe,& agi nõ poſſe. Sed hoc qua ratio- ne fiat, ſatis colligitur ex verbis Venuleij, cap. 137. infra. Is enim de ſtipulatione: inſulam fferi,loquens, Item, inquit, ſi non inchoetur opus, id tantùm æſti- metur, quod in illo interuallo effici potuit. d. IL.con- tinuus.. item qui inſulam. Itaque cùm Pomponius, & Marcellus aiunt, ante lapſum totius temporis agi non poſſe, ſic accipiendum hoc eſt, vt æſtimatio to- tius operis, de quo ſtipulatio contracta eſt, peti non poſsit. Dictum verò Vlpiani eò pertinet, vt ſi quis petere velit, eſtimationem nõ totius operis, ſed eius quod illo interuallo effici potuit, ante tempus, mi- nimè denegetur ei actio. Et hæc diſtinctio, vt vulgò recepta eſt, ita etiam mihi probatur. Alciatus,& alij quidã, aliter interpretantur: ſed nihil adferunt quod mihi probabilius vidcatur.
LXXIII. PAVLVS LIB. XXlIIII. b AD EDICTVM.
Nterdü pura ſlipulatio ex re ipſa dilationèé capit: veluti ſi id quod in vtero eſt, aut fructus futuros, aut domũ ædificari ſtipulatus ſit. Tunc e- nim incipit actio, cùm ca perrerũ naturã præſtari poteſt. Sic qui Carthagini dari ſti-
pulatur, cùm Roma ſit:tacite tẽpus com- plecti
““ ee
ö“

1006
lecti videtur, quo perueniri Carthaginẽ
Xö 1... poteſt. Item, ſi operas à liberto quis ſtipu- .. X
fatus ſit, non antè dies earum cedit, quàm indictæ fuerint, nec ſint præſtitæ. Si ſer- uus hæreditarius ſtipulatus ſit, nullam vim habitura eſt ſtipulatio, niſi adita hæ- reditas ſit, quaſi conditionẽ habeat. Idem eſt,& in ſeruo eius, qui apud hoſſes eſt.
Stipulatio, quæ purè concepta eſt, variis ex cauſis dilationem capit, ac vel dies, vel conditio tacite in eſt. Cauſa eſt aut res, aut locus, aut quid aliud hu- iuſmodi, vt exempla hic adſcripta demonſtrãt. Pro- pter rem quæ deducta eſt in ſtipulationem, dies ta- citè ineſt, atque adeò conditio, vt cùm id quod in vtero eſt, aut fructus futuros ſtipulamur. l.1. de cond. & demonſt. Propter locũ ineſt tempus, vtputa cùm is, qui Romæ eſt, ſibi Carthagini dari ſtipulatur: quod apertius expreſſum eſt infra, cap. 137. l. conti- nuus.§. cùm ita. Item propter veriſimilem contra- hentium voluntatem ineſt conditio: vt cùçùm patro- nus à liberto operas ſtipulatur. Id enim agi inter cos videtur, ne ante preſtentur operæ, quam indicantur, cùm ex commodo patroni præſtari debeant. l. quo- ties. de oper. liber. Sic probabile eſt, quod vulgò di- citur, eum qui mutuam pecuniã dat, non poſſe eam confeſtim repoſcere, antequam ea vti potuerit cre- ditor.l.in commodato. 5. ſicut. commoda. l. qui ſic. de ſolu. Sic in omni ſtipulatione pura, tempus ali- quod ineſſe dicitur, quo res promiſſa ſolui poſsit.§. vlt. Inſtit. de inutil. ſtip. l. quod dicimus. l.ratum. de Klirdd tempus, quia iure definitum non eſt, ar- bitrio iudicis committitur. l.l. de iure delib. Cætera exempla nec magni momenti ſunt, nec adeò diffi- lem explicationem habent.
Stichi promiſſor, poſt moram offeren- do purgat moram: certeè doli mali exce- ptio nocebit ei, qui pecuniam oblatam accipere noluit. b
Certæ rei promiſſor, veluti Stichi, vt poſt morã perempta re tenetur ad æſtimationem. l. ſi ex legati. ſuprà ita purgata mora per oblationem factam cre- ditori, omne periculum vitat. l.ſi ſeruum. S. ſfequitur.
infra. An idem dicendum ſit de promiſſore rei in-
certæ, puta pecuniæ, non immeritò dubitatur, quo- niam hic nullo caſu liberari dicitur, llincendium. C.
ſi cert. pet. l. in ratione. S. incerte. ad leg. Falci. vt antè
diximus. in l. ſi certos. Et Paulus hic ait, ſi creditor
pecuniam certam ſibi oblatam accipere noluit, quæ poſtea caſu aliquo amiſſa ſit, quamuis debitor ipſo iure liberatus non ſit, tamen propter æquitatem do- li exceptionem ei competere. Idꝗque Marcellus ali-
quanto fuſius, ac dilucidius expreſsit cap. 7 2.de ſol.
Qui decem, inquit, debet, ſi eadem obtulerit cre- ditori,& ille ſine iuſta cauſa ęa accipere recuſauerit,
dcinde debitor ea fine culpa ſua perdiderit, doli
mali exceptione poreſt ſe tueri: quanquam ali- quando incerpellatus non ſoluerit. Etenim non eſt Equum, teneri eum pecunia amiſſa, qui non tene- retur, ſi creditor accipere voluiſſet. Quare pro ſo- luto id, in quo creditor accipiendo moram fecerit, Opottet elle,
Franc. Duareni luriſconſ.
LXXIIII. CAIVS LIB. VIII. AD EDICTVM PROVINCIALE.
Tipulationum quędã certæ ſunt, quædã incertę. Certũ eſt quod ex
ipſa pronũtiatione apparet, quid, quale, quantum ſit. Vt ecce aurei decem. fundus Tuſculan us, homo Stichus, tritiei 1 Africi optimi modij centum, vini Cam
pani optimi amphoræ centum. LXXV. VLPIANVS LIB. XXII AD EDICITVM. Bi autem nõ apparet, quid, qua-
Neſt, incertam eſſe ſtipulationem
— 6 dicendum eſt. Ergo ſi quis fundum ſine
—
propria appellatione, velhominem gene-
raliter ſine proprio nomine, aut vinum, frumentúmve, ſine qualitate dari ſibi ſii-
pulatur, incertũ deducitin obligationem: mnntum gu
vſque adeò, vt ſi quis ita ſtipulatus ſit, n tici A frici boni modios centumt vini Campani boni amphoras centum? incertum videatur ſti pulari quia bono melius inueniri po- teſt. Quò fit, vt boni appellatio non ſit certæ rei ſignificatiua, cùm id quod bono melius ſit, ipſum quoque bonum ſit. At quis cuùm optimum ſtipulatur, id gipulari intelligitur, cuius bonitas principalé gra- dum bonitatis habet: quæ res efficit, vt ea appellatio certi ſignificatiua ſit. b
In hoc capite,& ſequenti Caius, atque Vlpian
docent, quæ ſint ſtipulationes certæ atque inceſtæ.
Cuius rei cognitio vtilis eſtimprimis, propter
ctionum formulas: quoniam ex certa ſtipulatione
certi condictio, ex incerta actio ex ſtipulatu comp tit.§.. Inſti. de ver. obli. l. certi cõdictio. de reb. ceed aät Deinde etſi nihil hodie referat, quo genere, aut titu- an lo actionis vtamur, tamẽ alia ratio petẽdi eſt excet.
ta quã ex incerta ſti pulatione. Incerta enim petitio tũc admittitur, cùm ſtipulatio incerta eſt, vt poſtea
dicemus.§. qui illud. Adde, quòd ad diſcernẽdas ſti-
pulationes vtiles ab inutilibus, hæc quoque diſpu- tatio conducit. l.ita ſtipulatus. infra. Stipulatio igi- tur certa eſt, cùm ex ipſa pronuntiatione aphares quid, quale, quantum ſit quod ſtipulamur: incerta, vbi hæc tria non concurrunt. Certæ ſtipulationts
exempla hæc ſunt, Aurei decem, fundus Tuſcula-
nus, Homo Stichus, Tritici Africi optimi modhj centum. Nam cùm quis Stichum ſtipulatur, aut fundum Tuſculanum, ſatis perſpicuum eſt ex pro- nuntiatione, qualis, quantaque ea res ſit:tamech ne qualitas rei, nec quantitas aſiter exprimatur. Incettẽ ſtipulationis exempla hic referuntur ab Vlpianort ſi quis ſtipulatus ſit fundum, hominem, vinum, tu⸗
mentum,&c. Sed& ſi quis vinum Campanum m . nuU
2 ezrumfn
4
1
le, quantüùmque 1n nipulatione günrlig
mch ö ande dir AsunosStich
üeurdt vfur un Nec adverf humi, ie viuff axael ttibus.
Dmocuc enim Rleautionis,aut
mueni. Quibu mäirlosfructu d xempe cau-
dionem reci

lam elle ſipun 0 ſi quis fundu ne,yelhominen o nomine, aun e qualitate dan 1 ducitin obligenn uis ita ſlipulaut 1os centum'i 5 im incertun fite no melidsinurnt
oni a pellaio 1 tiua, cumidcucch
3
quoque boum m ſtipulatunicſ 1
bonitasprinchte
berquæ tes chß
nifcatiua ſt- quenti Caius accheſt dlationes certæ aiie ilo ettimplimb,M uoniam ex rin u erta acdoer ſiipuhm
— — “
..„ a. ſ li.lcertl cöditode 1
In Tit. De verborum oblig.
num certæ quantitatis ſtipulatus ſit, incerta nihilo minðs dicitur ſtipulario. Quia cùm bonitatis gra- qus varij ſint,& aliud alio melius inueniatur, quali- tas vini certa dici non poteſt. Proinde vt certa fit ſti. ulatio, ita concipere eam oportet, Vini Campani optimi amphoras centum. Atque hinc quæritur, an vinum quod mutuum datum eſt, peti poſsit con- dictione certi, ſi optimum fortè datum non eſt Sed non dubito, quin competat certi condictio„cùm cettum vinum, id eſt eiuſdem bonitatis,& æſtima- nonis debearur, ac petatur propter naturam contra- cis,& veriſimilem contrahentium voluntatem.!. dim quid. de reb. cred. quãuis de ſtipulatione idem dci non poſsit, cùm nulla res certa datur à ſtipula- ore, quam reddi oporteat.
Fundi certi ſi quis vlumfruqurn ſti pu-
latus fuerit, incertũ intelligitur in obliga- tionem deduxiſſe. hoc enim magis iure vtimur.
Si quis ſtipuletur vſumfructum fundi Tuſcula- ni incerta eſt hæc ſtipulatio. Non enim fundum ſti- pulatur, qui certus eſt, ſed fundi vſumfructum, qui eſt incertus. Nam cùm vſusfructus morte,& pleriſ- que aliis modis finiatur, õ. finitur. Inſtit. de vſufruct. incerta eſt quantitas fructuum, quam ſtipulator ex fundo percepturus eſt, vt antè diximus de eo, qui ſipulatur in ſingulos annos. l. Stichum. 5. ſtipulatio. Et idem paulò pòſt dicitur de vſurarum ſtipulatio- ne. 5. qui ſortem. infrà. Nec aduerſatur huic ſenten- tiæ reſponſum Papiniani, de vſufructu certæ pecu-
niæ legato cum caurione. l. tribus. de vſufru. ear. rer.
quæ vſu conſu. De vtroque enim legato loquens,
vſusfructus ſcilicet,& cautionis, ait, alterum eſſe ve-
luti certi, alterum incerti. Quibus verbis oſtendit,
non certi legatum eſſe, vſusfructus, ſed veluti certi,
quòd altero legato, nempe cautionis, aliquanto
certius ſit.
Illud dubitationem recipit, ſi quis id,
quod ex Arethuſa ancilla natum erit, aut
fructus, qui in fundo Tuſculano nati erunt, dari ſibi ſtipulatus ſit, an incer-
tum ſtipulatus videatur. Sed ipſa natu- ramanifeſtiſsimum eſt, incerti eſſe hanc ſtipulationem. Sed qui vinum, aut o- leum ‚vel triticum, quod in horreo eſt,
fipulatur, certum ſtipulari intelligitur. Qui verò à Titio ita ſti ulatur, Quod mihi geuu debet, dare ſpondes:?& qui ita ſtipulatur, Quod ex teſtamento mihi debes, dare ſpondesꝰ incettum in obligarionem deduci, licet Seius debeat certum, vel ex teſtamento certum debeatur: quamuis iſtæ ſpecies vit ſeparari poſsint ab ea, quam propo- nimus, de vino, vel oleo, vel tritico, quod inhorreo repoſitum eſt. Et adhuc occur-
3 N„— 2 44— Iquòd fideiuſſores certũ videantur pro
m. 1207 mittere, ſi modo& is, pro quo obligẽtur certum debeat, cum alioquin R ita fnter. ebeat, cùm alio quin& ita inter- rogentur, d fide tua eſſe iubes? 1
Tres hic ſpecies Proponuntur, in quibus quæri- tur, an ſtipulatio certa ſit. Prima ſpecies cii cum quis ſtipulatur partum, qui naſcetur ex Atethuſa aut fructus, qui naſcentur ex fundo Tuſculano. Er Vlpianus ait,incertam eſſe ſti pulationem, idque na- tura manifeſtiſsimum eſſe. Nihil eſt enim naturà Incertius rebus futuris„quæ nondum ſ ubfiſtunt in rerum natura. l. cùm ad præſens.& ſeq. de reb. cred. Cuͤm autem Certus ex ancilla partus editus fuerit aut certi fructus ex agro nati, probabilius ac verius mihi videtur, condictionem certi competete. Nam tametſi condictio certi, ex certa ſtipulatione detur ſicut actio ex ſtipulatu, ex incerta:§.l. Inttit. de ver- bo. oblig. tamen cuùm ſtipulatio incerta eſt, propter rem, quæ certa aliquando futura eſt, vt in hac her cie, non tam ſpectatur certitudo contractus quàm rei, quæ petitur, quo tempore competit actio. Hinc Vlpianus ſub tit. de reb. cred. Certi condictio com- petit, ex omni cauſa,& ex omni obligatione, ex qua certũ petitur, ſiue ex certo contractu petatur, ſiue ex incerto. Sed obiicitur huic ſententiæ locus Vlpiani c. 4. de vſut. Si ſtipulatus ſit rem dari, vacuamque poſſeſsionem tradi, fructus poſtea captos actione incerti ex ſtipulatu, propter inferiora verba, con- ſecututum te, ratio ſuadet. Ego autem reſpondeo, non ſimplicem eſſe rationem petendorũ fructuum. Poteſt enim peti certa quantitas fructuum condi- ctione certi, vt iam diximus. Poſſunt etiam peti generaliter fructus capti à promiſſore, quorum quantitas,& modus ſtipulatori fortèe ignotus eſt:
quo caſu incerti actione ex ſtipulatu agendum eſt.
Idem dicendum,& ſi quis velit, quod ſua intereſt, petere actione incerti, in qua petitione fructus quo- que comprehenduntur. Altera ſi pecies eſt, cùm quis ſtipulatur vinum, aut triticum, quod in illo hor- reo eſt: in qua ſpecie demonſtratio certam ſti pula- tionem reddit. Certum eſt, inquit Paulus, cap. 6. de reb. cred. cuius ſpecies, vel quantitas, quæ in obli- gatione verſatur, aut nomine ſuo, aut ea demon- ſtratione, quæ nominis vice fungitur, qualis quan- taque ſit, oſtenditur. Nam& Pedius lib. 1. de ſtipu- lationibus, nihil referre ait, proprio nomine res ap- pellentur, an digito oſtendantur, an vocabulis qui- buſdam demonitrentur,&c. l. certum. de reb. cred.
Cum igitur ex demonſtratione ſatis apparet, quid,
quale, quantum ſit in ſtipulatione, meritò dicitur certa ſtipulatio eſſe. Tertia ſpecies eſt, cùm quis ſti- pulatur, quod Seius debet, vel quod ex teſtam em tu debetur. Quæ ſpecies, ſecundæ dici poteſt ſimi- lis eſſe. In vtraque enim verba præſens tempus de- monſtrant,& relatio in hac poſtrema, non minuùs, quaàm in ſecunda, rem certam efficere videtur. Sed ſi quis vtranq; paulò diligentius conſideret, non erit ei difficile iudicare, quantò certior hæc ſit altera.] n ſecunda enim res ita demonſtratur, vt ſenſu percipi poſsit, cum qualitate& quantitate ſua, ſi quis modò horreum ingredi,& frumẽtum, quod oſtenſum eſt, inſpicere, ac metiri velit. Debiti verò, aut indebiti cognitio, non adeò expedita. faciliſque eſt Atque hic locus nos admonet quàm rectè, ac verè dictum
11 A

1 1 4 4 1 3
1008 Franc. Duaremi luriſconſ.
ſit à Platone, nihil difficilius, quàm ſimilitudines, ac certa. Eſt enim vſurarum præſtatio infinita, nec cer-
iſsimilitudines rerum noſſe. Eſt enim id hominis tum eſt, quantum, aut quandiu in futurum penden-
valde perſpicacis,& qui in quaque re, aut arte mul- tur, vt ſuprà diximus de annuæ quantitatis ſtipula. tům exercitatus ſit. 1 tione, cap. 16.
ui id, quod in faciendo, aut non fa Fec ſtipulatio, Fundum Tuſculanum da ciendo conſiſtit, ſtipulatur, incertũ ſtipu- rioſtendit ſe certi eſſe, continétque„VI [uri videtur: in faciendo: veluti foſſam fo- dominium omnimodô efhciatur ſtipula- diri, domum ædificari, vacuam poſſeſsio- toris quoquo modo. nem tradi:in nõ faciendo, veluti per te nõ Cuùm ex ipſa pronuntiatione appareat, quid,
„ S f. 2. fieri, quò minus mihi per fundum tuum quale, quantùmque ſit in hac ſtipulatione, ſatis ap- paret, eam certam dicendam eſſe. Non idem di.
„. 7. X X
leagele liceat, Per te no heri, du0 minus cendum eſt de hac ſtipulatione, Fundum Tuſcula- mihi hominem Erotem habere liceat. num tradi: quia non fundus Tuſculanus ea conti-
Cùm factum quis ſtipulatur, poteſt videri non. netur, ſed nuda eius poſſeſsio. Qui enim ſtipulatur nunquam ſtipulatio certa eſſe:vt ſi quis quantitaté fundum Tuſculanum tradi, nudam poſſeſsionem, exprimat domus, vel foſſæ, aliaque huiuſmodi„ex qux facti eſt, ſtipulari intelligitur. Et quia faſtaan- quibus poſsit apparere, quod, quale, quantümque tequam fiant, in rerum natura non ſunt:ideo incer- opus fieri velit ſtipulator. Sed quia non ſubſiſtunt. ta dicuntur.§. illud. ſupr. l.1.de oper. ſer. Itaque nihi- facta in rerum natura, antequàm fiant, L.. de ope. lò magis certa eſt hæc ſtipulatio, quàm ſi quis fun- ſeruor.& incertum eſt, an futura ſint, ideo incerta di Tuſculani vſumfructum ſtipuletur. S. fundi. ſupt. eſſe dicuntur. Adde, quòd talis ſtipulatio, id quoc Qui verò ſtipulatur fundum Tuſculanum ſimpli- intereſt continet, l.ſi quis ab alio. de re iud. in quo citer, aur quod idem eſt, fundum Tuſculanum da- magna verſatur incertitudo. l.vlt. de prætor. ſtipul. l. ri, rem ipſam, quæ certa eſt, non eius poſſeſsionem quatenus. de reg. iur. 8 ſtipulatur. At enim acquiri non poreſt ſtipulaton
Qui illud, aut illud ſtipulatur ‚veluti üine traditione 3 dixerit Aliquus factum igitur con. . I tinet hæc ſtipulatio. Reſpondeo, eum qui ita ſti- decem, velhominem Stichum: vtrũ cer- pulatur, nihil detraditione exprunere. llaque cou tum, an incertum, deducat in obligatio- tinetur hac ſtipulatione, vt dominium efficiatur
nem, non immerito quæritur. Nam& res ſtipulatoris ſiue traditione, ſiue quocunque alio
74. modo. Nam& ſine traditione dominium aliquan- „ Jeſionantur,& vtra earum potius 1 8 rra Ie certæ deſignantu„& do acquiri potelt.§. interdum. Inſtit. de rer. diuitio.
præſtanda ſit, in incerto eſt, Sed vtcunque Iu dedxcest.rei vendic. Hinc vulg annotatiſolef is, qui ſibi clectionem conſtituit, adiectis cum, qui dare promiſit, præcisè ad dandum obli-
his verbis, Vtrum ego velim, poteſt videri gari, nec liberaruid quod intereſt præſtandorbi ſer- b uũ. 91.§. vlt. infr. liin re furtiua. de condi. furti.& hoc
7. certum ſtip ulatus, cùm el liceat, vel homi- differre obligationes dandi, ab obligationibus fa- nem tantùm, vel decem tantum inten de- cidi, vr ſuprà diximus. l. ſtipulationes non diuidum- re ſibi dari oportere: qui verò ſibi cle- fuek Kas laneneſ Kulis horum verborum xter r fnerrun iam dictis conſtat. Nec per omuia vera eſt vugr- ctionem non conſtituit, Incerrun 4 ris hæc diſtinctio. Nam— res, quam quis dantd pulatur ulatus eſt, in obligatione, ac petitione ſit: tamen Cuam quis Stichum, aut Pamphilum ſti pulatur, officio iudicis continetur, vt litis æſtimartionem ſol- hæc alternatio incertitudinẽ parit. l. Præror.§. quod locum habe autem. de iniur. Cùm enim electio eſt promiſſoris, bus, pondere, numero, menſura côſtautibus, in quus nihil certum ex hac ſtipulatione peti poreſt. 6.huic nulla probabilis cadit affectio, niſi forte hæ res üim autem. Inſtit. de act. l.plerunque. de iure dotium. Sti- neceſſariæ creditori vr de frumento ſiculo kahe pulationis enim certitudinem ex actione, quæ com- Cicero lib..in Verrem.l. quoties in diem. ſupr. etit ſtipulatori„‚metimur. Proinde ſi conuenerit, num. fupr. de reb. cred. l. cum quis. ſupr.de oblig. vt ſtipulatoris ſit electio, recte dicitur ſtipulatio cer- actio. Sed& de rebus quoque aliis multa cxempia ta eſſe. b reperiuntur. l.ſi ſeruus Venditus. de euictlvenditot r 2.§.vlt. de hæred. vel actio. vend. l.3. S.item quæri
cunque, certum& incertum ſtipulatus Nam etũ ſtrictam rationem ſequendo, dici eii⸗ „, 1.2* 4 r aliud pro alio hic ſolui: tamen ea res non multu videtur,& tot ſtipulationes ſunt, quot aud Pros.. . P 2 4u* incommodi affert: quia pecunia res omnes om
res. penſantur:& in lite æſtimanda, non modo pretiu
2..* 5 4... 4. 44 r0
Si quis ſtipuletur ſortem,& vſuras quaſcunque' rel ſpectatur, ſed etiam id, quod præterea dwc nnt
id eſt, ſiue trientes, ſiue ſemiſſes, ſiue alias grauiores, adeò vt contumaciæ quoque interdum hal rb. aut leuiores vſuras: duæ ſunt ſtipulationes, vna ſor- ratio. Itaque iudicatum, qui pecuniaunel liha
t um non
tis, altera vfurarum, vt perſpicuum eſt ex his, que mationem dare paratus eit, incarceran Vüunie diximus cap. 16. l ſi Stichum.§. vlrim. ſupra. quarum ſe atbitror, ſed cum tantùm, qui omnem 0 vna certa eit, nempe ſtipulatio ſortis, altera eſt in-
X
uens abſoluatur. Quòd maximè locum habet in té-
—— — — S
S 4 S.
Qui ſortem ſtipulatur,& vſuras quaſ- fupr. de reb. eor. qui ſub tuto. L.certum. de confel.
6. r cuͤm 9 nem detroGat. J.l. C. qui bon. ced. pofl. Quod a
unſtiludn abxc clecio be gr tigete po nubblthxce
i
ia tpulatos
axfipalatc
—
exbelitm ianegux in mi guiſui i
kxwütaria e
aekmult elec acderſtpul ldttde leg.
tpulau g dnguot eic
A* 4 5
— —=
donidus
—
— —
E.

1
lic. Hinc vulod vun
1
niſit, præcisead iuin’
4
uod interelt Netun
c furtiua.de condimà
dandi, ab obliguna
dus.ſtipulatione ma ſcuſus Norum rettuu Nec per omuia tenaè lam etlites, quamo
4%
9
In Tit. De verborum obli
ta d h abeat, perſpicuum eſtinter obligationes dã- diac faciendi, non multum intereſſe. Non inficior tamen, in vtriſque aliquando, ſuadente æquitate, rẽ, ug à reo poſsidetur, auferri poſſe, vt ſuprà diximus. n lſtipul. non diuiduntur. Quod in obligationibus tcſtituendi præcipuè obſeruatur. l. qui reſtituere. de cei vindic.ſtipulatio.§. ſiue autem. de noui operis aunt. Adde& quoſdam caſus vulgò obſeruari, in uibus ab eo, qui dare promiſit, id quod intereſt, tã- uummodò peti videtur, ſicut in faciendi obligatio- nibus l. i pœnam. ſupr. l.liber homo.§. vlti. infrà. Sed dehis alibi oportunius. IXXVI. PAVIVS LIB. XVIII. AD EDICTVM. b
ſtipulatus fuerim, Ilud, aut illud,
1 ctio cohæret:in hæredes tamen trãaſit ob- ligatio, etiam ante electionem mortuo Hipulatoorr.
8i quis ſtipulatus ſit, illud, aut illud, vtrum volue- tit, queritur, an hęc electio perſonalis ſit,& an alius, quam ſtipulator eligere poſsit? Et Paulus docet, quatenus perſonalis ſit hæc electio. Si enim, inquit, ſeruus, aut filius ita ſtipulatus ſit, eligendi facultas in cohæret perſonæ ſtipulatoris, vt nec pater, nec dominus eligere poſsit. Idemque ſcriptũ eſt à Caio capvlt.de electione, quæ in perſonam extranci col- lta eſt. Sed cum is, qui ſui iuris eſt, ſtipulatur, eo mortuo tranſit facultas eligendi ad hæredem, ad
quem& actio hæreditaria ex ſtipulatu. Ac quod
magis mirum eſt, tranſit electio quoque in legata-
tium, in quem actio ex ſtipulatione transfertur. Ait
enim Vlpianus, ſub tit. de leg. i.l.ſi ſic legatum. 78.§. vlt. Si quis ita ſtupulatus, Stichum, aut decem, vtrum
ego velim? legauerit, quod ei debeatur tenebitur hę-
res eius, vt præſtet legatario actionem, electionem
habituro, vtrum Stichum, an decem perſequi malit.
Sed vnde varietas hæc iuris, vt electio à perſona filij in patrem non tranſcat, à perſona tamen defuncti,
non ſolùm in hæredem, ſed etiam in legatarium transferatur? Varie excogitantur rationes tantæ di-
uerſiratis A vulgaribus Doctoribus: mihi autẽ ex eo pendère id videtur, quod iam ſæpe à nobis dictum ettnempe, in ſtipulationibus ſemper inſpiciendum elſe quid actum ſit. l. eum qui Calendis. ſuprà. Cùm enim vni acquiritur obligatio, ſiue per ſe, ſiue per alium,& alterius perſona exprimitur: perſonalis in- telligitur eſſe electio, ne fruſtra nominari ea perſo- na videatur. exemplum vnum hic eſt, cùm filius, ſti pulatur,&c. Alterum exemplum eſt in cap. vlt. cùm quis ſtipulatur, illud, aut illud, vtrum Titius volue- rit. gi verò exprimatur perſona ipſius, cui acquiri- tur obligatio, veriſimile non eſt hoc actum eſſe, vt perſonalis ſit electio. Atque ideò is eligendi facul- atem habet, ad quem tranſit obligatio,& actio ex ipulatione ſiue heres, ſiue legatarius is ſit,/ vt ants daimus illud. deo pt. leg. d. ſi ſic legatum.§. vlt. Cum ſtipulamur, Quicquid te dare facere
ſortet? id duntaxat, quod præſenti die
dig. 1009 debetur, in ſtipulationem deducitur, nõ, vt in iudiciis, etiam futurum. Et ideo in ſtipulatione adiicitur verbum, Oportehit, vel ita, Dræſens in diemue. Hoc ideo fit, quia qui ſic ſtipulatur, Quicquid te dare facere oportet« demonſtrat eam pecuniam, quæ
5 N iam debetur. Quòd ſi totam demonſtra-
re vult, d icit, Oportet oportelitue, vel ita, præ- ſens in diemue.
Jud de lipalerur. Sieui⸗ te dare facere o- ſtrat, ad futurum 5 beſr 8 La Templs demon. Atque ideo ex hac ſtipul anr a a wno. ufe. Adueaafe cſtipulatione, nihil poterit peti,
duod tempore ſtipulationis contractæ debeba. tur. Nam ſi verba obſcura contra ſtipulatorẽ inter- Pretemur, l. ſtipulatio iſta.§. in ſtipulationibus. ſupr. multò magis verborum, quę clara ſunt, ſignificatio- nè amplectimur, eique hæremus, ne promiſſori no- ceatur.l.ſi ſeruitus. de ſeruit.vrb. pręd. Vnde fit, vt in legatis idem ius eſſe dicatur, l. ſi ita ſcripſiſſe. de leg. 2.quoniam in vltimis voluntatibus nõ aliter Aver- borum ſignificatione recedimus, quam ſi teſtatorẽ aliud ſenſiſſe appareat.l. non aliter. dc lega. 3. Contraà tamen, ſi verbo futuri temporis vſi ſint contrahen- tes, puta hoc modo, Quicquidte dare oportebit. præ- ſens quoque debitum continetur. l.verbum oporte- bit. de verb. ſign. quia hic à verborum ſignificatione non receditur. Quod enim mihi nunc dare oportet, id poſtea dare oportebit, donec ſolutũ, ſatisfactum- ve fuerit. Sanè in pleriſque iudiciis hoc verbum la- tius porrigitur, cùm ita intendimus, Si paret dare o- portere. l. verbum oportere. de verb. ſign. ſed de iudi- ciis alius eſt diſſerendi locus. Not. in Lnon poteſt.l non quemadmodum. de iudic.
LXXVII. IDEM LIB. LVIII. AD EDICTVM.
D diem ſub pœna pecunia promiſ ſa,& ante diem mortuo promiſſo- re, commirtetur pœna, licet non ſit hæ-
reditas eius adita.
Cum ſtipulatio pœnalis diem certum habet, la- pſu diei ſtatim committitur pœna.l. magnam. C. de contrahen.& commit. ſtipul. Nec intereſt an inter- pellatus promiſſor ſit, nècne, vt vulgò receptum eſt, licet aliqui diſſentiant. Not. in l. vinum. de reb. cred. Ac ne illud quidem inquirimus, an facultatem ha- buerit promiſſor ſoluendi ante diem: quia ſufficit conditionem extitiſſe. Itaque mirum videri nõ de- bet, ſi iacente hæreditate promiſſoris, committatur hic pœna, quamuis ſæpe alias tempus, quo iacuit hereditas, detrahi ſoleat. liis cui.§. ceſſatum. vt in poſ ſeſ. leg. Diuerſum ius eſt ſi hereditas ſti pulatoris ad- ita non ſit, quia interim nulla eſt perſona, cui pro- miſſor ſoluere poſsit. l.pecuniæ.§.1. de vſuris. Illud queſitum eſt, an heres promiſſoris in integrum re- ſtituatur, vt pœnam commiſſam non exoluat. Et exiſtimo ita reſtitui poſſe, ſi magna aliqua& grauis cauſa id ſuadet. Arg.l.. quib. ex cauſ. maior. Quod & ſuprà annotauimus in ſpecie non diſsimili, cap.
J. cum filius.§.in hac. 1 224

1010 LXXVIII. IDEM LIB. XILII. AD EDICTVIM.
l flliusfamilias ſub conditione ſtipulatus emancipatus fuerit, — deinde extiterit conditio: patri actio competit: quia in ſtipulatio nibus id tempus ſpectatur, quo contrahimus. In hac ſpecie ſtricta ratio exigit, vt tempus exi- ſtentis conditionis inſpiciamus, cùm ex eo tempore ſtipulatio vires capiat, nec antè quicquam ex ea de- beatur.l. cedere diem. de verb. ſig. Idque obſeruatur in legatis, quæ ſub conditione relinquuntur.l. quæ legata, de reg. iur. l.ſi vxor. C. de cond. inſer. Aequi- tas autẽ ſuadet vt ab eo ſtricto iure nõnihil deflecta mus in contractibus, qui factum filij, operamq; de- ſiderant,& eius temporis rationem habeamus, quo ſtipulatio contracta eſt, non quo extitit condixio. Nam filius omnem operam, ſtudium ‚induſtriam, actionem debet patrxi, ſicut ſeruus domino, quandiu eſt in eius poteſtate, adeò vt quicquid agit filius, id ex re ſubſtantiaque patris eſſ intelligatur. arg. l. qui bona. de acquir. rer. domin. Quod non accidit in le- gatis, quæ nullam filij operam, actionèmve requi- runt. lcum pater.§. ſurdo. de legat. ². Strictam igitur rationem in legatis ſequimur, quòd in eis pater mi- nus iuris, quam in cõtractibus filij habere videatur. Cætera, quæ ad hunc locum pertinent, tractaturi ſumus cap. 132.I. quidam.§. vlti. Cum fundum ſtipulatus ſum, non ve-
niunt fruus, qui ſtipulationis tempo-
re fuerunt. 3 In ſtipulatione id omiſſum eſſe intelligitur, quod palàm verbis expreſſum non eſt.l. quicquid.99. Ita-
8 4. 92 A. 5 3 2 —* 1 5 8 „ f
¹ 2
que cum fundum quis ſtipulatur, non veniunt fru- ctus, qui tempore ſtipulationis pendentes erant, quã- uis actione ex empto, quæ bonæ fidei eſt, petantur. J. Iulianus.§. fructibus. de act. empt. Nota enim eſt ſtrictorum, ac bonæ fidei iudiciorum differentia, de qua noſter extat C 5mentarius, qui ante annos duo- decim editus eſt. Scd& ſi quis rem ſuam ab aliquo vindicet iudic io petitorio, fructus quoque penden- tes veniunt. Quid enim iuſtius eſt, quàm rei ſuę fru- tus dominum capere? Qua ratione ſub titu. de rei vindicat.collocatum eſt à Triboniano illud Caij, Fructus pendentes pars fundi eſſe videntur. Vtilitas quoque exigit, vt in iudicio, quo alienata in frau- dem creditorum reuocantur, horum fructuum ha- beatur ratio. l. vltim. S. fructus. de his que in fraud. credit. Alias in ſtrictis iudiciis, cuiuſmodi eſt actio ex ſtipulatu, nulla horum fructuum nomine fit condemnatio. Quod eſt accipiendum, niſi eorum mentio facta ſit in ſtipulatione concipienda, vel ex vi verborum de iis actum eſſe appareat. agumen.l. ſtipulatus. de vſur. De aliis fructibus, qui tempore ſtipulationis in fundo non erant, videnda eſt Pau- li diſtinctio cap. 38. de vſuris. Lvideamus. 5. ſi actio- nem. Quomodo accipiendum ſit, quod dicitur, promiſſorem fundi poſt moram damnandum eſſe quanii intereſt ſtipulatoris, alio in loco videbimus- Iſi fundum. a. b
Franc. Duarenmi Iuriſconſ.
LXXIX. VLPIANVS LIB. LXNX AD EDICTVM.
, 8 Hi
8
no preſente ſtipulatus eſt procurator. Quod enim a procuratore fit, domino non conſentiente ſolum 9
ſed etiam præſente, propè eſt, vt à domino ipſofa-
ctum intelligatur. l falſus.§. ſed ſi is. de furtis l. quod ſtatuliber. de donat. cauſ. mortis. liſi dictum. 9 ſi ptę-
ſente. de euict. Eadem vtilitas eſt,& cum procura-
tor ex re domini ſtipulatur. l. quod procurator. 68. de procurat.l. pen. C. ad exhib. Nec deſunt alijſimt- les caſus, qui legendo facilè obſeruari poſſunt. l.in cauſg..vlt. de procu. l.in omnibus. de prætor ſtipul. L.Iulianus.. ſi procurator. de act. empt.
ILXX X. IDEM LIB. LXXIIII A D EDICTVM.
Voties in ſtipulationibus ambigua ratio eſt, commodiſsimum eſt, id
accipi, quo res, de qua agitur, in tuto ſit.
Si in verbis ſtipulationis obſcuritas aliqua, vel ambiguitas reperiatur, ante omnia videndum eſt, quid actum ſit.leum qui Calendis. ſupr. l ſemper in ſtipulationibus. de regul. iuris. Quod ex variis con- je cturis colligitur, de quibus nihil poteſt in vniuer- ſum definiri.J.z. de teſtib. Inter cæteras autem conie- cturas hæc multum mouere iudicem debet, cuius hic nos admonet Vlpianus. Si enim exprimat oa- tio duas ſententias, ac ſecundum alteram inutilis futura ſit ſtipulatio, eam accipiemus, per quam fes in tuto eſſe poſsit. Quod enim Epictetus ſcribit in Fuchiridio euiofone rei anſam duplicem eſſe, alte-
ram, qua ferri poſsit, alteram qua non poſsit: dm..
ximè locum in hae re habet. Eſtque appoſitum hu⸗ ius rei exemplum ſuprà cap. 41. de eo qui promiſi
Calendis dare,& infrà capite proximo, cum pleril
que aliis. Et huic fimiles reperiuntur permultæ iu-
ris autorum ſententiæ, quas iudices ante oculos ha-
bere ſemper debent, quoties oceurrit quæſtio, quæ in ſtatu coniecturali verſatur c.j. de reb. dubĩis Co⸗ modiſsimum eſt id accipi, quo res, de qua agitur, magis valeat, quàm pereat. c.⁊2 od. titu. Semper in
dubiis id agendum, vt quamtutiſsimo loco res it,
bona fide contracta. c. 63. de regu. iur. Quoties idem ſermo duas ſententias exprimit, ca potiſsimum 40 cipiatur, quæ rei gerendę aptior cſt. Cam autem nulla coniectura eſtex qua poſsit volunt
hentium apparere, ſequimur id, quod minimu s
& contra ſtipulatorem interpretamur. I. ſempet in ſtipulationibus. de regul.iur.vt diximus ſupra,c. 39
Iſtipulatio iſta..in ſtipulationibus, 1xWN
4*
as contfa-
ahm uompt
ibolotemp
Kinſegnicaru Maula tabo i nnxretas 1 ou aeLerhiberei lgusta ſupt( tuurone Pra aagum con atem ahab.li ulaino apit mmopu..5 Magexrali dnrr accpiant narliti ali
ür de

auſ.monis ſiaih n vulitas eſt,&ch ularut. quod ya ad exuib Nec delu facidè obletuan 1 lin ompidus degn uuor de atemp.
2M LIB. LXIA EDICTVRN
ſtipulationibm
1 1 4
commodiſimm
—
e qua agirwium lationis obſonis In uir,ante omna filake
—
qui Calends lnla
— emn equibus niblportiu
eam ccipiemus ye dodenim Fpicrem 4 e ni uimdn hen 1 keram qua vodpin
—
—
In Tit. De verborum oblig.
IXXXI. IDEM LIB. LXXVII.
AD EDICTV M.
Voties quis alium ſiſti promittit,
Gnec adiicit pœnam, puta, vel ſer
uum ſuum, vel hominé liberum. urritur, an committatur ſtipulatio. Et (dlus ait,&ſi non eſt huic ſtipulationi additum„Nißi ſleterit, pænam darild quãti
lnereſt ſiſti, cõtineri. Et verum eſt, quod
Cellus ait Nam qui alium ſiſti promittit, hoc promittit, id ſe acturum, vt ſtet. siquis alium, aliquid daturum, facturũmve pro-
mittat, inutilem ſtipulationem eſſe, certi iuris eſt. 5.
ſi quis alium Inſtit. de inutil. ſtipul. ua de re non
indiligenter diſſeruimus c. 38. Sed hoc ius ex ſubti-
ltate quadam attis oritur, quamuis vtilitatem ha- beat Proinde quoties occurrit ſtipulatio, quæ ali ua ſubtili interpretatione defendi poſsit, facilè eò nclinant Iureconſulti, vt eam valere dicãt. Sic fub- tllitate ſubtilitas, vt clauo clauus eliditur. Exemplũ
vnum eſt ſub tit. de conſtit. pecu. l. qui autem. ſi quis
promiſerit Titium pro ſe fideiuſſurum. Hunc enim uterpretantur factum ſuum promittere, quaſi ſe da- uurum Titium fideiuſſorem promittat. Vtraque e-
nim oratione idem ſignificatur. Si igitur quis pro-
mittat alium ſiſti, nulla ratio impedit, ac ne verbo- rum quidem proprietas, quò minùs ita accipia- mus, quaſi ſiſtere,& exhibere illum promntat.l ſti-
pulatio iſta.§. ſi quis ita. ſupr. Quidam hunc locum
intelligunt, de ſtipulatione Prætoria, cuius eſt beni- gniot interpretatio, quàm conuentionalis. J. in ſti- pulatione. infrà rem rat. hab. l.in conuentionalibus. ſupra. Nam& inſcriptio capitis indicat ſumptum id eſſe ex tit. de præto. ſtipul. Sed melius eſt fortaſ.
ſisvt hæc verba, que generalia ſunt, de quocunque
ſtipulationis genere accipiantur.
Si procurator ſiſti aliquem, ſine pœna ſtipulatus ſit, poteſt defendi non ſuam, ſed eius, cuius negotium geſsit, vtilitatem ineam rem deduxiſſe: id que fortius di- cendum eſt,& ſi quanti ea res eſt, ſti pulatio
proponatur procuratoris.
Cùm procurator aliquem ſiſti promittit, non videtur vtilis eſſe ſtipulatio, quia ſtipulatoris non intereſt.ê. ſtipulatio iſta. ũ. alteri. ſupr. Veruùm vt va- leat ſtipulatio potius, quàm pereat, ſecunduùm regu- lam prius traditam c. So. ſic accipimus, quaſi vtili- tatem domini in hanc ſtipultionem deduxerit. Quamuis enim procurator ex ſtipulatione ſibi ac- quirat obligationem, non domino, vt dixi cap. 79. tamen ſtipulatio propter commodum domini, vti litatemq; defenditur. Sed hic locus paulò plenius, & fuſius tractatur apud Neratium. c. 14. tit. Si quis caution. ſu pr.
IXXXII. IDEM LIB. LXXXVIII.
AD EDICTVM.
— —
1011 kEmo rem ſuam vtiliter ſtipula- ſcur, ſed Pretium rei ſuę nõ inuti-
2. X... — liter. Sanè rem meam mihi reſti- ui recte ſtipulari videor.
doeide erl ſam Kipulerur inutilis eſt ſtupula- teſt eam acquirere D Liutaheh wulls alia cauſa Po- tite direte e pretio tamẽ rei ſtipulatio v- b Ontrahitur, cùm rei pretium à re multum differat. Iqui vas. 5.vltim. d b l. fund lanun dneae ein 5 e furt fundum Corne- tio poſſeſsionis aur 1 4— Luf aeme Lr2 onis, aut vſusfructus. l.eum qui ita. 56.§. dn Proprietatem. Proinde ſi quis ſtipuletur rem ſam 23 reftitulaue tradi quam fortè non poſsi- „ Vtilis eſt hæc ſtipulatio, quæ non tam de re quàm de poſſeſsione rei, interponitur. Quod autẽ dicitur, inutilem eſſe ſtipulationem rei proprię, per- Petuum non eſt, ſed exceptiones aliquas habet, de quibus cap. 29.& cap. z1. Si poſt moram promiſſoris homo de- ceſſerit, tenetur nihilè minuùs, perinde ac i homo viueret:& hic moram videtur fe ciſſe, qui litigare maluerit, quã reſtituere. Quæ ad huius capitis interpretationem pertinẽt, ſatis diligenter tractata ſunt ſuprà, cap. 23. Illud ad- dẽdum eſt, eum moram facere, qui litigare mauult, quaàm reſtituere, niſi iuſtam aliquam, ac probabilẽ
litigandi cauſam habeat, vt puta, quia ſucceſsit in locum debitoris. l. qui in alterius. de regul. iur. Hinc
dicitur in regula iuris, Qui ſine dolo malo ad iudi-
ciũ prouocat, non videtur moram facere. l. qui ſine dolo. Et in alia regula, Nõ poteſt improbus videri, qui ignorat quantum ſoluere debceat. l. non poteſt improbus. Et Paulus ſub tit. de vſur. c. 24. Si quis, in- quit, ſolutioni quidem moram fecit, iudicium autẽ accipere paratus fuit, non videtur feciſſe moram vtique ſi iuſtè ad iudicium prouocauit.
I.XXXIII. PDAVI.L.VS LIB. L. XXII.
4 D EDICTVM.
ſimplex abnutiuum ſpondet, ſed curatu-
b 3 rum ſe, vt dolus malus abſit. Idéẽmque in
illis ſtipulationibus, Habere licere, item, Ne que per te,neque per haredem tuum fieri, quo minus fiat. Hoc caput ſatis interpretati ſumus cap. 38. Si Stichum ſtipulatus de alio ſentiam,
tu de alio, nihil actum erit. Quod& in
judiciis Ariſto exiſtimauit. Sed hic magis
eſt, vt is petitus videatur, de quo actor „ 3
Q24 2

1012 . 6 7 2) ſenſerit Nam ſtipulatio ex vtriuſque cõ- ſenſu valet:iudicium autem etiam in in- nitum redditur,& ideo potius actori cre- dendum eſt: alioquin ſemper negabit reus ſeconſenſiſſe. b uͤm ſtipulatio ſine duorum conſenſu non per- ficiatur, perſpicuum eſt, ſi Stichum ſtipulatus de v. no ſentiat, promifſor de alio, quia duo ſunt fortè b eiuſdem nominis ſerui, ſtipulationem non valere.l. continuus.§.. infr. l. in omnibus. ſupr. de obligatio. Tunc enim ad coniecturas recurrimus, aut eis defi- cientibus contra ſtipulatorem interpretamur, cuùm incertum eſt, quid actum ſit inter contrahentes. Naã ſi certum ſit eos diſſenſi ſſe, nullus eſt interpretatio- ni locus relictus. Iudicij alia ratio eſt, nec irritum fit propter diſſenſum actoris,& rei. Non enim vtriuſ que conſenſus hic requiriturvtin ſtipulatione, quia zudicium etiam in inuitum redditur. Si quis igitur Stichum petens ſentiat de vno,& reus fortè videns ſe conuinci teſtimoniis, contendat ſe de alio eiuſ- dẽ nominis ſenſiſſe, iudicium accipiendo, ſecundũ actorem interpretabimur, ne aliàs reo eludendi iu- dicij occaſio præbeatur. Sic enim poſſet reus tergi- uerſando dicere: Cùm de Sticho inter nos iudiciũ acciperetur, quia duo Stichi fint, de primo ſenſi: quem me debere pernego. De ſecundo illo, de quo te ſenſiſſe ais, tunc videro, cùm eius ſerui nomine judicium mihi dictabicur. Hic vides eluſorium fore iudicium, ſi id accipiamus, quod reus, non quod a- gor ſenſerit. Vnde Vlpianus ſub ti. de iudic. Si quis, inquit, intentione ambigua; vel oratione vſus ſit, id quod vtilius ei eſt accipiendum eſt.l. ſi quis inten- tione. Sed ſequi non poteſt condemnatio, niſi ante ſententiam appareat iudici, de quo actum ſit, vel ex actis, vel ex ipſius actoris declaratione. Ad hæc probatio ſemper hic neceſſaria eſt, quæ& tum re- quiritur, cùm inter litigantes cõuenit, de quo actum ſit. l. qui accuſare. Cod. de edend. VlIpianus c.. de tei vindi. Si plures ſint eiuſdem nominis ſerui, puta plurcs Erotes, nec appareat de quo actum ſit, Pom- vonius dicit nullam fieri condemnationem. Quod cùm ta ſit, nullam habet conquerendi ca uſam is, vnde petitur, ob hanc declarationem voluntatis, quæ permittitur actori, quia nullum effectum habi- tura eſt, niſi certam rem ſibi debitam eſſe docue- rit. In ſumma, nihil refert in iudiciis, quid ſenſerit reus, ſed tantum inſpicimus quid ſenſerit, ac decla- rauerit actor, quidque ſibi debitum eſſe tandem probauerit. Sic enim fit, vt ſine vlla rei captione ra- tũ ſit iudiciũ. Quidã vir eruditus, cuius monumẽta iam fato functi, non ita pridem exierunt, Conna- nius, cit. de verb. oblig. alium huius loci ſenſum cõ- mentus eſt, quem hactenus latuiſſe ait, ſed opinor hominem, non vulgaris doctrinæ, ac iudicij, ſi vixiſ- ſet diutius, id emendaturum fuiſſe.
Si ſtipulante me Stichum) aut Pamphi lum, tu vnum daturum te ſpoponderis, conſtat non teneri te, nec ad interrogatũ eſſe reſpõſum. Diuerſa cauſa eſt ſumma-
rum, veluti, Decem, aut viginti dare ſpondes?
Franc. Duareni Iluriſconſ.
Hic enim,& ſi decem ſpoponderis, rec reſponſum eſt: quia ſemper in ſummis, d quod minus eſt, ſponderi videtur. Itemſi ego plures res ſtipuler, Stichum puta,&
Pamphilum, licet vnum ſpoponderis, te.
neris. Videris enim ad vnam ex duabus ſtipulationibus reſpondiſſe.
Si interrogatus de vna re, duas coniunctim pro-
mittat, aut contrà, quatenus valet ſtipulatio, ſatis di-
tũ eſt c.i. De alternatione rerum maior eſt dubita- tio:veluti cùm mihi ſtipulanti Stichum, aut Pbam- philum, tu Stichum promittis. Cùm enim promiſ-
ſoris ſit electioniſi aliud actum ſit, l. vbi.. qui illud. ſupr. eaque ſit mens ſtipulatoris, vt alterum habeat,
quem promiſſor voluerit:videtur valere ſtipulatio, 2
quaſi Stichum promiſſor ſtatim cligat, atque ita ſtipulator& promiſſor in idem conſentiant. Sed
Paulus noſter hic ait, ſtipulationẽ non valere, qudd ad interrogatum promiſſor non reſponderit. Nec
verum eſt ſtipulatorem hoc animo diſiunctim ſti- pulari, vt alter tantùm ſibi promittatur, quaſi nihil interſit ſtipulatoris, vtrum horum fiat. Nam ſtipu-
latori longè vtilius eſt vtrumque ſibi diſiunꝗim, quàm alterum promitti: quia cùm duæ res in ſiipu-
lationem deducũtur diſiunctim, vna peremptas yel ſtipulatoris facta ex alia cauſa; nihilò minùs debe-
tur altera. l.ſi Stichum, ſupraà.lſi in emptione.§. vhti-
de contrah. empt. Ia ſummis verò nihil cauſari po- teſt ſtipulator, cur diſiunctim ſibi plures ſummas, quàm vnam tantùm, promitti malit. Ac idciro di. uerſitas reſpõſionis hic nõ nocet ſtipulationi. Quod autem hic dicitur, valere ſtipulationem, ſi de mmo- re ſumma reſponſum ſit, rationem habet: quia ſi ſimpliciter reſponſum eſſet, minor ſumma debere- tur, ſupr. cap. 12. Sed&ſi de maiore ſumma reſpon- ſum, ſit, adhuc ſtipulationem valere arbitror, quaſi in eam ſummam tam ſtipulator, quàm promiſſor conſenſiſſe intelligantur.
sacram rem, vel religioſam, vel vſibus
b publicis, in perpetuum relictam, vt foru, aut baſilicam, aut hominem liberum, im
utiliter ſtipulor: quamuis res ſacra profa- na fieri, aut vſibus publicis relicta, in pi- uatos vſus reuerti,& ex libero ſeruus he-
ri poſsit. Nam& cum quis rem profana,
aut Stichum dare promiſit, liberatur, ſi ſine facto eius res ſacra eſſe cœperit, aut Stichus ad libertatem peruenerit nec fe- uocatur in obligationem, ſi rurſus legea- liqua,& res ſacra profana eſſe cœperit & Stichus ex liberto ſeruus effectus lit quoniam vna, atque eadé cauſa& libe⸗ randi,& obligandi ſit,& quod aut darl non poſsit, aut dari poſsit Nã&ſi nauem,
quam ſpopondit dominus diſſoluiſſet,&
liſdem tabulis compegiſſet, quia cadem nauls
ladhêtaual) mreducunt. uen l5 pec
wanorKtacit
womo lber ce Wmäduersän
441
ulberneq Rädehiqr
ugur lubii
in bim po
roluraeſt,-
muurruryice
anaKperc ernci elt Sc amuestabu
dilſe nauis y
1
Adul eadẽ 1 ardepalt
wediü lunt
4 lat lie duunt Hio
9
1
— — — — — — — — —₰½ —

wiflor non telpohtn ndacziimo Giad ſibi promittatut, a tum horum fat. N 8 Rmumque ſtice ti:quia cum duem liſiunctim, vna permn ia cauſa, nihilo mnbt ſupra.lfiiim empeon
8
ummis verd nihl anm
lunctim fibi plurs in promitti malit. Acio
cnõ nocet ſtipcbsuiò ere ſtipulationendtu n ſit, rationem babsg
M
n eller minor ſumme Cſi de maiote ummi tionem valere adim n ſtipulator dum cür. vel rligoſamy etuum felickmyi- nhominem lbem auamuis tesläcuf
Us o
lccs relecg
In Tu De verborum oblig.
nauis eſſet, inciperet obligari. Pro quo& illud dici poſſe Pedius ſcribit, Si ſtipula- tus fuero ex fundo centum am phoras vi- ni, expectare debeam, donec naſcatur:& inatum ſine culpa promiſſoris conſum- stum ſit, rurſum expectare debeam, do- nec iterum naſcatur,& dari poſsit,& per
hasvices aut ceſſaturam, aut valituram
ſipulationem. sed hæc diſsimilia ſunt. Adeo enim, cũ liber homo promiſſus eſt, etuitutis tẽpus ſpectãdum non eſt, vt ne læc quidem ſtipulatio de homine libero robada ſit, llu Cuu ſeruus eſſe cæperit, dare ſendes?! tem, eum loci cum ex ſacro, religiosd- u0 profanus ſſe cæperit, dare ſpades? quia nec preſentis obligationem temporis recipe- te poteſt:& ea duntaxat, quæ natura ſui poſsibilia ſunt, deducuntur in obligatio- nem. Vini autem nõ ſpeciem, ſed genus, ſtipulari videmur,& tacitè in ea tempus continetur: homo liber certa ſpecie cõti- netur,& caſum aduersmꝗ; fortunã ſpe
dtari hominis liberi, neque ciuile, neque
naturale eſt. Nã de his quibus rectè nego tium gerimus, quæ ſubiici vſibus, domi-
niöque noſtro ſtatim poſſunt. Et nauis, ſi
hac mente reſoluta eſt, vt in alium vfum
tabule deſtinarentur, licet mutato cõſilio perficiatur, tamen& perépta prior nauis, & hæc alia dicenda eſt. Sed&ſi refciendæ nauis cauſa omnes tabulæ refixe ſint, nõ- dum intercidiſſe nauis videtur,& cõpo- ſitis rurſus tabulis eadẽ nauis eſſe incipit: ſicuti de ædibus depoſita tigna ea mente,
vt reponãtur, ædiũ ſunt. Sed ſi vſque ad
aream depoſita ſint, licet eadem materia reſtituatur, alia erit. Hic tractatus etiam ad Prætorias ſtipulationes pertinet, qui- bus de reſtituenda re cauetur,& an ea- dem res ſit quæritur. b
Hoc caput pertinet ad ſtipulationem earum re- tum, quæ in commercio humano non ſunt. Cuius capitis loci quinque ſunt præcipui.
I. Stipulationem rei, quæ non eſt in commercio hominum, inutilem eſſe.
II. Non ideò conualeſcere cam ſtipulationem,
quòd res in commercio eſſe cœperit.
III. Si res aliqua poſt ſtipularionem deſierit in commercio eſſe debitorem liberari.
IIII. Obligationem, quæ ob eam cuſam ex- incta eſt, non reſtitui..
V. Etſi conferatur ſtipulatio in tempus, quo fu- tura eſt in commercio, non protinus eam Vvalere.
ae os guingee loseod eriam in l nſtitutio- inut. ſtip. cetera u hic 8 ah wrue ſuberiihds rum gratia r eancocnanhſe es hn⸗ bund o⸗ orun ve⸗eh m adiecta. Nunc ſequitur
„quæ nobis viſa ſunt obſcurio- ra, explanatio. b
Sacram rem. Exempla ſun 7 funt in commercto asnaneal 44 lbus Laren b tit. de rer. diuiſ. N do„de dendus lupra lu
. diuHf. Nam publiceę res(vt de cæteris ta- ceam) id eſt, quæ publicis vfibus relictæ, vt Paulus hic loquitur, in commercio hominum non ſunt ve- luti theatrum, campus Martius:lapud Iulianum.§. vlti. de lega.j. tametli carum rerum, quę in pecunia ſunt populi, commercium ſit: cuiuſmodi ſunt ræ- dia quædam, vectigaliaque publica. liſed Celſus. de contrah. emptio. Harum igiur inutilis eſt ſtipula- tio, quia dari non poſſunt. Nos enim de ſtipulatio- ne hic loquimur, qua rem dari ſtipulamur, non de ea, qua ſtipulamur, rem tradi, vel alia huiuſmodi, quæ nudum factum continent. l. ſi rem tradi. ſupraà. Nam& ſi quis ſtipuletur ædem ſacram, vel locum religioſum ædificari, valet ſtipulatio, ſuprà c. 8. De iis rebus, quæ commercio hominum exemptę non ſunt, ſed tamen earum commercium non habent aliqui, diximus ſuprà cap. 34.
Quamuis res ſacra. Secundus eſt locus huius ca- pitis, quo admonemur, ſtipulationem nõ pendére ex euentu, ſed ab initio non valere.§. idem iuris. In- ſtit. de inutil. ſtipul.
Nam& cum quis. Tertius eſt locus de liberatio-
ne: de quo& aliquid attigimus cap. 5t.
Nec reuocantur. Quartus locus hic eſt, quo oſtẽ- dit Paulus, extinctam obligationem non ideo reſti- tui, quòd res ad priſtinum ſtatum redierit poſt libe- rationem. Cùm enim res huiuſmodi ſtatum ſuum, & conditionem mutat, alia quædam res nouaque eſſe intelligitur. Id quod Paulus ↄ8. cap:tit. de ſolut.
ſubtiliter demonſtrat. l. qui res.§. areã. Quamuis au-
tem in eo capite Paulus Celſi ſententiam reprehẽ- dat, qui exiſtimabat in hoc caſu ſeruum ex ſtipula- tione peti poſſe:tamen obtinuit ſententia Celſi in legato. Verba eius hæc ſunt, ſub tit. de legatis 3. Ser- uus quoq; legatus ſi interim manumittatur,& poſt- ea fattus ſit ſeruus, peti poteſt. l.ſi chorus.§. vlti. Nec Pauli ſententia illi contraria eſt, quę ad ſtipulatio- nes tantùm, non etiam ad legata pertinet. Nam vt illud generale mittam, pleniorem eſſe teſtamento- rum interpretationem.liin teſtamentis. de regul iur. nouum non eſt, media tempora in teſtamentis nõ nocere Idꝗque cùm ſcriptum extet de perſonis, cur ad res minimè producatur, no video. l. 6.§. ſolemus: l.ſi alienum.§.l. de hæred.inſtit..
Quprum vnaratque eadem. Obſcurus hic 8 no- ſter Paulus,& conciſus more ſuo. Sed mihi vi krur hic ſenſus eſſe, non ideò reſtuui obligatiornm. 1 tu rei mutato, quòd vna& eadem auſe li erandi & obligandi ſit,&c. Videbatur enim hac rarig e res in obligationẽ reuocari; quua 6 5. Lad em cauſa eſt liberandi& obligandi. auſa oblig:
eſt, quia res dari poteſt. Cauſa lberad ‚ſiue obliga⸗ tionẽ extinguendi, quia dari non 4 Fwerflu 5 geſierit eſſe in commercio. Ergo ſi ad pi— ünte tum redierit,& cœperit rurſus mcmereio,. v detur in obligationè reuocart debere. Sed bęec
QM43
1013
““
v ea Wee— ““ —=ä*

1014 Paulum non mouet, quia extincta obligatio in per- petuum reſtitui non poteſt. d.S. aream.
Nam& ſi nauem. Ex ratione ſuperiore, quam di- ſputandi gratia obiter commemorauit Paulus, conſequi videbatur, quod iam diximus, ſtatu rei mutato, obligationem reſtitui. Iam duas ſpecies ſubiicit, in quibus videtur ob eandem cauſam ob- ligatio extincta conualeſcere: ſed eas huic mulrùm diſsimiles eſſe, poſtea oſtendit.
Adedò enim. Si ſtipulatio cõferatur in tempus quo futura eſt res in commercio humano, ne hoc qui- dem caſu valet: quia præſentis temporis habenda ratio eſt, id eſt, eius temporis, quo contrahitur ſtipu- latio. Eadem igitur ratione non conualeſcit, cùm poſt extinctam obligationem res cœpit dari poſſe. Quod autẽ dicitur, præſens tempus ſpectari, verum eſt in ſtipulationibus harum rerum, de quibus lo- quimur, quæ in commercio hominum non ſunt, quoniam, mutato ſtatu,& conditione rei, ipſa quoq;
res mutari,& alia quodammodo eſſe videtur. Cuùm verò quis ſtipulatur rem ſuã, ſpectatur tempus exi- ſtentis cõditionis, vt ſi eo tempore aliena fuerit, ſti- pulatio valeat. l.ſi rem meam. z1. Status enim rei idẽ ſemper manet,& ſi dominus rei mutatus fuerit.
Vini autem. Oſtendit, quãta ſit diſsimilitudo inter ſuperiores ſpecies, de vino,& de naue,& ſtipulatio- nem rei, quæ exempta eſt hominum commercio. Sed horum non admodum difficilis eſt explicatio,
Si rem quam er cauſa lucratiua ſtipu- latus ſum, nactus fuero ex cauſa lucrati- ua, euaneſcit ſtipulatio Sed&ſi hæres ex- titero domino, extinguitur ſtipulatio. Si verò à me hærede defunctus eam legaue-
.. 1./
rit, poteſt agi ex ſtipularu. Idemq; eſt& ſi ſub conditione legata ſit, quia&ſi ipſe debitor rem ſub conditione legatã dediſ- ſet, non liberaretur: ſed ſi conditione de- ficiente remanſerit, petitio infirmabitur.
Quod vulgò dicitur, duas lucratiuas cauſas con-
currere non poſſe, 5. ſi res. Inſtit. de legat.l. omnes. ſu- prà de obliga.& act. quemadmodum accipiendum ſit, Paulus noſter hic docet, vt puta ſi is, qui ſtipula- tus eſt rem aliquam ex cauſa lucratiua, veluti do- nationis ex alia cauſa lucratiua, veluti legati, eam poſtea nactus ſit. Promiſſor enim non minuùs li- beratur, quaàm ſi ea res ſine eius culpa interiiſ- ſet, cùm neutro caſu dari poſsit. Acquirere enim nemo poteſt, quod iam habet. Inter cauſas autẽ lu- cratiuas numeratur cauſa haæ. ditaria, vt hic Pau- lus ait, C. de impo. lucr. deſcript. quamuis hæreditas onera, atque incommoda plerunque habeat, quia gratis,& ſine pretio defertur hæreditas. Quòd ſi ex cauſa emptionis rem conſecutus ſit, quia hæc cauſa nec lucratiua, nec gratuita eſt, is aduerſus promiſſo- rem agere non prohibetur. Qui enim pretium pro re dedit, rem habere non intelligitur. Præterea ſi res
ad ſtipulatorẽ ita peruencrit, vt poſsit ab eo auo- cari, adhuc agi aduerſus promiſſorem poterit, vt his
exemplis demonſtratur. Hinc Iulianus ſub titul. de legac.i. Non quocunque modo, ait, ſi legatarij res facta fuerit, die cedente obligatio legati extingui-
Franc. Duareni Iuriſconſ.
tur: ſed ita, ſi eo modo fuerit eius, quo ab eo auelli non poſsit. lnon quocunque. 84. Stichum qui deceſſerit, ſi ſtipuler, ſi quidem condici etiam poteſt mortuus vt furi: vtiliter me ſtipulatum, Sabinus ait. Si verò ex aliis cauſis, inutiliter: qua
&ſi, deberetur, morte promiſſor liberare. tur. Idem ergo dicetur,&ſi mora fada
defunctum ſtipularer. b Stipulatio hominis mortui inutilis eſt, quia dari non poteſt. lſi homo mortuus. ſup. Quodeſt acci-
piendum, niſi homo mortuus ita debeatur ſtipula- tori, vt eũ condicere ac petere poſsit. Idque contin-
git, cum quis ſtipulatur à fure, aut ab eo, qui moram
fecit, ſi poſt moram homo deceſſerit. Neuterenm Sticho mortuo liberatur. I. ſi ex legati. fuptal. ina
furtiua. de condit. furt. l. merito. de vi& vi arma.
Si quis ancillam ſiſtere ſe aliquo inlo
romiſerit, quæ prægnans erat,&ſi ſine P quæ prag
partu eam ſiſtat, in eadem cauſa eam ſi-
ſtere intelligitur.— b ui promittit ſeruum ſiſtere, in eadem cauſa,& ſtatu eum ſiſtere debet.l... ſupr. ſi ex nox. cauſ. Atſi
partus ancillæ prægnantis editus ſit poſt contraꝗa
ſtipulationem, matrem ipſam ſiſtere ſufficit, nec mmn momla colon
partum ſiſtere neceſſe eſt, vt Paulus hic ait. Actum enim eſt de matre tantùm, cuius non mutatur ſta- tus, aut conditio, ac idcirco in eadem cauſa ſiſti di- citur. ſuprà ſi ex noxali cauſa. Nam partus ancillæ
poſtquam editus eſt, adeò ſeparata res eſt ab ancil.
la, vt pars eius non habeatur, auctore Vlpiano, cap. 10. de vſucap.l. ſi aliena.
LXXXIIII. PAVLVS LIB. LXXIII.
AD EDICTVM.
—
inſulam fieri ſtipulatus ſum&
Si quis ſtipulatus fuerit inſulam fieri, non potet
cogere promiſſorem ad faciendum: ſed aduerſus
eum agit, ad æſtimationem facti poſt moram, ſ
diximus c. 72. l. ſtipulationes non diuiduntur. Qui igitur, ſi reum poſtea moræ,& ceſſationis ſuæ pœx- niteat, malitꝗue facere, quàm æſtimationem ſolue- re: Paulus hic ait, facientẽ liberari, donec ſtipularor pecuniã petens, litem cũ eo conteſtatus fuerit: pol litem conteſtatam non liberari. Cuius diuerfitatis rationem poſtea docebimus. Duo igitur ſunt locl preęcipuè obſeruãdi in hoc capite. Vnus eſt,de mo- ræ purgatione in vniuerſum. Alter eſt de tempofe, quod purgationi preſtitutum eſt Quod adp attinet, ſciendum eſt, ſi promiſſor operis mora cerit, hanc vim eſſe& effectum morę, vt transtun datur obligatio faciendiiin obligationem pecunix.
ſit. Nectefertan cerra peeunia promiſſa ſit, an non 1 I ſtipulation
m fe-
umu
crur,pon
Glamm habet ucndo conſiſt arnm tem pr axxncommR
täveriert qu unen zqwum icexgali, ſ anruts(ube.
Arundinfr. atkohlationc daüm ilud eſt

nortuus ita debenn
chetere hobit 4
l merito. de yi Ki m ſiſtere ſe aimn pregnanserat in eadem caui
erl ſopr. ſiex unn b antis editus ſtotmn em ipſam fitee lih, eſt, vt Daulus llcut mdm, cuius nonmmm dcirco in cadem aut
aded ſeparata,ct is
beatur, aucott ſpjar .
AVLVSLIH M
EDICTVM
m fieri lipulamt ttempus, qlo 1 uandiu litem conts te facientem ldeu ſau
In Tit. De verboru
Lſtipulationes non diuid. ſupr. lobligationum ferè. ſupr.de obligat.& actio Idque accidit in hac ſpecie, in qua tunc promiſfor dicitur eſſe in mora, cùm
oſt interpellationem ſtipulatoris tempus preteriit,
uo potuit facere: vt annotauimus ſu prà c.14. Sed nimis, durum,& ab æquitate alienum viſum eſt, ita ttrictè,&(vt Græci dicunt) æᷣr oαμαςᷣ hoc accipe-
te, vr reſipiſcenti nulla detur venia. Quare ſi poſt
moram offerat promiſſor, quod contietur ſtipula- ioneis moram à ſe factam purgare& emendare
qictur, ita vt non imputetur ei,& ſequens oblatio
ium omne,& incommodum, quod ex mora na- Ciur, quaſi diluat& abſtergeat. Itaque obligatio- nes que in non faciendo conſiſtunt, veluti Per te nun feri, qus minus ire liceat„non magnopere ad hunc tractatum pertinent, quia nullum factum eſt, quod offetri queat, ad vitãdam condemnationem: nec quod factum eſt,à promiſſore, infectum vlla ra- tione fieri poteſt. liin bello.§. factę. de capt.& poſtli. Eademque eſt cauſa factorum quorũdam que am- plius præſtari non poſſunt: vt certa opera quæ præ- teritt. iſi quando. de oper. lib. l. 6. de vſufr. legat. Sanè interdum obligatio facti ea eſt, vtſi is, qui contrà quim cautum eſt, fecit, pœnitentia ductus quieſcat, & deſiſtat ab incepto, nullum patiatur damnum aduerſarius. Quo caſu pœnitenti facilè ignoſcitur.
Exemplum eſt apud Paulum de locatore fundi, qui
paucis diebus colonum frui prohibuit, deinde pœ- nitentiam egit, cùm omnia colono integra eſſent.l. ſ in lege. 5. colonus. loca. Hæc autem æquitas, ex qua more purgatio oritur, non tantùm in obliga- tionibus faciendi locum habet, ſed etiam inter- dum in iis, quæ in dando conſiſtunt, vt ſi quis Sti- chum, vel aliam certam rem promiſerit. Cùm e- nim mora hic quoque incommodum afferat debi- tori,ſi fortè res poſteà interierit, quia poſt interitũ te- netur ad æſtimationem, æquum non videtur offe- rendi facultatem ei denegari, ſi moram corrigere velit ne periculum interitus ſubeat. l.interdũ.§.vlti. ſupra.liſi ſeruum.§. ſequitur. infr. Duo igitur hic no- tanda ſunt. Vnum eſt, oblatione debitoris moram purgari. Sed addendum illud eſt, facto quoque ali- quo purgari poſſe, quod vim oblationis habeat, pu- ta nouatione, aut ſtipulatione, vt oſtendimus c. 56 ad ſinem. Alterum eſt, moræ purgatioꝑem admitti. propter æquitatem,& Jeueæy, cùm ius repugnet, alt certé deficiat. Verba hæc ſunt Pauli, cap. 91. qui- bus id apertè demonſtrat: Celſus adoleſcens ſcribit, cũ qui morã fecerit in ſoluẽdo Sricho, quẽ promi- ſeratpoſſe emendare eam moram, poſtea offeren- do Hanc enim quæſtionem eſſe de bono& æquo: in quo genere plerunq; ſub autoritate iuris ſcientię perniciosè, inquit, erratur. Et hoc animaduerſione dignum eſt, vt intelligamus, in hac diſputatione, quæ tot queſtiones, tamque varias, continet: omnia
ad hũc veluti ſcopum referenda eſſe. Atque hinc
coſequens eſt„huic purgationi tunc locũ non eſſe, cm id æquum non eſſe apparet:veluti cùm ita cõ- uenit inter contrahentes. i. ſancimus. Cod. de fide- ulllor. Nihil enim ma gis congruit æquitati, quàm a quæ placuerint inter aliquos, ſeruari. l.l. de pact. Sonueniſſe autem tum quoque intelligimus, cùm 45 concipienda ſtipulatione ita ſibi cauit ſti pula- tohyt minimè obſcurum ſit, eum voluiſſe reo pur-
m oblig. 1015
Fendr mord facultatem adimerè, vt cum ſtipulatio , Pœnamque certam continet, hoc dabuil. raiectitiæ. de Sand aereeeſreens 3heee Itr. In hac enim ſtipulatiò d Peerd eiredit nenna dan ehin p ne adeò certa eſt contra- eat oluntas, vt nul us locus indulgentie, aut lpretationi illi, quę ex 116 α ue³ fit, relin- quatur. Sed vt hec commodius explicentur, ua- tuor caſus ſeparatim conſiderandi ſunt. Prim aeſt cùm ſtipulatio nec diem certam, nec penam haber vt in hoc Pauli exemplo, Inſulam feri ſpondes 4 ge. cundus, cùm ſtipulatio diem habet ſine œna: vt Tutra Calendas inſulam Reri ſpondes? Nah hic non ſatis ſibi cauer ſtipulator,& t plus exprimat, quam In priore caſu. Quamuis enim certam diem adii ciat, tamen quia certam Pœdam non ſtipulatur viderur hoc animo eſſe, vt ſi non fiat intra Calen-
das inſula, ſtatuat iudex, quod æquum eſſe viſum
fuerit. Quare hic locus eſt indulgentiæ,& interpre- tationi, quam ex bono& æquo fieri diximus,& iu- dex reum condemnat ad eſtimationem, quę petita eſt, vel eum facere voluntatem abſoluit. Tertius ca- ſus, cùm ſtipulatio pœnam habet, ſine die certa: vt, Centum dari ſi inſulam non feceri,&c. Cum enim tempus inſit huic ſtipulationi, quod incertum eſt, quòdque tractum habet, neceſſaria hic eſt interpre- tatio. Ac tametſi fere id tempus ineſſe i ntelliga- mus, quo inſula fieri poteſt. l. continuus. infr. tamen æquitate ſuadente, latis id interpretamur, vt poſt- ea faciens liberetur. l. ſi cum dies.§. vIti. de arbit.J. qui Romæ. 5. Flauius. infraà. Quartus caſus eſt, cùm ſtipulatio diem certam, pœnamque certam conri- net,vt iam diximus. Quo caſu nulla eſt in ſtipula- tione obſcuritas, que ludicis clementiam, benigni- tatémq; in interpretãda voluntate ex bono& equo requirat. d. lxtraiectitig. Sed& natura quoq́; cõditio- ms hic ſpectari debet, propter quam reus ad purgaã- dam morã non admittitur. Conditione cnim exi- ſtente, cõ mittitur ſtipulatio: ea deficiente, noncom- mittitur. Nec vnquam dicitur exiſtere conditio, ſià forma& conceptione eius receſſum ſit: niſi fortè contraria voluntas ex coniecturis colligatur. I. qui
heredi. de cond.& demon. Proinde ſi quis ſtipulatus
ſit centum, ſi intra Calendas datum non ſit mihil prodeſt reo, poſt Calendas offerre ad vitandam pe- nam: quia quoquò ſe vertat reus, ſemper verũ eſt, yt Celſus ait, intra Calendas datum non eſſe. l. Celſius. de arbit. In hac igitur ſpecie ſis exiſtit conditio, vt nunquam poſsit non exiſtere: quia licet dare Poſsit, tamen intra Calendas dare nõ poteſt. Quod ſi po- namus, penam promiſſam eſſe, ſi datum non fuerit, nõ expreſſo certo tempote:&ſi modicum tempus inſit, quo preterito, pœna poteſt peti, tamen poſt il- lud tempus offerens, non condemnabitur.] ſi cum dies.§.vlti. Ac ſi quis obiiciat, pręterito illo tempo- re, extitiſſe conditionem,& commiſſam ſtipulatio- nem eſſe, reſpondeo, re poſtea oblata, dcfeciſſe con- ditionem videri: quia verum eſt datum eſſe, quam; uis intra tempus datum non ſit. Cum enim tem,
à ſti relſum non ſit, iudex incerti- pusà ſtipulatore exp II iudex in tudinem& obſcuritatem latius& benignius inter-
pot a,& conceptione c-
pretari poteſt:nec ideo à forma,& concep ne ditionis receditur, quę certum tempus nullum ha- nnf au es obligatio diẽ,& conditionem buit. Itaque quoties obligatio diè,&
29

1
₰
r₰½
habet, more purgatio non admittitur: vt Scæuola reſpondit de ſeruis, qui conditioni reddendarum rationũ intra certa tempora nõ paruerunt. l. I hais, §. mtrà. de fideicom. liber. Semper enim verum eſt, intra tempus præſtitutũ rationes redditas non eſſe, ideõque conditionẽ exiſtere non poſſe, quæ ſemel defecit. Superior diſtinctio cõfirmatur verbis Vlpia ni. c.j. de penu leg. quæ neſcio quo modo aliis qui- pufdam ei aduerſari videntur. Si penus, inquit, ſe- mel legata ſit, non per ſingulos annos, certo iure v- timur, in præſtatione eſſe duntaxat penum, quanti- tatem verò peti poſſe. Habebit igitur hæres obla- tionem tandiu, quandiu lis cum eo de pecunia cõ- teſtetur:niſi fortè a iud tempus vel mente, vel verbis teſtator preſtituerit. Hactenus Vlpianus in eo capite: in quo nihil aliud eſt, quod ad rem pertineat. Nam in priore ſpecie de penu legata in ſingulos annos, in qua dies certa eſt, moram pugari non dicit. Eſt- que ſimilis locus Iuliani,tit. quando dies lega. ced.c. 19. Cùm ſine præfinitione temporis, legatũ ita da- tum fuerit, Vxori mea penum hires dato: ſi non dede- rit, centum dato: vnum legatum intelligitur,& ſtatim peti poreſt. Penoris autem cauſa eò tantum perti- net, vt ante litem conteſtatam tradito penore hæ- res liberetur. Pauli quoque reſponſum c. 47. de act. empt.quod pro contrario nobis obiicitur, vt noſtrã ſententiam iuuare potiùs quàm infirmare, mihi vi- Jetur. Lucius Titius, inquit, accepta pecunia ad ma terias vendendas ſub pœna certa, ita vt ſi non inte- gras preſtiterit intra ſtatuta tempora, pœna conue- niatur: partim datis materiis, deceſsit. Cùm igitur teſtator in pœrnam commiſerit neq; eius hæres re- liquam materiam exhibuerit, an in pœnã,& in vſu- ras conueniri poſsit, præſertim cũ emptor mutua- tus pecuniam, vſuras grauiſsimas expendit? Paulus reſpondit, Ex contractu de quo quæratur, etiam he- redem venditoris in pœnam conueniri poſſe. In a- ctione quoque ex empto, officio iudicis poſt morã jntercedẽtem, vſurarum pretij rationẽ haberi opor- tere. In hac ſpecie, in qua obligatio certam diẽ cer- tamque pœnam habet, credunt aliqui, poſt tempus moram purgari, propter ea verba: Neque eius hæres reliquam materiam exbibuerit, qu aſi pœna exigi non poſsit, ſi heres materiam exhibere velit. Sed inſcri- ptio eius capitis admonet reſponſum eſſe Pauli, ex to conſulſti, cui res vti geſta erat, expoſita fuit. Ac fit plerunque vt in huiuſmodi conſultationibus, ea narrentur, ſine quibus idem reſpondendum eſſet, vt alias admonuimus. Quare argumento, quod hic ducitur à contrario ſenſu ab hominibus parum eruditis, nihil eſt ineptius. Probabilius eſt, quòd cõ- tra nos adducitur ex Caio, cap. d. ſi quis cauſ. iudic. ſiſt. Et ſi poſt tresinquit, aut quinque plurèsue dies, quàm iudicio ſiſti ſe reus promiſit, ſecum agendi poteſtatem fecerit, nec actoris ius ex mora deterius factum ſit: conſequens eſt, dici, defendi eum debere per exceptionem, Sed ſuperior diſputatio ad ſtipu- lationes conuentionales nõ ad Prætorias pertinet, cuiuſmodi eſt ſtipulatio, iuditio ſifti. Eſt enim Præ- toriarum ſtipulationum benignior interpretatio, quàm conuention alium, ſup. cap. ĩ2 Itaque mirum non eſt, ſi nec certa dies, nec pœna moræ purgatio- nem hic impediat, vt Caius ſenſiſſe videtur, quam-
uis apud eum nulla ſit pœne mentio. Sed hactenus
X
Eranc. Duareni luriſconl.
de die& conditione„ſiue pœna, quæ ſtipulationi adiicitur. Ad alia tranſeundum eſt, ex eo æquitatis fonte manantia, ad quam diximus ſemper reſpiciè- dum eſſe, in hac diſputatione. Ac imprimis animad uertendum eſt, ſi ius actoris factum ſit deterius, mo. ram oblatione non purgari: veluti in ſtipulatione, Inſulam ædifcari, ſi locus deſtinatus xdification poſt moram alienatus ſit: aut in ſtipulatione, udian ſiſti, ſi actio tempore perierit. l.& ſi poſt tres. ſi quis
cautio iudic. l. mancipiorum. de optio. leg. Acgene.
raliter idem dicendum eſt, ſi quocunque modo a-
ctoris interſit l. vtique de arbit. Quod eſt accipien.
dum in obligationibus faciendi, ſi ſuprà facii æſti- mationem interſit. Nam quod ad eam æſtimatio- nem attinet, actoris ſemper intereſt: alioqui ne vlla quidem ei competeret actio. Sed receptum eſt, eum qui non ſolùm facere vult:ſed etiam ſoluere quod
præter æſtimationem facti intereſt, abſoluendum
eſſe. Hoc enim æquitas exigit, nec vlla hic eſt cer- tior regula: cùm in tanta varietate cauſarum& fa. gorum, nihil in vniuerſum definiri poſsit. Argl. de acceſsionibus. ſup. de diuerſ.temp. preſcrip.l. Meuia. §.vxor. de ann. leg. Quoties igitur res deſiit integra
Hinc lulianus, Qui ob rem defenſam, inquit, non ſoluit, quamuis poſtea paratus ſit deferdere, non repetet quod ſoluerit.l.qui ob rem. de condi. indeb. Ex iam dictis conſequitur, ne creditori quidẽ moræ purgandè facultatem denegandam eſſe, cùm eadẽ ſit æquitas,& ratio: vt puta ſi rem ſibi oblatã à de- bitore accipere noluit, quam nunc paratus eſt acci
pere, ne ipſius peri mora ſolut. mat. Illud enim non minùs æquum eſt,
quàm vulgò actatum, nouiſsimam quanque morã nocere!l.illud. de peri.& commo. rei vendit. Ac de mora creditoris extat Sceuole reſponſum inftac. 335.in quo creditori,vt agere poſsit, permittitur poſt moram bimus ſuo loco. Ex duobus locis, quos precipuè ob- ſeruandos hic eſſe admonuimus, alter nunc tradi- dus ſupereſt, de tempore, intra quod mora purgn debeat. Paulus noſter in obligationibus faciendi reſcribit tempus litis conteſtate. Quod& in alii obligationibus locum habet, in quibus mora pur- gatur, aliud offerendo, quam quod debetut, ac peti tur. liſi quis ſtipulatus.57. de ſolut.l.i de penu legat. Nam iudicium accipiendo, noua quedam obliga-
tio contrahitur inter actorem& reuml. 3.9. idem ſcribit.de pec. ac tacitè conuenit inter eos, vt ſi atot
probauerit quod intendit, reus id preſtet quod peli. tur,&c. Vt exempli gratia, intendit actor reum pro- miſiſſe domum ædificari:& quia id factum none conteſtatur inficiando de- ii
petit æſtimationem:reus inde paratus eſt facere„ſed propter nouum hunc contractum, non admittitur eius oblatio. Eödem pertinet, quod ſcribunt Vlpianus& Paulus a edictum de conſtituta pecunia Hæc autem vetba Preroris, Neque feciſſe, vtrum ad tem pus conſtitu ti vertineant, an verò vſque ad litis cont trahamus, dubitari poteſt. Et puto ad tempus com ſtituti. Paulus lib. 20. ad Edictum. Sed& ſi alia dic
offerat, nec actor accipere voluit,
...... t ſa fuit non accipiendi:æquum eſt ſuccurri reo, au
jone: G actotls exceptione, aut luſta interpretatione:vt factũ 43 w
culum ſit, ſi fortè intereat.l. ſemel
offerre.. ſi ita quis.. Seia Sed hoc explica.
cſtationd
nec vlla iuſta cau-
anachals por
1 T 1— gan conlee eſſe, non recipitur moræ purgatio. d.l. mancipiorũ.
tet,n oſol go yinchalis drll erempl Aerſadtio ca rzonlorum Sc aadm quem
aüla ineterat
ihar rlpondh
un gwod cuich
arham, ſed e
——
mele Verba ei titalor cuid tm uod euic attgrr iure en
memptorem ex düdmouere po
h a8 ſmumn.
drim xpenda nlt appatt
1 deꝛr cum
aaraur. lniqu
8

Ita Vatietate cauſmn ſerlum definiti pol nerltemp. prd
orx purgatodlm b rem defenſam n tea paratus ſit defnta Lqui ob tem de cmit
nitur ne credioniit
denegandam cſt,h
t puta ſitemſbi il it quam nunc pau lum ſt ſtfoneimea denim non mibam m, nouiſsimam quan i.& commo. fiſenän
4 tat Sccuole fpount
wt agere pobispenn tta quis.. Jeia Sedun
1— — —— — —= —— ——— ——=
In Tit. De verboru
vque ad tempus iudicij ipſi noceat: vt illa verba, Neque feciſſe, hoc ſignificent, vt neque in diem, in uem conſtituit, fecerit, neque poſtea. Quem locum
deo recitaui, vt vulgarium interpretum ſocordiam
oſtenderem, ac patefacerem, qui non animaduerte- runt vtrunque de obligatione faciendi tantùm lo- ni,& ea verba edicti interpretari, quę ad fadũ per- iinent. Nec ſententie noſtræ illud contrarium eſt, uod ſcribit Caius cap. d&. tit. ſi quis cautio. Et ſi poſt resaut quinque, plursue dies, quàm iudicio ſiſti ſe veuswomifit, ſecum agendi poteſtatem fecerit, ne monis ius ex mora deterius factum ſit, conſequens dci, defendi eum debere per exceptionem. Nam neo loco ita fit mentio temporis vt nullum certũ tmpus definiatur. Proinde intelligendum eſt ſecũ- dum hanc Pauli ſententiam, donec lis fuerit conte-
ſata in actione pœnali,&c. Ne Vlpiani quidẽ locus
cziudic. ſol nobis aduerſatur:Si plures fuerint fide- uſſores, poſtea quàm cum vno lis conteſtata eſt, ex caauſula, ob rem non defenſam, ipſe reus poteſt ſu- ſcipere defenſionem. Non enim admittitur lite cõ- teſtata, ad defendendum fideiuſſor, cum quo lis cõ- teſta eſt, ſed reus principalis potius, cum quo lis conteſtata non eſt. Sed in conſequentiam id quo- uc fideiuſſori prodeſt, vt abſoluatur, proptereà ꝗꝙ Pcufloria obligatio principalis obligationis ac- ceßio quædam eſt. Eſtque exemplum huic non diſ- limile ſub titulo de tranſactio. capit. 7. Alius locus obiicitur ex lib.. reſponſorum Scæuolæ, de fideiuſ ſote euictionis, aduerſum quem emptor prædij a. gebat,perens quod ſua intererat predium euictum non eſſe. Qua in ſpecie reſpondit Scæuola, reum offerentem prædium, quod euictum eſt, non mo- dè poſt litem conteſtatam, ſed etiam poſt ſenten- tiam abſoluendum eſſe. Verba eius hæc ſunt capit. i. de doli except. Fideiuſſor euictionis nomine cõ- demnatus, id predium quod euictum eſt,& omnia
præſtare paratus eſt, quæ iure empti continentur:
quæro an agentem emptorem ex cauſa iudicati ex- ceptione doli mali ſubmouere poteſt. Reſpõdit ex- ceptionem quidem opponi poſſe: iudicem autem æſtimaturũ, vt pro damnis emptori ſarisfiat. Verùm
ſidiligenter hypotheſim expendamus, de qua cõô-
ſultus fuit Scæuola, facile apparebit nihil proponi, cur abſolui reus non debeat, cùm neque mora vlla, neque culpa eius arguatur. Iniquum enim eſſet fi- deiuſſorem, qui fortè conuentus ab emptore bonàã lddem agnouit, nec per eum ſtetit, quò minùs præ- dium obtineret emptor, offerentem prædium,& quicquid præterea intereſt, non abſolui. Solet autẽ Scquola, vt& plerique alij veteres lureconſulti, ſe- cundum id, quod proponitur reſpondere, omiſſa quæſtione, ac diſputatione de facto vt aliàs admo- nuimus.l. qui Romæ. S. Agerius. Eadémque videtur ratlo véẽditoris eſſe, ſi morã nõ fecerit. l. emptori. 67. de euict Hec de obligationib. faciẽdi,& aliis huiuſ-
modiin quibus aliud offertur morę purgãde cauſa,
uäm quod petitum eſt. Aliud eſt genus obligatio- usain quo reus non aliud pro alio ſoluere vult, ſed em, quod petitum eſt ab actore. Huius generis pulatio certæ ſpeciei, puta Stichi. Nam tamet- peitus ſit Stichus,& lis co nomine conteſtata: tamen offerre eum poterit debitor, donec res iudi- cala fuerit,ſi velit periculum interitus vitare. linter-
m oblig.
d.. Aadammidee 5 enim impe dit litis conteſtatio, qun clmn 55* ip Lum sfferatur, quod petitum eſt: tormenſon n atisfit actori, iudicium abſolu- Dulamn Feri dcer e eſt, ſecundum iuris antiqui re- cum Hylt nſtit. de perpet.& temp. Interdumh vult duis moram à ſe factam purgare, vt aduerſus a-
lium agere gere poſsit, vt in reſponſo Scæuolæ, c.35. cu-
nus ante meminimus. Quo caſu abſurdum eſt litis conteſtatę tempus expectari, id eſt,tempus quo ad- uerſarius egerit,& litem conteſtatus fuerit, qui for- taſsis de agendo non cogitat. Proinde intra modi- cum tempus, quod defintetur arbitrio iudicis, offer- re quod debet,& morã purgare poſſe dicitur. Ex iã
dictis perſpicuum eſt, ex varietate cauſarum, tantã
1uris varietatem naſci,& cos, qui ob hanc Pauli ſen tentiam, quam interpretamur, putant in omnibus obligationibus, tempus litis conteſtatæ ſpectãdum eſſe:non diſsimiliter facere, ac eos, qui&yνν αμαχαι νσπι Traras oesciy,vt Claudius Galenus ait. Sed hec hactenus, ne, vt à pleriſque hic factum eſt, de fæce, quod aiunt, nimis hauriamus.
I.XXXV. PA VI. VS LIB LXXIIII. AD EDICTVW. N executione obligationis ſciẽ- Adum eſt, quatuor cauſas eſſe. Nã interdum eſt aliquid, quod à ſingulis hæredibus diuiſim conſequi poſ ſumusaliud quod totum peti neceſſe eſt, nec diuiſim præſtari poteſt: aliud, quod pro parte petitur, ſed ſolai niſi totum non poteſt: aliud quod ſolidum petẽdum eſt, licet in ſolutionẽ admittat partis exe- cutionem. Prima ſpecies pertinet ad pro- miſſorem certæ pecuniæ. Nam& petitio, & ſolutio, ad portiones hæreditarias ſpe- ctant. Secunda ad opus, quod teſtator fie ri iuſſerit. Nam ſinguli hæredes in ſolidũ tenentur: quia operis effectus in partes ſcindi non poteſt. Quòd ſi ſtipulatus fue-
ro Der te, haredemque tuum non Reri, quò mi-
nus el agamiſi aduerſus ea factum hit, tantum
darit& vnus ex pluribus hæredibus pro- miſſoris me prohibeat:verior eſt ſentẽtia exiſtimantium vnius facto omnes teneri: quoniam licet ab vno prohibeor, nõ ta- men in partem prohibeor: ſed cæteris fa- miliæ erciſcundę iudicio ſarciet damnũ. Pro parte peti, ſolui autem niſi totum nõ poteſt: veluti cùm ſtipulatus ſum homi- nem incertum. Nam petitio eius ſcindi- tur:ſolui verò, niſi in ſolidum, nõ poteſt. Alioquin in diuerſis hominibus partes ſoluerẽtur. quod nõ potuit defunctus fa- cere:ne quod ſtipulatus ſum, non conſe-
quar. Idẽ luris eſt,& ſi quis decẽ aut ho- milieimn
1017

e
1018 Franc. Duareni luriſconl. minem promiſerit. In ſolidum verò agi cöſuetudinis quod ſᷣi nolit s quia aſsidua de ædil
oportet,& partis ſolutio adfert liberatio- edict ideo in eſe aliqua conditio hic intelligitur, vt ſi res defenſa non fuerit, ſimpla, vel dupla præſtetur
3 X 4₰... 2* 2 ⸗0
e⸗ euictionis intedimus.1 nem, cùm ex cauſae 5 dena. à venditore. Quare venditionis natura dicitur in- Nam auctoris hæredes in olidum denũ- diuiſa eſſe à Venuleio cap. 139. infrà. Et hanc ſenten.
riandi ſunt, omnéſque debent ſubſiſtere, tiam noſtram adiuuat,& confirmat ſpecies, quæ
& quolibet defugiente omnes tenebun- mox ſubneitur de pœrna: ſub conditione prorniſg . Hæc ſtrictim annotare voluimus de diuiduis,& in.
tur: ſed vnicuique pro parte hæreditaria duiduis obligationibus, vt ſit hæc diuiſio velun
preſtatio iniun gitur. b anacephalæotis quædam eorum, quæ ſuprà„Variis Paulus lib. 74 ad edictum varias diuiſiones ob- locis tractata plenius, explicataque ſunt. Nam a-
ligationis deſcripſit, quarum aliquæ ad mo dum& 1lioqui hoc caput vberiorem& accuratiorem inter.
rationem obligationis contrahendæ magis, quàm b P1 f requirebat.. ad executionem pertinent; vt ea quæ legitur c. 43. tem 11 1ta ſtipulatio facta ſit,&i fundu
tit. de oblig.& actio. Aliæ verſantur circa executio- TZitianus datus non erit, dari centumniſi totus
nem obligationis, id eſt petitionem, exactionem, ſo- detur, pœna committitur centum: nec
lutionem. Sic enim accipitur hoc verbum a ud iu- W n. 3 b prodeſt partes fundi dari: ceſſante vna.
ris auctores. l.ſi minor. 66. ſuprà l. quidam. 132-infrà. Lcentum. de eo quod cert. loc. Quatuor igitur ſpe quemadmodum non prodeſt ad pignus
ctanda ſunt circa executionẽ obligationis, vel qua- liberandum partem creditori ſoluere
tuor cauſæ ſunt, vt Paulus loquitur, non hic ſol˙m, Ideò hic ſubiicitur hæc ſpecies, quia ſimilis eſt ſed& in cap. 43. de obliga. cuius capitis eadem eſt ſuperiori de euictione. Nam ſi quis ita ſtipulatus uæ huius inſcriptio. ſit Si fundus Titianus datus non erit, centum dariipœ.
I. Quædam eſt obligatio, ex qua pro patte peti na committitur aduerſus omnes in ſolidum, niſ
poteſt, ac pro parte quodus ſolui: vt ſi quis ſtipula- totus fundus detur: quia diuiſionem non recipit
tus ſit pecuniam certam, puta centum. Nam ſi pro conqditio. Sed nihilé mindðs tenétur ſinguli pro par- miſſor deceſſerit, pluribus hæredibus relictis, ſtipu- te, vt docuimus ſuprà cap. j. ad finem: ex quo locq lator à ſingulis diuiſim pecuniam debitam conſe- ſumenda ſunt, quæ ad huius explicationem neceſ- quetur. Eademque eſt ratio ſpeciei certæ, veluti Sti- ſaria videbuntur..
chiil ſtipulatus. 5.qui decem, de ſolutio. Idque oſtẽ- Quicunque ſub conditione obliga. dimus ſuprà cap. 2.& c. 54. tu dii0 eri 14.
II. Alia eſt obligatio omnino indiuidua, ex qua zEurault, Ne conditio exiſteret: nihilo-
ſolidum peti,& præſtari neceſſe eſt. Vt ſi quis ſtipu- ImlIius obligatur.
latus ſit opus aliquod certum fieri, pura domum, Naͤllum inter homines geritur negotium quod theatrum. Nam huius operis effectus, ſiue effectio neglectis verborum anguſtiis, paulò lat ius aliquã- in partes hæreditarias ſcindi non poteſt: id eſt, pro do non interpretemur, vitande iniquitatis,& abſur- parte hæreditaria opus effici nõ poteſt. Quod à no- ditatis cauſa, quamuis aliàs ſtrictam interpre atio- bis gemonſtratum eſt ſuprà in Catonianæ diſtin nem recipiat, veluti ſtipulatio.l.ſ ſtio ulatus. n inff.
Gtionis enarratione,& repetitum cap.7 2. Idemque Itaque promittens, aliquid ſub conditione, ſi nauus
ius eſt in ſtipulatione concepta in non faciendo, de ex Aſiæ venerit, obligatur, quamuis non venerit na-
qua diximus c. 2. ſupr. vbi& de ſeruitutibus, quarũ uis ex Aſia, ſi curauerit ne veniret. l. Labeo ſciibit.
eſt eadem, quæ factorum ratio. de contrah. empt. Hinc dicitur in regula iuris, Quo-
1III. Alia eſt obligatio, ex qua pars quidem peti- ties per eum, cuius intereſt conditionẽ nõ impleri tur, ac ſoluitur: ſed parte ſoluta pendet liberario ex fiat, quò minùsi mpleatur, perinde haberi, ac ſi com. eue ntu. Veluri cùm quis hominem incertum ſtipu- ditio impleta eſſet.lin Iure ciuili. de reg.iur. Viden- latus eſt, vt docuimus ſupr. cap. z. dum tamen hic eſt. quid actum ſit, vt in omulbus IIII. Alia eſt obligatio ex qua ſolidum quidẽ fac queſtionibus. l. eũ qui Calendis. ſup.l. ſemperi petitur, ſed diuiditur ſolutio pro parte hæreditaria: ſti pulationibus. de reg. iur. Nam plerũque huiufmo- vt puta cum emptor aduerſus venditoris hæredes di conditio eſt, vt liceat impedire, ne exiſtat ſecum
ex cauſa euictionis agit. Nam tametſi omnes here- dum voluntatem contrahentium. Quod in ſpom
des in ſolidum denuntientur,& cöueniantur, vt de- ſionibus ludẽdi cauſa factis accidit, vt puta, gi vict- ſenſionem cauſæ ſuſcipiant,tamen ſi id non fat, ſin- ro, dabis mihi centum Si enim arte vel induſtria tua
uli condemnantur pro parte herediraria.l. 4.§. ſi is fortè perfeceris, ne ego vincam, deficiente cõditio- qui duplam ſupr.l. cm EX cauſa. inf. liſi rem que. 5². ne, pecunia exX ſponſione mihi non debetur. §.I. de euict. Cur autem in ſolidum defendere de- b beant hæredes venditoris, mirum pleriſque vigetur, LXXXVI. VL P IANVS LIB. 1XXM cùm obligatio ſit diuidua,& rem venditam habe- AD EDICTVIM.
seſſe,
re pro parte hæreditaria liceat. Sed animaduerten- dum eſt, quo caſu promittitur dupla„rationem iu- Vod dicitur, tot ſtipulatione ris nõ permittere, vt pro parte defenſio admittatur: ☚̈☚⁴ quot res:ibilocum habet, vbi resex
..„„ 1 jui-=.. 8 quia conditio, ſub qua promittitur ea pœna diui primuntur ſtip ulatione: cæterùm ſi non
ſionem non recipit I.5. vlt. ſuprà. Si verò promiſſa non ſit pœna aliqua tamen quia in iudiciis bonæ ſidei ea pro expreſsis babentur, quæ moris ſunt, ac
aſori quc alor eruũ c atmortuo 5t Mmeſt Sed Kernreus lit bhtuione c
mütulori
iwmn keiſf pe terionem(id mbanet Bchlgnioyn ien ytide düren tenet
ammehni

non prodeſtas em creditori e
de. Nam ſ quls tan
lerlus omnes inlieg, quia diuſonem minus rennrlngin
cap. adüinem an ad huius explcanrrn
9
43
(ub conditione an
onditio exiterra
J.
zmines geritut ſeple
angultiis palldb 1 ur vitandé iniquiabe ais alids ftrictam ter Kipularoo.I.
alcqidid coodtm
igatur,quamdis in 20
nerit ne peniret.Loe
Iinc dicitur in rgllu tionè do sinterelt conätior 9
inde hnber
In Tit. De verborum oblig.
IXXXVII PAVLVS LIB. LXX V. AD EDICTVM.
Nemo rem ſuam futuram, in eum ca-
ſum, quo ſuaſit vtiliter ſtipulatur. sicut nemo rem ſuam vtiliter ſtipulatur, quia qaci ei non poteſt, vt diximus capit. z1.& 82. ita non oteſt quiſquam rem alienam ſtipulari, collata ſti- olatione in tempus, quo res ſua futura ſit, quoniã qaico tempore ei non poteſt. Legatarius tamen rẽ ſbilegatam ſub conditione, interim vtiliter ſtipu- luut fibi dari, cùm extiterit cõditio. l.1.§. ſi quis ſub cnditione. ſupr. vt lega. no. cau. Nam&ſi cxiſtente
conditione dominus eſſe dicatur. l.à Titio. de furt.
amen verum germanũmque dominium nõ habet, quod iuris gentium eſt, quòdque poſſeſsione ac- quiritur.§. per traditionem. Inſtit. de rer. diuiſ.Vtili- tatis igitur cauſa receptum eſt, vt quamuis ſubtilita- te quadã iuris habeatur pro domino. arg.l.in rebus. C. de iure dot. is nihilò minùs rectè ſtipuletur ſibi dari. Sic ad petendum legatum agit legatarius ex teſtamento, ſi paret ſibi dari oportere:& idem vin- dicat, vt dominus: quòd ius ſingulare eſt,& à com- muni iure multùm abhorret. l.I. C. com. de leg.
IXXXVIII. PAVLVS LIB. VI AD PLAVTIVM.
—õ 1
u fideiuſſor ſeruũ obtulerit,& reus moram fecerit:mortuo Sticho, fideiuſſo- ri ſuccurrendum eſt. Sed ſi fideiuſſor ho- minem occiderit, reus liberatur: fideiuſ- ſor autẽ ex ſtipulatione conueniri poteſt. b Mora rei nocet fideiuſſori, vt antè diximus cap. 49. Quare poſt moram rei ſi perempta ſit res debi-
ta,tenetur ad æſtimationem fideiuſſor, tametſi fortè
moram non fecerit. Ob hanc tamen moram non
augetur fideiuſſoris obligatio, vt alibi dicitur. centũ Capuæ. de eo quod cert. J. vlti. de fideiuſſ. Quòd au-
tem dicitur, fideiuſſorem teneri ob moram à reo ſadam, ſic accipiendum eſt, niſi fideiuſſor ipſe dif- ſdens reo occurrerit rem debitam offerendo: id e- nim æquitas maximè exigit. Cõtra fideiuſſoris mo- tavel culpa minimè nocet reo, vti hic dicitur,& c. 49 Nocet verò fideiuſſori, teneturq́ue vtili actio- ne, quamuis reus omnino liberatus ſit. l. mora.§.vlt. deyſut. lxcum filius. ſuprà.
LXXXIX. IDEM L.IB. IX. 1 AD PLAVTIVM. Al à colono, cui fundum in quin- 88 Sg uenniũ locaueram, poſt tres an- Wnos ita ſtipulatus fuero, Quicquid te dare facere oportet'non am plius in ſti pu- aionem deducitur, quàm quod dari iã portet. Si autem adiiciatur oportebitye, e- tlam futura obligatio deducitur. De hoc ſatis dictum eſt ſupra, cap. 76.
Ora fideiuffori quoque nocet. Sed
XC. POMPONIVS LIB. III. 4 EX PLAVTIO.
Vm ſtipulati ſumus pro vſuris legi-
.
imis pœnam in ſingulos menſes, ſ ſors ſoluta non ſit, etiamſi ſortis obliga- tio in iudicium ſit deducta, adhuc tamen
pœna creſcit: quia verum eſt pecuniam ſolutam non eſſe. b
Obloacf.. 3 —— de iudic. Quo ſenſi* 3 umieu mrle d. 4. Mur aSemun ipiendum videtur cap. 35tit.
Jaliter interpretãtur. Nam&ſi no- uatione voluntaria impediatur curſus vſurarum. l. nouatione. infrà de nouat. tamen de ca nouatione, quę fit iudicio accepto, idem dici non poteſt, vt cla- rè demonſtrat Paulus cap. 29. de nouatio. J. aliam. de nouat. Pœna autem hic pro vſura accipitur, vt & alias ſæpe. l. lecta. de rebus credit.l. qui ſine. de ne- goc geſtis. Atque ideo ſi quis in ſingulos annos vel menſes pœnam ſtipulatus ſit pro vſu pecuniæ, fœneratitius contractus rectè dici poterit. Aliud di- cendum eſt, ſi quis reditum annuum certa pecunia emerit, cuius mentio eſt in Nouellis Iuſtiniani Conſti. 160.& in Conſtitutionibus Pontificiis. Ex- tra. regimini. de empt.& vendi. Sed hæc diſputatio huius loci non eſt.
XCI. PAVIL.VS L.LI IB. XVII. AD PLAVTIVM.
lſeruum ſtipulatus tuero,& nul-
8 8 2. 4 4 2
la mora intercedente ſeruus de- 8 5...— ceſſerit:ſi quidem occidat eũ pro-
miſſor, expeditum eſt. Si autem negligat infirmũ, an teneri debeat promiſſor, quę-
rentibus confiderandum eſt, vtrum quẽ-
admodum in vindicatione hominis, ſi neglectus à poſſeſſore fuerit, culpæ huius nomine tenetur poſſeſſor, ita& cùm dari promiſit:an culpal quod ad ſtipulationẽ attinet)in faciendo accipienda ſit, non in non faciendo. quod magis probandum eſt: quia qui dare promiſit, ad dandum, non faciẽdum, tenetur. Sed ſi ſit quidem res in rebus humanis, ſed dari nõ po¹sit, vt fundus religioſus, puta, vel ſacer fa- ctus, vel ſeruus manumiſſus vel etiam ab hoſtibus ſi capiatur: culpa in hüc modũ diiudicatur, vt ſi quidemi pſius promiſſo- ris res vel tempore ſti pulationis, vel poſt- ea, fuerit,& quid eorum acciderit, nihilò minus teneatur. Idémque fiet& ſi per a- lium, poſteaquam ab hoc alienarus ſit, id contigerit. Si autem alienus fuerit,& ab
alio tale quid acciderit, non tenetur: quia nihil fecit: niſi poſteaquam moratus eſt
ſolutionẽ, aliquid huiuſmodi acciderit.
Quam
1019
1 11 4⁄

1020 Franc. Duareni lIuriſconſ.
— 8 3 Quam diſtinctionem& Iulianus ſe qui- ſorem ob culpam ſuam teneri, ſecundum morei aghr tur. Item ſi homo, qui fuit promiſſoris, ex reſpondendi veterum Iureconſultorum. Sed rem 1 vſ præcedenti cauſa ablatus ei fuerit, quòd henon niallad dpeenaunor ſunt, qubbus die ſtatuliber fuerit, perinde habendus eſt, ſtitiosè nimi vſis eſtx moddo ca dextrè, nec ſuper. acdh atuli„P n„ ſtitiosè nimis accipiamus. pounn, ac ſi alienum promiſiſſet: quia ſine facto. redin Sequitur videre de eo, quod veteres 2 dlu
ipſius deſiit eius eſſe. De illo quæritur, an
. 3— cõſtituerunt ies. & is, qui neſciens ſe debere occidit, te- t, quoties culpa interuenitde. 1
bitoris, perpetuari obligationem, quem. u3 r DL-
neatur: quod lulianus putat in eo, qui 4. I12 42 m 1, cùm neſciret à ſe petitum codicillis, vt amodum intelligcndh nmn üit Et Auidéis 1 oni reſtituere t manumiſit fecerit promiſſo r, quò minùs ſoluere pol- Acceb ſit, expeditum intellectum habet cõſtitu- ſord,
Dictum fuit ſuprà cap. 23. ſi promiſſoris culpa tio. Si verò moratus ſit tantùm, hęſitatur, 2
perierit res debita, nihilo minùs eum ad æſtimatio- ſi oſteai 5 fueri laih nem teneri: veluti ſi ſeruum promiſſum occiderir. 2f1 11 PO La 1n mOla nõ fuerit, extingua. ine Si verò neglexerit cũ infirmũ, ob eamque cauſam tur ſuperior mora. Et Celſus adoleſcenas
deceſſerit, quæritur an teneri dodaas Prmilor⸗ Et ſcrib it, eum, qui moram fecerit in ſoluen ncik ole ter hi unt, oſten-. 2 Paulus noſter his verbis, quæ ſuboſcura ſunt, oeſten- ꝗo Sticho, quem pro miſerat, poſſe emen. eionmlo
dit promiſſorem eius tantùm culpe nomine teneri, d, ſtea b at quæ in faciendo, non quæ in negligendo, conſiſtat. ale can moral poltea Offerendo.häCic Auefu Sic enim legendum hic eſt,vt in Pandectis Floren- enim quæſtionem eſſe de bono& æquo, arligenb e
tinis, An culpa( quod ad ſtipulationem attinet) infa- in quo genere plerunque ſub autoritate alpricp4
3 pie non in aciendosquod magis εᷣ ianri. 12,, 8* ciendo accipienda ſit, non in non faciendoꝰq agls juris ſcientiæ pernitiose(inquit) erratur Päalusco. probandum eſt: quia qui dare promiſit, ad dandum, ſane 1.. o non faciendũ tenetur, Nec me latet, quomodo hũc Et fane probabilius eſt hæc ſententia: mo ellpo
locum vulgò interpretentur cæteri. Sed interpreta- quam quidem& Iulianus ſequitur. Nam aredirun **** 1* X 0 A 8. tio noſtra verbis Pauli magis congruit, nec à ratio- cùum quæritur de damno,& Par vtriuſ dlonl non
ne& æquitate aliena eſt. Nam qui dare promittit uc canſa cſhequaren y ſeruũ, ad curandum eũ, cuſtodiendũmve non obli- que cauſa eſt: quarè non p otentior ſit qui dWanl
8„.„„ gatur, ſed ad dandum, quandiu extat. Non enim æ- tenet, quam qui per ſequiturꝛ aiequl n0 quum eſt eum negligentiam pręſſtare, qui moram— eeror ſti
non facit,& per quem non ſtat⸗quò minds ſoluat, Conſtitutum à veteribus eſt, ob culpam debic- 9 ris perpetuari aduerſus eum, obligationem, itavt Nolarlonen
god debet. Hinc idem Paulus cap. z1. de hęere. vend. t c Jebi 2 Kundi,inquit, venditor fructus præſtat bonæ fdei interitu rei debite non extinguatur ſed ſemper de. ile ln-
— ratione: quamuis ſi neglexerit, vt alienum, nihil ei beatur cius rei— 4ua conſtitutione cul- nbra, impurari poſsit, niſi culpa eius arguatur. l. venditor pa accipitur in faciendlo, vx ante diximus. Sed&in i mpurari poſsir,nilt eulpa cii relar culpa quoq; dicitur debitor, qui morã faci in. mwmn,. ex hereditate. Atq; ita accipitur culpa in lege Aqui- pa duoq; bitor, qui mora facit, necm(aniuas ex hereditatc. r9 4 Pa u lcg40 teritu rei poſt morã liberatur.l.ſi ex legati ſupr. Sed acütni lia, nempe in faciendo, non in negſigẽdo. l. ſi cuius. Puulus b ſcrib 1. gati. fupr.&e aopims §. denique. de vſufr.In aliis autem pleriſque iudiciis, Aulus Me fort 6 ſenbeneia Celſi adoleſcem vnnetsuul negligentiæ nomine hRiat condemnatio, veluti in rei ter D Merb Ca0 de. ESac emendare, poſtea Sdr dc vindicatione, l. qui petitorio. 1.ſi homo. de rei vindi- 9 ie Surrt e 1 On Eau rcceptumeie eunen ...—... r1.
cat.in petitione hereditatis,ſi quid poſſeſſor.§. ſi- nu Etamice 8. le Peragio prdi 16. 5 e Kaond
cut autem. lei qui.. vlt. de petit. hæredit. in iudicio e Jebitor Hren dr. ETd del 1ds,— redhibitorio. l. quod fi nolit..ſi mancipium de ædil. pe debiror& creditor, in pari caula mclſore con. ecd ditio poſsidẽtis. l.cùm par. 190. de reg. iur.l.z.ne quſs werum
edicto. Sed nos de iudicio ex ſtipulatu hic loqui- 12—* mur. quod illis multum diſsimile eſt eum qui in ius. Notanda autem obiter ſunt aureola dde le II..—- 4 1.... 1 6 8 Sed i ſit. Docet Paulus varis exem plis, quando Celſi verba In boni 2 æqui Aiſputatione pleumqus b Räceptil tencatur promiſſor, ob culpam, quein faciendo ſub auctoritate iuris ſcientiæ pernitiost errari. Eſt enim conſiſtit b 24 2 æquum& bonum, benignior ac humanior inter
w, i,„e e... 1 Le, etatio iuri ä Ann De illo quæritur. Ignorantia igitur debitoris cum 5 ſnc Dlen 8, Ux ſcripto compræhenſa non eke. Faleret
non excuſat, ſi hominem debitum occiderit. Cul- t: rlitoteles ſorudlen ocat Auam rerheee in 1 u 1
*. 3*...... 4. 5 pam enim ſemper admittit hominis occiſor, etiam- mrerhont h Sneu h Vici 21 lrouſta 1u. ſi debitus non ſit: niſi fortè iuſtam aliquam occi- Cr Onl 7 4 e ab VIpiano. Ii.de 9 ria dendi cauſam habuerit. In ſpecie quoque Iuliani re. Cum 1gitur nec 9r X xdui tractatio; pr bn d ſit iuris ſcientie, nec cuiuſuis hominis ſit, ſed artiti⸗
*
de manumiſSsione ſerui culpa im utari poteſt here- 81 2 6 a enip b b 6 cis tantũ, id eſt Iuriſconſulti, non immerito Celſus de
di, quod diligenter non in uiſierit, an codicilli à te-. ,, all 15 4 ait, in hoc genere interdum errari ſub auctoritat ealligr ÄR
ſtatore relicti eſſent. Sed poteſt incidere ſpecies, in ris ſcienti ſtatore rel hil eit mcldere Ipecles, i juris ſcientiæ. Sed hunc locum de bono, Xxdu«, la qua nullius culpe aftinis reperlait p romu ſlor. lenius tractauimus ſub tit. de iuſtit.& iur An er Quid enim; ſi bouem, quem ſe neſciebat debere, ve- P 2 s Kaſedt ſcendi cauſa occiderit Itaque in hac quæſtione, quę Nunc videamus, in quibus perlonis di ati eſt, conſiderande ſunt omnes circunſtantię..*.(Ce. ü facti eſtt conſiderandę ſunt omnes circunſtantię, ut hæc conſtitutio locũ habeat: quæ inlpe akadaco gognoſcatur, an in culpa fuerit promiſſor, nècne. 3. 1mus, qux de dpal Ac ſufficeret Iuriſconſulto fortaſsis dicere, promiſ- ctio dupiex eſt, vt primo quæram* dean — 3—. P Macr d

erunque lda rnitiose(inquia ilius eſt hec ler rlulianus ſcquin e damno, Kum
lare non potenialt
perſequirmn
etetibus cibob ciym ſus eum, oblignor on exunguaurſi tes natio ln qua conimis endo,yt ante diimsin ddebitor,qui motitar liberuur ſiex lan —x ſcatentia Cell u ccit,poſſe eam emrnte ono& æquo recepumnt Kciat Etratio Juchc 4
—
1m
Nl f iucua de b1nd nus ludul 1 g
poſsit hec obligatio, dubitationis eſt: quia
In Tu. De Véer
perſonæ efficiant perpetuam obligatio- nem, deinde quibus eam producant. Vti- que autem principalis debitor perpetuat obligationem: acceſsiones autem an per- petuent, dubium eſt. bõponio perpetuari placet. Quare enim facto ſuo fdeiuſſor obligationem tollat? Cuius ſententia ve- na eſt. Itaque perpetuatur obligatio, tam plorum„ quàm ſucceſſorum fuorum perlona. Acceſsionibus quoque ſuis, id elt fideiuſſoribus, perpetuant obligatio- nem, quia in totã cauſam ſpoponderunt. Dictum fuit ſuprà cap. 88. An filiusfamilias, qui iuſſu patris pro- miſerit, occidendo ſeruum producat pa- trisobligationem, videndum eſt. Pom po- nius producere putat, ſcilicet, quaſi acceſ- ſionem intelligens eum, qui iubeat.
Diximus ſuprà cap. 49.
Effectus huius conſtitutionis ille eſt, vt adhuc homo peti poſsit. Sed& acceptũ ei poſſe ferri creditur,& fideiuſſorem accipi eius obligationis nomine. Nouari auté an
. borum oblig. 1021 XCIIIDEM LIB. XVIII AD PELAVTI VM. 1 ita ſti puler, Der te non Reri, quò minus mib⸗ hærediã meo vindemiam tollere liceat? etiam hæredi datur
actio. Veteres credebant fa nam non egredi: quaſi
iſta. S. ſed ſ quis. ſupr. Qua
—
AD VITELLIVM. 66 1 ſic ſtipulatus fuero, Per te non fieri, quò minuùs hominem ex his, =quos habes, ſumamè electio mea
erit. 8 Hæc oratio ominem ex iis, quos habes, ſumam,
videtur duas ſentẽtias exprimere,& ſic acci pi poſſe, vt vel promiſſoris, vel ſtipulatoris ſit electio. Poteſt enim ſtipulator hominem capere, quem promiſſor voluerit. Atque interpretatio orationis ambiguæ contra ſtipulatorem fieri ſolet. I ſtipulatio iſta.§.in ſtip ulationibus. ſuprà. Sed conſuetudo loquendi hic ſpectanda eſt, ſecundum quam nulla hic reperitur ambiguitas. His enim verbis, niſi cauillemur, electio permittitur ſtipulatori, quibus exprimitur, vt ſumat ipſe, non vt promifſor ei tradat. Non enim adeò fa-
uendum hic eſt promiſſori, vt non magis vſum lo- quendi inſpiciamus, quàm quod is ſenſit, aut ſe ſen- ſiſſe contendit. Eſtque huius interpretationis aliud exemplum, infra c. 110. l. ſi mihi.§.vlt.
XCIIII. MARCELLVS LIB. III. DIGESIORVM.
neq; hominé, qui nõ eſt, neq; pecuniam, quæ non debetur, ſtipulari poſfumus. Et ego puto nouationem feri poſſe, ſi hoc actũ inter partes ſit. quod luliano placet.
Veteres conſtituerunt, ob culpam debitoris per petuari obligationem, vt paulò antè diximus.§. ſe- quitur. Cuius Conſtitutionis effectus in quatuor conſiſtit. Nam imprimis res promiſſa adhuc peri poſt interitum poteſt, quaſi ſemper duret obligatio. Quia tametſi offcio iudicis contineatur, vt con- demnet ad æſtimationem: tamen rectè petitur res Ipſa, ſi paret eam dari oportere, vt Pomponius ait, cap. pen. de condi. cauſ. data.
II Promiſſori acceptum ferri poteſt, quaſi duran- te adhuc obligatione, ſine qua non valctet accepti- latio.§. item per acceptilationem. Iiiſtitut. quibus mod. toll. b b III. Fideiuſſor accipi poteſt eius obligationis no- tico cogitauerit, id eſt, certi generis,& Hne ſine qus on valeret obligatio fideiuſſoria. J. Certg quanti tatis, id habebitur pro ex- um principalis. de reg. iur.„ Irul Nodar doreſt bligario ſi hoc inter partes preſſo. Alioquin i Llin deſtin 4* 6 gen As actum ſit: quia in locũ huius obligationis, quæ ad-& modum vellet, non fecerit, nihil lip u- huc manet, noua ſuccedit obligatio. l.i. de nouat. Et latus videtur: ne igitur vnam— uidem notandum hic eſt, hac nouatione moram non pur- modlium. gaul, quòd iam interierit res, quamuis alias noua- otritleßnulla certa quantitare exprefra, tlone mora purgetur. l. ſi Stichum. de nouat. l. parui. Stipulatio duitle nan e Lta ſtiplatus. de condict. fur. Katio hæc eſt diuerfitatis, quia re inutilis eſt, vt p ollen dor ghott Ati 8 vrar vnum nondum perempta, cùm ſtipulor animo nouandi, Ridiculum Lbeſe 0 run Tass at de certo tem ipſam, quæ adhuc eſt in rebus humanis, ſtipu- tritici dando ſberett Chaſaro, dnnus, Guch dclios inkerten Poſſca conringante, liberor ſut Herpr an tn cfter. ohelnticunn enim eſt, ira hæ- Hewpta iam re.cuͦm ſtipulor, videor non rem ip- i dePerbisgyt ſerredna ac voluntas nobis antiquior amſed æſtimationem eius ſtipulari, que perire non rere verbis, vt ſe
8 1 1s. fuprà l. ſemper in ſtipu- 1 11. n ſit. l. eum qui Calendi 31¹ 3 Doteſt.. in ratione. S. incertæ. ad leg. Falcid. 110 2m RRr
Kiticum dare oportere ſtipula- S tus eſt aliquis: facti quæſtio eſt, non iuris. lgitur ſi de aliquo tri-

1022
lationibus. de reg. iur. Voluntas autem colligitur ex variis cõiecturis: de quibus alibi. Vnum exemplum hic poſuiſſe ſufficiat. Cùm ſermo habitus eſſet inter quos de certa tritici quantitate alteri danda, nec uidquam aliud ſupereſſet agendum inter eos, prę- ter ttipulationẽ, confirmandæ& adſtringendæ obli- gationis gratia: tandem ita concepta eſt ſtipulatio, Triticum mihi dabis? gabo. In hac ſpecie quantitas tritici non eſt expreſſa à contrahentibus in ſtipula- tione concipienda ſed ex tractatu prius habito ap- paret de certa quantitate actum eſſe. l. Titia. S.1dem b
reſpondit infrà.
XCV. ID F M LIB. V. DIGESTORVM. Wi inſulam firi ſtipulatur, ita de- 39 mü acquirit obligationem, Ii ap- — pareat; quo in loco fieri inſulam
voluerit,& ibi inſulam fieri eius interſit. Hæc ſpecies ſuperiori ſimilis eſt de tritico ac in vtraq; verſatur incertitudo, propter qua dubitatur, an valeat ſtipulatio. Nã ſi quis inſulam fieri ſtipule- tur, non demõſtrato loco, inutilis dicitur eſſe ſtipu- latio propter incertitudinẽ. lita ſtipulatus. infrà. 13. §. ſi quis inſilã. de eo quod certo loco. Quod eſt ac- cipiendũ, niſi appareat, quo in loco inſulam fieri vo- luit, vt de tritico dictum eſt. Si tamen in fundo alie- no quis inſulam fieri ſtipulatus ſit, cùm non interſit eius, alia ratione vitiatur ſtipulatio, quia ſtipulari alteri nemo poteſt,&c. l. ſtipulatio iſta.§. alteri. ſupr.
XCVI. IDEM LIB. XVIII. DIGESTORVM.
Vi ſeruum mihi ex ſtipulatu de-
b O) bebat, ſi in facinore eum depre-
henderit, impunè eũ occidet: nec
vtilis actio erit in eum conſtituenda.
Conſtiturionem veterum, de qua diximus c. 91. hic locus interpretatur. Nam quod dicitur promiſ- ſorem ſerui, eo occiſo teneri, ſic accipiẽdum eſt, niſi ob iuſtam cauſam occiderit, vt nulla ei culpa impu- tari poſsit. l. quid ergo.§. ſ heres. de leg.1. eleganter. §. vlt. de pign. actio. Pone dominũ occidiſſe ſeruum, quem in facinore deprehẽdit. Eſt enim domini ani- maduerſio in familiam ſuam. l.l. de his qui ſunt ſui. &l.ſi certus. de S. C. Sillani. Et pleræque aliæ tra- Kantur ab aliis ſpecies, in quibus eadem interpreta- tio locum habet,& iuſta cauſa ſemper excipitur.— quæro.§. inter locatorem. loca. cum ſimilibus. Qua
Franc. Duareni luriſconſ.
actio directa competere: ſed vtilis datur propter conſtitutionem veterum. I. ſi ſeruum.§. ſequitur. ſu- prà quæ tamen in hoc caſu locum non habet, quia promiſſor omni culpa vacat.
XCVIIL CELSVS LIB. XXV. DIGESTORVM. llita ſtipulatus fuero, T2‿? niſe ſtiteris, hippocentauru dari? per- inde erit, at que ſi te ſiſti ſolum-
modo ſtipulatus eſſem.
d 8 8 7* 5 .„ 75. — 1. 7 6 8 1 2 37 Ge 8‿ 2
3
Stipulatio acceſſoria, etſi inutilis ſit propter im- poſsibiliratem, non ideo principalis ſtipulatio vitia- tur: vt in hoc exemplo, Te ſiſti,& ni ſi ſtiteris,hiypo- centaurum dari Eſtq́; ſimilis locus infrà, cap. 126.1ſi ita ſtipulatus.§.vlt. infrà. Contra tamen acceſſona, & pœnalis vitiatur propter principalem, quæ im- poſsibile continet, ſuprà c. 69.l.ſi homo. ſuprax.
pPoſſum vtiliter à te ita ſtipulari, Nomi- ne Titi te ſoluturum:ne que enim hoc ſimile eſt illi, Titium daturumoſed ex ea ſtipulatio- ne, dũ intereſt mea, agere poſſum. Etideo ſi locuples ſit Titius, nihil ex hac ſtipula- tione conſequi poſſum. Quid enim mea intereſt id à te fieri, quod ſi non feceris, x- què ſaluam pecuniam habiturus ſumꝰ
De hac ſtipulatione, Nomine Titij te ſoluturun duplex eſt quæſtio. Vna eſt, an valeat. Et hic dicitur cam valere, nec ſimilem eſſe illi, Titium daturum?
ua factum alienum promittitur. I. ſtipulatioiſta. ſuprà. Altera quæſtio eſt de vi& effectu huius ſtipu- lationis. Et pleriſque videretur, fideiuſsio quædam hic eſſe, quaſi promiſſor pro Titio fideiubeat. Sed f⸗ deiufßsionem non eſſe, illud argumento eſt, quòd f⸗ deiuſſor nomine ſuo ſoluit. l. indebitam. de condit. indeb. l. Papinianus. mandati. Proinde liberum non eſt ſtipulatori, aduerſus promiſſorem agerce ex hac ſtipulatione, ſi locuples ſit Titius: cùm tamen hoc iure aduerſus fideiuſſorem ſtatim agere liceat, Liu⸗
re noſtro. C. de fideiuſſo. Ideo aurem ex hac ſtipu-
latione ita demum agitur, ſi interſit ſtipulatori propter inopiam Titij: quia hæc ſtipulatio nudum factum continet, quaſi reus, vt miniſter, procuta- torve Titij, promittat ſoluere,& numerate pecu- niam, quod facti eſt. l. conſilio. de curat. furioſ. ſuprã. Nam tametſi promiſſor, ſoluendo pecuniam cre 2 tori, eam accipientis faciat: tamen inſpicitur, quo
ratione moti quidam aiunt clientem ita demum ad principaliter agitur inter eos, vt ſupra annotauimus
juuandum in bello dominum teneri, ſi iuſta belli- gerandi cauſa ſit. Sed eo iure, quod in Hortenſij rhapſodia hodie extat, obligatur cliens, ſine hac ex- Nec id ſine ratione. Nul- lum enim imperium eſſet Principis, aut domini in ſubditos, nulla auctoritas, ſi in cauſam ſuſcipiendi Therſitis illius procuratòrve
lib. Iliad. z2. Notum eſt illud Euri-
ceprione. tit.hic finit lex.
belli inquirere eis liceret, exemplo apud Homerum pidis rag roν aoas αν Auαμsria Oegeur.
Nec vtilis. Poſt interitum
rei debitæ non videtur
de eo, qui ſtipulatur pecuniam ſibi mutuam darbc- 68. Lſi pœnam. ſuprà. Nec diſsimills eſt ſtipulatio il la, Mihi aut Titio dari?de qua C. 18. l.liber.§.vlt. Nam ex eo, quod ſoluendum eſt Titio, incerta eſſe dict tur, quia factum continet,& hoc agitur, Vt itlo
numerectur nomine meo, quaſi is mipiſter meus,
ſit: aut vt promiſſot Titio, tanquei creditori meo, ſoluat nomine meo, quaſi 3 ſor ipſe procurator meus ſit. Similes igitur ſunt 5
....„ 65 ſtipulationes„Solues Titto nomine meo?& 2¹
mihi
1 conditi 1 iiolar auramm fur ſeom no Mconditio uruua ca aüingerm uninb lub irrd atim duni Km. fännem qo
„1
drgt,eloſt
1
uriderun zulter.

)
neque enim hocl
dte ita ipulan v umled exe lh
aagere pollum us, nihil ex hac hi
Sſfum. Quid eum
quodſi nonun
niam habituruim
e, Nemine Tiij iia na eſtan valerktleteſ em elle illi Tiümäm promittitur. uni eſt de vi&efecbist videretur, üdͤeiubi 5 ſorpro Titioſibeiti e, illud agumennch V ſoluit. lindebitam 4 mandati.Droindel 1 rſus promilotem 85
— —— —
— —
— —
—— — — — B — „ — — — — — —
— ——
1
— ——
—= ——
—
In Tu. De verborum oblig.
mihi nomine Tit;?& vtraque factum magis, quam dationem continet. b
Si tibi nupſero, decem dare ſpondes?
cauſa cognita denegãdam actionem pu-
tornec rarò probabilis cauſa huius ſtipu- lationis eſt. Idem ſi vir à muliere eodem modo, non in dotem, ſtipulatus eſt.
Si mulier à viro, aut vir à muliere pecuniam ſti- oletur, conferendo obligationem in tempus nu- tarum, poteſt vtilis eſſe hæc ſtipulatio, c. de illis. qecond. appoſ. in decret. Veluti ſi dotis cauſa, vel atiphernorum; vel ex alia huiuſmodi iuſta cauſa romittatur. Sed videndum eſt ne in fraudem legis, ſonationem inter cõiuges prohibentis, facta ſit: quo
caſu deneganda eſt actio. Hic mihi videtur eſſe ſen-
ſus huius capitis: cui conſentaneum eſt reſcriptum Gordiani. C. de don. ante nupt. Quod ſponſæ ea le- ge donatur, vt tunc dominium eius Ladiaatur cuùm nuptiæ fuerint ſecutæ, ſine effectu eſt.
XCVIII. MARCELLVS LIB. XX. DIGESTORVM. b
— iſtimo poſſe id, quod meum eſt, ſub conditione ſtipulari: item
viam ſtipulari ad fundum poſſe, quanquam interim fundus non ſit meus.
Aut ſi hoc verum non eſt,& alienum
fundum ſub conditione ſtipulatus fue- ro, iſque ex lucratiua cauſa meus eſſe cœ- perit, confeſtim perimetur ſtipulatio. Et ii fundi dominus ſub conditione viam ſtipulatus fuerit, ſtatim fundo alieno eua- nelcit ſtipulatio:& maximè ſecundum illorum opinionem, qui etiam ea, quę re- cté conſtiterint, reſolui putant, cùm in eum caſum reciderunt, à quo non po- taiſſent conſiſtere. b
Dubitatum fuit apud veteres, an quis poſsit rem
ſuam ſtipulari ſub conditione: id enim certi iuris non erat. Sed Marcelli opinio eſt, valere ſtipulatio- nem: quanquam timidè ac diffidenter de ea re hic loquatur, vt vix appareat in quam partem inclinet. Ait enim, ſe ita exiſtimare: ſed poſtea ſubiicit, Aut ſi hoc verum non eft. Verùm quid de hac re ſentien- dum ſit, diximus ſuprà c. 31.& 83. De lucratiua cau- ſa cap. 83.§.ſi rem. De fundo alienato poſt ſtipula- tionem ſeruitutis, cap. 136.1. ſi ſub vna. De caſu, a quo non poteſt incipere obligatio, cap. 140. l.pluribus.
Ex hac ſtipulatione, Inſulam fulciri ſondes? quando naſcatur actio, quæri- ur. Et vtique non eſt expectandum„Vt tat. Nec enim nihil ſtipulatoris inter- et, fultam potius eſſe, quam non eſle. Nec tamen recte agetur ſi nondum Præ-
1023 terierit tantum tem Poris, quo fuleire po- tuerit redem ptor. 4 b
D..*.... xi ſuptà c. 72.1.ſt pulationes non diuiduntur.
XCIX. CELSVS LIB. XXxXVIII. DIGESTORVM.
Vicquid adſtringẽdæ obligatio- nis cauſa eſt, id niſi palam verbis exprimatur, omiſſum eſſe intelli- um eſt: ac ferè ſecundum promiſſo- rem interpretamur, quia ſti pulatori libe- rũ fuit verba late concipere. Nec rurſum promiſſor ferendus eſt, ſi eius intererit, de certis potius vaſis fortè, aut hominibus,
actum eſſe. Si ſtipulatus hoc modo fuero,
Ji intra biennium Capitolium non aſcenderi,
darnnon niſi præterito biennio, recto pe-
tam. Nam etſi verba ambigua ſunt, ſic ta- men exaudiuntur, ſi immutabiliter ve- rum fuit, te Capitolium non aſcendiſſe.
Stipulationes comparatæ ſunt confirmandarum & aſtringendarum obligationum cauſa, vt in expli- catione tituli docuimus ex Paulo lib.. Sentẽ. Tam- etſi aliquãdo promiſſoris gratia aliquid adiiciatur, quod ad minuendam ac veluri relaxandam obliga- tionem pertineat. Quoties igitur ſtipulator aliquid in ſtipulationem deducere vult cauſa adſtringendæ obligationis, qua teneatur promiſſor, videndum eſt ei, vt omnia palàm ac diſertè exprimat. Nam ob- ſcuritas, vel ambiguitas ei noceret magis, quàm pro- miſſori. I. ſtipulatio iſta.§. in ſtipulationib. Ac fit ali- quando, vt quod ſatis apertè expreſſum nõ eſt, om- nino omiſſum eſſe intelligatur: vt cũ quis triticum ſtipulatus eſt. l.triticũ. ſupr. Aliquando, vt ſecundum promiſſorem interpretatio fiat: idq́; contingit, cùm oratio ambigua eſt,& duas exprimit ſententias: vt in exẽplo, quod paulò poôſt ſubiicitur. Si intra bien- ninm Capitolium non aſcenderu, dari? de quo& antè aliquid diximus, cap. 27. l. veluti. Sed hoc ita acci- piendum eſt, niſi appareat quid actum ſit, aut ex vi verborum, aut ex veriſimilibus cõiecturis. l.ſemper in ſtipulationibus. de reg. iur. Cùm enim voluntas certa eſt, quid interſit promiſſoris, quidq́; ſenſiſſe ſe dicat, curandum non eſt. Cuius rei varia in hoc tra-
ctatu exempla occurrunt. cap. 93. cap. 110. cap.xrr.
C. MODESTINVvS LIB. VIII. b REGVLARVM.
Onqditio in præteritum, non tan-
vS
— tuͤm in præſens tempus relata, ſtatim aur perimit obligationem, aut omnino non differt.
Conditio tunc vim ſuſpendendi habet, cùm in futurum temptis confertur. Quæ in præſens tem- pus aut etiam in præteritum, non ſuſpendit, nec moratur obligationem. Atque ideò ſi conditio ve-
ra ſit, ſtipulatio tenet, etſi contrahentes rei verita- „ 4...— RRr 2

1 4
ͤͤͤ ——
tem ignorent.l. ſi ita ſtipulatus. 1z0. infrà. Quæ enim per rerum naturam certa ſunt, veluti præſentia,& præterita non morantur obligationem„licet apud nos incerta ſint. 6.cõditiones.Inſtit. eo. l.cm ad pre- ſens. de reb. cred. Nec illud Senecæ hic probamus: Quid ad me, an naturæ certum ſit, quod mihi in- cercum eſteltaque hæ actiones, Si rex Parthorum vi- uit, Si Titius Conſul faltus eſt, conditionis figuram magis, quàm vim,& poteſtatem obtinent, vtv erbis vtar Proculi ſub tit.de hæred. Inſtit. l. Cornelius.
CI. 1 D E M L. IB. 1111. PDE PRRASCRIPTI ONIBVS. NYberes ſine curatoribus ſuis poſſunt ex ſtipulatu obligari. Ambigua eſt hæc oratio,& dubitatur quid quò
referri debeat. Sed accipienda eſt ea interpretatio,
duæ vitio caret. l.in ambigua. de legib. vt ſit ſenſus, Puberes qui curatores ſuos nonhabent; poſſunt ex ſtipularu obligari. Nã ſi ita acciplamus, vt puberes poſsint ex ſti pulatu obligari, quamuis non accedat curatorum, quos habẽt, auctoritas: id falſum reperi- retur,& reſcripto Diocletiani contrarium. l. ſi cura- Torem. C. de in integ. Neo ſentẽtiam corum probo, qui diſtinguunt alienationem rerum ab obli gatione Berſonali: cùm Diocletianus in reſcripto illo ſuo de vẽditione loquatur, ex qua perſonalis naſcitur obli- gatio. Nec minus ſtipulatione, quàm venditione, res alienari poſſum, ſi ſequatur traditio.
CII. IDEM LIB. V. RESPONSORVM. Enqditores emptori pro euictione
cauerant, quanti eius intereflſet: Nſed& ſpecialiter ſe agnituros, ſi in lite mora ſumptus feciſſet,& emptori ſtipulanti promiſerant. poſt mortem em-
ptoris, vnus ex venditoribus ad iudiciũ
vocauit, pretiũ ſibi deberi dicens, heredes eius, qui ſumptus in defenſione cauſæ factos(cùm probarent pretium ſolutum fuiſſe)ex ſtipulatione petebant. Modeſti- nus reſpondit, ſi cas impenſas vendito- res promiſiſſent, quæ ob litem de pro- prietate inſtitutam factæ eſſent, minime ex ſtipulatu peti poſſe, quod erogatum eſſet, dum alter ex venditoribus pretium, quod iam fuerat exolutum, petit. Stipulatio de vna re facta, ad aliam non porrigi- tur. l. quicquid. ſupr. Veluti ſi vẽditor cauit emptori, ſe agniturum ſumptus factos ob litẽ de proprietate rei venditæ inſtitutam, nõ tenebitur ex ſtipulatu ad ſumptus in alia lite factos:vt puta ſi mota ſit ei con trouerſia de pretio rei venditæ, quod ſolutum non
eſſe,falsò dicebatur. Hæc autem ſtipulatio de ſum-
ptibus valde vtilis eſt emptori, quoniã omnes ſum- ptus comprehendit factos in lite, ſiue obtinuerit emptor, ſiue victus ſit. Quod vt plenius explicemus,
Franc D uarem luriſconſ.
animaduertendum eſt ſumptuum nomine ita ven- ditorem teneri, ſi emptor ſuccubuerit. Nam aliàs ad venditorem reuerti non poſſe, Diocletianus reſcri- pſit..ſi ſtatus. C. de euictio. Quod reſcriptum ſic in. terpretantur nonnulli, vt ſi minus ob euictam rem, ſaltem ob rem non defenſam, agi poſſe exiſtiment, quòd vẽditor emptorem defendere debeat. l.ſi plus. §. mota. de euict. l. qui abſentem. de procur. Eſt etgo hæc quęſtio ærà ντοννσ πeννεeνν& in reſcui pti interpretatione verſatur. Mihi aurem videtura z/ou cum hac exceptione accipiẽdum eſſe, niſi bo- na-fides propter iuſtam aliquam probabilemq; cau ſam emptori venditorem teneri. Omnia enim, quæ ad bonam-fidem pertinent, in iudicium empti ve- niũt. L... de actio. empt. Quare ſi nulli fortè ſumptus adiudicati ſint emptori in iudicio de proprietate, aut ſoluendo non ſit reus, qui ad ſumptus propter temeritatem ſuam damnatus eſt, ſanè congruit bo- næ-fidei,& æquirati, venditorem eo nomine teneli. Ex quo apparet, vtilius, conſultiuũſque eſſe horum ſumptuum nomine ſtipulationem interponete, vt initio diximus. 5 CIII. 1D5EM LIB. V. DIGESTORVM. Iber homo in ſtipulatum deduci Mnon poteſt quia nec dari opor- — htere intendi, nec æſtimatio eius præſtari poteſt, non magis quam ſi quis dari ſtipulatus fuerit mortuum homi- nem, aut fundum hoſtium.
De rebus, quæ non ſunt in commercio humano, cuiuſmodi ſunt res ſacræ, religioſæ, publicæ, liber homo, antè diximus c. 83..ſacram. De libero homi- ne hic loquitur Modeſtinus: quem ait in ſtipulatum deduci non poſſe. Si quis tamen ignorans liberum hominem pro ſeruo emerit, venditio tenere dicitur J.& liberi.l. liberi. de contrah. empt. Quod ita acci- piendũ eſt, non vt liber homo debeatur, ſed vt em- ptori decepto ad id quod intereſt detur actio. Qu de re Iuſtinianus in Inſtitutionibus, tit. de empt.& vend.hæc ſcribit: Loca ſacra, vel religioſa, item pu-
blica(veluti forum, baſilicam) fruſtra quis ſciens bn
emit: quæ tamen ſi pro profanis vel priuatis, dece- ptus à venditore, quis emerit, habebit actioneme empto quod non habere ei liceat, vt conſequatut, quòd ſua intereſt eum deceptum non eſſe. Idem in ris eſt, ſi hominem liberum pro ſeruo emerit. Sed & de ſtipulatore idem dici poteſt, ſi dolo promiſſo- ris circunſcriptus proponatur. De dolo enim actio
ei competit, tametſi fortè ex cauſa lucratiua ſtipu:
latus ſit. l. Ariſto.§. vlt. de donatio.
Fundum hoſtium Fundus hoſtium nõ eſt in com-
mercio noſtro. Nam ſi cum peregrinis hominibus commerciũ non eſt, vt Vlpianus in Inſtit:ait, id eſt, emendi vendendiq́;H inuicem ius, multò minds cum, hoſtibus eſſe debet. Quare nec in ſtipulationem de- duci fundus hoſtium, nec legari poteſt, niſiforts aliquo caſu emi poſsit, vt Sabinus dicebat.l.ab om nibus.§. etiam, de legat. 1. Ceſſat enim cauſa, qux acquiſitionem impedit. Receptum ſanè eſt, vt tes
captæ ab hoſtibus, in commercio habeätui Pr e S 10en 4
alparr dem 7 aguo Jul5 I' una, à mritticom!lt
IDk M
TOLA
ön ſum, Imum dir aoquomit lonuus eſtD abhulatul
dun lalurij rrrkpulat
ckealtim. dieler que lur cont

ao in ſtipulaumte eſt, quia nec tuin ndi, nec æltimau non magss qunit Guerit monumh rhoſtiu. aſunt in commeroha acre, teligioſe aidian ed Kſacram Delhen eſtinus:quem al 1 quis tamen iramt emerit,renditlo trri- contrah empt. ulni ber homo debeatuſt quod jnrereſt derlrat
Iuſtiturionibis, 14 1 l
k de donane iti
5 42 8 —
In Tit. De verbor
ſpem poſtlimini I, tametſi interim hoſtium ſint. Lvlt. de actio. empt. l.id quod. l. ſeruus. 101. de leg..
C1111. IA BOLENVS LIB. XI. EX CASS1O. WVum ſeruus pecuniam pro liber- n tate pactus ſit,& ob cam rem
reum dederit: quamuis ſeruusab alio manumiſſus eſt, reus tamé rectè obli- ... X— gabitur: quia non quæritur a quo manu- 5. 141 mittatur, ſed vt manumittatur. si hæc verba Iaboleni ſic intelligamus, vt pro li. hettate pecunia promiſſa ſit, non expreſſa aliter per- ſona, manifeſta ratio eſt cur obligetur reus ſtipula- rori. Nulla eſt enim in his verbis ambiguitas, quæ ſtipulatori nocere poſsit. Itaq; hoc actum inter con- trahentes interpretamur, vt à quocunq; manumit- tatur. Sed ſi ponamus promiſſam eſſe pecuniam do- mino,ſi ſeruum manumiſſerit, videtur hoc agi, vt ip- ſe manumittat, vel alius eius nominc. l. ſi cõſentien- te. de manumiſ. l. pater. de manumiſ. vindic. Mul- tum enim refert, à quo quis manumittatur, quèm- ue ſortiatur patronum, vt alibi VlIpianus ait L. ge- neraliter.§. vlt. de fideicom. liber. CV. IDEM ELIB. xXI. b EPISTOLARVM. Llipulatus ſum, DSamam aut Ero- Neem ſeruum daricùm Damam da- res, ego quò minuùs acci perem, in mora fui. Mortuus eſt Dama. an putes me actionem ex ſtipulatu habere? Reſpon- dit, ſecundum Maſurij Sabini opinio- nem, puto te ex ſtipulatu agere non poſ ſe. Nam is recté exiſtimabat, ſi per debi- .—.. torem mora nõ eſſet, quò minuùs id, quod 2. X. debebat, ſolueret, continuò eum debito liberari. b Cum quis ſtipulatur, Damam aut Erotem ſeruum dunꝰquamuis electio ſit promiſſoris. l.vbi autem.§. qui illud. tamen altero mortuo, alter ſolus debetur. Lſiin emptione.§.VIt. de contrah. empt. l.Stichum. de ſolution. Quod eſt accipiẽdum, niſi alterum ob- tulerit reus, quem accipere noluerit creditor. Quo caſuſſeruo, qui oblatus eſt, mortuo, reus omnino li- betatur, nec alterius ſerui nomine actio aduerſus
eum competit. Quod autem in hoc reſponſo Iabo- leni dicitur, continuò debitorem liberari, ad verba
conſultationis referendum eſt, in qua proponitur,
eruum poſt oblationem mortuum eſſe. Nam obla- tione debitor ita demum liberatur, ſi ſecutus fuerit
el interitus, yt annotauimus cap. 122.§. Seia.
CVI. IDEM LIB. VI.
— EPISTOLARVM. WVIex pluribus fundis, quibus 8 idem nomen impoſitum fuerat, ynum fundum, ſine vlla nota de-
um oblig. 102 5 nſtrationis ſtipulatur, incertum ſti⸗ Pulatur, id eſt, eum fundum ſtipulatur, quem promiſſor dare voluerit. Tandiu autem volunta
eſt, quandiu id, quod promiſſum eſt, ſol- uatur. b
ſo fundi nomine, A 5 ⁴ hic tanta Incertitudo eſt
duos. 20. de leg. 1. Sed de leg Mutare autem poteſt voluntatem pPromiſſor, ſi for- té electionis cum pœniteat, idque donec res ſoluta fuerit. Verùm de hac voluntatis mutatione& pœ- nitentia alij ſunt loci infra cap. 112.& cap. 133.
EVII. IDEM I.IB. VIII. EPISTOLARVM. 8 Trum turpem talem ſtipulatio- nem putes, an non, quæro: Pater 2naturalis filiũ, quem Titius ha- bebat in adoptionem, hæredem inſtituit, ſi patria poreſtate eſſet liberatus. pater eum adoptiuus nõ alias emancipare vo- luit, quam ſi ei dediſſet à quo ſtipulare- tur certam ſummam, ſi eum manumi- ſiſſet.& poſt emancipationem adiit hæ- reditatem filius Petit nunc pecuniam pa- ter ex ſtipulatione ſuprà relata. Reſſ pon- di, non turpem eſſe cauſam ſtipulationis, vt pote, cuùm aliter filium emancipaturus non fuerit. Nec poteſt videri iniuſta cau- ſa ſtipulationis, ſi aliquid adoptiuus pa- ter habere voluerit, propter quod à filio poſt emancipationem magis curaretur. Pater pro emancipando filio pecuniam ſtipulari poteſt:nec turpis eſt cauſa huius ſtipulationis. Hoc enim beneficium patris in filium ex eius volunta- te arbitriõque pendet, nec ad id filio tribuendum cogi poteſt, niſi certis ex cauſis, quæ exceptæ repe- riuntur. l. non poteſt. de adopti.§. vlt. Inſti. quib. mo.
ius pat. l. filiusfamilias.§. ſecundum vulgarem. de ſeg.i. l.ſicut. de condi.& demonſt.
CVIII. IDEM LIB. X.
EPISTOLARVM. Titio ita ſtipulatus ſum, Si qua 3 mihi nupſerit decem dotis eius nomi-
=
RRr z

8
1026 ſtipulanti mihi dos ita promiſſa eſt, Quã-
cunque vxorem duxero, dotis eius no- mine decem dare ſpondesꝛnihil in cauſa eſt, quare ea pecunia, conditione exple- ta, non debeatur. Nam cùm conditio etiam ex incertæ perſonæ facto parere obligationem poſsit, veluti,& i quis in(api- tolium aſcenderit, decem dare ſpondes: SFi quus 4 me decem petierit, tot dare ſpondes? cur non igem& in dote promiſſa reſpondeatur, ratio reddi non poteſt. 3 Vtilis ſtipulatio eſt, tametſi ſub conditione con- cępta, quæ ex incertæ perſonæ facto pendcat: veluti, FSi qua mihi nupſerit: Si quis in Capitolium aſcende- rit, c. Quanquam hæc incertitudo aliaàs plerunque
nocet:vt ſi quis hæredem ita inſtituat, Quiſqyuls pri-
mus ad funus meum venerit. Certum enim debet
eſſe conſilium teſtantis, vt Vlpianus ait in Inſtit. tit. quemadmo. hære. inſtit, poſſ.
In Capitolium aſcenderit. Hinc vulgò annotari ſo- let, ſtipulationem conditionalem valere ſine cauſa: & conditionem pro cauſa habendam eſſe: tametſi aliàs ſtipulatio ſine cauſa efficax ad agendum non ſit. 1.z. 5-circa. de do. exce. Idq́ue etiam in ea condi- rione locum habet, cuius euentus nullam vtilita- tem affert promiſſori: cuiuſmodi eſt hæc conditio, Si quis in Capitolium aſcenderit, ſi rex Parthorum vi- uit. l.cum ad præſens. de reb. cred. Quælibet enim cauſa ſufficere videtur, quaſi gratia promiſſoris ea adiiciatur. l.ſi quis cum debitore. de iureiur,
Nulla promiſsio poteſt conſiſtere, que ex voluntate promittentis ſtatum capit.
Dictum fuit ſatis de hac re, cap. 17.& cap. 46.
CQIX. POMPOIVS LIB. 111 AD OQyYINTVM MVTIVM. AlI ita ſtipulatus fuero, Decem aut 8 quindecim dabu? decem debentur. Llté ſi ita, Doſt annums aut biennium dabis? poſt biennium debentur: quia in
ſtipulationibus id ſeruatur, vt quod mi- nus, quòd que longius eſt, videatur in obligationem deductum.
De hac re ſupra, cap. 12.
CX. IDIEM LI B. IIII. AD QVIT. MVTIVM.
1 mihi,& Titio, in cuius poteſta- Nee non ſim, ſtipuler decem: non cota decem, ſed ſola quinq; mihi
X
debentur. Pars enim aliena in obligatio- ne deducitur, vt quod extraneo inutili- ter ſtipulatus ſum, non augeat meam partem.
In capite 38. dicitur, alteri neminẽ ſtipulari poſſe, niſi in cuius poteſtate ſit. Vnde exiſtit quæſtio de
Franc. Duareni luriſconſ.
hac ſtipulatione, Mihi,& Titio decem dari? Et im- primis quæritur, quid hac ſtipulatione contineatur: quod antè tractatum fuit c. 38.§. eum qui.&.56. R demonſtratum fuit, non viginti, ſed decem, videni in ſtipulationem deduci. Altera quæſtio eſt, quate- nus valeat hæc ſtipulatio. Et Pomponius oſtendit his verbis, catenus valere, quatenus ſtipulator ſibi
nõ extraneo, ſtipulatus eſt. Proinde ſtipulatori quin.
que debẽtur:extraneo, cui ſtipulatus eſt, nihil. Quod
enim vtile hic eſt, per inutile non vitiatur: cuùm pe.
cunia commodè diuiſionem, ac ſeparationem reci.
piat. l..§. ſed& ſi mihi. ſuprà. Ideo autem altera pat non debetur ſtipulatori, quia inutiliter alij ſtipula. tus eſt:& cùm ſibi non ſatis cauerit, vt totum acqui. reret, parte deficiente, contra eum fit interpretatio.
Iquicquid. ſupr.§. quod ſi quis. inſtit. de inuti. ſlipul.
De venditione extat reſponſum laboleni, in qo
dicitur, venditionem fundi omnino valerc. Verba eius hæc ſunt ex lib. 2. Epiſtolarum: Fundus ill eſ mihi& Titio emptus. l. fundus ille. de contrahend.
empt. quæro vtrum in partem, an in totum, vendi-
tio conſiſtat, an nihil actum ſit? Reſpondit, Perſo- nam Titij ſuperuacuò acci piendam, ideòque totius fundi emprionem ad me pertinere. Sed conſideran.
dum eſt labolenum ex facto conſultum de fundo
vendito ita reſpondiſſe ex bono& æquo, cm ani- maduerteret, venditionem bonæfidei eſſe. Videbat
enim bonæfidei& æquitati non conuenire, vt pro
arte fundi teneat venditio, cùm nec venditor cum emptore, nec emptor cum venditore fundum com. munẽ habere fortaſsis voluerit. arg. l. ſi quis aliam. de ſolut. Quid ergo dicemus, ſi fundum quis ſtipu⸗ latus ſit? Exiſtimo ex cauſa ſtipulationis,& aliis coniecturis, iudicandum eſſe, quid veriſimiliter actum ſit. Sed in dubio contra ſtipulatorem inter-
retabimur, ſecundum regulam vulgarem.. quic- quid. ſupra quæ in contractibus bonæfidei locũ non obtinet. Planè in ſeruitutibus quæ natura diuiſio- nem non recipiunt, valet in totum ſtipulatio, vel pactio. Atque ita idem Iabolenus reſpondit. Quod reſponſum ex eodem ſumptum lib. extat ſub tiuul. commu. præd. cap. 5. b
Si ſtipulatus fuero de te, Ueſtem tuam quæcunque muliebris eſt, dare ſpondes? magis ad mentem ſtipulan tis, quàm ad mentem promittentis, id referri debet, vt quid in re ſit, æſtimari debeat, non quid ſenſetit promiſſor. Itaque ſi ſolitus fuerat promil- ſor muliebri quadam veſte vti, nihilo mi- K. nuͤs debebitur. 4
Is qui veſtem quamcunque muliebrem ſtipula- tus eſt, certam veſtem petit ex ſtipulatione. Promi— ſor eam non eſſe muliebrem contendit, quòd ea,yt virili veſte vti ſolitus fuerit. Quæſtio eſt, an ea ſe ſtis debeatur ſtipulatori. Pomponius deberi ait,& rei veritatem magis inſpiciendam eſſe, quàm ofe nionem promiſſoris, qui putauit virilẽ veſteme c, qua vt virili vſus fuerit. Veſtis enim muliebris elt
quæ matrisfamilias cauſa parata eſt, qua vir ſine re⸗ prehenſione, ac vituperatione, vti non poteſt. Lve-
11 L at ſeri ſtis. de auro& argen. leg. Quamuis igitut ſole
interptet
INI. M Eusfuero, ui ilme nüteusvro dcontrd,x Rancom ach bec ver uälero, Der unmadku,yr. nde me kondum e
2
mannitaſti dusytnonm enctlguicg ertamporij 8
clunt m
3
Attotem t
dbiilen acpr nobi

Ianem, an in tomm acdumüt; Kelpoude accipiendam dtig
me pertinere.Sedc xfacto conſilrum à ſe exbono Kau onem boncdel cieſt quitati non conuenn,
nditio, cum necyendn-
cum venqditore fumim
5*
s voluerit. arg lqbe dicemus ſi fundum e
ex cauſa ſtipuluons adum eſfe, qu minf bio contra ſtpuline um regulam vülguen,
ontractibus bonxtiten rruitutibus quæ namne
„valet in totum niu em labolenus redpal V m ſumptum lb. eiut
—
45 e, e ripenidns 7
Man t ſ E
co e
In Tit. De verborum ob
interpretatio contra ſtipulatorem in re dubia& ob- ſcura, l. quicquid, ſuprà. tamen ſtipulatori imputari nihil hic poteſt, cùũm iis verbis vſus ſit, quæ rem pro- rie ſignificent:nec potuerit diuinare, quenam eſſet romittentis opinio. Si quis tamẽ legauerit veſtem
muliebrem, idem Pomponius ait opinionẽ& con-
ſuetudinem teſtatoris magis, quam Veritatem rei, ſpcctandam eſſe. Eſtque locus ille Pomponij ſub tit. de auro& arg. leg. ſumptus ex lib. 4. ad Quunt. Mutium, ex quo& hoc capur tranſlatum eſt, quod intepretamur. Eſt enim vtriuſque capitis eadem olenptio in vetuſtis codicibus. Ex quo facile intel- lgipoteſt, voluiſſe Pomponium, co loco differen- tam legatorum, ac ſtipulationum oſtendere. In le- guis enim quæ pendent ex vnius teſtatoris volun- ute, ex conſuetudine eiuſdem facilè coniicimus, quid ſenſerit. In ſtipulationibus autem, in quibus duorum conſenſus eſt, l. non ſolũm. ſupr. de obli g.& act. contra promiſſoris conſuetudinem opponitur ex aduerſo voluntas ſtipulatoris, quæ propter veri- tatem rei,& verborum proprietatem, qua vſus eſt, preponderat.
CXI. IDEM I. IPB. vV. AD QVINT. MVTIVM. Aſtipulatus fuero, Der te non Reri, quo D minus mihi illa domo vti liceattan etià
4
ſme non prohibeas, vxorem autẽ meam prohibeas, vel contrà, vxore mea ſti pula- ta,me prohibeas, an committatur ſtipula- tio' Et ſatius eſt, hæc verba ſic accipi. Na etſi ſtip ulatus fuero, Ser te non Heri, quo mi- nus mihi via, itinere, actu, vti liceat?& non m L, ſed alium nomine meo ingredientem
7
prohibeas, ſecundum erit committi ſti-
pulationem.
Stipulationem non ita ſtrictè interpretamur, nec
verbis adeò ſeruimus, vt non magis ſequamur quod 7/. z ⸗.. X 87.
veriſimiliter actum eſt. l. quicquid. ſupra. Idꝗue ſatis
demonſtrant hæc Pomponij exempla. mera enim
aucupia verborum hec ſunt, meręque cauillationes,
nonte prohibui, ſed vxorem tuam, vel procurato-
rem tuum prohibui. Arg. l. cæterum. de vſu& habi.
Sed hic locus iam ſæpe à nobis tractatus eſt.
CXII. IDEM LIB. XV. AD VINT. MVTIVM. quis ſtipulatus ſit Stichum, aut 8 bamphilum ‚vtrum ipſe vellet: — quem elegerit petet:& hic erit lo- cus in obligatione. An autem mutare vo- luntatẽ poſsit,& ad alterius petitionẽè trãſ- Irequęrentibus, reſpiciẽdus erit ſermo ſti- pulationis vtrümne talis ſit, Quem voluero, an quem volam. Nam ſi talis fuerit, Quem vo- luen cum ſemel elegerit, mutare volunta- tem non poterit. Si verò tractũ habeat ſer- moillius,&c ſit talis, Quem yolam, donec iu-
mutare non prohibetur voluntate
1
lg. 1027 dicium dictet. mutãdi poteſtaté habebit. Sun quis ſtipulatur illud, aut illud diſiunctim, emum electio ſti pulatoris eſt, ſi id nominatim Lencnerir Jec multum refert, quibus verbis ſtipu- latio ſi oncepta, cum quæritur, an ſtipulator vo- mn mutare poſsit. Nam verbum, voluero,
quod futurum exactum, ſiue abſolutum vocant Grammatici, quia non ſimplex futurum eſt, ſed ad- mixtam habet præteritionem quandam, hanc vim habet,vr ſemel declarata voluntate, eam poſtea mu tare non liceat. Verbum autem, volam, extenſiuum eſt,& tractum habet.l.filij. ad S. C. Tercul. ideòque m ſtipul:
eo verbo vſus eſt:idque donec lis conteltata üit de promiſſoris electione poſtea videbimus, cap. 138. In legatis ſanè receptum eſt, vt electione ſemel facta, non mutetur voluntas, quibuſcunque verbis teſta- tor vſus ſit. Cuius diuerſitatis hæc fortè ratio elt, quia fauor vltimarum voluntatum exigit, vt non ſuſpendantur, ſed primo quoque tempore exitum habeant. Non enim(inquit Paulus, cap. vlt. comm. præd.) ſicut viuentium, ita& defunctorum, actus ſu- ſpendi receptum eſt. Adde, quòd ſi res legata, fuerit teſtatoris, dominium ceius ſtatim tranſit in legata- rium, facta electione: vt mirum non ſit, mutari vo- luntatem non poſſe, cùm res integra non ſit. Hinc Labeo lib. z. Poſteriorum, Omne, inquit, ius legati prima teſtatione, qua ſumere ſe dixiſſet, conſum pſit,
quoniam res continuoò eius fit, ſimul ac dixerit cam ſe ſumere.
Si quis ita ſtipulatus fuerit, Drocentum aureis ſatis dabu?& reum dederit in iſtam ſummam: Proculus ait, ſemper in ſatiſda- tionis ſtipulationem venire, quod inter- eſſet ſtipulantis: vt aliàs tota ſors ineſſet,
velutiſi idoneus promiſſor non eſſet: alids
minus, ſiin aliquid idoneus eſſet debitor: alias nihil, ſi tam locuples eſſet, vt noſtra nõ interſit, fatis ab eo accipere, niſi quòd plerunque idonei non tam patrimonio,
quam fide quoque æſtimarentur. ui promittit ſatiſdare pro centum aureis, mul-
tùm differt ab eo, qui promittit centũ aureos. Nam
id quod intereſt, in hanc ſtipulationem venit, ſicut in aliis faciendi ſtipulationibus, adeo vt ſi idoneus ſit debitor principalis, agi nõ poſsit. lſi quis ab alio. de re iud. Idoneus autem debitor iudicatur, nõ tan- tůgm ex patrimonio& facultatibus, ſed etiam ex fi- de. Quare etſi locuples ſit atque aßsiduus, tamen ſi
erfidus homo ſit, callidus, ac litigioſus à quo non facilè poſsit debitum exigi, is nequaquàm idoneus habendus eſt..z. qui ſatiſdar. cog. Contra deficienti- bus in eo facultatibus, propter Ipectatam fidem at- que integritatem, poterit idoneus iudicari.
CXIII. PROCVLVS LIB. II. EPISTOLARVM.
Vm ſtipulatus ſim mihi, Procule, ſi
opus arbitratu meo ante Calendas
lendas inias effectum non ſit, pœnam„& pro RRr 4
— ““——— 6 4 e.—
ee dans 1 3 e hss* Mte—
“ 4 ö 8 C“ 8

4 3
1028
—“ ö——— ———. 8—— 3 4
tulerim diem: putaſne verè poſſe me di- cere arbitratu meo opus effectũ non eſſe ante Calendas Iunias, cùm ipſe arbitrio meo aliam diem operi laxiorem dederim? Proculus reſpõdit, Non ſine cauſa ditin-
uédum eſt, intereſſe, vtrùm per promiſ- ſorem mora non fuiſſet, quò minus opus ante Calendas Iunias, ita vt ſtipulatione
b compræhéenſum erat, perficeretur: an tüc,
cùm iam opus effici non poſſet ante Ca- lendas Iunias ſtipulator diem in Calẽdas Auguſti protuliſſet. Nam ſitunc diẽ ſtipu- lator protulit, cùm iam opus ante Calen- das Iunias effici nõ poterat, puto pœnam eſſe cõmiſſam, nec ad rem pertinere, quòd aliquod tempus ante Calédas Iunias fuit, quo ſtipulator nõ deſiderauit, id ante Ca- lendas Iunias effici: id eſt, quòd nõ eſt ar-
pitratus vt fieret, quod fieri non poterat.
At ſihoc falſum eſt, etiã ſi ſtipulator pri- die Calendas Iunias mortuus eſſet, pœna cõmiſſa non eſſet. Quoniam mortuus ar- bitrari nõ potuiſſet,& aliquod tẽpus poſt mortẽ eius operi perficien do ſuperfuiſſet, & propemodum, etiãſi ante Calendas lu- nias futurum eſſe cœpit, opus ante eam diem effici non poſſe, pœna commiſla eſt
Initio admonendi ſumus, Proculum hic reſpon- dere ad epiſtolam, cuius verba hic inſeruntur:dein- de ſubiicitur reſponſum. Id non ſolůùm inſcriptio, ſed etiam contextus ipſe ſatis indicat. Quod non admonerem, niſi verba conſulentis, pro ipfius Pro- culi verbis, interdum accipi viderem. Vnus mihi lo- cus in mentem venit, cap. 13. de ſeruit. vrban. præd. vbi hæc verba, Volo vt cum berio loquaruüs, ne rem illi- citam faciat, in ſeriis diſputationibus pro verbis Pro- culi ab ineptis hominibus adducuntur. Sed ad rem. Species, de qua cõſaltus fuit Proculus, hæc eſt, Qui- dam à redemptore operis ita ſtipulatus eſt, Si apus ante Calendas Junias arbitratu meo effecth non ſit,cen- tum dabis? Deinde prolata eſt dies in Calendas Au- guſti: Opus effectum non eſt ante Calendas lunij: quæritur, an pœna debeatur ex ſtipulatione. Quæ-
ſtionem facit prorogatio tẽporis, propter quam vi- derur à pœna receſſum eſſe. Sed Proculus ait, pœnã cõmitti poſt Calendas Iunij,ſi rum prorogatum eft tẽpus, cùm certũ erat, propter morã debitoris opus ante cas Calendas effici non poſſe. Quoties igitur pœna iam com miſſa eſt, aut certum eit fore, vt com- mittatur, prorogatio temporis debitori ad pœnam virandam non prodeſt. Idque mihi videtur genera- liter accipiẽdum eſſe, propter verba Proculi.quam- uis plerique actoremn exceptione doli ſummouen- dum eſſe putent. Quòd autem vulgò creditur, ex
Rac ſtipulatione pœnam committi, limulatque cer- 9
tum eſſe cœperit, propter moram debitoris opus et-
Franc. Duarenmi luriſconſ.
fici non poſſe: id quàm falſum ſit, ſatis oſtendimus ſupraà, c. 7 2. l.ſtipulationes non diuidũtur.§.vlt. Nec
enim aliud ſenſit hic Proculus, iudicio meo, quàm
pœnam committi lapſu diei, ſi tunc diem ſtipulator protulit, cùm iam opus ante Calend. Iunias effici non poterat. Itaque Proculus ad finem huius capitis ait, pœnam propemodum commiſſam eſſe, ſt ante Calendas opus effici non poſsit, quia certum eltſo. re, vt cõmittatur. Illud notandum hic eſt, de hac ſt. pulatione ita demum committi pœnam, ſi per ſi.
pulatorem non ſteterit, quò minus arbitretur. Eoſſ. b quidem non arbitrante, quia opus effici non poteſſ, promiſſor ad pœnã teneri non debet. J. ſi quis arbi.
tratu. ſup. l. mulcta. de cond.& demon. Poſtquam ta. men eò ventum eſt, vt opus ante Calendas efhci nequeat, nihil poteſt imputari ſtipulatori, curco tẽ- pore arbitratus non ſit. Idque iis verbis ſigniftcat Proculus, Nec ad rem pertinere, quod aliquod temyu &xc. Itaque ſi poſt moram promiſſoris, puta pucdie Calen. Iunias mortuus ſit ſtipulator, vt arbitrari tũg non poſsit, nihilè minùs committetur pœna. Cum venderet aliquis, promiſit em-
ptori fideiuſſores præſtare,& ré venditam
liberare. quæ vt liberetur, nunc deſiderat emptor:& in mora eſt is, qui ea ſtipula-
tione id futurum promiſit. quęro quid iu- ris ſit. Proculus reſpondit, tãti litem ælli-
mari oportet, quanti actoris intereſt.
Exemplum hic eſt ſtipulationis, quæ conſiſtit in faciendo: ex qua petitur quanti actoris intereſt. Sed locus iam ſæpe tractatus ac repetitus eſt cap. 72.c. 112.&c.
CXIIII. VLPIANVS LIB. XV!II. A D SABINVM. b fundum certo die præſtari ſii-
duler.& per promiſſorem ſteterit Puler,& per p
4 ¾
. W 2— 4 N.. X d„ 7 . ¹ quò minuùs ea die præſſetur, con- ſecuturũ me, quanti mea interſit, moram
factam non eſſe.
Qui fundum preſtari, aut tradi ſtipulatur, merum factum ſtipulari intelligitur. l. ſi rem tradi, ſuprà lta- que promiſſor poſt moram, ad id, quod intereſtſti-
ulatoris, tenetur.. ſtipulationes nõ diuiduntur ſup. Sed an ad fructus teneatur, quæſtio vulgò agitata
eſt. Et plerique exiſtimant teneri, cùm in tantum
noſtra intereſſe dicatur, quantum nobis abeſt quan tùmque lucrari potuimus, vt Paulus ait. 1. ſi cõmiſ- ſa rem ratã hab. At fructus abſunt ſtipulatori, quos
ercepiſſet, ſi mora facta non fuiſſer à promiſſore.
Alibi tamen dicitur, in ſtrictis iudiciis fructuum fa-
tionem non haberi, niſi ex tempore iudicij accepti
ſeu litis conteſtatæ. l.videamus.§. ſi actionẽ. de vſur-
Ex quo apparet, æv νπιαεέeν hic eſſe ad‿τa Tegis ari- de qua diximus ſub tit. de legibus. Itaque melius eſt ſic interpretari, vt generi per ſpeciem derogetutI in toto iure. de reg. iur.& lex generalis de eo quo
intereſt, cedat ſpeciali de fructibus. Nam id quod intereſt generaliter& fructus& vſuras,& alias bu-
iuſmodi acceſsiones com plectitur. d. l.ſi comm da.
min dare Pconditio rate cömit remn prot dlia tipt dledeni miri ena
nlud qu⸗
lrädr
1 lmcename

— — —
— — S5—
—
— ᷣ——
— —,
—
—
R S g S. Z —
S —
—— —
— —
— ———
dram promiflors, 3 6 lit tipulator,yj an nus committetur de
et aliquis, promi præſtare,K& têm iberetur, nuncia Ora eſt is, quian promiſit qucrug teſpondit rii lm anti actoris inter d ſtipulationi, qœrn
6 4
tur quanti actorbiunn atus ac repeutocken
5ABINVvN m ceroo die pan per romilloreme us ea die præemt anti mea interli
In Tit. De verborum oblig. 8*
Sed propter a'vοsιν, fructus hic excipi neceſſe eſthic ergo debetur ſtipulatori æſtimatio fundi non traditi,& ſi quid pæterea intereſt, extra eas acceſ- ſiones, quæ in ſtricta iudicia venire non ſolent. De fructibus, qui erant in fundo tempore ſtipulationis contractæ, diximus cap. 78.
OXxv. PAPINIANVS LIB. II.
8 OVESTIONVM. Ia ſtipulatus ſum 5 Té ſſti in Cẽr9
eos dari ſpondesrsi dies in ſt pula-
tone per errorem omiſſus fuerit, cùm id ageretur, vt certo die ſiſſeres, imperfecta erit ſtipulatio. Non ſecus, ac ſi, quod pon- dere,numero, menſura continetur, ſine adiectione ponderis, numeri, menſi ure ſti- pulatus eſſem: vel inſulam ædificari, non demonſtrato loco: vel fundum dari, non adiecto nomine. Quòd ſi ab initio id age- batur, vt quocunque die ſiſteres,& ſi non
ſiitiſſes, pecuniam dares quaſi quælibet ſlipulatio ſub conditione concepta, vires habebit: nec antè cõmittetur, quam fuerit declaratum, reum promittendi ſiſti non poſſe. Sed& ſi ita ſtipulatus fuero, Si in
Capitolium non aſcenderis, vel Alexandriam non ieri, centum dariſpondesen õ ſtatim com-
mittiturſtipulatio, quamuis Capitolium
aſcendere, vel Alexãdriam peruenire po- tueris, ſed cùm certum eſſe cœperit, te Ca- pitolium aſcendere, vel Alexandriam ire non poſſe. Item ſi quis ita ſtipuletur, Si Damphium non dederis, centum dare ſpondest reſpondit Pegaſus, non antè committi ſii pulationem, quam deſiiſſet poſſe Pãphi lus dari. Sabinus auté exiſtimabat, ex ſen- tentia contrahentium, poſi quàm homo potuiſſer dari, confeſtim agendũ,& tãdiu ex ſtipulatione n5 poſſe agi, quandiu per promiſſorem non ſietiſſet, quòd minuùs eü daret. Idq́ue defendebat exemplo pe- nus legatæ. Hæredem etenim, ſi dare po- tuiſſet penum, nec dediſſet, confeſtim in heeun arn legatã teneri ſcri pſit. Idque vti- ltatis cauſa receptum eſt, ob defuncti vo
lutatem,& ipſi us rei natura. ltaq ue poteſt b
dabini ſententia recipi: ſi ſtipulatio non a conditione coœ perit: veluti,—⸗ Damphilum un dederis, Aari tantum, ondes? ſed ita cõce- bta lit, Damp hilã dari ſondes Si non dederis, antum Jari ſpondess Quod ſine dubio vetũ
ocoꝛſi non ſiiteris, quinquaginta au-
um 102 9 erit, cùm id acũ probatur, vt ſihomo da- tus non fuerit,& homo& pecunia debea- tur. Sed& ſi ita cautũ ſit, vt ſola pecunia nõ ſoluto homine, debeatur, idem deſen.
déẽ—..„—. 8 ved crIit: quoniã volũtas fuiſſe probatur, thomo ſoluatur, aut pecunia petatur.
Celebris queſtio hic tractatur de ſti
conditionem in non dando,
4* uam litem Papinianus quaſi deciſione quadam, LWam
actione dirimens, ait ſpeGtandum eſſe tempus, quo certum eſſe cœperit amplius fieri, aut dari non poſ ſe:niſi ſtipulatio non à conditione inci piat, id eſt, ni- ſi quicquid in conditione eſt, idem quoque in obli- gatione ſit. Sed quia huius generis eſt ſtipulatio, Tν fiſt i certo loco?er Fi non ſtiteru, quinquaginta dariõꝰ quæ poteſt valere,& poteſt non valere, ante omnia docet Papinianus, vtilisne ea ſit, an non ſit:aliàs enim fru- ſtra quæreretur, quando commitratur ca ſti pulatio. Pone igitur ſtipulationem ita conce ptam eſſe, pro- mittis, te ſoſtere Romæ?& ſi non ſtiteru, quinquaginta? ſine diei adiectione, an valeat quæritur. Et certum eſt, hanc queſtionẽ facti magis, quàm iuris eſſe, cùm ex eo pendeat quod inter contrahentes actum eſt. Nam ſi agebatur inter contrahentes, vt dies aliqua adiiceretur obligationi, qua die ſe ſiſteret reus, ſed per errorem, obliuionèmque omiſſa eſt: dicenda eſt inutilis ſtipulatio eſſe. Si autẽ agebatur, vt quocun- que die ſiſteretur, vtilis erit ſtipulatio. Sed obiicier fortè quiſpiã, in contrahendo quod agitur, pro cau- to habẽdum eſſe, l. cum quid. de reb. cred. ideõq; diẽ de qua actum fuit, pro expreſſa hic haberi, vt ſit vti- lis ſti pulatio. Quod procul dubio verum eſſet, ſi actũ eſſe conſtaret, vt certa die ſe ſiſteret reus, quæ tamen in ſtipulatione omiſſa ſit. Hic enim non apparet, de qua die ſenſerint contrahentes: ſed proponitur, eos de die exprimenda cogitaſſe: quam ad extremum minimè expreſſerunt. In his ergo quæſtionibus, quæ facti ſunt, vt iam diximus ſpectatur maximè volun- tas, quæ ex coniecturis plerunque colli gitur. Vnde fit vt in Prætoria ſtipulatione, Damni infecti, ſi dies per errorem omittatur, eam diẽ interpretemur ad- iectam eſſe, quæ vt plurimum addi conſueuit. l. ſi fi- nita. de damn. infect. quia ad coniiciendam volun- tatem plurimùm valet conſuetudo. l. ſi ſeruus plu- rium.§. vlt. de leg.. In ſtipulatione autem conuen- tionali, de qua hic loquimur, nulla certa eſt conſue- tudo, qua mens contrahentium explicari queat. Sa- nè cùm in Prætoria ſtipulatione, Iudicio ſiſti, contra- henda, non conuenit inter litigatores de die ſtipula- tioni adiicienda, id in ſtipulatoris poteſtate eſſe, non immeritò dicitur, moderato tamen ſpatio,à Præto- re ſtatuendo. l. de die. qui ſatiſd. cog. Sed illa quæ- ſtio, ab ea, quam hic tractamus, longè diuerſa eſt. Ac
ex iam dictis facilè intelligi poteſt, cur legatum va-
lere dicatur, ſi vicos legauerit teſtator ciuitati, qui propttos

1030 Franc. Duareni luriſconſ.
proprios fines habeat,& morte præuentus fines eo- vin.& oleo. Planè ſi ex pluribus fundis eiuidem no. rum non demonſtrauerit, quos ſe deſignaturum di- minis quis vnum fundum ſtipuletur, ſine vlla nora xerat. l. cùm pater. S.vlt. de leg. ⁊. Aut cur valeat hæ- demonſtrationis, cum fundum ſtipulari intelli 3 R 0” redis inſtiturio, hoc modo tacta, Ille hæres meus tur, quem promiſſor dare voluerit. l. qui ex du b a2
clto, ſecundum conditiones infrà ſcriptas. lL.pen. C. bus. ſupra. MMI Sſec de inſtit.& ſubſtit. Nam in his exemplis quicquid Nec antè committetur ſtipulatio. Cuùm hoc agitur G 5. ad ſubſtanriam legati, vel inſtitutionis pertiner, cer- inter contrahentes, vt promifſor quacunque die ſe Sucg dur tum eſt. Quod de ſtipulatione, Certo loco ſiſti, dici nõ ſiſtat, liberum eſt ei, qua die voluerit ſe ſiſtere. ltaque e lſcu oteſt, cùm temporis diuerſitas facti caufam mutet. cùm ante mortem ſuam cogi non poſsit ſe ſiltete, gr m ſ non ſortem. S.libertatus. de condict. indeb. perſpicuum eſt, ante mortis tempus ſtipulationen Gyier e Non ſecus, ac i quod. Si quis ſtipulatus fuerit vi- non committi: quia tunc certum eſſe incipit, reum hidnen 4
ſa
num, frumentum, aut rem huiuſmodi aliam, quæ promittendi ſiſti non poſſe. Nec verò hic diſtingui. gah 9 conſtet pondere, numero, aut menſura, nec certam mus, an ſtipulatio à conditione incipiat,&c. Namſt dvu meuſuram, aut pondus, aut numerum expreſſerit, nec, vt certa die, nec vt quacunque die ſiſtatur reus 4 au ſtipulatio propter incertirudinem inutilis eſt. Quod actum eſſe appareat, illi diſtinctioni locus eſttDotelt uin 3 ita accipiendum eſt, ſi non appareat de certa quan- enim hoc ag:, vt ſiſtatur ſimpliciter, qua ſcilicet die 5 titate actum eſſe: vt de cæteris facti quæſtionibus eum ſiſti æquum fuerit. antè diximus. I.triticum. ſuprà. Itaque pleraque le ed& ſ ita ſtipulatus. Hæc ſtipulatio noncom- a- Kt ata ſunt, quæ propter incertitudinem videntur in- mitritur ſtatim, reo non aſcendente Capitohum: 9 u quud vtilia eſſe: fed idcirco valent, quia volũtas ex conie quia licet hodie non aſcendat, tamen poſtea aſcen- wrlur Kuris certitudinem accipit: vt puta, ſi quis in tutelã dere poterit: ſed tunc demum cõmittitur, cùm cer. 3 vbui viæ Aureliæ legauerit, certa quantitate non adiecta. tum eſſe cœperit, eum aſcendere amplius non poſſe: 25 ber l quidam in teſtamento. de leg. z. ſi quis annuum le. quod vtique per eius mortem contingit. Idque di. ghlced. auerit ſimpliciter. l ſi cui annuum. de annu. legat. ſi cendum de hac ſtipulatione, Si Pamphilum nun de-
reſtator hæredem damnauerit, vt Stichum edoceat geris, C&c. ſecundum ſententiam Pegaſi, quæ pauld am ilck, ci )
artificium, vnde ſe tueatur. l. Stichus. de leg. 3. In his poſt ſequitur. Nec cautio Mutiana hic locũ haberc Traln enim omnibus,& conſuetudo patrisfamilias,& poteſt, quæ teſtamentorum cauſa tãtùm introducta nef modus facultatum,& dignitas perſonarum,& lega- eſt. l. Mutianæ. de cond.& demon. Nam& conduio 1 1 tæ rei natura conſideratur. Proinde à veteribus re- hic confertur in perſonam debitoris, non eius, cui Immn ar ſponſum eſt, ſi teſtator vxori ſuæ vinum, oleum, fru- debetur: quo caſu inepta eſſet hæc cautio,& volun-* mentum, mella, ſalſamenta legauerit, ea videri le- tati conttahentium omnino contraria. Cuùm enim uine üpra, gata, quæ ipſe habuiſſet in bonis ſuis. Lquidam. de ita ſtipulor, Si in Capitolium non aſtenderis, cenum— tritic.vino& oleo leg. Apparet enim teſtatorem de gare Eondes? quia voluntas mea eſt, vt Capitolium imute er bonis diſponere velle. Eadem ratio eſt ſtipulationis, aſcendatur, cautio de non aſcendendo cõtra volun- 3 au alhr eum lt
quæ de dote danda inter ſocerum, ac generum in- tatem meam proculdubio interponeretur. Sin au. il terponitur, l.cum poſt. 6. gener. de lure doriũ. de qua tem ita ſtipulatio concipiatur, Si in Capitolium non disigeed. quid iudicandum ſit, alio in loco oſtendimus. aſcenderis, centum dare ſpondeos vtilis poſſet eſſe hæc u ueweden Non demunſtrato loco. Si quis fimpliciter inſulam cautio de non aſcendendo: quia voluntas mea hæc mcefll.. fieri ſtipuletur, non adiecto loco, inutilis eſt ſtipula- oſtenditur eſſe, vt non aſcendatur. Sed hoc genus niteu cim tio. l.2.§. ſi quis inſulam. de eo quod cert. Hoc acci- cautionis in contractibus receptum non eſt. Gene- tüon.,n Dam pe, niſi appareat ex coniecturis aliquibus, de quo raliter igitur conſtituendum eſt, pœnales ſtipulatio· nullpotekt loco ſenſerint contrahentes: quia mẽs, voluntasque nes, quæ conditionem in non faciendo, aut nò dan- annn, i— ſemper in his quæſtionibus inſpicienda eſt. l.triticũ. do, conceptam habent, tunc committi, cùm explo- atlnuda. ſupra. Quamobrem ſi teſtator in foro aliquid fieri ratum eſſe cœperit, conditionem amplius deficere tit Agu voluerit, de foro ſui municipij, aut ciuitatis ſenſiſſe non poſſe, vel propter mortem promiſſoris, vel Pro. annt,wn facilè creditur. J. quæ conditio. ſupr.de conditionib. pter interitum rei, que in conditione eſt. Hinc lul vm. & demonſt. nianus in Inſtit.§. ſi quis ita. de verbo. oblig. Si quis, dne 1 Vel fundum dari, non adiecto nomine. Stipulatio inquit, ita ſtipuletur, éi in Capitolium non aſcenderi, duien fundi, non adiecto nomine, inutilis eſt, ſicut& lega- dare ſpondes? perinde erit, ac ſi ſtipulatus eſſet, cum 1 Ga 3 tum. l. cum poſt.. gener. de iur. dot. Stipulatio tamẽ morietur, ſibi dari. Nec enim ad tempus moræ com gauen 3 hominis incerti valet. l.z dc opt. leg. Quia cùm fun- miſsio ſtipulationis referenda eſt in his exemplis 8 4 gi certitudinem nullam habeant, niſi ex voluntate,& aliis ſimilibus in quibus ſtipulatio incipit à com r- u ac deſtinatione hominum, l. quod in rerum. de leg. 1. ditione. Quod tamen mihi accipiendum eſſe vide- ideõque palmum terræ dando promiſſor, aut hæres tur, niſi quantitas, puta decem, aut fundus,in condi Uberari poſsit: deriſorium videtur eſſe hoc legatum. tione ſint: vt ſupra annotauimus, l.ſi Titius. Ildemq; At in homine promiſſo, vel legato, non tanta incer- dicendum,& quoties aliqua coniectura ſuadet wu ar titudo reperitur. ldemque de domo promiſſa, vel trahentes ad tempus moræ reſpexiſſe..fideiu 3 8 legata, dicendum eſt, quod de fundo promiſſo, vel obligari. S.vlt. inf. de fideiuſſ. Tunc enim leqn 4 84 ul lem legato propter ſimilitudinem rationis. l.ſi domus. Sabini ſententiam, cuius mox fiet menrio, Suide 8 de leg. i. Sed in vtroque ſpectanda voluntas eſt, vt à conditionce incipiat ſtipulatio. Sed etſi ſeruo awib,
2..—. 8.. ndellt, d ſupräadmonuimus. Nam ſi teſtator domos habeat tas ita relicta ſit, ſi in Capitolium non 0s 2 ium iu ſubſtantia ſua, aut fundos diſtinctos, de vna do- fauor libertatis exigit, vt cùm primum 9. der duhür mo, aut fundo, eum ſenſiſſe interpretabimur, quem tate non aſcenderit, libertatem conſequatur. InDe⸗ 1 nad .,.. 12 5— legatarius elegerit. d. l.ſi domus. al g. d. I. quidã. de tri. tus. de manu-teſta. Sabinu dea ut b d

tus llec ſiipulato non aſcendente( cendat„tamen 1 demum cömitutn, n aſcendete amplis Smortem conticgi 1 llatione, gi pamin ſententiam pegui autio Mutianabichit totum cauſa titumm nd.& demon Namäot onam debitors, wuts epta eſſet hæc cunihi omnino contann(h pitolium nun ſeuum
— —
oluntas meachnCf le non aſcendendocian uldubio interporxe oncipiatur, Hin hta
1
ere ſpendeos vulls gokn adendo:quia Folmmun- non aſcendatur. dii actibus receptum ud
ſtipul
In Tit. De verborum oblig.
gabinus autem exiſtimabat. Sabini opinio fuit, in ationibus pœn alibus, de quibus hic loquimur, ſmulatque ſtetit per promiſſorem,&c. quaſi exiſtẽ- d iam con ditione ſtipulationem committi. Nam et intelligeret Sabinus, eum, qui Pamphilum ho- liee non dat, cras dare poſſe, ac ideò ſubtiliter dici le, nunquam exiſtere poſſe conditionem, quan- diucertum fuerit dari non poſſe&c. tamẽ exiſtima- bar magis ſpectandam eſſe voluntatem contrahen- num, quos Veriſimile eſt ira ſeuſiſſe, vt promiſſore Voan pamphilum dare ‚committatur ſtipulatio. Mouebat præterea Sabinum, exemplum penus le- ur Nam ſi quis ita legauerit, Si hæres meus penum amdderit vxori méæ, centum ei dato: poſt moram mwredis ſtatim debetur penus. l... de penu leg. I..§. jem ſtita. ad leg. Falci. l.cum ſine. l.ſi penum. quan-
do dies leg. ced. Sed non videtur Papiniano, quod
depenu legata receptum eſt, ad ſtipulationes vſque- uaque producendum eſſe. Eſt enim in legato pe- notis duplex ratio: vna; quia defuncti voluntatem
dlenius interpretamur: l. in teſtamentis. de reg. iur.
lltera,quia natura penoris huiuſmodi eſt, vt primo uoque tempore ſolui debeat.
Naque poteſt Sabini ſententia recipi. Papinianus er- go ſententiam Sabini probat, cùm ſtipulatio non incipit a conditione, id eſt, cùm nihil eſt in condi- tione, quod in obligatione quoque non ſit. Si enim acõditione inciperet, moram facere propriè ac ve- adici non poſſet promiſſor, id ſcilicet non præſtan- doad quod obligatus non eſt. l. ſi pupillus. 127. infr. Iſi quis ſub conditione. ſupra, ſi quis omiſſa cauſa teſtamenti. Proinde tunc demum commiſßsio ſtipu- ationis ad moræ tempus refertur, cùm Pamphilus promiſſus eſt,&c. Arbitror autem, vt moram face- re dicatur promiſſor, cum interpellandum eſſe. ſi penum. quando dies leg. ced. Non enim video, cur à communi regula hic recedendum ſit. I. ſi ex legati cauſa ſuprà.l. mora. de vſur. Verùm hoc locum ha- bere non poſſe videtur, cùm conuénit pacto con- uento ſine ſtipulatione, vt Pamphilus detur: quia ex
bacto nudo peti nihil poteſt. Augétque difficultatẽ
Diocletiani reſcriptum, in quo dicitur, lite mota conditionem exiſtere. l. nuda. C. de contrah.& com- mit ſtipu. Sed videtur abſque vllo incommodo agi poſſe ſub alternatione, vel vt reus, quod conuenit, faciat, vel pœnam præſtet. l. ſi pacto quo pœnam. C. de patt. Diocletiani verò reſcriptum, ſecũdum pro- politam ſpeciem accipiendum eſt, quæ deſideratur, vt pleræque alie in Codice Iuſtiniani. Scd ea ſpecies fingenda eſt, que conueniat verbis reſcripti, nec à ra- tione iuris abhorreat: veluti ſi conuenerit inter ali- quos, ne alter ab altero petat. Nã in hac ſpecie exi-
ſtit cöditio ſtipulationis pœnalis, lite mota,& com-
mittitur ſtipulatio. Quod ſine dubio verum erit. His verbis oſtendit Papimanus, cum ſtipulatio conditionem præcedit, recipiendam eſſe Sabini ſententiam ſine vlla dubi- tatione, ſi appareat actum eſſe inter contrahentes, vtli homo datus non fuerit,& homo,& pecunla de- deatur, nec alterũ dando promiſſor liberetur. Cùm enim tunc peti homo poſsit, dubitandum non eſt, quin moram facere promiſfſor re Feroactum eſt, vt ſi homo ſolutus non fuerit 3 ſola Dœna debeatur, maior videbatur elle dubitatio,
cte dicatur. Cùm
10 31 quia promiſſor ad dandum h b teſt. Sed Papinianus ait, ide
heai zeum fetln ſtipulationem deductum ho- & hanc voluntatem fuiſſe contrahen- tium, vt homo ſoluatur, a ut pe
Tractari hic ſolet qu- ſti ban nedätur li principalis obli ari wnoudean dulatone Lera vAtwthal gatio nouetur: in qua tot, ac tam va opiniones reperiuntur, vt meritò de his Te- dunnanum Uluuc dici poſßsit, Quot homines, tot ſen- S0 autem non nouari exiſtimo quia pœna videtur in fauorem creditoris adiecta non debi ris.§. non ſolum. Inſtit. de verb. oblig. lvlt de Prar. ſtipu. Proinde non prohibetur creditor id quod i 6 principalem ſtipulationem deductum eſt etere, ſi velit. l. duo ſocietatem. pro ſocio. Cuius*. gabrd exempla occurrunt in iuris autorum libris de ſocie- tate, venditione,& aliis huiuſmodi contractibus. J. ſi quis à ſeruo. ſupr. pro ſocio..prædia. de act. empt. qui Komæ.§. Plauius. infr.lxreſcriptum. S pacto ſ de pactis. l.apud Celſum. S. Labeo. de dol. excep. Sed hoc tamen eſt ita accipiendum, niſi cautum ſit, vt ſola pecunia petatur. Quod nequaquam preſumen- dum eſt, niſi probatum fuerit. l.vlt. C. de nouation. Excipiuntur quoque ſtipulationes, quę factum con- tinent, in quibus poſt moram fit transfuſio obli ga- tionis faciendi in obligationem pecuniæ, vt ſuprà diximus. l. ſtipulationes non diuiduntur. ctiãſi pœna nulla promiſſa ſit:vnde mirum nõ eſt, poſt moram, quaſi nouatione quadam facta, pœnam ſolam de- beri. l.obligationum ferè. õ. vlt. ſup. de obli.& act. Ve?
ominem cogi non po- m hic quoque dicẽdum
ra tamen nouatio hæc dici nõ poteſt: quia poſt mo-
ram reus facultatem habet facti præſtandi, donec lis conteſtata fuerit. l.ſi inſulam. Eadem eſt ratio lega- ti, ſi teſtator, exempli gratia, penum legauerit,& ſi hæres non dederit centum. Ideò enim penus peti non poteſt, quia ademptio quædam,& tranſlatio le- gati hic eſt, conditionem habẽs, quæ exiſtit, moram faciente hærede. l. ſi penum. quand. dies lega. ced. Fit namque tranſſatio legati, cùm res pro re datur. 1.6. de adimend. leg. Nec verò vlla propriè hic nouatio eſt, cùm penus poſt moram,& transfuſionem peti poſsit, vſque ad litem conteſtatam. l. cùm ſine præ- finitione. quand. dies lega. ced. Sed de his legatis ali- bi. l.1. de pe. leg. l.1.§. item ſi ita. ad leg. Falcid. Quod autem diximus, ſtipulationem pœnalem non im- pedire, quò minòs res principaliter promiſſa peta- tur, ſic accipiendum eſt, vt electionem habeat ſtipu- lator, non vt ei exigere vtrunque liceat. l.apud Cel- ſum.§. Labeo. de doli excep. l. reſcriptum.§. ſi pacto.
ſup. de pactis. Notandum autem eſt, ſi ex princi pali
obligatione actum ſit, poſſe quod am plius eſt in
pœnali ſtipulatione, peti,& contra. l. ſi quis à ſeruo.
ſupra pro ſocio. l. prædia. de act. empt. Quinimo in-
terdum, quicquid vtraque obligatione continetur,
promiſſor recte exigit, cùm videlicet actũ id proba-
tur, vt hic Papinianus ait. l. qui fidem.ſup.de trãſact.
CXVI. IDEM LIB. IIII. OVÉSTIONVM. b Ecem ſtipulatus à Titio, poſtea quantò minus ab eo confequi 1— poſſes, ſi à Mæuio ſtipuleris, ſin
1
dubio
4 eeelhs——— ͤͤͤſͤqqqé&é⁊&⁊&⁊⁊⁊é&qq—— e 3 188 “ 1
“ 4

10) 2 dubio Mæuius vniuerſum periculum po- teſt ſubire. Sed etſi decem petieris à Titio, Mæuius non erit ſolutus, niſi iudicatum Titius fecerit. Paulus notat. Nõ enim ſunt duo rei, Titius,& Mæuius eiuſdem obli- gationis, ſed Mæuius ſub conditione de-
bet, ſià Titio exigi non poterit. Igitur nec
Titio conuento Mæuius liberatur, qui an
debiturus ſit, incertum eſt:& ſoluẽte Ti- tio, nõ liberatur Mæuius, qui nec tenetur, cuùm conditio ſtipulationis deficit: nec Mæuius pendente ſtipulationis cõditio- ne rectè poteſtconueniri. A Meuio enim, ante Titiũ excuſſum, non recte petetur.
Is qui decem à Titio ſtipulatus erat, poſtea ſtipu- latus eſt à Mæuio, quantò minùs à Titio conſequi poſſet: quæritur, quæ ſit vis huius ſtipulationis. Ac imprimis dicitur Mæuius poſſe vniuerſum pericu- lum ſubire: vt puta, ſi nihil à Titio exigi poterit. Mi- nus nanque is ſoluere intelligitur, qui nihil ſoluit. J. ſi ita. 105. de verb ſignift.
II. Et ſi ſtipulator decẽ petierit à Titio,& litem cum eo conteſtatus ſit, non ideo liberatur Mæuius, alioquin fruſtra hæc ſtipulatio interponeretur. l. ſi decem. de ſolut. l.vlt. de reb. cred. Manet enim Mæ- uij obligatio in codem ſtatu, donec Titius ſoluerit.
Obiiciet fortè aliquis, duos reos promittendi hos
eſſe, atque ideo petita re ab vno alterum liberari debere. Hoc enim antiquo iure cautum erat, l. z. de duobus reis. præterquam in bonæ fidei iudiciis, I.1. §. ſi apud duos. depoſ. ante Conſtitutionem nouam Iuſtiniani. l. vlt. C. de fideiuſſ. Sed Paulus, qui ſcrip- ſit Notas in Quæſtiones Papiniani, hic notat Titiũ & Mæuium eiuſdem obligationis reos non eſſe, ſed Mæuium ſub conditione debere. Nam diſparitas obligationis conſtitutionem reorum impedit. l.ean- dem. infra de duob. reis.
III. Non poteſt conueniri Mæuius donec ex- ploratum fuerit, nihil à Titio exigi poſſe. Eſt enim obligatus ſub hac conditione, ſi& quatenus à Titio exigi poterit. Nam quamuis fideiuſſor non malè di- catur hic Mæuius, ſecundum morem loquendi ve- terum iuris autorum: I. fideiuſſor obligari.§. vlt. I.ſi fideiuſſores.A 2. de fideiuſſ. tamen quia non purè ac- cipitur, ſed ſub conditione, expectandus eſt euentus conditionis, vt conueniri poſsit. Itaque ſi quis fide- iuiſerit, ſub hac conditione, ſi reus non ſoluerit, reo motam facicnte, ſtipulatio committitur: nec antè fi- deiufior conueniri poreſt. Ea ſiquidẽ conditio tunc exiſtere intelligitur, cùm reus interpellatus ſoluere negligit, propter veriſimilem contrahentium vo- Iuutatem. l. fdeiuſſor obligari.§. vlt. de fideiuſ. Hoc igitur inter vtranque conditionem intereſt, quòd ex huius, de qua diſſerimus, conceptione apparet, eam non exiſtere, donec ſpes aliqua ſolutionis ſupereſt. In altera verò, ſimulatque ceilauerit reus, exiftere di cirur conditio. Quia verum eſt, reum non ſoluere, quam uis torte ſoluere poſsit. d. l. fidciuſſor.
11I1. Fideiuſſor, deficiente conditione, quia for- te reus rotum ſoluit, propriè non dicitur liberari,
Franc. Duareni luriſconſ.
quia nunquam obligatus fuit, l. ſi decẽ̃. de ſolur Sub conditione tamen debitor, ſi pendente conditione
ſoluerit, ea lege, vt conditione exiſtente in ſolutum cedat, liberabitur ea ſolutione, ſi poſtea cxtiterit con 4 ditio. l. ſub conditione. de ſolut.
CXVII. IDEM LIB. XII QVSTIONVM.
3
l centum homines, quos ego.
4
Fréſve meus elegiſſet, ſtipulatas 3 . us, l Dantequam elegerim, duos hære.
des reliquero:numero diuiditur ſtipula- nd Woc
tio. Diuerſum erit, ſi iam electis homini- s
bus ſucceſſerint.
Anunte electionem debentur genera,& tes incettæ. 9 2 4*.. 3 4 9 ideòque fit numero diuiſio. Poſt electionem ſpecies
ac corpora certa in obligatione ſunt, ac idcirco ſin- guli hæredes dimidias partes ſingulorũ hominum petunt. De qua diuidendi ratione ſatis dix prà cap. 54.l.in ſtipulationibus. b
CXVIII. IDEM LIB. XXVII OQVYESTIONVM.
FIber homo, qui mihi bonasſde
—
— mittit, propè eſt, vt omni modo ſit vtile, quamuis ex re mea promittat- Nam quid aliud dici poteſt, quoò minus liber homo teneatur? Nec tamen ideo,ſi ſtipulanti eidem ex eadem cauſa ſpon-
A
deo, tenebor. Quemadmodum enim ha-
bebit eius actionem aduerſus me, quod
iraque latere fructuario ſeruo, vel alieno qui bona-fide ſeruit, cõparabitur. Seruus autem fructuario ſi promittit ex re ip- ſius, vel alienus qui bona- fide ſeruitem-
ptori, nulla de peculio dabitur in domi.
num actio. Nam in his caſibus domini eſſe jntelliguntur. b Ki liber homo, qui bona- fide mihi ſeruit, aliquid
ſtipuletur ex re mea, vel ex operis ſuis, mihi acqu- rit:ſicut& fructuarius ſeruus, vel ſeruus alienus, qut
bona-fide poſsidetur. Inſti. per quas perſo. nob. ac-
quir. Quamuis enim liber ſit, tamen ex his cauſs habetur pro ſeruo, vt poſſeſſori acquirat. Quodſi ſtipulanti poſſeſſori aliquid promittat, etiamſi ex fe poſſeſſoris, vtilis eſt ſtipulatio,& ex ea acquiritur actio poſſeſſori:tametſi ſeruus domino promittens non obligetur. Hic enim veritas magis inſpicitur
uàm opinio, vt& aliàs plerunque.§. ſi quis rem.
Inſtitut. de legat. ne alias poſſeſſori non acquitatur
Nec habebitur pro ſeruo in hoc caſu, propter opi nionem poſſeſſoris, ſed pro libero potius, proptet rei veritatem, quia verum eſt eum liberum edfe.
Homo igitur liber, bona-fide poſſeſſus cõtranende del, leflus cun
diximus ſu. a
8 l(eruit, quod ſtipulanti mihi pro-
mnunwill ao lect ca
ol Zahom
rlen fen rxeunlam aag, non an alüs anon debet aeſom ſo
nden non
lm uli, ab alio ſtipulatus quæreret mihi? Hoc
al reonl
b dnet lipul
dtrxte p
edaun dicitu
b idqulli
1
uwütanre d
molüpra 1 1
dtkrendr darluud h n. h
banäun
3

— —
——
d Nle ey d Llolutione a
neatur: Necumas m ex cadem cui Quemadmodumen onem aduerli a uus quxrelet niſ b uctuario ſeruoynt ſeruit cöparabim ario ſi prominl i us uibonx fieli eeculio dabitorn.
am in his calbe 1
tul.
In Tu. De verborum ob!
cum poſſeſſore, ipſi obligatur. I.homo liber. de acq. rer. dom. nec obſtat, quòd non hac mente cum eo, ui liber bonafide nobis ſeruit, contrahamus, quaſi cum obligatum habituri. Plerunque enim id acci- dit, vt extra id quod agitur, tacita obligatio naſca- tur: veluti cm per errorem indebitum ſoluendi cauſa datur. J.ſi is cui.§. ſi libero. commodati. Ex contrario quæritur, ſi poſſeſſor promittat ex eadem cauſa libero homini an ei obligetur. Ait Papinia- nus, eum non obligari: idque propter regulam lu- lani, cuius alibi fit mentio. l. ſi ſeruo. de vſufructu. Quod quis ab alio ſtipulando mihi acqutrit, id à ne ſipulando 3 nihil agit. Quius regulæ hæc ratio ck: quoniam aliàs idem ſibiipſi obligaretur: quod erquam abſurdum eſt. Hoc itaque latere lomo haclfäde poſſeſſus, fructuario ſeruo, aut bonafide oſſeſſo comparabitur: quia ſeruo fructuario, aut honaßid poſſeſſo promittens, ex eadem cauſa non
oblggatur. In contrario latere, id eſt, cùm poſſeſſori
romittit liber homo, non compararur fructuario: quia liber homo promittens obligatur poſſeſſori, ſeruus fructuarius, aut bonafide polle ſſus, non obli- gatur, ac ne dominum quidem obligat de peculio. Eſt autem hoc genus loquendi vſitatum apud iuris auctores, hoc latere, contrario latere, cuius exem plum eſt ſub tit. de damno infect. cap. 11. quod ideò admo- nui,ne quis hic cum Zaſio nugetur.
Decem hodie dare ſpondes: d ixi, poſſe vel eodem die pecuniam peti, nec videri præmaturius agi, non finieo ſtipulatio- nis die: quod in aliis temporibus iuris eſt. Nam peti non debet, quod intra tem- pus comprehenſum ſolui poteſt. In pro- poſito enim diem non differendæ actio-
„„.. nis inſertum videri, ſed quò præſens oſtendatur, eſſe reſponſum.
8i ita concepta eſt ſtipulatio, Decem hodie dare Pndes:eodem die petens ſtipulator ante diem age- re aut plus petere, non dicitur.§. plus autem. Initit. de action. Nam etſi is, qui ſtipulatur hoc menſe, aut
s qui ſlip hoc anno, non poſsit ante finem anm, aut meuſis
petere.l. qui hoc anno. ſuprà l. eum qui certarum. in-
fia. quia tempus differendæ actionis cauſa inſer-
tum videtur: tamen aliud dicendum eſt, cùm quis
ſtipulatur, hodie ſibi dari. Hic enim ſpectatur con- ſietudo loquendi, ſecundum quam qui ſtipulatur, hodie ſine mora,& dilatione ſtipulari intelligitur,
quaſi ita ſtipuletur, DHecem nunc dart ſpondesssi tamẽ
promiſſor contendat, ſe ſtatim ſoluere non poſſe, modicum ei ſpatium temporis, humanmtatis cauſa dabitur, iudicis arbitrio. l. quod dicimus. de ſolut.. vlt.Inſti. de inutil. ſtipul. l.ſi cum militi. de compenſ. Decem mihi, aut Titio, ytrum ego velim da- ...„— 1 re pondes? ex eo, quod mihi dandum eſt, certi ſtipulatio eſt: ex eo, quod illi ſol- 1 ¹...
uendum, incerti. Finge mea intereſſe, nio potius, quàm mihi ſolui, quoniam
... 4 Dœnam promiſeram, ſi Titio ſolutum
non fuiller
lg. 10½ Cuͤm quis ſti ulatur ni; 5. 5 non obligationis ſed ſo zne, aut T itio dari, Titius dicleur. hans 8» e olutionis cauſa adiectus eſſe aiOs ſa. dedai ſa⸗ apeltaque nulla ei competit creditore. l. uod 1 ſen liheratut,etiam inuito iectio ad fauore detnero-dlt ſolur. Ea enim ad- Qodeljaeeneone hechrlajudde di hacſtipulatiou 8 um, niſ aliud cautum ſit vt in oné, Decem mihi, aut Titio, vtrum on pe-
lim, Jar ven, dare ſpon des? Quo caſu agit ſti 4 Pondes. u agit ſtipulator, n rum vt ſibi detur, ſed ctia
lig natus dici poteſt, vt quidã
4. 3. a ttimantduia nulla hic actio ei datur, ſed talrumn Lhe atori. l. uæcunque. ſuprà de oblig.& actionib. olnpetit autem actio incerti, vt ſoluatur Titio, ſe- ſententiã: cuius ratio ſub- ſc erta quantitas ſoluenda ſit Titio, certa videtur eſſe in hac quoque parte ſiipu-
quia hæc ſtipulatio merum factum conrtinet in perſona Titij, dicitur
autem. õ. qui id quod. Hoc enim agitur, vt Titio ſol- uatur, cui intereſt mea fortaſzis ſolui, quia procura- tor, aut creditor meus eſt. Ideò nudam ſolutionem
numerationèmq; hæc ſtipulatio ad perſonam Ttiij relata cõtinet. Cùm enim hoc, quicquid eſt, geratur nomine meo, ex hac ſtipulatione mihi ſem per dari, Titio autẽ ſolui, ac numerari interpretamur. Idq́; ſi⸗ gnificat his verbis Papinianus, Exeo quod mihi dan- dum e certi ſipulatio eſtrex eo quod illi ſoluendum eſt, incerti. Nec obſtat, quòd pecunia ſoluta accipientis plerunque ſargwa lus inſpicimus, quod pri ncipa- liter agitur, vt in ſpecie non diſsimili annotauimus. c. 68.& c. 97. l.ſi pœnam. l. ſi ita ſtipulatus. 5. poſſum.
CXIX. IDEM IIB. XXXVI. QVYEXOSTIONVM. Oli clauſula, quæ in ſtipulationi- dbus ſubiicitur, non pertinet ad eas partes ſtipulationis, de qui- bus nominatim cauetur. Doli clauſula ita concipitur, Dolum malum abeſſe, abfuturumque eſſé, vt diximus cap. 22.& 53.& com- plectitur quicquid contra bonam fidem,& æquita- tem fit. Dolo enim facit, qui contra bonum& æ- quum aliquid facit. l. qui æquitate. de except. doli. Quxæ tamen ſpecialiter excepta ſunt, hac clauſula non cõrinentur. Vlpianus ſub titulo rem ratam ha- beri, c. 22. Si in ſtipulatione ratam rem haberi ha- ctenus comprehenſum fuerit Lucium Titium ra- tum habiturum, cùm id apertè ageretur, vt hæredis cæterorümque perſonæ, ad quos ea res pertineret, omitterentur, difficile eſt exiſtimare doli clauſulam committi. Sanè cùm per imprudeutiam hę perſonæ omittuntur, actio ex doli clauſula competit.
CXX. IDEM L.IB. XXXVII. OQVESTIONVM.
I ita ſtipulatus fuero, Vanc ſum- mam centum aureorum dare ſpõdest
etſi maximé ita exaudiatur ille 888s
—
„ 9 VA 8, 1.
72,. „ —
—
„, 5+*— ————
—,—

1034 ſermo, Simod) centum aureorum eſt, non fa- cit conditionem hæc adiectio: quoniam ſi centum non ſint; ſtipulatio nulla eſt: nec placuit inſtar habere conditionis ſer- monem, qui non ad futurum, ſed ad pre- ſens tempus refertur, etſi contrahentes
rei veritatem ignorent. Hæc ſtipulatio, Hanc ſummam centum aureorunn
dare ſpondes? conditionalis non eſt, etiamſi ex men-
te contrahenrium hunc ſermonem ineſſe interpre- temur, ſi modò centum aureorum eſt. Nam etiamſi verbis id expreſſum eflet, non ideò conditionalis eſſet ſtipulatio, quia in futurum tempus non conci- pitur conditio, vt diximus ſuprà c. 100. An autem ita ſit accipienda hæc ſtipulatio, ſi centum aureorum eſt, non aperit in hoc loco: ſed locus eſt hac de re Aphricam, ſub tit. de leg.1. cap. 108.l.ſi ſeruus.§. qui quinque. Qui quinque in arca habebat, ita legauit, vel ſtipulanti promilit, Decem, quæ in arca habeo.& legatum,& ſtipulatio valebit: ita tamen, vt ſola quinque vel ex ſtipulatione, vel ex teſtamento de- beantur. Sed hæc verba Aphricani ſic accipienda ſunt, niſi alia fuerit mens contrahentium. Si enim de numero,& quantitate actum fuiſſe appareat, nec tanta ſumma reperiatur, inutilis eſt ſtipulatio.
CXX I IDEM L.LIB. XI. b RESPONSOKVM.
X ea parte cautionis, Dolumq, ma-
8 lam huic rei,promiſionique abeſſe,ab- — futurumque ſſeus ſtipulatus eh. Hpo
pondit:le, incerti agetur ſtipulationis vti- liter interponendæ gratia.
In contractibus bonæ fidei, cuiuſmodi eſt em- ptio, aut venditio, agitur interdum, vt alter alteri caueat, ac per ſtipulaionem promittat: veluti cùm emptor a venditore petit, vt duplam promittat, ſi eui(ta res fuerit. l.z. de euictio. l. quod fi nolit. 5. quia aſsidua. de ædi. edict. In ſtricti iudicij contractibus idem dici poteſt, ſi incerta fuerit doli mali clauſula. Coᷓtractus enim, cui hæc clauſula adſcribitur, quam proximè ad naturam bonæfidei iudiciorum acce-
dit, vt diximus cap. 119. l.doli clauſula. Propter hanc igitur clauſulam, ſi parùm vtiliter concepta ſit ſti- pulatio, aduerſus promiſſorem poterit agi, vt rectè, vtiliterque interponatur.
Mulier ab eo, in cuius matrimonium conueniebat, ſtipulata fuerat ducenta, ſi concubinæ tempore matrimonij cõſue- tudinẽ repetiſſet nihil cauſæ eſſe reſpon- di: cur ex ſtipulatione, quæ ex bonis mo- ribus concepta fuerat, mulier impleta conditione pecuniam aſſequi non poſsit.
Hæc ſtipulatio bonis moribus maximè cõgruit, imò legibus,& conſtitutionibus, quia vxorem ſi- mul,& concubinam habere non licet. C. de concu. quamuis aliàs concubinatus Iure ciuili permiſſus
Atc. Lin concubinatu. de concub. Itaque in hac ſpecie
FEranc. Duareni luriſconf.
committitur pœna, ſi concubinæ conſuetudinem repetierit maritus. Idemque in quacunque alia ſpe- cie ſimili dicendum eſt:veluti ſi aleator promiſerit
centum, ſub conditione, ſi alea luſerit. Hæc enim ſti. pulatio ex bonis moribus concepta eſt, cùm alea
res ſit turpis,& à ſapientiſsimis quibuſque ſemper
damnata. ſuprà de aleæ luſu,& alcator. Qugdrcel
OQuidiani verſus oſtendunt: b Sunt etiam ſeriptæ, quibus alea luditur,artes. Hoc eſt ad veſtros non leue crimen auos.
Obiicitur à nonnullis dictum Vlpiani, ſub titd pactis. c. 7. Si ob maleficium, ne fiat, promiſſum ſit, nulla eſt obligatio ex hac conuentione. Sed VIpia nus de eo loquitur, qui promittit alij ne maleficuun faciat:veluti ſi mulier marito promittat centum ne
concubinam repetat. In qua ſtipulatione ineſt tur
pitudo, cùm gratis,& ſine mercede, à maleficio ab. ſtinere debeat. l.z ·de cond. ob turp. cauſ. Hic auten ab co, quem vutf
loquimur de ſtipulante pecuniam
à maleficio metu pœnæ deterrere. Quam diuerſita ¹ tem mirum eſt à Zaſio animaduerſam non fuiſſe. 10
In inſulam deportato reo promitten di ſtipulatio ita concepta,( um morierisda- ri non niſi moriente eo committitur.
In ſtipulatione quicquid palàm, ac diſertè verbis
non exprimitur, id omiſſum eſſe intelligẽdum eſtl quicquid. Itaq; ſi quis ita ſtipulatus ſit, Cum murienu
dari? deportato in inſillam promiſſore, ſtipulatio
non committitur, cùm de deportatione nihil cau- tum ſit⸗quamuis aliàs plerunque, qui capite minui- tur,& libertatem, aut ciuitatem amittit, pro mor- tuo habeatur.Id accidit vbi eadem ratio, atque vti- litas eſſe videtur. I.l.§. vlt. de bonor. poſſeſ. cont.ta bul. l. intercidit. de condit.& demon. l. actione. 5. pu- blicatione.pro ſocio. Nam vbi diuerſa ratio eſt,hæc
interpretario extenſibque locum non habet. Quod
in quaque ſpecie iudicare non admodum difficil eſt.l.cum pater.§. hæreditatẽ. de leg. 2. l. ſed ſi moss de dona. inter vir.
iſci. Sed de ſingulis hypotheſibus ad hunc locum pertinentibus, dicemus ſuo loco.
tio hæredẽ eius tenetſicut ex cæteris ali
contractibus, veluti mandati, depoſiti. V 5 noram 0
Ex delicto defuncti hæres non tenetur,
*
ad eum peruenerit, aut cum defuncto lis contetuaa ſit. C. ex delict. defun. Quod eſt accipiendum, mi
ex contractu,& rei perſecutione naſcatur actio:Ve·
15
luti ex ſtipulatione, qua promiſſum eſt, dolum ma. Nam hæres ob do potckt 1
depoſiti. l. ex contractibus. de oblig.& act. Lad ca.
lum abeſlſe, abfuturümque eſſe. lum defuncti ex hac ſtipulatione conuenmuri Idemque de aliis contractibus ſcriptum
vlt. de reg. iur. l.ſi hominem.§. datur. depoſ.
CXXII.SCAEVOLA LIB.XXMI DIiGESTORVM.
8 8 ceperat ſoluendam in longinqua
prouincis
& vxor. l. Statius.§. vIt. de iue
erndan mutuam 3
exclit; aüieret ra auco Nec me abcunone! aageelt, qlal katatc& in nauelbi deb uron comp m dec.vlt ategpconud * tW gnod i vmumbik b untum ſt tandebitor al astme imer
1
— —
ürudcen l. Ai, hqu Ex facto rei promittendi, doli ſtipuli
umlcen

ur detenere Qum auimaduetlamm
epottato reo mn oncepta,(unmn
lente eo conmn icquid palim acdite miſſum eſce inellgine s ita ſtipulats tan nſulam promiſor, h um de deponarorl s plerunque,quicht ut ciuitatem aminim idit vbi eadem moa S.vlt de bonot lä ondit.& demon lta Nam vbi diettinn ioque locum wnter udicate donadmolnt ercdirui de eg Kvxot. Statius. 1 lis hypottelbus adbu
mus ſuo loco. romitendi baih
1
—
—
— *
’
eltniſi creditor, cuius intereſt, diſſentiat. Qu let, ſi ponamus locum nullum ſtipulationi adie-
In Tu. De verborum oblig.
rouincia poſt menſes tres, eàm que ibi dari ſtipulanti ſpoponderat, poſt paucos dies Romæ teſtato creditori dixit„ para- tum ſe eſſe&omæ cam numerare, detra-
da ea ſumma, quam creditori ſuo vſu- rarum nomine dederat. quæſitum eſt,
cum in integrum ſummam, in quam ſti- pulatione obligatus eſt, obtulerit, an eo ſoco, in quo ſoluenda promiſſa eſt, ſua die integra peti poſsit. Reſpondit„poſſe ſipulatorem ſua die ibi, vbi ſoluendam ſtipulatus eſſet, petere.
s qui promiſit, certo loco& tempore ſe pecu- niam ſoluturum, quam mutuò accepit alio loco& tempore, non rectè eam offert. l. is qui. de eo quod certo loco. l.obſignatione. C. de ſolutio. Itaque ea oblatio à præſtatione vſurarum minimè eum excu- ſat.litutor.§. Lucius. de vſu. quia minus, quàm de- bet, offerre intelligitur. arg. 5. plus autem. Inſtit. de act. eceptum tamen eſt, doneam oblationem eſſe, ſjalio in loco aliõque tempore præter pecuniam creditam, quod intereſt offeratur. Nam& creditori alio in loco ita petere licet, actione ſcilicet arbitra-
ria, vt eius quod intereſt, ratio habeatur. I.I.& 2. de
eo quod certo loco. Nec me mouet, quod à quibuſ-
dam obiicitur, hac ratione iniuriam fieri ſti pulato-
ri, qui docere cogetur, quanti ſua interſit, non abſ- que magna difficultate& incõmodo. l.vlt. de præt. ſtip. Nam imputare ſibi debet, quòd certam ſum- mam ſtipulatione non comprehenderit; ſecundum Venuleij conſilium dict. l.vlt. Deniq; reo nunquam ſoluente in eo, de quo conuénit, loco, neceſſariò ad æſtimationem eius: quod intereſt, deueniendum erit: cuius probatio incumbit creditori. Idem dicen- dum eſt, etſi locus tantùm ſtipulationi adiectus ſit. Non poteſt enim debitor alio loco ſoluere, inuito ſtipulatore, cuius fortè intereſt, pecuniam eo loco
ſolui.l.is qui. de eo quod certo loco. Quod enim di-
citur, promiſſorem vbique ſoluere poſſe. l. conti-
naus.§. cùm ita. cum hac exceptione accipiendum uæri ſo-
ctum fuiſſe, ſed tantùm conueniſſe, vt poſt diem certam pecunia reddatur: an ante diem reddi poſ- ſitEt vulgò dicitur, quia tempus non tantùm debi-
toris gratia adiicitur, ſed etiam creditoris, cui pro-
miſſæ ſunt vſuræ, ante diem offerentem nihil age- re. arg. l.eum qui. de an. leg. l. ſi ita relictum.§. Pega- ſus. de leg. z. Que ſententia ſi vera eſt, multò facilius eam ſequcmur, ſi diſertè cautum ſit, vt debitori ante diem ſoluere non liceat. Sed eruditiores putant hu- luſmodi pactiones, contrarias bonis moribus,& pu- licæ vtilitati, omnino reiiciendas eſſe. J. pacta quæ contra. C. de pactis. Molinæus de vſur. quibus aſſen- tior non grauatè propter vtilitatem: quamuis certi utis id non eſſe fatear. Durum enim atque odio- lum eſt, non poſſe debitorem ab vfuraria obligatio- ne ſoluendo ſeſe liberare: cùm præſettim huius vſu atie vtilitatis in hac diſi putatione nullum apud iu-
usauctores cxemplum reperiatur.
centum aureorum efſt„R a
Detracka ea ſumma. Hiſce verbis ſi
uola in mutuo conrrahendo debit ri pro futuris v
gnificat Scæ-
ſdaale orem credito-
urts aliquam fumm
ſum dediſſe: vt exeml ati diee n zclne bli gratia, credita fuit ſum-
ma centum aureori Gri feorum, ac debitor pro vſuris de-
cem repræſentauit: quo caſu nonaginta tantùm Penes debitorem reſident. Vnde exiſtimarunt ali- qui mutuum non eſſe contractum„niſi in nona- Funranl ribi de dact. lkrogaſti. de rebus credi. cùm bee 4 od. vnon nume. Pecun. atque ideo vſuras Ntum fummæ deberi. Quæ fententia rece-
pta non eſt: nec mihi valde probatur: modoò null fraus arguatur contrahenti Jal in fi 1 A Sut ntium. arg. l. qui in fatu- rum. de pactis. l.z.§. non mald. de doli except. Quod 3 nem hic dicitur, detracta ſumma, ſic acci pimus, ebitorem obtuliſſe quidem integram ſortem, quæ
G aulicOr liquid præterea pro vſi- VS Kennane äln u5 cenpars,qaohecnnaie 4 lA VCrbA O it: ſed detraxiſſie quod ederat 1n anteceſſum pro vfuris eius temporis, quod nondum Prætetierat tempore oblationis. Nec verum eſt, nonaginta tantùm accepiſſe debitorem, Sam 1s Teuera centum acceperit, ex quibus decem fœneratori dedit. 34 Callimachus mutuam pecuniam nau- ticam accepit a Sricho ſeruo Seij in pro- incla Syria, in ciuitate Beryto vique Brentefium, ld que creditum eſſe in om- nes nauigij dies ducentos ſub pignori- bus& ex hypothecis mercibus aà Beryto comparatis,& Brenteſium perferendis,& quas Brentefio empturus eſſet,& per na- uem Beryto inuecturus: conuenitque in- ter eos, vti cùm Callimachus Brente- ſium perueniſſet, inde intra Idus Septem- bres, quæ tunc proximæ futuræ eſſent, aliis mercibus emptis,& in nauem miſ- ſis, ipſe in Syriam per nauigium profici- ſcatur: aut ſi intra diem ſupraà ſcriptam non reparaſſet merces, nec enauigaſſet de ea ciuitate, redderet vniuerſam conti- nuòo pecuniam, quaſi perfecto nauigio, & preſtaret ſumptus omnes perſequen- tibus eam pecuniam, vti in vrbem Ro- mam eam deportarent: camque ſic rectò dari fieri, fide roganti Sticho ſeruo Lu- cij Titij promiſit Callimachus. Sed cùm ante lIdus ſuprà ſcriptas, ſecundum con- uentionem, mercibus in nauem impoſi- tis, cum Erote conſeruo Stichi, quaſi pro- uinciam Syriam peruenturus, enauiga- uerit: quæſitum eſt, naue ſubmerſa,c m ſecundum cautionem Callimachus me- ces Beryto perferendas in nauem mil 1
ſet eo tempore, quo iam Perunian Breu- 8 9 2

o — 3 7
1336
teſio reddere Komt perferendam debe- ret, an nihil proſit Erotis conſenſus, qui
cum eo miſſus erat, cuique nibil amplius
de pecunia ſuprà ſcripta poſt diem con- uentionis permiſſum, vel mãdatum erat, quàm vt eam receptam Romam perfer- ret,& nihilè minùs actione ex ſtipulatu Callimachus de pecunia domino Stichi teneatur? Reſpondit, ſecundum ea, quæ proponerentur, teneri. Item quæro; ſ .. X. Callimacho poſt diem ſupra ſcriptam . 1— I. nauiganti Eros ſuprà ſcriptus ſeruus con ſenferit, an actionem domino ſuo ſemel acquiſitam adimere potuerit: Reſpondi, non potuiſſe, ſed fore exceptioni locum, ſi ſeruo arbitrium datum eſſet, eam pe- cuniam quocunque tempore in quemuis locum reddi. b In hac hypotbeſi proponitur Callimachum pe-
cuniam nauticam à Sticho ſeruo Seij mutuam ac- cepiſſe. Eſt autem pecunia nautica, quæ& traiecti- tia,& maritima dicitur, quæ trans mare vehitur pe- riculo creditoris. L... ſuprà de naut. fœn. l.i.& vlt. C. eo. Ltraiectitiæ. de oblig.& actio. Nam tametſi aliàs periculum qebitoris ſit. l.incendium. C. ſi cert. pet.. in ratione.§. incertæ. ad leg. Falcid. hoc tamen hic agitur, vt periculum creditor ſuſcipiat,& ita de- mum ci teneatur debitor, ſi ſalua nauis in portum appulerit. Itaque permittitur creditori, maiorem vſuram, quaſi periculi huius pretium quoddam, ſti- pulari. Eſtque centeſima hæc vſura, ex Iuſtiniani Conſtitutione, qua antiquum ius emendatum eſt.l. eos. C. de vfur. Nam veteri iure modus præfinitus non erat, vt Paulus oſtẽdit lib. 2. Senten. tit. de vſur. Traiectitia, inquit, pecunia, propter periculum cre- ditoris, quandiu nauigat nauis, infinitas vſuras ca- pere poteſt. Quem locum non videntur legiſſe qui de hac re ante nos ſcripſerunt. Callimachus igi- tur mutuam pecuniam nauticam accepit, ſed in hoc mutuo pacta quædam interpoſita ſunt, eaque ſolenni ſtipulatione confirmata, de quibus dicen- dum eſt.
I. Conuènit, vt periculum ſuſcipiat fœnerator na- uigationis à Beryto vſque Brunduſium(quod& Brenteſium dicitur) non pro commeatu tantùm, ſed etiam pro remeatu:idque in omnes nauigij dies ducentos. Ex quo appater, vſuram, de qua hic agi- tur, aαρρρορτειισιακν. Scd hoc extra rem.
II. Debitor obligauit creditori, huius pecuniæ nomine merces Beryto comparatas,& Brundu- ſium perferendas,& præterea merces, quas Brun- duſij empturus eſſet,& per nauem Beryto in- uecturus.
III. Conuénit, vt debitor reparet merces Brun- duſij, id eſt, loco venditarum aliàs emat,& eis in na- uem immiſsis intra Idus in Syriam proficiſcatur: aut ſi intra id tempus non reparer merces, nec ena-
uiget e Brunduſio, vniuerſam reddat continuò pe-
cuniam, id eſt, antequam in Syriam redierit. Siue
Franc. Duaremi luriſconſ.
ergo non reparauerit merces, ſiue non enauigaue- rit è Brunduſio ante Idus, cam pecuniam ſoluere debet Brunduſij. Et animaduertendum eſt, ideò hanc legem dictam eſſe contractui, quoniam eofe. re tempore maria clauduntur, vt Vegetius ait,& pe. riculoſa incipit eſſe nauigatio. l.3. C. de naufr. Ne er- go temere periculum nauigationis ſubeat crediton ſi liceat aduerſo tempore debitori nauigare. Lan petitorio.§.vlt. de rei vind. vtilis eſt ei hæc conditio. Hæc ſunt præcipua capita ſtipulationis, inter Calli
machum,& fœneratorem contractæ. Nunc viden- 3
dum eſt, quid poſtea acciderit, quidque vel ſecun- at 1.
dum ſtipulationem, vel aduerſus eam factam ſit. ant rommlt Quod vtique ſubobſcurum eſt, nec facilè ex hoc ekhun
loco perſpici poteſt. Hæc enim verba, Sed cum ant 2 Idus ſupra ſcripta ſecundum conuentionem; exc. oſten. 5 dunt Callimachum ante Idus nauigaſſe. Verùm ſe- ahin de quentia repugnant: Cum ſecundum cautionem Call. 1 machus merces Beryto perferendas in nauem miſiſſet 5„5 4 tempore,&c. Sed verior mihi videtur lectio„quam 1 aliqui codices habent, Cum ſecundum cautionem Cal- a etes, lmachus merces Beryto perferendas, in nauẽ miſiſſeta ra tempore,&c. Ex ea enim lectione colligimus Cal- limachum merces in nauem impoſuiſſe ante Idus: ai res! ſed ante Idus eum non enauigaſſe. Hæc enim ver- at,t P. ba, Sed cum ante Idus ſuprà ſcriptas,&yc. quæ ambi- len 9 gua ſunt„quia obſcurum eſt quid quò referendum 1 ſit, ſequentibus verbis explicantur. Ex quibus ap. paret non enauigaſſe Callimachum, ſed in naue akrpta nol potius manſiſſe. Nam facilè eſt animaduertere, hanc ibertas ſpeciem ab homine rudi,& parum diſerto, propoſi- tam fuiſſe, in qua hyperbata,& battologie, atq; aded rermer ſolœciſmi orationem obſcurant. Sed de orationis nelöprä enere minùs eſt laborandum, cùm intelligamus,(hudi dla quid conſultor ſentiat. Alciatus negationem hicad. dendam eſſe cenſet:cui non facilè aſſentimur, quòd ir veteris Codicis nullius auctoritate nitatur. Ex iam anxänplex: dictis perſpicuum eſt, Callimachum ante Idus non en Cludom enauigaſſe è Brunduſio, idque contra formam con. iachat uentionis: ſed conſenſu Erotis ſerui id factumeth inucnndt qui miſſus cum eo fuerat ad perſequendam peal. iaaaminoh niam, quæ Brunduſij ſolui debebat ſub condito. ia qui f ne,&c. Quæritur ergo, an naue poſtea ſubmerſa n- ſae 84
hil proſit Callimacho Erotis conſenſus, quo minds aaſ 1 ſortem cum vſuris ſoluat fœneratori. Et reſpondet 7 pulan
Scæuola, nihilò minds teneri. Non enim aliter per. culum hic eſt fœneratoris, quàm ſi Callimachus i. tra Idus nauigauerit. Nec poteſt ſeruus, cui manda- tum eſt, vt pecuniam exigat certo loco ac tempo. re, conſenſu ſuo conditionem domini deteriotem reddere. Idque ad procuratores quoſcunque,&alii- narum rerum adminiſtratores pertinet, quos ne- cn ceſſe eſt fines mandati diligenter cuſtodire. l dili eknim l genter. manda. Non poteſt igitur procurator tem pus ſolutionis prorogare, niſi ſpecialiter id ei man diocke datum ſit, aut niſi plenam, liberamque rerum ad-
miniſtrationem habeat. l. procurator cui generali tene ter. de procurato. Si tamen appareat, in propoſta dene ſpecie, arbitrium ſeruo datum eſſe, pecuniam qn mli cunque tempore in quemcunque locum reddendt die
..— 3 prorogando tempus, non videbitur fines mãdati ſui dünd exceſsiſſe. Proinde tametſi Callimachus mero iure teneatur, propter verba ſtipulationis, tamen ex bo.
..* no& æquo ob ſerui conſenſum, qui a dom a vOlul

nm lectione coll n
mauem impoſuiſem enauigaſſe Hec an ſapri ſcnpta,Gê un tum eſt quid quörie s explicantur.Ex gun Callimachum, flne facildè eſt aumadter udi,& parum dim erbata,& battologgan mobſcurant. Nd decs
—
. Alciatus negnierte
xui non facilè aſemumi lus auctoritate liure &, Callimachum nrel- fo, Idque contr for enſu Brots ſeruiidä-
Cuerat ad petſeqpeniu
ſij lolui dedebat ühn voan mue poſte⸗ lim ho Brotis confenlie du ſoluat fereruoll tn V
In Tu De verb
voluntate alienus non eſt xceptio ei dabitur. Cur autem res cius qui vectigal non ſoluit, publicano concedente, in commiffum non cadat, alio in loco opportunius tractatur. l.vlt. de publica.
Elauius Hermes hominem Stichum manumiſsionis cauſa donauit,& ita de
eo ſtipulatus eſt, ſi homo Stichus, de quo
agitur, quem hac die tibi donationis cau- ſa, manumiſsioniſque dedi, à te hære- déque tuo manumiſſus, vindictaque li- beratus non erit, quod dolo malo meo non fiat, pcenæ nomine quinquaginta dari ſtipulatus eſt Flauius Hermes, ſpo- pondit Claudius. Quæro, an Flauius Hermes Claudium de libertate Stichi conuenire poteſt? Reſpondit, nihil pro- poni, cur non poteſt. Item quæro an ſi Flauij Hermetis hæres, à Claudij hære- de pœnam ſuprà ſcriptam petere volue- rit, an Claudij hæres libertatem Sticho præſtare poſsit, vt pœna liberetur? Re- ſpondi, poſſe. Item quæro, an ſi Flauij Hermetis Bæres cum Claudij hærede ex cauſa ſuprà ſcripta nolit agere, an nihilò minus Sticho libertas ex conuentione, quæ fuit inter Hermetem& Claudium (vt ſtipulatione ſuprà ſcripta oſtenditur) ab hærede Claudij præſtari debeat. Re- ſpondit, debere.
Ex hac hypotheſi triplex naſcitur queſtio. Prima eſt, An Flauius Claudium de libertate Stichi con- uenire poſsit. Et Scæuola ait, nihil proponi, cur non poſit. Non enim in conditione tantùm eſt mamu- mißsio ſerui, ſed etiam in obligatione: quod ſatis ex eo manifeſtum eſt, quia Flauius Stichum manu- miſsionis cauſa donaſſe dicitur. Aliàs de libertate agi non poſſet. lita ſtipulatus. ſuprà. liſi quis ſub con ditione. fuprà, ſi quis omiſs. cau. teſt. Hic autem lo- cus ſatis demonſtrat, ſtipulatione pœnali principa- lem obligationem non nouari. Qua de re diſputa- tum à nobis fuit ſupraà cap. 115. l.ita ſtipulatus. Se-
cunda quæſtio eſt, An donatarij heres Stichum ma-
numittere debeat, vt à pœna liberetur. Et ait Scæ- uola, poſſe, quia idem ius competit hęredi, quod de- functo, cuͤm præſertim hæredis mentio facta ſit in ſtipulatione. Quod autem hic dicitur de pœna, vi- detur contrarium Diocletiani reſcripto, in quo ſcri- ptum eſt, ideo pœnam non exigi in ſimili ſpecie, quia ſeruus poſt duos menſes liber fit abſque fa5 donatarij ex conſtitutione Diui Marci.l.vlt. Cod. 1 mancip. ita vend. l. vlt. ſuprà qui ſine manumif. Ve- riſimile enim eſt, de effectu magis; quàm de actu ipſo,àA contrahentibus cogitatum eſſe, nec aliud ſpe-
dalle, quàm vt libertatem ſeruus conſequeretur. 1
Venditor. de ſeruis export. Verùm in hiac hon.un cäitus manumittendi modus à Lofrahenn bus ex Pleſtis eſt, nempe per vindictä a pud magiſtratum,
Venditore, non eſſe hæredun
Seruo enim hic cöõſiſtere in iudicio per
orum oblig.
walibilin aſhnon eo tantùm animo fuiſſe donato- em, vt feruus liber fieret, ſe
ruu ſed vt certo mod— tione ad libe der
neie⸗ ttaté perueniret. Cupiebat fortè apud aSiltratum manumitti, vt libertas cius magis in-
etner Birmaggatekeremewenae liberatus ſeruus ciuis Rom 3 f. e ennehtam conſtitutione Diui Marei lae vnſe dud iame à donatario man umiſſ en ee ecereu erf qui ſine manu. ad liben. u fr Lallictane 3 ad t. Eum, qui ita venit, vt intra tempus manumitteretur, cùm dies præſtande liber- htie venerit. viuente venditore 2& perſeuerante in untate, perinde haberi, ac ſi ab eo à quo debuit manumitti, manumifſus eſſet: mortuo autẽ eius voluntatẽ. randam, Diuus Marcus cũ filio ſuo uere we hho. tia quæſtio eſt, Si Flauius, aut eius hæres,agere nolit aduerſus donatarium, an ſeruus ipſe de libertate ſua eum conuenire poſsit. Et reſpondet Scæuola, poſſe. mittitur. arg. Ivix certis. ſupr. de iud. Ac tametſi ex alterius ſtipꝰ. tione alteri non acquiratur ſtricto iurc. l. ſti pulatio iſta.§. alteri. tamen vtilitatis atque humanitatis cau- ſa ab eo iuris rigore facilè receditur. Idemq; conſti- tutum eſt de eo, qui fundum alicui donauit, ea lege, vt poſt decem annos eum alij reſtitueret. l. quoties. C. de donat. quæ ſub mo. Sed receptum eſtin vtra- que ſpecie donatori licere voluntatẽ mutare, quan- diu res integra eſt, adeò vt niſi in eadem voluntate perſeueret, tertio, cum quo negotium geſtum non eſt, nullum ius acquiratur. l.z. de ſer. export. Quæ ſententia locum habere non poteſt, ſi terrius ille Ni- pulatus ſit. I.cùm maritus.§. vlt. de pact. dotal. aut eius nomine alius, quo caſu vel ex iure, vel ex rece- pta conſuerudins, alij ſtipulari licet, ſicur tabellio- nes moribus noſtris ſtipulantur abſentibus.
Cohæredes cùm prædia hæreditaria diuiſiſſent, vnum prædium commune re- liquerũt, ſub hoc pacto, vt ſi quis eorum partem ſuam alienare voluiſſet, eam vel cohæredi ſuo, vel eius ſucceſſori vende- ret centum viginti quinque: quòd ſi quis aliter feciſſet, pœnam centum inuicem ſtipulati ſunt. quæro, cùm cohæres mu- lier, cohæredis liberorum tutores ſæpius teſtato conuenerit,& deſiderauerit, vt ſe- cundum conuentionem aut emerent, aut venderent, hique nihil tale fecerint:an ſi mulier extero vendiderit, pœna ab ea cen tum exigi poſsit? Reſpondit, Keuhavm ea quæ proponerentur, obſtaturam doli mali exceptionem.
uamuis in ſtipulationibus maximeè zuſhicie d verbis expreſſum cautumque ü Ale quid. fuprà. tamen verba aucupari nom de emas hs inſpicere quid veriſimiliter zerm deadet 3 Prcete
tiones enim inſunt aliquãdo ſtipu noni Leri mili contrahentium voluntate, ſine quibus
. 7.... m. abſurditatéemve contineret. I. quitatem aliquam„ a ue
mus, qui
2
3
1037
vͤ““ 4 ſſ““
“ 1

1038 quoties. 80. Itaque ſi conuenerit inter cohæredes, vt ſi quis eorum prædij communis partem vendere velit, eam cohæredi ſuo vendat. Hanc conuentio- nem cum exceptione accipiem us, ſi cohæres emere velit. Nam aliàs o biroy adeò iniquum eſt,& à ra- tione alienum, vt contrahentes ita ſenſiſſe credibile non ſit. Valet igitur pactũ, ne rem alij vendas, quà3m mihi. l. qui fundum. de contrah. empt. l.ſi ſterilis.§. ſi tibi. de actio. empt. Cuius pacti ea vis eſt, non vt co- gatis mihi vendere, ſed vt alij vendere nemini poſ- ſis. Sed& ſi quis pactus ſit ſimpliciter, ne rem ven- dere liccat, hoc quoque pactum vtile eſſe poteſt. I. vlt. C.de pact. inter empt. Sed de hoc genere pacti dicemus cap. 135.§. ea lege. b 4 Centum viginti quinque. Hic pretium certum à cöntrahentibus prudenter definitum eſt, nequa eo nomin e controuerſia inter eos poſtea hauriretur. Nam ſi de certo pretio inter eos non conuenerit, dubitari poteſt, an quantum ab alio offertur, præſta- ri debeat, an verò fufficiat commune vſitatumque pretium ſoluere. Et exiſtimo inſpiciendum eſſe ante omnia, quid actum ſit quod tum ex conceptione ſtipulationis, tum ex aliis coniecturis, cognoſci po terit. l.ſemper in ſtipulationibus. de regul.iur. Si id non apparcat, concra ſtipulatorem interpretamur, qui potuit ſtipulationem latius concipere. l. quic- quid. ſupra. Ac pretium rei in dubio id eſſe intelli- gimus, quo vendi poteſt.l. ſi ſeruus furtiuus. de cõdi. furt. L.1.§.ſi hæres. ad Trebel. Sed videndum eſt, ne falſus ſimulatũſq; emptor, maioris pretrj A conſorte extorquendi cauſa, ſubiiciatur. L.vlt. C. de iure em- phyt. l.eum qui.§. cum igitur. de in diem addic. Fapius tetato. In conſultationibus multa recitari ſolent ab imperitis hominibus, quæ non multùm ad rem pertinent, nec ius varium inducunt: ſicut hic accidit. Quamuis enim vna interpellatio de- nuntiatiõq; ſufficore poſsit, modò nec inſtantia in- terpellantis remiſſa, ne voluntas mutata ſit. l mora. de vſur. tamen hic proponitur, cohæredem ſæpius conuentum fuiſſe. Poſt hanc autem conuentionem, ac denuntiationem modicum tempus expectari ar- bitrio boni viri, ratio, æquitaſque ſuadet. argu.l. continuus.§. cùm ita. infrà l. prima. de iure deliber. Sed& elapſo eo tempore, quandiu res eſt integra, moram purgari poſſe, receptum eſt. Qua de re di- ximus ſuprà cap. 84. b Aut emerent, aut venderent. Ex verbis ſuprà ſcri- ptis non videtur ſtipulatio tã plenè concepta fuiſſe, vt tali denuntiatione neceſſariò hic vtendum ſit. Sed quia hic cohæres à communione tantùm rece- dere fortaſsis volebat, denuntiauit tutoribus, non tantùm vt emerent, ſed etiam, ſi ita eis videretur, partem pupilli venderent. Eaque denuntiatio ſecun dum conuentionem facta hic dicitur: quoniam qui ita denuntiat, nihil contra conuentionem facere di- ci poteſt.Sed quocunque modo ſtipulatio concepta hic eſſe proponatur, arbitror tutores non poſſe par- tem pupilli ſine decreto Pretoris vendere. Nam etſi ob voluntatem parentis defuncti permittatur alie- natio rerum pupillarium ſine decreto. I.1.& vlt. de reb. eorum, qui ſub tute. 13. C. quando decret. op. tamen cùm hæc parentis voluntas eſſe probatur, vt partem ſuam vendat, aut partem cohæredis emat, ytilius eſt ſic eam voluntatem interpretari, quaſi id
Franc. Duareni luriſconſ.
voluerit, quod magis expedire videretur. Vt ergo cognoſcatur, vtrum è re pupilli futurumn ſit, Præto. ris interuentu, deoretôque opus eſt. l. magis puto. de reb. eor. qui ſub. b
Agerius filiusfamilias ſeruo Publij Mę- uij ltipulanti ſpopõdit, ſe daturum, quic- quid patrem ſuum Publio Mæuio debete conſtitiſſet. quæſitum eſt patre defundt, antequam conſtitiſſet quid quantum-
que deberet, an ſi aduerſus hæredem cius actum fuiſſet, aliumve ſucceſſorem,& de debito conſtitiſſet, Agerius teneaturRe.
ſpondit, ſi conditio non extitiſſet, ſtipula- tionem non eſſe commiſſam.
Hoc reſponſum Scæuolæ, ante aliquot annos ac.
curatè interpretati ſumus:editùſque eſt noſter deca
re commentarius: quem ideo Scæuolam inſcripſi
mus, quòd Scæuolæ Iureconſulti morem de iure
tantùm reſpondendi, non de iis quæ in coniectura poſita ſunt, minimè vulgò notum, in eo libro pate- feciſſe ac demonſtraſſe nobis videamur. Huius igi. tur capitis interpretatio ex eo commentario peten- da eſt. Poſt cuius editionem inciderunt in manus noſtras ſcripta quedam eruditorũ hominum Franc. Connani,& Bar. Faij, quorum alter noſtram imer⸗ pretationem probat, alter, aut vterque potius acriis in Scæuolam inuehitur, quàm quiſquã adhuc alius ante eos fecerit. Sed cùm ego non Scæuolæ modoò ſententiam explicem, ſed conſilium etiam tuearac defendam, cauſa Scæuolæ à noſtra ſeiungi profectò non poteſt. Atque eo iuſtior futura eſt defenſio no. ſtra, ſi quando eam meditari nobis cõtigerit. Quod mihi non videtur magnopere neceſſarium eſſe. 9i
cui enim libeat ſcripta noſtra, quæ iamdiu exie- runt, euoluere, iſque omni animi perturbatione va- cet, quæ hominem à veri cognitione auertat: futu-
rum cõfido, vt eum adſtipulatorem habiturus ſim.
Ac vt verè ingenuéque dicam quod ſentio, cum bona clariſsimi& doctiſsimi viri Bartho. Faijye- nia, rationes quibus Scæuolam oppugnat, ciuſmodi
ſunt, vt vel dubitantem me de huius cauſæ æquita-
——— ——— —
lGant, Clan lemu 5 alremmmib u goleb pl gi cho eng gack cond. Barmmilum 1 Mlolurs vl rnjücereſed⸗ gcdctur. A e, gliin aiko umen ir lünduitos,9 Eunim teſd Umrhonla vgis apen
auxreiciend
astenurjſe rinnanſtt üisguod 1
a nomenti
te confirmare in mea ſententia, ſcrupulùmque om. aa
nem mihi eximere poſsint. Nam quantò maior eſt apud me talis tantique viri auctoritas, cuius eæ ſunt ingenij dotes, vt ſenatoria dignitas parum ei ſplen⸗
doris ornamentiq; adferat, eò profectò difficilius? ſententia auellor, quàm is, meo quidem iudicioer- i pugnare ac conuellere nullo conatu potuerit. Ce
tera, inquit, aſſentior Duareno, modò vnum mihi viciſsim concedat, minimè expetendam eſſe eius Iurecõſulti induſtriam, qui de iure tantum aperto, nec acòe G-reſpondeat: perinde quaſ lureconſul- ti ſit, de quacunque re propoſita conſulentibus te ſpondere. Ego verò ſi concedam nullum eſſe lure- conſulti vſum in republica, qui de iure tantuùm, non de iis, quæ Oratorum aut Medicorũ propria ſunb reſpondeat: cur idem de Medico non fatear, de morbis tantùm, non etiam de lure ciuili reſpon- dente, non video. Quæ enim in ſtatu coniecturali verſantur, nihilèò magis ad Iureconſultũ, quaàm quæ-
ſtiones iuris ad Medicum pertinent. Quanquam non
temeium dir— Nogte Dalber

tionem incideruni
m erudinorü homin
8
„quorum altet uuba. alter, aut vter ve xnüd
ur, quam gub aher
cam ego nondcrpbn nſed conſilium eumm euolæ à noſtraleimom iuſtior futuractdetun
◻—½ —
—
5 — — „— —2. — S =. — 2 —˖, — 5 —=— —
3 8
— 8 7⁴ —2 Z 2 ‧* — S’ =B=
—
9 colich
7
In Tit. De verborum oblig.
non inficior, quæſti ones facti, ſeu coniecturales, imò &ad Medicinam pertinentcs aliquando à Iurecon- ſultis tractari, ſed parcius multò quàm noſtri tem- oris cauſidici ſoleant. Hi enim Iureconſulti officio non contenti, in facti quæſtionibus ferè occu pantur. Memini tamen conſultum à me aliquando magni nominis cauſidicum in Baſilica Pariſienſi dicere, ſe teſtariones inſpicere nolle, quæ ad fidem probatio- nemque pertinerent: ſed ſi ſatis probatum exiſtima- tem, ſe mihi de iure conſulenti reſponſurum. Oua in te mihi veteres Iureconſultos imitari videbatur,
uæcunque eum ratio moueret. Extat quoque re-
ponlum celebre Philippi Decij, in quo hypotheſim
opoſitam de cõcilio Piſano ne attingere quidem woluit, lulij opinor Pont. Romani offenſam veritus: ſed de iure in vniuerſum reſpondens, multa de au- ttoritate concilij Pontificisque Romani diſſeruit. Quod igitur noſtro tempore fit neceſzitate aliqua interdum cogente, apud veteres vſitatum erat„&ſi nulla neceſsitas vrgeret: quia huiuſmodi queſtiones putabant iuris ſcientiæ, quam profitebantur, pro- prias non eſſe. Qui enim ita reſpondet, exem pli gra- tia, conditioni fideicommiſsi hæredem fideicom- miſſarij parère non poſſe, is proculdubio ius reſpon- det,& Iuriſcõſulti officio fungitur: vt Scæuola pru- denter fecit cap. 108. de cond.& demonſt. Qui verò conditionale fideicommiſſum eſſe reſpondet, cum teſtator ablatiuis abſolutis vſus eſt, acceptis numis, &c. non de iure reſpõderc, ſed de facto, quod in con- jectura poſitum eſt, dicitur. Ac tametſi corum ope- ram non contemnam, qui in talibus quæſtionibus verſantur: non ideo tamen iudicandus eſt parum vtilis reipub. Iuriſconſultus, qui ab iis quæſtionibus abſtinens de iure tantuùm reſpondeat. Nec inutilia ſanè habenda ſunt reſponſa quædam Scæuolæ in Pandectas relata, quibus apertum ius reſpõdit. Non enim apertum ius hic intelligimus, quod idiotis no- tum ſit( quanquàm ne huiuſmodi quidem præcepta ab is contẽnenda ac reiicienda ſunt, qui iuris ſcien- tiam docent ac profitentur)ſed quod inter Iurecon- ſultos controuerſum non ſit. Cuius generis eſt ma- xima pars Iuris ciuilis, quod interpretamur. Ne quis autem putet parui momenti eſſe hanc diſputatio- nem expertus quidem hic ſum, quàm verè dictum Cit ab Ariſtotele, leuem etiam errorem in iis, qui ſe- mela vero diſcedunt, progreſſu temporis inſinitis pattibus maiorem exiſtere.
Seia hæres vnius tutoris cum hærede pupillæ trãäſactione ſolo pacto facta, ma- lorem partem ſoluit, in reſiduũ cauit: ſed illico negauit heres ſe tranſactionem ſer- uare,& apud iudicem tutele egit,& victus prouocauit ad competentem iudicem,& abeo quoque ad Principem idem prouo- cauit,& iniuſta quoque hæc pro uocatio elus pronuntiata eſt. Quæſitum eſt, Cum der heredem pupille mora interceſferit,
A.....— quo min us pecunia in ſtip ulationem de-
ducta ab hærede tutoris folueretur, nec aguam petierit, an hodie ei debeantur
1239 vſuræ ab herede tutoris: Reſpõdit, Si Seia non ceſſaſſet ex ſtipulatione pecuniam offerre, iure vſuras non deberi.
Hæc quæſtio facti eſt:nec ſa
*2( 1**(—
quia tranſactionem ſe ruaturum ſe negauit,& diu
litigauit,&c. tamen hæc omnia moram,& ceſſatio- nem eius neceſſariò non argu
pecuniæ,& ſtipulatio- nem interpoſitam. l. lecta. ad fin. de keb eted. la
non quiſquis lirigat, moram facere dicitur. l. ſcien- dum. l. ſi quis ſolutioni. ſup. de vſur. ſed quedam alia ſunt neceſſaria„de quibus nihil in vniuerſum con- ſtitui poteſt. l. mora. de vſur. Itaque Scæuola reſpon- det, vt plerunque in aliis facti quæſtionibus ſolet vſuras non deberi, ſi Seia non ceſſauerit pecuniam offerre, id eſt, ſi nulla mora poſsit Seiæ imputari, ſed Potius pupillo. Tunc autem ceſſatio eius,& mora arguitur, non pupilli, cm ea nõ obtulit pecuniam, nec iuſtam differẽdæ ſolutionis, aut oblationis cau- ſam habuit. de quo non ſatis conſtat ex recitata hy- potheſi. Ex iam dictis colligitur, ad inhibẽdum cur- ſum vſurarum, oblationem prodeſſe. Sed quæritur, an depoſitio ſit neceſſaria. Et exiſtimo oblationem ſufficere, modò res debita proferatur,& exhibeatur creditori à debitore. Id enim offerre verbum ſigni- ficat. Nec ſatis eſſet, profiteri ſe velle ſoluere, vt ali- bi docuimus. I. ſi mora. ſol. matr. Depoſitio autem neceſſaria eſt, ad plenam liberationem conſequen- dam. I. obſignatione. C. de ſolut. l.acceptam. C. de vſur. quia iniuſtum eſſet, ideò quem liberari à præ- ſtatione rei debitæ, quòd creditor cam ſibi obla- tam accipere recuſauerit, ſi ſalua adhuc res ſit. l. qui decem. 72. in prin. de ſolut. Sed æquum eſt, eum, qui propter vſum pecuniæ vſuras pendit, tunc deſinere teneri, cùm pecuniam debitam offerendo, oſtendit, ſe ea vti aut nolle, an non poſſe. l.ſi creditrici. C. de vſu. Ac tametſi quædam reſcripta, reſponsaquec ex- tent, in quibus depoſitio videtur requiri. I. ſi per te. C. de ll ldebitir vſurarius.ff.eod. tamen ſi rectè inſpiciantur, ſatis apparebit, depoſitionem, quaſi ne- ceſſariam, minimè exigi: ſed idcirco depoſitionis ibi fit mentio, quia inciderat ſpecies, in qua res depoſi- ta eſſe dicebatur. Et reſpondetur, eam depoſitionem ad ſiſtendum curſum vſurarum vtilem eſſe. Nec re- ctè colligi inde poteſt, depoſitione omiſſa vſuras de- beri. Et hoc genus argumenti ex Sonctitenonc li qua generali facilius, quàm ex reſcriptis huiuſmodi erſonalibus duceretur. Nam& plerunque ea fe- ſcripta, quæ ſcilicet ad ſingulas aufss a0ommo. dantur, non tam quid neceſſario faciẽ 5 le,quam uid fieri expediat, continent: ſicut Phi Ppi. ſen Uubbit, deponendam eſſe pecuniam, vt ur us 1 le. rarum legitimus inhibeatur: dvoniam videt ho ſubſecuto, dubitorem omnino lberanun ie laa⸗ ceptam. C. de vſur. De pecunia debita Pupino iep
N* bet, ne res confundantur. Et ata tractatio eſſe debet, rata tra S8

—j—.
ͤͤ— — öee“
1040 Hranc. Duarerni luriſconſ.
certurn eſt, ſi finita tutela tutor velit ſe liberare ab vſuris, depoſitione opus eſſe, nec ſolam oblationem ſufficere, vt Vlpianus in Marcellum notauit. l.tutor pro pupillo. de admi.tut. Quod eſt accipiendum, ſi certa, liquidaque ſit pecunia, quæ debetur. Nã alio- quin ne oblatio quidem neceſſaria eſt, ſed frequen- tes denuntiationes, ac publicæ profeſsiones, ſuffi-
* .
ciunt, vt reſcripto Diocletiani continetur. J.vlt. de vſu.pupil. C. Alium verò debitorem pupilli non pu- to ad depoſitionem cogendum eſſe. Quinimo ſi tu- torem non habente pupillo, ſolui ei nõ poſsit, etiam ſine oblatione vlla debitor à præſtatione vſurarum excuſabitur. l.cùm quidam. 5. ſi pupillo. de vſur. Ve- rùm quia minor, cauſa cognita, interdum reſtitui- tur in integrum. I.i. C. ſi aduerſ. ſolut. tutior eſt, ac debitori vtilior, depoſitio.l. ſi reus paratus. de procu. Lait Prætor. de minor. b Duo fratres hereditatem inter ſe diui- ſerunt,& ſbi cauerunt, nihil ſe cõtra eam giuiſionem facturos,& ſi contrà quis fe- ciſſet, pœnã alter alteri promiſit poſt mor tem alterius qui ſuperuixit, petiit ab hęere- dibus eius hereditaté, quaſi ex cauſa fidei- commiſsi ſibi à patre relicti debitã:& ad- uerſus eũ pronuntiatum eſt, quaſi de hoc quoque trãſactum fuiſſet. quæſitum eſt, an pœna commiſſa eſſet. Reſpõdit, ſecun- dum ea quę proponerentur, commiſſam. Abſoluto reo, à quo contra ſtipularionem pœna- lem actor petere dicebatur, pœna aduerſus actorem committitur. Nec refert, iuſta fuerit ſententia, an in- iuſta, qua contra actorem pronuntiatum eſt, ſi ab ca prouocatum non ſit. Aequitas tamẽ ſuadet, vt reus, cui propter petitionem fideicommiſsi nihil abeſt, œnam petens, exceptione doli ſummoueatur: niſi aliud actum eſſe appareat. l. reſcriptum.§.ſi pacto. ſup.de pact.l. qui fidem.de tranſact. Proinde in hac ſpecie, cùm quæritur, an competat exceprio, quid inter contrahentes actum ſit, videndum eſt. not. in J. ita ſtipulatus. ſupraà. Quaſi de hoc quoque tranſactum fuiſſet. Duo fratres à patre hæredes ſcripti fuerant,& fidei corum com- miſſum, vt ſi quis eorum decederet ſine liberis, hæ- redicatem fratri ſuo reſtitueret. Et quærebatur inter cos, an diuiſione rerum hæreditariarum, hoc fidei- commiſſum videretur remiſſum eſſe, in qua diui- ſione ſibi caueram, nihil ſe contra diuiſionem factu- ros,&c. Sed tamen iudicatum eſt, de fideicommiſſo quoque tranſactum videri. Quare dubium non eſt, quin pœne ſtipulatio commiſſa ſit, vt iam diximus; quamuis fortè iudex non rectè iudicauerit, quod tamen credendum non eſt. l. Herennius. de euict. An aurem de fideicommiſſo quoque tranſactum ſit, quæſtio facti magis, quàm iuris eſt,& tota ex conie- Curis pendet. Sed probabilius eſt, fideicommiſſum hac diuifione, cautionèque remiſſum non videri:ni- ſi aliud actum eſſe appareat. Quia cùm de fideicom miſſo ſatis cautum expreſſumque non ſit, verba ſti⸗ pulationis ſic interpretari debemus, vt ſtipulatori potius, quàm promiſſori noceant. l. ſtipulatio iſta.. iu ſtipulationibus. Qui enim promittit ſe contra di-
erciſ.l. ſi fratres. C. com. vtr. iudic. Ergo eam euince.
uiſionem nihil facturum, istantùm promittere in-
telligitur, ſe propter communionem,I à qua receſſum
eſt diuidendo res hæreditarias, nihil petiturum. 81 igitur ex alia cauſa quicquam debcatur, id non vi. detur remiſſum eſſe. Quid autem mouerit iudicem ad pronuntiandum contra fideicom miſſarium, nec expreſſum hic eſt, nec ad Scæuolæ reſponſum id
pertinet cùm ſufficiat rem iudicatam eſſe, vt pœm: 4 1
committatur. Dixerit aliquis, cohæres cohærediu.
netur, euicta re hæreditaria,&c. l.ſi familia. C. famil.
re volens, ſummouebitur exceptione. l. vindicãtem. de euict. Verùm non videtur, euicta re hæreditaria, ob factum eius, cui ſucceſsit is, contra quem agitur, aioni de euitione locus eſſe. Cùm enim, euicta te ob factum meum, mihi non competat actio, l. fun.
dum meum. de euict. ne ob factum quidem aucto.
ris competere mihi poterit.
CxXIII. PAPINIANVS LIB. J. DEFINITIONVM. b
5. p 4 2 ff 31 Ar
rem pertinet, quòd poſt admiſſum dolum, ſi quis pa ciſcatur, ne de dolo agat, vtile pactum eſt. lſi vnus. 6. pacta quæ turpem. de pact. Non enim malefqcij admiſsi cauſa tũc fit promiſsio, nec maleficij remu- neratio cauſa eſt huiuſmodi conuentionis.
CXXIIII. IDEM 1.1B. II DEFINITIONVM.
Nulam intra hiennium illo locuali
diuid. l.cùm ſtipulatus.
CXXV. PAVLVS LIB. II
QVSTIONVM.
gdeduc
Im ſlipulatur, quicquid te dare facent 6 oportet? nihilaliud in ſtipulationem
ymr ob
auud f
im wyne
nend rve aekni:
nüerur,,
uxeegi ögyretar Lcouncths
manmiadr dürnr adn ale p ari
wlögul

INIANVSI NITIONVM cicdivelfaci cat ulatio, adiniton t, qur turpitudinna Lgeneraliter Hican lationem inutilem tr nodo cm fagtiſdom iylagium feceruorſtit us conferarur Geuſih
remuneratio tupscem
ſi à reo.S.vltdefdceulh
poſt admifſum dotmê
agat, vtile patamcbi
. de pact. Non cimusf t promibio,necmlins uiuſmodi conueniom
1DEM LHI 1INITIONVYN
im inralemnunl nnarante Kuent ſatio no cömittiui
—η½ — ²2 A —— — ——
—
0 temmßeeg reldh Cciis
In Tit. De verborum ol
qeducitur, quã quod preſenti die debetur. Hoc enim ſolũ hec ſtipulatio demoſtrat.
Satis tractatus eſt hic locus cap. 76.& cap. 89. 1.ſi ſtipulatus fuerim. l. ſi à colono.
cXXVI. IDEM LIB. I1I1. QVvESTIONVM.
I ita ſti pulatus fue ro, Si Iitius Con b
8 6 K ſul factus fuerit, tunc ex hae die in mannos fingulos dena dare Hondesspoſt riennium conditione exiſtente, triginta
oterunt peti. Diſputatum hac de re fuit c. 64.l. huiuſmodi. Titius à Meuio fundum detracto vſu-
ftuctu ſtipulatus eſt,& ab eodem eiuſdem fundi vſum fructũ. duę ſunt ſtipulationes:
&minus eſt in eo vſufructu, quem per ſe quis promiſit, quàm in eo, qui proprieta- tem comitatur. Denique ſi ille vſumfru ctü dederit, eümque ſtipulator non vten- do amiſerit, tradendo poſtea fundum, de- tracto vſufructu liberabitur. Non idem
contingit ei, qui fundum pleno iure pro-
miſit,& vſumfructũ dedit, deinde amiſſo eo proprietatẽ ſine vſufructu tradidit. Ille enim deliberatus eſt, däãdo vſumfructum: hic in nulla parte obligationis exonera- tur niſi pleno iure fundum effecerit ſti-
pulatoris.
Vſumfructum propriè dicitur is habere, qui ius habet re aliena vtendi, fruendi..1. ſupr. de vſufruct. ltem qui dominus eſt rei alicuius, interdum habe- re vſumfructum dicitur, propter commoditatem, quæ in fructuum perceptione cõſiſtit. Eſt ergo qui- dã yſusfructus à proprietate ſeparatus, qui ſeruitus et. Eſt alius coniunctus cum proprietate, quique proprietatẽ concomitatur, vt Paulus hic ait. Et hinc diuſio nata eſt, inepta admodũ, vſusfructus, in for- malem,& cauſalem, apud vulgares interpretes. Vti- li autem differentia vtriuſque hic traditur à Paulo induobus exemplis, quę ſequumur. Primũ exẽ̃plum elt, cum quis ſtipulatus eſt proprietatẽ nudàã fundi, ſeuquod idẽ eſt, fundum, detracto vſufructu, deinde vlumfructũ eiuſdẽ fundi ſtipulatus eſt. In qua ſpecie promiſſor vſusfructus liberatur, vſumfructũ dando, adeò vt obligatus tantùm maneat, ad dandam pro- prietatem. Sicut is, qui Stichũ,& Pamphilũ promi- ſit dando Stichũ, non niſi ad Pamphilum dandum obligatur. Hic enim due ſtipulationes ſunt, vna pro- prietatis, altera vſusfructus. Atque hinc conſequens eſt ſ poſtea vſufructuarius amiſerit vſumfructum, non vtendo forte: is que redierit ad proprietatè, non ideo promiſſorẽ teneri ad proprietatẽ„Cum vſufru- Au ſed ad proprietatẽ nudam tãtùm: quia ſemel ab sfructus obligatione liberatus fuit. Alterũ exẽ-
lom eſt, cum quis ſtipulatur fundũ, id eſt, proprie- tatem fundi, cũ vſufructu qui eam concomitatur. In Qua ſpecie promiſſor, dando vſumfructũ, nullo mo-
qui debetur ex ſtipulati
n lg. 1041 10 liberatur ldeõque amiſſo vſufructu, cogi tur ple- re fundũ efficere ſti pulatoris, perinde ac ſi nihil omnino dediſſet. Nec obſtat, quòd debitor ſoluédo pattẽ rei debitæ, dicitur pro parte liberari. I.ſi ſtipu- latus.§. qui decem. de ſolu. Aliud enim hic ſoluitur, quam quod debetur ſtipulatori: nec pars debiti eſt. lam tametſi debitor fundi, ſoluendo vſumfructũ, videatur partem ſoluere, quaſi plenũ dominiũ con- ſtet ex proprietate,& vſufructu. l.4. de vſuf.tamẽ al- tertus naturę eſt hic vſusfructus, qui ſoluitur, quàm
auide 1 lone. Soluitur enim vſusfru- ns ſeparatus à proprierate, qui ſeruitus eſt„‚cum
vſusfructus diuerſi Seneris debeatur, id eſt, qui pro- prietatem comitatur. Eſt autem minus in fufrhdu ſeparato à proprietate, quàm in eo, qui cũ proprie- tate coniungitur, vt hic Paulus ait. Quod vel ex eo apparet, quia vſusfructus ſeparatus à proprietate
amittitur non vtendo, alter non amittitur. z.finitur. Inſti. de vſuf. Ac ſi quis obiiciat, promiſſorẽ ideo vi- deri pro parte liberatum eſſe, vſumfructum ſoluen- do, quia volenti creditori ſoluit:l. 2. de reb. cred.huic reſpondendum eſt, vt diximus de ſti pulatione gene- ris, in ſecundi capitis interpretatione.
Chryſogonus Flauij Candidi ſeruus actor ſcripſi coram ſubſcribente,& adſi- gnante domino meo, accepiſſe eũ à lulio Zoſa agente rem lulij Quintiliani abſen- tis, mutua denaria mille: quæ dari Quin- tiliano, hæredive eius, ad quem ea res per- tinebit, Calendis Nouembris, quæ proxi- mæ ſunt future:ſtipulatus eſt Zoſas liber- tus,& rem agens Quintiliani, ſpopondit Flauius Candidus, dominus meus, ſub die ſuprà ſcripta, ſi ſatis eo nomine factũ non erit:tunc quo poôſt ſoluetur, vſurarum no- mine denarios octo præſtari, ſtipulatus eſt Iulius Zoſas, ſpopondit Flauius Can- didus, dominus meus, ſubſcripſitque. Re- ſpondi, per liberam perſonam, que neque iuri noſtro ſubiecta eſt, neque bona-fide nobisſeruit, obligationem nullam acqui- rere nobis poſſumus. Plane ſi liber homo noſtro nomine pecuniam daret vel ſuam, vel noſtram vt nobis ſolueretur, obliga- tio nobis pecuniæ creditæ acquireretur. Sed quod patrono libertus dari ſtipula- tus eſt, inutile eſt, vt nec ad ſolutionẽ pro- ficiat adiectio abſentis, cui principaliter obligatio quærebatur. Supereſt, vt quęra- mus, an ex numeratione, ipſe qui contra- xit, pecuniam creditã petere poſsit. Nam quotiens mutuam pecuniam dantes ean- dem ſtipulamur, non duæ obligationes naſcũtur, ſed vna verborũ. Plane ſ præce- dat numeratio, ſequatur ſtipulatio, nõ eſt dicendũ, receſſum à naturali obligatione.
— Sequens

1042 Sequens ſtipulatio, in qua ſine adiectione nominis vſuras ſtipulatus eſt, nõ eodẽ vi-
tio laborat. Neque eniim maligne accipiẽ- dum eſt, ei ſtipulatũvſuras, cui& ſortẽ, vi- deri. Ideòque in liberti perſona valet ſtipu latio vſuraru,& cogitur ea patrono cede- re. Plerunque enim in ſtipulationib us ver ba, ex quibus obligatio oritur, inſpicienda ſunt. rarò ineſſe tempus, vel conditionem
ex eo quod agi apparebit intelligendũ eſt: perſonam nunquam, niſi expreſſa ſit. Cautio quædam oblata eſt Paulo, cùm de iure conſuleretur, quæ à ſeruo quodam perſcripta fuerat, domino non ſolum præſente, ſed etiã ſubſcribente, & annulo ſuo obſignante. Itaque dubiũ nõ eſt, quin ca magnam vim ad fidem faciendam aduerſus do- minum habeat. Nã& ſubſcriptio ſola prodeſſe ad robationem dicitur, aduerſus eum qui fubſcripſit. J.ſi ego.§. dotis. de iure dot. lſi quis ex argentariis.§. 1. de eden.§.1. Inſti. de empt. nuſi forte, vt teſtem, ſub- ſcripſiſſe eum appareat. J. Titia cùm teſtamento.§. Lucia. de leg. z. 1fi pater. C. de ſdeiuſ. Huius cautio- nis exemplum hic deſcriptũ eſt: cuius duo ſunt ca- pita. Vnum eſt, de pecunia mutuo data à liberto,& procuratore cuiuſdam, quam ſtipulatus eſt libertus dari, nõ ſibi, ſed patrono. Alterum eſt, de vſurarum ſtipulatione concepta imperſonaliter, id eſt, nec pa- troni, nec liberti perſona expreſſa. Ex hac cautione triplex naſcitur quæſtio. Prima eſt, an valeat ſtipula- tio ſortis, concepta in perſonam patroni. Et ait Pau- lus, eam non valere: quia per liberam perſonam,&c. Eſt enim libertus libera perſona, quamuis aliquid iuris in eum retineat patronus. Eſtque adeò inutilis hæc ſtipulatio, vt nec ad ſolutionem proficiat adie- ctio abſentis: cùm hæc fuerit voluntas contrahen- tium, non vt abſenti patrono ſolui poſsit, liberti ſti⸗ pulantis nomine, ſed vt ei obligatio acquiratur. Et quia generaliter Paulus loquitur de omni obliga- tione, hinc obſeruandum eſt, non tantùm ex ſtipula- tione non acquiri alteri per liberam perſonam, l. ſti⸗ pulatio iſta.. alteri. ſup. ſed ne ex aliis quidem con- tractibus, etiamſi bonæ fidei ſint.l. quæcunque. ſupr. de oblig.& act.l.fundus ille. dc contrah. empt. l.poſ- ſeſsio quoque.§.i de acq.poſſ. Ac ſi loquamur de li- bero homine, qui procurator, aut nuntius non eſt, nullam res dubirationem habet. Nuntius autem à procuratore hic diſtinguendus eſt. Nã emptio, ven- ditio, locatio, conductio,& alij huiuſmodi contra- ctus, qui præſentiam, ac ſolennitatẽ non deſiderant, per nuntium rectè contrahuntur, ex eõque cõtractu directo acquiritur obligatio ei, qui nuntium miſit. l. 1.§. VIt. de contrah. empt. l. qui autem.§. vIt. de con- ſtit. pec. Nõ enim nuntius ipſe emit, vẽdit, aut aliud negotium contrahit, vt poſsit dici contrahendo ac- uirere domino, ſed nudum miniſterium præſtat, I. & licet.de conſtit. pec. id eſt, nuntiat, monct, ſignifi- cat, abſenti, ad quem mittitur, quid dominus petat, aut velit:hoc modo, Miſit me huc herus meus, vt ti- bi ſigmficarem, velle eum à te fundum illum eme- re, ſi ita tibi videacur. Pone igitur abſentem conſen- rire, atque ita mutuo conſenſu perfici venditionem
Franc. Duarem luriſconl.
inter abſentes:nemo ſanè dixerit, hoc caſu nuntium emendo fundum illum hero acquirere, quia non
nuntius, qui nuntiantis,& monentis tantùm officio
fungitur, ſed herus potius, hic emere intelligitur, Atque ideo verba contractus in perſonam domim, non nuntij concipiuntur. d. l.& licet. Hic ſiquidem
nuntius ſimilis eſt quadantenus epiſtolæ, qua ablens
abſenti voluntatem ſuam declarat, vt non inlcin nec ineptè nuntius epiſtola loquens, epiſtola ver, nuntius mutus dici poſsit. Nam etſi per epiſtolam
contrahatur emptio, non idcircò tamen epiſtolaa. 3
quirit ei, qui eã miſit, ſed ipſe potius per epiſtolam 5 1 replitolam,
quaſi inſtrumẽtum quoddam, ſibi acquirit. Sic nun.
tius pro inſtrumento quodam habetur, adeò yt ni- hil referat, cuius conditionis ſit, ſaltem vt contra- Kus, miniſterio eius initus, valeat. Multùm ergo in⸗
tereſt, an quis mihi actionem acquirere, an verò fa-. cto eius aliquo mihi actio acquiri dicatur. lſi quis
ſolutioni. de vſu. Cùm autem mãdo alicui, yt emat nomine meo, hic procurator eſt, non ſimplex nun- tius: quoniã emptio ipſa, non nuda,& ſimplex nun-
tiatio, ei committitur. Itaque emit ipſe,& verba cô-
cipit in perſonam ſuam, non domini. l. eum qui. 9. Iulianus. de conſtit. pecu. Sed quia alieno mandatu, ac nomine alieno emit, cogitur mandati actione ſi. bi quæſita cedere. l. poſſeſsio quoque.§.vlt. de acq.
pofl. Quod s verba contractus in perſonam domt. ni concipiat, nihil agitur, cùm quod hic geritur, ex ipſius contractu originem trahat. Vnde Paulus cap. 10. de oblig.& act. Quæcunque, inquit, gerimus, cùm ex noſtro contractu originem trahunt, niſi ex noſtra perſona initium obligationis ſumant, ina- nem noſtrum actum efficiunt:& ideo neque ſti⸗ pulari, neque emere, vendere, contrahere, vt al- ter ſuo nomine rectè agat, poſſumus. l. quæcunque. De nuntio, quia non ipſe contrahit, ſed quaſi orga- ni cuiuſdam vice fungitur, quo domini vox ad abſentem perferatur, idem dici non poteſt l..ſt te. depoſiti. b
Altera quæſtio eſt, an ex numeratione pecuniæ ſaltem acquiratur vel patrono; vel liberto obligx tio. Et aduertendum eſt, ca, quæ naturaliter acqui- runtur, receptum eſſe, vt per liberam perſomam acquiri poſsint: cuiuſmodi eſt poſſeſsio, quæ actu
naturali, ac corporali, id eſt, apprehenſione acquiä.
tur. l. ea quæ. l.traditio.§. vlt. de acquir. rer. domi.¹ ſolutum. S. perliberam. de pigno. act. 1... C. pet quas perſo. l... C. de acquir. poſſeſſ. Idque vtilitatis cauſa productum eſt ad numerationem pecuniæ, ſt fotte mutua pecunia detur abſentis nomine. Nam ex nu- meratione abſenti conditio acquiritur. l certi ditio.§.ſi numos. ſupr. de rebus cred. Eſt enim actus naturalis numeratio pecuniæ. Ideõque obligatio- nem pecuniæ, quæ naſcitur ex ea, Paulus hic natu- talem vocat-cum ait, ſi præcedat numeratio K e- quatur ſtipulatio, receſſum non eſſe à naturali obl gatione. Ex hac autem numeratione obligationem
acquiri patrono in ſpecie propoſita, ſignificaren 6
tur Paulus his verbis: planè ſi liber homo noſtroniml
ne pecuniam daret, vel ſuam, vel noſtram, 2bligund ns-
bix pecuniæ creditæ acquireretur. Deinde trãſit ad qy- ſtionem de liberto, qui pecuniam numerauit: de qua maior cratdubitatio. Supereſt, inquit, vt quæramuss b.tam
ex numeratione ipſe, qui contraxii, pecuniam teen
coll- d.
genurum ,eatranc anmtdio ad
Aataulus,
lbotar
ttauue ddee srllgtur tea Nm&l
äunurpa trar nmer aradanon,
tan quote dalleno.
1 8*

— ᷣ — — —, έ E —. — — — — —— —
— —
—
—
— — —. S; — — 4—2 ☛ — —
— — — — — — — = —
—
—
—+
.—0 — ˙ —
—
— — ——
— —
— — — — — — — SSS SH —— — 2 —— — 8 ——— — ——
—
— =—
oddam ſibi ac 9 quodam habetut nditionis ſit, lal
—
— —
—
—
7
demn
— —
ur ltaquc emit iled uam, non domimi.e pecu. Sed quia liena mit, cogitur mandia polſeſsio quoque. ſn a contractusin peʒumn gitur, cum quodliege ginem trahat.Vdelas „Quxcunque, iqqli,g ttactu originem tahm
tium obligations mn um ecfficiunt: Kide éf
——
ere, vendere, conaher
de agu, pofſumlqusf n ipſe concrabit diee fungitur, quo domun dur, idem dici nonar
ct, ꝛnex rumeraror vel patrono, vel lbem
In Tit. De verboru
etere poßit. Et mox dubitationem, ac difficultatem
. N⁸△.. mouet, tam circa patronum, quàm libertum. Nam
noties, inquit, mutuam pecuniam dantes, eandem ſii- Aamur, non duæ obligationes naſcuntur, ſed vna ver- Horum. Accedit enim ſtipulatio, confirmandæ obli- ationis cauſa, vt ex ſti pulatione, tanquam firmiore agatur: ac idcircò propter veriſimilem contrahen- tium voluntatem, vna tantúm obligatio hic eſt uæ verbis contrahitur. l. 7. de nouat. Ex quo vide- tur conſequi, nec patrono, nec liberto, ex numera- uone actionem competere. Tandem cõcludit Pau- losſiſlipulatio ſimul non fiat cum numeratione, ſed cedat numeratio,& ſequatur ſtipulatio, duas obligationes eſſe:vnam quę re contrahitur:alteram, ux verbis; nec per ſtipulationem receſſum eſſe à mturali obligatione, id eſt, ab ea obli gatione, quę ex naturali actu,& numeratione, naſcitur. De ſtipula- tione autem, quæ ſimul fit cum numeratione, nihil diffinit. Sed dicendum eſt, ex VIpiani ſententia, ſub tit. de reb. credi. tunc obligationem naſci ex nume- ratione, cùm inutilis eſt ſtipulatio. I. certi conditio. Squoniam. Stipulatio igitur inutilis non impedit, quõ minus ex numeratione acquiratur actio patro- no, ac etiam interdum liberto, ſecundum Philippi reſcriptum, C. ſi cert. petat. cap. 4. Hic mihi videtur eſſe ſenſus Pauli verborum, quæ obſcura ſunt, pro- pter genus ſcribendi perplexum, inuolutum, ac per-
turbatum, quo vtitur in Diſputationibus ſuis. Quod
ctiam à nobis obſeruatum eſt ſuperius, in alio loco eiuſdem autoris, enarrando l. inter ſtipulantem.§. ſacram. Tertia quæſtio ad ſtipulationem vſurarum pertinet, quam ait Paulus, non codem vitio, quo ſti- pulationem ſortis, laborare: quoniam im perſonali- ter concepta eſt, atque ideo libertus ſibi, non patro- no, ſtipulatus intelligitur, vt ſtipulatio potius va- leat, quàm pereat. Nam&ſi videri poſsit repetita in poſteriore ſtipulatione patroni perſona, quę in prio- re nominata fuerat: tamen hæc maligna interpre- tatio hic admittenda non eſt, per quam ſtipulatio inutilis redderetur. l. quoties. 80. ſupr. l. Titia.§. idem reſpõdit. inf. l. ſeruo alieno.. ſi ab impubere. de leg.. Tempus ſanè aut conditionẽ plerunq; ſtipulationi ineſſe intelligimus, quòd ea res ſtipulationem non vitiet: perſonam, cui per alterum acquiratur, nun- Lanne ob eam interpretationem inutilis euadat Ipulatio. Adeò autem hic vtilitas valet, vt contra ſubtilitatem iuris obligatio ſortis in vno homine, ſcilicet patrono, cui ex ca numeratione acquiri di- Ximus, vſurarum obligatio, in altero, ſcilicet liber- tocõſiſtat. Sed quia procurator domino cedit actio- neſua, obli gatio ri duνue in eadem perſona, nem- pe patroni conſiſtere videtur. Ac ſi quis obiiciat, ideo ceſsionem hic neceſſartam non videri, quia li- ettus vſuras ex re patroni ſtipulatur: ſicut diximus ſupra, de eo, quiſti pulatur fructus. l. procurator quod ex te. de procur. not. in§. alteri. ſuprà. reſpõdeo: non ſicut fructus, ita etiam vſuras ex re ipſa naſci. l.vſu- na de verb. ſigni. Ac tamerſi pignoris obligatio tunc acquiratur alteri per liberã perſonam, c˙m ea obli- gio accedit mutuo, ex quo acquiritur alteri pro- Nter numerationem naturalem, ex noua Conſtitu- lone luſtiniani. l.z. C. per quas perſonas. tamen alia caula eſt vſurarũ obligationis, de qua nihil conſtitu- tum eſt à uſtiniano. Quamuis enim propter pignus
quæ hnatuta
„ m oblig.
contra noutractum melius„tutiuſque nomen ſit: tamen 89 Sethli gationem, ſicut vſurarum ſtipulatio. co pignoris obligatio facilius acquiritur
ſine ceſsi
S1one, quàm obligati
10n igati— accèſſoria ſit gatio vſurarum, etſi vtraque
Si ita ſtipulatus fuero, 72 Iſti,& niſß ſti- teru, aliquid dari, quod promittẽti im poſ- ſibile eſt: detracta ſecunda ſtipulatione, Prlor manet vtilis:& perinde erit, ac ſi te
liſti, ſtipulatus eſſem.
UI O 1 9 7
CXXVII. SCVOLA LIB. V. DSTIONVM.
pupillus ſine tutoris auctoritate Stichum promittat,& fideiuſſorem dederit, ſeruus autem poſt moram à pu- pillo factam decedat: nec fideiuſſor erit Propter moram pupilli obligatus. nulla enim intelligitur mora ibi fieri, vbi nulla petitio eſt. Eſſe autem fideiuſſorem obli-= gatum ad hoc, vt viuo homine conue- niatur, vel ex ſua mora poſtea.
Quamuis mora rei noceat fideiuſſori, vt antè di- Ximus c. 88. J. mora. tamen ſi pupillus ſine tutoris autoritate Stichum promittat, ceſſatio eius fideiuſ- ſori nocere non poteſt: quia cùm naturaliter tantùm obligatus ſit, nec vlla aduerſus eum competat actio, moram facere non rectè dicitur. l. nulla. de reg. iur. l lecta. de reb. cred. Atque hinc ſumpta eſt regula iu- ris, in qua dicitur moram nullam eſſe, vbi nulla pe- titio eft: vt inſcriptio oſtendit. Nec tamen ideo in- utilis eſt hæc fideiuſsio: quoniam fideiuſſor ex ſti pu-
latione conueniri poteſt, vel viuo Sticho, vel poſt
moram ſuam, Sticho mortuo. Reſcriptum Diocle- tiani, cuius hic meminit Accurſius, quéèadmodum accipi debeat, docuimus ſupr. c. 115. L. ita ſtipulatus. Diximus etiam de ſententia Marcelli, ad fideiuſſo- rem pupilli, vel furioſi ſpectante, ſuprà c. 6. b Illud præcipuè hic obſeruandum eſt, pupillum abſque tutoris autoritate naturaliter obligari. Nam alioqui fideiuſſor non obligaretur. l. cum principa- lis. de reg. iur Qua tamen in re iuris varietas obſcu- ritatem non minimam, difficultatémque peperit. Nec facilè eſt rem adeò obſcuram explicare, niſi obligationis naturalis origo,& vis paulò altius re- petatur. Naturalis igitur obligatio, ex ratione,& æquitate naturali, oritur. l.Stichum.§. naturalis. de ſolut. Nec vlla alia regula eſt, qua obligationẽ hanc metiri poſsimus.. ſi noxali. de pecul. Inam hoc na- tura. de cond. indeb. Itaque ius naturalc hic à lure ſtinguere, nihil opus eſt, ſed ad rationem, lirer hominibus inſita eſt, reſpicere. Ac Am ſpecies aliqua proponitur, in qua quæritur, an uns ſernalſtor bllan ſir, nécne, conſiderandum
eſt, quid veriſimiliter reſpõſurus ſit Ariſtoteles, aut
Cicero, aut alius vir prudens,& in Philoſophia
eruditus, magis, quàm quid legibus,& iure ciuili conſtitutum ſit. Diſputant enim Philoſophi de his,
gẽtium di
1043
4—“

1 *
10 4 4 Franc. Duareni Iuriſconſ.
quæ ad viri boni officium pertinent,& quæ fides,&
honeſtas aleri præſtanda eſſe ſuadet. Quare dubi- tandum non eſt, ſi conuenerit inter aliquos pacto tantùm conuento abſque ſtipulatione, vt alter al- teri quicquam det, vel faciat, quin ex ca conuentio- ne naturalis naſcatur obligatio: quoniam fidem ſer- uandam eſſe nos docet natura,& Philoſophia, quæ naturam maximeè ſequitur. I.I. ſupr. de pact. l.1. de conſt. pecu. Hinc etiam conſequitur, ſtatus,& con- ditionis perſonarum nullam rationem habendam eſſe, nec ſeruum à libero, aut filiumfamilias à patre- familias diſtinguendum eſſe: quia naturalis ratio, ſeu Ius naturale harum perſonarum diſtinctionem non nouit. l. ſi id quod dominus. de condit. indeb. l. ſi id quod dominus.de condit. indeb. I. frater. eo. tit.
Quxæri ſolet de eo, in quem beneficium collatum
eſt, an natura ad remunerandum teneatur. Et cer- tum eſt, gratitudinem, vt rem longè honeſtiſsimam, à Philofophis commendari. Vnde à noſtris dictum eſt, naturaliter nos ad remunerandum obligari. l. ſed & ſi lege..cõſuluit. de petit.hæred. Verùm hic nul- la propriè naturalis obligatio eſt. Nam hoc nõ agi- tur inter dantem beneficium,& accipientem, vt ali- quid eo nomine is qui dedit, recipiat. Cùm enim de naturali obligatione loquimur, eam intelligimus, propter quam, ſi non experiri in iudicio, ſaltem pe- tere,& flagitate, quaſi debitum, ac ſi non præſtetur, conqueri poſſumus: vt ſi quis aliquid ſe daturum promiſerit,&c. Turpe eſt autem, ac viro prudenti
non conuenit, ab eo, in quem beneficium collatum
eſt, aνriagov aliquod, ceu debitum, petere. Alio- qauin beneficium non eſſet, ſed creditum, vt diſputat Jeneca lib. z. de benefic. Omnes enim obligationes, quæ verè,& propriè naturales dicuntur, ita contra- huntur, vt quod ad propoſitũ, voluntatẽmque con- trahentium attinet, neceſſariam præſtationem ha- beant. At cùm liberalitatẽ exercemus in alium, da- mus vel perdituri,& totum permittimus accipien- tium arbitrio, vt idem Seneca ait. Naturalis autem obligatio effectus pleroſque ciuiles habet: ne quis putet, hanc diſputarionem ad Philoſophorum ſcho las omnino reiiciendam eſſe. Nam tametſi non ſem per eam vim habeat, vt inuitus debitor cogatur ad ſoluendum,& aduerſus eum actio detur: tamen ſi ſoluerit, prætextu crroris, ſolutum repetere non po- terit. l. naturales. de oblig.& act. l.fideiuſſor. obliga- ri. de fideiuſ. Lſi quod dominus. de cond. indeb. Sed & hæc obligario ad conſtituendam pecuniam,& ad compenſationem prodeſt. l.i. de conſt. pecu. l. etiam. de compen. Verùm ne litibus via aperiretur, viſum non eſt iuris autoribus, vim agendi omnibus his obligationibus tribuere, ſed certis tãtùm, quæ vide- bantur præ cæteris ad rempublicam continendam neceſſariæ, de quibus in Commentario, de pactis diſſeruimus. l.1.Iuriſgentium. Et hæ obligationes dicuntur ciuiles à Iureconſultis, quia ex lure ipſo ciuili robur accipiunt,& à naturalibus obligationi- bus diſtinguntur.l heres à debitore. de fideiuſ. Nam erſi effectus naturalis obligationis, de quibus dixi- mus, verè ciuiles ſint:tamen ex moribus,& inter- pretatione prudentium magis, quàm ex certis legi- bus, naſci eos dicendum eſt. Quæſtio igitur eſt, an pupillus naturaliter obli- getur abſque turore. Qua in re variæ extant Iuriſ-
conſultorum ſententiæ, que obſcuram, ac diffᷣcile
explicatu quæſtionem reddunt. Quidam enim 1 pillum, ne naturaliter quidem obligari aiunt: l.. pillus. hic. l. quod pupillus. de cond. indeb. alij cn trà. L.I. de nouat. l. cum illud.. hæres. quãdo dies le ced. I.ſi pupillus. ad leg. Falcid. lrin numeratiombis
de ſolut. l. Stichum.§. naturalis. de ſol. I. vlt. de iure.
iur. l. ſi eius. ad leg. Falcid. In hac igitur quæſtion
naturalem rationem ſpectandam puto,& umprin conſulẽdam Philoſophiam eſſe. nec albitror quen- quam Philoſophum ſimpliciter reſponſurum elle
pupillum, ſi non præſtet, quod conuéènit, contra oſſ-
cium facere. Multa enim ab homine Philoſopho
expendenda hic eſſe videntur: nec illud ſoluùm in. ſpiciendum eſt, an quis conſenſerit, ac fidem dede.
rit, vt natura eum debere dicamus, ſed etiam, an ex firmo iudicio conſiliõque conſenſus proficiſcatur
Nam licet pupillus non infans: ſanæ mentis eſſe re-
è dicatur, nec ſit omnino ſimilis furioſo, ac dema- ti:tamen infirmum eſſe iudicium eius, ſatis conſtat.
I.vlt. de manu. vindict. I.zI. de minor. Quamobrem
iuris autores, naturam ducem ſecuti, ita rem tempe. rant, vt modò obligari eum naturaliter, modò non obligari dictitent. In iis enim, quæ nullum, aut per⸗ quam leue incommodum afferunt pupillo, fatentut eum naturaliter obligari: nempe, vt nouatio eius
obligationis quæ in pupillum tranſlata eſt, recte ſ- cta intelligatur: I.1. de nouat. vt fideiuſſor accedat
obligationi: d. l. Stichum.§. naturalis. l.vlt. de iure. iur. vt hæres, quod ſibi à legatario datum eſt, in Fal- cidiã imputet.l.ſi pupillus. ad leg. Falcid. Hæc enim pupillum nõ lædunt. Quoties autem agitur de gra- ui incommodo pupilli, vt de retentione rei, quę per errorẽ ab eo ſoluta eſt, ne natura quidem obligatus intelligitur. l. quod pupillus. de cond. indeb. Atque ita accipiendum eſt, quod Licinius Rufinus ſcribit. Pupillus mutuam pecuniam accipiendo, nec qux- dem iure naturali obligatur. I. pupillus. de oblig.& act quamuis verba eiuſdem generalia ſint. Videtur enim ideo locutus generaliter, quòd præcipuuset fectus naturalis obligationis in retentione ſoliti conſiſtere credatur. l. naturales. de oblig.& act. Adde quòd cæteri iuris autores nihil definiũt generalitct, ſi rectè expendantur eorum dicta:ſed de certis caſt bus ſpecialiter loquuntur. Cùm igitur Rufini gene
ralior ſit definitio, ratio cõciliandi optima& expe-
ditiſsima eſt, vt generi per ſpeciem derogatum eſt intelligamus. l. in toto. de reg. iur. Alij Rufinum in- telligunt de eo pupillo, qui infans eſt, nec vllum in- tellectum habet. Sed de infante nulla dubitatioeſt & ex iam dictis perſpicuum eſt, verba Rufini latius accipienda eſſe. Verùm faceſsit nobis negotium, uod Voluſius Metianus lib. 4. Fideicommifſorum, ait Pupillum, ſi pecuniam ſine tutore creditã, quam
debebat, naturaliter defuncto, ſoluerit heredi, ita de- 8- mum repetere, ſi poſt reſtitutionem hæreditatis ſo-
uerit: quia reſtituta hæreditate, omne ius,& obliga- tio, in fideicommiſſarium transfertur, adeò vtſol- uens fideicommiſſario poſt reſtitutionem, non le⸗ petat. l.ſi eius. ad Trebel. Sed animaduertendum eſt, pupillum aliquando ſic naturaliter obligali ex pecunia credita, vt ſolutum non repetat, cùm vide- loer ex ea pecunia locupletior factus eſt. l. natula-
liter.§.vlt. de cond. indeb. Nam obli gati 0 naturalis vt iam
arlt dia Möduilb dt. mimiurs: m xcrnpte auls Gulds d.
auiput.
DAVI CESTIO
b woricipu
ulerwiier
rernre,9
leruun,-
arus nor enns, qua wlüchan
3 lenun 4 dpolare
ade on te 1 ödlg
Kuinen

ligari: nempe,i 9
8
pupillum vanſlaace de nouat. yt Kdeiulrn chum- murälSlhh bi àleganatio dumd ppillus ad leg Pacin, t. Quoties autemaxmt iilli,vt de retenroren eſtne natura quiemai
6 8
1
—— ſſͤͤ
pupillus. de conlidte
t quod liciniseins ecuniam accipcmla obligatur. lpupills ti euktem generalalunn generalitet, puödyef bb gationi in reteuin naturales de oblign autotes uihildefinitge
21 —2 b = —1—=9— B — 2½ — ——
—
con
id h
In Tit. De verborum obli
t iam diximus, tota ex naturali æquitate pendet: X natura æquum eſt, neminem cum alterius incõ- modo fieri locupletiorem. I. nam hoc natura. de
dit. indeb. Cuùm igitur apud Voluſium Mætia-
num quæritur, vtri ſit acquiſita obligatio natura-
ls pupillizan hæredi, an fideicõmiſſario, vt cognoſ-
cauur; an repetere poſsit ſolutum pupillus, nécne: uæſtionem de ea obligatione tantùm accipere de-
bemusquæ repetitionem ſoluti impediat. Quod
ddeonon expreſſum eſt à Voluſio, quia non quere- batut i co loco, quibus ex cauſis pupillus natura- lirer obligaretur, aut non obligaretur ex mutuo: ſed vocaſu eum obligari conſtat, vtri ſolutio facta v- albelet,&c. Nec me mouet, quod fortaſsis ob- ecerit quiſpian, pupillum, qui locupletior fa- dus eſt ex pecunia credita, non modò naturaliter, ſad eriã ciuiliter obligari, cùm aduerſus eum detur iopupillus. de auto. tuto. Nam iuris autores de hac obligatione, vt naturali tantùm, diſputare con- ſueuerunt. d. l. naturaliter. de cond. indeb. l.pupillus. de auto. tut. Ex qua antè reſcriptum Diui Pij, cuius mentio crebra eſt in iure, nulla naſcebatur actio: ſed oſt id reſcriptum cœpit ex æquitate vtilis dari. d. l. pupillus. 13. de neg. geſt. l.3. commo. Quare pupillus locupletior factus, hodie tam ciuiliter quàm natu- raliter, obligatus, rectè dici poteſt, cùm id reſcriptũ pars quædam Iuris ciuilis ſit. Sed tempore veterum luriſconſultorum, vim iuris non vſquequaque ha- bebant huiuſmodi reſcripta, que generalia non erant, ſed in ſingulas cauſas,& negotia impetrabã- turvt aliàs docui in Diſput. Anniuerſ.
CXXVIII. PAVI. VS LIB. X. QVESTIONVM.
duo rei ſtipulãdi ita extitiſſent,
alter vtiliter, alter inutiliter ſti-
L pularetur:ei, qui non habet pro- miſſorem obligatum, non rectè ſoluitur. quia non alterius nomine ei ſoluitur, ſed ſuæ obligationis, quæ nulla eſt. Eadem ratione, qui Stichum, aut Pamphilum lipulatur, ſi in vnum conſtiterit obliga- tio quia alter ſtipulatoris erat:etiamſi de- ſierit eius eſſe, non rectè ſoluitur: quia vtraque res ad obligationem ponitur,
non ad ſolutionem.
Multum refert, an Meuius ſtipuletur ſibi, aut Ti- tio darian verò Titius& Mæuius ſimul ſtipulen- turtanquam duo rei ſtipulandi, quorum Titius in- utiliter tipuletur. Hic enim adeò inutilis eſt ſtipu- latio in perſona Titij, vt nec ad obligationem, nec adſolutionem valeat, quamuis in ſuperiore ſpecie ſoluẽs Titio liberetur. Ac ratio diuerſitatis hæc eſt, quia cũ quis ſtipulatur, ſibi, aut, Titio dari, hoc agi- tur inter cõtrahentes: vt debitor Titio nomine ſti- pulatoris ſoluat, cũ obligatio nõ conſiſtat in perſo- na Titij. At in duobus reis, de quibus diximus, non hoc agitur, vt Titio ſoluatur Meuij nomine ſed ſuę
odligarionis cauſa. Que obligatio nulla eſt, ideõque
ſtpulatio ne ad ſolutienẽ quidẽ prodeſt. Cui ſimile
eſtquod diximus alibi, de eo qui ſtipulatur dari al-
8. 104 5 rerlnec perſonam ſuam exprimit.l. eum qui ita,s qui ſibi. l. ſi ita ſtipulatus.§. Chryſonus. ſuprà.— Eadem ratione. Eadem eſt rerum, que perſonarũ ratio; vt cùm duę res ponuntur ad obligationem diſiunctim, ſi in vna obligatio non conſiſtat, ne ea quidem res ſolui pro altera poſsit. Nam cùm quis ſtipulatur Stichum, aut Pamphilum, vterque poni- tur obligationis cauſa,& æqusè conſiſtit in vtroque obligatio, nec dici poteſt alter eorũ exprimi, vt pro altero, qui in obligatione eſt, ſoluatur..huic autem. Inſtit. de actio. l.cum ita legatur. de opt. lega 1.3. qui & à quib. libe. man. Proinde ſi in vno nõ conſtiterit obligatio,is pro altero ſolui non poterit, inuito cre- ditore. Sanè aliquando accidit, vt res vna deduca- tur in ſtipulationem, non obligationis, ſed ſolutio- nis cauſa. Quo caſu rectè ca res ſoluitur, licet in ob- ligatione non ſit, nec peti poſsit: vt ſi quis ſtipulatus fuerit decem in melle. Solui enim mel poteſt, inquit VlIpianus, antequam ex ſtipulatu agatur. Sed ſi ſe- mel actum ſit,& petita decem fuerint, amplius mel ſolui non poteſt.. ſi quis ſtipulatus.⸗7. de ſolut..
CXXIX. SCAEVOLA LIB. XII. 4 OVYV ISTIONVM.
—— 3 G 5 — 3 6 d 19
5 7
1 quis ſtipulatus fuerit, Decemau- eos dabis, ſi nauis venerit,& Titiu eclonſul faltus ſtnon alias dabitur, quam ſi vtrunque factum ſit. Idem in contrarium, Dare ſpondes ſinec nauis yene- rit, nec Titius factus conſul ſit’ exigendum erit, vt neutrum factum ſit. Huic ſimilis ſcriptura eſt, S i neque nauis yenit, neque Ti- tius conſul factus eſtt At ſi ſic, Dabis, ſi nauis venerit, aut Titius conſul factus ſirtſufficit vnũ factum,& contrà, Dabis, ſnauis non venerit, aut Titius conſul factas non ſit? ſufficit vnum
non factum eſſe.
Cuͤm plures conditiones adiiciuntur ſtipulatio- ni coniunctim, omnes exiſtere neceſſe eſt, vt cõmit- tatur ſtipulatio. Si diſiunctim, ſufficit, vnam exiſte- re. Idque tum ex communi ſenſu, tum ex regulis D ialccticorũ, facilè iudicari poteſt. l. ſi hęredi plures. de cond. inſtit.. ſi plures Inſtit. de hæred. inſtit. l. ſi is qui. S. cum ita. de reb. dub. Qua autem oratione, aut quibus verbis vel coniunctim, vel diſiunctim adii- diatur conditio ſtipulationi, non facile eſt diffinire, cùm ſæpe cõiuncta pro diſiunctis,& diſiuncta pro coniunctis accipiantur.l. ſæpe. de verb. ſign. Sed vſus loquendi maximè ſpectandus hic eſt,& coniecturę, ex quibus voluntas colligi ſolet. Qua de re ctiam aliquid diximus cap. 63.1ifi ita quis ſtipuletur.
CXXX. PAVLVS LIB. XV. OVESTIONVM.
Vod dicitur, patrem flio vtiliter ſtipulari, quaſi, ſibi ille ſtipule- Sar, hocin his verum eſt, quæ lu-
T It

104 6 ris ſunt quæq́ue adquiri patri poſſunt. Alioquin ſi factum conferatur in perſo- nam kliſ, inutilis erit ſtipulatio: vetuti, vr tenere ei velire agere liceat: Contra autẽ plius etiã, vt ire agere patri liceat, ſtipulã- do, acquiret ei. Imò& quod in ſuã perſo nã cõferre nõ poteſt, hoc patri adquiret. De ſtipulatione, quæ confertur à patre in tempus mortis ſuæ vt acquirat filio, dictum eſt ſuprà capit. 45 Sed contingit aliquando, vt pater filio ſtipulan- do, ſibi ipſi acquirere velit. Quo caſu ſtipulatio non minus ci vtilis eſt, quàm ſi ſibi ſtipulatus eſſet. Quod eſt accipiendum de iis, quæ per filium patri acquiri poſſunt. l.dominus ſeruo. 30. fupr.§. ci verò.Inſtit. de inutil. ſtipu. cuiuſmodi ea ſunt, quæ iuris eſſe dicun- tur:vt ſi pater ſtipulatus ſit filio dari. Nam dominij tranſlario, que iuris eſt, hac ſtipularione continetur.
Pybi autem. 5.vlti. ſupr. Si verò factum merum con-
feratur in perſonam filij, puta, vt ei ire agere liceat, inutilis erit ſtipulatio: quia factum coheret perſons, niec ab vna perſona in aliã transfertur.. ſed cùm fa- Aum Iaſtitut. de ſtip. ſeruo.l ſeruus patroni. de oper. lib Dicitur autem inutilis eſſe ſtipulatio, non quia actio ex ea patri acquiri non poſsit, filio ire agere prohibito, ſi hoc actũ ſit& patris interſit: ſed quia non perinde vtile ei eſt, ac ſi ipſe ſibi ſtipulatus eſ⸗ ſet& factum in ſuam perſonam contuliſſet. d. ũ. ſed cum factum. Cùm enim in initio propoſita fuerit de ea re quæſtio, alienum non eſt ⁊ο νπντν cum hac exceptione accipere. Contra autem filius Nihil refert, an filius ſtipulan- do ius, an factum, ſtipuletur, modò patri, non ſibi, ſti puletur. dicto õ. ſed cum factum. d.l ſeruus patroni. Imò quod in ſuam perſonam confetre non poteſt, vtiliter patri ſtipulatur:vt ſi patri ducturo vxorem, dotis nomine centum dari ſtipuletur. l. item ſi alter.
de ſtipula. ſeruo.
CXXXI. SCAEVOLA LIB. XIII. QVRSTIONVM.
Vlianus ſcripſit, Si neque per te, neque per hæredem tuum Ti- A tium hat, quò minuùs mihi ire li- ceat, ſtipuler: non ſoluùm Titium teneri, ſi prohibeat, ſed etiam cohæredes eius. In hac ſtipulatione, Titio prohibente, cæteri co- heredes tenentur, pro parte hereditaria, ad id quod intereſt, ſicut in aliis ſtipulationibus quę factum in- diuiduum continent:vt diximus in Catonianæ di- ſtinctionis interpretatione cap. 4. Nec potuit defun us obligare Titium, niſi pro parte hæreditaria, vt docuimus cap. 59.l.eum qui ita.§. I. Obligantur er- go cæteri cohęredes, ſed ob factum Titij duntaxat, qui nominatus fuit in ſtipulatione. Nam ob factum heredum, qui nominati non ſunt, ſtipulatio cõmit- ti non poteſt Ex quo conſequitur, J itij perſonam in hac ſtipulatione, quæ in facto conſiſtit, ſuperua- cuam non eſſe: quamuis in hac ſtipulatſone, Te& Titium hæredem tuum daturum ſpondes? ſuperuacua ſit. d.l.eum qui ita.§.J
Franc. Duarenmi luriſconſ.
Qui fundum ſibi, aut Tirio dari ſtipu⸗ latur, quamuis fundus Titio traditus ſit, nihilè minùs petere fundum poteſt, vt ſi- bi de euictione promittatur. Nam inter-
eſt eius, quia mandati actione fundum
recepturus ſit à Titio. Sed ſi donationis
cauſa Titium interpoſuit, dicetur tradi-
tione protinus reum liberari.
Qui promittit dare fundum, tradendo non libe. ratur, niſi de euictione promiſerit. Eſt enim viili hæc cautio ſtipulatori, quoniam certius id eſt, ac firmius, quod verbis nuncupatum eſt, quàm quod
arbitrio iudicantis relinquitur. Nec multum refert,
an ex cauſa lucratiua, an oneroſa, quis debeat, vr
ad cauendum cogi poſsit, modò ad dandum id eſt. ad transferendum ſit obligatus. l.ſi domus. de eui. ctione. de leg.q.not. in J. Ariſto. S. vlt. de do. Donec igi
tur fundi promiſſor cauerit de euictione, fũüdus ipſe adhuc peti poteſt, cùm dando fundum promiſſior liberatus non ſit: ſed officio iudicis continetur, ut reum abſoluat, ſi de euictione cauerit. Vlpian-itu. de ſolut. capit. 27. Etiam circa ſtipulationè& ex te- ſtamento actionẽ, ſi res tradita fuerit, quæ debeba. tur, quandiu aliquid iuri rei deeſt, adhuc tamentes ipſa petenda eſt:vt puta fundum poſſum petere, li cet mihi traditus ſit, ſi ius quoddam cautionis ſu- pererit. Cauendo ergo liberatur promifſor: ſed er
cautione poteſt conueniri ſi res poſtea euicta fue-
rit. l.vltim. de condit. cauſdat. Quod autem obiici. tur, eum, qui partem ſoluit, liberari pro parte. Iſi ſti- pulatus.§. qui decem. de ſolut. non multùm ad rem
ertinet. Nam hic ne pars quidem ſolui intelligitur rei debitæ: quia iuri totius rei aliquid deeſt, quæ ita ſolui debet, vt auocari non poſsit,& eo nomine ca- ueatur creditori. Itaq; ſicut totum fundum ſoluẽès, ita vt nihil iuri ipſius deſit, omninò liberatur, ita ſoluens partem fundi, vt nihil iuri partis deſit, lbe. ratur pro parte. Vnde ſi quis promiſerit ſolueret
pheſi centum,& adiecto ſoluerit Romæ, liberaut
ab eius ſummæ preſtatione, vt tãtuùm id quod inter-
eſt, peti poſsit. l.z.§. idem Iulianus. de eo quod cen.
loc. Ex iam dictis conſequitur, ſi promiſſor fundi proprietatem nudam ſoluerit, fundum adhuc ab eo peti poſſe, quamuis etiam vſusfructus peti non malè dicatur. l.eum qui ita. 6.§. ſi à te.. ſi ita. 1229
Titius à Meuio. Illud conſentaneum eſt iis, qnæ di⸗
ximus, ſi promiſſor rem deteriorem effectam de⸗ derit, ex ſtipulatu agi non poſſe, quaſi liberatus n ſit: ſed ſupereſſe tantum actionem de dolo, velin factum. l.& cleganter. S. non ſolum. de dolo. Lexhi- bitionis. Cod. ad exhibend. Quamuis in bonæ fi⸗ dei iudiciis,& in actione ex teſtamento, quæ cum eis magnam ſimilitudinem, affinitatémque habes, ex eodem contractu agatur. dict.§. non ſolum. 135. ſi reddita. commod. l.huiuſmodi. 86. S.ædes. de legas I. Hic enim res ita ſoluitur, vt plenum ins conſequa
tur creditor, nec eam rem ab eo auocare alius po-
ſit, puta, prorpter dominium, pignus vſumfructum, libertatem,&c. dicta l. etiam. l. ſi rem meam. 101 cͤm quis.38.§. qui hominem. de ſolut. Idem dicen- dum eſt,& ſi promiſſor fundi impoſuetit ci ſerui
tem. Nam ius rei hic intelligimus, quod enaoldme
MDAVIL. UESTIC
umcm f.
paanadét danie dlan
tlum ob
3 neum de antilei e
2 comn
ulus a aütuent
.
du beiti

d iuri rei deſt adhuen puta fundom pollm t, frius quodtaucun
go liderarur tomln,
1 1
1
dnueniti ſi ps polhan it cauſdat. Quodaum,
n ſoluid liberaniprogen
ne pats quidemſum totius rei alquiddha ari non poſsit&co 1n aqi ſicut totum imtni ſaus defit, omnind lhm adi,vt nihiliuri panct ade ſi qui ptomileti 1
diccto ſoluerit Rom cſtatione,i täcum ia
.idem lulianus.dec- 9 conſequiut, ſ om
lam ſlustt. etam ustie ne Sgaullul
In Tit. De verborum oblig.
tum rei continet, cuiuſmodi eſt vſusfructus, yt alio in loco ſuprà oſtendimus.. ſtipulatio iſta,§. ſi quis ſorè tamerſi autem ante cautionem creditor fortè
cui datus eſt fundus eo liberè, ac ſine cuiuſquam in
terpellatione ftuaturaamen quia periculum eſt, no aliquid de iure decedat, rectè dicitur ius aliquod adhuc ſupereſſe.d.letiam. Nam intereſt eius. Ex eo quod dicitur, donec cau- um fuerit/ fundum; quamuis iam traditum, peti polle naſcitur quæſtio, an ſi fundus datus ſit Ti- do,⸗qui adiectus fuerat ſolutionis cauſa, idem dicẽ- dunft Er Scæuola reſ pondet, poſſe ſtipulatorem expeiiri ſi eius intereſt, quia fortè actione mandati fundum freebrurus eſt à Titio, cui tanquam pro- aratori ſuo, undum dari voluit. Si verò donatio- nis cauſa Titium interpoſuit, ait Scæuola, tradi- tone protinus reum liberari. Ex quo annotandum clemptorem de cuictione non agere, ſi rem vendi- idonauerit. Quod eſt accipiẽdum, niſi remunera- tionis cauſa donauerit, quoniam donantis intereſt,
rem non euinci à donatario, ne ad ayri-oεe tenca-
tutl ſed& ſi lege 5. conſuluit. de petit. hęred. argum. lidemque. S.vlt. mand. Donatarius tamen experiri
oteſt, anquam procurator in rem ſuam, ſi emptor
donando actione ſibi aduerſus venditorem compe- tente ceſſerit.l. ſi res quam. 59. de euictio. vt plerique exiſtimant: e4que opinio rationem,& æquitatem habet. Nam& aliàs interdum accidit, vt actio, quæ cedenti inutilis eſt, ei cui ceditur, vtilis ſit. l. cùm is. y. de fideiuſſo. 5 n CXXXII. PAVLVS LIB. XV. QVæSTIONVM. Vidam cuům filium alienum ſu- ſciperet, tradéti promiſerat certã Npecuniæ quantitatem, ſi eum ali- ter qudàm vt filium obſeruaſſet. Quæro, ſi poſtmodum eum de domo propulerit,
vel moriens nihil ei teſtamento relique-
iit an ſtipulatio committatur,& an quid interſit vtrùm filius, an alumnus, vel co- gmtus agentis fueritePrætereà quæro, ſi lium ſuũ quis legitimè in adoptionem
dederit,& ita, vt ſupraà ſcriptum eſt, ſtipu-
latio interceſſerit, eümque pater adopti- uus exheredauerit, vel emancipauerit? n ſtipulatio committatur? Reſpondi, ſtipulatio vtilis eſt in vtroq; caſu. Igitur ſi contra cõuentionem factum ſit, com- mittetur ſtipulatio. Sed videamus primũ in eo, qui legitimè adoptauit, an poſsit committi, ſi eum exheredauerit, vel emã- cipauerit. Hæc enim pater circa hliũ ſo- let facere. Igitur non aliter eum, quàm vt llium 1 obſeruauit. Ergo exheredatus de nofficioſo aget. Quid ergo dicemus, ſi &meruerit exhęredari,& emãci pariPla-
4 1047
nè s& hoc remedio c
n goh medio carebit. Quare ſic de- bet interponi ſtipulatio, vt ſicum eman-= cipaſſet, vel exhęredaſſet, certũ quid 10, mitteret. Quo tamen caſu to ura. ſti⸗
pulationc poOteſh chhrger ⸗ 5 omc 3 Poteſt quæri, an exhæredato Pe mirtendurn ſit, de inffieioſo dicere,
.
maxime ſi Patri naturali hæres extivillert &an victo deneganda ſit ex ſtipulatu a- ctio? Sed& ſi ei qui ſtipulatus eſt aun debuit denegari victo filio, nec ipſi de⸗ neganda erit debitæ pecuniæ executio.
In eo autem, qui non adoptauit„quem
intellectum habeat hæc oõceptio Si eum aliter qudm yt flium, obſeruaſget, nõ pro ſpi- cio. An& hic exi gimus exhæredationem, vel emancipationem, res, in extraneo in-
eptas? Sed&ſi is, qui legitimo adopta- uir, nihil facit cõtra verba ſtipulationis,
X.„.. 11* 1.„ cum ytitur patrio iure in co, qui hac nõ
fecit, licet ſuperuacuò, dicitamen poterit,
commiſſam eſſe ſtipulationem.
Qmaſtiones aliquot hic tractantur de ſtipulatio- ne, qua filium alienum ſuſcipiens, promittit certam
pecuniam, ſi eum aliter, quam vt filium, obſeruaue-
rit. Ac imprimis queritur, an ea ſtipulatio valeat,& quid interſit, vtrum is, qui ſuſceptus eſt filius, an a-
lumnus, vel cognatus tradentis fuerit. Et Paulus reſpondet, ſtipulationem valere, camque commit- ti, ſi contra conuentionem factum fuerit. Nam in ſtipulatione pœnali non quæritur, an agentis inter- ſit, vt antè diximus.l.ſtipulatio iſta§. alteri. Sccunda quæſtio ad rationem committendæ ſtipulationis pertinet, nõ quòd hic Terater generaliter, quomo- do committatur hæc ſtipulatio, quod facile non eſt in vniuerſum diffinire: ſed quia in certa ſpecie du- bitatur, an promiſſor contra ſtipulationem fecerit, vt puta ſi de domo ſua filium à ſe ſuſceptum pro- pulerit, aut moriens nibil ei teſtamento reliquerit. Et admonet Paulus videndum eſſe, nũ harroſure vſus aliquid fecerit promiſſor. Nam ſi exhęredauit, vel emancipauit eum, quem legitimè adoptauerat, non dicitur contra ſtipulationem feciſſe, quia ius exheredandi, vel emancipandi habet. Si verò nõ ſit vſus patrio iure, quia fortè pater adoptiuus nõ erat, aut quia poteſtatis patris fines egrediebaturcõm tt titur ſtipulatio. Hæc eſt epitome totius huius di- ſputationis cuius magna eſt tum in verbis tum in rebus obſcuritas. Eſt enim hoc ſcrebendi genus verè Paulinuma id eſt obſcurum, implicatum, ac tortuo- ſum, vt Heraclitus quidã hic eſſe Paulus vidcatur, ui à veteribus ¶πκσꝙτοννο appellatus eſt. Acpraæter hoc caput duo alia extant ſupra eiuſdẽ aurdti A ſi nullum creeνν haberẽt, id tamen ſtylus faclic indicaret. l.inter ſtipulantem.§. ſacram.l.ſi 6 ſtipu- latus.§ Chryſogonus. Nos igitur breuem locorum
obſcuriorum interprerarionem hic adſcribemus.
Sed wideamus prius. Pater adoptiuus, qui exhęre- liter quàm vt filium obſer-
b um, non videtur a derſnum TTI

½ *
10 48
uare, etiaſi fortè iuſta non fuerit cauſa exheredatio-
nis, yt ſequentia verba oſtẽdunt. Exheredatio enim vſirata fuit apud veteres,nec legibus prohibita. Va- let enim iure ciuili exhæredatio nõ nati modò filij, ſed etiã naſcituri, ac poſthumi. l.in ſuis.Jinter cæte- ra.& tor iit. de lib.& poſth. quãuis de inoficioſo te- ſtamẽso queri permiſſum ſit quibuſdã cõſtitution 2 hus. l.nõ putauit. de bo. poſ cõtra tab. l. z. 3.4: de inof. teſta Sed veteri iuri derogatũ eſt noua conſtitutio- ne Iuſtiniani. tit. vt cum de appel. cog. Quoties ergo vritur iure patrio pater adoptiuus, nec aliquid facit ab officio patris alienũ, rectè dicimus ſtipulationem hauc non committi. Vnde ſi emancipauit filium, idem quod de exhæredatione, dicendum eſt. Vtitur enim iure patrio, cùm emancipat filium, qui fortè conſenſit emancipationi, vel infans eſt, vt eius con- ſenſus non ſit neceſſarius, vt mox dicemus. b Qunr e ſic debuit. Hæc ſtipulatio dicitur non com- mitti exheredato vel emancipato filio„non quòd voluntas ſtipulantis ſeruanda non ſit, ſed quòd eã
non ſatis expreſſerit, nulla exhæredationis, aut emã-
cipationis facta mentione. arg l. quicquid. ſup. Valet ergo conuentio, ne filius, qui datur in adoptionẽ,ex- hæredetur à patre adoptiuo: quamuis aliàs pactio de hæreditate aliena improbetur Iure ciuili.l. ſtipu- latio hoc modo. ſupr. Stipulatio autem de filio nõ emancipando, quando committatur, dubitatũ eſt à pleriſque: quoniam fiilius non emancipatur inui- tus, ſfecundum nouam luſtiniani Conſtitutionem. Auth. quib. mod. nat. effi. ſui.§. generaliter. nec vide- tur cõmitti, cùm filius volẽs emancipatur. Sed emã- cipario valet aliquando,&ſi filius non conſenſerit: vt puta ſi iafans ſit.l. iubemus. C. de emanc.Sed&ſi conſentiat filius emancipationi, qui hoc fortaſsis mauult, quàm patris adoptiui imperio,& voluntati obſiſtere, exiſtimo, emancipationem valere,& ſtipu- lationem committi. Nam& ſi volenti nulla infera- rtur iniuria, nec eo nomine queri poſsit filius: non ideo tamen denegabitur patri actio, cuius conſenſu emancipatio facta non eſt. l. de iniurx.
Luo tamen caſu. Duplex quæſtio hic eſt: vna, an commiſſa ſtipulatione, permittatur exheredato de inofciofo teſtamento agere. Nam ſi teſtamentum reſciſfum fuerit, bæreditatem conſequetur, perinde ac ſi exhæredatus nõ eſſet,& nihilèò minus pęna de- bebitur ex ſtipulatione: quod non videtur admittẽ- dũ eſſe, vt ſuprà oſtendimus, de ſtipulatione pœna- li diſſerentes, cap.. J. ita ſtipulatus. Sed ideò hoc receptum eſt, quia non vnus, atque idẽ petit vtrun- que: ſed filius ad hereditatem adſpirat, pater verò naturalis ex ſtipulatione ſua pœnam exigit. Idem- que jus eſt,&ſi filius, qui patri naturalis hæres exti- tit, pœnam petat: quia hoc caſu duplicem perſo- nam fuſtinet. 91
Altera quæſtio eſt, an filio, qui victus eſt in que-
rela teſtamenti inofficioſi, deneganda ſit ex ſtipula- tu actio. Et certum eſt, eam patri denegandam non eſſe: quia tametſi victus ſit filius, ideõque videatur
iuxta exhæredationis cauſa fuiſſe: tamen ea exce-
ptione non poterit pater ſummoueri, contra quem
xes iudicata non eſt.l. ſæpe. de re iudic. Quare ne fi- lius quidem agens ex perſona patris, quia patri hæ- xes extitit, ſummouebitur.l. Modeſtinus. de except. In eo autem, qui non adoptauit. De eo, qui filium
Franc. Duareni luriſconſ.
aAdoptauit alienum, ſatis dictum eſt. Cùm aurem is qui non adoptauit filium, promiſit pœnam, ſi aliter eum, quàm vt filium obſeruaſſet, Paulus ait, ſe non perſpicere, quem intellectum habeat hæc cõceptio Quamuis enim ſignificatio verborum nota ſit; ta. men quia verba generalia ſunt, non perſpicit, id eſt non penitus videt, atque intelligit, quid hac ſtipula. tione contineatur, ex contrahentium voluntas Nam emancipationi„& exheredationi, de quidas ante diximus, nullus hic locus eſt, cũ in extraneos id eſt, eos qui filij non ſunt, emancipatio,& exhere.
datio, res ſint omnino ineptæ,& ſuperuacanex. Quare dici non poteſt promiſſor in hoc caſu pœ-
nam vitare emancipando filium, aut exthæredando, cùm pater adopriuus non ſit. b
Sed&r ſi u.. His verbis Paulus ſummatim com- plectitur, quic quid ad hanc diſputationem peuiinet, docens in propoſita ſpecie, de eo, qui nihil teſtamê.
to reliquit, vel domo expulit, vidẽdum eſſe aupfo- b
miſſor aliquid fecerit patrio iure, an non fecert. Si enim aliquid fecerit patrio iure, puta emancipando filium, aut exhęredando, quia pater erat adoptiuus, qui exhæredare,& emãcipare poterat, nihil fadum dicitur contra verba ſtipulationis, nec ſtipulatio cõ- mittitur. Si verò patrio iure vſus non ſit, id eſt, ex- pli gratia, ſi domo expulerit, aut ſilentio prætericrit in teſtamento, non autem exhæredauerit, vel emä. eipauerit, quia id fortè noluit, cuùm poſſet, vel non potuit, quod pater adoptiuus non eſſet, commiui. tur ſtipulatio. Qui hoc, inquit, non facit licet, ſuperua- cuõ, id eſt, qui non vritur patrio iure, puta qui domo expellit ſine iuſta cauſa, vel ex heredatione, aut emã-. cipatione non vtitur, quæ patrij iuris eſt, licet fons ſuperuacua ineptaque ſit, quia pater non eſt, cui ius emancipandi, aut exheredandi, competat,&c. Stub- tum autem, ac ridiculum puto, quod hic vulgò di- citur, eum, qui legitimè non adoptauit, vitare con- demnationem pœnæ, emancipando, vel exhęredan- do, quamuis emancipatio, aut exhæredatio iure nõ teneat. Non enim Paulus ideò hunc ad pœnam te-
neri vult, quòd potuerit, ſi non iure, ſaltem facto ip-
ſo vt loquuntur, filium exheredare, ſed quod eum inſtituere potuerit, ac debuerit, 1 11
FEiliusfamilias ita ſtipulatus eſt, quanta
pecuniam Titio eredidero, fide tua eſſe iubess& emancipatus credidit. patri non debebit
fideiuſſor: quia nec reus ei tenetur.
In hac ſtipulatione fideiuſſor ſub cõditione ob- ligatur, ſi pecunia Titio numerata fuerit. argu.lqui pecuniam. de reb. cred. Vnde cum queęritur an parrh acquiratur obligatio, an filio, qui iam emancipatus numerauit, videtur patri potius acquiri in cuins poteſtate erat filius tempore ſtipulationis, quamuis tempore numerationis ſui iuris fuerit. Tempus o- nim contractus inſpici diximus ſuprà 78. capit. 1 filiusfamiliàs. Sed ideo fideiuſſor hic non obligatut
2 e 1t 4 ͤ patri, quia nec reus ei tenetur cùm obligatione iuſſoria principalis naturam ſequatur.l. cùm hiin⸗ cipalis. de reg.iur. Filio autem teneri fideiuſſorem humanitatis intuitu Papinianus ſcribit cap. 48.6
fideiuſſ.l.iſi debitori..ſi güas CXXXlIII.
ulerttoii anct d en riopora, Ne koh factum löob factu aTmedlii atmelfaca anacſtdcit abhin fuer
ub qulcme
mlt ppar Keumnqui
arternunn
maon imte
Rm auem lratſue J dal ät 3
uumem con

becie,deo, quinii oexpultvidédum c n pauiio lure an non G baurio iurepuna em undo quia paterenn 9 mäcipart potetani ſtipulationisne n
no iure vſus nonſti
xpuleribaun ſienym. autem exharedanck,u
ne noluit, cum polen
doptiuus non eltt mm ec, inquit annfailn titur patrio iureuamt uſa, vel exherecatoneu r,quæ patiij iunsch uf zue ſit,quia patet mnd
—“
cheredandi coment’
—
tulum pato, quod-e
mme non adoptauiim
*
rr emancipandondeis
ipatio, aut exhæretuüi Paulus ided hunc adyr uerit,ſtnod iute,ſaten lum exbexcdare, ſcd ac debuetit b
e Reoqlauusek as i ipulensek
. 7 1 „dueuf 1 4
—
—
1 25 1 n Tit. De verborum obii
CXXXIII. SCAEVOLA LIB. XIII. QVESTIONVM.
9I ſic ſtipulatus ſum„ Neque per te, 1 neque per hæredem tuum Vim hferi pondes?& egi, quod mihi vim fe- cetis: recté remanet factum hæredis in Kipulatione. Nam& ex ipſius poſteriore Apoterit committi ſtipulatio. Non enim
. 8. ad mam vim tantùúm pertinet: nam ſicut
giplius vim,& hæredis capit, ita& ipſius um vel ſæpius factam complectitur, vt condemnetur, quanti intereſt. Aut ſi ſic volumus factam eſſe ſtipulationem, Ne- ſueyer te,neque per hæredem tuum fieri?vt ad vnam vim primam teneat, ſi vim fecerit, amplius ex hæredis committi non pote- iit Ergo ſi actum ſit, quaſi ex ipſius vi to- ta ſit conſumpta? quod non eſt verum.
Cùm quis ita ſtipulatur, Per te vim non fferi ſon- duꝰ id quod intereſt ſua vim factam non eſſe, ſti-
pulari intelligitur. not. in 1.2.. item ſi in facto. Quo- ties ergo vis facta fuerit, toties aget ſtipulator, ſi eius
interſit.ſi procurator. 18. rem rat. hab. At ſi hæredis
facta fuerit mentio, puta, Neque per te, neque per hæ- ndem tuum,&c. ob factum heredis committetur ſtipulatio, quamuis ob factum defuncti priùs fortè commiſſa fuerit. Tametſi igitur ex ſtipulatione a- aum ſit ob vim ſemel factam, non ideò tamen ſti- pulatio cõſumpta eſſe dicitur, ſed poteſt denuo agi, quotics poſtea vis facta fuerit. Alia cauſa eſt ſtipu-
lationis pœnalis, quæ ſemel tantm commirtitur,
niſ aliud actum eſſe appareat. l. ſi duo.§. vlti. de re- cept arbitr. Hic enim loquimur de actione, qua id quod nihil intereſt petitur, non pœna, quæ debetur plerunque etiam ſi non interſit ſtipulatoris. l. ſtipu- lauio iſta. ſuprà. Cùm autem quis ita ſtipulatur, ſiue
nauis ex Aſia venerit, ſiue Titius Cõſul factus fue-
trectè Aphricanus ait cap. 63. vtra prius conditio exiiterit, ſtipulationem committi,& amplius com- mitti non poſſe. Nam diſiunctiua ſatis oſtendit hoc actum eſſe, vt ſemel tantum committatur ſtipula- tioſſi quis ita 1⁊2. Diſsimilitudo igitur harum ſti- pulationum facit, vt ius varium, diuerſümque ſit. Quod ſiponamus.ſtipulationem de vi ita conceptã eſſe Siue tu mihi vim feceris, ſine hæres tuus mihi vim facerit: ſimiles erunt hæ ſtipulationes, ac idem de v- traque iudicandum erit. Quod vulgò obĩicitut de ſtipulatione hæreditatis venditæ, ad rem non perti- net. venditor ex hæreditate. ſupr. de hæred. vel act. vend. Si enim venditor hæreditatis fundum hære- ditarium perſecutus ſit, deinde eum vendiderit:vna tantum res verè ad véditorem peruenit. Quare ini- quum eſſet, ſtipulationem bis committ, vt rem,& pretium debeat. Nec aliter illa ſtipulatio, actiòque huic ſimilis erit, quàm ſi ponamus fundum vnum a venditorem perueniſſe, mox alium, ac vtriuſque
nomine emptorem agere Velle. Quod Accurſiani
docores non percéeperunt.
104 CXXXIIII PAVLVS LIB. Xy RESPONSORVM.
lltia, quæ ex alio filium habebat, e in matrimonium coit Caio Seio 4 habenti filiam:& tem pore matri- moni) conſenſerunt, vt filia Caij Seij fi- lio Titiæ deſpondererur:& interpoſitum eſt inſtrumentum„& adiecta pœna, ſi Anie eorum nuptiis impedimento fuiſ-
et. Poſtea Caius Seius, conſtante matri- monio, diem ſuum obiit,& filia eius no- luit nubere. quæro, an Caij hæredes te- neantur ex ſtipulatione— Reſpondit„ex ſtipulatione quæ proponeretur, cùm nõ ſecundum bonos mores interpoſita ſit,
agenti exceptionem doli mali obſtaturäã:
quia inhoneſtum viſum eſt, vinculo pœ- næ matrimonia obſtringi, ſiue futura, ſi- ue iam contracta.
Paulusex facto conſultus eſt de hac ſpecie, in qua tria potiſsimùm proponuntur. Primum, paren- tes ſponſalia contraxiſſe liberorum ſuorum nomi- ne, quos ex diuerſis matrimoniis ſuſceperant. Hanc enim coniunctionem affinitas non impedit.§. ma- riti. Inſtit. de nupt. Et obligantur inter ſe parentes ex his ſponſalibus. cap. I.§. vlt. de deſponſ. impub.in 6. Secundò proponitur, adiectam eſſe pœnam, ſi quis, id eſt, ſiue parentes, ſiue liberi, ſiue alius quiuis, etiam extraneus impedumento eſſet nuptiis corum liberorum. Sic enim interpretor amphiboliam ho- rum verborum, quæ non Pauli ſunt, ſed conſulto- ris, Si quus eorum nuptiis impedimento fuiſſet: quam-
uis alij aliter intelugant. Tertiò proponitur, patre
mortuo, qui filiam ſuam deſponderat filio vxoris ſue, filiam noluiſſe nubere. Atque ita contra ſtipu- lationem factum eſſe, dubium non eſt: quia pa- ter promiſerat factum non modò ſuum, ſed etiam filis ſug, atque adeò cuiuſcunque extranei. Queri- tur ergo, an ex hac ſtipulatione pœna debeatur. Paulus reſpondet, non deberi, quod non ſecundùm bonos mores interpoſita ſit. Viſum eſt enim hone- ſtum veteribus, matrimonia libera eſſe, nec metu œnæ libertatem matrimonij eligendi cuiquam auferri. l. Titio centum.§. I. de condit.& demonſtra. J. 2. C. de inutil. ſtipul. c.gemina. depont. in decretal. Idque non ad matrimonia ſolùm futura, ſed etiam ad ea, quæ iam contracta ſunt pertinet. Sed de his diximus ſupraà cap. 19. l.ſi ita. Metu autem pœnę fu. turum matrimonium ideò hic obſtringitur, quia tameſi pater promiſerit pœnam non filia quæ à pa- tre cogi non poteſt ad nuptias contrahendas ta- men credibile eſt, filiam patri facilè obtemperatu- ram eſſe, ne is in pœnam incidat. arg. l. heres meus. §. vltim. de conditio.& demonſt. Proinde inter cos,
qui penitus extranei ſunt, nulla iuris ratio prohibet,
duò minus valeat ſtipulatiosſi nulla fraus arguatur.
Poteſt ſanè pecunia promitti alicui ſub conditione matrimonijscum certa perſona contrahendi. Aliud
TTFr z

1950 eſt enim pœne metu libertatem eligendi matrimo- nij auferre. aliud ad matrimonium gerta lege, præ- miõ que inuitare, vt Papinianus ait l. Titio centum. §.I. de condit.& demonſt. b HDe arrhis ſponſalitiis hic tractatur quæſtio: quas qui dedit, ſi noluerit matrimonium contrahere a mittit, qui verò accepit cogitur duplũ reddere, imò verò quadruplum, ſi id in ſtipulationem deductum fucrit l.vlti. O. de ſponſa. Quod cùm ita ſit, videtur ſtipulatio penæ fruſtra hic prohiberi, cũ præſertim ea pœna quadrupli infinita ſit: quia modus arrha- rum, non eſt definitus Iure ciuili. Sed animaduertẽ dum eſt, arrhas à veteribus dici annullos, aut res huiuſmodi aliàs modicæ quanritatis, quæ in hoc dantur, vt veluti argumentum ſint matrimonij cõ- tracti. Nam ſi quis ampliſsimas poſſeſsiones„aut magnam pecuniæ vim, donet ſponſæ,& quadruplũ ſtipuletur, credendum non eſt ſtipulationem hanc valere-Præterea cùm arrha alteri detur ab altero, nec in ſola promiſsione conſiſtat, conſiderarunt
veteres,difficilius aliquid dari, quaàm promitti ſole-
re Non enim aut poſſunt ſemper homines, aut etiã volunt magnam pecuniam dare, Vt quadruplum eius pecun iæ ſibi reddi ſtipulentur. Ac ferè procli- uiores ſunt ad promittendum, illud Poëtæ neſcio cuius, fortaſsis cogitantes,
— Quid enim promittere læadit?
Idem reſpondit, ple runque ea, quæ præfationibus conueniſſe concipiuntur, etiam in ſtipulationibus repetita credũ- tur, ſic tamẽ vt non ex ea repetitione in- utilis efficiatur ſtipulatio.
Locus pertinens ad interpretationem ſtipulatio- nis, quem alias interpretati ſumus capit. 4. de pact. Quod autẽ hic dicitur de repe itione, ex qua ſtipu- latio inutilis redditur, attigimus ſuprà c. 126. 5§. Chry
6 5 6 Rn
A
rriginta. quæro, vtrum vfuræ ex die ſtipu-
Franc. Duarem luriſconl.
proponerentur, ex die ſtipulationis de-
beri, niſi aliud actum maniteſte probare- tur. Itẽ quæſitum eſt quando pecuniam reddere debebo, cùm primũ petierinRe. ſpõdit, verba, queę proponerentur, ex die, quo ſtipulatio facta eſſet, initiũ capere. Hæc verba, Oua die petieris, aut Cum petierus, a. monitionem quandam habent magis, quàm ha-
tionem, ſuprà cap. 48.l.ſi decem. Qui enim iuaſt- pulatur, Cum petiero, daridebitorem admonere,&
incitare videtur, vt ſemper ad ſoluendum paratus
ſit, quoties voluerit ſtipulator. Itaque ne tagita qui-
dem conditio vlla hic eſt, quæ remoretur obliga- tionem. l. Titia. 84. de condit. Atque ideo ex die ſti- pulationis ſors debetur,& vſuræ currunt. Nam ſi
conditionalis eſſet ſtipulatio ſortis, non deberentur
vfuræ ante conditionis euentum. l. lecta.§. ſed cum
ſortis de rebus cred. niſi nominatim id cautum el- ſet. l.huiuſmodi. 6 4. l. ſi ira.126.
Seia cauit Lucio Titio, quod mandan-
te eo hortos emiſſet, cùm pretium omns
cum vſuris ab eo recepiſſet, ſe in cũ pro- prietatem hortorum tranſlaturam. Dein- de incontinenti inter vtrunque conue- nit, vt intra Calẽdas Apriles primas Vni- uerſam ſummam mandator numeraret, & hortos acciperet. Quæritur, cum ante Calendas Apriles non omne pretiumci vſuris à Lucio Titio Seiæ ſolutum ſit in- terpoſito tamen modico tempore, reli- quum pretium cum vfuris Seiæ Titius ſoluere paratus fuerit, neque Seia accipe- re voluerit,& vſque in hodiernum per Titium non ſtet, quò mindùs reliquum ſolueret: an ſi nihilò minus Lucius Titius Seiæ pecuniam vniuerſam ſoluere par- tus ſit ex ſtipulatu agere po ſsit? Reſpon dit, poſſe:ſi non multò poſt obruliſſet, nec mulieris quic quam propter eam motram
intereſſet. quod omne ad iudicis cogni
tionem remittendum eſt.
In hac hypotheſi quatuor proponuntur, quaà
nobis hic exponenda ſunt. Primum, Seiam que
ſua pecunia emerat hortos mandatu Lucij Titi
promiſiſſe Lucio Titio ſtipulanti, ſe proprietatem hortorum in cum tranſlaturam eſſe, adiecta cau 2 promiſsionis,& conditione. Cauſa eſt, quia hortos
emit mandatu Lucij Titij: conditio, cuùm pretium
omne cum vſuris ab eo receperit. Hæc autem tranl
latio proprietatis vtilis eſt Lucio Titio, cùm traditi
1... l- Seiæ à venditore, non aliter acquirantur Lucio
tio, quàm ſi eius nomine traditos eſſe appanein procurator. 3. 1res. ex mandato. 59. de acq rer.. Nec verò dubitandum eſt, quin hæc ſtipulauo
ipſa..
ditionalis ſit. l. quodcunque.§. non ſolum.ſ eae Tirio. quando dies leg ced. Quare Lucio Tiioe
4* 2. 4 ulS ea non competit actio antequam ſoluerit: quam 4 11041 LErne 1 mandall
junu pobit au 7 duc obler miporguio arlucis Ii
obe elpor aunts intra Äxdéendo, n ralet nô de dit llerepe
ülbenm(
mmuier aci niünine a
ar(cls ſ in dubere v eräuumt
Wofet quam
Rer c
lagui eaple
enäm con
dhranich

U ipulaorlagu
ncio Titio,quoin aillet cum pretim eo recepillet ſeim 1 orum tranſlatum
jinter vtrunqur 1
édas Aprile pün
um mandator uma
eret. Quæritun ant
les non omue gun Titio Seiæ(oumns
—
n modico temper a cum vfuris deici
—
fuerit,nequeden 4 vſque in hodtm et, quo minds u
iihilo minis lucii
1 8
In Tit. De verborum ob
mandati actio ei competens nullam conditionem habeat. Secundò proponitur, Conueniſſe pacto tã- rum conuento, vt Lucius Tirius intra Calendas Aprllis vniuerſam ſummam numeret,&x hortos à Seia accipiat. Et hoc pactum, quia ſtipulationi in- eſſe intelligitur, ad actionem prodeſt. l. lecta, de reb cred. Idq́ue verba ſequentia ſatis oſtendunt. Tertiò roponitur, Lucium non ſoluiſſe intra Calendas vniuerſam pecuniam: proinde mora ab eo facta re- e dicnur. l. magnam. C. de contrah.& cõmit ſti Quartò proponitur, Lucium Tirium moram cel. Qationemque ſuam poſt Calendas purgare velle ccuniam debitam offerendo. Quamuis enim hic uncm dicatur, Lucium Titium paratum eſſe&c. wcexprimatur, an nudis verbis, an re oſtenderit, ſc paratum eſſe quoniam de ea re nulla erat quæſtio: umen oblationem hic factam intelligere debemus, qur ad moræ purgationẽ ſufficiat. not. in l. qui Ro- mæ.§. Seia. In conſultationibus ea tantum exprimi necelle eſt, de quibus dubitatur. Cætera obiter nar- rariac breuiter perſtringi ſolent. Ex hac igitur hy- pothel naſcitur quæſtio, an Lucius Titius poſt Ca- lendas morã purgare poſsit, vt ex ſtipulatione agat. Scæuola hic reſpondet, poſſe, ſi non multò poſt of- ferat,&c. Atque hinc obſeruandũ eſt, creditori quo- que agere volenti purgationem moræ vtilem eſſe. Quamuis enim Lucius Titius in hac ſpecie debi- tor& creditor appareat: tamen in eo, de quo quæ- ritur creditor tãtùm eſt. Quod autem obiicitur ex alio quodã Scæuolæ reſponſo, ſeruos, qui iuſsi ſunt liberi eſſe, ſi rationes intra Calendas reddiderint, poſt Calendas reddendo, non poſſe libertatem cõ- ſequi, d nos mouere nõ debet, cùm εαᷣ αᷣm᷑αάσαν hæ ſpecies inter ſe diſcrepent, vt oſtendimus c. 84. Iſi inſulam. In illa enim ſpecie obligatio diẽ ſimul, ac condirionem habet, ac idcircò poſt diem pareri non poteſt conditioni, ne ab eius forma,& conce- ptione recedatur. l. Celſus. ſup. de arb. Hęc verò ſti- pulatio licet diem habere vidcatur, non habet tamẽ ex conceptione verborum, ſed ex quadam iuris in- terpretatione, propter quam pacta ſtipulationi ineſ, ſe creduntur. Quare&ſi poſt diem admittatur ob- latio Lucij Titij, quaſi explendę conditionis gratia: noõ ideo tamen, contra formã conditionis quicquã fadũ eſſe dicetur, cùm conditio diẽ nullam propriè contineat. Alij comminiſcuntur moræ purgarionẽ lic admitti ex parte creditoris, vt conſeruet actio- nem non acqutrat. Verùm ſatis iam demonſtratum eſt Seiam Lucio Tirio ſub conditione tantùm ob- ligatam eſſe, ex hac ſtipulatione, ſcilicet, ſi pecuniã numerauerit,&c. Quòd ſi verum eſt, nulla procul-
dubio ei competit actio, antequam conditio extite-
titlcedere diem, de verb. ſig. Ac ne illud quidẽ verũ elcum de iure acquirendo agitur, morã à credito- te purgari non poſſe. Quod velex reſponſo Alphe- ni Vari cognoſci poteſt, de ſtaruliberis. cap. 14. Ser- uus inquit, cùm heredi annorum ſeptem operas de- diſſet liber eſſe iuſſus erat. Is ſeruus fugerat,& an- num in fuga fecerat. Cùm ſeptem anni præteriiſ- lentreſpondi non eſſe liberum. Non cnim fugiti- uum operas domino dediſſe. Quare niſi totidem des quot abfuiſſet, ſeruiſſet, non fore liberum. Sed dil ita ſcriptum eſſet, vt tunc liber eſſet, cum ſeptẽ auns ſeruiſſet: potuiſſc liberum eſſe,&ſi poſt tem-
lig. pus fugæ reuerſus ſeruiiſſet. Qur autem hic certum
te lti 4 mpus deſinitum non ſit, puta litis conteſtatæ, do- uimus ſupraà cap. 84. ad fin.
Ea lege donatum ſibi eſſea Seia ſeruũ
5 traditum, vt ne ad fratrem cius ‚aut fi- ſnm wnn vxorem, aut ſocrum, perueniret, ripfit,& hæc ita ſtipulante Seia ſpopõ- dit Titius qui poſt biennium hæredes reliquit Seiam,& fratrem, cui ne ſeruirer, expreſſum erat: quęritur, an Seia cũ ftatre & cohærede ex ſtipulatu poſsit agereRe- ſpondit, poſſe in id, quod eius intereſſet.
De hac ſtipulatione triplex eſt quæſtio. Prima eſt, an valeat: de qua aliquid diximus ſupra, l. qui R oms.. chohæredes. Et certum eſt conuentionem valere, quæ alienationem non omnino impedit, vt
in hac ſpecie. Non enim hic agitur, ne promiſſor alienet, ſed ne ad certas perſonas res perueniant, &c.l. ſi ſterilis.. ſi tibi. de actionib. empt. Nam alias pactum de non alienanda re, ſimpliciter interpoſitũ ſine cauſa, non valet. l.nemo. de pact. Lxvlt. C. de pact. inter emp. Eadémque eſt ratio alienationis prohi- bitę à teſtatore, ſi nudum præceptum,& ſine vlla probabili cauſa ſit. l. filiusfamilias.§. Diui. de lega. 1.l. cũ pater. 5. Iulianus Agrippa. de leg. z. Inciuile enim eſt, id vel pacto vel teſtamento cauere ſine cauſa, quo commercium rei impediatur. Quare ſi quis in traditione rei ſuæ pactus ſit ne res alienetur, vtilis mihi videtur hæc conuentio, propter cauſam, qua non ſecuta, datur condictio. l.a lege. C. de cond. ob cauſ. Idęmque puto dicendum in teſtamento, ſi for- tè teſtator rem alicui cadem lege& conditione le- gauerit, cùm ratio diuerſitatis non appareat. Nudũ enim teſtatoris præceptum intelligimus, cùm teſta- tor vetat rem alienari ſimpliciter, non autem, cum legato eam legem adſcribit. arg. d.lea lege. Quod cum ita ſit, differentia contractuum,& vltimarum voluntatum, quæ hic vulgò traditur, qua ratione defendi poſsit, non perſpicio. Altera quæſtio eſt, quomodo cõmittatur hæc ſti pulatio. Et verba oſtẽ- dunt, quocunque modo res alienata ſit, vt ad alium perueniat, ſtipulationẽ committi, ſiue vendendo, ſi- ue heredẽ inſtituendo,&c. l. peto.§. fratre. de legat. ⁊. Nam& hæredis inſtitutio alienationem continct. l. ſi quis prioris.§. certum. C. de ſecun. nup. Quinimo his verbis non malè dici poteſt, ſucceſsionẽ quoque legitimã prohiberi, quaſi promifſor curare debeat, teſtamentum aut codicillos faciendo, ne res ad fra- trem perueniat. licodicillis.§. matre. de legar2. Spe- ſctanda tamen hic voluntas prohibencis, quæ ex cõ- jecturis colligitur, vt in omnibus facti quęſtioni- bus. Quid enim, ſi quis ſimpliciter prohibuerit rem alienari, ſine vllius perſone cxpreſsione Sane credendum non eſt, eum de hęrede ſenſiſſe, cùm ne- mo ſine herede moriatur. Itaque contingit aliquan- do, vt cum vniuerſitate tranſeant res alienari pro- h ibitæ. l. qugdam. de acquir. rerum dom.l. 1 de fund. dotal. Tertia quęſtio eſt, de vi,& Hec lns ſti- pulationis. Et apparet ex hoc Sesnole te Pon dae ex hac ſtipulationes ad id quod intereſt; üc 4- liis ſtipulationibus, quę ¹n taciendo confiſtunt. d. l. ſi
TTt 4
1051
—

4 3
4
1052 Franc. Duareni luriſconl.„
Aerilis.5.ſi tibi Preeterea quod ca lege datũ eſt, con- hil ad eam ſtipulationem id, quod poſtea
118 agn dicitur, ac reperitur, quaſi ſecuta Tauſe on 4 de⸗ aum proponere tur, pertinere.„ 7 lege. Sed ea condictio perſonalis eſt, 7 adueriu Qui impugnauit teſtamentum, tanquàm inoff- und eum, cum quo negotium contractum eit; benit cioſum, non prohibetur ex cauſa falſi illud impu- ghRs datur, vt aut rem, aut æſtimationem preſten Vin 4. gnare nec poteſt ſummoueri exceptione rei iudi- 7 ur catio autem non competit quæ ne poſſe Lron c= caxæ. l. càm quæritur. de except. rei iudic. Itaque&ſ inunal quatur: quia hæc prohibitio tranſſationem domini) qᷓe inofficioſo teſtamento tranſegerit cum aduetſa. 7 cet non impedit. d.l. ea lege. Quiſquis enim nls cmit, rio, ac fortaſsis promiſerit nihil amplius petiteaue s 4 3 accipitque, à domino elus dominiunn ed Ca actio non obeſt, quò minðs de falſo apud præfediũ 7 4 9
§. per traditionem. Inſtit. de rerum 4. de ubin yrbis agat. argu. l. ſi de certa. C. de tranſact. cuius eſt tponn f eſt, quin rei dominus ſit is, cui res ea lege datur, ne qde criminibus cognitio. l.l. de offic præf. vrb. ruitus alienet: ideõque ita condicitur ab eo, ſi paret dare uual oporterc. d.l. ea lege. Nes obſtat huic ſententiæ Cõ- CXXXVI. PAVI.VS LIB. V. mmisul,
4. A4.. 1... qis:. ſticutio luſtiniani, de rebus alienis non alienan 5 in qua dicitur, alienationem eſſe prohibendam,&c. SENTENTIAKVM. n
His enim verbis ſignificat Iuſtinianus non quidem
rei dominium transferri non poſſe, ſed eum qui do b Gllub-he C minium transfert, contra pactionem facere:quonia minibus ea res que 11 ſtipulatione
appellatione alienationis continerur actuesuo do. deducitur, appellatur, non infirmat obli- wimhu
Alſub vna ſignificatione diuerſisno un
4..— ₰4.JI. cũ
minium transfertur. l.peto.§. prædium. 5. fratre. l. cĩ ater..libertis. de legl,z pater.fliam. de legat. 3. Detionenvf alter altero verh Ara een Prohibitio verò teſtatoris impedit tranflationem Locus eſ e ratione Fomranen æ ſtipulationis, iI p
dominij, propter vim fideicommiſsi, vt ego quidẽ de quo diximus zlau Euin u⸗ 1 au dealo exiſtimo, præter aliorum opinionem.l.filiusfamil.§. 81 quis viam a undum ſuum dari miügue
Diui. de legar. I. Sanè cum creditor paciſcitur cum ſtipulatus fuerat, poſtea fundum, partem niruuc gchirocen⸗ pignus LendateMKate Krihirul ve eius ante conſtitutam ſeruitutem alie- tyurma eſſe venditionem, vt pactioni ſtetur. l. ſi creditor.§.., wſiwulatio. käplal vlt. de diſtract. pign. Id enim vtilitatis cauſa pigno- nauerit, euaneſcit ſ Pulat 4 col aute. re receptum eſtnec eadem eſt ratio eius rei, quam Seruitus non acquiritur, niſi ab eo, qui dominus get, vt quis ita dat alicui, vt nihil iuris retineat. Ex quo e- eſt fundi, nec pro parte dominij acquiritur, vt dixi. i iitun tiam illud conſequitur, ęmptorem domus cõductæ mus ſuprà cap. 72.1 ſtipulationes non diuiduntur. non poſſe conductorem expellere, ſi conuenerit Veluti ſi quis ſtipuletur ſeruitutem fundo comma-
prius inter locatorem,&conductorem, ne domus ni.. pro parte. de ſeruit. l.proprium. comm. præcdior. imiias co
.
nnt, qur
2
1 alienetur,& co nomine cõductori oppignerata ſit. pꝓroinde ſi quis poſt ſtipulationem ſeruitutis alie- amnaiſit. Nam ſecundum Marcelli ſententiam venditio nul- nauerit fundum, vel partem fundi, euaneſcit ſtipu- uull, Ja eſt. Nec corum mihi probarur opinio, qui putant jatio, quaſi in eum caſum inciderit, à quo non po- nirine non omnino nullam eſſe venditionem, fed ne præ- tuit incipere. dict. l. pro parte. l. pluribus inftà Si e. ibbkom iudicet creditori pro nulla habendam eſſe. Nã hec nim in initio vel totus fundus, vel eius fundi pats aunnuar interpretatio nec verbis auctoris, nec rationi con- fuiſſet alterius, ſtipulatio vtilis eſſe non potuiſſet. lr. gruit, cùm præſertim abſque ea pactione venditio Quod tamen ita eſt accipiendum, niſi poſt con- Aagxci non noceat creditori, nec ius pignoris tollat. Liuſto. ſtitutam,& iam fundo acquiſitam ſeruitutem, ſn twayhe §. non murat. de vſucap. Cur autem manumiſsio qus alienatus ſit. Quo caſu ſeruitus manet, ac fun- Merari non teneat contra legem dictam, in ſerui venditio- dum ſequitur. l.via.. quæcunque. de ſeruitu. ruſtic. ſll
ne, dubitatum eſt à pleriſque. Sed exiſtimo vtilitatis præd.l pluribus. infr. agtmatu cauſa id lege Aelia Sentia cautum fuiſſe, yt maior qu eſler domnoru in ſeruos ſuos auctoritas. l. ca qui- CXXXVII. VENVLEIVS LIB.I nnes p.ita fuerit alien. l. is qui.§. in illis.. dem. C. ſi mancip. ita fuerit alien. l.is qui.§. in: lis.) STIPvI A TIORNV. bhanu
ſeruus hac lege. de manumiſſ.l.ille ſeruus. qui à qui-
pus. Vtilc enim eſt, ſeruos nullam habere ſpem cõ—⁴.““ OQOntinuus actus ſtipulantis, de i
ſequendæ libertatis, niſi ex volũtate dominorum.&☚ 1 R on d Penique animaduerrtendum eſt, Sciam in hac ſpe promittentis eſſe debet, vt tamen— cie id quod à Titio geſtum ehimproharernamuns Ealiquod momẽtum naturæ inter- 8 m. ih⸗ ctiterit. Qu arte hæres extitit....9* ei hæres extiterit Quienim pro parte hær du uenire poſsit,& caminus reſponderi ſti um! alicui, pro ca tantum parte cogitur ratum ha- I ro- potel bere, quod à defuncto geſtum eſt:l. cum à matre. pulanti oporter Cæterum ſi poſt inter d Cod. de rei vind. gationem aliud agere cœperit, nihil pro- 8 etu. ...... 1 ſſet. ote Filia, quæ de inofficioſo agere inſti- derit. quamuis eadem die ſpopondilſet an b —..... lal tuit,& trãſegit, poſtea cum hæredibus ſti In contrahenda ſtipulatione non ſuffcit inter- dan 6 pulatione interpoſita,& ſubiecta doli rogationem præcedere,& ſequi reſponſionem, nil derl
clau fula, a ud Pr xæfectũ d e falſo teſtaméẽ- comminus& continuo interroganti reſpondnu 8 el rra n ex doli Continuus enim actus ſtipulantis, ac promittesa ui to egit, nec probauit. Quæro„ 41] 8X 9¹¹ eſſe debet. Continuitatem tamen hanc non accipi Mai- clauſula poſsit conueniri. Reſpondit, ni- mus Mathematicorum, aut Philoſophorum mo V 8 b b Vtnelal

gnificatione dine res,quę in ſiipul latur, non infum talteto verbo m one contrahendæ ſ lqui extnnſecux ad fundum ſun
dpoſtea funcun, 1 ſtitutam ſeruitun itſtipulato.
wiritur nifl adeoguie -rie dowinij acquimit ſtipulationes non tuh
etur ſeruitwtemfutan uit.lpropriumcommm t ſtipulationem tmum lpartem fund, auncts caſum incideri àon pto pantell plurd ü erus fundus, feleis e pulatio mils dſe w n c accipienqum, 1 1 mdo acqubtam ſerumm uo caſu ſeruitus malo
Iuxrunque de fn
— — — ₰½ Cd — —
—
In Tit De verborum
vt ne minimum quidem momentum interuenire oſsit. Sed& hoc plenius interpretatur VlIpianus
ytilitatis cauſa: vt ſi ſtipulator poſt interrogationẽ qiſceſſerit,& ei reuerſo reſponſum ſit, valeat ſtipu⸗ latio Interuallum enim medium non vitiat obliga- tionem. l..§. qui præſens. ſupr. Sed videndum eſt, ne magnum ſit temporis interuallum„propter quod videatur omiſſa ſtipulatio. l. 6.§.vltim. de duob. reis.
Ac Venuleius,& alij veteres, vnius diei ita memi-
nerunt, quaſi poſt diem vnam facilè credendum it omiſſam ſtipulationem eſſe, quamuis intra id ſparum ex coniecturis id deſiniri debeat. Deinde nidndum eſt, ne actus contrarius, aut alienus à ſti- uutione intermiſceatur. l. 5.§. vlti. infrà, de duobus Ks. Alterutrum enimaid eſt, vel longum ſpatium temporis, vel contrarius actus, ſufficit ad vitian- dam ſtipulationem: vt his verbis Venuleius oſten- dit Nam quod idem ſcribit cap. 1. de duobus reis, huic ſententiæ non repugnat, quæ ex eodem aucto- re,libroquc eodem ſumpta eſt: ſed locus vnus ex a- lio interpretationem capit.“ Si hominem ſtipulatus ſim,& ego de alio ſenſero, tu de alio: nihil acti erit. Nã ſtipulatio ex vtriuſque cõſenſu perficitur. Hunc locum explicaui c. 83.l. inter ſtipulantẽ.§.1. Cum ita ſtipulatus ſim, Epheß Aerr in eſttem pus. quod autẽ accipi debeat, quæ- ritur.& magis eſt, vt totam eam rem ad iudicem, id eſt virum bonum remitta- mus, qui æſtimet, quanto tempore dili- gens paterfamilias cõficere poſsit, quod facturum ſe promiſit, vt qui Epheſi datu- rũ ſe ſpoponderit, neque diplomate die- bus ac noctibus,& omni tem peſtate cõ- tempta, iter continuare cogatur, neque tam delicateè progredi debeat, vt repræ- henſione dignus appareat: ſed habita ra- tione temporis, ætatis, ſexus, valetudinis: cim id agatur, vt mature perueniat, id eſt, eodem tempore, quò plerique eiuſdem conditionis homines ſolent peruenire. fotranſacto, quamuis Romæ remanſe-
minus ei recté condicetur, vel quia per ipſum ſteterit, quò minùs Epheſi daret, vel quoniã per alium Epheſi dare poſsit, vel quia vbique poteſt ſoluere. Nam& quod in diem debetur, ante ſolui poteſt, lieꝛ beti non poteſt. Quòd ſi diplomate vſus aut felici nauigatione, maturius, quam quiſquam, peruenerit Epheſum,
donkfeſtim obligatus eſt: quia in eo quod
tmpore, atque facto finitum eſt„ nullus coniecturæ locus.
lnrerdum pura ſtipulatio dilationem tacitã ha⸗ etlinterdum. ſupra vt cum quis ſtipulatur Epheſi
Epheſi dare promiſit,
1f. Oblig. 1053 dari. Ineſt enm tempus, quo promiſſor Epheſum poſsit peruenire. Sed quia certum tempus nõ po- teſt difhniri, cùm in facto id magis, quam in hre conſiſtat, relinquitur æſtimandum boni viri arbi- trio. Huiuſmodi etenim facti quæſtiones non ma- gis ſunt luriſconſultorum quàm cuiuſuis boni ac prudentis Viri, qui æquitatem ante oculos habcat.l vir bonus. iudic. ſolui.]l ſed ſi vnius.§. Prætor. de in- uriis. ſed ad iudicis officium pertinent, quod la- Birerletienneerar neie Polz oſter iploma hic accipe, quod à incipe impetratur, vt equis publicè diſpoſitis vti liceat, Poſtam vulgò dicim Principis diplomate curſus publicus olim non per= mittebatur.Inullis. C. de curſ.public. Cuius zuei meminit Plinius, lib. 10. epiſtol. ad Traianum cum pleriſque aliis. Quod autem hic dicitur. eum qui ſi dare poſſe vbique ſoluere„quo- mod accipiendum ſit, docuimus capit. 122. 1. quĩ Romæ in pPrincip. Ad extremum obſeruandus eſt locus communis de coniectura, cuius nulla in iis, quæ certa ſunt, ratio habetur.
b Item qui inſulam fieri ſpopondit, non vtique conquiſitis vndique fabris,& plu- rimis operis adhibitis, feſtinare debet, nec rurſus vtroque, aut altero, contentus eſſe:ſed modus adhibendus eſt, ſecundũ rationem diligentis ædificatoris:& tem- porum locorùmque. Item ſi non inchoe- tur opus, id tantùm æſtimetur quod in illo interuallo effici potuit, tranſactõque tem pore; quo inſulam conſummareo pof tuerit, ſi poſtea ædificetur, liberetur reus, ſicut liberatur, qui ſe daturum ſpopon- dit, ſi quandoque tradidit.
Tria hoc capite continentur, de quibus ſatis di- tum fuit alibi.Primum eſt ſtipulationem facti tra- ctũ habentis, diem tacitum habere. l. ſi inſulam. ſup.
II. Ex hac ſtipulatione agi, cùm primùm cœ- erit moram facere promifſor. l. ſtipulationes non
diuiduntur.§.vlti. III. Promiſſorem liberari, poſt moram fa-
KO AlE ciendo, quod eſt accipiendum, modoò lis conteſta- titnec poſsit Epheſi pecuniã dare, nihlo
ta nondum ſit. l.ſi inſulam.
Illud inſpiciẽdum eſt, an qui centum dari promilit, confeſtim teneatur:an ve- rô ceſſet obligatio, donec conferre pecu-
niam poſsit. Quid ergo, ſi neq; domi ha-
beat, neque inueniat creditorem' Sed hec recedunt ab impedimento naturali„& reſpiciũt ad facultatem dandi. Eſt autem facultas, perſonæ commodum, incom- modumque, non rerum, quæ promittun- tur. Alio quin& ſi quis Stichum dare ſpo- ponderit, quærim us, vbi ſit Stichus:vt ſic
. non multum referre videatur, Epheti da turum
us. Priuatis enim abſque poßa.

1054 Franc. Duareni luriſconſ. 1 7 turum ſe an quod E pheſi ſit, cùm i pſe Ro quod te. de rebus credit. l. ſciendum. de vſur. l. ²§. ſi 4
mæ ſit, dare ſpondeat. Nam hoc quoque 4ui i uceſoeſöpen. ſi quis caution.l. ſi vehenda. has ad andi pertinet: quia& in- 2 Addt le n ul, ſg 20 Hieulrh Sine lllud rilninz eſt.— Si ab eo ſtipulatus ſim, qui efficere no 9 3 ccunja, G1E StcHO,le eehn poſsit, cuͤm alij poſsibile ſit iure factam yil
quòd promiſſor in præſentia dare non opligationem, Sabinus ſcribir. 3— ſt Er generalite ſa difhcultaris obligationem, Sabinus ſcribit. A Pote t genera 1er canla ltficultatls Iec ſtipulatio ideo dicitur poſsibilis, quia po. anrsſ ad incomm odũ promiſſoris, non ad im- teſt promiſſor æſtimationem ſoluere, ſi non fecenn, 3 zutr pedimentum ſtipulatoris pertinet, ne in- An poſiit aliena opera vti in ca re, quæſtio facict,. Bael cipiat dici, eum quo que dare non poſſe, quæ ex coniecturis pendet,& alio in loco tractatut. 3r nc — b 1. 2 1 1 35 1 On POI Iinter artifices. de ſolut. lnemo. de duob. reis. l.ſi ſer- cye vi 3 dul alienum ier nun, quem dominus no uus patroni. de oper. libert. b anx vendat, dare promiſerat. Cum quis ſub hacconditione ſtipula- nki Si quis promiſerit pecuniam, quam don labe tus ſit, ſi rem ſacram, aut religioſam Ti- w ni quærkur an propter inopiam ehusae diffculare; tius vendiderit, vel forum, aut baſilicamn, uiſode tempus inſit ſtipulationi, ſicut diximus ineſſe, cùm iuſſnoI 1 jicis(p) 46.3 g lcu
leius hic ait, non ideo ceſſare obligationem. ſed cõô- perpetuum relictæ ſunt, vbi omnino con-
ſelti promillolem teheri de zduerſu⸗ eum asi ditio iure impleri non poteſt:& ſi velit 7 cte oſſe. Multi m refe es promiſſa præſta-. 1... 1
poſſe. Multum enim refertan res Pr uo 1 3 facere, ei non liceat, nullius momenti fo- arimum
ri non poſsit, an verò promiſſor eius præſtande gipulati diein e aſi eAChche 1
promiſerit Stichum dare, non queremus, vbi ſit quæ natura impoſsibilis eſt, inſerta eſſet. wüboceuie
Lüehne⸗ ſed Prm doren Kaeim Snvenini Woſ Nec ad rem pertinet, quò d ius murari
emus:tametſi cùm quis ſtipulatur Ephefi darli; 3„ 1 6„ er rditi
icemus: tamerſi cum quis ſuiph atui p.* poſsit,& id, quod nunc impoſsibile eſt,
*
1
tempus expectãdum ſit Idem dicendum eſt, ſi quis Polsit e vo ſdibile f nC IImOlS1 ſe
promiſerit alienum ſeruum dare, quem dominus oſtea ſit poſsibile fieri. Non enim ſecun- iungknn vendere nolit. Generaliter enim cauſa difficultaris dum futuri temporis ius, ſed ſecundum alinams
Adincommodu promiloris, non ad impedimenrü præſentis⸗æſtimari debet ſtipulati. aasn ſtipulatoris, pertinetmec difficultas promiſſoris, qus in re non eſt, ſed in perſona, impedit, quòo minuũs debeatur ſtipulatori. Si quis tamen ſtipuletur, ho⸗ die ſibi Catthagini dari, inutilis dicitur eſſe ſtipula- tio, 5. loca.Inſtit. de verborum obligat. quoniam ex ipſa conceptione verborum apparet, promiſſorem dare non poſſe. llaque interpretatio hic contra ſti- pulatorem fit, quaſi hæc fuerit contrahentium co- gitatio, vt nihil agi exiſtimarent. arg. l. non ſoluùm.
Nihil refert, an conditio natura impoſibilis ſi an verò iure impleri non poſsit, vt ſuprà annotaui. mus c. 7.llimpoſsibilis Idq́ue his exemplis oſtendi l ID tur, de quibus diſſeruimus c. 83. I. ſacram. Tametſi autem vendere has quoque res verè dicamur, cm ad factum reſpicimus:quia tamen venditio nullum juris effectum habet: non dicitur impleta conditio 4 eſſe Nec me latet,aliquando factum nudum ſuff- de oblig.& actio. Quod eſt accipiendum, niſi aliud cere ad implendam conditionem, caùm id vtilttss üinspto⸗ adtum dſſc apparear. Poteſt enim agi mter cos, vt exigi voluntas eius, qui conditionẽ adſcriſt uram per diſpenſatores vtriuſque, qui Carthagini ſunt, que maxime hic ſpectanda eſt.l. mulier.§. vltim 4 impleatur quod promiſſum cſt. Item vt promiſſor condit. inſtit. Item verba conditionis diligenee mer n id quod intereſt ſoluat. l.vlt.§. ſi inter. infr. Sed in du- pendenda ſunt, vt apud Scæuolam c. 77. ad Treboh FManon do
3 ℳ 86„. ⸗ 2—* 4. 8.
bio contra ſtipulatorem interpreramur.l. quicquid vbi dicitur, ſatisfactum eſſe cõditioni, quamuls ma ſqp ſen
4 3 1 3 2..„ h dib 5. 0 ent trimonium cum furioſa non fuerit. l. heredibus t
. adſtrigendæ. fuprà. Alia cauſa eſt bonæfidei contra- 1 128 21E ctuum, atque vltimarum voluntatum; in quibus vlti. Nam in conditione nulla erat matrimomh 5 tuaxe n.rn benignior fit interpretatio vt alibi oſtendimus. l. in- liberorum tantùm mentionec dubium eſt, qun l dih
ſulã..J. Iocat. lſi mihi,& tibi.§. I. de leg. I. Quamuis beri ſintex quocunque concubitu procrea 6d. na autem ob cam, de qua diximus, caufam non diffe- de his fortè nimis multa: quæ vt leuia admodum,. ratur actio:tamen humanitatis cauſa interdum ex- nec ad remm valde pertinent ia omitterem⸗ niſiii 5 etiulru actio differtur,& cõdemnato tempus datur ad ſol- rem ea ſic a magnls Doctoribus tractari,yt hinc deti t uendum..ſ cum militi. de co mpenſat.l. ſi debitori. ſe expedire vix poſsint. Ki da de iudic. Quo tempore pręterito„cogitur ſoluere Si vt aliquid fiat ſtipulemur„X vſita- d” 0, debitor,& in carcerem coniicitur.l. Q. qui bon. ced. tius,& ele gantius eſſe Labeo ait. ſic ſubii⸗ dcaul poſſ. Preterea hec difficultas interdum facit, no pro... S8 GF, 21ℳ 7. At cum dle ine miſſor, quaſi mora facta, teneatur, vt putas ſi Sti- APerhlam, Sr e f un non n 0, w. chus, quem interpellatus promiſſor dare non pote- quid ne fiat, ſipulemur, tune hoc mo. ehrbci rat, interim deceſſerit. Licet enim difficultas pro- Fi aduerſus ea factum erit.Et cuçm alia ſierl, adxr 8 miſſorem non excuſet⸗ quò minðs viuo adhue Sti-& alia non fieri coniunctè ſtipulemur üüaſ cho conueniatur:tamen ceo moriuo non tenebitur b d Si ita non feceru⸗ 1 ci ar ad æſtimationem, quaſi in poteſtate eius nõ fuerit, ſic comprehendendum, Si ta non düdir Stichum darc. Cùm enim quæritur de mora, inſpi- fiue quid aduerſus ea feceru. 3 donten cimus, an promiſſor facultatem ſoluendi habeat.l. Diximus de hac re ſupra cap. 71.l. cùm Pra r Aen dan

eri non poteſt;g
ceat nullius mom
n perinde acſi ai poſsibilis ecbine etinet, qudd in od nunc impabiti ille HeriNonedint
poris ius, ſed em ari debet ſipclu
conditio naturz imii i non poſi nimne dlis Idque his exenbii ruimus c. 8z. Lſacame quoque tes vend daan b nus:quia tamen wmitu et: non dicitur lnpenn aliquando fatum ur im conditionem eom Heius, qui condiioni ſ gunscklmülan verba conditon, 4 1 apud Scxuolam c77³
actum eſſ cöctinigan ſunoſa von fuert lin lletat maufm junc foc ſeui it
nirmi
——
— —
In Tu De verborum
preterea ſciendum eſt, quod dari ipu⸗ lamur, non poſſe per nos vni ex hæredi- bus adquiri:ſed neceſſe eſt omnibus ac- quiri. At cuͤm quid fieri ſtipulemur etia vnius perſonam recte comprehendi.
si quis ita ſtipuletur, Mibi.G Titio hæredi meo amtum dariD einde deceſſerit, Titio& alio quodã betcde relicto, diuiditur hæc obligatio inter vtrun- ueberedem, ita vt Titio quinquaginta tãtm de- beatur. Nemo enim poteſt alteri ſtipulari, niſi hæ- r'lio, ac ne hæredi quidẽ ſuo, niſi q uatenus heres klſtipulatio iſta.§. ſuæ. Nam non ſuccedit in ius functi, niſi pro parte hæreditaria,& pro alia parte extraneus habetur. l. cùm à matre. C. de rei. vindi.I.ſ adulta. C. de hered. act. Vnde pro ea parte ſtipulatio perinde habenda eſt, acſi cuiuis alij extraneo ſtipu⸗ laus eſſet defunctus. Cùm quid tamen fieri ſtipu⸗ lamur rectè vnius hæredis perſona comprehendi- tur. Nam quia facta perſonalia ſunt, vt antè anno- tauimus, l. quod dicitur. ratio non patitur, in fa- gis omnes hæredes exequari, cùm præſertim vti- litas contrahentiũ hoc exigat. Ex pacto ſanè, quod de non petenda pecunia factum eſt, vni ex hæredi- bus exceptionem acquiri, Celſus ait.lxauus. de pa- qis. Sed acquiritur liberatio facilius, quàm obliga- tio,& ſubtilitas iuris plerunq; negligitur ‚vbi de li. beratione agitur.l. Arrianus. de obli.& act. An autẽ quis poſsit vnum ex hæredibus ſuis obligare, alio
in loco diſputatum fuit.l. eum qui ita.§.i. l. lulianus.
cxXXVIII. IDEM LIB. IIII. STIPVLATIONVM.
Vm, qui certarumn undinarum die us dari ſtipuletur: primo die poſſe petere, ait Sabinus. Proculus autem& cę- teri diuerſe, ſcholæ autores, quandiu vel exiguum tempus ex nundinarum ſpatio ſupereſſet, peti non poſſe exiſtimant. Sed ego cum Proculo ſentio.
In hac ſtipulatione interpretatio fit contra ſtipu⸗ latorem, ſicut in alia ſimili, de qua diximus ſupra capit. 42.1. quiĩ hoc anno.
Cuͤm pure ſtipulatus ſum, Ilud aut il lud dario licebit tibi quotiens voles, muta- re voluntatem in eo, quod præſtaturus ſis quia diuerſa cauſa eſt voluntatis ex-
preſle,& eius, que ineſt.
Reus cui competit electio ex ſtipulatione alter- nationem habente, mutare voluntatem poteſt, quo- ties voluerit, donec ſoluta fuerit res debita. l. qui ex pluribus.Ios. Videndum tamen eſt in executione
tentiæ, ne variatione ſua iudicium cludat. argu.l. nonytique. de eo quod cert.loco.
Ala elt cauſa ſtipulatoris, qui electionẽ habet ex
G.. 4; b oluntatc Verbis expreſſa: vt puta, ſi quis ita ſti
oblig.
10» 4 buletur, Srichum aut Pamphilum Vtrun 1 b Vtrum Voluero. eligendi facultas conlun ee, d
mitur prima clectionc aut alrem conteſtatione litis, ſccundum diſtinctionem naf na äquie ſtipulatus. Ideo autem actor ‚cu- 1us eſt electio mutãdæ voluntatis, facultatẽ amirtit
1—* vrroque lis conteſtatur. dicto S. qui illud§. huic autem. Inſtit de actionibus.
dueem he Atque hinc etiam confequi- ur, ſi quis ſtipulatus fuerit decem in melle, promiſ-
ſorem non poſſe mel ſoluere poſt litem conteſta-
tam. l ſi quis ſtipulatus.7. de lolutio. Ex ea enim ſti pulatione decem Petuntur,& ſuper decem fir litis comeſtatio, cùm ea fint in obligatione, non mel, quod in ſolutione tantùm eſt.
CXXXIX. IDEM LIB. VI. STIPVLATIONVM.
Wm ex cauſa duplę ſtipulationis Gn aliquid intendimus, venditoris =haredes in ſolidum omnes cõue- niendi ſunt, omnéſ- que debent ſubſiſte- re,& quolibet eorum defugiente, cæteris ſubſiſtere nihil prodeſt: quia in ſolidum defendenda eſt venditio, cuius indiuiſa natura eſt. Sed cùm vno defugiente, om- nes defugiſſe videantur, ideòque& om- nes tenentur,& vnicuique pro parte hę- reditaria præſtatio incumbit.
Explicatus eſt hic locus ſuprà. capit. 85.§. item ſi ita.
CXL. PAVLVS LIB. III. AD NERATIVM.
Luribus rebus propoſitis, ita ſtipu⸗ atio facta eſt, Ea omnia quæ ſupra ſeripta ſunt, dari propius eſt, vt tot ſti pu- litiones, quot res ſint. De hac ſtipulatio- ne, Annua, bima, trima, die, id argentum Luæa- que die dariẽ apud veteres variatum fuit.
Paulus. Sed verius,& hic tres eſſe trium
ſummarum ſtipulationes.
Duplex ſpecies hic proponitur; R quæritur in vtraque, an vna ſtipulatio ſit, an plures. De riors ſatis dictum eſt ſupr. capit. 34.I. Titia.§. VIt. vhe rior eſt, cùm quis ſtipulatur aunua bimna erims ie dari: de qua nihil difiniit Nertarius 3 fan im admonuit, varias opiniones veterum fuiſic. Et Lane.
robabilis eſt de hac ſtipulatione Lubirate 1 8 &ſi vna dicatur eſſe ſtipulatio, cùm quis ipu u. tur in ſingulos annos, antè docuimus capite 16.
f.. 1.11 Stle

1056
1 fi Stichum.§.ſtipulatio. tamen hæc vſquequaque ſimilis ei non eſt, quoniam hic ſpecialiter exprimũ- tur tempora, puta, primo anno, ſecundo, tertio. Sed quia non exprimuntur annuæ præſtationes, poterat videri vna ſtipulatio eſſe.l. ſcire debemus. l. quod di- citur. d6. ſuprà. Paulus autem, qui notas ſcripſit in Neratium, verius exiſtimauit, tres ſtipulationes eſſe, cùm tria tempora ſpecialiter deſignata ſint, li- cet ſingulæ ſummæ expreſſæ non ſint. 6 Etfi placet extingui obligationem, ſi .——. 3. in eü caſum inciderit, à quo incipere non oteſt, nõ tamen hocin omnibus verum eſt Ecce, ſtipulari viã, iter, actum ad fun- dum communem, ſocius non poteſt:& tamen ſi is ‚qui ſtipulatus fuerat, duos hæ- redes reliquerit, non extinguitur ſtipula- tio,& per partẽ dominorum ſeruitus ac- quiri nõ poteſt, ac quiſita tamen conſer- natur,& per partem dominij hoc euenit, ſi pars predij ſetuientis, vel cui ſeruitus debetur, alterius domini eſſe cœperit.
Locus eſt de ſtipulatione ſeruitutis, iam ſæpe tractatus:ex quo duo num eſt, ſi ſtipulator ſeruitutis deceſſerit, duobus hæredibus relictis, ſtipulationem non extingui, quia ſingulis hæredibus ad petendam ſeruitutem actio in ſolidum competit.l. 2. ſupraà. Sed obücitur huic ſententiæ, rem incidiſſe in eũ caſum, à quo nõ potuit incipere. Si enim ab initio duo fuiſſent do- mini eiuſdem fundi,nõ potuiſſet per ſingulos fun- do communi ſeruitus acquiri.l.ſi vnus.de ſeruit. ru- ſtic. prædior. Vnde videtur actio ex ſtipulatione ſin- gulis hæredibus competere non poſſe, qua fundo communi ſeruitutem acquirant. Sed huic obiectio- ni reſpondendum eſt, ob difficultatem præſtationis ſtipulationẽ minime inutilẽ fieri. Quod q uẽadmo- dum accipiendum ſit, docuimus in interpretatione capitis ſecundi.Secundo loco annotandũ eſt, ſerui-
tutem iam acquiſitam& conſtitutam, conſeruari, ſi pars prædi) ſeruientis, aut dominantis alienata ſit: quamuis ſeruitus pro parte acquiri non poſsit. Qua de re ſuprà capit. 136 J. ſi ſub vna. Illud obiter ic expendendum eſt, videri Paulum non magni- facere theſim vulgò receptam tempore ſuo: quam ſimpliciter ait non in omnibus veram eſſe, quòd ſatis intelligat, nihil periculoſius eſſe in iure ciui- li, quàm in vniuerſum quicquam diffinire. l. om- nis diffinitio. de reg. iur. Quo exemplo& nos, cum huiuſmodi theſis aliqua nobis obiicitur, vt vulgò ſit ab iis, qui eas ex doctorum Accurſianorum cõ- mentariis hauriunt, poſſumus reſpondere theſim, ſeu regulam non omnibus veram eſſe, atque ita obiectionem eludere. Sed de his theſibus plura di-
ximus ſupra.l.1§.ſi ſtipulanti.
CXILI. CAalvs LLB. II. DE VERBORVM OBILIG.
S ſeruus ‚aut klius ita ſtipulatus ſit, em Nam, dut illom, vtrum(go velim,
præcipuè obſeruanda ſunt:v-
Franc. Duareni luriſconlf.
non pater, dominuũſuc, ſed filius ſeruusue deſtinare de alterutra debet. Extranei quoque perſona. ſi comprehenſa fuerit veluti hoc modo, ytram earum Iitius elege rit, nõ aliter ſtipulator alterutrius petẽdæ facultatẽ habet, quàm ſi Titius elegerit
Locũ hũc interpretati ſumus c. 76 If. ipulann
Pupillus licet ex quo fari cœpit, rec
ſtipulari poteſt: tamen ſi in parentis po.
teſtate eſt, ne autore quidẽ patre obliga- tur Pubes verò, qui in poteſtate eſt, perin-
de ac paterfamilias obligari ſolet. Quod
autem in pupillo dicimus, idem&in fe liafamilias impubere dicendum eſt.
Quatuor precipuè hic obſeruanda ſunt quorum
nonnulla partim aliis in locis explicata ſunt, pat.
tim nullam interpretationem deſiderant. Primum eſt, pupillum qui in poteſtate tutoris eſt,patre mor- tuo ſtipulari poſſe, etiam ſine tutore, ſi infans non ſit:quamuis ſine tutore non poſsit obligari S pupil lus. Inſtit. de inut. ſtipu. l. obligari. de auto. tu. II. Pupillus, qui in poteſtate parentis eſt, patre autore non obligatur. d.. pupillus. Inſtit. de inutil. ſtipul. Pupillum hunc vocamus, quòd impubes ſit: vnde& pupillaris ſubſtitutio dicta eſt: tametſi fre quentius accipiatur pupillus pro eo, qui tutorẽ ha. bet. l.pupillus. de verb. ſig. Pater igitur nõ eſt fllij tu⸗ tor, licet in eum poteſtatem habeat ſed poteſtas patria à tutoris poteſtate diſtinguitur: idq́uè viilitas exigit. Cͤm enim filio aduerſus patrem nulla ſit actio prodita ob rem malè geſtam, non ſatis con. ſultum ei eſſet, ſi patre, auctore obligaretur. Sed tu- tor co nomine tenetur pupillo actione tutelæ,&
gitur de obligatione contrahenda propter bona aduentitia filij, rectè interuenit pater, quia eorum bonorum legitimus adminiſtrator eſt: vt puta ſ hereditas delata ſit filio, quam auctoritate patris ac cedente adeat.l.ſi infanti. C. de iure del i.]. vlt.§.ylt. C. de bonis quę lib. Aliàs ſi filius impubes, qut in pa- tris eſt poteſtate, obligari velit, dãdus eſt ei curator quo auctore obligetur. d. l.vlt.§. ſinautem. III. Piliusfamilias pubes perinde obligatur, ac quiuis paterfamilias. Lfiliusfamilias. ſupr. de ob- ligatio.& actionib. 3 IIII. Quod fllio dictum eſt, id in filia quo-
que locum habeft. Si ita ſtipulatus fuero, Mihi aus ITitiokt tu mihi daturum te reſpondeas, ſecundi omnium opinionem ad interrogatum te reſpondere: quia conſtat mihi ſoli ad- quiri obligationem. Titio autem dunta- xat recte ſoluitur. b In hac ſtipulatione diuerſitas reſponſions non nocet, quia in eo, quod ad obligationem perunet⸗
congrua eſt reſponſio interrogationi. Cuùm enim
quis ſtipulatur ſibi aut Titio dar, Titius nde en 0 19
nun ni 1 ihilb xto
Tiric
arm in
eelonari ario h mmult, uit lcet
aln per
Unrritt. t
aiule præterea fideiuſſor, quem ipſe tutor dat, antequam. 4 ſeye
tutelam gerat. Inſtit. de ſatiſda. tuto. Sanè quoties q mdiem i
San N
elaaer
dcefin
aaun A
dnaa,
8,— dan iti dontr
b 1 Tiio
nvil in b diſclie dOp)
diga
—
—
—

us hie obſeruanda don lis i locis explieasf eratiodem delidermn poteſtaxe tmorbch d eriam ſine wtors n tore non poßiit opien ipullobligati de aunn tin poreſtate paxenit, tur d' pupilus lida
unc vocamus qpbtma
1
ubſtitutio dicha chen
—
t pupillus proeo qunm
*
erb. ſig Dater igitr lch voteſtatem haden ſm teſtate diſtingunr n filio aduetſus ouen em male geſtam,m le
———
netur pupillo acton n qvem ipſe tuoor tug lit de fatiſda uno. Wmiß one conttahenda In A interuenit pater,9 nus adminiftatore 1 ſt 8lio quam wuinun infanu. Cde luft delln Auſi flus impd
dosekt
be ig d
In In De verborum obl
obligationem; ſed ad ſolutionem tancam ponitur „ſi duo. ſupra. run 8i inter eos, qui Romæ ſunt, talis hat
ſipulatio, odie(arthagmi dare ſondess uidam putant non ſemper videri im- oßsibilem cauſam ſtipulationis conti-
neri, quia poſsit contingere, vt tam ſtipu- hror, quam promiſſor, ante aliquod rem- pusluo quifque diſpenſatori notum fe- ceit, in eum diem futuram ſtipulatio-
vem, ac demandaſſet promiſſor quidem
J1o diſpenſatori, vt daret, ſtipulator au- um ſuo,vt acciperet. Quod ſi ita factum
fuerit, poterit valere ſtipulatio. Auguſtiæ temporis in ſtipulatione contrahenda exprelsi, nocent aliquando ſti pulationi.§. loca. Inſti. de vetb. oblig. vt antè admonuimus. l. continuus. 5. Ilud. veluti,u quis promittat, hodie dare Carthagi- ni, quia promiſſor dare non poteſt. Quoties ergo accidit, vt dari poſsit, vtilis eſt ſtipulatio, vt in hac pecie, quæ nec difficilis, nec obſcura et. Cum mihi, aut Titio ſtipulor, dicitur aliam quidem tem in perſonam meam, aliam in Titij deſignari non poſſe: veluti mihi decem aut Titio hominem. Si verò Titio ea res ſoluta ſit, quæ in eius perſo- na deſignata fuit: licet ipſo iure non li- beretur promiſſor, per exceptionem ta- men detendi poterit. tempora verò di- uerſa deſignari poſſe: veluti, Nihi(alendus lanuariis„aut Titio Calendis Februariis? Imò etiam citeriorem diem in Titij perſonam conferri poſſe: veluti, Mihi(alendis Februa- nus Iitio Calendu Ianuariius? Quo caſu intel⸗ lximus talem eſſe ſtipulationem, Si Tirio (aladis Tanuariis non dederis, miln Calendis Felruariis dare ſpondes? Sed rurſus mihi quidem purè, aut Titio ſub conditione ſtipulari poſſum. Contrà verò, ſi mihi ſub conditione, aut Titio purè: inutilis erit tota ſtipulatio„‚niſi in meam perſonam conditio extiterit: ſcilicet quia niſi, q uæ à
me vim accipiat obligatio, adiectio nihil
poteſt valere. Hoc tamen ita demum tra-
*
6„ 90 13. 10 5 . Tn Poteſt, 1 euidenter appareat puré 1 ltij perſonam adiectam. Alioquin cùm ita ſtipulo r, Ci nauls ex hi, aut Itio ſpondes? Titij quoque perſona ſub eadem co diti lici vi 3 1 onditione adiici videtur. Ex e bPates,ſt diuerſa conditio in meam Perfonam, diuerſa in Titij poſita ſit, nec In meam perſonam extiterit conditio, to-
tam ſtipulationem nullius momenti fu⸗
turam: extante verè mea conditio ne, ſi quidem Titij
MI quoque conditio extiterit: Poterit vel- Titio ſolui. Si verò in ilfius perſona defecerit, quaſi non adiectus habebitur. Ex his omnibus apparet, licet alterius perſona nõ recte adiiciatur, non ideò minus in noſtra perſona vtiliter procedere ſtipularionem. 4
4l phrica venerit, mu-
Cuùm quis ſtipulando alterius perſonam adiicit ſolutionis cauſa, an diuerſitas in perſona vtri uſque noceat vel ſtipulationi, veladi ectioni, queritur. Qua in re diſtinguendum eſt, vt hic dicitur Nam impri- mis, cùm diuerſitas circa res conſiſtit, vt in hac ſti- pulatione, Mihi decem, aut Titio hominem 2ſi ipſum ius ſpectemus, inutilis eſt adiectio, nec promiſſor Titio hominem ſoluens liberatur: quamuis aliàs adiecto ſoluens ipſo iure liberetur. 5.ſ quis alij. Inſti. de inuti. ſtipul. Sed propter æquitatem, ac veriſimi- lem contrahentium voluntatem„promiſſori, qui hominem ſoluit, datur exceptio. Interdum diuerſi- tas reſpicit tempus: vt in hac ſtipulatione, Mib: Ca- lendis Ianuariis, aut Titio Calendis Pebruariis vel, Mihi(alendis Februariis, aut Titio Calendis anuariis? Et hæc diuerſitas non nocet, quæ ſubſtantiam obli- gationis non reſpicit. Aliquando diuerſitas eſt in perſona vtri uſque propter conditionem adiectam,
vel omiſſam: vt cùm ſtipulor mihi purè, aut Titio ſub conditione:vel contra, mihi ſub conditione, aut Titio purè: vel cùm alia conditio in perſona mea, alia in perſona Titij adſcribitur. Et generaliter no- tandum eſt, cùm non coniiſtit obligatio, inutilem eſſe adiectionem, quæ acceſſoria eſt: tametſi propter inutilem adiectionem non continuò vitietur obli- gatio. Exempla, quibus hic Caius vtitur, id apertiſ ſimè demonſtrant, vt pleniore interpretatione opus non ſit. Finis igitur moleſti, prolixique laboris, ac veluti quidam portus, Dei optimi maximi benignitate iam adeſt: vt Diogenicum illud magna cum lætitia vfur- pem,*ν rο, 1d eſt, ter- ram video.
VVY

1 4 1 . ½ f . 1 4 * 4
4
10 53 1
EIVSDEM LlBELLVS, QVI IN.
SCRIBITVR
SCfÆVOLA,
Interpretationem continens cuiuſdam Ceruidij Scæuolæ reſponſi, cap. cXXII. tit ſuperioris.
SVMMA CAPITA. Scæuolæ Juriſconſultus quis fucrit,& qualia eius re onſa.— 2 Variæ interpretum opiniones. 3 Quaſtio facki& iuris quæ dicatur. „ Süne uriſcon ſulti ad quæſtionem facti reſpondert. Quæſiones ad Medicinam ſpectantes. FExempla quaſtionum ad alias artes, ac diſciplinas pertinentium. 7 Artium affinitas,& coniunctio. Scauole prudentia. g Juris ciuilis cum cæteris artibus communio.
Scæuolæ mos reſpondendi ad quæſtiones facti.
I1 Scæuolæ hednans exempla.
en ſus huius reſponſi. I
7 Shſeee, auu à turiſconſulti efficium differt.
14 Conditisnis impledæ facultas an ad heredẽ tranſeat. Confutata vulgaru opinio. ꝛ5 Obiectorum diſſolutio. ¹
in Juriſconſultorum ſecæ, vt philoſophorum.
Meæuij ſtipulanti ſpopondit, ſe
3daturum quic quid patrem ſuum
publio Mæuio debere conſtitiſſet. Quæ-
Gerius hlliusfamilias, ſeruo Publij
VI NTVS Ceruidius Sccuola(qui imperante pri-
muùm M. Antonino, deinde Commodo eius filio vixit) inter coryphæos lurecõſul- torum numeratur ab He- Jrennio Modeſtino, in libro ³ de excuſationibus tutorum: eritè. Nam iudicio,& pruden-
guam intellecta damnantes,& ſuam mirabiliter in- Liriam prodentes, dum alienam falsò inſimulant. Vide Alciat. lib. Parerg. 4. cap.-. Inter cætera verò
rum æqualiumvt quidem noſtra eſt opinio)exqu. bus ad depellendam hanc calumniam arma ſatis idonea ſuppeditari queant. Quanquam enim mauli ad huius loci explicationem multa comminiſcun. tur, perabſurda tamen eſſe,& à mente, ſenſuque au. ctoris aliena, quæcunq; vulgò de ea re ſcripta ſunt, confirmare auſim. Itaque libenter feci, vt qui ſ meus de hoc Scæuolæ reſponſo celebratiſsimo ſen- ſus, nunc oſtenderem,& ad reliqua eiuſdem aucto- ris reſponſa intelligenda; in quibus explicandis ſi. militer peccatum eſt, veluti viam quandam muni- rem. In hac autem enarratione operæpretium me facturum cogitabam, ſi in magna varictate opinio- num meam ſententiam protinus exponerem. Eſt enim eiuſmodi(ni vehementer ipſi fallimur) vt ea percepta, cæterorum, qui in hoc reſponſum ſctipſe- runt, errata facilè detegantur:& apparceant. Nec ſa- nè mihi admodum placet mos in ſcholis receptus, recitandi quid de quaq; re quiſque ſenſerit: ac ſtul- titiæ plenum eſſe cxiſtimo ſtultas ſententias(vtait Ariſtoteles) accuratè refellere. Duabus tamen de cauſis in explicando hoc reſponſo à contutandis aliorum opinionibus initium facere volui. Vna cſh, vt me non fruſtrà hic laboraſſe, ſed res omnium iu- dicio valde obſcuras illuſtraſſe planum faciam. Al-. tera, vt quoniam magna eſt diſſentientium auctori- tas(quæ iuuenes incautos plerunque mouere ſolet) cam faciliùs eleuare poſsimus. Qua in re agricola- rum exemplum ſequimur, qui malas, noxiaſq; her- bas elidere, ac extirpare conſueuerumt antequam bonum aliquod ſemen in terram immittant. Illud magnopere mihi cauendum eſſe duxiine multus in ca re eſſem,& vt inſigniores tantùm ſententias, id- que quàm breuiſsime fieri poteſt, referrem. 2 Quatuor igitur præcipuæ opiniones circa hu- ius loci interpretationem extant: quarum duas te- fert Accurſius, cæteras in aliorum ſeriptis offendi mus. Prima eſt corum, qui putant verbum cunfiiiſ ſet, apud Scæuolam ad præteritum tempus refeuii atque ita hypotheſin fingunt, Filiucfamilius, veus fideiuſſor patru, promiſit, quicquid iam cſtiteru yanm debere,&c. Ait Scæuola, ſtipulationem nõ eſſe com · miſſam, ſi conditio non extiterit, id eſt, ſi ante ſdipu⸗ lationem contractam non conſttirit de debito, licet poſtea conſtiterit: quia conditiones, quæ ad præteti rum tempus referuntur, ſi falſæ ſint, ſtatim inſitmant ſtipulationem. L.conditio. lſi ſtipulatus fuero- ſuprs
8
eo. l.cum ad præſens. de reb. cred. Verùm ſirectecx
pendantur verba Scæuolæ, ita hanc quæiti 40 tractat, quaſi patre adhuc viuo, poſt ſtipulatiom
æſtionem
42 P... contractam impleri poſsit conditio: de eõque tan-
ede tùm dubitatur, an patre mortuo cum eius hæl
*—;z0 iuo poſsit impleri. At ſi vera eſſet hæc opinio, ne?
uidem patre, conditio exiſtere poſſet, po
tractam ſcilicet ſtipulationem. Deinde fi V
ſt com
..... tem- eſt quod atunt, conditionem in præteritum W
(a„cur OcæuO 4
pus conceptam eſſe, nulla fuit cau ebt condi
erum
wnlm vor grllid etg moüt ſäd
gantteri
ruumeſe a Ad vſ Krinem ant mnoelt vſi nxrmnerpte vowniram, wunuſtac
almen tam mar rlg. aronüdde.
tin Nemin adunaopi ti chola! dntäinena
zanaduenter
Arruuimo, dcenäiion

vehementet ipiiln m,qui in hocreſxena etegantur,& appata placet mos in ſchuhe auaq te quiſque ſuin, xiſtimo ſtultas ſenmn atè refellere. Duabon
do hoc reſponſo am
dus initium facetendiſt
Hic laboraſſe ſcitmn Tas lluſtraſſe phnum 1 magna eſt diſſervenm ncautos plerunqxerr are poßimus. Quurff equimur, qui ms
1 xtirpate conſueuenm ſemen in terram immes cauendumeſſ doxr inſigniotes tantum ſen Gime heri poteld di cur præcipux opiclos Lucfen 5 rqung
In Tit. De verborun
onditionaliter reſponderet. Mitto quòd ſine pro- batione credi ſibi volunt, verbũ Conſtitiſſet, ad præ-
teri rae
cies, quaſi Agerius promiſerit, quicquid patrem ſuum plbere poftea apparuiſſet, ſiue conſtitiſſet. Ideo autem
non dicitur impleta conditio; quia mortuo patre onſtat eum debere, ſed debuiſſe. Verùm quod ze futuio tempore dicunt, tam incertum eſt, quàm
nonc
u0d de præterito ſuperioris ſententiæ auctores: vi verbum Conſtitiſſet, ambiguum eſt, vt poſtea
ſcemus. Prætereà quod dicitur, patrem nõ debere, 6 debuiſſe, mera calumnia eſt,& aucupatio ver- botum, homine Iuriſprudente perquam indigna,
cum præſertim hæres,& defunctus eadem perfona
ele intelligatur. in auth. de iureiur. à morien. præ- ſtan. Tertia opinio eſt Alciati, diſpunct. lib.. cap. 13.
quod cùm hic quæritur, an poſtquam de debito pa- tiis ipſo mortuo conſtitit, filius teneatur: ſic acci-
pienda eſt quæſtio, An teneatur non ſolùm ad ſor- tem, ſed etiam ad omnes acceſsiones,& vſuras, quæ cucurrerant à tempore ſtipulationis contractæ, vſ- que ad tempus quo conſtitit de debito. Et reſpon-
det Scæuola, commiſſam non eſſe ſtipulationem, ſi
conditio non extiterit, id eſt, quatenus non extiterit.
Nam quia filius promiſit ſub conditione, ſi conſtite- rit,&c antequam conſtiterit, non poteſt dici in mo- ra fuiſſe. Iraque iniquum eſſet, eum ad vſuras eius temporis condemnari. Ad vſuras verò eius tempo-
ns, quod ſtipulationem anteceſsit, tenebitur. Sed
quia nulla hic mentio eſt vſurarum,& nemo non videt, quantum hæc interpretatio à verbis Scæuolæ aliena ſit, non committam, vt in refellenda, atque
improbanda tempus fruſtra conteram. Et ſanè mi-
ratus ſum ſæpenumero tam abſurdam opinionem, homini nec inepto, nec vulgariter erudito, vnquam in mentem venire potuiſſe. Sed verũ eſt, quod Pli- nius alicubi ſcripſit, Neminem mortalium omni- bus horis ſapere. Quarta opinio eſt Petri Stellæ do- Soris in Aurelianẽſi ſchola longè clariſsimi noſtro rempore, qui poſteà in Senatũ Pariſienſem coopta- tweſt. IIs cùm animaduerteret cæteros omnes, quo- rumſententias recitauimus, nihil ſatis probabile ad- ferre cur Scæuola conditionaliter reſponderit, cen- ſuuvconſultum eum fuiſſe ante tempus, quo conſti- tit de debito,& quæſitum fuiſſe ab eo, Si contigerit pattem decederc,& eo mortuo conſtare de debito, zuid iuris ſit. Itaque Scæuolam ſub conditione re- pondiſſe, ſi conditio non extiterit, ſtipulationem non eſſe commiſſam. Quæ ſententia ſi vera eſt, ſa- tis apertè oſtendit his verbis Scæuola, hanc condi- tionem non minùs cum hærede, quàm cum defun-
co impleri poſſe qua de re infrà copioſius diſſere- mus. Tametſi autem nihil tam efficax ſit ad hanc
ſententiam confutandam, quàm reſponſi ipſius ex- 5 lanatio, quæ mox ſubiicietur, tamen fortiſsimo,& inexpugnabili argumento, quod ex verbis ipſis du- citur, eam conuellere poſſumus. Nam Scæuola hic
relpondet, commiſſam nou eſſe flipulationem ‚ver-
lque præſemis temporis vtitur. At perſpicuum cheum(ſi antequam de debito conſtitiſſet, conſul- tumm fuiſſe intelligamus)verbis futuri temporls vſu⸗
tum tempus referri, cùm incertum hoc ſit. Alte. ſt opinioquam vulgò Bartolus,& alij probant) vt verbum Conſlitiſſet, ad futurum tempus refera- ir& ſecundum hanc opinionem ita fingitur ſpe-
rum lureconſultorum reſponſa a
1 5 N oblig.
rum fuiſſe—
8 maiſ he modo, Stipulationem committen dam
aba 8 E actenus opiniones recenſuimus co- dui de huius loci interpretatione aliquid me-
moriæ ma mandarunt. Supereſt pars inſtituti noſtri
longè o 1
veroſiſsin 19 hn ma, nempe reſponſi huius explica- aCilius enim eſt falſa conuincere, quàm v inuenire. 2nan denmeſ
3 Vt igitur ad rem veniamus Animad- uertendum eſt, veteres Iuriſconſultos ad ſti tantm iuris, non etiam f. Ki 333 ledes 5. acti, reſpondere ſol fuiſſe: vt aliàs ſcripſi In dDlf nede liros wauiee 4s ſeris mus in diſpurationibus anni- Ddun e Anofonam uem iuxid eſſe diximus, cùm eſt coniecturalis 85 eeeaeeinem faet, „X& coniectura verum quæxri- tur. Sed plerique non ſatis intelligentes nenad modum quæſtio facti hic accipiatur, nos illudere ſolent, quaſi de re omnino indubitata,& nemini non comperta, tam accuratè diſſeramus. Quis, in- quiunt, dubitat, Iuriſconſultum facta diuinare non poſſe,& nihil reſpondere, niſi factum ei propona- tur? Sed ab eis quæſierim, cur Aquilius Gallus lu- riſconſultus, cum de facto aliquid ab eo quæritur conſultores ſuos remittit ad Ciceronem? Id e i Cicero ipſe teſtatur in Topicis. An Ariolus erat Cicero vt diuinaret faciliùs quid quiſque facerer, quàm lureconſulti ſui temporis? minimè verò. Quoties enim aliquid factum fuiſſe intendit actor, idque omnino inficiatur reus, nec aliquid probatur ab actore, nihil quæſtionis res habet, ſtatimque ab- ſoluitur reus. L. qui accuſare. Cod. de edend. Proin- de nec iuris, nec facti quæſtio propriè hic eſſe in- telligitur. Quæſtio igitur facti propriè tunc dici- tur eſſe, cùm afferuntur coniecturæ,& argumen- ta ad fidem faciendam cius facti, quod in iudicium
1059
deductum eſt:& dubitatur an ſufficiat ea proba-
tio,& an plenè probatum ſit, nêècne. Et harum uæſtionum tractatio Oratorum magis eſt, quàm lureconſultorum. Inquirunt enim Oratores quid ante rem, quid in re, quid poſt rem factum ſit,& omnes circunſtantias negotij ita ſcrutantur, vt ple- runque veritas inde eluccat. Exemplum huius rei luculentum eſt in iudicio illo capitali, cuius ani- maduerſionem ſanè grauem, ac ſeueram nudiuſter- tius in hac vrbe vidiſtis. Delati erant duo equeſtris ordinis viri, pater& filius, ac in vincula coniecti, quod cædis in iudicem quempiam admiſſæ aucto- res, ac mandatores fuiſſe dicerentur. Tota quæſtio verſabatur in facto magis, quàm in iure. Non enim quærebatur, qua pœna plectendi eſſent ij, quorum mandato cædes facta fucrat: ſed an eis m adantibus cædes facta eſſet, nécne:& offerebantur coniccturæ, ex quibus facti quæſtio naſcebatur. Itaque hæc quę- ſtio ad Iureconſultorũ artem non pettinet, ſed pru- dentis, ac vſu periti iudicis arbitrio iudicanda relin- quitur. 4 Obiiciet fortaſſe quiſpiam aliqua vete- d huiuſmodi que- ſtiones in libris noſtris reperiti, quaſi ad luriſprudẽ- tiã pertineant. Nec ſanè difficile eſt, huius rei exem- pla reperire, maxi mè in tractatu de legaris, qui per- multos titulos complectitur. Sed reſpondeo, tunc eos artis ſuæ fines excedere: ſicut& cum de morbis diſſerunt in tractatu de Aedilitio Edicto. Nec quid- quam prohibet, eundem& Medici,& furdednlulr munere fungi: modò id patiatur Medici, nec kigium regundorum ſormulam, iudiciumque poltulent.
VVV 2

—— ,
“ 19e
L
Sau Snofe eeee
—
—
4 8 4* 3 3 4 3 1 1 3 4 4 3 1 4 3 * 6 3 4 3 4
4
1060
——
ferè, quæ ſub eo titulo agitan- magis ad medicinã ſpectant, uàm ad iuris ſcientiam. Sed eas retulerũt in libros ſuos lurecõſulti, vt non tautùm iuris cixilis, ſed alia- rum etiam diſciplinarum peritos ſe eſſe oſtẽderent. Itaque ex libris noſtris præter iuris ſcientiam, alia- rum innumerabilium terum cognitio hauriri po- teſt, vt non immerito Pandectæ hi libri appellati ſint, quòd rerum omnium ſcientiam complectan- tur. Scæuola quidem præ cæteris intra ſuæ artis can- cellos ita ſe continet, vt quæſtionibus iuris conten- tus, ab aliis omnibus non ſolùm abſtineat, ſed etiam maximè abhorreat, vt exemplis demonſtrare facile eſt. Quamobrẽ ſi de ædilitio edicto ſcripfiſſet Scæ- uola, nunquam eas de morbis Trelhobes tractaſſet, de quibus ſub eo titulo cæteri diſſeruerunt. De iure ſiquidem tantùm reſpõdiſſet hoc modo, Redhibito- num eſſe eũ, qui eo habitn eſt corporu, vt vſus eius red. gatur deterior ad id, cuius cauſa natura nobis eius cor- porus ſanitatem qe dit. vel ita reſpondiſſet ſub condi- tione, ſicut eum hic feciſſe videmus, éi talis ſit hahi- tus corporis, vt vſus eius reddatur deterior„Ec. Hæc enim eſt morbi definitio, quam Vlpianus ex Sabino mutuatus eſt. l.1. de ædil. edict. quamq́; Iureconſulto noſſe ſatis eſt, vt ad quæſtiones omnes, quæcunq́; de morbis proponuntur, reſpondeat. Iureconſulti nan- que non eſt, ſed Medici potiuùs, ſingulorum morbo- rum vim cognoſcere, ac docere.Itaq; Vlpianus cùm uæreretur, An is, qui, ar riag habet, vitioſus ſit, ita reſpondit, Si arτιαεεᷣ ſunt, quas exiſtimo: id eſt, inueterati,& qui iam diſcuti non ſſunt, faucium tu- mores: Oui dvντι ν hahet, vitiaſus eſt. l.quæritur. de ædil. edict. Cùm igitur hæc ita ſe habcant, videntur rofectò multa iis, qui ſcientiam iuris profitentur,
5 Nam quæſtiones tur Aiuris auctoribus,
detrahi poſſe, quæ nunc ſibi vt propria vindicät. De
medicina ſatis perſpicuum iam exemplum adduxi- mus. 6 Nec verò diffcile eſt, multa huiuſmodi de aliis artibus reperire. Incidunt enim queſtiones Phi- loſophicæ, veluti de pattu hominis,&c. ad quas tra- ctandas Hippocrates,& Ariſtoteles aduocari,& in conſilium adhiberi non immeritò ſolent. l. ſeptimo menſe. de ſtatu homi.l. ſi pater. de ſolut. Incidunt& Theologicæ, vt cùm de hæreſi,& falſa religione agitur. Theologorum enim eſt magis, quàm lure- conſultorum videre quid conſentaneum religioni, quidq́; ei contrariũ ſit. L.1. C. de ſumma trinit. l.om- ni nouat. C. de ſacroſan. eccle. De ſignificatione au- tem, ac proprietate verborum ſæpe quæri ſolet. 7 Nec dubium eſt, quin multa hic à Grãmaticis muruentur lIureconſulti,& communem loquendi vſum maximẽè ſpectent, qui Iureconſulto, quàm alij vel indocto,& illiterato homini notior plerunque non eſt. l. Labeo. de ſupel. leg. Paulus ſanè de penu diſputans: Nomen, inquit, penus mihi traditum eſt om nibus generibus dictum. l. uãà quod. de penu lega. Qui locus oſtendit, eum de quæitione artis Grammati- cę nihil pronũtiare voluuſe, ſed tantùm referre quid à Grammaticis de ea re accepiſlet. Ad Rhetoricem, Dialecticèmq; pertinẽt quæitiones facti, de quibus ante diximus. Ad Phyſicam, Geomecriã, Arithme- ticam, Aitronomtam ſpectam plurimæ quæſtiones, quæ in iudiciis crebròô accidunt. Exépli graria, pott- quam lureconſultus poſuit, Soluto matrimonio dotis fuctus din dendos eſſè inter coniuges pro portione tem-
Pranc. Duaremi luriſconf.
poris, quo ſtetit matrimonium: quæ poſteà ſequitur ra- tio diuidendi, ac cõputandi, tota Mathematica eſt l. fructus. ſolu. matr. Idemque in iudiciis familiæ er ciſcundæ ſæpenumero contingit. Sunt& alia quæ- dam exempla huius rei, quæ nos breuiter hic ſubii- ciemus. Alcibiades olim Athenis impietatis reus poſtulatus fuit, quòd ſtatuas quaſdam Mlercurij no. ctu confregiſſet. Verùm quia illunis fuiſſe eanox dicebatur, propter no uiluuium, fides habita indua-. bus non eit, auctore Plutarcho. Id autem ex Altro. nomia compertum erat, tametſi teſtes nulli tons
obſcuram fuiſſe noctem pro teſtimonio dicerentln
vulgaribus quoque ſcholaſticorum interpretũ com
mentariis ſpecies recitatur, quam relatu non inqi-
gnam exiſtimaui. Quidam aliquot dolia apud yici. num depoſuit, ac ex induſtria vnum repleuit oleo,
alia verò ſemiplena reliquit. Cùm repeterentur do.
lia, dicebatur depoſitarius oleũ furatus eſſe. Aduo- catus eius vnde petebatur, oleum è vaſis extrah po- ſtulabat à iudice, ſic tore dicens, vt ex quaniitate fe- cis in ſingulis reperte facilè iudicetur, quantum olei in vnoquoque fuerit. Id enim phyſica ratione de- prehendi poſſe vir in philoſophia verſatus fortè vi- debat quod ex iuris auctoribus non potuerat edi- ſcere. Addam ex Vitruuio aliud exemplum, quo nullum in hoc genere inſignius extat, idque elus verbis referam, Vitruuij locus. c. 3.lib. 9. Hiero Sf. racuſis auctus Regia poteſtate rebus bene geltis, cùm auream coronam votiuam Diis immortalibus in quodam fano conſtituiſſet ponendam, immam retio locauit faciendam,& aurum ad ſacoma ap. pendit redemptori. Is ad tempus opus manufactum fubtiliter regi approbauit,& ad ſacoma pondus co- ronæ viſus eit præſtitiſſe. Poſteaquam iudicium eſt factum, dempto auro, tantundem argenti in id co- ronarium opus admiſtum eſſe: indignatus Hiero ſe
contemptum, neque inueniens qua ratione id fur-
tum deprehenderet, rogauit Archimedem, vtim ſe
ſumeret ſibi de eo cogitationem. Tunc is, cùm ha. beret eius rei curam, caſu venit in balneum, ibique
cùm in ſolium deſcenderet, animaduertit quamum corporis ſui in eo inſideret, tantum aquæ extraſo- lium effluere. Itaq; cùm eius rei rationem explicæ. tionis offendiſſet, non eſt moratus, ſed exiliun gau.
dio motus de ſolio,& nudus vadẽs domum verlus,
ſignificabat clara voce inueniſſe quod quæreret. N currens identidem Græcè clamabat, ²&, hts Tum verò ex eo inuentionis ingreſlu duas dicitur feciſſe maſſas æquo põdere, quo etiam fuerat coio- na: vnam ex auro, alteram ex argento. Cuͤm ita te- ciſſet, vas amplum ad ſumma labra impleuit aqua, in quo demiſit argenteam maſſam. Cuius quauta magnitudo in vaſe depreſſa eſt, tantum aqua efflu⸗ xit. ita exempta maſſa, quanta minus factum fucrat,
refudit ſextario mẽſus, vt eodem modo, quo prius
fuerat, ad labra æquaretur. Ira ex eo inuenit, quam
tum ad certum pondus argenti certa aquę men ura reſponderet. Cùm id expertus eſſet, tum aurcam maſſam ſimiliter pleno vaſe demiſit,& ea exem pta, eadem ratione menſura addita inuenit cxaqua non tantum defluxiſſe, ſed tantum minus, quantum minus magno corpore eodem pon eſſet, quàm argenti. Poſtea verò repleto v
dem aqua ipſa corona demiſfſa inuenit plus aquc de flu
)
dere auri malla: aſe in ea-
eunagis
tlatnlin em a hene gori
Vrutasroſf al des. Ac zaa ficimu uirulge G

dam,&
sadtempungt
bauit,Kadt tilſe. Dolten o, tant
uſtum eleem e inuenieße logaut A
In Tit. De verborum oblig.
xiſſe in coronã, quàm in auream codem pon-
deflu
dere maſſam, ita cx co, quod plus defluxerat aquę corona, quàm in maſſa, ratiocinatus deprehendit in tt in auro miſtionem,& manifeſtum furtum her ris. Sed& de rebus ruſticis interdum agi-
untur quæſtiones, vt cum quæritur, an aperta in fun
do kpicidina, fundus fructuoſior, an deterior fiat. l
aus 5.fi vir. ſol- matri.I.vlt. de fundo dor. De qui- busichus Iuriſconſultus cùm iudicat, non tam lu- ulconldlti, quàm boni agricolæ, aut patrisfamiliès ubs fungitur. Sed quid in re tam aperta diutius 3 auror? Tanta certè eſt affinitas artium, vt aliæ ger ab aliis aliquid mutuentur. Verùm quid cu-
5 roprium, quidve aliunde accerſitũ ſit, noſſe 5 el
eiüſque rei ignoratio multa plerunque in- ammoda parit. His igitur exemplis admonemur
uis patérc iudicis officium, quàm Iuriſconſulti. am iudicis eſt, omnia ſcrutari,& inquirere, quę ad
rem iudicandam ſunt neceſſaria, ſiue ad Iuriſpru-
eatiam, ſiue ad artem quamuis aliam pertincant,
&modd luriſperitos, modò aliarum artium profeſ- ſores eruditos de rebus dubiis conſulere. Quiſquis autem ſolo Iuriſconſulti nomine contentus eſt, ni- li opus eſt ea admodum curet, quæ in facto conſi- Kunt, magis, quàm in iure,& aliarum artium pro- 48 ſunt. Id, quod à Scæuola factum fuiſſe,& à qui-
uldam allis vereribus Iureconſultis antè docui-
mus. Sed quia diſciplinæ omnes coniunctionem guandam, communionêmq; habent, multa ex aliis lſciplinis admiſta ſunt iuris ciuilis ſcientiæ, ab iis, qui libros, quibus ciuile ius continetur, ediderunt. Vnde mirum non eſt, cur Vlpianus Iuriſpruden- tiam rerum diuinarum, humanarùmque notitiam eſſe dicat. l.iuſtitia. de iuſti.& iure. Ac tales quon- dam fuerunt ij, de quibus loquitur Cicero, lib. 3. de Orat. quos Sapientes magis, quàm Iuriſconſultos appellate licet. Equidem(inquit)ſæpe hoc audiui de patre,& de ſocero meo, noſtros quoque homines, qui excellere ſapientiæ gloria vellent, omnia, quæ
uidem tum hæc ciuitas noſſet, ſolitos eſſe com ple-
Ki Meminerant illi Sex. Aelium, Marcum verò
mn NManlium nos etiam vidimus tranſuerſo ambulan-
in foro: quod erat inſigne eum, qui faceret, facere bas omnibus confilij ſui copiam: ad quos olim Amambulantes,& in ſolio echemtes domi, ſic ad- ſhaun, non ſoluùm vt de iure ciuili ad eos, verum- etiam de filia collocanda, de fundo emendo, de agto colendo, de omni denique aut officio, aut ne- gotio teferretur. Hæc fuit Publij Craſsi illius vete-
ts,hæc T. Coruncani, hæc proaui generis mei Sci-
henn prudentiſsimi hominis ſapientia, qui omnes ontiflces maximi fuerunt, vt ad eos de omnibus diuinis atque humanis rebus referretur. Idemque& in Senatu,& apud Populum,& in cauſis amicorum, domi,& militiæ conſilium ſuum, fidemque præ-
adant. Quid enim Marco Catoni, præter hanc
bolitiſßimam doctrinam tranſmarinam atque ad- nentitam defuit? Num quia ius ciuile didicerat, ulas non dicebat? Aut quia poterat dicere, iuris dentlam negligebat: At vtroque in genere& la-
malit& præſtitit. Num propter hanc ex priuato-
Lotus collectam gratiam tardiorin Repub.
8 lud fuit? Nemo apud populũ fortior, nemo
otdenator idẽmq; facilé optimus Imperator.
Denique nihil in hac ciuitate temporibus illis ſciri, diſcive potuit, quod ille non cùm inueſti garit,& ſci- uerit, tum etiam conſcripſerit. Horum fortaſsis cxemplum magis, quàm Scæ- uolæ noſtri, quidam ſibi imitandum eſlſe ſtatuent, nihil pulchrius, aut magnificentius ducentes, quàm artis, in qua verſentur, fines extendere, ac veluti po- mœria quodam modo proferre. Verùm iuris clui- lis ea eſt vbertas,& amplitudo, vt vix quiſquam in eo excellere poſſe videatur, qui non ſe ei totum de- diderit. Conquerebatur Cicero, tempore ſuo nemi- nem vniuerſi iuris ſcientiam tenere,& Pontificium ius, quod coniunctum erat, omnino ne- ligi. Tam latè etenim diffuſum crat ius, vt vnnuerF ediſce- re ſe poſſe nemo non fortè deſperaret. Idem in ota- tione pro Cornelio Balbo ita ſcribit, Si Q. Scæuola ille Augur, cùm de iure prædiatorio conluleretut, homo luriſperitiſsimus, conſultores ſuos nonnun- quam ad Furium,& Caſtellium prædiatores rcii- ciebat, ſic nos de aqua noſtra Tuſculana M. Tugio- nem potiùs, quàam C. Aquilium conſulebamus, quòd aſsiduus vſus vni rei deditus,& ingenium,& artem ſæpe vincit. Quis dubitet de fœderibus,& de toto iure pacis,& belli omnibus iuriſperitiſsi- mis imperatores noſtros anteferre? Noſtro tempo- re ex iis, qui ſe Iuriſconſultos profitentur, pauci ad- modum lus Pontificum attingunt. Sunt etiam, qui in aliqua iuris ciuilis parte ſibi præ cæteris laboran- dum eſſe exiſtiment: idque medicorum exemplo, quorum alij morbis aliis vulneribus, ali joculis, aut alteri corporis parti medentur. Memini(cùm ad- huc adoleſcens, ac penè puer Toloſæ iuris docto- ribus operam darem) vetulum quendam caufidi- cum me videre, qui in iuris ſtudio ita exercitatus vulgò ferebatur, vt cam luris partem, quæ de ſub- ſtitutionibus eſt, vnus omnium optimè calleret,& nodos omnes faciliuùs,& expeditius multò, quàm quiſquam alius, diſſolueret: ſed idem reliqui iuris ignarus,& rudis habebatur. Eſt ergo ius noſtrum huiuſmodi, vt vniuerſum noſſe, in eõque excellere paucis datum ſit. Nec poteſt tam anguſtis finibus concludi, quin propter magnitudinem rerum,& copiam mulrtum operis habeat ac difficultatis. 8 Proinde mihhi valde probatur inſtitutum Scæ- uolæ, qui Iuriſprudentiam ſuam ita complexus eſt, vt ſe ab ea ad res alienas auelli nunquam ſineret,& ſuæ cuique artis profeſsionem intactam, illibatam- que relinqueret. Ac fortaſsis ob eam cauſam Theo- dofius prudenriſsimum Iuriſconſultorũ hunc Scæ- uolam appellat, libro 4. Cod. Theodof. titul. de te- ſtam.& codic. Alij quidam acuminis nemine plu- rimum commendationis nabuerunt. l. cùm acutiſ ſimi. Cod. de fideicommiſ. Sed nulla maior laus, quàm prudentię, Iuriſcõſulto pręſertim tribui poſſe, mihi videtur. 9 Nec verò hæc eo dico, quòd non intelligam, ſicut omnes artes commune quoddam vinculum habent,& quaſi cognatione quadam in- ter ſe continentur: ita ius ciuile abſque aliarum artium præſidiis, nec intelligi rectè, nec tractari ſœ- liciter poſſe. Verùm qui ex aliis artibus tantum aſ- ſumpſerunt, quantum ad iuris ciuilis cognitionem neceſſe eſt, tametſi aliarum artium ope adiuti longè
dexterius, atque dignius tractant ius ciuile: cos ta-
men cenſeo rectius, modeſtiuſque facturos, ſi de iis b b VVV 3
1061
—Iͤ
————ö

1062 Franc. Duarem luriſconſ.
rebus, quæ aliarum artiũ propriæ ſunt, ſibi iudicium temerè non arrogent: ſed iis deferant potius, qui illis artibus addicti,& conſecrati vſum non mediocrem carum, peritiamq́; ſibi comparauerunt. Sic Cicero ad Aquilium, Aquilius ad Ciceronem conſultores dimittete conſucuerat. Nam etſi Aquilius tantùm in eloquentia,& arte dicendi profeciſſet, quantum ad ius ciuile tuendum opus eſſe exiſtimabat,& Ci- cero eam iuris ciuilis cognitionem haberet, quæ Oratori erat neceſſaria: nec tamen ſe luriſcõſulrum hic profitebatur, nec ille Oratorem, ſed arte vterq; ſua contentus, ab aliena facilè abſtinebat. 10 Sed vt ad Scæuolã noſtrum reuertamur, triplicem mo- dum reſpondendi ad quęſtiones facti, que propone- bantur in ipſius reſponſis obſeruauimus. Interdum enim ait de iure non quæri, aut(quod idem eſt)quę ſtionem ad ius non pertinere, his verbis ſignificans ſe nolle ad quæſtionem propoſitam reſpõdere. Ali- quando reſpondet de iure, ſed adiecta conditione, quæ ad factum, quod incertum eſt, reſpiciat. Ad quem reſpondendi morem perquam feſtiuè alluſiſſe vide- tur Caſſellius Iureconſultus apud Macrobium, lib. Satur. z. cap. 6. Nam cùm lapidatus à populo Vari- nius gladiatorium munus ederet, obtinuit vt ædiles edicerent, ne quis in arenam, niſi pomum mitteret. Quo tẽpore Caſſellius conſultus à quodam, an nux pinea pomum eſſet reſpondit,&i iny atinium miſſu-
rus es, pomum eſt Sæpiſsimè verò addit reſponſo ſuo
haæc verba, Secundum ea quæ proponuntur. Idq́; ma- ximè cùm obſcurum nou eſt, quid verbis ſignifice tur, ſed tamen quid actum ſit, adhuc quæri poteſt. Et quia hoc poſtremum genus paſsim occurfrit le- gentibus, primi tantùm ac ſecundi generis exempla ex variis iuris ciuilis locis collecta hic adſcripſimus. 11 Primum exemplum eſt in c. 93: tit. de leg. 3.l. Lu- cius.§. collegio. de lega.z. Quidam legauit collegio fa- brorum fundum cum ſjluis, quæ ei cedere ſolent; vti
optimus, maximusc; eſt,&c. Quærebatur an fœnum,
pabulum, palea, granaria,& alia id genus debean- tur Reſpondet Scxuola, Non reat? peti, quod legatum non eſt. Quid autẽ legatum ſit, non reſpondet, quòd hanc facti quæſtionem ad iuris ciuilis ſciẽtiam non pertinere intelligat. Aliud exemplum eſt eiuſdem, C.. tit. de inſtru. leg. l.taberna. de inſtru. leg. Quidam legauit tabernam, 9. canaculum, cum mercibus,& in ſirumentu,& ſupelleitile quæ ibi eſſet: deinde exuſtum hcænaculum,& poſt hiennium codem loco conſtitutum nauum, quaritur an cænaculum debeatur' videtur enim mutata voluntas eſſe, Sc.Et reſpondet Scæuola, Eaiin quibus voluntas— deberimmon definien
6.
do an voluntas mutata ſit, necne. ſic de iure reſpon dens, à quæſtione facti,& voluntatis omnino abſti-
net. Aliud exemplum eiuſdem, cap. 20: tit. de inſtru.
legarl Seid.lrde inſruleg. Qeidlam legas dunum,
vti etiam poſſeit: quaritur, un um mancipius, pecori- bus; inſtr umentog. ruſtico debeatur, quia obſcura eſt vor luntas,& incentum eſt quid legauerit Reſpondet Scs
uola, Nõ de Iure quæri. Si quis forte im portunidès in-
4
ſiitiſſet, volens ab eoreſponſum aliquod exprimerę, potuiſſet ita reſpondere, Quscquid apparuerit teftauo-
ꝛem voluiſſe legato accedere,id totu deberi. Aliud exem
plum eſt eiuſdem, c. 29tit. de probat. l.Imperatores. de probat. Mulier grauida,& à marito repudiatz,eni. xa filiu abſente marito, vt ſpurium in actus profeſſa eſt.
Quaſitum eſt, an is filius iuſtus, ac lagitimus habendu
ſit. Reſpõdet Scæuola, Veritati locum ſuperfore, d eſt
inquirendam eſſe veritatem ab is, quorum id muna eſt Sc. Aliud exemplũ eſt eiuſdem, c. z9: tit. de pad dotalib. Lcùm maritus.§. Titius. de pact. dot. Titiu mulierus nomine dotem dedit,& ſtipulatus eſt in caſum mortus,& diuortij: Aiuortio ſecuto, non repetita dote, inn lier ex volütate eius redintegrauit matrimonium. Ah. ſitum eſt, an ex ſtipulatu dotem repetere poſit? pendan hinc ea quaſtio, An Titius videatur conſenſiſſe, vt ea 4 cunia dotu fieret inſtaurato matrimonio? Et reſpondet Scæuola, Titium ſi cſenſiſſet, vt ea quantitas quam 6 flipulatu conſe qui poterat, dotus reconciliato matrimonu Reret, poſſe pacti xceptione ſummoueri. Cùm enim lic uæſtio facti, ac voluntatis ſit, de iure reſpondere 14. tis haber adiecta cõditione, Si de voluntate conſti. terit. Aliud exemplum eſt eiuſdem inſigne profecto ac memorabile. c. 108. tit. de condit.& demon.ate. ſtatore. de condit.& demonſt. Quidam rogatus eſt,ui Titiæ hæreditatem reſtituat, acceptis abea centum num- mis, ea deceſiit antequam daret cẽtum. Qusſitum eſtan heres eius oſferendo centum, fideicommiſſum conſequi poßit? Scæuola reſpondet, Hæredem conditioni parere non poſſe. Claudius autem, qui notas ſcripſit in Scx- uolam, Magno,(inquit)ingenio reſpõdit Scæuola deiiu- re aperio: cu poſſet dubitari an in propoſito conditio eſſtt. Poterat enim Scæuola fortaſsis videri ad quæſtio- nem facti contra morem ſuum reſpõdere. Quæſſio nanque facti eſt, an teſtator ablatiuis abſolutis vſus conditionẽ adſcribere voluerit. Sed eum aliter ſen⸗ ſiſſe Claudius ait,& oſtendit, Scæuolam magno vi. rum ingenio fuiſſe, nec tam ſtupidum, vt de faſto, quod incertum erat, reſponderet, ſed de iure ramum aperto. Nam ius apertum eſt, Legata aut Fideicömiſſa conditionalia ad heredem non tranſire. Alciatus exilti- mauit&tgεινε Claudium loqui,& Scæuolam itri- dere, quod de iure controuerſo tanquam de apetto iure, ac certo reſponderit. lib. 4A. saoeν cap.i. Sed
manifeſtümque eſt. Aliud eſt exemplum eiuſdem Scæuolæ in hoc reſponſo, cuius explicandi gratia ſuperiora exempla adduximus: quòd ſatis intellige- kemus, nullam eſſe rationem commodiorem 10cos Iuris obſcuriores declarandi, quàm ipſorum inter ſe locorum collationem. 12 Verus igitur ſenſus hu.
ius reſponſi hic eſt, ſtipulatio ita concepta eſt, A,
promittis mihi dare quicquid patrem tuum deben an ſuterit? Deinde in tabulis, ſeu cautione ita ſcuipuum eſt: Agerius promißit quicquid patrees ſuam dtbunteim
ſliti 2t. Quæſitũ eſt patre mortuo, antequã conſiul-
ſet, an cõmitteretur ſtipulatio. Hæc qucſtio fact ct⸗ nec conſtat ex verbis ſtipulationis, quid actũ ſit lr ter ſtipulatorẽ,& promiſſorem. Verbasnim ſtipula tionis, tam ad præteritũ, quàm ad futurum tempus referri poſſunt.ltaq; Scæuola hanc quæltionè ad lu⸗ riſprudentiam minimè pertinere exiſtimas de lure tantum reſpondet, Si conditio non extiterit ſtipulauio nem commiſſam non eſſé. An extiterit cõditio necne, quia facti quæſtio eſt,& pẽdet ex voluntate cona hentium, non reſpõdet: ſed boni prudentiſq; ludie
arbitrio id iudicandũ relinquit Annorans quidat
ex hoc reſponſo, facultatem implendi conditioncm ad hæredem non tranſire. Quod tamen hic non de
finit Scæuola, ſed regulam hanc generalem rad 1 b Conditiens
quantopere fallatur, ſatis perſpicuum ex iam dictis
mücygnit harn qu mnama donner
gininpr
mecaxnire,
duurdum d erttelſ qu dirgwodlul ſlercc
tnnen he

In Tit. De verborum oblig. b 1063
u Scæuola, quam
aae Vecom quæſierit aliquis, Si hæc quæſtio tin iudicium, quõdnam iudicis offici um eſſe Nam licet Iureconſulti quæſtiones tantùm ent, non eti am facti, tamen officium iudi-
raſque pertinet. l.cum quem temere, de iu.
endus eſtiudex ita pronuntians, Vt Scæuola hondet. Iudicis igitur eſt ante omnia inſpicere, oniecturis poſsit apparere, quid inter contra- actã ſit. Si conſtet quid actũ ſit, diſtinguen-
umcſt Nam ſi ad præteritum tempus relatam eſſe aditionem appareat, cõtra ſtipulatorem pronun- ſi ad futurum, contra promiſſorem: quia ve-
nis eſt implementum condi tionis ad hæredẽ tranſ- ient mox docebimus. Si non conſtet quid actum rimterpretatio fiet contra ſtipulatorem. I ſtipulatio iiain ſtipulationibus. ſupr. Eſt enim agentis pro- ktel.de prob. nec probatio dici Poteſt qeke clara centaque non ſit.l. matrem. C. de prob. Ac ortaſſe in uiuſmodi ſpecie non male reſponderetur à Iure- confulto quopiam ſecundum ea, quæ proponuntur, dipulationem commiſſam non eſſe: modò vr pro ceito iure accipiamus, quod iam dictum eſt obſcu- tiaté ſtipulationis, ſtipuſatori nocere. 14 Nunc vi- dendum eſt, an verum id ſit, quòd vulgò aiunt, Fa- eultatem implendi conditionem ad hæredem non anſire. Eſt enim id cognitu admodum vtile, nec mnino ageαdedvuxay: quamuis ex hoc reſponſo o recté colligatur, vt iam admonuimus. Eſt autem neſtio iuris controuerſi,& nodus admodum diffi- albs in quo explicando in primis animaduertẽdum Mlnter omnes conuenire, cõditionum earum, quæ caſu,& euentu tantùm pendent, implementum hæredem tranſire. l.ſi quis, ſi Titius. hoc tit. Sic minterprerätur quod Iuſtinianus ait, tit. de verb. lib. Inſtit. 3.§. ſi ex conditionali. Ex conditia- ſtipulatione tantum ſper eſt debitam iri, eämque ſbem in hæredem tranſmittimus, ſi prius, quan extet, mors nobis contigerit. De conditioni-
uæ ex poteſtate noſtra pendent, adhuc eſt womtouerſia, Nam cas conditiones ad hæredem don tranſire plerique cenſent, nec ratione, nec ſtoritate carentes, qua ſuam tueantur opinio- m. Primum enim aiunt, conditionum hanc
naturam Vt à forma ipſa quæ expreſſa eſt,&„ ceptione verborum non recedatur. Vnde iuſ- ls dare ſeruo alieno hæredi inſtituto, cauſàa condi- onis implendæ: ipſi ſeruo, non etiam domino dare
deber,ne à forma expreſſa recedatur, licet domino
Kuitatur pecunia, vt Paulus ait, cap. 43. de condit. 1& emonl. qui hæredi. de condit.& demonſt. Item iilis date'e„cum quo teſtamenti factio non eſt, tradere debet- pecuniam, licet nullius effectus eſſe üdeatuvea traditio, nec dominium in accipientem dankeratur. Arquc ita Priſcus Jabolenus ſcribit, c. Necond.& demon. I. ſi quis legata. de cond.& de- auiconſequens eſt, ſi cõdirio in dando, aut fa- eltdconcepta ſit, cuiuſmodi ſunt eæ, quę ex pote-
ſtate noſtra pendent,& arbitrariæ dicuntur, per hæ- redem, aut cum hærede impleri nõ poſſe: quoniam id contra verborum conceptionẽ, quibus certa per- ſona expreſſa eſt, fieret. Alterum argumẽtum ſumi. tur ex Vlpiano, c. 48. huius tit. ſup. cuius hææc verba ſ unt, Si decem cum petiero dari fnero ſtipulatus, admo- nitionem magis quandam, quo celerins redqantur,& quaſi ſine mora, quàm conditioneni babet ſtipulati. Et ideo licet deceſſero priuſquam petiero, non videtur defe- aſſe. Quibus verbis oſtẽdit Vlpianus, ſi conditiona- liter concipiatur ſtipulatio, hoc modo, puta, Decem ſi petiero, dabis: mortuo ſtipulatore ante petitionẽ, omnino conditionem deficere. Tertium argumen- tum eſt ex Iuliano, cap. 16. tit. de fideiuſ. vbi alt,&² fi- deiuſſor hoc modo acceptus ſit, Si reus uadraginta( quæ ei credidi)nou ſoluerit, fide tua fa mortuo reo f. deiuſſorem obligatum eſſé:quia verum ſit reum non ſol- uiſſe. Ex quo colligitur rei principalis hæredem huic conditioni parere non poſſe. Quartum argumẽtum ducitur ex c.z.tit. de collat. bono. vbi dicitur, Eman- cipatum filium, ante decedentem, quàm cauerit de colla- tione bonorü,heredi ſuo nibil telinquere poſſe. Si intel- ligamus Prætorẽ emancipato bonorũ poſſeſsionem promittere ſub conditione ſi cauerit. Nã tali condi-
tioni hæres parere non poteſt, ſed neceſſe eſt, vt pet
emancipatum ipſum impleatur. 15 Hæc ferè ſunt, quæ pto ea opinione, quam recitauimus, tuenda ad- duci ſolent, probabilia quidẽ, ac ſpccioſa, ſed nõ tan- ti apud me ponderis, vt eam ſequi in animũ inducã. Verius emm eſſe arbitror, cas quoque conditiones, quæ ex poteſtate noſtra pendent, ad hęredẽ tranſire. Nec verba luſtiniani, Eamque ipſam ſbèé in hæredem tranſmittimus, abſque cauillatione intelligi poſſunt de conditione caſuali, cùm is generaliter de condi- tionali ſtipulatione loquatur. d.§. ex conditionali.
Inſti. de verb. obl. Mouet me pretercà Vlpiani auto- ritas, c. 27. tit. de recep. arb. qui vſu recepta nõ eſſe La-
beonis ſententid ait, exiſtimantis, ſi arbiter aliquam pe- cuniam dare iuſſerit,& is deceſſerit antequã daret, pæ nam committi, licet hæres eius paratus ſit offerre. lk.diem. de recep. arb. Adde quòd regula iuris eſt, Omnes Fi⸗ pulationes ad hæredem tranſire.l. veteris. C. de contra- hen.& commi. nec ſipulationes conditionales a puris diſtinguuntur. Præterea certi iuris eſt, conditiones, que in poteſtate noſtra ſunt, ber alium noſtro nomi- ne impleri poſſe. quod& Papinianus ſcribit. l.vlt. de condit inſiit quantè magis pet hæredemm, qui in lo- cum defuncti ſuccedit,& eadem perſona eſſe intel- ligitur? 16 Sed& pleraque apud luris autores exempla huiuſmodi reperiuntur, quæ nos breuita-
tis cauſa omittimus. l.ſi predio. de in diem addic. l. neceſſario. de peric.& commo. rei vendit. l.z. C. de
pactis inter emp. Nec aduerſatur noſtræ ſententiæ, quod de forma,& conceptione conditionum dili- gẽter obſeruãda ex Paulo, Iabolenõque nobis obi- citur. Id enim verum eſt, ſi verbis contraria non ſit voluntas. In conditionibus ſiquidem, autore Vlpia no, primum locum voluntas obtinet. eaque re git conditiones.¹.in conditionibus. de cond.& demon. Cuius rei exemplum eſt valde appoſitum in Re- ſcripto Antonini, quod Codigis Iuſtiniani, lib, 6. tit.
de inſtit.& ſubſtit. c.3. poſirum eſt in hæc verba: Si mater vos ſub conditione emancipationis hæredes inſli.
tuit,& priuſquam voluuiati 2Aner, pareretur, ſen. V 4
hZhZhZöͤſͤſͤſſ
——————————————————
“
——8—8IZ—aͤiͤö1—ͤngnddnſſdſnſͤſͤſͤnͤnͤnnhn—— 8 ...—
———

1064. tentiam pater meruit, laliter defunçtus&ſtmorle eius vel alio modo patria poteſtate liberati, ins adeundæ hæ- reditatis cum ſua cauſa quæſiſtis. Nam in ea ſpecie, ſi verba conditionis ſpectemus, non poterunt filij hæ- reditatem obtinere, deficiente ſcilicet, conditione ſub qua hæredes inſtituti ſunt. Sed ad voluntatem teſtatricis reſpexit Antoninus, quæ conditionem emancipationis adſcri pſit hæredum inſtitutioni, vt non patri, in cuius erant poteſtate, ſed ipſis potiùs hæreditas acquireretur. Nihil autem refert, an mor- te, an emancipatione filij patria poteſtate liberen- tur, vt hæreditatem ſibi acquirant. Alia ratio eſt in iis exemplis, quæ ex Paulo& Iaboleno citantur, ac in vtraque ſpecie plurimum intereſt quid fiat aut detur. Cùm enim ſeruo alieno quis dare iubetur, quamuis pecunia data ſeruo non acquiratur, ſed do- mino, tamẽ ſeruo vtilius eſt eam accipere, vt quam, ceu peculium fortaſsis, tam diu retinebit, dum ipſi dominus eam ademerit. Et certo certius eſt, cos qui priſcis temporibus ſeruos alienos hæredes ſcribe- bant, ipſorum ſeruorum rationem habere vt pluri- mum ſolitos fuiſſe magis, quàm dominorum. Alio- qui dominos ipſos inſtituere ipſis aliquãtò facilius,
ſeruus acquirit, eũ domino ſuo acquirere. ed cùm per ſeruum hæreditatẽ adipiſcitur dominus, quam aliàs conſecuturus non fuit, ſæpenumero fit, vt ſer- uum liberaliùs accipiat,& ad maius peculium, vbe- riusque ei relinquendum vehementiùs impellatur.
betur ei, cum quo teſtamenti factio non eſt. l. Mæ- uius. de condit.& demon. Etſi enim ea pecunia ac- cipientis non fiat, tamẽ nuda traditio poteſt ei vſui eſſe, vt ex ea interim ſe tucatur, ac viuat. Nec argu- mentum quidem ſecundum ex cap. 48. huius titul. ad infirmandam noſtram ſententiã valet. Nos enim hic loquimur de conditionibus, quæ in dando, fa- ciendõve conſiſtunt, quæque in noſtra ſunt poteſta- te. Conditio autem hæc, i petiero,& aliæ huiuſmo- di, non tantùm ex poteſtate noſtra, ſed etiam ex ſola voluntatis declaratione pendent. Atque ideo hæ ad hæredem non tranſeunt, quia is, qui ante mortem non perit,& voluntatem ſuam non declarat, ab om- ni obligatione videtur tecedere. Alia cauſa eſt, ea- rum conditionum, quæ ex poteſtate quidem noſtra pendent„ſed non ex ſola voluntatis declaratione: quales ſunt hę, Si decem Aederit, Si in Capitoliũ aſcen- Aerit. Fieri namque poteſt, vt ſine incommodo ſuo
EIVSDEM
A P. 1.
act. ita definit Pomponius, vt ſit vetborum cõceptio, quibus is qui interrogatur, aliquid ſe daturum
acturumyve id quod interrogatus eſt reſpondet,1.5.5.ſtipulario. hic. Culus definitionis Ungula verba cxpendenda ſunt. Impri mis dicitur,
—————— ———ſ———
S .
——
m err de ee eeee— ,—
arque commodids licebat. Nec me latet Luiechdid
Idem dicendum eſt,& cùm quis pecuniam dare iu-
Franc. Duareni luriſconſ.
dare, aut facere quis non poſsit, cùm voluntatis de- claratio nullum incommodum adferat. Caput 1⁰. tit. de fideiuſſor. maius nobis exhibet negotium. Et facilè mihi perſuadeo, id ius ex veterum Iurecon- ſultorum diſſentionibus ortũ eſſe. 17 Sicut enim Athenis philoſophorum, ita Romæ luriſconſulto. rum ſectæ variæ extiterunt, quorum autores fuilſe
dicuntur Labeo,& Capito, vt ſcribit Pomponius
cap. poſteriore, de orig. iur. Ac ne quis leuiter, acte.
merè id à nobis dictũ ſuſpicetur, Vlpianus noſtum
hanc coniecturam multùm adiuuat, cap. 27. tit. de
recept. arbit. Nec vtimur, inquit, Labeons ſententia, qui exiſtimauit, ſi arbiter aliquam pecuniam dare iuſe.
rit,& is deceſſerit antequam daret pænam committiTli cet hres eius paratus ſit offerre. Probabile enim eſt lu-
liano, ſub tit. de fideiuſſorib.(nam in emẽdatioribus codicibus ille locus Iuliani nomine inſcribituy La.
beonis ſententiam placuiſſe, licet alterius ſectæ eſſet Vlpianus. Sed ſi rectè expendantur omnia,& ad æquitatis amuſsim exigãtur, facilè apparebit vtrum- que, rationem& æquitatem ſpectaſſe, quam ſolam ante oculos in his quæſtionibus tranctandis nos ha-
bere oportet. Nam apud Vlpianum agitur de pœm
vitanda, ad quam ſubeũdam durum eſſet hæredem cogere, qui pecuniam dare paratus eſt. Apud lulia. num verò non magno incoimmodo afficitur ſide-. iuſſor, cùm actio ei ſalua aduerſus hæredes rei prin- cipalis maneat. Cùm enim damnatur fideiuſſor i Juudue, vt loquitur Vlpianus, reus ipſe damnatus intelligitur. l. aduerſus. de recept. arb. Caput z. tituli de collat. bono. ne minimùm quidem noſtræ opi- nioni refragatur: quia de hæreditatibus& bonorum poſteſtiombus loquitur, quarum tranſmiſsio ad hæ- redes conditione impedit, ſicut& legatorum, fidei-
commiſſorũmve.l.à teſtatore. de condi.& demonſt.
§. in nouiſsimo. C. de caduc.tol. Sed aliud ius eſt in ſtipulationibus conſtitutum, vt quiuis mediocriter in iure ciuili verſatus, intelligit. Ex a dictis colligere
poſſumus, verũ quidẽ eſſe, quod initio poſitum fuit,
cõditiones, quę in poteſtate noſtra ſunt, ad heredem trãſire:ſed perpetuũ tamen id nõ eſſe, nec ſine exce-
ptione intelligendum. Quibus illud quoque adden.
dum eſt, cùm tale eſt factum vt perſonæ cohæreat,
nec promiſcuè à quouis impleri poſsit, tunc condt tionis implementum ad hæredem non tranſite, ve- luti in Capitolium aſcẽdere, Liberalibus ſtudiis im bui, Vxorem ducere,& cætera id genus innumeta- bilia.§. ne autem. C. de cad. toll. l.vlt. de condiinſtit
IN EVNDEM TIT. DE VER B ORVM OBLIGATIONIBVS. PARTITIO METHODICA.
Conceptio, vt intelligamus:licet hoc verbum pro in- terrogatione nonnunquam accipiatur, vt in rub.a duobus reis. Vnde ſtipulatio teſtium, vt Cicerom Quintiana. Tamen hoc in loco totam verbotum complexionem, quę ex interrogatione& reſpo 2 ne conſtat, ſignificare. Dicta eſt autem ſtipulatio ve
à ſtipe, id eſt, pecunia: in qua opinione eſt Mana Varro lib. 4. de lingua latina: vel à ſtip ſt fir
ulo, id e
mo, vt Paulus in ſententiis,& Iuſtinianus üihun
R 31 Abe grolb ſip utbuiolmc
uuia Iel
ebsann. mameit vt
ſa a hic aüunone qu arrnidetur, u. H.vlt. mele nillc Alninotilis. crnd.Pr
tratnr, ne b dinturn
aln cau dnxſcnte errdgrrit ku
4 elaC.
b lcnum
dü ngubu düunscauſe fin 1 laumui düimum. dnl in

In 1t. De Verborum oblig. 124
ſtit. de verb oblig. vel 3 Ts6a, quod fir- erinſt aſtringeréque ſignificat. Obligationũ enim arelarum gtatia ſti pulationes inductas eſſe idem fe auctor eſt lib.j. ſententiarum tit. 8. l. quicquid 1 dæ. hic.& l. Iuri ſgentium. ſi uprà de pactis.§. dferè. Deinde dicitur in difinitione„Verborum, licet in pleriſque aliis contractibus conſenſi um ſun modo ſignificare ſuftficiat, l. ſi ſtipuler.. vlt.
awen in hoc ſtipulationis genere verbis expri-
1
In!. primam hHaæc noranda ſunt.
mum eſt quod inter abſentes per nuncium
Paur per epiſtolam ſtipulatio non contrahitur, tem verborum. Inſtit. de inutilib. ſtipu. 1. in prin. lelz C. de contrahen vel commit. ſtipul. l.3. C. de
nuniib. ſtipultametſi legitimè contracta in epiſto- hmſeu cautionem probationis cauſa redigi queat, leaquæ. ſupra de donat. inter vir.& vxorem. Sed ſi ninſtrumento ſcriptum ſit perſonas præſentes fuiſ ſidem vtique hic fict, niſi forte rem nõ ita eſſe aliis tobationibus conuicerit. l. optimam. C. de contra- nen. vel commit. ſtipul. Alterum eſt, quòd mutus, rdus, infans, furioſus ſtipulationem contrahere non poſſunt. Sed de huiuſmodi perſonis poſtea di- ſputabimus oportunius. Tertium eſt, quòd is qui alointerrogante, verbis annuit, inutiliter ſtipulatur: quod vſque eò verum eſt, vt ne naturaliter quidem obligetur, l.§. ſi quis ita. hic. At enim dixerit quiſ- piam, ſub ea ſtipulatione quamuis inutili pactum oddam contineri videtur, quod naturalem parit obligationem, l.ſi vnus.§. vlt. ſuprà de pact. Cui re- ſpondeo id verum eſſe, niſi contrahẽtes in hoc con- ſenſile appareat, l. an inutilis. de acceptil.& ibi vide Auguſtinum lib. r. emend. Præterea dicitur in diffi- nitione, N qui interrogatur: quoniam ſtipulatio inter- rogatione& reſponſione, nedum verbis contrahi- tun lobligamur. ſupratit. proximo. 5. J. Inſtit. de ver- bo oblig. Verm ſi in cautione ſiue inſtrumento ptomiſsionis inter præſentes facta mentio reperia- eſumitur interrogationem pręceſsiſſe, l ſcien-
m.&l. Titia.§. z. hic. I.z. C. de contrahen.& com- ipulat.&§. ſi ſcriptum. de inutil. ſtipul. Sunt
un aliqui caſus, in quibus hac forma non ſer- utilitatis alicuius cauſa ſtipulationem contra- awins fingit, de quibus alibi, l. ſi ita ſtipulatus. ſu- pade operis liber. Iquamuis. S. ſi cum eſt. ſuprà ad ſelleia. 3.§. item ſciendum. ſupr. l. ſi cui plus quàm derlegem Falcidiam. l. z. infr. ad municipal. l.cum olendimus. 5. fieiuſſores. de fideiuſſo.tuto.l.his ver bh. de adoptio. l.vnica. C. de rei vxor. actione„I. 1.§. um adiicitur. Item dicitur in definitione, Daturum ſackuumve, ec. idcirco hoc diximus, quia ſi quis dlum quempiam daturum facturümve promittat, matili eſt ſtipulatio iſta,§.1. hic. Vnde tractatum — Ifuerit hoc modo concepta ſtipulatio, Dabis: Dabltur, inutilis ne ſit. Quod Barto.& cæteri ferè tetpretes cenſucrunt„ea luſtiniani conſtitutione noti qua cautum eſt hoc verbo Satufiet, non rectè maunlam conſtitui. auth. ſi quando. C. de conſti. pe- 8 Hrer Caſtellionei ſententiam maxgis probo, Nia ſit cauſa ſtipulationis quam conſtituti. aminſti pulatione præcedit interrogatio, ſecun-
4 aebet:Idquc ita vt alter alterum exaudiat, I.1. in
8
dum quam intelligi debet reſponſio. præterea. In-
1 ſtit. de mutilib. I. ſi defenſor, 5. qui interrogatur. de interrog. act. Itaque promiſſore ar ęeœ νꝶ reſpon- dente, non vitiatur ſtipulatio, cùm perſona ipſa quæ In interrogatione aut expreſſa aut ſubintellecta eſt, in reſponſione repetita videatur, I ſtipulatio iſta.. ſicut.&§. ſi quis ita. hic. Huiuſque ſtipulationis exẽ- plum eſt, quo& noſtra ſententia poteſt confirmari apud Plautum in Pſeudolo, Nallam periculum eſt quod ſciam ſipularier, vt concepiſti verba, Viginti mi- nas dabis? Dabuntur. Foc quidem actum eſt haud ma- le. Poſtremò dicitur in definitione, id quod interro- gatus eſi. Quibus verbis oſtendit Pomponius ſi æe 8G⸗,& ad interrogatum non reſpondeatur, ſtipu- lationem non valere, Lobligamur. ſupra tit. proxi- mo.(uod tamen ita accipiendum non eſt, quaſi eiſdem verbis vterque contrahentium neceſſarid vti debeat.vt enim congrua dicatur reſponſio, ſuff- cit ſi ex vi verborum eadem vtriuſque mens& vo- luntas colligatur, l.omnes. C. de contrahen.& com-
mit. ſtipul. l. 1.§. ſi quis ita. hic.& l. blanditus. C. de fi- deiuſſor. l. Pamphilo.. propoſitum. de leg. z. Proin-
de diſcrepantia in rei aut perſonæ appellatione non
nocent, l. quæ extrinſecus.& l. ſi ſub vna. hic. Vr ſi ſti-
pulanti denarios, aurei promittantur, eiuſdem quan- titatis, inquit VlIpianus, d. l. quæ extrinſecus, id eſt, vt ego interpretor, æſtimationi, l.. de contrahen. empt. b Vide Ariſtot. lib. 1. Polit. c. 6. Notaui in commenta- rio de in litem iurando. Sed nec ſuperuacaneus&
ad præſentem actum non pertinẽs ſermo quicquam officit ſtipulationi, d. l. quæ extrinſecus. l. teſtamen-
tum. C. de teſta.& l. non ſolent. de reg. iur. Idem di-
cendum eſt vt ſi in quocunque idiomate ſit diuerſi-
tas, quod tamen à contrahentibus intelligatur. Nam
alioqui adhibendus erit interpres, qui ſi verus fue-
rit, vtiliter contractam ſtipulationem Vlp. ait, 1.1.§
vlt.hic. An autem ei ſoli fides habeatut, nécne ‚in-
diſcuſſum omnino relinquit. Quare ex communi- bus iuris noſtri regulis huic quæſtioni reſponden- dum eſſe non immeritò Cumanus cenſuit, l. iuriſiu-
randi. C. de teſt.&§. quod autem. in authen. de non
alienan. aut permutan. reb. eccleſ. à quo tamen Bart.
& cæteri vulgò diſſentiunt, arg. I. Theopompus. de
dote præleg. Et hec opinio hodie in iudiciis obti-
nuit, in quibus ſepenumero auctorum ſententi ma-
gis numerari quam ponderari ſolent. Diuerfitas au-
tem quæ ſtipulationem vitiat, vel ex rei pſa, vel ex
ſtipulationum cauſis, id eſt, ex conditione, tem pore,
modo oriri poteſt, d. l.obligationum ferè. ſuprà tit.
proximo. De quibus ſingulis ſingulas hic regulas
trademus.
Prima regula ſit: Si rem vnam ſtipulãti, alia pro- mittatur, inutilem eſſe ſtipulationem conltat, l.inter ſtipulantem.§. ſi Stichum. hic.§. ſi de alia. de inutil. ſtipul. Inſtit. Vnde ſi ſtipulor decem,& tu viginti ſpondeas, vel cõtra, Iuſtinianus inutilem ſtipulatio- nem eſſe ſimpliciter ait.. preterea. de inutilib. ſtipu. Inſtit. At Vlpianus ex bono& æquo addit exceptio- nem, dicens in ea ſumma in qua conſenſum eft, in decem ſcilicet, eam valere. Nam in maiore ſumma minor continetur, l.1.§. ſi ſtipulanti. hic. Sed& ſi di- uerſam reſponſionem ſtatim acceptauerit ſtipula- tor, in totum valerc ſtipulationem receptius eſt, l. g.cum adiicitur. Sauè cùm ſtipulanti Stichum, Sti=
CIIlS
——
————— ———
ͤͤͤͤͤͤͤͤſ——

1066
chus& Pamphilus promittitur, velè conuerſo: du- bium non eſt quod ad Stichum attinet, vtilem eſſe ſtipulationem, cum in ea nihil inſit vitij. Nec Pam- hili perſona facit quominus valeat, quæ in alia quàm Stichi ſtipulatione adiecta eſſe intelligitur, J. 1.§. pen. l. inter ſtipulantem. S.item ſi ego. Secunda regula: Stipulanti ſub conditione, ſi purè reſpon- deatur, aut cõtrà, vitiatur ſtipulatio, l.§. ſi quis ſim- pliciter. hic.& d.§. præterca. Idem exiſti marunt qui- dam,&ſi interrogatio& reſponſio diuerſas condi- tiones habeant, cum diuerſitas temporis noceat; vt mox dicemus. Conditionem eam à regula excipi- mus quæ ineſt actui, tametſi expreſſa non eſſet, l. in- terdum. hic. l. qui liberi. de vulga.& pupil.l. non re- ctẽ. C. de fideiuſſor. Tertia regula: Temporis diuer- ſitas vltro citrõque adiecti infirmã reddit ſtipula- tionem, l..§.ſi quis ſimpliciter. vt in Vlpiani exem- plo, Dabis intra Calendas quintas? D abo idibus. Quod ego ſic interpretor, vt de quinque diebus in- terrogatio, de idibus verò ſequentibus reſponſio ac- cipiatur. Nam veteres in ſingulas Calendas fœnera- ri ſolitos fuiſſe, notius eſt quàm vt probari debeat, l. centeſimis. hic. l. lecta. l.eius, ſupra ſi certum peta- tur. Tametſi vulgus interpretum Calendas diem quintum ante Calendas interpretetur. Hanc re- gulam aduerſus Pontanum intelligo, etiamſi bre- nius temporis ſpatium reſponſio contineat. Velu- ti, Dabis idibus? Dabol Calendis. dicto S. præ- terea. Cuius opinio ſatis defendi poſſet, ſi ita ſtipu- latio concepta proponeretur: Promittis intra idus? promitto Calendis. Nam cum intra idus promittens, aliquo die ante idus promittere intelligatur, reſpon- ſio incongrua dici non poteſt, I. ſi ita fuerit. de ma- numiſ.teſt.l. qui ante. cum l.præced. Gellius lib. 12. c. 13. Cæterum quæ tum de tempore, tum de condi- rione hic dicuntur, quia non tam æquitate quàm ſubtilitate quadam iuris niti videntur, exceptione Vlpiani à Iuſtiniano prætermiſſa, cuius antè memi- nimus, temperanda ſunt, niſi ſcilicet ſtipulatori di- uerſitas reſponſionis illico placuerit, d. S.cum adiici- rur. Quarta regula: Si duas res ſtipulanti ſub alter- natione vna promittatur, vel contra, non valet ſti- pulatio, l.inter ſti pulantem.§. ſi ſtipulante.hic. Nam qui ſtipulatur Stichum aut Pamphilum, vtrunque ſtipulari videtur ſub conditione, ſi alter datus non fuerit l.3. ſupr. qui& à quib. manu. Itaque diuerſitas Mc nocet, de qua in ſecunda regula diximus. Alia cauſa eſt ſummarum quæ ſub alternatione in ſtipu-
Jationem deducuntur: minor tantum in obligatione
eſt, d.§. ſi ſtipulante, l. ſi ſtipulatus fuero decem aut
quindecim. hic. Hactenus de definitione ſtipulatio- nis quæ fortè non ſatis plena quibuſdam videbitur, quòd interrogatio cum reſponſione non ſufficiat, niſi mox reſponſum ſit, L..§. I. hic. Verùm ego re- ponſionem apud Pom ponium congruam& legi- t mam intelligo, l.obligamur. ſuptit proximo, quaſi poſt lõgum tem poris interuallum fiat, nec recta nec legirima habenda eſt, l. continuus. in princ. hic. Hũc enim contractum, qui cæterarum obligationum fir⸗ mandatum cauſa introductus eſt, om ni iuris ſolen-
nitate numeriſque omnibus abſolutum eſſe placuit:
Probabilêque eſt ideo hanc formã à veteribus præ- quòd interdum promiſſor oblitum
ſcriptam fuiſſe
ſe eſſe interrogationis, aut de ea non cogitaſſe cau-
Franc. Duarem luriſconſ.
ſaretur: ideõque pactũ magis quàm ſtipula
tionem
contraherc voluiſſe, l. iuriſgentiũ. S. quod ferè. ſup. de pact. quæ cauſa ſicubi ceſſare videatur, non cötinuo tamen alirer facta ſtipulatio valebit, arg. l. 1.§. origo. ſup. de poſtulan. Modicum verò tẽporis Spatiume tercedens non nocet, I.1.§..J. continuus. hic. l. quos
inf. de duob. reis. Quod Bar.& vulgo cæter
1 de vnO
die intelligunt. d. l. continuus. à quibus diſſentieutes neoterici deflexiſſe vidẽtur, vt inter iuris controuen ſos locos hic annumerari queat. Alciat. li.. paradox
c. 3. Adde ſuprà dictis nõ longũ modo tẽporis inter.
uallum, ſed actum etiam negotio quod contrahitut .„... contrarium, ab eõue alienum nocere ſtipulationi, d.
1.1.§. J. d. l. duos. S.vlt. d. l. continuus. l. cum antiquitas
C. de teſta. Deinde inter ſtipulationem, pactum cõ. uentionem, pollicitationem aliaque id genus quid interſit, tum ex aliorum commentariis, tum ex no-
ſtris in tractatum de pactis diſcere licet. De fine ſtipulationis. CAP.
11 Ldean definitione ſtipulationis, finemip. b
. X.. ſius primùm, deinde cereras cauſas inueſtigare
oportet. Obligationum igitur firmandaru
OQ m gratia ſtipulationes comparatas eſſe Paulus ſcribit,& nvrcs
ſup. admonuimus. Vnde fit vt ſtipulatio quæ contra hitur ſine cauſa,& ſuper alio velut principali nego. tio non interponitur, nullius momenti ſit, l... ũ. circa.
de doli excep. l.5. S. cõuentionales. hiic. l. qui fine. ſup.
de condict. ſine cauſa. Receptum tamen eſt, ſi quid
conditionaliter adiiciatur promiſsioni, id pro cauſla
habendum eſſe, l. à Titio. hic. l.ſi quis cum debitore. ſup. de iureiuran. idque generaliter probandum eſt ſiue in preſens, ſiue in preteritum tempus, ſiue infu-
turum conferatur ea cõditio, l.cum ad præſens. ſup.
ſi cert.pet. Quod& inea conditione locum habet, cuius euentus nullam vtilitatem adfert promiſſoi, d. l.cum ad præſens. d. là Titio. Cum enim exiſten.
te conditione voti compos fiat, nulla com incommodi eius habetur ratio, S. hũc aute
inſti. l.vlt. ſup. de vſu& habit. Cuiuſmodi
modi aut m. de act. conditio-
nis exemplum adfert Venuleius d..à Titio. Si qus in Capitolium aſcenderit, cuius frequentiſsimacſ
apud omnes iuris authores contentio. Na
3,.... veluti æagēνs legitimo operi à nobis adcdatur, De Capitolij Romami ſolum peraltum erat, adeò vti-
m vt hoc
precaturi in eo aut ſacrificaturi aſcendere cogerem. tur. Qua de re ex priſcis auctoribus quædam loca inter legendum aliquando obſeruauimus. Tacitus lib. 14. Exin lati Capitolium ſcandunt, Deoſque tidem venerantur. Idem lib. 15. Nec ſiſti poterant ſaamdentes er coniuncta ædificia, quæ vt in multa pace in altum
edita ſolum Capitoli; æquabant. Horatius C
lib. z. ad finẽ Odæ 30.& vlt. Vſque ego poſtera Crſ
arminum
cam laude recens dum Capitolium Scandet cum tacita
virgine Pontifex. Plinius in Panegyrico, Tibi aſcen-
denti de more Ca pitolium, ciuium clamor vt iam prin⸗ cipi nccurrit Idem in eodem lib. Vbi verꝰ cæpiſti Ccpt
tolium aſtendere, quàm læta omnibus adoptio
nis tuæ le
corqatio. Lampridius in Alexandro, Capitoliumſtyl mo die cum in Vrhe ſſet aſcendit, templa frequtmttuit-
Et alibi:Dimiſſ ſenatu Capitolium aſcendit, ri poteſt, ſi falſa ſit cauſa quæ ſtipulatione ſit. Et conſtat ſtipulationem 90 omiſſot!.
eſt, quid dicendum
caſu ita demum valere, ſi non errauerit pr ſi diuortio.
hic. Lpen.§. mulier. ſupra ſolut. matrim U
G*
expteſa
0.
od
gihaktu amncuſ waltint zaütcho Raalclils ätkemaun aidbum
Kirt k
rbeTtius ber nec nntt con. Nenuln ainteſolar ceume rendel tüio; 4 ehyt ſe catur q Aan G Vsbvid

Litio.Ricll que gen fal
Junimn b.
In Tit. De verborum oblig.
I turpis 3r cauſa, omnino inutilis eſt ſtipula-
Qu dfit W liuriſgentium.§ſi ob maleficium.
do⸗d plagae An autem cius ſtipulationis cauſa
hipta de pa one qua patri pro emancipando filio
unpis lit ne ecunlr. conſultus Venuleius, nullam ie tadinem reſpondit, l. vtrum. hic. Porro ſle
idquod ſuprà dictum eſt, ſtipulationem obliga- ld
b um firmandarum gratia inuentam eſſe, adden- dor hunc quoque ſtipulationis eſſe finem, vt
ulhue per ca ſibi acquirat quod ſua intereſt.
ula: Alteri neminem ſtipulari
12.
e n puincipalite modum aut
um proprium commo c non b Huüpenn eſſe dandam. Notaui in l..: in princ.& 1. lurilgentium. ſupr. de patt. Ex ſuprà ſcripta regula
conlequitur, ci qui decem Titio& ſibi dari iols⸗ ur, quinque tantum deberi;.ſi mihi& Titio. die Ahud dicendum eſt cum quis ſub alternatione bbi aut Titio dari ſtipulatur. Nã hoc caſu perſona Titij alutionis tantm cauſa non obligationis adhiberi
detur, fiue is extraneus, ſiue ſtipulatoris filius ſit, J.
mqui ita. S. qui ſibi. hic. L.Stichum.§. quæſitum de dlu. Nec talis adiectio ob diuerſitatem rei vel tem- polis aut cauſæ alicuius in ca expreſſæ vitiatur: vt ſi ſhuler mihi decem aut Titio hominem: mihi ca- Kdis aut Titio idibus: mihi purè, aut Titio ſub con- lone,& l.vlt.§.vlt. hic. l. qui homint.§.ſtipulatus. deſolut. Droinde Titius nec petere, nec rogare, nec nceptum facere, nec fideiuſſorem accipere, nec ei no nomine poteſt conſtitui, l. ſed& ſi filio. ſupr. de waltituta pecunia.. ſ mihi. inf. de fideiuſſor. Iquod ipulatus. inf. de ſolut. Solui autem ci vel inuito llatore poteſt, tametſi pupillus ſit, nec tutotis au
as interueniat, lſi ſtipulatus fuero, l.verò.§.1. 1. &l.vlt. inf. de ſol.§. plane de inuti. ſtipul. Quod ſcaccipiendum eſt, vt ipſi cuius perſona electa pro- baäque eſt à creditore, non ctiam ali j. puta hæredi aut domino ſoluatur, quibus nõ æque fortaſsis con- ſtetet creditor, l.cum quis. hic. I.ſi ſtipulatus ſum. int de ſolu. l. cuius bonis. ſupr. de curat. furio. Quin-
imo in certis caſibus ne ipſi quidem adiecto recte ſoluitur.Veluti ſi creditor cum debitore litem con-
teſtarus ſit, l. ſi quis ſtipulatus fuerit decem. infr. de
ſolut.ltem ſi ſtatum mutauerit adiectio, ita vt tacite
appareat creditorem ſi hoc futurum cogitaſſet, non
dilſe eum nominaturum, l.cum quis. de ſolut. l. ſi is quitem. 9. Julianus. de furt. l. in confirmando. ſup. de
cofirtuto. Deque eo qui ſtipulatur alteri, vt ſibi que- ntur actio, aut vt illi tantùm ſoluatur, huc vſque di- dum ſit Nunc vidẽdum eſt an ei cui quis ſtipulatus eaio competere poſsit. Et certum eſt, regulariter don poſſe.§. ſ quis alij. Inſti. de inurtilib-. ſti pul l. quæ-
eunqur ſupr. rit. proxi. l.ſolutum. S. per liberam. ſupr. b
1952
de pignor. act.l.ea quæ. ſup. de acq. rer. domi.l ſi jta ſtipulatus.. Chryſogonus. hic. In qua regula fiſcum nos quoque comprehendimus, Larbiter. ſupr. de ar- bit. l.item veniunt.§. in priuatorum. ſup. de perit he- red. Excipiuntur certi caſus, in quibus aut directa aut vtilis actio acquiritur, Primum, cum extraneus quiſpiam mulieri ſtipulatur dotem reddi ſequuto diuortio. fauore enim nuptiarum mulieri ipſi datur actio. l. Caius. ſup. ſolu. mat. idque ad alias ſimiles& pias cauſas porrigendum eſſe plerique opinantur. Notatur in l.illud. C. de ſacroſanct. eccle. Secundus caſus eſt, cùm perſona publica, puta Tabellio, aut magiſtratus abſenti alteri ſtipulatur,& tanquam pu blica perſona non priuata id facit. 1..§. exi gere. de magiſtrat. conue. l. non eadem. ſup de adopt. õ.cum autem. Inſttt. de adopt.& l.1. infr. rem pupil. ſaluam fore.§. ex his. Authen. de hæred. ab inteſt. venientib. colla. 6. auth. Matri& auiæ. C. quando mulier tutele offic. fungi poteſt.l.eum pro quo. ſupr. de in ius vo- cand.& l.vnica. C. de noui oper. nunt. c. quanquam. de vſur. in 6. Tertius caſus eſt, Cũ domino ſuo præ- ſenti ſtipulatur procurator. l. ſi procurator. hic. Aliàs autem ex ſtipulatione procuratoria non acquiritur actio domino ſine ceſsione, J. poſſeſsio quoq;. fupr. de acq. poſſ... C. per quas perſonas nob. acquir. niſi ſit in iudicio facta ſtipulatio, l. in omnibus. infr. de præ- tor ſtipulat. l. in cauſæ.§.lt. ſup. de procura. Addunt alij idem iuris eſſe&ſi ſuper re domini fuerit inter- poſita ſtipulatio:quod non ſatis expeditum eſt, adeo multæ paſsim occurrunt antinomiæ. Itaque ſic di- ſtingui ſolet, Cum quis ſtipulatur rem meam mihi reſtitui, vtilis actio mihi aduerſus poſſeſſorem datur abſque vlla ceſsione, l. pen. C. ad exhiben. Dixi, rem mcam: quia de re alterius mihi reſtituenda quam ego fortè commodaueram ab alio, facta ſtipulatio mihi non prodeſt, l. z. C. de inutil. ſtipul. Idem dicen- dum eſt, de eo quod ex ea re mea naſcitur, cuiuſmo- di ſunt fructus ex fundo meo percepti. l.quod pro- curat. ſupr. de procur. Nec diuerſa cauſa eſt pretij, quod etſi ex re vendita verè non ſit, eius tamen loco habcatur, l. venditor ex hęreditate. ſup. de hered. vel act. vendit. I.Iulianus.§. ſi procurator, de act. empt. Quod ſi ſtipuletur quis mihi dari quod nec meum eſt nec ex re mea ortum, ne vtilis quidẽ mihi com- petit actio ſinc ceſsione, l. poſſeſsio.§.1. de acq. poſſeſ. quamuis ob rem meam id in ſtipulationem dedu- ctum ſit:cuius generis eſt pignus.l. ſolutum.. per li- beram. ſup. de pignor. act. Item vſura quę non ex ip- ſo corpore, vt ait Pomponius, ſed extrinſecus pro- uenit, J. vſura. de verbo. ſignific. Sed quod dicitur de pignore, ſic accipiendum eſt, niſi obligatio pi gnoris accedat alij principali obligatiom, ex qua domino acquiratur actio. l.2. per quas perſo. nob. acquir. Prę- terea ſi dominus à procuratore rem ſuam ſeruare non poſsit, qui fortè abeſt vel ſoluendo nõ eſt, æqui- tas ſuadet actionem ei dandam eſſe, I.1.& 2. ſup. de inſtit. act. l. ſancimus. 6.vlt. C. ad S. C. Trebel. Quar- tus caſus eſt, cum tutor pupilli, curator adoleſcentis vel furioſi, actor municipij, pro pupillo, adoleſcente, furioſo, municipibus ſtipulantur. Nam&ſi ſtipula- tionem non in ſuam, ſed illorum perſonam conce- erint, vtilis tamen datur illis actio, l.eum qui.§.
actori. ſupr. de conſtit. pecu. Alia eſt cauſa procura-
toris, qui fibi quęſitam ex ſtipulatu actionem Pofien Ceden

——— ——— —
öꝑ
——— ₰
1068
cedendo in dominum transfert. d. l. poſſeſsio. Idcir- co neceſſe eſt vt ſibi non domino dari ſtipuletur, d. Leum qui. Quod vtique verum eſſe puro, niſi cum talis celsio minimè elſt neceſſaria, vt exempla à no- bis adducta ſatis oſtendunt. Quintus caſus eſt, cum uuis rem ſuam donat alicui ea lege vt poſt aliquod tempus reddat. ſtipulationem enim contractam be- nigna interpretatione lex fingit, ſiue donator ſtipu⸗ latus ſit ſiue non. ldeõque illi tertio aduerſus dona- tarium vtilem actionem competere reſcriptum eſt, Iquoties. C. de donat. quæ ſub modo. Sextus caſus eſt, cum quis numetat alieno nomine pecuniam, auaim ei dari ſtipulatur. Verùm eo caſu ex numera- tione tantùm agi poteſt, d. l. ſi ita ſtipulatus.§. Chry- ſogonus. hic, l. certi conditio. S.nummos. ſi certum perat. quoniam ſtipulatio inutilis eſt: quæ ſi vtilis eſſet, ex ſtipulatione tantùm ageretur, l.cum enim. juft. de nouat. Nam per actum naturalem, qualis eſt traditio ſeu numeratio, quominus per liberam per- ſonam nobis acquiratur nihil vetat, l. ea quæ. ſupr. de acquir. rer. domi.& l.. C. de acq. poſſ. Quo fit vt huiuſmodi traditio non ſolum in mutuo, verùm ctiam in aliis cõtractibus ei cuius nomine facta eſt, actionem pariat, l. L§ ſi te rogauero.ſup. mandati. l.ſi per. ſupr. de condit. indeb. quanquam in eis quoque ſicut in ſtipulatione regula noſtra locum non ha- bet, l quæcunque. ſup. tit. proxi. b Septimum caſum nominatim excepit Vlpianus, à quo hæc regula tradita eſt, cùm videlicet filius pa- tri ſtipulatur, d. l. ſtipulatio iſta.§. alteri. hic. Vna ſi- quidem vtriuſque vox atque ideo perſona eſſe in- telligitur.§. ei verò qui.§. poſt mortem. de inutil. ſti- pul. arg.l. ſi ſeruus. ſup. de damno infecto. Itaque per-
inde eſt acſi pater ipſe ſtipulatus eſſet, l.quodcun-
que.in principio hic. Hæc autem ſtipulatio quatuor modis concipi poteſt. Imprimis in perſonam patris, tüncque ipſi acqutrit filtus, etiam ſi fottè factum ta- le ſtipuletur quod in ſuam perſonam conferre non oſſet, l. quod dicitur. hic. l. perinde. cum I. ſequenti. de ſtipul. ſeruo. Secundo in perſonam ſerui alicuius
paterni, l. ſi filius meus. hic. Terrio in filij ipſius per- ſonam rectè concipitur, eiuſdemque poteſtatis eſt ac ſi pater ipſe ſtipulatus fuiſſet, uiſi factum conti- neat ſtipulatio, vt ire agere,&c. quo caſu patri facere non licebit, ſed tantùm filio: quamuis huius quoque ſtipulationis vtilitas quæ ſit ad patrem deriuetur,§. 1.& S. ſed cum factum. de ſtipul. ſeruorum. d. l ſtipu- latio iſta. s.ij qui. hic. Quarto filius imperſonaliter ſtipulationem po- teſt concipere,& hoc caſu patri etiam ſtipulari videtur, quodcunque.§. vlt. hic. Ac in his omnibus caſibus acquirit filius patri, modd ſit in eius pote- ſtate,§. ſi quis alij. de inutilib. ſtipul. ltaque per natu- ralem tantùm aut emancipatum nihil acquiritur, l. 3. de his qui funt ſui vel alieni iuris. l. debitor.§. vlt. ad S. C. Trebel. Vnde quæritur ſi filiusfamilias ſub conditione ſtipulatus emancipatus fuerit, deinde extiterit conditio, an patri actio comperat? Pau- lus competere reſpondit, quòd ſtipulationis contra- tæ tempus ſpectari debeat, I.ſi filiusfamilias.hic.l. quæ legata. infrà de regul. iur. Quod ſi quis obiiciat, ex ſtipulatione facta à filio dum in ciuitate eſſet, pa- tri reuerſo ab hoſtibus acquiri, in cuius non erat po- teſtate tempore contractus, J.filius. hic. Reſpondeo
Franc H UaA reni luri ſcon f.
filium iure poſtliminij fingi in poteſtate patris ſem- per fuiſſe,§.ſi ab hoitibus. quibus modis ius patnx poteſtat. ſoluit. Sed ſi pater apud hoſtes deceſleris multum refert, in ſuamne perſonam conceperi ſtipalationem, an imperſonaliter. Priore emm calu ipſi filio competit᷑ actio: poſteriore nemini 1.ſer. uus communis. S. ſeruus capto. inf rà de ftipul ſeruo. I bona. S. quod fil. inf. de capt.& poſtliminio reuerf
Prærerea quod dicitur filiumfamilias patri acqui-
re,&c. ſic accipiendum eſt, ſi quod ſtipulatur pro Ctirium ſit. Nam aduentitiorum vſusfructus ram tm ex luſtiniani conſtitutione patri acquiritur, l.
cum oportet. C. de bonis quæ liber. quam plerique interpretantur& reſtringunt, niſi filius patri nomt. natim ſtipulatus fuerit, d. l. ſtipulatio iſta.§iij qui. & S. alteri. Verùm cgo in contrariam eo ſemteram, tum quòd nihil referre luſtinianus ſcripſert ſam.
ne perſonam an patris ſtipulando expriunr Sls
§. I. Inſtit. de ſtipul. ſeruorum. Tum etiam qudd ne-
gotij ipſius& rei natura ſuper qua ſtipulatio con-
trahitur, maximè ſpectari debeat, vt ſuprà dixmus. Jſi ſtipulatus. ſuprà de vſuris. l..§. conuentionales. hic. Vnde fit vt qui aduentitias res ab alio fortè poſſeſſas nanciſci vult, ſi ſtipuletur eas patri ſuo dari, tanquam vſusfructuario& legitimo admin. ſtratori tantùm ſtipulari videatur, J.1. C. de bonis maternis. Nugatoriümque eit ac plane ridiculum quod quidam ex plebeis(vt ita dicam) interpre- tibus obiicit, ſtipulationem hac ratione inutilem fore cum ſine cauſa patti fiat,& vſumfructum& admimſtrationem lex deferat, I. ſi quando. de le- gat. 1.l infrà ad municipal. Cum enim filius con- trouerſiam habet cum alio de rebus aduentitiis, que
tales fortaſsis eſſe negantur, ſi litis iſtius ſedandæ
cauſa quaſdam res certas dari ſibi vel patri ſtipula- tur, quantum ſit, com mödum huius ſtipulationis obſcurum non eſt. Huc pertinent ea quæ de ſiipu.
lationis natura alio loco attigimus, in I. 1.§.vltim. de
pactis. Octauus caſus eſt, cum pater ſtipulatur filio, vt poſt ipſius patris morte m effectum habeat ſtipu- latio. Quo caſu mortuo patre vtilis ei dabitur acho, l. quodcunque.§. ſi quis. hic. lſi quis operas. J. Iuriliu. randi.§.ſi liberi. l. cum patronus. de operis liberto rum. Nam ſi ſtipuletur pater filio in morttis ſuæ tempus non conferendo ſtipulationem, ſeque viuo eam valere cupiat, nullam poteſt filio acquirelc actionem, ſed ſibi tantùm, l. dominus ſeruo. luc.&l 2.C. de contrahen. vel commit. ſtipulat.& Keei velo, de inutil. ſtipul. Quod eſt accipiendum de is qpæ juris ſunt. Nam ſi ſtipuletur pater vt filio ire autte- nere liceat, quod nudum factum eſt nihil iuris ha- bens: fieri non poteſt vt à fllio in patrem transfela- tur. Itaque Paulus inutilem eſſe huiuſmodi ſtipula tionem ait, l quod dicitur. hic. Puto tamen ſi patris
id fieri interſit, actionem eo nomine ei competere,l-
ſtipulatio iſta. S. ſi ſtip uler. hic. Illud quæri poteſt, an emancipato quoque per patrem acquiratur actio in quibus caſibus filio acquiri poſſe diximus: Et Dio
cletianus nullã quæri actionẽ aperte ſcriplit, Lüge
net. C. de iure dot. Sed hoc reſcriptũ de actione dr recta intelligi vulgo receptũ eſt, vtilemq́ nihilomt nus actionem ei dandam eſſe placuic.1 luriſiurandi §. ſi liberi. ſupra de oper. lib. Quæ ſententia aſpir
mentis defendi poteſt. Nam ſi nihil refert, cerone ten
M1
dr
— —
— —
—— —
1 3
—— —
— —
— —
— — — — — — —

In Tit. De ſtipul. ſeruorum. liquid fiat, an verè in id tempus confera- cis ait. l. hoc iure. Hor C. de donat. ante nupt. conſtèrq;
tem. re 2
d 1 — atione actionem competere filio quam exca
erlit pater in id tempus quo ſui iuris effectus eſ- den 3 uodcunque. Conſequens eſt, patrem filio 6 kiudss effecto ſtipulari& zeitene poſſe. Huc ul duod patre ſibi ſuiſque liberis ſtipulante, celut ad poſthumos peruenire ſtipulationem 5 J. Iſi quis operas. quos in ĩpſius poteſtate tũc cmo dubitat, l. vlt. ſuprà de collat. bonor.
a ſti pulatione intelliguntur quæ ad obli- alium contrahitur. Cæterum cum pater
ur aut paciſcitur filio liberandi ipſius gratia, eaſtipulatio aut pactum prodeſt conuento fi- mine, ſi modd id actum ſit. Sed& filio quoque, tervt hæredi futuro pactus ſtipulatuſye eſt. ſocvin non niſi exceptione doli iuuabitur filius, l. bi g.ſi pactum ſit. l.& hæredi. 5. nos autem. Leu. luptaè de pactis. Nonus caſus eſt, cùm ſeruus do- ſuo ſtipulatur, quod genus ſtipulationis apud esfrequens& vſitatum fuit. Eſique Titulus de u aeecialis„in hoc libro nobis profectò non in-
wils cum inde ad monachos noſtri temporis,& ad
us allas propter Hmilitudinem argumenta duca-
ℳs inftà de ſtipul. ſeruo. Ac vt diſtinctius tradan- utanobis quæ à Trebomano confusè& nullo or- iine adhibito ſub eo titulo ſcripta leguntur, ſepara- im qe ſeruo proprio, alieno, communi, hæredita- 0, fructuario quàm poterimus breuifeimè diſ-
ſelemus. Vue Tirulum de duobus reis conſtituendis aßt hunc tractatum: qui de industria hic al uctore eſt omiſſus, propter materiæ tontinua-
aunem.
1 A D TI I. II1I. DE STIPDVLATIONIBVS * SERVORVM.
D⸗ ſaruo proprio.
Eruus alicuius proprius quod ſtipulatur,
domino acquiritur, d. l. ſtipulatio iſta.§.
alteri. Eſt enim ſeruus quoddam velut
. domini iſtrumentum auctore Ariſtote- br Politic. c.3.l. queſitũ.§. Alphenus. de inſtruct. Seruum proprium hic accipimus etiam ſi Rei- licx vel municipij, vel coloniæ ſeruus ſit. 1.3. de idul ſeruo. An autem ſibi an domino aut conſer- o ſuo aut imperſonaliter ſti puletur, nihil intereſt. l. nptin lſiue eo. Niſi in certis caſibus, veluti cum ſe biſipulatur hon domino. 17.§.vlt. de ſtipul. ſeruo- Kut cũa liberto operas ſibi non domino dari ſtipu- tur Iſi ſeruus meus. eod. l ſeruus patroni. ſuprà de operlib. Nihil præterea intereſt an purè ſtipuletur letuus, an verò ſtipulationem in alienationem ma- numiſsionemve ſuam conferat. l.vlt. eod. Sed ſi in- toac prohibente domino ſtipuletur, ipſi nihilo- unnsacquirit.liferuus vetante. hic.lleriam inuitus. üundde acquir. rerum domi. Quamuis alioqui non abtlideralitas nolenti acquiri,& donatio ſine ac- tione nulla eſſe intelligatur, vt Cicero in Topi-
ex dominis ſtipulanti vni dodrans,
§. non poteſt. ſuprà de donat. Seruus autem alienus mihi ſtipulando, ſicut mi- hi non acquirit, ita nec domino ſuo. I. ſeruus alie-
1069
De ſaruo alieno.
nus. infrà de ſtipul. ſeruo. Quod ita intelligendum
eſt, niſi acquirit poſſeſſri, ſi ex ipſius re aut operis ſuis ſti- puletur: aliàs domino. Exempla huius rei ex Iure- cõſultis nullo negotio colligi poſſunt. l.1.§. ſi ſeruus.
bona fide alij ſeruiat. Quo caſu ita demum
I.ſi alienus. J. liber homo.§. vlt.& I. ſi liber. eod. titul.
Qui verò poſsidetur ab alio, furtiua cauſa, vel alia ſimili„Poſſeſſori ſtipulando ni- hil agit. l. ſeruus meus. cod. Seruus qui in nullius dominio eſt, ſtipulando nemini acquurit. Qex genere eſt in quem dominus pro derelicto ha uit,
ſed mala fide, puta ex.
nec ab alio occupatus eſt: niſi ob infirmam valetu-
dinem à domino derelictus fuerit, ideòque ſtatim liber factus ſit. l. quod ſeruus. eodem. J. vlt. ſuprà pro derelicto. W peruene. Quod& in monacho locum habere. nulli certo monaſterio ſeſe adigit,
tur. Eadem eſt eius ſerui ratio, cuius dominus ab
I ſeruo ſuprà qui ſine manumiſ. ad liber.
qui pleriq; arbitran-
hoſtibus captus non rediit:medio ſiquidem tem po-
re fruſtra ei ſtipulatur, tametſi ſim pliciter ſtipulatus
acquirat hæredi. ltinterdum. hic.& l. ſeruus com- munis.§. ſeruus capto. de ſtipulat. ſeruo. l.. infra de capti.& poſtlim. reuer. b 14
Seruus communis plurium dominorum„ſtipu-
lando omnibus acquirit pro partibus dominicis..5.
de ſtipul. ſeruor. Idem eſt dicendum ‚etſi emat aus
aliud contrahat negotium, ſiue ex re vnius ſiue om-
nium id faciat. l. 1.. ſi ſeruus. l. 25. cum ſeq. eod. Hæc regula aliquot exceptiones habet. Prima eſt cum vni ex dominis tantùm ſti pulatur:tunc enim ei ſoli acquirit. d. J.q. vnde fit vt ſeruo communi ſibi& vni alteri quadrans debeatur. l. 4. eo. Item ſi vni ſortem, alteri pœnam ſit ſtipulatus, recte hic Pœnam petet: illi verò petenti obiicietur exceptio, quaſi priore obligatione per nouationem extincta. I.1.§.vlt. eod. Secunda exce- ptio, cum ſeruus vnius ex dominis iuſſu ſtipulatus eſt:quo caſu ſimiliter ei totum acquirit. d. l 2. Quod tamen in eo qui vnius iuſſu adiit hæreditatem, lo- cum nõ habet.l. ſi ſeruus duorum. de acquir.hæred. Cum autem vno iubente alter nominatur ‚Vtrius potior cauſa ſit, Iuſtinianus conſtitutione quadam definire voluit, ſed adeo obſcurè edita, vt in vtram inclinet partem neſcias..ſi duo. cap. per quas perſo- nas nob. acquir. Tertia exceptio, cum ab vno ex dominis ſtipulatur alteri. I. 2. 17.& 18.&§. ſi ſeruus. de ſtipul. ſeruo. Inſti. Quarta eſt, cùm ex ſtipulatio- ne non omnidbus poteſt acquiri: tunc enim vni to- tum acquiritur: quod in pleriſque caſibus contingit. 1.1.§. communis ſeruus. I. proinde. S. vlt. cum leg. ſeꝗ. eod. Quinta, cùm omnibus ſtipulatur diſiunctiuè. Nam ob incertitudinem dicendum eſt non valere ſtipulationem. l.9. cum ſeq.& l. z1. eo. Aliter atque ſi copulatiuè omnes fuerint nominati. l.29. eod. Sex- ta, cum ſeruus aliquid ſtipulatur quod diuiſionem non admittit, vt iter, actum, viam. Hoc cum ca- ſu inſolidum omnibus acquiritur pro partibus do- minicis. I7. eod. Septima exceptio, cum ſtipu- latur decem vni,& eadem decem alteri. Nam duo rei ſtipulandi funt, ipſiſque inſolidum datur actio. lege 25. eodem. Octaua, ſi non ſub appellatione XXX
De ſeruo
com nuni.

1070
dominorum, ſed propriis nominibus expreſsis con- cepta fuerit ſtipulatio: in hac ſiquidem ſpecie non pro dominicis, ſed pro virilibus portionibus ipſis acquiritur. Idem iuris eſt cùm propria eorundem nomina prius expreſſa ſunt, niſi aliud actum eſſe ap-
pareat. l.32. e0.& quoties. ad Trebel. De ſeruo Seruus hæreditarius tam hæredi quàm hæredi- beredita- tati quæ perſonæ defuncti vicem obtinet, recte ſti- 757 pulatur. l. 25. de ſtipulat. ſeruo. l. mortuo. de fideiuſſo. &l.hæredibus. de acquir. rerum domi. valétque ſti- ulatio ſi hæreditas adita fuerit: alioquin nullam vim habitura cſt. llinterdũ.§.1. hic. At fi ſeruus fuerit
communis defuncti& alterius, interim ei ſocio to-
tum acquiritur. 1.1. ff. de ſtipul. ſeruorum. l.in eo. de acqui.rerum domi. l.filiusfamilias. de caſtren. pecul. Nec obſtat huic regulæ, quod hæres tunc dominus non eſt cum ſtipulatio fit. nam retrotrahitur hære- ditatis aditio, vt hæres eo tempore mortis defuncto ſuccebʒiſſe, ex coque tempore funeſta pollutaque fa- milia intelligatur. l.ſi ex re.§.vlt. de ſtipul. ſeruo. Ser- uius in lib. z. Aeneidos Virgilij. Sed animaduerten- dum eſt, non ex die interpoſitæ ſtipulationis, ſed aditæ hæreditatis tempus cedere: quoniam ex co demum tempore agi poteſt. d.l.25. eod.a ſupradicta regula duo caſus excipiuntur. Primus, cum ſeruus hæreditarius qui ſine perſona, quæ videlicet vtatur
x& fruatur, eſſe non poteſt. l.vſusfructus. cod.& l.1.
quando dies legator. cœed. l. hæreditas in multis. de acquir. rerum domi. Secundus, cum expreſſo pro- rio cius nomine qui erat futurus hæres, facta eſt ſtipulatio. Idemque dicendum eſt de eo qui non he- redi, ſed deſuncto ſtipulatus eſt. L.I. 7.& 8.&§. ſeruus capto. de ſtipul. ſeruo. Inſtit. De ſeruo Seruus fructuarius ſiquid ſtipuletur ex re ſua, aut Fructuario. operis ſuis acquirit fructuario, non domino. l. acqui- ritur.& l.liber homo. de acquir. rerum domi. Exci- pe niſi proprietatis domino nominatim ſtipuletur. Lſeruum fructuarium. de ſtipu. ſeruo. Hoc caſu ta- men fructuario aduerſus dominum condictio da- tur. l. cum ſeruus. eod. Diſsimilis cauſa non eſt duo- rum fructuariorum, ſi ſeruus ex re vtriuſque vni tan tum ſtipuletur. Nam eo nomine ei communi diui- dundo iudicium inter cos dabitur. L. ſi cum duo- rum. Excipitur& alius caſus, cum videlicet ſeruus pro operis ſuis pecuniam in ſingulos annos ſtipu- Jatus eſt:v ſufructu ſiquidem finito reſidui temporis ſtipulatio acquiretur proprietario. 1.18.§. cũ ſeruus. eod. Cæterum extra cauſas iam dictas, id eſt, rem fructuarij& operam ſuam ſtipulando ſeruus ac- quirit domino non fructuario.j.ſi vſufructuarij. eo- dem. Hoc accipe, niſi in perſonam fructuarij nomi- natim concepta ſit ſtipulatio, quæ inutiliter ita con- trahitur. dicta l. ſi vſufructuarij. Sed quid ſit ſtipula- tus ita fuerit ſeruus, nulla re adhuc data, vt incer- tum ſit vtrius rem ſit daturus? Reſpondeo in pen- denti eſſe ſtipulationem, euentümq; declaraturum vtri competitura ſit actio, dict.. cum ſeruus. l. ſed& ſi quis.. interdum. ſuprà de vſufructu. Ex his facile colligi poteſt, ſi ſub alternatione domino aut fru- Guario fuerit ſtipulatus ſeruus fructuarius, an va- lcat ſtipulatio. Nam ſi ex re domini, acquiretur ipſi obligatio. Fructuarius autem cui hoc caſu nihil ac- quiri poſſe diximus, pro adiecto habebitur.l.ſi ex re. in principio eod, Sin autem ex Te fructuarij, quo-
Franc. Duareni luriſconſ.
niam vtique acquiri poteſt, incertitudo ſtipulatio- nem vitiat. l.1.§.ſi fructuario.
De perſonus quihuſcum contrabitur ſtipulatio. . 111. J Eiſra fine ſtipulationis, reliquas eius cauſas perſequi operæpretium eſt, ex quarum numer eſt ea quæ efficiens dicitur. Efficiẽtem autem ſtipu. lationis cauſam voco perſonas ipſas inter quasea contrahitur, quæ cum non vnius conditionis, ſtaus & qualitatis ſint, perſonæ circunſtantia ſæpe in hoc 4 argumento quęſtionem ac dubitationem gignit.V d
cum quęritur de impuberis aut pupilli ſtipulatione, basa
an valeat. Cui quæſtioni reſpondendum eſt, ita de- plb. mum valere, ſi ſtipulatus ipſe ſit, non ſi alij promit- b 1 2n tendo ſine tutore ſe obligauerit. l. neq;. C. de cötrah. wl 6 & commit. ſtipul. la. C. de innuti. ſtip.&§. pupillus. in- cod. titul. Inſtit. Intellige niſi infans ſit, id eſt, fauinon et 1 poſsit, quandoquidem ſermone opus eſt in comra 1 fandl henda ſtipulatione. I.1. in princ. L. mulier. l.vlt.§.Pu- ncstuüel pillus. hic. Idem plerique cenſent de eo qui infantir ſüseir
proximus eſt,& intellectu& iudicio caret, niſi à tu. Mruld
2*
tore rem fore ſaluã ſtipuletur. Sed probabiliuis mihi mäͤecdl videtur ſtipulationem à puero non intelligente fa. odo dat ctam ſemper valere, cũ vtilitatis cauſa id receptun oan 1 eſſe à iuris auctoribus proditum ſit. l. ſeruum. rem antel pubili ſaluam fore. d.§. pupillus. de inurilib. ſtipul r udont
nſtit. vbi Theophilus. l. donatarium. de acq. poſſeſ aljred n l.in negotiis. de regul. iur. l.r.§. furioſus. ſuprà titul. ab Qw proxi. Quod dictum eſt de infante in muto quoque atiuu, ac ſurdo locum habere ratio ſuadet. l.. in princ.lic. ann, bou 1.1.§. Vlt. ſuprà tit. proxi. Licet alia pleraque negotia ackin contrahere poſsint. l.in quibuſcunque. ſuptà tit. pro- anuel ximo.l. diſcretis. C. qui teſta. facere poſs.& Lin qui- dͦcalua buſcunque, ſuprà tit. proxi. l. mutum. de acquir. hæ- ixnurui redit. l. mutus. de procurat.& l. mutus. de iure dot. Uhraben Eadem cauſa eſt furioſi, qui ſiue ſtipuletur ſiue pro- De* no mittat, nihil agit.l. 1.§. furioſum. ſuprãà tit. proximo-. ang §. furioſus. Inſtit. de inutilib. ſtipul. d.l.in negotiis. Et deh
eneraliter dicendum eſt, nullum negotium ab co dun rectè contrahi, in quo vel tacita voluntas ſit necel 58— ſaria.l. qui ad certum. ſupra locati. vbi autem nullus nuen requiritur conſenſus ad obligationem contrahen. mall dam, obligari poteſt. I furioſus. ſuprà tit. proxi. ltaq; annac mirum videri non debet quod Vlpianus ſcribit, Pr umn 1
liam furioſam quæ patri dotem petenti contradicch 3 8 1 aälg
1
re per dementiam non poteſt, pro conſentiente ba- 1 beri, cùm Antonini reſcripto patri agere permitt ecle tur, non ſi conſenſerit filia, ſed ſi non contradixerit dudanad 1.2.§. voluntatem. ſuprà ſolut. matri. A furioſo non Dep multum differt prodigus, cui bonorum adminiſtra g. tionc interdicitur. Quãuis enim ſtipulari R&alium ſibi obligare non prohibeatur, tamen nec tradere uicquam nec obſigari poteſt. lis cui bonis. hic. autem Prodigus(auctore VIpiano) qui neque tem- us neque finem expenſarum habet, ſed bona lua dilacerando& diſsipando profundit..primar ſupri de curat. fur. Huic curatorem dandum eſſe, Diuls Pius reſcripſit, tametſi ea ratione vtatur quæ mel 5 tis ſlanitatem arguat, quod in pleriſque vfuuemit- 1.1s qui. 5. Diuus. ſuprà de tuto.& curatorib. datsa iis qui,&c. Non continuò igitur diſſolutis homim bus,& malè rem gerentibus permittenda elt bono⸗
... 8. 1 4 rum adminiſtratio, quod eorum ſermo aut leni pPru

wdicium v
ne fem ged num ante interdictionẽ Prætoris obli-
us prüm 6 dHpoplluc
ul. iur.a.
oii lierif lin quidas
qui tekh. frn
8
proximen
ocura&lm doſi, uiet 1H frolum
Dnurilb Rpd
umet,
vo veltuuſc
In Iiit. De ſtipul. ſeruorum.
lentium, ac ſinceritatem iudicij redoleant id prn 5. hocli quondam tragico Poëtæ à filiis in uod O0P ocato, vt à rei familiaris adminiſtratio- tur, accidiſſe ſcripſit Cicero, in Catone
. re....... aio ontractu is qui ita viuit, vt inter luxurio-
ofuſos nepotes vulgo habeatur, ancipitis uæſtio,& in vtramque partem diſputari ua ſic ego cenſeo. Priſcis temporibus
dlu De 1 im tabularum, ſic interdictum fuiſſe
quodec
bonorum adminiſtratione, vt ipſo iure eo-
a ad agnatos proximos deferretur. Quod aam aliquid incommodi haberet paulatim de- udine antiquatum eſt:cœperntqueà magiſtra- wcuratores ipſis dari non tantuùm agnati, ſed m extranei, ſi d expedire magis videretur. l.1.&
de curat. furio.&§. furioſus. Inſti. de curat. Ita- eputo ante huiuſmodi interdictionem& cura- rs dationem fraudi cuiquam eſſe non debere uod cum co contraxcrit. I Iulianus. de cura. furioſ. ſeuratorem. C. de reſtit. in integ. c. veritatis. de dolo Wcontu. in Decretalib. Planè ſi quis helluoni, aut luxumioſo homini pecuntam dederit, quam ſciebat eum protinus ſcorto darurum, aut aliàs turpiter con lumprurum, quorundam opinio eſt inutilem con- ractum eſſe, vel ante interdictionem quod nec ra- dione caret nec auctoritate. l.ſi quis cum ſciret. ſu- pra pro empt. l. ſi verò non remunerandi.§. ſi adole- dens fupr. manda. Quod autem dictum eſt, eum ex contracdu non obligari, ſic accipiendum eſt, niſi ad tugem, vt dicitur, bonam ſe receperit. Quo caſu iplo iure deſinit eſſe in poteſtate curatoris, ac tuto contrahi cum eo poteſt,& I.1. de curat. furio. Rece- rim tamen eſt declarationem iudicis eſſe neceſſa- ni niſi eius vite muratio ſit publice nota. l. eius qui. de ure fiſci Mutationem verò hanc non ex vna aut alera frugalitatis actione, ſed ex multis iudicare ac meriri debemus.§. cunque. Inſtit. in proœmio. Nam ut vna hirundo non facit ver, vt vulgò dicitur, ita ad iudicium de moribus immutatis faciẽdum non nactio nec breue tem pus ſufficit, in auth. de mo- chis.§. fancimus. collat. 6. Hactenus de prodigo. prodigo non prorſus diſsimilis eſt minor vigin- aue annis iam pubes factus. Is enim fſibi ac- irſtipulando, vt ex iam dictis conſtat: ſi tamen arfit viginti,& aliquid ſtipuletur fieri de re ſibi
lare
88
*
dehita, quod facere ipſe non poßit: puta ſi ſeruus de- buus manumittatur à debitore, cuius manumiſsio-
aem inhibet lex Aclia Sentia, inutilis eſt ſtipulatio. Iüminor. hic. 5.eadem. Inſtit. quibus ex cauſ. manu.
nonlicet. Inſtit. Promittendo autẽ ita demum obli- atunſi curatorem habeat. l.puberes. hic.& d. l. ſi cu-
mnorem. O. de reſtit. in integ. Alia planè cauſa eſt fi- likamilias, qui ſtipulando acquirit patri, vt ante di-
aumus lſi filiusfamilias. hic. Promittendo ſeipſum chlgat yt quiuis paterfamilias, niſi impubes ſit. Hic emum ne auctore quidem patre obligatur. I. vlti.§.1. liepupillus. de inutil. ſtipul.. filiusfamilias, ſuprà wiit proxi. An inter ſponſum& ſponſam ſtipulatio tempus matrimouij collata valeat quæri poteſt. keſt teſpondendum non valere:niſi dotis aut do- mtonis propter nuptias, aliave ſimilis iuſta cauſa
Kdüt lita ſtipulatus.§.vlt. hic. l. quod ſponſæ. C. de
Fomatintcr Vir.& vxor.
1071
De conſenſu quo fit ſiipulatio. GCAL. I1712
Onſenſu velut inſtrumento ſti pulationẽ con-
trahimus: itaque inter ſtipulationis cauſas nu- merari debet. l.1. S. cõ uentionis. ſupra de pact. l. obli- Sationum. ſuprà tit. proxi. Quamobrem etli inter- rogatio reſponſionem præceſſerit, ſi tamen conſtet non animo ſtipulationis contrahendæ id factum eſſe„non valebit ſtipulatio. l.iuriſgentium.§. quod ferè. ſupra de pact. Hinc conſequens eſt, ſi homihem ſtipulatus de alio ſentiam, tu de alio, nihil inter nos actum videri. l. inter ſtipulantem.§. ſi Stichum.& l. continuus.§.z. hic. Aliter atque ſi petam àte in iudi- cio Stichum, cum tu de alio ſentias. Nam quia in inuitum redditur iudicium, nec vtriuſque conſen- ſum requirit, quod ſenſerit actor, rantummodo ſpe- ctandum eſt. d.§. ſi Stichum. Sanè diſſenſum ſeu er- rorẽ in nomine ſtipulationi non obeſſe perſpicuum eſt, ſi in corpore conſentiarur. L ſi in nomine. hic. Idẽmq; dicendum eſt& ſi in mareria ſiue ſubſtan- tia aut qualitate rei erratum ſit, magis quàm in cor- pore. I. ſi id quod. hic. Venditionem tamen ob hu- iuſmodi errorem omnino vitiari natura bonæ fidei iudiciorum exigit. l.in venditionibus. I. cum ab eo. §. vlt. de contrah. empt. Niſi eius qui deceptus eſt in- terſit eam valere. Quo caſu dabitur ei actio. Lfi ſte- rilis. S. quamuis. de act. empt. J. de pignor. act. Sed& ſi quis pro auro quod promiſcrat æs ſoluerit, adeo inutilis eſt ſolutio, vt nullam liberationem pariat.i.
ſi cum aurum. infrà de ſolut.
Quibus de rebus ſlipulatio contraln poſfit.
CATEL."Ä"7. 1
Via ſtipulatio ſine re aliqua, quæ tanquam
cius materia ſit, confici non poteſt: ideo qua- lem rem eſſe oporteat dicendum eſt. Primùm ita- que ſciendum eſt, ac pro regula conſtituendum, ne- minem ab alio rem fſuã ſtipulari poſſe. l. nemo rem
ſuam vriliter.hic. Nã qui fimpliciter promittit rem aliquam, eam ſe daturum, id eſt, dominium in ſtipu- latorem tranſlaturum promittere videtur. l ſi ita di- ſtrahatur. ſuprà de contrah. empt. Quod facere ne- quit, ſi eiuſdẽ rei dominus ſtipulator ſit§. ſi itaque. Inſtit. de act. Idẽ iuris eſt& ſi quis rem alienam ſti- puletur collata in id tempus ſtipulationc quo ſua futura ſit. l.nemo rem ſuam futuram. hic. Quid ſi quis ſtipuletur pretium rei ſuæ, aut vſumfructum cum proprietatem habeat nudam, contra regulam
non facit, d.l. nemo rem ſuam vtiliter. l.eum qui ita. §. qui proprietatem. hic. Aliud ſiquidẽ eſt res, aliud
retium, ſeu æſtimatio rei. l. qui vas.§. vIti. infrà de
furt. L. fundum Cornelianum. de nouat. J. ſi alij. ſu-
rà de vſufructu. Hæc regula quaſdam exceptio-
nes habet. Prima eſt, cum quis non dari fibi rem
ſuam, ſed tradi reſtituive ſtipulatur. dicta l.nemo
rem ſuam vtiliter.& l. ſi rem tradi. hic. Sccunda eſt,
ſi ſub conditione aliquis ſtipuletur. Eſt enim vtilis hæc ſtipulatio, ſi exiſtentis conditionis tempore ipſius non ſit. l. ſi rem meam ſub conditione. I. exi- ſtimo. hic. l. cæteræ.§. 1. de legat. 1. Tertia eſt, cum quis ſtipulatur à fure non ſimpliciter rem dari, ſed uod ex cauſa condictionis dare facere oportet: quo caſu ſtipulatio moram præcedentem purgat,
quam alioquin fur ſemper facere viderur. l. ſcirc
XXNXXZ

1072 qebemus.. ſi Jfure. lic. l.vlt. ſuprà de condigt. furti. ſemper hoſtium fuit promiſsionem valere aiunt Quarta exceptio eſt, cum quis rei quam ſtipulatur
ita dominus e bello. ſi quis ſeruum. infrà de capt.& poſtli. reuerſ. leg. Flauiam. de plagiariis. Sed& ſi quis hominem Lnon quocunque: in princ. tem.§. ſi bitam, nõ ſuam ſibi latio valeat? Et du aliõve ſimili contra
Eranc. Duareni luriſconſ.
ſub hac conditione factam, ſi ab hoſtibus capiatur. ſt, vt tamen poſsit ab eo auocarl. liin cap. Abbate ſanè. de re iudica. in 6. lJ.in fuga. C. ad
de lega..l. inter ſtipulan- mortuum ſtipuletur ob eandem cauſam aut etiam rem. hic. Practari poteſt, ſi quis rem libi de- maiorem, quia non eſt in rerum natura; inutilis
bium non eſt ſi ex venditione, re ac viuere fingatur, dicta l. liber homo. l. imer ctu debita ſit, ſtipulationem va- ſtipulantem.§. Stichum. hic. Res in commercio no. lere. l. duo ſocietatem.ſuprà pro ſocio. Huiũſque ſti- ſtro non eſſe lic intelligimus, quæ ſimpliciter ab ulationis quæ vtilitas ſit, quia non rectè ab aliis hominum commercio exemptæ ſunt. Nam ſi quis demonſtratum id puto, videnda ſunt quæ in tracta- promittat rem cuius commercium non ipſe, ſed b 1..§. ſed cõuentionum. ſtipulator habeat, obligatur ad æſtimationem, di-
tum de pactis annotauimus. ſuprà de pactis. At ſi ex alia precedente ſtipulatione cta lmultum intereſt. Ric. l. mortuo boue.§.Labeo.
res debita ſit, omnino inutilis eſt huiuſmodi poſte- de legat.. b rior ſtipulatio, vtputa quæ nullam vtilitatem ſtipu- Ad hæc nõ tantùm ſpecies vt Stichus, ſed etiam latori adferat. 1iſtipulatio iſta.§. alteri. hic. Vnde genus in ſtipulationem deduci poteſt. l. in ſtipula- quod Pom ponius ait, Qui bis idem promittit, iyſo iu- tionibus. hic. valétque ſtipulatio, niſi ob nimisge. re amplius quàm ſemel non teneri lic intelligo, vt ex neralem verborum conceptionem ommno incetta priore tantùm promiſsione nõo poſteriori teneatur, reddatur contrahentium voluntas, vt cum quis, quæ nulla eſt. l. qui bis idem. hic. Hoc autem acci- exempli cauſa, animal, vinum, triticum, oleum, fun- piendum imprimis niſi animo nouandi fuerit po- dum generaliter& indefinitè ſtipulatur.l. triticum. ſterior ſtipulatio interpoſita.l.ſi vnus.§. pactus. ſupra S. cum ita ſtipulatus. hic. l.cum poſt.§. gener. de iure de pactis. Idꝗque contingere poteſt velut cum nomt- dot.l.ſi dominus. de legat. l.1. vbi autem. hic. Nam natim expreſſum eſt, vt à priore recedatur.§. preter- alioquin incerta ſtipulatio inutilis non eſſe intelli. ca. quibus modis tollat. obligat.& l.vlt. C. de nouat. gitur, vt latius infrà docebimus. Item tes tam in- Vel cum plus in poſteriore continetur quàm prio- corporales quàm corporales vtiliter ſtipulamur:ve. re,vt cum quis vſumfructum fundi, deinde fundum luti ſeruitutes, quarum ſtipulatio valet, quamuis ipſum ſtipulatur.l. qui vſumfructum. hic. nam ſi mi- prædij dominus non ſit ſtipulator:licet non niſi prę nus, licet noua interuenerit perſona, nihil agitur: niſi dium habenti acquiri poſsit.exiſtimo. hic. l.x. com- diſertè id expreſſum ſit, vt ſi quis actum, deinde iter: munia prædio. Sed de his etiam copioſius poſtea. vſumfructum, deinde vſum ſtipuletur, dicta L. qui Denique plures ſimul res, aut ſummas ſtipulari poſ- vſumfructum.l. eum qui ita.§.ſi Ice. hic.l. ſi pupillus. ſumus. Et eſt animaduertendum tot ſtipulationes 5. qui actum. de nouat. Secundoò hoc accipiendum contractus videri, quot res vel ſummæ ſpecialiter eſt, niſi vtilis non ſit prior ſtipulario,& ſtipulatoris exprimuntur. Nam his non expreſsis vna dicitur interſit poſteriorem efficacem eſſe. l.ſi dari ſtipuler. ſtipulatio, idque cuius effectus ſit ex variis huius hic. l.hæres à debitore.§.a. infrà de ſideiuſſorib. Ter- tractatus locis obſeruare nemo nõ facilè poterit. l.. tid niſi à diuerſis perſonis ſtipulatus ſit quis, attüm-. ſed ſi mihi.. cire debemus.. vbi autem. S. qui ſor- que ſit vt in ſolidum omnes teneantur. l.z. ſuprà de tem. l. quod dicitur. l. inter ſtipulantẽ.§. item ſi ego. duobus reis. b b I.Titia.§.vlt. l.pluribus. in princ. hic.&§.VIt. Inftit Prætetea notandum eſt de his rebus ſtipulatio- de verbo. oblig. Porro non ſolum res, verùm etim nem contrahi non poſſe, quæ in hominum com- factta vtiliter ſtipulamur. dicto§. vIt. Inſtit. de veſbo. mercio non ſunt, vt ſunt res ſanctæ, religioſæ, ſacræ, obligat. tenetrque promiſſor ad id quod intereſt, publicæ, de quibus fusè admodum diſſer it Vlpianus ſi non fecerit.l. ſtipulationes non diuiduntur. hic. ſf l. inter ſtipulantem. 5. ſacram. hic. Item liber homo, quis ab alio. ſupra de re iudic. Exempla horum fa- quamuis Pomponius emptionem eius valere intel- Korum varia ſub hoc titulo reperiuntur. Vt eum ligat, ſicut& loci ſacri, vel religioſi, ſi ematur ab quis rem tradi ſtipulatus eſt: quo caſu promiſſor d- ignorante. l.& liberi. cum ſeq. ſupra de contrahen. re, id eſt, dominium transferre non cogitur lſi tem empt. Sed hoc Pomponij dictum accipiendum eſt, tradi. l.vbi autem.§. vlti. hic. Quanquam Vpianus non vt ex tali venditione magis quàm ex ſtipula- in eo qui promiſit vacuam rei poſſeſsionem tiade tione res debeatur, ſed vt emptori decepto ad id re, contra ſcripſerit. 1. in conuentionalibus. fupnà de
quod intereſt detur actio. l.ſi in emptione.§. I. de vſuris. Hæc enim ſtipulatio non nudum factum contrahen. empt.&§. vlti. dòe empt.& vendit. Inſtit. continet, ſed ius& cauſam bonorum..ſt ita ſtipu- 1
Idèmque dici poſſet de ſtipulatione, ſi dolo promiſ- latus. ſuprà de vſur. Aliud exemplum eſt, cum quis
ſoris circunſcriptus proponeretur, vt videliget ei de nomine T itij ſoluturum ſe promittit: cuius ſtipu.
dolo actio competat. l. Ariſto.§. 1. de donat. Res lationis vis& effectus eſt, vt ita demum promit. ium que tanquam extta noſtrum com- ſor conueniatur, ſi ſtipulatoris interſit, id eſt,ſi Ii-.
82*
quoque hoſt
mercium poſita dicitur, promitti non poteſt. l.liber tius locuples non ſit. l. ſi ita ſtipulatus fuero.§. po homo. hic. Idque vulgo intelligitur de ea quæ nun- ſum. hic. Qui enim ita ſtipulatur,alteri— ſi interſit ſtipuä
quam noſtra fuit. Nam quæ lure poſtliminij ali- detur. vnde inutilis eſt ſtipulatio ni
quando recuperari poteſt, eius ſtipulationem, ſicut lantis. l. ſtipulatio ſta.§. alteri. Nec ſanè creden um eſt promiſſorem in hoc caſu Titij fideiuſſorem el 3 tat ſe ſoluturum eſſe quod Titius
& venditionem,& legatum conſiſtere inter omnes
fere conuenit. l. vlt. de actio. empt. l. id quod. l. ſeruus. cum non promit
Lab omnibus, S. etiam. de lega. 1. Quinimo eius quæ debet, ſed nomine Titij ſdeiuſſor tam ſuo quàm ig w pri
dari ſtipulatur, num talis ſtipu- eſt ſtipulatio, niſi ob delictum aut moram ext.
wtnm b er leges
en leg
aemgto
nigh odſ
B endur
ene,t! rigum n
a; ler in
winde
amnraer mmint,o
marcol Kih ve
hee

porale mir
um ſti Uln
In Tit. De ſtipul. ſeruorum.
ncipalis nomine ſoluere poteſt. l. indebitam. ſu- n mie. nu de condictione indebiti.. hal orum quorundam factorum hic fit mentio, am fieri, decem ſalua fore, decem dari cu-
ut. daume cfend
1 non quod promiſſori poſsibile non eſt, ad3 nemine effici poteſt. Lcontinuus.§. ſi ab alo Sed etſi turpe factum ſit— legibuſque ac bo-
moribus contrarium æquè inutilis eſt ſtipula- o. generaliter. Iſi flagitij. dicta J. ſi ſtipuler. hic. pizverea ſi factum alienum promittatur, inutilis eſt ſipulatio.. ſi quis alium. de inutilib. ſtipul. Linter ſipalantem. in princip. l. ſicut. infrà de ſideiuſſo.J. eum qui. 5. ſed etſi quis. de conſtit. pecu. N ec obli-
anur promiſſor ex tali ſtipulatione niſi pœnam
omiſerit. 5.verſa vice. Inſtit. de verb. oblig. Vnde nackatum eſt, ſi emptor à venditore ſtipulatus ſit tem ſii venditam habere licere, valeatne huiuſ- modi ſtipulatio, quam in venditione contrahenda
olm interponi ſolitam fuiſſe præter varia iuris au- dotum loca, præſertim ſub titulo de euictio. For- malx quoque ac leges venaltum vendendorum, aux apud Varronem leguntur lib. z. de re ruſtica. fi- n faciunt. l.ex empto. alias l. em ptorem. S. qui au- tem ſupra. de actio. empt.
ltaque vt Vlpiani verba in capite 38. huius tra-
tactatus, quæ vulgò obſcura eſſe creduntur, diluci-
dexplicemus, ſciendum in ea ſtipulatione habere cere, hoc contineri, vt ſine controuerſia aut inter- ellatione cuiuſquam rem habere liccat. l. ſtipula-
3oiſ habere licere. in princip.& l. habere. infrà de
ſtipulatio iſta. verſic. ſed ſe obli gat. Quate- tem promittere videtur per quoſcunq; alios nvt emptori habere liceat, ſtipulatio tan-
Qumalieni facti inutilis eſſe intelligitur, dict. l. ſti-
pulatio. ih princip. Quod eſt accipiendum, niſi du-
plm aut pœnam aliam promiſerit venditor, dict. l.
ſipulatio.§. ſi quis.&§. quæſitum. Quo caſu quiſ-
uts rem euicerit ab emptore, committitur ſtipu-
Rno aduerſus véditorcm. d. l.haberc licere. l. ſi rem.
lſeruus venditus. de euict. cum ſimilib. Quare tam-
eſſt venditor ex natura contractus rem habere lice- te preſtet quam vendidit, l.venditor. de euict. tamen
qulaſi contractum fuerit, pœna ſolet promitti, vti-
ltatem adfert hæc ſtipulatio. Pœna verò non adie- aad committendam ſtipulationem ab ipſo pro- mülore, aut eius ſucceſſoribus, controuerſiam mo- ueri& rem abduci oportet, d. l.ſtipulatio.§. ſed qua- nls. Pleraque alia de hac ſtipulatione ab eodem Bhan ſeribuntur. d. ſtipulatio. ad quæ intelligen
weſufficere arbirramur. Cærerum ſi quis ſe ef-
atum aut curaturum promittat vt alius det vel gatur, quia proprium non alienũ factum
aclat obl
promittit. d.. ſi quis alium. I. vlt. de rebus cred. At in quibuſdam ſtipulationibus id actum lex inter- pretatur, ex quibus ideo naſcitur obligatio, vt cum quis dominum rem ratam habiturum ſpondet. lun ſtipulatione. rem ratã haberi. Sed ſi quis alium ſiſti promittat, acturũ ſe vt ſtet promittere intelligitur.. quoties quis. hic. Item qui aliũ pro ſe fideiuſſurum
promittit, nihil aliud quàm ſe fideiuſſorem eum da- turum promittere interpretamur. l. quę autem.§. ſed & ſi quis. de conſtit. pecu. Idem videtur ſenſiſſe Pau- lus de his ſtipulationibus, Dolum malum abeſſe,&
habere licere. Cum ait, eum qui ita ſpondet, non
meram negationem id eſt, ſimplex abnutiuũ ſpon-
dere, ſed curaturum ſe,&c. l. inter ſtipulantem. in
princ.hic. Quod ſi verũ eſt, ſuprà nos falſa aſſeruiſſe
neceſſe eſt ſtipulationem habere licere, niſi pœna adiecta ſit, ad factum extranei non pertinere, ſed
promittentis tantùm, eiuſque ſuccefſorum. Hic no- dus multis negotium exhibuit, quem nos veterum ſententiam ſecuti, facilè diſſoluemus,& Paulum ab VlIpiano nihil diſsidere demõſtrabimus. Nam pro-
mittens habere licere, factum ſuum duntaxat ſuo-
rũmque hæredum præſtat: extraneorum minimè, niſi quòd curare& operã dare deber, ne quis eriam
extraneus ſtipulatorem interpellet, ab eõque rem
auferat. Qua in re ſi fruſtra diligentiam adhibue-
rit, euicta re ab extraneo non tenebitur, quia curare
tantũ, non etiam facere vt rem obtincat ſtipulator
obſtringitur. Quod ſi teneri eum facere, vt rem ha-
bere liceat ſtipulatori, quod longè amplius eſt quim
curare, pugnantia ſcripſiſſe videri poſſent, vt non-
nullis perſuaſum eſt. l.illa ſtipulatio. hic. l.fi hæres
iuſſus. de legat.i.
Quibus modlb fiat ſtipulatio. CA P. VI.
b O äpaaio non tantùm pursè, ſed etiam ſub con- 1
ditione, aut in diem ficri poteſt. l.omnis. de ver-
borum obligationib. Quod purè promittitur, id eſt, ſine die,& conditione, ſtatim debetur,& peti po-
teſt. d. 6. omnis. l.eum qui Calendis.§-quoties. hic. I. cedere diem. de verb. ſignific. l. cum ſine præfinitio- ne. quando dies legati cedit. l. in omnibus. infrà de regul. iuris Aliquando tamen ſtipulationi tempus ineſt, licet adiectum non ſit. l.ita ſtipulatus.§. Chry- ſogonus. hic. idque variis ex cauſis contingit. Nam ſi quis certo loco ſe daturum ſimpliciter promittat, non niſi eo tempore elapſo conuenictur quo ad eum locum poſsit perueniri. Quod& in fideiuſſore locum habet. d.§. quoties. l..§. qui ita. de eo quod certo loco.& l. loca. de verb. ſignifi.l.ſi teſtamento. §. vlt. de fideiuſſo. Et hoc temporis ſpacium iudicis aut boni viri arbitrio perpenſis diligenter omnibus circunſtantiis æſtimandum relinquitur. l. continuus. §. cum ita. hic. Interdum ex re ipſa ſtipulatio dila- tionem capit, quæ ſcilicet in rerum natura non eſt, ſed eſſe ſperatur: veluti ſi id quod in vtero ſit, aut fructus naſcituros ſtipulemur. l. interdum. hic. l.1. de condit.& demon. Idem dicendum eſt,& cum quis domum ædificari ſtipulatur. ſicut enim promiſſor fabris& operariis vndique conquiſitis feſtinarc non cogitur, ita ſi vnum aut alterum adhibere velit, fe- rendus non eſt, ſed modum vbique ſeruare, cπνεααιντ Zedeos, vt eſt in veteri prouerbio, debet. dicta l. continuus.§. item qui inſulam. Ex natura quoque
XXX;
107
4 1 ——————— —— —..* —.
———

1074. contractus aut negotij quod geritur, tempus ineſſe arguimus:vt ſi quis pecuniam creditam pure ſtipu- Latus fuerit ſibi reddi, quã ſtatim repoſci antequam potuerit vti ea debitor, natura contractus non pati- lorarg lincommodato: ſicut. ſupra commotarlſi quis fic. infrà, de ſolut. Deniq; in omni ſti pularione pura modicum aliquod tempus ineſſe æquitas ſua- det, quo res pro miſſa ſolui poſsit: quod quia iure de- Rinitum non eſt, arbitrio iudicis commuttitur.§.vlt. de inutil. ſtipul. l. quod diximus.& l.ratum. infià, de ſolut.& l.. de iure deliber. Ita tamen vt ſi debitor pecuniam ſe non habere, nec creditorem inueniri poſſe cauſetur, nõ protinus maior ipſi dilatio indul- geatur, d.l.continuus. S. illud. Cum ſtipulatio conci- pitur in diem, licet obligetur promiſlſor, tamen in- terim differtur petitio& exactio, d.§.omnis. d. l. ce- dere diem.&§. quibus autem. de actio.inſtit. Nec re- fert an eadẽ dies inſit ſtipulationi, an verbis nomi- natim exprimatur. l.ſtit ſtipulatus eſſem. l.eum qui Calend.§.quoties. llinterdum. lxcõtinuus.§. cum ita. hic. Solui autẽ rectè ante diem poteſt, cum amplius quàm debet ſoluat qui ita ſoluit, dicto§. quibus au- tem. l. quod in diem de ſolutio. l.poſt mortem. C. de fideicom.l. patrem de his quæ in fraudem credit. l.. Je condit.& demonſt. Quod eſt accipiendum, niſi creditoris interſit ante tempus non ſoluiʒ ſiue eius tantum gratia, ſiue vtriuſque appoſitum ſit, l. eum qui. de annuis legat. l. qui Romæ. in principio.l.ſ ita relictum.§. Pegaſus. de lega. z. Quod cum incertum ſit, fauore promiſſoris adiectum interpretamur. I. cum tempus. de regul. iur. Sed ſi in diem incertum quis promiſerit, creditor ante diem recipere ſolu- tionem non tenetur, l. ſtipulatio iſta. S. inter certam. nic. Nam dies incertus conditionem facit. l. dies. de condit.& demonſt. Atqui graue atque durum eſſe videtur ſub conditione debitam pecuniam, ea non- dum exiſtente, inuitum creditorem cogi recipere, quam, deficiente fortaſsis ea, reſtituere poſtea com- conditione debitam ſoluens liberetur, ſi poſtea ex- titerit. l. ſub conditione. infr. de ſolutionibus. Et quia non vno modo tempus adiici ſtipulationibus ſolet, eaque res magnam iuris varietatem inducit, de ſin- gulis hoc loco tractabimus. Primùm igitur Calen- dis dari recte ſtipulamur, quæ ſtipulatio de proxi- mis intelligenda eſt, niſi certas Calendas expreſſe- rimus. Secundò aliquando vel ante Calendas, vel intra Calendas: quod perinde accipi debet acſi Ca- lendis ſtipularemurt, vt ſcilicet ſolis Calendis vtroq; caſu promiſſor conueniri poſsit. l.ſi ita ſtipulatus fuero decẽ.& l. qui ante. l. eum qui ita. 6. qui ita.hic. Tertiò ſtipulari poſſumus hoc anno, aut hoc mẽſe, aut certis nundinis, puta Lugdunenſibus dari: quo caſu niſi omnibus partibus anni vel menſis præteri- tis, aut quandiu vel exiguum tempus ſupererit ea- rum nundinarum ſpatio agi non poterit, tametſi ante ſolui poſsit. l. qui hoc anno. Leũ qui certarum. hic.l. quod quis. ſuprà tit. proxim. Aliud tamẽ dicen dum eſt, quando quis hodie decem dari ſtipulatur, quandoquidem non differendæ actionis cauſa dies iuſertus videtur, verùm quo præſens oſtendatur eſſe reſponſum. l. liber homo. 118.§. decem. hic. Quartò ſtipulatio in annos vel menſes ſingulos vtiliter con- cipitur. Ac tametſi, cum in ſingulos annos aliquid
pellatur. Dubium tamen nõ eſt quin pecuniam ſub
Franc. Duareni luriſconſ.
legatur tot legata eſſe, quod anni credantur, pri. mũümque anni legatum ſit purum ſequendumw annorum legata fint conditionalia: tamen hic vna ſtipulatio non plures eſſe dicuntur. l. ſi Stichum
ſtipulatio. hic. lſi in ſingulos. l. cum in annos. de 5 nuis legatis. l. ſenatus.§. vlt. de donat. cauſa norn Dicitur ea quoque ſtipulatio incerta, ob* quòd incertum infinitümque ſit præſtationis de pus. Et perpetua, quòd morte ſtipulatoris non mi. tur, ſed ad eius hæredem tranſcat. d.. ſtipular
6
veteris. C. de contrah. vel commit. ſtipul. Quima )
poteſt quis ſtipulari decem aureos ſimpliciter quo. ad vixerit. Quo caſu perpetua quidem eſt obliga. tio,& ad hæredem tranſit quoniam iuris adche bus placuit, inter modos obligationis tollendetem. pus non numerari. ſed hæres petendo exceptione pacti ſubmouebitur. l.eum qui ita. S. qui itarhie qat ſi ita.Inſtit. eod. l.obligationũ ferè.§.placet. ſupaä it proxi. Cæterum dies adiecta ſolutionis differendæ non multiplicandę aut finiendæ obligationis cauſa, efficiet vt abſque vlla interpellatione in mora con- ſtituatur promiſſor„‚pœnaque committatur. l. ma- gnam. C. de commit. vel contrahen. ſtipul. l. traiecti. tiæ. ſuprà tit. proxi. Quod locum habet etſi mortuo
romiſſore ante aditam hæreditatem tempus fini- 7
tum ſit. l. ad diẽ. hic. l. debitor. de negot. geſtis. Non idem tamen dicendum eſſet de creditore mortuo, cum nemo ſit, cui poſsit ſolui. l. pecuniæ. ſuprà de vſuris. Sed quod dicitur lapſu diei pœnam commit- ti, ſic intelligendum eſt, niſi à creditore prolata ſit.l. cum ſtipulatus ſim.hic. Nam procurator diei profe- rendæ facultatem non habet, niſi libera vniuerſo- rum bonorum adminiſtratio fuerit ei cõ ceſſa, quod in ſpecie illa nobili de Callimacho mutuam pecu- niam nauticam accipiente, apud Scæuolam tracta- tum eſt. l. qui Romæ.§. Callimachus. Sub conditio- ne quoque ſtipulatio rectè contrahitur, vt ſi hoc vel Illud feceris aut dederis. Item, ſi qua mihi nuplerit, Si in Capitolium aſcenderit,&c. Ex qua tuno de. mum naſcitur obligatio, cum conditio extiteritd. §.omnis. Si in futurum tempus; non in præſeus pre- teritümve collata ſit. l. cõditio.l. ſi ita ſtipulatus fne ro. hic. Sed huius obligationis ſpecies ad hæredem tam ſtipulatoris quam promiſſoris tranſmittitur ſ uis ſi Titius. hic. S. ex conditionali. Inſtit. eotit 5o0- let autem concipi hæc conditio per dictionem, Ö vel Cum, inter quas nihil intereſſe ſcribit Vppia. nus. l. quodcunque. S. non ſolum. hic. Cuiuſque exempla hæc ferè leguntur, cum morieris, cum Ti- tius debitor tuus eſſe deſierit. l. huiuſmodi gipula- tiones. hic. Si tamen ita ſtipulatus fuero, decem cum petiero dari, admonitionem magis quandam, quo celerius reddantur; quàm conditionem habet ſtipulatio. l. ſi dicam. hic. Planè quod dictum eſt exiſtente tantuùm conditione naſci obligationem, non ita accipi debet, quaſi non retro poſsit deberl pecunia, ſi hoc actum ſit, vt in hac ſtipulatione 8i Titius Conſul factus fuerit, tunc ex hac die in ſum alos annos dena dare ſpondes: L.huiuſmodi ſtipu- latio.& I.ſi ita ſtipulatus fuero. hic. Eſt præterea no- tandum, non exiſtente conditione agi poſſe, quam- uis obligatio nata ſit: quod fortaſsis præter condi- tionem ſtipulatio diem quoq́; habeat, quam expe-
.„. 1. tari neceſſe eſt: vt in hac ſtipulatione, di Calendis Stichum
Mqle oyt cet mdition
aui den

poßiit ſun tur laplüci eſt niil 1 hic. Nammr von haber,u iniſteriote de Calimt ipiemeau e.Caulmr
o rect der lem,
ſcendert,
In Tit. De ſtipul. ſeruorum. 1975
7
stichum non dederis, decem dare ſpondes? Nam eunde hæc ſtipulatio accipienda eſt ex mẽte con- trahentium, ac ſi ſtipulatus ſim dare Stichum Ca-
jendis,& ſi Calendis Stichum non dederit ‚decem ſailicet Calendis, vt dies repetita intelligatur„I. in la itipulatione. l.qui lic ſtipulatur. hic. Aliud dicen. um eſt, in hac ſtipulatione, ſi Lucius Titius ante
Calendas Maias in Italiam non venerit, decem da-
ie ſpondes? Ex qua non expectatis Calendis decem
lunt peti ſimulatque exploratum fuerit, Lucium vente non poſſe, quoniam hęc ſupradicta ratio ceſ- Arlhoc iure. hic. Item illud quæritur, ſi plures ſint auditiones adiectæ ſti pulationi, an omnes impleri mottear, vt committatur ſtipulatio? Et dicendum el, ſi diſiunctæ ſint, vnius implementum ſuffice-
: copulatiuæ, non item, I. ſi ita quis ſtipuletur. u quis ita ſtipulatus fuerit. hic. Ad extremum no-
uandum eſt quaſdam conditiones eſſe quæ ſtipula-
oni adiectæ ipſam inutilem reddunt, vt hæc, ſi
promiſſor voluerit. Nulla enim promiſsio conſi- ſeere dicitur, quæ ex voluntate promittentis expreſ- ſaſtatum capit, l.centeſimis.§. vlt. l. à Titio.§.vlt. hic. Iſub hac conditione. ſupr. tit. proximo. Eiuſdem ge- netis eſt hæc& conditio impoſsibilis, l. impoſsibi- ls. Cum enim ſciant impoſsibilem eſſe conditio- nem quam ſtipulationi adiiciunt, apparet eos nihil agtexiſtimare, ideõque conſenſum fine quo non valet ſtipulatio deficere, l. non ſolùm. ſupr. tit. proxi. Lan inutilis. ijnfra de acceptil. l.cum hæres. de ſtatu- liber. lſi ſub impoſsibili. infra de fideiuſſo.§. ſi im- poſsibilis. de inutil. ſtipul. inſtit. idque in omnibus contractibus locum habet, d. l. non ſolum. Non ta- men in vltimis voluntatibus, quod fauoris cauſa re- ceptum eſſe videtur, l.. ſupr. de condit.& demonſtr. & L. de condit. inſtit. Conditionem impoſsibilem hicaccipe nõ modò cùm natura, verùm etiam cum
ius, vel bont mores impedimento ſunt quominus
Haat.. ſi flagitij hic, l. ſi filius. de condit. inſtit. l. ex eo. Cde inutil. ſtipul. Vnde hanc ſtipulationem, Si hæ-
redem me non feceris centum dare ſpondes? inuti-
em eſſe ait lulianus, I. ſtipulatio hoc modo conce-
b dua-hic.& l. ex eo. C. de inutil. ſtipul. Cuius rei in
Nitome tractatus de pactis rationem à cęteris non aumaduerſam docuimus. Sed quid ſi duo ſepara-
En ia ſtipulati ſint, Fundum illum ſi illi non dede-
umihi dare ſpondes? Videtur eſſe inutilis ſti pula- tioex eaque neutri actionem competere poſſe, cum ſemper dare vni poſsit promiſſor,& ita efficere vt deficiat cõditio, ſub qua alteri promiſſum eſt, Pom- ponius tamen finem dãdi alteri fore, cum iudicium acciperetur& occupantis fore actionem reſpondet,
lli Titius.hic. Hactenus de die& conditione ſtipu- atlom' adiectis. Sunt alij quidam modi ſtipulatio-,
num contrahendarum, qui nequaquam prærtermit- tendi a nobis eſſe videntur. Nam quod ſuprà dixi- mus c.. res plures in ſtipularionem deduci, ſcien- um elt, aut coniunctim, aut diſiunctim id fieri poſ- e Aiconiunctim, nemo dubitat omnes deberi, I. ſi guts ita ſtipulatus fuerit.& d. l.ſi hæredi. S1 diſiun- im, ſingulas quoq; res in obligarione eſſe arbitror,
A lub conditione ſcilicet, niſi alia ſoluãtur, l. ſi duo. delillud, ge conſtit. pecun. l. cũ is. de condit. indeb.
1'di& à quib. Nam promiſſoris eſt electio, cique
1 erumelt quam velit ſoluere, l. plerunque de iure
dotium.§. huic autem inſtit. de act. Vnde fit vt in al- ternatione ſum marum minor tantùm deberi dica- tur, quia veriſimile eſt reum maiorem electurum non eſſe, l. ſi ita ſtipulatus fuero. 1.& z. hic. In quibuſ- dam ſanè caſibus amittit reus hanc electionem. Primò, Si ex duabus rebus promiſsis vna perem- pta ſit, I. z. de eo quod certo loco. l. ſi in em ptionc. 5, vlt. de contrahend. empt. tunc enim reliqua debe-
tur, niſi cam antè obtulerit promiſſor, I ſtipulatus
ſum damam. hic. Secundò, Si altera ex ali qua cau- ſa ſtipulatoris effecta ſit,liſi Stichum. liic. Tertiò ſi nominatim expreſſum ſit vt crediroris ſit electio, d. I.plerunque. An autem ei cui com petit electio, poſt- quam ſemel elegerit, voluntatem ſuam mutare li- ceat quæriturè Et dicendum eſt, cum quis legis be- neficio electionem habet, qualis eſt reus qui purè& ſimpliciter illud aut illud promiſerit, quoties volet voluntatem ſuam eum mutare poſſe, l.eum qui cer- tarum.§. cum purè. hic. Nam ſi ex conuentione ver- ba ſtipulationis erunt inſpicienda, quæ ſi ita conce- pta ſit, vtrum voluero, ſemel eligens, ſiue ſit actor ſi. ue reus, mutare voluntatem nõ poterit. Si verò tra- ctum habeat ſermo,& ſit talis vtrum volam„reo quoties volet, actori vſque ad litem conteſtatã mu- tandæ voluntatis facultas conceditur, l. ſi quis ſtipu- latus ſit. l. vbi autem.§. qui illud. hic. Et nota quòd huiuſmodi electio perſonalis eſt, adeo vt in perſo- nam filij aut ſerui collata, ad patrem aut dominum non tranſeat, I. ſi ſtipulatus fuerim. I.vlt. in princip. hic. Tranſit tamen ad hæredem, ſi fortè ſtipulator ante electionem deceſſerit, d. ſi ſti pulatus& l. illud. de optione lega. Crediderim tamen mortuo filio, aut manumiſſo ſeruo ante electionem ad patrem dominùúmyve electionem deferri. I.ſ Pamphilo. de opt. lega. Præter ea quæ iam diximus, id eſt diem, conditionem, alternationem,&c. extrinſecus acci- dere poteſt arbitriũ quod in perſonam terti j cuiuſ- piam conferatur:& hoc caſu ſi non arbitratur ille, effectum non habet ſtipulatio, cum ab eius perſona recedendum non ſit. I. ſi quis arbitratu. hic. l.vlt. C. de contrahen. vel commit. ſtip. Planeè ſi arbitratum eum eſſe proponas, tunc à perſona recedi poteſt: ſed ſi præter æquum fortè arbitratus fuerit, ad boni viri arbitratum redigi nihil prohibet. Iſi ſocietatem.§. arbitriorum. ſup. pro ſocio. De arbitrio vltimis vo- luntatibus inſerto quid iudicandum ſit, alibi tracta- tum eſt. l... de lega. z. l. multa. de condit.& demon. Quædam denique clauſulæ ſunt quæ commodita- tis cuiuſdam ac vtilitatis gratia magis quàm neceſ- ſitatis aſcribuntur ſtipulationibus: quarum præci- pua eſt doli mali clauſula, id eſt dolum malum ab- eſſe,&c. Cum enim omnes caſus ſpecialiter com- prehendit(vt Iulianus ait)occupati, id eſt præueniri antequam accidant non poſsint, conſultiſsimum eſt
cam clauſulam ſubiicere quę ad incertos caſus per-
tineat. l. ſtipulationes commodiſſ. Commitrtitur au- tem hæc ſtipulatio ita demum ſi promiſſor ipſe vel eius hæredes dolo quid fecerint. Nam extranei do- lum non præſtat, niſi pœnam promiſerit. l.ſtipulatio iſta. S.ſi quis dolum. hic. l. hæc certa. de verb. ſignifi.. hac ſti pulatione. ſup. vſusfruct. quemad. cauea. 1. no- uiſsima. infr. iudicatum ſolui. C. etſi ita excepta ſit ſtipulario. Huic rei promiſsionique dolum malum abeſſe,&c. ſi non recte& vtiliter formula cautionis XXX 4

3 * 1“ 1. Seeee 88 8 “ 4
—— ——
—
5 “ ————— 2a—
Franc. Duareni luriſconſ.
id quod intereſt ſecundum eius formulæ præſcriptum, quam àma- ttitur præterea ſi giſtratu accepit: nec ideo iuriſdictionem habet, ſed t vt dolus malus rantùm notionem, vt argumentis bene multis in ntiner hæc ſti-
1076 ſiue ſtipulationis concipiatur, ad poterit agi.l.ex ea patte hic. Cõmi
romiſſor non fecerit nec curaueri abſit, quia non ſimplex abnutiuum co
codem commentario noſtro docuimus. Prætoriæ„☚ R g
ulatio, l. inter ſtipulantem. hic. Ad eas verò partes igitur ſtipulationes ſcu cautiones dicuntur quas n ,. ſtipulationis de quibus nominatim cauetur& 33 Prætor ex officio illo ſuo decernit, vt damni infecii unn um, 8 caſus nominatim exceptos hæc clauſula minimè& legatorum nomine, vt tit. de dampo infecto. ſupt, r we uſh pertinet, licet generalis.ldoli clauſula. hic. Exempli& toto titulo, vt legat. nomine caueat. His im.„ cauſa: Venditor promiſit emptori eius legis benefi- ſunt ædilitiæ, quæ ab ædilibus videlicet, ex ipſorum S 1 cio, ſe non vſurum, qua prætextu minoris pretij à officio decernuntur circa eas res de quibus iuriſdi- a contractu recedere permittitur, l.z. C. de reſcin. ven- tionem habent, l.ſi venditor. ſup. de ædilit. edict. lu. ires dit. Ob clauſulam doli poſtea ſubiectam non pote- diciales ſunt, quæ iuſſu iudicis de lite cognoſcentis hen rit agi vt diſſoluatur venditio, arg. liſi ſine.§.ſi in ſti-& rei ipſius gratia quæ in iudicium deducta eſt, ir uins pulatione. rem ratam hab. An hæc ſtipulatio diui- terponuntur Exempla idem Theophilus valde per- a qua ſit an contra, ſuo loco agetur. I.4. ſpicua tradit,& ex noſtris auctoribus quædam col. e .—. ligi poſſunt, l.ſi poſt a ceptam. ſupr. de rei vindic. l. ait
De diuiſione Fipulationun.( 4 E II. endicor de pig ae er neto e8gau Gä Prima ſti- kipubsriond quædam ſunt certæ, quædam de eo quod met. cauſ.& l.redhibere. ſupr. de ædilit gütaf pulationum Jincertæ, Iſtipulationum: hic. Cum ex verbis ip- edict. Communes ſeu mixtæ ſunt quæ non exme. mui Auuiſio. ſis aut aliqua relatione appatet quid, quale„quan- ro, id eſt, ſolo Prætoris aut iudicis officio profieiſ- zandoc tümque ſit quod ſtipulamur, certum dicitur conti- cuntut, vt ſtipulatio, Rem pupilli ſaluam fore, de Idanet nere ſtipulatio.l. certum. ſupr. de reb. cred. Cum id qua ſpecialis eſt tractatus infr. item ſtipulatio du- dbirt non apparet, incertum. Vtr iuſque mulrta& varia re- plæ. Communes dicuntur, quia non ſolùm iudicis iu ferunt exempla Iuriſconſulti tum Vlpianus, cum iuſſu interponuntur, ſed nonnunquam etiam ædilis gelile cæteri paſsim ſub hoc tit. Lvbi autem hic. At incer- ipſius. Vnde ab ædilitio edicto venire dicitur, id eſt, anni
tæ quidem hæc ferè ſunt, hominem, fundum„VI= Vt nos interpretamur, iuſſu eiuſdem ſeu imperio:li- conü
num, frumentum, vſuras, vſumfructum fundi certi cct alij aliter. Quæ res maximorum errorum caufa iaiyul
fructus ex fundo certo naſcituros, decem aut homi- fuit. Liuius Decad.3. lib. 7. Aedilium curulinm, in- amſeru
nem ſub alternarione dari, foſſam fodiri, vacuam quit, edicto conuocatæ, quibus in vrbe Roma inträãque 3 nlab poſſeſsionem tradi, pecuniam credi, vel mutuam decimum lapidem ab urbe Tmicilia eſſent, ipſe interſt*
dari, d. l.vbi autem. l.ſi pœnam. hic. Item ſi quis ex quinque viginti delegerunt,&c. Cõuentionales ſunt, Tun
pluribus fundis, vnum puta Seianum ſimpliciter quæ ſine Prætoris aut iudicis cuiuſdam iuſſu fiumt à Pahni
fuerit ſtipulatus, incerta erit ſiipulatio. l.qui ex plu- contrahentibus. Ac tametſi prætoriarum& iudicia- Pante
ribus. Certæ ſtipulationis exempla hæc ſunt, aureos lium pauca admodum exempla ſint, harum tamen 5 2 3
decem, fundum Tuſculanum, pœnam certam ſi mi- ctot ſunt quot genera rerum contrahendarum. Nul- S8
hi pecuniam non credideris dari, d.l. ſtipulationum. lum enim negorium inter homines contralurur.. er
cum ſequenti d.l.pœnam. Quod mihi debes ex te- per quo non recte interponatur ſtipulatio, vt ſupts 1— 5 ſtameuto.& d. lvbi-S.illud. Cedam certum& in- alio in loco ſcripſimus. Hinc fit vt Pretoriæ ſtipula Ldr d
certum continent ſimul vt ſi quis ſortem& vſuras tiones ex Prætoris ipſius, conuentionales ex contiæ b* ann
ſibi, aut Titio decem dari ſtipuletur; d. Lxvbi. 5. qui hentium mente interpretationẽ accipiant, Iin con- annü
ſortem. liber homo. 5.vlt hic. Quæ omnia diligen- uenrionalibus. hic.& l.in Prætoris infr. de prętorſſi tbuü
ter obſeruanda ſunt, vt cognoſcamus condictione pulat. In Prætoris quoque ſi quid addi vel detran pe
certi an ex ſtipulatu actio danda ſit,§.. Inſtit. de ver- vel immutari oporteat, Prætoriæ id erit iuriſdictio. Ahren
bo. oblig. l. certi condictio. ſupr. de reb. cred. Adde nis:in cæreris contra, d. lin conuentionalibus. l. ſ. ann
quod ad diſcernendas ſtipulationes vtiles ab inuti- vlt. infrà de prætor. ſtipul. äa
libus hæc quoque diſputario conducit, vt reliquos Cæterum Prætoriæ ſtipulationes ſubdiuiduntur 4 an lüuba
SgSacunda ſti effectus miſſos faciam. Qdam iudiciales ſunt, in iudiciales, cautionales,& communes, Lrinfi in tus pulatio aliæ prætoriæ, aliæ conuentionales;alic communes, princ. de prætoriis ſtipul. Iudiciales dicuntut qur Lai Aiuiſio. L.5. hic.& toto rit. de diuiſ.ſtipul. Inſtit. Hanc diuiſio- ideo auctore Prætore interponuntur„VI ludicium 1 tütg nem nemo interpretum excepto Theophilo, rectè ratum ac magis firmum ſit, vt iudicatum ſolu, d«. u ic
mihi explicaſſe viderur. Et ſane fieri nõ poteſt quin de rato ſtipulario, l.. 6..& de diuiſione ſtipulin Im ene
obſcura fit iis qui officium Prætoris à iudicis offi- ſtit.§.vlt. Quarum hæc à Procuratore actoris, ſi de dünn
cio diſcernere non norunt, iudicemꝗue non hic mo mandato non conſtert, illa à Procuratore eius vnde uüſſet
dò, ſed in aliis quoque ſexcentis locis pro iudice da- petitur, quamuis mandatum habeat, exigi ſolet, to- dthen,
to ſeu priuato, non pro magiſtratu accipi ignorant. to tit. iudicatum ſolui,& rem ratam haberi. intr. ute
ua de re nos ſatis accurate diſſeruimus in tracta- tit. de ſatiſdat. Inſtit.& l.vnica. C. de ſariſd. Cautio- ten
tu de pact.1 Iuriſgentium.§.1. Theophilus autem nales ſunt quæ non ad id iudicij confirmationem lin
rem quaſi ſuo tempore(vt opinor)minimè dubiam, fiunt, ſed ad hoc tantùm vt quis cautior& ſecurior ngr
prætermiſit. Pretoris enim officium non in iudican- ſit. Dicuntũrque cautionales, quod tantum cautid- dhr ag
dis rebus verſatur, præterquam in certis cauſis extra nales ſint, non etiam iudiciales, contracto vocabulo
ordinem, ſed in iudiciis ac bonorum poſſeſsionibus quod alioquin late patet, dict. 1...§.1. Huius genetis äa6
dandis, in decernendis cautionibus quæ Prætoriæ ſunt, Damni infecti ſtipulatio, Saluam forem rem wenin
hic dicuntur,& aliis id genus negotiis. Iudicis ve- pupilli. Ac nonnunquam ctiam de rato ſiipulaui te
rò officium in cognoſcendo confiſtit ac iudicando quam& iudicialem eſſe poſſe diximus. Commu auan
ei

wuntur, qui ſed dOnnuna tio edicton diuſlu 4
rerum run umet Nomi-
1 44 iudiciales dici non
In Tit. De ſtipul. ſeruorum. 1077
æ fiunt iudicio fiſtendi cauſa. Licet enim vt. ſit, ninimè interponantur, ideõque poſsint:tamen quia ad iudicium anatenus pertinent, non mere cautionales dicun- lil. aue hæ mixtam quandam naturam haben- Vrrſder ſpeciem conſtituunt, d.l.1.§.1. Quædam dam ſtipulationes in dando, aliæ in faciendo, l.2. in lc. vt ſi quis ſibi pecuniam dari ſtipuletur, quo 9& plurimum dominij tranſlatio non ſimplex er ſignificatur, l.vbi autem.§. Vlt. hic.& 5.ſic elaſtit. de actio. In faciendo, vt cum quis ſti⸗ dificari inſulam, rem tradt, l. ſi rem tradi.
ſunt qu udicium ratum
nimaduertendum eſt verbum facere hic
capi, vt dationi opponatur. Nam latius giendo, qui dat, facere quoque dici poteſt lin aao de cohdit.& demonſtr. l.verbum facere. infrà everbo. fignifi. ſicut& is qui loquitur& aliquid cittametſi dicta proponantur factis nõnunquam, aut facta. in prin. infrà de pœnis. Hoc amplius ali- auando verbum hoc quod magis mireris non face- rqpod ei ex diametro contrarium eſt continet 1 cim quid. hic.&§. vlt. Inſtit. de verb. oblig. l. ſi vxor.
denuptiis. Huic diuiſioni denique plerique tertium
membrum quod à Paulo omiſſum eſt, addunt,& quaſdam aiunt mixtas eſſe:vtpote quæ in dando ſi- mul& faciendo conſiſtant, I.veteris. C. de contra- hen.& commit. ſtipul. vt ſi quis ſtipuletur ſibi ratio- nes reddi, l.cum ſeruus. de condit.& demonſt. Sed nouum non eſt vt ſub duobus ſimplicib, expreſsis, mixtus caſus contineri intelligatur, l. ita ſcriptum.
de liber.& poſthumis. cum ſimilib. Quædam diui-
duæ ſunt, quædam indiuiduæ, l..§.. hic. Huius di-
uiſtonis explicandæ gratia ante omnia ſciendum
eſbex natura ipſius rei quam ſtipulamur, diuiduam
ipulationem iudicari, aut indiuiduã: vt ſcilicet di- uidua ſit ſtipulatio eius rei quæ diuiſionẽ admittit: alioquin indiuidua. 1. 4.§. Cato. I. ſtipulationes non
uiduntur. hic. Porrò cũ queritur diuiduane ſit res,
mindiuidua, non tã vtiq; ſpectandum eſt, quid phy- ſia ratione diuidi poſsit, aut nõ poſsit, quam quod noſtrü, quod& eam rationem in pleriſq; ſequi- acvſum hominum videlicet permittat in p. ddiuidi, aut non permittat, vt ex his quæ ſequun- nifeſtius apparebit. d. l.z.§. 1. Hoc iacto fun- into, vt diuiduarum atque indiuiduarum vVis Ammra magis eluceſcat, nos Paulum veluti du- in ſequuti, eas quæ in dando ab iis quæ in facien- doconfiſtunt diſtinguemus: ac vt ab his quæ datio- nem continent incipiamus, ſit hæc prima regula, Leipulatio certæ pecuniæ, ſiuc quantitatis dandæ
cecipit diuiſionem. d. l..§.=. Nam pro parte& peti
E ſolui poteſt. Nec refert an eadem perſona ſit, an utes,qtex debeant ‚quibũſve debeatur. l.in execu- tone,§.pecies. hic. l.1. C. ſ cert.peta.l.ſi ſtipulatus um.qui decem. infrà de ſolut. L..§. ſi pecunia. de- bol lea quæ. C. famil. erciſcun. Hæc enim diuiſio qux numero fit,& in partes pro diuiſo propter na- tutam rei quæ functionem recipit in fuo genere,
um ſlipulatori, quàm promiſſori, commodiſsima
tlcum Stichus. de ſolut. l.z. de reb. credi Sed quę- poteſt an creditor inuitus partem pecuniæ ſibi mte recipere cogatur, vr pro parte liberetur de- MatEgo cum paucis quibuſdam cenſco,& inui- Wercctore diuidi ſolurionem poſſe. I. quidam exi-
ſtimauerunt. de reb. credi. Præterquam in exceptis caſibus, de quibus alibi fuſius. l. tutor. l. Lucius. de vſur. cum ſimilib. Nam alioqui inter generis ſtipu- lationem& quantitatis contra legis ſententiam ni- hil intereſſet, cum ſit æquiſsimum, vt debitor gene- ris volente creditore partem ſoluens pro ea parte liberationem conſequatur. 1.2.§. mutui datio. ſuprà de reb. credi. Hæc regula quaſdam exceptiones ha- bet. Prima eſt, ſi pecunia pro opere faciendo pro- miſſa ſit.l. fideicommiſſa.. ſi in opere. de leg.3. Nam cum operis effectio diuiſionem nõ reci piat, vt poſt- ea dicemus. L.in executione. hic. nec. pecunia qui- dem in id deſtinata diuidi debet. Secunda exce- ptio eſt, ſi pecunia tanquam pœna, niſi fundus pu- ta, vel alia res detur, promiſſa ſit. Quo caſu ſi to- ta res non fuerit data, inſolidum committitur ſti- pulatio I.5.§.vlt. lin executione.§. item ſi ita. hic. J. cui fundus. de condit.& demonſtra. Singuli tamen hęredes non ideo conueniuntur inſolidum, ſed tan- tuùm pro partibus hæreditariis. 1. 4.§. Cato. Tertia exceptio eſt: cum ex noxali cauſa agitur. Nam à fingulis ipſius ſerui dominis inſolidum non pro parte cxigitur defenſio. l. ſi ſeruus communis. de no- xali actio. l. vt tantum.§. item ſi ſeruus. de ſeruo cor- rup..ſi cum vno. ſi ex noxa. cau. aga. Et generaliter dicendum eſt, quoties hanc fuiſſe contrahentium voluntatem apparert, vt ſinguli inſolidum tencantur,
diuiduam ſtipulationem non eſſe, tamerſi datio-
nem quantitatis contineat. I. 2. infrà de duob. reis. cum ſimil. Secunda regula, Stipulatio certæ ſpeciei, ſiue corporis dandi diuidua eſt, niſi aliud actum ſit inter contrahentes. l.ſi ſtipulatus ſim.§. qui. de ſolut. Fit autem hæc diuiſio in partes incertas& pro in- diuiſo, quæ intellectu magis habeantur quàm cor- pore, non in certas atque diſcretas, vt in quantitate diximus. l. in ſtipulationibus. hic.& l. cum Stichus. de ſolut.& l. ſeruus communis. de ſtipu. ſeruo. l. Mæ- uius.§. duobus. de leg. 2. l. non poſſumus. ſi pars hæ- red. pet. cum ſimil. Cùm enim natura ita compara- tum ſit,vt quantitatis non etiam ſpeciei partes om- nino pares, atque cædem ſint, hæc diſtributio ſi in pPartes certas,(& vt loquimur) pro diuiſo fieret, di- uerſitas in iis& inæqualitas reperiretur, vt alibi oſtendimus in I. 2. de reb. credit. Hoc ita accipien- dum eſt, niſi culpa debitoris perierit res, agatùrque ad æſtimationem. l. ſi ſeruus. hic.& l. in re furtiua. ſuprà de condict. furt. tunc enim fiet diuiſio, vt in prima regula diximus. Tametſi autem debitor ſi pe- ciei partem ſoluendo, liberetur pro parte. dicto§. qui decem. Tamen ſi quis debeat fundum dando vſumfructum, nullatenus eum liberari conſtitutum eſt. I. ſi ita ſtipulatus, 126.§.1. hic. quaſi vſusfructus pars fundi verè non ſit, ſed in quibuſdam caſibus tantùm pro parte habeatur. l. 4. ſuprà de vſufruct. J. rectè dicimus. de verbo. ſignifi. Tertia regula, Sti- pulatio ſeruitutum eſt indiuidua. d. l.2.§. I. Hæ ſiqui- dem natura diuiſionem non recipiunt. d. l ſtipula- tiones non diuiduntur. Quod ita acci piendum eſt, vt ſcilicet ab initio pars indiuiſa in obligationem
deduci non poßsit:& pro parte non poſsit peti aut
ſolui. Item pro parte hæreditaria ac indiuiſa non tranſeat ad hæredes ſiue ſtipulatoris ſiue promiſſo-
ris. l.. l.viæ. ſuprà de ſeruit. l.pro parte. eo. l.hæredes.
§.an ea. famil. erciſc. l. ſi vnus. l.vnus. de ſeruit. ruſti. ptedio.
——
ͤ
——
— 8 e 8 1
—
————
n ““
——

—
1078 prædio. 1 ſi quis duos.§.ſi quis partem. l.proprium. communia prædio. l.i communis ſeruus. de ſtipu.
ſeruo. Nam quicquid commodi percipi poteſt ex
ſeruitute, ex vſu eiuſldem; id eſt facto aliquo quod corpore exequamur, puta itione, aut ambulatione oriatur neceſſe eſt, atque vſum huiuſmodi natura indiuiſum eſſe conſtat, cùm pro hæreditaria parte, aut alioqui indiuiſa nemo ire aur ambulare poſsit. 4.1viæ. Non enim hic de diuifione in partes certas ac diſcretas agi mus, quæ ab his ſeruituribus aliena n5 cſt.l. via. 5.vfus Lad certam. de ſeruit. l.ſi partem.
de ſeruit.ruſtic. prædio. L. arbor. 6. pen. communi di- uid. Ea namque diuifio tum fieri, ſolet cum à com- munione, non cum in commune aliquid acquire- re volumus. lnon poſſumus. ſuprà ſi pars hæredi. et.& toto tit. famil. erciſcun.& commu. diuid. Pla- nè ſcruitus iam quæſita per partes retincri poteſt, licet per partes acquiri non poſtit, idque ſtricta ra- tione repugnante, quòd nonnunquam ea diuiſio
vtilitatem adferat. J. fub vna.§.vltim. I.pluribus.§.
vltim. l. vt pomum.§.j. de ſeruit. l.vnus ex ſociis.de feruit. ruſtic. prædio. Ab hac regula excipitur vſus- fructus, qui inter ſeruitutes perſonales numeratur,
& nihilominus recipit diuiſionem. 1.·. de vſufruct.
1.1.§.ſi vfusfructus. J.ſi is qui quadraginta. cum 1.
ſequent. ad legem Falcid. Vfus tamen indiuiduus
eſſe dicitur: quia non ſicut pro parte indiuiſa frui, ita ctiam vti poſſumus. l. vſus pars. ff. de vſu& habitatione. Verùm horum omnium ratio luculen- tius apparebit ex iis quæ de ſtipulatione facti poſt-
ea dicentur. 3
Sequuntur regulæ quædam de indiuiduitate ſer- uitutum realium. Prima regula, Vnus ex ſociis ſer- uitutem communi fundo imponere non poteſt: quomiam pro parte dominij quod is habet in fun- do, nempe indiuiſa, non poteſt vti ſtipulator, ſed inſolidum duntaxat, quod ſine captione alterius ſocij non feret. l. ⁊. de ſeruit. ruſtic. prædio l.ſi quis duabus.§. ſi quis paftem. commumia prædio. Se- cunda regula, Vnus ex ſociis communi fundo ſer- uitutem acquirere non poteſt. Nec enim pro par- te dominij quod habet ei dari poteſt, quia diuiſio- nem non recipit, neque inſolidum: quia alteri ſo⸗ cio acquireret contta iuris regulam- J. pro parte, de ſeruit. I. fi vnus.& L. vnus. de ſeruit.xuſtic. prædio. l.ſi quis ſeruus. de ſtipul. ſeruo. Tertia regula, Hæredi-
bus ſingulis ſtipulantis,& contra fingulos promiſ- ſoris hæredes feruirutis nomine infolidum compe cit actio. lab hærede.§. an ca. famil. erciſcun. l. viæ. de ſeruitur. 1. z.§.E&x his.hic. Quarta regula, Do- minus fundi certæ parti eiuſdem pro diuiſo ſerui- cutem imponere& acquirere poteſt non enim eſt fundi pars, fed fundus. Itaque i ſolidum, non pro parte diuiſa, hoc caſu ſeruitus acquiritur, aut im ponitur- 1. ſi quiis duas.§. ſi quis partem. commu. prædio. l.ad certam. de ſeruitut. l. cęrtos.§. i. de ſer- uitut. ruſtic. prædio. Quinta regula, Seruitutis vfus in partes certas& pro diuiſo certis modis diuidi poteſt, videlicet menſuris aut temporibus. Verum enim eſt, pro parte temporis que ire poſſe, non autem pro partè- ſubſtanciali ipfius actus eundi, I.via.§.vfus. de ſeruitut. Lſi partem. de ſeruit. ruſtic.prædio. L.arbor. communi diuid. LLu- cio. cum ſequen. de aqua quotid.& æſtiua. Non ideo
Frane. Duarem luriſconſ.
m& pro parte non
tamen ſeruitus dicetur diuidua: quoniam in hac materia cum de ſeruitutibus& de diuiſione carum loquimur, partes intelligimus pro indiuiſo. l. ſi quis
partem. cum ſequen. citatis ſuprà. Nam diuiſio in
partes certas fieri ſolet inter eos qui à communio ne recedere volunt,& per partes diuiſas pro indi. uiſis habere. l.non poſſumus. ſupra ſi pars henast peta. Quod ſi fortè in ſeruitute acquirenda ſi hoc modo facta diuiſio indiuidua, ſeruitus ui ominus dicenda crit, quòd tunc etiam inſolidum ad heredes non pro parte hereditaria tranſeat. Sex ta regula, Seruitus iam conſtituta, fundi dominan. tis parte aliqua pro indiuiſo alienata, non extin. zuitur ſed eam partem ſequitur ſeruitus, ſingu. liſque fundi cui debetur, dominis inſolidum doen. petit. l.via. S. quæcunque. de ſeruit. ruſtic. prædio.& 13.ſ1 ſeruit. vindic. Septima regula, Communica⸗ tione prædiorum ſiue dominantis, ſiue ſeruientis ſiue vtriuſque non amittitur ſeruitus iam nxſita ſed pro parte retinetur. l.pluribus. hic. l. ſi quis 8 die. de ſeruit. ruſtic. prædio. l. vnus ex ſociis. de ſer- uit. ruſtic. prędio. Hic enim ceſſant illa incommo. da pro parte, quoniam ſeruitutem diuidi non poſ- ſe diximus. Octaua regula, Seruitus promiſſa tan. tuùm, necdum conſtitura, alienata parte fundi do- minantis pro indiuiſo amittitur. in eum enim ca- ſum incidit à quo incipere non poteſt: nec poteſt ſequi fundum cui nondum quæſita ſit, l. ex parte. ſeruit. l.fi ſub vna. hic. Hactenus. Quarta regu- la, Stipulatio generis& hominis incerti vel plu- rium rerũ ſub alternatione, veluti Stichi aut Pam- phili, quantum ad ſolutionem attinet, indiuidua eſt dict. l.z.§.. hic. Quare tametſi promiſſor hominss partem Stichi ſoluere poſsit, tamen ſolutione ea, donec fuerit altera pars data, neque pro parte qui- dem liberatur, J. ſi ſtipulatus.§. qui decem. l. qui hominem. de ſolut. idque ex legis diſpoſitione con-
tingit ad mentem contrahentium magis quàm ad
rei naturam reſpicientis, ne videlicet non vnam rem integram, ſed diuerſarum rerum partes credi tor conſequatur:& ſic aliud pro alio ſoluatur, inut- to eo, contra iuris regulam„l. in executione.§. pro parte. hic. l.z. de rebus credit. Quod dictum eſt de romifſore, in hæredibus quoque eius pro patte ſoluentibus locum habct. l.z.§.eX hiis. hic. Iddemque de fideiuſſoribus eiuſdem dicendũ eſt, d. l. z.§. fita- men. Sed an idem iuris ſit hærcdibus in ſtipularo. ris hæredibus. Et puto in diuerſis rebus panes ſolui eis non poſſe, ne aliud pro alio ſoluatur, d. Lz. de reb. cred. Cæterùm huius regulæ exceptiones quæ dam reperiuntur. Prima cum plura genera, veluti duo homines incerti in ſtipulationem deducunr tur: quo caſu numero fit diuiſio,& ommno inr commodo caret, vt de quantitate ſupra diſſerui- mus. 1. in ſtipulationibus.., centum. hic. Secunda exceptio eſt, Si ſtipulator incerti hominis ab vno ex hæredibus promiſſoris partem in iudicio pe„tie rir, vel eum acceptilatione liberaucrit. Nam cæ teri partem cuiuſlibet berabuntur. Etenim verendum non eſt, ne altero abſoluto vel liberato in diuerſa ſpecie poſtea ſolu. tio fiat, l. z.§. ſi tamen. hic. Ex ſtipulationibus dandi quæ diuiduæ, quæque indiuiduæ fint, ſatis opinot
hactenus demonſtratum cſt. Iam ad eas quæ 1n a
alaziten
hominis ſoluendo ſtatim.
tuu ll mkinc
zeliner uadalo
1 dehch
41
man
V Pntdan
AKcnen icuüti
Wauem Waa adh dmm ekecu namif Auber büxci dncgec

In Tit. De ſtipul. ſeruorum.
ſtunt, aggrediamur. Has igitur Cato ttiſsimus iuris auctor; ap ud Paulum lib.12 ad verultl ta demum recipere diuiſionem ſcribit, ſi dhnnn e continent diuiduum ſit, I. 4.§. Cato. eu. cum maior factorum indiuiduorum nu- lic auam diuiduorum eſſe videatur, pro regula Dere ſtipulationem facti indiuiduam eſſe, à maj 1 voc diuiduum eſt excipitur, l. ſtipulationes 4. uduntur hic.& d. 5. Cato. Katio ab Vlpia.hu- von d ulæ prodita eſt, quia talis diuiſio corrumpit hationem. d. I. ſtipulationes non diuiduntur. u quis pro parte ſcilicet indiuiſa fieri aliquid maur, vt domum æAdificari, alidve quid ſi- mautilis&c irrita fit ſtipulatio cùm operis effe- lut idem inquit) in partes ſcindi non poſsit, id ſopus ipſum naturaliter non poſsit pro parte hæ- atia tantum aut aliàs indiuiſa fieri. IMæuius. (duobus. de lega. 2. l.ſeruus communis. de ſtipu- one ſeruorum. Hæ ſiquidem partes confuſæ
ciendo conſi
lnt& indiſcretæ, vt antè diximus. Quare ne- ante operis conſummationem pro parte ſua
chuem feciſſe dicitur. l. ſi is qui quadringen- uzquædam. ad les Falcid. l. fideicommiſſa.§. ſi in gete. de legat. 3. In partes autem certas factum ahil vetat, ſed ea diuiſio nihil ad rem noſtram uet, vt de ſeruitute iam dictum eſt. dicta I. z.§. preterca. de aqua pluuia arcenda. Sanè poſt mo- nm, quoniam& in obligatione& petitione eſt pecunia quæ recipit diuiſionem, licet vnius facto omnes hercdes teneantur, non tamen inſolidum, Kddpro parte tantum hæreditaria conueniendi ſunt, inter quos eo nomine poſtea familiæ erciſcundeę iu- dicium datur. l.z2.§. item ſi. l. 4.§. Cato. l. ſtipulationes non diuiduntur. L.in cxecutione. s. quòd ſi ſtipula- us. HicIſ quis ab alio. ſuprà de re iudic Hæc regu- (yt iam dixi) de factis indiuiduis tantum intelli- tur: nam in iis quæ indiuidua ſunt contra dicen-
um eſt. dict.§. Cato. Sed operæpretium eſt videre quomodo facta diuidua ab indiuiduis dignoſcan- a Raphael Cumanus(vt aliorum cõmenta, quæ tamen vulgè probantur) miſſa faciam, ea facta cen-
ut indiuidua eſſe, quæ(vt ipſe loquitur) viſibilia adiuidua verò quæ inuiſibilia. Quæ ſententia à ferè refutatur, partim velut ſomnium quod- idetur,& contemnitur. Hanc opinor ob cau-
an od vir eruditior quàm eloquentior, non ſatis comnodè nec dilucidè, quod recte ſentiebat elo- duutus ſit. Nos autem, vt eius mentis lux aliqua à nobsafteratur, ea facta indiuidua eſſe dicimus quæ ctpore tantum exequimur, vtpote quæ nihil iuris kbeant, quod animi functionem requirat: vt foſſam ſodere, rem tradere,& ſimilia quæ vel à demente& voqui intellectu ac iudicio carct, non minus quàm dlno homine expediri poſſunt, l. ſi rem tradi. hic. l. adipiſcimur. ſupr. de acq. poſſ. Cum enim in hac cutione nihil poſsit animus, ſed corpore omni- nopus ſit, quodammodo poteſt ea diuiſio locum ete que intellectu tantùm fiat, non etiam corpo-
te dlſeruus communis.& d. l. Mæuius.§. duobus.
ac lunt facta quæ Raphael viſibilia, nos fortaſſe
r ius corporalia vocare poſſumus. Diuidua verò Kal animo magis exequimur, quam corpore, au quod dominium transferre lignificat. l. vbi n.vlt. hic. Vacuam poſſeſsionem tradere,&c.
quæ aliquod ius continent, veluti dominium aut
pPpoſſeſsionem, ad cuius tranſlationem animus eſtne-
ceſſarius, nec corporalis executio, traditi ôque nuda ſufficit. d.l.1.§. aAdipiſcimur. l. qua ratione.§. hec quo- que. de acq. rer. dominio, l.in conuentionalibus.§. vlt. hic. l. locus. de acquir. poſſ. Fit autem hæc intel- lectualis(vt ita loquar) diuiſio ob commodum ali- auoh ex iuris tranflatione proucniens, vt exemplis
acile oſtendi poteſt. Quapropter in iis quæ facta ſimplicia ſunt, quibúſque nihil iuris ineſt, cuius pars indiuiſa vtilitatem aliquã adferat, talis diuiſio fru-
ſtra fieret, vt concedamus ea in partes pro indiuiſo
intellectu diuidi poſſe. Conſequens eſt vt ſingula facta paulò accuratius hic expendamus, quæ diui- dua, quæq́ue indiuidua à noſtris dicuntur, vt regu- læ à nobis traditæ veritas atque vtilitas magis per- ſpicua ſit. 3 b Ac in primis inter indiuidua facta nominatim recẽſentur, Iter feri, ſiue quod idẽ eſt, Per te non heri quominus mihi ire liceat, I.z.§. item ſi in facto. l.4.§. Cato. l.in executione. 5. quod ſi ſtipulatus, hic. l. in-
ter.§. quod ex facto. famil. erciſcũ. Et qui ita ſtipula-
tur, merum factum non ius ſeruitutis ſtipulari intel- ligitur, niſi aliud actum eſſe apparcat, d.§.item ſi in facto.. ſemper. de reg. iur. Nam verius eſt, ſtipulatio- nem ſeruitutis dationem magis quàm factum con- tinere, l. z. Äe vſufructu. l. ſi vnus. de ſeruit. ruſticorum prædiorum. Illud conſtat, in conſtituenda ſeruirute viæ vel itineris, ſi hæc ſtipulario more antiquorum interponatur, factum duntaxat non ſeruitutem ea cõtineri, l. quoties. de ſeruitutib. l. ſtipulatio. S. ſi quis. hic. Idem Vlpianus ſcribit, cum quis ſtipulatur. Sibi rem habere licere, quam ſtipulationem in venditio- ne olim interponi ſolitã fuiſſe ſuprà admonuimus, cap..l.3. in princ. hic. Quod videtur regulæ à nobis traditæ contrarium, cum ius contineat, ideõque di- uiſionem recipere videatur, J.ſtipulatio iſta.§.ij, qui verum. Hoc Vlpiani dictum intelligi poteſt cum contractui venditionis accedit, cuius indiuiſa natu- ra ſiue conditio eſt ex pręſumpta mente contrahen- tium& legis diſpoſitione, l. cum ex cauſa. l. in exe- cutione. S. inſolidum. hic. l. ſi rem. de euict. l. quod ſi nolit, de ædilit. edicto. vel cum hæc ſtipulatio ſim- plicem ac nudam detentionem, non ius dominij aut poſſeſsionis continet, quod in pleriſque caſibus con- tingit, d. l.ſtipulatio.§.ij, qui.&§. habere. Cæterum hanc ſtipulationem inter ſtipulatoris hæredes diui- di dubium non eſt, quòd ipſorum non interſit vt in- ſolidum eis detur actio. l.z2.§. cõtra. l. 4.§. ſi is qui du- plam. hic. Inter exempla factorum indiuiduorum hæc quoque commemorantur quæ ad opificia& artes quas vocamus mechanicas pertinent, Foſſam fodere, inſulam fabricare, ſtatuam facere. Idèmque de aliis ſimilibus iudicandum eſt, quæ corpore tan- tum exequuntur& expediuntur, nec quicquam iu- ris habent, quod intellectu diuidi poſsit. l. ſtipulatio- nes non diuiduntur. l. hic. l. fideicommiſſa.§. ſi in opere. de leg. 3. Nec aduerſatur huic ſententię quod ſcribit Paulus, Si teſtator opus fieri iuſſerit, pro por- tione ſua eos præſtare quibus pars hæreditatis ac- creſcit, l. mortuo.§. vlt. de legat. z. Nam horum ver- borum ſenſus eſt, Eum cui accreuit pars, teneri co- hæredibus ad partis preſtationem, iudicio videlicer familiæ crciſcundæ, non autem legatariis, quibus 11011
1079
—ͤͤſſſſ—ö—öZö—öZö—öZöZö—öoöoZͤZöohͤöͤͤſſſſſ— 8— Se 3ee

1080 non niſi inſolidum præſtari poteſt. Fundum tradere ſimiliter factum dicitur indiuiduum, cum traditio quæ corpore ſolo fit, in partes indiuiſas ſecari ne- queat. l.ſtipulationes non diuiduntur. Proinde quo- vics animo transferendi dominij aut poſſeſsionis fit traditio, eo caſu ius diuiduum continet, nec corpo- te tantùm, ſed etiam animo explicatur, factum diui- duum iudicari debet, l.locus. de acquir. poſſeſf. l. in conuentionalibus.§.vlt. hic. lex empto. de act. emp. cum ſimil. Item operæ præſtatio in numero habetur actorum indiuiduorum. Eſt enim facti tantùm, nec ei quicquam iuris ineſt, l. ſtipulationes non diuidun- tur. l. libertis. de operis libert. 1. 1.§. ſi vſusfruct. ad l. Falcid. Si tamen plures operas quis ſtipulatus ſit, ad exemplum earum ſtipulationum, in quibus genera comprehenduntur, ſit diuiſio, de quibus ſupraà dixi- mus. l.n ſtipulationibus. S. operarum. hic. Quod au- tem apud Pomponium atq ue Iulianum legitur,
Partem operæ peti& debere,&c. ad operæ iam prę- toriæ æſtimationem refertur, d.§.perarum. l. ſi quã- do. de operis libert. Diuiduorum factorum exem- pla hæc reperiuntur, Amplius non agi: rem ratam haberi. 1.4.§. Cato. hic. l. cum debitor. I.ſi procura- tor. rem ratam habe. quibus dare, vti frui,& ſimilia quæ ius diuiduum continent addi poſſunt: idque omnino caret difficultate, ſi eiuſmodi facta in ſtipu
lationem ſimpliciter deducta ſint: ſinautem adiecta
ſit pœna, inſolidum ſtipulatio committitur, ſiue da- tionem ſiue factum quodcunque aliud diuiduum contineat, quòd conditio pro parte impleri non poſ ſit.l. cui fundus. ſuprà de condit.& demonſtr. Quod nonnulli ita accipiendum putant, niſi mentio hære- dum factta ſit in ſtipulatione cõtrahenda, quaſi enu- meratione perſonarum conditio diuiſa videatur. d. I. cui fundus. lffalſa. G.vltim. eo.. Seia. de vſur. Eſtque probabilis hæc ſententia, verbis Pauli congruens cum ait, Nam& hac ſtipulatione ſolus tenebitur,&c.
d.§. Cato. ad fin. Nec obſtat quod Cato de ſtipula-
tione, Amplius non agi, per te nec per heredem tan- tům cenſuiſſe creditur, cum præſertim codem in lo- co his verbis, lter fieri,& per te non fieri: quominus mihi ire agere liceat, promiſcue vtatur. d. 6. Cato. verſic. ab omnibus.& verſi. differentia,&c. Sed quid de hac ſtipulatione dicemus, dolum malum abeſſe à te hæredèque tuo? Paulus eam comparare vide- tur ſtipulationi, Per te non fieri, neque per hæredem tuum, quominus mihi ire agere liceat, quam omni- no conitat indiuiduam eſſe. l. 4. in princ. hic. Verùm in ea ſententia non permanet, ſed recitata Catonis diſtinctione, in qua extraneæ illius ſtipulationis me- minerat, Per te non fieri,&c. ſtatim ſubiicit, Videa- mus ne non idem hic ſit, ſed magis idem quod in illa ſripulatione,&́c. d. ẽ. Cato. verſic. ſed videamus. id eſt(vt ego interpretor) ne non idem ſit in ſtipu- latione dolum malum abeſſe„de qua proximè lo- cutus fuerat Paulus, quod in ſtipulatione, per te non fiori apud Catonem. Eſt enim ſimilior illi ſti- pulationi, Titium hæredemque eius ratum habi- turum, cum factum diuiduum plerunque conti- neat, l. tedhibere. ſuprà de ædil. edict. ln hæredibus fansè ſtipulatoris non diſtinguimus facta ſit hære-
dum mentio, nècne, ſed pro parte hereditaria agunt
ſinguli, quod non amplius ipſorum interſit. dicta
1.4.8. vlt. 3
Frauc. Duar eni lIu riſconſ.
5
De effectu ſtipulationir. C( A P. VIII
Ræcipuus ſtipulationis effectus eſt, actio quæ ex ea naſcitur, nempe certi cõdictio, ſi certum contineat ſtipulatio: ex ſtipulatu, ſi incertum.§.1 in-
ſtit. eo. Sed plerique caſus ſunt in quibus neutra lo.
cum habet. Primus caſus eſt, cum ſpecies promiſmn ante moram culpamve promiſſoris aut perempta
eeſt, aut in commercio hominum eſſe deſiit, lſicx
legati cauſa..ſ Stichus. l. is qui alienã.l.ſi ſeruũ.Iqui ſeruũ.l. ſtipulatus ſum damam. l. mora. hic.& l. quod
tè. de rebus credit. l. 4. qui ſatiſdare cogant. I ſi qus 1
ſolutioni. 5.vlt. de vſuris In quantitate diuerſum iu
ſeruatur, niſi tanquam ſpecies promiſſa ſit,llincen. dium. C. ſi cert. petat.& I. ſi certos. hic.& l. ſed ſi cer.
tos. de lega. 1. Moram autem facre is dicitur, qui in- terpellatus loco& tempore opportuno non fſoluit ſi iuſtam differendæ ſolutionis cauſam non habeat quod iudicis arbitrio committitur, d. I.ſi ex legati cauſa.& d.l. ſi ſeruum. I. ſi pupillus.& l. nemo tem. filiusfamilias. S. vlt. hic. I. ſi quis filium. de collat. bo.
no. l. ſciendum. cum ſeq. l. mora. l.paratum. ſuprꝗ de
vſuris. Interdum re ipſa fit mora ſine interpellatio. ne, veluti lapſu dici adiectæ ſtipulationi, conditio- nis euentu,& aliis quibuſdam modis, l. magnam. C. de contrahen. vel commit. ſtipul. Ltraiectitiæ. ſup tit. proxi. llin minorum. C. quib. mod. in integtum reſt. non eſt neceſſaria. Culpam admittere is dicitut, qui ſeruum promiſſum, exẽpli cauſa, interfecit abſ- que iuſta cauſa, vel manumiſit, I. ſi ſeruum.& l.qui ſeruum. hic. Cæterum rei principalis mora nocere poteſt fideiuſſori, vt perempta re debira aduerſus eum perpetuetur obligatio, ſed non contra, l.mora. & I. ſi pupillus. hic. l.ſi à colono.§. Vlt. de fideiuſſor.l. mora.§. vlt. de vſur. Non ideo tamen augeri obli- gationem fideiuſſoris Afridanus ait, J. centum Ca- uæ. de eo quod certo loco. Idêmque iuris eſt in pa- tre& filio quod in reo,& fideiuſſore dicimus, l.cum filiusfamil. hic. l. ſi ſeruum.§. an filiusfamil. hic. Sed
quod dicitur, perpetuari obligationem interitu tei,
ſic accipiendum eſt, niſi poſtea offerendo quod d-. iyeit c
bet moram emendauerit debitor, I. ſi ſeruum.„ſ- bobn lallyulat,
quitur, L interdum.§.vlt. hic.& l. illud. de periculo & commodo rei venditæ. Quæ einendatio vique ad iudicij tempus admittitur, l.ſi inſulam. hic. lſed ſi alio. de conſtitut. pecunia. l. ſi cum dies.§.vlt. de recept. arbitr. Niſi fortè actorem eſſe proponamus qui conſeruandæ actionis gratia intra modicum tempus offerat pecuniam, cuius ſolutionem ante moratus fuerat. Quo caſu ad tempus iudicij relpi⸗ ciendũ non eſſe euidẽs ratio ſuadet.. ſi ita quis pro. miſerit. 5. Seia. hic.& l. nõ ſolet. de reg iur. Na quo de iudicij tempore dicitur, tunc locum habet, cum reus ad vitandum, ſcilicet periculum interitus, Ve- pœnam promiſſam, vel in obligationibus faciendi æſtimationem litis moram à ſe factã purgatè vult, quod ei ex bono& æquo permittitur, præterquam in exceptis caſibus. Veluti, ſi ſti pulatio diem& pœx- nam contincat, ſi huic iuris beneficio renuntiaue- rit, ſi interſit actoris,& aliis ſimilibus, de quibus 1
Ktuctum
cgnon hutud gwmiſö anllolut aunrial arunuge paunrm.
n.a
axaccedu
aliCdeit
pitnan
dexnnci ruun eikr
1 baen tori nnidus
terüanen
latim tractare temporis breuitas non ſinit. kma- ii
gnam. C. de contrahen.& commit. ſtipul. J. traiecti- an
tiæ. ſupr. tit. prox.l. ſancimus. O. de lideiuſſoribus& l.vtique,& l. Celſus.ſuprà de recep. arbi. Nec iis ad-
uerlacur vulgare illud, Omnia iudicia a olutot ————* 8 C*

In Tit De duobus reis conſtituendis.
lti de perpet:& tempo act Inſtit. od a emurn, ſi ante ſententiam omnimodo ſatisfaciat rus ſiue pœnam; ſiue aliud quodcunque petitum errſtandoseum abſolui debere,& iampridẽ
ceerit praæ... 3 h 3 us in commentario de in litem iurando. At
eſſe. 5V
lis nondum conteſtata eſt, offerendo ſolum
uod debuit ante moram, aut ſi quid pręterea forte . tactoris, liberatur, d. 1ſi inſulam. d.l!.vtique. gecundus caſus eſt, in quo ex ſtipulatione non t actio, cum dolus interuenit ſtipulatoris ſi- Aeglam ipſi contractui dederit, ſiue inciderit in um. Nam licet ipſo iure actio non denege- ſtipulatio bonæ fidei non eſt contractus, xceptione doli ſubmouebitur actor, l. ſi quis
itcr. hic. l. dolo. C. de inutil. ſtipul. Cuius di-
aitatis ratio in loco iam dicto à nobis tradita eſt. lem de metu ſcilicet mortis, vel cruciatu corporis andum eſt. Lſiquidem. Cod. de contrahen. ſtipul. 0lo. Sed& ſi res ipſa in ſe dolum habeat, nec laſtipulatoris machinatio arguatur, danda erit abilominus cxceptio, vt ſi abſque cauſa quid pro- ilum ſit. dicta l.ſi quis. l. 2.§. circa. de doli except. Tertius caſus eſt, cũ ſtipulationem ſecuta eſt no- uiolqui vſumfructum. hic, id eſt, cùm noua ſti- pulatione& obligatione vetus perempta eſt. l.. de voua.ſi vnus.§. pactus. de pactis, vel cum ſtipulator amalio quam promiſſore litem conteſtatus eſt. l. deſegare. de nouat.. ſolutionem. de ſolut. Et hæc no- uatio diciturvoluntaria. l. aliam. de nouatio. eſt alia nouatio neceſſaria vulgò appellata, quæ lite conte- kata inter ſtipulatorem& promiſſorem fit, de qua non loquimur. Hac enim nouatione nihil de priſtina obligatione decedit, ſed ideo nouationis nomen ſortita eſt, quia hoc modo veteri obligatio- noua pleraque accedunt, quibus actoris condi- ſit melior. d. L... C. de iud. l. actori. Cod. de rebus Hinc exiſtit vulgatiſsima quæſtio, an ſtipula- pœnalis nouet principalem, de qua ſatis ſupèrq; a aliis diſputatum eſt: nec tempus ad eam diſcu- tedam nobis ſuppetit. cuius fit mentiol.qui Rome. uuius. liſi ita ſtipulatus fuero.§. vlti. hic. not. in J. ſipulatus. hic. in l. qui pacto. C. de pact. Præterea dũ eſt, actionẽ ex ſtipulatione competentẽ ſtri icij eſſe, nec in eorũ numerũ referri, que bone Kannt..in actionibus. cum ſeq. de in litem iuran. Runic in hac actione nõ veniunt fructus, n iſi à tẽ arltis conteſtatæ.l. filiusfamilias. hic. l.videamus. dtlir Scd nec vſure, niſi ſpecialiter promiſſe ſint. BCde vur. l ſi ira quis. in princ. l. cum ſtipulanti.J. dliom§. Scia. hic. Item veniunt ea tantum quæ nominatim expreſſa ſunt in ſtipulatione contra- ſendal quicquid.l.ſi ſtipulatus fuerim.l. ſi Acolono. lenditoris.l.cum ſtipulamur.l. ſi ita quis.§.vlti. hic. 4 lii e aliis quoque actum eſſe appareat. Inde etiã oleguitur,ſi quid obſcurè aut ambiguè dictum ſit In tipulationc concipienda, id ſtipulatori magis Aimpromiſſori nocere. l. quicqu id.lſtipulatio iſta. mcipulationibus 1cũ qugritur. de reb. dub. Quòd
cũ queritur. de r detſpicuis Verbis vſus fuerit ſtipulator, quid ea ſi- ncennon quid promiſſor ſenſerit ſpectare de- auü mihi& Titio. hic. Aliquando tamẽ ver- ſcurum aut ambiguum non ſecundũ pro- uwininterpreramurct ita interpretando res in mita non ſit.]. quoties in ſtipulationibus. hic.
Quod ad. Poſtremò hæc actio ad hæredes& in heredes trãſit.
Iveteris. C. de contr. vel cõmitt. ſtip..ſi ita ſtipuler. Lex ca parte. 5. vlti. hic. etiam ſi con ditionalis fuerit
ſtipulatio. lſi quis ſi Titius. hic.§. ex condition- kt eod tit. inſtit. Adde quòd facultas implendi condi- tionem ad hęredem quoque tranſit:& ita Scæuole
reſponſum contra receptam opinionem accipien- dum eſſe arbbitror. l. qui Romæ.§. Agerius. hic..
IN TIT. III. DE DVOBVS R EIS CONSTITVENDIS.
Ei ſic dicuntur, quorum res agitur, vt Ci- ſcero ait libr. z. de Orat. licer hoc verbum crebrò aliter accipiatur. Reus enim ſtipu-
landi dicitur is qui ſtipulatur: reus pro-
mittendi qui promittit.l.z. hic. Eiuſdem autem obli- gationis fiue rei non tantum vnus poteſt eſſe, verũ etiam plures quibus eadem res debeatur, aut qui eandem rem debeant in ſolidum. uomodo autem hi conſtituantur, ac quę ſit vis& poteſtas huius cõ-
ſtitutionis, tractatur ſub hoc titulo.
De reus promittendi. C¶A P. I.
8 Onſtituuntur duo rei promittendi, cum poſt — interrogationem à ſtipulante factam vtique de eadem re, id eſt ſumma, puta decem aureis vter- que ſeparatim reſpondet, ſpondeo, vel ſpondemus. 1.4. Eadem enim decem debent ſtipulatori, non ſin- guli dena, aut ſinguli quinque. quòd ſi vnus tantùm reſponderit, alter non reſponderit, is qui reſpondit, ſolus manet obligatus. l. duos reos. hic. l. ſi ex duo- bus.hic. Idem dicendũ eſt, ſi alter poſt lõgum tem- poris interuallum reſpondit. l. duos reos. Nam tan- tum abeſt, vt duo rei ſint, vt ne vllo modo alter quidem obligetur. l. ſi ex duobus. Non aliter autem duo rei promittendi eſſe intelliguntur, quàm ſi ex- preſſum ſit, aut ſaltem apparcat actum eſſe, vt can- dem rem vterque debeat: vt exempli gratia, cum ita fit interrogatio, Semproni, promittis decem, Mæui eadem decem mihi promittis?& reſpondet vterque, ſpondeo, vel ſpondemus: duo ſunt rei pro. mittendi,& tenentur inſolidum. l. 4. alioqui pro vi- rili parte ſinguli tenentur. l.reos cum in tabu. Cæte- rum duo rei debendi fiunt in omni contractu& obligatione l. tandem. l. ſtipulatio. hic. adeò vt te- ſtamento fieri quoque poſsint d. l. eandem. quod eſt accipiendum, modò id actum eſſe appareat. nã aliàs tenentur hæredes legatario pro hæreditariis portionibus. l. ſiue à certis. hic. nec refert an res ali- qua deducatur in obligationem, an factum, veluti opera, vt duo rei conſtituantur. J.7. Porro ex pluri- bus reis promittendi alius pursè, alius in diem& ſub conditione obligari poteſt, l.ex duobus. hic.& Inſti. eo.§. Vlt. Sed&ſi ex diuerſis locis pecuniã ſibi dari quis ſtipulatus/ſit, diſparitas locorũ non vitiat reorũ conſtitutionem, quãuis non eodem tempore con- ueniri poſsit vterque. l.eandem.§.vlt. Si tamẽ in de- ponendo penes duos paciſcatur quis vt ab altero quoq; culpa præſtetur, hæc imparitas obligationis facit vt duo rei nõ ſint, quia eiuſdem rei nomine
obligati non videntur. d.j.eandem.§. ſed ſi quis. XYy

1082
Efectas. C(AP. I1. b ) Ei promittendi tenentur ſinguli inſolidum, l.
RNa 3. hic.l.2. C. eod. niſi actor à ſingulis malit partem exigere. d. I. 3.1.reos.Itaque vno ſoluente alter liberatur. Idem eſt,&ſi vni acceptum feratur, quia acceptilatio ſpeciem ſolutionis habet. l. ſi ex pluri- bus. de acceptilatione..x Inſtit. quibus modis tolli. obligat aut ſi vnus deferente creditore iurauerit. l.in
duobus.§. ex duobus. de iureiur. ſuprà. Aliud dicitur
cũ vnus deportatur in inſulã nam eo liberato alter manet obligatus.l.vlti. hic. l quoties. infr. de nouat. Illud notãdum eſt, cũ vnus alteri hæres exiſtit, vtrã- que cauſæ cognitionem manere,nec vnam ab altera erimi, cuius rei non minima vtilitas eſt, I. ſi reus. hic.1 ſi duo. infr. de ſolut. l. gratum. de fideiuſſ. Item factum vnius dicitur alteri nocere. llex duobus.hic. Ivlti. C. eo. ſed obſtat l. mora ad fin. de vſur. Poſtre- mo ſi ſocij non ſint, non proderit vni quod ſtipula- tor alteri eorum pecuniã debeat ad compenſatio- nem, ſcilicet. l. ſi duo. hic. Quod autem dictum eſt, inſolidum poſſe conuenire ſingulos à ſtipulatore, ſi velit, ita demum locum habere voluit luſtinia- nus, ſi aliter alij ſoluendo non ſint, vel abſentes ſint, authent. meg' 16 A‿sppuy, id eſt, de duobus reis promittendi. De reis ſtipulandi. C4 P. I11. ¼Onſtituũtur duo rei ſtipulandi cum poſt om- nium interrogationem ſeparatim factum de eadem re, pura decem aureis debitor reſpondet, vtri-
que veſtrum dare ſpondeo, vel ſpondeo ſimpliciter.
Franc. Duarenmi luriſconſ.
Inſti. de duob. reis. in prin. Nam ſi ſeparatim vtriqu reſponſum ſit, promiſſor vtrique ciuſdem retnie mine obligarus minimeè intelligitur, ſed dena Bn. gulis, non cadẽ decem debebit. Ad hec reſpõſio de. bet ſequi interrogationem. d.l. duos reos.§. duo rei vt autem duo rei ſtipulandi ſint, aut verbis exptel- ſum, aut antè actum id eſſe oportet, vt de reis pr. mittendi diximus. Quare ſi in tabulis ſcriptumſ Titium& Sempronium decem ſtipulatos, virilem partem ſinguli ſtipulari videntur, l. reos.§. cumi bulis. Quod dictum eſt de eadem re, etiam eo per
tinet, vt intelligamus diuerſitatem rei in ſtipulatio.
nem deductæ conſtitutionem reorum vitiare: vtſi duo fuerint ſimul ſtipulati vſumfructum qui non
oteſt eſſe idem in perſona vtriuſque, aut dotem etiam, l. ſi id quod. hic. l ſtipulatio iſta.§. ſi quis ita de verb. oblig.l. 4.infra, de nouat.
Efftokas. C4A p. III. Olngulis inſolidum promiſſor obligatur luaque
petitione vnius ius alterius perimitur. I.z.1. duo- bus. l. ſi per imprudentiam.§. vlti. de euict. acceptila. tio etiam vnius alteri nocet. l.& per iuſiurandum. §. vlt. de accept. Eademque ratio eſt iuriſiurandi ab altero delati.l.in duos. de iureiur. ſed& nouare alter in præiudicium alterius poteſt.l. ſi idem.§. ſi duo. de nouat. nec obſtat l. ſi vnus. de pactis. vt ibi dixi, pa- gtum verò vnius non nocet alteri, lſi duo. de recep. arbitr. quã Fulgoſius rectè interpretatus eſt, vt ſcrv pſi in dicta l.ſi vnus. b
FERANCISCI DVARENI IVRIS.
CoNSVLTI IN LIB. XLVI. PANDE-
CTARVM SEV
IN TIT. I. D CA PYVT
7
Hinc conſequens
bere. l.heres.. ſed non à mandatore& conſtitutor quia mandator ſemper oblig verò non remunerandi.§. ſi po iuſſor etiam præcedere, Inſtit. de fideiuſſo.l. ſtipulatus hic.conſtitutor ſemper ſequitur.
Quomodo fideiuſſör obligetur. C4A P. II.
——————
ABligatio fideiuſſoria contrahitur interroga- tione& reſponſione. Fide tua eſſe iubes, quod
mihi Titius debet iubeo. d. 1.8.§. ſatisacceptum. verb. oblig Græcè hic. blanditus. Cod eod. Ma
dator verò ſolo con
E EIDEIVSSORIBVS ET MANDATORIBVS
Ideiuſſor eſt qui quod alius romiſit aut debet fide ſua pe- mittat, quia factum alienum inutiliter promittt- riculoque ſuo eſſe iubet, qui tur. I. ſicut reos. ſed potius eius nomine, cuius inter- & adpromiſſor dicitur, quòd cedere vult. Item cum quæritur quomodo con-.
promiſsioni atque obligationi
principaliter accedat. l.d.§. ſatis acceptum. ſuprà de verb. oblig. eſt, per ſe neminem poſſe fideiu-
DIGESTORVM.
P RIMT M.
pro aliis fideiubet, eum daturum aut facturum pto-
trahitur hæc obligatio, trium perſonarum haben⸗ da ratio eſt, eius qui fideiubet, creditoris apud quem fideiubetur,& debitoris principalis pro quo ſideiu- betur. Ac fideiuſſoris quidem creditorisque chlen⸗ e, ſum neceffariũ eſſe conſtat, adeo vt alij promittat
ationem præcedit. l.ſi fideiuſſor, quàm creditori eius pro quo intetcedi- ſt. ſupr. mandat. fide- non valet fideiuſsio,l. fdeiuſſor obligari.in prin. ge⸗ & ſequi poteſt.§. fideiuſſor. bitoris verò conſenſus non eſt neceffarius.lfideiub. ſum. liſi ita ſtipulatus. ſed eum eſſe debitorem ſufficit. Nam nullo exiſter
te debitore fideiuſfor fruſtra intercedit, Vt infra. Ahere an an-
Vnde tractatum eſt reo mortuo promittẽdi 3
te aditam hæreditatem fideiuſſor accipi poſsit. Et Florentinus ait poſſe, quia hæreditas perſonæ defun Ci vice fungitur eo mortuo, fideiuſſor non ſolum pure, ſed etiã ſub conditione& ex die accipi poteſſ i de Iſtipulatus ſum. l. Græcè. ſupr. itidem acccepto.ſſ t
ſt vſque ad certum teim
n. plures. l.ſi à reo. item pote
ſenſu.Sed vidẽdum eſt ne is qui pus vel incertum accipi.llpen. pn 1
alom
am quic
gpelanu Mwoswelo anosqu anibio rrdum
a(xer
ula oi alrr emdo at
iral pe
rn od uültude dwumg auseiu
düi anis dhttoe
rütdn
nen dur meuiicet aleror atſildd derälu düteulo nrn
1(4! athul
d

In Tit. De fideiuſſoribus& mandatorib.
Dere ſiue cauſa ob quam fideiuſſor obligatur. CAT. T77T.
Mni obligationi poteſt accedere fideiuſſor.. t. etiam naturali.1.6.. fideiuſſor obligari.. fide- ſorl. ſià reo 5. adco.& honorariis.l. Græcè. nec 14 45 e an verbis an conſenſu contracta ſit ob- gen ql. Gręcdè. præcedat fideiuſsionem an ſequa- ienr ſed&ſi reus ex delicto teneatur, rectè acci- uut fdeiuſſor.l. Græcèſi quis pro eo.§.vlti.l. ſi à 1g alti. pro ea quoque actione quam fideiuſſor ulus reum promittendi habet, habituruũsve eſt, mandati vel negociorum geſtorum fideiuſ- otuit accipere. l. 4.hic. Item pro fideiuſſore alium fideiuſſorem creditori accipere licet. l. cd5.vlti. Cum igitur nulla obligatione tenetur principali, nec naturali‚nec ciuili, non obliga- urkdeiuſfor. l.cum principalis. de reg.iur. veluti ſi w patre interceſſerit cuius filio contra S. C. Ma- lcredita fuit pecunia. l. qui contra.§. pro co. Qui ne cauſa promiſit. l. ſtipulatus eſt. qui ſolutionis aum gratia adiectus fuit.I.ſi mihi. qui ſub impoſs- pil promiſit.l ſi ſub impoſsibili.quo trãſacto tem- pore liberatus eſt, l.ſi quis poſtquam. qui contra le- am contraxit. l. cum lex, qui deportatus eſt, in in- lam ſi debitore, qui cum liberatus non eſſet, iu- nuit ſe operas præſtaturum. Iſi quis pro co. in prin. aui nümos alienos veluti ſuos credidit. d. l.-. ſi quis pro co. 5ſi nummos, qui cum furioſus aliquid pro- lit quia ex promiſsione non obligatur, quamuis ex ali cauſa interdum obligetur. l. intercedere. l. ſi à ro. ſi à furioſo. Cæterum eiuſdem rei nomine ac- cipi debet fdeiuſſor, cuius& principalis, alioqui in- atiliter interuenit. l. Græcè. ũ. ſi quis Stichum. l. ſi ita deiufforem: pro co tamen qui promittit factum teſt fideiuſſor ad pœnam ſe obligare, cum reus guoquc ad pœnam obligetur. I. ſtipulatus es. hic. eadem ratione fideiubens pro vno ex duobus reis tomittendi ad totam pecuniam obligatur. l. cum
duo Quod diximus eiuſdem rei ſic accipiendum,
ſie totius rei ſiue partis.. fideiuſſores.. ſi à reo.§. ſi to denique. In duriorem autem cauſam non po- hiberi fidciuſſor quàm principalis,&ſi adhi- fuerit, catenus duntaxat obligatur quatenus palis tenetur, licet plerique diuerſum ſentiãt. iim. C. eo. In leuiorem autem cauſam adhiberi Nablſi Græcè. 5.illud.&§. ſeq. qua de re ſub hoc tetmultæ ſunt à luris auctoribus ſpecies tracta- detlGræcsélfieiuſſor. qui certo. õ.ſi qui. ſi à reo. uprinc.lifi teſtamento.§. vlti. 1
Qui yro quibus fideiubere poßint. C4A P. 11711.
— ſtipulationem contrahere iidem
Kbro aliis intercedere poſſunt. Excipitur ſer- lsqui ex flideiuſsione non obligatur, ac ne domi- num quidem ſuum obligat de peculio. l. ſeruus in- ſog ſequent. hic.l licet. õ. ſi filiusfamilias.§. de pe- Al. Ala eſt cauſa filiifamilias qui& obligatur& rminterdum obligat. l.z.& l.ſi dubitetur.§. fi- milss hic.Ifilius. Cod. eod. Excipitur quoque 6 nrpropter S. C. Velleianum. l.z. hic.& ſup. ad S. na unn. pro omnibus autem perſonis quę poſ-
1 Anaturaliter obligari, poteſt interuenire fi- preluti pro ſeruo, pupillo. d. z. hic. pro aliis
non poteſt.. ſi à reo. õ. ſi à furioſo. I. Marcellus. hic..
is cui bonis. 5.de verbor. oblig. b
De eſfectu obligationis fideiuſſoris. CA P. W.
Füteiuilor creditori tenetur ſicut reus promittẽ- di, eaque obligatio ad hæredem tranſit. l. 4.& ſi plures ſunt hæredes inſolidum non tenentur, ſed pro partibus hæreditariis. l. Lucius. l. ſi teſtamenti.§. r.hinc fit, vt cum debitori ſuo fideiuſſor hæres exi- ſtit, duabus actionibus teneatur. l.hæres à debitorc. 5:I. Hæc autem obligatio fideiuſſoria non impedit quo minus conueniri poſsit reus promittendi, ſi id malit creditor, cui liberum eſt vtrum voluerit eli- ere. l. iure noſtro. l. ſi alieni. C. eod. nec enim audiri reus deſiderãs, vt inter ſe& fideiuſſorem diuidatur obligatio l.ſi plurium. õ. vlt. nec vnũ eligendo.& cõ- ueniendo, liberatur alter. l.rcos. Cod. eo. l. ide iuſſor obligari.§. fin.. ſi fideiuſſores. hic. Item cum præſens eſt reus promittendi quod à Iuſtiniano cõſtiturum eſt, authent. de fideiuſſ. in Nouel. authent. præſen-
te. Cod. eod. Si igitur eligat fideiuſſorem creditor, & fideiuſſor ſoluat, tota perimitur obligatio,& li-
beratur etiam reus: ſicut vice verſa reo ſoluente, li- beratur fideiuſſor, cadem eſt ratio acceptilationis. I.& per iuſiurandum.§. ſi flideiuſſor. infra. de accepti- lationibus. Si nolit ſponte ſoluere datur aduerſus eum ex ſtipulatione actio, quãuis fortè pignus ha- beat creditor. l. inter eos.§. creditor, hic. l. omiſsis. C. co. Verùm aduerſus creditorem agentem multa
obiici poſſunt, veluti quòd ſoluta eſt pecunia quæ
debeatur, vel acceptilatio ſecuta, vt iam dictum eſt, quòd obligatio à reo legitimè nouata eſt.l. nouatio- ne. C. eod.quòd reus nondum debet, nec conueniri poteſt, l.fideiuſſor antequam. quòd locus adiectus eſt obligationi, propter quem tempus ci ineſt, quòd nondum effluxerit, I. ſi teſtamento.§. vltim. Quòd reus promittendi preſens eſt, necdum excuſſus fuit. §.j. authent. de fideiuſſ.in Nouel. quòd pro litis ex- ercitatione acceptus eſt fideiuſſor, reusq́ue condem- natus eſt. l. Gręcè.§.& poſt litem. quod hæres extitit reo promittendi: ita confuſione ſublata eſt obliga- tio. Quoties enim reus fideiuſſori:vel fideiuſſor reo heres exiſtit, extinguitur confuſione fideiuſſoria ob- ligatio pro parte ſcilicet hæreditaria, remanèétque principalis.l. generaliter. l.cum reus. l. Lucius. niſi for te principalis vtilis futura non ſit.l. hæres. S. quod ſi. Nã obiici poteſt, quòd creditor reum hæredẽ inſti- tuit aut cõtra. Hac enim ſucceſsione perimitur ob- ligatio vtraque, tam fideiuſſoria quàm principalis, quamuis creditore ſuccedente fideiuſſoria tantm obligatio tollatur, l. hæres.§. quod ſi ſtipulator. l. fi- deiuiſorem. Cod. eodem. Aliæ pleræque ſunt exce- ptiones, quibus fideiuſſor ſe tueri poteſt, quas om- nes enumerare non eſt neceſſe. l. fancimus. I. fide- iuſſor. Cod. eodem. Illud notandum eſt, non ſolùm ex perſona ſua poſſe fideiuſſorem opponere exce- tionem, ſed ex perſona rei quoque etiam ab in- uito.. ſi ſtipulatus eſſes. l.ex perſona. l. ex teſtamen- to, quòd ſi nulla ſe poſſet exceptione tueri, nihil ſu-
pereſt, niſi quòd condemncetur ad id quod cautum eſt inter contrahentes, quò dque ex natura contra-
cus eſſe intelligitur. l.amiſsi.§. fideiuſſor. l. ſi in pi- gnore. l. ſi quis pro eo. J.ſi nummos. At ſi ſimplici- ter promiſit, cogitur eo loco ſoluere quo reus ſe
VYy 2
1083
————— ͤͤͤ—— „ 88 3 Ee Eeees—
—
————

1084 France. D uareni luriſconſ.
ſoluturum promiſit,.ſi vt proponitur. Planè contu- cum ſtipulatione, vt cum ſtipulor à Titio quod mi. p macia rei non auget obligationẽ fideiuſſoris.l. vlti. hi Seius debet animo nouandi. Nam tollitur obli- lpis⸗ nec fideiuſſor. magiſtratus ad mulctam reipub. pen- gatio Seij,& tunc incipit teneri, Tirius autem na. 7 dendam, ſed tantùm ad id quod intereſt cogitur. l. turaliter aut ciuiliter. d.... Ait etiam polt litis Con. 4 a fiieiuſfores magiſtratus. C. Cum tamen facto ſuo teſtationem, vt poſtea dicemus, cum videli cer prg 6 ſges reus perpetuat obligationem, etiam fideiuſſoris du. Seio debitore ſe offert Titius,& lirem meam con. 39 rat obligario.1ſi à colono. S.yt. teſtatur. l. delegare. hic.l.ſolatione infr. de ſolut. Ali-- u ri De pluribus fideiuſſöribus eiuſdem reiä. eeer autem accipitur nonnunquam nouare,& tunc dlhörtu b(CA4 P. 17. debet, fieri cũ non aliquid accedit obligationi con. Gruxen 8 Iplures ſint fideiuſſores accepti, omnes obli- tractæ. licet ea nõ perimatur: veluti cum litem m ul gantur inſolidum.l.liberum. Cod. eod nec vnius debitore meo conteſtor. l. aliam. hic. l.1. C. de. iud. BB electione liberantur cæteri. l.reos. C. eod.& l. vltim. hoc vulgo dicitur nouatio neceſſaria, quod iudicuiü cnuns quod adeo verum eſt,vt vnus totum ſoluens non reddatur in inuitum. linter ſtipulantem. de verbor. 1 At repetat.l.ſi teſtamento.. quod duo. verùm ſi omnes obligat. Omnis obligatio nouari poteſt, etiamſi nõ lbel ſoluendo ſint, datur exceptio ei à quo ſolidum pe- verbis aut re, aut conſenſu contractta ſit. l.1. Nec re- toden titur, vt diuiſio fiat, niſi ſe fideiuſsiſſe inficietur. 1 ſi fert an purè an in diem, aut ſub conditione comtta- rne dubitetur. õ. ita demum. l inter fideiuſſores.l. ſi con- ꝗta ſit obligatio, niſi quòd purè aut in diem cötra rnüon
tẽdat.& ſi dubnetur de ea re, cautionem offerre de- aa ſtatim nouari poteſt, ſub conditione ita demum mlt bet conuentus creditori.l.ſi dubitetur. Nec tantum ſi extiterit conditio. J. ſi Stichum.§..l. quoties obii- uivlche fideiuſſoribus datur hos beneficium diuiſionis, ſed gatione verborum fit nouatio, modò ea aut ciuih- gaubde & hæredibus eorum. l. ſi plura. 5. ſicut. nec refert an ter aut naturaliter teneat. Nam licet obligatio no- mMmei- aliquid iam ſolutum ſit ab eo qui conuenitur nec- uando naturalis tantum ſit propier perſonam cum uxtyee ne. Nam quod iam ſolutum eſt ab eo pro parte ſua qua contrahitur, atque minimè efficax ad agenduũ, thluin venit in diuiſionem, ſi ab eo reliquum petatur. l.in. nihilominus prior obligatio tollitur, l.. hic.§ preter. an anc ter cos.§. 2 Locum tamen non habet inter reum& ea. Inſtit. quib. mod. tol. oblig. Nouat autem ſtaim it lr fideiuſſorem:nec inter fideiuſſorem& fideiuſſorem ſi pura eſt, ſi cum conditione, cũ extiterit conditio. aun lui fideiuſoris:eſt tamen loco rei. d. l.ſi plures.. vltim. d.§. prærerea. l.ſi Stichum. l. nouatio..ſi rem. hic. Et ammoli Sed nec inter fideiuſſores diuerſarum perſonarum, animaduertendum eſt ſtipulatorem nouãtem poſſe rennc licet eiuſdem rei nomine ſint accepti.l.ſi aliter. l. in- præcedere ſtipulationem nouatam, vt ſi quis ita iäen ter reos. 5. duo rei. Item ſiquis cum muliere fideiu- ſtipulatus fuerit, quod à Titio ſtipulatus fuero dare annoh beat, ſubducta ea inſolidũ obligatur, nec diuiſioni ſpondes. 1ſi Stichum.§. ſi quis ita. Item notandumm auns
locus eſt. liſi Titius. Cæterum vno ex fideiuſſoribus eſt vltra ſtipulationem plures obligationes nouari uesi ſoluente, cæteri liberantur, licet vno abſoluto cæ- poſſe, l.vlti.§. vltim. quod enim ſi ſtipulatus ſimà Lr 1 teri non liberentur. l. amiſsi.§.vltim. Item ſi velit v-· Titio ſub alternarione quod mihi Titius aut qod 6 4 nus totum ſoluere, actionem ei debet cedere credi- Sempronius debet, reſpondeo eius perimi& noua- V tor quam aduerſus alios cum pignoribus habet.. fi. ri obligationem quem Seius elegerit& cui ſoluere* deiuforibus hic. l.cùm quisl. mandati. l. ſicut. C. eo. maluerit. l.ſi Stichum.§. ſub conditione. l. ſi is rei. ſi hn 4
De actione fideiuſſori competente aduerſus reum Ate. tradtatur& illa iuris controuerſi quæſtio, an rauntd
promittendi. CAP. VII. obligatio principalis per ſtipulationem pœnalem
CI fideiuſſor ſoluerit creditoti debiram pecuniã, nouetur. Sed Alciati& Zaſij opinionem proba iinncin ³ tatim agit mandati, negociorũ geſtorum actio- exiſtimantium non nouari. Hic autem fuſius non te ne aduerſus reum promittendi, niſi ante diẽ ſolue- diſputo, quod à iuris auctoribus non hic, ſed alis nignd ritl. ſi fideiuſſor. nec refert an propter obligationẽ in locis ſparſim attingatur. l.I. de penu leg. l.cumſi- Won k fideiuſſoriam ſoluerit, an aliam quamuis, in quam ue. l. ſi pœnam quam.§. vlti.. obligationum ferède wodia ea transfuſa fuerit. L.tutor. Idem dicendum eſt& ſi actio.& obligat. l.i.. item ſi ita. ad leg. Falcidiam!. Mhata debitorem ſuum delegauerit, quia delegatio vice ſi quis à ſocio.ſupr. pro ſocio. Aryfar ſolurionis eſt, l. qui debitorem. aut ſi obtulerit pecu-—“ niam debitam 8 depoſuerit. l. fideiuſſor. ded&ſi Quomodo nouatio fiat. CA P. II. dünrl. condemnatus fuerit ad ſoluendum, licet nondum 8! quis obligationem ab vna perſona in aliam aien ſoluerit, adhuc competit ei actio. l. fideiuſſor pio transferre velit: puta à Titio in Seium, ſipulari dröun. venditore niſi culpa ſua cõdemnatus fuerit. Lexce- eum oportet à Seio quod Titius debet, quo calu ptione. Aliud dicendum eſt de eo, qui reo ſtipulan- Titius licet inſcius,& non conſentiens liberatut, 1 elgenn di hæres extitit, tamerſi ſucceſsio nonnunquam ſo- ſi Stichum. vel ſi abſque mutatione perſonæ velii
Jutionis loco habeatur. l.hæres.§.vlt. in obligationem verborum aliud genus obligatio- 8 au b nis tranſire interpoſita ſtipulatione, rectè nouatiq atanne IN TIT. II. fiet, licet nihil noui contineat nouationis ſtipulatio. erthie ö““ Sin autem ipſam verborum obligationem velit in Atan
D E NOVATIONIBVS, E T aliam transferre„poſterior ſtipulatio nouabit prlo, diede DELEGATIONIBVS8S. rem, modo aliquid noui contineat, id eſt, ſi dies, ürtin
CAP. I. conditio, pignus, fideiuſſor, aut accedat aut detra- eren
3 hatur. dicto§. præterea.vbi Theoph. Sed notandum ertt
O uationem ita definit Vlp. vt ſit prioris de- eſt pro regula,& veluti axiomate cetto; nunquam ttan ouim aliam obligationem vel ciuilem vel intelligi factam nouationé, niſi à contraheutibus d uidi Naaturalẽ trãsfuſio, aliàs tran ſlatio. l. I. ſit autẽ exprellum ſit, vt noua luſtiniaut conſtituttone een
ſme tuh ags

In Ti. De ſolut.& liberat.
zum eſt, l.vlt. C. eod Iure autem in Pandectas Dhen, ectatur quid actum magis quàm quid di Ehre 2. Sæpe ctenim luriſconſuti nouationem ſh non eſſe aiunt, quod actum eſſe non appa- ſ ita fuero.& ſequenti. l. ſi Stichum. S. idem llus. Hinc conſequens eſt cũ vnus promittit ſim. dteer quod alius debet, quia nihil nouatum eſt, v- aue obligatum manere, ſed ita vt vno ſoluente melibererur.ſi Stichum.§. vlti. niſi res diuerſæ in Kauque ſtipulationem deductæ ſint, veluti fundus GeGeſtimmatio.fundus.
Luis poßit nouare. C( 1P. III. ſ ſui iuris eſt,& bonorum ſuorum habet
dminiſtrationem, quin nouare poſsit, dubiũ
metkalius autem eius nomine non poterit, niſi niocurator omnium bonorum aut ſpecialiter
1 mandatum ſit. l. nouare. hic. l. non abſtulit. C. ed ratihabitio ſequens nouationem mandato ampatatur.liſi quis abſente. Filiusfa. nouare non wrelzlicet interdum ei rectè ſoluatur.l.filius. l. non Meoex quo liquet perpetuum non eſſe quod dici- veum cui recte ſoluitur nouare poſſe. I. cui rects. pupillus ſine tutoris autoritate, prodigus cui bonis neerdictum eſt,& aliæ huiuſmodi perſonæ non ouant.1zLnouare. Tutor pupilli, curator furioſi, ua demum nouarc poſſunt, ſi pupillo furioſo, aut prodigo id expediat. l. nouare.l.vlti. Seruus non po- dnouare, niſi habeat peculij adminiſtrationem, quo caſu peculiarem obligationem ei nouare per- mittitur,niſi donationis cauſſa id faciat. l. ſeruus J. V geruus vgus ex reis ſtipulandi cõmunem tantũ bligationéẽ nouat, idque argumentis cõfirmat Ve- uleius.]. ſi rem.§.ſi duo. Qui ſolutionis tantũ cauſ- adiectus eſt ſtipulationem nõ nouat, quamuis ei lui poßsit. cui rectè. quod& de eo cui quis debi- te ſuũ ſoluere iuſsit traditum eſt. I. ſi. debitorem.
De effectunouationis. CA P. II1I.
Etus obligatio perimitur, nouaque naſcitur Wobligatio ex ſtipulatione poſteriore. Pœna am quæ promiſſa fuerat in poſteriore ſtipula- iminime reperita intelligitur. l. ſi creditor. Idẽ- gupignore& vſuris conſtitutum eſt. l. nouatio- ieſemptor.& quia vetus obligatio omnino extin- utur perindeque eſt, ac ſi cõtracta nunquam fuiſ- kil moram fecerit promiſſor, per nouationem ea
Fungatur.lſ Stichum. l. quoties.
De qelegationibus. CA P. Py.
— fit dupliciter: per ſtipulationem& I liis cöteſtationem. l. delegare. Per ſtipulatio- emyputa cum debitor meus creditori meo, vel alij
culiuſterim rem miht debitam promittit. Tres igi- au perſonx hic neceſſariæ ſunt, delegans, debitor, 3—& creditor, ſiue alius cui fit delegatio, amumquc conſenſus requiritur. l. nec creditori- 8Ceo. Ac delegans quidem quomodo volunta- iam declaret, parum refert. I. delegare. 2. hic. ugus autẽ reus ſeſe verbis obligare debet cre- „Mcni delegatur. 1. C. eod. Per conteſtationem
elegatio, velutt ſi quis pro reo conuento iudi-
cium ſubeat,& litem conteſtetur non inuito acto- re. d. l. delegare. l. ſolutione. infrà de ſolut.
Eſfectus delegationis. C4 P. VI
Elegatione fit nouatio. l. z. 3. Cod. cod. Nam
cum creditori meo vice mea reum delego, duplex perimitur, illa nempe qua teneor creditori meo,& qua mihi debitor meus obſtringitur, no- uaq; naſcitur obligatio, qua tenetur debitor meus creditori meo. Eſt igitur valde vtilis& neceſſaria, qua debitoris debitor à chirographario crediore non aliter conueniri poteſt, quàm ſi delegatio fa- cta fuerit.l.penul. Cod. codẽ. Item is qui vendit no- men, aut mandat actionem alteri abſque delegatio- ne, nihilominus aduerſus debitorem ſuum experiri poteſt, præterquam in exceptis caſibus, qui verò de- legauit, nullam amplius actionem habet. dicta l. 3. Excipitur qui debitorem vſusfructus delegauit ali- cui. Nam vſusfructus perſonæ cohæret,& mutata perſona non idem, ſed alius eſſe vſusfructus intelli-
gitur. Itaque delegatione obligatio mero iure non
nouatur, nec perimitur. Attamen propter conſen- ſum ex bono& æquo exceptio doli aduerſus dele-
gantem competit delegato. l. 4. hic. Debitor qui
ſciens patitur delegari ſe, exceptionem ſi qua ſibi competit, videtur remittere. Si ignorans, nulla po- terit exceptione aduerſus creditorem vti, ſed con- tra delegantem condictio dabitur. I. ſi quis delega- uerit.& ſequent. Exceptio quæ obiici poterat dele- ganti, non poteſt obĩici ei cui facta ſit delegatio, niſi cadem ratio ſit. l. doli. l.ſi Titius. b
IN. TIT. III. DE SOLVTIONIBVS ET LIBERAITITIONIBVS.
Oſteaquam tractatum eſt de nouatione, 8 V qui eſt primus modus tollendarum obli- Lationum, de altero, id eſt de ſolutione vi
ldendum eſt. nam ſolutione cius quod de-
betur, omnis tollitur obligatio.§. 1. Inſtitut. quibus modis tolli. obligat. Haber autem hæc res tales lo- cos præcipuos, Quid ſit ſoluere, quæ res ſolui de- beat, quis, cui&c. de effectu ſolutionis,& iis quę ſo- lutioni affnia ſunt.
Quid ſit ſolutiv. O52 P. I.
Sluere is dicitur, reditarem reauear 4. qui ſic ſoluit. 55.1 ſolutam.
49.I. qui mandat. 56 Item qui facit quod facere pro- miſit. l. ſolutionis. de verborum ſignific. Quod ac- cipiendum eſt, cum torum verbum ad rem, non ad perſonam aut obligationem refertur. Nam cum reum ſolutum, aut rem ſolutam dicimus, liberatum eſſe reum& ſublatam eſſe obligationem intelligi- mus. J. ſolutione. 54. l.prout. hic. quod quibus mo- dis fiat poſtea docebimus. D iffert ergo ſolutio à ſa- tisfactione, quia ſatisfit creditori, cum eius deſide- rium quoquo modo impletur licet non numeretur pecunia debita.l.. ſupraà qui ſatiſda. cog.& hec ſatis- factio loco ſolutionts eſt. l. ſatisfactio. iuc. IIy z
1085
——npvpwê·p=éqq—q—
öhöoöböb
Ü—- mͤͤͤZõ—1—11—1—

10⁸6
Quid ſolui debeat. C A. II.
V Ttollatur obligatio ſolutione, rem quæ de-
betur ſolui oportet. 5.1Inſtit. quibus modtol. oblig. l.t. ſuprà de rebus cred. Rei appellatione, pars hic continètur, vt ſicut totum ſoluens in totum li- beretur, ſic partim, pro parte liberatur:& hæc diui- ſio in rebus pondere, numero, menſura conſtanti- bus He, in aliis intellectu in partes ſcilicet, pro indi- uiſo.I.&ſi ſti pulatus.§. qui decem, l. cùm Stichus.l. qui hominem in princ.& l. ſi decem. hic. l.2 ſuprà de vVerborũ obligat.& l.ſi non ſortem. S. qui decem. de condict. indebit. Quid ergo ſi duorum hominum in genere ptomiſſor, Stichũ ſoluerit,& deinde eiuſ- dem dominiutm rurſus creditori dederit. Marcellus ait liberari eum, atque ita duorum hominum debi- tor vnum bis ſoluendo in totum liberatur, nedum pro parte, quod vtique paradoxum eſt,& iis, qui ad ſubtilitatẽ magis, quàm d æquitatem reſpiciũt falſam videri poteſt, I. ſt quis duos. eadem ratione debitor quãtitatis eius partem ſæpius ſoluendo nõ nunquam liberatur,vt idem Marcellus ſcribit dict.
1. ſi quis duos. Sed vtroque caſu non partem, ſed to-
tum rectè ſoluiſſe dicitur. Igitur ad tollendam om- nino obligationem, toram rem quæ debetur fſolui neceſſe eſt. Rem autem is demum ſoluere intelli- gitur, qui integram perfectamque dat, vt nec iuri quicquam deſit, nec morari poſsit à debitore, 1 ſi rẽ meãd, letiar, l.cùm quis.§. qui hominem. l. qui dect. §. vlt. l.eum. liſi hominem. l. cui tes. Proinde rem de- biram, quæ facta eſt deterior ſoluens ſoluere nõ di- citur. l. qui ſibi. Exempli gratia, qui hominem vul- neratum, aut pecuniam quæ æroſa auctoritate pu- blici ſublata eſt. l.creditor. 10. Sed& qui tardius ſolui, eum quoque minus, quàm debeat ſoluere in- teropretamur. l. ſolidum. multo minus rem alienam
licet debitam ſoluens liberatur, l. Caßsius. quod eſt
accipiẽdum niſi res poſtea vſucapta fuerit, aut nu- mi coniuncti, l. is qui alienos. I ſi alieni. lis cui. Ex eo autem quod dictũ eſt rem debitam oportere ſolui, multa conſequũtur, ſi quod ſub conditione debetur ante condirionis euentum ſolatum fuerit, non niſi ca exiſtente liberatur. l. ſub conditione. Qui tutus eſt exceptione perpetua, nihil agit, quia non debet. Naque ſolutũ condicere poteſt. l. qui hominibus.§.
vlt.j. qui exceptione. ſup. de cond. indeb. Aliud pro
alio non rectò ſoluitur. l.tum à quo, C. eocl. excipe niſi debeantur nummi, quos in aliam formam co- gitur accipere creditor ſi ipſius non intertir veluti coronatos pro ſolatis. l. Paulus. arg.J. quæ rrinſe, cus. ſuprà de verb. obli. Item excipirur ſolutio ſi vo- lente creditore facta ſit.l. manifeſti.¹.pen. C. eo. quod dupliciter intelligi poteſtnam aut ab initio conue- nic, vt res alia ſolui poſsit, quàm qusę in obligatione eſt, veluti ſi quis promiſerit decem in mille,& hoc caſu donec lis conteſtata fuerit, ea res ſolui poterit. Lſi quis ſtipulatus fucrit. Conuentio tamen de pi- gaore in ſolutum dando non præiudicat debitori, quominus debitam ꝗ uãtitatem perſoluere queat.]. quamuis. quia lex commiſſoria in pignoribus re-
probatur..vlti. C. de pactis pign. aut nihil conuenit, ſed tantùm creditor rem alienam accepit,& tung
ſolutio parit liberationem, niſi error interuenerit. d, 1. manifeſti l. ſi cum aurum. Sed ſi ſoluta res poſtea
14„
Franc. Duareni luriſconſ.
fuerit euicta, vel pro parte tantùm, adhuc pro ſolido durat obligario. l.ſi quis aliam. Atque alia res inuito creditori tunc ſoluitur, cum rem debitam reus no
poteſt ſoluere inopia, authent. hoc niſi. Cod. d00 Quxricur ſi Stichus, aut Pamphilus promittatur
ſub alternatione, vter ſolui debeat. Reſpondeo cſc.
Gionem eiſe debiroris, niſi alter perierit. l. ſinem. ptione, ſupr. de contrahend. empt. aut niſi alter uc. rit ſtipulatoris, cum ſtipulatio contracta eſtlaui decem. 6. Stichum. hic. du
Quando& vbi ſolutio fieri debeat. . A4L. 111. W 8 Vod debetur in diem, ante diem ſoluipoteſt, KA lccet ante diem non poſsit exigi. l. quod n diem. ſupr. hic. l.creditor diem. de verbor. ſign. quod debetur purè, ſtarim exigitur etiam ab inuito, ſed
cum aliquo temperamento temporis, I. quod dici.
mus. l ſi quis filium.§. collatio. ſuprà de collat bon, tempus aurem relinquitur arbitrio prudétis iudicis definiendum, vt in L.I. ſuprà de iure deliberan, Item Opportuno loco& tempore, ſolutionem herio- portet. l. ſi ſoluturus. b 3
A quo fiat ſolutio. CA P. IIII.
Mprimis debitor ipſe ſoluens liberatur, niſi ſi
pupillus, quo caſu auctoritas tutoris eſt neceſſa-
ria, l. quod ſi fortè.§.vlti. Sed& ſi in reatu ſit, adhuc ſoluere poteſt. Sed& idem dicendũ de herede reſti- tuere grauato, ſi ante reſtitutionem ſoluerit.. ante reſtitutum. t04. hic. Cæterum nihil refert an debi- tor ipſe an procurator, vel alius quiuis eius nomine ſoluat. Nam à quocunque debitum ſoluatur, etiam inuito debitore cõôtingit liberario. l.ſi pro me.ſolii re. hic.l. MAnifeſtõ. C. eo. Sed ci qui pro inuito con tradicente ſoluit aduerſus debitorem nulla ſuper- eſt actio: nam nec ſoluens creditori alięno ad cedẽ- damiactionem eum cogere poteſt, l. nuùlla. Cod co- Alia eſt cauſſa procuratoris omnium bonorum qui mandati actionem habet, quamuis dominus ſolutionem ratam nõ habeat.l. qudlibet. Si tamen procurator meus pecuniam meam quam pro me, vr creditori meo pro me ſolueret acceperat, nõ no- mine meo, ſed ſuo potius dederit, ea ſolutione non liberor. l. Caſsius. Tutor pro pupillo recte ſoluit. dpilli. Seruus actor pecuniam à domino debitam ſoluere poteſt, ſi modò exigi potuerit; nam genet- liter notandum eſt, quoties mandat alicui debior vt ſi debuerit, ſoluat, id demum mandato contineti quod exigi poteſt, non quod naturaliter tuum de- betur.. ſi is cui.§. Flauius Ianuarius. fldeiufſotloluit pro reo, niſi actum ſit, vt reus aliquod opus ſuis manibus perficiat. l. inter artifices. 31. hic.
b Cui ſolutio fat. ¶ P. 7: ⅔⁴⅓Reditori rectè ſoluitur,&ſi creditor non fus⸗ K rit tempore ſolutionis, ſed poſtea creditot elle⸗ Cus ſit conualeſcit ſolutio, nec ſolutum repetitur. pupilli.§.vlt. Sed& tunc quoque effectũ haber ſo⸗ lutio, cum creditori ſolutum eſt, qui poſtea creditor eſſe deſiit, cuiuſmodi eſt hæres qui reſtituitur,vt ab hæreditate ſua abſtincat.J. filius qui. Quid ſi credi: tor in reatu ſit, Marcellus ei rectè ſolui ſcribit.1reo- Quid ſi ſit pupillus‚ ei nõ recè ſoluitur abiänun
rorts ſui auctor itac. l. pupillo. hec ſoluẽs liberat te( 3 eTore. Pa ſed iter
andigel
auckcdu
abautem arpci d mm apllt A wwcr aaum h⸗ mcnxeſ anilli amal arllgo aault atk ſeuer
* vomia urno ſer
aüthtor duleaod und Me 1(deo
4 (ranr. 1 1-
— —— ᷣ—
l norar
1
ut dal ded da 7
—

In Tit De ſolut.& liberat.
conueniri poteſt niſi locupletior factus ic pupillus. lin pupillo. Quod eſt acci piendum,
fuci b tatia conditionis implendæ aliquid dan- ia Spilloquamuis conditiones quæ in faciẽ- lo confiſtunt, abſque tutore im pleri poſsint.. ſi ſer- uus decem.I. Stichus. lxvſumfructum. Quid ſi plures editores ſint, omnibus eſt ſoluendum. Sed ſi res udiuidua ſit,& vnus petat, ei ſoli poterit tradi, au- goritate magiftratus accedente. I. ſi ſtipulatus ſim. lancem. Vnde ſoluens dotem profectitiam patri lnefllia, aut filiæ ſine patre nõ liberatur, quia vtri- gatbeturslqui hominem.§. ſi gener.. ſi filia. hic. lcum dotem. ſolut. matrim. b Alij quaàm creditori ſolutio facta nõ valet: quod que verum eſt,&ſi creditoris maritus ſit, 1. cum uuius. C. eod. aut filius in poteſtate.Iff liumfa. hic. galhoc perpetuum non eſt, ab eaque regula multi alus excipiuntur. Primò excipitur tutor pupilli, aurator furioſi. dict. l. quod ſi fortè.l. ſolutum l. ſi ſer- uus decem. cui rectè ſoluitur, tametſi capitis reus potulatus ſit, quãuis. nec refert cuius generis ſint utotes, modò adminiſtrationem habeant. d. l. quòd forte. lquæro. Vnde Paulus inquit, Si debitor pu-
ſed iterum
ili tutore delegante pecuniam creditori ſoluit, li-
dberationem contingere, niſi malo conſilio cum tu- tore habito, hoc factum eſſe probetur. l. pupilli de- btor in prin. Is autem qui non tutori, ſed ei qui pro autore gerit, negocia ſoluit, ita demum liberatur, ſi pecunia in rem pupilli peruenerit. l. debitoris. Exci-
pitur ſecundò procurator creditoris, ſcilicet, qui
ppeciale mandatum habet, vel cui omnium rerum adwminiſtratio conceſſa eſt. l. vlti.]. ſolutio. Nam ſol- uens procuratori litis, vel ei quem falſum procura- orem eſle putat, non liberatur, l. qui hominem.§. ſi allo.hoc iure. I. ſi quis offerendum. Hoc accipien- um nii rcuocatus ſit procurator, e mque debitor euocatum eſſe ſciuerit. l. ſi ſeruus. l. diſpenſatori. J. cum quis. l. qui hominem. 5. ſi Titium.§. ſi quis ſer- o. Excipitur tertièò ſeruus actor. l. ſolutam. aut is cũ auo contraxit debitor, cum peculij adminiſtratio- nem haberct. d.l. quod ſeruus. l. fu gitiuus. liſi ſeruus. 3 icl3. Cod. eodéẽ. Excipitur quartò is cui creditor uliußsit. I.4. Cod. eodem. Nam debiror ciſoluens nino liberatur.l. pupilli. in princ. quod eſt acci- Kazum niſi mutata ſit interim eius voluntas. 1ſi am Cornelius, aut mortuus ſit.l.vltim. Excipitur un niſi iuſſus pecuniam ex certa cauſa debitã utex alla cauſa dederit. l.ſi ex pluribus.§. o. Sex- Solutio alij facta parit liberationem cum ab co adereditorem peruenit pecunia. l. debitores. l. qui ho mnnem.§ ſi prædio. cum creditor ratam habuit ſo- nlonem, vel ipſe, vel eius ſucceſſor. l.ſi quis offerẽ- um beptmd Recte ſoluitur alij qui in ſtipulatio- 3 fauurahenda ſolutionis gratia adicctus eſt. J. ve- Iqui ſibi.l. qui hominem.§. ſtipulatus hic. l.eum ere liher uorz de verborum oblig. qui ſimpli- 4 die us à iuris auctoribus dici ſolet,l.ſi ita ſti⸗ Mauus quæ eſt 9.l.nam cum. de ſtipul. ſeruo. Nam 4 adiecto ipſi creditori ſoluere videtur, d.1 ſi ſpulatus, quod adeo veiũ eſt, vt ſi fortè indebi- uper errorem ſolutum ſit adiecto, id non ab eo ecltore potius repetatur, l qui hominem. in hetere autem nõ poteſt hic adiectus nec no- acceptum ferre, quia ſolutionis tantum
cauſa adiicitur, l. quod ſtipulatus. 0. nec multum refert cuius conditionis aut æratis ſit adiectus, vt ſolui poſsit. Nam adiecto pupillo ſoluens dicitur abſque tutorum auctorirate liberatus, lſi ſtipulatus fuero. quamuis& tutori eius facta ſolutio valeat. Idẽmque de furioſo eiuſque curatore dicendũ eſt.l. Stichus..vſumfruct. Idꝗue vtilitatis cauſa eſt rece- ptum. Nam alioqui ſoluendi facultas perſonam nõ egreditur, adeò vt ſi ſeruus fuerit adiectus, debitor non poſsit ſoluere, niſi ſeruus conſentiat. l. ſi ſtipu- latus ſum l. Stichum.§.vſumfruct. eademque eſt ra- tio cius qui adiecto hæres extitit, l.ſi ſtipulatus ſum. dr. de patre& filio quæritur, an recè ſolutionis cau ſa adiiciantur, quia de revidenda eſt Pauli diſtin- ctio.l. Stichum.§. quis ſit. hic. l.eum qui ita. de verbo. oblig. Cæterum hæc facultas adiecto ſoluendi qui- buſdam ex cauſis ceſſat, veluti ſi in eodem ſtatu nõ
manſerit adiectus.l. cum quis. 38. in princ. l. Stichum.
§.vſumfruct. ↄ&. ſi creditor ipſe petierit à debitore,& litem conteſtatus fuerit.l. ſi quis ſtipulatus fuerit. J. in melle. Conſtitutum verò creditori factum eam nõ impedit.J. ſi ita ſtipulatus ſim. /9. nec ſolutio par tis. l.cum decem. nec creditor prohibetur. l. aliud. l. ſi cum Cornelius. Denique tractatur quæſtio, an di- uerſitas in re ac cauſsis obligationis, puta diei vel condictionis adiectionem inutilem reddat. De qua Pauli& Caij diſputatio videnda eſt. l. qui ſuas res. hic..vlt.§.vlt. ſuprà de verb. Matri que mandato fi- lie pupillæ negotia gerit bona fide ſoluens libera- tur, ſi negotium ex quo erat obligatus reus, cum ip- ſa matre contractum fuerit, alioqui non liberatur. l. filig. hic. qui aliena. S. quanquam. de neg. geſt.
Effectus ſolutions.. C A P. VI.
8 Olutione tollitur omnis obligatio tum natura- Qlis, tum ciuilis. l. Stichum.§. naturalis. hic.§.. Iniſti. quib. mod. tol. obligat. hinc multa conſequũtur. Pri- mum, Si vnus ex tutoribus quicquid ex cauſſa tu- tele debebatur ſoluerit, fruſtra petit, vt ſibi actio ce- datur aduerſus contutorem, vt Modeſtinus reſcri- pſit.I. Modeſtinus. Fideiuſſor tamen ſiue mandator ſoluẽs iure poſtulat à creditore, vt ſibi actionem ce- dat. Eadèmque cauſſa eſt tutoris, qui quidem ſi dã- natus quòd pecuniam debitam pupillo non exegiſ ſet, ſoluerit, poteſt ab eodem pupillo petere, vt ſibi a- ctionem cedat aduerſus debitorem, qui ea ſolutione liberatus eſt. l. Stichum. 6. ſi mandato. Nam in prio- re caſu par eſt vtriuſque obligatio, atque æquè prin- cipalis:itaque vnus ſoluens, pro ſua tantumm odo obligatione ſoluere videtur, non autem pro aliena: tametſi ei ſubueniatur, ne, videlicet, creditor bis idem conſequatur. Pro ſolutione facta à reo libe- rantur omnes acceſsiones. llimomnibus. ſed ſi duo ſint fideiuſſores, poteſt reus vnus ita foluere, vc
vnum liberet. l. 5.§. ſi duos. vice verſa ſolutio facta
à fideiuſſore, ipſi quoque reo prodeſt, niſi aliud a- ctum. l. vbi fideiuſſor. J. inter artifices. l. quoties. V- na ſolutione plures tolluntur obligationes, licet ex diuerſis cauſis naſcãtur. l. cũ quis. 6. de pecu. Inume- rationibus. Hic agitatur quæſtio, cum ex plaribus cauſsis debetur pecunia, ex qua cauſſa ſolui,& que obligatio ſublata eſſe intelligi debeat, de qua vidẽ- da aliqua iuris authorum loca ſub hoc titu l.. 2.3. 4.5.6.7. 8. LI.& z. l.ſi ex pluribus.§. vlti. lſi is cui.§. IYy.
1087
——
—
—
“

ͤſſ —
1088 Franc. Duareni luriſconl.
Flauius. J. cum ex pluribus.&[creditor. hic. l. i. Cod. beratur reus cũ res debita ſic peruenit ad credito-
eo. Secundus effectus ſolutionis eſt, quòd ſolutione rem, vt nec poſsit auocari abco, ne ci Aliquid eam
rei dominium trausfertur in creditorem, vel ſolo ob cauſam abſit, l. quoties. 6¹.I. Stichus.§.ſi creditor aſ pectu. l.pecuniam. ſcilicet ſi debitor ſit dominus. 6. Satisfactio loco ſolutionis eſt, l. latifact. ·2.Idco Nam alioqui transfertur vſucapiendi conditio, tit. liberat debitorem. vnde qui pro pecunia debita no.
ro ſolu. ſupra. Sed animaduertendum eſt tunc de- mine ceſſo cõtentus fuit, amplius petere nõ poteſt mum ſolutionem eos effectus habere, cum eã inter-& periculũ nominis ad eum pertinet.lipupilli, 969.
ueniſſe probatum eſt. Nam aſſeueranti ſolution? ſoror. 7. Compenſatio debitorem ipſo iureſi.
onus probationis incumbit.§.vlt. Cod. co. Probatur berat,& vim ſolutionis habet. I. eius Cod. eodem non ſolùm teſtibus, ſed& per apocham.l. pecunia. 8. Pado tollitur omnino ea obligatio quæ con. C. de ſolu. Refert an chirographum caucellatum ſenſu contrahitur. l.prout. l. Stichus.§.vltim. quòdſi ſit, aut redditum necne. l. mandatũ. C. eo. tametſi. ad aliter contracta fuerit obligatio, naturalis duntaxat probationem aliquando id conferat. d. l. pecuniæ.l. obligatio perimetur. l. Stichus.§. naturalis. eadẽ eſt quod debitoris. l.inductum. C. eo. Verùm hic omit- juriſiurãdi ratio. d. 6. naturalis. 9. Liberatur cũ tendum non eſt, eum qui poſt propoſitam ration?, abſque eius culpa res perit, vel deſinit eſſe in com- puta Stichi, confitetur ſibi ſolutum eſſe verbo ge- mercio hominum.l.penul. Exempli cauſſa, ſi ſeruus nerali, non videri comprehendere, niſi quod adceam alienus quem reus promiſerat, à domino manumiſ. rationem ſpectat..ſi ex pluribus. in princ. ſus ſit.ſi mihi. Alia cauſſa eſt areæ promiſſq in qua b 3 oſtea ædificatum ſit. l. qui res.§. aream. Sed cũ duæ De liberationibus. CA P. VII. res ſub alternatione promitruntur, perempta vna, nihilominus altera peti poteſt. l. Stichus. in princip. R N vVlea ſunt genera obligationum tollẽdarum 10. Nouatione tollitur obligatio, ſi hoc aduũ eſt. M ſolutioni affinia quę ad hanc partem rubri- toto tit. ſuprà de nouat. Potêſtque debitor hacra- cæ referuntur..prout.l.pen. hic. quib. mod. tollatur tione etiam inuitus liberari, quod mirum eſt, vr pu. obliga. Inſtit. Ea ſigillatim nos hic recenſebimus. ta ſi creditor aliquem ſupponat, à quo debitum ſii. Ac imprimis ſi creditor fundum pignoratum ven- puletur animo nouandi, quo caſu conueniri pote- diderit,& tantùm ex ea venditione conſecutus ſit rit. l.ſi debitor. 91. II. Cum debitor ſuccedit cre-
quantum ei debebatur. l. ſi creditor. 26. Ltriginta. l. ditori, aut contrà, confunditur obligario: proinde pupilli. 5. cum co.l. Paulus reſpondit. idem de fructi fideiuſſores liberãtur. l. qui hominem.§. quidam.Iſi- bus eſt dicendum quos ex re pignorata percepit.l. mul.§. Stichum. laditio. rz. Cum fideiuſſor ſuc- Titia. Et oblatione& obſignatione rei debitæ cõ- cedit debitori, vel contra debitor fidęiuſſori, extin- ringit liberatio. l. obſignatio. C. co. niſi aliud actum guitur obligatio fideiuſſoria,& remanet principa- lis. l.cum quis.§.vltim. l. Stichum. 95.§. quod vulgo. ſola ita demum contingit, ſi poſtea res perierit, aut I. ſi duo rei. 93. Pignoris tamen obligatio non extin- amiſſa ſit.l. qui decem.7 2. nec refert à quo offeratur guitur, niſi foluta pecunia. d.l‚.cum quis. 6. vlt. Obli.
eſſe apparcat.J.ſi ſoluturus. 39. hic. Oblatione veròo
res, moddb præſens dicatur, l. qui decem, atque ita ac- gatio quæ verbis contracta eſt, tollitur acceptilatio- cipiendum videtur quod Vlpianus ait, ſi debitor ne, l ſicut. l.prout. hic. de quo dicam ſib tit. ſeq offeèrar pecuniam, quæ petitur,& creditor nolit ac-
cipere, denegandam ei actionem, l. ſi debitor. 30. vel 1N TIT. IIII.
poteſt intell gi,& veriùs meo iudicio, denegandam DE ACCEPTILATIONIBV 3
eſſe actionem ei, qui mauult litigare quàm accipe- re, quamdiu in ea voluntate perſeuerat. Nam ſi pe- nitentia ductus poſtea accipere velit, vltima mora 2 nocet.l. illud. de peri.I& commod, rei vend.l. ſemel ur, in qua heri ſolet, vt quaſi acceptum mora. Liberatur reus abſolurione iudicis propter 2olutum habeatur quod acceptum non exceptionem rei iudicatæ. tot. tit. ſupra de exceptio. eſt.. Item per acceptilationem quib. mod toloblig rei iudic. quod accipiendum eſt de ea re quæ petita in Inſtit. Differt apocha ab acceptilatione, nam bet eſt, ac peti potuit. Nam in reliquo non præiudicat acceptilationem omnimodo liberatio conrigis l creditori ſententia, vnde quæritur, ſi pater meus vxo cet pecunia numerata non ſit, nec potedtt contta re prægnante deceſſerit,& ex cauſa hæreditaria to- eam opponi exceptio non numeratę pecunig. 1f
———
.... OST varia iam enumerata genera ſoluẽ darum obligationum, accepulario ſequt-
tum hoc quod patri meo debebatur petierim,& acceptilat. hoc titu. Porro hic titulus hos locos pto ſuccubuerim, quatenus mihi noceat ea abſolutio. prios habet qui ſequuntur.
Nam dubium eſt, quantum ego petete debuerim,*. cum incertum eſſet quot eſſent ex ea muliere na- ſcituritl ſi pater. Hic. liſi petitor, de re iud. lſed ſi reſti
Quomodo hat acceptilatio.
tuatur. de iud. Laur qui. ſi Pars hæred. petat. l, cum Cocptilatio interrogatione& reſponſione quædam. de acquirend. heredit. Keus liberatur, quia perficitur:acceptum ters vel habes? Acceptu præſcriptio temporis agenti obiicitur. Sed quandiu fero, habeo, facio. l.1 6. 8.§. acceptum. Nec refert an poteſt aduerſarius in integrum reſtitui, propter ab- L atinè, an Gręcè, an quolibet alio idiomate fatmo ſenriam vel aliam iuſtam cauſam poteſt pro eo fi- do reſponſio interrogationi congruatl. 6. I. an in. deiuſor obligari,& liberato reo adhuc conueniri utilis.§.lc. fieri autem in diẽ, neque ſub conditione interdum poterit. puta ſi lapſus ſit annus petende poteſt l. 4.&. Quod adeo verum eſt, vt die inter reſtitutionis, nec plus cum fideiuſſore experiendi, iecta, vel conditione non vitietur. l. Actus legnin ſed cũ reo tantũ ſit, l.cum quis.§. ſi quis pro reo. Li- de regulis iuris. g3
vuu b uſtr ummdedin dum acer and aut urgdiai
dapuui
nyerf nun qa- alller gäüch. neunacu ſeencer ünralter rt urrp aln kem
aldiun e que
Im lio Kkemm qun Miuone nune dan vud
rcigato
den& de nütear dipn vüoner urddiui dumd.
dipolce däuli d Knaqul düi oon
den, 4 mdeptil Anw) ſü

4
In Tit. De Prætoriis ſtipul.
QLus acceptum faciat.. Rocurator ſine ſpeciali mandato,tutor, curator
1 f. cceptum ferre non poſſunt. 13.l.& per iuſiurã. arori Seruus ne iuſſu quidem domini acce
un ferre poteſtilpen. Creditor ipſe aut eius hæ-
ue ſuccelſor acceptum faciãt.l.& per iuſiuran- 5 bætes pupillus non poteſt, niſi tutoris auto-
.
nuelI C.hoc tit. At ſi duo ſint rei ſtipulandi, v- 3 ucceptu m facere poteſt,& liberatio contingit MW, mn. d. L.& per iuſiurandum.§.vlt. 1 Cui acceytum fiat. Maillus abſque tutore acceptum ferre non po- Hllz. Nec procuratori, tutori, curatori facta atio valet. d. l.z.& l.& per iuſiurandum.§. b aur geruus acceptum rogare,& accepto liberare ellan inutilis. 5. ſeruuis.]3. ſpecies. Idem eſt in fi-
3 mil. d. 3 a inutilis, S. hliusfam. fideiuſſori facta
artytlltio vtilis eſt,& prodeſt reo. d.]J.& per iuſ 5.& ſi fideiuſſor. S. ſi ita.l. ſi cx pluribus.§. ſi in- aur non ſolùm debitori ipſi, verùm etiam hæ-
wdicius acceptum facere poſſumus. Qudòd ſi plu. stei promittendi aut plures hæredes ſint vni eo- uum red fiet acceptilatio. l. ſed& ſi.l.& per iuſiurã-
1
um hreslſi ex plurihus.
8⸗ qua re fiat acceptilatio.
EE tantüm qus debetur fit acceptilatiol. b pluribus d.l.& per iuſiurandum.§. cum qui. fade ſi debitor Stichi, Pamphilum& Stichum ac-
ceptum faciat, ſuperuacua eſt Pamphili mentio. l. ſi 5 2 1.—.. bqui gtichum. Nec refert de re aliqua certa, certõ-
aus contractu ſpecialiter, an de omnibus rebus&
s gegeraliter acceptum fiat. l.& ex vno. Ne-
lafficit tantum rem debitam eſſe, ſed ex cauſa ationis debitam eſſe oportet. Nam verbis
wiltur obligatio, quæ verbis contracta eſt.l.an in-
uis 5acceptum hic.l.prout. de ſolution. I. nihil. de iurProinde cum quis obligationem aliter con-
dam acceptilatione perimere vult, neceſſc eſt
am per ſtipulationem nouet ſecundũ formam aülianam, quæ apud Florentinum extat, l.& ex akcipitur obligatio iuriſiurandi qua libertus
lonas tenetur...& per iufiurandum. l. vt iuriſiu- nadde oper.liber. Nam ea quodammodo verbis cnntagta intelligitur. Quod verò de re debita me-
nataui acceptilationem fieri, accipiendum ſic eſt ateius rei parte, ſi diuiſionem recipiat. l. pars. cum 3 qlqui hominem& l.& per iuſiurädum. Quoties mim neque id quod debitum eſt, neque pars eius accepto fertur, inutilis eſt acceptilatio. Hinc exiſtũt dueſtiones, quas apud Vlpianum vide dict. l.& per ulurandum. Si ſub conditione res debeantur vel in
iem ytilis erit acceptilatio, cùmi dies venerit, vel conditio extiterit. d..& per iuſiuran.§. ſi is qui Sti- um ſiſub conditione. l. quod in diem.
Ehfectus acceptilationu.
mede Toli obligationem verbis contractam, vt di-
15 rhic.§. item per acceptilationem. quibus wctolloblig.lan inutilis.§. acceptam, quare om-
Co!
D. eee hadi via precluditur, mifi iuſta ſir cauſa in in- 5ieltrucionis. l.omnis. C. hoc tit. I ntellige ſi
1089 vtiliter fiat mam ſi inutiliter, datur exceptio parti, ni. ſi forte conſenſum defuiſſe appareat. dicta J. am in- utilis. in princip. Norandum nihil referre an pecu- nia fuerit ſoluta, nécne. ſſi acceptolarum. hic. Quia & donationis cauſa poſſe fier acceptilationem no ambigitur.l. z. C. hoc tit. Obligatio veròo quæ verbis contracta non eſt, ipſo iure non tollitur, ſed ope tã- tm exceprtionis. l ſi acceptolatum. Quòd accipe niſi interueniat ſuper venditione; aut aliis huiuſmo
di obligationibus quæ conſenſu conficiuntur.lvlti.
hic. Ipſs iure Quo caſu acce ptilatio non ſua natura, ſed poteſtate conuentionis valet. d.l. vlti.l. cùm em- ptor. de reſcind. vendit. Nam obligationes conſenſu contracte contrario conſenſu tolluntur.§.vlti in tit. quib. mod. tollobligat. Nota tametſi ab vna parte interceſſerit tãätum acceptilatio in his contractibus, in quibus vltro citrõquc eſtobligatio, omnes nihi- lominus obligari. d.kvlti. dicta l. Cùm emptor. No- ta etiam intereſſe inter acceptilationẽ quæ fit pro parte& ſolutionem, quando obligatio eſt alterna- tiua. l. qui hominem. hic.& l. ſi non ſortem.§. fin de condit. indeb. K IN TII. V. DEPRAETORIIS STI. DVIATIONIBVS. Va ſit pratoria ſtipulatio,& que mad- modum à iudiciali diſtinguatur, dixi in J. Lde veib. obliga.& ſmul explicaui diui-
— ſionem hic traditam ab Vlpiano, l.2. Inter exempla cautionalium referenda eſt ea, cuius me-
minit Paulus in 1 8. de ſubſtit.&c.
Quomodo interponantur ſtipulationes prætoriæ. 5 quibuſdam ſatiſdatio requiritur, in aliis nuda Trepromiſsio ſufficit. l.2.§. ſtipulationum. Nec re- fert an mihi quis caueat, an procuratori meo, ta- metſi in aliis ſtipulationibus multum interſit, 1.3. Cauere autem ſæpius quis cogitur, ſi videlicet ſine culpa ſtipulatoris cautum eſſe deſierit. 1.4 Sec cum ſatiſdatio deſideratur, neceſſariò exigitur fideiuſſor, nec ſufficeret pignus, vel auri argentiue depoſitio. l. 4. Pœnam ſtipulari licet ac certam ſummam loco
cius quod intereſt. l.6& vltri.
Quus ſit effectus harum ſtipulationum. CAP. 77 A Gitur actione ex ſtipulatu contra eum qui
promiſit; ſiue ſuo nomine, ſiue alieno pro- miſerit.. 6. Ac interdum ex ſtipulatione procurato- ris agit dominus. 1. Quædam ſingularia in his ſti⸗
pulationibus reperiuntur. Primum eſt quòd inter- pretationem recipiunt benigniorem, quàm ſtipula- tiones conuentionales, ex mente ſcilicet prætoris qui eas propoſuit. l. 8. Vnde etiam fit, vt ſiue ſtipula- tor ſiue promiſſor aliquid im mutari velit ex vulga- ri ſtipulationis formula quam Prætor propoſuit, id facere non poſsit, inuito altero, ſed an iuſta cau- ſa ſit, mutandi, Pretoris ipſius eſt cognoſcere. 1.1.§, vlti.& l.in conuentional bus. ſuprà de verb. oblig. Secundum eſt quòd hæ ſtipulationes diußonem recipiant

1090 recipiant, quoties incettam qu antitatem, id eſt, id quod intereſt cötinent. l.z hicl. pœnales. 5-Iulianus. ad leg. Falcid. Tertium eſt quod poſterior cautio tollit priorem non ipſo iure, ſed exceptione oppo- ſita, quæ exceptio his fideiuſſoribus, qui in priori ſtipulatione interucnerunt competit. l.pen. hic.
— 1N TIT. VI. REM PVPILLI VEI ADOLE 6CENTIS 6ALVAM FEORE. A P. I.
AAec cautio exigitur à tutore in commo- 3 X 4. 2„. 1* 9. 2 4„ 6 dum pupilli,& autoritate imperiòque Præ
citur. l.. ſuprà tit. precedenti. Nam abſque ſatiſda- tione quæ hic neceſſaria eſt. l 4. pupillo non ſatis proſpectum eſſet. Inſti. de ſatiſd. tut. Exigitur autem hæe ſatiſdatio ab omnibus tutoribus, vel curatori- bus, niſi ſint teſtamentarij, aut ex inquiſitione dati, [datiuus. hic.& Inſtit. de ſatiſd.tutor. Sed& curator ad vnam ſpeciẽ datus ſatiſdare cogitur. 18. hic. Quẽ- admodum interponatur pupilli nomine, ſi abſens aut infans ſir,pleniſsime tractatur in L.. 2.3.4.6. hic. De actione quæ ex hat ſtipulatione competit. CAP. II.
7
NFfecdus huius ſtipulationis, eſt actio quũ ex ea
naſcitur, eaque tunc competit, cũ& tutelæ agi poteſt, id eſt, Hnita tutela. lI. cai& contra quem detur. C4A P. III. † † Aec actio datur pupillo, adoleſcenti, furioſo liis huiuſmo di perſonis, l. 4.5.vlti.& 15. Con- tra rutorem& curatorem. l. 4.§.Item contra fideiuſ ſores eorũ. l. 41. ſi poſtea. Quod ſi plures fideiuſſo- tes ſint, inter ipfos non diuidetur actio, ſed ſinguli inſolidum tenentur, quamuis aliàs diuiſio fiat, inter aãᷣdeiuſſotes der epiſtolam D Adriani. l.vt. Ooffĩcium judicis in hac actione. C.A4r. III b (oe in tutel iudicium venit, id conſequitur
pupillus hoc audicio. l. 4.5 generaliter. I. cum
pupillus. Itaque fructuum,& vſurarum etiam ha-
Petur ratio,l.ſi poſtea. Ac tametſi res pupilli nõ pe, rierit, amen ſi non preſtetur, el commiſſa ſtipulatio intelligitur, quaſi ſalua ei non ſit, lN.cum rem ſaluam.
1N TIT. NFII. IVDICATVM SOLVI. CAE.
c ſtipulatione cauet is, qui conuenitur Nnomine alieno, Inſtit. de ſatiſda.l.ſi ad de- fendendum. Stipulatürque actor, vel alij
cius nomine puta procuratot,&c.. z.§.1.
Ag in ipſo litis initio pręſtatur, C. de ſatiſd. Cõtinet autem hæc ſtipulatio, De re iudicata, De re defen- denda, De dolo malo, Lé. quamuis à prima tantum denominetur. b De actione quæ oritur ex hac ſtipulat. CAP. II.
Recipuus effeſtus huius ſtipulationis eſt actio,
quæ ex ca naſcitur contra promiſſorem ‚eiuſ-
qus hideiuſſorem.
Altoris interponitur. Ideque Prætoria eſſe di-
Franc. Duareni Iuriſconſ.
Cauſæ huius actionis. C 4 P. I1 J lus actionis tres ſunt cauſæ, quot ſunt clauſulæ
ſtipulationis. J. 6. hic. Prima cauſa eſt re iudica. ta. Committitur enim in quantum iudex iudicaue. rit... Et ſtatim committitur, licet exactio differatur vſque ad tempus ligitimum,&c. l.i. Iudicatum ac. cipere debemus ab eodẽ iudice, cui ſe ſubdidetunt fideiuſſores, ſi fortè certi iudicis nomen in ſtipul. tione contrahenda expreſſum ſit, l.z. in princip.& penult. Præterea neceſſe eſt, vt hæc ſtipulatio com.
mittatur, cùm cadẽ perſona actum eſſet que ſtipu. 1
latione comprehenſa eſt. Eãdemque perſonam in- telligimus, quæ eandem qualitatẽ quam prius ha- bebat retinet, l.ſi ante. quæ lex alioqui non valde obſcura, in Norica editione corrupta eſt. Ad hæc de eadem re eademque actione actum eſſe oporter vt hæc ſtipulatio committatur.l. cum quærebatur, §. vlt. Secunda cauſa huius actionis eſt, res non dte. fenſa, d. l. 6. de qua multæ tractantur hic quæſtiones 13.4.5. Sed fideiuſſor ſoluere volẽs, quod ob eĩ eau. ſam debet iudicium accipere non cogitur.lex iua. 15. Cauètque ei creditor, dominum priore iudicio abſolui, liſi ex duobus. 5. vlti. Aliquando tamen te non defenſa ſtipulatio non committitur, veluti ſi lis mortua finitãve ſit. l.z.& l.cum quærebatur..hæc ſtipulario. Idem dicendum eſt,&ſi res talis ſinde qua Prætor iudicium accipere nõ cogat. Hoc enim continetur ſtipulatione vt res boni viri arbitratu de- fendatur. l. vir bonus. Aliud dicendum eſt, ſi res ta- lis ſit de qua Prætor petierit, de qua lis erat.lſi ſer- uus. Aut reus in maxgiſtratu ſit, l. ſi reus. Sed quid ſi ob rem non defenſam reus ex eremodicio ſenten- tiam ſit paſſus, an ex vtraque cauſa poterit agi pri- ma videlicet ac ſecunda? Et certum eſt ex prima tantùm agi poſſe. Quia hæ clauſulæ in formula ſti. ulationis, ita in vnum collectæ ſunt, vt veluti vna
claudantur clauſulula, ſiue res iudicerur, ſiue nen f
defendatur. Nam ſi ſeparatæ eſſent, nec continerẽ-
tur vna complexione verborum, non idem fone 1
diceremus.d.l.cũ quærebatur. Si tamen diuerſæ ſint perſonæ, contra quas agitur, ex pluribus clauſili agi poteſt. lvlt. Tertia cauſa huius actionis eſt dolus malus. d.l.6. de qua in l. nouiſsima. Concipitur au- tem ea ſtipulatio his verbis, Quod iudicatum eni ab hoc iudice, niſt appellatione id irritum fiat, iem buni viri arbitratu defenſam iri, dolum malum abeſſt Alfu turumque eſſe ſpondes? Comprehenditur tamenbre- uitatis cauſa hæc ſtipulatio triplex appellatione iu- dicatum ſolui..6.&. in rebus. hic.& interdum iudi catum ſolui vnam ex tribus clauſulis demonſtuat. 19. Moribus Gallorum fere antiquata eſt heęc ſiipu- latio. In quibuſdam tamen ſpeciebus& apud quoſ dam obferuatur, vocatúrque Caution derpractdts efter en iugement, payer le iuge. b
IN T1T. VIII.
REM RATAM HABERI EI D E RATIHABITIONE.
CAP. 1.
Aec quoque ſtipulatio præt
u Prætoris cauet is, qui alieno no
Inſti. de ſatiſdation. Quanquam
—
mine agit interdum conucn
oria eſt, quia iuſ
4 rualt Tino adn
nuuſßhu

In Tit. De priuatis delictis.
„tjonalis eſtlinterdum. hic.l.. de pretor. ſti- huns 4 qe Prætoria hic potiſsimè diſſeritur. Age- hrdee dicitur nomine alieno, etiam is qui quo-
us alienum perſequitur, vt puta qui ſti..
ionem damni infecti poſtulat. non ſolùm. ſed
un zemum exigitur hæc cautio à procuratore, n certum eſt, an mandatum habeat, nec ne, J.
mzar. A tutore& curatore non exigitur.. 6 dh c.& Inſtit. de ſatiſdat. Ac ne à procuratore an reiniſi in certis caſibus, I.tutore. l.procura- M hic.l non ſolùm de procurator. Peti debet un cõteſtatam. l. Pomponius.§. ratihabitio-
nocu. Formula huius ſtipulationis traditur, rator, 23. in qua formula continetur etiã
io, Amplius non agi peti. Et videntur ſimul
lim conſueuiſſe. Apud Frãcos hoc iure vti- vtprocurator qu ſine mandato interuenit, in- auempus preſtitutum à iudice aut mãdatum do- uniaut ratihabitionem oſtendat, alioqui decerni- iu abſentia, ſcu defectus ex eo die quo falſus pro- auntor interuenit, alibi cius ratione obſefuatur, vt
ne mandato nemo admittatur. Mealkione ex hac ſtipulatione.( A P. II.
Xhac ſtipulatione datur actio, tam aduerſus procuratorem qui promiſit, quaàm aduerſus fi- dullorem, ſi dominus eundem actum retractaue-
c0
RRANCISCI DvANRENI IVKRIS
rit, ratum, videlicet non habendo, quod geſtum eſt, & tterum petendo.&c. l. quo enim.§.vlt. Ratum nõ habere videtur, nõ qui quoquomodo idreſcindere,
ac rcuocare nititur quod actum eſt, ſed qui quod
geſtũ eſt improbat, quaſi procurator mandatũ non habuerit. Proinde domino impetrante reſtitutionẽ Prætextu ætatis, aut à ſententia prouocante non committitur hæc ſtipulatio, quia idem faceret do- minus,& ſi ipſe in iudicio petliſſet. l. 3. Item(peten- dum)verbum ad litiſconteſtationem refertur, adeo vt ob ſimplicem denuntiationem, aut vocationem non committatur ſtipulatio. l. amplius.
Præterea notandum eſt, vt hæc ſti pulatio cõmit- tatur neceſſe eſſe dominum ipſum petere, cuius no- mine procurator cauit, non alium.. ſi ſine.§. vlti. l. procurator. 23. Eo tamen petente qui fundũ de quo lis erat, à domino emit, ſtipulatio cõmittitur. l. ſi in- debitum.§. vlt. Sed&ſi petatur ab alio quam qui ſti- pulatus eſt, non cõmittitur ſtipulatio, niſi fideiuſſor aut eiuſdem obligationis ſocius ſit. l... l. ſi quis vni.
OMRcium iudiis. CAP. 11 7
Fficio iudicis continetur, vt tanti damnetur Oreus hoc iudicio quanti intereſt.&c. l. ſi com-
mitſa. Hinc fit, vt quatenus intereſt, eatenus condẽ.
natio fiat. l. ſi procurator. l. 8.& l. 19.
CONSVLII COMMENTIARIA IN LIB. XLVII. DIGESTORVM. SEV PANDECTARVM. b
1N TIT. I. DE PRIVATIS DELICTIS.
ſtinianus de delictis tra- (QAarurus incipit à priuatis delictis. Dicuntur autẽ pri-
uata delicta ex quibus pro-
(ditæ ſunt priuatæ foren- éſque actiones, nec publi-
cè legibus vindicantur: cu-
4 iuſmodi ſunt furtum, iniu- cxia,&c. Ac tametſi crimina
oque interdum agatur, ramen hæc criminis
o extraordinaria eſt, nec ca ex legibus profi- dlatur.vlt. Præcepta autem aliquot generalia hic nadütur de huiuſmodi delictis. Primum eſt quòd aciones deſcendentes ex delictis, ſi rei perſecutorie lntad hæredes tranſeunt. l..& Inſtitut. de perpet.& umpor actio. Quod eſt accipiendum niſi lis cum dekuncdo conteſtata fuerit. C. ex delicto defuncti. in- quantum hæredes cõuenit. Heredibus tamen fere
dompetunt he actiones, excepta iniuriarũ actione, mtie dicitur. Secundum eſt, quòd actiones quę ex
delidis naſcũtur, noxales ſunt,& noxa caput ſequi- turli. ylt. Tertium, pluribus delictis concurrẽ- ides plures dantur actiones. Nec ea res dubitatio- em habet cum plura admiſſa ſint, vt in exemplis
Vlpiano adductis. l.z. Cum autem vnum tätum
niſum eſt, ſed diuerſi criminum tituli diuersaq;
nnamaior quæſtio eſt quę alibi tractatur. l. qui oum ſupr ge actio.& obligat. Quartum ſi quis milbiure ordinario iudicique ciuili, criminali-
ter agere velit, ex huiuſmodi maleficiis in crimen ſubſcribere debet, ſicut in cęteris criminibus quæ ex legibus oriũtur. l.vlt. Arbitror tamen ei cuius inter- eſt tantum non cuiuis è populo hanc executionem accuſationemve competere, quamuis id certi iuris non ſit, vt meritò priuata hæc delicta dicantur.
—
IN TIT. II
DE FVRIIS.
Quid ſit furtum.( A P. 1.
Vrrum eſt contrectatio rei frauduloſa lu- L crifaciendi cauſa, vel ipſius rei, vel vſus eius poſſeſsioniſve, quod lege naturali prohibitum eſt admittere. I.I. Dicitur, cõ- trectatio, quia nec cogitatione nec verbo nec ſcri-
ptura, ſed contrectando furtum fit, l...l ſi quis vxori.
5. neque. Linficiando. Id ſuadet à uνμνν verbi, cũ tam apud Græcos quàm Latinos à ferendo dicatur, vt Paulus ait. Hinc fit, vt is qui ſimulabat ſe procura- torem eſſe, effecerit vt vel ſibi, vel cui me delegauit promitterem furti cum eo agere non poſſum: quo- niam nullum corpus interuenerit, quod furandi ani mo contrectaretur.l. ſi is qui. 77. Nihil autem refert an vnus tantum, an plures aliquid abſtulerint quod ab vno ſolo fortaſsis auferri non poterat.¹. vulgares. §.vltim. Notandum tamen eſt amotionem rei non ſemper hic requiri: quoniam ex contrectatione rei quæ non aufertur, plerunque naſcitur furtum.
b l.vulga
1091
——— Be ees —„=-“

1 1 4 1 8 1
1092
Lvulga.§.vlt.& l. qui ea mente. Dicitur præterea in de finttione(Rei.) quod verbum de re mobili tätùm accipiẽdum eſt L.verum. hic. 25.& J. quare. de vſuca. Tamciſi autem rei propriæ aliquando furtum fiat. L. is qui rem. 61.& 68.tamen vtplurimum rei alienæ furtum eſt. l. falſus.. qui alienum.& l. qui ea mente. Nam qui contrectat rem cuius dominus eſt,& in ua nihil iuris alius quiſquam habet, fur dici non poteſt.l.falſus.§.1.Sed& rei cõmunis furtum quoq; fieri poteſt, quia pro parte aliena eſt. l.ſi ſocius. Ijtem filiorum noſtrorum quos in poteſtate no- ſtra habemus, furtum nobis fit. l. ſi filius.& l. mater.
De re hæreditaria variatum olim fuit, ſed tandem
oObrinuit eius rei furtum non fieri: quia in nullius dominio eſt, cui furtum fieri poſsit. Quod tamẽ eſt accipiendum niſi ea res ad ius alicu: us, quoquomo- do pertineat. l.hæreditariæ.& ſequen. Dicitur, frau-
duloſa. Quta is qui domino volente, rem contre-
Ktar, vel cum dominium velle exiſtimat, furtum fa- cere non dicitur, I. qui re. 78. l.inter omnes.§. rectè. Conſentire autem dicitur, is qui ſciens non cõtra-
dixit, niſi pudore, vel alia re huiuſmodi prohibea-
tur. lipen. Sanè conſtitutio Iuſtiniani hypotheſim refert, in qua furtum fit volente domino, l. ſi quis ſeruo. C. de furt. Sed ſi hypotheſim recte expenda- mus, conſentit quidem vt res amoueatur, ſed nõ co conſilio vt ea careat, ſed potius vt à fure cam repe- tat. Dicitur in definitione, Lucrifaciendi gratia. Quo-
nià animus interuenire debet lucrificandi, nec alio animo res contrectans furtũ facit, l. verũ. 40.I. qui in-
iuriæ. Lucrari autem is dicitur, qui rem amouet vt
alteri donet, vel commodet: quia ſpecies lucri eſt, ex
alieno largiri,& beneficij debitorem ſibi conſtitue- re. l. ſi piguore. 5.]. Sed notandum eſt, furem pecunie etiam ſacri nomine teneri, quamuis animum ſacri
ſurripiẽdi non habuerit,l. qui ſacrum. Sacrum enim
pecuniæ cauſa habere vult, tametſi aliàs eum habe- re non curaret. Dicitur, yſus, poſſeſtioniſve. Quia fur-
tum facit, non tantùm is qut lucrari vult proprieta-
tem, ſed etiam vſum eius, aut poſſeſsionem, l. qui in-
uenta.l. ſi pignore.l fullo. Additur ad finem, Suod lege naturali,&c. Quod quamuis in hac diffinitio- ne parum vidcatur neceſſarium eſſe, tamen huius iuris fontem oſtendit. Nam iuris naturalis ac diui- ni preceptũ eſt, Non furtum facies. Vnde dominio- rum diſtinctio dicitur iuriſgentium eſſe. I. ex hoc aure. de iuſtit.& iure. Et inter iuris precepta refer- tur ſuum cuique tribuere, neminem lædere. Hinc etiam alibi dicitur, Furtum natura turpe ac inho- neſtum eſſe.l. probrum. de verbor. ſign.& iure natu- rali prohibitum eſt. Atque vt acquiſitio dominij à naturali poſſeſsione cœpit, ita furtum quod contra dominorum diuiſionem admittitur, iuri naturali contrarium eſt,& multò magis iurigentium. Quod autem impunitum fuerit olim apud quoſdam vt Aegyptios& Lacedemonios, videre eſt apud Gel- liũ, Alexandrũ ab Alex. Diodorum Siculũ& alios
humaniores authores, poſtea cœpit furtum cer-
ta lege coerceri iure ciuili& Il. 12. tab. quæ iure pre,
torio deinde confirmata eſt, quod videre licet apud
Gellium,& in l.i ſi quis teſtam. lib. b
b Furtorum genera. CA P. II.
(Qamede furi& oblati mentio eſt in inſtit. tit. de oblig. quæ ex delicto naſcun.& apud Caiũ
Franc. Duareni luriſconſ.
lib. 2. Inſtit. conceptum autem furtum dicit Gellius per lancem& licium lib. II. cap.18. Quia vt Feſtus ait lib. Qui furtum quærebat in domo aliena, licio cinctus intrabat, lancêmque ante oculos tenebat propter matremfamil aut virginum præſentiam ſed hæc in deſuetudinem abierunt. Ac hodie ſuperſunt duo tantùm genera furtorum: manifeſtum& nec manifeſtum. de quibus ſatis prolixa diſputatio hic eſt. l. z. 3. 4.5.6. 7.8.34. R 357f. Qua actio detur ex furto. CA P. III.
Væ ſunt pręcipuæ actiones ex furto. Vna eſ 5
cõdictio furtiua, qua rem furtiuam perſequi-
mur,& ea datur tantum domino. l.eum qui..quax.
lis. De hac pauca hic traduntur, ſed ſub tit. de cond. furti. plenè tractatur. Eſt& actio furti quæ datur ad pœnam, de qua copioſifsimè hĩc tractatur. Cui datur actio furti. CA P. 1111. Crio furti datur ei cuius intereſt rem non Aſurripi, quamuis dominus non ſit..10. is cu- ius.87 Hinc multæ& variæ queſtiones oriũtur quæ lectionem tantum requirunt.l.eum qui. linter om- nes.§. ſi ſeruus. liſi dominium.l. ne cum. l. ſerui. Contra quem detur. CAP. I.
T Aec actio non modò aduerſus furem datur,
ſed etiam contra eum, cuius ope& conſilio
furtum factum eſt. l. in furti. ĩ.l. ſi quis vxori. 5.cum
Titio. Hinc illa apud Ciceronem formula, Ope con-
b ſiliquo tuo furtum factu eſſe,&c. lib. 3. de natura deo-
rum.& Inſtit. de oblig. quæ ex delicto naſcun. Con- tra filium aut ſeruum non datur in quos ſtatuere
& animaduertere nobis licet, l. ſerui& filij. Contra impuberem ita demum datur, ſi is doli capax ſitl. impuberem. Contra hæredem non datur, quia præ- toria& pœnalis eſt. l. ſi cum quis. hic.§.i.Inſtitut. de perpet& tempo. actio. Contra dominum ipſum a- liquando datur, vt puta ſi rem pignoratam ſurri⸗
uerit. l.in actione. 19.§.vlt. Noxalis eſt& noxa ca- put ſequitur.l. ſi cum qui.i. ſi ſeruus.
Qualis ſit hæc atiov. CA E. VI. Rætoria eſt ſiue ſit furti manifeſti, ſiue nec ma. nifeſti. Nam&ſi furtum puniretur lege decem
uirali, amen hanc pœnã dupli, vel quadrupli Præ- tores adinuenerũt, Inſtit. de perpet.& temporalibus
actionib.vbi Theophilus. Furti manifeſti aciiope.
petua eſt, nec manifeſti anno finitur. 1i. Inſtitut de perpet.& tempor. actio. Quomodo furti agendum ſit. Et quid exprimi debeat, intentione traditur'in l. in actione.“ Quodnam ſit offfcium iudicis in hac alline. C4r. VII.
Eus qui hac actione damnatur ad pœnam anl
4
demnäu
rnr aitone Aririn a ltu
uut
din ſao
unaeria:
nxelix. ,
dupli ſi furtum nec manifeſtum ſit, ad penam iai W
verò quadrupli, ſi manifeſtum, l. qui vas.. ſi pigno-
re. Sed quid duplatur aut quadruplatur? Reſpom
deo ſi quis agat vt dominus, duplari pretium rei! in ſua. 5i.l. ſi vendidero. Alias duplatur id quod im
tereſt. l.in tabulas. l. quidam tabularum. linficiendo.
0.*.* X„ Damnatus hoc iudicio notatur infamia, qua Pre- ſes prouinciæ non poteſt eum eximer
notam remittere. l. quid ergo.§. pœna grauiorde his
gui notantur infam.. 8.—. he aliis
e. I. non po⸗ ſa teſt. Poteſt tamen qui de re cognoſcit ex cauſa hãc
— ,—,

ninion 1
In Tit. Furti aduerſus nautas,&c. 1093
pe alius iadiciu atque pænis aduerſus fures proditis. 5 C.A₰ P. VIII
Ex duodecim tabularum permittebat furem idere, diurnum ita, ſi ſe telo de-
2* puta ſi quis rem ſacram aut publicam ſur- mrit. infrà ad leg. Iuliã peculatus. Sed notandum um qui ciuitati alicui aur municipio pecuniam araxit, in legem Juliam non cõmittere, quia pu- ates in ea lege ad rem populi Romani tantùm
wfettut. lcum qui vectigal. de verb. ſignific. quod&
Dapinianus reſpondiſſe mihi videtur. l.ob pecuniã.
perum conſtitutionibus imperatorum lex Iulia ad
uitates quoque producitur, vt Martianus ait. l.4. ylt ad leg. lul. pecu. Itaque ita mihi videtur Pap.
cum Martiano conciliari poſſe. Simile quiddam le-
gruin lannonam. de extraordi. criminib.
1N TIT. III.
DE TIGNO INIVNCTO.
Egis 12. tab. verſus huiuſmodi extat: In
⅓ eum qui tignum alieno ædiffcio, aut vineæ iniundtum habebit, in duplum adtio eit.
1 Ealex generaliter ſanxit, ſed ſpecialiter nunc locum perrinet. Cùm is iniunxit ſciens pru 8, cum ea actione de tigno iniuncto& actio ad ahibendum& rei vindicatio concurrit, quod dolo oßidere deſierit. Contra aduerſus eum qui afide iniunxit ſola actio de tigno iniuncto com tnec ad exhibendum& rei vendicatione agere
cet. Adeo.§. cũ in ſuo. de acquir. rer. domi. l. gem- nad exhib, quandiu manet ædificium. Quia cùm lisex aliena materia in ſuo ædificat, ædificij do- diaus fit, non materiæ. l. adeò.§. cũ in ſuo. de acquir. lomi, Veruùm quandiu manet ædificiũ non po- niadicari, ſed darur actio ex lege duodecim ta- dam, quæ dicitur de tigno iniuncto, in duplum. aliy iure ſingulari cõſtitutum eſt, ne ædificia di- man,&c. Sed nec actio ad exhibendum compe- tlgemma. ſuprà ad exhibendum. Quod autem
drmus nec vindicari nec ad exhibendum agi, ſic cipiendum eſt, ſi aduerſus dominum ædificij, ve- m igni poſſeſſorem agamus, vt tignum eximatur. 4 Nam agi contra eum poteſt quaſi dolo poſsidere
letit.Lz. vt ſcilicet in litem iuretur,&c. l.in rem.
gnum. de rei vindicat. tigno interim manente.l.
utes Hevlt. de ſolut. Verba enim legis apud Feſtũ
clunt, Tignum Idͤibus iunitum Vindicato, e ſol-
miMNotandum eſt legem duodecim tabularum lo- qulde tigno furtiuo. I.I.& 2.& l. de co. ſuprà de do- mamter virum& vxorem. Vnde probabile eſt ad- lus cum qui bona fide poſſedit, hanc in duplum
onem non dari. Pręterea animaduertendum eſt,
ſaus utem conteſtatus fucrit, in hac actione vin- gur non prohiberi. I. vlti. quia actiones duæ ſunt one non tolluntur. Si verò duplum iam
„
conſecutus fuerit, amplius vindicare non poterit.. cum in ſuo. Inſtit. de rerum diuiſio. 4
1N TIT. IIII
SI QYIS TESTAMENTO L.I. BER ESSE IVSSVS ERIT.
Anc actionem proponere neceſſariũ fuit, propterea quòd ciuihs actio, vel furti vel* legis Aquiliæ deficiebat Nam ſi is qui li- L ber teſtamẽco iuſſus eſt poſt mortem do- mini, ante aditam hæreditatem dolo fecerit, ſecun- dum ſtrictã iuris rationem, impunè id feciſſe dice- tur. N on enim actione furti, aut actione legis Aqui- liæ conueniri poteſt, quia rei in qua dolus admiſſus eſt, nemo dominus aur poſſeſſor fuit. 1..1.§. Scæuola. Item etſi hæreditatem pro domina habeamus„ob furtum domino factum actio furti non com petit. l. ſerui. ſuprà de furt. l.1.§.=. Ad hæc ſeruus ob huiuſ⸗ modi admiſſum coerceri nõ poteſt ab hærede, pro- pter ſpem imminentis libertatis. I..§.. Itaque ma- gna ratio& vtilitas ſuaſit hanc actionem propone- re, quæ Prætoria eſt,& in duplum datur. Non ſoluùm utem ad furta hæc actio pertinet, ſed ad dãna quæ- cunque hæreditati ſeruus dedit. I. 1.§. non tantum. Hæc attio differt ab actione furti, quia ſem per in duplum eſt. Ab actione legis Aquiliæ, quia dolum
requirit. Verba edicti ſatis di ffuſe ab Vlpiano hic de-
clarantur. Hic obſeruandum eſt rei hæreditariæ fur- tum non fieri, quia ſcilicet à nemine poſsidcatur. Hæreditas namque domini loco eſt, in his quæ ſunt iuris, non etiam in poſſeſsione quæ facto& animo retinetur. l.hæreditariæ. de furt. l..§. Scæuola. hoc titul. Notanda eſt etiam lex Gallica, le mort ſaiſit le vif,&c.cõtra iuris ciuilis rationem, moribus tamen propter vtilitatem inducta: licet falsò quidam exi- ſtiment ex iure ciuili ductã. l. denique. ex quib. cauf. maio. lſi hærede. de acquir. poſſ.& hic. Quia pœna- le hoc iudicium eſt, ex quaſi delicto, ne deliquiſſe videatur, qui ignorans viatores non rèpulit. In iudi- cio de recepto contra ex ſuo quaſi contractu horum etiam factum præſtat. Qua in re Accurſius labitur, & certe miſerè vacillat.
IN TI T. VI.
FVRTI ADVERSVS NAV TA 5I, KXc.
Aec actio datur aduerſus nautam, caupo- nem, vel ſtabularium ob furtum, non ab — ᷣ̃ cis factum, ſed ab eorum familia. Itaque non ex maleficio, ſed ex quaſi maleficio naſci dicitur.§. vlt.Inſtit.de oblig.quæ quaſi ex malefic. naſcun. Fa- ctum autem viatorum aur vectorum, hac actione non præſtatur. L.I. ſed eorũ qui in miniſterio ſunt,& perpetuò inhabitãt. l.z. Datur hæc actio in duplum. l.z. hic. I. licet.§. in factum. ſuprà naut. caupo. ſtabul. Dixerit aliquis, Nulla igitur actio dabitur aduerſus has perſonas, ſi res à viatore aut vectore ſurrepta fuerit? Reſpondeo, hanc pœnalem non competere, ſed aliã cuius mentio eſt ſuprà I.1. naut. caup. ſtabul. Nam in ea actione quocunque modo res amiſſa ſit, citra caſum fortuitum actio datur, etiam ſi nulla vel nautæ vel cauponis culpa interuenerit.
2Z22
—(——— 8höoöoͤſͤſhſhſſ“
———— —————————————

1TI T. V I. 81 FAMIILIA FVRTVM EE- CI188E PICAITV KR. vVius actionis maxima eſt vrilitas, vt hic Vlpianus docet. 1.1. Nam ſi dominus no- 1 3 xaliter conuentus ob furtum à ſeruis ad- miſſum cogeretur aut omnes noxę dede- re, aut omnium nomine litis æſtimationem ſoluere, facile eius patrimonium cuerteretur. Itaque ſi nolit
dominus noxæ dedere, tantum præſtasc cogitur,
quantum ſi vnus liber furtum feciſſet. Idemque de damno iniuria dato dicendum eſt, propter ſimilitu- dinẽ rationis& æquitatis. 1. illud. ad leg. Aquil. Alia eſt cauſa plurium ſeruorum ſimul iniuriam facien- tium. l.ſi plures. infrà de iniuriis. quoniã eo grauior eſt ihiuria, quo à pluribus fit. Item ſi plures album Prætoris corruperint, ſingulorum nomine damna- tur dominus, quia contempta maieſtas Prætoris hic vindicatur. lſi familia. ſuprà de iuriſdict. b
1NLTIT. VII. XRBORVM FVRTIM CAE- SARV M.
CA v. I.
, Vius actionis cadem cauſa eſt quæ legis 8 Aquiliæ. l.5. Qui enim furtim alienas ar-
bores cædit, damnum iniuria dat. Eſt ta- Et ab ea differt, quia hæc atboris cæſæ tantùm no- mine competit, non etiam extirpatæ,& l. fur- tim. Nec ſufficit arborem cæſam eſſe, ſed furtim & clam cæſam eſſe, oportet. l. facienda.§.vltimo. Piffert etiam ab actione furti, quia hæc ob cæſas arbores etiam ſine animo lucrifaciendi datur. J. fa- cienda. Cum hac actione concurrunt plærunque
legis Aquiliæ cri minalis, actio locati, actio furti, in- terdictum quod vi aut clam, quòd ſi pœnales ſint actiones non concurtentes, quæ plus continet prius intentata altetã conſumit. Si quæ minus contincat prius intentetur, ex alia quod amplius in ea erit, con ſequi licebit. An idem eſt, cum altera ſit rei perſecu- toria, vt locati, dubitari poteſt,& communiter obti- nuit idẽ ius eſſc. l.. de tut.& cur, licet verba ll. huic ſententie repugnare videantur.l. ſi ſeruum de oblig. & act. Alitérque interpretanda ſunt.
Cui C contra quem detur. CA P. 7I.
Atur domino arborum cæſarũ. I.. id eſt, ei in cuius fundo origo eius fuerit. 1.6. At ſi plures domini ſint, omnnibus datur actio, ſed vna poœena ei
ſemel preſtatur. l.ſi plures. Dominum hic accipimus etiam eum qui fundum vectigalem habet. lz. Sed&
ſi quis agrum vendiderit, nihilominus ei dabitur
actio. J.vlt. Hæredi autem cæteriſque ſucceſſoribus
datur. l.7. Contra eum qui cædit vel manibus ſuis, vel alterius ope. Lfurtim. 8. Ac ſi plures cæciderint cum ſingulis inſolidum agetur. ſi plures. Nam da- tur aduerſus hæredem. l.7. Ofhcium indicis. CA P. III. Fficium iudicis in hac actione eſt, vt ad du-
plum condemnet. l. 7.§.vlt. Duplatur id quod
intercſt, in qua æſtimatione deducitur pretium ar- borum, quæ aſportatæ non ſunt. l. 8. Præter hanc ci- uilem actionem poteſt etiam criminaliter accuſari
—
dit,&c. non contra hæredem. l.z.§. vlt.
ee men antiquior legis Aquiliæ actione. I.-.
locum etiam habet aduerſus eũ qui in ipſo admiſo
inſula. de verb. oblig.
Pranc. Duaremi luriſconſ.
is qui alienas arbores furtim cæcidit& in eum tan- quam in latronem ſeueriſsimè animaduerti. l.z.
A D TLT. VIII. VI BONORVM RAPTORVM. ET DE IVRBA.
Ve ſunt partes huius inſcriptionis, yna de vi bonorum raptorum, altera de tur- [ba, quæ duobus edictis, ex quibus hac actio profluxit, continentur. Cauſa actionls vi bonorum raptorum.
3 G6A y. 1. AAuſa actionis vi bonorum raptorum duplex eſt, vna eſt, quia dolo malo hominibus coactis damni quid factum eſt. Altera cauſa eſt, quia bona
alicuius capta ſunt, etiam ſine coactis hominibusf,
vt edicto Prætoris expreſſum eſt. l.z. in princ. Cui& contra quem detur. CA P. TZL Atur ei ex cuius bonis res eſt, licet in eius bo. nis non ſit. l.2.§. in hac actione. Datur hæredi. 1. z.§.vlt. contra eum qui rapuit aut damnum de-
Ofſcium iudiciz. CA P. I11 ficium iudicis eſt damnare reum in quadru- plum, ſi intra annum agatur: poſt annum verdò
in ſimplum. 1.z. huic autẽ quadruplo ineſt ſimplum aliter atque in furti actione. Inſtit. eod, Itaque minor eſt hęc pœna quàm furti manifeſti. Vnde oritur que ſtio cur fur manifeſtus pœnam dependeat maiorem quàm raptor, quando hic atrocius delinquit. In. terpretes hic intrincatur, nec Theophilus quidem Græcus ſatis videtur facere. Igitur prætor pœnam
pecuniariam, in raptorem temperauit, nempe me-
diocrem,& inter furti pœnam nec manifeſti,& ma. nifeſti mediam, quod publico iudicio legis Iuliæ de vi publica aut priuata deportatione, aut publicatio- ne tertię partis bonorũ coerceretur: fur autem exiia ordinem, non publico iudicio præter pœnam pecu niariam puniatur. l. fin. de furt. titul. ad leg. Iul. de vi. Eadem eſt ratio cur furti manifeſti agatur, in quu. druplum perpetuo:vi bonorum raptorum intram num tantum, in triplum pœnæ nomine. Hæc pœma
deprehenſus non eſt. Inſtit. eo. tit. Quadruplatur ve- rum rei pretium non etiam id quod intereſt.l.z. Hin hac actione. Famoſa eſt hæc actio. l.. de his qui not infam. Arbitraria non eſt, l. penult. Præter hanc cun- lem actionem prodita eſt& criminalis publicaquc accuſatio propter quam hæc actio deneganda neon eſt, quamuis ei præiudicet. l.2.§. 2. Nam hæc adtio ½ rem familiarem perſequitur, nec ad vindictam com petit ſicut actio iniuriarum. I. Prætor.. ſi dicatut:ſu- prà de iniuriis8. Præterea notandum eſt obiter à lurecon nomina indita actionibus prætoriis. Quibus auter nomina non indiderunt, in factum eneralitet ap- pellarunt, qualis eſt ex edicto ſub hoc tit.4 verlic.
hæc autem. Notandum quoque eſt raptorem quan-t
tum ad pœnam non poſſe purgare moram, Juret 1 re intelligitur ante litem conteſtatam reſtituensu l quia ex quo deliquit, moram facere videtur,&epin dä quàm fruſtrator eſt. l.Pœna. de condict furt l.pen;
de vi& vi arma. De mora, vide quæ diximus. in Im
D

In Tit. De iniur.& famoſ.libellis.
De turba. 5 4 P. 117.
Lia actio proponitut de damno, quod in tur- ba dolo malo alicuius datum eſt. l. 4in princ.
io neceſſaria, ideo viſa fuit, quia ſuperior damni dati nomine, ſi dolo malo homi-
gi ſint. Hæc autem competit quocunque ne wen coacta eſt.l. 4.5. hoc edicto: Oætera dif- 5 explicationem non habent. 1NTIT. I xX. D1 1N CENDIO, RVINA, NAV-
TRAGIO, RATE NAVE
erxpugnata.—
a datut
1
Aolſa huius actionis colligitur ex edicto Præ- coris. l.j. in princ. V aie ontra quem detur. 06 A P. 7. Aturei cuius res direptæ ſunt,&c. l. in eum. 18.
H. de furt.& eius hæredibus. 1. 4.§.vlt. Datur vntra eum qui rapuit aut damnum dedit,&c. l.x in tinc.& 13.§. non ſolum. In hæredem non datur, niſi
1 utenus ad eum peruenerit. l. 4.§. vlt.
zum iudicis eſt vt reum condemnet ad„.. 41.,5.; Pfcium iudicis eſt vt p., exercendi eius iudicij. l. 5.1. non ſolum. hic. l. hos ac-
quadruplum intra annum,&c. l.i. in princ. Ex
1 apparet hanc actionem differre ab actione furti,
quia omnino datur in quadruplum,& ſi fur depre-
Renlus non ſit Et eadem ratione differt ab actione legis Aquilix. Item neutra carum actionũ ad rece-
ptorem rerum pertinet. Ceterum huic edicto acceſ
erunt varia Senatuſconſulta& conſtitutiones Prin-
pum, quibus pœnæ tam pecuniariæ quàm crimi- nalcs infliguntur. 1.3.§.vlt. I. Pedius. l. Ne quid. Huc
iam pertinet edictum de actione depoſiti quod obealdem ferè cauſas propoſitum eſt. l.1. ſuprà de- ſt De pœnis incendiariorum quædam hic attin- guntur. l. qui ædes.§. pen.& vlt. ſed ea commodius bi tractabuntur, ſub tit. de pœnis. infra. 3
IN TIT. X dE INIVRIIS ET FAMO- SIS LIBELLIS.
PROOE M ITy M.
O Nmodè legibus coerceri debet is qui ſccontra ius damnum alicui dat,& aliquid ex eius patrimonio ac ſubſtantia minuit, verum etiam is qui in contumeliam con temptümque alterius quicquam facit, quamuis nul- lum damnum ei inferat. Eſt enim grauis vnicuique coutemptus ſui, adeo vt niſi contumelioſorum ho-
miaum procacitas cohibeatur, maximè verendum
tne ea res tumultus reipublicæ pernicioſos,& ſe- dillones pariat: Meritò igitur comparata eſt actio mutlarum, de qua ſub hoc titulo, qua huiuſmodi et e Ar cdtumelia vindicetur. Nam iniuriæ verbum quam- unr h 45 1 imerdum aliter acci piatur, tamen. hic antume-
ſ Ahntoprie ſignificat, vt ſcribit Vlpianus lib. x. Sed am ndum eſt quam iniuriam ſiue contumeliam ecud Fie, abauctorcs vindicta dignam iudicarint,& qui- ecauſis competat hæc actio.
Cauſæ huius actiouls. CA P. T. I Ege duodecim tabularum, ob membrum ru-
ptum aut os fractum,& generaliter ob quan- cunque iniuriam agere permiſſum fuit, variæq́ue pœnæ eadem lege conſtitutæ ſunt, de quibus diſſe- rit Cæcilius I. C. apud Gellium lib. 20. c. r.& luſtin. noſter lib. 4. Inſtit. tit. de iniur. Sed ea lex in deſuetu- dinem abiit: quòd nec ſatis cõmode ſcripta,& pœ-
narum modus aut durior aut remiſsior eſſe videre-
tur. Itaque Cornelius Sylla legem tulit quæ ex tri- bus cauſis dedit actionem, Si quis pulſatus verbera- tüſve, domuſve eius vi introita ſit. Grauis enim in- iuria eſt pulſatio, aut verberatio, quamuis nullum inde damnum cõſequatur. Vnde apud Saturninum noſtrum Demoſthenes. l. aut facta. infrà de pœnis, O0⁵έ τι τνσ τεεd(inquit) rors Xeu Hepoic 6S„ JLeiyd, vaπν 3 ese, AXA T c e. Id eſt, Non graue liberis ho- minibus cędi, licet per ſe graue, ſed per contumeliã cædi,& c. Quem locũ tractat Seneca lib. z. de tran- quil. vitæ. Sed& quod de domo dicitur, magnam habet rationem, cum ſit tutiſsimum cuique refu- gium. l. pleriſque: de in ius vocan. I. is qui. hic. Illud obſeruandum eſt, ſi manus aduerſus aſiquem leua-
tæ ſint, quamuis nec pulſatus, nec verhęratus ſit, vti-
1095
⸗ ₰-⸗ .. 2 ⸗ lem tamen actionem competere. l. iteèmm apud Præ- Vſ 2
ſcripſit& eadem lege Cornel. ordinem& rationem
cuſare. de accuſat. De maledictis& conuitiis nihil ea lege expreſſum fuit, ſed de ea tantum iniuria ſiue contumelia quæ manu fit, dicta I.. Eadem lege vel fortaſsis alia,(id enim incertum eſt) aduerſus eum agere conceſſum eſt. Qui librum ad infamiam ali-
cuius pertinentem ſcripſerit, compoſuerit, edide-
rit,&c. fuitque hæc pœna ſtatuta, Si damnatus in iu- dicio inteſtabilis ſit. dicta I.5. S.vlti. Cuius legis me- minit Horat. lib. z. Sermo. Saty. 1. Sccutum eſt Se- natuſconſ. eius legis ſupplendæ interpretandæque cauſa. Eſt enim eo cautum, vt lex de libro loquens, ad epigrammata& ea quæ ſine ſcriptura fiunt per- tineat. Quædam alia item adiecta ſunt, de quibus apud Vlpianum& Paul. lib. 5.ſentent. Cùm autem Prætores animaduerterent legibus& S. C. quorum mentionem habuimus vindicandis iniurits nõdum ſatis proſpectum fuiſſe, edictum propoſuerunt quo rem omnem pleniſsimè complecterentur. Nam ve- tetibus legibus nihil de conuitiis ac maledictis ex- reſſum fuerat, cum tamen ea prohiberi& reprimi
publicè interſit. Scitum etenim illud eſt, Maledicus
à malefico occaſione tantum diſtat. Eius autem edicti præcipua capita hæc fuerunt. Erimo capite Prætor daturum ſe iudicium ait contra eum qui aduerſus bonos mores conuicium cui feciſſe dicetur,&c. J.
Paulus lib. F. ſeut. rit. de iniur.
ait l. 12. ta
bul. eſſe.
item apud. Et notandum eſt hac parte edicti non Iſoſ
quodcunque maledictum vindicari, ſed id demum uod in cœtu& cum quadam vociferatione prola- tum eſt. Id enim conuitium ſignificat, auctore VIp. d. l. item apud. Nec ſufficit vociferatio, niſi talis ſit vt bonis moribus ciuitatis improbetur, quorum hic maximè ratio habenda eſt, dict. l.item. Altero capi- te prohibet Prætor ne quis matronæ comitem ab-/
ducat, aut eam appellet, aſſectetúrve contra bonosv ‿τ⁴α
mores: Ne quis maris aut fœminæ pudicitiam at-
tentet: Ne quid infamandi cuiuſquam cauſa fiat. d.
Litem apud. Priorem partem interpretatur VlIpia. 7 2
—
b

8
2* A
1096
dic&. Litem apud.§.5i quis virgines.&§. ſequen. Po-
ſttema verba latiſsimè patent,& dicta omnia facta- que complectitur, quæ ad infamiam contumeliam- que alicuius pertinent, dicta l.item apud.§. ait Præ- tor. Exempla per totum hunc tractatum ſparſa hæc fere leguntur, Si quis ad inuidiam alicuius veſte lu- gubri vtatur, aut ſqualida, Si barbam dimittat, vel capillos ſubmittat, Si bello dato principi famam alienam inſectetur, ſi cuentum ſententiæ vendide- rit, ſi bona alicuius per iniuriam occupauerit, ſi quis pignus proſcripſerit venditionis tanquam à me ac- ceperit infamandi mei cauſa, Si quis non debito- rem quaſi debitorem appellauerit iniuriæ facien- dæ cauſa. dicta l.item apud.§. quod ait. Si quis per iniuriam ad tribunal alicuius me interpellauerit mei vexandi cauſa. 1. 3. ſi quis me prohibeat in ma- ri piſcari in publico lauare„in cauea publica ſide- re, Si quis re mea vti me non permittat, dicta l. 3. Si quis mentem alicuius medicamento aliòve quo
modo alicnauerit. l. Item apud. Si creditor meus
cui paratus ſum ſoluere, fideiuſſores meos interpel- ſauerit. 1.ſi creditor. Si quis iniuriæ faciendæ gratia domum abſentis debitoris ſignauerit,&c. J. ſi iniu-
friæ. Si quis proprium ſeruum diſtrahere prohibea- tur. l.ſi quis proprium. Si quis ſeruum aut filium
meum ludibrio habeat. l.ſi quis ſeruum. Ex iam di- ctis apparet duplicem eſſe cauſam actionis iniuria- rum, quarum vna eſt factum dictũmve aliquod in- iurioſum fiue contumelioſum, altera eſt animus contumcliæ ſeu iniuriæ faciendæ. Nam iniuria ex 2ectu facientis conſiſtere dicitur. I.3.. penul. hic. lſi
non conuitij. Cod. eo. Itaque ſi quis per iocum per-
cutiat, aut dum certat iniuriarum nomtenetur, dict.
13. Eadem ratione conſultus aſtrologus aut alius dimicandi artem exercens, ſi aliquem dixerit furem
qui non eſt, iniuriarum cum eo agi non poteſt, dict. I.Item apud.§.ſi quis aſtrologus. Idem dicendum eſt de co qui hominem liberum putans ſeruum ſuum eſſe, cæciderit, dicta 13.4. Nullus enim hic eſt animus iniuriæ faciendæ: alioqui error percutien- tem non excuſaret, vt ſi quis me percutiat, putans Lucium Titium eſſe, cum ſim Caius Seius. Hinc ctiam conſequitur, ſi quis iure publico vtatur, aut reipub. cauſa quidpiam faciat, iniuriarum non tene- ri. l. iniuriarum. 3. l. quod reipub. Quæi ꝑQeſt, an ob leuem iniuriam detur hæc actio? Sane ſi leuiter percuſſus ſit ſeruus, vel maledictum ſit ei leuiter, certum eſt domino actionem non com petere. l. item apud.§. Prætor ait. Dubiumque eſt an idem in aliis caſibus dici debeat-Verùm illud maxime hic ſpe- ctandum eſſe arbitror, an factum quo de agitur, di- gumve eiuſmodi ſit, vt ſecundum mores ciuitatis
A 2 Npudorem lædat, vel contumeliam inferat. Nam in
omnibus edicti capitibus bonorum morum fit men tio, quæ verba de moribus ciuitatis accipienda eſſe Vlpianus ait, dicta l.item apud. Huc pertinet quod Seneca ait lib. z. de tranquillitate vitæ. Eſt minor iniuria, inquit, quam queri magis quàm exequi poſſumus, quam leges quoque nuſla dignam vindi-
. a putauerunt. Et paulò poſt, duos homines inſe- Tatur, quorum vnus eo indignatus fuerat quod ver-
uex maXximus à quodam dictus eſſert, alter fleuerat in ſenatu, cum ilſum neſcio quis Strutiocamelum
depilatum dixiſſet.
Eranc. Duareni luriſconſ.
Exceptiones quæ contra hanc actioꝝem opponuntur.
64 v. 11 3 H Aec actio quibuſdam exceptionibus eliditur, obiicit reus quod animũ non habuit iniuriæ facien dæ, quod ei probare neceſſe eſt. l.ſi non conuitij- 0 eo. Aecuοd quòd nocens infamatus eſt: peccaua er. enim nocentium nota eſſe oportet& expedit. len qui. l. ſi quidem. C. eod.& C. de famo. libel..z. 8 offic. recto. prouinc. Nam(vt Cicero in Sallutat Sæpe reſpubl. priuatis creſcit inimicitiis, vbi ven
ciuis qualis ſit vir poteſt latere. Vide Home. liba. Iliad. de Pallade iram Achillis cohibente. Teri 3 poſt factam iniuriam effluxit.l.ſi non conuitij. C. co. Sed hoc videtur accipiendũ dea Gio. ne iniuriarũ Prætoria, quæ ex conuitio—
X△
.—₰. 5 oritur, non de ea quæ cõpetit ex lege Cornelia ob
manufactam iniuriam. Eſt enim ea ciuilis, ideque
perpetua. Inſtit. de perpet.& tempo. actio. Quand
qaad. nihil inuito actore factum eſt: nulla euim in⸗ iuria eſt quæ in volentem fit. l.. Quinrò, quòd iniu. ria affectus æquo animo eã tulit, nec ſtatim ad ani- mum ſuum reuocauit. Nam actio iniuriarum diſii. mulatione abolertur. l. non ſolũ. xò, quòd pactum de iniuria interceſsit, vel tranſactum eſt, aut iuſiu-
randum exactum. l. non ſolum. Nam actio iniuria-
rum ipſo iure tollitur pacto. l. ſi tibi. de pactis. quia legitimum id pactum eſt. l.legitima. de pact. qua de re videnda eſt diſputatio Cęcilij apud Gelliũ lib. 20. noct. Attic. cap.. Seæprimà, ſi dicatur homo iniuria occiſus, exẽpli gratia, rectè poſtulat reus ne hoc iu- dicio quod priuatum eſt ac recuperatorium, iudicio publico legis Corneliæ de ſicariis præiudicium fat. Quod vtique contingeret niſi actio hæc à Prætore denegaretur. l. Prætor. õ. ſi dicatur. Qua de re viden. dus eſt Cicero lib. 2. de Inuentio. Qftauo, quod in- certæ perſonæ iniuria facta eſt. l. item apud.. cui. cui detur hæc actio,& contra quem. CA P. III.
quarũ precipuas cauſas hic referemus. Primo, 1
Gmuri
Atur hæc actio ei qui iniuriam paſſus eſtnon
cuiuis è populo, quia iudicium priuatumct
17. C. cod. aduerſus eum qui fecit, aut cuius dolo& opera facta eſt iniuria. Ideo mandator, conductor, perſuadens aliàs nolenti actione iniuriarum tene- tur. Lnon ſolum. Et ſi fortè viſum fuerit eam actio- nem dare, poſtea iudicium publicum& criminale exercere volenti denegabitur iuriſdictio. l. quod ſe- natus. Contra furioſum aut impuberem, qui dol
capax nondum eſt, non datur. 1.3. aduerfus magi-
riæ faciendæ competit hæc actio. l. nec magiſtrati-
bus.& I. ſeq. Patri ob iniuriam filio factam darut
actio. Nam contumelia filij ad patrem pertinetilr filio tamen pulſato aut verberato ex lege Cornelia ciuilis actio patri non competit, quam lex ei tam- tuùm dat, qui ipſe pulſatus aut verberatus eſt,&c. ſe
Pretoria ei tantùm datur ob generalem edicti clau⸗ ſulam, ne quid infamandi cauſa fiat. Dubium enim noneſt, quin contumelia facta filio parrem infamct.
ſtratum, ſi quid per iniuriam fecerit,& animo inu-
1 5.§.illud quæritur. Sed an ipſi fillio ob illatam ſibi iniuriam experiri liceat? Et imprimis conſtat flio quamuis emancipato aduerſus patrem hanc actiag
nem non dari, niſi atrocitas ſuaſerit, eadẽmquee
cauſa liberti& patroni. l. Prætor. l'non ſolum. l6. C.
codem. Aduerſus alium Pretor flliofam. ita demiur ager

In Tit. De iniur.& famoſ l bellis. 1097
rmittit, ſi pater præſens non ſit,&c. l. ſed ſi agere pel Prætor. Et ſi filiusfamil. iniuriarum ege- mnus H.ant gio non competit.l ſed ſi vnus.§. penult. iit, hain accipiendum ſi nomine filij agat. Nam Pic ne agete volenti non denegatur actio. l. pa- lodo 5 atre ſuo nomine agente competat nihi- din 8 filiofamil. quam vel ipſe(quod inter- mner vel pater ipſius nomine exercet. Neec 8 ynius actio per alium conſumitur. I.1.l.pater. ulin perſonam. de hact 1 A2— NWurito ob iniuriam factam vxori hæc actio da- an de nomine ſuo, quia iniuria facta vxori 95 m ſpectat,& ipſum infamat. Itaque duplex aex ea iniuria naſcitur, vna vxori, altera mari- ul eum qui. l.z2. C. eod. Et idem de ſponſo ſpon- eſt dicendum. l.item apud. 6. ſponſum. Vxori umen ob iniuriam marito factam agere non per- nutitur, quia cius non eſt maritum defendere. I. z.
Re Domino competit hæc actio etiam ſuo nomi-
veſ quid in ſeruum admiſſum eſt,vt domino fieret miuria. Si verò non ad ſuggillationem dominmi 1d ſati eſt, ipſi ſeruo facta inturia inulta relinqui non dehet. ltaq; domino ſerui nomine datur actio, præ- uim in duobus caſibus qui Prætoris edicto expri- muntur,ſi ſeruus aduerſus bonos mores verberatus, aur de eo ſine iuſſu domini eſtio habita ſit. l.. I. iem apud.§. Prætor ait. Iſi ſtuprum. Nec refert an ſeruus poſtea manumiſſus aut alienatus fuerit, nec ne.lſi feruum. Nã ci qui manumiſſus eſt non dabi- tur actio, ſed domino, vt apertè ait Vlp. cuius verba Kccurſnon percepit. l. ſeruo. l.z. C. eod. l.dominum. eredi ob iniuriam factam cadaucri defuncti da- tur hæc actio. Etenim hæredis intereſt defuncti exi- ſimationem purgare. l.1.l.ſi ſtatua. Ob iniuriam ve- factam defuncto hæres non experitur. Nam actio naiuriarum nec hæredi nec aduerſus hæredem de- luncti competit, niſi lite conteſtata cum defuncto. lulitem apud.§. iniuriarum. Itaque hæc actio dici- uri bonis noſtris non eſſe antequam litem conte- ſtemur.l28. Aduerſus dominum noxale iudicium edicto Drætoris datur ob iniuriam à ſeruo factam, auo iudicio dominus velexhibeat verberãtem, vel i dedat, vel æſtimationẽ litis ſufferat. Et edici- inalicto arbitratu iudicis modum verberum im- pondum eſſc. J.ſed ſi vnus. Ac ſi plures ſerui ſi- mul muriam fecerint, ſingulorum proprium eſt maleſcium„R& tot iniuriæ eſſe intelliguntur, quot pellonæ iniuriam facientium. l. ſi plures. Et ideo ſin- zulorum nomine dominus iniuriarum tenetur, Aamuis in furto diuerſum ius ſit. ¹iſi familia. de iu- iſiiq. omn. Aduerſus patrem agitur ob iniuriam à loſactam, ſi eum velit defendete: quod ſi eum non defendat, ipſe filius conuenitur. I.ſi filij. hic. l. quo- es de nox. aCtio.““ b Qusmodo inſtituenda ſit hæc adtio. 6A p. I111 LAcc actio& ciuiliter& criminaliter intendi- b ltur. 9. in ſumma. Inſtit. eod. Ciuiliter, vt iniu- ſun paſſo iniuriæ æſtimatio adiudicetur: crimina- it ei extraordinaria irrogetur pœna quæ lucro 4 non cedat. Quod de omni iniuria generali- Ca accipicndum, etiam ſi atrox ſit,& ex lege
8
Ilbus. N
ii fortè ea actio publico iudicio præiudi-
lala deſcendat. l. Prætor.§. poſſe. l. conſtitutio-
cet, vt ſuprà diximus. l. Prætor. õ. ſi dicatur. Qui agit
iniuriarum certum dicere debet quid imuriæ ta- ctum ſit, vt Prætoris edicto eſt expreſſum, quod in- terpretatur Vlpia. l. Prætor. in prin.&§. quod aurem. Sed& quædam alia ad ordinem huius iudici jexer- cendi pertinentia lege Cornelia continebantur, cu- iuſmodi eſt vt iuſiurãdum deferre liceat. l. lex Cor- nelia. vt reus non recipiatur ſeruus. l hos accuſai e. de accuſario. Illud notandum eſt, cum agitur ciuili- ter, poſſe procuratorem interuenire. Lnon ſolum. cum agitur criminaliter, ita demum ſi reus velac- cuſator illuſtris ſit perſona, qui procuratorem con-
ſtituere velit. L.vlt. C. eod. Ac ſi filio alicuius facta ſir iniuria, non eſt impediendus pater quo minus duo-
bus iudiciis& ſuam iniuriam proſequatur& filij. I pater. Quamuis alioqui aduerſus eum qui plures in- iurias ſimul fecit, ſeparatim de lingulis experiri non liceat. l. Prætor.§. quod autem. 2* Qupdnam ſit offcium indicis in hoc iudicio. E p. V. VlItum refert an criminaliter intendatur hæc 1 VIactio, an ciuiliter. Si enim criminaliter inten- datur, extraordinaria pœna irrogatur reo/officio ar- bitriõque iudicis, id eſt, pœna flagellorum, fuſtium, exilij, aut alia quæ ex perſona& cauſa ſtatui ſolet. l vlt. hic.§. in ſumma. Inſtit. eo. Nam pœna talionis quæ lege decemuirali præſcripta fuerat, amdudum exoleuit.§. pœna. Inſtit. eod. Sane ob carmen libel- lumve famoſum pœnam capitis conſtitutio impo- nit. C. de famof. libel. quæ pœna aliquanto mitior olim fuit, cùm eo nomine damnatus inteſtabilis eſſe tanrùm iuberetur. J.5.§.vlt. hic. L. ob carmen. de teſtib. l.cum lege. de teſtamen. Sinautem agatur ci- uiliter, permittitur iniuriam paſſo eam æſtimare:ita tamen vr iudex vel tanti reum condempver, vel mi- noris prout ei viſum fuerit.liconſtitutionibus. hic.§. pPœna. Inſtit. eod. Nãà Prætor ait in edicto, Prout quæ- que res erit animaduertam. item apud. S. Prætor ait. Non enim ludex ſemper eius deſideriũ qui agit poſtulationèmque ſequitur, ſed minoris interdum
condemnat, dicta Liitem apud. 6. quod ait. Pluris ta- men condemnare ſtulti iudicis eſt. d.§. pœna. Licet
quidam peruicaces id fieri poſſe contendant, quo- rum opinio nec iure nec æquitate nititur. Inæſtima- tione autem conſiderabit Judex qualis ſit iniuria, atrox ſcilicet an leuis. Quod ex perſona, tempore aut re iudicari ſolet. l. Prætor.§. atrocẽ. J. ſed ſi vnus. hic.ʒ.atrocem.Inſtit. eod.l. 4. Cod. eo. Atque ideo ſi filio iniuria facta ſit, propter filij digniraté aliquan- do maior ipſi quàm patri iniuria facta intelligitur. Proinde non eadem æſtimatio facienda eſt. l. ſeruo.
& l. ſequenti. Et huiuſmodi æſtimatio nõ ad id tem-,
pus quo iudicatur, ſed ad id quo facta eſt referri de- bet.l. iniuriarum. z1. Quod ſi talis ſit is qui iniuriam
fecit, vt contemnere iudicium iniuriarum poſsit
ob inopiam ſuam& egeſtatem, acriter à Præto- re coerçebitur. l. ſi quis iniuriam. Præterea quæ infa- mandi alterius cauſa in monumenta publica poſi- ta ſunt, de medio tolli debent. l. conſtitutionmbus. Damni verò accepti non videtur habenda ratio in hoc iudicio, cum magis vindictam quàm pœnæ perſecurionem habcat. l. Præror.§. ſi dicatur. hic. I. item apud. 5. ſi quis ſeruo. I. ſecunda. de collat. bono.
Sed dubium non eſt quin ob damnum acceptum
Z E
———————ÿõ,. 2———— ———— e— —;—x—xxxx ᷣ————— ——⸗ÿ—ÿ—ÿ—⁊’ᷣ—B—B—B—Y—ꝛ—x—Y—P—P————— ———— creree———— —————.——— —— ————-— ————— 8—* “*— 3—— —*— 8“ —— ——— ⸗— öoöoooͤooͤ—— — — — — ——— 3
S————

1N TIT. XIII DE CONCVSSIONE.
Opncutere eſt timorem alicui incutete
r 2 1098 Franc. Duareni luriſconſ. 1 augeatur condemnatio, quamuis non principaliter tinere.l. 8. Ex hoc autem maleficio agitur, non ſo. hoc agatur. l. dominum. Cod. eod. Denique iniuria- lum criminaliter ad vindictam publicam, ſed etiam rum damnatus quia infamis eſt, in ordine decurio- ciuiliter ad pecuniarium priuatumque commo. iym ꝛum eſſe prohibetur, nec iudicis error ei prodell dum. l. 9. u iudicio omnia a.„...„„ 1 poteſt. l. diuus. In ſumma in hoc iudicio 7 Cauſa huius actionis quæ ciuiliter intenditur. g bonum& æquum redigenda ſunt, cum hæc ex bo- b C 22 abin no& æquo oriãtur. l. non ſolum. l. ſed ſi vnus. l.eum oin 10 O AJre 3 ctio. Et hactenus Ctionis ciuilis quæ ex hoc maleficio deſceca. 12† 1i. hic. l. qui ſeruum. de oblig.& actio. Et haeter hoc m. 4 lo Aut.ic. 1.dun fel S5. dit, cauſa eſt ſepulchri violatio aut inhabita. de officio iudicis aduerſus reum qui condemnari 4 X dlt, SbullLI Mabita. ſalhar 111O 441 dn er zmniu. tio, vt edicto Pretoris continetur. l.3. Sed quia ſeput. 19 Nam ſi per calumniam quis actionem iniu b ret 326 p Ke nm meruit. Nam 1i p chrum in dominio noſtro non eſt, ideòque non riarum inſtituiſſe fuerit deprehenſus, extra ordinem 4 one An 4 3 po- e ube damnari debet..qui iniuriarũ. Ratio enim poſtulat teſt competere actio legis Aquiliæ. l. 1. nec hanca. I amnarl debet. 10.. ctionem proponere neceſſarium fuit. Quod autem p chl vt ſicut extra ordinem coercetur is qui iniuriam fa- dr F ho fecdte enn E tem An cit, ita etiã is qui calumnioſam inſtituit aktionem. diximus, ſepulchri violati nomine agi poſſe, ſi et ai, wi calum accipiendum, niſi religioſum eſſe deſierit, vt putaſ ino 1N TI T. XI ſit captum ab hoſtibus. l. 4. bun 1IN.*1 4 m EN 3 11 Cui& contra quem detur. CAP. II W DE EXTRAORDINARIIS Ah uehn C4 4. ierohu CRIMINIBVS Aec actio datur non ſolùm ei ad quem tes vzum ö“. pertinet, ſed& cuiuis alij ex populo, vxex IIC titulus generalis eſt, continens titu- preſſum eſt edicto Prætoris 1.3.&c 6. Sed& neceſf d los ſequentes vlgue ad publlea iudicia,e iò quoque hæredi datur-quamuis ſe bonis nonim præterea priuata delicta, quæ extra 5 1 miſcuerit. l. quæſitum. Datur contra eum cuius do- AdVA nem coercentur. Quod fit pro qualitate Io malo,&c. 13. in princ. 6 perſonarum. l. fin, de priuileg. deb,l. fin. de P, den zu⸗hc. C2 ruiaid furt. l. fin. de iniur. l.. hic. Quamuis enim actiones Ofhicium iudicls‧. 1. 7 1 11. aan riuatæ& forenſes competant ex delictis, de quibus J. 4— reus quamti Lauum eſſe videbitur am delinquentes animaduertitur, Et quia alia pleraque Lz. in princip.&. qui de ſepulchri. Hinc dicitur hec ai ſunt extraordinaria crimina, propoſitus hie ſit titu- actio in bonum& æquum concepta eſſe. l.quæſi. unt extraordinaria crimina, prop Conde infamiami 1 Gadi no lus de extraordinariis criminibus. In ſingulis autem tum. Sondemnatio autem in Amam irrogat dam- auy capitibus huius tituli exempla referuntur horum nato. Eſt& criminale iudicium hac de re conſtitu. mcam criminum extraordinariorum, quæ ſi diligenter ex- tum. 13.§. aduerſus. Quod læſæ reln gionis crimend u pendamus, facilè apparebit ea crimina legitima non Gordiano dicitur. l.. Ceo. Ac variæ pœnæ Impera- un eſſe aut publica, ſed ſine lege extra ordinem vindi⸗ torum reſcriptis& conſtitutionibus infliguntur, qu; g AV. m Driati ictis in rrit in Codice extant eod. tit imn cari. Vt cum priuatis delictis interdum concurrit in Codice exta ttit. 3
ammin
Kallape
dülhere
ee pretextu iuris exemptionis,& eo nomine 5 3
.. pecuniam extorquere. Itaque non is tan- 8 Similiter& criminalis duplex eſt. Accuſatio publi- rum qui in magiſtratu, munere publi, ei ci iudicij, quæ certis legibus conſtituitur,& ordine aut curatione eſt, ſed etiam alius quiuis concuſsio- Lran intenditur, licet is ordo aliqua ex parte antiquatus nis crimine teneri poteſt. l. 2. Ideo autem refettur wam ſit infr. de iudic. Lordo. accuſatio extraordinatij cri- inter crimina extraordinaria, quia publicum non 89 minis, quæ nulla certa lege, nulla certa ſolennita- eſt, niſi qualitas aliqua accedat, pr opter quam dei wm
ic, ſedcrtre ordmem intenditur apu Præfoctum poſsit, ad legem aliquam pertinere. Hoc crimen ci. 1 111 14e uiliter perſequi licet condictione ob tutpem, yel reſcriptis, conſtitutionibũſque principum iuſsi ſunt iniuſtam cau Aam. aui emn. de o un ahennh magiltrarus ePeroere eiuſmodi crimina, quæ iura cauſ.& extra ordinem criminaliter accuſare,it pœ- ſunt extraordinaria, non perperuæ leges, vt apud na extraordinaria arbitrio magiſtratus commila 45 4 LArt puniatur. Interdum& publicum iudicium cum hoc 8 conſtituta de criminibus. De aliis verò criminibus concurrit. Sed debet accuſator eligere, nec potent nala⸗ ob idem crimen pluribus legibus reus fieri..Sena- ſem 1
tus. de accuſat. Actio tamen ciuilis regulariter ctt 4 minali non præiudicat. I. vnica. C. quando act ciul büdd DE SEPVLCHRO V TO niſi ſi quando vttaque ad vindictam peniinet uo 8 DE EéI VL. SIIE, e caſu non concurrunt certè executione. 1Pretot esh lt VIOLATIO. Ait de iniur.& l.præcedenti. L.2. vi bono rapt-ſinter- wmn (Ar.... 9. dum de publ. iudic. Nota delictũ confundi plærun üls NX traordinarium hoc quoque crimen ha- que cum crimine. I.r. licet frequenter delictuman tai 8 1 betur, quamuis dici poſsit auctore Mar. ea maleficia referatur; ex quibus priuatæ actiones uuan
r
lee h cello luriſconſul. ad legem Iuliam de vi ciuiléſque dantur. Crimen verò vnde datur accu p tt priuata, quod publicum iudicium eſt, per- ſatio criminaliſque actio. L.1. de calum. IN deom . anw

In Tit. De furibus balncariis. 1099 DE ABIGEIS.
Xtraordinarium quoque hoc crimen eſt, non publicum ſiue legitimum, quia fur- tum quoddam eſt, l.z. Solaque quantitas
Irurem diſcernit ab abigeo, I. aut facta. de
5.13.hic. E enim abigeus propriè dicitur, non 5 Lu vnum, ſed qui gregem aut armentum üyer ged Calliſtratus ait, abigeos quoque dicen- 1 nf cos, qui vnum aut alterum pecus ſurri-
uumodò ſæpius abegerint, l.z. Nam conſuetudo ackus cuiuſdam exercitio hic ſpectatur, 1. Hauaterna, quinave capita mediocrium anima. nquales ſunt oues, abegerit„eus erit. Alioqui aubegit, fur tantum dicitur non abactor. Eius cri⸗ b ninis pœna extraordinaria eſt nunc metalli nunc dij, nunc operis publici, nunc relegationis pro
altate perſonarum& criminis.
4
IN TIT. XV.
DE PRAEVARICATORIBVS. KReuaricationis verbum dupliciter acci-
9 pitur. Nam proprie is dicitur præuarica- S ri, qui cum accuſato colludit, veras pro-
Ahationes omittendo,& falſas excuſatio-
nes recipiendo, I..§. præuaricatorem. ad Tupil. l. Athelas. de his qui not. infam. Lpræuaricatores. de vetbo ſignific. Cuius verbi originem docet Plinius ba8,c.19. aliter quàm à iuris auctoribus aut inter- pretibus eorum adhuc memoriæ proditum ſit. Ara- imr inquit, niſt incuruus præuaricatur: inde tranſlatum hoc cimen in forum. Hic præuaricator variis pœnis acitur. Nam imprimis notatur infamia, l.1. de his qui not. infam. quia publico iudicio damnatur, 1.3. Vnde meritò differre ab eo dicitur, qui deſiſtit ab aecuſatione, aduerſus quem nulla lex pœnam ſta- raitſed Senatuſconſulto Turpilliano imponitur ei perna quinque librarum auri, d. l.z.§.vltim. Item in
petuum interdicitur ei accuſationce, I. 5. Præterea in ordinem punitur arbitrio iudicantis. I..& 2.
1. i& reus qui corrupit accuſatorem, hac pœna
ſrur, vt pro victo habeatur. L.vlt. Niſi ſangui-
nen uum redemptum voluerit, l.vlt. Præuaricari
um dicuntur aduocari, qui clientum ſuorum cau- Kprodunt, L.. hic. De cuius verbi ſignificatione, uaſtio eſt apud Ciceronem in Part. orator. Hic au- tm punitur extra ordinem non minus quàm accu- ltor.ſed non notatur infamia, quia publico iudi- ao non damnatur, 1.3. hic.& l.. fupr. de his qui no- tantur infamia. Ea verò condemnatione nullam eeddi ſenrentiam qua reus abſolutus ſit, receptum dibe.C. de aduoc. di uerſ. iudic. Nec ideò minus ne-
ceſlatia eſt reſtiturio in integrum, ſi quis de aduoca- t
vclſat. Quòd ſi quis roget cur furti condemnatus b
nleuerius eſt? Reſpondendum quòd ſeuerius
nar,, irur atzardiné coerceatur, famæ percitur. arg. l. quid
90dehis qui not. infam. Nota hic& aliam nobi-
... 1
ldecdia calumniæ pœnam fortaſsis reformidans Aaueri nolit, l. minor autem.§.i. de minorib. Quæ- amalia huc pertinentia ſcripſimus, in L.11I. C. de
Aetlam depoſiti, vel imuriarum ſit infamis& non dudamnatur crimine extraordinario, quod iudi-
lem quæſtionem, vtrumne de incidente quæſtione
ſententia ſit facienda, quod hic lex arguit. I.z. hic.
contra alibi I.I. C. de extraordi. iudic. Cum quæſtio ſtatus in petitionem hæreditatis incidit, de ſtatu non eſſe pronunciandũ. Interpretes nugantur emer- gentem quæſtionem ab incidente ſeparantes. Re- ſpondendum ſi principaliter de ſtatu, de præuarica- tione autem alia quæſtione in aliam incurrẽte aga-
tur,& actor accuſationem intendat, vt ſententia fe-
ratur quòd ſua& publicè interſit tunc pronuntian- dum eſſe. Quòd ſi contra nihil interſit actoris ſen- tentiam ferri, neque id intendat, ſed tantum ſubmo-
ueat incidentem, ne principali noceat, vel contra
adhibeat cam vt proſit: eo caſu ſententia ferenda b
non eſt. Vt ecce, ſeruus petit à me hæreditatem: ex-
cipio niſi ſeruus meus eſſet,& ago pręiudicio, vt
ſeruus meus pronunrietur. Quod ſi excipiam ſer-
uum alienum eſſe, nihil intereſt mea pronuntiäri, modò excludatur à pexitione hæreditatis. 1
1IN TIT. NVI DE RECEPTATORIBVS.
5
OC maleficium receprionis latronum, quia legibus publicis non vindicatur, in- ter crimina extraordinaria hic relatum pee eſt,& cxtraordinario iudicio coercetur:
nempe ſi pœna qua latr ones puniuntur quos rece-
perunt, qui nunc in crucem aguntur, nunc alia pœ- na afficiuntur:l. capitalium.§. famoſos. de pœnis. In his tamen puniendis maximè arbitriumque boni iudicis verſatur, cuius arbitrio huius criminis pœna relicta eſt. Nam de eis puniendis variè reſcriptum
eſt, ſecundum cauſarum varietatem, L... hic.& l. vlt. ſupr. de obligat. l Metrodorum. de pœnis. infra. Ex-
tat titulus in Codice luſtiniani huic reſpondens,
De his qui latrones vel aliis crimi. reos occultant. Verùm in hac pœna infligenda habenda eſt ratio- perſonarum, mitiũſque puniendi ſunt, qui affines vel cognatos quàm qui nihil ad ſe pertinentes la-
trones recipiunt. 1 ². Vt in cauſa capit᷑ali parcitur ei qui pecunia delatorem corrupit, quòd ſcilicet quiſ- que ſanguinem ſuum ſemper redemptum velit I.fi. ſuprà tit. proximo. Ad hunc locum pertinet lex re- gia quæ vetat caupones homines i gnotos recipere, niſi commonefactis prius magiſtratibus. Qui latro-
nes pecunia accepta, vel parte prædæ non appre-
hendunt, eadem pœna tenentur.
1IN TIT. XVII. DE FVRIBVS BALNEARIIS.
8
vVyNrtum licet inter priuata delicta recen- carur, nec vlla ſit actio furti nomine, 4 præterquam ciuilis prodita: tamen cir- —cunſtantia delicti facit vt non priuatum delictum, ſed crimen putetur extraordinarium,&
extra ordinem vindicetur, l. vltim. ſuprà de furtis. vt
uta cùm ſe telo fures defendunt:& ſi noctu aut in balneo publico admiſſum eſt. Nam ea maximè auimaduertenda ſunt peccata, inquit Cicero, quæ difficillimè præcauentur. Qua de re diſputat Ari-
ſtoteles in proble. ſect. 29. Eadem ratione moribus
noſtris receptum eſt, vt fures domeſtici pœna capi-
ZZ2 4
——————— 3 —JIZIZ—aeſſdkdkdkſdſkſnſͤſͤſͤſͤſͤſͤſͤſͤſſſſſſ—„. —— 3
—:—;;;;O——ü—e

Franc. Duareni luriſconſ.
tis puniantut, furtum verò ſimplex ad ius ordina- rium remitti debet, id eſt iudicium ciuile dupli, aut quadrupli, condictione furtiua, aut rei vindicatione.
1100 crimine accuſari non poreſt, quia cum ſit ſocia rei diuinæ atque humane domus, ne furti quidem con. ueniri poteſt, I.vxor. hic. l. aduerſus. C. de crimine
IN TIT. XVIII. DE EEFRACTORIBVS ET EXPILATORIBVS.
trio iudicis coercentur. l.1.& 2.dummodo hic ordi- nem præſcriptum non egrediatur,& honeſtiores le- uius, plebeios autem atrocius puniat. Vnde obſerua & nobiles perſonas extraordinaria coercitione le- uius puniri quàm ignobiles. Expilatores verò ſunt atrociores fures, inquit Aſconius, qui ne pilum qui- dem in ſpoliatorum corporibus relinquunt. Hi igi-
tur omnes puniuntur extra ordinem arbitrio iudi- . 1....„. cis, L.I.& 2z. ſicut& ſaccularij, directariique, de qui-
bus ſuprà de extraord. criminib.l.ſaccularij.
IN TIT. X IX. DE CRIMINE EXPILATAE HÆREDITATIS. R O rebus hæreditariis ſurreptis iacente nrreditate, nulla competit furti actio, l. z. IX vlt. hic. L.hæteditariæ. ſuprà de furtis. Quamquam hac de re fuit diſſentio inter veteres iuris auctores, cuius meminit Cicero lib. 7. epiſt. Rei ſiquidem hæreditariæ furtũ non fit, quam- uis rem hæreditariam eſſe, ignorans eam ſurripue-
2gatur. Vxor autem ob res hęreditatlas ainotas hoc
expilatæ hæredit. I.. ſupr. rerum amotarum, vnde 4
ducere eſt argumentum ad cohæredes qui ſimiliter contrectaſſe res iure ſuo intelligentur, niſi euiden
dolus arguatur. l. meritò. pro ſocio.
.„
IN TIT. X X DE CRIMINE STELLIO. NATVS.
actionibus, ſi quãdo alia ciuilis actio non dctur ex edicto prætoris generaliter com etit de dolo. Ita in publicis iudiciis, ig eſt, criminalibus, vbi certa accuſatio certuſque titu. lus criminis non occurrit, confugimus ad accuſatio- nem generalem de crimine ſtellionatus quod iudi. cium vt lex ait. l.. neque publicis iudiciis, id eſt,or- dinariis publicorum iudiciorum, neque priuatis actionibus, id eſt, ciuilibus continetur. Licet diuerſo reſpectu& priuatum ſit& publicum. Priuatum qui- dem quod priui, id eſt ſinguli, non omnes de hoc crimine accuſant: qualia ſunt omnia crimina ex- traordinaria& priuata communi interpretum ſen- tentia. Publicum verò quia publicè intereſt om- nia crimina coërceri, non autem publicum quod quis ex populo inſtituere poſsit: qualia ſuntordina ria iudicia certis legibus conſtituta. infrà. de public. iud. Diuide igitur iudicium hoc modo: Omne iu- dicium aut eſt publicum aut priuatum, id eſt, aut quiuis è populo agit, aut ſinguli agunt. 1.I. de prę- uaric. Rurſus diuide in publicum& priuatum, id eſt, in criminale& ciuile. l.3. lL.1. de calumniat. Ter- tio loco diuide iudicium in priuatum, extraordina- rium& publicum. In qua diuiſione priuatum iudi cium eſt ciuile. Et publicum eſt ordinarium ex le⸗ gibus publicorum iudiciorum. Itaque hoc crimen eſt ſpecies criminis extraordinarij, quia obim po-
4 8.
Icut in priuatis iudiciis, id eſt, ciuilibusa
rit, vt Paulus ad Neratium ſcribens,& Neratij ſen- ſturam dolum,& machinationem proprie compe T. tentiam corrigens ait, lL.vlt, Quia à nemine res hæ- tit. l.z. Videtùrque ſic dictum eſſe à ſtellione vaiij olunc reditaria poſsidetur. ſi quis teſtam. lib. Dicitur ta- coloris animali. Nam varios homines doloſos, frau- do men furtum improbum eſſe hæc expilatio hæredi- dulentos vocamus. l.1. de dolo. Sed generalius acci- dhe tatis per abuſionem, l..ſi te. C. ex quibus cauſis irro- pitur pro omni crimine quod extra ordinem vin- gun, gat.infam. Accuſatio igitur expilatæ hæreditatis dicatur, ſed proprium nomen titulumque criminb 5 1 cxtraordinaria eſt,& tunc locũ habet cum furti agi non habet. dicta 1.z. Eſt ergo pœna extraordina- aduge non poteſt,&c. l.1.& 2. cum videlicet res hæredita- ria, ſicut& accuſatio ipſa criminum cxtraordina- m cor riæ interuerſæ ſunt ante aditam hæreditatem, vel ria eſt. Qua in re notanda eſt nobilis aminom: 85 poſt aditam, antequam res ab hærede poſſeſſæ ſunt, damnatum de ſtellionatu infamem eſſe,& cum 2 don J.z. Quo caſu nulla competit actio furti, licet ad ex- dem non eſſe, l.2 hic. Vide lib. Diſput. c. 4 Er qaod mhan hibendum& rei vindicatione& petitione hæredi- magis demirere, vtriuſque reſponſi author eſt 8 ctr tatis agt poſsit, l. z.& 3.& L.vni. C. quando ciuil. act. Reſpon. damnatum de ſtellionatu non eſſe inta dtrh crim. præiud. Neque vna harum actionum aliam mem, niſi cum eo quoque iudicio cõcurrat taleex tc gonſumit.0 uod autem hic lex dicit electionem eſ- quo damnatus notaretur. d. l.z. l. quod ergo.in ne. a u ſe, hoc ſignificat priuatam actionem hoc caſu præ- de his qui not. infam, Nota periurium exilio punirl Bümn iudicare poſſe accuſationi criminis quæ per alluſio- quando tranſit in ſtellionatus crimen:aliogui fuſti- V deü nem expilatio dicitur, liinterdum. de public. iud. l.ſi bus coërcetur. l.nfamem. de publi. iudi. Lege noua ün ita. C. ex qui cauſ.infam. irrog. Id eſt, licet præiudi- eriam vltimo ſupplicio coërcentur. auchen. Vr non Güi cium fiat criminali iudicio per iudicium priuatum luxur. Licet temerarium periurium ex noribe dtda.l. & pecuniarium quantum ad probationem criminis conſtitutionibus, ſolum deum vltorem habcare in b aenda vel contra attinet, poteſt tamen actor eligere priua- Imerdum etiam infamia ſequitur Pexluruen,—1 f adan ram actionem antequam de crimine criminaliter iurandum quod. de iureiurando, l quod l led. n dale de dolo eagin 4919: 1 N d-

In Tit. De popularibus actionibus.
1N TIT. XXI. DE TERMINO MOToO.
— Erminos diſcernendorum agrorum cau- ſa poſitos mouens, vel effodiens, grauiſ- imè puniendus eſt, ſed extra ordinem
pro rei& perſonæ qualitate arbitrio ſci- iudicantis, I..& 2. hic. I.1. C. de accuſat. Hos
lcet ſacros& inuiolabiles eſſe voluit antiquitas. Ls rei meminit Plato, lib. de leg. ð. Dionyl. Hali- maquoque lib. ⁊. antiquitatum, ſcribit lapides fi-
15 loui Terminali conſecratos fuiſſe à Numa milio, conſtitutümque ab eodem, vt quiſquis
cculuiſſet aut aliò tranſtuliſſet, tanquam ſacri-
9 impunè à quouis occideretur. Ad quẽ ritum üuüle videtur Iuucnalis in hoc verſu,
Nut ſacrum eßfodit medio de limite ſaxunn. lex autem Moſaica eum qui limitem proximi ſui transfert exccratur, Deuterono. c. 27. Ante tem-
era Alexandri Seueri, atque Modeſtini qui æqualis nit, C. Cæſar Caligula actionem popularem dan-
dam eſſe conſtituerat, cuius pœna erat pecuniaria, ſcut in aliis ciuilibus actionibus, Ivlt. Sed poſtea rceptum eſt, vt criminaliter etlam ageretur,& ex- raordinaria eſſet coercitio, l.r. C. de accuſat. Et ca- ditalis lex agraria conſtituta fuit à Nerua in ſeruos, niſdominus mulctam pendere maluerit. Proinde Modeſtinus de hoc criminali iudicio, non de ciuili populatiquc actione loquens recte ait, Terminorũ auulſorum non mulctam pecumariam eſſe. l... Aliæ tatione leges agrarie nominantur apud Ciceronem
in Orat. contra Rullum. In quibus legibus agri ven-
debantur, donabantur, diuidebantur,& quo iure eſ- ſent apud poſſeſſorem ſtatuebatur. Faciem verò locorum conuertere quæſtionum finalium cauſa crimen eſt extraordinarium. Quod ſi non dolo ma- lo quis lapides ſcrutetur, verùm Enlanti⸗ 3 igno- rans videlicet terminos eſſe, aut caſu fortuito, leuius quam qui ſciens prudens lapides terminales amo-
ueritpunitur. l.2. in ff. IN TIT. XXII. COLLEGIIS ET CORPO. IB. QVID SIT COLLEGIVM. Ollegium, ſiue corpus dicitur ſocietas uædam hominum ita contracta vt ex ppluribus perſonis, veluti vna perſona& vnum corpus fiat, l.. quod cuiuſque vni- netſtatis. Nam quæ collegij, vel corporis alicuius lundſingulorum hominum non ſunt, ex quibus id calelcit ne pro parte quidem, l. in tantum.§. vni- uettatis. ſupr. de rerum diuiſio. Quare non agunt communi diuidundo aut pro ſocio inter ſe earum tetum nomine quæ collegij ſunt, nec cas partiri ac ciuidete poſſunt, niſi collegio diſſoluto, I. 3. Res enim huiuſmodi communes ſunt eis, non vt ſingu- liſedvt vniuerſis. Collegium ergo perſonã quan- melle imaginariam ex pluribus perſonis confla- uwlmortuo. de fideiuſſor. quę à multitudine col- atum differat. ltaque mortuis quibuſdam colle- Kaliis in eorum locum ſubſtitutis ‚idem colle- üh lemper manet, l.proponebatur, de iudiciis. Et lctum collegij non temere plectuntur finguli, calegum ipfum potius, not. in l. aut facta.§. vlt.
1101
de pœnis. Iſi vſusfructus, quibus mod. vſusfruqt
anmit. Ad collegium autem conſtituendum, tres
perſonæ ſufficiunt, I. Neratius. de verbo. ſignifi. Er poſſunt collegæ ſeu ſodales pactionem quam vo- lũt, ſibi ferre, dum ne quid ex publica lege corrum- pant, vt lex decemuiralis quã interpretatur Caius, perinittit, l.vlt.& ſodalitus ſit permiſſum. Quod ex lege Solonis tranſlatum eſt in Romanos. Nam cor- pora ſodalitiaque reperiuntur alia licita quæ man-
dantis conſtitutionibus& S.C. permittuntur, qua-
lia ſunt collegia in Academiis hominũ literatorum & fratriæ negotiatorum& artificum, quæ nuper ta- men lege regia reformata ſunt. Alia ſunt ſodalitia illicita, de quibus lexX Licinia& alie perlate fuerunt, vt videre eſt in oratione Ciceronis de ambirn„pro Sylla, pro Plancio, pro Murena. Sed animaduerten- dum eſt omnia huiuſmodi corpora collegiaque ve-
teribus ſuſpecta fuiſſe, propter coniurationes in cor-
pus& alia quædam incommoda. Vnde fit, vt nul- lum collegium iure Romano licitum ſit, niſi ſpecia- liter permiſſum fuerit, l. 3. hiic. I.z. ſup. quod cuiuſque vniuerſitatis, l. z. de extraordinariis criminibus. Pro- inde qui illicitum collegium vſurpauerint, puniun- tur extra ordinem ad exemplum, ſcilicet, legis Iu- liæ, de vi publica, l.2. Quod rurſus argumentum eſt publicas accuſationes concurrere cum accuſationi- bus extraordinariis. 1 1. de ex. crim. l. hæc verba. ad l. Iul. de adult. l. ſepulchri. de ſepul. viol. b
1IN IIT. XxIII. DE POPVLARIB. ACTIO. NLEIBVS. E priuatis delictis antè diximus, ex quibus ci EA uiles& priuatæ actiones dantur. Priuatas au- tẽ voco, quæ ei tãtum cuius priuatim intereſt com- petunt, cuiuſmodi ſunt actio furti, cõdictio furtiua, vi bonorum raptorum, iniuriarum,& aliæ ſimiles⸗ Sunt& ex maleficiis aliæ quædam actiones popula- res dictæ, quæ dantur cuiuis ex populo publici 1uris tuendi gratia, l.=. Harũ autem nonnulle ad commo- dum publicũ, principaliter ſpectãt, vt quæ aduerſus albũ Prętoris corrumpẽtem proponitur, I.ſi quis id quod. ſup. de iuriſd. Ac ſi plures agere volẽt, Præto- ris erit eam controuerſiam dirimere,& magis ido- neum eligere, l. ſi Plutes⸗AMo genus iudicij à vete- ribus diuinatio vocabatur. taque nemo ex populo eas habere dicitur in bonis ſuis, l.pe. hic.. ſi quis pro eo.§. Vlt. de fidciuſſor. niſi litem con teſtando ceteros excluſerit, quo caſu lucro eius cedit victoria, l. ſi cui. de ver.ſign. l. eũ qui.õ. in popularibus. de iureiur. Alie ad priuatã alicuius iniuriam principaliter pertinẽt, vt ſepulchri violati actio,& ſimiles, quas qui habet, rectè dicitur eo locupletior eſſe. Nam cæteris agere volentibus, ſi velit præfertur, I. 3. hic. 1.z.& 6. ſuprà de ſepulch. viola. Et procuratorẽ cõſtituere poteſt, licet in aliis nõ poſsit, J.licet.& Lnon cogendũ.§. qui ita. de procurat. l. qui populari. Itẽ mulieri& pupillo, hę dãtur, alie non itẽ, l. mulieri. Hoc commune habent, quòd anno finiũtur,& in heredes non dãtur, quibuſ-
dã exceptis, l.vlt. quę pœnales ſunt. Vna tamẽè popu-
laris actio de termino moto ita inſtiruirur vt m ulcta pecuniaria in publicum ærarium conferatur: idque lege ſpecialiter eſt conſtitutum. I. fI. de termi. mot.
& hæc eſt recepta interpretum ſententia.
FRAN

ſͤͤͤͤſ“
¹
—
1102
FRANCISCI DVARENI IVRIS- (ʒ⁊CoNSVITI IN ILIB. XI. VIII. DANDE
CTARVM SEV DIGESTORVM„ME- TMO DPDICAPARITITIO.
IN TIT. 1. DE PVBLICIS IVDICIIS.
ᷣ Vo ſint publica iudicia hic docet Vlpianus, .r& nos fuſius pro viribus oſtendimus in jib. Diſputationum.
De ordine ex ratione horum iudiciorum exercendorum. C4AP. I.
1
Rætor cui lege delata erat cognitio, olim hæc H' iudicia exercebat coactis iudicibus quos ſor- tiebantur accuſator& reus, vt Aſconius Pedianus docet. De hac autem ſorritione ſubſortitionque,
De tabulis quæ à Prætore dabantur iudicibus, De
clepſydris, De ampliationibus,& comperendina-
tionibus& aliis huiuſmodi, quæ quondam in vſu
erant, plæraque annotauit Budæus. Sed& quædam
alia colligi poſſunt, ex érationibus Ciceronis. Præ- ſertim ex orat. pro Domo ſuo. Nec dubium eſt quin
ſingula iudicia certam ac peculiarem formam ha- buerint, vt ex titulis ſequentibus apparebit. Ve- rùm Paulus ait, eum ordinẽ in vſu eſſe deſiiſſe,&c. l.ordo Quibus verbis oſtendit iudices ordinem ſin- gulis legibus præſcriptum ſeruare non ſolere; ſed extraordinariam eſſe,& arbitrariam, nulliſque legi- bus adſtrictam cognitionem. Quæ verò vſus reti- nuit, hæc ferè ſunt quæ ſequuntur. Imprimis præ- ſentia tam accuſatoris, quàm rei neceſſaria eſt, l. pen. 5. ad crimen. Nãa procurator non interuenit, tametſi abſentiam excuſare liceat eius qui ad iudicium ad- eſſe nequit, d. 6. ad cri men. l. inter accuſatorem. hic.l. reos. C. de accuſat. Hoc eſt accipiendum, niſi iudi- cium tale ſit, in quo abſens damnari poſsit, I. ſer- uum.§. publice. de procurat.& L.abſentem. de pœ- nis. Quo caſu innocentia etiam abſentis defendi purgarique poterit. Sed& domino quoque ſeruum ſuũ preſentẽ defendere permiſſum eſt, cũ eius inter- ſit ſeruum non damnari, cuius dominium fortè per ſententiam amitteret, l.z. C. de acuſat. l. ſeruus. hic. J. Lucius. de appellat. I.ſi ſeruum. infrà de accuſat. I. hos accuſare.§. ſi ſeruus. Hoc tamen ex arbitrio do- mini pendet, ac poteſt eum impuneè non defende- re, l. ſciendum. Notandum eſt præterea aduocatio- nem reo præſenti denegandam non eſſe iure Ro- mano. l.z. C. de exhi. reis. Quamuis moribus noſtris receptum non ſit. Quæritur ſi reus pendente cogni- tione defunctus ſit, an poſsit accuſator accuſatio- nem proſequi. Et certum eſt, crimen ac pœnam om nem eius morte extingui, l.z.& l. defuncto. Nam ca- put z. ita legendum eſt, Publica accuſatio reo vel rea
antè defundtu perimitur tametſi lectio Pandectarum
Florentinarum diuerſa ſit. Huius rei exemplum eſt
apud Valerium Maximum, lib. 9. cap. 12. de Licinio Marco repetundarum reo. Qua de re iufr. plenius,
1. ex iudiciorum. de accuſat. Accuſatore defuncto
certum eſt iudicante Præſide reum ab alio peragi polſe, l.accuſatore. In ipſa autem cognitione, Magi- ſtrarus patronos cauſarum,& alios clariſsimosViros
qui magiſtratu aliquo functi ſunt,& iuris ſcien. tiam habent, adhibere debet. l. cuſtodias. Ac diebuß etiam feriatis audire cuſtodias poteſt, d. l. cuſtodias.
Quæ ſit ratio totius cognitionis,& quomodo tam
accuſare quàm defendere oporteat, in vniuerſum definiri non poteſt, ſed ex cauſarum varietate pen.
det. Vnum tamen ex VlIpiano hic notãdum eſh non relatione criminum, ſed innocentia reum purgari debere, lis qui reus. Quod quemadmodum ſt acci. piendum, dicemus ſub tit. ſequenti. De poteſtate& effectu horum indiciorun. c(CA P. 17. PHuud aieioam publicorum pœna alis I quando capitalis eſt, aliquando pecuniari, aut in corpore coercitio, vt ante diximus, I.z. ſed
damnatum ſemper infamia ſequitur, l. infamem, ni.
ſi in caſibus exceptis, l. vlt. Hæc autem iudicia im-
pediunt quominus ciuilibus actionibus, quę ad rem
familiarem magis, quàm ad vindictam periinent experiamur, l. interdum. hic. l. Prætor.§. ſi dicatur, de iniuriis. C. quando ciuilis actio crimina. præiudicet.
I1N TIT. I. PDE ACCVvSAT. ET INSCRIL PTIONIBVS.
Vpra de crimini bus extraordinariis& 4 7 publicis quæ iudicia per accuſationces or- Dl dinantur Inſtit. de publ. iud. in prin. lrde crim. expil. hære. Ideo titulus communis de accuſationibus ſubiicitur, id eſt, de perſecutioni- bus criminum. Et quia libelli recepti ab accuſatoli bus offerri debent, qui dicuntur libelli inſcriptio- num, ideo ſequitur de inſcriptionibus. Habet autem fere hos locos. De cauſa accuſationis, Quis accuſate poſsit, vel contra. Quæ ſit forma libelli inſeriptio- nis. Quis poſsit accuſare vel non. Quid ſi pluribus
legibus reus fieri poſsit. Quid ſi actio ciuilis cum crimine concurrat. Quid ſi plures accuſatotes de vno accuſando contendant. Quis ſit accuſationis
effectus reo mortuo poſt litem conteſtatam. Quain prouincia damnetur vel accuſetur reus. Quo pabo leuia crimina cocrceantur. b
Quid ſit accuſatio.(&A P. I. Ccuſario eſt maleficij alicuius apud iudicem
4
mus actionem quæ ad priuatum alicuius commo- dum, vel vindictam priuatam inten ditur, accuſatio- nem propriè non eſſe, quod ex diffinitione actionis ſatis apparet. Actio eſt iure perſequendi in iu-
cio,&c.§.1. Inſtit. de actio. Impropriè tamen aliquam 1. de crimine
do actio pro accuſatione accipitur, I.. de crin l ſtellionatus. Et C. quando ciuilis actio crimina
1.. ceroni n præiudicet. Vnde Perduellionis actio, Cicewo 4 4
delatio ad vindictam publicam, ſolemnitet facta. Dicitur, ad vindictam publicam, vt intelliga-
dbbanplo
iol
usdilen ennu et G odia g(deac dhdlkndi um gru auläro leölktte xuthid ahuce mdarom
1*
Kscme
auult, a ruüt llicoro rſaer
zuxwerur Aaude ü Acamau
aäti
tünsy
huan
nlee vel
dab.

In Tit. De accuſat.& inſcript.
zorator. Crimen apud Iureconſultos crebrò,
t 5 quod accuſatio ſignificat, l.nullum crimen. de lde
ur& l.ſi cui crimen. hic. Cùm igitur accuſatio 1e actione nihil commune habeat, certum eſt, ex 4 dem maleficio& agerc quem& accuſare poſſe, codell
ucc polle cogi omiſſa ciuili actione crimen inten-
1 ſete,lin eum. Hinc obſeruandum eſt, denuntiatio- Rab accuſatione differre, quæ citra inſcriptionem Aluam tecipitur. Ea autem magiſtratibus olim fleri 8 canlueuit, Pet certos homines quibus id publicè utum fuerat, ne grauiora facinora deficienti- do iwe accuſatoribus impunita manerent, l. ea a. infià de appellat. l.ab accuſatione.. nuncia- ad Turpillianum. cauſa accuſationis. CA P. 77. Ccuſationis cauſa eſt delictum, quod ani- Amaduerſionem vindictamque publicam me- tur„& ad hunc ſcopum finemque refertur accu- luio. Vnde vulgò dicitur, neminem ſine accuſatio- ne damnandum eſſe, quod tamen falſum eſſe de- monſtrauimus lib. 1. diſputat. Hinc quæritur de qui- buſdam delictis an pro eis competat accuſatio. Cu- uſmodi eſtterminorum auulſio, I.1. C. de accuſat. ged de hoc ſatis diſſeruimus ſuprà ſub tit. de termi- o moto. Quæritur etiam de iis qui euentum ſen- eentiæ iudicis venditant,& fumos vendunt. l. qui explicandum. C. de accuſat. de quibus diximus lib. diſputat. Et oſtendimus non modò accuſandos elle eos ſed etiam grauiter puniendos eſſe. Alia que- ſio eſt, de maleficio quod mandatu alterius perpe- ttatum eſt. Et cõſtat tam mandatorem quàm man- datarium, pœna afficiendum eſſe, l.non ideo minus. C.de accuſat. Qua de re in commentariis ſatis ple- ne ànobis tractatum eſt. Tractatur& quæſtio de hæredibus eius qui maleficium admiſit. Et conſtat eos accuſari nõ poſſe, nec pœnam bonorum adem- pionis ad cos tranſire, niſi iam damnatus reus de- ceſlerit,l.ex iudiciorum. Cuius rei exemplum me- morabile refert Valerius lib. 9. c. 12. de Licinio Ma- clo. Excipitur repetundarum iudicium, Maieſtatis, & quædam alia de quibus infrà videbimus. Quod ieus am damnatus pendente appellatione deceſ- , ſeruanda eſt diſtinctio l.z. C. ſi pendente ap- at. vlt. C. ſi reus vel accuſat. mort. Dubium ſa- nion eſt, quin hæredibus defuncti, ipſius innocen- amdefendere, ſi velint, liceat, l. filio.§. Scia. de adi- mendis legatis. De iu qui accuſare poſſunt, aut non poſſunt. CA P. 111. P his iudiciis accuſatio publica eſt,& cuiuis ex populo competere dicitur.§.1. Inſti. de public. iu- dicii, præterquam iis qui nominatim excepti repe- nütur. De quibus eſt videndũ, l. qui accuſare. Impri- misprohibetur accuſare mulier. Niſi ex certis cau- ls!lr& 2.& lqui accuſare. l. mulierẽ. hic. l. 4.l.de cri- mine. C. qui accuſa. nõ poſſ. Pupillus accuſare prohi detut, propter infirmitatem ætatis, 1.2. qui accuſare,
aili ſuam, vel ſuotũ iniuriã perſequatur. Quo caſu
tutor accuſabit quidem nomine pupilli, ſed ſuo no- nine inſcribere ſe cogetur, ne alioquin ob eius ca- i plectatur pupillus, l.z.& 5. C. qui accuſa.&c.
interdicta eſt accuſatio publico nomine, l. qui
ulsre niſi ob cauſas legibus exceptas, l. mulierẽ. Klnon prombentur.J ſi crimen. C. qui accuſare
1103
non poſſ. Magiſtratus non accuſant quandiu magi-
ſtratu funguntur, ſicut nec ab aliis interim accuſan- tur, l. qui accuſare. hic. l. pars literarum. de iudic. In- fantibus denegatur accuſandi facultas, l. qui accuſa- re. l. 4..criminis. C. qui accuſa. Niſi in caſibus exce- ptis, l. mulierem. hic. l. famoſi. ad l. Iul. maieſt. Qui duo iudicia aduerſus duos reos ſubſcri pta habet, ac- cuſare tertium non poteſt, l. qui accuſare hic. l.cum rationibus. C. qui accuſa. Quod Marcellus ait, pro- hibitũ eſſe propter turpem quæſſũ, id mihi videtur pPertinere ad quartã illam partẽ bonoruin accuſati, quam ex lege accipiebant accuſatores: cuius memi- nit Tacitus lib. 4. Qui tenues habent facultates, id eſt, qui minus quàm quinquaginta aureos habent,
idonei accuſatores non ſunt. Quod inopia cos ad calumniandum impellere credatur, l.nonnulli. Ca-
lumnię alicuius ſuſpectis accuſare non licet, l. 4.7.& 8. Coniunctæ& neceſſariæ perſonæ ab accuſatione facinoroſorum remouentur, quòd inhoneſtum in- humanùũmque videatur eos ad accuſandum admit- ti,l. qui accuſare. hic. l.ſi magnum. l.iniquum. 1. pen. & vlt. C. qui accuſa. hic. His perſonis exceptis nemi- ni denegatur accuſatio iure Romano, licet moribus noſtris vnus cognitor regius accuſet. An plures ac- cuſare poſsint eundẽ reũ, tractauimus lib. 2. diſput. Qui non poßint accuſari. CA P. 111. Oa qui legibus accuſari nõ poſſunt, veluti Ma- giſtratus& ſerui, ſecundum diſtinctionem à Ve nuleio traditam, l. hos accuſare. I.5. item is qui accu- ſatus ſemel, atque abſolutus eſt, l. ſi cui crimen.§.2. hic. l.ſi quis homicidij. C. eo. Sed& ſi quis delatus ſit ab vno, ab alio deferri non poteſt. l. hi tamen.§. vlt.hic.l. qui de crimine. C. de accuſat. De iis qua in accuſatione exequenda præcipuè ob- ſeruanda ſint, ad officium tam accuſatoris& rei, quam iudicis pertinentia. C4. F. TEmo ad accuſandum admittitur, abſque ſo⸗ L X lenni inſcriptione, l.ſi cui crimen, hic. l.3. l.10. & l. qui accuſare. Cuius inſcriptionis formula,& cõ- ceptio hic deſcribitur, l.3. hic. l. in cauſis. C. eo. conci- pitur autem his verbis illis Coff. Cal. llis, apud il- lum prætorem, vel Proconſulem. d. 13. hic. cui libel- lo accuſator ſubſcribere debet. d. l. z.l.7. Sed hic ob- ſeruandum denuntiationem ab accuſatione differ- re, quia ſine vlla inſcriptione denuntiatio recipitur, vt eſt lib.i.& z. Diſput. Et hæc inſcribendi neceſ- ſitas tum remittitur, cum quis ob publicum munus quo fungitur denuntiat, l.ea quidem. de accuſat. Quod& in aliis quibuſdam caſibus locum habet.l. de crimine. C. qui accuſare non poſ.l. quamuis adul- terij. C. de adulter. l.1. C. de abig. Si plures conten⸗ dant accuſatores inter ſe, iudicis eſt magis idoneum eligere. lſi plures. Tempus præſcribitur accuſatori intra quod ſolẽnia accuſationis impleat. Quotem- pore elapſo amplius accuſare volens non auditur, J. Titia.& 1.7. C. qui accuſa. non pofl. In exequenda accuſatione præſentia accuſatotis neceſſaria eſt, l. 4. & l. tunc conuenit. C. de accuſat. Præſens quoque reus eſſe debet, vt diximus, ſup. tit. de public. iudic. l. 3.& 6. C. de accuſat. Domino tamen ſeruum ſuum defendere permittitur quod ipſius interſit, ſeruo ſuo non carere. l.ſi ſeruum. hic. I.z. de accuſ. Quid ergo dicendum ſi accuſator deceſſerit pendente accuſa- b tioue,

1104
tione,& certum eſt nomen rei abolendum eſſe, I. 3. §.vlt. Nam hæres accuſationem cæptam perſequi non cogitur, l. Diui. hic. In qua prouincia quis deli- quit in ea accuſari debet, l. ſi cui crimen. Quod pro- ter commoditatem probationis conſtiturum oſt. authen. vt omnes obediant iudic. prouinc. Nihil autem prohibet quem in loco domicilij ſui accu- ſari, moddò eiuſdem prouinciæ ſit ille locus in quo maleficium perpetratum eſt, I.z. C. vbi de crimine agi oportet. Ob idem crimen pluribus legibus ac- cuſare quemquam non licet, l. ſenatus. Si veròo ex eodem facto plura naſcantur crimina, ſingulorum nomine admittitur accuſatio, l. qui de crimine. C. de accuſ. Recriminatio ad depellendam accuſatio- nem, ita demum admittenda eſt, ſi grauius aliquod crimen, non par minuũſve obiiciatur, 1..& Lnegan- da. C. qui accuſare non poſſunt. In leuiorum crimi- num accuſatione ſolennis ordo prætermittitur, I.le- uia. Probare debet actor quod intendit. Aliàs vt ca- lumniator punitur, l. minus. C. qui accuſ.non poſl. & l.vlt. C. de accuſ. Ac iuſta legitimaque debet eſ- ſe probatio, nec decreta ciuitatum expreſſa, atque emendicata ad fidem faciendam hic ſufficiunt, l. ſinguli. C. de accuſat. Nam& huiuſmodi decreta Cicero teſtimonia non eſſe contendit, in oratione pro Flacco.
b IN TIT. III. PHß CvSTODIA ET ENIIBT TIONE REORVM.
IC quqque titulus eſt communis. Nam qui 8 I accuſantur vel extra ordinem vel gerta lege de crimine, ſolent dari in cuſtodiam pro qualitate criminis& perſonarum,& ſub fideiuſſoribus dimit- ti qui promittant exhibere, id eſt ſiſtere& repræ- ſentare in iudicio, ſi quando poſtuletur. Sequitur ita- que titulus de cuſtodia& exhibitione reorum, cui duo Tituli in Codice Iuſtiniani reſpondent, De cu- ſtodia reorum,& de exhibendis reis. Quæ res ad- monuit, vt in duo capita præcipua hunc tractatum diuiderem.
De cuſtodia reorum.&4A*.. Vſtodiæ verbum, pro cuſtodia publica in iure ciuili accipi ſolet, ſ.vinculorum. de verb. ſigni.
Nec tantùm de carcere hoc verbum intelligitur, ſed etiam de cuſtodia militari, de qua mox dice- mus. Eſt igitur Carcer cuſtodiæ genus. Vnde dici- tur ad cominendos magis quàm puniendos homi- nes comparatus, laut damnum, de pœnis. Vtimur hoc iure, rcos dari in cuſtodiam duobus modis, vel accuſatore libellum inſcriptionis dante& ſubſcri- bente. J. libellorum, de accuſat. vel nuntiatore, cri- men maxgiſtratibus denunciante confocto clogio, vel notorio, quam informationem vocamus, cui poſteriori magis accedit praxis Franciæ. I. 6. Nota quando in carcerem quis coniici debeat, nimirum cum graue ſcelus eum admiſiſſe conſtar, vel con- feſſus eſt..3.l.5.hic. I. 3.& 4. C. hoc tit. l. z. C. de exhib. reis. Atque in ea debet reus prouincia condemnari in qua deliquit. l. ſolent. I ſeq. l. non dubium. l. fin. de accul. Auth. qua in prouincia Auth. yt nulli ludic.
geſi verò quIsS.ʒ 4
Franc. Duaremi luriſconf. 9
luti ęx Gallia in Germaniam. Quartum, Miltes tee
1
Qupmodo ſit cuſtodiendus reus. b 75
CA v. 11. o L dicis eſt æſtimare quemadmodum cuſtodien. 4
dus ſit reus. Nam aut in carcerem coniicitur aut 5 pu
militi traditur, aut fideiuſſoribus, vel ſibi committ. tur. l.z. Quod autẽ dicitur, de militibus, locũ laber in Proconſulibus,& aliis huiuſmodi qui imperium exercitũmque habent. l.obſeruare. de offi. Procon.
Hodie apparitoribus viatoribũſve traduntur. Qu aqql ad carcerem attinet notandum eſt eos, qui diſpana f ſexus ſunt, ſimul includendos non eſſe, l.z. C. de cu. d in
ſtod. reorum. Non autem debent vinciri, antequan conuicti, aut confeſsi ſint, I. ſi confeſſus. hic,& L.z C. anui 3 de exhiben. reis. Aut niſi graue ſcelus, 1.3. Bic.&z. eed C. de cuſto. reor. Seruus ſanè qui non defenditurz n domino, ex vinculis cauſam dicere iubetur, Lz. Er auuib his apparet vincula, à carcere cuſtodiave muſtun differre, l.verum eſt. de verb. ſignifi. b gäben
De officio& periculo cuſtod. CA P. II rtbezi lau diligentia exigiturà cuſtode, ita eti huma- dgai nnitas& moderatio, l.. C. de cuſtod. reor.& l. car- lhlicr
ceri. hic. Itaque ſi reus euaſerit, culpa eiuſdem non Mroln caſu fortuito, grauiter plectitur, l. milites.& l.vlt. lic.
Lad cõmentari. C. Punitur etiã is qui effregit carce- huer rẽ, l.. de effract. aut etiã qui conſpirauit,&c. lin eos, Kulä hic. Preterea officiũ eius, qui carceri præponitur eſt, eeun⸗ in cõmentarium referre eos, qui in carcerem conii- rulnr
ciuntur. Vnde Cõmentarienſis dicitur,& iudici ſin- Fene gulis menſibus eos ingerere, l. vlt. C. de cuſto. xcorũ. Kaue
De exhibitione rtom.(4 P. IIII. i uM Ecunda pars huius tituli. Exhibere eſt deducere idun ac ſiſtere reũ coram iudice vt incarcerari, velali- lli ter cuſtodiri poſsit, tit. C. de exhib. reorum. tit. quor. b ten imper. inter pupil,& vid. 1.z. C. de aduo. diuer. iudi. äs Huius exhibitionis exempla permulta hic ſunt. Ve- yxhhi
luti cum fideiuſſor ad ſiſtendum aliquẽ obligatun 2.§. Vlt. l. z.& 4. Sccundũ eſt cum Irenarchæ prehen- ſum faginoroſum ad Præſidem mittũt cum clogio, l. Diuus. Tertium, Cum in prouinciam, in qua reus deliquit tranſmittitur, ab alterius prouinciæ Praſ. imſaie de, l. ſolent.& l. non dubium. hic. l.ſi cui crimen. ſu‧p. anilann
neloc
de acuſat. Nam vt paratior& expeditior probatio, nagunt cõſtitutum eſt, vt extra eã prouinciã in qua deliquit bunder nõ puniatur. Auth. vt omnes obediant ludi. prouin. unaxn cię. Non arbitror tamen iuris auctores prohiberene uam
in alio eiuſdẽ prouincię loco puniatur, ſi ibi repeiia baütr tur, l.z. C. vbi de crimi. agi oport. Er certum eſtolm uuua— ita diuiſas fuiſſe prouincias, vt teſtes cx vna prouin. 9 cia in aliã ſine graui incõmodo duci non pollentuece
—
derun alläwe
3 xxxn mittuntur ad eum ſub quo militabant. Ide milti.- un
bus. hic.& l.. C. de exhib. reis. Eſt enim vetus illa ba wpe lex cuius meminit Iuuenalis ſatyra vlt.* Miles nee vallum litiget vltra. 5.* hi uintum exemplum eſt, cũ accuſator deduci Kla reum, quem accuſare vult,& iudici exhibet. Nam. 4. hoc genus reductionis exhibitio dicitur, tit. quor- Beh imp. inter pupil./3, de aduo. diuerſ.iudi. Jſi qua per ſ un cal. C. de epiſc.& cleric. l. quoniã. C. de teſtib. Nou- er 45.& 151. Sed hæc deductio non aliter permittitur rag
..... 7„ dlan, conſtirutione Theodoſij, niſi de ca iudex pronũcia- 8 uerit, l.vlt. C. de exhib. reis. Præterea antequam reus d
exhibeatur, dandi ſunt ei dies legitimi ad diſponem 8 ae.
dam rem familiarem. Cuius rei exemplum 1* dam rem tamiliarem. Cuius! ran 4

In Tit. Ad leg. 1 uliam Maieſtatis.
eeſert luſtinus Philoſophus,& poſt eũ di Wanone Eeccleſ.lib. 4. cap.17. Meminit& Collectaneis decretorum, cap. hifto-
au d Puſeblus h Gratianlis 111 Titulus de priuatis carceribus in Codice luſti-
auij hic accedit. Adde l. capite quinto, infr. de a-
i eodoli conſtit in C. Thcodol.
IN TIT. IIII. D LEGEM IVLIAM MAIESI.
Suiqd ſit maieſtas. CA P. I.
Nterpoſitis duobus titulis communibus reuertitur legumlator ad ſingula publi-
ca iudicia,& quo ordine propoſuerat in- cipit à lege lulia maieſtatis, cuius verba pofſunt ex prioribus legibus:de pœna tamen arporali reorũ maieſtatis ſub hoc titulo fere non 5 imitur niſi obſcurus hic& 1 3. Sed in Inſtit. de abliud. apparet eſſe animæ amiſsio. Maieſtas dici- uramplitudo& dignitas populi Romani, à ma- aitudine ſic dicta. Cicero in Part. Orat. Nam au- aitas dicebatur olim eſſe in ſenatu, maieſtas in ppulo. Reperitur tamen maieſtas Prætoris in iure dluili,ſed abuſiue. I.ſi familia. de iuriſdict. l. penul. de alti& iure. Qui igitur aliquid contra Rempublicã aut Principem molitur& Reipublice ſtatum for- namque imperij euertere conatur, is dicitur maie-
ktem ledere aut minuere,& hac lege tenetur lib.
ad Herennium. Dicitur hæc lex Iulia à Iulio Cæ- ute auctore, ante quam legem fuerat& Cornelia a maieſtatis, cuius meminit Cice. in Piſonem.
Cauſæ huius aclionis. CA P. II. Xiam dictis perſpici poteſt, quæ ſit cauſa hu-
Aius accuſationis& iudicij: nempe coniuratio Erebellio. Sed hunc locum plenius tractare opor-
tet Imprimis igitur qui hoſtili animo aduerſus rẽ- iblicam aut Principem aliquid facit, is maxime
icitur maieſtatem lædere. Et hoc crimen perduel- donispropriè appellatur. l.vlt. Quia perduelles à ve- dus hoſtes vocabantur. l. quos nos. de verb. ſign. nad maieſtatem pertinent alia quædam admiſ- bdea maximè rempublicam labefactent, licet dtinon fiant animo aduerſus rempublicam. Ca- iaanem legis hic reſcripta extant. I.1.2. 3. 4.5.6. 10. Qulbus addenda eſt comuratio in necem virorum ulttum& ſenarorum ex conſtitutione Arcadi J.l.
ſülhus Ceod. Crimen quoque priuati carceris&
le monetæ huc pertinet. Cod. de priuat. carcer.&
Cdefalla moneta. Contra conſtitutiones Princi- bum incicantem noluit Alexander optimus Prin- ctßs hoc crimine teneri. l.1. C. eod. Idémque de per- uinl cius qui per Principis gemium aut fortunam lltaetit. l.z. C. co. l.z. C. de reb. credit. Tametſi ex diuſmodi cauſis atque etiam leuioribus olim ſub mals principibus accuſatio maieſtatis admittere- tut, ntex Tacito, Dione& aliis cognoſci poteſt. unc blinius in Panegyr. de crudelitate& auaritia uncipum loquens: Locupletabant, inquit, fiſcum aalum non tam Voconiæ& luliæ leges, quàm Alatis lingulare& vnicum crimen eorum qui lievacarent. Sed nec ob famoſum libellum Keilatio permittitur quæ tempore Auguſti
locum habebat, vt auctor eſt Cornelius Tacit. lib.i. Nam quod dicitur publica quæſtione id admiſſum vindicari, de criminali iudicio accipiendum mihi videtur. l. quod ſenatuſconſultum. ſupr. de iniur. Ad- dendum eſt ne eum quidem qui imperatori male- dicit, hoc iudicio puniri, vt Theodoſius conſtituit. C. ſi quis imper. mal. In ſumma notandum eſt, quod præclarè Modeſtinus hic ait, hoc crimen à iudici- bus non in accuſatione ob principalis maieſtatis venerationem habendum, ſed in veritate. l. famoſi.
De pæna huius legu.(CA p. T77.
Oena huius legis olim fuit exilium, vt auctor
3eſt Cicero ini. Philip. Cornel. Tacit. lib. 3.c. 69. Paulus lib. 5. Sententiarum. l. eorum. infrà de pœnis.
Näã lex Portia, cuius meminit Cicero in Orat. pro Rabyrio,& Saluſtius in Catilinam, vltimo ſuppli-
cio affici ciuem Romanum prohibebat. Sed hodie
eſt vltimum ſupplicium.§. I. Inſtit. de public. iudic.
l. quiſquis. C. ad l. Iul. maieſt. Quo etiam afficieban-
tur plerique contra leges, propter graue diſcrimen
Reipublicæ, vt in coniuratione Catilinaria accidit.
Itum eſt enim in Catonis ſententiam coniuratores
more maiorũ puniendos eſſe cenſentis. Nero ctiam
cum hoſtis fuit iudicatus à Senatu, pronuntiatũ eſt, vt more maiorum in cum animaduerteretur,&c. Sueto. in Nero. legis Portiæ nõ habita ratione. Huic
pœnæ accedit bonorum publicatio. l.vlt. hic. l. quiſ-
uis. C. eod. Et certum eſt bona libertorum etiam hæredibus& liberis damnatorum auferri. 13. infrà de interdict.& releg. l.1. C. de bonis liber. Quamuis Hermogenianus referat Seuerum aliter decreuiſſe. l.eorum hic. Verùm quod is cognoſcens decreuiſſe dicitur, pro lege Iuſtiniani accipiendum non eſt, ne aliis legibus aduerſetur. Præterea damnatorum ſta- tuas detrahi debere, Modeſtinus ait, quo exemplo rectè vtimur in inſignibus detrahendis, quæ vulgò arma dicuntur. Poſtremo liberi damnatorum infa- mia notantur,& ab omni ſucceſsione excluduntur cõſtitutione Arcadiana. d. l. quiſquis. Sed in eos ani- maduerti non vult Arcadius, remittitque ſeuerita- tem illam veterem, cuius meminit Cicero in qua- dam ad Brurum epiſtola. Cæteri autem propinqui, affines, noti, familiares nullam pœnam ſubeunt, vt expreſſum eſt alia conſtitutione eiuſdem Arcadij. l. ſancimus. C. de pœnis. quam huic contrariam eſſe exiſtimauit noſter Budæus. Verùm ca non de libe- ris, ſed aliis propinquis& familiaribus accipienda
eſt, in quos ſub improbis& inhumanis Principibus, olim animaduerti ſolebat. Extatq; huius rei exem-
plum apud Dionem, de Marco Terentio qui ma- jeſtatis reus poſtulatus fuit, propter amicitiam& familiaritatem quam cum Seiano habuerat, ſed is cauſatus ſe amicitia Principis in Seianum motum fuiſſe vt eum complecteretur, tandem abſolutus eſt. Nota 1.4. Vide& Saluſtium cur conſilium contra rempublicam coniuratio dicatur.
Singularia iura huius indicij. OA P. III I.
Vm hoc iudicium munimentum ſit publicæ ſecuritatis, ac tranquillitatis,& ad id facinus
vindicandum pertineat, quo multo exitialtus eſt reipublicæ, non eſt mirum ſi pleraque lic alicna à AAA
1105
——y——]——ÿõ———
—————————
—————
———
——
L—. 8 ——— 2— 6 1 e.— 8„--—
“ 8
—;

— —]ͤIͤ
1106
Kulatum, quod eff
iure communi reperiantur, cuiuſmodi eſtilmprimis uòd ij ad accuſandum in hoc iudicio admittuntur qui aliàs repelli ſolent. l. famoſi.& l. in quæſtionibus. Item morte crimen non extinguitur, ſi hoſtili ani- mo aduerſus rempub. aut Principem aliquid factũ ſit..vlt. hic. l. penult.& vlt. C. Præterea ſerui in do- minos torquentur. l. pen.& vlt. C. etſi aliàs torqueri non ſoleant, vt dicemus ſub tit. de quæſtio. Sed nul- lius diguitatis prætextu reus fidicularum tormenta vitat.Inullus. C. Spartianus in LCaracala, Damnati ſunt eo tempore qui vrinam in eo loco fecerunt in quo ſtatuæ aut imaginès eraãt Principu,& qui coronas ima- jnibus eius detraxerunt, vt alias ponerẽt Tacitus lib. 3. fol. 75. L Ennium equitem Romanum maieſtatis po- giem rincipis promiſcuũ ad vſum argenti vertiſſét,recipi ceſar inter reos vetuit, palam aſpernante Ateio Capitone; quaſi per libertatem nõ emi debere, eripi patribus vim ſtatnendi, neque tantum ma- lefcium impunè habendum, ſane lentus in ſuo dolore eſſet, Reipulicæ iniurias ne largirentur Seneca Uib. 3. de beneficiis cap. 25.& ſequent. ſub Tiberio Cæſare fuit accuſandi frequens& penè publica rabies, quæ ommi ciuili bello grauius togatam ciuitatem cõfe- cit. Excipiebatur ebriorum ſermo ſimplicitas vo- cantium,&c. Et paulo poſt, ſub diuo Auguſto non- dum hominibus verba ſua tam periculoſa erant& moleſta Vide Sueto. in Tiber. nu. 58. Nota antino- miam inſignem, quam diſſoluunt quòd altera de primo capite in quo de perduellionis reo: altera de aliis capitibus actipiatur. vide l. Quiſquis. Cod. hoc titul. IN I I T. V. A D LEG. IVI. DE ADVLIER. CAPYT PRMI M.
Acc lex quamuis lata ſit ab Auguſto, vt VI- G pianus ait, atque etiam Plutarchus in Apo-
4 E phehegmat, tamen Iulia dicitur. Nam is à
nomine pattis adopriui Iulius quoque dictus eſt.
Pertinet autem hæc lex ad pudicitiam tuendam. Arque ideo lex lulia de pudicitia crebro dici ſolet. 1.8. 9. C. Hic aurem dicitur lex Iulia de adulteriis & ſtupro, quòd adulterium& ſtuprum præcipuè ea lege puniantur.—
Quid ſit adulterium& ſtuprum· CA P. 14ä5. & Dulterium propriè in nuptam committitur. Stuprum in viduam aut maſculum. Sed lex Iulia promiſcue his verbis vtitur. l. inter liberas.& l. ſtuprum. hic. l. ſtuprum. de veib. ſignifi. N ihil autẽ refert iuſta ne an iniuſta ſit vxor vt adulterium cõ-
mitti dicatur, ſed fufficit vxorem eſſe, licet in manu
viri per coemptionem non conuenerit. l. ſi vxor. Quod ſi vxor non ſit, quia fortè in contubernio eit, magis quam in matrimonio, nullum eſt adulte- rium. l. Seia. C. eo. Quæritur de ea quæ abſente ma- rito alteri nupſit? Et certum eſt eam adulterium committere, niſi probabili ratione ducta crediderit, maritum deceſsifſe. l. miles.. mulier. Erqotandum eſt matrimonium illicitum non ſufficere quomi- nus ſtuprum aut adulterium cõmittatur. I. qui pu- pillam. l. miles... hic. l.eum qui. C. ſed ignoſcitur ci qui dolo caret.¹.pen-
Frauc. Duarenm lurilconſ.
4 8-.„„ 1.. dulteriũmyve ſciens facito dolo malo. l. hæc vetba
minoribus. Cuiuſmodi hæc ſunt: Qui adulteri dã-
intéderat, eraſit iudicum albo. Sueto. in Domit Eſt ghmcal
rit pœna legis Iuliæ, vix cerco cognoſci poteſt Cõ.
Cauſæ huius accuſationis. CA P. I1.. F X iam dictis colligi poteſt, quæ ſit cauſa huius
[accuſationis. Sed hic locus pleniorem diſcul- ſionem exigit. Imprimis igitur accuſantur hac le 6. qui matrimonium alienum violant, ac temenase aut ſtuprum admittunt, ſiue in mulierem viduam ſiue in maſculum.§.1. Inſtit. de public. iudic. Vech legis recitat Vlpianus: Ne quis poſthac ſtuprum 1
Ex quibus apparet nec ſtuprum nec adulteriũ ab que dolo committi. l. penult. Quæ præterea vindi. centur ac puniantur hac lege, ex aliis locis colligi 5 tur. l. mariti. 29. hic. l.3. ſup. de accuſat. l. auxilium d
natam ſciens vxorem duxerit. d. l. mariti.& d. an. xilium. Qui in adulterio deprehenſam vxorem nã dimiſit, idque propter ſuſpicionem lenocinij. Hinc Domitianus equitem Romanum ob reductam in matrimonium vxorem cu dimiſſæ adulteri crime
autem deprehenſio& certitudo neceſſaria, nec ſu- ak ſpicio ſufficeret. l. 2.l. miles.§. vlt. hic. l. z2. 9.]1.ſine me. uul gel tu. C. eo. Derogatur tamen huic capiti per nouam anög: conſtitutionem Juſtiniani, auth. vt nulli iudic. Qui iweb quæſtum de vxoris ſuæ adulterio facit, hac etiam m.ig. lege punitur. d. l.2.& l. mariti. Item qui pretrium pro aaulij comperro ſtupro accepit. dicta I. mariti. 1. ſi quis.33. mlgi Item qui domum præbuit vt adulterium ſtuprüm- ermui ve fieret. d. l. 8. 9. 0. Item is qui pactus eſt, vel tranſ- garke egit de adulterio etiamſi compertum non fuerit. J. nul. miles. in prin. hic. l.10. C.l.tranſigere. C. de tranſact. aau
De pæna adulterij ſiupri, Cc. C4A P. IIIII.* 1 nallet
Jünlanus ait gladio puniri adulterum, Inſtit.de aun publ. iudic. quam pœnam ideo legi Iuliæ tribuit alriu opinor, quia pœna legis Iuliæ conſtitutionibus im. eratorum immutata fuerat. Nam Conſtantius iu. i bet ſacrilegos nupriarum gladio feriri. l. quamus i C. co. Quamuis ea verba in C. Theodoſiano deb.. derentur. Mulier adulterij nõ plectitur pœna ghadij per nouam conſtitutionem Iuſtiniani, ſed verberata includitur monaſterio, vnde eam intra biemum maritus reducere poteſt ſi velit. Mulierem autẽ ad- ulteram non licet dimittere ante quàm conuictaſſ & damnata. auth. vt null, iudic. Quænã autem fuͦe-
3
ſtat tamen ex variis noſtrorum auctorum loci pe- nam mortis non fuiſſe. l. Clodius. de his quibvtin- dignis. l. ſi quis viduam. de quæſtio. l. ſcio de teſtib.
2.§. miles. de his qui notan. infa. l. qui cam vnO.9.. dulterij. de re milit. Ac pœna quidem relegationis exẽplum refert Plinius lib. 6. epiſto. Et Tacitus lId. 4. fol. 51.& I. z. fol. 45. Tranquillus ſcribit Cæſarem al libertum quendam ſuum ob adulteratam equitis Romani vXxorem, capitali pœna affeciſſe. Opilius Macrinus reos adulterij varios ſimul incendit iunſ dena
ctis corporibus auctore Spartiano. Apud Francos 5 donlu capitalis pena adulteris non irrogatur. mal, W mai
De animaduerftone patrus& mariti in mu. taui lierem adulteram. a 4
Ex permittit patri filiã in adulterio deprchen i am ſimul cũ adultero interficere. 1 patri. cum aalas
ſca. ſdhje 1

ltem au 3 amſi coumn *0l
egis lulg 1 a irrae arum gac
vetban0l
Verum lex
In Tit. Ad I. Iuliam de adulteriis.
auL luihil Maritofimilis vindicta olim permit- 1 el. yt conſtat ex oratione Catonis quam re- bellb o-cap.23,1n adelterio, inquit„Vrorem 8 Fnuben diſſes, ſine iudicio jmpunè necares: illa qdulterares, digito nõ auderet cotingere, nec ius eſt. 1 lulia omnem hanc facultatem adimit arito. l.nec in ca. Adulterum autem occidere ei
amitrit qui vilis tantum conditionis ſit. l. marito.
cl Grachus. C. Ob hanc tamen cædem non pu-
elur maritus pœna legis Corneliæ, ſed leuius mi-
l caſtigabitur, propterea quòd difficillimum
e iuſtum dolorem temperare. l. ſi adulterum. mtores. hic. l...§.vlt. ad l. Cornel. de ſicariis. l
49 us. C. de adult. Pæna ſtupri. CA P. V.
Tupratorum pœna eſt, ſi honeſtiores ſint, publi- dur dimidiæ partis bonorum: ſi humiles, cor-
is coercitio cum relegatione. Inſtit. de public. iu- lcis. Hæc pœna ob doloſam aliquam perſuaſionẽ amve ſimilem cauſam augetur. l. 1. de extraord.
aimi Nam& lege Solonis vt auctor eſt Lyſius, gra
vins punicbatur perſuaſio quàm violentia, quòd ſſuadens corpus& animam corrumpat. Inceſtus autem cum ſtupro coniunctus facit, vt grauius pu- niatur admiſſum: à quo tamen crimine ignorantia nonnunquam excuſat.. ſi adulterium. Raptus etiã rauius punitur. l. qui cætu. infr. ad leg. Iul. de vi pu- Dlica.& C. de raptu virginum. Maſcula venus quæ olim puniebatur lege Scatinia, nunc pœna gladij vindicatur. l.cum vir. C. cod.& auth. de his qui lu- xuriant. contra natur. Tutor ſtuprans pupillam gra-
uiote etiam pœna punitur. tit. Si quis eam cuius tu-
tor fuer. Item mulier quæ cum proprio ſeruo con- ſuetudinem habet. C. de muliere quæ ſe proſtit. ſer.
Cuius animaduerſionis meminit Tacitus lib. 12. Qui virginem nondum viripotentem corrumpit, ſeuerius plectitur. l. ſi quis aliquid.§. qui nondum. nra, de pœnis. Lenocinium certis ex cauſis puni-
turyt adulterium lege Iulia. I. z.1. mariti. Aliàs qui
kenocinium profitentur,& eas puellas proſtituunt aum quibus ſtuprum non admittitur, non videntur bus Romanis puniri. Nam conſtitutio Iuſtinia-
le lenonibus eos punit qui inuitas puellas de-
6 3 Qui accuſare poßſint. CA P. VI.
3 P Atri& marito adulterij accuſatio ita compe-
1 iitvr cæteris præferantur. l.z§.vIt. l.ſi maritus winprin.l. is cuius.§. pen. In ſtupri verò accuſatione bater nullum ius præcipuum habet. l. nec in ea. Poſt
Futtem& maritum ädmittuntur extranei. l. 4. Sed
extranei videntur accipiendi frater, auunculus,&c. Propter conſtitutionem Conſtantini quæ cæteris vccufationem adimit. l. quamuis adulter. C. cod. Quod dicitur de marito, idem intellige de ſponſo, qulanec matrimonium nee ſpem matrimonij vio- ule permittitur..ſi vxor. hic& l. propter. C. Spon-
m tamen quæ alij nupſit accuſare ſtupri non licet. miles quærebatur. Quia ſponſalia diſſolui poſſunt. 3 C.de ſponſa. Atque ideo ſtuprum committere
adendo alteri dici non poteſt. Minor vigintiquin- Tennis accuſare adulterij prohibetur lege lulia. lolaccipiendum eſt niſi matrimonij ſui iniuriã
exequatur. 1 ſi maritus.§. lex Iulia. Mulieri non cõ- petit hæc accuſatio, rametſi violatum à marito ma-
trimonium ſuum conqueratur. I. 2. C. eo. tit. Quia
Par inturia non eſt mariti in vxorem, quæ eſt vxoris in maritum.
Ordo el forma huius cognitionu. C A P. V TIIL.
D Vos ſimul accuſare adulterij nõ licet.l. ſi ma- L Aritus.§.vIt. hic. l. reus. C. eo. In inceſtu tamen id prohibitum noòn eſt. l. vim paſſam.§.vlti. Poſſunt etiam ſimul accuſari is qui adulterium admiſit,& is qui domum præbuit,&c. l. nihil. 6.vlt. Cöſtante ma- trimonio huic accuſationi locus non eſt, ſed tunc demum cum maritus vxorem ſuam dimiſerit, l. mi- les.§. volenti. l.conſtante. hic.& l. crimen. O. ſi mu-
lier alteri nupſerit poſt diuortium, non poteſt ab eo incipi accuſatio, ſed adulterum prius reum perage-
re neceſſe eſt. l.z. in prin. l. miles.§. licer. Nam abſo-
lutio adulterij ipſi mulieri proderit licet condem-
natio non noceat. l. denuntiaſſe.§. vlt. hic. I.& ſi cri-
mine. C. co. Hoc accipiendum eſt niſi maritus poſt
diuortium denunrtiauerit,& ſe velle eam accuſare. Quo caſu ab ea incipere poterit. l. qui vxori. l. de- nuntiaſſe. l.vim paſſam.§. nupta. Si adultera non nu- pſerit poſt diuortium, liberum eſt accuſationem ab ea incipere. l. 5.l.ſi maritus.§. penult. Inſcriptio ne- ceſſaria non eſt cum maritus accuſat conſtitutionè Conſtantini. l. quãuis adulterij. C. eo. Extraneis ve- rò accuſantibus requiritur. l.accuſationis. Sed nihi- lominus calumnia horum omnium punitur. l. is cu- ius. l. pater. l. ſi maritus.§. lex Iulia. Abſens in reos non refertur, idq; lege Iulia expreſſum eſt. l. ſi mari- tus.§.I. Iuliæ. hic.& I. ſi quidem. C. Quod accipien
dum eſt niſi crimine iam inchoato reus abeſſe inci-
piat. l. adulteram. C. eo. Nam nec per procuratorem rectè defenditur reus. l. miles.§.. hic. Eſt enim tam rei quàm accuſatoris preſentia neceſſaria. l. pen. S. ad crimen. ſup. de public. iudic. Si tamen prope confe- ctum ſit negotiũ& abſit accuſator reipublicæ cau- ſa, reſcriptum eſt eum reuocandum non eſſe. I. quã- uis indubitati. C. eod. In quo loco delictum admiſ- ſum eſt, hæc accuſatio inſtitui debet. l. 4.& l. ſeq. C eo. Qua de re ſatis multa ante diximus, ſub tit. de
cuſtod. reorum.
De exceptionibus reo competenlibus. CA PB. 7111.
X Vædam exceptiones reſpiciunt perſonas, ve- luti, Cum idoneus accuſator non eſt, ſed de hoc ſatis dictum eſt ſuprà. Item cùm accuſatur ea uæ ob vtilitatem ſuam matrisfamilias nomen nõ retinet. l. quæ adulteriũ. C. eo. Nam quid agas cum dira libido& fœdior omni crimine perſona eſteniſi fraudandæ legis gratia id factum apparcat. l. mater. §.1. Cuius rei exemplum eſt apud Suetoniũ in Ty- berio de matronis quæ lenocinium profitebantur, vt pœnam legis vitarent. De minore quæſitum eſt.
Et certum eſt eum accuſari poſſe ſi pubes ſit. l. ſi mi-
nor. hic.& l. auxilium. de minoribus. Patronus quoque libertum accuſantem non ſummouct pro- pter atrocitatem iniuriæ. I. ſi adulterium.§. liberco. di quis in honore miniſteriõve publico fuerit, reus
quidem poſtulatur;, ſed differtur eius accuſatio in
finem honoris. l. ſi adulterium.§. VItimo. Aliæ ex- AAA 2
110 7
mE raenBeoeetnsr wnhe nehere Meeteee eeeWre e eit gebe der er um her e. ee a—
I8ö8ö—ö—ö—ſſͤſſͤſͤſͤſͤſſ
eee
“
—
e3 Meie MMeaeee ene eee———
—=

1108
ceptiones reſpiciunt tempus intra quod reus accu- ſari debet. Qua in re ſic diſtinguitur vt ſi de accuſa- tione mulieris agatur intra ſex mẽſes accuſetur. l.i. §. accuſationẽ. infrà ad Turpil. Nam ſexaginta dies vtiles, id eſt, duo menſes dãtur marito& patri. Poſt cuius temporis lapſum quatuot menſes vtiles dan- tur extraneis accuſare Volentibus. l. 4.& l. miles.§. quidam. hic.& Lob cõmiſſa. C. eod. Nec dubium eſt quin marito qui iure mariti poſt ſexaginta dies ac- cuſari non poteſt, tanquã cuiuis extraneo, intra qua- tuor menſes accuſare liceat. l. iure mariti. C. eo. Hoc autem tempus incipit computari à die diuortij. l.is cuius. l pater. ſi mulier nupta accuſetur adulterij: ſi enim ſtupri arguatur vidua mulier ex die commiſsi
criminis. l. mariti.§. ſex menſium. Sin autem accuſe-
tur maſculus, ſiue adulter, ſiue ſtuprator, quinquen- nium continuum pręſcriptũ eſt, idq́; à die commiſsi criminis nõ diuortij. l. miles. 6. adulteri j. hic.& l.5. C. cod. 1..§. accuſationem. infr. ad§. C. Turpil. Verùm quod dicitur de muliere, nõ ita accipiendum eſt, vt deterioris conditionis ſit quàm maſculus, vt poſt quinquennium accuſari poſsit. Nam etſi ſuperſint ſexaginta illi dies vtiles qui à tempore diuortij com putantur,&c. quinquennium tamen ſi præterierit à die commiſsi criminis, accuſatio ceſſabit cõtra eam I. mariti. 29. Raptus verò crimen, aut inceſtus hac præſcriptione non excluditur. d. l. mariti. S.vlt. l. vim paſſam.§. præſcriptione. Aliæ exceptiones variis ex cauſis obiiciuntur. Veluti quòd dolo nihil factũ eſt, ſed per errorem. lſi adulterium. lpen. Aut quòd vis illata eſt.. ſi vxor.. pen. l.vim paſſam. hic.J. fœdiciſ- ſimam. C. eod. Quod accuſator ſe accuſaturum ne-
auit. l.ſi maritus.§.ſi negauerint. Aut deſtitit ab ac- cuſatione. l. z. in prin. hic.l. abolitionem. C. co. Quod
& de eo dicendum eſt, qui vxorem reduxit quam
prius vr adulteram dimiſetat. l. ſi vxor.§. vlt. l. quæſi-
tum.§. vlti. Exceptio quoq́; rei iudicatæ opponitur
accuſatori, quæ exceprio competit etiam mulieri ſi
abſolutus ſit adulter, à quo eœprta fuerat accuſatio.
j. denuntiaſſe.§.vlt. Refert tamen qua ex cauſa reus
abſolutus ſit. Nam ſi obtentu propinquitatis ac ne- ceſsitudinis, qua mulieri coniunctus erat, abſolutio ſecuta ſit, eamq; poſtea vxorem duxerit, non prode- rit ei abſolutio. l.ſi qui adulteri j. C. eod. Exceptio le- nocinij ſi non ad excuſandum crimen quod quis admiſit, ſed ad ſummouendum accuſatorem, quaſi jdoneus non ſit, obiiciatur, prodeſt ei. l. quoniam.l. ita nobis. C. Sed quia dilatoria eſt nõ perem ptoria, ante litis cõteſtationem& receptionem in reos op-
poni debet.l. ſi maritus.§. præſcriptiones. Si verò nõ differendi, ſed perimendi negotij cauſa opponatur ad excuſandum admiſſum quod quis fortè non in- ficiatur, ea exceptio non prodeſt. Si tamen oppona-
tur à muliere, facit vt maritus lenocinij conuictus puniatur, quamuis nulla accuſatio aduerſus eum in- ſtituta ſit. l. z.& l. ſi vxor.§. iudex. Exceprio pacti, vel tranſactionis non obſtat accuſatori, quia non licet
in hoc crimine paciſci, propter lenocinij ſuſpitio-
nem. l. de crimine. C. eod.& l.tranſigere. C. de tranſ- act. Præſcriptiones ciuiles veluti de dote, ab Arca- dio ſublatæ ſunt l.ita nobis. C. eod. Mulier accuſata propter impuberem filium, non iure petit vt diffe-
ratur accuſatio, cum id crimen infanti non præiudi-
cet. l. miles.§.defuncto.
1
Franc. Duarenmi luriſconſ.
IN TIT vI. ErT VII.
AD L. EG. IVLIAM DE VI py. BLICA ET PRIVAT A:
Cℳ E. 7.
ciorum quædam capita fuiſſe, vnde ſe. ges nomen accipiunt, vt lex Iulia Male.
ſa maieſtate„lex Iulia de adulteriis ab adulterio Aliis tamen capitibus, qui neque læſerunt maieſta⸗ tem, neque adulteriũ commiſerunt, coercebantur, Sic lex Iulia de vi publica à vi facta armatis homi. nibus quaſi vi bellica nomen ſortitur.§. Item lege. Inſtit. de publ. iudic. Nam quicquid per vim admit- titur contra alium, his legibus vindicatur. l.hoclu-
re. de regul. iuris. ſiue publica vis ſit, ſiue priuata. Vis
publica dicitur, quæ armis infertur.§. item lex lulia
Inſtit. de public. iudic. quia armorum vſus publicus eſt non priuatus. L.i. hic.& C. Vt armorum vſus in. ſcio Principe. Et Nouel. Iuſtiniani de armis, vt do. cuimus lib. i. Diſputat. Arma autem hic accipimus non tantùm tela& gladios, ſed etiam fuſtes,& alia huiuſmodi quæ ad nocendum comparata ſunt, vt
lapides,&c. l.armatos. hic. larma. de verbo. ſigniſic.
Exempla huius vis publicæ hæc referuntur à iuris
auctoribus. Qui ſeruos aut liberos homines in ar-
mis habuerũt. Et qui habuerunt arma præter vſum itineris, vt vel armatos homines, licet vis nulla fa- cta ſit: nam lege Iulia tenentur,& qui pubes cum
telo in publico fuerit. Qui in incendio cum gladio-
aut telo capiendi cauſa fuerit. Qui hominibus ar- matis poſſeſſorem domo agrõve ſuo, vel naui ſua deiecerit,&c. L.z. Item qui cum imperium poteſta-
temve haberet, ciuem Romanum aduerſus prouo-
cationem necauerit, verberauerit,&c. Na quia pu-
blicè id factum& à magiſtratu populi Romani, ca
vis publica non malè dicitur, quamuis arma adhi- bita non ſint. Eadem cauſa eſt eius qui legatos ſine oratores aut eorum comites pulſant,&c. l. 7. He- nim in tutela ac fide publica ſunt. Idem dicendum eſt& de eo qui noua vectigalia exercet. l vlt. Sic Publius Seſtius& M. Fonteius de vi publica fcus eſt factus, quòd puteũ vini inſtituiſſet, quod crimen Cicero vinarium vocat in orationibus illis. Nam ſolius Principis eſt, ea inſtituere. tit. C. Noua vecli gal.Inſtit. Similis ratio eſt eius qui reum vioctum detinet ne Romæ ad iudicium adſit, I. 8.aut qui do- lo malo facit quo minus judicia tutò exerceantut, &c. l. 10. Item ſi vis aliqua atrocior& quæ tempu⸗
blicam magnopere turbet admittatur. Veluti l
quis ex incendio aliquid rapuerit pręter materiam. 13. Qui ſtuprum alicui per vim intulit, 13.ſe. Nec ſolum punitur is qui ſtupri cauſa vim intulit mu- lieri, ſed etiam qui matrimonij cauſa eam qvamuls volentem parentibus inuitis abduxit& eripult- C. de raptu virginũ. Idq́ue Iuſtiniani conſtitutio- ne cui iure pontificio derogatuin, eſt capite cum cauſa. de raptorib. Item tenetur hac lege qui cœtu, concurſu, turba, ſeditione incedium fecit. QM hominem dolo malo incluſit. Quive fecit quomt.
nus ſepeliatur„&c. I.5. Hac lege ctiam tenetul u 4 C
Ciendum eſt legum publicorum iuqi
ſtatis denominatur à perduellione& læ.
aalalc um dacl teader u tica eroni antdii
e dn audansrr ayeei d Men hro ntmmo

In Tit. Ad leg. Cornel. de ſicariis& veneficiis.
ocau hominibus vim fecerit, quo quis verbe- onu
jetur& pulletur,&c.L10.
ye vi priuata. C4 E. I1.
tæ exempla hic ſunt, veluti, Si quis ſi⸗ ne armts aliquem deiecerit de agro ſuo. 1.5. 8i ccxtum aliquem& concurſum fecerit, quo mi- ais in ius producatur ab eo qui in ius vocat. us nis conuocatis hominibus vim fecerit, quo srelberetur..2. Ex quo apparet eadem admiſſa gelege vindicari, quod nouum nõ eſt. Verùm
nuw vtraque lege accuſare quem licet, vt alibi aslſenatus. ſuprà de accu. Electio enim accu- babeſt. Addidit Senatus legi Iuliæ, ſi qui impro-
nalienam litem. l. 6. b
s priua
zwierinti b De exceptionihus reo competentibus. C AP. 111.
Eus accuſationem hanc aliquando depellit,
R dque certis ex cauſis, de quibus nunc viden- dom eſt. Veluti ſi quis vim fecerit alicui tuendæ ſa- tis cauſa. l.pen. Si quis armis fuerit vſus ad vſum venationis, itineris, nauigationis, commercij. 1.1.& „Siverò dominum ſe eius rei eſſe contendat quam er vim inuaſit, iuſta non eſt hæc defenſio. 15.S.ſi de vilſi quis ad ſe fundum. C. Quod multo magis di- cendum eſt, cum creditor res debitoris ſui per vim occupat. Icreditores.& ſeq. hic.& 1.5. C. Inuaſores qui hoc colore vltimo ſupplicio ſe ſubtrahere co- nanur, quod caſu aliquis occiſus ſit, non audiuntur, quoniam cauſam facinori præbuerunt. 1 quoniam. Notandum eſt cadem admiſſa vtraque l. lulia. pu. blica& priuata vindicari..3. C.l. 8. 10.§. penul. de vi publ Sedtamen non ideo quenquam accuſare vtra- que lege licet, vt diximus. l. Senatus. de accuſ. l.24.
Huprà de vi priua. cAP. II1. IT publicæ pœna eſt deportatio. Inſtitu. de pu- VW blic. iudiciis. quæ ſucceſsit in locum aquæ& ggnis interdictionis. l. 0. Vis priuatæ pœna eſt pu- lcatio tertiæ partis bonorum& infamia. l.1.& vlt. Kpublicatis bonis tranſeunt actiones contra fiſcũ, apro ea patte ei ſuccedat. l.z. Cod. Exacerbatur auen hæc pœna propter homicidium ſecutum,& pununtur vltimo ſupplicio inuaſores, quamuis eo- nm aliquis occiſus ſit, quia cauſam huic facinori puabuerunt. l. quoniam multa. C. De ſeruis grauius lumitur ſupplicium quàm de liberis hominibus. l ſernos. Raptores quoque mulierum acerbius ple- duntur 15. Qua de re videnda eſt Iuſtiniani conſti- utio. Cod. de raptu virginum. poſt eas quæ in Cod. Teodoſ.extant.
Pana vtriuſque legir.
8
IN TIT, vIII
Ab LEG. CORNEL. DE SICA- RIISEIT VENEEICIIS.
Ornelius Sylla hanc legem tul.. l. z. de orig. iur. in homicidas præcipuè qui à fi- ca, d eſt, gladio ſicarij hic dicuntur. Inſti. un de publi. iudi. Habet tamen& alia capi- Mex his quæ ſequuntur apparebit.
Cauſæ huius accuſationls. CAp. 2 b Piina præcipuaque cauſa eſt cædes ſiue homi- cidium,, vt legis verba oſtendunt: Qui homi- nem occiderit,&c. l.1. Occidiſſe autem videtur qui mortis cauſam præbuit. l. 1. Sed quædam exci- Piuntur ex mẽte& ſententia legis, in quibus homi- nem occidens non punitur pœna huius legis: ve- luti ſi quis occidendi animum non habucerit. J. pri- ma.§. Diuus. Nam voluntas& animus hic maximè ſpectatur. l. Diuus. Cum autem quæritur an quis animum occidendi habuerit, nec ne, quia fact quæ- ſtio eſt magis quàm iuris, ex re id æſtimandum erit. l. 1.§. Diuus.
Videndum eſt etiam an vulneratus ex eo vulne- re aut ex alia cauſa perierit. Vnde cum in rixa plu- res aliquem percuſſerint, vniuſcuiuſque perſonam contemplari oportet, vt cognoſcatur à quo interfe- Stus ſit. l. ſi in rixa. Ex his conſequitur eum eſſe ab- ſoluendum qui fortuito caſu hominem interfecit. 1.1.&. Cod. eodem. Tametſi hic mos inualuerit in Gallia noſtra vt reo veniam gratiamque à Princi- pe impetrare neceſſe ſit. Itaque infans& furioſus
pœna huius legis non plectuntur. L.infans. licer mi-
nori adulto non ignoſcatur. l. 6. Cod. eod. tit. Quòd ſi culpa alicuius aut laſciuia cædes facta ſit abſque dolo malo, ratio ſuadet, reum etſi non abſoluatur, mitius tamen ac leuius puniendum eſſe. I. 4.& l. in lege. Præterea ignoſcitur ei qui aggreſſorem occi- dit. l.z2. 3. 4. Cod. Eademque cauſa eſt ſtuprum infe- rentis quæ aggreſſoris. I. I.§. vlt. l. iſti quidem. de eo quod metus cauſa. Sed& ſi quis transfugam occi- derit, qui hoſtis publicus habetur, idem dicendum eſt. l.3z.§. vlt. Furẽ quoque nocturnum lex duodecim tabularum occidere permittit, quamuis ſe telo non defendat. l. 4. ad legem Aquiliam. Quam legem ita interpretatur Vlpianus, vt neget ei licere occidere qui ſine periculo ſuo potuit euadere. l. furem. Nec pugnantia hæc ſunt, vt Budæo in annotationibus ſuis in hunc locum videntur. Poſſunt& alia quæ- dam addi ex conſtitutionibus. Veluti ſi quis rapto- rem mulieris interfecerit. Cod. de raptu virginum. Sed ea tractari ſufficit quæ hic attinguntur à iuris auctoribus. Hic quæritur an cædes in ſeruum ad- miſſa excipienda ſit. Et certum eſt occiſorem ſerui lege teneri. L.1. Nam ne in ſeruos quidem noſtros vltra modum ſæuire nobis permittitur. l. circunci- dere. hic.& Cod. de emenda. ſeruo. Quod multo magis dicendum eſt de filiis. l.z. hic.& C. de emen- dat. propinquo. l. 3. Cod. de patr. poteſt. Sed ne vxo- rem quidem in adulterio deprehenſam impuneè in- terficere licet marito, erſi iuſtus dolor mariti mode- rationem caſtigationis deſideret. l. I.§.vlt. Et in iur- gio c˙ùm plures vnum percuſſerũt, vniuſcuiuſq; fa- ctum contemplari oportet, vt ſciatur à quo inter- fectus ſit. b Pæna homicidij.(APE. 17. Vius legis pœna non eſt vltimum ſuppli- BH cium, nec aliarum fere legum, quæ ad publica iudicia pertinent, ſed deportario in inſulam, cum ademptione bonorum. l.3.S.vlt. Sed admonent iuris auctores tẽpore ſuo à pœna legitima receſſum fuiſſe, & homicidas etiam vltimo ſupplicio puniri ſolitos
arbitrio, ſcilicet iudicis.&c. d. 1.3. d. lpenul. Moribus
AAA 3
1109
—ÿÿ õõ——-——y——
— ——

—ͤͤͤͤͤͤͤͤͤͤͤͤh
I110 noſtris aliud recepruin fere eſt, homicida quod fe-
cit ſemper expectet. 13. C. de epiſco. aud. Et illud ex diuinis literis: Quiſquis fuderit ſanguinem, funde- tur ſanguis illius. Hactenus de homicidio. Nunc de aliis capitibus legis Corveliæ videndum eſt. Secun- do, tenetur hac lege, is cuius dolo incendium fa- Gum eſt. l..l. ſi quis dolo.hic. l.data. C. qui accu. non poſſ. Et variis pœnis plectitur pro qualitate admiſsi & conditione perſonæ,&c. l. qui ædes. I. vlti. de in- cend. ruina.l. capitolium. S. incẽdiarij. de pœnis. Sed ne culpa quidem dolo vacans impunita hic eſt. d. l. qui ædes. I3. de offi. præfect. vigil. Caſus verò fortui- tus omnino excuſat.l.ſi fortuito. de incend. ruina,& naufrag. Tertiò, is qui cum telo ambulauit, homi- nis occidendi, aut furti faciendi cauſa, tenetur hac lege. l.1. hic. l. is qui cum telo. Cod. eod. Sed mori- bus noſtris receptum eſt, vt hi non cadem pœna qua homicidæ puniantur. Quartò, magiſtratus qui præeſt iudicio publico, ſi operam dederit, vt quis falſum iudicium profiteatur,&c. l.. 14 Index eſt qui facinoris cuius ipſe eſt conſcius, latebras indicat, impunitate promiſſa, auctore Aſconio: differt que ab accuſatore, quia nulla ab eo inſcriptio aut per- ſecurio exigitur. Eſtque huius indicij exemplum apud Salluſtium in coniurarione Catilinaria de Al- lobrogum legatis, luadex igitur quæſtionis qui o- peram dat, vt tali indicio innocens circunuenia- tur, meritò punitur hac lege. Quintò, punitur hac lege is qui falſum teſtimonium dixit, quo quis pu- blico iudicio rei capicalis damnaretur. l.I. Nam aliàs falſa teſtimonia ad hanc legem non pertinent. Sex- t0, qui hominis necandi cauſa venenum infert, aut dedit. l.1.& 3. Et hoc quidem graut facinus eſt, & longe grauius quam ſi quis gladio hominem in- terficiat.ſ.i. C. de malef.& math. Tãto enim grauio- ra ſunt crimina,& maiori animadueifionc digna, quanto difficilius cauentur, vt inquit Cice. in Orat. pro Rof Amerino. Dixi, hominis necandi cauſa: Nam amatoriũ aut abortionis poculũ dans, hac le- ge nõ pumtur, tametſi homo ex hac re perierit, quia mali exempli, id eſt, extia ordinem vindicari debet. 1.3. hic..ſi quis aliquid. intra de pœn. Pigmentarij fi- ue Pharmacopolæ veuena vendere non prohiben- rur, ſed ſi cui temere dederint, pumẽdi ſunt. l.z. Mu- lier quæ medicamenmtis partum abegit nõdum ani- matum, verbis legis non continetur, ſed nihilomi- nus extraordinaria pœna iudicis atbitrio ci irroga-
picur. J.ſi mulierem. hic,& l. Diuus. infra de extraor.
criminib. l. Cicero. de pœn. Præterea qui mares ca- ſtrant, huius legis pœna tenentur. l. 4§.6: hic. Qua de re videnda eſt conttitutio Iuſtiniani Nouel. 14². Et auctor eſt Dion, primum huius conſtitutionis au- torem fuiſſe Domitianum, iſque in contumeliam Titi imperatoris id eum conſtituiſſe ſcribit, quod Titus eunuchos& caſtratos in deliciis habuiſſet: extantque Martialis verſus in hanc rem lib. 6. Luſus erat ſacræ connubia fallere teda, Luſus& immeritos execuiſſe marts. Vtraque tu prohibes Cæſar, populisc, futuris Succurris naſci quos ſine fraude iubes Nec ſpado iam, nec maœchus erit te praſide quiſquam. At prius,5 mores,& ſpado maæchus erat. In eadem cauſa ſunt, qui circuncidunt pueros. Nã hoc tantuùm permittitur ludæis, Diui Pij reſcri.
Franc. Duareni luriſconſ.
pto. Nec mirum eſt hoc eis conceſſum fuiſſe, ab im. peratoribus, cùm Spartianus ſctibat eos bellũ mo- uiſſe, quod vetarentur mutilare genitalia, in Adria. num. Poſtremo huius legis pœna damnantur qui mala ſacrificia fecerint,&c. l.ex Senatuſconfulto. Quod de magorum& ariolorum, ſeu mathemari. corum ſacrificiis accipiendum eſt, de quibus loqui. tur Paulus lib. 3. Sententia. Quò pertinet tit. dema. leficis& mathematic. in C. Iuſtiniani, vbi mathe. matici pro ariolis& Chaldæis intelligi debent non pro iis qui libetales diſciplinas, arithmeticam, geo⸗ metriam, aſtronomiam, muſicam profitentur. Nam hæ diſciplinæ legibus probantur. I.1. infrà de extra- ordina. cognit. Ac de geometria extat reſcriptum Diocletiani, I. z. C. de malefic.& mathemartic. De cæteris idem eſt iudicandum, quanquam de aſtro. Des logia quæ ex aſtris colligit, prædicitve dubitatur,&s propterea quòd leges omnem diuinarionem prohl-. bere videntur, tit. C. de mathemat.& tit. de ſotell in decretalib. Verùm hanc nõ improbandã arbittor, ſi quis prædicet inclinationes naturales tantum. Sive- ròô quis ita vaticinetur, vt neceſſariò euenturum ali- uid affirmet, nec aliter contingere poſſe, receptius eſt hunc animaduerſione dignũ eſſe, vt not. Panor- mitanus extrà de ſortileg. in decret. I.. item apud
ruukgi
—2
chth
aas ein
m 31 gko ci i KMrocel run 7 i 4 gles he
7
Labeonem.§. ſi quis aſtrologus. de iniur. Cuùm gi- Dem un
tur de mathematicis hic loquimur, magos, ariolos mat a
8 6
diuinatores& maleficos intelligimus: quo ſenſuhoc verbum apud alios auctores crebrò reperitur. Spar- tianus ſcribit Adrianum ſic matheſin ſciuiſſe, vt fu- tura prædiceret. Suetonius Tiberium expuliſſe ma- thematicos. Tacitus lib. 12. meminit Senatuſcõſulti atrocis& irriti de mathematicis ab Italia pellen- dis. Idémque lib. 18. ait, mathematicos Italia pulſos fuiſſe. Idem lib. 17. de eiſdem loquens, his verbis vti- tur, Genus hominum potentibus iuſidum, ſperantibus
fallax, quod in ciuitate n'ſtra& optabitur ſemper&
8
7 4 1
aum gunm, elneur attgoyr ing alan
rlärc
retinebitur. Hi& malefici ob facinorum maguitudi- esR
nem dicuntur, vt Conſtantius ait. l. nemo. Cod,de uenar uNeclg duibo Mocwah
malefic. Gellius lib. i. cap. 19. ait, mathemaricos vul. go appellari, qui gentilitio vocabulo Chaldæi di cuntur. Hæc igitur profeſsio& ars magica legibus noſtris damnatur, eamque exercentes ſeueriſsimè puniuntur. l. 4. ſuprà familiæ erciſc. l. mathematicos. C. de epiſc. audien. nempe vltimo ſupplicio. 1nul- lus. l.nemo. de male.& math. Quod maxime ratio- ni eſt conſentaneum, ſi homines interficiàt arte ma- gica.§. item lex Cornelia. Inſtit. de publ. iudic aut aliter homines lædant. Nà& lex duodecim tabule rum eos punit qui fruges alienas excantant.Plinius lib. 28. cap. z. tametſi cam legiſlatorum ſimplcita- tem rideat Sencca lib. 4. natural. quęſtionum cap,-. Quod ſi qui ægrorantibus ſubueniant; aut grandi- nes vel tempeſtates arceant, nihil ſunt criminationi obnoxij iure ciuili. l. cos. C. de maleſic. Veruùm ius Pontificum huiuſmodi diuinationem cuiuſcunque rei gratia fiat omnimodo damnat, tit. de ſottil. De
auniculis horum temporum, quæ volitare pet aela, dun .. A & nocturno tempore ſaltare& choreas agere di dlte cuntur, quæritur? Et ſolent plerique queęltores Wincas u acerbius animaduertere, quàm ius& ratio poſtulet, aan cũ Synodus Amytana definierit phantaſmata quæ- en u dam eſſe quæ à cacodemone miſerarum mulierum 1 ¹ ſc ſt. c. Iraque aog mentibus Irrogantur, cap. Epi cop. 26. ꝗueę 5. 41 an — l 3 curia Al

rcap gun
eanltuu
prolebi 1
ateremille. undem in Ora
In Tit. Ad 1Pomp. de parricidiis.
enſis, ſi nihil aliud admiſerint, eas abſolue- dimittere meritò conſueuit. Exemplum legis te ac liæ de Sicariis ex primo pulcherrimum ex- Corne ir ione pro Milone, qui dicebatur Claudiũ in ol De corrupto iudicio publico eſt apud tione pro A. Cluentio, qui dicebatur ecunia corrupiſſe iudiciũ publicũ, vt Opra- a0 aduerfarium ſuum iudices condemnarent. mhui eſt exemplũ in oratione pro M. Cælio de be- cio in Clodiam.
curia Pari
tat
IN TIT. IX. L. POMPEIAM DE PAR- RICIDIIS.
Erba legis Pompeiæ de parricidiis ex l. . hoctit. facile in ordinem rediguntur, ex cunus ſententia& aliæ perſonæ quæ eo-
2 dem gradu ſunt vel priore comprehen- uatur. l.z.& 3. Eius præcipuum caput fuit in his qui arẽtes occiderũt. Cic. in orat. pro Sext. Roſcio,&c.
unde ipſa lex nomen ſortitur. More maiorum ante
legem Pompeiam puniebatur parentem interficiés, eapœna quam hic deſcribit Modeſtinus„J. vlt. At utgis ſanguincis verberatus parricida inſuebatur culeo,&c. Aic enim legendum eſt, non ſagmineis. ex Plnio lib. 23. cap. 10. Ad hanc pœnam alludens Iu-
uenalis ait,
Lileraſi populo dentur ſuffragia, quis tam
Perditus vt dubitet Senecam præferre Neroni?
Cuius ſupplicio non debuit vna parari
Simia, nec ſerpens vnus, nec culeus vnus.—
Datricida eſt propriè qui parentem occidit, litera rabuſu quodam geminata. Aliis tamen capitibus continentur& aliæ perſonæ, vnde abuſiuè etiam ranicidæ appellãtur qui alias perſonas occiderũt in ſege coptehenſas. Nam lex Pompeia præter paren- tes occiſos, alias quoque perſonas complectitur, l.2. ged mitiorem pœnam ſtatuit, nempe legis Corne-
la de dicarus. Nec iguoro etymologicos à pari, nõ
pauente deriuatũ hoc nomẽ parricidium. Hoc no- nsetiam pro omni homicidio capi Fabius author ACoſtantinus pœnã antiquam reducit& renouat erlus cos, qui parentes aut filios interfecerunt. tthis qui parentes vel liber. occid. Iuſtinianus in
nllät. de publicis iudiciis. tam ex conſtitutione
Lontantini quàm ex lege Pompeia, colligit e0s
aulparentes aut liberos occidunt, culeo inſuendos
cæteros pœna legis Corneliæ de Sicariis,& comnia attribuit legi Pompeiæ, quamuis pœnæ llet in lege Pompeia, mentio nulla ſit, propterea audd Pœna legis Pompeiæ in hanc pœnam à Con- antino mutata fuerat. Sic pœnam mortis idem lu- imanus adſcribit legi Cornelię de Sicariis. Eadem ntione dixerit aliquis, quorſum igitur lata eſt lex ompeia aduerſus parricidas, cum nullam aliam pœnam ttatuat, qudäm legis Corneliæ de Sicariis,& X Cornelia ſufficere videatur: Reſpondeo id ideo
4 videri, quia fortè aliis legibus, alia ſtatuta erat aquam immutare voluit, nec fuit auſus, pro- Netlegem Portiam, quæ vetabat ſupplicium ſumi ine Romano, veterem pœnam rcuocare. Ae vo- nle elt eum alia quædam addidiſſe ad ordinem
IIEk
quæſtionis,& iudicij pertinentia. Conſcij quoque criminis parricidij tenẽtur. l. 2. l. vtrum hic. l. Meteo- dorus. de pœnis. Dubium autem non eſt, quin ante Pompeium, Cornelius Sylla legem tulerit de par- ricidio. id enim ſcribit Pomponius, l.z. ſuprà de ori- gine iuris. Pœna huius legis eſt duplex. Vna expri- mitur l. Pom peia. l.1. hic. id eſt deportatio, vel mors pro qualitate perſonarum, alia more maiorum an- te l. Pompeiam introducta fuit ad vindicandam im manitatẽ criminis ſingularis.¹. pen. 1. vnica. hoc tit. §. Item. inſtit. de publi. iudic. Vide Plinium lib. z3. c. 10. Hic annotandum eſt obiter, ob ſolam conſcien- tiam facinoris quem punir:, l. 2.& l. vtrum. hic. l. Me-
trodor. infr. de pœnis. Quo nomine Philotas per-
duellionis reus ab Alexandro, quondam damnatus & ſupplicio affectus fuit. Sed hac de re alibi dixi- mus. Illud præterea animaduertendum eſt, falſum eſſe, quod plerique exiſtimant legem pœnalem in- terpretatione non extendi ad eos daſus qui expreſsi non ſunt, l.z. hic. Eſt aliud ſingulare in hioc iudicio, quod nullius temporis præſcriprio huic accuſatio- ni obiici poteſt: cum regulariter viginti annorum preſcriptio opponatur criminibus,& adulterio. l. fur. hic. l. querela. C. de falſis.l ſi adult. de adulter.
IN LIT. X.
AD L. COKNELIAM DE FAL- 818, ET DE S. C. LIB0. NIANO.
CA p. 1.
4 ſtamentaria dicitur, Inſtit. de public. iudi- ciis. Paul. lib. 5. ſentent. quia præcipuè ad
teſtamenta pertinet, quamuis alia quoque capita
cõplectatur, tam quæ ipſa lege expreiſa ſunt, quam que Senatuſconſultis& conſtitutionibus Princi- pum legi addita ſunt. Nos ea promiſcuè referemus.
Primum caput, Qui teſtamẽtum amouerit, cela- uerit, rapuerit, deleuerit, interuerterit, fubiecerit, re- ſignauerit, quive teſtamentũ falſum ſcri pſerit, ſigna-
uerit, recitauerit dolo malo, cuiuſve dolo malo id fa
ctũ erit, l.z. hic. Inſt. de publicis iudiciis. Paulus lib. 5. ſente. tit. ad legem Corneliã teſtam. Quod hic dici- tur, de amotione teſtamenti, ad alia inſtrumẽta fur- repta, ſiue amota nõ producitur, l. Paulus. 16. hic. ſed in teſtamentis locum tantùm habet, l. cum qui. C. co. Reſignare teſtamentum alibi aperire dicitur, l.r. §. is qui. hic. l.ſi quis aliquid.§. qui vni. de pœnis. Secundum capurt, Qui falſas teſtationes facien- das teſtimoniave falſa dicenda inuicem coierint, J. 1.l.lege Cor. 9.§.pœna. Tertium caput, Qui ob in- ſtruendam aduocationem teſtimomave pecuniam acceperit pactúſve ſit. J.. in prin. l.lege 9.& lfalſi 20. Quartum caput, Qui ſocietatem coierit, ad obli- ationem innocentium, l... Quintum caput, Qui ob denuntiandum remittẽdũmve teſtimonium pe- cuniam acccperit, lL... Denũtiare alicui teſtimonium eſt inuitum euocare teſtimonij dicẽdi cauſa. Quod olim in publicis iudiciis fieri ſolitum fuit. Hoc ca- but eſt etiam legis Iuliæ repetundarum. Sextum
caput, Qui ob teſtimonium dicendum, vel non di- cendum pecuniam acceperit, 1..
Septimum ca-
AAA 4

1112
put, Qui iudicem corruperit, corrumpendumve curauerit, l..& l. qui duobus. Octauum caput, Si judex conſtitutiones Principum neglexerit, l.1 hic. Paulus lib. 5. Senten. Hunc non teneri crimine ma- jeſtatis, Alexander Seuerus reſcripſit, l.z. C. ad l. lul. maieſtatis. Nonum caput, Qui in rationibus, ta- bulis ceriſve vel alia qua re, ſiue conſignatione kal- ſum fecerint, l..l. Paulus 16. Hoc caput latiſsimè pa- tet,& quicquid contra legem Corneliam commit- titur, pertinet: poſſentque cætera ad hoc caput tan- quam exempla referri, ſed melius elt ſingula diſtin- guere. Decimum capurt, Qui ſignũ adulterinum fecerit, ſcripſerit, l. lege Cornel. z0. Vndecimum caput, Qui chirographum alienum imitatus fuerit, l. quid ſit falſum. 23. Duodecimum caput;, Qui depoſita apud ſe inſtrumẽta prodiderit aduerſariis, 1.I.§. is qui depoſita. hic. lſi quis aliquid. de pœnis. Decimumtertium caput, Si debitor prælato die pignoris obligationem mentiatur, 1 fi à debitore„1. repetita. fuprà de fide inſtrumèt. Decimumquar- tum capur, Si tutor vel curator ante reſtitutam tu- telam, vel curationem cum fiſco contraxerit, I.1.§. tutores,& tit. ne tutor vel curat.vect.cond. Deci- mumquintum caput, Qui falſam adulterinamque monetam cudunt, l. 9. l. qui falſam.hic. Quod eſt ac- cipiendum etiamſi probæ materiæ iuſtique ponde- ris ſit,& sρ5έĩQεσςκ verã legitim amq; habeat. Nam in monetis tantùm publicis pecunia cudi debet, l. 2. C. de falſa moneta. Qui verò in falſa moneta operantes extrinſecus ſibi ſignant pecuniam forma publica, non dicuntur falſam monetam aut adulte- rinam facere, ſed monetæ publicæ furtum facere l. 6. ad legem Iul. peculat. Tenentur etiam hoc capite legis qui nummos cudunt, fingunt, l. 8.& extat con-
Ktitutio in Codice Theodoſiano lib. 9. tit. z1. in eos
qui ſolidum exteriorem circulum incidunt, vt pon-
deris minuant quantitatem. Alia conſtitutione pu- niuntur qui pecunias emunt, ac vendunrt, quia pecu- niam oportet eſſe prerium non mercem. C. Theod. lib. ↄ. cit. 23.
Preterea hoc capite cauetur, ne quis numos ſtan- neos plumbeſve dolo malo emat aut vendat, I.9. Non enim ſimpliciter emere, ac vendere vetitum eſt, ſed dolo malo. Quia huiuſmodi nummos ad calculum, aut alias res ſimiles nobis plerũque vſui ſunt. Denique hoc capite legis Corneliæ, qui publi- cam monetam quæ adulterina non eſt reprobauerit,
vt Paulus ait, lib..fenten. tit. 27. l.. C. de vet. numiſ- mat.poteſt. Decimumſextum caput.81 quis fal- ſis conſtitutionibus vtatur, l.vlt. Decimumſepti- mum, Si quis falſum partum ſuppoſuerit, lqui fal- ſi, Llege. 30. l.cum ſuppoſiti. C. eod. Decimum- octauum, Qui edicta propoſita dolo malo corrum- pit. lpen. Decimumnonum,; Qui falſum nomen aſſeuerauit, l. falſi. 13. Nam& ſi mutatio nominis permiſſa ſit. C. de mutat. nominis, tamen nomen ementiri, id eſt, aliud nomen, quàm ſibi impoſuerit, profiteri nemini licet. Vigeſimum caput, Qui duobus vendidit eandem rem inſolidum, l. qui duo- bus. Vigeſimumprimum, Qui menſuris, ſtateris, aut ponderibus adulterinis vtitur, lpen. hic. lxanno- nam. de extraord. criminib. Vigeſimumſecundũ, Si quis per obreptionem aliquid à Princi pe, aut Præſide impetrauerit. l ſi quis obrepſerit. hic. 1.&ſi
Franc. Duarem luriſloonl.
legibus. C. ſi contra ius, vel vtilit. public. Vigeß. mumtertium, Qui nomine Præroris, literas allas reddidit, edictuúmve falſum propoſuit, l. qui nomi. ne. Vigelimumquartum, Qui ſe pro milite geſ ſit,& fallis inſignibus vſus eſt, vel falſo diplomate vias commeauit, l. cos qui.§.vltim. Vigelimum. quintum,, Si teſtis falſum teſtimonium dixerit ac falſum dicere intelliguntur teſtimonium, qui diuer- ſa inter ſe teſtimonia præbẽt, id eſt, quæ inter ſopu- gnant, l. cos qui. Vigeſimumſextum, Quui falſs inſtrumentis, actis, epiſtolis, reſcriptis, ſciens dolo malo vſus fuerit, vt Paulus ait, lib.. ſentent. l. 4.& 9. C. de falſ.l.z. C. de fide inſtrument. Hæc fſunt præci. pua capita huius iudicij de falſo, ex quibus cauſæ huius accuſationis perſpiciuntur. Ac tametſi ex aliis ſimilibus cauſis competat accuſatio, tamẽ animad- uertendum eſt, ob mendacium quodcunque, aut fraudem occultandæ veritatis cauſa adhibitamac- cuſationi locum non eſſe, vt puta, ſi quis in compu- tatione mentiatur. l. quid ſit falſum. 23.
De Senatuſconſulto Liboniano. CA 2. 17. D cauſas huius accuſationis refertur Sena- tuſconſultum Libonianum, De his qui fibi in teſtamento alieno adſcribunt. Nam hoc admiſſum quaſi falſum punitur, quamuis propriè ac vere fal- ſum non ſit, idque Senatuſcõſulto cautum eſt, quod à Libone. qui tempore Adriani Conſul fuit, dicitur Libontanum. Ac ante illud Senatuſcõſultum, idem Claudius Nero edixerat, vt in ipſius vita Tranquil- lus refert: Cuius edicti ſicut& Senatuſconſulti cre- bra hic mentio eſt. l. Diuus. 1. l. Senatuſconſulto. C. de his qui ſibi adſcripſ. Vtriuſque autem interpreta- tio accurata,& copioſa cum multis quęſtionibus ad eam rem ſpectantibus, in variis huius tractatus ca- itibus extat, L.. 6. 10. 11. 14.15.18. zv.& toto tit. C. de his qui ſibi adſcribunt.
Pæna huius iudicij de falſis.
CA p. 7II. Oena falſi vel quaſi falſi eſt deportatio,& om. nium bonorum publicatio, vt Martianus at, 1.1.§. vlt.& l.vlt. Sed& extra ordinem puniuntur fl. ſarij,ſicut& in cæteris publicis iudiciis, I. Diuus.z7 Atque interdum augetur, vel minuitur pœna pro qualitate admiſsi,& conditione perſonæ, falſi De- curionem ordine motum hic reperimus, quoſdam temporario exilio punitos, l.falſi. 13. Claudius fuls- rio manus præcidi iuſsit. Sueton. in Claud. Alexan- der Seuerus cum quidam falſum cauſæ breuem in conſilio imperatorio retuliſſet, inciſis digitotũ ner- uis, ita vt nunquam poſſer ſcribere, deportauit lam prid. in Alexandro. Sed ſingula exempla enumcia- re non eſt neceſſe. Qui falſam monetam cudun- vltimo ſupplicio afficiuntur, quaſi maieſtatis cri- mige teneantur. l.1.& z. C. de ſalſ. moneta. Cui& contra quem competat hæc accuſatio. G6 4 EP. 1117. 3 JàAE CO accuſatio publica eſt,& cuiuis ex po- 1 1 pulo competit. L.. de public. iudiciis. Excipr tur accuſatio partus ſuppoſiti, quæ non permittitur- niſi iis ad quos res pertinet. l. lege. 30. hic.& l. cum ſuppoſiti. C. eod. Quamuis autem ſeruus aliàs ido-
neus accuſator non iit, tamẽ ſi ſuppreſſæ ſimt tabulæ tamenti teltamen
angun
4
rrernc Lceitt
tlgn
cämig
degu zlendus rütuig üdulg m ace amenaach
1
L(orne

b 4 bond
.
illud den
eratiyt nitte,
i ſicut Ke
mier poteſt reus accuſatori quòd teſtamen-
6
Diuus ſSen
1.4 n.
uaſſ ah
In Tit. Adl. Corn. de falſis, Ixc.
ekamenti quibus libertas ei relicta Zecuſars po 17.s qui adiit ex teſtamento vel legatum ac- et id falſum accuſare non poteſt, niſi errauerit, ceplt: b13. C. eod. Fœmina ita demum accuſat, Kl 9 ſe pertineat,&ſi. C. eod. Filius non accu- lem...C. Sed hæc& multo plura ex tit. de uln. repetenda ſunt. In heredem non datur hæc 8 atio, ſed ab eo lucrum extorquetur, ſi quod 3 21 cum peruenerit. l. 4.l.cum falſi. ordo& forma cognitionis. 1 C A p. V. b ulwiptio hic neceſſaria eſt, ſicut in cæteris pu- uas iudiciis, ſi agatur criminaliter. Nam de fal mueſt& ciuiliter,& criminaliter quæri, l. 5. 9. 11. az C. cod. Quoties autem intentionem depel- alo magis quàm agendo, hoc crimen obiicitur Mui, morandæ ſolutionis cauſa, interim debitor pluere cogitur, l... C. eod. In iudicio criminali pro- curator non interuenit, ſed præſentia tam accuſato- vsqpväm rei neceſſaria eſt. l. de fide. C. eo. Ac licet cuſatoris ſit, probare ꝙ intendit, l. cũ ſuppoſiti. C. Tamè in hoc crimine probatio etiam exigitur, l. Diuus. 31. hic.& lvlti. C. Ex quo conſequens eſt,& ellumniam accuſatoris hic vindicari poſſe, l.vltim. O. de accuſat. Sed& in alia damna incurrit accuſa- tor,qui non probat, veluti ſi falſum teſtamentum dixerit,&c. l. Ath. hic. l. 6. C. eo. Ac veritatis eruen-
degratia nonnunquam habetur quæſtio de reo. l. ſi
uis decurio. C.
Defenſiones rei. CA p. VI.
tũü comprobauit, cuius nomine accuſationem ialtituit,1.hic.& 1.3. C. Exceptio quoque tranſactio nis hic locum habet, l.7. C. Item quòd reus deſiſtit vlneius inſtrumenti quod protulerat in iudicio, J. 8. Ceeod.& 1.3. C. de fide iuſtrumen. Item quòd errore ductus eſt ad ſignandum. l. Diuus. z1. Nam falſum ine dolo malo cõmiſſum non punitur, l. nec exem- Duum. C. Hinc Auguſtus tres tabellas fertur dediſſe Imul cognoſcentibus, Abſolutoriam, Damnato-
am:& tertiã qua ignoſceretur iis quos fraude vel
mote inductos ad ſignandum conſtitiſſet. Sueton. kuguſtum. Præſcriptionc etiam viginti anno- unhoc crimen excluditur, l. querela. C. eod. titul. Dnpla legis Corneliæ memorat Cic. pro Cluen- toqudo dicit Opiniacum teſtamenta ſuppoſuiſſe
A corrupiſſe inſtrumenta municipij ſui. Idem
lact mentionẽ legis teſtamẽtariæ in Verrem, in qua ln verba erant, quæ verba nota in præcedentibus. lcum lex. de legib. Ad hãc legẽ pertinet oratio pro
Cor. Balbo& pro Archia Poeta qui falſi erant ac-
culati quod pro ciuibus Romanis ſe gererent.
1N TIT. XII. IVLIAM REPETVNDARVM. C4 p. 1.
d legis meminit Cicer. in oratione pro Ra to boſthumo. Et ait, in ea multa ſeuerius ſcripta dilequam in antiquis legibus. Nam ante eam le- en kuerant aliæ leges de eadem re latæ. Vna à L.
etealtera ab Aclio Glabrione, Cicero libr. 2.
Officior. Nondum tentum& decem anni ſunt, cum de Pecuniis repetunda à L. Piſone lata eſtlex, chm nulla antea tum fuiſſet. ldem in Bruto, I. Piſé Tribunus ple- bus legem pr mus de pecuniis repetundu, Cenſorino& Manilio Conſulibus tulit. Idem libr. z. in Verrem ait, Kcilium Glabrionem legem ſeuerißimam tuliſſe de pe⸗ cuniis repetundis. Idem in diuin. ſcribit legem de pe- cuniis repetundis ſociorũ cauſa conſtitutam fuiſſe. — Cauſæ huius accuſationis. C A P. I I. Dima cauſa huius accuſationis eſt, ſi is qui ma- L giſtratu aut munere publico fungitur, pecu-
niam acceperit, quo magis aut minus quid ex offi- cio ſuo faciat, I. 4. idq́ue variis exemplis lic decla-
ratur. l.3.6. 7. Et animaduertendum eſt, ne minimam
quidem quantitatem ob cauſas huiuſmodi cis ac- cipere licere, l. 7. Item punitur hac lege magiſtratus, qui pecuniam ſibi donatam accipit, quo tempore
magiſtratu fungitur: nec diſtinguitur qua lege aut conditione donata ſit, l. 2. I. 6.§.vlt. Nec tantùm pro- hibetur donatio, ſed etiam venditio, l. pen. Qua de re diſputat Cicero 6. actio. in Verrem. Excipiuntur
ſobrini atque propiore gradu coniuncti à quibus ac- cipere licet, l.1. quia veriſimile non eſt, corrumpen- di conſilio donare. Nec definita eſt quantitas ho-
rum munerum, l. 7. Sed& à cæteris modicè poteſt
xenia,& munera accipere. J. ſolet. de officio proconſ. J. plebiſcito. de offic. Præſid. modò non excedant in anno centum aureos, I. 6.§.vltimo. Patercul. libr. 2. Cato repetidarum ex Macedonia damnatus eſt, cum lis eius quatuor mil. æftimaretur: adeo ilii viri magis vo- luntatempeccandi intuebantur, quàm modum, factãque ad conſilium dirigebant„& quid, non in quatum ad- miſſum foret,atimabant.
Pæna huins iudicij. C4 P. 717.
PHDWOena huius iudicij hodie extraordinaria arbi-
trariaq; eſt, 1.7.§.vlti. quamuis certa pœna lege ſtatuta fuerit, l.6. 6.1. Et plerũque vel exilio puniun-
tur, vel morte, d. l. 7. Accedit& pœna quadrupli, 1LI.
C. eod. tit. l.z. C. de aſſeſſorib. Quam pœnam pecu- niariam ſubit Magiſtratus pro delicto ſuorum mi- niſtrorum ac domeſticorum, I.1. C. eod. licet aliis
œnis ob eorum delictũ non plectetur, l. ſancimus. C. de pœnis. Atque ita accipienda eſt formula, iuriſ- iurandi quæ in Nouella extat. Hæc accuſatio morte rei non finitur, ſed tranſit in heredem, l. ex iudicio- rum.de accuſat.vt ab eo hæc pœna exigatur, l. 2. C. eod. præter id quod defunctus contra legem acce-
perat, ſed datur tantùm actio intra annum, à morte eius qui arguebatur, I. z2. hic. Poſt annum igitur ne ſimplum quidem ab herede exigi poſſe arbitror, ni- ſi forre quid ad eum perueniſſe dicatur, l. in here- dem. de calum. Conſtitutio Theodoſij de Comite domorum ſubobſcura eſt, ſed non prohibet poſt an-
num à tempore finitæ adminiſtrationis accuſare. J.
C. eod. ſi eius cõſtitutionis verba rectè intelligan- tur. In Codice Iuſtiniani eo. tit. extat conſtitutio de exigendo ab iis qui munera publica ſuſcipiunt iure iurando: quòd videlicet nihil dederint, donaturive ſint.& l. vlt. Qua de re pręclara eſt conſtitutio luſti- niani, Nouell. 3. titul. iudic. ſine ſuff. in qua Alexan-
dri Seueri exẽplum ſequitur: cuius meminit Lam-
pridius in Alexandro: item quod datum eſt contra
hanc
111
————* ——öö—ö—ö—ö—ſ——ö—ö——döſſ 8
————
———————.—— ——————— ————.—
vGGGG r—— 4 4 8 2—— 28 8

* nae ee
8 e
1114
on potuit l. pen. Similiter ex capite de muneribus& donis licebar accipere à perſonis coniunctis vſque ad ſextum gradum ex eo capite quod de officiario ſumptũ eſt, vel alioqui de illo qui accepit pecuniam vt officium ſuum faciat: vel cõtra, ne hic eum quidem accipere licuit à qui- buſuis perſonis etiam nomine xcmiorum, quæ ali- uo modo permiſſa ſunt.1. ſolet. de off.proconſ.l. fin. hic non intelligitur vulgò, in qua munus eſt ſpecta- culum quod editur populo. Cic. in Verrem, vt cm moribus noſtris tragedia Chriſti agitur publicè, vel acta apoſtolorum. Adde duo exempla iudicij repe- tundarum ex oration. pro L. Flacco& pro Kabirio
Poſthumo.
hanc legem vſucapi n
IN TIT. XII. AD L. IVLIAM DE ANNONA.
Aec accuſatio inducta eſt lege Iulia aduerſus cos qui cariorem an nonã efficiunt, vel auer- tendo naues nautaſue, velaliis ſimilibus machina- tionibus. Contra annonam non faciunt Decurio- nes, ſi vilius forte nolint vendere ciuibus frumen-
tum, quàm annona exigit, l.z. Item& ſi ordo cuiuſ-
ue ciuitaris annonæ curam habere debeat,& cura-
re vt iuſto pretio præbeantur„quæ ad victum ne- ceſſatia ſunt, argumento l.1.§. cura carnis. ſuprà de offic.præfect. vrb. tamen grano quod aliunde inue- hitur, pretium ſtatuere eis non licet, ne fortaſsis ea re mercatores ab importando grano auocentur: nec huc refertur reſcriptum I.i. de epiſc. audient. vtcun- que doctores ſentiãt. Quod autem dicitur non poſſe decuriones pretiũ ſtatuere frumenti vel minus de- cernere pretiũ.l. 3. nihil impedit quominus præfe- ſtus vrbi vel præſes poſsit in prouinia proſpicere vt iuſto pretio prebeãtur quæ ad victũ ſunt neceſſaria. 1.1.§. Cura carnis. de off. præfect. vrbi. In hac accu- ſatione ſingulare eſt,vt mulieres,& ſerui accuſent, qui aliàs ad accuſandum non admittuntur, I.1.&
vlt. Pœna autem huius iudicij hic dicitur eſſe vigin
ti aureorum, l. z. Verùm extra ordinem grauior ple- runque infligitur, l.annonam. de extraord, criminib. & interdum lege Cornelia teſtamentaria. J. pen. ſu- pra de falſis JLannonam, ſnpra de extraord. crim.
De pecuniæ publicæ furto. CA P. 7.
2 VI pecuniam publicam intercipit, is dicitur A peculatum committere,& hac lege tenetur, niſi pecunia eius periculo fuerit, l.9. 5. Labeo. Nam
Franc. Duareni luriſconſ.
ſi periculo eius fuerit, in legem luliam de reſiduis, tantum committere dicitur, vt modo oſtendemus Exempla hic varia reperiuntur. Veluti,ſi is qui mo. nera publica operatur, extrinſecus ſibi ſignaueri pecuniam forma publica aut ſignatam furatus fue. rit. Si quis ex metallis Cæſarianis aurum axgẽun. ve furatus ſit, l. 6. Si quis tabulam æream leges for. mamque agrorum continentem refixerit,&c.18. quis in tabulis publicis minorem pecuniam ſerip. ſerit, quando quid venierit, aut locauerit, l.r1. Si quis perforauerit muros, vel inde aliquid abſtulerit, u. Si quis prædam ab hoſtibus captam ſurripuerit, 14.S1 quis pecuniam ciuitatis alicuius, aut munici. pij ſubitraxerit. l. 4. õ.vlt. Nam& ſi pecunia publica in lege Iulia, pro pecunia tantuͤm populi Romaii accipiatur, l.eum qui vectigal. de verb. ſignific. At que ideo crimine peculatus non teneatur huius pe. cunię furtum, ſi legem inſpiciamus, l.ob pecuniam. ſuprà de furtis, tamen conſtitutionibus Principum cautum eſt vt teneatur, l. 4.5. vlt. Quæritur de eoqmi exigit pecuniam à debitore ſuo, eodemque fſci de- bitore? Et certum eſt crimen peculatus ab eo non committi, cùm hæc pecunia publica non ſit,J. z3 hic. Quamquam fiſcus poſtea propter priui legiũ ſuum, eam pecuniam repetere poteſt, l. deferre. S. vlt. C. de iure fiſci. Planè is qui ſe fiſci creditorem eſſe ſimu-
latus pecuniam à fiſci debitore accipit, crimen pe-
culatus committit. l. 9. S. hic.
De ſacrilegio. C4 P. 17.. Oerlehiun quoque hac lege punitur, id eſt, ſa- Jeræ rei furtum, l.z2.& 4. Nam ſacrilegium genus furti eſt. Eſtque omne ſacrilegium furtum, ſed non contraà, l.ſi nondum. C. de furtis. Sacra verò hic in- telligimus publica, non priuata, quòd proprieè ſacra hæc dicantur. l.). Ad hanc autem legem non petti- net furtum rei priuatæ: quæ in æde ſacra depoſita erat, quia lex de eo loquitur, qui rem ſacram inter-
cipit. Quare huiuſmodi rerum nomine furti actio
dabitur, non ſacrilegij, vt Martianus ait, l.]). Negar tamen non poſſumus quin Latinè ſacrilegus redte dicatur, qui ex loco ſacra aliquid ſubtrahit, idq́ne Cicero ſcribit, li.z. de legibus.&&ruvαꝝ huic etiam
ſignificationi congruit. Fabius Quintilianus lib.
cap. 4. Sed Martianus hoc tantùm ſentire mili ni detur, non omne genus ſacrilegij ad hanc legẽ per tinere, in qua de rei ſacræ furto diſertè cautum eſt Dicitur enim vtrunque ſacrilegium, ac vtrunque grauius ſimplici furto puniri debet, l. aut facta d. lo- cus. infrà de pœnis. Itaque facilè aſſentiemur bontr ficiis, qui ſacrilegium vocant, rei prophanæ furtum, quæ ex loco ſacro ſurripitur. cap. Quiſquis. 7. qua. 4. modò nobis viciſsim dent pœnam vtriuſque ad- miſsi, parem non eſſe, nec cadem lege vtrunque puniri: nec verò ſententiam noſtrorum probo, qul exiſtimant vt crimen ſacrilegij committatur, duo neceſſaria eſſe, nempe vt res ſacra ſurripiatur,& vt ex loco ſacro. Nam lex Iulia de rem ſacram furan- te tantum loquitur. Adde quòd huius verbi ſignifi
Pænd
urxdur lbbo. mtt ecue Knrene archd eo a umyiu lichn neu n maride ubmr uulhe ben h kͤdo anon deln
miülk.

In Tit. Ad l. Fabiam, de plagiaris.
pæna huius indici. C4 P. TII. 1 /7Erba llulig peculatus deſumere licet ex I.1.& V pœnas ceiuſdem 13. 6.§. 1. Acceſſerunt& con- nes, mandata principum quibus extraordi- œnæ ſancitæ ſunt,& pecuniæ fiſcalis pecula- hn introductus& quadrupli pœna conſtituta. 1.9. ulpeuhic. Paulus. lib. 5. ſenten. Huius legis pœna 5 eportatio, 1.3. quod ad rei publicæ furtum atti- encui accedit& pœna quadrupli, l.pen. hic. Paulus lſcotent. ſed extra ordinem arbitrio iudicätium aduerti ſolet in delinquẽtes. Et acrius pumiun- ulices ob peculatum quàm cæteri, conſtiturio- odoſij. C. de crimi. ſacrileg. nempe vltimo io. Pœnam etenim capitalem in ea conſti- vone pro mortis pœna accipi, manifeſtèe oſtendit anus in Inſtit. de public. iudi. Nec mirum eſt bimo Principi magis exoſum fuiſſe, magiſtra- uum iudicümve furrum, quàm cæterorum. Nam E Alexander Seuerus fertur iudi ces hoc probro apetſos tanto odio proſecutos fuiſſe, vt quoties ci uis occurreret, paratum habuerit digitum, vt illi oculoserueret. Lampridius, Sacrilegium extra ordi- nem pro modo admiſsi& perſonarum conditione
vindicatur, l. 6. 9. De reſiduis. CA P. 1177. h qui debet pecuniam fiſco propter adminiſtra-
Iuonem eius pecuniæ, quæ ei commiſſa fuit peri- calo ſuo, non teuetur crimine peculatus, vt iam di- mus, 1.9.§. Labeo. Verùm ſi reſidua, id eſt, pecu- niam quæ penes ſe reſedit non reddat, alia lege te- aetur,l.z.& 4. Ex quo apparet non omnem pecuniæ publicæ debitorem ea lege teneri, ſed eum tantùm, aui reliquator eſt, ob publicæ pecuniæ adminiſtra- tionem, licum eo. Pœna huius poſterioris legis eſt, mtdamnatus amplius tertia parte, quam debet pu- natur, l. 4. d eſt, vt præter pecuniam quam debet, tettiam partem eius pecuniæ pendat. Vtraque ac- ulatio competit in hæredem, quod ad bonorum ademptionem attinet. I. vlt. hic. l.ex iudiciorum. ſu- u de accuſat.& vtraque finirur quinquennio. 1.7. magiſtratus ſine accuſatore& nuntiatore in- te debent in hoc crimen, vt in aliis quibuſ- ancriminibus conſtitutum eſt. 1.2.& 4. de adult. vobiter antinomiam. l.ob pecuniam. de furt.& ie Solue: Pecuniæ municipalis furtum ante re- ium non fuiſſc. b
ſitutio mariæ p
N TIT. xXIIII. d 1. IvLIAM DE AMBIT V.
—
D coercendam ambitionem quedam le- ges olim Romæ latæ fuerunt, teſtatúrque. 1— Cicero in oratione pro Murena, ſe le-
Sgem tuliſſe de ambitu, ſed poſtrema om- nium fuit lex lulia, quam hic interpretatur Mode- unus. Hac autem lege puniuntur, qui viritim di- lbuta pecunia populum corrumpunt, vt ad ho- 3 publicos& magiſtratus prouehantur, non dhublic palàm offerunt, ac donant ob hono- ccretum veldecernendum, l.z. infrà de pollici- thoc iure ſuprà de donat. Ex quo perſpi- unebrüc locum fuiſſe huic accuſationi Romæ, nagiſtratus à populo creabantur in comitiis.
Proinde Modeſtinus ait, Poſtquam magiſtratuum cteatio adempta eſt populo,& Principi attributa, hanc legem ceſſare Romæ,& in munici plis tan- tüm vigere, cùm magiſtratus municipales, aut ſa- cerdotia municipalia creantur. Sane conſtitutioni- bus Imperatoriis puniuntur, etiam interdum huius legis pœna, qui ad honotes obrepunt,& eo nomine diplomata à Principe impetrant. C. eo. tit. Sed& quibuſdam Senatuſconſulcis ac legibus addita ſunt
huic legi capita quædam, quæ ad ambitum non
ſpectant. Idemque in alils fere legibus obſeruare li- cet. Pœna huius legis elt deportacio, nili fallor,
4
idque tam ex Pauli ſent. lib.. quàm ex conſtitutio-
ne Arcadij perſpici poteſt. C. eo.tit. Eſt tamen caput vnum addititium, quo pœna centum aureorum fiſ- co inferri iubetur. b
1IN TII. x v. AD L. FABdAM, DE pl. A. GIARIIS.
CA p. 1.
=Vidam hanc I. Fauiam, ali j Flauiam no- 2 K minant, ſed verius Fabia dicitur à Fa- A bio quodam eius latore, ſic enim legen- dum hic eſt, ſicut& in Codice Theodo- ſiano legitur,& in oratione Ciceronis pro Rabirio perduellionis reo. Eſt autem hæc lex aduerſus cos lata qui æ⁴ios, id eſt, dolosè& malitioss, vel libe- ros homines, vel ſeruos alienos intercipiunt. Quo nomine vult Diocletianus accuſationem publici iudicij eſſe, quæ fortaſsis olim non erat. Nam inter leges publicorum iudiciorum hæc non recenſetur ab Vlpiano, l.. de publ. iud. Idque Diocletianus non obſcurè oſtendit his verbis, Plagij criminis accuſa- tio ſit publici iudicij, L=3. C. eo. Quod dicit iam in- cipere, cum antea nou fuiſſet. l.plagij. C.
Cauſa huius iudici. C4 e. II. ANAuſcæ huius accuſationis exprimuntur verbis ipſius legis Fabie, apud Callittratum, l. 6.§.vlt.
Punitur enim imprimis hac lege, qui hominem liberum celauerit, emerit ſcics dolo malo,&c. Item qui ſeruo alieno perſuaſerit vt à domino fugiat, vel eum celauerit,&. Ex quibus verbis apparet verum eſſe quod Adrianus reſcripſit, non continuò plagij nomine teneri, qui ſeruum alienum furarus eſt, l. 6. 5. 2. Nam lex non de eo qui furripit ſeruum alienum
loquitur, ſed qui celat,&. Preterea Senatuſconſulto
quod huic legi acceſsit punitur, is qui ſeruum ſuum fugitiuum vendidit, lin fuga. C. eo. Nam ſpecies li- bertatis cuiuſdam eſt fugiiſe,& à poteſtate domini-
ca in præſenti liberatum eiſe, I. quis ſit fugitiuus.§.
idem rectè. de ædilit. edict. Hoc autem Senatuſcon- ſultum non ad quoſuis abſentes ſeruos, ſed ad fugi-
tiuos tantùm pertinet, l.i. hic.
Defenſio rei conuenti. CA P. II1. Efenſio rei conuenti ex iam dictis facilè colli-
gitur. Nam poteſt reus quæſtionem dominij referre, ſi dicatur ſeruos alienos celaſſe,&. l. præſes. C. eo. Poteſt etiam obiicere bonefidei poſſeſsionem vel iuſtam aliquam cauſam ignorantiæ, quia lex ſcientem& doloſum tantummodò punit, l.z. hic. l. 10. C. vnde fit, vt propter probabilem errorem reus
criminis abſoluatur. l.14. C.
Paæna
1115
—
—— ——
——
ö

1116 Pæna huius legis. CA P. 1111.
Oc ctimen capitale eſſe dicitur ab VlIpiano,
1.1. Nam Conſtantinus indicat, tam pœna me- talli quàm aliis ſuppliciis olim plecti ſolitos fuiſſe plagiarios. Sic enim legendum eſt apud Conſtan- tinum, ſicut& in Codice Theodoſiano legitur, plagiarij, metalli pæna cum cæteris antè cognitis ſuppli- ciis,tenebantur Alciat. lib. αeεεααε.23. Erat& pœ- na pecuniaria hac lege ſtatuta, quam Hermoge- nianus in deſſuetudinem abiiſſe ait, l.vlt. hic. l.12². de manu. Statuit autem Conſtantinus derogans iuri veteri, vt qui filios intercipiunt, gladio conſuman- tur, ſi ingenui ſint, aliàs beſtiis ſubiiciantur, l.vlt. C. eod. Ex aliis cauſis leuior pœna infligi debet.§. vlt. Inſtit. de public. iudic. Qui ſeruum fugitiuum ven- diderit, vel alienum interuerterit extra ordinem coerceri debet. b
IN TIT. XVI. AD SENATVSCO NSVLTVM
TVRPILLIANVM, ET DEABO- LITIONIBVS CRIMINVM.
Iuſtiniani peculiares habent titulos. De tergiuerſatoribur. C A p. V. Ergiuerſatores, id eſt, qui ab accuſatione deſi-
1 ſtunt ante quàm reum peregerint, Senatuſcon- ſulto Turpilliano puniuntur, l... Eſtque pœna quin- que librarum auri, I.3. de præuaricator. quæ tamen poteſt augeri. labſentem. infrà de pœnis. Item re- pellitur ab accuſatione, is qui ſemel deſtitit, I. z2. hic. & 1.3.& 4. C. eod. Vt igitur hoc Senatuſconſultum plenè intelligamus, videndum eſt, quomodo ver- bum accuſatio.& verbum deſiſtere accipiantur. Et certum eſt ſolennem inſcriptionem hic neceſſariam eſſe, l.z. C. eod. Qua nondum interueniente deſiſte- re impunsè licet, I.5. Tametſi autem de accuſatore loquatur Senatuſconſultum, tamen ij quorum in-
ſtigatione aut mandatu, alius ad accuſandum pro- ceſsit, teneatur ex ſententia magis, quàm ex verbis Senatuſconſulti, I.i.§. pen. l.in Senatuſconſultum. Deſiſtere intelligimus eum qui agendi animum de- poſuit, non qui diſtulit accuſationem, l. ab accuſa- tione. I. deſtitiſſe. l.in Scnatuſconſultum.§. qui poſt inſcriptionem. hic. l.vlt. C. eo. Sanè qui intra prefini- tum à Præſide tempus rem ſuam non peragit, deſti- tiſſe videtur, l. ab accuſatione. b
Exceptiones. C 5. 17.
Eſat pœna huius Senatuſconſulti in quibuſ⸗ dam caſibus. Nam imprimis excipiũtur ij, qui crimen publici iudicij non deferunt, l.1. C. co. Quã- uis enim in priuatis delictis impunita non debeat eſſe tergiuerſatio, tamen pœna huius Senatuſcon- ſulti non plectitur. Qua de re multa hic exempla rsperiuntur, l.l.§. ſuſpecti. l.ſi quis repetere.§. vltim. Nec ideo minus locum habet hec pœna in publicis iudiciis, quòd extra ordinem hodie exerceantur, ſi-
cut priuata crimina, lin Senatuſconſultum.§. an ad
eos. hic.& Lordo. de public. iudic. Excipitur etiam
Franc. Duareni luriſconlſ.
tutor qui mortuo pupillo deſtitit ab accuſationc. quam ipſius nomine inſtituerat, l. Diuus. 14. Exci. piuntur ij etiam de quorum calumnia agi non per. mittitur, l. in Senatuſconſult.§. eos. de quibus mox dicturi ſumus. Item is qui propter mortem rei de- ſtitit ab accuſatione, ſi tale crimen ſit quod monte finiatur, I. in Senatuſconſul.§. ſi propter. Quætitur an ij qui accuſare non poſſunt, pœna huius Senauuſ- conſulti teneantur: cuiuſmodi ſunt mulier„ mi. nor, is qui præſcriptione temporis ſummoueri po. teſt,& cæteri ſimiles, de quibus diximus ſub tit de accuſ. Et poſt longam diſputationem concludi Martianus omnes, excepta muliere ac minore puni.
ri, l.§. ſi accuſationem. Quod diximus de muliere,
ſic accipiendum eſt, niſi proprie iniuriæ cauſa accu. ſat: quo caſu ad accuſandum admittitur& deſiſtens punitur pœna Senatuſcõſulti, l. ſi fœmina. C. eo Re. ſponſum autem Papiniani quod aduerſari videtur non de accuſatione, ſed de denuntiatione tantum loquitur, I. 4. hic. Poſt quam denuntiationem ſi ſo. lemnis inſcriptio non interuenerit, pœnæ Senatuſ- conſulti locus non eſt, vt iam diximus. De muliere verò loquitur Papinianus, quoniam ex facto Con- ſultus Papinianus fuerat. Eſt enim ille locus Papin. ſumptus ex lib. reſponſorum 15. Illud etiam quæri- tur an prouocatione interpoſita à reo condemnato impunè deſiſtere liceat? Et Martianus ait non lice- re, I. I.§. Vlt. Nã is demum deſiſterc poteſt, qui reum eregit, l.in Senatuſconſ. 1. Nec peregiſſe dici po- teſt, donec lis finita fuerit. De abolitionibus criminum. CA P. I77. Vm ſuprà dictum ſit eum qui deſtititab ac- cuſatione citra abolitionem puniri:nũc de ab-
olitione tractandum eſt. Aboliri dicitur crimen, ſiue
accuſatio cum è reis eximitur accuſatus,& accuſa- tori permittitur ab accuſationc deſiſtere. Sed hæc abolitio plena non eſt indulgentia& cõdonatio cri-
minis, vt ex iis quæ ſequuntur apparebit: De qua in-
dulgentia extat tit. in Codice Theodoſiano, de in- dulgen. criminum. Et de ea diſſeremus infra, ſub tit de ſenten. paſl. b Triplex autem eſt abolirionis genus. Quædam eſt publica, alia eſt priuata, alia eſt legitima, ſ.aboli- tio.& ſequenti. hic. Publica abolitio fit ob diem in- ſignem aut ob publicam gratulationem, aut ob rem proſpere geſtam, d. l. abolitio. Nam edictis propoſ- tis indicuntur feriæ, l. ſed etſi per Prætorem, ſuprer quib. cauſ. maior. l.. C. de generib. abolitio. Ceſfq; accuſatio in reos inſtituta, licètque accuſatoti im- pune accuſationem deſererc. Reum tamen vepete- re nihil prohibet poſt finitas ferias, modoò intua dies 30. repetatur ex eo tempore computandos ex quo finitæ ſunt feriæ, l.10. 12. 15. hic. C. de generibus abol. Sed notandum eſt non alio iure repetendum eſe reum quàm quo accuſabatur. Itaque præſcriptiones non poterunt obiici quæ ante non ſunt obiectæ,l7. Hæc publica abolitio non pertinet ad ſeruos, ſi rei
alicuius maleficij delati ſint. 1.16. hic. non pertinet ad crimen falſi. l. penul. Abolitio priuata conceditur j priuatim accuſatore poſtulante, 1.10.& à Præſide
impetrari ſolet, non à Principe. 1.1.§. abolitio. ſed cauſa cognita tantùm& audito aduerſario. Nam calumniatoribus non indulgetur, ſed iis qui proba-
bilem errorem allegant, l.vlt.& 1.2.& 3. C. de Polr 5
——
gault( arrre Rcdo- Apione albe.
wiin malch ickami abki
miit
anen
ainnnn ne n i nen
runtus dtheonr lagit
it agi

1a TiDe quæſdiomibus
tthanc abolitionem accuſator qui deſiſtit reum
ipetur repetere, niſi id à Præſide impetratum
4 uhic ge 1I. C. de abolit. Alius autem poterit ac-
— intra triginta tãtum dies, vt opinor. J.3§. e accuſ. Tertium genus abolitionis eſt quæ di-
b k legitima, cũ accuſator deceſsit, aut quid aliud 34 contingit. Nam lex vult n omen rei aboleri. abolitio tamen nõ impedit, quominus ab alio
eli poßsit reus intra tempus legitimum, id eſt,
anta dierum. l. ⁰. hic. 13,§.vlti. de accuſat. pe calamniatoribus. CA P. IIII. On ſolum tergiuerſatio accuſatoris ſed etiã Nalumnia punitur, id eſt falſa accu ſatio. Et ex- n ſolum lege Rhemmia, aut Memmia cuius meminit Cicero in oratione pro Ro- merino, ſed etiam Senatuſconſulto Turpil- „de hac pœna aliquid cautum fuiſſe argumẽ- querebatur. Ir. Calumniari autem is dicitur, inulla probabili ratione adductus falſum crimẽ neditvt latè hic Martianus docct. l.-.& 6. hic.& 1.3. Cod eodem. Qui verò tempore excluſus non po- tſtteum peragere, calumniator iudicandus non eldicta lquærebatur. Damnari autem ſolet calum- natot cum cauſæ cognitione, vt cum cauſa iudica- tur& abſoluitur reus contra quem probatùm ni- ieſt.. C. de calumnia. Verùm nihil prohibet ſta- umpoſt abſolurionem rei de calumnia accuſato- quari. 1I§.. hic. Hiric Sel C1, ee de ena huius accuſationiW. CA Pp.„ã„ Oena eſt ſimilitudo ſupplicij L.vlti. Cod. de ca- lumniat. ſimul cum infamia.I.1& 4 ſupr.de his gui notantur infamia.1z C. de calumn. Sed Paulus at& in priuatis& in extraordinariis criminibus aumnioſos puniri extra ordinẽ pro qualitate ad- mbi 3 hic. Non omnes autem accufſarores calũ- cauſa puniuntur, ſed quidam ſunt de quotum lumnia quæri non ſolet, licet l.r;. hic. vtputa ma que klij necem vindicat 2 C. de calumn. Is qui tetnam mortem vleiſcitur. J. 4. C. eod.& alij ſimi. De nunciatofibus puüblicis dubitari poterat, ſed daltiutum eſt eorum calumniam i mpuntiam eſſe
8
de
det. A
tit ad magiſtratus eius loco in quem profugit reus. .I.I. In terim obſignantur abſentis bona, ne quid ex eis minuatur,& ne inſtruatur eius fuga. l.vlti. hic.& 1.1. C. eod. Eaque bona fiſcus admin iſtrat& cuſto- dit, ita vt nihil reus attin gat, ac ne debitorcs quidem ei ſoluere poſſunt.J.vlti. Et aduerſus fiſcum ea bona abſentũ ocenpantem locum habet preſcriptio Xx x. annorum, que in Francia obſeruatur, quòd in con- tumaces ſententia feratur,& bona tã mobilia quam immobilia pendente contumacia publicè poſsig ca. tur authoritate iudicis, hoc eſt iniiciatur illi manus regia, quod ſimile annotationi& obſignationi iu- ris ciuilis. Intra annum veniens& purgans defen- denſque innocentiam ſuam auditur, recipitque bo- na ſua iam obſignata. l.-.& vlt. Annus autem com- putatur ex quo annotatio publicè innotuit. l. 4. Poſt annũ defendere quidẽ ſe poteſt ac innocentiã ſuam purgare. l. 4. ſed bona nihilominus vindicat fiſcus.i. 1.§. Vlt. niſi poſt 20. annos ca vindicet.J. 2.& 3. b
DE QVAESTIONIBVS. Se huethe CAe.,..
Via in criminibus quæſtio ſolet haberi,
6.) ſubiicitur hic titulus de quæſtionibus. Non autem quælibet interrogatio hoc —— loco eſt quæſtio, ſed cum tormentis& cruciatu corporis facta. Vnde hoc loco ſic definiri poteſt: Quæſtio eſt tormentum& cruciatus cor- poris ad eruendam veriratem. l. item apud. 5. quę- ſtionem. de iniur. J..§. quæſtionem. de ſenatuſconſ. Sylla Iudicium enim eſt, profeſsio, ſeu ſponte dictũ teſtimonium. Teſtimonium vel interrogatio eſt cũ interrogatur teſtis. Queſtio hoc loco cum ſubiici- tur tormentis. ¹.8 Er adhiberur hoc tormentum in- criminalibus& grauioribus cauſis. I. edictum. 8. In ciuili enim negotio liberi homines aut ſtatuliberi nunquam torquentur. Serui ita demum, ſi aliter veritas haberi non poſsit. l. diuus. hic. 9.1. 2 unfra, de appella recipiend 5139 Cauſa quæſtioni.
CAP. 71.
17
———
l“
——GGGG——
——
— nenanute aue
————-
—————

ſup. de adult. Quod ſi liberum ſe dicat is qui in quę Ktionem poſtulatur, primò cognoſcetur de cius ſta- tu quàm torqueatur. la 2. Quod diximus ſeruos tor- quendos,&c. ſic accipiendum eſt niſi minores ſint. J.10.&. 15. aut niſi eos accuſator de domo produxe- ric 1..§.1. Serui autem cius qui accuſatur in domi-
num torqueri non poſſunt.l...§. Diuus Antoninus. Cum enim totidem hoſtes habere dicamur(veteri pro- uerbio)quot habemus ſeruos,non eſt viſum vtile ſalu- iem dominorum ſeruorum arbitrio committi.l.vnius.. ſeruo. Idque ſenatuſconſulto cautũ eſt, cuius memi- nit Tacitus lib. 2. in hæc verba, Et quia veteri ſena- tuſtonſulto quæſtio in caput domini propibebatur, calli- us& noui iuris repertor Tyberius mancipari ſingulos actori publico iubet, ſcilicet, vt in Libonem, ex ſêruis ſaluo 8. C. quæreretur. ldem lib. 3. Seruos quoque Syl- lani vr tormentis interrogẽtur actor publicus mã- cipio acceperat,& ne quis neceſſariorum iuuaret ericlitantem, maieſtatis crimina verebantur vin- tulum& neceſsitas ſilendi. Meminit& Cicero in Part. orat. Item Vopiſcus in Tacito. Excipitur cri- men maieſtatis, crimen adulterij,& quædam alia in quibus ſerui in dominos torquentur. I.1. C. eo. tit. I ſi quis viduam. Nec refert extraneus accuſet adul terij necne. lextranco. In crimine autem ſtupri vel inceſtus non torquentur ſerui in dominos. l. 4.& l. extranco. Serui autem de quibus in dominũ quæ- ſtio habita eſt, publicantur ſiue confeſsi ſiut, ſiue in- ficiati ſint.L6.:hic.. ſi poſtulauerit. ſuprà de adult. Et hæc quidem in ſeruis ita ſe habent. Liberi verò ho- mines teſtimonij cauſa non torquentur, niſi vacil- lauerint l. ex libero. l.vnius.§. teſtes. De reo ipſo quid dicendum ſit ſatis perſpicuum eſt ex iam dicttis. Il. lud addẽdum eſt quaſdam perſonas excipi, de qui- bas non habetur quæſtio quacunque ſuſpicione vr- geantur, cuiuſmodi ſunt, Nobiles, milites, decuriones, Soc. milites. l. duo L. decuriones.& l.pen. C. eod.tit. In conſtitutione autem D. Marci, quæ de nepoti- bus& pronepotibus virorum clarifsimorum lo- quitur, additur exceptio, ſi propioris gradus liberos per quos priuilegium ad vlteriorem gradum tranſ greditur, nulla violati pudoris macula aſpergit.l. Diuo Marco. Quam exceptionem addere neceſſe fuit. Alioqui ſi de nepotibus ac pronepotibus ſim- pliciter locutus eſſet, verborum ſignificationem ſe- quere mur, exemplo VlIpiani in interpretratione le- gis Iuliæ& Papiæ. lemancipatum, ſupr. de ſenator. Quomodo habenda ſit quæſti. 4„ PKeceptiones quædam hic traduntur à iuris L auctoribus ad iudicem inſtruendum, qui quę- ſtionem habiturus eſt Et imprimis, Cogniturus de- criminibus debet ante diem palam facere ſe cuſto- dias auditurum, ne hi qui defendendi ſint ſubitis ac- cuſatorum crimimbus opprimantur. l. vnius.§.vlti.
Nec ſolum pro tribunali, ſed etiam de plano audi
ri poſfunt. d.§. vlti. Incipere autem iudex debet in- terrogationem, ſi plures ſint rei eiuſdem facinoris, ab eo qui ſuſpectiſsimus eſt,& à quo facillime verũ ſciri iudex crediderit. l.I.§.i.Item ab eo qui timidior eſt, vel tenerę xraris.l. vnius. in princ. Nam& ab his etiam facilius veritas exprimitur. Modus quæſtio- nis ac tormenti definitus non eſt legibus, ſed eum ludices arbitrati oportet.3.7. Icaq; ſi modum exceſ-
Franc. Duareni luriſèonſ.
ſerit, quem bonus& æquus iudex arbitraturus fuc. rit, ac reus ob eam cauſam forte perierit, ratio ſua. det vt eo nomine iudex teneatur. In interrogatio- ne ipſa iudex talem ſe præſtare debet, vt non ſug. gerere interrogato ſed ab eo potius veritatẽ wad rere videatur. l.1.§. qui quæſtionem. Quod ſi nihil confeſſurus fuerit is de quo habita eſt quæſtio, ca. repeti poterit. l.repeti, ſed ita demum ſi reus euiden- tioribus argumentis oppreſſus fuerit.l. vnius. 5. Quanta fides habenda ſit confeßioni. b CAP. V. 1 9! cõfiteatur reus in iudicio crimẽ quod aduerſus ipſum intenditur, ea cõfe ſsio pro cxplorata veti. tate habenda non eſt, ſi nulla probatio religionem iudicantis inſtruat. l.l.§. Diuus Scuerus.&§. fi qus vltro. Sin autem in queſtione& tormentis aade ſus ſit cùm argumentis& ſuſpicionibus vrgetet r (nam aliter quæſtio haberi non ſolet) iudicis tin ſpiccre an fides habenda ſit necne.I..§. quęſtoni.
4 8 1N I1 I. XIX. icte DE POENIS. Quam 0b cauſam pænæ infligantur nocentibus deA 7. Auſa infligendæ pœnæ vna eſt, emenda- tio hominum, qui delinquunt.l. ſi pœna. 5 hic.cum videlicet ea pœna irrogatur que
4*△
furta cædesq́ aut dicta, vt conuitia
IAru dess 4 nes: aut ſcripta, vt falſa& famoſi libelliꝛaui conſilia a Can
m e. acelgu Ascb dekra lam lener
1
uuqu
muml ohtl. alſun dänn Uundän

In Tit De pœnis.
murutiones,&c Cogitationis autem nemo pœnã
unu 1xcogitationis. vt exempli gratia. Si quis de- fanlde t Erelle hominem occidere. Conatus ta- d naliquando punitur qui fines cogitationis ex- ell 4.
cedit.
nachkhenati Merrodloruum hic. quod& ſupra
his obleruatum eſt titu. ad lPompeiam de par- — N verò tantùm punitur quod dolo malo ad 1 g meſt, ſed etiam plerunque id quod abſque mih mimo infelicem euentum habuit. l. ſi quis Jaut§. qui abortionis. hic. vt ſi quis poculum um dederit, ex quo aliquis interierit. Vnde hemoſthenes ait eſſe, 3 raνοέςσᷣεραρααď rurν μρρᷣᷣς Mmul ausc ionn 4 he hu quæ præcipuꝰ obſeruanda ſunt in pecatis ppuniendis. C4 TL. II.. rTTrilem admodum præceptionem dat Mar- cellus cum ait reſpiciendũ iudicanti ne quid ut durius aut remiſsius conſtituarur quàm cauſa depoſcit,&c.. reſpiciendum. Ex quo apparet pœnas
Iſi quis non dicam. Q. de epiſc.& cler. Quin- la plectitur aliquando conſcientia facinoris
Dodie ex iudicantium arbirtrio pendere, nec corum oteſtatem aliis finibus quàm ſolius rationis cir-
mſctiptam eſſe. l. hodie. Habere igitur ante ocu- los debent verſus Horatij, b Su teneros caules alieni fregerit horti,
Negula pecatis, quæ pæ nas irroget æquas,
Et qui nocturnus ſacra diuum legerit, adſit
Ne ſcutica dignum horribili ſectere flagello.
Ac multum ſanè refert in penis infligendis an
opoſta quss deliquert an impetu an calu, vt ele- giter Marcellus ſcribit d. l. reſpiciendum. Im primis
naro habenda eſt ratio perlonarum, id eſt, tam eius gui deliquit, quàm cius qui iniuriam paſſus eſt.J
moris.H.vſt. lin leruorum.& l. quædam. l. Diuus.& cod tit.l..3. 5.7. 9.12. Nec dubitandum eſt quod
qualitatem perſonæ attinct, ſpectandum eſſe téẽ-
u delldi potius quaàm ſententig, vt puta ſi ſeruus io legum. l. ſi Preſes. Conuicto autem reo ſtatim
poſt delictum admiſſum liber factus ſit, vt clare hic Wianus ſcribit. l. 1. Nec mouet, quod alibi idem hianus ait, Si ſeruum in eadem cauſa ſiſtere quidam NVuneſent& liber factus ſiſtatur, ſi de ůpſo controuer- Ncapitalium actionum iniuriarumgq; nomine non mgkte guia aliter de ſeruo ſupplicio& verberibus aliter de libero vindicta ſumitur vel condem aaapcuniaria.. pen. ſupra, ſi ex noxal. cauſa aga- ut Nam quod dicit aliter de ſeruo,&c. id non tam algenus pœnæ, quàm ad cognitionis rationem&
anuem referendum eſt. Nam ob genus pene non is actoris deterius. Ac certum eſt aliam eſſe for- mam ac rationem cognitionis& iudicij cum liber omo, quam cum ſeruus accuſatur. l.z. de cuſtod. tolDomitianus. ad Turpil.& toto tit. de quæſt. etba autem Vlpiani quibus diſtinguitur pœna tetulisnempe ſupplicium& verbera, à pena quæ
Htogatur homini libero, noſtre ſententiæ contraria
vonluntQuia non ad præſentem hypotheſim re- knu ea diſtinctio pœnarũ, ſed generaliter ad ca iu- in in quibus vel ſerui vel liberi homines fiunt Dealis circunſtantiis difſeric Claudius l. aut fa-
* cauſa, perſona, lo co,tem porc, quantitate, ecuétu:n qua diſtinctione cetera nõ admo- ohlcura ſunt. Quod de euentu ſcribit difnicile eſt,
facka, Sc. verum his verbis ſignificat niſi fallor, euẽ- tum aliquando puniri abſque malo animo, vt ſuprà
diximus. I.ſi quis aliquid.. qui abortionis. Et quod
ſequitur, quanquam non minus lex,& c. hũc ſenſum habet, non tam ſpectari animum accuſati, quàm in-
felicem& pernicioſum euentum, tamen in terdum contrario malus animus tantùm punitur ſine ma- lo euentu, vt ſi quis cum telo hominis occidendi cauſa ambulauerit. Euentum autem abſque malo propoſito puniendum eſſe, illud argumento eſt
.7. quòd apud Græcos exilio voluntario& ſpontaneo
fortuiti caſus luebantur. A quo Grecorum inſtituto mos noſter non valde alienus eſt quo, propter cæ- dem caſu fortuito factam, à rege noſtro pœne gra- tiam impetrare cogimur. Adde ſupradictis quòd
propter frequentiam delicti& multitudinem delin-
quentium penæ nonnunquam exacerbantur. d. l. aut
facta.§. vlri. Conſuetudo quoque delinquẽdi& per- ſeuerãtia eius qui accuſatur, facit vt ſeuerius punia- tur. 1capitalium.§. ſolent. hic. 1.3. C. de epiſc. audi. Itẽ ſi quis diutino tempore inter reos fuerit in carcere fortaſsis aut cuſtodia, iuſta cauſa eſt cur eius pœna
ſubleuetur.. ſi quis diutino. Nam& Tranquillus
ſcribit Auguſtũ diuturnorum reorũ nomina abole- uiſſe. Hec de circunſtantiis quas iudex conſiderare debet. Nunc videndũ eſt de cæteris quę ab co ob- ſeruãda ſunt. Igitur cognita cauſa& tã reo pręſente ꝗᷓ accuſarore pœna irrogatur ſi capitalis cauſa ſit, preterquã in caſibus ex tit. l. abſentem. hic. line duo.
C. eo. Ex ſuſpicionibus autem nemo puniri poreſt.
d. Labſentem. ſed probationem claram ac certam eſſe oportet. l. qui ſententiam. C. eod. l ſciant cuncti. C. de probat. Itaque vanæ voces populi audiende non ſunt.J.1z. C. ac ſi incidat lex obſcura aut ambi- gua quę pœnam irroget alicui ob delictum, ita in- terpetari eam debemus, vt pœnã qua de agitur mol- liamus, non exaſperemus. I. interpretatione. l. fan-
debet pronunciari ſententia& executioni manda- ri.l.cum reis. C. eod. tit. Nam&ſi olim ante ſpatium decem dierum ſupplicium de reo non ſumeretur propter ſenatuſconſultum, cuius meminit Tacitus lib 3.& Dion in Tyberio, tamen hodie ita ius con- ſtitutum habemus vt primo quoque tempore exe- cutio fiat. Excipiuntur certi caſus in quibus differ- tur pœnæ executio: veluti ſi prægnans ſit mulier damnata. l.pregnantis. Si ſeruus alienus nondum
reddita domino ſuo ratione damnatus ſit. l.1. C. de
bonis proſcrip. Sed&ſi Princeps vindicari in ali-
quem ſcuerius iuſſerit, differri execurio debet vſquc
ad triginta dies, vt Theodoſius conſtituit. l. ſi vindi- cari. Cuius conſtitutionis queę cauſa fuerit, hiſtoriæ eccleſiaſticæ auctores memorie prodiderunt. cap. cum apud. II. quæſt. 3. Si quis verò damnatus aliquid referre ſe velle Principi dicat, ſalutis ipſius cauſa, Vlpianus ait minime audiendum eſſe, quod dubiũ
non ſit eludendæ pœnæ cauſa ad hoc eum decur-
rere, J. ſi quis fortè. Circa excutionem autem no-
tandum eſt, Si quis propter inopiam eludat pecu- niariam condemnationem, eum extra ordinem co- ercendum eſſe. L.I.§.vlt. Ac in aliis penis ad quarum executionem voluntas damnatt eſt neceſſaria, cu- iuſmodi eſt releg atio, deportatio,& ea quam voca-
B BB 2
19
fuentus quoque ſpecketur, vt à clementißimo quoque
“ 8
“ 1
nhiRtSgtMeeeteraseanhie wai Rte Mheehute BeeeSrieatteiee
——“

1120
mus emendationem honorariam, hoc obſeruetu r, vt in pœnam grauiorem commutentur ſecundum diſtinctionem Marcelli& Calliſtrati. l. 4. 1. capita- lium.§. exulibus. ö“
De wariis pænarum generibus. C4 P. III. Væ pœnæ ſint ſingulorum delictorum pro- prium non eſt huius tractatus, ſed peculiares
ſunt de ſingulis tituli ſuprà, tamerſi quædam hic reperiantur. capitaliũ. ſi quis aliquid.& l. Cicero. In vniuerſum autem diffiniendo videtur Vlpiani diſtinctio commoda eſſe cum ait: Pœnas aut vitam adimere, aut ſeruitutem iniungere, aut ciuitatem auferre, aut corporis coercitionem continere, aut damnum cum infamia aut dignitatis alicuius de-
oſitionem, aut alicuius actus prohibitionem. 1ſi quis fortè§.vlt. Traditur& alia diuiſio ab eodem Vlpiano. Pœna quædam eſt capitalis, quædã non capitalis. Ac capitalis dicitur non ſolum mors; ſed etiam libertatis aut ſeruitutis ademptio. l.z.. capita- lium. Quamuis vltimum ſupplicium de morte ſem per intelſigatur. Ixvltimum. Præterea notan dum eſt quaſdam pœnas à Preſidibus ſeu proconſulibus ir- rogari non poſſe, de quibus ſcribit Vlpian lib.10. de offio.procõſul.l.aut damnum. Nam Proconſul qui ius gladij habet, lillicitas. S. qui vniuerſas. ſupra. de offic. Præſid poteſt nocentem damnare vt in eo gla dio anima duertatur non autem ſecuri, vel telo, vel fuſtibus, vel laqueo. Item veneno necare nõ poſſunt, aut liberam mortis facultatem concedere. dict. l. aut dãnum. Item inciuilis habetur pœna vinculorum ſeu carceris. d. aut damnuq. l mandatis. hic. l. 6. C. Præcipitatio de ſaxo. l.ſi diutino. Sed& Conſtan- tinus prohibuit, ne quid in facie hominis inſcriba- tur. 1ſi quis in metaſlum. C.
Quuls pænam imponere poßit. CAP. IIII.
XTOn quæuis pena à quoque magiſtratu infligi
1 X poteſt, vt iam diximus. Nam Præſides pro-
uinciarum non poſſunt in inſulam deportare. l.2.
hic.l.1. de legat. 3. ſed hoc ſpecialiter Præfecto vrbi
conceſſum eſt. Procurator Cæſaris extra cauſas fi-
ſcales nullius pœnæ imponendèę ius habet. l.z. C. eo.
Magiſtratus etiam in ſuos animaduertit, nec eos ſeruat ſucceſſori.l. ſi quis fortè.
De effectu pænæ impoſite. C A P. V. X pœnæ vnius impoſitione plerunque ſequi-
A tur alia veluti infamia, ſiquis publico iudicio
damnatus ſit. l. ſi Præſes. Sed qui maiore pœna affi. citur quàm legibus ſtatutum eſt, infamis non fit.. in ſeruorum. Conſequitur etiam ſeruitus& ciuita- ris amiſsio. l. quod ad ſtatum.l. quidam. l. qui vltimo. Lin metallum. Item accedit tacitè confiſcatio bo- norum quibuſdam condemnationibus. l. deporta- rorum. C. eo. de qua dicemus titu. ſeq. Pœnæ autem non tranſeunt ad hæredem. l. ſi pœna. l.crimen. Pœ- nam non poteſt iudex mutare aut reuocare, ſed ſo- lus Princeps. l. Diui.l. ad beſtias. hic. l. 4& 15. C. eo. Niſi fortè is qui in metallum damnatus eſt, propter
valetudinum inutilis faciendo deprehendatur. l. in
metallum. Quòd ſi quis in metallũ damnatus ſit, ſine præfinito tempore poſt decem annos dimitte- tur, l. ſiue pręfinito. Quamuis aliter de ſeruo ſub pę- na vinculorum reddito Alexander reſcripſerit. Nẽ- pe perpetuò vinctum eſſe debere,l.ſeruus. C. eo.
Franc. Duareni luriſconf.
e 1N. TIT. XX. DE BONIS DAMNATORVM.
Via damnatis quandoque adimũtur bona 4 Spartianus in Adriano. l.I. de iut. fiſci, quan ²ʃ doque non adimuntur,& dimidia par ji beris reſeruatur, aut ſi plures ſint liberi, ommag pannicularia cedunt ſpiculatoribus. Hic titulus na iniuria ſubiicitur ſuperioribus, ex quo trãſlatum e illud apud Francos, Qui confiſque le corps, confiſqus les biens.& illud, Tout ce qui eſt ſous la ceinture, apar. tient an maiſtre des hautes æuures. Derogat tamen ius autenticum I. Bona-C. hoc titu. Quod plerique apud Francos ſequuntur, apud quos confiſcatio lo- cum non habet, niſi vno aut altero caſu, vt apud bi. ctones, Bituriges, Britannos. Publicantur autem bo.
na, vt Calliſtratus lib. i. de iure fiſci& populi ſenbit
damnatione, cùm aut vita adimitur, aut ciuitas aut ſeruilis conditio irrogatur, l.I.& 4. C. Quæ publica- tio ad bona poſtea queſita etiam pertinet. l. CBo- norum appellatione comtinentur etiam actiones& obligationes, ideòque fiſco acquiruntut. Sed& ob- ligationes quibus reus tenebatur in fiſcum quoque veluti ſucceſſorem tranſeunt,.iſi vt proponis. Bona autem damnati tantummodo publicantur non cę- terorum, vt puta res vxoris, vel dotales, vel quę pa- rapherna dicũtur. l. pen. C. Iniquũ enim eſt ob ma leficiũ mariti vxorẽ complecti. C. Ne vxor pro ma- rico. Quid ergo ſi mulier ipſa ob delictũ ſuum da- nata ſit Reſponde, multum referre qua lege dänata ſit. Nam quinque tãtùm legibus cautum reperitur, vt mulieris damnatæ publicentur bona. Proinde ſi qua earum legum damnata ſit mulier, quamuis ſo- lutum non ſit matrimonium, interim fiſcus dotem capiet, ſalua tamen actione marito contra fiſcumſi fortè poſt mortẽ vxoris ex pacto dotem lucrari de- beat. l.3. 4. Sin autem alia lege damnata ſit mulier, quę dotẽ non publicat, maritus ſi adhuc duret ma- trimoniũ dotem retinebit, ſi ſolutum ſit, vel eius lu-. cro cedet, ſi ita conuenerit, vel reddetur mulieri, vel patri,&. 1.5. hic. Peculia ſeruorum aut filiorũfamr lias propter ipſorũ delictum non publicãtur. 11&z. C. Pãnicularia non confiſcantur, id eſt, pãni& velti menta quibus indutus eſt reus, cũ ad ſuppliciũ du-
citur, ſed Pręſides ea in vtilitatẽ officij impendere
debent. l. Diuus. Sed hæc ſpolia nõ niſi dãnato iam reo adimenta ſunt, l.2. Quod autem de indumentis dicimus, ſic accipimus, vt fi dãnatus gẽmam habue rit magni pretij, eam capiat Præſes vt panicularia: aut ſi zonam circũ ſe habuerit, in qua poſtta ſt pe- cunia. Sic enim erat mos veterum, vt in zonis pecu- niã geſtarent. Vnde zonarij ſectores dicuntur Plau- to crumeniſecæ. Quò etiam pertinet illud Horatia num, Ibit eꝰ quò vls qui Ionam perdidit. Leues ſanè annuli in ratione panniculariæ numerantur. ltem nũmuli quos in ventrali poſitos habet reus victus ſui cauſa. Dicitur autem venttale ſicut brachiale fe⸗ morale,&c. tegmentũ ventris in quo res leuiores po ni ſolent. Plinius. l.,8. c. 48. Patru mei memoria cese⸗ re amphimalla noſtra, ſicut villoſa etiam ventralia. ldè li. 27. c.7. De abſinthio loquens, arcet inguien tuund- nim in wẽtrali habitum. Vt ad bona reuertamut qur ublicari diximus, animaduertẽdũ eſt eo iute quo
4—* 4.- 5 1 in Pandectas relatũ eſt, ita adimi bona dänareß 4 lber
autoh r Knnte weont
mnſ n
1
dcndit
N - 1 ArA

„eos habeat, ipſis legitima portio ſalua mancat. lber um ratio. hic.& l.vlti. C. eo. tit. quod de bo- leLel nis tantum, non etiam maternis accipien- nls haſ 6.C. Verùm conſtiturione Iuſtiniani cau- dane vr ſ qui extent deſcendentes in infinitum, tun(cendentes vſquc ad tertium gradum, fiſcus „ 4 non vindicet. Nouel. 34. vt nulli iudic. Om-
4 tur ex latere coniunctos& aſcendentes vltra 4 bin gradum excludit fiſcus. Nam in ea conſti- pre Iuſtiniani nulla fit eorum qui ex latere cõ-
ntur mentio, tametſi in epitome Irnerij aliter
me authen. bona damnatorum. eo. tit. Cod. Po-
in C. luſtinia. inſcribitur tit. de bonis proſcr. bümnat. vbi præſcriptio aliter accipitur quàm al Cicer.& alios antiquos authoues Nam olim wolcripti dicebantur, quos velut hoſtes Reipub.li- ahatimpunè occidere. Et meminit Ciccr.z. Act. in ſerrem. jegis Corneliæ, quæ proſcriptum inhuma- uretat. Velleius Pater.lib. z. de Syllana proſcriptio- eloquens, Primus(inquit)ille,& vtinam vItimus, V exemplum proſcriptionis inuenit,vt in qua ciuitate etulantis conuitij iudicium hiſtrioni cxoleto red- diturn ca iugulati ciuis Reipublicæ conſtituere- tur authoramẽtum, plurimúmque haberet qui plu- rimos interemiſſet, neq; occiſi hoſtis quam ciuis v- perius ferret præmium— fieretque quiſque merces mortis ſuæ. Nec tamen in eos qui contra arma tu- rant, ſed in multos inſonres ſæuitum. Adiectum iam vt bona proſcriptorum vęenirent zexclusique paternis opibus liberi etiã petendorũ honorũ iure prohiberentur, ſimlque(quod indigniſsimum eſt) ſenatorum filij& onera ordinis ſuſtinerent& iura petderent. Verùm hic proſcripti dicuntur, quorum 5* publicantur, vel ob delictum proprium, vel quia fiſci debitores ſunt ex negocio quod cũ fiſco gellerunt: ideo fortè quia palam proſcribi& propo- niſolebant, Lpen.§. pen. C. quomodo bona proſcri- uotum ſeu damnatorum deſcribenda ſint, oſtendit Nlentiniani conſtitutio, l.ſi quis intra. C.eod.
1N TLIT. XXI.
BONIS EORVM QVI ANTE NTENTIAM MORTEM SIB1
oNsclVvAaRVNT, AVvT Accy- ſatorem corruperunt.
WVb hoctit. tractatur de his quorum bona . ante damnationem publicantur perinde cc ſi danati eſſent, ex quo genere ij ſunt Mimprimis qui accuſatore corrupto deceſ- kennt 2.hic. Ac tametſi in crimine repetundarum Kquubuſdam aliis defenſio permittatur heredibus kunc not in l. ex iudiciorum. de accuſ.l.vlti. ad l. lula maieſt.tamen hic heredes nõ poterunt defun- umocentiã defendere, quia corrũpens accuſato- um confiteri crimen intelligitur. l.2. Excipitur cri- meex quo pena mortis irrogatur: ignoſcitur enim no qui languinem ſuũ qualitercũque redemptum wtlz. Crcditur enim in vitæ diſcrimine vel nõ Vbemtia ſceleris paciſci, aut tranſigere: ſed quia uapeticuloſumque euẽtum iudici) reformidat, migere. C. de tranſact. Eadem cauſa eſt eius qui nonem conſciuit ante damnationè, idq; ſcele-
In Tit. De interdictis& relegatis.
1121
ris conſcientia, non vite tædio aut doloris impatiẽ. tia,&c. l.3. hic. J.z& 2. C. eod. Verũ vt hęc explicatio locum habeat tria ſunt neceſſaria. Primùm ꝙ reus ſceleris poſtulatus ſit in ſcelere deprehenſus. Secun- dum, quòd crimen tale ſit propter quòd bona adi- merentur dãnato. Tertium, quod metu condem na- tionis& pœnæ mortem ſibi conſciuerit„I.z. Et vi- detur onus probandi hæredibus incũbere poſt ac-
cuſationem vel deprchenſionem, l.3.§.vlti. hic. l.2. C. qui teſta. fac. poſ. Hinc conſequitur bona eius qui li beros habet aut aſcendentes,&c. non publicari, quia ſi damnatus eſſet, non adimerentur hæredibus, vt
ſup. diximus, tit. præced. Quàm graue autem& ne- fariũ ſit hoc facinus, docer luculenta& graui ora-
ratione loſephus lib. 3. de excid. Hieroſol. Quãob-
rem multa reperiuntur ſingularia in odium huius
ſceleris. Nam teſtamentũ quod ante factum fuerat irritũ fit,l.z. qui teſta. fac. poſ.l. ſi quis filio. 5. eius qui. de iniuſto rupto. Donatio inter virũ& vxorein no confirmatur morte. l. cum hic ſtatus.§. ſi maritus. de don. inter vir.& vxo. Is qui ſibi manus infert, ſi fa- ctum non peregerit, grauiſsimè punitur, I.3. hic. l.ſi quis aliquid.§. vlt. de pęnis. l. omne delictũ. de re mi- lit. Quod ſi inde ſecuta mors ſit, crimen extinguitur morte iure Romano, l. defuncto. de public. iudiciis. Sed moribus ferc video receptum vt memoriæ dã- nande cauſa cadauer mortui ſuſpendatur.
IN I1T. XXII.
DEINTERDICTIS, RELEGATIS, ET DEPORTATIS.
De deportatis. C4 P. I.
=Eportati ciuitatem amittũt,& ex ciuibus nunt peregrini. l. 6. Eorum etiam bona publicantur, quamuis id ſententia ex- —= 2 reſſum non fucrit. 1; Manvmittere ſer- uos non poſſunt. l.z. Liberos in poteſtate non reti- nent, Inſtit. quib. mod. ius patriæ poteſtar. Ex quo ap paret grauem eſſe hanc pęnam: ideõque certis tan- tuùm magiſtratibus ſpecialiter permiſfam eſſe. d. l.6.
De relcgatz. C A P. II.
N iegan in inſulam, ciues manent, ac idcirco ſ 1 Xberos in poteſtate retinẽt, l. 4. Acne bona qui- dem ipſius adimuntur, niſi fortè id ſententia expreſ- ſum ſit: quod aliquando ex cauſa fit. I.I. 4.& 7. Et hoc pœnæ genus Irrogare poteſt Præſes prouin- ciæ, quamuis deportare non poſsit. 1.7.
De interdictix.( APr. T7II.
Aria interdictionis exẽpla hic reperiũtur, ve-
luti cum interdicitur prouincia, vrbe, ciuita-
te, patria, l. 7.& vlt. C. Suet. in Claud. quedam eius edicta refert ad hanc rem pertinentia his verbis: San- xit vt hi quibus à magiſtratibus proninciæ interdiceren- tur, vrbe quoque& Italia ſammonerentur: iſe quoſdla nouo exemplo relegauit, vt vltra tertium lapidem veta- ret egredi ab vrbe. Alia ſunt interdictionum exem- pla, vt cum honore interdicitur foro, aduocatione, negotiatione,&c. I.7. hic. l moris. ſupr. tit. de pœn.
BBB 3
8

1122 1N TIT. XXIII.
DE SENTENTIAM PASS. ET RESTITVI.
Vic tit. reſpondet alius in C. Iuſti. lib. 9. Ac ab vtroque tractatur tam de indulgentia ſcriminum quàm de reſtitutione damna- corum, quæ reſtitutio multo plenior eſt indulgentia. In Codice Theodoſiano ſeparati ſunt, de vtraque tituli lib. 9. Aliquando enim ſpecialiter reſtituitur reus damnatus, per principem vel patriæ tantum, vel bonis, quo caſu non recipit honoré, non eximitur infamia: interdum ſimpliciter reſti- tuitur in integrum& recipit priſtinũ ſtatum,& a- Kiones ei&in eũ competũt, bonis reſtitutis, quia in fiſcũ tranſierunt. Aliquando princeps tanũ indul- get, penamque ſolã remittit, quo caſu neq; bona, ne- que fama reſtituitur, habétque locum verſus:Pœna voteſt demi, culpa perẽnis erit. Hodie duplices ſunt ciuſmodi litere Regię. Alie purgatorie, quas iuſtitis vocant: Aliæ deprecatoriæ quas Gratiæ vocant& remiſsionis, quæ poſteriores ſimiles ſunt reſtitutio-
ni in integrum. 1
De indulgentia criminum. CA P. 1.
+ NdMulgentia hæc tollit pœnam tantummodo, nec reſtituit bona'damnato. l. 2. Cod. Actiones igirur ſaluæ non manent, que prius damnato com- petebant,l.5. C. Nec filius impetrata indulgentia re- cidit in poteſtatem patris. L6. C. Eademque cauſa eſt patris, qui cum deportatus eſſet, indulgentiam obti- nuit. Eadem ratione ſeruus damnatus ob hanc indulgentiam non recidit in poteſtatem domini.l. 8.C. Sed nec fama nec exiſtimatio conſeruatur ob- tenta indulgentia, l.7. C. cod. l.vlt. C. de generali ab- olit. Et quemadmodum debitores ſuos conuenire non poteſt, ita etiam à creditoribus non poteſt cõ. ueniri,l.3.hic.& l. 4. 0.In ſumma vis& poteſtas hu- ius indulgentiæ eſt penẽ remiſio& cõdonatio. Pro- inde is quem abſentem Præſes annotauit requiren- dum, ſi redierit, impetrata indulgentia, extra omne peticulum calumniæ eſſe dicitur. 110. C. b De reſtitutipue. C.4 P. 11.
B² Eſtirutio damnati maiorem vim& poteſta- R tem habet quàm ſimplex criminis indulgẽtia. Nam reſtitutus priſtinum ſtatum recuperat; id eſt, bona, ordinem, famam, dignitatem. li. C. niſi quod
Franc. Duareni luriſconſ.
adhuc macula aliqua aſperſus manet, quæ diui abſtergeri non poteſt. Eſt enim grauata eius eii tio apud bonos& graues viros,&ſi infamia not 3 tus non ſit. Hinc Claudius, vt refert Suet. cum or5 tibus familiaribus, cuidam appoſitam notam 40 emiſſet, litura tamen(ait) extat. Cum igitur bon reſtituantur, conſequens eſt& actiones quoque 1 ſtitui, l.caſus. C. eod. l. Princeps. de verb. ſign. Seds creditoribus quoque aduerſus eum actiones reſti
. 1f tuuntur, idq́ue pro ea parte, bonorum quam rece.
pit. l.3.hic. l.z.& 12. C. Nec prodeſt reſtituto ſi ma. luerit bona relinquere, d. l.z Ius quoque patronatus reſtituitur. l.1. IIemque cognationis iura ſi mullier in metallum damnata partum antè conceptum ediderit, l.vlt. hic. Patre reſtituto filius poteſtati eius
denuo ſubiicitur: ita tamen vt geſta interim per
filium qui paterfamilias erat, rata ſint, veluti teſta- mentum,&c. l.vlt. C. eo. Hæc autem reſtitutio ad e bona que fiſcus interim alienauit non pertinet ar 1.2.§. ſi quis à Principe. ſupr. ne quid in loco dulie Sed nec fructus interim percepti in hanc reſttutio- nem veniunt, vt exiſtimo, Nouell. 115. vt cum de ap- pellat. tametſi ſpoliato reſtitui debeant,& ei in cu- ius fraudem bona alienata ſunt, l. videamus.§iin fa- uiana. de vſur. Not. in§.& quid ſi tantùm.
1N TIT. XXIIII
DE CADAVERIBVS PVNITORVM.
—— — 1
Alocletianus in quodam reſcripto ſe non ve tare ait, damnatorum corpora ſepulturę tra ji. l. obnoxios. C. de religioſ.& ſumpt. funer. Itaque magiſtratus non tantum cognatis ſed etiam quibuſlibet aliis præſentibus ea cõcedere ad ſepul- turam debẽt. l.vlt. Preſes ille Pilatus permiſit Apo- ſtolis, vt Chriſti corpus tollerẽt. Idẽ& Auguſtus ſ obſeruaſſe ſcribit in libris de vita ſua. l.l. Sed& me- dicis quoque ad anatomen faciendam ea dari ſuæ- det publica vtilitas, quamuis hic Bart. hæſitet. fit ta- men interdum vt petentibus denegentur, velutiſi maieſtatis cauſa damnati fint, l.i. aut ſi fortè videa- tur publicè expedire, vt inpatibulis mancãt ad ter. rorem aliorũ. Quòd ferè in Gallia receptũ eſt Sin- autem quis deportatus ſit in inſulam, vel relegatus ſit ſine Principis permiſſu, non poterit mortui ca- dauer inde transterri in alium locum,& ibi ſepelin. Cuͤm enim ea pœna poſt mortem etiam ma neat, quam ſolius Principis eſt remitte- re, conſtat à Principe ipſo non à magiſtratu id peten- dum eſſe. I. vlti.
32.
FRAN
b ſi no fe.
yen. Kuomig dre dt
trteeg
ardhn
aminrer
lorulare Kewoll Auamr 4 00
ddr
hnnrn
10 une dant dät c dopelue
1

Rætereundum non elt in hoc eractatu, aꝑpellare. X rauoca- (e verba eſſe eiuſdem ſignifi- Kcationis,& generaliter ſignifi- care ad iudicium vocare. l. qui prior. l. 36. de iudic. In tractatu 9 o de appellationibus ſignificat aduerſarium vocare ad iudi- am ſuperiorem de iniquitate, iniuria, vel graua- nine ab alio& inferiore iudice illato cogniturum. 49 ellatur autem& prouocat ipſe iudex ſuperior eadem iniuria cogniturus. Keæferre autem& re- Hiio eſtcum iudex qui cognoſcit, ob iuris obſcu- iratem ponit, vt ita dicam, in cõſultationem apud ſuperiorem, vt reſcribat& conſulat quomodo ius t reddendum. Et quoniam relatio iuncta eſt con- ſatationi,& cõtra, promiſcuè relatio& cõſultatio dicuntur in eadem re in hac rubr. hic.& I. 1.& I.I. de relat. C. Sed hodic ex iure autentico nunquam re fert index, ſed quod æquum& bonum putat pro- nuntiat d. 1I. C.& l. ſequent. Remittere verò& trãſ- mittere eſycum iudex qui cognoſcere cœpit, quaſi non idoneus remittit litigatores ad iudicem com- petentem l.de militibus. l.non dubium. ſup. de cuſt. teor.lad Principem. l. ad Imperatorem. hic. qua in tenon debet nominatim iudex qui agnoſcit ad a- lum remutere, ſed ad auxilium opportunum. c. udex. de offic. delegat. in 6. Licet autem id licuerit, ſtamen iudex idoneus in remittendo non curaue- in poterit cam interlocutionẽ circunducere, id eſt, quaſſare& annullare,& de integro cognoſcere,& pronuntiare: imò ſi non ad idoneũ iudicem remi- ſrit ludex competens nihil obſtante ea remiſsio- cauſe ſuſcipiet cognitionem. DD. in d. l. ad prin- iſem.&d.l. ad imperatorem. (auſæ propter quas appellatio interponi poteſt. CAP I.
Lulax ob imperitiam aut iniquitatem ſuam male 1udicauerit, iuſta appellandi cauſſa eſt. l.1. ſic ltCeo nec obeſt condemnato quòd eius conſen- lwaut a principe iudex datus ſit. l.ex conſenſu. hic. Ceo.aut quòd pro fiſco aut libertate lata ſit ſentẽ- talillud hic.]J.lata. C. eo. Sed& ſi de modica re ſit contentio, adhuc à ſententia iudiocis appellabitur. l.
„ tereſt.l. 44ab executore. 1a ſeſſtentia..ſi 8 luſofio.
ſed& ſi quis ad ſupplicium ducatur, cuiuis appella- re pro co permiſſum eſt, licet eius non interſit. l. non hic.l. ddictos. C. eod. Procurator quoque& appel lare,& appellationem proſequi non pœteſt, ſiue per
ſe, ſiue per alium procuratorem. l.ab eyecutione. Cæ
nec ideo prohibetur dominus ipſe appellare à ſententia contra ſuum procuratorem lata aut in- terpgꝗſia ab eo, appellationem exequi. l. dominus. CAn autem procurator appellare cogatur, ali-
bi tractatum eſt. l. inuitus. C. de procurat. Lior.& PrQTafor recte appellant, quinimo appellare te- nentur, ſi bona ſit cauſſa. l. ſi bonam. C. de adminiſt. tutor.& appellationem interpoſitam proſequi, niſi finita fuerit tutela,& cura,& rationes reddiderint,
eadẽque eſt hæredis pori ratio: verum nihilomi-
nus adoleſcenti ipſi ſi velit litem cęptã proſequi, li- cet. L. negotio. l. turor. l.vltima hic. l. ſi actor. Cod. eo. Ivltim. infrà ſi penden. appellatio. Qaminus pro ſuo condemnato rectè appellat, ſed non contrà ſeruus pro domino. l. ſerui. l. cuiuis. I. creditor. Alia eſt caiuſ- ſa filiifa milias qui nomine patris appellat, ſi aduer- ſus patrem eius de bonis, quæ per ipſum acquiri poterant, pronuntiatum ſit. I. ex conſenſu.§.i. Ab- ſens ſi per contumaciam ſit inducta cauſſa, con- demnarus non auditur appellans. l. ex conſenſu ſic I.& poſt edictum. ſuprà de indiciis. Si quis tamen iuſſus fuerit rationes exhibere,& quia non perierat, iudicis arbitrio condemnatus fuerit, appellatio ei non denegabitur. l. creditor.§.vlti.
Finis appellationis. CA P. I11.
LInis hic eſt, vt ſententia quæ dicitur iniqua eſſe 4 corrigatur& reſcindatur. l.z. in princ. hic. l. I.§- vlt. ad ſenatuſcon. Turpil. C. nam,&ſi iniuſta fuerit pronuntiatio, ſi non fuerit appellata, tenetuv, quaſi damnatus conſenſu ſuo eã probare videatur, quod
1.& in electione ſeu nominatione ad munus aliquod
ublicum locum habet. l ij qui. l. ciues. C. eo. proin- de cùm ſententia nulla, nec eam exequi potsſt iu- dex, fruſtra interponitur appellatio. l.ſi expreſſum.l. ex conſenſu. hic.& infra quæ ſent. ſine appelreſcin. & C. quando prouoc. non eſt neceſ. Idq́ue dicendũ eſt de quacunque nominatione& electone, in qua
minoribus. C. co. c. de app. ex co. Prererea ſi iudex ⁊ folennitas deeſt, quæ ideo intereſt nulla. l. ſi cenſeat.
dnerit alicui mulctam inuuſtè. l.& in matre. C. eod.
lotum principis ſecutum aliquid contra ius /5.
kecetit recde interponetur appellatio. l.i. hic. l.z. Cod.
collem ab electione„curatione, ſeu nominatione appellari poteſt. l. cum in vna. l. 4.l. ſi qui. C. co. licet non ſemper id neceſſarium ſit. l.ſi conſtat. ſic I. i.l. duls tutor. infra qui appe. l. nominationes. C. eod. Roſtea dicemus.
Quis appellettT. CA P. II. On ſolùm andemnatus à ſententia iudicis
Unqua appellat, verumetiam aliquis cuius in-
hic. l. no minationes. C. eo.
IN IIT. III. CVIS 4 Wo ApFELLETFVR. C4A P. IIII.
Agiſtratuum alij maiores ſunt, alij mmo-
K Ares,& inferiores,& ab inferioribus ſupe-
F 6 riorcs appellantur, vt ab illis aliquando
—,— princeps appellari debet. J. imperatores.
hic. Quid ergo ſi per errorem magiſtratus vnus pro B BB 4
123
1 FKANCISCI DvARENI IVRIS- CONSVLTI COMMENTARIA IN LIB. XLIX. PANPDECTARV M. SEV DIGESTORVM.
IN TIT. I DE APPELLA TIONIB. ET RELATIONIB.
—————————————— e 9 8
. —— ͤ————— —————— 3—yyy—— 8 1 5 K ,—“ ſ“
“

* 1
1124
alio prouocatus fuerit, diſtinguit Vlpia. in 1.1. Nam
ſi quis minorem appellauerit pro maiore, nocct ei error, adeò vt non appellare intelligatur. Si verò contra maiorem vel parem non nocet, ſed perinde cognoſcere debet:Dis qui appellari debuit, ac ſi no- minatim appellatus fuiſſct.. 1. 5. ſi quis in appella. Huc pertinet duo tit.à quib. appe non lic. quis à duo appel. Item pleræquetam Conſtantini quàm iuſti- niani conſtit. ſub tit. de appel. Cod.j. ſi apud.. à pro- conſule. L.cum appellatio.lcum poſt. l. præcipuus de caſu. l. in offeren. l.ſi quando.vcl. Nouell. conſtit. &c. De eo qui ſententiã exequitur, quæſitum eſt,& conſtat ab eo appellari non poſſe, niſi modum iu-
Adicationis excedat,& malè ſentẽériam interpretetur, ſi fortè interpretãdi poteſtatem habeat. l. ab execu-
tione. hic. l. ab executione. C. quomodo appnon re- cip. à principe& ſenatu nõ app. la. quod& in Fran- cia non obſeruatur, ſed tamẽ proponitur errot ad- uerſus arreſtũ ſupremæ Curiæ. Sic à pręfecto pre- torio nõ appellatur. fupr. de offi. pręf præto. ſed ſup- plicatur principi, cui parlamentũ aliquod 11 Fran- cia, ſicuti diximus, deinde qui renuntiauit appella- tioni appellare non poteſt,&ſi iudex datus ſit à prin cipe vt appelletur ab eo. b Quomodo interponi appellatio debeat. CAF. V.
Na voce appellatio apud acta interponi po-
N teſt illico, nec tunc eſt neceſſarius libellus, ſed ſuffcit dicere appello.l.2. ſic. cap. ⁊. vt debito:c. con- ſuluit. ex eod. Si verò non ſtatim appellatio inter- ponacur, libellus, qui dicitur aππιςποσνσ, iudici à quio appellatur dandus eſt. l.à ſentenria.§. vlt. l. liti- ationibus. C. eo. Formã verò& conceptionem hu- ius libelli docet hic Vlp. l...§. vlt. 13.1. appellãti. quod autem dixi eſſe offerendum libellum iudici à quo appellatur, ſic accipiendum eſt, niſi propter violen- ciam eius facere non auſit appellans: quo caſu pro- poni publicè ſufficit.l.cum quidam. hic.& C. de iis uæ per met. iudic. c.vlti. C. eod. Illud poſtea notã- dum eſt, ſi qui ſeparatim fuerint damnati, licet ex eadem caufſa, pluribus appellationibus opus eſſe.J. ſi qui ſeparatim. idem ius eſt,&ſi in vna cauſa du- plex ſententia diuerſa datur, veluti vna fortis, alia vſurarũ. l. cum in vna. denique ſiue quis appelletur voce, ſiue per libellũ cauere debet, ne à iudice con- ueniatur, alioqui puniendus eſt. lJ. illud. hic. Hodie, in Francia dico ex lege Regia appellandum eſt, aut ſi aberit litigator, ſmulatque peruenerit ſententia ad ſuam notitiam,& hoc in regionibus quæ moribus reguntur,& releuabitur regio reſcripto quæ non appellauit incontinenti, in regionibus iudicialibus ius autenticum obſeruatur, quod præſcribit intra decem dies eſſe appellandum.l. cos.& l. ſeq. hoc. tit.
IN TIT. IIII.
INTRA OQVOD TEMPVS APPELLANDVM S11.
CAP. VI. re veteri conſtitutum erat biduum in cau-
aa propria, triduum in aliena, in l. quãdo ap- elſit.l. dos.9. ſi Cod.de app.ſed no- pel. ſit.l. dos. 5. ſin autem. Cod. de app· ſed no-
Franc. Duareni Iuriſconſ.
ua luſtit. conſtit. 10. dierum tempus conceditur, in authen. de appel.& int. quæ tempora. Elapſo giun eo tempore quod legibus ſtatutum eſt, nemini li. cet amplius prouocare, tametſi fortè miles ſit, l. ſu ſpectum. hic. De oficio iudic à quo appell. CA P. V II.
A Ppellationem interpoſitam iudex à quo an. △ pellatur, percipere debet,& apoſtolos ſeu V b teras dimifſorias appellanti dare, alioqui mulqaan eum oportet. l. quoniam iudices. C. eo. l... de libel i miſs. l. dimiſſo. infr. de verb. ſignif. Item geſta ltigr
toribus vnà cum relatione intra dies. 30. preſtac
debet. l. iudicibus. Cod. eodem. nec impedire debet appellantem, quominus ſuam appellationem li- berè proſequatur,& ad cum qui de appellatione eſt, accedat. l.imperatores. hic. quod autem dixi re- cipiendam eſſe appellationem, vtique verum eſſ
niſi iuſta cauſa ſit, propter quam recipi nõ deheat,
vt infr. de appel. recip.& C. quomodo appellanon
recip. Siue autem recepta ſit appellatio, ſiue no, me- dio tempore nihil nouari oportet, vt infrà nihil no. ua. appel. vnde incarceratus ſi appellauerit, in eadem cuſtodia manere eum oportet l. nunc. C. de appell. Excipiuntur tamen aliqui caſus, in quibus propter vtilitatem aliquid innouare permittitur. l. cum in vna. l. imperatores. Quid igitur refert, dixerit ali- quis, an recipiat nêcne. Reſpondeo, cùm cœpta eſt appellatio, nihil omnino nouãdum eſſe, antequam
de appellatione fuerit pronunciatum, cum verò
cœpta eſt,tamdiu ſuperſedẽdum, dum princeps ad quem retulit, deliberauerit, recipiendane ſit, an re- ſpuenda appellatio, præterquàm exceptis caſibus, de qua deliberatio olim fieri ſolebat, antequam ap- pellatio iuſta, aut iniuſta pronunciaretur. dicta lr.. conſtitutiones. hic.l. ſciendum, infrà de appel. recip. 1.3.1 ſi appellationem. Cod. eo. l. chirographis. de ad. miniſtr. tutor. l. ſi quis filio. de iniuſto, rupto& irri- to teſta. Atque ego ita cenſeo de re hac quæ vulg mala doctorum explicatione.
De proſequendis appellationibus. b CA P. VIII.
Vi appellauit à ſententia iudicis, appellatio-
nem proſequi debet intra conſtituta tempo- pora, ipſe autem procurator vel tutor. l. dominus ſi actor. C. eod. niſi præſentia ductus deſiſtere Kre- nuntiare appellationi maluerit. l. ſi quis libellorum. Cod. eodẽ. Alioqui tanquam deſerta appellatlone ſententia mandatur executioni.l. quomamnonnul- li.J. ſi conſtat. C. eo. Si quis tamen fato& caſu impe⸗ ditus fuerit, ne intra tempus legitimum exequere- tur appellationem, ei ſuccurrẽdum eſt.l. preſcnsC. eo. Et notandum eſt cum qui appellat, actoris patti- bus fungi. Iraque iuſtè ſe appellaſſe docere cobim
1 ſi qui. C. eo. c. interpoſita. extrà eo. nec prohibetur
quocunque modo poterit,& quacũque ctiam cauſ- ſa appellationem thelrarwert terponendam certam cauſſam expreſſerit.J /7. hic At ſi quid à ſe omiſſum coram judice inferiore, aut non probatum animaduerterit, ad id allegan- dum coram ſuperiore iudice, ac probandum ad⸗ mittitur. I. 80s.§.. Cod. eodem.l. pet hanc. Cocd. de tempor appellat. Iytra
a(ane.
in appellationc in⸗
lüdeee duhn KRcöler Rrarion abejſo
amerr
1
ütrr
¹
nurlh.

In Tit. De iure fiſci.
Itra quod tempuus.(⁴ P. 2.
Eteribus conſtiturionibus certa erant definita W cempora, quæ ideo fatalia dicebantur, quod n laoſus veluti quidam lapſus eſſet appella- interpoſitę niſi à principe impetrata eſſet, to-
eotum lap orne ſuprà de temp. appell. Sed eo iure abrogato heit luſtinianus ad proſequendam appellatio- an raius anni tempus, aut ob iuſtam cauſam biẽ- umauthen ei quide appel&c intra que temp app. üum. Pontificum confirmatum eſt, pote-
cAy. X.
Vdex appellationis debet pronunciare iuſtam ait iniuſtam appellationem eſſe, nec remittere egocium ad iudicem, vnde appellatum eſt.leos. in unc Ceod. poteſt tamen eam cognitionem alteri iegare,ſi iuſta cauſa id fieri ſuadeat. l. cum poteſt. Cod.eo. Quòd ſi is per quem appellatum eſt, licet pſe non appellauerit, de iniquitate quoque ſenten-
a conqueratur ceius rationem non minus quàm
auerſarij habebit iudex. l. ampliorem. C. eo. Si igi- ur iniuſtam eſſe appellationem cognouerit, ſentẽ- ia per ipſum confirmabitur executioni.. preci- puus Cod. eod. Præterca pœna antiqua plectetur à udice, is qui temerè appellationẽ proſequutus eſt. J.
nec temerè.& quidem grauiore, ſi appellatio 8 8
excepta ob iniuſtam cauſam non fuerit. l. à procõ- lulibus. C. eo.kab executore, quorum appel. non re- cp C.Si verò iuſta viſa ei fuerit appellatio, ſenten-
tam infirmabit, cõdemnabitq́ue victum ad earum
enä terum reſtitutionem, quæę ex cauſa iudicati ex neceſiitate iudicij ſoluta ſunt. l. cũ ex cauſſa.& hæc Mdoria non proderit tantùm appellanti, ſed cæteris quoque cadem ſententia condemnantis, ſi vna ea- imque cauſſa fuerit defenſionis. l. ſi qui ſeparatim. lie& C. ſi vnus ex plurib. appel. c. pen.&c.
IN TIT IIII DE IVRE FEISCI. Quid ſit Iſcus. CAP. I.
lſcus dicitur pecunia publica, authore Aſconio, à fiſcis, id eſt ſportulis. Fiſci(ait) (unt ſpartea vtenſilia ad maioris ſum-. ma pecunias capiendas. Vnde quia ma- rlumma pecuniæ quàm priuatæ eſſe ſoleat, factũ dhntliſcus pro pecunia publica,& inde confiſcare licauut Differt nonunquam ab ærario, quia fiſcus air pecunia Imperatoris priuata, quæ vulgò
cade imperij. Plinius in panegyr. At fortaßaus non ea- em ſeueritate Fſcum qua ærarium cohibes, imò tanto Maihne uanto plus ribi licere de tuo quàm de publico vtau. Jacitus lib.. Bona Seiani oblata ærario, vt in am cogerentur. Spart. in Adria. Dãnatorum bona in dan hriuatum redigi vetuit, omnium fumma in æra- lic recepta. Sed promiſcuè vtuntur iuris au- is verbis, nec vlla eſt hodie inter fiſcum&
thores mnum differentia. Vnde dicitur in 1.2. ne quid in
Pincipis eſſe. Nam par ius, paremque poteſtatem in
has omnes res habet,l bene à Zenonc. C. de quadr.
præſcrip. Vt autem intelligatur, cur de iure Bici in- ſcribatur hic tractatus, ſciendum eſt veteres ma- nam habuiſſe curam fiſci augendi locupletandi- que, quod aliter ſtatum publicum tueri non liceat. Itaque mulra priuilegia habet fiſcus, quæ priuatis hominibus non competunt. Quæ omnia& Cæſa- ris qui deſignatus imperator eſt,& Auguſti rationi tribuunturl.ſiſcus.§ vlti. Olim ſub malis Principi- bus grande piaculum habebatur fiſco non fauere, vt teſtatur Plinius in Panegy. Verum Modeſtinus
non putat eum delinquere qui in dubiis quæſtioni-
bus contra fiſcum facile reſponderit. l.non puto. Quibus ex cauſis res alienæ fiſco acquirantur. CA P. 77. (Amlgraem varias refert cauſas ex quibus fiſco —
aliqua res acquiritur. 1I. Nos ſingulas hic re-
feremus, quibuſdam aliis additis quæ aliunde col.
liguntur. Prima cauſa eſt, Cum fideicommiſſum incapaci tacite relictum eſt:vtrunque enim neceſ- ſarium eſt. Adeo vt palam relictum quamuis inca- paci, fiſco non acquiratur, nec tacitè relictu m, ſi ca- pi poſsit. l.1. de delatorib. l. 3 l. ita fidei. 40. Fiſcus auté ex hoc tacito fideicõmiſſo in rem actionem habet,
Limperator. 43. Verùm his ignoſcitur qui ſeipſos
deferũt, parte dimidia ipſis data in delationis huius
profeſsionisque præ miũ.l. cdicto. 13. l. Senatus.§. Se-
natus.& l. Arianus. 4². Ac ſi reſtituta ſit hereditas ex Senatuſconſulto Trebelliano, nõ totius, ſed dodrã. tis tantm pars dimidia deferenti dabitur. l. cum ta- citum. Hinc tractatur quæſtio in l. Statius Florus. in princ. Denique ſuccurritur ei qui propter ruſticita-
tem vel ſexum fœmineum iuris ſui ignarus ſe de-
tulit. l.z.. vlt.& l. edicto..vlt. Secunda cauſa eſt, Cũ mors defuncti ab hæredibus non vindicatur, aut cũ hæres alias indignus hereditate reperitur. Quo caſu vindicata fiſco hereditate legata,& libertates ma- nent, l. 4. Idem dicendum eſt& de marito vxoris mortem non vindicante, vt ſcilicet dos fiſco vindi- cetur,& c. lNcum mortem. Exempla huius rei multa ſanè peti poſſunt ex tit. de his quibus vt indig. lega. ſupr. Et vnum hic extat de co qui hæres inſtitutus eſt vt filius, ſed poſt mortem eius qui pater diceba- tur, ſuppoſitus declaratus eſt, l. aufertur. in prin. Ter tia cauſa eſt, Cum Princeps heres inſtitutus eſt: quo caſu ſi teſtamentum vel codicilli ſurrepti ſint, nun- ciari ſolet. J...& l. aufertur.§.pe. Quarta cauſa eſt, Cũ quis theſaurum inuenit in loco publico. 13.§. vltim. Inſtit. de rerum diuiſ. Aliàs theſauri inuenti partem nullam fiſcus capit. C. de theſaur.& Inſtit. de rerum
diuiſ. s. Theſauros. Quinta, Bona damnatorum fi- omanium dicitur. Acrarium verò pecunia publi-
ſco acquiruntur.tit. de bonis damna. ſupr.& l. bona. Quod& in his plerunque locum habet qui ante ſententiam aut accuſationem deceſſerunt, l. ex iudi- ciorum. ſupr. de accuſ.& l. Lucius. infrà.& I. in frau- dem. 5.1. Ab eo autem qui in reatu eſt, bona fiſcus non aufert, l. aufertur. 46.§. in reatu. Sexta cauſa, Si quis domum diruerit negociationis cauſa: quo ca- ſu duplum pretij fiſco acquiritur. I.z. hic.& l. ſena- tus. de contrahend. empt. Septima cauſa, 81 quis de- ſtiterit ab accuſatione: quo caſu incidit in pnam
Senatufc
1125
loco publico, res ſiſcales quaſi proprias& priuatas
——ö;—
————VV——————————
— ͤͤͤ—— ——————-——
———-——— ——————-———:———

1126 Senatuſconſulti Turpil. quæ eſt quinque librarum auri. 13 fupr. de præuari. Octaua cauſa, Si res litigio- ſa venierit. 1. Sed hoc fortè inſertum eſt verbis Cal liſtrati ex conſtit. Iuſti. vlt. C. de litigioſ. Nona cau- ſa eſt, Cum ex priuato contractu pœna commiſſa eſt, quam conuenerat fiſco acquiri. Notat. in l. arbi- ter. de recept. arbit.l.ea quidem. C. ſi manci.ita fuerit alienat. Quo caſu agit priuatus, ſed ad fiſci vtilitatẽ. b Pecima cauſa, Commiſſa fiſco vindicãtur de qui- pus ſub tit. de publi.& vec. ſup.lcotem§. dominus,
&c. Vndecima cauſa, Addendum eſt Calliſtrato
bona inteſtati qui nullum legitimum hæredem re-
liquit, ad fiſcũ pertinere. l..& 4. C. de bon. vacant. l.
4.C. de præpoſ. ſac. cubil. D uodecima, Captiuorum obſidũmque bona in fiſcum coguntur, niſi,&c.l. di- uus,& Lſequenti. Reperiuntur& alia exẽpla huiuſ modi acquiſitionis in tractatu, veluti, Si magiſtra- tus in prouincia aliquid comparauerit. laufertur. 5. quod à Præſide. Si quis aliquid ſciens in fraudem
fiſci ſuſceperit. dicta l. auferrur.§. 1.& Lin fraudem. in princ. De his qui in metallum dãnati ſunt, quæ-
ritur an ſi quid eis legatum ſit, fiſco acquiratur? Et Oalliſtratus ait non acquiri fiſco: quia quamuis li- bertatem amiſerint,& ſerui pœnæ effecti ſint, fiſci tamen ſerui non ſunt. l. in metallum. Item fiſcus li- tem ſibi vltro donatam non ſuſcipit. l. res quæ.§. pe. Notãdum eſt cùm bona alicuius deferuntur fiſco, eum creditoribus ſatisfacere debere l. non poſſunt, ſed, quatenus bona ſoluendo fuerint. l..§. an bona. Quamuis alioquin heres ſupra vires hæreditatis te- neatur creditoribus. l. quæ dotis. ſolut. matr. De nunciatione ſeu delatione. 4 G4 F. 711. V Tlla⸗ fiſci poſtulat, vt ſi quid ad fiſcum per- h tincat ob cauſas iam dictas, aut alias huiuſ-
modi, quod ſortaſsis lateat, nunciare ac deferre vo- lentes audiantur. l.I. Dixi volentes, propterea quòd nemo inuitus nunciare cogitur. l.res quæ.§.vlt. Nũ- ciatio autem hæc bonorum vacantium nomine
quadriennio finitur, tametſi in aliis pleriſque cauſis
tempus viginti annorum præſtitutum ſit. l. 1.§. Di- uus. hic. Lintra.& lin omnibus. ſuprà de diuerſ.&
tempor. præſcripr. De his qui doferre poſſunt,& non poſſunt. CA P. 1111.
Marlenas lib. ſingulari de delatorib. quaſdam
VI perſonas recenſet quibus deferre non licet.. deferre. Cuiuſmodi ſunt mulieres, clariſsimi viri,
damnati, veterani milites. Sed in his qui ſe deferũt,
de quibus antè diximus, delectus perſonarum non habertur. l.ait Diuus. 16. Sunt& alij qui certas perſo- nas deferre prohibentur,vt puta, tutores, curatotes, cauſam pupillorum vel adoleſcentum deferre non
oſſunt. Item ij qui quaſi curatores negocia alicu- ius geſſerunt. d.l.deferre. Serui quoque deferentes
dominos ſuos, aut liberti patronos, pœna plectun-
tur. l.z.§. pe. edicto. vlt.& l.vlt. C. de delator. Illud notandum eſt delatorem eum non eſſe qui prote- gendeę ſuæ cauſe gratia aliquid ad fiſcum denũciat. f. delator.]l. deferre. 5 ſi communem. hic. l.3. C. de de- lator. quare hic prohibitus non intelligitur,&c.
De ratione nunciandi ſeu deferendi,& de his
quæ ex eanunciatione conſequuntur. CA P. 1.
Franc. Duareni Iuriſconſ.
Dlnan fiſco aliquid nunciatum eſt, ſi nun ciator edictis de more vocatus à præfeco xra. rio, non adſit, abſoluitur reus:& ſi poſſeſſot adfue rit, tantùm fiſco preſtare cogetur nunciator, quan- tum apud fiſcum remaneret, ſi profeſsionem einn impleuiſſet.l. ſenatus.§. quòd ſi tribus. l. Arian us. Pr
terea delatori publicam cauſam defendendi ius ad
imitur. l. 2.§. ſenatus. In ſumma delator candempa- nam fert, ſi citatus ad edictum non reſponderitasa teneretur ſi cauſam non probaſſet. liſenatus. dnle
Compellitur etiam delator edere mandutorem
ſuum, quia pari pena vterque plectitur. l.2.§. Diuus
I. Senatus.§. ſi quis delatorem.l. non tantum. Siad. fuerit delator& reum condemnauerit, præmium conſequetur, quod vulgare Paulus vocat.I. edicto. 5. extat. Et exiſtimo quadruplum illud eſſe, cuius me.
minit Aſconius. Vnde Quadruplatores dictiqua- uis ſe ipſum deferens dimidiam partem luctetur,g non probauerit delator puniendus eſt. J. de eo.ge! extat. Aut ſi ab accuſatione deſtiterit non impetta⸗ ta abolitione.l ſenatus in princ. l.res quæ.§.vlti& 6 l. de eo. Eſtque eadem pœna qua diximus eum pu- niri, qui vocatus ad iudicium non venit, non adelt, 1iſenatus.&. Arianus. Sed& infamia quoque no- tatur delator ob calumniam ſuam. l. z. in princ. hic. Excipiuntur aliqui caſus in quibus delatori igno- ſcitur, quamuis non probauerit. I.2. in princip. hic. 1.2.3.4. Cod. de delarorib. Si verò reus cum delato- re pactus ſit, eũmque corruperit pretio vel modico dato, pro confeſſo habetur, l. in fiſci. l. eius. qui de. latores,& l.imperatores. 1 De acquiſitione& adminiſtratione rerum Fſcaliunm.( 4 P. VI. RNE delatæ fiſco incorporantur, ſecundum for- mam conſtitutione expreſſam. I.3. C. de bonis vacantib. Nemo autem poteſt eas res ſibi vindica-
re prętextu donationis à Principe impetratę tamet-
ſi uberalitas nemine poſcente in aliqua collata va- leat. Cod. de petit. bon. ſublat. Quod ad adminiſtra- tionem attinet, animaduertendum eſt, ſi pecunia ſit ita adſeruandam eſſe, vt fœnerari aut mutuam dare non liceat. tit. de his qui ex publicis rationib. Alie verò res interdum venduntur aut locantur lta-
uc de venditione primum,& poſtea de locatione videndum eſf.
De venditione rerum fiſcalium.
CAP. VII. NEdus fiſco competunt, de quibus eſtcon- ITrrouerſia, vandi poſſunt à Procuratote Cæla- ris. l. res quæ. hic. l. deſtnſionis facultas. hic. C. eod. Sed& ſi rem cum alio cõmunem fiſcus habeat, ca giſtrahere totam ei licet. C. de vendit. rerum fiſcal Agtores ſanè bonorum fiſco vindicatorum venun- dari prohibẽtur. l. bonorũ.& L. ne procuratoreslau- fertur.§. actores. Modus autem venditionis eſtvt res iſcales iuſto verõque pretio vẽdi debeant, quaret des diligentiaque à procuratore exigitur. 13. 5. Di- ui. Porma autem& ordo venditionis traditur ſu tit. de fide inſtrum.& iurè haſtę fiſcalis. b
1 Effectus venditionis. CAP. VIII.
Enditionis fiſcalis effectus hic eſt, quòd fes auctore fiſco ſolenniter qiſtractæ ſtatim fiumt
emptoris. 15. Quamuis fortè hiſci eæ non fverinxſes int
igßm

In Tit. De iure fiſci.
uadriennium fiſcus co nomine poreſt à do- intta g nueniri. C. de quadrien. preſcrip. õ.vlt. Inſtit. nin 2 Vetùm re euicta fiſcus nec duplum nec en I m debet, quamuis promiſſa ſit à procu- b un 15. Quamuis autem emptor ſtatim domi- ns hu nec poſsit ab alio conueniri„tamen is qui na vacantia cmit à fiſco, actionem quæ contra uncdum competebat excipere debet.l. eum qui. ſcus igitur venditionem à ſe factam retractare nõ Ood.ne fiſcus rem quam vendid. euinc. Niſi volennis ordo venditionis amiſſus fuerit. C. de uumentorum& iure haſtæ fiſcalis. Aut ma- amj res minoris empta ſit.l.z. De fructibus rei ſer tractarur quæſtio in L. vlti. de qua ſcripſi in atus. folut. matr.
3 lacatione rerum fiſcalium. CA P. IX.
Es fiſcales locari ſolent in quinquennium, va-
ltque huiuſmodi locatio vſque ad finem hu⸗ utemporis. Nam finito tempore liberum eſt à lo: atione recedere. 1.3. 6. quinquennium. Quandiu au- us eepencuio ſuo.l. Moſchis. 5. vltimo. Hæc om- nia accipienda ſunt„fi idoneis perſonis res locatæ ſunt. Nam minoribus locari non debent„ne benefi-⸗ cio ætatis vtantur. l.in fraudem.§. vltim. Et Cod. ſi aduerſus fiſcum. Adde tit. Cod. de locatione præ- otum ciuil. Conductor re locata vtitur fruitur, ac minuere quicquam aut transferre licet. l.in frau- dem..conductor. De cauſis actionibuſque fiſcalibus. .QAP. X.
Vomodo ſint conueniendi fiſci debitores, traditur ſub tit. de conueniendis fiſci debito- ubus.C. Adde debitores debitoris aliquando con- eniti poſſe.l.3.§. multa. hic.& Cod. quand. fiſc. vel
locationis durat, licet conductori aliis
priuat. In his cauſis quæ apud Pręfectum ærarij vel procuratorem fiſci aguntur, l. ſenatus.§. vlt. l. Aria- nus. aduocatus fiſci præſens eſſe debet, l. 3.§. diuus.& 1,7. Dilatio debitori ad comparandam pecuniam datur ſecundum quantitatem pecuniæ debitę. lin
fraudem. 5. fiſcalibus. Compeniatio poteſt opponi
fiſco, præterquam in caſibus exceptis, ſed opponens ſibi debitum intra duos menſes probare debet. l. au-
fertur. Inſtrumenta fiſco edere cogitur reus. l. 2. id-
que in fiſco ſingulare eſt..z. de edendo. De hac ad- itione vide I. in ftaudẽ. 5. neq;. Fiſcus in omni cauſa ius pignoris habet. l.aufertur. 5. fſiſcus. Sed non præ- fertur iis qui expreſſam hypothecam anteriorem habent ſi ea ſpecialis ſit. Si verò generalis ſit hypo- theca bonorum omnium præſentium& futuroruũ, conſtitutum eſt in re poſtea aquiſita fiſcum potio-
rem eſſe debere, l.ſi qui mihi. 28. id eſt, vt ego inter-
pretor, poſt fiſcalem contractum. Nam in acquiſi.
tis poſt obligationem cum priuato contractam an-
te tiſcalem contractum fiſcus potior nõ eſt. l.vltim. qui potiores in pignore habean. Quas vſuras exi- gat fiſcus,& quæ ab co exigantur, vide titulum de fiſcalib.vſur. Lata ſententia aduerſus fiſcum aliquã- do retractatur.l.imperatores. de re iud.& titul. Cod. de ſentent. aduerſus fiſcum. Differuntur aliquando priuatorum cauſæ, ne fiſco pręiudicium fiat. l.apud. Priuilegium protopraxiæ habet fiſcus, cum rem perſequitur, non pœnam. l. non poſſunt. l. quod pla- cuit.. ſi Stathius.§.vltim. Hiic. Et tit. C. de pœn. fiſca. Fiſcus cum in ius priuati ſuccedit, iure priuati vtitur, pro anteriori tempore, 1.6. Vtitur priuilegio etiam in heredem debitoris. l. eum qui. 3.
71 N S.
11²7
O[Oię————— —“„* 8
—— 4 1 e*——
—
——

☛ —— Beenpenees. — 1— — — 4 8 4 2* —*. 1. —. * 3 5 8 4 8 — 8 3 4. 1 8 4... —. 4. „— 84 4 . 4. 8 „.. 4 8 . b 5 1 8 d. 4 8 4 2 A*.. 4 4 8 4 4 8 * 6 8 8 .—. „. 4— — 4 . — 1 5 1.„ 1 3—. 6 4. — 3 8 4 2 4 8 4 . . 1 b 2 8 5* 94 1 4 » . 4 b 7* 2 3— „ „* — 3 1 . * 1 1 1 14 4— 8 . 3 18 4 — — 4 8. 2 b— 4A 4 4 * ** 4 8 8 .* 8 *„ 3 1 — 8— „ 4 4 4 4. * 4. 8— 4 — 4 88 . 4 „ 3. 6 * „= d* 8 Be 2* 5. * 6 6*. 1 *— * 3. — 1 2* . 8 — ꝙ—

em. IIII. Cod.
E T Baron ib
16 EST. 1 VIII.
ib.
*
guinatium
MAIESTAITIS
COD.
ſf Lidundhlhs Ä”
lib. 1.& xxv.!
Tlus.
iis.
In tit. XXI.
iſtola. mpilatoribus.
9 VB
8
S
9
l1uris ienorum co
C.ATI4171
„*
◻ —⁸◻ Z
111I I.
Apologia aduerſus E Ep
ſcendique
ſteriis ac benefic ſunt Comment.
is Eccleſiæ m 1 nunquam anteà editi.
D.
M. VM DRIVILEGIO CAS.
—
SCVTO VENEIO.
CO MMENTARII.
6 1 V D E A, Anniuerſariarum. i0
ſcendi.
K
11n1
7, V GC D V N 1, APDVD GvVIL. IE I. M V M ROVILIL IV M.,
1
nise
1 Per
1
ptorum al Feudorum Commenta
FE
—
V B
1 6
TERTIAM PARTEM D d
iis& ſer ines
D
1
VRESCONSVLIp
N I. IB. utationum
iar
ſuetu
iſdictione& De ratione docend
8
pla In con ET CHRIST. GALLIARVM ET POLON. KEGIS.
—
ibus adiect
* 6
iſp b De iure accre
J D De iur De De ſacr A
C

——-—-— ——
—————
——————————N—„— —*— 3———————
————————————
ά½õ ½———“
“

E lureiurando. pag.I50
De. in litem iurando. 1169
1199 De hohe ſequeſtratione pe-
De condictione ob cauſam da- ctorum. 1200 De condicCtione ob turpem cau-
aam. 1206
De condictione indebiti. 1208
Decondictione ſine cauſa. 1228
DLcondictione furtiua. 1229
Decondictione ex lege. 1231
Decondictione triticiaria. 12 3²
De obligationibus& actionib. ibidem.
vontra hæredes incipiãt. 123 4
RNevxor pro marito, vel maritus „ro vxore, vel mater pro filio conueniatur. ibidem. edlius PIo patre, vel Pater pro
1173
cuniæ. ibidem.
N actiones& ab hæredibus&
i. 11I1I E T TERTIA PARTIS
rANDECGCTARVM, QVI HOC 8 Ee CVvNDO TOMO EXPLICANTVR
filio emancipato vel libertus
pro patrono; vel ſeruus Pro
domino conueniatur. 123 5
An ſeruus ex ſuo facto poſt ma
numiſsionem tencatur. 12 35
Quando filcus vel priuatus debi b
toiis ſui debitores conuenire
ibidem.
poſsit vel debeat. De hæreditariis actionibus. ibid. Ex delictis defunctorũ in quan- tum heredes conueniantur. 1237
De eo quod certo loco dari o-
portet. ibidem.
De conſtituta pecunia. 1242
De probatiombus. 1250
De fide inſtrumentorum. 12 6
Plus valere quod agitur, quam quod ſimulatè concipitur.
1265 De teſtibus. 1²266 De commodato. 1274 De actione pignoratitia vel con-
tra. 1282
De exercitoria actione. 1295
— 2
4
—-——
öGG
————————OVV—C—C—L—V——— — 3— “ 8“ 8
————————————V—V— 2 2 2——ͤ— ̈—— 2——
—

——— 5——
1 8 4 4 1 3 i ff 4 1 1 8 4 8 ¹ . 1 3 8 “ I iif 3 1 1 1 1 1 4 1 1 1 3 1 1 1 . 1 4 1 1 1 1 3 4 1 1 I 4 1 1 1 1 ½ 1 1 4 1 1 1 3 2 4 1 “ ö 8 1 3 ͤ 4 I 1 1 11ͤ 1 4 .
Ad leg. Rhodiam de jactu. 1299
Deinſtitoria actione. 1303
Quod cum eo qui in aliena pote ſtate eft negotium zetü. ele b
Ad Senatuſconſultum Macedo-
nianum. 1z16 Ad Kenatuſconſultum Velleia. 5
num. 1318
De non numerata pecunia. 132 5 De compenſationibus. 1329 De Vuris& fructibus,& cauſis, & omnibus acceſsionibus,& mora. 1333 De nautico fœnore. 1z 40 Depoſiti vel contra. 1345 Mandati vel contra. 1350 Pro ſocig 1357 De contrahenda emptione 1361
———
Qea res vendi non Poſſunt,& qui vendere vel mercari ve. tantulr. 1362
— W⸗ res eonte non n debeãt
bidem.
De peculio. 8 1 30 4 De Eunuchis. widem De tributoria actione. 313
Quod iuſſu. 1314
De in rem verio.ʒ 1315
De patribus qui filios ſuos d.
ſtraxcrunt. ibidem.
De in diem addictione. 1364 De lege commiſſoria. 1365 De ſeruis exportandis. 1366 De hæreditate vel actione ven.
Sdita. 3367 De reſcindenda venditione,&
quando uiceat ab emptione diſcedere. 1370 De periculo& commmodo rei vendite. 170
De actionibus empti& vendi-
ti. 3172
Dei luris& factii ignoratia. 1621 De cuictionibus. b 16²3
PRSTANTIS
amlrune
ri ren
ſau Nta om.
Nr u4
enldleur
uunſ d, Muu urubr . auuenn
1
d MI

pRAESTANTISSIMO OCTISSIMO QVE VIRO NICOLAO CISNERO, TRIBVNALIS
IMP ERIIASSERSORI Antonius Guder s. D.
“ A 87 5 ¹ 3 1. 2 4 2 4 3
ᷣ CE 8 4
—
3
2
LͥA AISSAI AMℳ E Domine Doctor, Dra ationem tuam ſucu- lentißimam præfgendam editioni ſecundi Tomi ↄperum praſtan- tißimi illius quondam Iurecon ſulti Situricenſis D. Franciſci Duareni, in qua nempe de modo& arte docendi atque diſcendi ura diſſeris tumque tam ſmmul cum pſo Tomo& Fratri D hilip po& mihi coniundtim peramanter dedicas, ſuperioribus diebus ex amanihus itidem ckarißimi noſtrique amantißimi viri Dodtori⸗ 4 Chriſtophori HVerdeſtani accepimus. Et Juam quam res Fatris 2 nunc loco ſint, yt ille iam quintu ferme menſem grauiter ex febri- lbu acutißimis decubat, nec ipſemet ob proſtratas tã grauiter vires aiporuolegere 7uicquã paleat tamen ego mea yice non intermuß, quin illud ſeriptu totum à princi uſzue 44 calcẽ ſummo cum ſtudio euoluerim, ynde ſanè yoluptatẽ æccepi tantam quanta mihi l vir nud antehac ex quouis ſimili alio auctore cotigit, propterea quõd in eo ſingula yſque adeò amia cum eruditione& doctrina congeſta,& poſt in ſuas Partes tam artificiosè diſtributa, tum lhniue tam fdeliter,prudenter, E accurate lectori propoſita, E yelut ad oculum demonſtrata rehendi, quanta omnia meo iudicis vpel antiquorum yel recentiorum vix yllu vnquam hacte- u praſtitit Nec dubium eſt, quin hæc ceu Iſagoge tua inſignem etiam lucem ad intelligenda uareniopera allatura ſit, quæ alids præſertim Droni difciliora futura. Duplici ergo nomine ti- Nmeritoò vniuerſa Reſpuhbl literaria gratias ſummas& perpetuas debet, primo pro illis ſeparati oheriuatu tuis lucubrationibus, ynde certißimum& immenſam ad percipienda iura fructum apit fudioſa iuuentus, ita yt Juæ prius cognitu dificilia, E fere impoſlibilia yiſa ſunt, hæc nunc vnpemodum Fae yllo labore, ſed mediocri ſaltem adhibita diligentia, ceu in ocio aſſequi queat. Nec anceys minorem meretur laudem pietas tua, cum in colligendo, tum in publicando hoc tam inſf- , Veſauro ipſorum operum Duureni, quæ non tibi ſoli, ceu tua ſolius induſtria 2 aßeiduitate ſta ad tuum prinatum vſum reſeruanda duxiſti, ſed& alius, tum poſteritati imprimis com- re eidem zue conſulere hiſcæ ſtuduiſti. Quod autem poſtremum ad ipſas dedicationes noſtro 3 ſhanum nomine factas attinet, etſi facil 2 ftatueræ poſsimus, nos tam præclaru muneribus& monu- mwutu impares eſſe& potuiſſe,te mulro potioribus illa conferre: tamen quia reuera aliter ratioci- nani non quimus, quàm illas ex ſingulari erga nos ncera& an tiqua beneuolentia profecta, ideo 72, von niſi econtrà ſingulari tui obſeruantia& amore amplectimur& colimus, tibique pro as maximas& habemus& agimus grates, daturi inſuper operam, Vt ſucceſſis temporis nullam omnino tibi tuiſque yiciſßsim inſeruiendi occaſionem elabi patiamur. Iuterim bene ac fœliciter vale pir,ornatiſime, noſque amare nunquam deſine. Datum Norimbergæ die 14. lanuarij,anno 1576.
☛ 8 1 4 8 5*.- 5. 1 — 4 1 5 5 — N. 2 2„ K 3 = 3 4 S 8. 4 —..—
Excell. T. rudioſiſſ. Antonius Geuder.
A

“ 5— fß

V M in aliis bo- narũ rerum diſci-
plims& artibus, præſertim quarũ
agendo: tum ma- 7 guna eilt in iuris VWprudentia opinio num diſcrepäatia. Nä ius fuis tempo N ribus fuiſle, quod ineer peritiſsimos Kin multis arriculis aliud alij viſum n non vno in loco Cicero' demonſtrat, ac tempori- e bus Auguſti Ateium Capitonem,& Antiſtium La bonem luriſconſultos, veluti diuerſas ſectas Iuriſ- conſultorum feciſſe, multa innouante Labeone, clque diſſentiones poſteà à Maſſurio Sabino& Netua auctas, cùm ille Capitonẽ, hic Labeonẽ ſe- queretur, urſüſque Sabino C. Caſsio, Neruæ Pro- alo ſuccedente, adeò illa diſsidia creuiſſe: vt alij (abtani, alij Proculiani appellarentur, author eſt e unponius b:qui etià quos vterque ſucceſſores& 3 1 lhrores habuerit, ad Saluiũ Iulianum vſque cõ- nn memorat. Sed cùm illæ controuerſiæ quarũ multa adtuc veſtigia in Pandectis extãt, de ipſis iuris ca- itbus& quæſtionibus eſſent: noſtris temporibus õ ſolum de iuris articulis diſsidentes ſunt opinio- vetumetiã de toto genere id interpretandi& ntandi,& inter peritos& ſtudioſos iuris ſumma ctaſlenrio. Quòd ſi eruditorũ in iure multiplices iin ſentẽtiæ, quibus prudens eſt iudictũ, quo æquũ iniquo, iultũ ab miuſto diſtinguant, multò ma- dotes indoctorü in opinionibus de iure varictates toportet: cùm imperitia impediantur, quominus quid æquũ bonúmque ſit cernere queant. His enim lunt obruſiora ingenia, infirmiora udicia, facilio- 1es& frequentiores,& ad errandũ& ad diſsiden- um cauſæ& procliuitas. Quamobrem vt nõ tan- um diſcernere poſsimus recta& ſincera iudicia à olis& deprauatis: verumetiam quod optimum Meiquirere, cercæ notæ& formulæ ſunt conſti- tlene, quibus ea diiudicarc poſsimus. b Ac primò quidem ſciendum, Philoſophos&
7
e omne opus eſt in
siz imaginatione collecta ri uuεε
—
3. 2
ENERE,/ DOCTRILNA EI WVIRTVTITE, VIR OS P IHIL IPPVM FET ANTONIVM GEIDERO FRATRES, NORIMBERGENSIS b Reipublicæ Senatorem,& Afſeſſorem, Nicolai Ciſneri Tribunalis Imperij Aſſeſſoris, in ſecundam operum Franciſci Duareni partem,
2 A F n ,oä.
o‿he inſtrumenta nobis à natura ad iudicario- nem indita,& ra iya quæ iis ſubiecta ſunt,& ipſa cognitionum genera diſcriminare, vt id pluribus aliis in locis expoſui, quæ hic perſequi nimis lon- gum fuerit. Vt autem ra vonra& diuο᷑νra, quæ mẽ-
te ſiue intelligentia comprehenduntur,& vi ratio-
cinandi coneluduntur, ſimplicta, perpetua,& neceſ
ſaria funt, ſic& ſimplex eſt eorum omprehenfio,
& ſcientia certa ανιν‿ dπι απν⁊ Contra perinde,
O.. 124„» 7 Vt ra aschνα eX diuerfis parribus compoſita, ca-
1
duca, inconſtantia ſunt, aliterque atque aliter ſe ha bent: ſic& varia& diuerſa multiplexque eſt eorũ
apprehenſio& cognitio iενεααμ υ ωνπάἀα̈‿ι um⁷Ete-
nim à ſenſibus profecta atque percepta,& ⁊= aiua- — rme,σόα mQσ⁷ ⁴απνασνννρ Obſeruatione, vſu& experientia probatur & confirmatur. Huius poſtremi generis cùm om- nes artes ſunt tausα, tum euring, vniuerſa ciuilis facultas, cuius pars eſt iuriſprudentia. Quoniam igitur non modò ex ipſarum rerum in quibus hæc poſita eſt, affectione& natura, ſed & ipſorum Iuriſconſultorum in diuerſas quaſi par- tes diuiſione, difficile eſt certum quid conſtituere:
magna cura& diligentia ingenij acies ad bona
deligenda,& reiicienda. contraria eſt exacuenda.
Quod cum generali illa veri& falli diſcornendi ſcientia,& cuiuſque diſciplinæ quaſi propriis in- ſtrumentis, tum his duabus rebus conſequemur:&
ſi animaduerterimus, quid omniũ conſenſu lauda- tiſsimis in ſua quibuſq; arte proberur, quidq́S; maxi- me in iis excellat:& ſi ſingularũ facultatum præce- cepta atq; regulas obſeruauerimus,& ad vſum ap- plicuerimus. Nã illi longa& diligenti obſeruatio- ne eorũ quæ in ſua arte præclara& præſtantia eſſe intelligebàt, ſormã quandã eius diſciplinæ cui de- diti erant, abſolutà mente, animoq́; cõprehendebãt. Quã ſubinde incuentes quid ei ſimile, quid diſsimi le cſlet, quid ab ea propius, quid lõgius abeſſet cer- nebãt,& in imitando atq́; exercendo, vt eã affinge- rent ſtudiũ, actioneſq́; ſuas dirigebant. Ex cadem quaſi imaginẽ quandã animo adumbratà ducen-
tes, notiones, præcepta,& axiomata artiũ,& doctri-
narũ conſtituerunt. Hinc Ciceto de iis artibus, quę in rerum actione verſantur, diſſerens air, quiequid 2
Ii ꝓrato-
ne ad Rru-
tut.
———————— ͦ—-—————;————— ———ꝛů—ÿ————————————.——————.——— 2
—
—
———
—— ———
—

1132
1
ſit, de quo ratione& via diſputetur, id ad vlti mam ſui generis formam, ſpeciemque eſſe redigendum. Itaque ſi his quoque notis in diſsidentibus Iuriſ- conſultorum& interpretum opinionibus diiudi- Landis vſi fuerimus, non erit difficile ſtatuere, quid cùm in dubiis quæſtionibus; tum in tanta de tota ferè doctrina, ac interpretandi iuris ratione diſcre- pantia ſit probandum; quid improbandum. Nam ui poſt illos Iutiſperitos, quos Pomponius recen- cet, fectatum illarum ſtudio non tenebantur, præ-
clara& ſcientia,& exquiſito iudicio præditi, Iuris auctores, nunc Proculi ſiue Proculianorum, nunc contrariam Caſsianorum, ſiue Sabinianorum, nũc intermediam inter vtramque ſcholam amplecte-
bantur ſententiam. Eadem libertate iudicandi vſi
ſunt qui inſtitutiones cõpoſuerunt, id quod ex ma- gna copia aliquot exemplis oſtendere viſum eſt. Neruæ igitur& Proculo reiccta Caſsij& Sabi- ni Opinione, Paulus in 1.z. de contrah. empt. Diui Principes ante Juſtinianũ,& luſtinianus ipſe in§. item pretiũ. inſtit. de empt.& vend. in hac quæſtio- ne aſſentiuntur, an ſine nummis emptio& vendi- tio dici, vel in cæteris rebus pretium eſſe poſsit, vtriuſque enim partis argumentis expoſitis& ex-
aminatis concludunt, aliud eſſe emptionẽ& ven-
ditionem, aliud permutationẽ: nec ſine pretio ſiue nummis emptionem& venditionẽ conſiſtere poſ- ſe. Sic& Paulo in l. ſed Proculus. ff. manda.& Iu- ſtinia. in§. is qui exequitur. Inſtit. eo. P roculi ſenten tia& verior,& benignior viſa eſt in hac hypocheli, cum quis in obeundo mandato plus præſcripta ſumma impedit. Nam Sabinus& Caſsius nega- uerunt mandati actionẽ cõpetere, etiam ſi vſque ad præſtitutã ſuminã agere voluerit,& paratus ſit id quod excedit remittere. Contrà Proculus& diuer 4 ſcholæ auctores recte vſque ad pecuniam ſtatu- ram acturũ exiſtimant.Ita in hac inter eos diſcep- tarione, quæ proponitur in l. quidã. ff. de iure codi- cil. An legata, quæ poſtea quam inſtituti mortem obierim, codicillis adſcripta vel adẽpta ſint à ſub- ſtituris debeantur, an perinde datio& ademprio etiã hoc tempore codicillis facta valeat, ac ſi teſta- mento facta eſſet, cùm id affirmarent Sabinus& Cabsius, Proculus negaret: vruluſijds ſcholæ ratio-
nibus excuſsis, veriſsmã Proculi ſententià eſſe Scx
uola ait. In illa etià quæltione, quando pubes quis intelligatur, Iuſtinianus in pr. Inttit. quib. modis tu- te. finia. Proculeiorũ ſententiã probauit. Nam vt VIpianus tradit tit. I.§. vlt. in frag. Initit. Caſsiani puberẽ eum dicebant, qui habitu corporis pubes appareret, Proculus autẽ qui quatuordecim annos expleuiſſet. Priſcus Iauolenus eum puberẽ elſe, in quẽ vtrumque concurreret. Sed Proculi ſententia à Iuſtiniano recepta eſt. ratio petatur ex Macrob. li. J. c. 5. Saturnal. Inter illarũ quoque ſcholarũ aucto- res controuerſum fuit, quando i qui certarũ nun- dinarũ diebus dari ſtipulatus eſt, petere poſsit. Sa-
binus ait primo die poſſe petere, Proculus eiuſque
aſſeclæ, quandiu vel exiguum tempus ex nundina- rum ſpatio ſuperſit, cum hac Venuleius ſe ſentire. l. eum qui certarum, 138. fl. de verb. obl.tradit.
Comtrà verò Paulus 1.I. ff. rerum amot. Sabinũ
& Caßsium ſequitur in hac inter eos controuerſia, an vxor marito furtum faciat. Cùm enim Nerua
BEPIS
T† OL. A
& Proculus exiſtimarent furtum cam non facerc. 1
Sabinus& Caſsius autem facere quidem, ſed furti non eſſe actionẽ iure coniſtituto& Paulo& pleril- que placuit, cum ea quæ vxor fuit, furti agi uon poſſe. Sabini quoque ſententiam Scæuola Proculi prætulit. in l. ſi duo rei. 93. in fi. ff. e ſolut. quod i f.
deiuſſor reum promittendi hæredem ſcripferit 1
confundatur obligatio.
ne quadam temperabant. Nam in quæltione ilia quando ſtipulationes conditionem in non dando conceptam habentes committantur, veluti ſi bam
Sæpè verò vtriuſque ſcholæ placita moderaso
philum non dederis, centum dare ſpondesꝛan cum
certum eſſe cœperit dari non poſſe, quod in condi. tionè eſt, an verò cum per promiſſorẽ ſteterit quo. minus daret. Pegaſus qui Proculo ſucceſsit reſpon dit, non ante committi ſtipulationem, quàm detilſ ſet poſſe Pamphilus dari. Sabinus autem exiltima- bat ex ſententia contrahentium, poſtquam homo
potuiſſet dari, confeſtim agendum,& tam diucx
ſtipulatione nõ polſe agi, quandiu per promilſor
non ſtetiſſet, quominus eum daret. Papinianus inl.
115. ita ſtipulatus.§. ſed ſi ita. f.de verb. oblig. hanc litem temperatione quadam dirimens Sabini ſen- rentiam ait recipi poſſe, ſi ſtipulatio nõ à conditio. ne cœperit. Itaq; ſpectandum eiſe tempus, quo cer- tum eſſe cœperit, amplius fieri aut dari non poſſe, niſi ſtipulatio non à conditione cœperit. Ita media ſententia inter Proculianos& Sabinianos in hac controuerſia, cùm quis ex aliena materia ſpeciem
aliquã ſuo nomine tecit, cuius ea ſit, recepta eſta
Calo. in l. adeò. S. cum quis à Paulo. in I. in omni- bus.& duab us legib. ſequen. ff. de acqui. rerũ domi.
uerti poſsit, eius eſſe cuius materia fuerit: ſin minus
potius videri dominũ qui fecit. Eandem mediam ſeutentiam ſecutus eſt Paulus in nõô diſsimili ſpe.
cie. in l. lana. 88. de legat. 3. Vlpia. verò alia quadam diſtinctione illa Pauli neglecta ſententiã Julianiin eadẽ hypotheii. in l. Minicius. de rei vindic. vt o binia, temperauit in l. Seium filij. 44.§. ſi procula. de lega.i. conſiderandũ enim puta, vtrũ ex materia ſpecies, vel ex hac maſſa iterũ facta durauerit, an mutata ſit teſtatoris voluntas. Ipſe ctuã Pomponius in l. 26. non amplius.§.vlt. de leg.. moderatlonem quandam adhibuit inter contraria eorumdem ph⸗ cita, cum bonorum parte legata dubium eſbyrtum rerum partes, an æltimatio debeatur. Diſtinctione etiam vtriuſque familiæ ſententias moderatus elt Paulus in l. illud quoque- ff. de peti. hæred. Sj enim lite conteſtata, mancipia, iumenta, aut pecota de⸗ poſuerint, cùm damnandum reum eſſe in ſpecuali bus petitionibus Proculo placuiſſet, Calsius côtta ſenſiſſet, hanc pugnam Paulus ita componit in ptę donis perſona, Proculus rectè exiſti mauit: in bonę fidei poſſe ſore Caſsius, atque hoc pleroſque dicc re VIpian. ait, in l. 5. itemn ſi verberatum.§. vlti. de rei vend. ſed ipſe verius eſſe cenſet, ſi forte diſtra- cturus erat petitor, ſi accepiſſet moram pallo pie tium præſtandum eſſe. Nam ſi ei reſtituiſſet, diitfa- xiſſet,& pretium eſiet lucratus. Eadem concilia tione vſus eſt in non diſsimili controuerſia intet
cos autores, à quibus diue rſæ illæ ſcholæ ocginen cœper
82 hen 1 a 1nqa bn nqls ageiurs deihnol
nulcuan e 1
wunen in atwita xr
m cui
teaun.(
& à iuſtiniano in§. cum ex aliena. Inſti. de rerũ d. 8 unc uiſ.videlicet ſi ſpecies illa ad priorem materiã c. Huſaihr
—
qum l
amcenrarlo
Aamlia
Kat aud
aaten caugu dräuern N
Maruos
“ —— ——. — —

PDEDICGATORHIA. 1133
ecpetu tit-næe bagus ſ luson eiuſdęmque ſcholæ ſententiam ſem- ueſzilf ſed vti viſum ex re fuerit, nonnun- f Ilius, nontunquam huius placita ſectatos, Raununquam temperatione quadam diſcrepantja grer ſe conciliaſſe. um verò cum his noſtris temporibus non mo- nmultis iuris capitibus diuerſæ& contrariæ fauu& conſultorum& Doctorum opiniones, mants indicaui, ſed& ſummopere de toto octrinæ,& interpretandi ratione, ipſorüm- erpretum familiis, quæ quibus ſint ancefe- ne inter ſe diſsideant: plurimùmque referat, aum partem nos conſectemur„ eiſdem illis notis Kormulis à me ſuprà propoſitis in deleſtu faciẽ- doeſt vtendum. Nam ſatis conſtat tritam illam de à Bartolo, à pleriſque interpretibus in do do viam maiorum parentúmque noſtrorum moria in gymnaſiis ab omnibus ferè interpre- bustam conſtanter pertinaciterque ſeruatam, vt
elut
de quadand es relinquendæ nunquam in animum vlli eorum dolle,ſna venerit. Etſi enim in quarundam legum explica- dectandunen, none nonnullisque iuris quæſtionibus inter ſe diſ-
atiebant, vt à Bartolo Baldus, vt nunc ab illo, nunc ab hoc, vel aliquando ab vtroque, Chriſto- phorus Caſtilionæus, ciũſque diſcipuli Fulgoſius k Cumanus, tamen interprerandi ratione con- guchät. Itaque noſtra ætate valde inuidioſum eo- un fuit inſtitutum, qui primi à recepta illa con- Kuerudinc receſſerunt. Quanta enim inuidia fla- grauut Alciatus, qui tamen inueteratum illum mo- tem non adeò immutauit. Nam ab iis, qui tum pri ss fibi in iuris ſcholis vindicabant, in Gramma- corum potius quàm luriſconſultorum numero habitus. Quàm graue verò& acerbum odium torum, qui vulgatam docendi rationem probabãt nſe concitauit Baro, ipſc in epiſtola quadã, quam urpoſuit commentario de iuriſdictione queritur, bindeſibi cüm nouis auditoribus, qui ſtudio ma- torum quos ante audiuerant, quam iudicio il- mim partes tuebantur, ram continens& acre bel- nger annos aliquot fuiſſe: vt nullum tranquil- umpiritum duxerit. Nec minori inuidia& odio alauit Duarenus noſter, cum ipſe quoque an- annos 35. eandem ante Baronem in Biturigum aademia viam ingreſſus ius ciuile interpretaretur. Ac quidem ex iſtis, qui diuerſam à communi& kltata in docendo& interpretando rationem in- eunridus irati,& iniqui fuerunt ingenioſiores & acutiores his cauſis commotos eſſe arbitror. umô quèd exiſtimarent hos de verbis magis, Anam re laborare: prudentiam autem omnem ma- umeverò iuris in rerum cognitione eſſe poſitam. nu erd adeò magnam ſe& latè patere, vt to- u ominem deliderct, qui nihil aliud cogitet dnar 1 ſed in id vnum ſumina animi con- u e& lligentia per omnem ætatem incum- 1 quc non tantum in eo illos conſequi poſſe 1 aun, qui non in id ſoluùm operam ſuam con- it ſed& linguarum& antiquitatis cognitio-
All,„ albauc humanidribus diſciplinis vacatent, at-
nt. vlpian. in litem videndum. 18. ff. de pe- d. Ex his exemplis in quorum expoſitione d m progreſſiis, videre licet in huiuſmodi bus iurts noſtri auctores,& Iuſtinianum
que his qui ab ineunte ærate, vſque ad occaſum vi-
tæ in co vno omnem operam, omnéque tempus
conſumerent, propterea quòd animus diuerſis oc- cupatus& quaſi diſtractus ſtudiis tantùm perficere
non poſsit, atque ſi vis cius in vnam diſciplinam
ſit defixa ac conuerſa. Deinde quòd literarum po- tius quam iuris ſtudioſos eſſe ducerent: qui florem
tantum, non fructum ciuilis ſcientiæ conſectaren- tur,& colorem modò, non ſuccum atque ſangui- nem luriſprudentiæ quærerent, exemplo à Budæo ſumpto, qui maxima ex parte in indaganda& in- terpreranda verborum ſignificatione elaborarit: difficiles reconditæ materiæ nodos non attigerit,
nec magna obſcuritate inuolutas quæſtiones ex-
plicarit. Tum quòd nouitatis magis quàm verita- tis amore ab inueterata illa conſuietudine, eos de- ſciuiſſe ſuſpicarẽtur. Plerique verò, qui in loco ali- quo atque ordine erant, idcirco illos infenſo ani- mo oppugnabant, quòd timerent, ne hoc nouo in- ſtituto, tum ſuamet exiſtimatio, quam ſibi hacte- nus compararant decreſceret, tum authoritas in- terpretum, quibus ſummam deferebant, læderetur cum inſtar legiſlatorum laudarentur, tùm recepta Iuriſprudentiæ maieſtas labefacta retur, quæ omnia illi tanquam ſacroſancta ſarcta tecta tueri& con- ſeruare cupiebant. Hos veluti auctores fruitus grex reliquorum, qui alios ſtudio magis eorum à qui-
bus toti pendebant, quàm vllo iudicio inimiceè in-
ſectabantur. Nam cum apud eos, vt olim teſte Ci- cerone apud Pythagoreos tantùm opinio preiudi- cata poſſet, vt etiã ſine ratione valeret auctoritas, negabant hos Iuriſconſultos eſſe, qui nõ barbaro, horrido,& ſpinoſo illo genere orationis vterẽtur, quod Doctores ſui& ſuperioris ætatis interpretes vſurpare ſolebant. Vſq; eò autẽ hi& latinitatem& elegantià ſermonis exoſam habebant, vt qui cã co lerent in Iuriſprudentiæ arcem euadere non poſſe putarent. Itaque à ciuitate luriſconſultorum in Grammaticorum prouinciam eos relegabant. Rurſus qui illorũ diſciplina deſerta, nouum hoc genus docendi atq; interpretandi amplexi ſunt, his rationibus ſe adductos profitentur, quòd latinã di- ctionem& ſermonẽ neglexerint, quẽ ipſi Iuris au- thores diligentifsimè excoluerint, quòd nõ modò ipſi incultè, horridè, barbarè, inepte, vitiosè locuti ſint, ſed nec genus dicendi ipſorũ iuris authorum propriũ,& familiare ſint aſſecuti: in cuius vi recte cognita totius quæſtionis cardo aliquando verta- tur, quæ vnius vocis expoſitione clarius quàm mul tis eorũ columnis, paginis,& foliis cuoluatur, quod in re quæ per ſe ſatis perſpicua ſit, nec vlla vel ex- plicatione, vel cõprobatione indigeat, plurima ſæ- pè verba ſuperuacaneè& inutiliter profuderint, magnosq́; libros& cõmentarios cõfecerint,& in amne ſedato Acgei maris fluctus cõcitarint, quòd diſputationes alienas ab eo loco quẽ ſibi propoſi- tum habebant, in mediũ protulerint, eoq́; frequen- tius iis, quæ interpretanda ſuſceperunt tenebras of- fuderint᷑, quàm lumẽ præſtiterint, quod non modò. rudes& antiquitatis ignari,& veteris moris& me-
moriæ expertes,& à literarũ cultu alieni, ſed& ab
omnibus ingenuis doctrinis ſibi ſuisq́; interdixe-
rint, quas veteres I. C. ſtudiosè ſunt cõplexi. Itaque
in iure Iuſtinianeo librariorũ errore corrupta, mu-
A 3
“
4 4 1 4 8 4 5 4 1

4
5
1134*
tila, manca non ſanaſſe nec reſtituiſſe, ſed inſcia ſua deprauaſſe,& mendoſiora reddidiſſe,& idcirco maximis ſæpe cõtrouerſiis cauſam præbuiſſe. Hinc alios capita iuris inuertiſſe, leges torſiſſe, verba ea- rum captaſſe, vim ſenſis intuliſſe,& quæ præclarè jure conſtituta erant, ingeniis atque ineptiis ſuis corrupiſſe. Alios verò vix inſpectis ipſis legibas iureque luſtinianeo, prioribus interpreribus ſe to- tos mancipaſſe, nec ex opinionum apud eos quaſi labyrintho vnquam ſe extricare potuiſſe, non ſo- lum Iuriſprudentiæ finem non ſpectaſſe. ſed nec imagines quidem veri iuris, germanæque iuſtitiæ ſequuros, ac pro arte boni& æqui ſophiſticem,& callida ac verſuta aucupia tractaſſe. Quocirca quod pleraque apud eos prudentiæ inaniſsima, ab æquitate alieniſsima, ineptiarum& fraudum ple-
niſsima reperiantur, multi ex his„eos vt indignos lectuabiecerunt. Sunt eriam qui quòd bonos& do ctos Iuriſconſultos iniquè ab ipſis premi cernerẽt:
indignatione quadam correpti eos omnino aſper- nentur& contemnant: libros eorũ pro Augiæ ſta- bulo habentes, cui purgando nec Hercules quidẽ
ſufficiat,& pro herbis noxiis in fœcundo ſolo ena-
tis ducentes, quibus euellendis nullius hominis quantumuis viuacis ac longæui ætas ſufficiat.
In hac igitur non modo diſsidentium opinio- num differentia, ſed& pugnantiũ inter ſe partium
diſcordia, vt quod optimum eſt ſequamur, formu-
læ illæ ac notæ ad diſtinguendum,& diligendum
accommodatæ, ſunt adhibendæ. Primò igitur ſpe- ctare oportet, quam interpretandi docendique iu- ris rationem venerandi illi primi nominis,& am- pliſsi mæ auctoritatis antiſtites tenuerunt, quos me- rito vtraque pats colit, ſuſpicit,& admiratur. Ac ſi
ſcripta eorum ad noſtram ætatem perueniſſent, fa- cilè eſſet vel mediocri iudicio prædito, quem ordi-
nem ac methodum in legum, plebiſcitorum, con-
ſtitutionum, teſtamentorum, ſtipularionum alia- rũmque conuentionum interpretatione,& quam loquendi rationem fibi familiarem vſurparint ob-
ſeruare:ſed quia omnia ferè monumenta huiuſce-
modi interciderunt:reſtat vt id ex reliquiis corum
perſcrute mur. Et quidem à diligentibus inueſtiga- toribus id ex capitibus in Pandectas coniectis, ali- quo modo deprehendi poteſt, ſi quæ guiuſque ſint
auctoris, in alios atque alios titulos diuiſa admini-
culo inſcriptionum in vnum collegerint,& ad eo- rumdem ſingulos libros retulerint. Ex quibus con- ſtat eos& in vocabulorum poteſtate& origine
exponenda multum collocaſſe operæ& diligen-
tiæ, quæ in lege, edicto aliiſq́ue iuris partibus con- tinebantur,& cuiuſque proprietatem& vim ac ra- tionem ſtudiosè indagaſſe,& qua ſignificatione ac- cCi pienda, latene an ſtrictim enarraſſe„neque verba captaſſe, ſed qua mente quidque diceretur animad uertiſſe: deinde commoda tractandi via& metho- do vſos, tum in explicandis ſenſis legum animum
& voluntatem eorum, qui tulerunt aut edixerunt,
& qua ducti ratione fuerint,& quem ſibi finẽ pro- poſitum habuerint, quoad eius fieri potuit accura-
tè conſideraſſe, ſimplicitatem magis quàm diffi-
cultarẽ probaſſe. Si quæ verò vel in ipſo iure quod
inte rpretabantur, vel in cauſis& controuerſiis, quæ
iis deferebantur, dubia, ambigua, obſcura, perplexa
———
rire ſentias. Seruij verò Sulpitij ſemper, inquit in
tatis habuit, æquitatisq́ue plurimum- luris retinere
nem non verbi habere oportere. Quocirca vtilita-
tatem relinquant, verbisq́ue æquitatem oppugnet.
EPLST OL A
inciderunt, ea æqui boniq́ur diſputatione, recti pra- b uique diſcrimine explanaſſe diffiniuiſſe& diiudi- caſſe. Imprimis autem iuſtitiæ amantiſsimi, æqui- tatis ſtudioſiſsimi, amputandarum litium, dirimẽ. darumque controuerſiarum cupidiſsimi fuerun ſanctiſsi mam rem ciuilem hane ſapientiam duc? b tes, quæ precio nummario, nec æstimanda ſit iec dehoneſtanda, non pro quæſtus aucupio habennes Hæc vt facilè quiuis vel mediocriter dodus perſpicere poteſt, à me collecta ſunt, cum exiilo. rum Iuriſconſultorummet ſcriptis, quæ Pandeq;s continentur:tum ex aliis probatis auctoribus, iu. risque cognitione imbutis, qui iis vel xtate ſupe. riores vel æquales fuerunt. Ac quidem eos præci. uam curam rationêmque iuſtitiæ æquitatisque 9 quam A riſt. Iααμέᷣeν vocat habuiſſe, ca nque 4 1
etiam Conſtantino& I.icinio Impp. placuiti, ſed ſtG, us
maximè principum ſuæ ætatis iuriſprudentum C.
Ac illius quidem auctoritatem nunquam nimium valuiſſe in oratione, quam pro Cecinna habuit, di- cit, cuius prudentiam populus Romanus in cauen-
do, non in decipiendo perſpexerit, qui luris ciuilis
rationem nunquam ab æquitate ſeiunxcrit, qui
tot annos ingenium, laborem, fidem ſuam populo
Rom. promptam præbuerit: qui ita iuſtus& bonus
vir ſit, vt natura non diſciplina conſultus eſſe, ita
peritus ac prudens, vt ex iure ciuili non ſcientiaſo lum quædam, verum etiam bonitas nata videatur,
cuius tantum ſit ingenium, ita prompta fides, yt erennrar
quicquid inde haurias purum liquidùmque te hau
nona Philip. grauitatem, conitantiam, fidem, pre. ſtantiam in Rep. tuenda curam, atque prudentiam omnium mortalium fama celebrabit: nec veròſ- lebitur admirabilis quædam& incredibilis,& pe- nè diuina eius in legibus interpretandis, æquitate explicandis ſcientia, omnes qui ex omni ærate hac in ciuitate intelligentiam iuris habuerunt, ſi vnum in locum conferantur, cum Seruio Sulpitio non ſunt comparandi. Neque enim ille magis luriſcõ· ſultus, quàm iuſtitiæ fuit. Itaque quæ proficiſceba tur à legibus& à iure ciuili, ſemper ad faciltatem, æquitatemque referebat. Neque conſtituere litium
actiones malebat, quàm controuerſias tollere ldẽ pn düt her Cicero in eadem illa oratione pluribus oſtendit, nna
ſemper id habuiſſe plurimum, quod in ſe auctori
ſententiam& æquitatem plurimum valere opof- tere, verbo, ac litera, ius omne torqueri. Itaque ſa⸗ pientiſsimos homines intellecta æquitatis rationc verba exquiri omnia noluiſſe. Eos etiam qui com ſulebantur Iuriſſ peritos conſenſiſſe æquitatis ratio-
tem communem non deſerere ſolum, ſed& pro- dere, qui ad verba rem defiectant, conſilium au- tem eorum qui ſcripſerunt,& rationem,& auctori-
Etfi vero
&o iuri prætuliſſe. Et in primis æquum bonmque & ſpectaſſe,& Iuriſconſulto ſpectandum eſſe e. I ſtimaſſe, non modò Vlpia.“ oſtendit(quod poſtea 2l1de¹9
Aquilij Galli,& P. Seruij Sulpicij ex Cicerone lau uuutfahzit des vtriuſque commemorante ſatis fuerit referte. üſßusnika
— —
——
—— = — — „2
dimit mlvei
X”probatiſsimorum exemplis comprobatut. Qux lplas undn ſ cùm multa ſint, ne ineptè ſingula perſequar, vel oaeulundh
cue
t Kts⸗ Ualmeeci
getllleiur unkci anos moft
li
dpetul
mo tadtt
udfits, eitr
errü lir rüdonun dete
durbexti
— —
6

DEDICA
geſi verò iidem luris antiſtites priora duxerũt aa ſtadia, quæ ad! uriſprudentiam ſpectabant, ta- men non totam xtatem in iis ſolis triuerunt, ſed cum illis etiam aliarum rerum cognitionem& ſcientiam iunxerunt præſertim verò quarum pro- uma eſt cum iuris diſciplina cognario, vt proprie- utis ſermonis ‚diſſerendi„& veri falſique iudicãdi rtis,& motalis, ciuiliſquc ſapientia., ded quia magna& patrum,& noſtra memoria fiit,& eſt opinio, neminem eorum laudem cla-
denxegij, excellentis que Iuriſconfulti conſequi aui literis quoque aliisque liberalibus diſci- moperam dederint. Propterea quêd acies mẽ- animique Vis diſtrahiatur quam ſolam ad com-
kendendam Iuris ſcientiam,& imprimis diffi- lem,& late patentem intendere oportcat, infir- nanda eſt& tollenda corum exemplis, qui vno
omun. 1. 57 ifuetunt. Hos enim ita luris ciuilis laude floruiſ-
ſevtaliis etiam literis doctrinaque præſtarent, cer-
ibimo multorum veterum teitimonio planum
Hciamm. Cuius vel locupletiſsimum habemus te-
tem eum ipſum, quem paulò antè commemora- ui Ciceronem lib. 3.de Orat. Nam apud eũ Craſ- ſis lefert, ſæpè ſe audiuiſſe de patre& ſocero ſuo
Romanos, qui excellere ſapientiæ gloria vellent,
omnia quæ quidem nũc ciuitas illa noſſet ſolitos eſſe complecti. Satis autem coniſtat apud nullam
gentem, nullamve ciuitatem perinde vel excultã, vel in lonote fuiſſe iuriſprudentiam, atquc ad po- pulum Romanuin, eumque iis in artibus quibus ſe dedidit, cæteros mortales longè ſuperaiſe, Itaque
ſummos“& ampliſsimos viros& clariſsimos bhomines,& ciues,& principes“, ciuitatis Iuriſpru dentiæ ſuidio præfuiſſe, iuriſque ciuilis cognitio- nem atque interpretationem in poſſeſsione ſua re- tinuiſſe Cicero tradit.& Pomp. d Iuris ciuilis ſciẽ- aetiam maximos viros profeſſos ſcribit: ex quibus cos recenſet, qui maximæ fuerunt apud pop. Ro- un manum auctoritatis& digniratis. Proinde idem Craſſus gencrali ſuæ propoſitioni ſubiicit exem- excellentiſsimorum virorum, qui omnes Con- iuesplerique pontifices Maximi, nonnulli etiam (iores fuerunt Sexti Aeli], M. Manilij, P. Licinij. Cabiveteris, T. Corrũcani, P. Cornelij Scipionis Aalce,& Marci Catonis. Etenim ad primos illos os 8. Aelium M. Manilium, tranſuerſo ambu- lares foro,& in ſolio ſedentes domi ſic aditum, Mon ſolum vr de iure ciuili ad eos verumetiam de llia collocanda, de fundo emendo, de agro colen- lode omni denique aut officio, aut negocio refer- etur. Eodem modo ad Craſſum Corruncanum dciplonem prudentiſsimos homines de omnibus luinis arque humanis rebus relatum: eoſdemque Lin ſenatu,& apud populum,& in cauſis amico- lum,& domi& militiæ conſilium ſuum fidem- due præſtitiſſe. M. verò Catonem,& in dicendo,& n luris ſcientia& laboraſſe& præſtitiſſe,& in ca- hellenda Repub. priuatorum negociis retardatum w faiſſe,deminem apud populum fortiorem, ne- ninem meliorem Senatoré, eundem facilè opti- mumn Imperatorem, denique nihil Romæ tempo-
1 s illis ſciri diſcive potuiſſe. quod ille non tum lelgarir& ſcierit, tum etiam conſcripſerit. At-
um ote& animo pro luris peririſsimis habi-
TORIA,
qui apu eundem? Antonius propoſita Iuriſperi- fA. 1. 2. f. ti definitione exemplis vtitur S. Aelij& M. Mani- Aeinde. lij, qui verè Iuriſconſulci nominari poſsint. Idem in Sex. Ae- Catone Maiori Sext. Aelium(ita enim legendum 14 6 G. puto, non Sext. Aemilium)cum aliis cõmemorat, à 2 1 he⸗ quibus iura ciuibus fuerint præſcripta. Et in Bruto Sanue S. Aelium iuris ciuilis ommum peritiſsimum, ad dicendum etiam paratum tradit, Manilium quo- que prudenter dixiſſe. b Sed& Sext. Aelium maximam ſcienriam in profitendo habuiſſè,& idcirco ab Ennio laudatũ, & M. Manilium inter alios fundaſſe Ius ciuile Pb5- ponius ³ refert. Idem T. Corruncanum, primũ Ius Q 4.1. 2.§. ciuile publicè profeſſum ſcribit h. Eundem Cice- uris cini. r0 1 quoque inter eos mumerat, qui iura ciuibus pre lis.„ ſcripſerunt, quorum vſque ad extremum ſpiritum 4 au Aialo. prouecta ſit prudentia.Et in Bruto diſertum etiam 8 2ehe. fuiſſe coniicit, quod ex Pontificum commentariis 5 han 24 longe plurimum ingenio valuiſſe videatur. tem iu pri- Scipionem quoque Naſicam, qui optimus vir à nis, ver. Senaru eſt appellatus, Pomponius in Iureconſultis ed Caius refert. Sed erratũ eſt in prænomine, quod P. fuit, Scipio. non C.vt ex Cicerone Verrio, Flacco, Liuio, Plu- b tarchio in Quinctio, Frontino, Appiano in Syriaca, autliore de vitis illuſtribus, Caſsiodoro, Eutropio, Orolſio,& aliis multis ſcriptoribus conſtat. Hunc Iuris ciuilis& Pontificij peritum fuiſſe eriam Ca- to indicat apud Cicero. de Senect. cuius ſtudio ſe- nex eriam Hagtarit Ac quidem eum id temporis adhuc vixiſſe, intelligi poteſt ex Epitome Liuij 49. Vbi inter illum ipſum Catornem& Scipionem Naſicam, qui vir optimus à Senatu iudicatus, de bello Carthiaginenſibus inferendo vrbéque illa de-
lenda diuerſi cerratuin ſententiis ait. Cæteroquin
eriam tura floruit hiuius Scipionis filius, P. Scipio Naſica, qui Corculum appellatus eſt, quem Cicero in Bruto tradit eloquentem liabitum fuiſſe. Eundẽ Author de viris Illuſtribus, qui vulgò Plinij nI. no- mine inſcriptus eſt, eloquentia primum ‚iuris ſciẽ- tia conſultiſsimum, ingenio ſapientiſsimum fuiſſe, atque inde Corculũ dictum tradit. Verùm ille ex
patre, qui vir optimus iudicatus eſt& filio, qui
Corculum dictus vnum facit. Hinc Kutilius quæ Liuius in Epitomis 47.48. 49. ſcribit, vt& hunc ipſum Pomponij locum accipiendum putat de fi- lio, qui Corculum eſt vocatus, ſed& patrẽ cius P. Scipionem Naſicam, de quo Hic Pomponius, Ju- riſconſultum fuiſſe ex Cicerone probaui.
P. Craſſum veterem(qui diues cognominatus eſt, auctore Liuio lib. 27.)à Cicerone li.z, de Orat. dictum puto, vt eum diſcriminarer ab eiuſdemn fi- lio P. Craſſo Mutiano, vterque enim& in Iuriſcõ- ſultorum& oratorum numerum peruenit, vterque
etiam Pontifex Maximus fuit. Erſi verò veterem
illum in Iuriſconſultis nõ commemorat Pompo- nius, tamen eum Cato apud Cicero-in lib. de Se- nect. à ſtudio& Ponrtificij& ciuilis iuris, vr& P. Scipionem Naſicam commendat, eõſque his ſtu- diis deditos ſenes ſe vidiſſe ait. Quare vt locum il- lum accepi de P. Scipione, qui primus Naſica di- ctus eſt, non de filio eius, ſic multò magis exiſtimo eũ de P. Craſſo veteri, nõ de P. Craſſo Muriano lo cutum eſſe, quod hic temporis nõdum fuerit exa- cta ætate-At iam P. Craſſus multò antè deceſſerat. A 4
—
—
e I8—8—ö—ö—ö—“* ——

1136 EFIS
Na Liuius lib. 39. in principio anni 570. M. Clau- dio Marcello, Q. Fabio Labeone Coss. hunc P. Craſſum Pontificem maximum mortuum ſcribit. Cum hac etià ſententia facit, locus ille Cic. in lib. de Senectute. quem modò de T. Corruncano cõ- memoraui. Nam Cato Maior& P. Craſſus coæui fuerunt, quippe cum hic ante Catonis conſulatũ quindecim annis cenſor,& decennio Cõſul fuerit, mortuũſque ſit anno proximo poſt Catonis cen- furã. Oſtendit autem Cato his verbis vſque ad ex- tremũ ſpiritũ omnes illos iam diem ſuum obiiſſe, vtriuſq; etiã vt Oratoris Cicero in Bruto memi- nit, vbietiã hũc P. Craſſum cum ſuperiori Aphri- cano cõſulẽ fuiſſe narrat, ſed de his alias pluribus. Iam verò M. Catonẽ etiam aliis in locis Cice- ro ob varias ingenij dotes extollit. Nam lib. 1. de Oratore,& tanta cum eloquentia, quantã illa tem- pora atque illa ætas in KRomana ciuitate ferre ma- ximã potuerit,& luris ciuilis peritiſsimum fuiſſe ſcribit. Et in lib.de Senectute, in hunc modum fa- cit eundem Catonẽ loquentem: Omnia antiquita- tis monumenta colligo cauſarũ illuſtrium quaſ- cunque defendi, nunc quàm maxime conficio ora- tiones: ius Augurum Põtificum ciuile tracto:mul tum etiam Græcis literis vtor,& in Bruto excel- lentem& virum,& ciuem,& oratorem,& ſenato- rem,& Imperatorem fuiſſe indicat. Eundem ſum- mis etiam laudibus Liuius proſequitur, cum nar- rat tantam in eo vim animi ingeniique fuiſſe, vt quocunque loco natus eſſet, fortunã ſibi ipſe factu- rus fuiſſe videretur, nullam artem, neque priuatæ, nec publicæ rei gerendæ ei defuiſſe, vrbanas;, ruſti- caſque res pariter calluiſſe, ad Iummos honores, a- lios ſcientia luris, alios eloquentia, alios gloria mi- litari prouectos. Huic verſatile ingenium ſic pari- ter ad omnia fuiſſe, vt natum ad id vnum diceres, quodcunque ageret; in bello manu fortifsimum, multiſque inſigiubus clarum pugnis; eũdem poſt- ca quam ad magunos honores peruenerit, ſummũ b Imperatorem, eundem in pace ſi ius conſuleres pe- ritiſsimum, ſi cauſa oranda etſet eloquentiſsimum fuiſſe. Sed& Plin. lib. 7. c. 27. Catonem hunc tres ſummas in homine res præſtitifie exiſtimatum eſſe prodit, optimũ oratorem, optimum Imperatotem, optimum ſenatorem. Idem lib. 16, ca. 39.hominem ſummum in omni vſu fuiſſe ſcribit. Fadem de re Plutarchus in vita Catonis. At Aemilius Probus in omnibus rebus(inquit)ſingulari fuit prudẽtia& induitria. Nã& agricola ſolers,& reipub. peritus, Iuriſconſ.& magnus Imperator,& probabilis ora- tor,& cupidiſsimus literarũ fuit, atqur hunc quo- que M. Catonem primum Portiæ gentis in lure- conſultis quoque numerat Pomponius. Ac de illis
Toram prudentiam in omni genere verſatam eſſe
raſſus apud Ciceronem lib. z. narrat, hactenus.
Præterea non modò locum quendam inter di- ſertos tenuiſſe Q. Fabium pictorem, ſed& iuris& literarum& antiquitatis bene peritum, iiſdemque ferè laudibus Q. Eabium Labeonem ornatum fuiſ-
ſe Cicero in Bruto ſcribit. Quin in prænomine Fa-
2²ͤ
bij pictoris mendum ſit dubium non eſt. Nulli e-
mim in tota gente Fabiorum Ser, prænomen fuit, nedum pictoribus. Itaque. Fabium pictorem legendum cſſe alias docui. Intelligo autem illum
r.OL A Q. Fabium pictorem, qui annales rerum Romana- rum cõſcripſit, quem ſæpè& Liaius& Plutarchus & alij veteres Hiltorici citant. Nam Cicero illi r. que antiquitatis cognitionem, ac iuris& lixerarum tribuit. Sigonius aurem ex Appiano in Annibalig hiſtoria probat eum illum eſie, qui legatus Del. phos mitlus poſt Cannenſem pugnam anno abyr- be condita 537. reuerfus reſponſum oracull Pyrxhij Apollinis ex Græco carmine interpretarum m 8 natu recitauit, qua de re Liuius lib. 23. Alius autem fuit à Q. Fabio Pictore huius cognomirus princi. pe, qui Conſul fuit cum L. Quinto auu 484. ld enim ædem ſalutis pinxit anno 450,iuxta Plin. Ub. 35. cap.4.Interuallum enim inde vique ad legatio- nem eſt 87. annorum. 1 Q. Fabius Labeo nepos fuit Q. Fabij Maumi Verrucoſi, qui ipſe quoque perinde, vt& Qrr bius Pictor Coful fuit, vt alias oſtendi. Neutrum horum Pomponius enumerat, ſed Q Pabium qui ad Carthaginenſes miſſus eſt legatus, qui innou- nullis impreſsis Codicibus& Ciceroms Phillp.. & Liuij lib 21. Q. Babius Päphilus cognominatur, ſed nõnulli cæteruùm Codicũ habẽt Q. Bebius Pa- philus, nonnulli Q. Bæbius Tamphilus, quæ mihi lectio iis de cauſis, ꝗdas alio in loco commemora- ui probatur. At illum Q. Fabium, qui polteriois apud Liuium eod. lib. 21I. legationis princeps tuit, Q Fabium Maximum Verrucoſum accipiendum eſſe ex Silio Italico, Gellio, FEloro,& Fattis conſu- laribus alibi oſtendi, quem iuris ctuilis laude flo- ruiſſe nulla quod ſciam, memoria extat. Quo fit, yt locus ille Pomponij iuris doctis admodum ſit ſuſ- pectus:tum quòôd Q.:kabij loco in Florent. editio- ne& aliis, Q. Mutius manifeſto errore ponatur, tum quòd nec temporum ratio, ſerieſque ſit ſer- uata, tum quòd de optione belli pacisque eligédæ, Pomponius noſterab omnibus hiſtoricis, Polybio, Liuio, Silio Italico diſſentiat, vt alias expoſui. lam verò P. Licinium Craſſum Mutlanum, tum variis dotibus, tum liberalibus doctrinis pre-
ſtantiſsimum fuiſſe, cùm aliorum, tùm clariſsims
Ciceronis monumentis eſt conſignatum. Siqui- dem de eo Cicero in Bruto in hunc modum, P. Craſſus valde probatus orator,& ingenio valuit & ſtudio,& habuit quaſdam etiam domeſticas diſciplinas. Nam& cum ſummo illo oratore der. Galba, cuius C. filio filiam ſuam collocauerat, aff- nitate ſeſe deuinxerat,& cùm eſſet Mutij fllus, fratremque haberet P. Scxuolam, domi ius ciuile cognouerat: in eo induſtriam conſtat ſummam fuilſe maximamque gratiam, cum& conſulete tur plurimum& doccret. Hinc intelligi potel adoptatum eum ex gente Mutia in Crafſorum ia- miliam, non vt B. Kutilius Corraſius& alij puta runt, è Craſſorum gente adoptione in famuliam Mutiã tranfiiſſe. Vnde Mutianus dictus, Velleius lib. 2. Idem lib de Orat. eundẽ P. Craſſum,& clo- quentẽ& luriſperitum fuiſſe tradit. Et paulo poſt cõmemorat, ad hunc Craſſum ædilitatẽ petentem, cum eũ maior natu etiã conſularis Sergius Galba aſſectaretur, acceſsiſie conſulendi cauſa quendam ruſticanũ, à quo cum reſponſum magis verũ, quam ad ſuã rem accommodatũ abſtulifſet,vt eum triſtẽ
alba videri auiſſe de re ad Craſſum fe- Galba viderit, quęſiuiſſe qua ruliſſet
reileerat ALcRlolan düce Orate at 1.Cl
dr karen

m Päbun, .21. 1 Ulhe
l, quem ubch, iam nenoua. ij luris dod
kadijban
tus maieba
porummit
DEDICATORNIA.
aruliet: ex quo vr audiuit à Craſſo perconctatũ, ruliſfet:
ig ei in mentẽ venerit ita reſpondere. Craſſum n
aoihã peri tiſsimũ fidenter confirmaſſe, ita ſe rem zubere, Vt reſpon 1.. anie multa pro æquitate côtra ius dixiſſe, atq; illũ
d auctores cõ fugiſſe,& id quod ipſe dixiſſet,& in
„ Mutij fratris ſul libris,& in S. Aeli— cômentariis iprum protuliſle ac talnen conceſsiſſe Galbæ diatationeim ſibi probabilem,& Prope veram vi- uDe codem Gellius lib. i. cap. 13. ſic ſcribit„P.
Murianus clarus& inclytus vir, à Sempro-
alkllione„& pleriſque hiſtoriæ Romanæ ſcri.
nubus traditur quinque habuiſſè rerum bonarũ auma& præcipua, Quòd eſſet ditiſsimus, quòd uililsimus, quòd eloquentiſsimus, quòd luriſcõ⸗ blbimus, quòd Pontifex Maximus. Cicero 1enh eo. 1. de Oratore. ftuiſſe Craſſium in nume
mdilertorum tradir, ſed parem Galbæ nullo
d...„ homponius in claris Iuriſconſultis quoque cõ-
memorat L. 4 Ctaſſum fratrem P. Mutiani qui Alutianus dictus ſit(ita énim legitur in Florènti- 1ens) lunc à Cicerone Iluriſconfultorum diſerriſ- mum dici. Hunc locum quoquò modo accepe- imus ab errorc vindicare non poterimus. Nam
ſintelligamus de Craſſo Muriano,& in præno- mine erratum eſt, quod ei eſt P, non L.& in Ci- ceronis teſtimonio. Nam Cicero ſenſit de L. Craſ- ſo, quem libris tribus de Oratore cum Antomo, alilcque colloquètem facit, non de P. Craſſo Mu- ano. Nec neceſſe erat Budæòo, vt ca referret ad
Mutium Scæuolam, cum idem Cicero L. Otaſſo& in I. de Oratore& in Bruto adſcripſe- iit. Sinautem de L. Craſſo, vitiosè additum eſt, eum& P. Mutij fratrem fuiſſe,& Mutianum ap- pellatum. Vterque tamen optimo iure in nume- tum egregiorum Iuriſconſuſtorum reponi poteſt. Ae quidem ſi ordinis temporum ratio ſit hiaben-
1 a qua de Craſſo Pomponius tradit, ad L. Craſ.
nihil
um referenda erunt. Nam P. Licinius Craſſus Nurianus æqualis fuir P. Mutij Scæuolx, bienniô- de poſt cum Conſul fuit. Quam excellens fuerit iaguentia iuris cognitione& doctrina, optimus i eſt Cicero. Is in Bruto hunc Craſtum& Mauum Antonium, qui cum A. Poſthumio qua- neno ante hunc Craſfum Conſul fuit Sena- llle anno 654. exiſtimat Oratores fuiſſe maximos,
Einhis primum cum Græcorum gloria Latine
dicendi copiam fuiſſe æquatam. Item omnes ita ludicalle neminem eſſè, qui horum alterutro pa- ltono, cuiuſquam ingenium requireret. Eodem ſtatuit fieri potuitſe perfectius, nihil in inter- hetando in definiendo in explicanda æquitate coploſius,& ita ab hoc Craſſo& Q. Scæxuola acu⸗ lübimo„& in iure paratiſsimo cauſam illam M. del dr Coponij dictam( cum vterque ex dun 3 parte lus ciui le defenderet) vt eloquen- wan küris peritiſsimus Craſſus, Iuriſconſultorum
doquenriſe 3 quentiſsimus Scxæuola putaretur. Et paulò poſt, i Brute exiſtimare his duobus quicquam fuiſ-
dae hantate præcdtantius. Nam coufultorum tibin d ertalmaan„ diſertorum alterum con- dam uiſle. Eoſdem inter ſe pluribus poſt-
parat. Eiuſdem ctiam ſæpè honorificam
diſſet. Galbam auté alludentem
113 7
mentionem facit in tribus illis de Oratore libris,
in quibus eum de officio Oratoris diſſerentem fa-
cit. Ac ſingula quidem ex iis petſequi nimis lon- gum fuetit. Vnuin adſcribam locum ex lib.de O. ratore 3. vbi Catullus plus Jaudis eò illi tribuen- dum ſtatuit, quòd inalia lingua ac moribus natus, occupatiſsima in ciuitate, vel priuatorum nego- ciis penè omnibus, vel orbis terræ procuratione diſtrictus, maximam vim rerum cognitionémque comprehenderit, eamque omnem cum eius, qui conſilio& oratione in ciuitate valeat ſcientia atq; exercitatione ſociatit. Nec multò poôſt Cotta ſe o- ratione Craſsi, quòd omnem terum ſcientiam fſit complexus, in Academiam totum compulſum fa- tetur. Eundem in ea, quam in Piſonem habuit, ho- minem ſapientiſsimum Romanæ ciuitatis ap- pellat. ö“. P. quoque Rutilium Rufum Pomponius in nu⸗ meérum luriſconſultorum adſcribit. De eo ita Ci- cero in Bruto: Rutilius in quodam triſti& ſeuero genere dicendi verſatus eſt, natura vehemnens& a- cer, multaq; opera, multaq; induſtria fuit, quæ erat propterea Franot, qud idem magnum munus de iurè reſpondendi ſuſtinebat: multa præclara de iu- re, doctus vir& Græcis literis eruditus, Panætij au- ditor, propè perfectus in Stoicis. Itaque illa quæ propria eſt huius diſciplinæ Philoſophorum de ſe- ipſis opinio, firma in hoc viro& ſtabilis inuenta eſt. Igitur in Stoicis oratoribus habet Rutilium& laudat, quoniam per illum ne hoc quidem in ci- uitaté genus oratoria laude caruerit. Eundem lib.
I. de Orat. Hominem doctum& philoſophiæ de-
ditum, exemplmque innocentiæ fuiſſe dicit, u nemo neque integriòr in ciuitate fuerit, neq; ſan- ctior. Liuius quoque epit. 70. virum ſummæ inno- centiæ vocat. 4
Nec Q. Tubero modo Iuriſconſultus, ſed& in- ſignis Philoſophus fuit. Idem quoque Panætij auditor,& Stoicus Pomponius*. De eo ita Craſ- 14. 1. 2. 5. ſus apud Cicero. lib. 3de Oratore. Dies& noctes poſi ho⸗ virum fumma virtute& prudentia videbamus, uerunt. Philoſopho cum operam daret, Q. Tuberonem. 7½ Et in Bruto, Q. Aelius Tubero fuit medioeris in dicendo, doctiſsimus in diſputandô. Ex eiuſdẽ Ci- cero. lib.de Iure ciuili in aftẽ redigendo, hoc etiã te ſtimonium de aro Tuberone, quòd ſcientia iuris maioribus ſuis non defuerit, doctrina etiam ſuperfuêrit, præſtiterit, Gellius citat, quòd diſcipli- nas Stoicas& dialecticas percalluerit, ſed& hiſto- rias conſcripſit, quæ ſæpè commemorantur à Li- uio, Dionyſio,& aliis probatis auctoribus. Ad e- undem& Panætius& Hecaton, Rhodius libros a- liquos in philoſophia de moribus à ſe editos ſcri- pſerunt. b
Item Sextum Pompeium Cnei Pompeij Ma- gni patruum, quem Pomponius b ſtatim in Iuriſ- b a. s. poſt conſultoru m ordine ſubiicit Tuberoni præſtantiſ- hos fuerit. ſimum ingenium contuliſſe ad ſummam luris ci- verſetiam uilis,& ad perfectam Geometriæ rerumque Stoi- S. Põpeius. carum ſcientiam refert Cicero in Bruto. Eundem li.rde Orat eruditũ hominẽ in philoſophia,& li. z. Stoicũ, Philip. 1z. Äoctũ virũ atq; ſapientẽ appellat.
etiam Mutius Scæuola multarum rerũ ſcië-
tia antecelluit. De eo Cicero lib. i. de Oratore ſic,
er
ero.
——
er. G Q.,
——.—
—
— ——— ———
—— ——— 2—
ne.-

1138 EPISI OLA 2 .. 2. Scæuola homo omnium dottiſsimus,& to eſt, quòd genus necis eius in prefarione lib.3.de. 9 diſciplina Iuris ciuilis eruditiſsimus,& oratione ſcripſerit. b 4 maximè limatus& ſubtilis atque Iuriſperitorum Quid Seruiũ Sulpitium nominem? neq; enim Gu2 cloquenti ſimus, eloquentium luris peritiſsimus. facilè alium quenquã illũ plus ſtudij,& ad diſcẽdũ, 7 6 Et paulò pôſt, Antonius hunc Murium paterni lu-& ad omnes bonarũ rerum diſciplinas adhibuiſſe ga 1 ris defenſorem,& quaſi patrimonij propugnatorẽ Cice. in Bruto ait. Nam in iiſdé exercitationibus 73 ſui vocat. Idem Cicero lib. i. de Offi. cum poſuiſſet illum& ſe ab ineunte ætate fuiſſe,& poltea Rho- g han uorum patres aut maiores aliqua gloria preſtitiſ- dum vnà ſecum profectum, quo melior fietet auuls ſnr eorũ pleroſque in hoc genere laudis excelle- doctior. Eundem præter artem diſſerendi fiue da. na u re, ſubdit exemplum de hocQ. Murio P. filio in lecticam,& literarum ſcientiam,& loquendi ele. oiue iure ciuili. Nam pater eius P. Mutius X iure ciuili gantiam adiunxiſſe. Itaque longe ommium nonc mnl optime fuit inſtructus. itaque in libei. de Oratore, luſdem modo ætatis, ſed corum etiam qui antd: tnſe Antonius in iis qui luriſconſulti verè dicantur„re- fuerunt in Iure ciuili principem eſſe affirmat. Sunt udla fert huius Q. patrem P. Mutium.& alia multa ſummorum virorum exempla, ſed gcn Et Pomponius cundem in illuſtribus Iuriſcon- non opus eſt pluribus. Addam tantum ex bompo. am Sol as. poſt ho⸗ ſultis recenſet,*& decẽ libellos reliquiſſe tradit. nij ealalopo Antiſtium Labeonem, quem b pluri- B ph Vorcon fuerunt P. Idem quoque Pontifex Maximus fuit. Hinc lib. 3. mum ſtudiis& conſcribendis libris,& præ cæteris maums aud: AMutins. de legib. Cicero Põtifices Maximos ambos& cof doctrinæ& ſapientiæ Operæ dediſſe ręfert. Gellius 4 rire dẽ iuris peritiſsimos,& homines ſuo quidem iudi- hunc luris quidem ciuilis diſciplinam principali umi cio acutiſsimos fuiſſe tradit. Eundem P. Scæuola ſtudio exercuifſe,& conſulentibus de iure pubhcè 7 Lrn Cicero in Bruto valde prudenter& acutè paulò reſpondiſſe„ſed cæterarum bonarum artium noo beaan etiã copioſius dixiſſe refert. Porrò Q. Scæuolam expertem fuiſſe,& in Grammaticam atque Diale. 9 ueb Cicero in Bruco hominem acutiſsimum,& in iure cticam literaſquc antiquiores penetraſſe, Latina- 4 ri paratiſsimum& peracutum ad excogitãdum, quid rùmque vocum origines rationeſque percalluillſe, 4 m d in Iurc aut in æquo verum, aut elſet, aut non eſſet, eaque præcipuè ſcientia ad enodandos pleroſque f nen ac ornatum virum,& excellens ingenium in Rom. Iuris laqueos yſum eſſe ſcribit. 1 cfa 1 Repub. nihilq; L. Craſſo,& ipſo fulſſe in ea ciuita- Quantam verò poſterioribus etiam luris au- n te præſtantius: quem locum paulò ante pluribus Ktoribus, iiſque omnibus, ex quibus Pandectæ ſunt l expoſui. Nam in Lælio cõmemorart ſe mortuo Q. compoſitæ, laudem diligentiæ, grauitatis, pruden- maaum l Scæuola Augure ſe contuliſſe ad Pontificem Scæ- tiæ, æquitatis, ſcientiæ rerum, orationis puritatis,e-e uolam, quem vnum ſuæ ciuitatis& ingenio& iu- legantiæ& di gnitatis, vir literatiſsimus limatõque ſä di ſtitia, induſtria præſtantiſsimũ dicere audeat. Pæ- iudicio,& ſeuerus alioquin cẽſor tribuerit in prio- jäut dianus quoque in Cornelianam eundem Oratorẽ ii præfatione Ofleni. Dud eriam referri poſſunt, 1 mit & Iuriſconfultum fuiſſe ex Cicerone notat. Eundẽ quæ de pleriſque Aelij Spartianus& Lampridius aulun 3 Pomponius lus ciuile primum conſtituiſſe genera literis manarunt. Nam hactenus nimium multa alammis tim in libros decem& octo redigendum ſeribit. ſum complexus,& cõmemoratione tantorum ho amenper Qua in re illi cum Cicerone non conuenit. Hic minum progreſſus ſum longius, atque cõſtituera. uipern enim in libro de Orat. Craſſum codem Scæuola Ex qua per ſpicuum eſt, veteres illos ſummæ au- auurcoqfe audiente diſpuranté inducit, quamobrem cognitio Goritatis Iuriſconſultos, non modo eximia luri dumwnm uris ciuilis a pleriſque difficilis exiſtimetur„cum ciuilis doctrina, ſed& philoſophia, aliiſq; ingenuis vuunodi nullius ſibi doctrinæ facilior eſſe videatur,& inter artibus inſtructos fuiſſe. Atque vt hoc capur exeo- aiu alias cauſas hanc quoque cõmemorantem, quod dem Ciceronis loco lib. 3.de Orato. concludam ct ugie poſteaquam id edirum ſit, expolitis à Cneo Flauio quo principium huius diſpurationis duxi,vna que- ünülg primùm actionibus nulli fuerint, qui illa artificio- dam omnium rerum, quæ crant homine erudito uxixnt se digeſta generatim cõponerent: nihil enim eſſe, dignaæ, atque eo, qui in Kepub. volebat excelleue, uns g quod ad artem redigi poſsit, niſi ille prius, qui illa fuit doctrina, quæ omnia ca continebat, quæ de iu- temäd renert, quorum artem inſtitucre vult, habeat illam ſto, æquo,& bono, de officio, de virture, de dignlta- Abraun ſcientiam, vt ex ils rebus, quarum ars nondum ſit, te, de honore, de ignominia, de moribus& legibis d artem efficere poſsit. Deiuide in Bruto eidem Scæ- deſcribendis, de ciuitatibus inſtituendis& reget⸗ ſen 6 uolæ magnum luris ciuilis vſum tribuit, artem nõ dis, de omni viuendi ratione traduntur. Hæc ad c- 4 g d ſa vni— da luris ſcien- l ieni derti ansferebatut. ralu tribuit, ſed vni Sulpitio, propterea ꝙ ad luris ſcien- uilem ſcientiam quo pertinebat, transterebat ie ed tiã Dialecticã adiunxerit, arq; ita primus ius arte Vnde Ariſtoteles hanc ολντιαμνν ενν un, a, mi ö 5 quadã tractarit. Quod ſi igitur nullus fuit ante Ci- revoviun dominam& principem omnium facu N ſenngne ceronẽ, qui Iuris ciuilis capita artificiose digeſta ge tatũ eſſe aſſerit, cui reliquæ omnes T ax tuar a 4 a n neratim, per certa& pauca quædàã genera cõpone- 3izquarũ opus eſt in agẽdo, ſint fabicces u abe d ret, atq; ideo id Cicero de ſe pollicitus lit lib. 2. de ad vſum ſuũ adhibeat. Eit enim incredi ili 9 agdn Oratore,& præſtiterit:cũ Gellius vt iam oſtendi, metis rationiſq; humanæ, quæ quam ſe Lum n mentionem fecerit ciuſdem libri de iure Ciuili in partẽ dederit, plurimũ poteit, qua perſpecta mnaß en der artẽ redigendo„guomodo cum co conciliabimus ille doctrinarũ inter ſe quafi, concentuſc; ao 1 aunn hunc Pomponij locum de lure ciuili primũà Q. ſciitur. Itaque nihil eſt in rerum natur— Abem* ele Scæuola cõſtituto generatim in libros decẽ& octo cri ingenio homo non cernat; ſi mo dio fa- dennn redigendo, præſertim cum Cicero& à Scçuola Ius liter doctrina puerili ſit inſticurus,& ſ duo it u na ciuile didicerit,& libros illos de Oratore poſt mor gret,& diligentiam colat,& 1 bore Re viros, ge tem Scxuolæ compoſuerit: Cuius rei id argumen- aſſuetus. Hinc videmus clariſsimos!& am dn

DEDICATORIA.
rincipes ciuitatis Romanæ, tot
mplißsimos prino 2.OllAL O 3 dlue occupationibus,& ſummi Imperij admi- ta
nilttarione diſtrictos, plurimarum maximarúmq; ſcientia fuiſſe expolitos: vt verò vniuerſo ecto, alius aliam partem quam coleret — ſuit: inde euenit, vt tum harũ jplatu do quodall. eIe— tatum in multis rebus diſtributione partium,
aratione, magnitudines artium diminutæ
Quocirca eodem in loco L. Craſſus lib. 3.
ull præſertim verò cum Catone Maiore, qui num rerum varietatem, tantam vim doctrinæ anitionémque comprehenderant, peruerſſs ſuo- um temporum moribus collatis grauiter de iis onqueritur. Nunc contrà(inquit) plerique ad ho- otes adipiſcendos,& ad Rempub. gerendam nudi veniunt atque inermes, nulla cognitione rerum, mulla ſcientia ornati. Sin aliquis excellit vnus è multis effert ſeſe, ſi vnũ aliquid adfert, vt vſum a- lauem militarem, aut Iuris ſcientiam, ne eius qui- dem vniuerſi, aut eloquentiam, quam in clamore gin verborum curſu poſitam putant, omnium ve- do bonarum artium, denique virtutum ipſarum ſo cietatem, cognationèmque non norunt. Ad de hoc quidem argumento ex Cicerone aliiſque bonis anriquitatis Romanæ auctoribus, hactenus in quo ettu quodam animi longius à terra in altum ſum abreptus. b Nunc igitur vt ad inſtitutum me reuocem, cũ quibus& ingeni] dotibus& animi virtutibus, hi luris coryphæi præditi fuerint, tum vel maximè quibus rebus in Iuris doctrina excelluerint, eſt ob- ſeruandum,& cum iis in ſingulis præſertim quę ad luris profeſsionem pertinent, vtriuſque generis in- terpretes,& Iuriſperiti ſuperiorum noſtrorùmque temporum ſunt conferendi,& qui optimis iſtis iu- s auctoribus proximi fuerint eſt diſpiciendum. Quod ſi ex huiuſmodi comparatione animaduer- ſum fuerit: iam in promptu erit delectum adhibe- e Nam quo quiſque illis& in genere dicendi,& ndilerendi tractãdiq; ratione,& in rerũ explica- e ſimillimus fuerit: eò hic cum primis cæteris dimeponendus. Sed quia pauciſsimi inueniun- tgui in his omnibus præſtantiſsimos illos,& o- mu generc literarum inſtructiſsimos luris aucto- s tepræſentent, alij autem in alia parte ad cos accedant conſequens eſt, qui ex his aliis prærſtet ognoſcere. Fac alium in oratione, alium in me- tlodo, alium in rerum diſquiſirione, ſimilitu- ünem aliquam veterum reterre. Nam quales nunc ſunt hominum mores in pluribus hæc ſepa- ata& diſiuncta, quàam coniuncta reperiuntur. toyt intelligamus, quæ ex his facultas præci- uaſtt quaſi gradus quoſdã conſtituamus oportet. umo igitur ſciendum eſt, proprietatem ver- drum,& puritatem ſermonis Grammaticis com- nunem quidem eſſe cum luriſconfultis, pec tamẽ u verborum quæ ad lus pertinent, interpre- onem Grammaticis, ita vol cultam, vel ſignifi- Küemm corum perſpectam, vt Iuriſperitis. Ne- Wuscim quod M. Varroni contigit, vt à Seruio
Piiio Iuris antiſtite per literas interrogarctur,
113 9
quid verbũ fauiſſe, in iure cenſorio ſi gnificaret: de aliis quoque Grammaticis memoriæ proditum eſt. Fuit enim Varro, Cicerone, Fabio& Augu- ſtino teſtibus, omni doctrina præſtantiſsimus, Ro- manorum eruditißsimus,& literarum doctiſsimus: quo nemo vnquam omnem apud Latinos anti- quitatem,& in inuentis rebus,& in actis ſcriptiſ- que veteribus vel diligentius indagauit, vel illu- ſtrius explicauit. Idem igitur de aliis etiam ſum- mis Grammaticis ſtatuendum non eſt. N eque e- mim negari poteſt, eundem§. Sulpitium linguaæ Latinæ peritiſsimum fuiſſe, qui tamen antequam operam luri ciuili dediſſet, Scæuolam à ſe conſul- tum de iure reſpondentem non intellexit. Nam nobilibus etiam Grammaticis propria Iuriſcon- ſultorum verba mA mam in interpretatione eorũ ſæpè difficultatem, aliquando quoque errorem ob- iecerunt. Inde profecta eſt ſuperiori ætate de ſuo hærede inter Latinæ elegantiæ virum doctum,& luris interpretem contentio. Id cum ex propriis Iu- riſconſultorum phraſibus, tum ex multiplici eo- rum verborum poteſtate accidit: quoniam pro ſub iecta materia aliter atquc aliter nunc generaliter, nunc ſpecialiter accipiantur. Quàm enim variè iu riſdictionis& imperij verba vſurpentur, cùm alij, tùm preſertim Duarenus noſter& Eguinarius Ba- ro plurimis explicant. Quàm multiplex etiam vis ſit vocum credendi, debendi, dandi, pecuniæ, familiæ, capieudi, faciendi, gerendi, reſtiruendi,& bonorum alienationis, poſſeſsionis,& aliarum nõ- nullarum, idem in his libris ſuis explicat. Atque hoc apertè oſtendunt l. creditores. 10. l. creditorũ. 11. l. conditionales. 54.1. creditor. 55.l. debitor. 108.1. dediſſe. 76.l. habere. 188. l. aliud eſt capere. 71.1. cœ- piſſe. 146. l. facere. 189.& l. faciendi. 175. l. licet. /ĩ8. l verbum facere. 218. 1. Labeo. 19. l. verba. 20. l. plus eſt in reſtitutione. l.reſtituere. 35. l. reſtituere. 75.1. cum prętor.&I. l.vlt. in fi. de verb. ſignifi. tem l. ſubſigna- tũ. 39.§. I.l. bonorũ. 49. l. propriè bona. 89. l. bonorũ. 208. l. propemodum. 88. l. cũ ſtipulamur. ↄ7.l. pecu nic. 7 d. l.pecuniæ. 222. l. hæredis. 6½.]l. ſciendũ. 50. l. exilla. 227. l. deteſtatio. 40. S. familię.l.pronũciatio. §.I.vſque ad fin.&. l.196. familię. l. alienationis. 28. l. alionatũ. 6⁷. l. interdum. 78.1. quęſtio. 115. eo. tit. Etſi verò duo illi poſtremi tituli Pandectarum com- munes ſunt omnium titulorum ſuperiorum:tamẽ non idcirco quę ſub iis traduntur, generaliter in- telligenda ſunt, vt plerique exiſtimant, ſed ad ca ac- commodanda capita, ex quibus ſunt deſumpta, uod inſcriptiones ſingulorum capitum oſtendũt, vt ſepè in his ſuiis operibus Duarenus admonet,& ante eũ Anton. Aug. animaduertit, poſt autẽ multi preſtantes Iuriſconſulti,& in his maximè Iacobus Cuiacius, Ilacobus Labittus,& Petrus Faber. Itaq; in dict. l. aliud. vt& in l. nõ videtur. 1. de regu. iur. lon- e aliter accipit Vlpianus verbum capere, quàm in I. 1. fi cui plus quam per legẽ Falcid. in I.i. ff. ad leg. Falcid.& Paulus in I. cœpiſſe. 146. de verb. ſi- ni. Illic enim propriè cum effectu accipitur de eo, quod alij non ſumus reſtituti. Vnde apertè à ver- bo accipiendi diſtinguitur, quo fit, vt generaliter
intelligi non poſsit. Hic verò idem ſignificat, quod
acciperc. vnde& alterum pro altero ponitur. dict. 1.I.§. hæc verba. ſi cui pluſquàm per leg. Falcid.& dicta

8
——
8 eehheedr—. 1 1 8 2 4* 1 2 1“ eeeeee eneshn eerresheotevthe e8 4 6 d 3 8 1— 2 3 3 3 8* e—— 4 4. Ser 9 3 88 4— 4. 5 8 4 2 84 9 1 3 4 1 3.— 3 3 3 8.—“ 4— 3 4 8“. 1 A 1 4— 4 — 4 3“* 5. 4 85“ 8“ 4 3 8 8 ee Si n—“„· — 3 8—“ 22 2 E 3 3— 4 3“ esteesee eee 9 8’ 4 4 8 2 eneene e2 Sen Sateeeneehes. ùü;qqéq—· 9* 1“ eee 3 4. —“““ 8 3 Sen a— 3 ““. 3 3 3* dddbdſſ“““ 1“ 2*„ eeran 2 Ges 9 1 ene 8—“ 5 3 1— 8 4. 3. 3 4. 7„ g. 4 2 4 4— Se 6 3 5— 2..— 4 Bee] 4 3 8“ͤ“ͤ“ͤͤſͤͤſ“—. —*—. 4.—. 3 ee————— 1— — 2— Ser ö 2“n 8 3 8 2———— Bee ur ö 4—. —„f‧—““ seee 3.,— 8 8“ 8 2——. 4—.—— 68— 8 3———————— 6“ 8 — 2*————.— 34 2 e———————.„.——————— ————-ͤö———.—————*——*———————.———— ———— 3— 5..———— 4 4& 4 Mee h 3“——— 2.————. 9— 4————— —————— 2—— 2——— ————————————— ——— 2—————=—*———.——— 8— — 2————————————— ———— 4——————————.————*—————— ————.——.——————.————— 7.. 4————*—— S————— 1— ——————————— 5———————— ——————— 5——————
e——. ————————..— 1————
1140 dict. 1.1.§.ſi in annos. ad leg. Falci. Quapropter nec ad propriam ſignificationem referri poteſt. Sic quod idem VlIpia. tradit dict. l. 20. verba. de verbo.
ſignific. verba contraxerunt, geſſerunt non pertine-
EIEIS
re ad ius teſtandi non generaliter adaptandum eſt ad rem omnem, ſed ad cam ſolůùm, de qua actum eſt. At lib. 12. vnde deſumpta eſt, Vlpianus tracta- uit de capitis diminutione. Etſi enim quod ante ca itis minutionem contractum geſtùmꝗque eſt, non ſecus velit prætor ratum eſſe, atque ſi ea non inter- ueniſſet:tamen ad ius teſtandi, id applicari non po- teſt. Nam ſi is qui teſtamẽtum fecit, capite quouis modo minuatur, infirmatur teſtamentum, necex il lo prętoris edicto conualeſcit. Quid indicare ſigni ficet ſatis inter Grammaticos conitat: at quis ex ¹18 dixit, indicaſſe eſt deruliſſe, arguiſſe, accuſaſſe,& conuiciſſe, vt Vlpia. I. 197. indicaſſe. de verb. ſigni. Itaque legem hanc non generaliter, ſed ſecundum ſubiectam quæſtionem interpretan dam eſle, ex im ſcriptione eius doctiſsimi viri Antonius Auguſti- nus,& Iacobus Labittus collegerunt. Nam idem Vlpiain 1.3.§. ſi ex ftipulatu de denatuſcon. Sylla- niano.(quæ l. 3. deſcripta eſt ex libro 50. ad E- dictum. in quo diſſeruit de Senatuſcon. Sylla- niano, vnde& d. l. ndicaſſe. eſt deprompta)tractans hoc argumentum, ſeruum qui cedem domino im dicauit, vel arguit libertatem pro præmio conſe- qui, eum tum domum domini ſui interfectorem indicaſſe docet, cum non modò detulerit, arguerit, accuſauerit, ſed& conuicerit. Ligni ſignificatio no ta eſt Grammaticis, ſed non eodem modo apud Iuriſconſultos vſurpatur, Ligni appellatio, inquit VIpia. in l.ligni. 55 de lega.3.: nomẽ generale eſt, ſed ſic ſeparatur, vt ſit aliud materia, aliud lignũ. Mate ria eſt, quę ad ædificandũ, fulciendümve neceſſaria eſt:lignum quicquid cõburendi cauſa paratũ eſt, ſi modò conciſum ſit. Itaque arbores materiæ cauſa ſucciſas non deberi, cui ligna legata ſint, Q. Mu- tius refert. Ofilius quoque ſcripſit, ad eum ligna pertinere, quæ alio nomine non appellantur, veluti virgæ, carbones nuclei oliuarum, quibus ad nul- lam aliam rem quàm ad comburendum vti poſ- ſit, ſed& balani,& ſi qui alij nuclei. Ex eiuſdẽ Ofi- lij ſententia ſi volũtas nõ refragatur,& virgulæ& cremia,& farmenta& ſeparamtẽta materiaruũ,& vi tiũ ſtirpes atq; radices continebuntur. In quibuſdã etiam regionibus in Aegypto, vt arundines& pa- pyrum,& herbulæ quædam, vel ſpinæ, vel vepres, quia pro ligno comburuntur, quoque com prehen- duntur. Si lignum paratum ſit ad carbones coquẽ- dos,& conficiendos, ait Ofilius, carbonum appel- latione huiuſmodi materiam non contineri, ſed an lignorum,& fortaſsis quis dicet nec lignorum:nõ enim lignorum gratia hæc teſtator habuit. Ex hog capite deſumpta eſt l.carbonum. 167. de verbo. ſi-
nific. quæ niſi ad prius illud caput referatur, rectè intelligi non poterit. Nã nõ modò nimis durè ſecũ dum Anto. Auguſtinum, verum etiam imperite,yt-
Labittus notauit, huius legis verba ex illo Pande- ctarum compilatores excerpſerunt. Neque enim
dubium eſt, materiam quæ ligni appellatione non continetur, multo minus carbonum verbo com-
prehendi. Itaque in dicta l.ligni.§. vltimo. Vlpia. certam hypotheſim commemorat. Si, inquit, li-
IOLA gnum paratum ſit ad carbones coquendos, car- bonum appellatione huiuſmodi materram non ſimpliciter vel generaliter materiam, vt in dicta I. 167. fit, non contineri. Nam iam antè in princ. dictæ I./5. materiam à ligno diſtinxerat, vt& Pau- lus in l. 56. eod. lib. de lega. 3. vbi ait,& palos& perticas in numerum materiæ redigendas,& ideo lignorum appellatione non contineri. Inſcitè igi. tur quod de certa ſpecie Vlpianus ex Ofilio taasi dit generatim in dicta l. carbonum. detractis cir. cunſtantiis,& omiſſa certa circumſcriptione, ad genus& infinitam materiam ect traductum. ded
uia de his cùm alij, tum præſertim Anto. Au.
guſtinus& lacobus Labittus,& pluribus& accu- ratius, nos his ad inſtiturum noſtrum contentt crimus, ex quibus videre licet, non qui Larime loquendi rationem teneat, eundem protinus cam Iuris partem, quæ eſt de verborum ſigniflenione cognitam habere. Quare, licet Iuriſprudentta, magna ex parte in interpretatione vetborum, quæ tum in legibus, Senaruſconfultis,, cdicts, conſtitutionibus, tum cautionibus,& actionum formulis, tum pactionibus, ſtipulationibus,& te- ſtamentis vſurpabantur poſita ſit, propterea quod ſine eorum intelligentia, ad rerum cognitionem perueniri non 65„ eaque de cauſa Aelius Gal- lus, Labeo Antiſtius,& Caius, aliique clarißsi- mi Iuriſconſulti ‚in quorum numerum&X Ver- rius Flaccus à Feſto, Macrobio& Diomede ad- ſcribitur, commentarios ac libros de verborum ſignificatione& origine ediderint eoque nomine ab Oratoribus laudati fuerint: tamen maior po- tiörque eius vis& poteſtas in ſententia corum ſcriptorum, quæ in lipros Iuris ſioſtri ex Conſultis & imperatoribus relata ſunt, explicanda, ac xqui, iuſtigque„R recti diſputatione, controuerſiiſque, quæ voluntatis coniectura continetur, cermtur, lam id quoque dubium non eſt, quin hæc ar- tificioſa tractandi iuris ratio, quæ triplici tradè- darum artium methodo conficitur ναα οm poſitione, vel conſtitutione dοεσει partirione ſ- ue definitione dνenue diffolutione, dialectico rum potius, quàm luriſconſultorum ſit. Ao quidẽ plurimum dialectica hæc ratio ad luris diſciplina vtilitatis& momenti adfert, vſque adeò, yt ſicut ea ſola, quæ in aliis diſciplinarum generibus ante 5. fuſa, diſſolura,& diuulſa erant, ratione quadam co- ſtricta,& ad artem redacta fuerint, id quod multi modis Cicero in primo de Oratore oitenditiic e⸗ tiam perfectam artem luris ciuilis illa ipſ coll tuere guem poſſe tradat, ſi primm id in genen digerat, eaque ad certum numerum paueitatemnd reuocet, deinde eorum genetum, quaſi quædam membra diſpertiat, tům propriam cujuique vIm- definitione declaret. Ad hunc locum ſe teſetens Rodolphus Agricola:, Dialecticam idcoa Crallo 4 in Iuriſconſultis deſiderari ſtatuit, ne apud eos o- mnia fint actorum fimilia, Vt enim in 1ls tiæ cuique ſui auctoris nomen præpomtut: Iure ciuili notatione nominum cotu, quibus quud
—
viſum eſt, cum cuiuſque placita& ic oOmnn minatim commemorentur, occupata cl 3 9On Eodé autem aggregauit, quod Cice. li. 2. de Olar-
... 7 11 e/.. aut lul ciulll
murdel —
ſenten. last tbrlu onitur, ſic in am
ſponſa no
— — — — — —
h iurs ſal de arlus le aqedoce Vnem e 5 wrecpt deubedit a fen Kf Beleut, ukerim l u Dubct
trlue
neuld unn düll m eius
ula hæc htecond
Athalte
lla ore
tänrum A cnco,

nulspetitiſsimi eſſent anteponerctur.
DEDICA nauent,& à diſcendo deterreri, propterea 0 eram libris eorum, vt Catonis,& Bruti nomina- 4 M feratur quid alicui de iure viro aut mu- umfere feigerinrere illi putarent in hominibus non ehaukanons ‚aut dubitationis cauſam ali- uſ& quòd homines eſſent innumerabi- epilitar Aiure oognoſcendo voluntatem di- 4 diſmul cum ſpe perdiſcendi abiicerent. At in⸗ Awoi non in hominum innumerabilibus perſonis, matke in infinita temporum varietate, ſed in gene- mulis arque naturis omnia ſita eſſe, quæ in du- unſctarentur genera autem eſſe defiita„non wamero ſed etiam paucitate, vt id ſub per- ſanaßi in priori illo loco à nobis relato expo- 7 ltaque iſthuc reſpiciens Craſſum ait, hæc undo expediturum,& deſcripta generatim larurum: pollicitum enim tum eſſe, ſe lus ciui- Hquod nunc diffuſum& diſsipatum ſit in certa mara coacturum, idque ei non fore difficile qui Kquod diſci potuit de Iure lui didicetie& quod b qui eum docuerint defuit, ip e artulerit, vt me lint in iure acutè deſcribere poſsit. Hinc idem Mcero in Bruto ob hanc ſolam rationem Q.Scæ- le, quem aliàs iuris peritiſsimum, alias con- lliimum appellat, Seruium Sulpitium antepo- , quod præter Iuris ſcientiam, eam quoque ar- ddia„quæ doceret rem vmuerſam tribue- in pattes, latentem explicare definiendo— ob- uram explanare interpretando, ambiguam pri- muͤm videre, deinde diſtinguere, poſtremò habe- wregulam, qua vera& falſa iudicarentur„& quæ uibus propoſitis eſſent, quæq́ue non eſſent conſe- auentia. Attuliſſe enim hanc artem omnium ar- uum maximam Dialecticam videlicet, quaſi lu-
em ad ea, quæ confusè ab aliis aut reſpoudeban-
urraut agebantur. Quocirca& eundem Seruium unge omnium non ciuldem modo ætatis, ſed eo- num erlam, qui ante fuiſſent in Iure ciuili princi- m,& ſcuprorum eius ſimilia nulla eſſe cenſet. 1 gtur exquiſita haæc via docendi ad tractan- dm dus maguopere conducit, tamen non idcirco Dalecticus eſt artificioſa hac ratione Ius ciuile e& cxplicare poteſt, niſi antè id ſciat: nec an gui Dialecticorum præceptorum cognitio- elnleſtituri, idcirco Ius ciuile non tenent, ca b Nreferim quæ eius propria ſunt. Nam vt ex eodẽ Melone& ex Pomponio vidcic licet, multi fue- unt excellentes Iuriſconſulti ante Seruium Sulpi- rumquos omnes ipſum etiam Q. Scæuolam, artis lälcicx ignaros fuiſſe Cicero oſtendit. Idem fa- teuigterea, dum hæc quæ iure ſunt diſperſa co- nt, yel paſsim licere carpentem,& colligen-
¹g den pndiquc repleri Iuris ciuilis ſcientia. Idque
nhlo declarat C. Aculconis cæterarum artium natiure ciuili ira eruditi,vt nemo illi de iis, qui Quo fit, vt 9 npendlols hæc luris tractandi ratio comparari dr anpoßit cum tertia, quæ in æqui& boni notitia, ul 1.. X æqui, conſequitur in æqui& iniqui liciti ab illicito diſcretione Iuriſconſulti- otitsimum verſari. Ac tametſi hæc quo- apua luriſprudentiæ pars,& functio, fon-
dlum Cle
incipia habet diſputationum ſuarum ex
1
TORIA.
ipſa Philoſophia, præſertim ea quæ eſt de vita&
moribus, ex quibus bene honeſtẽque viuendi præ- cepta ducuntur, eaque propter Cicero in libris de
Legibus iufſa, ac vecita populorum, legèſque ciuiles
ex recta tatione, mentêéque ſapientis ortas, illamque ex ipſa rerum natura profectam,& à diuino numi- ne deriuatam doceat, ac VlIpianus hanc poſtremam partem exercentes, veram Philoſophiam non ſimu-
latam profiteri tradat: tamen non ſi quis ex Philo-
ſophis cognouerit, quæ ad mores hominum, quæ ad vitam, quæ ad virtutem, quæ ad Rempublicam pertinent: idem continuò Iuris ciuilis ſcientiam te- net: nec contraà, qui Iuris ciuilis
eſſet, ſicut omne ſtudium cognatione quadam vincitur, ſic in illa communio-
peritus, idem proti- nus Ethicus eſt Philoſophus. Optandum profectò
fapientiæ& luris quaſi
ne homines quoque permanſiſſent, nec re cohæren-
tes diſciplinas diſſociaſſent. Sed earã doctrinarum diuortia iam olim facta fuerunt 1 d quod horum culpa accidiſſe arbitror, qui totum genus complecti nequiuerunt, vnde alius aliam elaboraret ſeparauit. Nam ſepoſitas diuulsaſque ta- cilius ſe& percipere& tractare poſſe putarunt. Val- de autem inter ſe conſentientes communèéſque fuiſ- ſe definitiones vtriuſque declarant. Vt enim Ciĩce-
ſibi pattem in qua
ro- Sapientiam eſſe ait, rerum diuinarum& hd. a lab. 1. d⸗
manarum ſcientiam, in & hominum communitas& ſocietas inter
narum, atque humanarum rerum noritiam„iuſti atque iniutfti ſcientiam. Cum his faciunt quæ ſu-
qua contincatur deorum ↄfi. crcæ ipſos. ſiuεm.
. wia b.. h. 1I. 9 Sic Vlpianus b luriſprudentiam deſcribit eſſe diui- 42 uſtue. G
1.2 ſitia.
ye.
pra ex Cicerone& aliis ſcriptoribus de iis Roma-
nis retuli, qui ſapientiæ gloria verò in priori ſolùm, ſed& poſteriori parte hæ definitiones inter ſe congruunt. Nam conſociatio-
nem hominum inter ipſos coniunctionémque ſe-
cundo officij genere conſtare, in quo iuſtitia ver-
præſtiterunt. N eque
ſatur, idem Cicero tradit e. Hinc& alteram illam e lib. 1.⸗F. partem, è qua honeſtas manat, qommunitatis ait J. derruas
eſſe¹ ſcriminat, princeps ſit, maximaque omnium vir- tutum, infert id officium, quod à communitate du-
citur eſle maximum. Id autem iuſtitiæ eſſe codem
in loco declarat. Vnde verò tria illa Iuris præce-
pta, honeſtè viuere, alterum non lædere ſuum
cuique tribuere, deprompta ſunt, quàm ex illa Phi- loſophiæ parte, quæ eſt de officiis ſiue moribus: Quanquam ſi quis referre voluerit ad officia juſti- tiæ, quæ ad hominum vtilitatem, vitæq́ue commu- nionem pertinent, ei repugnare nolim, generalis
præſertim, quam& Plato,& Ariſtoteles virtutem
vniuerſam vocant. Propterea quòd latiſsimè pa- teat,& per omnes virtutes ſit fuſa. Continet enim r8 vOαυν‿νυσ‿ ν εοy. tum ordine, id quod legibus cauetur, quæ iubent honeſta, vetant contraria: tum quod æquum eſt, etiamſi nulla de co lex poſita ſit. Itaque hac ſignificatione iuſtus eſt, qui& leges ſer- uat,& æqualitatis ſtudioſus eſt: vt neque plus ſibi, neque minus aliis, ſed cuique ſuum tribuat, qui de- nique& ciuis eſt bonus,& vir bonus. Ac omnis quidem iuſtitiæ medium ius, æquumquc eſt: in quo tanquam materia ſubiecta verfatur. Idq́; ex iu- ſtitiæ ſpecialis& Iuris ciuilis collatione facilè per- ſpici poteſt. Quod enim ſummũ iuſtitic munus eſt,
Proinde cùm ſapientia, quam à prudentia diſ- aurem reli- quuz.
30. 1. de ffi. ad ff.

Lib. z.2ffic. hi quidem inquit
11 4 2 æqualitatem ſeruare:idem iuris finis neceſſe eſt. Mi- Cicero, non apud Medos ſolm, vt ait Herodotus, ſed etiam apud maiores noſtros ſeruandæ iuſtitiæ cauſa, videntur olim benè morati reges conſtituti, qui cùm prohiberent iniuria te- nuiores æquitate conſtituenda, ſummos cùm infi- mis pari iurc retinebant. Eademque conſtituenda- rum legum fuit cauſa. Ius enim ſemper quæſitum eſt æquabile, neque enim aliter ius eſſet. Itaq; idem
finem lIuris ciuilis eſſe tradit legitimæ atque vſitatæ
in rebus cauſis que ciuium æqualitatis conſeruatio- nem. Nam quod iuſtum eſt, dem æquabile ſit opor- tet,& quod æquabile, idem medium moderatm- que. Vt verò non vnum eſt iuſtitiæ etiam ſpecialis genus, ſic nec eadem vel iuris, vel æqualitatis ratio. Huius enim iuſtitiæ ſpecies duæ ſunt, vna quæ in tribuendo honore, cæteriſque omnibus cernitur, que diuidenda æqualiter inter cos ſunt, qui in ciuili ſo- cietate& communione verſantur. Altera quæ in pactis contrahendiſque rebus tuendam æqualita- tem, tanquam regula adhibetur. Totidem etiam Iu- ris quod à iuſtitia ducitur ſunt genera, ergo& æ-
qualitatis. Eadem enim in diuerſis his iuſtitiæ,&
Iuris formis ſpectari non poteſt, ſed proportione cu- iuſque. Nam in diſtributione æqualitas Geometri- ca proportione æſtimatur, quæ ratione conſtat, non incremento vel exceſſu numerorum, quippe res re- bus, perſonæ perſonis conferuntur,& ex ea compa- ratione, cuique pro conditione& dignitate, res, of- ficia, honores,& quæ huic parti ſubiecta ſunt con- gruenter tribuuntur. At in commuratrice parilitas proportione Arithmetica conſideratur, quæ nititur ſimpliciter æquali differentia& incremento, ſiue exceſſu numerorum, non analogiæ, ſiue proportio- num. Itaque in eo nulla habetur ratio ris α‿αι per- ſonæ, ſed rei æqualia pro æqualibus redduntur, vt fit in commerciis, in quibus tantundem alter con- trahentium conſequi debet, quantum alter acce-
pit cæteroquin conſiſtere contractus non poſſent.
Eius etiam generis ſunt, quæ Ariſtoteles in con- tractibus Aαανιιιε recenſet. Sed ne in iis, quæ de Juſtitia traduntur à Philoſophis alieno loco progre- dior longius, ex iis quæ iam adduxi intelligi po- teſt, idem apud eos iuſtitiæ propoſitum eſſe, quod apud Cicer. luri ciuili,& quaſi communem vtri-
que materiam ſubiectam videri. Verùm& intra-
ctarione,& tuendi modo inter ſe Philoſophi,& Iuriſconſulti differunt. Illi enim in explicanda ea honeſtatis parte, quæ iuſtitiæ tribuitur,& nomi- nis ſignificationem,& rei definitiones,& diuiſio-
nes, formaſque ac partes& cauſas atque effecta,
& quæ his adiuncta ſint& conſequentia, quæq́ue contra repugnantia ‚ac contraria generatim tra-
dunt. At Iuriſconſulti principiis rationibuſque in-
de pertitis, ſingulas ſpecies, partes, membra, hy- potheſes,& exempla ab illis omiſſa minutatim perſequuntur. Satis enim Philoſophis eſt oſtende- re legitimum eſſe, quod cuiuſque populi, ſiue ci- uitatis legibus continctur, medium iuſtitiæ ius eſſe æquabile. Leges verò illas& inſtituta,& iura, quæ
quiſque ſibi populus conſtituit, quia in diuerſis re-
bus publicis, alia atque alia ſunt, vt Athenienſium, vt Romanorum in illa de iuſtitia diſputatione non enumerant, aut declarant. At diligens& accurata
EF 1S TOLA
eorum diſquiſitio,& expoſitio à Legumlatotibi & luriſconſultis ſuſcipitur. Philoſophi doce ei ae 11 nt com. mutatricem iuſtitiam, æqualitatem in commer ciis atque contractibus ſeruarc. Ac licet ipſi uh que de communis vitæ officiis, actionibuſque nu manis diſſerant, tamen quomodo æquabilitas; pœnis irrogandis, quomodo in rebus contuahen dis ſit tuenda, quidque præſtare alteri alterumo. teat: multò clarius& accuratius Iuriſconſulti Pnfn. gulis quaſi negotiis ob ocalos ponunt. Sed in e omnibus, qui vel primis labiis Philoſophiam f0 riſprudentiamque deguſtarunt perſpicua, quidmu. tis exemplis opus eſt? Deinde Philoſophi monem, quæ iuſta ſint facienda, quæ iniuſta vitanda, virtu⸗ tes ſequendas, vitia fugienda,& honeſtatem int. tuendo, ac perſuadendo tradunt: At qui iura& leges præſcribunt, eorümque ſtudio& cultodc ſ præſunt,& præmiis ad rectè faciendum impelluut & pœnis ſuppliciisque à delictis auocant. Hinc eſt quod VIpianus ait, ſe ſuique ordinis cupete bonos non ſolùm pœnarum metu, ſed etiam præmiorum ſpe efficere, ac veram non ſimulatam philoſophiam affectare. Hinc Cicero vnum duodecim tabularum libellum omnium Philoſophorum bibliothecas,& auctoritatis pondere,& vtilitatis vbertate ſuperare aſſeuerat. Iis enim totam ciuilem ſcientiam deſcui. ptis omnibus ciuitatis vtilitatibus, ac partibus con. tineri exiſtimat. Hinc idem libro 1. de Orat. ex le- gibus(inquit)& dignitatem maxime expetendam eſſe videmus: cùm verus, iuſtus atque honeſtus la. bor honoribus, præmiis, atque ſplendore decora. anaam tur: vitia autem hominum atque fraudes, damnis, ans ſett
ignominiis, vinculis, verberibus, exiliis, morte mul. n onni
tantur:& docemur, non infinitis concertatio. immim pa nümque plenis diſputationibus, ſed auctoritate, astunt: metuque legum domitas habere libidines, coerce- am pabb re cupiditates, noſtra tueri, ab alienis mentes, ocur- lab s los, manus abſtinere. Denique eodem Cicer. aucto-. an
re aliter leges, aliter Philoſophi tollunt aſtutias,
4 e. dloptla ges quatenus manu tenere res poſſunt: Philoſophi errin quatenus ratione& intelligentia. Etſi verò hæ ſfimi- vune Ieſque ſint inter ius, ſiue leges& philoſophiam, in- 85 5 ter Iuriſconſultos& Philoſophos differentiæ: ta- wate
men magna aliàs ſocietate& cognatione inter ſe n 1
iunguntur. Itaque priſci illi tum legumlatotes Ly. et curgus, Solon, Hermodorus Epheſius, tum luriſcon 4* mni ſulti, quos ex Pomponio ſuprà recenſui, tumexpo- lbbgua ſterioribus AE. Papinianus, Pomponius, D. VIpia- nn no nus, Paulus, Tryphoninus, Modeſtinus,& plerique aitand alij, qui in conſilio Alexandro Seuero adfucrumxt an K tam ex fragmentis, quàm ex Aclio Lampridio 4b. let paret, philoſophia literiſque inſtructi fuerunt- 8. n lch. re lieet multi Iuriſperitorũ diſciplina morum eru- 8 genet diti fuerint, tamen pauci Philoſophorum Gels uilia didicerunt, ex iis præſertim quit Rpannu cognitionem rerum tranſtulerunt,& ip ag
abſtinens ſapientiæ ſtudio deditus, libros i dem de Legibus ſeripſit, ſed ag eam

DBRDICATORIA.
m ipſe nouam finxit accommodatas, ab aliis ve- uarn epus non probatas: eo quòd à moribus ea-
iuitat 10 8 communique vitæ conſuetudine abhorrerent. rufll,
cquidem facilius& maiori cũ delectatione, quæ
2 philoſophis de vita& moribus ſcripta ſunt iuris
udioſi cognoſcunt, quàm illi quæ à Iuriſperitis tra-
Auntur: quoniam illa morum informandorum præ- cepta in vniuerſo genere ſunt poſita, vnde iuris prin dgia& axiomata notionèſque proficiſcuntur, hæc Acauſas& controuerſias, ac hypotheſes ferè ag- ,& ad has ſingulas adaptata. Itaque multa ſulti in ſua arte propria habent, præſertim teptationes controuerſiarum quod attinet,
x recti& æqui diſpuratione oriuntur, quæ li- Ktquis eam philoſophandi rationem, quæ eſt de Mlclis& generali appellatione*s dicitur teneat, umen niſi quoque in Iuriſprude ntia ſit Verſatus, aſ Kaqui nequcat. Vt autem hæc doctrina, quæ virtu- is continet,& bene viuendi diſciplinam longe reſtat, tum latinè loquendi rationi, tum diſſeren- iſubtilitati: ſic& tertia hæc Iuriſprudentiæ pars, gur in legumi pſarum diſquiſitione iuſti& iniuſti, equi Kiniqui diſtinctione cernitur, prioribus dua- bas antecellit. Quare vt hunc locum de imitatio- ne egregiorum illorum iuris authorum conclu- dam: cos hodie Iuriſconſultos maximam ex illis
ſmilitudinem ducere cenſeo, qui in interpretando lure, cauſisque explicandis,& orationis purita-
em perſpicuitatémque,& facilem quandam ac ar- ufcioſam tractandi rationem,& æqui, bonique anem atque regulam adhibent. Neque enim om- nibus numeris perfectum cum exiſtimo iuriſpe- ritum, nifi cui omnium harum rerum inſit ſcien- tia. Sed quoniam pauci reperiuntur, qui hæc ſi- mul complectantur: ideo ſi in ſeparatis ſpectan- dum ſit, quo potiſsimum genere quis cognatio- ne ea veteribus illis antiſtibus iungatur, quædam er tribus his, Grammatica, Dialectica,& Iuriſ- conſultorum propria tractandi rationibus, poſtre- ma hæc,& præſtantiſsima& vtiliſsima eſt. Sic Kqul illa præditus eſt, iuris illos νσααρᷣρρρριινκο præcio pue exprimere videtur.. laque ad noſtram quæſtionem quod attinet, qui is duobus diuerſis& diſsidentibus interpretum bus, vel omnibus illis virtutibus, vel aliqui- buveteres illos, quàm maxime effingunt: illi habi- uea graduum ratione, quam poſui,& deligendi lunt& conſectandi. Quòd cùm ex iis notis, quas commemoraui& deſcripſi, non ſit difficile iuris ſudioſo diiudicare: malo id cuiuſque arbitrio per- mittere, quàm hic pluribus perſequi. Satis enim eſt huius regulæ generalia præcepta tradidiſſe: ipſius autem hypotheſis diſceptationem, cuiuſque iudicio relnquere, quanquam eaſdem notiones infrà ad Duatenum quoq́; noſtrum ſim accommodaturus. Atque hæc de priori nota& obſeruatione huius ge- nets interpretandi,& tractandi iuris eorum, quod mexcellentibus illis Iuris antiſtitibus perſpicitur,& delectu illorum, qui ſimilitudinem aliquam eorum imitando aſſecuti ſunt,& hactenus. lam verò quia nõ cuiuis in promptu eſt, ex frag- dentis illis qualis illa fuerit apud veteres interpre- undi ratio animaduertere,& cum ea ceu exempla- nquodam perfecto huius tẽporis interpretes com-
parare: reliqua eſt altera regula, vt inquitamus, quæ præcepta de interprerando, docendo, ac tractando iure, cùm apud alios probatos auctores, tum à Iaſti-
niano in ſua legiſlatione prodita ſint. Vtinam verò
liber ille Ciceronis de Iure ciuili in artem redi gen-
do extaret, quem à Gellio citari ſuprà indicaui. Ne-
que enim dubito, quin multa in eo ad hunc tracta- tum pertinentia diſſeruerit. Sed mirum non eſt,& illum,& alios multos præclaros Ciceronis libros in
1143
eandem incidiſſe calamitatem, quæ Iuris auctorum
ſcripta excepit. Quæ tamen eius illa de re ſenten- tia fucrtit, ex iſtis locis quos paulò antè ex lib. 1.& 2. de Orat.& ex Bruto ſiue de claris orat. retuli, ſatis apertè intelligi poteſt. Ita enim Ius ciuile, quod id temporis nondum artificiosè compoſitum erat, ar- te concludi poſſe ſtatuit, ſi in certa quædam gene- ra, eaque pauca cogeretur: deinde ea in ſpecies, ſiue membra, quæ complectuntur tribuerentur: tum quam quæque vim haberent definitione exprime- retur. Eandem rationem ſecutus eſt Iuſtinianus in
Iuris auctores in ſuis inſtitutiombus tenuiſſe, recte quidam exiſtimant. Iam verò ita tractandum ius omne Ciccr. in libro 2. de Orat. multis exemplis oſtendit, vt cauſæ perſonis certis& tem poribus de- finitæ ad vniuerſi generis vim& naturam referan- tur, ab hypotheſi ad theſin reuocentur. Neque enim
tradendis inſtitutionibus fuis, quam ipſos quoque
ex temporibus& perſonis, ſed ex genere quæſtionis
cauſa pendet. Nam& quæ infinita eſſe videntur, ge- neratim ſunt componenda,& quæ in vna cognitio- ne, naturave polita, in plurima diſpartita,& hinc in- de diſperſa ſunt ac diſsipata, iterum coniungenda,
&c âartificiosè ad ſuos quæque locos communes di-
gerenda, rurſüſque quæ mixta& confuſa ſeiungen- da,& in certa genera ſingula deſcribenda, eaque tum diuiſionibus commodis diſtribuenda, tum de-
finitionibus explananda. Et cum ferè omnes luris
partes vel generales ſint, generatim& infinitè con-
ceptæ, vel certas facti ſpecies contineant, certam- que perſonarum, temporum,& locorum notatio- nem: illæ cùm in generum vniuerſa diſpuratione conſiſtant, in partes reſoluendæ, eæque ſingulatim ſunt explicandæ, hæ autem à perſonis& tempori- bus ad communes rerum& generum ſummas ſunt aggregandæ& reuoluendæ. Ac de his ex Cic. præ- ceptis hactenus.
Reſtat vt videamus quem modum& rationem Iuſtinianus iuris à ſe compoſiti, quo hodic vtimur, interpretandi ac docendi præſcripſerit. Ac quidem edixit, ne quis alios commentarios legiſſationi ſuæ apponat, quam ⸗æçarira, vt ipſe dict. conſtit.1. §.vltimo. interpretatur, per indices& titulorum ſubtilitatem quædam admonitoria eius faciat,& aaàa interpretationem de lingua vna in a- liam, vt ex Latina in Græcam ſub eodem ordine, eademque conſequentia, ſub qua legum voces po- ſitæ ſunt transformationem, ſiue conuerſionem, vel
breuem aptamque expoſitionem, quæ non multò
pluribus verbis fiat, quàm legibus ipſis continentur.
Et ſanè ſi quod Iuſtinianus in iure à ſe edito præſti-
tum, non modo credidit, ſed ctiam prædicauit, re-
uera ita ſe haberet, vtiliſsima hæc ſua precepta,& ad
vnguem obſeruanda eſſent. Sicut enim ante multi-
tudinem librorum confuſum ius Romanum fuiſſe B 2
Confzit. 2. g. quod au- tem ¶ pri- mum. Constit. 2. Deo nobis. F. noſtram. Autenm. Constit.5. tata. C. hsc autem.
C—
“
—
————.————————— ſſſſ —————— ——————— 4 4 4— 2————————-——=———— ———äää———— ——————————“— ——— 8 5 —— 2 ſſſſ—— e— eeen ee raer eee-er————— ————————— 2 —— 8n————„— 2————————=— ——————————— 5 —* 4 8—— 5 8 K j— — oſſſſſſſſ be————— 2—— 1— 8 8——— — 8—— ——* 1 —
—
— —

1144 queritur, ſic, quę eſt ingeniorum humanorum auda- cia,& morum licentia, doctores& interpretes com- mentationibus& diſſenſionibus ſuis, hoc ius tam præclarè à ſe, ſua quidem opinione cõſtitutum, per- uerſuros eſſe verebatur, niſi id ſuis ſanctionibus prę- caueret. Semper enim id curæ fuit optimis quibuſ- que legumlatoribus, prudentiſsimis rerum publica- rum gubernatoribus, tum vt paucas, tum vt aper-
tas,& perſpicuas leges præſcriberent, quod cerne- rent diligentius cas obſeruari,& minus controuer- ſiarum parere. Itaque Solon, vt eſt apud Demoſthe- nem, ſingulas tantum de ſingulis negotiis leges, eaſ- que faciles& planas eſſe voluit, ne vulgi ſimplicita- ti temerè imponi poſſet, ſed omnibus æqua facultas eſſet, eas& legendi& perdiſcendi. Et Iſocrates cas leges optimas eſſe iudicauit, quæ& quàm pauciſsi- mas lites gignerent,& quamprimùm eas tollerent. Hinc in bene conſtitutis apud Græcos rebuſpubli- cis ſumma in ferendis nouis legibus cautio, cura& diligentia adhibebatur. Nam non mutationem mo-
dè carum periculoſam eſſe cenſebaut, ſed& multi- tudinem, ita vt cos, qui ſubinde condant& recon- dant leges, inſanire Herodotus duxerit. Quare ſtu- diosè proſpiciebant,& ne leges cumularentur,& ſi accidiſſet, vt ſylua illa circuncideretur, Vnde lulius quoque Cæſar, teſte Suetonio, conatus eſt Ius ciui- le Romanorum ad certum modum redigere, atque ex immenſa diffuſaq́ue legum copia optima quæ- ue& neceſſaria in pauciſsimos conferre libros.
um igitur luſtinianus hanc ſuam legiſlationem
veteri Iuriſprudentia tantò præſtantiorem& perfe- ctiorem eſſe duxerit: vt illam æris, hanc auri loco habeat, edque nec comparari inter ſe velit: propter- ca quòd multa in illa deſiderarentur, quæ ſingula- tim commemorat:in hac autem nihil contrarium, nihil ſimile, nihil redundans, nihil perturbatum in- ueniatur, ne ob multitudinem ſcriptorum idem ei accideret, quod priori eueniſſet, illi incommodo his ſuis conſtitutionibus occurrere voluit.
Verum ſi diligentius attenderimus, plurimùm & opinione ſua luſtinianum falſum& Tribonia- num, qui ei hoc ius omnibus partibus ablolutum eſſe perſuaſit, vehementer erraſſe cognoſcemus: præſertim ad quinquaginta Pandectarũ libros quod
attinet. Tantùm enim abeſt, vt eos Papiniani, Caij,
Vlpiani, Pauli,& æqualium Conſultorum monu- mentis anteponam: vt nec quidem cum iis confe- rendum exiſtimem. Quin tam maleè ex centoni- bus veterum luris auctorum ſunt conſarcinati, vt licet Pandectæ forraſsis dici poſsint, tamen Dige- ſtorum nomen mereri vix videantur. Etenim ex- cepta titulorum ⸗u᷑τν(quæ congruenter ad for- mam perpetui edicti,& imitationem Digeſtorum A luliano,& aliis ſcriptorum certo quodam ordi- ne coa Faaeutat eſt,)pauca artificiosè digeſta, apté- que di poſita,& ad ſua genera conuenienter ag- gregata, rurſuſque in ſpecies& membra diſtribu- ta,& ſingulis definitionibus explicata, ea ratione x& Lvia videre licet, quam& Cicero præſcripſit:& quam cum in Commentariis ſuis ad edictum, tum in Digeſtis veteres luris, auctores vſurpaſſe ex col- latione& coniunctione fragmentorum;, ex vno eo- démque libro, in varios titulos atque libros diſper- ſorum,& obleruata cuiuſque capitis inſeriptione
A
EPDIST OLA
tæ, hæc ſola ſcientia certis finibus ab his ſit circun- 4
Paulus& notat& improbat, propterea quod inpet, MMà petuum ſublata obligatio rel 1
ad ſuos libros ſingulorum coaptatione, quoqu modo animaduertere poſſumus. angua La⸗ lius ſit ex illa inter ſe capitum compoſitione 8 lorum& argumentorum, quæ quoque libro tae. runt, ſeriem atque continuationem, quàm t. nem tractandi principalia illa capita, ſiue quæſt d nes in ſingulis libris colligere. Quo magis üoſen dum eſt, ex tot Iuris auctorum Digeſtis, que lüli- nus, Alphenus, Celſus, Marcellus, Ceruidius Kenn la, Pomponius, VIpianus, Paulus, Martianus rel querunt, nullius non modò non totum opus, ſed nec vnum quidem librum integrum ad noſtram A ætatem perueniſſe. Ac tametſi iidem illi quinquæ. ginta libri luſtiniani mandato concinnati inſignem theſaurum luris, arque omnis generis preclara mul. ta contineant, atque ideo non immeritò Pandeca- rum nomen iis tribus fortaſſe poſsit, vt etiam qui dam ipſe gloriatur, optima quæque& vtilisima in eos contulerit: tamen non vt idem tractat, idcirco omnes diſputationes ac deciſiones in ſe habent le- gitimas, omnèmque boni& æqui doctrinam& di- ſciplinam complectuntur. Multo verò minus con- ceſſero, innumerabilia ab his compilatoribus in melius mutata,& multa in antiquis diſsidentia, a-b his diſtincta,& ſuis limitibus determinata& def- nita eſſe, ita vt cùm omnes reliquæ artes ſint inſini. n e, hæc ſol ruraiall ſcripta. Non hic referam, quàm multa, varia& nnn aipr,e leuia errata, atque vitia in horum quinquaginta li- brorum confectione doctiſsimi noſtræ ætatis luriſ. anl amtte conſulti notarint: id omnes queruntur, ita præciſa ne.tion eſſe illa ex Iuris auctoribus fragmenta, quæ in iis af müiber erant perſpicua, vt ſæpè ſit de ſententia diuinan- a m ixur
dum: præſertim deficientibus nos Juris auctoribus, 7m an m
vnde illa deprompta fuerunt. Nec verò, vt ferè in maasiulne
omnibus illis conſtitutionibus prædicat, quæ apud ſam qamierani
veteres pugnantia fuerunt, diſſoluit, atque concilia- li darcelln
umaye 1 drum dtol unemg
— Gndüxhe
4
uit, vt nulla antinomia in his libris ab co inuenia- us tur, qui ſubtili mente diuerſitatis rationes excuſſe- rit. Nam diſſentientes luris auctorum opiniones in q diuerſis capitibus cernuntur, quæ componi inter ſe nullo modo poſſunt, vt id his temporibus ab erur a
2 ·.„ 2*. 4 1 ditis Iuriſconſultis diligenter eſt demonſtratum.«„
Sic Celſus ⸗*,& Paulus b inter ſe ex diametro diſcre. 4,60 mn pant. Ille enim ſeruum legatum, ſi interim manu. 0n tn nculta
hic non poſſe ſtatuit, atque ideo Celſi ſententiam 2n—
miſſus ſit,& poſtea rurſus ſeruus factus peti poſſ 2
itui non poßit, itaa 44.1 Celſo patre& filio lulianus 4 diſſentit. llis enim eau2 placuit, quod ſeruo communi legatum erat, altero s dominorum omittente, ſiue repudiantc alteri non„7a 4* accreſcere, huic verò ad alterum totum pertinere.„a⁵ Erant enim diuerſarum ſcholarum. Illi Proculia um ni, hic Sabinianus, teſte Pomponio e. Nam idem i l; antè huius præceptor f lauolenus in ſimili ſpe. n cies ſtatuerat, qui Sabino ſucceſſerat. Plures huius 4 generis controuerſias inter Sabini& Proculi diſci· pulos ſuprà expoſui. Ita diuerſis poſitis iuris prin KIA cipiis Iulianus à putauit fructuario vindicandarum„ ſeruitutum ius eſſe, atque ideo opus nouum num, aerrü tiare poſſe argumento cæterorum, quibus vindica- ſuff⸗ ärke tio ſetuitutis datur Contraà Labeo, Nerua, Marceh as 1 ldn
lus, VIpianus“, exiſtimarunt fructuario ſemürutn au ——*†£—————— vin 1
—— —

DEDICATORIA.
dicationem non eſſe, atque ideo nouum opus huciare nõ poſſe. In hac quoque quæſtione, an fun- nunciar
lovendito,& in diem addicto vſucapio procedat,
— VIpia. non b: ſed adhibita diſtinctione in
vori mebro alſentitur, in poſteriori repugnat. Nam ! hoc non puram, vt illi, ſed conditionalem vendi-
m eſſe ſtatuit, idꝗque ex Pomponij ſententia, vt
ectati licet. Sed aperte Paulus detiã in hac po- doti parte, niſi melior conditio adferatur, puram in luliano cenſet eſſe emptionẽ,& idcirco reiecta auum, vt Põponij, vt Vlp. ſententiis Iuliani pro- ec verò diſertè Iuſtinia. vtrã in his diſſenſioni- luentiam potiorẽ ducat exponit. Itaq; iactare
teſt à ſe diſſenſiones illas ſublatas, præſertim ytranq; in Pandectas diuerſis locis contulerit.
Nverò luſtinia. multas quoq́; diſcrepantes iuris chorü opiniones in Inſtitutionibus, Codice, No- lilque decidit,& quid ſequendum eſſet, declara-
ut, vt in illis diſsidiis Proculianorũ& Sabiniano- uma me antè expoſitise, quemadmodum& con-
ouerſiam illam in diſtinctione prædiorum vrba- norum& ruſticorum inter Neratium& cæęteros lu-
„ ilconſultos definiuit f, cùm& Pomponius& VI b
4 Nanus:,& Vlpianus n qualitate, genere& vſu, non
wille loco diſcernat, vt exemplſa ex Cod.& No-
ds ucllis prætermittam, nihilominus in his libris Pan- dectarum, contraria illa capita congeſsit, quæ vel meos non redigere, vel in iis non ſine nota relin-
quere debuiſſet,
OQuate cùm non ſit eiuſmodi iuris Iuſtiniani au- 1 Foritate compoſiti conformatio& perfectio, cuiuſ- modi ille eſſe perhibet: idcirco præter æaoPτεα, breuia monita, ſiue titulorum argumenta& indi- cces rcrum,& uara expoſitionem, ſolidior,
berior,& illuſtrior eius in accidentibus partibus
iuterpretatio poſterioribus tẽporibus requiſita fuit.
llis quidem anteceſſoribus, qui in tribus illis Gym-
analis a luftiniano, vel apertis, vel confirmatis, tum
us hocrenouatum profeſsi ſunt, non fuit difficile
raceptis eius morem gerere. Nam& pro tali le-
aione illam habebant, qualis in conſtitutioni-
lue edictis illis non ſine magna tractatione de-
ditur,& ad tempora illa accommodata,& in fo-
ſüque quotidiano per ſe clara erat: etſi quæ
itas& difficultas ex fragmentis illis luriſ-
is in Pandectas relatis, propterea quòd ni-
mum conciſa& truncata eſſet, oriebatur: eius ex-
atatio ex ipſis auctoribus, vnde ſumpta erant pe- oterat.
1 nun ſcholi dium Germams Vvernherum dictum, qui pri-
s emptoris fiant, lulianus* Paulü omnino
mus regnante Lothario Pandectas in publico Bo- noniæ Gymnaſio interpretari cœpit, eiuſdemque xtatis alios, qui certatim ipſius inſtitutũ ſunt æmu- lati, præſcriptum Iuſtiniani tam accuratè obſeruaſ- ſc. Nam potiſsimum in ſummis gloſsiſque ſcriben- dis elaborarunt: quarum ille loco paratitlorum„hæ autem aæ‿ra zõas expoſitionis ſunt. In his refero Hugolinum, Bulgarum ‚Martinum, loannem Pi- leum, Rogerium, Aldericum, Azonem, atque alios eiuſdem ætatis viros bonos& in iuris doctrina eru-
ditos, qui Lothario„Conrado III. Friderico pri-
mo, ciſque filiis Henrico& Philippo imperanti-
bus floruerunt. Equidem horum ſimplicitatem in
luris interpretarione m ultò pluris facio, quàm pom-
pam& apparatum, ſuperioris noſtræque memoriæ doctorum ad inanem oſtentationem ſæpè compa- ratum. Eandem interpretandi rationem in Gallia Ciſalpina conſectatus eſt eadem ætate Placentinus, quem licet acerbè inſectatus ſit Accurſius, tamen
eius in vtroque illo genere non contemnenda ex-
tant,& ingenij& induſtriæ monumenta. Ex omni- bus autem iis, nullus in titulorum argumentis& ſummis explicandis, vberior& copioſior fuit Azo- ne, qui in iis etiam ſuperiorum æqualiùũmque ſuo- rum retulit ſententias: ita vt quibuſdam parati- tlorum fines tranſiſſe idearur, Hum qui idem no- tent in gloſsis Accurſij, quas eum adauxiſſe,& in- tra gloſſematum nomen limitẽſque non conſtitiſſe certum eſt. Sed vterque ſtudioſorum luris ſuorum temporum iuſtam fortaſſe rationem habuit. Quòd enim fragmenta ex Iuriſconſultis in quinquaginta illos Pandectarum libros redacta nimium eſſent mutilata, nec amplius ſcripta illa, ex quibus excer- pta ſunt in manibus verſarentur, totaque illa Iuſti- niani legiſſatio, ante multas ætates in deſuerudi- nem abiiſſet, clarius interpretationis lumen, quàm quod gloſſæ illæ ſuperiorum doctorum præſtiterant ei adiungendum fuit. Primus igitur Accurſius ad- mirabili diligentia, incredibili labore, excellenti in- genio, quæ ſuperiores ad diuerſa loca, quibus inter- pretatione opus eſſe putabant, gloſſemata paſsim& ſeorſim compoſuerant, collegit, iiſq́ue ſua addidit, & cùm ad vniuerſum ius congeſsit, tum ad ſingulas ferè leges applicuit. Nec ipſas modo leges,& quæ inter ſe vel ſimilia, vel pugnãtia ſibi eſſe viderentur annotauit: ſed& diſſentientes priorum interpretum opiniones ſuis locis retulit,& collatione earundem facta ſuam quoque ſubiecit. Ac cum nec ſic qui- dem ſatisfieret Iuris ſtudioſis, qui eum inſecuti ſunt, velut ducem& auctorem intuentes, non tam ipſas leges ſibi explieandas, quàm eσςαναν hIeparatim ab illis edita, cùm ab Accurſio in vnum quaſi corpus contracta, perpendenda propoſuerunt. Itaque lucu- lentiores expoſitiones& enarrationes ediderunt, in quibus mediam viam inter eos qui ætate maiores, quique minores erant, ſunt ſecuti, cùm& gloſla- rum modum excederent,& ſibi à Commentario- rum magnitudinc temperarent. Ex hoc numero ſunt lacobus Balduinus, Odoffredus, Franciſcus Accurſij filius,& Iacobus Beluiſius, lacobus de Arena, Dynus, lacobus,& Bartholomæus Bu- trigarij, Nicolaus Neapolitanus,& Mutineniis, & Matarellus, Martinus Silimannus,& Fanenſis, Lambertus Ramponus, Ricardus Malumbra, Rai-
B 3
1145
3 3* dn —— DDI8h8Z8Z—ſs8—ö—ͤſͤhöhͤoͤhͤhͤhnnn
———————-——
— 8 8. 1 -- 8 ——„.——.— r““—“
——————

1146
nerius Fé roliuienſis, Cynus, Oldradus, Frideri- cus Perrucius Senenſis, Iacobus de Rauena, Blaua- ſius, Petrus de Bella Pertica, loannes Faber, Guliel- mus Cuneus,& eorundẽ æquales, qui omnes annis Bartolo præſtiterunt. Nec tamen hi omnes vnum idemque tenuerunt inſtitutum, ſed alij preſsiores, alij vberiores fuerunt. Eadẽ ætas tulit Signorolum Homodeium, cuius reſponſa extant, in quibus nul- lis aliis, atque legum authoritatibus& teſtimoniis vtitur. Tum fuit Bartolus, qui licet in commẽtariis faciendis, cùm iam apertè contra luſtiniani edicta ſctiberentur, illis liberior fuerit, tamẽ ad eam licen- tiam& temporum illorum conditione,& audito- rum deſiderio adductum ſtatuo. Id verò recitatio- nibus ſuis, atque ſeriptis nominis authoritatiſque
comparauit, vt hactenus primus illi locus inter lu-
ris interpretes tributus fuerit. Et ſanè ſua laude non eſt fraudandus, cùm ob alias ingenij dotes; tuùm quod cùm ſe ad exercitationem iuris,& iudicia ma turè retuliſſet, ius à ſe in ſcholis explicatũ ad vſum fori iudiciorũmque traducere ſtuduerit. Excuſari eadem ratione poſſunt,& Bartoli æquales,& qui ei ætate proximi fuerunt, vt Franciſcus Tigrinus, Al- bericus Roſatius, Baldus,& Angelus fratres, RKi- chardus,& Bartholomeus Saliceti, Benedictus Plõ- binus& ſimiles, quamuis indies, fœcundior fuerit Iuris interpretatio& ſcribendi cupiditate,& multi- tudo& magnitudo commentariorum creuerit. Ne- que enim his ſatis fuit de ipſis legibus,& de gloſſe- matis, cùm anteriorum, tum Accurſij diſputare, ſed & anteceſſorum ſuorum ſententias referre,& quid ſibi de iis videretur, explanare. His ſucceſſerunt Chriſtophorus Caſtillionæus, vterq; Raphael Ful-
oſius& Cumanus, Ioannes Imolenſis, Paulus Ca- ſtrenſis, Ludouicus Romanus, Chriſtophorus Por- tius, Florianus, Martinus Laudenſis, Guido Papæ, Angelus Aretinus, lacobus Puteus& alij nonnulli, qui in commentando& ſcribendo non minus ſibi, atque illis contra Iuſtiniani præcepta licere arbitra- ti ſunt. Pleriſque verò ex hoc ordine veniam dan- dam exiſtimo. Nam tres primi cùm magno ſtudio atque diligemia in ipſas leges cognoſcendas incu- buiſſent,& plurimum ingenio valerent, acrique iu- dicio præditi eſſent,& opiones anteceſſorũ ſuorum per manus quaſi traditas, minus cum ipſius iuris lu-
ſtinianei doctrina conſentire intellexiſſent, veram
legum ſententiam aſſerere,& receptas interpreta- tiones impugnare,& confutare non verebantur. Ita- que licet pro ſingularibus ab iis ſunt habiti, qui prę- iudicata opinione authoritates potius, quam ratio- nis momenta ſequuntur: tamen ſæpè rectius multa in iure explicarũt, quàm illi quorum dogmata ma- iori multorum hominum plauſu ſunt approbata. Quocirca noſtris temporibus Iuriſconſult. doctiſsi- mi Alciatus Mudeus, hic Duarenus noſter, Iacobus Cuiacius, atque alij recentiores in multis quæſtio- nibus, horum ſententiam olim à pleriſq; reiectam, ea opinione quæ pro communi habita eſt, impro- bata, ſunt amplexi. lam& genus dicendi facilè atq; perſpicuum, quo Paulus Caſtren. in comment ſuis vſus eſt,& in commemoranqdis integris capitibus Ludouici Romani memoria, quàm Acneas Siluius prædicat, argumẽto ſunt, eos in ipſo iure perdiſcen- do grauiter verſatos eſſe. Multo verò minus ſe intra
nus, Bartholo. Cæpola, Alexander Imolenſis ..* 2„ enſi— Philippus, Corneus, Marianus Socinus,& E
EPISTOLA
4 2. 41 4:. leges, metaſque illas à luſtiniano preſixas continu runt, qui his poſteriores fuerunt, Franciſcus e6
Areti⸗ „Pettus Currius maiores, loannes Maria, Rimina eos immoderata peccandi aduerſus iſtasI conſtitutiones, licentia ctiam ſuperarunt, quia, illi ſuccreuerunt, Bartholomæus Socin e We . Crotus, laſon Maynus, Philippus Decius ncaun à S. Georgio, loannes Igneus, multique aij nohns
ldus. At
4
rum quoque temporum doctores corundem ve. giis in interpretando iure inſiſtentes, quorum pleti 1
tãciſcus
uſtiniat
aue ingenri 11e e ſe que ingentia cdiderunt volumina. Cum enim h
interpretum multitudo, ſic& opinionum diſpura tionumque ſylua, præter modum creſceret atq
ſolerent„inde factum eſt, vt immenſos ſctipleria commentarios. Hoc verd tractandi Jutis gehere vtrum obſcuris in Pandectis, aliiſque iurislu dira⸗ ni mandato collecti locis lucem attulerintanlucu, lentis tenebras obduxerint: facilè erit ei ſtatuete aui regulas illas à me propoſitas in iudi cando ſpeGtate rit. Etſi verè quo poſtremi i intetpretes retboſo-
res& redundantiores in ſcribendo fuerunt: eò lon- „.. 4 1 3* 9 10l gius à lege modõq; interpretandi, in Iuſtiniani edi. ctis præſcripto receſſerunt, tamen& his ignoſcen.
dum eſſe ducoiſi modo in ipſis quoque legibus ex.
plicandis, operam, ſtudiuùmque poſuerunt. Vt enim
ſuperuacanea multa& manca, ac murila, vt etiam . 8. 2. multa à propoſito aliena coaceruarint, vt in inter-
pretũ opinionibus recitandis,& excutiendis nimis
longi fuerint, nihilominus tamen hæc& propter exempla priorum,& inueteratum hunc morem iis
condonanda reor, ſi modò ipſa quoque iuris capita b
contemplati fuerunt,& eodem reliqua omnia velu- ti ad ſcopum direxerunt. Sinautem vel legibus ipbs neglectis ac relictis, aut verbis mentéque carum vix per tranſennam inſpectis omne ſtudium atquetem.
conſumpſerunt, nec venia, nec excuſatione hos dir:
gnos arbitror. Neque enim ſolum huiuſmodi inter-
pretum diſputationes peruerſæ, ſed& pernicioſe ſunt iuris ſtudioſis, quæ eos ab ipſius iuris cetti& finiti cognitione, tanquàm à veris fontibus,& ſeda- to quaſi amne ad vaſtum inanium concertationum & incertarum opinionum, infinitarümque atgutis- rum& verſutiarum mare abducuntꝗ. Ex hac Iuriſconſultorum, qui ſibi ius lultinia-
neum in lucem reuocatum, tractandum ac inter- pretandum ſumpſerunt, enumeratione,& cumeiũbe dem edictis de illa re promulgatis collatione per⸗ ſpici poteſt, primæ ætatis interpretes cis obtempe rare conatos eſſe: qui autem eis ſucceſſerunt, vel vſu exigente, vel ſtudioſis efflagitantibus ea inſuper ha- buiſſe,& gloſſarum atque ara ²εa interpreta- tionis fines egreſſos eſſe: vberiuſque atque plenlus ius id explicaſſe, vtilemque adhuc eam operam lu⸗ riſptudentiæ fuiſſe. At tertiæ, quartæ& huius noſtte xtatis doctores communem illum morem ſectates temporis progreſſu ac indies magis atque maglsa ſanctionibus illis ſe remouiſſe, atque tandem non ſoluͤm ſupinè& edicta Iuſtiniani,& pœnas in lis
conſtitutas neglexiſſe, verùm etiam audactet con- temptt 6,
8
omnium ſententias referre, ſuiſque libris complegi
am gel
johene
ps i. am nor pus, in recenſendis, diſquirendis, confirmandis, te. i
pellendis, præcedentium interpretum opimonibus
aldint
albenr
äatdo ar aaan an, ütxgrre

PDEDICATORIA
ſile, non ſine magno luriſprudentiæ damno. remp im poſtpoſitoi pſius Iuſtinianæ legiſlatio- Cüm omne ferè tempus in doctoribus conte- S daucto interpretum numero, multiplicata Plerule fta cumulatis opinionibus plures& gran- un 3 gitati commentarij, qui fœcundiores extu- — attus. atque rurſus feraciores ediderunt fœ- Inn alij atque alij ſuccreuerũt, donec eò pro- leſt vr nullus, nec modus, nec finis ſcribendi ure fuerit. Quare tam ingens& immenſa turba dluminũ huius generis extat, vt nullo modo cum norũ copia, que Iuſtiniani tẽporibus extitit, vel dine vel magnitudine cõferri poſsit. Quòd vetus ius Romanorum“ab illorũ variorum entariorũ copiam confuſum atq; perrurbatũ
ut luſtinianus queritur, multò magis id de lu- mmanea legiſlatione ſtatuendũ erit, præſertim cum 3 doctorum noſtrorum opera libros illos& nu- ero& granditate multum exuperent: puritate au- iem& perſpicuitate orationis,& rerum ipſarum nadatione, atque boni æquique diſputatione longe
ünt inferiora. Ergo innumerabili& infinita hac vi
volumihum à noltris doctoribus diuulgatorum, nõ modd oppreſſa, ſed& penitus obruta fuiſſet, niſi Dei munere& conceſſu perinde vt alia omnia ferè hu- maniota ſtudia ex inueterata barbarie, paulatim emerſerunt, ſic& vera Iuriſprudentia reſpirare,& ſe erigere cœpiſſet. Nam cum refloreſcentibus literis, non modò ipſum ius Iuſtinianeum diligentius ſtu- dioſ in manibus haberent, ſed& alia quedam velu-
tiex parietinis fragmẽta nacti eſſent,& plura indies
Romanæ in omni genere diſciplinæ vetuſti moris hiſtoriarümque& antiquitatis monumenta prodi- rent, eaque illi ſtudioſius& diligẽtius colerent, ad-
inuétiſque illis inſtructi fœlicius in iuris ſtudiis ver-
larentur, eiuſque cognitionem aſſecuti, quàm longè interpretes illi poſteriorum ætatum, tum à veterum luriſprudentum more, tum à luſtiniani edictis di- Kcesiſlent, intelligerent: quoad conſequi induſtria, ingeniöque potuerunt, ctiam atque etiã enixi ſunt: tcotruptum illud interpretandi genus animaduer- lone rectæ& ſincerę rationis, qua in comment. ſcri- dis, ipſi iuris auctores vſi fuiſſent, corrigerent,& andem præceptorum à luſtiniano, hac de re tra- rum accõmodatione emendarent. Neque enim hluprà indicaui, ſola Iuſtiniani præſcriptio& famula in hoc genere, tum propter ipſius legiſla- lionis imperfectionem, tum propter intermiſſum eiuſdem per multa ſecula,& in ſcholis,& in iudiciis Num, tü propter receptam proximis ætatibus con- trariam interpretandi conſuetudinem teneri potuit. laque non modò à multis, hac noſtra memoria, qui b inculta illa& ſalebroſa proximorum ætatũ via, lutis ſtudioſos in amœnum illud,& pulchrum iter eterum luriſconſult. reuocare voluerunt paratitla, hattitiones methodicæ à*αν νιη manualia,& eiuſ- dem argumenti ſimilia, à nonnullis etiam breuia quxdam ſcholia& annotationes: quas inſtar xara rhaexpoſitionis habuerunt conſcri pta fuerunt, in ubus alij allis longè antecellunt, ſed& commen- urjad varias Iuris partes facti, quorum licet ma-
alt inter ſe differentia:tamen quoſdam puro nõ
3*....„. nodum diſsimiles iis eſſe: quos ad edicta, aliaſq; lüs hartes primi nominis, iuris auctores compo-
nem commiiſerint, cum is com mẽtarios legiſlatio- ni ſuæ adiicere penitus prohibuerit:tamen tantuùm abeſt, vt vllius pœnæ nedum grauis illius à Iuſti- niano ſancitæ reos putem. Siquidem cauſis quibus ad vetandum hoc genus librorum Iuſtinianus in- ductus eſt, in his locus non eſt: cum perſpicuum ſit, nihil inde incõmodi legiſlationi ſuæ: ſed multum potius commodi acceſsiſſe. Quod enim nec id cõ- pilatores in iure illo concinnando præſtiterunt, quod ſibi perſuaſum habebant: quod idem diu in tenebris obſoleuerit:quod reſtitutum, poſteà tum 4 librariis deprauatum„tum longis illis immenſiſ- due commentariis conturbatum fuerit, nudæ illæ à Iuſtiniano conceſſæ cxpoſitiones non ſufficiebãt: ſed luculentioribus interpretationibus quibus re- dintegraretur opus fuit. Quid quod rationes etiam reddendæ erant, quamobrem& verus ille rectuſ- que mos: iam prorſus obliteratus renouandus& peruulgatus reiiciendus fuerit? Itaque præſcri ptum illud Iuſtiniani coniungendum fuit cum norma il. la ſiue regula de obſeruatione& imitatione opti- mi illius generis interpretandi& commẽtariorum: quod in veteribus illis probatiſsimis Iuris auctori-
bus deprehenditur,& ca moderatio adhibenda, vt
in paratitlis aliiſq́; permiſsis expoſitionibus, quod
ad eius fieri poteſt, accurate edicta cius obſeruen-
tur, in iis verò quæ veruit: in vberioribus interpre- tationibus& commentariis, qui ad exempla pri- ſcorum Iuriſconſult. ſunt conformandi ‚vetita cius neceſſaria potius de cauſa neglecta, quàm temerè ſpreta eſſe videantur. Vt igitur in interpretando& ſcribendo, ſic& in diiudicando: vtriuſque regulæ ſimul ratio habenda eſt. Etſi enim non ſolùm iam inde à reuocato iure Iuſtinianco conſeruata tem- porum ſerie, ſucceſsiones& differẽétias enumeraui, ſed& ſingulas ætates: cum illis Iuſtiniani præceptis contuli& examinaui, tamen in diſcernendis inter- pretum ſcriptis, non ea ſolùm attendenda ſunt, ſed priori illi regulæ, vt præſtantiori adiungenda. Nam ſi ad vtramque regulam coniunctim doctorum in- terpretationes exegerimus, non obſcurè cognoſce- mus, qui ex iis rectum atque verum, qui contra cor- ruptum& deprauatum interpretandi genus vfur- pent. Et cum in vtroque varis ſint diſsimilitudines, & multiplicia diſcrimina, animaduertere licebit, qui inter laudabiles primum locum mereantur, qui in ſecundis, tertiis atque poſtremis conſiſtant. Per- pauci enim poſt culta illa ſecula perfecti Iuriſcõſul- ti laudem ſunt conſecuti. Qui autem quibus præ- ſtent ex gradibus illis quos ſuprà expoſui: cùm de
priori regula egi, perſpici poteſt. Rurſüſque tum ex
illa commemoratione variorum, quaſi graduum& ætatum interpretum, tum ex contrariorum diſcipli- na ei conſtabit, qui aliis magis, aliis minus ſunt vi- tioſi:vvt enim maior horum eſt caterua, ſic& plura genera, multipliciores varietates& differentiæ. Alij enim dum faciles& breues ſtudioſique eius ſimpli- citatis, quæ in Vlpiani ſimiliũmque auctorum com-
mentariis elucet, videri volunt, ea quæ difficilia, ab-
dita,& rerruſa ſunt prætereunt& tranſiliunt. Alij contra dum ſimplicitatem illam deſpiciunt, ex acu-
mine ingenij& ſubtilitate, in tractatione reconditæ
materiæ, inuolutarümque quæſtionum popularem 4
1147
ſuerũt. Ac licet hi quoque Jpſt in luſtiniani ſanctio-
— ⏑———— öö
„———————————— —————ä——* 8 2 1 2 Peehrhtssheheneehet Pasan erun 2.——— ò2Iꝰ31Wn1nſſſſſrrrrrrr————————.——
——-——

1148 b ſibi laudem aucupantur, multa inutiliter& confusè & verbosè in vtranque partem diſputando ſeipſos implicant,& quæ explanare debebant, obſcurant. Alij verò immemores ſui inſtituti, ius quod inter-
retandum erat, vix attingentes, aut ſi id ſibi tracta- re propoſuerãt, protinus ab co diſcedentes, omnem operam, ſtudium atque tempus in referendis atque
diſcutiendis interpretum opinionibus impendunt.
Sed quorſum illa exempla quæ infinita ſunt com-
memoro?: L Huius autem diſputationis ſumma capuũtque eſt,
vt cuiuſque recitationes& lucubrationes cum nor-
mis illis maximè congruerint, ſic potiſsimum eſſe
robandas, contraque maximè omnium improban- das, quæ ab illis longiſsime abfuerint. Cůùm ergo quod optimum& pręſtantiſsimum eſt, idem impri- mis ſit deligendum: nemo eſt quin ex his intelligat, quos interpretes poriſsimum conſectari& peruolu- tare debeat- In hos igitur ſi tantùm temporis atque
ſtudij contulerit, quantum ad eos nõ modò cognoſ-
cendos, ſed& imitandos ſatis fuerit, ſimul vt peni- tus eos perdidicit,& ſic iudicium ſuum cõfirmarit: iam alios quoque libros, qui cum iis regulis minus conuenerint, legere ei licebit. Vt enim apes ex om-
nis generis floribus& herbis, ſi quid eſt boni ſucci
exugunt, ſic luris ſtudioſi, iudicandi facultate predi- ti, ex quibuſuis interpretum ſcriptis, optima queque carpere,& colligere poſſunt, quod& olim Lucre- tius ſe facere prodidit: b
Floriferis vt apes in ſaltibus omnia libant,
omnia nos itidem depaſcimur aurea dicta.
Idem ſtudij ſibi exemplo Lucretij propoſitum fuiſſe Duarenus noſter diſerte in his ſuis operibus indicat. Vnde& verſus illos ſæpe in ore habebat. Sic ex doctorum hominũ monumentis accepimus, tum Vergilium ex Ennij veluti ſtercoribus aurum, tum Horatium ex luto Pacuuij gemmas conquiſi- uiſſe. Atque hæc eorum permitto arbitrio, qui ſola iuris cognitione& doctrina delectati, forum& iu-
dicia non ſpectant, vtrum iſtis operæ& temporis, quid tribuere velint. Sed cum Iuriſprudentiæ opus ſit in agendo, vtrum in eorum quoque, qui ad exer- citationem, vſumꝗque forenſem ſe volunt conferre (quòd præcipus iis qui ſe iuris ſtudio dederunt pro- poſitum eſſe& debet& ſolet)facultate omnino po- ſitum ſit: animum ad interpretum illorũ lectionem applicare, vel non adiungere, equidem(prout nunc iudicia ſunt conſtituta)vehemẽter dubito. Etſi enim leges diſcimus, non vt in ſola earum cognitione ac- quieſcamus tantùm, ſed vt iis in curia, tribunalibus, & foro vtamur, atque hæc ita inter ſe cohæreant, vt alterum ex altero pendeat, eædemque illæ regulę in exercitatione iuris valere debeant, quæ in interpre- tatione obſeruantur,(quod Iuſtinia. tum in eandem pœnam falſi velit eos incurrere, qui aliam legem ſi- ue auctoritatem, quàm ex his libris in iudicio cita-
rit, cui obnoxij ſunt, qui contra eiuſdem præſcri-
ptum commentarios faciunt, tum Pandectas ſuas compoluerit, non modo ex commentariis& inter- pretationibus ad leges, edicta, ſenatuſconſulta, aliſ- que eius generis, ſed etiam quæſtionum cum alia- rum, tum publicè tractatarum, reſponſorum, epiſto-
larum, actionum, publicorum, reliquorümque iudi-
ciorum, pro tribunalium ſententiarũ, cogmtionum,
EPILSIOI.A
decretorum, appellationum libris ex ipſis audito- riis, iudiciis& foro manãtibus, ad quorum exem d meritò etiam in exercitatione iuris animi noſtri 8 rigendi eſſent:)tamen quia non modo veterum 1u.
diciorum ordo prorſus eſt commutatus& inuerſus 2
ſed nec ea quidem ratio, quæ à luſtiniano tradita eiuſque imperio in vſu fuit, ſeruata, ſed noua n. dam forma noſtris temporibus paſsim iuxta 6 1 rioris memoriæ doctorum ſententiam efcta K
rè ad præſcriptum Pontificiorum Decretalium i expreſſa, valde vereor, ne quis his hominum mori bus& hoc iudiciorum ſtatu, etiamſi in iure luftini- neo, optimòque interpretum genere, multũ diũque ſit verſatus, munus vaneſquc vel iudicis vel aduo.
cati, cauſarùmque patroni ſine illorum interpretom
vulgò receptorum cognitione tueri poßsit. Quare propter inueteratum licet deprauatum iudiciotum morem luris ſtudioſis poſtquam ſibi ex vera& ſin.
cera Iuriſprudentia iudicium compararunt, etiam
illi interpretes cognoſcendi ſunt, quorum magnus
hodie eſt in iudicio vſus, quantumuis ſcriptatorum
ad notas illas reuocata ab iiſdem diſcrepent. Ppræ- terquàm enim quòd nonnullas difficiles queſtiones ex ipſius iuris penetralibus deſumptas, acutè& inge niosè explanarint: multas etiam ſpecies atque hy- potheſes, de quibus nihil ſingulatim in legiſlatione Iuſtinianea proditum eſt, non imprudenter defini- uerunt: multas leges municipales, variòſque popu- lorum& ciuitatum mores libris ſuis complexi& interpretati ſunt. Quid quòd multa corum placita & dogmata,& in iudiciis recepta, quòdque inter. pretationibus eorum tanta ſit auctoritas tributa, vt inſtar legis habeantur: quòd in iure dubio opiniones eorum, plurium conſenſu approbare, nõ rarò vetio- ribus,& cum legibus conſe entientibus ſententiis,& expoſitionibus in magnis cõtrouerſiis à maioripar- te anteferantur, non quòd id quod verius cognoue- ris, non ſit amplectendum, tenendum,& ſequẽdum: ſed quòd non perinde aliis vel ita videatur, vel ſidẽ facere, ſiue perſuadere poſsis, qui quominus in con. trariam ſententiam diſcedant, prohiberi nõ poſſumr.
Neque enim vt in ſcholis germana Iuriſprudentia diguitati ſuæ eſt reſtituta, ſic& in iudiciis& curiis priſtino nitori reddita. Quare tam diu conceden-
dum aliquid temporum iniuriæ, hominum mori-
bus, iudiciorum conditioni, donec Dcus Opt. Max. pro ſua erga genus humanum clementia magiſtra tibus in mentem dederit, vt vitiis corrupti udicio- rum ſtatus exploratis in emendationem eorũ, omnl cura omnique animi cogitatione incumbant Ac mihi quidem ea de re diu multũmque in hac ſam mi huius tribunalis lucc cogitanti, nulla melior ra- tio eius corrigendi, in mentem venit, quàm ſi aut veteris lIuris à Iuſtianci coniunctis antiquis cuiuſq; entis de eodem genere, cum æquitate congruenn- Pen egiden municipalibus priſtina ſimplicitas reſti⸗ tuatur, aut ſi id fieri his noſtris moribus non poßiit, tamen ad illam formam, quàm proxime iudicio rum ritus, vſusq́ue forenſis reuocetur, codem inſti- tuto, quod C. Iulio Cæſari& Iuſtiniano propoſitum fuit, vt legum multitudine conciſa, ex infimto fini⸗
tum, ex confuſo concinnum, ex incerto certum; ex
obſcuro perſpicuum redderent. Horum alterum i
fiat, nõ modò perſuaſum habeo, ſed ex multis iuſtis argumen

DEDICATOKIA
& veroſimilibus rationibus, quaſi pro
d ſtatuo,nec immortales, innumerabiléſque li- cetto cinexplicabiles controuerſias ſtrophiſque& Ea iropkis fallacium hominum maximè callido- 4
4 umentis
at 1. linon habituros. Vnde enim illæ artes protelan- ca—
qurum litium, exceptionum& dilationum remoræ lis poſttemis ſeculis,& inuentæ& coaceruatæ ſum: Huute niſi harum verſutiarum radix præcidatur, eandum eſt, ne hæc Iuriſprudentia practica, vsùſ-
* G. 3
litigatorum detrimento in meram conuer-
unbphiſticam, præſertim cum videamus mul-
bdic hac vere philoſophię profeſsione abuten- lanctiſsimam diſciplinam pecuniæ cupidita- 1 olluentes, maiorem rationem quęſtus, quàm ho- ekatispriuatorum com modorum, quam commu- ubvtllitatis habere. Hi enim, vt magnas opes ex mi Krorum clientum ſudore& ſanguine conſequan- uun procliuiores ſunt ad lites protrahendas, quàm fi-
niendas, cautelarum verſutarum,& artium aucu-
iorümquc forenſium ſtudioſiores. uàm iuſtitiæ zquique& boni. ltaque qui ita ſunt 2 ecti, quando- quidem contra boni viri officium faciunt, veterato- res litium concinnatores, rabulæ, moratores, ſophi- ſm non iuſtitiæ ſacerdotes, æquitartis, patroni Iuris velprudentes, vel conſulti, quia iidem viri boni ſo- cietatis humanę, cupidi reipub. ſtudioſi,& commu-
nis tranquillitatis, ac quictis, ſocietatis humanæx
mantes ſint neceſſe eſt. Sed quorſum me cogitatio e moribus noſtrorum pragmaticorum prouexit? Vigitur ad inſtitutum noſtrum redeam, quo in nu- mero Duareni noſtri ſcripta ſint ducenda, ex iiſdem ills formulis ſatis apertè perſpici poteſt. Nam quia
rotemporum horum ratione, lucc Iuſtinianæ le-
gllatioui opus eſſe intelligebat: maiorem operam u commentariis ſuis dedit: vt priorem regulam bleruarct, veterum iuris authorum ſimilitudinem imitatione aſſequeretur, quàm vt Iuſtiniani præſcri-
o pateret. Itaque corum& perſpicuitatem& ſim- latatem& facilitatem, ordinemque& rationem
netum tractatione,& in boni atque æqui diſputa-
hr
ronorum,& vafrorum cauſidicorum intri-
aorenſis, cum maximo& rerum publicarum
ctationis,& præſtantia iudicij fuperauit. b
Ad vos auté PHILIPPE&ANTONI Gei.
deri, hunc ſecundum Tomum mittere,& in nomi- ne veſtro multis de cauſis diuulgare volui. Primùm
quòd eos in luris ciuilis ſtudiis progreſſus feceritis,
vt& quas res& diſputationes in hac Præfatione tractaui,& quæ his Commentariis difficilium quæ- ſtionum& reconditorum in obſcuris Iuris capiri- bus ſenſorum expoſitiones continentur, de iis opti- mè iudicare poſsitis. Nam& vtriuſq; generis inter- pretes in Italia& Gallia, multum diũque audiuiſtis: & quàm magna cùæm ingenij, diligentię& induſtrię laude iuris cognitionem comparaltis: ad præclaiæ Reipublicæ veſtræ vſum, multos iam annos contu- liſtis. Itaque non ſolùm intelli gitis, quod optimum luris in Gymnaſiis ſit interpretandi genus: verum etiam quæ commodiſsima eiuſdem in curiis& iu- diciis exercendi,& tractandi ratio perſpicitis. De- inde vt in veſtram notitiam clariſsimi& genere,& eruditione,& virtute equitis, Liuonij, Renaldi, Szoyenſis ſummi,& mei& veſtri amici opera veni: quantum inſigni& doctrinæ,& inſtitutioni Franc. Duareni primarij, d temporis in Academia Bituri-
cenſi anteceſſoris noſtri tribueritis,& quàm ſedu- lam operam cius ſcholis& recitationibus dederitis
memoria teneo. Ea præterea me iſthic beneuolen- tia complexi eſtis, vt non modò amicitia mihi vo- biſcum fuerit, ſed& magnus vſus, frequẽnſque ſtu- diorum communicatio. Nec dubito, quin tu Anto- ni diſputationum cõgreſſuùmque noſtrorum, quos ſingulis ſeptimanis de rebus in iure controuerſis non exiguo cum fructu habuimus, memineris. Ad hæc tantis ornamentis,& externorum commodo- rum,& animi bonorum præditi, talique in ampliſsi- ma ciuitate veſtra, loco atque honoris(tu Philippe præſertim) conſtituti eſtis, vt ex dignitate veſtra non parum& huic meæ diſquiſitioni,& operum Dua- reni commendationi momtẽti ſit acceſſurum. Quo- circa tum noſtram& erga anteceſſorem noſtrum memoriam, tum ſtudiorum inter nos coniunctionis
veſtræq́ue erga me humanitatis recordationẽ, tum
amoris in vos mei conſtantiam, ammique in- ductionem, quo potui literarum genere ceeſtificari volui. Valete. Spiræ SCalend. Septemb. an-
no Dominni.
157 5. ERANC
1149
ſuis& genere,& ſermonis puritate,& artificio tra-
—— 8ö8ſſſſſſſſſ. 4

6(ditum differre à mutuo, vt genus à ſpecie. l.2.§. creditum. ff. co. Is cee. AIu
A ditor dicitur, cui ex quacunque cauſa aliquid debetur. l. creditores. ff
de verb. ſignifi.vnde prætor ſub tit. de rebus credi edixerat de ſingulis contractibus, de ir
commodato, de pignore,& aliis. In edicto quod à Saluio luliano propoſitũ eſt, quod ag
interpretatur Vlpianus fub tit. de rebus credi. collocata erant quæcunque ad ſingu- 1
A 659 95 h⸗
. 4 a — K8— F e 2 b 4 1 8 4 3„ ☛ N.—— 1 1 A 4½—— Wein 4 4, aüle 44——2 X R—— IVRISCONS. IN LIB. 1111. CODICIS b V b e. b b clim ET TERTIAM PARTEM DIGESTORVM* COMMENTARII. ai b 1 o E Ak E 4 79. ——— 1C liber quartus res creditas continet, ſicut& tertia pars Digeſto. urna 2'rum queæ ita inſcribitur, De rebus creditis. Igitur hic liber ad omnes ſ e contractus quibus nos alienam fidem ſequimur, pertinet. ld em his 3 8 K—credere eſt, vt docet VIpianus in J.. ff. de rebus cred. vnde diciturcre- inun
los contractus pertinent: hodie autem ſinguli contractus ſingulos habent tractatus. antero Et Vlpianus in lr]oquitur de compoſitione edicti prætorij, ſub eodem tit. de rebus nhe 3. mrorun.
cred. collocatum fuerat etiam à prętore edictum de iureiurando, quod nunc interpre- du taturi ſumus.luſiurandum enim ad res creditas maximè pertinet: nam cum quis de- a
fert alteri iuſiurandum, eum conſtituit quodammodo iudicem& teſtem in ſuacau- linſin
ſa,& tunc maximè cius fidem ſequitur. l.vlt. de fideicom.& L. ff. quarum rerum adtio inn
non det. Imprimis igitur de iureiurando dicendum eſt,& ea pars edicti prætorij inter- 5
pretanda eſt quæ ad iuſiurandum pertinet. r
. em W
L 1 B. XII. PANDECTA RVM, harll
DE IVREIVRKANDO. 1es Aun
b ͤͤ 2e dir guda
LSAaid ſit Iuſiurandum. 1623 mentum eſſe. Multi loci occurrunt quibus iuſiu euxam
4ℳℳ2— eſt deuouere,& ſacrare: quia aliquid ineſt facri Hoc le d .ccro lib.z. Offic.ait, autem iuſiurandum variis ex cauſis ſuſcipitun e
luſiurandum eſſe af quibus ctiam ſpecies quædam iuriſiurandi cõſtitui firmationem religio- ſolent. Iuſiurandum enim aliquãdo interponitut a ſam, nullum enim eſt fidem adſtringendam. In contractibus incundis iu- iuſiurandum, quod rari ſolet adſtringendæ fidei cauſa,& ſanciendi con. a non aliquam religio- trattus, cui accedit iuſiurandum. Et huc pertintt md nem habeat, etiam ſi quod Cicero Offic. lib. 3. ait Nulla res efficaciora en ſend fortè Dei, aut numi- maioribus excogitata eſt, quàm iuriſiurandi religio. unani nis mentio facta non Aliquando iuſiurandum interponitur ad lites dur d na ſit,& Deo teſte nihil mendas, vt dicitur in I.1. hic. Inter vtrunque hoc im- ut
=
aperte affirmauerit. Huiuſmodi exempla reperiun- tereſt, quòd alterum concipitur in futurum tempus, a län tur paſsim ſub hoc tit. vt ſi quis iurauerit per ſalu- cum quis iurat ſe facturum, aut non facturum. Alte- arau tem, per naturam, per Principem, per caput ſuum, rum concipitur in præſens, aut præteritum tempus⸗ üe per caput filiorum ſuorum:ſi ſalutem filiorum ſuo- vt cum quis iurat ſe non debere, ſe non feciſſe. De Arald rum deuoueat, ſi iureiurando ſciens fallat, ſacrat poſteriori tantùm edixit pretor:de priori llo quod Wbaaa ſe. hoc deuouere eſt apud Fabium libro quinto, ad fidem adſtringendam& ſanciendam pertinet, lae 1 capite de jureiurando. vnde dicitur etiam ſacra- nihil à prætore cdictum reperitur, hoc ſatis appatet däde
aa

In Tit. De iureiurando.
capitibus huius tractatus: nam eius iuriſ od ad contractus confirmandos pertinet,
1I, mentio fi, niſi aliquando obiter. Vnum exem- dülltn erimus in l. ſi di.§.vlt. ff eo. Sed cur præ-
5 leh ue iureiurando non edixit, ſed de eo brd 1 d ad dirimendas lites pertinet? Huic luroailic reſponderi poteſt: de priore genere iu- arandi nihil edixiſſe prætorem, quia ex eo iure- o nulla naſcitur obligatio, nulla actio. De bus autem& actionibus quæ ad iudicia
exugulis urandi qu
— mnum, munus,
Diuiſio iuriſiarandi. CAP. II. H Vius iuriſiurandi quod ad dirimendas lites
pertinet, aliud voluntarium eſt, aliud neceſſa-
nium. Præterea aliud defertur in iudicio, aliud ex-
taa iudicium. hæ diuiſiones ex ipſo titulo colligun-
tur. Voluntarium iuſiurandum eſt, cùm conſenſu
ltigarorum alter alteri defert iuſiurandum, vt dici- ur in l.. hic. Neceſſarium dicitur, quod non inter⸗ ponitur ex pactione& voluntate litigantium, ſed
aneceſsitate quadam: veluti cum iudex ex officio
opropter inopiam probationum defert alteri li- ignorum iuſiurandum. l. admonendi. 31. ff. eo. l.in haue fidei.z. hic. Altera autem diuiſio colligitur ex
ly d cod. Poteſt quis iurare aduerſario deferente extra iudicium: poteſt etiam iurare in iudicio, li-
cetalter alteri deferat iuſiurandum, quod tamen eri debet accedente auctoritate iudicis,& tunc ueæri ſolet, an hoc iuſiurandum ſit volumarium,
an neceſſarium. Qui de verbis contendere ſolent,
as quæſtiones ſeriò tractant, quæ tamen non ſunt magni momenti. Hoc iuſiurandum poteſt dici vo- luntarium, quoniam alter alteri defert ſponte, nec quiſquam cogitur deferre niſi velit. Poteſt etiam
ala ratione dici neceſſarium, quia is cui defertur,
cogitut iurare, aut ſoluere, vt continetur edicto prę- totts. Animaduertendum igitur eſt, quoddam iuſ-
utandum maximè neceſſarium eſſe, in quo litigan-
dm voluntas aut conſenſus deſideratur, cum iu-
tipſe officio ſuo iurandi neceſsitatem imponit,
ſtnd.. admonendi.& L.in bonæ fidei. Alterum de
Ao lam diximus quadamtenus voluntarium, qua-
quia cogit prætor eum cui defertur iurare, aut ſol- uere. Alterum eſt merè voluntarium, quod extra iudicium alter alteri defert. Iuſiurandum autẽ quod naſcitur ex mero conſenſu& voluntate contrahen- tium, dicitur voluntarium: quoniam non cogitur quiſquam illud deferre, niſi velit, nec is cui defer- tur, cogitur iurare. Varia ſunt capita huius iuriſiu- randi. Vnum eſt quo Prætor cogit eum cui defer- tur iuſiurandum, iurare aut ſoluere, cuius mentio
elt in 1.34.§. ait prætor. ff. eo. Secundũ caput eſt, quo
Prætor exceptionem ſe daturum pollicetur reo, qui aduerfario deferente iurauit ſe non debere ‚cuius mentio eſt in l. 3.& aliis ſequen. Exempla multa oc- currunt ſub hoc tit. Nam edictũ Prætoris præcipuè propoſitum fuit huius capitis gratia, in quo agitur de iureiurando quod defert actor reo: de eo quod defert reus actori, pauciſsima exempla reperiuntur.
Id factum eſt, quia crebrò accidebat, vt deferret
actor iuſiurandum propter inopiam probationum. Poteſt ergo vtile eſſe& neceſſarium actori, reo non valde vtile, aut non neceſſarium. Igitur omnia fe- rè exempla quæ in hoc tractatu ſunt, pertinent ad iuſiurandum quod defert actor reo, tum ctiam ad exceptionem, quam prætor pollicetur ſe daturum reo qui iurauit aduerſario deferente. Tertium ca-
put pertinet ad actionem competentem actori, qui
iurauit ſibi deberi reo deferente, cuius mentio eſt in l. nam poſtea.& l.in duobus.§. vlt. ffeo.§. item ſi quis poſtulante. de actio. inſtit. Alia capita in edi- cto prætoris quod à luliano compoſitum eſt, non fuerunt iudicio meo. Gellius tamen memivnit præ- torij edicti de Veſtali ſacerdote,& de flamine dia-
li. Flaminẽ, inquit, dialem& ſacerdotem Veſtalem in-
rare non cogam. Sed nouum non eſt quædam edictis conſtituta reperire apud priſcos auctores, quæ ta- men omiſſa fuerunt à Iuliano in compoſitione edi- cti perpetui, quod etiam Vlpianus itémque Paulus & cæteri, quorum interpretationes reperiuntur in libris noſtris, expoſuerunt. Fertur autem lulianus tempore Adriam,& eius etiam auctoritate acce- dente, vt refert Iuſtinianus in Digeſtorum Præfa- tione, edicta collegiſſe: vnde dicitur edicti perpetui ordinator, in l. 0. infrà de condi. indeb. De flamine diali& ſacerdote Veſtali, nihil opus fuit edicere eo temporc. Huic conſentaneum eſt, quod dicitur in. I. ff(commo. vbi Vlpianus admonet aliter olim con- ceptum fuiſſe edictum de commodato à quodam
prætore, quem Pacuuium vocat, qui ſcilicet ſic con-
ceperat: Quod quis vtendum dederit, iudicium dabo. Vtendum dare videbatur idem eſſe quod commo- dare, ſed tamen aliud viſum eſt Iuliano, qui ſic con- cepit edictum: Quod quis commodaſſe dicetur„iudi- cium dabo. His igitur tribus capitibus mihi videtur contineri quicquid ad iuſiurandum, de quo hic lo-
Punmnar, pertinet. Nunc de primo capite viden-
um eſt. Primum caput edicti de iureiurando. CA FP. I I 7 8
onnan caput edicti de iureiurando quod ad
lites dirimendas pertinet, extat in l. iuſiurandũ. 34.·§. ait prætor. f eo. Ait Prætor: Eum à quo iuſturan- dum petetur, ſoluere aut iurare cogam. In hoc primo cap. aliquid deeſſe videtur quod ad facultatem re- ferendi
1151 damtenus neceſſarium. Ideo autem neceſſarium eſt,
———
er as ee e“

ferendi pertinet iudicio meo. Cogit enim Prætor cum cui iuſiurandum defertur, iurare aut ſoluere. Permittit tamen ei& iuſiurandum referre aduerſa- rio: quod dicitur in l.delata. hic. Huc pertinet quod dicitur in l. manifeſtæ turpitudinis 30. fl. eo. Idi enim docet cur ita propoſitum fuerit edictum à Præto- re, vt ſcilicet cui defertur iuſiurandum, aut iurare
quit, manifeſtæ turpitudinis& confeéſgionw eſt,nolle nec iurare nec iuſiurandum referre. Hoc autem videtur
nibuſdam durum eſſe, propter hominum quo- rundam ſuperſtitionem, quorum videtur aliquan- do ratio haberi à Prætore& legumlatoribus no- ſtris: vtpote cum quidam ſint adeo ſuperſtitioſi&
randi religione nõ adeant affirmare, ideõque etiam in iis quæ ſub conditione iuriſiurandi relinquuntur, id remitti dicatur, in l. quæ ſub conditione. ff. de condi. inſtit. Ideo videtur cogendus non eſſe quuſ quam propter religionem, aut ſi mauis ſuperſtitio
in iis quæ ſub conditione iuriſiurandi relinquuntur, indulgens hominum ſuperſtitioni, ideo iuſiurãdum remittit, quia nullius intereſt vt iuretur, modò id fiat quod teſtator fieri voluit: nihil enim telſtatoris
iuretur, modò monumentum fit. Sed in hoc edicti vtilitas hominum exigit vt dirimendarum litium cauſa iuretur. Sed hoc edictum multas habet exce- ptiones. Plerumque enim remittitur iuſiurandum
cauſa mouer iudicem. Hoc exemplis declarabimus. Vnum eſt in d. l. iuſiurandum.; 4. in princ. Quidam promiſic alicui Stichum per ſtipulationem. Agitur ex ſtipulatione aduerſus eum,& petitur Stichus: reus à quo pexitur putat eum deceſsiſſe, quod ſi ve- rum eſt, non amplius tenetur, I. ſi ex legati cauſa. ff. de verb. oblig. l. quod te. ffiſi cert. petat. Abſens eſt fortè in loco longinquo, nec poteſt certo ſcire is de- ceſſerit necne, ei defertur iuſiurandum, an ex ſtipu- latione debeat an non. Non audet iurare, nec ei con- fultum eſt aduerſario referre. Nam ſine dubio ſta- tim aduerſarius iuraret, ſibi Stichum ex ſtipulatio- ne deberi. Quæritur igicur an ſit locus edicto Præ- toris,& cogatur iurare, aut ſoluere, aut iuſiurandum referte aduerſario: Hic dicitur eum cogendum non
tur,& lic iuret. Hæc pendent ex arbitrio iudicis, qui ex gircunſtãtiis totius negotij æſtimabir an ſit acto- ri remittendum iuſiurandum, an verò ſit dandum tempus, quo certior flat debitor vtrum Stichus de-
dũ. 5. pupillo. Propter incertitudinem(vt vidimus) iuſiurandum remittitur: propter perſonam etiam cius cui defertur, iuſiurãdum remittitur: veluti quia pupillus eſt is cui defertur, aut quia procurator al-
, rum eſt iuſiurandum ab aduerſario: is iurare non ſh vult, inſtat aduerſarius cum cogendum eſſe, ſecun- dum edictum Prætoris, ad iurandum, vel ad refe- rendum, aur ad ſoluendum. Quæritur an ſecundum edictum Prætoris cogẽdus ſit iurare, aut referre, aut ſoluereꝛlbi dicitur, non elſe cogẽdum additur enim excipiendas eſſe eas perſonas ab edicto Prętoris(erſi
aut ſoluere cogatur, niſi referre malit. quoniam, in-
meticuloſi, vt quod ſciunt veriſsimum eſſe, iuſiu-
nem. Sed facile his reſponderi poteſt. Prætor enim
intereſt qui iuſsit iurari vt monumentum fiat, ſi non
eià quo delatum eſt, cùm aliqua iuſta& probabilis b
eſſe iurare, ſed ei dandum eſſe tempus vt certiore-
ceſſerit necne. Aliud exemplum elt in d. l. iuſiuran-
. terius. Huius enim§. hæc ſpecies eſt: Pupillo dela-
1152² Franciſci Duaremi luriſconl.
generaliter loquatur) quæ habiles ad hoc non ſunt.
Item nec procuraror cogitur iurare. Iniquum enim eſt aliquem de facto alieno iurare, l. Marcellus.§.ju. rare. ff. rer. amot. Aliquando propter perſonam de. ferentis iuſiurandum remittitur, necis cogitur iura. re cui defertur. Exempla ſunt in l. tutor. 35.§.. Preto. ris igitur verba, quæ generalia ſunt, intelligi debent de iis perſonis quæ habiles ſunt: non enim ſati e ſet conſultum iuranti ſi deferente pupillo iurauc Tutor tamen pupilli omnibus aliis probationibus deficientibus iuſiurandum deferre poteſt, d.. tutor, in princ. Additum autem eſt, omnibus aliis prohati nibus deficientibus, ne videatur tutor gratis remitte. re quod pupillo debetur. Eius enim bonorum ad.
miniſtrationem tantùm habet tutor. Hominis au-
tem prudentis eſt omnibus aliis probationmibus de. ficientibus iuſiurandum deferre aduerſario. Itaque ſi pupillus contendat ſibi iuſiurandum nocele non poſſe,& poſtea reſtitui velit, quia à tutore delatum eſt, ſubmouebitur exceptione, quandocunque ege⸗ rit. Aliud exemplum eſt ſi quis pactus ſit cum ad. uerſario vt iuret, l. iuſiurandum. 17. Variè hic locus accipi ſolet: cuius tamen hic ſenſus mihi eſſe vide- tur. Iuſiurandum quod ex conuentione extra iudi-
cium defertur, referri non poteſt, id eſt, ſi conuenerit
inter duos vt alter altero deferente iuret ſe non de-
bere, iuſiurandum referri non poteſt. Aliud exem-
plum eſt, cum non poreſt conueniri is cui defertur
iuſiurandum. Quiquis enim conueniri non poteſt,
is ne iurare quidem poteſt cogi, d. I. tutor.§. vlt. vbi loquitur Vlpianus dc legatis prouincialibus, qui non coguntur iurare Romæ, quia ſcilicet ius habèt teuocandi domum, l. ſed etſi reſtituatur,§.. ff. de iu. dic. Huic non diſsimile exemplum eſt in l. ſi patro- nus. 16. ff. co. Actio famoſa aduerſus patronum aut
parentem non datur, cuiuſmodi eſt actio de dolo,
furti, vel rerum amotarum, l. honori, ff de obligat.& act.l. non debet. ff. de dolo malo. Liberta igitur ad- uerſus patronum ſuum cui nupſit, ſoluto matrimo- nio non poteſt rerum amotarum iudicio experii ideõque ſi libera detulerit iuſiurãdum patrono ſuo, non cogetur iurare: niſi propter rem iuretur. tunc enim nec parenti nec patrono remittitur iufiuran- dum,.. 4. f co. Addenda eſt exceptio, ſi non iuret de calumnia is qui defert iuſiurandum denegari debe- re actionem, d. l. iuſiurandum.§. Qui iuſiurandum.
quod in parentibus& patronis iocum non habet-
nam iuſiurandum de calumnia æque patronis&
parentibus remittitur. ſic enim eſt legendum. ldem
dicitur in l.ſi non fuerit. ff eod. Alia exceptio eſt, ¹ non rectè concipiatur iuſiurandum, ſi captioſa lir
iuriſiurandi forma: tunc enim poteſt reus recuſate iuſiurandum. d.l. iuſiurandum.34.§. ſi de qualitate, idem dicitur in§. vlt. ea tamen exceptio pendet ex
arbitrio iudicis. Alia exceptio eſt, ſi quis reuocaue- rit iuſiurandum. de hac re eſt conſtitucio noua, quæ
diligenter obſeruanda eſt, l. ſi quis, hic. Si quis luſiu-
randum detulerit, deinde pœnitentia ductus id re
uꝑcauerit: ſi poſtea iuſiurandum deferre, aduerſa-
rius non cogetur id ſuſcipere. EFit etiam aliquan 0
vt relatio iuriſiurandi non admittatur. nam etſi Pre
tor ita cogat eum vnde petitur ad iurandum, nili
referat: aliquando tamen adunit facultatem icle-
rendi Exemplum eſtin l. Marcellus.& ſequen fl rer: 5 amot.
larwapr muen Kthaters cendum 1” cele z wünäluae üranduu durraüu am guü
üdlbitar
liatr

In tit. De iureiurando.
ocque ita conſtitutum à Prætore exiſtimo,
mo diicilis eſt probatio rerum domeltiear fur- uia d rumn. ir girca. interpretationem vablat tis edicti prætorij, Si actor nihil probaue huius 5* lominus cogatur reus iurare aut ſoluere. 4 ſt variè agitata. Et ſunt qui exiſtiment dum non eſſe iurare, ſed tunc demum
ſi nihil præſtiterit, abſolui. Ergo eum def- anni probatione actor defert reo iuſiuran- enare non cogitur, quia abſolui debet. Hæe ur pugnantia eſſe, Actore non probante reũ endum eſſe:&, Actore non probante, reum aadum eſſe ad iurandum, aut ad ſoluendum. autem puto huic edicto locum eſſe, etſi ne mi- aquidem conicctura aut præſumptione nita- rador. Nam nulla ratio probabilis mihi vide- teut hac exceptione vetba edicti adſtringamus. Inpudentis enim eſſet eum nec iurare nec iuſiurã- un referre:cQm teſtis& iudex reus conſtituatur
propria cauſa, I. vlt. inf, de fideicom. Præterea
l ſunt loci in quibus addatur hæc exceptio:imò tutor. ff eo.& d. l.vlt. inf. de fideicom. confirma- noſtra opinio. Quid dicemus ad l. qui accuſare: detur el antimonia kara ᷣpisaν. Hæ cnim ges caſu colliduntur& euentu, nec cõtrariæ ſunt. a dicit, actore non probante reum abſolui: alte- tateum non iurantem damnari, probatione defi- dienc. Neceſſe eſt alteram alteri cedere. Sed vtra det alteri? Videndum eſt vtra ſit vtilior. Ergo l.
ui accuſarc. his cedet, quia fauor derimendarum lrlum hoc maximè ſuadet. Ali i0-cſt, Si is defertur iuſiurandum probare velit, non autem uee an admittendus ſit. Et vt intelligamus id de queritur, non loquimur de co qui iam proba- utalla quæſtio eſt,& longe diuerſa: nam de hoc non magna eſt dubitatio. Si enim actor probauerit dloneis teſtibus, vel inſtrumentis quod intendit,& ad extremum videns ſe conuictum eſſe,& ar futurum vt condemnetur, deferat ei iuſiuran- ämis proculdubio nõ cogetur iurare. Et hoc ex- um eſt iure Pontificio, cap. 2 de probat. in de- aade eo igitur qui iam probauit hic non quæ- ſn id de co qui probare vult. Exempli gratia, acar uſiurandum defert reo. Reus refert ei iuſiu- andun. Mauult actor vel teſtibus vel inſtrumen- utentionem ſuam probare, quàm iurare: hie
b füttu ancogendus ſit iurare, ſecundum edictum mtorl: Hæc quæſtio certi iuris non eſt, hoc eſt,
itilde hac re definirum eſt vllo certo iure. Ideo
o quod melius& æquius videbitur, iudicandũ 4, cke hac quæſtione; ſicut in his quæ in æquitate poli lunt, n l.de acceſsionibus. ff. de diuerſ:& tẽp- 5 dpEſt ergo expendenda æquitas& vtilitas Krbarte eius qui iuſiurandum defert, quàm epante cius qui mauult probare quod intendit, hnimre 1s qui iuſiurandum detert,& vult co- bele uerla ium ſuum ad iurandum, qui mauult tane nicicur unr ſarii ſui ꝑrahari, hac nisan titur, quòd vult defungi moleſtia& ve- 7 ltis. Alter autem hac, qud dicar ſ 3
uerè an peierarit: quamuis peierare no- lit,& cerro ſciat quod intendit, quæ ratio probabi- lis viſa eſt Fabio Quintiliano lib.. cap. de iurciu- it, qud Lili Pgſi
1i alionibus tamen
m dæfiniti. Et hæc mihi videtur lon gè æquior probabiliorq́ue ſenten- tià,& magis conueniens ſententiæ Vlpiani, in 1.1 ff. co. quoniam ad lites dirimendas& expediendas maxime pertinet. Hue pertiner qued Secrates ait, E as leges maximè probandas eſſe, quæ quàm pau- ciſsimas lites gignunt inter ciues,& quibus fit vt quàm eitiſsimè ſitibus finis imponatur. Vnde ſi ex
æquitate& vtilitate iudicandum ſit quid ſequi de-
beamus in propoſita quæſtione; mihi videtur hæc .. 2 8., 1.
opinio Iequenda, cùm maior vtilitas in hac parte
& æquitas verſetur. Et hæc ſôntentia eſt quoqut
receptiot.Sed aduerſus hanc opinionem argumen- 5
tum à diſſentientibus adducitur ex. in contracti-
bus.§. illo videlicet. infr⸗de non numera. pecu. vbi
dicitur, Si quis ſcripſerit cautionem, qua cauerit ſe mutuam pecuniam accepiſſe, ſi conueniatur ante biennium,& proferatur ille chirographus aduer- ſus eum probationis cauſa, non aliter illo chirogra- pho iuuabitur actor quàm ſi pecuniam à ſe nume- ratam eſſe docuerit. Submouebitur enim excep-
„tionc, quæ dicitur non numeratæ pecuniæ, vt ha-
betur ih Inſtit:tit. de liter. oblig.: Sed poſt biennium
omnino obligatus eſſe dieitur is, qui chirographü
ſcripſit, nec poteſt exeeptionem amplius opponerc non numeratæ pecuniæ. Hòoe enim vtilius viſum, hocq́; adeò verũ eſt, inquit, Iuſtinianus, vt nõ poſsit actori iuſiurandum deſtrrrqu aſſerat ſe pecuniam numeraſſe. Huius autem iuris non videtur alia ra- tio eſſe, quàm quòd actor plenè probat intentionẽ ſuam eo chirographo quod profert in iudicio. Scd
facile eſt huic obiectioni reſpondere, meo quidem
iudicio. Nam ideo non cogitur iurare actor, qui profert cautionem in iudicio, quia rei excoptio ad- uerſus eum opponi non poteſt: id eſt, non auditur reus obiteiens ſibi pecuniã numeratam noõ eſſe per modum exceptionis. Et ſi non admittatur ea exce- ptio, mirum non eſt; ſi non cogatur aduerſarius iu- rare de eo quod ea exceptione continètur. Quoties enim quis, vt ſuprà diximus, aduerſus aliquem age- re non poteſt, ad iurandum ne eogere quidem al- terum poteſt. Adduximus exemplũ de legatis pro- uincialibus, qui Romæ eonueniri non poſſunt, quia habent ius repetendi domum ſuam: idcoq́ue cogi iurare Romæ nec poſſunt: aliud ſimile excmplum adduximus ex Lſi patronus. ff.eodem. cur idem de exceptione non dicemus? Reus enim qui excipit actor eſt. ki ff.de except. Aliud autem dicendũ eſt, cum non excluditur is qui defert iuſiurandũ exce- ptione aliqua, vel obiectione oppoſita, id eſt, cm licet feo exceptionem opponere,& ſe in iudicio defendere. nam cùm vult actorem cui defert iuſiu- randum iurare, tunc cogendus eſt iurare.
Alia quæſtio circa interpretationem huius ca-
pitis edicti naſcitur ex l. generaliter. S. ſin autẽ. hoc
iurare cogi, aut referre:& maximæ turpitudinis eſſe& confeſsionis, nolle nec admittere iuſiuran- dum, nec referre: cùm hic dicatur licere recuſarc:
C
Lelt,, L r 2
.— 'v He.
tit. hic enim dicimus eum cui defertur iuſiurandũ 6, I.
lrale, 84 mae Lr A iKo mtetek 27—=,..
2

1154 & ideo iurare nullum cogi- Hæc antincmia wiſa elt Accurſio adeo implicata, ve non poſsit ſcipſum explicare: mihi tamieri nõ ita videtur difficilis. Præ- tor edicto ſuo neminem cogit præcisè ad iuran-
dum.Ait enim: Eum à quo iuſiurandum petetur aut
izurare aut ſoluere cagam. Cogit aut iurare, aut ſolue- te, aut reſerre iuſiurand
um. Ergò permittit recuſare juſiurandum. Sic videtis conſentire cõſtitutionèm Hanc Iuſtiniani cum Prætoris edicto. Certè idé ex Prætoris edicto conſequitur„quod ex luſtiniani Verbis, in ca cõltitutione, de cauſis propter quas iuſ iurandũ detrectatur. Hic egò non dico præter eas cauſas verũ elſe poſſe recuſari iuſiurandũ nec id fepugnate edicto Præroris. Ego amplius dico, etſi Prætor ſimipliciter ita concepiſet edictũ, iurare co
gaãsddliuc poſſe nos ita interpretari vr diximtus Ver pũ enim cogere, hãc ſignificationẽ haber,vt docui
fupta cùmi diceré de neceſsitate ſimplici, vel abſo- luta;& necéſsitate cũ adiectione. Cðùm ergo dici- mus; cogitur, id eſt, niſi malit ſoluere, niſi malit re- ferte,ideoq́; liberũ eſt ei recuſare iuſiurandum. Et tibus cõuẽnit, ſi rectè expendatur. Kectè igirur ait Prætor in edicto ſuo,& cõſentaneè his quæ à Iuſti- nianò dicũtur: Eũ à quo iuſiurandũ petetur, iurare Aut ſoluere coᷣgami. Sed hinc alia quæſtio etiã exo- ritut, an vidèlicet is qui cogitur iurare edicto Præ- toris, cogatur adeſſe iudicio. Hæc quæſtio tractatur in bad perſonas J5.ffehoc tit. cuius verbis ſignificat Paulus eum qui iurarc co gitur edicto Prætoris, co- 91 erian adelſe in iudiciò, niſi ſcilicet egregia per-
6
let adinè impediuntur ſimiilis elt conſtituriò in iure Pontificio, cap-ſi quis teſtium: dè teſtib. iti Decre- talib. Teltés enim teſtimonij dicendi cauſa cogun- tut ſe fiſtere in iudicio:& tamen ſi debiles ſint, va- letudiuari, ſenes,&c. non coguntur adeiſe, ſed de- bent mitti idoncæ& diſcretæ perſonæ ad eorum domum qui teſtimonium recipiant. De egregiis perſonis Iic prolixa elt diſputatio, quæ ſint. Hanc
2*„
quæltionem vix puto in vniuerſum definiri poſſe. Goôunſiſtit enim hiuius rei æſtimatio iudicis arbi- trié, qui poteſt æſtimare ex variis cauſis an perſo- næ ed ſir digunitas& amplitudo vt cogenda non ſit in iudicium venire; ſed domum eius mitti 6por- kéat aàd lurandum De perſonis tamen quibuſdam, Id eſt de epiſcopis, expreſſum eſt, in lnec honore: ſupra, de epiſc.& cleri,& in Nouel. Iuſtini. de ſan- ctiſ.epiſ. Hoc enim tribuitur eorum honeſtati. Sa- Cerdotibus olim idem non tribuebatur. Exemplũ vnuim eſt,& locus obſeruatione dignus apud Cor- nel. Tacit: lib. 2 ſed hoc apertè tributũ eſt epiſcopis iuxta l. medicos.: 6C,de profeſſ.& mêd. lib. 16. vbi etiã doctoribus legũ idem tribuendũ eſſe dicit Cõ ſtantinus,& aliis profefloribus literarũ- Hactenus de primo capite edicti, iam ad ſecundũ veniamus. b Secundum caput edicti GCAP. I112 Aput ſecundum ſumitur exl. 3*& 4 ſeq. hoc Ait.& cxl.7. ff. o. quod nos ſic concepimus: Si & cum quo agetur cond.tionè delata iurauerit, aut iuſiu
randum ei remiſſum fuerit, eius rei de qua iuratum fue
7
rit, aut iuſiurandum remiſſum, aduerſ⸗ us eum aut aduer-
ſus eos ad quos eares pertinet, actionem non dabo. Quæ
iſta quidẽ interpreratio verbis cõſtitutionis ſequẽ-
ſonà ſit, aur valetudine impediatur. De hiis qui va-
Franciſci Duareni luriſconſ.
autem deſcripta ſunt à iuris auctoribus niliil alig ſunt quàm interpretatio edicti- Expliscm li ſingula huius edicti verba.Iniprimis ait Præta- Wur vs cum quo agetur. Eum çuin quo agetur 4cc 41 debemus iplum reum, vt ait Ylpianus in l. Irns hinc quæritur, ſi 1s reus pupillus fortè kuctit, a0 hilominus edicto locus ſit, vt actio aduerlis Ml- denegetur: Hæc quæltio tractatur in l. atttusu 26.fl⸗vbi millil referre dicit Paulus cuius ætatis 4 xus aut conditionis ſit is qui iuraſſe d cran dicet aliquis, pupillus non elt liabilis ad iude vt diximus ſupra, ex l. tutor. ff. hic- At non Ghe mus liic an habilis quis ſit cui adaerfarius raudam detulit: io noc emim genere iunit ain conuentio eſt: qua is qui defert auſiurandum 93 ſeitur cũ aduerſario, 44 ſi iurauerit, ninan 4 ab eo petirurum: ideo etiam volunrarium Po t
iurandum dicitur. Dubium ergo non elt qun du
valcant, quamuis alias is qui lurauit, non ſir habllis Quzamuls pu pillus non videat ar, Sc.vt 0 ſtenderet 5 hac tantùm ratione iuſiurandum koc prodelle de.
bere ei qui iurauitcùm videlicet ec contentus fue.
rit actor qui detulit, vtpote qui cius perſona appro- baret, ſed etiam quia pupillus non poteit dict pe- ieraſſe: quia ſciens falleré nõ videatur. Et hic Pau. lus videtur alludere ad veterum iuriſiurandi for- mam, quæ liuiuſimodi fuit: i ſciens fallo, tum me
Dieſpiter ſalua vrbe, arcéque bonis euciar, vt ego
hunc lapidem.& turans lapidẽ iacicbat. Huius me. minit Polyb. lib. 3. Hiſtor. Pupilli itaque non ettea
ſcientia, vt poſsit periurus dici, quaſi ſcicns tollele videatur. Sed de qua actione hoc verbũ ageturac⸗
cipiemus: Vlpianus in L3a ff. noc generaliter intet⸗
pretatur,& alt de quacunque ackione lioc accipien- dunm eſſe. Actio enim vervũ generale cſt& omnia cõtinet: quorũ Vlpianus meminit in l. actiouis yer-
deferri. De cauſa ſtatus exempluũ eſt inl. cum poo- ponas. 6ehic. Arbitrũ ibi pro audice accipere debe- mus, non pro compromiſſario arbitro, vt putat Ae- curſ.hoc tamẽ ſenſu frequentius accipitur. Cicero in Oratio. pro Murena inuenitur in Iuriſconſultos, quod per multos annos nõ potuerint ſtatuere, vtrũ arbiter an iudex dici oporteret, hoc auté d.6, er- emplum pertinet ad tit. Si mulier ventr nomine in poſſeſſ. Sed hic quæritur, an idem dicendũ ſi de criminali actione,& in hac poſsit deferti lufiutams
dum. Ego de hac te nullum certum ius repetloita. t tionibus tamen& argumentis, quæ ex variis locis u
quod iudex ipſe defert ꝑr nis.ladmonendi-. ff. co.
1u An
ducuntur, facile definri poteſt. Solet hie dutingui ²
tune
alel
1
11 crend 4 5.. 4...
bo. ff. de oblig.& action. Cùm in præiudicio quæn⸗ i tur, an quis ſit filius, an nõ ſit, poteit etià iuſiutand 5
e(und eten. wadon
rclele ah 1
tionibus, abſoluendus eſt reus: nam valde umquum eſſet, reum condemnari audito accuſatoris täsum dir iuramento, quo verum eſic quod inten dit actirma unt ret, cùm munita eſſe debeat elus accuſatio idoncls dü 1
teſtibus, inſtructaquc apertiſsimis documcatis, 1 ſciaut

Inrit. Deiureiurando.
uunt cunſti. de probat. Sed an reo poterit defetri; Keanil prohibet quominuis hoc iuſiurandum poſ- tn 4 ee purgandi ſui cauſa, ſi forte dubia ſit 3 zio Et exemplum reperitur de pœna iudicis Wü male iudicauit. Et plerunq; accidit vt non tan- an exigatur probatio ab accuſatore, ſed etiam à tincrimine kalli: quia tunc ctiam à reo exigi- purgario, J vbi ad l. Corn. de falſ. Quid dice-
de iurciurando voluntario, quod defert actor
nrel reus actori: Vulgò reccptum eſt, accuſatori aejuliurandum reo deferre:& ſi iurauerit reus willi iuſiurandum prodeſſe, publicamque conſumi, modò bona fide delatum ſit
dum,& ſine colluſione. Argumentũ ſumi-
cum qui.§.in popularibus. ff. co. In popula- tionibus, quæ ſcilicet ob cauſam publicam auntur, ctiam iufiurandũ defertur, modò ſine lulione id fiat. Argumento etiam eſt quod dici- a lſi maritus.§. ſi negauerit. ff. ad l. Iul. de adul. qui accuſat adulterij, non tantùm præſcriptione odierum ſubmouctur ab accuſatione: ſed etiam vmibbione, videlicet ſi reo remittat accuſationem.
gipoteſt igitur accuſator reo accuſationem remit
ecur non poterit eidem iuſiurandum deferre? cotamen iudicem, comperta rei veritate, licer feus uraucrit, damnate eum poſſe, propter vtilita- tem publicam ex quibus cauſis etiam poteſt quis ine acufatione damnari. Hodie locum non habet de accuſat. Nam etiam ſecundum ius ciuile fit, tline accuſatione aliquis damnetur, nempe à ma- ratu qui inquirit netarios homines, 1. congruit. eoffic.præf. Propter ius pontificum dubitatur, in cauſa matrimoniali deferri poſsit iuſiuran- dum? In quo diſtinctione vtendum eſt: nam ſi ei ui negat contractum eſſe matrimonium, iuſiuran- m deferatur, prodeſſe ci iuſiurandum non deber- erd ei qui contendit matrimonium eſſe con- actum, ei debet prodeſſe. Argumentum ducitur ascap. lator. de ſentent.& re iudic. in decret. Tan- um emim abeſt vt proſit ei iuſiurandum qui ne- amatrimonium contractum eſſe, vt ne ſententia gidem prodeſſe poſsit: neque etiam tranſire in indicatam. Quandocunque enim veritas cõ- erit, hæc ſententia retractari poterit: aliàs ſe- anur, matrimonium iam contractum verbis de den,& mutuo conſenſiu, iureiurando delato, li poſſe: quod fieri non poteſt. Ex his intelli- —& de qua actione intelligatur loqui etor Sequitur in edicto, Conditione delata. his ver bolgnificat Prætor, ita demũ prodeſſe iuſiurandũ dqul iurauit, ſi deferẽte aduerſario iurauerit. Nam turauerit non debita conditione ab aduerſario, waprodeſſe ei iuſiurandum. Sed quod hic dicitur eaduetſario, deferente, intelligendum eſt, modò b labilis fucrit ad deferendum iuſiurandum. Nam lee hoc non expreſſerit Prætor, tamen ſuadet ra- 4 4 d intelligamus. Atque hinc variæ quæſtio- alcuntur de habilitate perſonarum, quæ tra-
glquomodo ſint accipienda hæc verba, Si ww cum
115 5
uerit, non proderit ei iuſiurandum, neg ei exceprio zuriſturandi dabitur. Pupillus enim, inquit Paulus, tutore auctore iuſiurandum deferre deber:& is de- mum iuſiurandum aduerſario deferre poteſt qui adminiſtrationem rerum ſuarum habet. At pupil- lus rerum ſuarum adminiſtrationem non habet, er- go nec iuſiurandum deferre poteſt. Simile eſt quod dicitur in I. 4. hic. Orta enim lite quadam inter pu- pillum& tutorem, pupillus detulir iuſiurandũ tu- tori ſuo: hinc quæritur an pupillo noccat tutoris iuſiurandũ,& exceptione ſubmoueri poſsit. Alunt Impp. nõ poſſe nocere, quia detulit ſinè tutore, cum ſcilicet aduerſus eũ ageret in iudicio. Tutoris i gi- tur auctoritas, pupillo iuſiurandũ deferente, inter-
uenire debet:vel ipſe tutor deferre. quod& d. liuſ
iurandum. teſtatur Paulus, inductione id probans. Cuùm enim tutor aliquando alienare poſsit,& cum decreto Prætoris,& ſine decreto: prætorea cùm ei
ſolui à debitore poſsit pupilli nomine: cùm deniq;
videamus tutorem ſtare in iudicio nominc pupil
li:alienũ non erit ſi dicamus tutorẽ nomine pupib
li iuſiurandum deferre. de hac alienatione, ſolutio- ne,& iudicio prolixa eſt diſputatio in vulgarium doctorum cõmentariis: quod non eſt diſputationis noſtræ. Hi enim loci cõmunes obiter notandi ſunt: & abſurdiſsimũ eſt alienumq; ab inſtituto eius qui de iureiurando diſputaturus eſt, omnia hic referre, quæ ad poteſtatẽ tutorum,&c. perrinent. Quod au- tem hic dicitur de tutore, intelligendum eſt, modò iuſiurandum in iudicio deferatur,& deficientibus probationibus: quæ exeeptio& interpretatio ſumi- tur ex I. i. ff. quarũ rer. act. non datur,& ex l. tutor. ff.
eo. nam in d. I. 1. Vlpianus loquens de exceptione
iuriſiurandi, quod auctore tutore delatũ fuerit, ad- dit, oportere id in iudicio deferri. Rata enim ſunt omnia quæ gerit tutor in negotiis pupilli, modò adminiſtrationis ipſe fines nõ excedat. Cùm igitur boni& prudentis patrisfamilias ſit deficientibus omnibus probationibus iuſiurandũ aduerſario de- ferre, ſi id faciat tutor, nõ dicendus eſt fines admi-
.... 2. 1. 2.„ 4 niſtrationis ſuæ exceſsiſſe. Sequitur de adulto, de,/k. D.t⸗ 5
quo quæritur, an idẽ quod de pupillo dicendũ ſir- Si igitur pubes, qui quidem iam exceſsit quartum- decimũ annum, ſed minor adhuc eſt vigintiquin- que annis,& curatorem habet, detulerit iuſiuran- dum ſine curatore, videndum an proſit iuſiurandũ ei cui detulit. Mihi verius videtur, vt eadem ſit cauſa adulti curatorem habentis, quæ cſt pupilli tutorem habentis. Hæc ſententia probatur duobus locis:vnus eſt in l. acta.§. vlt. de re iudic. vbi dicitur ſententiã latam contra minorẽ indefenſum qui cu-
ratorem vel tutorẽ habet, nullã eſſe. Ex quo colli-
gimus, quæ geruntur in iudicio cum pupillo vel
adulto, qui tutorẽ vel curatorẽ habet, ſine tutoris
vel curatoris auctoritate nõ valere. Alius locus eſt in l.in vniuerſis qui tutor. dar. poſſunt. vbi ſi quis pubes ſit,& velit agere in iudicio, dari debere cura- torẽ in litẽ, dicitur, quia perſona eius nõ eſt legiti- ma ſtandi in iudicio. Sed quid de procusatore di-
9 5 4 4 7
— —
cemus: Quæritur enim, an procuratore deferentc„7, r. iuſiurandũ reo,& co iurante, cxceptio iuriſiurandi ⸗—= ei detur, quòd deficiente procuratore, nõ deferente
domino iurauerit: Hæc quæſlio tractatur in d. l. iuſ- iurandũ. 17. S. vlt. ff. co. Vbi oſtẽdit Paulus in ttibus
C 2
3 5 3 iuſiurandum. 7.& ſeq. ff. co. de pupillo zu e tutore, de procuratorc, de ſeruo, de filio- mäid 6 aliis hui ulmodi perſonis. Videamus ran 1 de pupillo. 81 pupillus ſine tutore luſiu-
maduerſario detulerit,& co deferente iura-

1156
caſibus poſſe procuratorem iuſiurandum deferre, & iuſiurandum eo deferente præſtitum nocere do mino;vt ei denegetur aduerſus eum qui iurauerit actio. Primus caſus eſt ſi vniuerſorum bonorum procurator adminiſtrationem habeat: Alter ſi ſpe- cialiter ei mandatum ſit vt iuſiurandum dęferat. Tertius eſt, ſi ſit in rem ſuam. Is ergo qui liberam bonorum adminiſtrarionem haber juſiurandum deferre poteſt: ſicut tranſigere poteſt,& alia huiuſ- modi facere, quæ ad adminiſtrationem ſuam per- tinent. Idem dicendum eſt& de eo qui procurator eſt in rem ſuaã, id eſt, cui mandata eſt ab alio actio: quia tãquã procurator is agit, ſed in rem ſuam. Et
procurator impropriè dicitur, nam propriè procu-
rator is eſt, qui mandatu domini aliena negotia adriniſtrat, l.) ff. de procurat. Hic autem alienum negotium non adminiſtrat, ſed ſuum. Arque hæc imaginaria procuratio excogitata eſt à iuris au- ctoribus, vt is cui mandata eſt actio experiatur, qui aliàs mandatam ſibi actionem exercere non poſ⸗ ſet. Non enim hominis priuati eſt, cui competit actio, eam actionem dare, cum hoc ad officiũ præ- toris vel magiſtrarus pertineat, qui actiones age- re volentibus dabant. Non igitur hinc ſequitur,
quòd quis ideo poſsit agere, quòd ſibi alius homo
Priuatuùs, qui magiſtratus non eſt, experiundi pote- ſtatem fecerit. In hac quæſtione hoc ſit exemplum: In edicto de commodato hæc verba ſunt, Quod quis commodaſſe dicetur, actionem dabo. Pone igitur eum qui commodauit rem ſuam, actionem ſibi competentem mardaſſe alij: quomodo pote- rit ei cui mandata eſt actio dari, cùm certum ſit ex verbis edicti eum non commodaſſe: Ergo neceſſa- ria fuit hæc procurationis conſtitutio, quæ(vt di- ximus)imaginaria tantuùmm eſt,& à iuris auctoribus inuenta, vt is ſcilicet cui mandata eſt actio, agat tanquam procurator eius qui mandauit actionem. Nam re vera& ſi mandatas ſibi actiones exerceat, negotium alienum non gerit, l. qui ſtipendia.ſup. de procur. Dubitandum ergo non eſt quin procu- rator in rem ſuam poſsit iuſiurandum deferre. De- fert enim in cauſa propria magis quàm in aliena. Hic occuxrit difficultas ex eo quod dicitur, in l. mandato Tenerali. ff. de procurat. Mandato gene- rali non contineri tranſactionem decidendaæ litis cauſa interpoſitam:& ꝑportere ſpecialiter manda- tum eſſe procuratori vt tranſigat cum aduerſario. Nam ſi nõ poteſt tranſigere is qui generaliter pro- curator datus eſt, conſequitur, nec eum luſiuran- dum deferre oſiercurnat eo. dicatur iuſiuran- dum ſpeciem tranſactionis continere. Sicut enim tranſactione, ita etiam iureiurando lis finitur. Sed animaduertendum eſt Paulum, d. l. iuſiurandum. 5. vlt. de eo loqui cui vniuerſorum bonorum congeſ-
ſa eſt adminiſtratio: qui nonnunquam procurator compendio ſermonis dicitur, aliquando procura- tor totorum bonorum, vel vniuerſorum bonorũ: vulgò, procurator cum libera: quod docuimus in Partitione tractatus de pactis. Quod verò idem di- xit, in d. l. †. Maidato generali, non eſt ſic accipiẽ- dum. Poteſt enim generale mandatum eſſe, licet libera totorum bonorum adminiſtatio non con- ceſſa ſit: veluti ſi quis conſtituerit procuratorem ad certam litem, quæ cum alio mota eſt. Hic enim
Franciſci Duareni iuriſconſ.
bonorum adminiſtratio conceſſa. Hinc naſeitu
eni urieondnn.& dicitur generaliter conſtitutus litis cauſa. Nec l. hus men tranſigere& decidere cum aduerſano potei hc ſed tamtuͤm perſequi ‚Hiſi etiam ſpecialiter hoc 6 ſa ei mandatum. Hunc receptorem vulgo vocautts 799 poteſt igitur hic quæcunque ad adminiſtratione 4 6 pertinent exercere, perinde ac ſi dominus prrſeus 1 f A eſſet: ſed adminiſtrationis fines excedere non de. 6 bet. aliàs ratum non habebitur quod ab eo geſtu 5 3 5 fuerit: vt ſi quis donauerit, l. contra iuris. ff. de den h 1 . filiofam. fl. de donat ſicque conciliari debet Juod 34 dicitux in l procufator totorum,& in lprocummot 3 5 cui gedderaliter.ff. de proeurator. an Ex his quæ diximus illud conſequitur, procura-„ 1 torẽ vniuerſorũ bonor. id eſt, qui liberã adminiſſa eg am tionẽ habet, poſſe deferre iuſiurandũ, ſed ita damũ 2 2 ſi probationibus deficiatur,& cauſa dubia ſit Na ſ m probatio clara& certa ſit, nõ poterit deferre uſiu. ün randũ. Et cũ hac exceptione accipiendũ eit, quod ua hic dicitur, ratum eſſe debere quod à procuratote gunn totorum bonorũ erit geſtũ. Nã gratis& ſne iulta ſtanu cauſa quod aduerſarius debet, remittere nopotels riin quia hoc donare eſſet,& profundere rem domini mlbel non adminiſtrare. Id etiam colligitur ex ltutor. u ff.co.vbi tutor nomine pupilli iuſiurandum deſer. HrM re poteſt, ſi aliaàs probationes deficiãt: quod ad pro- aulktu curatorem vniuerſorum bonorum mihil impeciit mülae quin extendatur: quamlibet plęnam enim habeat dan, poteſtatem& adminiſtrationem, eius tamen non xce eſt maior poteſtas quàm tutoris: argumento etf anfadl
quod dicirut in l. Præles prouinciæ. ſupr. de tranſ- ai er
act. Vbi ſi adminiſtrator ciuitatis debitori ambi. nsteii tiosè& gratia quod indubitate debebat, tant. uiün actione remiſerit, rrãſactio non valere dicituridq; uler æſtimandum eſſe à Præſide prouinca-. nnljgu Daeſsndico. Quæri poſsit iuſiurandum de- mnmmn
ferre Syndicus autem is dicitur qui ciuitatis, m. asiita nicipij, vel alicuius corporis cauſam detendit en ideoque defenſor dicitur,. vlt.§, defenſotes. f de mun.& honor. Hæc quæſtio tractatur in l.iuſiuran- dum. 34.§. defenſor. ff eod. in qua Vlpian, iuſiuan. dum deferri ab eo non poſſe ait, niſi ſpecialitx ei mandatum ſit. non enim habet liberam admini- ſtrationem omnium bonorum vniuerſitatis muni- cipij vel collegij. Sequitur in l. 18. ff. eod. Ahzsas. tem procuratorem,&c. id eſt, in aliis autem calibus qui his quos diximus non continentur, non eit au-
diendus procurator iuſiurandum deterre volelss Rationem ſubiicit: Ne poſtea reus qui ſemel iunun, Ac. non enim eſſet conſultum reo jurantiſe pon debere: quia eum dominus adhuc poſſet conueni- h re: replicatione ſcilicet eum ſubmoueret, quod eq deferente iuratum non ſit, ſed procuratore tantunm de ferente, cui hoc mandatum non erat nec lben
quæſtio, an procurator qui ad agendum datus ek
*
deferens reo iuſiurandum,& quia ſpecialiter noan eſt ei mandatum, volens cauete de rato, tunc ad mitti debeat. Ait VIpianus, d. l..8. ne hoc quidem denxe caſu admittendum eſſe, quia nec ci conſulitut anäu hac cautione de rato. quod probat dilemmate
Siue enim dominus petat, cogetur; Cc. His vetbis alam
— 1 Lee. 57— oſtendit Vlpianus nõ ſatis conſuli reo per hac cau diat quominus bane
tionem de rato: vtpote quæ nõ impe lode ...„. tum cl a) dominus agat,& ſibi dari rem de qua iura er alee Perr ahs
1

r quamlber dmiviſt 1 eitas quan lbras quodi nid rälacid
* asln
In tit. De iureiurando.
at Nam ſi dominus agat; reus cogetur docere 1 uidd, id eſt, verè iuraſſe: nec aliàs poterit fub- e 6 dominum agentem exceptione iuriſiurã- e enim ratum haberetur quod à procuratore 3 m eſt, circa delationem iuriſiurandi, ſufficeret
ete ſe iuraſſe, nec opus eſſet aliis probationibus.
1 euhunone de rato aduerſus procuratorem qui- amit dominũ ratum habiturũ, non erit ſatis ei Vultũ hac cautione: quia poterit quidẽ agere ex u, ſed hoc pacto deteget periurium& tur-
ui ſuam, ſi docuerit dominus veris probatio- deberi eam pecuniã de qua iuratum eſt.
mdũ ergo eſt hanc cautionem ratihabitionis enadmitti, cùm per eam non ſatis cõſulatur
uæ tamen aliàs admittitur ante lité conteſta-
6 .
adatũ habeat. Atque illud quidẽ accipien- uuneſt non tantuͤm ſi in ea re verſetur aliquod in- amodum pecuniarium, ſed etiã ſi fama alicuius Kexiſimatio periclitetur, quia nô fottè agere poſ- ſtex cautione ſine iactura exiſtimationis ſuæ. Ha- ctenus de procuratore: L.de Disſ randum deferens, noceat domino ſuo: Hæc quæ- io tractatur in l.ſeruus.& ſeq. fl. co. vbi ſeruus de- ns iuſiurandũ ita demum nocet domino ſuo, ſi uſspeculiaris ſit,& peculij adminiſtrationẽ ha- Duo igitur neceſſaria hic funt: nam imprimis ttet cauſam peculiarem eſſe, id eſt de peculio erui aguquia ſi agatur de patrimonio& ſubſtan- ua domini, quod ei in peculio conceſſum non eſt, eruus deferens iuſiurandũ nõ poterit domino no- cete⸗deinde etià habeat neceſſe eſt liberã admini- lrationem peculij, quæ ſpecialiter concedi debetsl. s Tuberonis. in princ.ff. de pecu. Alij hic tractãt uido ſeruus poſsit deterioré conditionẽ domini ccre: huius tractatus locus proprius eſt in l. ſeruus.
2
Cae pact. Aliena enim eſt à propoſito noſtro hæc üitutatio Fadem autem cauſa eſt filijfamil. ſi du-
als ſit in cauſa peculij, cuius habet liberam ad-
niniſtrationem: quia iuſiurandum deferre poteſt, l. audam fl. cod.
dcus tamen eſt l. nec filius, hic, in qua ſpecies
ur huic diſsimilis: ſi enim filius citra volun-
patris iuſiurandum detulerit, ei obeſſe non
actQuxritur etiã de quibuſdam allis perſonis,
Mnodi ſunt furioſi, prodigi, de quibus idem di- enc eſt quod de pupillo:& eſt locus de his per- lnbin Ltutor. ff. co. Sequitur in edicto prætoris,
Chmatione delata iurauerit. Diximus conditionem tendã eſſe ab actore,& habilem illũ eſſe opor- ſelk ad deferendum. Sequitur alia verborum inter- dtatio, ſi iurauerit ex præſcripto delatæ condi-
us hoc ſumitur ex 1.3..vlt.& l. qui per ſalutem.
* ita oportet iurari ait I. C. vt præſcribitur defertur ab aduerſario. Exempli gratia: Cuidam
elatu eſt yt iuret per Deum, is iurauit per ſalutem
1
hnen recté iuratum eſſe reſpondetur. Sed cum e en attaenalereenad
us iurare, arque hoc pacto ere vltioni diuinæ, ex qua ſua ſalus pẽdet, * deuouet, ſi ſciens fallat, id eſt ſi ſciens * De ruſtra hic quæri dixerit quis de eo qui den n lUrat, vt delatum eſt,& co qui per ſalu- lam. At ca maximè de cauſa à formulis in
sin autẽ velit illa cautione excluſus agere
A. 1⸗.* 1 mauoties ſcilicet incertũ eſt an procurator acto-
deferendo iureiurando præſcriptis noluerunt rece- di iuris auctores, quòd plerique homines ca ſuper- ſtitione ſint, vt facilè vſurpent genus aliquod iuran di, nec facile adduci poſsint vt tallant, poſtquam ſe illi aſtrinxerint: de alio genere iuriſiurandi nô ma- gnopere ſoliciti:ideoque hac in re propter vtilita- tem hominum nonnihil corum ſuperſtitioni cre- do indulgeri. Deinde fieri poteſt vt illud ipſum ge nus à deferentibus proponatur in quo credunt eos fortè non peieraturos. Sic Neroni ſaeratiſsimum fuiſſe fertur per Druſillam iurare: hæc tamen ita ſunt accipienda, niſi illicitum ſit iuſiurandũ. Quan- do enim dicimus, ſi quis propria ſuperſtitione iu- rauerit, ratum aben re eſſe iuſiurandum, J. non erit. ff.eo. hoc ita intelligendum eſt, niſi legibus im- probatum ſit iuſiurandum. Nam ſi iuſiurandũ im- probatæ publicæ religionis& illicitum delatum lit, ratum non habebitur. Publica Chriſtiana reli-
gio tempore Alexandri Scuert& VIpiani impro-
bata erat,& ideo ſi quis iuraſſet per Chriſtum, iu- dicabatur illicitum eſſe iuſiurandum, vt quod pu- blicè improbaretur, id eſt publica autoritate non recipererur: Nec enim ſi quis hodie per Maltume- tam(abſit tamen vt Chriſtum dominum huic im- poſtori comparem.)iuſiurandum derulerit, feren- dus eſt:nam videtur hoc modo Mahumetanam religionẽ probare quæ publicè improbata eſt. Vti- litas tamen publica poitulare videtur, vt per Mahu
metam iutare liceat, ſi Turcæ deferarur iuſiuran-
dum, aut Mahumetano quia facileè per Chriſtum peieraturus eſt, per Mahumetam difficilius. idque vulgò receptum eſt, vt lites dirimãtur. Inter Chri=
ſtianos vero hoc non permitteretur. Nam qui ad-
uerſario ſuo iuſiurandum defert per Mahumetam, cùm aduerſarius Mahumetanus nõ ſit, videtur Ma- humetanãà religionem probare. Illicitum iuſiuran-
dum alio modo intelligi poteſt, vt notat Iuſtinia-
mus in Nouel. vt non luxu. hom. vbi vetat luſtinia- nus ne per Dei mẽbra, aut capillos iuretur. Ideoq́; ſi quis aduerſario ſuo detulerit iuſiurandum per caput Dei, vel per capillos Chriſti, recuſare illud poterit aduerſarius: aliàs ſi admiſerit,& iurauerit, ratũ non habebitur. Adeò autẽ hæ verborum for- mulæ in iureiurando ſeruandæ ſunt, vt etiã proſir iuſiurandum reo, licet de eo non iurauerit quod eſt in iudicium deductũ, ſed tantum ſecundum con- ditionem delatam ab aduerſario, l. ſi quis cum de- bitorc.ff. eo. Ego detuli tibi iuſiurandum hoc mo- do hacque pactione, vt ſi iurauerts te Capitolium aſcendiſſe, aut non aſcendiſſe, nunquã à te amplius
pecuniam quam mihi debebas, peterem: iuraſti vt
ræſcriptum erat, te non aſcendiſſe Capitoliũ, aut aſcendiſſe. Si agam aduerſus te, quæritur an tibi proſit exceptio iuriſiurandi. Videtur nõ poſſe pro- deſſe, quia reus non iurauit ſe non debere: Dici- tur ramen exceptionem iuriſiurandi ei prodeſlſe,
uia iurauit ſub ca conditione quæ ei præſcripta Marat ab aduerſario:ſequi igitur oportet præſcrip- tum conditionis delatæ ab aduerſario. Sed ſi con- trouerſia ſit de modo iuriſiurandi,& certo modo deferat iuſiurandum actor, alio modo velit iurare reus, conceptio iuriſiurandi erit in arbirrio iudi- cis, l.iuſiurandum.§.ſi de qualicate. ff, eod. Arbitra- bitur enim iudex quomodo cxequeudum ſit iuſiu. rãdum. Adde etiam ſuperioribus, liæc cdicti verba
3
115 7
——————————QOQO—ępXꝑ 2—— —
———— —————
—————————
2— ——

1158 Franciſci Duareni luriſconſ.
1 4
1„....... b Ii conditione delata iurauerit, ſic accipiendum eſſe, ſi tus eſſet aduerſarius iurate, dixerit actor ſe gratiã
delationem iuriſiurandi ſtatim iufiurandum ſe- ei facere, ſe contentũ eſſe eius voluntate,& nolle ſ
uerſario,& is ſtatim non iurauerit, ei non proderit iuſiurandum, l.5.§. vlt. f eod. Ratio mihi hæc eſſe
videtur, quia quo tempore iufiurandum defertur teo, fortè non tam facile peieraturus eſt: hocq; for-
taßsis eligit tempus actor, quòd verearur ne alio ts- pore facilius peieraturus ſit:aut ſuopte conſilio ad-
us, aut ſane altetius, qui cum facile ſua perſua-
ſoone inquxerit ad peicrandum-læc ratio mihi vi- detur fatis probabilis eſſe. Ad actoris igitur vrilita-
tem iuris auctores reſpexerunt„cùm in deferendo
duc
* 4*
iureiurando electionem illi permiſerunt iurifiuraã- di,& temporis quo iurari debeat. Prætoris hæc ea- dem verba ſic accipienda ſunt, niſi reuocatum ſit Aoharandum te ntegra. Cim enim dirit, i quis conditione delata iurauerit, actionẽ aduerſus eum non dabo: hoc intelli gendum eſt cum hac excep- tione, niſi ante quàm iuratum ſit, is qui iuſiurandũ teuocauerit,.ſi quis. I. hic. Si quis uſiurandum in- tulerit.& necdum eo præſtito,&c. luſtinianus enim
Koetun ldeoque fiquis detulerit iuſiurandum ad-
detulit, re integra pœnitentia ductus, iuſiurandum
actorẽ periurij fieri, tunc perinde eſt ac ſi reus iu- raſſet, denegatrque in eum actio. Animaduerten
dum igitur eſt ſuſceptum iuſiurandũ remitti: ſuſ ceptum autẽ iuſiurandũ non reuocari: quia nõ am.
plius integra res eſt, poſtquam reus oſtendit ehe ratũ eſſe iurare,& tunc cõuentio quædã inita yi detur inter cõtrahentes. Ideo ei qui detulit no her mittitur reuocare, l.6.§.vlt. Sequitur in codé Pi. toris edicto: vius rei de qua iuratum fuerit, Hæc ver. ba interpretatur Vlp. in 1,7. ff. co. vbi de tota re ac verba, Fius rei, intelligenda eſſe cenſet. Sed quidſi de parte rei tantùm iuratũ ſit? Exempli gratiape.
ritur fundus: actor defert reo iuſiurandũ, ytiurerſe
kundũ non debere: is iurat ſe partẽ petiti fundi non debere, de altcra parte non iurat. Quæriturigitur an exceprio iuriſiurandi ei pro parte progeſſe poſ
ſit? Si inhæreamus verbis edicti, magis qwam fen.
tentiæ, dicemus cauillando, exceptionè el nonpro- deſſe, quia de inregro fundo nõ iurauit, de quouſ- iurandũ delatũ fuit, ſed de parte tanrum. Vlpianus aliter hæc verba interpretatur: nã ſi de tota re iura-
hac cbsſtirutione permittit ei quiinſiurandum de. tum ſiHtotius tei exceprionè danch eſt at eiqu
uocare,& poſt reuocationem, ſi iurauerit is cui
Dhssdelar fuerat, perinde illud habendum ac
†
1 omninò iuratum non eſſet.
Sequitur in eodem capite edicti prætorij, Aut
tuſturandum ei remſſum fuerit. His verbis ſignificat
Prætot non tantùm actionem denegandam aduer- ſus eum qui iurauit aduerſario degrenre, ſed etiã b 2 duerfus eum qui eum paratus eſſet iurare, tamon ei iutiſiurandi gtatia facta eſt. Atque id erſi non vi deatur expreſſum fuiſſe verbis edicti prætorij: cer- tè verbis Iuriſconſulti qui edictum interpretatur,
id ſatis cautum& exprèſſum eſt, l.ſi non fuerit.&
L.remitti. ffeo. quin& hanc remiſsionẽ& gratiam iuriſiurandi non tantùm præſenti, ſed ctiam abſen- ti fieri poſſe,l. Labeo. ffeo. modò tamen coͤſtet eum qui detulit iuſiurandum id rèmiſiſſe. Dicitur etiam in aliò 106 liuriſiurandi, 32. ff. eo. pupillum non poſſe luſiurandum quod delatum ęſt rémitterę. Ra tio ſatis manifeſta eſt ex his quæ diximus, pupillũ rerum ſuarũ adminiſttationem non habere, ideodq́; nec iuſiurandum deferte poſſe. l. iufiurandum 17. ff eo. Ex his notandum eſt, aliud eſſe iuſiurandum reuocare, aliud remittere: qua de re hic multũ con- tendunt interpretes. Is enim qui reuocat iuſiuran-
dum, non intelligitur aduerſario remittere. nã cum
remittitur ufiurandum, perinde denegatur ineum cui remifſum eſt actio, ac ſi iuraſſet: at cum reuo- catur re integra, non denegatur actid in eum à quo reuocatum eſt, ac ſi iuraſſet ei qui detulit, ſed ſalua zctôri manet probandi facultas. Videndum igitur
S
erit quid actũ fit inter contrahentes, vt cognoſca- mus vtrũ reuocatum fit iuſiurandum, an potius re-
miſſum. Si quis enim poſt delatũ iuſiurandum ad-
uerſario, profiteatur probationũ facultatẽ ſibi iam ſuppetere, qua prius deficiebatur, atque ideo dela- tionẽ iuriſiurãdi à ſe factã reuocare ſe velle, delatio juriſiurandi nõ ei nocet, ſi re integra id fiat, id eſt, antequã ſuſceptũ iuſiurandum fuerit, alias propter cõuentionẽ nõ poteſt ab eo recedi. Si verò cũ para
tulit, ſi fuperuenerit probationum copia, illud re-
his quæ prius dicta funt. Na ſi fortè procuratotét
poſtea§. pen. ff.co. Similis locus eſt in Pvlt.§. rlr
iurauit: ſi verò de parte tantùm, partis exceptionẽ dandã, ſi poſtea ga pars petatur. Nam eadè eſt ratio partis quæ totius, l. rei appellatione ff. de verb.ſign. Exemplũ vnum eſt in I.ſi quis cum totũ. fl. de ex
cep. rei iud. Abſolutus à toto, intelligitur abſoiuns a
à petitione cuiuſlibet partis. Vndeé colligi potelt
cauſidicorũ illud, parté non negari, etſi totũ nege- tur, merã eſſe cauillationẽé: hoc enim locò lubuerii
poteſt. Quod ergo dicitur, appellatione rei paltem cõtineri, hoc in iudicio locũ habeęt, cum fes iudica-
ta eſſe proponitur: ſicut& cùm res proponitur ſũ per qua delatũ eſt iuſiurandũ. Dę cõtractibus quæ- ri folet: fed hæc quæſtio aliena eſt ab inſtiturono-
ſtro:& videte l.ſi dictũ.§. in ſtipulatione. fH,de eui
ctio. Sequitur in edicto noſtrò, Aduerſus eum, Gt Quod ſic accipiendũ eſt, vel aduerfus eum, cuius namine iuratũ eſt. Hæc interprétatio colligittes
aarpo anrac angudi,
anno ur
defenfor alterius, iurauerit aduerfario deferente, arr,
hoc iuſiutandũ procuratoris vel defenſoris prode.
rit ei cujus nomine iuratũ eſt, eique acquiritut err
ceptio iuriſiurandi: quod expręſſum eſt in l. Nam
8
eo. Nõ dabitur igitur actio in eũ qui lurauit aduer- ſario deferente, exceptioq́; ei qui iurauit competet,
tum ei cuius nomine iuratũ eit proderit. ldẽ dicem dum eſt in ſeruo qui iurauit dominũ ſuum nô de. A
bere, l.
2
1 ſeruus. 23. ff
o. Sequitur: Neque aduerſu 6I
adquos ea res pertinet. His Verbis ſignificat Praior e l exceptionem iuriſiurandi non tantum profutunm n
ei qui urauerit, ſed etiam omnibus ad quos easa
pertinebit. Exemplũ eſt in L.ait Prætor. 7.& 8. G
ſucceſſoribus. de his qui ſuccedunt in ius vniueie al
le, non eſt magna dubitatio: quia hæredes lunre ellole.
id tamen extenditur etiã in ſingulares ſucc qui in rem ſuccedere dicuntur; l.fluminum. fl.
dam. infe. Exempli gratia:hæres ſuccedit in vmuet
ſum ius quod defunctus habuit: legatarius luecess 44 in rem legatam,& emptor in rem empta; donata- a
8.——.....— um rius in rẽ donatã: exceptio iuriſiurandi no a 1 l 4

In tit. De iureiurando.
Jjproderit qui lurauit, ſed etiam ei qui in quamli- het eius rei partem ſuccedit de qua iuratum eſt. Px quo notandus eſt locus communis de iure ex- ceprlonis quod tranſit in ſingularem ſucceſſorem:
ain hoc diſtat ius agendi à iure excipiendi. a-
4 enim 11011 tranſit 111 ſingularem ſucceſſorem,
t doeui in interpretartione l. ſtipulatio iſta. ff. de der. obl. niſi teſtator actionem ſibi competentem nominatim ei geſſerit,& mandarit. Exemplum v-
meſt in l ſi id quod,§. vlt. ff. pro ſocio, Si inter
vos coita ſit ſocietas, vt non liceat rem cõmunẽ Kantte,poteſt nihilominus vnus è ſociis partem endere: ſed ita vt exceprtio iuriſiurandi alteri ta emptorem competat. Hic locus proprius geſt huius tractatus, ideo hoc loco eum aàttin- latis habeo. Hinc naſcuntur varie quæſtiones.
huid enim ſi pater iurauerit aduerſario deferente,
nexceptio luriſiurandi ei tantum qui iurauit, an meius filio competat, qui nõ iurauitehæc quę-
ſio tractatur in l. qui Iuraſſe. z6.§. ſi pater. ff.eo. A-
umaduertant Tirones, cũ qui contrahit cũ filiofa- mulas, duos debitores habere obligatos, vt dicitur n lſi quis cum filiò. ff.de peculio: Filiumfamilias nnſolidum(filiusfamilias enim, ſicur& paterfami- lus contrahere poteſt, l. filiusfa. ff. de oblig.& act.) 85 verò quatenus eſt in peculio, ſi peculium
abeat filius. Pone igitur actum eſſe aduerſus pa-
52
ttem ex contractu filij,& patrem iuraſſè actore de-
ferente:an exceptio iuriſiurandi dabitur filio Di- ſinguendum Eſt Fnomod iurauerit pater. Nam
Giurauit filium dare non oportere, quia hoc iuſ-
iutandum interpônitur ſuper principali obligatio- ne denegabitur actio aduerſus vtrumque. Si verò pater iurauerit nihil eſſe in peculio, non autem iu- rauerit de co quod principaliter obligatione con-
tinetur, exceptio iuriſiurandi nõ proderit filio. Pa- ter lane ſi conueniatur, exceptione agentem ſub- mouebit, ſed ſi poſtea propter peculium acquiſirũ agatur, non poterit vti excêptioné. Simile enim elt peculium homini: naſcitut, creſcit, deſcreſcit&
moritur l. peculium. 40. f. dè pecul. Quæritur etiã
de duobus reis promitrendi; ſi vnus iutauerit ad-
ulario deferente, an iuſiurandum alteri conrèéo oltt. Queſtio tractatur in liin duobus. 28.§. ex
icuo rei promittendi conueniatur,& vni delatũ
Kluſiurandum, eius iufiurandum altéri prodeſſe
poterit, quemadmodum ſi ſoluiſſet, Nam luſiuran- dum vim ſolutionis habet, d.in duobus.§. 1.¹. tu- tor,..fleo.& l.iuſiurandum. 27. Alia quæſtio eſt de teo& fideiuſſore quæ tractatur in dict. lin duo- bl H.I.ff Reus principalis võuentus eſt, deinde iu- teiurando ei ab actore delato iutauit ſe dare non Oportere: Ratio exigit vt hoc iuſurandum proſit duoque fideiuſſori: quia ſi non debet, certe nec te-
nebitur fidciuſſor. Cum enim non coniiſtit prin-
pals obligatio, fideiuſſoria, quæ acceſſoria eſt, conliltere non poteſt,lſcum principalis. ſf. de regu. lur hinc tractatur quæſtio in princip. inl. vltim. ff. dode pupillo. Quidam mutuam pecuniam dedit — cum intelligeret pupillum non obligari caciter, ſine tutoris auctoritate, nec poſſe aduer-
eum agi, acceſsit fideiufſor. Hic fideiuſſor ob-
Kguur:obligãtur enim naturaliter pupillus quantũ
ad hunc effectum, necnon fideiuſſor ci accedens. Hinc actum eſt aduerſus pupillum: qui aduerfario deferente iurauit ſe dare non oportere. Quæritur an hoc iuſiurandum proſit fideiuſſori? Hæc queſtio pPropolita Pomponio fuerat à quodam in epiſtola, cuius verba hic referuntur: deinde ſequitur reſpõ- ſum Pomponij: qui diſtinguendum eſſe dicit, ex ſententia luliani, quomodo lit iuratum. Variè enim Iurari poſſe à pupillo in propoſita ſpecie proponit. Poteſt enim, inquit, controuerſia eſſe an pupillo mutua pecunia data ſit: quo caſu creditore iuſiu- randum deſerente, ſi iurauerit pupillus ſe pecuniã mutuam non accepiſſe, id iuſiurandum proculdu-
bio proderit fideiuſſori, quia eo ſublata eſt obliga-
tio naturalis, qua pupillus tenebatur, l. Stichum.§. naturalis. ff. de ſolutiò. Ratio eſt, quia obligatione principali ſublata; non poteſt couſiſtere fideiuſſo- ria. Fideiuſſoria enim non poteſt dici obligatus, ſi nulla obligatio ſit neque naturalis neque ciuilis. Dubitãdum igitur non eſt quin iuſiurandum pro-
ſit fideiuſſori, Sin verò creditor quidem,&'cSequitur
alia diſtinctio. Sin autem controuerſia ſit inter a- ctorem& reum pupillum, non an pecunia data eſ- ſet,(cum de eo conueniret) ſed de tutoris auctori- tate:quia negabat pupillus in hac mutui datiq́; cõ- tentione tutorem interueniſſe:& hoc iuſiurandum
interpoſuerit: exceptio huius iuriſiurandi nõ pro-
derit hideiuſſori: quia ſcilicet non iurauit pupillus ſe obligatum non eſſe, ſed tantùm, ſe tutore aucto- re nõ accepiſſe pecuniam. Nam etſi verum ſit tu- toris auctoritatem non acceſsiſſe, nihilominus ta- men naturaliter obligatur pupillus:& ſi naturali- ter obligatur, nihil cãuſæ eſt cur fideiuſſot nõ ob- ligetur. Sed quid ſi incertum ſit an iurauerit pu- pillus ſuper obligatione principali, id eſt, ipſam ſe
pecuniam mutuam accepiſſe, cum de eo contro-
uerſia eſfet:an verò de iure, id eſt, an quod accepiſ-
ſet inconſulto tutore dare deberet: Hoc caſu ſi pu- pillus iurarit ſe dare non opottere, ab omni condi- tione diſceditur,& fideiuſſoribus exceptionem da- ri deberè dicendum eſt, vt ibidem aſſerit Pompo- nius. Sed an iuſiurandum fideiuſſoris ſimiliter reo principali proſit?: Hæc quæſtio tractatur in dict. l. vltim.§..& l. in duobus.§. I. ff.eod. Conuentus eſt fideiuſſor,& delatum eſt ei iuſiurandum; idem iu-
rauit: quæritur an exceèprtio huius iuriſiurandi reo
principali proſit? Hic etiam dicitur referre quo- modo iuratum ſit. Si enim de re ipſa iurauerit fi- deiuſſor; de qua obligatio contracta eſt, hoc iuſ-
iurandum reo quoque dicitut prodeſſe: veluti ſi
Controuerſia fuerit an pecunia data ſit. Nam per- inde eſt acſi ſoluiſſet. Sin autem iurauerit ſe non fideiuſsiſſe, quia ſcilicet de eo controuerſia erat, nõ autem an pecunia data ſit, hoc iuſiurandum reo principali non proderit. Præter has perſonas, a ut a- lias huiuſmodi iuſiurandum ab vno præſtitum, cę- teris ad quos ea res non pertinèt prodeſſe non po- teſt, hoc dicitur generaliter in 1. 9.§. vlt.
Sequitur in edicto: actionem non dabo. Videndũ eſt quomodò hæc vêrbaà aceipienda ſunr:interpre- tatiò extat in I. nã poſtea. ffxco. Qui veterẽ morem iudiciorum conſtituendorum non norunt, de quo ſcripſi maxime in l. iuriſgentiũ. ſup.de pact. hoc in- telligere nõ poſſunt. Si quis igitur iurauerit actore
C 4
1159
..———— —————=—n——— ———-ꝛ-ꝛ-ꝛʒ—ℳꝛꝛ:————
— ———

1160
deferente: poſteac; actot petat actionem à Prætore ſecundum veterem morem iudiciorũ dãdorũ, Pre- tor denegabit actionem, ſi modò conuenerit inter actorem& reum iuratum eſſe: Si autem ambiga- cur, Prætor non denegabit actionem: nec tamen is cognoſcet an iuratum ſit necne:( Non enim cogno ſcebat Prætor de controuerſiis priuatorum homi- num,& præſertim de his quæ cõſiſtebant in facto) ſed dabit Prætor iudicium cum exceptione, quæ exceptio addita in iudicio proderit reo. Iudex da- tus cognoſcet, non tãtùm an pecunia mutuo data fuerit, ſed etiam an poſtea iuratum fuerit.(Qui autem hic dicitur, actionem denegãdam eſſe ideo
hinc annotari ſolet exceptionem iuriſiurandi ex- ceptionem eſſe litis finitæ: quia ſcilicet is iurauit,
litem conteſtari non vult,& exceptionem oppo- nit, ne litem conteſtari cogatur. Litis enim finitæ exceptio, dicitur exceptio ad finem non recipien- di: Aliæ ſunt exceptiones, quæ vulgò dicuntur ad finem non valendi. verò opponit exceptionẽ peremptoriam, cogitur litem conteſtari, cap. vlt. de litis conteſt. in 6. Exceptiones litis finitæ excipiun- tur,& quæ continentur cap. i. de litis conteſt. in 6. vt exceptio tranſactionis, exceptio rei iudicatæ, quæ impediunt litis conteſtationem.: In hunc, inquam, numerum dicitur referri exceptio iuriſiurandi:& quamuis nulla eius mentio fiat in d. c. z. eius tamẽ cadem ratio eſf. l.1.& 2. f.co. Nam ſicut tranſactio- ne& re iudicata finitur lis, ita etiam iureiurando. Prætor enim in cdicto quod de iureiurando pro- poſuit,& quod interpretari cœpimus, ita ait: Si ³ cum quo agitur,& aaduerſus eum adtionem non dabo. quibus verbis denegat actionem ei, contra quem iuratum eſt. Ideõque litem finire rectè dicetur iuſ- iurandum,& inter exceptiones ſupradictas recen- ſebitur. Sed de qua actione hæc verba accipienda ſint videamus. Actionem hic generaliter accipere- debemus, non tantùm eam ſuper qua iuſiurandum delatum eſt ſed etiam quamcunque aliam per quã eadem quæſtio in iudicium deduci poteſt. Si quis enim iurauerit aduerſario deferente ſe non debere, quacunque actione eadem quæſtio& eadem res in
iudicium deducta fuerit, dabitur iuranti exceptio
iurifiurandi, imò etiam ſi diuerſa quæſtio inſtitua- tur, ab ea ſuper qua iuratum eſt. Ideoque cum quæ- ritur an exceptio iuriſiurandi locum habeat, hoc maximè inſpiciendum eſt, an de cadem re agatur, & an ob eandem cauſam: nam vtrum eadẽ actione vt diximus, an alia, non refert. Hoc multis exem- plis oſtenditur in l. duobus. 28.§. exceptio. fl. cod. Vnum huiuſmodi eſt: Quidam mihi centum de- bebat propter ſocietatem, quæ inter nos coita fux- rat, vel propter mandatum, quo quia interpoſito negocia mea adminiſtrauerat: egi actione pro ſo- cio,& actione mandati aduerſus eum:idq́; me de- ferente iurauit ſe darę non oportere. Ego verò poſt iuſiurandum præſtitum egi condictione certi, idẽ- q́ue petij quod prius: condictio certi cum actio-
ne pro ſocio& mandati concurrit. Ex quacunque
enim cauſa certum petatur ea competit. Obiicit mihi reus exceptionem iuriſiurandi,& aitſe iuraſ- ſe, nihil ſc eo nomine dare oportere. quæritur an
huiuſmodi exceptio mihi recte opponatur? Dubi-
tatio ex eo naſcitur, quod alia actione egi, non ca
Franciſci Duareni luriſconſ.
ſuper qua iuratum fuit. Dicitur tamen exceptionẽ
iuriſiurandi mihi nocere, quia eadẽ res in iudiciũ deducitur. Sequitur aliud exẽplum: Si quws iuraue- rit,&c. Si quis egerit actione vi bonorum raptorũ contendens eum cum quo agit bona rapuiſſe:& 7 Gore iuſiurandum deferente iurauerit reus ſe non rapuiſſe: iuſiurandũ illud nõ impeditur quominus actione furti poſtea conucniatur vel condictione furti, ſi actor contendat ſibi furtum factũ eſſe. hieri enim poteſt vt is qui iurauit, non rapuerit, ſed tan. tùm furatus ſit: quia aliud eſt furtum, quod vel ca fieri poteſt,& celari. l. 2,§.& generaliter. ff. vi bono. rapt. Aliud exemplũ: Colonus cum quo,&c in quoua riæ actiones dantur ex eadẽ cauſa:Si colonus arbo. res prædij àſe conducti ſucciderit, datur locaton aduerſus eum actio ex locato: itemq; actio damni iniuria dati, ex lege Aquilia: necnon interdictum quod vi, aut clam; denique actio arborum fium cæſarum, ex l.12. tabul. Si igitur aduerſus eum adtũ ſit actione ex locato,& iurauerit ſe non ſuccediſte, per exceptionẽ iuriſiurandi tutus exit, ſi poſtea ch- ueniatur lege Aquilia vel interdicto quod vi auta- ctione arborum furtim cæſarum. Allud exemplũ
eſt: Quæ iurauit diuorti,&r. Maritus facto diuortio
aduerſus vxorem egit actione rerum amotarũ, di- cens mulierem conſilio diuortij res eius propfias amouiſſe& interuertiſſe, marito deſerẽte, quia pro bationibus deficiebatur. iurauit mulier ſe nõ amo- uiſſe: deinde agit maritus rei vindicatione: queritur an ſubmoueri poſsit exceptione iuriſiurandi? Et dicitur non nocere marito mulieris iuſiurandum: quia hic non tantùm mutatur actio, ſed etiã cauſa petendi. Is enim qui agit actione rerum amota- rum, petit res quæ amotæ ſunt: qui verò rei vindi- catione petit res, dominus eſt,& poſsidentur ab eo cum quo agit. Quamobrem alio iureiurandoſt bi opus eſt, vt probet mulierem ſuam eſſe, Quxr
denuò ſi iurauerit res ſuas eſſe,& ſe non amouiſ-
ſe, agentem maritum& rei vindicatione,& actio- ne rerum amotarum, exceptione iuriſiurandi ſub- mouebit. b Et omnino hoc obſeruandũ eſt. Generaliter no- tandũ eſt, nihil referre, vt exceptio iuriſiurãdi locũ kabeat, an cadẽ actione agatur, quia prius actũ eſb an alia, ſed inſpiciendũ maxime an cadẽ ſit cauſa petẽdi. Aliud exẽplũ eſt: Igitur ſi quis iurauit,&c Aduerſus eum qui damnatus eſt ſententia iudicis, duplex actio competit, imprimis actio iudicati, 1 miles..0I. infr. de re iud. deinde ſi reus promiſelit a- ctori iudicatũ ſolui, poterit cõueniri ex ſtipulatio- ne iudicatũ ſolui.Igitur ſi cũ ageretur aduerſus ali quem actione iudicati, iurauerit ſe damnatum non eſſe:& rurſus conueniatur ex ſtipulatione iudicatum ſolui, quia eadem eſt cauſa petẽdi ex ceptione iuriſiurandi, actor ſubmouebitur. Po-
ſtcriore enim iudicio cadem quæſtio rcuocatu- Contra ſi cum,&c. Hic inuertit ſpeciẽ. In priori emim
ſpecie poſuit actũ eſſe primò actione iudicati, dein de actione ex ſtipulatione hic verò proponitut prius actũ eſſe actione ex ſtipulatione iudicatũ ſol ui, deinde actione iudicati.& hic dicitur, agenti un- dicati nõ obſtare iuriſiurãdi prioris exceptionem: cuius hæc ratio ſubnectitur, quòd fieri poſsit Vtm
la ſit cõtracta inter eos iudicatum ſolui ſtipulatio, etil
———⁴—
—— —* —
— —— ——
—
— —— — — —
— —— —
—— —
—
enen atere
lügund erren
aun 1 enpior
7 1
dimnec errietſ rütni at

In tit. De iureiurando.
res iudicata ſit niſi fortè etiam ideo iuſiurãdũ ls nterpoſuerit, quod nec ſententia iudicis ſe dã ke⸗ diceret. Aliud ſimile exẽpluũ eſt in l. ſi duo pa- natu 5 lulianus. ffeo. Aduerſus furẽ multe actiones weat Datur enim cõdictio furti, qua petitur res 5 3 ta de qua titulus extat ff. lib. 13. Datur etiã a- 4 frtjad pœu duplivcl quadrupli,.in dup Ez.tripli. Inſt. de act. quæ ex delict. Actũ eſt a uer ſ8 aliquẽ cõdictione furtiua,& ei iuſiurãdũ delatũ b chiurauitq́; ſe furtũ n5 feciſſe deinde agitur actiõe uad pœnã: quæritur an ei cõpetat exceptio prio iriſiurãdi? Hic ait Vlpianus, y ideri cũ de toto in- Padem enim queltio in iudiciũ reuocatur. Iu- 18 gitur ſe furrũ non feciſſe, in vno iudicio, ex- adtio iuriſiurandi obſtabit in alio, in quo eadem ueſtio reuocabitur. hæc enim verba, Furtu non fe- id omne cõplectũtur, ex quo vel actio furti vel codictio furtiua naſcitur:ideòq; qui iurat ſe furtũ no feciſſe, ã de co iurat quod ad pœnã furti, quàm uodad tẽ ſurreptã pertinet. Hinc naſcitur& hæc bidẽ helios Nid egit cõdictione furtiua aduer ſus furẽ: iuratũ eſt aduerſario deferente: deinde idẽ urlus couenitur tanquã furis hæres, nõ quòd furtũ jpſe fecerit(hæc enim actio in hæredes extenditur) quæritur an exceptio iuriſiurandi prioris hæredi cõ etat.In hae quæſtione eadẽ res in iudicio nõ de- ducitur,& eſt alia cauſa agendi. Quod enim in po ſteriore iudicio deducitur, nihil habet cõmune cũ eo quod in priore deductũ eſt. Ideoq́; ait Vlpianus: dabitur actori νονενε cõdictio, id elt, ſi verbum verby reddatur, vnius partis cõdictio. Hoc pertinet ad ca que aliàs tractata ſunt à nobis de more& ritu
etl
coſtituédorũ iudiciorũ apud veteres, l. iuriſgentiũ.
f de pact Aliquando enim iudiciũ debetur ſimpli
citer& ſine SeerPrionenaliquan do addebatur con-
ditio. aeeνεε— autẽ actio dicel 1 ter nulla exceptione addita iudiciũ dabatur. Ex his omnibus exẽplis illud colligendũ eſt, exceptionẽ uriſiurandi tunc cõpetere aduerſus eum qui agit poſtquã iuratũ eſt, ſi eadẽ de re agatur, eademque auſa petendi ſit: nihilq́; referre eadẽ actione an di- erſa agatur. Sed oritur quæſtio tractata in l. ſi a- b tor z6.Heo. Quidã conſtituit ſe pecuniam ſolutu- un guam prius ex alia cauſa debebat: agitur ad- tlls eũ de conſtituta pecunia: actor intendit reũ chſtuiſſe ſe pecuniã ſoluturũ. Cùm controuerſia eltt an reus cõſtituiſſet necne,& delatum eſt iuſ- urandũ: iurauit ſe nõ conſtituiſſe Nũc petitur ea- ebecunia alia actione, fortè ex nũtio: quæritur an duerfus agenté exceptio iuriſiurandi competere poßit: Vlpianus ait nõ poſſę cõpetere:cũ tamẽ vi- ſatur eadẽ res in iudicium reuocari. Hoc videtur lubdiftcile. Diximus enim quoties eadẽ res in iu- iciũ reuocatur, ſiue eadẽ actione, ſiue alia agatur,
Sbetere cxceptionem iuriſiurandi: quod tamẽ hic
cuvideatur cadé res, pecunta ſcilicet, in iudicium polterius deduci, non obtinet. Animaduertendum gitur eſt diuerſa quigẽ actione hic non agi, ſed ob cauſam diuerſam. In priore cuim iudicio peteba- urpecunia à reo, quia cõſtituerat ſe cã pecuniam mum. In hoc verò poſteriori cadẽ quidem pe-
dani
eſt 9
icebatur, cùm ſimplici
apotitur, ſed cauſa petẽdi diuerſa eſt: quia pe- nitpecunia quæ ex mutuo debetur. Huic ſimile nod dicitur de exceptione rei iudicatę. Exce-
ptio enim rei iudicatæ cũ exceptione iuriſiurandi maxgnã affinitatẽ habet:& ideo quæ tractantur ſub tit. dę except.rei iud. magna ex parte pertinent ad exceptionẽ iuriſiurandi. Exceptio autè rei iudicate
tunc cõpetit, cm eadẽ eſt cauſa petendi, cũ inter
eaſdẽ perſonas agitur,& cũ eadẽ res petitur. Nã ſi iudicatũ ſit de re aliqua, petatur verò eadẽ res ob aliã cauſam, exceptio rei iudicatæ agẽti nocere nõ poterit, ex cauſis Iã dictis. In hac igitur ſpecie cũ ſit diuerſa cauſa petẽédi,& idẽ in exceptione iuriſiurã di quod in priore obſeruetur, nõ mirũ ſi poſteriori actioni quæ de eadẽ re mouctur, nõ obſtet excep- Ptio prioris iuriſiurandi. Sed ſi iurauerit reus non cõſtituiſſe ſe pecunià ſolururum, nec mutuã pecu- nià accepiſſe, ceſſabit vtraq; actio& de conſtituta pecunia,& ex mutuo. Ex his exẽplis ſatis intelligi- tur, quibus ex cauſis exceptio iuriſiurandi cõpetat, quibuúsve non cõpetat. Notandũ igitur hanc exce- ptionẽ iuriſiurandi variis ex cauſit cefſare, quarum pleræq́; ex his colligi poſſunt quæ iã diximus: ſed aliæ hic ſunt addendæ, quæ nobis inſigniorcs vidéè-
Stur. Vna eſt in l. nam poſtea. 9.§. 4.ſi minor circun-
ſcriptus ſit. Minor 25. annis tutore ſuo auctore(ſic enim hoc accipiendũ eſt) iuſiurandũ detulit ci cũ quo agebat, qui iurauit ſe dare non oportere. Mi- nori aduerſus eundẽ agenti obiicitur exceptio iu- riſiurandi: quæritur an minori noceat, ſi ſe circun- ſcriptũ fuiſie dicat,& ei actio aduerſus eũ qui iura- uit denegari poſsit. Quidã exiſtimabant hoci pſo quòd minor eſt, replicationẽ ęi cõpetere, qua ex- ceptio iuriſiurandi elideretur:at nõ placuit hoc VI piano,qui cenſuit replicationem ita demũ munori cõpetere, ſi reuera deferendo iuſiurandum captũ ſe fuiſſe docuerit. Pretoris enim eſſe à quo petitur iudicium, plerunq; videre, in conſtituendo iudicio, an captus ſit minor necne,& ſicç reſtitutionis auxi- liũ concedere. Eſt ergo hic locus cõmunis de reſti- tutione minorum notandus, duo eos docerę debe- re antequã reſtitui poſsint. Primò ſe minores eſſe, deinde ſe circunſcriptos. Nõ enim ſemper ea quæ cum minoribus geruntur reſcindenda ſunt. l. quod ſi minor.§. nõ ſemper. ff. de minorib. Alioqui deter- rima fieret conditio minerum, com mercioq́; ho- minũ hac ratiꝗue eis interdiceretur, nemine cum eis contrahere volente. Nõ igitur aliter reſtituctur minor quam ſi apparcat eum captũ eſle: quia ſi nul la captio arguatur, nõ ideo hoc auxilium cõſeque- tur quòd ſe minorẽ dixerit. Imò tertium etiã adii- ciẽdum eſt, valde neceſſarium, captos ſe fuiſſe vel lubrico ætatis, vel facilitate ſua, vel dolo aduerſa- rij.l.verum.. ſciendum. ffide minoribus. Hunc lo- cum leuiter attigiſſe ſufficiat, quẽ pleniſsimè ſuis lo cis explicauimus. Alius caſus, in quo ceſſat hæc ex ceptio iuriſiurandi extat in l. nãà poſtea.§. ſed& ſi uis. de eo qui in fraudẽ creditorũ iuſiurandũ debi tori detulerit. Hic locus pertinet ad tit. cuius men- tio eſt in C. de reuoc. his quæ in fraud. credit. alie- nata ſunt.&§. iterũ. Inſtit. de Act. A ppellatio enim alienationis latiſsimè patet in eo edicto: ita vt ſi quis debitori ſuo in fraudem creditorum detule- rit, poſsit id reuocari ſuper quo iuratum eſt,& ad- uerfus exceptionem iuriſiurandi replicatio fraudis creditoribus dari. Sed quæritur cui ex his verbis Prætoris, Actionem non dabo, deneganda ſit hæc actio.
1161
Quibusex cauſis ceſ- ſe t iuriſiu- randi er- ceptio.

1162 b actio. Verba imperſonalia ſunt, nec exprimentia perſonam cui deneganda ſit, id eſt, cõtra quem ſit danda exceptio iuriſiurandi eius qui iurauit. Sed verba Prætoris ſatis indicant, ei qui detulit iuſiurã- dum denegandam eſſe actionem. Vnde dicitur in 1.3. in fl ff. co. iuſiurandum inter quoſdã præſtitum aliis neque prodeſſe noq; obeſſe. Huc pertinet l. ſi duo patroni.ff. eo. in princ. de aliis perſonis, procu- ratore, tutore, ſeruo,& aliis, non opus eſt prolixius diſputare. Procurator enim qui vniuerſorum bo- norum adminiſtrarionem hader vel cui nomina- tim ſuper negotio mandatum eſt, cum defert iuſ- iurandum, domino denegatur actio, quod& in ce- teris prout diximus, intelligendum eſt. Excipiun- tur autem rei ſtipulandi, l.in duobus. in princ. ffæeo. Cum enim dicimus alrerius iuſiurandum alteri non nocere, hoc accipiendum eſt niſi vnus ex duo- bus reis ſtipulandi iuſiurandum detulerit:quia tũc vnius iuſiurandum alteri nocet. Et hoc ideo fit, quoniam inſolidum vtrique eadem res debetur. Cur igitur pactum vnius ex duobus reis ſtipulandi non nocet alteri, l ſi vnus. ff. de pact. Maiorem vim habet iuſiurandum, quàm pactum, quod de nõ pe- tenda pecunia factum eſt. lllud enim vim ſolutio- nis habet. l.2.& l tutor... f. o. quin& vim iudicij, vt ibidem dicitur,& omnino cuſtodiri debet, l. qui iuraſſc.ff. eo. b
TERTIVM CAPVT EDICII.
CAPVT VVINTV M.
Oc caput tertium concipi poteſt in hæc verba: Si actor petitõrve cõditione delata iu e rauerit, aut inſiurandu ei remißi fuerit eius 2—„2 ge Jua iuſturandum delatu eſt, actionem
:.„oc tãt 22 3 ᷑ s en; ei, in qua hoc tãtum quæretur, an jurauerit, vel an juſiu-
randum remiſſum fuerit, dabo. Hoc caput edicti Pre- toris actori conſulit, qui reo deterente iurauit, vel referente: ſicut ſuperiore capite conſulitur reo qui iurauit actore deferente. Hoc autem expreſʒũ fuiſſe edicto Prætoris, ex variis locis colligitur:& primũ ex 1. nã poſtea..I.tum verò ex l. in duobus. §. Vlt. fl eo.& l.eum qui 30 in princ.vbi id apertiſsi mè expreſſum eſt, denique ex ũ. itẽ ſi quis poſtulã- te. Inſtit. de actio. vbi hæc actio refertur inter actio- nes Pretorias. Mirum autem videri nõ debet, quòd plenius reſcripta reperiantur ſub hoctit. quæ ad ox ceptionem pertinent, quàm quæ ad hanc actionẽ. Frequentius enim accidit vt actor reo iuſiurandũ deferat, quàm vt reus actori. Actor defert reo iuſ- iurandum cum deficiant probationes: reus verò cum agitur de probatione exceptionis: tunc enim cogitur actori nonnunquã deferre iuſiurandũ. Et reus in exceptione actor eſt: quia& is agere vide tur qui exceptione vtitur. l. ff. de except. Nüc ſin- gula verba huius capitis explicanda ſunt, non tamẽ tam exacte vt ſuperioris capitis verba: multa enim inibi adduximus, quæ ad huius quoque explicatio nem pertinent,& ideo hic pro repetitis habenda ſunt: vt ea quæ diximus de perſonis quæ habiles ſunt ad deferendum vel ſuſcipiendum iuſiurandũ, tum& de modo muriſiurandi deferendi: cætera perſequemur. Hoc autem capite pollicetur Prætor
Franciſci Duareni luriſconſ.
ſe daturum actionem ei qui iurauerit ſibi deben 2
vel aliquid ſuum eſſe, ſi deferente reo vel eo rete. rente iuratum ſit. Hæc autem actio in lactum elhyt dicitur in l. actori. C. hic. Actori delato, vel relat iureiurando, ſi iurauerit,&c. In factum aclio d'eri⸗ b Tuibus verbis ſignificat Diocletianus, conceptis 4 actum verbis, id eſt, præſcriptis agi debere, ¹i nom exprimatur certum nomen actionis: quia accidit aliquando vt negocium de quo iuratum eſt, ncl. lam propriam appellationem ſortiatur, atque ideo neceſſarium ſit verbis in id quod factum eſt con. ceptis agere, nullo proprio actionis titulo expreſ
ſo. Idque ad ſimilitudinem iudicati. Nam ſicut ex
re iudicata naſcitur actio iudicati, quia petitur res iudicata. l. miles.§. vlt. ff. de re iudic. ita etiam exiu. reiurando hæc ad ſimilitudinẽ illius cõparata quia iuſiurandum vim iudicati habet, l. z. fl. eo. Accidit etiam vt detur actio vtilis ex eo contractu, yelex
ea cauſa, ex qua iuratum eſt deberi, cum ſellicet
cauſa ex qua iuratur, certa eſt& expreſſa, it qais
iuret ex certo contractu deberi:actio enim quæ ex eo contractu comparata eſt, dabitur ob iuſiurandu in qua quæretur, tantùm an iuratum ſit: quia illud habebitur loco probationis. Exempla quædam lic reperiuntur, vt in l.ſi duo patronm.§. ſi quis iuraue. rit vendidiſſe. in l. ſed ſi poſſeſſori..vlt. ff. eo. Illius hæc ſpecies eſt, Si quis iurauerit me ei rem aliquã vendidiſſe, vt puta 100. poterit agere ex empto.
Nam iurando expreſsit certam cauſam, nec ſibi
tantùm à me deberi iurauit, ſed ex venditione. atq; ideo poterit me conuenire, vt res vendita preſtetur, & caueatur ei de euictione: in hanc enim actionẽ omnia veniunt quæcunque in actione ex empto veniunt. In vlt. verò§. d. I. ſed ſi poſſeſſori. alia eſt ſpecies,& de eo fit mentio qui rem ſuam eſſe iura- uit, ideoque ei datur rei vendicatio vtilis. Vulgus interpretum hæc quæ ſuperius diximus ſic ditun- guere ſolet, an iuratum ſit formiter, an verò infor- miter:rem per ſe ſatis perſpicuam hac ſua diuiſio- ne& inepta& barbara obſcurantes. Eormiter al- tem exponunt, cum quis iurauit ſibi centum debe- ri ex empto ſcilicet, certo contractu,& cauſa addi- tadluformiter Verò, cùm nulla certa cauſa, nullusq́; ortus contractus exprimitur. N ihil igitur opus elt hac verborum innouationc in re tã clara, ſed jpſis luriſconfultorũ verbis inhærendum eſt, idq́; quod iam attigimus notandum, vt ſi quis iuret rein ſibi deberi, vel ſuam eſſe, nullo actionis nomine expreſ- ſo, verbis in factum actione experiri poſsit ſi vero ſibi aliquid deberi ex certa cauſa, actio ei vtilis da- tur ex eadem cauſa ſuper qua iuratum eſt: quo
tamen intelligendum clt ſi ex eadem cauſa necelle
4
ſit actionẽ naſci:nam alioqui non dabitur. Exeplũ eſt in l. in duobus.§. pen. Egi actione furti aduer. ſus aliquem, eo deferente iuraui mihi furtum factu eſſe: quæro an condictitia actio furti& aliæ actio- nes quæ ex furto dantur, mihi competant: Ait Pau lus condictionem furtiuam non competere, ſed 2- ctionem furti tantùm, nifi ſe dominum probarit. Hoc cnim intereſt inter condictionem furtiuã, qua res furtiua petitur,& actionem furti, qua pœrta du- pli aut quadrupli peritur, quòd condictio furriua datur tantùm domino rei furtiuæ: Actio vero furti
4..„.— 1„ competit etiam ei culus intereſt rẽ ſaluam— 3 om
duüimc nlxr auukn ttlnrrt. uulprei domnoul tuin audeide raon: düinde
duimi

In tit. De iurein rando.
dominus nonſit. Nam quatnuis prohatum ſit fur- uum factum eſſe, non ideo tamnen conſequetur rem minam is qui furtiagedniti doccat e dominum eſſe. Ideoq́; non aduerſatur huit noſtræ ſententiæ ub d ſupraà diximus, actionem furti nullam com- ctere aduerſus eum qui furtum à ſe factuin non dlleiurauit,l.ſi duo§. idem Julianus. ff. o. Ex his e- nim furtum factum non eſſe ſequitur nec condi- gione furtiua, nec actione furti; nec alia propter fartum agendum: quod diſsimile eſt his quæ à no- polic dicuntur. Circa huius edicti interpretatio- aenquxri tur quid dicendum ſit, ſi vterq; iurauerit bor quàm reus. Ex priorè enim capite damus atptioném e ne ee Mallekii Es leriore damus actionem actori qui iurauit reo elerẽte:ſi vterq; igitur iurauerit, vtrius potior cau beritehæc queitio tractatur in l.in duobus,§.vlt. ff. Co. vbi dicitur poſterioris iuriſiurandi caufain po⸗- notem eſſe. Non enim inſpicimus vter ſit actor, v= terue ſit reus, ſed inſpicimius vter prior, vter poſte- tior deferente aduerſario iurauerit, ſicut in pactis diciturl. pacta nouiſsi ma. ſupra, de pactis. 1r lde gequiturin eo. S. Nec tamen praiudicium. He oo- cutrit obiectioni. Ponamus énim reum iuraſſe ſe dare non oportere: deinde reo referente actorẽ iu- raſſe ſibi dari oportere, dicendum eſt, potiorem eſ- le cauſam actoris, quia poſterior iurauit. Interim ta men fietne præiudicium reo, qui prius iurauit?neq; enim pet ciuilem cauſam debet præiudicium fieri eriminali, arg. lper minorem. 54. ff. de iudic. l. 2.§.1. ſevi bond. rapto. Exemplum eſt huius rei apud Ci- cer. ibaz. de Inuent. Et extat tit. in C. quando ciuil. acio criminali præiudic. Hic autem videtur preiu- diciũ fieri criminali iudicio, ſi fortè arguatur reus petiurij. Paulus igitur reſpondet huic obiectioni. Hoc enim iudiciò ciuili nullum præiudicium fieri aitperiurio eius qui prior iufauit, quia in hoc iu- dicio quæritur non an vere iutauerit, ſed tantuùm an lurauerit. Et ſanè cum nihil hic de veritate quæra- tunſod tantum an iuratum ſit, non poſſumus dice-
te preiudicium fieri criminali iudicio. Hic mihi
idetur eſſe ſenſus horum verborum, quæ cæteri von intellexcrunt. Alterũ exemplum eſt in l. quòd duuraui. 29. fleo- quo demouſtratur poſterioris iu- Kurandipotiorem cauſam eſſe debere luraſti dari ihopomtere: cum ageres aduerſus me,& dicens te line peteres me condemnari. Ego dixi te nõ iu- nale:u obtuliſti mihi iuſiurandum,& iuraui te nõ ralie. Vtrius iuriſiurandi potior cauſa erit? Try- 129 Nhoninus ait poſterioris iuriſiurandi potiorem eſſe aeulam. Hinc etiam naſcitur quæſtio de eo qui iu- ens fallit poſt præſcriptionem longi temporis, quæ tra- aatur in l.ſi duo patroni.§. Iulianus. aliàs eit§. idẽ dir Varia eſt interprétatio huius loci,& difficultas inſcitur ex amphibologia. Dubium enim eſt quò eetenda ſunt hæc verba, Longi temporis præſcriptio
um an ad ſequentia, an verò ad præcedentia: Ego dicam breuiter quod ſentio. Queſtio eſt, cum vnus nititur præſcriptione lo ngi temporis, alter iureiufã doytrius porior cauſa fit. Hæc quæſtio ſimilis eſt dlen nunc à nobis tractatæ. Nec ſinc cauſa de hoc
Aalltum fuit, quia vtrunque dirimit lites, id eſt, tà rlenptio longi temporis, quàm iuſiurandum. V-
epio,inquit Cicer. in orat. pro Cæcinna, finis eſt
litium periculi& ſolicitudinis. Idẽ dicitur in l. vlt. ff. pro ſuo. hic igitur inſpiciendum eſt, an iuratum ſit poſt lõgi temporis præſcriptionẽ, an verò quæ- ſita ſit longi temporis præſcriptio poſt iuſiurauidũ: quia(vt diximus) paria ſunt hiæc,& patem vimi ha- bent in litibus dirimendis: ideoq́; ſi uratũ ſit poſt longi temporis præſori ptionem; vtilis actio cm- pétet ei qui iurauit. Sin autem poſt iuſiurandum
quæſita ſit lougi temporis præſcriptio, vtilis actio
ei dabitur qui vſucepit. Sequitur in edicto Præto- ris, Aelionem dabo. Hæc verba ſic accipere debe- mus, actienem dabo aduerfus eum qui detulit iuſ- iurandum: quod quemadmodum accipiendum ſit nos mox dicemus, acrionem, in qua hoc tanthm qua- ritur an iurauerit. His verbis edicti Prætorij demõ= ſtratur vtilitas liuius actionis: cuius hoc proprium eſt, vt in ea non quæratur an debeatur id de quo iu rauit actor, ſed tantùm an iuratum ſit id deberi, vt iuſiurandum pro veritate habéatur. Idem dicitur in l. non erit. 6. dato. ffico.& 1. poſt rem iudicatã. ff. de re iudic. poſt rem iudicatam, aut iureiurando deci-
fam aut confeßionem in iure factam, nibil amplius quæ
ritur. Quinimo dicitur hæc actio executionen Iei iudicatæ habere: idq́; receptum eſſe vulgo video, quamuis quidam diiſentiant. Poſtquam res iudi- cata eſt, pignora in cauſam iudicati capiuntur, ma- giſtratus iudicis à ſe dati ſententiam exequitur,& plerunque extra drdinem. l. à Diuò Seio. de re iudi. an idem dicemus de iureiurando? Moueor impri- mis eo quod dicitur in I. z. ff. eo. iuſiurandum ma- iorem habere auctoriiatem quàm rem iudicatam: quod ſi verum eſt, executionem paratam habebit ficut res iudicata. Argumento eſt etiam quod dici- tur in l. actori. hic.& d. l. poſt rem. ff.de re iudic. QVID VENIAT IN Hia NC ACLIONEM. CA P. VI. S Ctor hac actione in factum, vel vtili ex iureiurando, hoc petèt& conſequetur, quod in cam venit ex qua iuratùm eſt. Spectäda enim eſt cauſa& actio ſuper qua iuratũ eſt: quia quicquid ob eã cauſam peti po- terit, hac quoq; actione ex iureiurãdo petetur. Nec quicquam intereſt actionem de qua iuratum eſt, & hanc:niſi quèd in hac actione quæritur an iura- tum ſit. Exempla quę nos ſuprà adduximus, id ma-
. 8 8
manifeſtè oſtendunt. Vnum eſt in l. ſed erſi poſſeſ
ſori. 6.⁊. Si quis iurauerit rem ſuam eſſe, cùm con- trouerſia eſſet inter te& illum, is poterit eam rem petere vt dominus: vnaque eius rei fructus. Nam a- ctione in rem ſuper qua iuratum eſt eam rem cõ- ſequeretur, vnaquc etiam fructus, qui in rei vindi- cationem veniunt. Aliud eſt in d. l. ſed ſi poſſeſſori. §. item ſi iurauerd. Ego petebam vſumfructum ali- cuius domus, cum eſſet controuerfia de eo inter me& te. Iuraui viumfructum meum eſſe. at poſt- quam iuratum eſt, domus eſt combuſta,& ſupereſt tantùm area: ago ex iureiurãdo, quæritur quid hac actione conſequar? Reſpondet Vlpianus, me vſum- fructum conſequi non poſſe: quia ſi ea actione ſu- per qua iuratum eſt agerem, vſumfructum n5 con- ſequerer qui extinctus eſt. I. repeti potelt. ff. quib.
mod. vſutfr. In hanc enim actionem amplius non
VvCIIIt
1163

„
8X△
—
116 4
venit quàm in cam ſuper qua iuratum eſt. Aliud exemplũ eſt in eadem l.§. ſed ſi rerum. de eo qui petebat vſumfructum pecunis ſibi relicte teſtamẽ- to. Teſtator ſuo teſtamento legauit vſumfructũ
ccuniæ: deferente herede legatarius iurauit vſum-
frudum ſibi deberi. Hic quæritur quid poſsit pete- re actione ex iureiurando. Mouet quæſtionẽ quod
propriæ pecuniæ nõ ſit vſusfructus, ſed quaſi vſus- fructus tantùm, propter Senatuſconſultum. l. t. de vſufr. earum rerum quæ vſu conlumuntur. Ait VE pianus, poſſe cum petere vſumfructum cautione oblata. quod confirmatur l. a. ff. de vſufr.ear.xer.hec ego obiter oſtendere volui in gratiam Tironum. Aliud exemplum eſt in eadem lege. S.ſi cum. Si in petitione hereditatis, cum de ca controuerſia agi-
taretur, vtrius eſſet, actoris an rei, iurauerit quis ſuã
eſſe, in actionem ex iureiurando venerit quacun-
ue petitione hereditatis potuiſſet conſequi actor. Alud exemplum eſt in l. ſi duo patroni.§. ſi quis iuraucrit. Lis erat de re empta inter duos,& actio- ne ex empto agebatur: Reus negabat ſe vendidiſſe, actor contrà ſe emiſſe 100. delato à reo iureiurãdo quæritur quid hac actione ex iureiurando. conſe- quatur actor, vt reus ſcilicet cum tradat,& ei ca- ueat de euictione. Au tamen ad pretium conſequen- dum,&c. Certum enim eſſe diximus cùm iurauit actor ſibi rem venditam eſſe 100. eum poſſe agere actione vtili ex empto propter iuſiurandum aduer ſus eum qui iuſiurandum detulit. Sed an viciſsim dabitur actio ei qui detulit iuſiurandum ad pretiũ quod iureiurando continetur recipiendum: Hic di- citur actionem competere ad pretium conſequen- dum, ſi de pretio iuratum non eſt:id eſt, niſi lis fini- ta ſit iureiurando, reus de pretio contenderè po- teſt. Mirum tamen quibuſdam videtur, quod iuſiu- randum proficiat ei conttà quem iuratum eſt, ab- ſurdumq́; eſſe vt actio ei competat. Argumento eſt quod dicitur in l. euidenter. 16. fl. de excep. rei iud. iniquiſsimum eſſe, proficere rei iudicatæ exceptio- nem ei contra quem iudicatum eſt. Sed natura hu- ius actionis exigit, vt aduerſario quoque detur a- ctio, contra quem iuratum eſt. Prætor enim tuetur iuſiurandum,& id habet pro veritate,& tanquam verum ſit id de quo iuratum eſt. Iuratum igitur eſt rem venditam eſſe centum: quaſi id verum ſit, hoc tuetur Prætor: ideòque ſi non conſtet ſoluta eſſe 100⸗ſupereſt actio reo ad pretium conſequendum, cum res vendita non aliter emptori adqutratur,
uàm ſi venditori ſoluerit pretium.§. venditæ. In- ſtit.de rer. diuiſidem dicendum non eſſet de re iu- dicata. Nam non niſi in co quod neceſſariò conſe- quitur ex eo quod iudicatum eſt, res iudicata pro- deſſe non poteſt ei contra quem iudicatum eſt. A- liud exemplum eſt in õ. ſeq. de eo qui iurauit ſe pro decem mutuis pignori dediſſe fundum. Ex hac e- nim parre edicti Prætorij ei datur actio iuriſiuran- di ad petendum fundum, ſed quæltio eſt an eadẽ parte edicti aduerſario detu; actio ad petenda de- cemè& dicitur actionem cõpetere. Duo enim cõ- tinentur hoc iureiurando. Primum eſt fundum in pignus datum eſſe. Alterum in decem accepille eũ qui fundũ in pignus dedit. Atq; idẽ dicendum eſt
de omnibus contractibus ex quibus vltro citroque
naſcitur obligatio, quod& cõfirmat VIpianus hoc
Franciſci Duareni luriſconſ.
Saturnini argumẽto, ſi quis iurauerit, eã quæ vOr
ſua fuerat, rem aliquã in dotem dediſſe, non ſolum ei ex iurciurando vtilẽ actionem competere, ſed e. tiã vxori. Duo enim cõtinet hoc iuſiurandũ, hanc rẽ ſibi datam eſſe ab vxore in dotẽ,& eandẽ prote. ctã eſſe ab vxore. Aliud exẽplũ elt in l. eum qui,5. ſi iuraucro. Quidã ſtipulatus eſt Stichũ, deinde cũ controuerſia eſſer de Sticho,& Stichus iam mor. tuus eſſet, is qui ſtipulatus fuerat, iurauit aduerfano deferente Stichũ ſibi deberi,& dari oportere. Q rirur quid peti poſsit hac actione: an xſtimatio dii- chi perẽpti: de ipſo enim Sricho dubiũ non eſt, ci perẽptus fuiſſe proponatur ante iuſiurandũ ſuſce. ptum. Hic Paulus ait ne æſtimationẽ quidem Sti. chi in hanc actionẽ venire: idq́; conſequitur ex his Je prius à nobis dicta ſunt. Nihil aliud in hanca. ionem venire, quàm id quod ea continetur ſuper ua iuſiurandum interpoſitum eſt. Ea autemactio Awerduaturatum eſt, ex ſtipulatu:& Stichus mor. tuus ea actione pexi non poteſt promiſſor emimiin teritu eius liberatur. l. ſi ex legati cauſa. ff. de verb obligat. Ergo nec hac quidem actione Stichus pe- ti poterit, nec eius æſtimatio. Excipit tamen duos caſus 1. C. niſi ex cauſa furtiua vel propter moram. Nam ſi quis promiſerit Stichũ,& is interierit poſt moram promiſſoris, perpetua eſt aduerſus promit- ſorem obligatio& actio, I.ſi ſeruum. S. ſequitur.& L.ſi ex legati cauſa. ffde verb. oblig. Sed ſi ante mo. ram deceſſerit, omnino liberatur promiſſor. idem dicendum ſi ex cauſa furtiua debeatur. Fur enim ſemper moram facere dicitur, l. in re furtiua. ſꝑ de condict. furtiua.& ideo perpetua eſt actio aduerſus furem, quandocunque Stichus deceſſerit. Aliud e- xemplum eſt in§. ſi mulier. in eadem l. eum qui- Mulier cum dotẽ peteret actione rei vxorie vela- ctione ex ſtipulatu, quæ in eius locum ſucceßsit, iurauit marito deferẽte: quæritur quid hac actione ex iureiurando conſequi debeat? Kit Paulus, mul- tum referre quæ ſit conceptio iuriſiurandi. Namſ mulier iurauerit decem fibi deberi dotis nomine tota decem poſſe peti dicit. Si verò decem dediſſe
in dotem, tota decem minimè cõſequetur. His au.
tem verbis oſtendit Iuriſc. actionem ex iureiurãdo ſimilem eſſe actioni ex ſtipulatu, vel actioni tei y- xoriæ. Nam cum mulier agit aduerſus maritũ hac actione, non continuò totà ſummam conſequitur, aus maritus conueniri non poteſt, niſi quatenus
facere poteſt:ſed ſi iurauerit ſibi decẽ deberi, quia
plenior eſt conceptio iuriſiurandi, in hoc caſu tota
decem conſequi poterit. Aliud exemplum etm.
vltim. in ead. lege. Is cui debetur vſusfructus, teſta
mento fortè, actione ex teſtamento poterit eum petere. Sed non aliter dabitur vſusfructus, quàm ſ caucrit arbitrio boni viri ſe vſurum. De hac cal- tione tit. eſt in ffvſuft. quemad. cau. Idem ergo di- cemus& ſi quis iurauerit vſumfructum ſibi debe- ri:nam actione ex iurciurando non plus conſeque- tur, quàm ea actione ſuper qua iuratum eſt: vI⸗ de non aliter dabitur ci vſusfructus, quàm ſi cale- rit boni viri arbitratu ſe vſurum. Hæc ommia exL⸗ pla eò ſpectant, vt intelligamus quid peri Polsit 3- ctione ex iurciurando: nôſq; admonem inſpiciendã eſſe rem, cauſam& actionem ſuper qua lurath elt
7— zN—s- 41⸗... 1 1 Ex his autẽ facilè intelligi poteſt id de qas dubi b ralul
ch uher ubude aando mhd atuon dludem ruiu x acoum Mationi duijode umaric drm od luümn uamrin dtna mwenbziu noh doh. daldilo daurtun.

In Tit. De iureiurando.
damnauit reũ. quęritur an hac condemnatione infa- mia notetur? Hic dicitur infamia notari. Famoſum
rur aquibuſdam,
uhec actio ſ act gen urando: aionc por geod. Is qul
aquæ tractatur in l.cum qui 30. in princip. ff.
4 e iproponitur quendam iuraſſe ex ea actione ciando creſcit, cuiuſmodi eſt actio legis alæ.linde Neratius. 5. hæc actio. ff. ad leg. Aqui- Mauæ aduerſus inficiantem datur in duplum, mils cöftentem in ſumptum. Pone ergo actum
exlege Aquilia propter damnum imuria da-
& inficiatum eſſe reum: deinde delato iu- viurando actorem iuraſſe damnum ſibi iniuria da- um eſſe: quæritur an pœrnam dupli conſequi de- heat Videtur hac actione conſequi duplum debe-
te cUͤm ea actio inficiatione creſcat:& ex primæua Mione id obtineri poſsit. Hic tamen dicitur, non
dupli, ſed ſimpli perſecutionem tantùm acquirere. Racionem adfert his verbis: Abunde enim ſufhce- „ Ge. Pedius enim conſiderauit rationem hic ceſ e, propter quam actio legis Aquiliæ datur in du- puum aduerſus inficiantem, quia reus inficiando onerat actorem probandi neceſsitate: qui nihilo- muinus,ſi teſtis& iudex conſtituatur reus in ſua cau- Adelato iureiurando,& iurare noluerit, actio in du-
plum competet. In hoc enim iudicio non quæritur
an damnum datum ſit, ſed an iuratum ſit damnum autum eſſe. Vnde mirum non eſt ſi in duplum con- lemnatio non fiat. Ex iam dictis poteſt etiam intel- lg an hæc actio famoſa ſit: quæ quæſtio hic agitari llet. Cui quæſtioni ſic reſponderi poteſt: Si quis iu-
nuerit aduerſario deferente, nec ſecuta ſit ſenten-
ia, vel condemnatio, imò forteè nec lis conteſtata, rum nulla notari infamia: quoties autem notatur uſamia 1s qui damnatus eſt, vt in edicto Prætoris, teis qui notantur infamia, multa exempla repe- ntur. Sic damnatus iniuriarum furti noratur in- un. Si tamen lis iureiurando deciſa ſit, ſine vlla cwimnatione non poterit reus dici notatus infa- maaquia non ob illud factum de quo actum eſt, in- hmir nota inuritur, ſed ob condemnationem. Ple- munquc tamen ob factum ipſum quis notatur infa- miaytſi quis in ſcenam ludictæ artis cauſa prodie- l. f1 de poſtul. Et hæc diligenter conſideranda it& diſcernenda in edicto Prætoris. arg. eſt quod dicitur in l.ſi reus paratus. ffide procur. Ante lirem conteſtatam prodeſt reo offerre actori, ſiue petitori duod deber, ne iudicium accipiendo,& condemna- vonem cxpectando notetur infamia. Vtile igitur clt Kvalde expeditum, quoties quis conuenitur ex amoſa cauſa, ſoluere antequam iudicium accipia- dir At ſi poſt iuſiurandum ſecuta fuerit ſententia condemnatio, damnatus propter iuſiurandum Matur infamia. l. nam poſſea. 5. ſi damnetur. ff eod. Nlam conuenitur ex cauſa furtiua, quæ famoſa delert uſiurandum actori, qui iurat, exempli
c 1 1 1— ullstartum libi factũ eſſe. Iudex polt iuſiutãdum
eſſe iudicii mauis eſt, inquit Vlpianus:id eſt, probabi-
8
lius eſt hũc famoſum eſſe, quia prętor notat eũ infa-
mia qui furti dãnatur:& quamuis propter iuſiuran-
dũ quod detulit aduerſarius, dãnatus ſit, ramen vc. rũ eſt eum à Prætore damnatũ eſſe. Nec me mouct quod obiici poterit à quibuſdã ex l.eum qui. in prin. non damnari ad pœnam dupli eum qui aliquid de- bebat ex actione quæ inficiatione creſcit, cum non ſit cõuictus teſtibus& probationibus idoneis. Nam non ideo condemnatio ad pœnam dupli fit propter inficiationem, quia actor ea probandi neceſsitate
non oneratur, vt ſuprà diximus:& apparet pro-
pter hoc onus quo grauatur aduerſarius hanc pœ- nam dupli aduerſus inficiantem eſſe comparatam: longe igitur diuerſa hic eſt ratio. Hæc ſunt quæ no- bis viſa ſunt necęſſaria ad interpretationem verbo- rum prætoris edicti. lam videndum eſt de quibut
dam effectibus iuriſiurandi, quorum aliqui iam ex-
plicati ſunt, alij autem explicationem deſiderant. De eſfectu iuriſiurandu. ¶ 4 P. VII. 4 Dmu ac præcipuus effectus iuriſiurandi eſt,
quòd hs finitur iureiurando, l.1 ffreo. Finienda- rum dirimendarúmque litium multa ſunt reme-
dia, eaque vtiliſsima, cuiuſmodi eſt, ſententia, res
iudicata. l.1. ff.de re iudic. Tranſactio, l. fratris. C. de tranſact. Iuſiurandum,& hoc quidem eſt inter cęte- ra maximum. Itaque ſuprà diximus, exceptionem iuriſiurandi, litis finitæ exceptionem dici,& litis conteſtationem impedire. Recte igitur opponitur ad impediendum ingreſſum litis, vt expreſſium eſt iure pontificio in cap..& z.& de litiſconteſt. in 6. Hinc dicitur in l.z.ffeo. Speciem tranſactionis con- tinere, quorum verborum ſenſum Barbari docto- res& indocti non poſſunt aſſequi. Sic enim intelli- gunt quaſi voluerit Paulus, tranſactionem tanquam ſub genere iuriſiurandi contineri. Sed hic ſpecies pro ſimilitudine accipitur, vt& accipitur ab eo- dem in l. non diſtinguemus.§. cum quidem. ff. de recept. arb. ꝑeæc exceptio, ait, quædam appellandi ſpe- cies eſt. Sic accipitur in l. legationis. ffide iudic. Ad- ditur in d. l.z. Minorémque auctoritatem habet quàm
res iudicata. Sicut enim tranſactione lites dirimun-
tur, ſic iureiurando. Sed quid eſt quod hic dicitur, maiorem auctoritatem habere iuſiurandum, quam res iudicata? Nonne ſufficicbat dicere, parem ha- bere auctoritatem cum re iudicata? Res enim iu- dicata nititur, auctoritate publica: iuſiurandum priuata tantum conuentione litigatorum defer- tur,& plerunque ſine auctoritate iudicis. Sed ideo iufſiurandum dicitur maiorem auctoritatem habere quàm res iudicata, quia plus eſt aliquem ſuo cõſenſu damnari, quàm inuitum iudicari. Quo- ties enim damnarur quis conſenſu ſuo, maioris auctoritatis eſt quàm cum inuitus damnatur. Id autem continctur in iureiurando, quia is qui de- fert alteri iuſiurandum, dicitur cum facere iudi- cem in cauſa ſua, lege vltima de fideicommiſſ.& L. ff quarum rerum act. non dat. Iuſiurandum de- ferens aduerſario dicitur eum quodammodo iudi- care cõſenſu ſuo. Eodem modo dicitur magna eſſe D
1165
———— —
—
“ — 8— k— —— 5
—
———
———
———————— ——— 5—— 2————y—— —————— 2— ͦ——— *———————*—— ſſſſſſſſſ—————’=sſſſ“ 4. 84 ————————— . r— ——— 5 reeee —— ͦ———— 4—————— „ 4—— 1— 88— ——— 4 5————————— *—————— nw 2 2— —————— ——*——— ne= ſ———— 4 32— ——*——— 8— 8—““—— ſſſͤſ—— 25.*
—

1166 auctoritas conſuetudinis. 1.imo. ff. de legib.& Sena- tuſconſ. cuius hæc quidem ratio eſt, quod omnes ci- ues in hoc ius tacitè couſenſerint, nec vlla neceſsita- d eos cogendos, vt hanc conſuctudi- & ca vterentur. lus autem ſcriptum
te opus fuerit a nem reciperent,
neceſsitatem habet, ſic res iudicata vel ſententia in
inuitum profertur. Iudicium enim dicitur reddi in inuirum.l.inter ſtipulantem.§.-fl. de verb.oblig. An
autem iuſiurandum exccutionem habeat, ſicut res
jiudicata, nos ſupra demonſtrauimus. Sed quomodo lis finiatur, copiosè docet luſtinianus in Igenerali- ter. hic. quæ vna eſt ex nouis ciuſdem conititutio- nibus, quibus emendatur ius antiquum. Cum enim ſolerent olim iudices proferre ſententias ſuas ſub conditione, ſi iuratum ſit: animaduertens luſtinia- nus multa incommoda ex ca ratione iudicandi ſe- qui, præſcribit hac lege rationem pronũciandi cum iuſiurandum defertur. Conſtituit igitur imprimis vt aute ſententiam, aut in ipſa ſententia iuretur, non poſtquam ſententia lata erit: ideque ſi viſum ſit iu- dici, vel aduerſario deferre, judex ante ſententiam iuſiurandum exigere debet: deinde ſentẽtiam ſuam rofcrre vel abfolutoriam vel condemnatoriam. Ante hanc enim conſtitutionem vt iam diximus, judex ſententiam ferebat ſub conditione: ex quo multa incommoda naſcebantur. Damnatus emm appellabat ab ca ſententia,& interim monebatur: cuius hæres cum forte non eſſet idoneus ad iuran- dum, vel quod neſciret quid actum eſſet à defuncto, deperibat probatio. b Deinde quædam ſubiicit de officio iudicis poſt- uam iuratum eſt, vel celarum iuſiurandum. Nam ſi quis derulerit luſiurandum aduerſario,& aduerſa- rius retulerit, iſque noluerit iuſiurandum ſuſcipere, condemnabitur tanquam ſi deberer. Si autem reus cui dclatum eſt iuſiurandum, illud ſuſcipere nolue- rit, licet ei appellare. Deinde iudex appellarionis æ- ſtimabirt an iuſta cauſa fuerit appellandi, an non. Tum ſubucit alium caſum in quo denegatur ap- pellandi facultas. Exempli gratia, actor detulit iuſ- urandum reo:reus iurauit ſe non debere, abſolutũſ- que eſt ſententia judicis: ab ea ſententia appellare vult actor: aut non audiendum eſſe appellantem. Subiicit rationem: quia non eſt ferendus appellans à ſententia iudicis, quam tulit ſequendo eius volun- tatem,& delationẽ. Ex iam dictis conſequitur, cau- ſam quæ iureiurando deciſa eſt, retractari non poſſe prætextu periurij. l.non erit..dato.ff.eod.& l. quod deferente. flde dolo malo,& L.1. hic. Ratio autem manifeſta eſt ex his quæ ſupra diximus. Iuſiurãdum enim quandam conuentionem habet. Nam cum quis detert alteri iuſiurandum, paciſcitur cum eo vc ſi iurct, ne quid petat amplius. Si ergo iurauerit,
cxiſtit conditio,& amplius petere non poteſt. Non
enim credibile eſt iuſiurandũ, quod defertur alicui, hanc conditionem habere, Si verè iurauerit: quaſi diceremus iuſiurandum quod alicui defertur hanc conditionem habere, ad lites dirimendas non perti- neret. Icaque habet hanc conditionem, ſiue falsò iu- rauerit, ſiue verè. Addirur in eadem l. 1. niſ ſpecialiter hoc lege excipiatur. excipitur enim vnus caſus, in l.vl- tim. S. hic. Qujdam contendebat ſibi legatum aut fideicommilſſum relictum teſtamẽto à quodam de-
functo,& agebat aduerſus hæredem:& cum nõ ap-
Franc. Duareni luriſconſ.
areret te il p t teſtamentum, hæres facile adductus eſt vt
ei iuſiurandum deferret: iurauit hærede deferente
deinde apparuit teſtamentũ, quod prius inſpectum non fuerat ab eo, ex quo hæres coguouit nihil ei re
lictum fuiſſe,& legatarium, ſeu fideicommiſſarium
peieraſſe: quæritur an hæc cauſa quæ iurciurãdo do ciſa eſt, poſsit retractari. luſtinianus ait retrad 4. poſſe. Sed quia ius ſingvlare eſt, ad alias perſouas 4 eſt producendum, l. quod verò. ff. de legib. genn. tuſconſ. Huic non eſt diſsimile quod dicitur 19 his. ff.de tranſact. De his controuerſiis, inquit, qu 6 teſtamento proficiſcuntur nan recte ranlgrchn niſi cognitis& inſpectis verbis teſtamentt. di qus enim tranſegerit de eo quod teſtamento religaun eſſe dicitur, non inſpectis veibis teſtamenti, trant actio illa nullius eſt momenti. Hoc autem quod di. cimus, ad iuſiurandum pertinet, quod ex conleali
litigãtium defertur, vt dicitur in l. z. hic. Aliud enim
dicendum eſt de eo iureiurando quod iudicis au-
ctoritate defertur ſine conſenſu litigantium ln ini.
tio autem huius diſputationis admonui quoddam iuſiurandum neceſſarium eſſe, aliud voluntarium dixi de voluntario, ſequitur neceſſarium, quodau- ctoritate iudicis defertur, non autem ex pactione& conſenſu litigatorum, cuius mentio eſt in lin bone- fidei.hic.in l.admonendi. ff. eo. cuius hæc eſt ſpecies: Iudex quia dubia erat cauſa,& probatio actoris ple-
na non erat, detulit reo iuſiurandum: reus iurauit ſe
non debere, abſolutus eſt reus: deinde actor inuenit quædam noua inſtrumenta, quibus paratus eſt do- cere pecuniam ſibi deberi,& periurium rei detege- re, quæritur an is actor audiendus ſit? Ait Caius ex integro cauſam agi, quæ iureiurando deciſa eſt,prę- textu periurij, ſi noua inſtrumenta aduerſariusſe re
periſſe dicat, quibus ſolum vſurus ſit. Deinde ſubii- In ka mm dien cit: Sed hæ conſtitutiones. Circa autem huius legis in. nendh
terpretationem, quæ varia eſt, duo obſeruanda ſunt, vt notant vulgares interpretes. Primum eſt quod propter ſemiplenam probationem actoris, defenur reo hoc iuſiurandum. Sic enim intelligunt quoddi citur in 1.3, hic. inopia probationum. Conſiderarunt enim abſurdum ell ſi nihil probante eo qui agt, deferatur iuſiurandum à iudice:& ad plenam plo. bationem duo teſtes requiruntur, l. vbi numerus. fl
de teſtib.Ergo ſi idoneũ vnum teſtem habeat actor,
dicitur eius probatio ſemiplena eſſe. Alterum eſp non tantùm reo deferri hoc iuſiurandumà iudice, ſed etiam actori ſupplendæ probationis cauſa. id autem committendum eſſe arbitrio iudicis, cum his locis non ſatis exprimatur an actori an feo mu⸗ dex deferre hoc iuſiurandum debeat:& d.l. admo- nendi, non aliter dicat. Mihi tamen neutrum vide tur iure probari:& quod dicitur de actore proptet ſemiplenam probationem, nullibi ſcriptum extat iudicio meo, nec videtur eſſe conſentaneum rauio- ni, vt mox ego oſtenſurus ſum. Alterum eſt abſurdius, vt deferatur iuſiurandum actori,& contra l. qui accuſare. C. de edendo. Qula actore non probante feus abſoluitur. Ex hac igitur opinione quæ vulgò recepta eſt, multa abſurda conſequuntur: idebque circa interpretationem hu- ius l. admonendi. quæ pertinet ad redditionem lu- riſiurandi, abfurcrars interpretum oſtendendæ
cauſa vrar vno dilemmate. Aut defertur acton “ juſturan
1
—— —
— — —
— ——— —— — — — —
— — —8— — —
—— ——— — —y
ühkt in nhir
4
1
1

In Tit. De iureiurando. 1167
aſurandum ob ſemiplenam probationem, quia ju tantùm teſtem habet: quod iniquum eſt& men ſm: quia eo non probante, reus abſolui de- ne dicta l. qui accuſare. Cod. de edend. N ec quic- an abſurdius dici poteſt: cum neque hoc apud eſt vſitatum, niſi apud iudices Eccleſiaſticos. 33 gefertur iuſiurandum reo, quia probatione de- ſcitur actor: nec magna afficitur inturia reus, cum urgandi ſui cauſa iudex defert ei iuſiurandum. dediniquum elt hoc caſu retractari cauſam, quæ
niuri
ciuteiurando deciſa eſt. Exempli gratia: Actor co 100. ex cauſa mutui: actor vno teſte tan- mentionem ſuam probat, itaq́; deficitur pro-
le. Iudex antequam abſoluat reum, defert ei
Krandum ſui purgandi caufſa: iurat ſe non debe- idéque abſoluit eum iudex. Hic quidem dici- cauſam quæ iureiurando deciſa eſt retractari,
a iuſiurandum non eſt à parte delatum, ſed à iu-
Ace. ded in propoſita ſpecie res iudicata eſſe propo- tur Abſolutus cſtreus propter inopiam probatio- nis actoris: quomodo igitur retractari cauſa poſſet rtextu perturij? Videtur enim hoc iniquiſsimum elle, nam iuſiurandum quod neceſſarium non eſt, exabundanti interpoſitione, non videtur efficere polleyt retractetur cauſa periurij prætextu, cum Kll non iuraſſet reus, abſoluendus eſſet à iudice. Mchi videntur ctiam interpretes non ſatis expen- diſe verba Caij, de dubiis cauſis. Dubiam enim caulam intelligunt interpretes, cum actor ſemi- nah plenam probationem habet: quod ridiculum eſt Emeptum: cùm dubia cauſa dicatur eſſe tunc cum coniecturæ ab vtraque parte huiuſmodi ſunt, t ludex dubitet in quam partem inclinare de- beat: videlicet ſi hinc inde par eſt numerus te- ſum, par eorum dignitas& fides. Sic dubiam quæ- ionem aliquando interpretatus ſum, in l. non pu- iade iure fiſci. Nec enim ibi intelligere debemus dbiam quæſtionem eſſe cum quis ſemiplenam tan tum probationem habet aduerlus fiſcum. Cum ita- vtriuſque probatio æquè idonea eſt, æquum eſt kecundum eum qui iurauit iudicarc. Et ſic intelli- dum eſt quod dicitur, in dict. l. bonæ fidei. hic. de piaprobationum. Non enim intelligendum eſt 3 uotieſcunque deficiet probatio, iuſiurandum debeat, ſed quoties dubia cauſa erit. Vide telgipfimus Diſput. lib. z. c.33. Huic effectui alij Qucam addendi funt. Alus effectus iuriſiurandi eſt, quod pro veritate Eprobarione habetur: id quod colli gitur ex variis leb, ex Inon erit.§. dato. ex l. ſed etſi poſſeſſori.S. temſi iuraucro. ffeod. vbi recte dicitur verum eſſe ddde quo iuratum eſt. Huic ſimile eſt quod dicitur meadem l.ſed& ſi poſſeſſori.§. ſi cum. Probatio ta- nen vera non eſt: nam vera probatio fit teſtibus ldoneis vel inſtrumentis: ſed quodammodo pro- aloeſt. Annotauimus tamen ſupra caſum in quo iuliurandum non vſquequaque probationis vim ha ar leum qui. ff. eodem. Si quis iurauerit ex ea a- one quæ inficiando creſcit„veluti ex actione le- 88 Aquiliæ„non duplum ab aduerſario conſeque- t led tantum ſim plum. Nam ceſſare rationem ſanwyob quam aduerſus inficiantem legis Aqui- mao datur in duplum, quæ eſt huiuſmodi, quia inficians actorem probandi neceſsitate, hic
autem cum iuſiurandum interponitur non onerat.
Alij effectus deſcribuntur in I. qui iuraſſe.§.vlt.&
I tutor. hos effectus perſequimur. In hac l.tutor.§.1.
dicitur iuſiurandum vim habere pacti conuenti, quia ſicut ex pacto conuento ipſo iure tollitur na- turalis obligatio, ita lureiurando. l. Stichum.§. natu- ralis. fI. de ſolu. nec id mirum videri debet, cùm hoc
iuſiurandum ſemper aliquam pactionem habear.
. ræterea dicta I.qui luraſſe.§. vlt. dicitur nouationis vim habere„ Gula noua obligatio accedit veteri obli Sationi propter iuſiurandum. ſic enim aliquan- dO accipitur nouatio. l. alia. ff de nouat. NNouatio igi-
tur dicirur non modo cum obli gatio tollitur,& no-
ua accedit ‚ſed etiam ſi noua veteri accedit. Habet etiam iuſiurandum vim ſolutionis ex dicta J. tutor.
Exemplum huius effectus eſt in liin duobus.§. l. Di-
citur etiam habere vim iudicij, vt inquit Paulus dicta L. tutor. Iudicium autem dupliciter accipere poſſumus. Primò pro re iudicata,& dicitur hoc ſen⸗ ſu mtaiorem auctoritatem habere quàm res iudica- ta. l.2. ff.codem. Secundò pro litis conteſtatione, vt iuſiurandum habeat litis conteſtatæ vim,& rectè. Nam ſic intelligendum eſt quod dicitur in l. nam
4 2..—... poſtea. S. ſi is qui. Quidam mihi fecit iniuriam, vel
conuitium, ex quo mihi com petit actio iniuriarum aduerſus eum: is mihi detulit iuſiurandum: iuraui cum ex ea cauſa mihi dare oportere. Deinde cum agere vellem aduerſus eum poſt annum aut bien- mum: voluit me præſcriptione temporis ſubmo- uere, cum actio imuriarum annalis ſit. l. ſi non con- uicij. infrà de iniuriis. quæritur an poſsim aduerſus eum poſt annum agerc. Et dicitur me poſſe agere, quia actio aduerſus eum perpetuata eſt per litis conteſtationem. At iuſiurandum vim habet litis conteſtatæ: ergo jurerurando perpetuatur actio. Hoc apertius expreſſum eſt in l. ſed& ſi reſtituatur.§. ex quibus cautis. ff. de iudiciis. Deinde iuſiurandum vim habet acceptilationis. liuſiurandum. 40. Nam
ſicut acceptilatione pignus liberatur, ita etiam iure-
iurando. Non igitur tamuùm ſolutionc eius quoq debetur tollitur principalis obligatio,& pignus l- beratur, verùm etiam iureiurando. Idcõque ſi quis deferente aduerfario iurauerit ſe non debere, non tantùm rtollitur obligatio quæ aduerſus eum com- petebat, ſed& pignus. Additur in eadem lege, Per- petuam certꝰ exceptionem parit. Certè, hic pro ſaltem.
.
Non enim per omnia iuſiurandum vim acceptila-
tionis habet. Nam iureiurando non tollitur ciuilis
obligatio.§. æquè. Inſtit. de cexcept. quæ tamen tolli potelt acceptilatione. Et ſic accipi debet quod di- ximus de omnibus effectibus iuriſiurandi. non enim intelligendum eſt quòd iuſiurandum vſquequaque vim rei iudicatæ habeat, ſed quòd iuſiurandum ali- quam ſimilitudinem habeat rei iudicatæ. Hæc eſt vis iuriſiurandi, vt ſubmoueatur is qui detulit, age- re volens, non tantùm ſi principali actione agat, ſed etſi pœnam perſequatur vel pignus, vel illud retinere velit. Circa effectus iuriſiurandi notandum ctiam eſt, iuſiurandum quod inter aliquos interpo- ſitum eſt, aliis nec nocere nequc prodeſſe, vt dicitur in 1.3. fl.eod. Idq́ue docetur multis exemplis,& ad finem ſubiicitur: Nam neque res iudicata, neque ac- ceptilatio, neque tranſactio aliis prodeſt, neque no- cet inter quos nec iudicatum eſt, nec nalatio facta b 2 2
,—“
b]ſ —————
† 4 * 4 1 4 1
————— .—

1168
eſt, nec acceptilatio. Exemplum eſt in l. nam poſtea. §. vIt. ff.eod. Iuſiurandum ergo quod inter aliquos interpoſitum eſt, aliis neque prodeſt neque nocet. Hinc exiſtit quæſtio in l.ſi duo patroni, in princ. qui in l.ſi duo patroni. locus difficilis eſt,& valde ob- ſcurus. Difficileque eſt eius hypotheſim fingere vel comminiſci, que& conueniat verbis auctoris quem interpretamur,& rationi iuris. Sed hæc mihi vide- tur wera eſſe. Duo patroni erant eiuſdem liberti: ſi- mul manumiſerunt ſeruum, qui erat communis in- ter eos, manumiſſus ab vtroque domino, libertus elt vtriuſque,& vterque eſt patronus liberti,& Ti- tius& Mæuius. Titius lirigat aduerſus eundem li- bertum, quia non exhibet ei vel obſequium aut re- uerentiam patrono debitam: litigat autem vel de toto iure patronatus, vel pro parte. Hoc enim incer- tum eſt, nec ad rem pertinet. Mæuius alter patro- nus interim tacitus expectabat cuentum iudicij, ſpe rans fore vt ſi Titius victus eſſet in iudicio, ſolus patronus eſſet liberti. Tandem cum Titius proba- tione deficeretur, liberto detulit iuſiurandum: liber- tus iurauit ſe eiuſdem libertum non eſſe: atque ideo hic Ticius excluditur omnino exceptione iuriſiu- randi. Mæuius qui expectabat cuentum iudicij, co- gitat nihil cauſæ eſſe cur ſolus patronus iudicandus non ſit, quia de eo nulla eſt controuerſia, quin pro parte ſit patronus: cùm alius excluſus ſit:& ideo ſe ſolum patronum fore. Poſt mortem eius liberti pe- tit Mæuius eius hæreditate partẽ quæ ei iure patro- natus debetur:hæredes mortui offerũt ei partem ſe- miſsis hæreditatis, quia dicunt non eum ſolum pa- tronum eſſe, ſed pro parte,& altoram partem ſemiſ- ſis non ei deberi, ſed mediam tantùm ſemiſsis. Mæ- uius huic allegationi obiicit iuſiurandum,& ait de eo amplius quęrendũ non eſſe, an ſit ſolus patronus, an verò pro patte ſimul cum Litio, quia cùm de eo comtrouerſia eſſet, lis deciſa eſt iureiurando. Titio enim iuſiurandum liberto deferente iurauit ſe non eſſe. Quæritur ergo quid iuris ſit,& an iuſiurandum quod à Titio delatum eſt, proficiat Mæuio alteri pa tronoꝛlIn hoc mihi videtur conſiſtere queſtio& dif- ficultas huius capitis. Et hic dicitur iuſiurandum de quo hic loquimur, alteri patrono non prodeſſe: quia Pillert uratum non eſt eo deferente. Nã iuſiuran-
dum interpolitum eſt inter Titium& libertum: in-
ter Mæuium verò& libertum nullum. In hac ſpecie arati erant hæredes liberti dimidiam partẽ ſemiſ- ſis dare Meuio patrono, at is petebat totũ ſemiſſem: dicebat enim ſe ſolùm patronũ eſſe, quod confirmat vt diximus, iureiurando liberti. Sed vt ait Iuriſcon. huic Mæuio competit bonorum poſſeſsio ſuæ par- tis, non totius ſemiſsis: cum ei non proſit quod ad- uerſus alterum libertus iuraſſet. Multum tamen fidei. Quod dixit uſiurandum à Titio delatum non pro- deſle, ait accipiendum eſſe cum quadam exceptio- ne, id eſt, nõ prodeſſe ei ad plenam probationem ſui iuris, vt proptet hoc iuſiurandum exoneretur neceſ- ſitate probandi ſe ſolum patronum eſſe, ſed tantùm ad præſumptionem aliquã. Solus enim fidei& au- ctoritatis habetut propter hoc iuſiurandum, ſi velit ſe ſolum patronũ dicere, id eſt, ſi forte alias proba- tiones& coniecturas habeat, poterit nonnihil hoc conferie. Et hic locus communis notandus eſt, quo oſtenditin, quomodo ſit accipiẽdum. quod dicitur,
FEranc. Duareni luriſconſ.
res inter aliquos iudicatas, vel iureiuräãdo indeciſas
aliis non prodeſſe. Exempla ſimilia ſunt alits in lo.
cis, de ſententia in l. ſæpe. ff. de re iudic. in là ſenten. tia. ffide appellat.. ſi ſuſpecta. in princ. ff.de inofft to. ſtament. Sic intellecto hoc capite vt debet intelligi videtur nihil omnino pertinere ad ius accrelewua Si enim conſtitiſſet in propoſita ſpecie, Titium pe tronum eſſe, poſſet quæri an portio deficiens Titij accreſceret Mæuio pro parte. ſed hæc quæſtio longs diuerſa eſt. Hic enim nulla coniunctio eſt quæ ius accreſcendi inducat. Ius autem accreſcendi naſcitat ex coniunctione. luſiurandum ergo aliis perſonus neque prodeſt neq; nocet, ſed tantùm eis inter quas illud interpoſitum eſt. Hoc verum eſt, ſed tamen aliquas exceptiones habet, quæ colligi poſſunt ex his quæ diximus:vt de tutore. l.tutor. ff. eod.& Liuſ. iurandum.§.1. Sed alia eſt in leum qui.§. in popula. ribus. Actio popularis eſt quę cuiuis ex populocom petit: cuiuſmodi eſt ea quæ competit aduerſus cum qui corrupit album Prætoris. l ſi quis id. ffde iurif. dict. omn. iudic. vel eum qui ſepulchrum violauit. Pone igitur eum qui violauit ſepulchrum, alium accuſaſſe, eique iuſiurandum detuliſſe: an alij agenti ex populo noceat exceptio iuriſiurãdi? Videtur no. cere, nam interpretatione quadam iuris, eadem per-. ſona agere dicitur, quia is qui agit tanquam aliquis ex populo,& tanquam procurator populi,& dlus ui poſtea agit eodem nomine, iidem ſunt. Sed ne
hoc fraudi eſſe poſsit Reipublicæ, addit Paulushoc
uſiurandum non eſſe deferendum per colluſionem aut fraudem: argumentatuùrque à iudicio ad iuſiu- randum. Eſt locus communis de popularibus actio. nibus, adiiciendus titulo de popularibus actionibu. Poſtremus locus noſtræ diſputationis eſt De pæna periur;. CA P. VIII DEiatus is dicitur qui ſciens& prudens fallum jurat,& iuſiurandũ violat. Id colligitur ex Lqui iuraſſe. 26. f.cod. vbi peierare eum dicit Paulus qni ſciens fallere videtur. Simile eſt quod dicitur 6. cerone lib.. de Offic. Non enim falſum iurare, peie- rare eſt: ſed quod ex animi tui ſententia iuraueris, ſicut verbis concipitur more noſtro, id non facete, eriurium eſt. Hinc etiam colligitur eum qui aſtute & callide violat iuſiurandum, periurij teneriEt hoc eſt expreſſum in cap. quacunque arte. 22. quæſti uęſtio igitur eſt, an propter periurium puniii quis depeat: Pœnæ aduerſus periuros ſtatutæ mentio eſi in pleriſque locis, veluti in 1ſi duo. S. vlti. vbi dici tur fuſtibus caſtigandum eſſe eum qui peierauerit,
„
& ei ſuperindici iubetur, ⸗αεσνκννεςα lν ν⁵³νud,
eſt, petulanter ne iura. Hunc morem explicaui im commentariis meis ſub titul. de in litem iur. Sq- bant enim veteres, aliquos titulos publicè inſcribe bere in loco ſupplicij, vt intelligeret populus cau- ſam ſupplicij eius quod exercebatur aliquando ta- men etiam ſine ritulo per præconem hoc indiceba- tur,& proclamabatur. Hunc locum non intellexi Alciatus lib. Diſp. 4. c. z. Hic ergo locus oſtẽdit pet iuriũ iure ciuili puniri. Alius eſt in vlt. ff de crimi ne ſtell.vbi dicitur, Si quis pignora quædam ſua eſſe in inſtrumento affirmauerit, quæ tamen non int,
„ e crimen ſtellionatus cõmittere,& ad tempus ezular coge
aunn elp Kxeluot nsn Paroxerle puyen, anr pun räputidu aurbar a 9 dlümac Krhaln n cht E lect Gühaudu

In Tit. De in litem iurando.
defert 1 ca cöditi ns ſuum, nrtaritai verè iura— aie periurium, licet id quod geſtum eſt ratum Nmſufficir periurij pœna. l. 22.ff.de dolo malo, vcch puniatur fuſtibus vel relegetur. Sed ma- ucultatem hic parit. l.2z. hic. vbi dicit. Imp.
Paner Luriſiurandi contẽpta religio ſatis deum habet. Itémquc l. ſi quis maior. ſuprà de a variæ enim extant opiniones eorum qui de rſcripſerunt. Ego ſoleo ſequi eam quæ vulgò mepta eſt ſed aliter eam explicare. Hæc enim l.⁊. accipienda eſtvt de eo qui calore iracundiæ iu- u loqui imperatorem in telligamus, cuius iuſiu- undum alteri non noccat. Sæpe enim accidit vt us calote iracundiæ iuret ſe aliquid daturum, aut hrum in quo tamen nemini præiudicium facit, hpeieret. Aliud eſt cum ſeriò iuramus, veluti diri- mendæ controuerſie cauſa in iudicio, aut in contra- aibus ineundis ad fidem adſtringendam, in quibus calbus poteſt periurium alteri nocere. Temeritas
gturq ædam hic arguitur potius eius qui iurauit,
ddeque periurium eius alteri non nocet. Aduerſus
unclententiam obiicitur, imperatorem generali- 1 erloqui, nec diſtinctione vlla vti. Sed iam ſæpe di- aaliam rationem eſſe interpretandi reſcripta im- peratorum, aliam exponendi leges generales: nam Alexander imperator conſultus reſcribit Felici, qui
Heciem fortaſsis propoſuerat huiuſmodi: Quidam
itixa& controuerſia calore iracundiæ motus iu- nuit per Principem, quæritur an puniendus ſit: is enim videbatur puniendus eſſe pœna maieſtatis: auia olim regnantibus duris& inhumanis Princi- fibus, ſi quis iurabat per vencrationem Principis, pet genium eius,& peierebat, grauiter puniebatur, btanquam læſæ maieſtatis reus. Quò pertinet&
ad ſcribit Dion hiſtoricus, Senatuſconſultum
lamæ factum eſſe, vt non per alium quam per prin
nmn iurare liceret. Vnde mos venit iurandi per
Pinapem. Suetonius ſcribit Calligulam ſæuire ſo- lumtuiſſe in eos qui per genium ſuum non deie- natent. Cornel. Tacitus lib. 2. ſcribit Rubrum quen- cam accuſatũ fuiſſe tempore Tiberij, quòd Augu- linomen periurio violaſſet. Alexander igitur cum cieiuſmodi ſpecies propoſita eſſet, quæ cõtemptam uuiliurandi per genium eius religionem oſtende- tetecreſcripſit, Satis hanc habere deum vltorem. in quo humanitatem ſuam apertè oſtendit. Simile eemplum eiuſdem Alexandri, eſt in l. z. infrà ad leg lul. maieſt. nam idem eſt reſponſum, eademque ſetelpecies de maieſtatis crimine,& de iureiuran- do. quod& notauimus lib. z. Diſputat. c. 37. Sic igi- tur diſtinguendum eſt ſecundum communem ſen- tentiam, cum quæritur an puniri debeat is qui per. iitus eſt:vt ſi quis peierauerit calore iracundiæ, etiã
iolauerit nomen& maieſtatem principis iureiu- nio, pumuri non debeat: ſi verò in re ſua, non calo- leincundiæ motus: puta cum ageretur de lite diri- menda, vel de fide adſtringenda in cõtractu aliquo
1169
puniendus ſit. Sicq; eſt intelligendum quod dicitur in d. l ſi quis maior. ſuprà de tranſact.& in d. l.vlt. de crimine ſtellion. in L. quod ſi deferente.& in I. ſeq. ff de dolo.& in J. ſi duo.§. vlt. ff. eod. Olim cenſores in periuros animaduertebant. Iſocrates ad Demonicũ
ſcribit roνειραννιν audeven, T /7 T0„ ręò π aaNo va-
Yabias rsuueον ε&νπα Id eſt, magnũ eſſe probitatis
argumentum iuſiurandum ſeruare. Contrà autem
magnum eſſe improbitatis argumentum iuſiuran- dum violare. Nunc ergo videndum eſt qua pœna puniendus ſit periurus. inl. vlt. ff. de crimi. ſtell. dici- tur ad tempus eum exulare debere qui periurus eſt. Crimen ſtellionatus vocant omnem impoſturam, omnèmque dolum qui nullum alium titulum cri- minis habet. l.3. ff. de crim. ſtell. Quod enim in iudi- ciis priuatis eſt de dolo actio, hoc in publicis crimi- nibus eſt ſtellionatus perſecutio. Rectè igitur actio de dolo à Cicer. lib. 3. de Nat. deorum dicitur euer- riculum eſſe omnium malorum. Hac enim Prætor aduerſus varios& doloſos, qui aliis fuerunt, callidi- tate quadam ſubuenit. l.. ff. de dolo malo. Exẽplum autem appoſitum eſt d. l.vlt. de eo qui pignora quę- dam ſua eſſe affirmauit, quæ tradebat alteri ſecuri- tatis& cautionis cauſa. Et quod dicit,& ideo ad té- pus exulat. Exemplum pœnc extraordinariæ eſt. huic enim crimini pœna definita non eſt. Vnde mirum non eſt, cum crimen& perſecutio periurij ſit extra- ordinaria, nec vlla certa lege quicquam de eius pœ-
na cautum ſit, variè reſcriptũ fuiſſe de hac reab im- peratoribus. Aliquando enim pœna capitis puniun-
tur, vt ſi falſum teſtimonium dixerint in cauſa ca- pitali contra eum qui reus capitis erat,& peierarint. Nam propter falſum quod ſicario coniunctum eſt, tanquam ſicarij puniuntur pœna legis Corneliæ de ſicariis. Aliàs falſus teſtis in ciuili iudicio mitius pu- nitur. L... ffrad legem Corneliam de falſis Itêmque is qui iuſiurandum violarit. I. ſi quis maior. 41. ſuprà
de tranſact.
DE IN LITEM IVRANDO. TIT. III. LIB. XII. PANDECT.
(AB. T.
NVB hoc titulo tractatur de iureiurando in litem, quod cum ſuperiore magnam Ne ſimilitudinem& affinitatem habet, licet ab co differat. Nam iuſiurandum de quo ſub titulo ſuperiori diſſecuimus, pertinet ad lites di- rimendas& finiendas,& tunc defertur vel à patte, velà iudice, cùm quæſtio eſt an aliquis debeat au non debeat: hoc autem iuſiurandum de quo hic diſſerere inſtituimus, non pertiner ad litem diri- mendam, ſed potius ad litem æſtimandam. Dicitur enim iuſiurandum in litem, quoniam eo iureiuran-
do lis æſtimatur. Quid ſit litem æſtimare docet
Cicero in Orat. pro Cluentio, his verbis, Hic pro- fertur id quod iudicium appellari non oportet, P. Septimio Scæuolæ litem eſſe æſtimatam. Cuius rei quæ conſuetudo ſit, quoniam apud homines pe-
ritiſsimos dico, pluribus verbis docere non debeo.
nunquam enim ca diligentia quæ ſolet adhiberi in cæteris iudiciis, eadem reo damnato adhibita elt.
D 3z

I
C. quid cõ-
„74⸗— 2
11 7 O In litibus æſtimandis ferè iudices, aut quòd ſibi ceum, quem ſemel condemnarunt, inimicum pu- tant eſſe, ſi quæ in eum lis capitalis illata eſt„non admittunt: aut quòd ſe perfunctos iam eſſe arbi- trancur, cum de reo iudicarunt, negligentius at- tendunt cætera. Iraque& maieſtatis abſoluti ſunt ermulti, quibus damnatis de pecuniis repetundis, lites eſſent æſtimatæ:& hoc quotidie fieri videmus,
vt reo damnato de pecuniis repetundis, ad quos
perucmſſe pecunias in litibus æſtimandis ſtatutum ſit, eos illi iudices abſoluant. Hæc Cicero. Quæ- dam ctiam Budæus noſter in comment.& annot.
in Pandect. ſcripſit. Lis igitur dicitur æſtimari, cum corum omnium quæ in condemnationem veniunt,
æſtimatio quædam& taxario fit: eſtque acceſsio quædam litis& iudicij principalis: veluti cum ho- die apud nos poſt ſententiam fit æſtimatio dam- norum,& eius quod intereſt. Exempli gratia, poſt- quam quis damnatus eſt repetundarum, æſtiman- tur omnia furta,& breuiter quicquid eſt reſtituen- dum. Aeſtumatio igitur litis, id eſt, rei de qua lis inſtituta eſt. Is autem dicitur in litem iurare, qui iureiurando ſibi à iudice delato litem æſtimat. Ali- ter tamen in litem iurare videtur accipi apud Ci-
ceronem in Orat. pro Roſcio Comœdo, in his ver-
bis: Quod in Codicem iniuratus referre noluit, id iurare in litem non dubitet? Hoc igitur iuſiuran- dum ad litis æſtimationem pertinet, non autem ad litis deciſionem. Huic autem titulo qui in Di- geſtis eſt, nullus alius titulus reſpondet in Codice Iub hoc tractatu. Nam titulus qui in Codice eſt, de in litem iurando, de eo tantúm iureiurando, lo- quitur quod defertur pupillo, vel alij nomine pu- pilli aduerſus tutorem in actione tutelæ, de quo fit mentio in l. videamus. Hic enm titulus generalis eſt,& pertinet ad iuſiurandum uod in quacunquc actione& lite ad litem æſtiman ximus. De hoc autem iureiurando tractabo ſum- matim per locos communes, quia commentarius 4 nobisante multos annos de hac tc editus eſt, in quo plemſsnmnè quæcunque huc pettinent deſcripta ſunt. Primus locus eſt.
De cauſis huius iuriſiurandi. CA P. I7. b
VK iuſiurandum in litem litis æſtimandæ „cauſa deteratur videndum eſt: cuius variæ cauſæ reperiuntur. Imprimis enim hoc iuſiuran- dum defertur propterdifficultarem probationis- ³ ndolumaduerfari, id elt, cum difficilis eſt proba- tio eius rei de qua agitur,& propter dolum rei ratio exigit vt tunc iureiurando actoris lis æſtimetur. Id colligiturex l.in actiomibus.§. vlt. hic. Quidam mihi promiſit Stichum per ſtipulationem, moram fecit: vnde cuenit vt Stichus promiſſus deceſſerit: certum eſt promiſſorem tencri ad æſtimationem Stichi, quia ſcilicet deceſsit poſt moram, l. ſi ſeruum.§. ſe- quitur infr. de verb. oblig. ideoque ineunda eſt æſti- matio Stichi perempri, quam tamen iudex non po- teſt facere: quia Stichus non extat,& cum fortaſsis nunquam vidit. In hac itaque difficultare,& vitio & dolo eius cum quo agitur, cuius ex mora difficilis probatio reddita eſt, quid auſtius excogitari poterit
m defertur, vt di-
Franc. Duareni Iuriſconſ.
1„... ⸗ 2 2 quàm arbitrio actoris cui iniuria facta eſt litem xſti marxi,& iuſiurandum ei litis æſtimandæ cauſa defe-. rie Simile exemplum eſt in l. z.& lL. nummis. eo F 1
* 5 0
quomodo accipiendum ſit paulò poſt dichui ſ 6 lrc mus. Alia-caufaeſt huius iuriſiurandi ned u. NMA 1 uis alicui iuſto pretio rem ſuam vendere, nai eere tur in l. tutor. eod. ideõque hoc iuſiurandum 8 cauſa gall runque defertur, ctſi difficile non ſit litem eiude stfi re. Exempli gratia, tu librum meum potsides: e 1 h eum à te vindico: tu iuſſus à iudice non relhnse 1 ſed eum occultas, vt à te auferri non poſsit, peran⸗ ac fore vt libereris, æſtimationem libri mei ſaluendn aunle quem tu facile empturus eſſes ſi eum ego vendere alche vellem. At ego ex eo aliquam vrilitatem luxguk- axau-o rem percipio, quam alius percipere non poſſer. gl quodnam igitur futurum eſt iudicis officium; Phic gbüte dicitur deferendum eſſe actori iuſiurandum mn li. uij tim, vt eo iureiurando ſtatuat& definiat adeor numd pretium quodcunque voluerit libri ſui: quia tan- um ti condemnabitur reus poſſeſſor propter contuma ulel ciam ſuam, quanti in litem iurauerit actor. Alio. uid qui non conueniret hoc æquitati nacurali,& hac re maximeè inſtringeretur libertas commerciorum, ihnxeu ſi cogereutur domini aliorum arbitrio rem ſuam ncian vendere vel non vendere. l. in cauſæ. ſuprà, de mi. afilb norib.& l. item ſi pretio. infrà, locati. Primùm enim nüiquar is qui poſsidet rem, nec eam reſticuere vult, co. nmn git dominum eam vendere: cùm neceſſario ye- numn: miendum ſit ad pretium,& dominium ſtatim ad eün poſſeſſorem pertineat. l. eius rei. ſupra de rei vind. iuaiio merito igitur iureiurando in litem pretium defini- etnäu tur: adde etiam vt contumacia eius qui iuſſus Aiu. anan dice non reſtituit, puniatur. Ergo in quibuſdam a t actionibus,& ex quibuſdam cauſis iuſiurandumin n litem defertur, quia aliàs non poteſt res de quaagi. der b tur æſtimari. Aliquando tamen defertur,& fiættr dr mari res poſsit, quia ſcilicet iniquum viſum eſ, dn un communis& iuſti tantùm prerij rationem habeii in iudicio,& alicui auferri licentiam æſtimandirem B ſuam quanti voluerit. I.ſi cum dos. infr. rer. amot. 4 Hinc naſcitur quæſtio, quæ tractatur in lriic. Ex 4 ten his enim quæ diximus poteſt quæri an augeatur æ. ein ſtimatio rei propter hoc iuſiurandum,& dici pof 7 nl ſit rem deductam in iudicio pluris eſſe? Vlpianus Wät. ait, Res non fft pluru per hoc. Ex quo poteſt iudican h quid iuris ſit in hac hyportheſi. Si quis fideiuſorpro. tem miſerit pro aliquo iudicatum ſolui,& reus damna- ban tus fuerit propter contumaciam ſuam, delato ad- ntn uerſario ſuo iureiurando in litem, an ad cam af Kem, martionem teneatur fideiuſſor? Er dicitur ad cam Kwüir totam æſtimationem fideiufſorem nõ teneri, ſedalà dmr id tantùm quod in iudicium deductum eſt. Tota blüd enim ea æſtimatio in iudicium nõ eſt deducta: qula di reus ad maiorem quantitatem damnatus eſt, pro- wiin pter contumaciaã. Similis ferè ſpecies eſt in l.vlt. inff. Bntal de fideiuſſo. Loquitur enim Paulus de procuratote baga qui agens rei vindicatione ſariſdedit dominum t ua ſuum ratum habiturum, qui victus, cum deinde do- äN, minus ratũ id non hiabuitler,& icetũ egiſſet aduerlus. lou eum qui tem poſsidebat, viciiletque:uet reltitue auch reu 4

In Tit. De in litem iurando.
teus poſſeſsionem propter contumaciam ſuam ad maiorem quantitatem dãnatus eſt. Poſtea agit reus aduerſus procuratorem, qui promiſerat dominum ratum habiturum,& petit totam eam ſummam. uætitur an ad illam totam ſummam procuraror
amnandus ſit. Et ait Paulus non eſſe condemnan-
dum. Hoc enim, inquit, non debet imputari fidei uſ ſotibus, quod ille propter ſuam pœnam præſtitit. Premplis hæc verba declarari poſſunt, vt ſi agatur defideiuſſore in iudicio ſiſti, de quo diſſeruimus 1 ſitut qui ſatiſd. cogantur. Fideiuſſor enim locuples udus eſt pro quantitate& magnitudine rei quæ aitur. Vnde ſi forte petatur res aliqua, cuius certa ſudem ſit æſtimario: ſed is qui petit fideiuſſorem 3 dontemnat, quod futurum fortè ſit vt reus per con- umaciam non reſtituat, atquc ideo magna fiat con- emnatio, ſi ob cam cauſam magis idoneum fide iuſſorem petat, non erit audiendus. In picitur enim quanti res ſit quæ in iudiciuim deducitur, nõ autem an creſcere poſsit eius æſtimatio, propter contuma- ciam aduerſarij. Nõ enim propter hoc pluris fit res quæ in iudicium deducta eſt, ſed maiori condem- natione contumacia tantum cius punitur. Alter lo-
cus eſt in quo quæritur,
In quibus actionibus in litem iuretur CAP. I1.
TIc diſtinguendum eſt: nam ſi ob dolum aut
contumaciam aduerſarij, vel aliam huiuſmo- di cauſam difficilis reddita ſit rei æſtimatio, vt pro- bari non poſsit quanti res ſit, non fit diſtinctio actio- num. Nihil enim refert qua actione agatur, an in t an in perſonam: an actio bonæ fidei, quamquam in his d maximè locum habet: an ſtricti iudici j ſit:
quia& in his actionibus hoc receptum eſt, vt in attione ex ſtipulatu,& actione ex teſtamento. I. in actionibus. in princ.&§. vlt.& l. ſeq.hic. Quamuis igitur latius pateat iudicis poteſtas in bonæ fidci iu- diccils quam in ſtrictis, accidit tamen aliquando vt cxhis cauſis deferatur iuſiurandum in litem, quia Alss fieret iniuria actori, qui propter moram, dolum lculpam rei damnum in re ſua pateretur. Alias uatm, id eſt, cum difficilis non eſt probatio iuſtæ tümationis non defertur hoc iuſiurandum ‚niſi in ens caſibus. Videndum iam eſt in quibus actioni- vdoc iuſiurandum locum habeat. Im primis dici-
aa iHurandum in litem deferri in actione in rem, aus iactionibus. hic. Exemplum de rei vindicatione 3 ettin Lqui teſtituere. ſupr. de rei vindic. Alia exem- h actionum in rem ſunt variis in locis, veluti in I. marum. ſup. ſi ſeruitus vindic. I.ſi fundus.§. in vindi-
eulone. inf. de pigno. Sufficiet exemplum de rei vin catione. Quidam poſsidebat rem meam, cam vin
1121
bet ea ratio, ne cogatur rem ſuam iuſlo pretio quis vendere. In actione quoque ad exhibendum in li- tem iuratur, vt dicitur in I.2. hic. cuius etiam exem- plum eſt in l. pen. Sæpe enim accidit vt eadem ſit ratio actionis ad exhibendum„quæ eſt actionis in rem: quamuis actio ad exhibendum actio ſit in per- ſonam, l.3.. eſt autem. ſupr. ad exhiben. Nam quia
actionis ad exhibendum Præparatur rei vindicatio,
hoc fit vt re exhibita actor poſsit eam vindicare vt ſuam, L... ſupr. ad exhiben. Cum igitur in actione in
rem iuretur in litem, conſequens eſt in actione ad
exhibendum in litem quoque iurari poſſe. Deinde
dicitur d. l. in actionibus. Et in bonæ fidei iudiciu. Ideo
Marcianus addidit in bonæ fidei iudiciis in litem
iurari, quoniam in his eſt latiſsima iudicis poteſtas.
Libereè enim permittitur iudici condẽnare id quod
ex bona fide alterum alteri preſtare oportet, S. in bo- næ fidei. de act. in Inſtit. Et plerunque æquitati con- uenit iureiurando in litem pretium ſtatui rei de qua agitur. Recte crgo dicitur in bonæ fidei iudiclis in litem iurari. Exempla varia ſunt in!. 3.§. in hac. inf. commod. In commodati enim actione in litem iu- ratur, quia in bonæ fidei iudiciis dicitur in litem iu- rari. Iudex igitur quoties æquum eſſe videri t,poterit in his iudiciis iuſiurandum in litem deferre. Exem- plum eſt in 1.3. hic. de depoſita pecunia. Certa autem eſt nummorum æſtimatio, id eſt, publica æſtimatio cuiuſque nummi. L.z. inf.de contrah. em pt. Idem di- cendum in ſingulis actiombus bonæ fidei. Aduerſus tamen quorundam opinionem defendi in actione ex empto in litem iurari non poſſe. Sunt enim qui- dam qui malè perci pientes ſenſum horum Marcia- ni verborum, putarunt in hac actione iurari in litem poſſe, quia ſcilicet Iuriſconſ. hic generaliter loqua- tur. At in actione ex empto hoc uon videtur ratio- ni conuenire: quia ſufficit condemnare reum in id quod intereſt actoris com pleri emptionem, J. ſi tra- ditio. C. de act. empt.& I.1. infr. eo. in ea emim actio- ne non petitur aliquid reſticui. Sed hioc etiam pro- ducitur ad alias actiones in quibus arbitratu iudicis aliquid reſtituitur, quamuis neque in rem neque bo- næ fidei ſint: cuiuſmodi eſt actio rerum amotarum. l. ſi cum dos. infr. rer. amot. Si maritus aduerſus vxo- rem agat ſoluto matrimonio ob res ammotas propter contumaciam mulieris non reſtituentis. iuſiuran- dum in litem defertur à iudice marito, ne cogatur maritus res ſuas iuſto pretio vendere. Nec enim actio rerum amotarum, quæ ſucceſsit in locum actionis furti, bonæ fidei eſt, nec actio in rem, ſed in perſonam: quia oritur ex maleficio. Sed ideo in hac actione iuratur in litem, quia in ea ad reſtituen- dum agitur. At in omnibus ackionibus in quibus ad reſtituendum agitur arbitratu iudicis, in litem
——
iico& peto mihi reſtituatur. Poſſeſſor iuſſus à iudi- codolo malo cam mihi nõ reſtituit:quæritur quod- um hic ſit iudicis officium, an debeat eum con- emnare quanti res eſte?nam forte res æſtimari po- teltquia extat, ſi veri& iuſti pretij habenda ſit ra- o, nihil erit facilius. Ait ibi Vlpian. non ſufficere
mnare reum quanti ea res eſt ad verum, ſed de- endum eſſe iuſiurandum actori vt iuret quanti
———————————— —————— 3— ———yÿ— 2——— 3
.
iuratur. Hæc regula traditur in I. qui reſtituere. ſu- pra, de rei vindic. Arbitrariæ actiones quæ. Arbitrariæ autẽ actiones ſunt in quibus iudex antequam deti. niat negocium, arbitratur quomodo actori ſatisfa- ciendum ſit. Nam hoc iuſiurandum non defertur niſi ob contumaciam rei, qui iudicis præcepto non paret, videlicet ſi arbitratus ſit iudex rem reſtituen- dam eſſe: tunc enim ob contumaciam punietur. du rei: nc ſi quis vellet eam rem ab eo cmere, quã- Exemplum eſt in actione de dolo. larbitrio. ſup. de
alcturus efſet. ldeoque in actione in rem qua dolo malo. Actio de dolo naſcitur ex maleficio,&
noſttum eſt à poſſeſſore petimus, locum ha- eſt in perſonam: in ca defertur Puſiuraclinn in litem, b 4
———
— 8 ͤ8öoöooſ—
..——*—
——
—— ——— ——,—.—
-——————
—— — —————— 8 ſſſſ“ 2* ——
————
——
———— ———
— ——
dmet eam rem, non quantum ſit iuſtum pretium
“—

1172 Franc. Duareni Iuriſconſ. o 3.. 1 quia arbitrio iudieis petitur reſtitutio: in quo nota- nitũ, iniquum id erit: ideo iudex in his rebus deßnire 7 tur contumacia rei, qui iuſſus reſtituere 4 iudice, debebit certam quantitatẽ ad quam iuretur, neabre b uo non reſtituit. In aliis autem actionibus in quibus ar- pta occaſione ia immenſum iurerur. Et ſic im elli des bitrium iudicis de reſtituendo non antecedit ſen- gendum eſt quod dicitur in l. qui reſtituere. ſupr 4. ann tenciam, non iuratur in litem:& de co exemplũ eſt rei vind. Sine vlla taxatione in infinitum tanee ohu in d. Larbitrio. Proximus locus eſt in quo quæritur, nam niſi ex cauſa viſum ſit iudici certam qua nrita. gul 1 Quu deftrun hoc iufiurandum. tem definire ad quam vſque iuretur, licebit ei cui we CA T. I111. delatum eſt iuſiurandum à iudice, in infinitum iu- ag Lpianus in 1.4.§. deferri. ait judicem hoc iuſ- rare. Sequens locus eſt in quo quæritur, raauad iurandum deferre oportere. Ex quo apparet Cui hoc iuſiurandum deferatur.“ cdla differentia huius auriſiurãdi& eius de quo diſſerui- Bue e 1 1 duens mus ſub tit. ſuperiori. Nam iuſiurandum quod ad Ertum eſt actori tantùm deferri hoc iuſiuran. lSe,1S lites dirimendas pertinet, non tantum defertur à iu- dum:atque hinc alia etiam cogn oſcirur di de giaslt dice, ſed etiam ab ipſis litigatoribus. vel enim actor rentia inter hoc iuſiurandum& illud quod adicx. oler rco, vel reus actori illud dctert: hoc autem iuſiuran pediendas lites pertinet. Iuſiurandum enim de quo antru dum quod ad litem xſtimandam pertinet à ſolo iu- diſferuimus ſuperiori tit. non tantuͤm actor ſed 21 dice defertur. Alias nulla erit religio, inquit luriſconf etiam reo defertur, nullümque diſcri men eſtrei& 1 nam ſi reus detulerit juſiurandum actori litis æſti- actoris quod ad illud attinet: hoc autem ufurag. mandæ cauſa,& is iurauerit ſe tanti rem æſtimare, dum actori ſemper defertur, vel quia nonpoteſ m au ui nullum erit uſiurandum. Hoc mirum videtur pro- ſi ab co æſtimari res quæ petitur, vel quia wommt. wüen oter conuentionem mutuam,& voluntatem litiga- tenda eſt æſtimatio arbitrio petentis. Quod auem Raui torum. Cur enim hæc conuentio& voluntas non dicitur actori deferendum eſſe, ita accipiendumeſt Worum ſeruetur: luſta conuentio eſt, inquit Iulianus, ſi quæ- ſi modò is cui defertur habilis ſit ad iurandumern. um, Üübet cauſa in conditione iuriſiurandi deducta fue- de fit vt pupillus impubes in litem non poſßit jura⸗ rit, l. ſi quis cum debitore. ſup. de ureiu. Modò enim re, l.videamus. yhi tutelaris cauſa eſt actio tutelæ, cũ mau conueniat inter litigatores, quid opus eſt iudice?& ſcilicet agitur aduerſus tutorem: in qua actione fre- rmagl cur 110 ſeruabitur eorum voluntas? Hic tamen di- quentius defertur iuſiurandum in litem quàm in nxe cit Iuriſconſ. Si alius detulerit iuſiurãdum quàm iu- allis actionibus, propter fauorem pupillorũ: ideoq; Ija dex, nullum eſſe uſiurandum. Sed hec verba nos ſic etiam cum non deferatur in aliis actionibus niſi ob ayt accipimus, niſi appateat cõueniſſe inter Gtorem& dolum:in hac tamen actione ſpeciale eſt, vt defeta- Galb reum, vt tanti condemnetur reus; ſi actor iurauerit tur etiam ob culpam tutoris. Certum eſt autem pu- un ſe tanti rem de qua agitur æſtimare: fi igitur appa- pillum non eſſe habilem ad iurandum, quia eius hrsc reat hoc conueniſſe inter eos; puto couuentionem conſilium firmum non eſt. qui enim iudicio caret, rua ſeruandam eſſe, ex d. l. ſi quis cum debitore. At cum habilis non eſt ad iurandũ. Et ſi qua in re iudicium rau ſimpliciter reus detulit iuſiurandum non ſic intel- neceſſarium eſt, maximè requiritur in iureiurando: 4 ligimus quaſi hoc inter eos conuenerit: tunc enim hinc etiam pupillus non dicitur peierare, quia falle- n iuratur de eo de quo lis mota eſt in iudicio. Sed re aut decipere non intelligitur, l. qui uraſſe. ſuptit. cum quis defert uſiurandum de co de quo lis mo- proxi. Hôcque etiam intereſt inter iuſiurandũ quod r. ta eſt, facile intelligimus conueniſſe, vt ille cedat li- ad lites dirimendas pertinet,& hoc quod pro lit AV. ti ſi aduerſarius iurauerit. Cum hic agatur de lite æſtimanda defertur: quia illud etiam pupillo defer- 41! æſtimanda propter dolum& contumaciam rei, vi- tur, d.l qui iuraſſe. ſupr.tit. proxi. Et ratio maniffekta Nredas detur hoc maxime pertinere ad officium iudicis, eſt, quia aduerſarius iuſiurandũ defert pupillo: nam un —
cum præſertim eius ſit modum præfinire ad quem cum ex voluntate& conſenſu aduerſarij pupillus vſque iuret actor. dicta l.videamus.§.iurarc.& l.in iurtet, nihil refert cuius ſtatus ſit, an habilis an non. acionibus. Iu Kinfinitum, inquit Vlpianus; iurare licet. Nulla enim iniuria ei fieri dici poteſt, qui defert:
id eſt, modus non elt definitus lege aut iure ciuili quia licet ei non geferre illud iuſiurandum. Daſtio ſbbo
ad quem vſque iuretur. Infinitum ſignificat id quod nem aliquam habet,& volenti non fit iniuria, lrint ctäii deßnitum non eſt. Sed cum nullus certus modus de iniurtis. Sed alia eſt cauſa huius iuriſiurãdiquoac ünr definitus ſit, an ſaltem definiri certus modus poſsit, à iudice defertur ex ſuo arbitrio, ſine conſenſu liw- MMact ad quem vſque iuretur. VlIpianus ait hoc permit- garorum: non enim fungeretur Oofficio ſuo, miſt ha- ſiund tendum eſſe iudici, nec ab eius officio hoc eſſe alie- beret ætatis rationem eius cui defert. Quis igiturin d u num. Sicut enim ex arbitrio iudicis pender huius cauſa tutelæ iurabit? Sequitur in d. l.videamus.&e dkalec zuriſlurandi delatio, ita etiam taxatio quantitatis ad nec tutorꝰ. an tutor eius iurabit?an mater eius, ſi ma- Knmg quam vſque juretur. EX variis autem caufis defer- tréẽ habeat? S1 datus fuerit tutor pupillo, tutore que ärpo tur hoc iuſiurãdum, de quibus diximus: ſed hæ cau- prius habebat ob ſuſpicionem remoto vel fato fum docan ſæ non poſſunt in vniuerſum definiri. Quoties enim cto, contra quem agitur, tutor iurare non cogetut- dotu id æquum eſſe iudex viderit, toties iuſiurandum in Et rationem adfert Vlpianus, Graue enim videhs. titu jirem deferre poterit. Sicut enim plerunque eſſet tur, inquit,& ignorantes& inuitos tutores ſub alienn mx iniquum geferre iuſiurandum, ita etiam vbi iuſta compendij emolumento etiam periurium ancéps ſubin domn cauſa eſt deferẽdi, nõ permittere actori iurare in li- Idẽ de curatore inrelligendum eſſe dicit. De matte du dc
tur iudici, eiuſq́; arbitrio autem ratio perſpicua eſt, quia adminiſtrationem g
1 1 1.. 4 b.
id comittatur„ multo magls taXxatlO quantitatis ad rerum filij 10 habet. 80 autein dictum eſt de tu Vita ligendum eſt, niſi eam affee aye
quã vſque iuretur, arbitrio eius eſtrelinquenda: nam rore& curatore, ſic inte! ¹no ſi forte agatur de vili aliqua re,& actor iuret in infi- Gtionem præſtent adoleſcenti, vt parati ſint eius n 4 — mit
tẽéẽ. Cũ igitur hoc permitta

In Tit. Si certum petatur.
ine iurare. tunc enim id eis non eſt denegandum.
Aaultſcens verꝰ. Occurrit obiectioni quæ fieri pote- Shamu enim pupillus iurare non poſsit in li-
t adoſeſcens tamen iurare poteſt Queęritur de pro- adolel
curatote, an iurare poſsit in litem? Hæc quæſtio tra- aatur in Ivulgo. vbi ai t luriſcõ. Alium in litem non Auhere iurare quam dominum litt. His enim verbis ſgnifcat, procuratorem in litem non poſſe iurare. Quteſtatas eſt Dominus litis dupliciter accipitur, tũ Squi procuratorem conſtituit ad litigandum„tum eum procurator poſt litis conteſtationem, Inulla. ulyocuratoribus. C. de procur. Sed cũ addit I.C. luomine, his verbis excipit procuratorem, qui dominus litis aliquando dicatur, ſcilicet poſt anteſtationem, tamen non ſuo nomine, ſed alieno lem conteſtatar. Vltimus locus eſt
De effectu huius iuriſiurandi. CA P. II.
Ffectus huius iuriſiurandi eſt, quòd iudex tan-
ticondemnat reum quanti actor iurauerit litis alimandæ cauſa. l. qui reſtituere. ſupr. de rei vindic. Idque ob contumaciam rei; vel dolum, vel ob ali- quam culpam, ſequendo iuſiurandum actoris cui detulit iuſiurandum. Hoc autem eſt intelligendum, niſ ex magna cauſa viſum fuerit iudici illud iuſiu- randum non ſequi. l. videamus..vlt. ex quo apparet rurſus quid interſit inter hoc iuſiurandũ,& illud de quo ſuprà diſputatũ eſt. illud enim non retractatur etä repertis poſtea inſtrumentis aut probationibus, niſt in certis caſibus, vt docuimus in l. admonendi. fup.proxi. tit. Eodem pertinet quod dicitur in I. vlt. lichhis fere locis continetur totus hic tractatus. Alie quæſtiones tractari ſolent, quę facile poſſunt ad hos locos referri: quas ſedulus lector requiret ex com-
mentariis noſtris qui extant in tit. de in lit. iuran.
N TIT. II. COD. LIB. I1I1. lOERTVM PETATVR, ET IN
TIT. I. PANDECI. IL.I B. XII. De rebus creditis, ſi certtum pe-
tatur,& de condictione. CA P. I.
Vb hoc titulo qui inſcribitur de rebus Kcreditis,& Si certum petatur, nec vllus alius titulus eſt de mutuo in iure ciuili, 3 præter S. C. Macedonianũ. quædam ca- Ha teperiuntur generaliter pertinentia ad res cre- diss, 1d eſt, eos contractus quibus alienam fidem
uimur.& ad condictionem certi, quæ generalis
aco eſt& competit ex omni cauſa ex qua certum hetitur ſed& potiſsimum ad mutuum, ex quo cer- tjcondictio datur. Hic enim contractus aliquando cteditum dicitur, aliquando mutuum. Nam licet verbum creditum, ſit latiſsimum,& com plectatur omnes contractus, vt dicitur in 1.1.& 2.§. creditum. cotamen contrahitur ſignificatio huius verbi,& Nomutuo accipitur. Exempla occurrunt paſsim 1 hoc tit.& alibi etiam, veluti in I. 4. ff.& in l. non Amnis.§. vlt. 3e Iſingularia. Non enim ſingularia il- accpta pertinent ad omnes contractus, quibus enam fidem ſequimur, ſed ad matuum:ita etiam
1173 accipitur in I.ſi ventri, de priuil. credit. Omnes au- tem contractus quibus alienam fidem ſequimuur, complectitur res credita. l.i. hic. ideo etiam praꝛpo- ſuit hunc titulum Prætor. Breuiſsima autem erant capita edicti Prætorij: nec igitur opus fuit titulum vnum facere de commodato, alterum de pignore: nam ſinguli fortè erant articuli& ſingula capita de ſingulis contractibus. Sed poſtea de ſingulis contra- ctibus ſinguli tituli conſcripti ſunt: vnde neceſſa- rium fuit, quod ſub vno titulo collectum erat, in plurimos titulos diuidere. Sed videndum eſt, quia
Proprie de mutuo hic inſtituitur diſputatio, quid muruum ſit,& quæ ad mutui ſubſtantiam neceſſa- ria ſint.
Mutuum quid. C4 P. 7I. M ixa dialecticam definitionem non trade- 1mus, ſed docebimus quę ad ſubſtantiam mu- tui neceſſaria ſint. Imprimis igitur, vt mutuum con- trahatur oportet aliquid interuenire, id eſt pecu- niam vel aliam rem dare ad vſum, aliàs non dicitur contractus mutui: vnde in Inſtit. ſub tit. quib. mod.
re contrahitur obligatio, dicitur mutuum re con- AMutu re trahi. Idem dicitur in I. 2.§. creditum. ff. eod. Mu- pſa tätum tuum non eſt niſi pecunia proficiſcatur. Et ſi igitur contr ahn.
conuenerit inter te& me vt mihi centum mutua des, non prius dicerur contractum eſſe muruum, ni- ſi dederis centum mutua. Hinc quæritur in l. Qui pecuniam. 30. Si quis pecuniam accepturus ſpo- ponderit futuro creditori, an liberum ſir ci ſe non obligare. Et ait Paulus, ei liberum eſſe, ne acci pien- do pecuniam ſe obſtringat. Exempli gratia: Con- uenit inter me& te vt pecuniam quam mihi te ſpopondiſti daturum ego tibi reddam cerro die: & quia pecuniam non habebas ad manum, non nu- meraſti, ſed ita contractus initus eſt propter ſpem numerationis. Poſtmodum pecunia oblata, is qui eam petebat, mutato conſenſu& voluntate eam accipere non vult: quæritur an cogi debeat, quaſi quædam obligatio contracta ſit? Hic ait Iuriſconſ. ante pecuniam acceptam nullo modo eum obliga- tum eſſe: ldeõque liberum ei eſſe ſe non obligare, ſi pecuniam nolit accipere. Contractus dicuntur eſſe liberales ante quàm quis obligatus ſit, I. ſicut. infrà de oblig.& act. Videndum tamen eſt ne forte interſit eius qui pecuniam ei dare debebat: nam
hoc caſu non dubito quin poſsit aduerſus eum age-
re, qui pecuniam non vult accipere, quamuis mu- tuum non ſit. Aget enim ex ſtipulatione, fi ſtipu- Jatio interuenerit, aut actione de dolo, ſi dolus ab aduerſario admiſſus ſit, arg. l. ſi pœnam. de verb. oblig. Is autem qui agit ex ſtipulatione, debet do- cere ſua intereſſe:& æquum eſt eius quod intereſt illius haberi rationem. Hinc etiam naſcitur quæ- ſtio, quæ tractatur in I. rogaſti.§. ſi tibi. ffeod. Ego tibi dedi decem, vt mihi vndecim debeas. hic quæ- ritur an actione ex mutuo vndecim peti poſsint. ait Vlpianus non poſſe niſi decem peti. Id conſe- quitur ex his quæ diximus: quia ſcilicet mutui obli- gatio re contrahitur, nec poteſt dici vltra id quod datum eſt, obligatio contracta eſſe. Idem dicitur in I. ſi tibi. 10. de pact. Sunt tamen qui diſtingunt nummos ab aliis rebus quæ conſtant pondere, nu- mero, aut menſura. Sed quid ſentiam de ea re ſcrip-
f in partitione tractatus de pact. in d. l. ſi tibi. vpᷣi di-
xi vid

“
1174 Franciſci Duarem luriſconſ.
xi videndum eſſe quid actum ſit inter contrahen- tes. Nam ſi conuenerit vt pro vſura, vel eo quod in- tereſt pro decem vndecim ſoluantur, ea conuentio ſeruanda eſt, ſi interuenerit ſtipulatio, in quibus ca- ſibus ea neceſſaria eſt: vel pactio, in quibus caſibus ca ſufficit. Cùm verò de vſuris nihil dicitur,& nihil aliud exprimitur, niſi vt vndecim ex decem mu- tuo datis debeantur: non vltra id quod datum eſt obligatio contrahitur, aliès ſi expreſſum ſit, non vltra contrahitur obligatio ex mutuo, ſed ex con- uentione. Deinde res tradi debet à creditore ei qui mutuũ rogat, alias non contrahitur mutui obligatio.§.1. Inſtit. quib. mod. re contrah. oblig. Hoc tamen intel- ligendum eſt, niſi is qui mutuo rogauit, eam rem prius ex alia cauſa poſsideat, vel detincre cœperit. Exemplum eſt in L.certi condictio 9. S.vlt. ff. co. Ego depoſui apud te pecuniam meam: conuenit inter me& te vt cam mihi cuſtodires. Deinde verò tibi permiſi ea vti:an hac permiſsione mutuum contra- cum dici poſsit, quæritur. Videtur ex his quæ dixi- mus mutuum contractum non eſſe, quia ſcilicet, vt diximus, res tradi debet, ſolus autem hic conſenſus interuenit,& ſola permiſsio. Ait tamen VlIpianus contractum eſſe mutuum. Et huic ſimile eſt quod dicitur in Inſtit.§. interdum. de rer. diuiſ. interdum transferri dominium rei ſine traditione, quam uis neceſſaria ſit traditio ad dominium transferendum. Ltraditionibus. C. de pactis.&§. per traditionem. Inſti.de rer.diuiſ.veluti ſi is cui res commodata fue- rat, emerit: vel donata illi ſit. Sed Vlpianus ait, inl. 10. fleo. idem dicẽdum non eſſe, ſi res apud aliquem depolita ſit,& ab initio dictum ſit, vt ea ſi velit vta- tur. Hic enim magna ratio diuerſitatis eſt. Nãà cum depono apud te rem meam, deinde conuenit inter nos vt ea vtaris, recte quidem hic dicimus mutuum contractum eſſe: quia animo iam incipis poſsidere. Sed aliud eſt cum rem meam ita tibi cuſtodiẽdam trado, vt ea etiam vti poſsis, ſi Velis. permiſsio enim mca& conſenſus habet conditionem: adeo vt ante- quam declaraueris te vlle vti ea pecunia quam de- poſui, aut ea vti cœperis, non contrahatur mutuum. Tertiò oportet, vt mutui obligatio contrahi dica- tur, rem eſſe quæ conſtet pondere, numero, aut men- ſura, vt dicitur in l. z.§. mutui datio. ff.cod. Eum lo- cum, qui obſcurus alioqui eſt, declaraui lib. 1. Diſpu- rat. anniuer. c. 4. Ergo vt mutui obligatio contraha- tur, non ſufficit quamcunque rem interuenite, ſed rem eſſe oportet quæ conſtet pondere, numero, vel menſura. Sed nonne liber, equus,&c. numerari poſ- ſunt?& cur hæ res mutuo dari non poſſunt? Ego ſcripſi in eo loco res quaſdam eſſe quę pondere, nu- mero,& menſura, conſtare dicuntur, quarum tanta eſt ſimilitudo cum aliis eiuſdem generis, vt non dif- ferant niſi ſola quantitate: quod apparet in peœcu- nia, auro, ære, oleo, frumento,&c. Si quis enim ali- cui certam pecuniam vtendam dederit, aut vini, aut olei cerram mẽéſuram, nihil intereſt dantis an idem corpus quod dedit recipiat, an verò rem aliam quæ ciuſdem generis ſit: ita vt modò eiuſdem generis res detur, vel eiuſdem ponderis, vel eiuſdem men- furæ, æqus ſatisfiat ei, acſi idem corpus quod da- tum erat redditum eſſet. Et hoc vtile eſt tam danti mutuum quam accipienti: nec potuit aliter com
ſtitui ſine incommodo alterutrius: vſus enim ha- rum rerum confiſtit in conſumptione quadam Nam non alius vſus vini eſft quàm vt bibatur& conſumatur:vtile igitur eſt ei qui vinum vtendum accipit, vt tantundem dando liberetur. In aliis au. tem rebus ea ſimilitado non reperitur, vt in libro in equo, vel alia re huiuſmodi. Primùm enim natu. ra harum rerum eſt vt iis vtantur homines ſine con ſumptione,& poſtquam ad tempus vſi fuerint vt eas reddant. Nam ſi aliud redderetur, non ſarisheret ci qui dedit, cum in his rebus(vt diximus)non ſit e ſimilitudo, vt nihil eius interſit qui dedit, eandem rem an aliam ciuſdem generis recipiat. Ideoque hoc genus contractus non conuenit his rebus. In his au. tem rebus quæ conſtant pondere, numero,& men. ſura, vt Quæ, vt ait Paul in A.l. mutuum. in ſuo geuans functionem recipiunt magi per ſolutionem quam heci idem quodãmodo ſoluitur. Res fungi dicitur, cum
Irn 8
ad eum vſum datur, cuius gratia comparata eſt: ſic ungi res ile
quomodo
dos fungi dicitur, apud VIp. tit. de dotib. quæ datur t nane
marito, vt ea vtatur quandiu conſtiterit matimo. nium. Soluto enim matrimonio dos non dicitur amplius fungi, quia dos am plius non eſt, niſi contra- ctus matrimonij renouatus fuerit. Per ſolutionem Sol uitur res non cum idem, ſed tantundem redditur, id
eſt, non idem corpus, ſed aliud eiuſdem generis, vt
Seneca ait, lib. de benef. 6. c. 5. quod in cæteris rebus quæ non conſtant pondere, numero, aut menſura obtinere non poteſt, vt diximus: quia cum non poſ- ſit res vſiquequaque in his ſimilis reperiri, aliud pro alio ſolui neceſſe eſſet:in quo nequaquam creditori debitor ſatisfaceret, Suia aliud pro alio inuito crtai- tori ſolui non poteſt. Debitor tamen creditori volemi rem aliam ſoluendo liberatur. l. ſi rem.§.omnis. fide pi gnor. act.
Quartò, in mutuo conſenſus neceſſarius eſt, nec I'mat Centrabe
enim ad mutuum cõtrahendum ſufficit pecuniam
—
cuniam& eius qui accipit mutuus conſenſus, lnon urhans omnis numeratio. ffreo. Oportet igitur hoc agi in. mnunuui
*
M)
lb
Than nu
Kalles rim; ahbac
üle
derdt dinum tarete uluxer
Wacd
—
cſenſus Cnctegil
numerare, niſi quoque interueniat eius qui dat pe- 2
um del
ter dantem pecuniam& accipientem, vt obligato hni mutui contrahatur. Quod enim dicitur obligato- mnü nem quandam re contrahi, aliam contrahi conſen- bn ſu, non ita accipere debemus, quaſi aliqua obligatio daor wr contrahatur re ſine conſenſu: nam ideo re dicimus aNaner contrahi obligationem, quia præter conſenſum ne- metar ceſſe eſt rem interuenire: itaque niſi præter rem in⸗ Txruna teruenerit vtriuſque conſenſus, non erit mutuum:, d vyluti ſi fortè vnus tantùm conſentiat. Vnde exiſtit 3 wn rh quæſtio, tractata in Jſi ego. 18. Ego tibi dedi pecu- danoh niam quaſi donaturus, tu eam accepiſti quaſi mu- Taäl tuam:hic diſſenſus eſt inter nos. Ego enim ex cauſa den donationis rem tibi dare volo, tu autem eã excauſli uiic mutui vis accipere: an hoc impediat mutui obligr nan tionem, quæritur? Mouet quæſtionem, quòd diffem tü ſus nullus eſt in re ſuper qua contrahitur obligatio, Kals ſed in cauſa dandi: cum vterque conſemiat vt pecu. Karl nia accipientis fiat. Is enim qui eam accipit quaſi ſemna mutuam, hoc animo eam accipit vt in ſe transtera- Waun tur illius dominium:eodem animo eſt is qui dona- dem tionis cauſa dat. hic igitur quæritur an mutuum ir, alt an donatio;an verò nec donatio nec mutuumlulia- aci
nus ſcribit donationem non eſſe. Donat
ci non poteſt, quia is cuiĩ pecunia donata eſt nonnit mu-
o enim di- Deun m

In Tit. Si certum petatur.
donatam eſſe. Donatio autem ſine acceptiono eſt inquit Cicero in Topic. Sed mutuum for-
en. Vlpianus negat hanc pecuniam eſſe mu- 9 9. uia ſcilicet ¹s qui dedit, noluit mutuam da- re, ſed potius donare. Igitur vt mutu obli gatio con rraharur: oportet vtrunque con entire. Hic reperitur alde difficilis antinomia ex lcum in corpus. ff de cauir. rer. domi. Ait enim lulianus, Cum in corpus valentiunt contrahentes, etſi forte diſſentiant in auſa transferendi dominij, non impecdiri dominij unſlationcm. Varia exempla adfert. Vnũ eſt, cum uusmihi pecuniam quaſi ex teſtamento debitam um ex ſtipulatione debeatur, in me tamẽ tranſ- eius dominium,& cauſarum diuerſitatem hoc impedirc. Nam error qui interuenit, non impe- uauſlationem dominij, quia vtraque cauſa eſt onea ad dominium transferendum. Ergo quam- usin cauſa erratum ſit. nihilominus dominiu m in eum qui rem accepit transfertur: interuenit enim conſenſus, vt res acquiratur accipienti. D cinde ean- dem ſpeciem ſubiicit, quæ hic tractatur,& ait cum dui pecuniam numeratam donandi gratia tradit, ſi bqui acci pit, quaſi creditam accipiat, proprietatem mhilominus transferre in accipientem, quod con- tarium eſt iis quæ hic dicimus, accipiẽtis eam non feri. Videndum igitur eſt quomodo hic nodus ſit diſooluendus. Variæ extant aliorum opiniones, quas nihil attinct hic referre. Mihi enim videntur he ſpe cies diuerſæ eſſe,& in altera errorem deprehendi, in altera diſſenſum; ex caque diuerſitate diuerſitatem juris naſci. In hac enim lege noſtra non fit mentio erooris, ſed diſſenſus potius. at in l.cum in corpus. proponitur errorem interueniſſe:& ex eius verbis apparet Iulianum loqui de contrahentibus qui erãt in cauſa transferendi dominij. Exempli gratia: Qui- dam mihi dat pecuniam eo conſilio vt mihi ex cau- K donationis acquiratur:eius animum i gnoro,& in ereore verſor, exiſtimans eum potius velle mihi mu tnam pecuniam dare: idcõque eam vt mutuam ac- dpio. Diuerſa eſt vtriuſque opinio& exiſtimatio, ecalterius opinio alteri eſt aperta. Eius enim con- lium eſt vt mihi cam donet: ego autem puto eum ele mihi dare mutuo,& tanquam mutuam acci- be error non poterit impedire dominij tranſ- ianem. Non enim apertus eſt inter eos diſſenſus, bncertum eſt an ſi is qui accepit, ſciuiſſet eum guddit pecuniam donare velle, cum eo contra- duns fuiſſet, denique quid vterque facturus fuiſ- ſe, ſ Vtrique opinio& conſilium alterius inno- tuiſet. At in noſtra ſpecie nullus error interueniſſe — ue nullum eſt verbum, ſed tantum d dufus Diftenlos autem eſſe poteſt ſine errore, etſi Anol non poſsit eſſe ſine diſſenſu. Nam reſponſum clteos qui errant non conſentire, l.ſi per errorem. ff. turiſdict. hic igitur opinio alterius alteri nota eſt, 8 elt diſſenſus apertus: nec enim poteſt dici du- dim eſſe an alias contracturi fuerint, cùm hic a per- te dicat, ſe non accipere niſi tanquam murtuam: nec mitum. Plerunque enim accidit, vt quis malit mu- nam pccuniam accipere ab aliquo, quàm dona- am. Gencroſi homines libertatem vendere nolunt ülum accipiendo„& donatam pecuniam ac- den 0.Ex his conſequens eſt, ex mutuo non naſ- batlonem, nec agi poſſe certi condictione ex
1175
mutuo in hac ſpecie: poteſt tamen data pecunia condici, tanquam ſine cauſa data fuerit, cùm ea ſine cauſa ad alterum peruenerit, vtpote cum neque mu- tuũ, neque donatio, nec alia cauſa ſit propter quam tetincat pecuniam qui eam accepit. Subiicit luriſ- conſ. in hac noſtra lege: Quare ſi eos,&c. Id eſt ſi con- ſumpta ſit pecunia ab eò qui accepit,& aduerſus cum agatur condictione ſine cauſa, poſſe agentem
ſubmouer exceptionc doli, quaſi non videatur is
dolo carere qui pecuniam conſumptam conſenſu ſuo& voluntate, repetat& condicat. Is enim qui dedit eam pecuniam, dedit cam tanquam donatu- rus. Vnde mirum non eſt quod hic dicitur, eum ſub- mouendum eſſe exceptione doli. Vam eth ego quafi. Hic ſubiicit quaſdam ſpecies, in quibus propter diſ- ſenſum dantis& accipientis non contrahitur mu- tui obligatio. Species huiuſmodi eſt: Ego volebam apud te deponcre pecuniam, tu cam vt mutuam accepiſti. hic diſſenſus eſt inter nos: ideo dici non poteſt mutui obligationem inter nos contractam eſſe. Alia eſt, Tu mihi dediſti pecuniam quaſi mu- tuam, SSo accepi eam quaſi commodatam. In his duabus ſpeciebus aliud dicendum eſt, quàm in prio- re ſpecie. Nam condicere poterit is qui dedit con- dictione ſine cauſa, nec agenti obiicietur exceprio doli. Non enim poteſt is fuiſſe animus dantis vt ea pecunia conſumeretur:& propterca danti actionem competere dicimus.
Ex iam dictis naſcitur alia quæſtio tractata in Il. ſi Quæſt ie ſo-
tibi. 20. Petebas à me pecuniam ex cauſa donatio- nis: volebam quidem tibi donare, ſed eo tem pore indigebam pecunia: poſt illud tempus facile mihi erat tibi donare. Itaque contractus ita inter nos ini- tus eſt, vt ego tibi eam pecuniam donem,& tu eam mihi credas, vt interim poſsim ea pecunia vti, ſed tua tamen ſit. hic quæritur an ſit mutuum? Ex his que diximus probabiliter dubitatur an mutuum ſit. Diximus enim ita demũ mutuum cõtrahi, ſi vterq; conſentiant, tam is qui dat quàm qui accipit pecu- niam. At is qui mihi donat pecuniam, tanquam mu tuam accepturus, videtur animum habere liberan- di ſe magis in hac ſpecie, quam obligationem mu- tui contrahiendi: ideo dici non poteſt mutuum eſſe. Hic ideo reſpondet Iulianus. Dixi in huiuſinodi pro- poſitionibus,&c. Cum proponitur hæc ſpecies, Ego tibi do pecuniam, vt tu eam mihi credas, impropria locutio eſt. Donatio enim dici n poteſt, ſi proprie donatio accipiatur: quia donatio propriè dicitur, cũ aliquid confertur in alium, ita vt nihilalio nomine vel dare vel facere cogatur is qui accipit, l. 1. ff de do nat. Ergo cum ego tibi dono pecuniã vt eam poſtea mihi credas, donatio dici non poteſt. Sequitur: Sed hæc intelligenda ſunt propter ſubtilitatem verbo- rum, benignius tamen eſt,&c. Quæ hactenus dicta ſunt diſputationis cauſa dicta intelligi debent. His enim verbis oſtendit Iuriſc. ſe negligere ſubtiliratem verborum. Quamuis igitur exigat ſubtilitas iuris, vt hæc intelligantur ſecundum ea quæ ſuperius di- ximus: benignius tamẽ eſt tam donationem quàm mutuum valere:donationem quidem, vt transfera- tur dominium pecuniæ in accipientem ex cauſa donationis: mutuum verò, vt pecuniam quæ ſua facta eſt transferatur ex cauſa mutui in donantem. Verum quidem eſt in hac ſpecie eum qui pecuniam muruo

1176 Pranc. Duaremi luriſconſ.
mutuo dat, animum habere liberandi ſe ab ea obli- minum eſſe oportere, vt dicitur in d. l.z.§. creditum gatione qua tenetur:ſed habet etiam animum con- nam ſi neceſſaria ſit dominij tranſlatio ad mutuum b trahendi obligationem, vt in Lin traditiopibus. ff. contrahendum„oportet eum quoque qui mutuum de pactis. idem dicitur de eo qui vendit aliquam dat, dominum eſſe: quia qui dominus non eſt, alium rem ſecundum voluntatem teſtatoris. Hactenus de dominum efficere non poteſt. Non enim poteſt conſenſu. quis plus iuris in alium transferre, quàam ipſe ha- uintò ad mutui obligationem contrahendam bet. Nec obeſt quod filiusfamilias,&c. Hii etenim quã. hoc agi debet inter dantem& accipientem, vt non uis domini non ſint, poſſunt tamen contrahere c- cadem res reddatur quæ data eſt, ſed alia eiuſdem nummis peculiaribus, quia perinde in his eſt, ac generis, vt dicitur in l. ². in princ. cum enim dixeri- fiquis voluntate mea mutuum contraheret. Hic mus mutuum conſiſtere in his rebus, quæ conſtant ſententiæ obiicitur l.non vnde originem. hic ex cu- pondere, numero, vcl menſura: cuiuſmodi eſt pecu- ius verbis colligi videtur, non eſſe inquirendum an nia numerata, vinum, oleum, frumentum: hæcq́ue pecunia quæ mutuò data eſt fucrit propria credito. ponderari ‚menſurari, vel numerari ſolcant, quia ris, modò vt propriam crediderit. Sed hoc quem. tanta eſt iam rerum ſimilitudo, vt vna ab alia dif admodum accipiendum ſit ego accurate docui in ferte non videatur, nihil referet etſi eadem non red- interpretatione l.ſi rem alienam. ff. ſolut. matrimo. datur ſpecies, ſed alia ciuſdem generis quãtitas, quæ Dixi enim eum qui agit ex mutuo, non cogi pro- cognoſcetur pondere, numero, menſura. Diximus bare ſuam eſſe pecuniam quam credidit: alioqui etiam harum rerum vſum conliſtere in cõſumptio- durum eſſet, eum qui muruam dedit pecuniam ali ne: Ergo vtilitas exigit vt non idem, ſed tantundem cui: non poſſe cam aliter conſequi condictione ex reddatur Cum igitur obligationem de his rebus mutuo, niſi doceret ſuam eſſe. Sed licet non unſpi. contrahamus, poteſt quidem conuenire inter con- amals in hac actione vnde originem mutuo daa trahentes vt idem reddatur, ſed tunc non eſt mu- pecunia habeat, ſufficiatque cum qui contralit yt tuum. Nãa ſi quis deponit rem ſuam apud aliquem, propriam numerare: reus tamen contra quem agi- mutuum contrahi non dicetur, ſed depoſitum: quia tur; ſi vellet docere illius non fuiſſe, eius allegatio igitur vt eadẽ res reddatur:adde quòd ea res vtẽda admittenda erit. Dominum igitur dantẽ eſſe opor- nõ datur. Si aliud genus veluti vt pro tritico vini,&c. tet:vnde queritur an ſi ſit dominus tantùm pro par- Vt mutuum ſit, non ſufficit hoc agi inter dantem& te qui credidit, quia ſocietatem fortè coiuit cum aceipientem, vt non idem redgatur, ſed oportet alio, an recte contrahatur mutui obligatio? Hæc ctiamn vt reddatur alia res ciuſdem generis: aliàs quæſtio tractatur in Lſi ſocius. ff.cod. Vnus ex ſociis non eſſer mutuum, ſed alius contractus qui inno- mutuam pecuniam dedit, queritur an conſiſtat mu- minatus eſt. Hinc etiam conſequens eſt, ſi pecunia tui obligatio? Ait Paulus diſtinguendum eſſe: vtſ detur alicui oſtentandi cauſa, ca conditione, vt ca- propriam pecuniam numerauit, mutuum recte con dem pecunia reddatur quæ accepta eſt, non eſſe tractum eſſe dicatur, licet alij ſocij diſſenſerint: quia mutuum. Ex quo intelligi poteſt quod hic Paulus diſſenſus aliorum ſociorum nõ poteſt efficere quin ait, Mutuum damues recepturi non eandem ſpeciem c. de pecunia propria mutui obli gationem contrahat. Exemplum eſt in l.ſi ego. Quidam accepit pecu- Si verò communem pecuniam crediderit, non tit niam ab aliquo oſtentandi cauſa, non vt pecu- mutuum, niſi cereri conſentiant. Quomodo hoc niam conſumeret, vt plerunque accidit, vel ad pom- accipiendum ſit dicemus ſub tit. de com. rer. alien. pam ſeu oſtentationem, vt dicitur in 13.§. vltim. ff. infr. Solet quæri an quod hic dicitur accipiendum commodati. quæritur an ſit mutruum? Forte dicet ſit de ſocio omnium rerum: nam de ſocio vniusiei quiſpiam muruum eſſe. quia mutuum contrahitur dubitatio nulla eſt quin poſsit de re de qua ſocietis de his rebus quæ conſtant pondere, numero,& men cõtracta non eſt, mutuũ cõtrahere: ſed& is qui col- ſura, cuiuſmodi eſt pecunia: non autem commoda- uit ſocietatem omnium bonorum, poteſt habete tum: quia hie pecunia dicitur data eſſe mutuo vten- aliquam rem propriam. Nam etrſi cum ſocietas ini- da. Sed ex his quæ diximus apparet mutuum hoc tur inter aliquos omnium bonorum, omnia bona non eſſe. Nam in mutuo contrahendo oportet hoc quæ habent ſocij: tempore coitæ ſocietatis com- ſemper agi inter dantem& accipientem, vt non ea- municentur etiam ſine traditione& apprehen 10. dem res reddatur, ſed alia eiuſdem generis: id eſtvt ne, 13. fl.pro ſocio: earum tamen rerum qur non conſumat cam is qui accepit,& dominus cius fiat: fuerunt tempore contractæ ſocietatis, non fit comd ideõque hoc verbo conſilium contrahentium ſigni- municatio, l. 73.& l.ſi quis ſocictatem. 74 ffrpro 9. ficatur. Ergo cùm hoc agitur ab initio in obligatio- cio. Ideque de his rebus contracta mutui oblige- ne contrahenda, vt is qui pecuniam accipit, cà non tio valet, etſi ſocius alter habeat actionem pro ſo. conſumat, ſed vratur ad oſtentationem, poſt vſum cio, quæ perſonalis eſt, ad cogendum eum vt com. verò reddat, non dicitur mutuum contractum eſſe, municet cam rem de qua mutuum vult contrahe- 1.4. fl.commodati. vbi ſubiicitur exemplum de pe- re. Sed ea actio non poteſt impedire quin alienetul cunia quæ datur dicis cauſa. res, l. quoties. ſuprà de rei vind. non enim eſt in rem Sextò, ad mutui obligationem contrahendam actio. Nec tamen ſemper neceſſarium eſt v
neceſſaria eſt dominij tranflatio: id colligitur ex l. mutuum dat, dominus ſit:& quia reperiuntur 7 du lun 2.§. appellata. Probat enim Paulus dominij tranſ- caſus in quibus de re aliena mutui obligatio c 5 3
—........ E lationem neceſſariam eſſe in hoc contractu, argu- trahitur, hi nunc à nobis explicandi ſunt. Vnus efti
mento ducto ab etymologia huius vocabuli, mu- in l. Rogaſti. 11. in princi tuum, quod inde deductum ait, quòd de meo tuum neratore petebat pecuniam mutuam: is re fiat. Hinc conſequens eſt, eum qui mutuum dat, do- ſe pecuniam non habere, Vt fguc
io. ff. cod. uidam à ſœ P 2 ſpondit un
Acanf
tis qui 4
lacere ſolent improbiſe lan
tebesa arſend Abc dändru anu auen
atoni nu. ſaachle rmi anm rantn
aicdi
11 duni ſtun treim glcan
4
dlin
aüuee d ſn mulam

In Tit. Si certum petatur.
Errernores, ſed pannum, lancem, aut aliud huiuſ di vende, inquit,& habe pro certo precio,& nu- vtere, ſi videbitur. Vendita res eſt„‚quæritur an nis utuum rectè contractum eſſe dicatur. Ex his in Wn dixi videtur non poſſe: quia vt mutui obli- 5 contrahatur, oportet eum qui mutuo dat, pe- Luniæ creditæ dominum eſſe:at in hac ſpecie is qui uurdominus non eſt. Hic enim proponitur lancem Luam eſſe ei qui mutuum rogabat, qui eam vendi- it, it precio quod ex ea redactum eſſet vteretur. aapoceſt igitur dici ca pecunia cius eſſe qui lan- eem dclit: nam ſi quis vendiderit rem meam meo nanäu, non ideo pecuma redacta ex ea venditio- unseſt:traditione enim res acquiri debet, at nũ- anei ea pecunia traditia fuit. Hic tamen dicitur uum cõtractum eſſe: ſed hoc receptum eſt pro-
nut ytilitatem, neglecta iuris ſubtilitate, iure quo-
lum ſingulari contra tenorem rationis. Sunt enim uurdam ſingularia mutui præcepta, l ſingularia. ff. m hoc dicitur fieri breui manu, vt loquuntur Iu-
.
le in licct.. quoties. ff. de iure dot. Quod verbum
axlicatur in 13,5. ſed ſi debitorem. ff.de donat. inter it& vxor. vbi dicitur, celeritate coniun gendorum aſtuum vnum actum occultari. nam vt mutuum ſit inbacſpecie tres actus neceſſarij eſſent. Primus tra- dirio lancis vt vendatur: deinde precium redditum elle domino lancis: tertiò id pretium tradi ex cauſa
mnurui ci qui mutuum rogauit: ſed vnum actum oc-
altari celeritate coniungendorum actuum vide- mus redditionem ſcilicet precij domino. Vtilitas& commoditas hominum hoc ſuaſit, vt à ſubtilitate aas rccederetur,& intelli geretur mutua eſſe pecu- nia, etſi is cui obligatio mutui acquiritur, re vera uunquam dominus fuerit pecunie mutuo datę. Sed in bac ſpecie vt mutua pecunia ſit, duo neceſſaria lut: primüm vt res vendita ſit:nam antequam re- qpiatur pecunia ex pretio lancis, mutuum non eſt. Npropterea hic dicitur: Si vendiderus, puto pecuniam liuamfackam. Alterum eſt, vt cõuenerit inter cos, nea pecunia vti poſsit is qui lancem accipit ven- Kndam poſtquam vendiderit. Nam ſi nõ appareat uueniſſe vt ſtatim vtatur, hoc non erit mutuum, did quod datum eſt repetendum, alia actione tur quàm conditione ex mutuo.Heęc ſubieci vt nlarem l. ſingularia. ff. co. cum I. qui negotia.ff. nitn quibus cadem fere ſpecies proponitur. In il ein ait Vlp. mutuum contractum, ſi ex cauſa manlir pecuniam mihi debeas,& crediti nomine eatetineas: in hac Africanus id negat,& pecuniam munetedactã peti debere ait actione mandati, quòd aus mütua non ſic. Sed in hac hypotheſi expreſſum non 1 dleum qui pecuniæ dominus erat, permiſiſſe acci- aniyt ea vteretur: quemadmodum in ſuperiori mc. Ait quidem ſe pecuniam mutuam dare vel- dquia expreſſum non eſt, vt ſtatim poſt rẽ ven- anm ca pecunia vteretur, intelligimus ita id eſſe Mtum yt precium deferret ad dominum rei vendi- illuc ab eo poſtea acci peret. Aliud exem plum Aualcomnino nõ diſsimiſe, in Lſi pro mutua. hic. 8 i cum indigeret pecunia, acceſsit ad fœne- e ui pro pecunia dedit illi ſpeciem aliquam, enores noſtri tem poris faciunt, ſcd xitima- b gaal 5 ulatus eſt vſuras eius quantitatis nomine Malhedes æſtimata fuerat: quęrituran ſit mutuum,
Eadem ratione iuris interpretatione creditur domi- nus mutui fuiſſe, is qui rem æſtimatam vendendam alij dedit vt ea vteretur: ideõque hic ſtatim mutuũ fieri, Propter æſtimationem rei: at in d. l. rogaſti. in Prin. non eſt mutuum, niſi poſt venditionẽ:hic enim æſtimatio rei habetur pro ſorte, hinc& fœnerator eius ſortis vſuræ legitimæ poteſt ſtipulari: nam ſi exceſſerit fœnerator in ſtipulando, non cogetur de- bitor vltra legitimum carum modum.
Aliud exemplum eſt in I ſingularia. ff eod. de de. Ad I. ſingu bitore qui iuſſu creditoris numerat alicui pecuniaã. laria.
u petebas à me pecuniam mutuam„ego quidem Pecuniam non habebam, ſed quidam mihi debe- bat, iuſsi debitori meo vt pecuniam tibi daret. Hic mutuum dici non poteſt ſi communem rationem
ſpectemus: quia hæc pecunia nunquam mea fuit, li-
cet fuerit debita. rectè igitur ait Vlp. hoc ſingulare eſſe. Hæo enim præcepta aliena ſunt à communi iu- ris ratione. l. ius ſingulare. ff. de legib.& Senatuſcon. lus commune eſt de re propria dantis obligatio- nem mutui contrahi. Nam ſi dominium transfera- tur in accipientem, oportet eum dominum eſſe qui mutuum dat. Aliud igitur receptum eſt, contra te- norem rationis, vtilitate hominum id ſuadẽte.Idem dicendum eſt,& ſi ſinc iuſſu meo quis pecuniam dederit nomine meo: modò mea voluntate„& ra- tum id poſtea habeam, l. certi condictio.§. ſi num- mos. ff. eo. nam nolenti obligatio ab alio non acqui- ritur. Hic reſpexerunt iuris auctores ad vtilitatem hominunm.
Aliud exemplum eſt in d.l. ſingularia. Mihi de- bebas pecuniam ex cauſa mandati, quia quædam negocia mea geſſeras, vt qui rem meam fortè ven- dideras,& receperas pretium redactum ex véditio- ne. Cum autem peteres à me pecuniam mutuam, conuenit vt retineres illam pecuniam mutui nomi- ne quam mihi debebas ex mandati cauſa:quæritur an mutuum ſit. Et ait Vlp. pecuniam mutuam eſſe. Si enim quod diximus in duabus perſonis Titio& Sempronio, cum mihi pecuniam debert Titius,& mutuum rogat Sempronius, vt quod crediti nomi- ne dat Sempronio T'itius ex mea pecunia, mutuum ſit, recipitur, multo magis in vna perſona, cùm bre- ui manu hoc fieri dicitur. Ex quo intelligi poteſt nu- da pactione contrahi mutui obligationem, quam- uis ſupra dictum ſit, re id fieri. Nulla enim res eſt quæ proficiſcatur, niſi per fictionem quandam& iu-
ris interpretationem. Sed hic occurrit valde diffi. Anrin-
cilis& obſcura antinomia ex d.l. qui negocia. ff. mia Aifß-
mand. nullaquc creditur eſſe difficilior in toto iure uν er in ciuili:& tam varię opiniones ſunt hac de re ſcriben- C“laria, f. tium, vt quot ſunt capita tot eſſe ſententiæ videan- e, 77 tur. Species hic proponitur, in qua queęritur an obli- r„„ 4 gatio mandati quæ eſt inter dominum& procura-.
torem, conuerti poſsit in obligationem mutui pa- ctione& voluntate contrahentium. Reſpõdet Atri- canus non poſſe. Alioqui, inquit, dicendum, ex omini contractu,&c. Quomodo, inquit, dicercmus credi- tum eſſe? nulla fuit pecunia numerata. Si enim hoc admitteremus ex omni contractu nuda pactionc
oſſet fieri pecunia credita. Et tamen in hac l. ſingu- laria. dicit Vlp. ſufficere pactionem propter ſingula- ria præcepta, ad obligationem mandati in obli ga- tionem mutui conuertendam. Idem exemplũ eit in
E
1177
——— v

1 “ 4
1 1 4
1 4 3 1 3 5 4 4 11 1 4 3 4 — 1 * 1 1 1 1 — 3 13 . † 3 44 1 b 4 4 4 ¹
1178
vtroque capite,& tamen jus varium& diuerſum.
Pro diſſolutione huius antinomie examinanda eſt
hypotheſis quæ tract
atur apud Africanum in d.l. otia. de qua certum eſt eum ex facto con-
qui nẽég eX f ſultum fuiſſe. Eſt enim ex lib. 8. quæſtionũ. quod&
probant hæc verba: Reſpondi non eſſe creditam V idẽ- dam an aliqua ſit circunſtantia propter quam ad-
ductus fuerit Africanus vt contra præcepta mutui reſponderet. Nam inter precepta mutui eſt,vt dixi- mus, mandati obligationem in obligationem mu- tui conuerti poſſe nuda pactione. Quibuſdam vi- detur ita reſpondiſſe Africanus quia pecunia erat vparata:in noſtra autem lege nõ fuiſſe paratam. Sed fic nihil eſt vnde id colligi poſsit. Alij dicunt, in d. l ſingularia, pecuniam fuiſſe penes procuratorem. in lqui negoria. non fuiſſe. ſed nec multo magis hec mihi ſentẽtia probatur. Nã in l.qui negotia. iis que in epiſtola continentur oſtendit Africanus pecu- niam apud procuratorem fuiſſe Ideo non poeſt ea diſtinctio defendi. Animaduertendum igitur eſtlid quod etiam veteribus quibuſdam placuit,& recen- tioribus etiam nonnullis probatur) in hypotheſi quæ apud Africanum tractatur concurrere mãda- vum ſimul cum mutuo,& quæſtionem eſſe de vſu- ris, an ea peti poſsint, tum vtrius contractus potior cauſa ſit,& vter altero pręferendus, an contractus mandati, an contractus mutui. In quæſtione enim vſurarum multum intereſtam ſi dixerimus con- tractum eſſe mandati, debebuntur vſurę etiam ſine ſtipulatione,& nudo paſto: quia contraſtus man-
dati bonæ fidei eſt at in contractibus ſtricti iudicij qu qui mutuam hic pecuniam accipit, is eſt, qui pro-
non debebuntur vſuræ, niſi per ſtipulationem. l. 3. infr. de vſuris. At procurator epiſtolam emiſit ad do minum ſuuma in qua cauit pecuniam quandam
ex admiuniſtratone penes ſe eſſe, e amque ſe vt cre-
ſus eſt contractaum,& quæritur vter alteri præua-
ditam rerinere,& promittere vſuras ſemiſſes. Sed hic nulla ſtipulatio eſtnon enim ſtipulatio contra- hitur inter abſeutes per epiſtolam: nuda tantum eſt conuentio, ex qua ve diximus; non debentur vſure, niſi contractus ſit bonæ fidei, ve mandatum. Non igitur ſine cauſa quæritur ratione vſurarũ an con- Eactus fit mandat:, an contractus mutui. Probabi- lis autem dubitatio fuit in hac quæſtione. Nam ex eo quòd procurator erat, non poteſt dici actionem mandati competere domino, cum ei dominus tã-
quam procuratori ſuo permiſerit hanc pecuniam
accipere: quinimo poteſt videri muruum eſfe quia
ſcilicet conuenit inter eos vt pecuniam, qus relicta
erat ex adminiſtratione, mutuam acciperet. Huiuſ
modi pleræque ſpegies incidunt, in quibus concur-
lere debeat: quarum exemplum vnum eſt in l. l.§.
qudd ſi rem depoſiti Ego tibi mandaui vt ferres
rem quandam meam ad Titium:& ſi Titius eam rem accipere nolletvt eam mihi cuſtodires, quæri-
tur ſit ne mandatum, an potius depo ſitum. Proba-
bilis dubitatio eſt hac de re:nam co quòd manda-
ui vt ferres ad Titium, videtur mandatum eſſe: eo
verò quòd eam rem tibi cuſtodiendã dedi, ſi Titius nollet accipere, depoſitum. Sed tamen fieri nõ po- teſt vt ſimul depoſitũ ſit& mãdatum: nam effectu
Mandatu multum differt alter contractus ab altero. Manda-
A& de hoſito
tarius enim plerunque culpam præſtat: depoſita-
qu 4 dae.* 4165. Lu, 14 rius autem de dolo tantum tenetur. Quid igitur
Franciſci Duareni Iuriſconſ.
b dicemuseln huiuſmodi quæſtionibus ſolemus in- ſpicere id quod principaliter agitur inter conrrahé. tes. Hinc etiam dicit Vlpia. mandatum eſſe in hac
ſpecie Nam principalis contractus eſt mandatum b*
cui lex& conditio adiicitur. Principaliter enima
tum fuit vt res illa perfetrerur ad Titium: poſte adiecta eſt pactio, vt ſi eam accipere nollet, maudi- tarius cam cuſtodiret. Simile exemplum eſt in. 5 ſacculum. 29.§. vlt. ff. depoſ. Ego depoſui apud t 7 meam,& conuenit vt ea vtaris, ſi velis. quis contta ctus hic iudicandus eſt? an dicemus elle depoſus, quia res data eſt cuſtodienda: an verò commoda. tum, quia ſcilicet permiſi vt ea vtereris? Ait Daulus depoſitum eſſe, quia hoc principaliter agitur, licet poſtea conuenerit vt ea depoſitarius vteretur: nec enim ideo dicendum eſt commodatum eſſe. Simi. lis quæſtio eſt hæc apud Africanum traddata, quæ oritur ex coniunctione contractuum. Quertur e⸗ nim sitne mandatum, quia mandaui procuraori meo vt pecuniam exigeret, an verò mutuum, quia conuenit poſtea vt mutui nomine haberet. Cui quæſtioni reſpondet Africanus, mandatum eſſeno autem mutuum:& actionem mandati competere, non autem actionem ex mutuo: ideòque vſuras de- beri. Mutuum enim eſt contractus dicti iudicij, er quo non debentur vſureè niſi per ſtipulationẽ pro-
miſſe ſint: in mandato id non requiritur, vt diri.
mu s quia bonæ fidei contractus eſt: nihilque refert an vſurę per ſtipulationem promiſſæ ſintan pado conuento. Sed cur potius dicitur mandatum eſſe quàm mutuum in hac ſpecie: Ratio eſt quoniam
curationẽ& adminiſtrationem habet vniuerſorũ bonorum domini. Maner enim adhuc procurasot cum hoc mutuum contrahitur, ideõque petſeue-
rat eius mandatum, cum ei dominus permittit pe- cuniam reddendam ex adminiſtratione mutuam retinere: ſicque videtur tanquam procuratori cam
permittere, qui fortè aliàs permiſſurus non eſſctar- que ita mutuum includitur ſub mandato generali quaſi pars ſit mandati principalis contractus. Hac ratione videtur adductus Africanus vt reſpondeter pecuniam hic mutuam non eſſe, nec obligationem mutui, ſed mandari. o nfirmat noſtram ſententiã alius locus ſub eo:tit:in l.ſi remunerandi.6.. apud Iulianum. Quidam mandauit procuratori ſuoſ
certam pecuniã ſumeret,& feneraret periculo ſuo ita tamen vt eo nomine certas vſuras pendeet do- mino, reliquũ ipſe lucraretur. Quæritur an ſimu- tuum? Ait Vlpia. mutuum eſſe, atque ideo vſuras non deberi, quia nõ interuenit ſtipulatio. Mandat autem non eſſe, quia quod hic principaliter agtus reſpicit commodum mandatarij, quod extra man- dati formam eſt l. Quintus 5.vlt. Hmand. Si tamen is cui illud mãdatum eſt, procurator vniuerſotum bonorum fuiſlet, aduerſus eum dabitur actio mal- hoc videtur etiam ad illam a neralem perrinere. cum cnim a tor, durabat mandatum, dominus mandando illi vt pecuma mn ret, videri poterat ei mãdare tanqua procuratotl& adminſtratori vniuerſarum rerum ſuarum,& qu 4 legem quandam dicere principali cttaui Anh 4
dati, actionèque mandati vſurę peti poſſent: qus
dminiſtrationem ge-
eiuſque adminiſtratio: 1 cuniã mutuã accipe uratori&
uumcc R0oc alco ditunu Vonven ami
dh
m fler
uc et
auo In i Fim da 1 at t l

In Tit. Si certum petatur. u79
m ſimilis ſpecies videtur eſſe in l. qui
A. Is enim qui hic proponitur procurabat uego Tiiij,& adminiſtrationem habebat vniuer neae cius bonorum eo tempore quo epiſtola, cu- lain mentio fit, emiſſa eſt, necdum finitum erat mnandatum ideöque cum dominus ei permit- 1 yt pecumam accipiat mutuam intelligere debe-
mus
huic uide
actui. Principalis autem magis eſt con- At in l. ſingularia.
umni contra redi pecuniã, hinc conſequeretur ex omni cõ-
melfe lequetetut ex omn au nuda pactione creditam pecuniam fieri poſ- hoc eſt, vt quotieſcunque quis permitteret alicui nipecunia ſua, mutuum eſſet: quod tamen falſum ci& contra d. l. ſi ſacculum.ff. depoſiti. Nam lex de mendo ibi adiicitur contractui depoſiti. Et hec wi⸗ hividentur hac ratione eſſe co ncilianda. Addit A- icanus in dict l. qui negocia. aliquot alias ſpecies quæ videntur huic ſimiles eſle,in quibus tamẽ ma- ximam oſtendit diſsimilitudinẽ eſſe, veluti in hac ſHecie. Ego pecuniam meam apud te depoſui: de- unde conuenit inter nos vt eam mutuo accipias, id cttvt recedatur à priori contractu,& cõuertatur in contractum mutui: hic enim diſsimilitudo eſt. Nã pecunia quæ apud te eſt, mea eſt, non mihi debita. Alia eſt,ſi A debitore meo iubeam te accipere pecu niam qug ſpecies haberur etiã in l. ſingularia. mu- zuum enim hic contrahitur: quia hoc ratione qua- dam ſingulari contra rationem cõmunem recipi- tur non eſt igitur producendum ad cõſequentiam. Aliqui addunt inter pactũ& ſtipulationẽ quan- um ad cam rem attinet, multum intereſſe. Ceſent enim tametſi nuda pactione non ſemper vna obli- uio in aliam conuertatur: ſtipulatione tamen id 1* poſſe. Quod colligunt ex J.ſi ex pretio. hic. Sed alex iudicio meo aliũ ſenſum habet. In ea enim non conſtituitur differentia inter ſtipulationem& ndum conuentum, quod ad obligationem vnam muertendam in aliam attinet, veluti obligationẽ ugrwin obligationem mutui, ſed quantum ad ob- uonem viurarum attiner. Certis enim ex cau- Kineeptum eſt vtilitatis cauſa, vt pacto conuento alz obligatio in obligationem mutui cõuertatur, umamque vim habet padum conuentum quan- tum ſtipulatio in ea re. Sed cum quæritur de vſuris, maior vis eſt ſtipulationis quam pacti conuenti. Nam ſi quis ſtipulatus fuerit, vſuræ ex ſtipulatione debebuntur, quantaſcunque ſtipulatus fuerit, mo- 0o legitimum modum non excedant. Sed ſi pacto conuencrit vt pecunia ſit credita,& debeatur ex mutuo cum vſuris: quamuis fortè hic mutuũ con- tragum ſit, nihil tamen magis debetur ex hac pa- dtione, quàm debebatur ex priore obligatione. Et ideo&ſi conuenerit de certis vfuris ſoluendis, non ico tamen peti poterunt: quia vſuræ ex mutuo ſune ſipulatione deberi non poſfunt. l. z. Cod. de uris. Sed de cal. ſi ex pretio. nos quædam alia
bolea diccuri ſumus. Laude Kequitur alius caſus, in quo mutuans alienam
41 toſat. 5.. 4.„. hecuniam obligationem ſibi acquirit.. ſi abſentis.
dominũ voluiſſe legem aliquam dicere prin-
4: hic. Quidam mutuatus eſt pecuniam meam no- mine meo, ex hoc contractu mihi acquiritur actio & obligatio, ſi id ratum habuero. l. certi condictio. §. ſi nummos. ff eo. ſed ſi certum non habuero quod geſtum eſt, nulla mihi acquirirur obligatio, nulla actio, ſed ei qui numerauit vtilis actio eo nomine cõpetit. His verbis oſtendit directam actionem ei deficere: ſed vtilitaris cauſa actionem dari, neglecta iuris ſubtilitate, quæ vtilis dicitur: alioqui ſi nulla aduerſus eum competeret actio ad repetendam eã pecuniam, locupletaretur is cui mutuo pecunia da- ta eſt cum alterius incommodo: quod à iure alienũ
eſt.l. nam hoc natura ff.de cond. indeb. Nam is cu-
ius pecunia eſt,& cuius nomine numerata eſt, cũ
ratum non habear quod geſtum eſt, petet ab co qui
eam mutuam de dit. Recte igitur vtilis actio ei da-
tur qui pecuniam numerauit. Ex his igitur cauſis,
& aliis ſimilibus ſi quæ occurrant, vt occurrere poſ
ſunt, valet mutuum,&ſi de re aliena contractum
fuerit. Extra has cauſas non contrahitur mutui ob- ligatio, niſi quis pecuniam ſuam mutuam dederit. DDe eutke Sedtamen notandum eſt quamuis ab initio mu- aetf⸗ 92 tuum non conſiſtat, tamen plerunque conualeſce- nmale/cir.
reveluti ſi vtiliter contracta initio non ſit obliga- tio,vt quia res aliena erat quam alius dabat.
Imprimis igitur confirmatur conſumptione: 2,.
5ö 1 quornodo di nam ſi quis pecuniam alicnam crediderit,& ea de- 2,,. 5). inde conſumpta ſit ab eo qui illam accepit bona aſtere
fide, mutui obligatio quæ ab initio non conſiſtebat, i*ν p: a- conualeſcit hac conſumptione. l. nam&ſi fur. ff. co. ne.
idem dicitur in l.non omnis. 19.§.vlt. ad fi. eod. idem
dicitur in l. quædam. de rebus dub. idem in l. ſi quis
pro eo. 6§. ſi nummos ff de fideiufſ.l. Caſsius. ff. de
ſolut. Sed quærirur qua ratione conſtirutum ſit vt conſumptio eam vim habeat, quam tranſlatio do-
minij, id eſt, vt propter conſumptionem detur cõ-
dictio eiqui alienam pecuniam mutuam dedit.
Magna ratio id ſuaſit, ne videlicet is qui pecuniam
Mutuum
accepit mutuam, cum iactura alterius locupleterur,
nulla actione aduerſus eum competente. Si quis e- nim meam pecuniã mutuam dederit, mihi quidẽ aduerſus eum qui poſsidet, antequam ea cõſumpta ſit, datur rei vindicatio: ſed poſtquam conſumpta eſt bona fide, domino pecunię nulla amplius com- petit actio. l. qui reſtituere. 69.& l.& ex diuerſo. ff. de rei vind.& l.vlt. ſup. eo. Itaque ſi is qui mutuam pe- cuniã accepit que erat aliena, eam cõſumpſerit bo- na fide,& ſine dolo, dominus eius pecunie nullam actionem aduerſus eum habet,& hoc ſatis expreſ- ſum eſt inl.rogaſti. õ. vlt. ff. od. Is autem qui mutuã pecuniam dedit, ſecundum ſtrictam rationem, nul- lam actionem habet:non enim contrahitur obliga- tio mutui de re aliena. Sed tamen conſumptio fa- cit, vt conualeſcat mutuum quia eò ventum eſt, vt niſi detur actio ei qui pecuniam mutuã dedit, cùm aliena pecunia fuerit, nulla competitura ſit actio aduerſus eum qui mutuum accepit Sic intelligen- dum eſt quod dicitur in d.l. ſed&ſi fur.& l. uõ om- nis.§.vlti. Id colligitur ex l. Caſsius. ff. de ſolut. Sed, vt diximus, oportet rem bona fide conſumptã eſſe: uia ſi mala fide conſumpta ſit, ſupereſt actio. l. ro-
gaſti.§. vlti. ideõque neceſſe eſt obligationẽ mutui
confirmari per hanc conſumptionẽ. Solet hic quæ- ri, quãdo conſumpta pecunia eſſe dicatur. Pecunia
E 2
———ͤͤͤſͤn
———————————— 4 4 4. —————j——————;:—;—;x:——4444————————— —————————— 5 3————————————————————— ——————————————— ———————————— ⁄—— 3——— ——-——————— 5——ö—;;———— ——— ſſſͤ——— e————.————— 3— —————— 1———* 3“ 8—— 4.—————.. 2. ——.————.——————————y————— 3 1. 2—.—“———————————— 1——..—————.—— 22 ——.——————————————— wereeen—— 3 8—— 1.——— ——————————— —————————.————— 4— 2— 2 8. 4 3 3 v——— 2——————— 4———————————————— E———— 1 4“———.——. 4—.—————————.—— ——— 8——————————.— 4— 2 4—— 2—————— 4 8— 2 r————— 2— 4—————————— 1— 2 8—jy——————. 8.—— leucen 8— 2—— 4 8 2— 4—— 13—— 3““— 1 3*—* 3— ——“ 3.——————— *—— 5—— 8————.. e— 8 4 ———ſſn——————— “— 8 E 2—1 1..“—— Ee ——————— K.“

1130 Franciſci Duareni luriſconſ.
conſumpta dici poteſt, ſi is qui acceperit, eam in v-
Conſumpta ſus ſuos conuerterit,& impenderit: vel cum eſt cõ-
Deuu„2 mixta cum alia pecunia: cuius vnum exemplum eſt unig. in Iii alieni. ff. de ſolut. Eſt enim eadem ratio in cõ- mixtione quæ eſt in alia conſumptione.
De mutu, Alia cauſa eſt propter quam hæc mutui obliga- quod vſuca tio onfirmatur, nempe vſucapio. Exemplum vnũ pione con- eſt in L.indebiti.§.vlti. infr. de cond. indebi.j. ſi alienã deh. rem. ff. de donat. cau. mort. Quidam mutuam pecu-
niam dedit alienam, vel frumentum alienum, vel
aliam huiuſmodi rem alienam, is qui accepit; cam
vſucepit triennio, quia mobilis erat;& eius factus
eſt dominus: hic quæritur an poſsit agi ex mutud.
Ratio exigit vt ex mutuo agatur, ſicut agitur pro-
pter conſumptionem: quia ſicut ſuprà deficere dixi-
mus actionem aduerſus eũ qui conſumpſit, ſic etiã
deſicit aduerſus eũ qui vſucepit.& hoc expreſſum
eſt in d.l. indebiti. Ö. vlt. nam quemadmodum is qui
ſoluit alicui rem ſuam ſed indebitam poteſt repete-
re camiita etiam ſi rem alienã,&ſi vſucapta ſit. Cõ-
firmatur etiam hæc obligatio euentu conditionis..
Aurui ob- proinde. ff. eo. Sed de conditione que mutuo adiici- ligatio euẽ tur, nos dicemus alio in loco. Addunt aliqui mutuũ iu conditio quoque confirmari ſtipulatione, quod illi conciliari nis confi-- dicunt: id ſumunt ex l.⁊². hic. vbi proponitur Aſcle-
2.
mata. jadem quendam pecuniam alienam ſuo nomine
Carr²a uo credidiſſe,& ſtipulatum fuiſſe cam pecuniam ſibi g 2uctore:& ſi eam dederit, non alienat. Quid ſi pu-
daen, qu: ſti.—. 4 4 reddi. Et dicitur actionem ei competere cuius pe-
ulatione.. vama cunia fuit:ſed tamen non propterea dicere poſsis, mutuum per ſtipulationem conualeſcere mutuum. nam cũ
volunt. ex ſtipulatione agatur, non ex mutuo, id probari non poteſt. Non enim ſequitur, ex ſtipulatione cõ- petit actio:ergo etiam ex mutuo. Ex his intelligitis uomodo contrahatur mutuum,& quæ neceſſaria ſunt ad ſubſtantiam mutui. Secundus locus eſt,
De perſonis cum quibus contrahitur mutuum. C4A P. 1II.
CVb hoc titulo variæ quæſtiones tractãtur de per-
ſonis, de quibus probabiliter dubitari poteſt, an
mutuum contrahere poſsint. Ac imprimis queritur
pupillus an an pupillus mutuum contrahere poſsit. Pupillus poſut mu- mutuam pecuniam dando fine auctoritate tutoris zuum con- ſui, muruum non contrahit. l. non omnis.§. ſi pupil- rrabere. lus. ff. eo. nec pecunia data alienatur. Nam pupillus nihil alienare poteſt ſine auctoritate tutoris ſui.l.
obligari. 9§. ſi pupillus. de aucto. tut. 6. nunc admo-
nẽdi. Inſt. quib. alien. licet vel nõ. Hic autẽ alienatio
uædã eſt. nam cum quis mutuam pecuniam dat
alteri, alienat eam: quia alienario eſt omnis actus
uo dominium in alium transfertur. l. 1. infrà, de fundo dotali. hic tamen dicitur, pecunia conſumpta obligationem mutui conualeſcere, ſed id propter vtilitatẽ receptum eſt, ne ſcilicet lucretur eã pecu- niam cum alterius incõmodo is qui accepit. Idèm- que dicitur de ſolutione quod de mutui datione. Magnam enim affinitatem habet mutui datio cum ſolutione: quia ſicut mutui datione, ita etiam ſolu- tionc transtertur dominium. Nam is qui ſoluit pe- cuniam debitam, transfert dominium eius pecunię in accipientem creditorem cui ſoluit. Itaque ſi pu-
pillus ſine auctoritate tutoris ſui ſoluat alicui, nihil agit, nec liberatur, niſi is qui pecunlam accepit, cam
conſumpſerit: quia vtilitatis cauſa, vt diximus, hoc caſu conualeſcit mutuum. De ſolutione hoc en expreſſum eſt in l. quod ſi fortè. 14§. vlti. ff. de dolun vbi dicitur pupillum ſoluentem ſine tutoris ſuia 3 Koritate, non liberari, quia ſpecies quædam eſt lu. nandi. Sed hic occurrit antinomia, ex l. merdun ff.de condict. indebit. vbi proponitur pupillus ſine tutoris ſui auctoritate ſoluiſſe nummos: cui ait yj. pianus repetitionem contingere,& cos quidem vindicari poſſe:ſi extent:ſi conſumpti ſint, condui quod videtur contrariũ his quæ paulo ante à nobi
dicta ſunt. ideoque hic valde impeditus eſt Accur.
ſius, cum tamen non maxgna ſit dificultas. Verum enim eſt pupillũ qui debet, re vera, ſi ſoluerit, libe.
rari conſumptis nũmis. Si verò non ſint conſumpti
nummi, quãuis dederit, non liberari, vt exprimitur in ſuperiori caſu. Sed in l. interdum. debemus Intcl. ligere debitorem non eſſe pupillum, eũmque inqde. bitum ſoluiſſe: aliàs enim hæc quæſtio nonperi. neret ad titu. de condict. indebiti. Si igitur dupillus indebitum ſoluerit, quia hoc caſu non trausteuut
dominium pecunie in accipientem, extantque nü-
mi, vindicabuntur:alius autem non poſſet vindica. re. Si autem conſumpti ſint, condictio indebiti lo- cum habebit, nam& maior repetere poteſt quod indebitum ſoluit condictione indebiti. Pupillus er- o mutuam pecuniam dare non poteſt, niſi tutore
pillus mutuam pecuniam acceperit; an obligatur ex mutuo? Et certum eſt, ex mutuo pupillum non obligari ſine tutore ſuo.l. certi condictio.§. idẽ᷑ eri f. eod. Imò ne naturaliter quidem obligatur, vt di-
citur in l.pupillus. ffde obliga.& actio. Quærituran pmuſt idem de furioſo,& prodigo cui bonis interdictum yradgac eſt intelligendum ſit, quod diximus de pupillo? Bt ma certum eſt candem eſſe cauſam furioſi& prodii. cnrral De predigo enim locus eſt in l. certi condicto. 5.M
idem quæri poteſt. ff.eo. de furioſo in 1ſi à furioſo. 12.ibid. Furioſus mutuam pecuniam dedit alicui quęritur an valeat mutui obligatio? 3 Certum eſt ex his quæ diximus, mutui obli;: tionem non conſiſtere. Furioſus enim qui iudicio & conſilio caret, alienandarum rerum ſuarum po- teſtatem non habet,& ideo mutuum conttahete non poteſt. Si tamẽ pecunia quam dedit mutuam, conſumpta ſit, acquiritur ei obligatio& actio, ſed ante conſumptionem vindicabit rem, cuius domi- nium non tranſtuln in accipientem. Cum eum em potem eſſe mentis putares. Hoc dixit Pomponiius, ſt oſtenderet in hac ſpecie pecuniam ſine dolo malo acceptam eſſe,& bona fide conſumptam. Senim dolo malo conſumpſiſſet pecuniã, aduerſus cũ alia competeret actio, nempe rei vindicatio,& ad exi bendum, ſi eam dolo malo poſsidere deſiiſſet. Ö autem iam dolo malo non deſierit poſsidere, vt pu⸗ ta ſi cam bona fide conſumpſerit, putans ſuam eſt
ceſſabit rei vindicatio& actio ad exhibendum, ſo-
laque ſupererit condictio. l.quod meo. ff. de acqum: rer. do. Hic autẽ obiter notandus eſt locus commu- nis de oblgatione furioſi,& aliarum huiuſmo
perſonarum, cum dicitur: Ex quibus cauſis actionès ignoratibus nabis acquiruntur, ex hiſdem acquir eriam furioſo. Ex his autem cauſis obligatio acqui
ritur furioſo, in quibus conſenſus necelſarius non hs eEeAe eſt:eius
¹
dumeras
uiuch auct:
läum aem ſt
eDa
datau a Ncaulb tucen andti dre

In Tu Si certum petatur.
ue enim nulla eſt voluntas. J. furioſi. ff, de regu. 3 zaue cum obligatio ex re venit, furioſus nec iatkice m 3 expreſſo conſenſu obligatur. l. qui ad cer aece 2§. voluntaté ffſol. matr. Cauillantur bo& diſputant argumento ducto ab enumera- aiat artium, vt oſtendant mutuum datum furio- konee poſſe cõualeſcere conſumptione. Sed ſubti- he nic reiiciuntur. Nam vtilitas ſuadet vt pro- b iet conſumptionem in hoc caſu dicamus obliga- lone mutui furioſo acquiri,&ſi ſubtilitas iuris re- uugrer. Hactenus de pupillo furioſo& prodigo: di videndum eſt de filiofamilias. b uſ⸗ rimis igitur quęritur an filiusfamilias mu- Montrahere poſsit. Et certum eſt filiumfamilias uum contrahere non poſſe. Non enim obliga- urlmutuã pecuniam acceperit, propter Senatuſ- aonſultü Macedonianum: de quo Senatuſconſulto aulta hic tractari ſolẽt ab aliis, ſed quia de eo pro- oloco diſputaturi ſumus, nos quicquid eò perti- aet in eum locum reiiciemus, excepto eo quod eſt auius loci. Senatuſcõſultum Macedonianũ locum etiam habet in patrcfamilias, qui cũ filiusfamilias ellet mutuũ accepit: habet etiam locũ mortuo pa- tre.Si tamen filiusfamilias ſoluerit paterfamilias fa- Aus quod debebat ex mutuo, repetere non poteſt anquam indebitum. Hæc enim exceptio compa-
1181
riv: ſe liberaret ab ea obligatione mutui qua tene- batur. Hic igirur inſpiciendũ eſt quo animo nume- rata fuerit pecunia, an propter liberationem, an ve- 10 propter obligationem. Addit Iuriſconſ Denique per errorem ſoluti contra Senatuſconſultũ crediti, & c. Hic confirmat quod iam diximus exl. qui ex- ceptionem. ffde cond. indeb. ſᷣliusfamilias igitur ex mutuo propter Senatuſconſultum Macedonianũ non obligatur: ſed an ex mutuo aliquem ſibi obli- gare poſsit queritur. Certũ filiumfamilias nullam actionem habere nomine ſuo, nec ex alia cauſa pre- terquam in exceptis caſibus, l. fliusfamilias. de obli. & act Ergo ſi pecuniam mutuam dederit, nõ pote- rit ex mutuo agere. Excipiumur tamen certi caſus, de quibus diximus ſub titulo, de oblig& ad. Vnus eſt in l. cũ filiusfamilias. 77. ff eo. de filiofamilias qui peregre agens ſtudiorum cauſa accepit viaticum à paàtre ſuo,& id mutuũ dedit:vbi quæritur an poſsit repetere: Videtur enim non poſſe repetere. Sed ta- men hic dicitur iudicio extraordinario illi eſſe ſub- ueniendum:nam&ſi actio ei directa nõ competat, vtilitas tamen hic exigit vt non deficiatur adtione: dabitur igitur ei vtilis actio propter vtilitatem, cùm directa deficiat. Quomodo autem hic accipiatur extraordinarium, docui in l. Iuriſgentium. ff. ꝗe pa- ctis. hic enim accipitur pro vtili actione, vt in I. ſi
longius. ff.de iudic. Iam videamus de procuratore, Procurator an is mutuam dans pecuniam domini ſui nomine, an mutui acquirat ei obligationẽ mutui:& videtur obligatio- obligationẽ nem acquirere nõ poſſe. Actio enim perſonalis per domino ac- procuratorẽ non acquiritur domino ſine ceſsionc. l. 7⁰*9
ata non eſt in fauorem filiffam. qui mutuam pecu- niam accepit(aullo enim fauore dignus eſt) ſed in odiũ fœneratoris, l. qui exceptionem. 40. fl.de cond. indebit. Sed quæritur, ſi filiusfamilias ſoluerit quod ex mutuo debebat ex pecunia patris, non ſuam, an
ater ſlaltem repetere poſsit. Hæc quæſtio tractatur in lſi filusfamil. 14. f cod. Et dicitur nullam exce- ptionem patri vindicanti ſuos nummos, ſi extent, obiici poſſe. Sed quæritur, ſi conſumpti ſint nummi Jcreditore, an nulla actio patri detur. Martianus ait ceſfare condictionem, cuius dicti reddit rationem: Quoniam, ait, totiens condictio datur, quotiens ex ea cauſa numerati ſunt, ex qua actio eſſe poſſet, ſi dominiu ad accipientẽ tranſiſſet. Hic locus diligen- ter notandus eſt: multũ enim confert ad intelligẽ- auum quod diximus de conſumptione pecuniæ, ſup. nhac autem ſpecie videbatur condictio patri cõ-
ac poſſe. Diximus enim ſupra, ſicut res vindica- Aaum extat, ita cũ conſumpta eſt cõdicitur. Nam Kquibus cauſis rem ſuam quis vindicare poteſt, dmea adhuc extat, ex iiſdem cauſis cũ conſumpta dtdatur condictio, vt ſup. dictũ eſt. l.12.& 1. 3. Huic tcipondet obiectioni Martianus. Quod enim dictũ chconſumpta pecunia aliena, condictionẽ acquiri etum eſt, in ea cauſa, ex qua actio fuiſſet competi- tuta ex ea numeratione, ſi dominium in accipientẽ luillt tranſlatum. Ideòque in omnibus exemplis qu ſupra adduximus, Si pecunia propria fuiſſet es qui dedit,& dominiũ tranſlatum fuiſſet in ac- ſpientem, contracta fuiſſet obligatio mutui,& ac- guilita actio: atque ita propter conſumptionem ac- duiſita quoque actio, quamuis dominium in acci- Nientem tranſlatũ non fuiſſet ab initio. At in pro- bolita ſpecie aliud eſt. Nã pecunia non fuit nume- aua acquirendæ obligationis cauſa quia&ſi filii- amllas fuiſſet ea pecunia,& dominiũ eius tranſtu-
llet n accipientem, non ideo tamen aliqua actio
dhuiſt 7 24 aiita fuulet. Nam cä dedit pccunam tenerato-
poſſeſsio quoq; 49.§. vlt. f.de acꝗ. poſ.Si procurator meus ſtipulatus ſit aliquid mihi dari, vel ſibi nomi- ne potius ſuo, vel aliquid emerit, ex eo cõtractu nul la mihi cõpetit actio, ſed procurarori pſi qui con- traxit: mihi tamen cõpetit actio mandati aduerſus procuratorẽ, qui mandatu meo cõtraxit, qua coge- tur mihi cedere actionem quam ſibi acquiſiuit no- mine meo. Hinc etiam videtur is qui pecuniã mu- tuam dederit nomine meo, tanquam procurator meus non poſſe mihi acquirere actionem. Sed tamẽ hic dicitur per procuratorem qui nomine alieno pecuniam mutuam dedit, obligationem& actio- nem acquiri domino: idq́ue à nobis demonſtratum fuit ſupr. ex l. certi condictio.§. ſi nummos. S1 quis enim nummos meos dederit nomine meo, mihi acquiretur mutui obligatio, imòô etiam ſi ſuos, quod erat dubitabilius. Cuius rationem demoſtra- uumus in interpretatione l. ſingularia. Hoc igitur in- ter ſingularia mutui præcepta refertur: ideòquc tametſi actio perſonalis, vr iam diximus, per pro- curatorem alij non acquiratur: tamen propter ſin- gularia precepta quæ circa pecuniam mutuam ob- ſeruantur, actio perſonalis domino acquiritur per procuratorem, qui nomine alieno pecumam credi- dit. Et hanc ſententiam magnopere etiam confir- mat ratio quam adduximus nuper in interpreta- tione l. ſi ita ſtipulatus. 126. 5. Chryſogonus. ff. de ver- bo. obli. quamuis per actum ciuilem alteri non ac- quiratur, tamen per naturalẽ acquiri, iuxta l. ea quæ. 53 ff.de acq rer. dom. eſt enim actus naturalis nume- ratio pecuniæ. Inde queritur ſi is qui nomine meo ecuniam mutuam dedit, ideiuſſorem acceperit,& ſtipulatus ſit,(nam aliàs fideiuſſor obligari non po-
E 3

K
118 2 Franc. Duareni luriſconl.
teſt, cum aliaàs non obligatur niſi verbis)an ex ea ſti⸗ pulatione mihi detur actio, ſicut datur ex mutuo? uæſtio hæc tractatur in 1 ſi pecuniam. 26. ff. eod. vbi de procuratore agitur qui pecuniã militis mu- tuam dedit,& fideiuſſorem eius obligationis no- mine accepit. Ait autem Vlpianus, actionem dari militi,cuius pecunia fuerit. Sicut enim cum tutor pecuniam pupilli vel curator adoleſcẽtis mutuam
dat, camque dari ſtipulatur; tunc acquiritur actio
pupillo non tantuùm ex mutuo, ſed etiam ex ſtipu-
fatione: ſic etiam dicendum eſt,& ſi quis pecuniam
militis mutuam dederit,& dari ſtipulatus ſit. Qui-
bus verbis ſatis oſtẽdit, ius ſingulare eſſe in his per-
ſonis. Ideòque ſi quis pecuniam hominis priuati,
aut eius qui iure ſingulari non vtitur, mutuã dede-
rit, quamuis acquiratur condictio ex numeratione,
ex ſtipulatu tamen, ſi ſtipulatio interuenerit, nõ ac-
quiritur actio. ergo non poterit agi aduerſus fide-
iuſſorem, qui obligatur ex ſtipulatione. Sed& aliàs Militisfa- propter fauorem arum perſonarũ ſin gularia quæ- na4⸗ dam conſtituta reperiuntur, vt in l. 8. ſi vt proponis. 2, 7, 7, ſupr. de rei vindi. Si quis enim emerit rem aliquam pecunia militis, quamuis id quod emptũ eſt ex pe-
cunia mea, non ſtatim meum fiat. Iiſi. ex pecunia.
ſup. de rei vind.tamen continuò fit militis,& poteſt
cam rem tanquam ſuam vindicare,& quaſi eius
dominus ſit. Igitur propter fauorem militis receptũ
eſt vt ſi quid ex pecunia eius emptum ſit, propter
eius vtilitatem& ex æquitate vtilis ci detur actio.
Sed quid ſi procurator mutuam pecuniam ac-
ceperit, an tencatur dominus,& actio mutui detur
aduerſus dominum? Et videndum eſt quæ fuerit
voluntas domini, cum procuratorem conſtituit:&
quam poteſtatem acceperit procurator à domino.
Si enim ianſtitor fuerit domini,& prępoſitus nego-
ciationi exercendę vel pecuniis mutuo accipiendis
& fœnerandis, propter voluntatem domini aduer-
ſus eum agi poterit. Inde quęſtio tractatur in l. ſi in- ſticorem. 20. ff.cod. qua actione poſsit conueniri do-
minus, ſi inſtitorem ſeruum habuerit,& is pecu- niam mutuam nomine domini acceperit. Poterit
quidem iure Prætorio agi actione inſtitoria aduer-
ſus dominum:imò etiam, inquit Iulianus, directo
condicere poteſt creditor,&ſi omiſerit actionẽ in-
ſtitoriam, quaſi uſſu domini mutua pecunia ſit ac-
cepta. Quid enim refert an ru pecuniam acceperis,
an alius iuſſu tuo& mandatuꝰ Hoc expreſſum eſt aliquando clatius in laſtit.quod cum eo qui in alie.
Seruus an poteſt.§.vlti. Quærirur etiam generaliter de ſeruo, ſi mu ui obli- mutuam pecuniam dederit domini fui, an mutui gationẽ do- obligatio contrahaturè Et reſponſum eſt, obligatio-
muno a. nem mutui contrahi,ſi voluntate domini mutuam qurat. pecuniam dederit, ſecus eſt, ſi ſine voluntate domi- ni ſui pecuniam eius mutuam dederit. Non enim contrahitur obligario mutui de re aliena, vt ſatis
auteè dictũ eſt. S1 igitur ex volũtate domini id fadũ
ſit, valet mutuum. Exempli gtatia, ſi dominus libe-
ram peculij adminiſtrationem ſeruo conceſſerit. J.
rogaiti. S.vlt. ffcodem. Si quis enim concedat alicui
ſeruo non modo peculium, ſed etiam eius admini- Nracionem liberam, videtur ei permifiſſe vt peculia-
cem pecuniam det muruam, cùm hoc ad admini- ſtrationem pertineas. Nam qui mutuam dat pecu-
niam, nõ excedit fines adminiſtrationis, niſi alia cir-
cunſtantia hoc ſuadcat: quia non eadẽ ratio eius eſt qui donat pecuniam,& eius qui mutuam dat.
husfamilias. 7. ff. de donat.& l. contra iuris ciuili ſi filius. ff. de pactis. Redè igitur hic mutui obli 55 we contrahitur. Sed hoc ita intelligendum eſt N ba diximus, non tãtùm ſi peculium habcat ſeruus er. uu miſſu dominmi ſui, ſed etiam ſi eius admmimktraeee gua
liberam habeat. Libera autem adminiſtratio pe. gochl
culij ſpecialiter concedenda eit Lquam Tuberonls. dan §. alia fl.de pecul. idẽ iguur dicendum eſſet dt. z os curatore, cui libera omniũ bonorum adminiſtraso s conceſſa eſſet, vt is poſsit mutuam pecuniam qart 1 Sed quod ſuperius diximus de ſeruo, ita intelligen. ſcie
dum eſt, nili fugitiuus fit factus poſt liberam adm. it
niſtrationem conceſlam. Nam tunc intelligimus ungd
reuocatam eſſe cam adminiſtrationem. d.l. rogaſti gaau Saltl.
§. ſi fugitiuus. quod nominatim expreſſum eſtink. Aadat libera. ff. de peculio. Et hoc etiam pertinet adpro- b ſwi curatorem.l. cum quis. z8.§.1. de ſolut. Si qus euim Rja procuratorem conſtituerit ad exigendã pecuniam 1 ola rectè ei ſoluitur: ſed tamen conditione ge Ktan eins 5 mutato, fit aliquando vt debitor diſſoluens non li- 38 beretur, videlicet ſi cœperit diſſolutus eſſe,& domi. 31 ni rem& ſuam dilapidare: idq́ue notum publicè ſit 9 omnibus. Subiicitur poſtea d. S. fugitiuus. Quid ergo 7 vindicari nummi poſſunt ſi extant. Hic locus ſatis ℳ4 explicatus fuit ſupr. nam quia non conſiſtic mutui aätch obligatio in hoc caſu, dominus poteſt nummos à eban ſeruo ſuo ſine voluntate ſua datos vindicare, Rexx ſwi tent: ſi conſumpti ſint, propter vtilitatem cõualeſcit ae mutui obligatio. Nulla enim aliàs actionc poſſet ee conueniri is qui mutuam pecuniam accepit. Aliud ſunn exemplum eſt in quo ſeruus voluntate dominmi pe Aun cuniam mutuam dat,& valet mutui obligatio, ex ami Africano in l. eius qui in prouincia. ad fi ffleodem. günre Domiaus præpoſuit Stichum ſeruum ſuum Kalẽ- ſnr dario ſuo, id eſt, no minibus faciẽdis:ſic enim idem ug Iuriſconſ. intepretatur in l. qui filium.ff.de legat zid lke
eſt, pecuniis fœnerandis. Kalendarium exercete et fenus exercere. d. l. qui filiũ. l.vxorem.§. legauerã co. Tams tit. Dicitur autẽ Kalendarium, quia in ſingulos mẽ 9 ſes& ſingulas Kalẽdas veteres ſolebant vlutas eti- Kalmmd Äei gere& ſtipulari. Si præpoſuit igitur ſeruum ſuum iam Mäla Kalendario, dubitandum non eſt de voluntate do. G ende fünle mini, quæ omnino videtur fuiſſe, vt mutuum con: cause ulgr traheret. Hinc exiſtit queſtio, an ſi poſt monem do. luM
mini ignorãs ſeruus Kalendarium exercuerit, vale- Gcune
*
re id debeat. hęc tractatur in d. l. eius qui in prouin. A4 1 tncn cia. quæ vulgo multum difficilis exiſtimatut, led„us in zolnon non vt creditur. Hypotheſis autem huiufmodi eſt: unaa. ind Quidam prępoſuit Stichum ſeruum ſuum Kaler- uau dario in prouincia, cùm ipſe Romæ eſſet. hic ſer u uus prepoſitus huic fœnori exercendo pecuntam ſaanl ſolebat credere,& creditam pecuniam exigere,ſo- dunr bat interdum& ſtipulari:(ſtipulatio enim pleruncq; dednn accedit numerationi pecuniæ) atque etiam pignols Acen
obligationem eo nomine contrahere, omnia dent an que facere quæ ad fœaus exercendum percinent: Lben interim dominus qui eũ præpoſuerat, deceſsit Ro⸗ dü mæ& teſtamentum fecit. In quo teſtamento Srichu n hunc ſeruum ſuum cum quibuſdam aliis inſtitu u 1 heredem,& libertatem ei reliquit:is cum ignatus 8 eſſet libertatis ſibi quæſitæ teſtamento domini ſui* ei hæreditcatis ſibi delatæ omnia geſsit circa neßooꝰ 3
ciationem 5½

In Tit. Si certum petatur.
m ſuam cui prepoſitus fuerat, vt ante ſole- re. Exigit enim pecuniam à quibuſdam de- quibuſdam etiam pecuniam credidit,&
ciatione bat face bitoribus⸗
lpulzus etqugtitur an ea qus cum eo gelta ſunc lc debeant. Et quædam aliæ queſtiones tra- Tractatur autem particulatim an valeat ſti- &cx ea coheredibus queſita ſit actio, tum
ratae dantu
palatio, X cX 1 1. 1e 3 keln caam an debitores liberentur à quibus exegit: deni-
qucan valeat mutuum. Prima queęſtio eſt, an debi- sà quibus pecuniam Stichus exegit ex ratione adarij,poft domini mortem liberati ſinte naſci r lceo quod dicitur morte mandantis mandatũ mui.. xectè. Inſtit. manda.& l. mandatum. infra
at. Madatum enim non eſt ex numero eorũ rractuum qui ad heredes tranſeant: quin potius euocatur quoties deſinit velle is qui mandauit 2 2- s roprie dicitur mandatum non eſſe. Mandatũ uem morte finiri etiam confirmat.. 4. ff. locati. Si ut enim alicui conceſſerit habitationem domus, auoad ipſe voluerit, morte cius finitur locatio, quia Püon velle Ex quo cõſequens eſſe videtur in pro- polita ſpecie, debitores ſoluente Sticho non hbera- nQuid igitur dicemus ad hanc quæſtionẽ: Africa- nusrelpondet: Placebat debitores quidem qui ei ſoluiſ- ſam, liberatos eſſe. Aequitas ſuafit vt ita reſpondere- tur, quod ad debitores ſoluentes atrinet, ſi modo ip- eum& probabilem cauſam habere videntur ſol- uentes huic Sticho diſpenſatori, cum de morte do- mimaihllum intellexiflent. Sed quia ea pecunia ex- aaa non tantum Stichi eſt, ſed etiam coheredum (proponitur enim heres inſtitutus fuiſſe à domino Auo fimul cum aliis quibuſdam, vt diximus) quæri- unr qua actione coheredes poterunt partem pecu- miæ a Sticho reſpoſcere, an iudicio familiæ erci- ſeundæ, an negociorum geſtorum? Ait luriſcon. iu- dicium familig erciſcundæ hic locum non habere, ſed potius actionem negociorum geſtorum, quaſi cgens pecuniam à debitoribus Stichus eorü ne- goelum geilerit. Sed cur eis non dabitur actio fami- eerciſcundæ, cùm pro eo quod vnus ex hæredi-
us gebsit, ſoleat competere? Ratio traditur in l. qui .49. flffamil. erciſc. vbi dicitur, ſi vnus ex hære-
uns aliquid geſſerit animo hæredis, poſe iudicio
une erciſcundæ agere. Sed ſi quis geſſerit non Iheres, tunc ceſlare iudicium tamilię erciſcun-
lc autem certum eſt Stichum nõ exegiſſe hãc Pecuma animo heredis: proponitur enim eum igna- umelle ſui iuris: ergo udicio familig erciſcunde nonconuenietur. Sccunda quæſtio eſt de pecuniis duæ pſe Stichus mutuas dedit poſt mortem domi-
nt luureuocato ſcilicet eius mandato, an mutui ob- lgauo carum pecuniarum nomine cõtracta ſit? Re- Hondet luriſconfultus, obligationẽ mutui contra- dam non eſle, niſi pro parte cius qui pecuniam de- du, c qua hæres erat: ergo pro parte cohæredum cat aliena. Ac de pccunia aliena non redè cõtrahi-
tur mutui obligatio, quamuis cõualeſcat conſum- llone. Nec vero error in quo verſatur Stichus talis tin impediat alienationem pro parte ſua heredi- nan. Credit pecumam quam mutuã dat domini Aegux tamen ſua eſt. Nam&ſi tibi in hoc dederim umms, vt eos Sticho credas, deinde mortuo me igno- ums dedenis, accipientis non falies. Probat obligatio-
ſquoque dominum deceſsiſſe ignorabant: iuſtam
nem mutui contractam non eſſe ſimilitudine,& à mandato generali argumentatur ad mandatũ ſpe- ciale. Pone, inquit, me tibi pecuniam dediiſe vt eam Sticho dares, ſi mortis meæ ignarus dediſti Sticho pecuniam, accipientis non facies. Ergo idem dicen- dum eſt in hoc mandato, cum dominus præpoiuit ſeruum ſuum Kalendario,& aliquid poſt eius mor- tem fecit. Neque enim ſicut illud receptum eſi, vi debi- tores ſoluentes ei liberentur,&c. Oecurri obiectiont, quæ naſcitur ex his quæ ſuprà diximus, debitores Sticho ſoluentes liberari,ſi ignorent dominum de- ceſsiſſe. Ergo idem dicendum eſt de his qui acci-
Piunt pecuniam mutuam, ignorantes dominũ de-
ceßiſſe vt mutuum valeat Sed his verbis oſtendit Africanus aliam eſſe cauſam debitorum qui ſoluũr pecuniam debitam, aliam eorum qui mutuam pe- cuniam accipiunt obligatioms contrahendæ cauſa. Nam liberatio fauorabilior eſt quàm obligatio.l. Arrianus. ff. de obligat.& actio. In rebus iudicandis propenſiores eſſe debemus ad liberationem quàm
ad obligationẽ. Nam obligatio nõ æquè fauorabi-
lis eſt vt liberatio: non enim facile patere deber via hominibus litigare volentibus. Magnus igitur fa- uor fecit, vt liberentur debitores, i poſt mortem do- mini ſoſuerint:non autem vt illi qui pecuniam mu-
tuam ſumpſerunt, obligentur. Obiici hic folet. l.ſſ mancipiis..ſi impubes. f. de inſtit. actio. vbi dicitur,
obligationem cõtrahi cum inſtitore etiã poſt mor-
tem domini, qui eum preępoſuit tabernę, ſeu nego-
ciationi, propter vtiliratem promiſcui vſus, etiam ſi is qui contraxit ſciuerit eum deceſsiſſe. Sed quia
hoc cõmode explicari nõ poteſt, antequam plenè
tractatum fuerit de inſtitoria actione, in eum titul. huius antinomiæ explicationem differemus. Quod ji ſtipulatus quoque eſſet, referret quemadmodum ſtipu- latus eſſet,&c. Tertia queltio eſt de ſtipulatione. Iam enim diximus, ſi mutuam pecuniam Stichus dede- rit, non conſiſtere mutui obligationem, niſipro parte ſua hæreditaria: quia ſcilicet non potuit alie- nari pecunia quæ erat coheredum. Sed quid ſi ſti-
pulatus ſit, an cõpetet actio ex ſtipulatione tam ipſi
quàm ſuis coheredibus? Africanus ait videndum eſſe quomodo ſtipulatio concepta ſit Nam ſi nomi- natim, inquit, fortè Titio domino ſuo mortuo ta, Oc.ld
eſt, ſi in ſtipulatione cõtrahenda nominatim expreſ
ſerit perſonam domini ſui, inutilis erit ſtipulatio. Certum enim eſt non valere ſtipulationem, cũ quis ſtipulatur mortuo. Quid igitur ſi ſibi dari ſtipulatus ſit? nam vtrunque fieri poteſt. nihil enim refert ad obligationem contrahendams an ſibi ſtipuletur ſer- uus, an domino, an verò imperſonaliter, in princ. de ſtipul. ſeruor. Inſti. Reſpondet Africanus, eum hęre- ditati acquiſiuiſſe, tanquam domino, ſi quo tempo- re iacebat hereditas, ante aditionem hæreditatis pu- ta, ita ſtipulatus ſit. Hæreditas enim perſone locum obtinet.l. hære ditas. ff. de acquiren. rerum domin.& 1.. ff. ſi quis teſtam. lib. Sed ſeruus hic non eſt, quia proponitur liber eſſe, ob teſtamentum domini. At nihilominus acquirit hereditati, quaſi bona fide ab ea poſsideatur. Nam is qui bona fide poſsidetur, ſi- cut verè ſeruus, poſſeſſori acquirit duobus cafibus,
nempe id quod ex re poſſeſſoris acquirit,& quod
ex operis ſuis. Hic autem Stichus ſtipulatus eſt ex re hæreditatis tanquam dominæ: ergo acquirit hæ- 5 5 1
1E83
—
—
—
—————
ͤ ——
“—— 1 2 — 8——* 2———————— “———————— —*—————————————.———— 8 b———— 4————— — 5————— 22——— .—**—. 4. 8 4—————. e vas— 4—————*——— ————— 4— l——-—-3Q——— 8— r bö 2. 8— — oöoöoöoöoöoͤͤͤͤaoſ““—————— 8— 1——. — eme 5 ſ““ 4 8— 2 8— Se——— —“— e e 4——— ——————. 1 2— 1 8 B 8 ———————— 4*— 4 .—.—————————.——————— ———*— kͤͤ)]1lb))́”́)́)́)ſſſ—— e—

1184. reditati. Hanc regulam diligenter notate; quę alibi non reperitur in iure ciuili. Legitur quidem alibi, eum qui bona fide poſsiderur, acquirre poſſeſſori ex re poſſeſſoris, vel ex operis ſuis: ſed idem non reperitur de hæreditate.
Poſt aditam verò heęreditatem quid dicemus? Hæreditas tantùm dicitur ante quàm adita ſit: poſt ditionem dicitur patrimonium acquiſitũ eſſe hæ- redibus. Non poteſt igitur dici ex ſtipulatione cõ- tracta acquiri hæreditati poſtquam adita eſt, l. here- ditas. ff. de acquiren. rer. dom. l. mortuo:f. de fideiuſ. Nam poſtquam adita eſt non habetur pro imagi- naria perſona. Ideòque ait Africanus: Pofl aditam Verꝰ Acohæredibus hæreditatem, non æquè idem dici. Id eſt, ex ſtipulatione acquiri actionem hæredibus. Sed ſi habeat ſeruus ſuæ cõditionis hæredes, eueniet vt bona fide inuicem ſibi ſeruiãt. Inſpicitur hic eo- rum opinio& exiſtimatio. Quo argumento hic dicitur à quibuſdam, alienum non eſſe quod plerũ- que accidere videmus inter nobiles& magnates, vt ex duobus dominis alter alterius cliens ſit& vaſſal- lus: quia diuerſa eſt ratio vtriuſque clientelæ. Cete- ra que pertinẽt ad huius capitis interpretationem, nos plenius partim ſub tit. de mãdato tractabimus, partim etiam ſub tit. de inſtito. actio. A mien. Alia quæſtio eſt de adminiſtratoribus ciuitatũ, ſratares ei quos Scabinos vocamus, an ij mutuam dantes pe- witatüum cuniam ciuitatis, vel ab aliis accipiẽtes, murui obli- mutui obli- gationẽ rectè contrahere dici poſsint. Hæc quæſtio gationẽ an tractatur in l. 27. his verbis. Ciuitas mutui datione ontrabere obligari poteſt, ſi ad vtiliratem eius pecuniæ verſæ poſcunt. ſunt,&c. quibus oſtendit Vlpian. non aliter obligari ciuitatem, quàm ſi pecuniæ ab adminiſtratoribus mutuo acceptæ, in vtilitatem eius verſæ ſint. Ius fingulare eſt in ciuitate, qduæ hic iure priuatorum non vritur: ne ex adminiſtratorum culpa damnum aliquod ſubeat. Itaque in hac re minori compara-
tur. Sicut enim minor ſuos tutores vel curatores ha
ber qui res eius adminiſtrent, ita etiam ciuitas. Mi-
nor autem ita demum ex mutuo tenetur, ſtis qui
dedit poſsit docere pecuniam mutuo acceptam in vtilitatem minoris verſam eſſe, L.l. ſuprà ſi aduerſus
credit. idem dicitur de cuitate, quia rempublicam,
vt pupillam extra ordinem iuuari moris eſt. 1.3. in-
fra, de iure reipub. quamuis alias ciuitas loco priua-
ti habeatur.l. eum qui vectigal. ff de verb. ſign. Cum autem loquimur de re publica, ſolemus intelligere
rem totius populi. Hinc etiam is qui mutuam pe- Ordinator cuniam dedit venerabili alicui loco, ſi aduerſus or- loci venera dinatores eius agat ex mutuo, non poterit obtine-
312G aomo„..z ⸗... bilis quomo te niſi doceat in vtilitatem eius loci pecuniam ver-
23 feavns ſam eſſe, authentic.hoc ius porrectum, ſuprà, de ſa- gontrabat. croſanct. eccleſ. idem expreſſum eſt de Eccleſia in iure Pontificio. Sed notandum eſt exactam proba- tionem hic non requiri difficilis enim probatio eius rei eſſet: ideòque exigimus probationem per coniecturas tantum veriſimiles. Eſt locus inſignis de ea re in l. vltim. fl. de exercit. actio. Alioqui ſi pe- cuniæ mutuæ conuerſæ non ſint in vtilitatẽ ciuita- tis, eius adminiſtratores tenebuntur. Si autem ciui- tas mucuam pecuniam dederit, nullo ſpeciali iu- re vtitur. Hoc exoreſſum eſt in lLnihil. ff. ad Sena- tuſconſultum Macedon. Macedonianum enim Se-
natuſcouſultum locum habet, etiam ſi ciuiras mu-
Franc. Duareni luriſconſ.
tuum dederit filiofamilias, vt tunc locus etiam ſit cius exceptioni. 3 De perſonis quæ mutuum contrahere probibentur. 8 CA F. I1111. b
b Iam viſendum eſt de his perſonis quæ mutuiũ
contrahere prohibentur: cuiuſmodi ſunt Præſi. des prouinciales, qui prouincias regunt,& qui cina
les hi magiſtratus. Nõ igitur idem dicemus de ma- giſtraubus noſtri temporis quod de Preſidibus pro- uinciarum: quia ſunt perpetui. Sed quid ſ Præles prouincię fœnebrem pecuniam mutuam accipere velitean poſsit: Et hic dicitur illum mutuam pecu- niam ſeuebrem ſumcre non prohiberi. Opponitut hoc l. quiſquis. hic. vbi dicitur& eum qui fenebrem pecuniam dederit iudici in prouincia,& iudicem
puniendũ, cum hic dicatur Pręſidẽ prouinciæ mu-
tuam pecuniam fenebrem ſumere non prohiberl Sed iudici licere pecuniam fenebrem mutuo acer pere, eſt accipiendum cum exceptione. Excipiuntur enim duo caſus ex d. I. quiſquis. Prior eſt cũ is quu aliquod negocium habet in prouincia requirit au- ctoritatem iudicis: quia nõ ſimpliciter ait mutuam tem puniendũ cum iudice qui pecuniã mutuã acce-
pit, ſed addit cõditionem, ſi in pro uincia Kderſee d addit coonionenhm: 3

In Tit. Si certum petatur.
ſatos Hæc enim verba quamuis non ſatis cõmodè Liita ſint, tamen ſatis apparet ex verbis ſequenti- hus, hæc quæ diximus denotare. Alius caſus eſt, quis collectarius honoris pretium dederit ambienti. Collectarium vocat Imp nummulariũ,& agvga- Gbr, ro 2el aul. a*νςᷣeu aac osyey ręa- mairn Sic enim Suidas interpretatur, vt admo. uit Alciat. Itaque ſi cum iudex honorem ambiret aummularius ei pecuniam ſuppeditauerit propter ambitum, qui ambitus cauſa eſt huius fenoris, exilij ana vnà cum ipſo iudice plectetur. Huc pertinet he rlulia repetundarum, quæ duo præcipua capita ulede quibus diximus in interpretatione cius le- ſuo enim capite prohibet lex Præſidi prouin- quicquam accipere, quominus quid faciat aut
an faciat ex officio ſuo. Nec vllus omnino modus itus eſt: nam prohibetur ei ne minimum qui- accipiat.J.z.& 4. ff.codem. Aliud caput eſt quo rohibẽtur, magiſtratus à prouincialibus quidꝗquaã accipere, ſed ab iis excipiuntur xenia& munera, 1068 in anno non excedant ſummam centũ au-
rcotum. Hoc tamen c. 2. intelligendũ eſt de his qui
ullum negocium habent nec litigant: ſed nec iudi- cis tequirunt auctoritatem. Excipiuntur etiam cõ- languinei, qui creduntur non corrumpendi iudicis ratia ei dare. Hactenus de perſonis cum quibus contrahi poteſt. Proximus locus eſt, De his quæ mutuo extrinſecus accedunt. 6 A P. V. Vædam mutuo extrinſecus accedunt, ſinc quibus conſiſtere poteſt: cuiuſmodi eſt cõdi. tio pignoris obligatio,& ſtipulatio vſurarum. De hss omnibus dicturi ſumus. Ac imprimis, De con- ditione. Conditio adiici ſolet mutuo ex cauſa mu- tuilomnia.& l. ſeq. Nam ſicut dies conditiõve vti- luer adiicitur ſtipulationi, ita etiam adiici poteſt pe
cuniæ numerationis:cum ſcilicet quis numerat pe
euniam ex cauſa mutui. Et hæc conditio impedit interim dominij tranſlationem: nam quemadmo- dum conditio adiccta ſtipularioni impedit oriri a- donem, quæ eſſe non poteſt antequam extiterit enditio: ſic ctiam cum pecunia numeratur, vel
nalia res datur& adiicitur conditio. Hęc impe-
Contracta ſit. Et ait Martianus, ex cuentu hoc pen-
dere. Nam ſi legatarius repudiauerit legatum, mu- tui obligatio contrahitur: quamuis alias rei legatæ dominium recta via ſine traditione in legatarium tranſeat. l.à Titio. ff. de furt. Nam hoc dominium, quod magis legitimum eſt quàm naturale, reuoca: bile eſt. Ergo quamuis dicatur res eſſe legatarij, ſi ta men eam hæres mutuam det, confirmatur mutui obligatio ex cuentu conditionis. Aut appoſitum. Hec verba valde obſcura ſunt. Vulgò dicitur appoſitum repudiari, cùm conditioni non paretur ſub qua le- gatum relictum eſt:vel cũ adiectum eſt onus lega- to,& legatarius illud onus fubire non vult. Nam is qui conditioni vel oneri legato adiecto non paret, videtur repudiare legatum. Sed ex veteribus codici- bus videtur legendũ. Acquiſitum, non appoſitum. Itaq; cum addit Pomponius, Nam julianus ait& tradi- tiones ab hærede factas.&c. hoc ſibi vult: Si quã rem tradiderit hæres alicui quæ legata erat, puta ex cau- ſa venditionis, vel ex alia caufa(non enim quod lu- lianus ait pertinet ſolùm ad mutui dationem dein- de is cui fuerat ea res legata eam repudiauerit, vale- re cam traditionem,& confirmari dominij tranfla- tione& alienatione, quæ ab initio non conſiſtebat, cum res aliena eſſet. Sed tamen fingitur tantum ex die adite hæreditatis hæredis fuiſſe, poſtquam ſci- licet legatarius repudiauit legatum. nam ſi legata- rius acceptauerit legatum, tunc etiam videtur ei ac- quiſitum fuiſſe ex die aditæ hereditatis. Ad hunc quoque locum pertinet quod dicitur in l. non om- nis. ff. hoc tit. Non omnis numeratio eum qui acci- pit obſtringit. Nullum hic commodius exemplum adferri poteſt, quàm ex d. l.proinde. Si quis pecuniã numerauerit alicui,& adiecerit conditionem, qua extante cam pecuniam accipientis voluerit fieri- non ſtatim dici poſſe obligatum eſſe ex mutuo eũ qui accepit. Hinc verum eſſe videtur quod hic di- citur, aon omnem numerationẽ eum obligare qui accepit, ſed tunc ſcilicet, quoties idipſum agitur vt confeſtim obligetur. ſi enim conditio adiecta ſit, n5 antè mutui obligatio contrahetur ex numeratio- tione, quàm extiterit conditio. Additur in d. I. non omnis. Nam& 5 qui mortis cauſa pecuniam donat.
ddominij tranſlationem: quia ſuſpenditur, donec Eſt locus communis de donatione cau. mort. Is au- Dę dauær. irri cõditio. Et de conditione quæ dationi rei tẽ qui donat cauſa mortis, mauult ſe habere quàm cauſa mær-
adletur, alia exempla reperiuntur: veluti in I. dotis eum cui donat. Eum autem cui donat mauult ha- ¹ε
i§. vI ff. de iure dot. de rebus quę pro dote ſub mnctione date erãt. Simile exemplum eſt in l. ſub caditione. ff. de ſolut. de eo qui debebat pecuniã
üb conditione,& tradidit eam creditori ca lege, vt
Uexitiſſet poſtea conditio, ca pecunia vel res data
bere quàm hæredem ſuum Inſtit. de donat. in prin. Duo igitur hic notantur caſus, in quibus reuocatur donatio cauſa mortis: nempe ſi is qui accepit, prior deceſſerit: item ſi conualuerit is qui donauit. Quod autem diximus de conditione, hoc eſt intelligendũ
dptodeſſet ad liberationem. Vis enim huius con- de ea quæ confertur in futurum tempus, non de ea onis ca eſſe inibi demonſtratur, vt cum extiterit quæ confertur in pręſens aut pręteritum, vt dicitur
conditio debitor liberetur. Sequitur in l. 8. Proinde in l. cum ad præſens. 37. ff.co. Eſt locus communis
nutui datio interqum pendet. Ex eo quod dictum eſt tam ſæpe à nobis tractatus vt pigeat illum toties re- ae conditione adſcripta numerationi pecunię, con- petere. Conditio confertur aliquando in pręſens tẽ- ꝗ&eꝓννε— uens eſt yt quamuis non ſit nata obligatio ab pus, aliquando in preteritum, aliꝗuando in futurũ: propria
mitio ex mutui contractu, ex poſt facto tamen con- ſed propriè conditio eſt quæ confertur in tempus quando di-
——
——ͤöͤöͤnͤöͤnͤnn 2—————— — 2—————— — E 5— 1 ———— 2—— 8
metuncum extiterit conditio. fututum. Conditio enim collata in preſens tempus catur. aut præteritum, conditio propriè non eſt, nec ſuſpẽ
Aliud exemplum adfert eiuſdem rei confirman- dit actum. Nam ſtatim valet aut non valet quod
6Natia:Item 77 legatam pecuniam hæres crediderit,
uod etiam habetur in L.quædam. ff. de reb. dub. lqueritur, an ſi hæres rem quam teſtator alicui zalerat, mutuam dedit alteri, mutui obligatio
agitur, quaſi verum ſit aut non ſit. Præſentia enim
omnino certa ſunt, quantum eſt in rerum natura, &ſi ignota nobis ſint: ſed futura omnino ſunt in- cognita
— j————— ————————:—:xx:Pöỹ— 4—. —ʒ——-;——— — 4——

1186 Franciſci Duareni luriſconſ.
cognita nobis Itaque conditio in futurum conce- agere ex ea obligatione que purè contracta fucrat p pta ſuſpendit id quod ſub ca conduione contractũ cum defundto,ita tamen vt hæres qui agit erie h cſt. Conditio autem in præſens aut præteritù tem- debeat ſe eã pecuniam redditurum leacaris ber 77 pus concepta dicitur figuram, ſeu inſtar conditio- extiterit conditio ſub qua legatum wlan⸗ 6 5 3 nis obtinere. l. Cornelius. 66,1n f. ff de hære.inſtit.& teſtatore. Quid potuit æquius con tirueNarue 4 gg Iſi ita ſtipulatus. 120. ffde verb.oblig. gati conditionalis hæc eſt, vt antequam conditt. a
Hinc exiſtit quæſtio quæ tractatur in Lpecuniã. cxtet, legarum remaneat penes heledem prati 19
36. ffeod. De qua conſultus fuit labolenus epiſtola cautione de ſoluendo, cum extiterit conditio 1 Wui eo nomine ad eum miſſa. Quidam mihi debebat pleniſsimè videri poteſt ex tit. ff.vt legat onomt⸗ t me pecuniam purè, ſine die& ſine conditione conue- ueat. Imò&li nulla ſit conditio, petere debetl 1 lch nit inter nos vt eam pecuniam promitteret Tuio tarius ab hærede, non propria auctorit ate cunes dohl
ſub cõditione, ſi nauis ex Aſia veniſſet:& iuſſu meo Huius enim tei gratia comparatum elt intcrdheh... 4 dromiſit cam pecuniam Titio, ex ea promiſsione quod legatorum, quo ſi legatarius rem legara 1 n ansjcheh non ſtatim obligatur Titio, ſed poſteaquam extite- pria auctoritate apprehenderit& oceupareritbis du8 lergn rit conditio. De eo autẽ nulla eſt dubitatioſed que. getur eam reddere hæredi. Magna igitur rario lua un. ne d ritur an ego interim ab eo petere poſsim? Nulla vi- det,vt interim poſsit hæres agere,& legatũ int erim lun detur cauſa eſſe cur ego interim ab eo non petam: dum extiterit conditio retiner eam vidcamm d id enim mihi ſtipulanti purè promiſit, non vt Titio conditionali ſtipulatione,& que eius natura ſit. Im ſub conditione. Scd tamen hic labolenus reſpõdet, hac ſtipulatione ſolemus inſpicere quod ven ſen non poſſe me ſtatim ab eo petere; quaſi conditio liter aſtum eſt inter contrahentes. Tu mihdehe. quædam ſit huic obligationi adiecta qua mihl te. bas purè pecuniã ex mutuo forte,& conſeulu meo netur. Ar proponitur obligationem puré- contractaã promiſiſti Titio eam pecuniam te daturũ ſub con- eſſe, verum eſt: ſed cum iuſſu meo Tiuo ſub condi- ditione, ſi nauis ex Afia venerit:Lſtne credibile hoo tione promiſerit, intelligimus mihi ſab contraria inter nos actum elle vt interim dum expectatur conditione eandem pecuniam promiſiſſe, nempe ſi eius euentus, ego poſsim àte illam pecnninm en nauis non venerit ex Aſia. Et quia incertum eſt an gere: Sanè nemo prudens dixerit, re diligenter exa- venire debear nauis ex Aſia, an non interim pecu- minata, hoc aftum videri: quoniam ſi exigi ollet niam petere non poſſum. ideque hic eſt nouatio interim dũ expectabatur conditionis euentus, pro- quædam& delegatio. Hactenus verba ſunt confu- miſſor ſub conditione cogeretur duobus eandem
lentis labolenum. Sequitur: Reſpondit, no dubito quin rem ſoluere. Non eſt credibile eum hoc animo fuiſ mea pecunia,&c. D uo continet hoc reſponſum. Im- ſe. Sed pone me qui aduerſus eum ago, exegiſſe ab primis enim ait ſe nõ dubitare quin ea pecunia cre- eo pecuniam,& poſtea extitiſſe conditionẽ: Titius dita permaneat, quæ erat debita fine cõditione, an- exiſtente conditione eandem pecuniam, agens ad⸗ tequam conditionalis obligatio cötraheretur. ſi de- uerſus eum, exiget. Verum quidem eſt repetitionẽ fecerit conditio adſcripta poſteriori obligationi, ei competere aduerſus me, cum conditio extiterit: videlicet non veniente naue ex Aſia. Perinde enim ſed non ſatis ei cautum eſt hac perſonali aGione: eſſe, acſi nulla con ditio adſcripta fuiſſet. Hinc dili. plus enim cautionis eſt in rem quàm in perſonam. genter notan dũ eſt, ſi quid contractum ſit ſub con- plus cautionis. ff. de reg. iur. Idem etiam in l.pute. 1e ditione,& defecerit conditio, perinde obligationem qui agit,& cui poſtea ſoluendum eſt legatum exio y, wSmn cötractam eſſe intelligi, ac ſi nalla conditio adſcri- ſtente conditione, nõ item in hac lege. Extrinſecus„& göh pta fuiſſet. Secundo dicit, interim dum ben det cõò- quoque accedit mutuo pignoris obligatio.Is enim mutuo ditio peti non poſſe. Sed difficultas hic oritur& an- qui mutuam pecuniam dat, vt ſecurior ſit, ſoletprr ccdat. fhund tinomia, ex l. pure. in prin. de dol. mal. except. valde gnus accipere: ideõque obligatio pignoris accedit Aam dqrfKcilis. Species in ca huiuſmodi eſt: Debebã Ticio obligationi mutui. Huius acceſsionis mentio eſtin iuni centum purd, id eſt, ſine conditione: eam obligatio- I. eius qui in prouicia. in princ. ffcod. Vnde quæſtio mlug nem mihi legauit ſub conditione, Si nauis ex Aſia tractatur in l. creditor. 28. Si creditor qui pecuniam aund Denerit. Vis huius legati eſt, vt ſi extiterir conditio, mutuam dedit, non idoneum pignus acceperi an Nanl nihil ei debeam. Sed quæritur an hæres Titij poſsit poſsit nihilo minus integram& ſolidam ſummam enn A me petere interim,& donec incertum eſt an euẽ- repetere quam dedit, quia pignus nõ eſt tant qua- ing tura ſit conditio, nec enc. Ait Paulus poſſe hæredem titatis& xſtimationis quante eſt mutuum?Galds ulla jinterim eam pecuniam exigete quę purè debebatur ait ſaluam ei manere actionem ſuam. Duplex aute defundo: Illi autem ſuprà expoſitæ cum videatur competit ei actio, vna ex mutuoaltera actio e llec ſimilis eſſe ſpecies, cur dicitur propter obliga- thecaria. Res ſeparate ſunt ſors ipſa,& pignus. ſe- tionem quę purè contracta fuerat, interim peti poſ- terea pignoris obligatio contrahitur fauore c r ſe, cum hic dicatur peri non poſſe. Sed in his ſpecie- toris, videlicet vt ſecurior ſit:& ideo in eius incom- bus mihi videtur magna eſſe differentia, vt mirum modum retorqueri non debet. l. quod Hauore. une
non ſeſi ius duerſum ſit. Id autem apertiſsime de legib.& conſtit. Sed huic ſententiæ obiicitut! cognoſcetur inſpecta diligenter natura legati, cu- diuo Pio.§. ſi pignora. ff de re iudi. vbi dicitur, ſipr ius mentio eſt in dicta l.purè.& conditionalis ſti- gnora què capta fint in executionem rei uclea A — pulation is, cuius mentio eſt in lege quam interpre- emptortem n5 inueniant, addicenda ſunt ei cui dte tamur. Nam in lpure. proponitur teſtatorem cui condẽénatus eſt pro ea quantitate qus debetut.. debebatur mutua pecunia, eã debitori legaſſe ſub go dicendum eſt eum qui pignus idoneum vöer K hac conditione. Si nauis ex Afia venerit. Pendéte pit, pignore contentũ eſſe debere, nec poſſè amphut ſii
dode S eri rxredein 3 ntentũ ellé dcber:09 dicitur in i autk vonditione interim hæredẽ petete p oſſe atque petere, quod iniquũ videretur. Vulgo dicitur le

14-
aanta c B.2 Dof apparet ex verbis ſequentibus. In eo enim nul-
In Tit. Si certum petatur.
Juo Pio. Vlpianum loqui de prętorio pignore:hic 85 Gaium de pignore conuentionali. quod ve- 4
me
„ conl 3.... uols vulgd adducunt, quibus poſsint hanc ini-
uitatem tegere: ego hunc locum alias explicaui,& qi uid ſcripſi in Diſputationibus anniuer. lib..c. 6. Ridici quantitatem hoc in loco pro æſtimatione
duffde verborum obligat. vbi etiam dixi illa ver-
uldiuo Pio.§. ſi pignora. aliter accipienda eſſe amvulgò accipiantur. Cum enim pignora ad- unda eſſe dicuntur ca quantitate quæ debetur, nerrtinet,vt pignora addicantur tanta quãtitate,
vekvalore(vt vulgò loquimur)& æſtimationc, uta eſt ſumma quæ debetur: ſicq́ue accipiendũ
uft creditori iniuria: vt non immeritò permitta.
tur in d.1creditor. exactio æſtimationis eius debiti,
iqua pignus non ſufficit. Inter cętera quæ mutuo
entinſecus accedũt, numeratur vſura. Si is qui mu- uniam dat, ſtipuletur vſuram, id eſt, pecu-
tuam pec* niam propter vſum cius pecuniæ quam mutuam
qatid enim eſt vſura,& ita demum ex mutuo de- berur, ſi in ſtipulationem deducta fuerit: quia ne
atto quidem conuento debetur& ſi in ipſo mu- uuo contrahendo incontinenti adiectum fuerit: id-
epropter odium vſurarum.l. 3.infr. de vſur. quod
üuep
tutapud Paulum in I. lecta. quã explicaturi ſumus,
poſtquam ipſius ſpeciem expoſuerimus.
D LEGEM LECTA
c caput celebre eſt propter obſcurita-
Ne tem& difficultatem, quæ in eo eſſe ta u-
e ta creditur, vt vulgò iactent hanc legem
Mlnunquã intellectam: ſed quam falſo hoc iei ſoleat, ppero me demoſtraturum. Queſtio om- ais naſcitur ex cautione quam Paulus ait lectam cle in auditorio Aemilij Papiniani præfecti preto- . Nam cum Aemilius Papinianus præfectus morio ius redderet in auditorio ſuo, id eſt, in eo
mus, de hac cautionc. Eius tria ſunt capita. Primũ
continet ſtipulationem de pecunia mutua redden-
de cetta die, puta Calẽdis Ianuariis. Quidam enim
cum mutuam pecuniam dediſſet alicui, ſtipulatus
eſt eam pecuniam ſibi reddi Calendis Ianuariis. E-
zempli autem gratia, ait quindecim mutua data kuült Solet quæri, an de quindecim millibus ſeſter- lorum, id eſt, quindecies centenis millibus ſeſter-
üm nummorum, hoc accipere debeamus, an de dundecim ſeſtertiis? Hoc parum pertinet ad ius
quo hic quęritur: ſed tamen credibile eſt, ex his Aiſequuntur, quindecim ſeſtertia credita fuiſſe,
decin 2 Äh qua ſumma continentur denariũm 3750.& ſe-
ſt Sed cur potius in prætorio pignore quàm ucntionali hoc ſtatuitur? Multas rationes
uapiendam eſſe: Sicque accipi in l. quæ extrinſe-
quemadmodum accipiendum ſit docebimus ſub nde vſur. Hinc exiſtit nobilis quæſtio, quæ tracta-
win quo litigantibus ius reddebatur, prolata eſt
am cautio,&(vt vulgò nos loquimur)ſcedu- Ldcenim auditorium hic accipi debet, vt ſæpe a- l, m l. contra. ff. de re iudic.& l. cũ in fundo. ff.de iute dotium.& 1.1. infr. ne de ſtatu defunct. l. mulier. fad Senatuſconſ. Trebel.l. prouidendum. ſuprà de poſtulando.& l.cum lege. 41.§.j ff. de recept. arbitr. lnterdum tamen accipitur pro ſchola. Iam videa-
ſtertij nummi quindecim millia. Seſtertium enim neutro genere continet ducentos& quinquaginta denarios. Denarius decem aſſes, à quo& denarius dicitur: ſeſtertios autem nummos quatuor. Nam ſeſtertius nummus duos aſſes cum dimidio conti-
net. Denarius hodie æſtimatur quatuor noſtris Karoleis. Sed de eo non eſt magnopere laborandũ.
Secundum caput huius rationis continet ſtipula-
tionem vſuræ centeſime. Is enim qui quindecim
1187
Seſtertij nis mi& dena rij æſtima- tio.
mutua dat,& ſtipulatur ea ſibi reddi Kalendis Ia- nuariis, ne iuutilis ei ſit pecunia ſua, ſed aliquem
eöucham cferasipelerar es nomine ltam. videlicet centeſimam, id eſt, pro centum denarlis vnum denarium ſingulis menſibus. Solet hic di- ſputari ab aliis de vſura centeſima,& cur ſic dica- tur. Sed hoc fæpe oſtendi,& nuper etiam in expo- ſitione l. qui Romę§. Callimachus. ff. de verhochb.
gat. nonnihil tamen hoc in loco attingemus. Cen- teſima enim vſura eſt cum quis in ſingulos men. ſes centeſimam partem ſortis ſtipulatur, id eſt, vnũ
pro centum, quæ in ſingulos annos duodecim ef-
ficiunt. Huius exemplum hic affertur à Paulo his
verbis: Si ea die ſupraſcripta ſumma Publio Mæuio.
eive ad quem ea res pertinebit, data, ſoluta,& tunc eo amplius, quo poſt ſoluam pænæ nomine in dies trigin ta, inq; denarios centenos, denarios fingulos dari ſtipu- latus eſt Publius Mauius,&c. ſic enim legendum eſt, vt in veteribus& emendatis codicibus. Alij legunt, in dies vigintiquinque: ſed mendoſa eſt hec lectio.
In dies triginta, autem, id eſt, in vnoquoque men-
ſe:nam tunc vere erit centeſima vſura. Duo igitur conſideranda ſunt in hac ſtipulationè vſurarũ:vnũ
eſt quod ſtipulatus eſt in dies triginta: deinde in de-
narios centenos ſingulos denarios, id eſt, pro ſin- gulis centũ denariis ſingulos denarios ſingulis tri
ginta diebus. Pęnã hic vocat vſuram„ Lcet aliquid 4 interſit inter penã& vſuram. Pena autẽ nomen ger
nerale cum ſit, aliquando complecti poteſt vfurait, cum etiam vſura ſtipulari ſoleat ad puniendã tar. ditatem eius qui ſerius quod debet ſoluit. Et ex ver bis ſequentibus apparet hic penam exigi propter moram debitoris: quod maxime notandum eſt ad hanc queſtionem. aliquando enim ſtipulantur vſu ræ propter vſum pecunic, ſi hog ſit expreſſumn.
Tertium caput huius cautionis continet pactũ
conuentum ſine mentione ſtipularionis vlla, cum
dicit: Conuenitque inter nos,&c. In aliis capitibus
fit ſemper mentio ſtipulationis; ſed in hoc capite
pactum conuentum tãtùm eſt, ex quo iure Roma-
no non naſcitur actio, l. iuriſgentium. ff. de pact. hoc autem pacto differtur ſolutio ſortis,& prorogatur tempus ſolutionis. Subucitur igitur hoc pacũ pro-
pter cõmodum debitoris, vt non cogatur ex prio-
ribus ſtipulationibus totã ſortem Kalendis lanua- riis exſoluere, ſed liceat ei ſoluere certam partem
ſingulis menſibus ideõque hoc pacto receditur à
ſtipulatione, cunis mentio fit in primo capite cau-
tionis. Primo enim capite(vt diximus) continetur ſtipulatum eſſe Publium Mæuium a Lucio Titico totam ſortem ſibi reddi Kalendis proximis lanua-
tor totã ſortem exſoluere, ſed per partes, id eſt, ſin- gulis mẽſibus trecentos denarios. De vſuris autem nüul
riis:hoc pacto cõuenit inter eos vt aliter ca ſolutio fiat, nec Kalendis Ianuariis proximis cogatur debi-
— ———— ————
— ——
———“ ——
*
————
———————

1188
nihil exprimitur. Kepugnantia ſunt tum quod con- tinetur illa ſtipulatione, cum quod hoc pacto: atque ideo reformatur hoc pacto& renouatur illa ſtipula- tio. His verbis vtitur Vlpianus in Liuriſgentium.§. adco.ff de pactis. mutatur enim forma ſtipulationis præcedentis quod ad ſolutionem attinet, cum ex ſtipulatione, vt concepta eſt, tota ſors ſoluenda eſſet: propter ho io to
tis in plures penſiones nempẽ menſtruales, idque in commodum debitoris.hæc ſunt quæ cautione coir tinencur. Deinde proponit luriſconſ. eum qui hanc cautionem conceperat, vti diximus, non ſoluiſſe pe-
cuniam aliquo menſe: exempli gratia, duodecimo
menſe, vt lapſi ſint duodecim menſes ab eo tempo- re quo conſcripta eſt hæc cautio. Hinc naſcitur du- bitatio de vſuris. Nulla enim quæſtio eſt an ſors& vſuræ debeantur, ſed tantùm an debeat ſoluere vſu- ras totius ſortis ſingulis menſibus, vt incipiant cur- rere ex die ſtipulationis, id eſt, ex Calendis Ianua- riis. Nam Lucius Titius promiſit Publio Mæuio ſe vſuras ſoluturum Calendis Ianuariis: an ergo ex
die Calendarum lanuarium incipiant debere vſu-
ræ, totius ſortis, id eſt, quindecim ſeſtertiorum, quæ continent 37 50. denarios, qui mutuo dati ſunt, vt ſingulis menfibus triginta& octo debeantur ei qui mutuam dedit pecuniam: vt ex ſupputatione co- gnoſci poterit, ſi duodecies vſuræ ſingulorum men- ſium multiplicentur: quod tamen ad ius nihil per- tinet: magna ſane eſſet hæc vſura. Et tamen ſi dili- enter expendantur ſingula capita huius cautionis, non vidctur debitor ſe teneri poſſe, quominus to- rius ius ſortis ſingulis menſibus vſuras ſoluat. Secun dò enim capite continetur ſtipulatio de ſoluendis vſuris, ſi fors Calendis Ianuariis ſoluta non fuerit. Tertium autem caput eſt de pacto, quo conuenit vt debitor non cogatur totam ſummam ſoluere Ca- lendis Ianuariis,& vt liberum ſit ei per partes ſol⸗ uere: de vfuris verò nihil dicitur. Quid ergo cauſæ eſt cur vſuræ totius ſortis non debeantut ſingulis
menſibus? Hic reſpondet Paulus:(de numero autẽ menſium,& quot elapſi ſint, nihil hoc ad quæſtio-
nem iuris pertinet.) Dicebam quia pacta incontinenti facta ſtipulationi ineſſe creduntur. Paulus his verbis ſignificat ſe rogatum ſententiam ab Aemilio Pa-
iniano, cuius erat aſſeſſor vt ſcribit Lampridius ita
ſenſiſſe: videlicet in Alexandro vſuras totius ſortis non deberi ſingulis menſibus, propter pactum con-
uentum, quo actum eſt vt ſolutio ſortis per partes ßeret, vt non cogerctur debitor Calendis lanuariis totam ſortem ſoluere, quemadmodum antea cau- tum fuerat. Hoc enim pacto renouatur ſtipulatio, vt diximus, quod ſi adiectum non eſſet, vſuræ to- tius ſortis deberentur ſingulis menſibus,& poſt duodecim menſes duodecies multiplicanda eſſet illa ſumma, quam totam auferret creditor pro vſu- ris. Itaque hac pactione receſſum eſt à priori ſtipu- lationc. Et licet hoc pactum ad actionem non va- lcat iure Romano, niſi in caſibus exceptis: tamen
dicitur ineſſe ſtipulationi, quia ſtatim& incõtinenti
adiectum eſt poſtipſam ſtipulationem contractam. ita emim accipere debemus, quaſi expreſſum fuerit ſtipulatione,& in ea contincatur de ſoluenda ſorte quæ mutuo data eſt, per partes, id eſt, vt ſoluat debi- tor ſingulis menſibus trecenos denarios,& in ſingu⸗
c pactum verò fiat diſtributio totius ſor-
Franc. Duareni Iuriſconſ.
los centum denarios ſingulis menſibus vnum num-
mum pro vfuris, quoad tardius ſolutio facʒa eri: ideõòque perinde eſt ac ſi ſtipulatus fuiſſet publius Maæuius à Lucio Tuio ſibi ſolui ſingulis menſhus trecenos denarios:& ſi ſingulis menſibus ſoluti nß eſſent, in ſingulos cẽtum denarios vnum denariu 4 pro vſuris. Hoc igitur pactum in ipſa ſtidulation eſſe creditur,& ſic intelligitur ac ſi nullum Dauns
ſubiectum fuiſſet, ſed quaſi comprehenſinm mn
fuiſſet ſtipulatione quod deductum eſt in pa dun conuentum. Subiicitur: Igitur finito primo menſe, yn
mæ penſionis vſuras currere. His verbis apen clarat quod dictum eſt in propoſita ſpecie. Primã enim menſe elapſo deberi ait vſuras non totius ſor. tis, fed primæ tantùm penſionis. Nam cum tota ſo. lutio diſtributa ſit in menſtruales penſiones, ſecun.
dum hoc pactum, quot ſunt menſes, tot ſunt pen.
ſiones. Si igitur non ſoluit primo menſe, ſoluet tan.
tuùm vſuras primæ penſionis, id eſt, trecentonm d-
nariorum, videlicet tres denarios, non autem totius
ſortis, ſcilicet triginta octo denarios: quod cogere-
tur facere, ſi ſolueret ſecundum ſtipulationem quz continetur primo capite, vt iam diximus. Nam quia hoc pacto conuento reformatur ſtipulatio, wbe tantuͤm tres denarios, quia in centenos denarios vnum denarium tantùm debet. Secundo menſe au- tẽ ſine ſolutione elapſo, debebit vſuras primæ& ſe- cundæ penſionis, id eſt, ſexcentorum denariorum. Primo enim menſe tantùm debebit vſuras trecen- torum, vt dictum eſt, quia eo menſe non tenetur de- bitor ſoluere niſi trecentos denarios: pro ſecundo igitur menſe, cum debear totidem ſoluere, debebit
ſex denarios pro vſuris primę& ſecundæ penſionis-
Tertio verò menſe debebit vſuras primæ, ſecundæ, & tertię penſionis: nongentorum ergo denariorum, nouem denarios. Quarto item menſe ſine ſolutio- ne elapſo debebit vſuras primæ, ſecundæ, tertiæ,& quartæ penſionis, id eſt, mille& ducentorum dena- riorum vſuras, quæ efficiunt duodecim denarios & ſic deinceps vſque ad vltimum menſem. Inci- piunt enim hæ vſuræ currere ex quo moram face- re cœpit debitor. Habenda igitur eſt ratio cuiu- que menſis& cuiuſque menſtruæ penſionis. Primo
enim menſe in mora eſt reſpectu primi menſis, quo
ſoluere debuit. Secundò menſe in mora eſt reſpe- ctu primi& ſecundi menſis,& ſic deinceps: ratio enim non patitur vt vſuræ petantur, antequam ſom peti poſsit. At tota ſors primo menſe exigi non po- teſt propter pactum: ergo nec vſura totius lortis. Erant tamen, inquit Paul. qui aliquid ſentirent, Pa- ctum ſcilicet, quod ſubiectum eſt ad ſortu ſolutionem tantum pertinere, non etiam ad vſurarum. Quibus ver bis oſtendit Paulus alios aſſefſores fuiſſe Papinia- no in eo auditorio: qui exiſtimabant non tantam vim habere illud pactum conuentum. De Vlpiano autem hoc videtur intelligendum, quem cum Pau.
lo aſſeſſorem fuiſſe Papimano Lampridius ait in
Alexandro. Hic autem quiſquis fuit, diſſentiebat, vt cœpimus dicere, à Paulo,& contendebat ex die ſtipulationis in propoſita ſpecie vſuras totius
ſortis deberi; pactümque conuentum hic tantùm
factum eſſe de ſorte:ideõque ad vſuras non pertine re. Nam vulgare illud eſt, pactum conuentum de
vna re factum, ad aliam non extendi. l. ſi vnus.§. ante omni⸗a
h

In tit. Si certum petatur.
nnia gfde pact. At pactum de quo hic loquimur, b 4 ſorte rantuͤm interpoſitum eſt, Inſpicite enim
brmam pacti, ne vllum quidem verbum teperie-
kl
pu ationis quæ de forte ſoluenda interpoſita fuit-.
dic igitur cauſæ eſt cur vſuræ totius ſortis non
ebeantur cx die interpoſita ſtipulationis: Alo ciam argumento vtebantur qui ſuperiorem Pauli inionem impugnabant: Pactum conucntum tan- umn prodeſſe ad exceptionem, non ad actionẽ: pa- ulenm non continet ius, ſed factũ tantùm, His Anobiectis nunc reſpondet Paulus,& ait: Sed
. anſta⸗ petitio dilata ſit, conſequens ſ,&c. Diciti 8, ant Paulus, pactum conuentum in propoſita ne, de forte tantùm factum eſſe ‚non ctiam uris. ideoquc ſtipulationem vſurarum inte- am debere manere, qua conuenit vt ſtatim ſol- atur vſuræ totius ſortis. Dico verò ego pactum tum de ſorte ad vſuras extendi: quoniam ex co aod continctur hoc pacto, conſequitur id quod denſuris dictum eſt. Si enim tota ſors peti nõ poſ-⸗ ſt ante tempus conſtitutum propter pactum, corto ſeti non poteſt,vt debeantur vſuræ ſortis antequã ossperi poſsit. Nam ſi creditor peteret totam ſor- tem Calendis Ianuariis, ſubmoueretur à debitore exceptione pacti, quo conuenit ne tota ſors peta- tur Calendis Ianuariis,& liberum ei ſit per partes oluere, nimirum vt ſingulis menſibus trecenos de- matios, dcinde& cum vſuræ debeãtur propter pœ- nam retardatæ ſolutionis& moram debitoris: is autẽ nonſit in mora qui nõ poteſt cogi ad ſoluen- dumtatio veſtra non ſubſiſtit. Quod autem dici- turpactum tantùm prodeſſe ad exceptionem: Pau- lus ait ad rem non pertinere:& quamuis hoc verũ ſtipſo iure,tamen non deberi vſuras totius ſortis primo menſe propter pactum: quia ſcilicet in mora unun eſta quo pecunia propter exceptionem peti non dneſ.Eſt hic locus communis de mora. Mora igi- ur nulla eſt, vbi nulla petitio eſt. Deinde ſubiicit adnem: Sed ſi quantitatem quæ medio tempore colli- Hur&ec.vbi occurrit obiectioni quæ fieri poterat, iquando vſuras non deberi tantùm propter mo- um factam, ſed à die interiectæ ſtipulationis cur- mideoque cuanidum eſſe quod dicimus, totius ſetsyſuras non deberi, quia tota ſors exigi nõ po- ttkehuius rei exempla ſunt in l.huiuſmodi.& l. 1 iaſipulatus. 126. de verb. oblig. Stipulatus ſum at hoc modo: Si Titius Conſul factus fuerit, tum erlac die in annos ſingulos dena dare ſpondes: ottquam enim extiterit conditio, decem annua heti poterunt, non tantum ex die cxiſtentis condi- lonisſed ctiam ex die quo contracta eſt ſtipula- lio Sed dicit Paulus hoc intelligendum eſſe cum erplelſum eſt inter contrahentes vt debeãtur vſir r antecedentis temporis, tunc enim vſuræ præte- lit temporis peti poterunt: vt in hoc etiam exem- po, Eo tibi mutuam do pecuniam: conuenit vt mihi ſoluas poſt annum,& vt ſingulis menſibus in- nihi pcndas aliquid vſurarum nomine: to- lus huius temporis vſuræ exigi poterunt, licet ante nem anni non poſsit ſors peti: eſt euim ſtipulatio nurhta in annum,& de vſuris expreſſum eſt. At Npoſita ſpecie ex ipſa cautione ſatis apparet Noha morã debitoris has tätum vſuras deductas
retm mihi
vocabulum rei.
1189
eſſe in ſtipulationẽ, cuùm aliud expreſſum non ſit, Et exemplũ adfert Paulus tam de fructibus quàm de vſuris. Si enim hoc receptũ ſit in fructibhus, cur non idem dicemus de vſuris: Exempli graria: 5i ſti puler à te fundũ poſtquam Titius cõſul factus fuc rit, petam quidẽ à te fundum ſi conditio extiterit, non tamen potero perere fructus qui percepti ſuns atempore quo contracta eſt ſtipulatio, ſed tantum à tempore cxiſtentis conditionis. At ſi àte ſtipula- tus fuero fundũ& torius eius tẽporis fructus, poſt- quam Titius conſul factus fuerit, non tantum à tẽé- pore exiſtentis conditionis, ſed eriã a tem pore con-
tractæ ſtipulationis fructus potero Petere. Quomo do autẽ pacta inſint ſtipularionibus, vide l. iuriſgẽ- tium. ff. de pactis.& noſtros commentarios. Et ha- ctenus quidem ad l.lecta. Scquitur alius locus,
De actione quæ ex mutuo competit.
1. CA P. VI. FEE mutuo naſcitur actio quæ certi condictio Lappellatur, vt Iuſtinianus ait tit. quib. mod. rc contrahi. oblig. Si quis enim alicui mutuã pecuniã dederit, eam repetet per certi condictionẽ. Sed cur certi condictio dicitur eſſe hæc actio? Imprimis
Condittis
ſciendum eſt omnes actiones in perſonam condi- wid.
ctiones dici, S. appellamus. Inſtit. de act. propterea quòd condicere priſca lingua ſignificat denuncia- re:fiebat autẽ olim ſolennitas quædam in denun- ciando ante quàm aduerſus aliquem actio inſtitue- retur. Quæ cuùm ita ſint, accidit vt quædam actio- nes in perſonam hoc nomen vt proprium retinue- rint, cuiuſmodi eſt hæc actio de qua loquimur, quar ideo dicitur certi condictio, quia certum vt muruũ repetitur: cuiuſmodi etiam eſt condictio indebiti, cùm quis indebitum per crrorẽ ſoluerit necnon& condictio ſine cauſa, condictio ob turpẽ cauſam, condictio ex lege,& alias huiuſmodi, de quibus di- cemus propriis locis. Itaque dicitur hæc actio, certi cõdictio: quia per hanc certũ petitur. Semper aium certũ elt quod petitur ex hoc cõtractu. Exẽpli gra- tia. Ego tibi do certũ pondus olei, certam menſurã vini, aut frumenti, certum numerũ pecuniæ, vt mi- hi tantundem reddas: non poteſt maior certitudo eſſe in vlla obligatione. Hæc autem actio, licet de- tur ex mutuo, quia ſemper certum eſt quod ex mu- tuo debetur:tamen comperit exriam ex aliis caulſis, veluti ſi ex alia quauis cauſa certum petatur, vt di- ceitur in l. certi condictio. ff. co. Sed quomodo co- gnoſcemus an certum petatur an incertum: Docet Paulus in l. certum. ff. co. Certa enim quantitas, in- quit, dicitur, vel certa ſpecies, cum apparet quid
Certa qud
rit ds,& 1 8 certa. Juo-
quale, quantümque ſit quod deducitur in obliga- do M.
tionem. Id autem apparet vel ex nomine proprio quo res appellata eſt, velex certa demonſtratio- ne. Parum enim intereſt, certa demonſtratione res deſignetur, an proprio vocabulo appelletur, vt in- telligamus quid, quale, quantumque ſit deductum in ſtipulationem, l. ſtipulationum. ffide verb. oblig. & l. vbi autem. eo-tit. vbi hunc locum accurate ex- plicauimus, ideo nihil referre ait Paulus, ſuo nomi- ne aut ca demonſtratione,&c. quaſi dicat tantum- dem præſtare deſignationem rei, quantum propriũ uoties ergo certum venit in obli gationem, tunc datur hæc actio, quæ dicitur certi condicrio: nihilqucirefert an ex corto contractu,
F
gnoſcatur.
Certi con- dictio qut do compe- Ar.

—
4
1190
vel incerto quid petatur, quia tantum inſpiciẽdum eſt an id quod pétitur, certümne ſit an incertum. Contractus certus dici poteſt, qui propriam appel- lationem habet: incertus, qui nomine proprio ca- ret, vt l. 1I. ff. de xſtimat. act. Sed poteſt etiam hoc alio ſenſu accipi: de quo abunde dixi in interprèta- tione dictæ l. vbi autem. ff. de verb. oblig. Nam ple- runque contingit vt contractus incertus fit, id eſt incertum quid contineat,& nihilominus ex eo cõ- tractu certum petatur:ideõque hoc caſu nihilomi- nus detut certi condictiö. Exempli gratia, ſi lim ſti- pulatus fructus naſcituros ex aliquo fundo, cum incertum ſit qui fructus naſcituri ſint: licet poſtquã fructus nati fuerint, id quod incertum erat tempo- re ſtipulationis contractæ, incipit certum eſſe:pote- rõne cos petere certi condictione? Nõ dubium eſt, ain ſi habeamus rationem contractus, dicendum
deductum êſt in ſtipulationem. Non enim apparet quid, qualè quantumque ſit quod ſtipulatione con- tinetur. Exiſtimo tamen certi condictionem poſſe mihi compeétere, quia certum eſt qud nunc demũ pètitur, licet fuerit incerta ſtipulatiò,& eius con- trahendæ tempore non apparuèrit quid; quale, quantumque eſſer quod ſtipularer. Cur igitur dicit Iuſtin. ex incerta ſtipulatione actionem ex ſtipulatu competeére: ex certa verò ſtipulatione certi condi- Gtionem.§.j. de verb. oblig. Sed nõtandum eſt, cum dicimus ex ſtipulatiéne incerta competere actio- nem ex ſtipulatu, ſic accipiendum eſſe, niſi quod in- certum erat tempore ſtipulationis conttactæ, cer- tum poôſtèa fuerit effectum, ita vt èo témpore quo inſtituitur àctiò certum ſit, vt dicemus in l. Si quis certum. 24.ffeO. Rècte igitur ait Vlpian. in l. certi condictio. ec actis cemyetit ex omni cauſa,& ex om
ni obligatione, ex qua certum petitur. his enim verbis
oſtendit lutiſc. quod dicit de cauſa, de obligatione
latè eſſe accipiendũ, vt ex quacunque cauſa peta-
tur,& ex quacunq́; obligatione agatur, detur certi cõdictio, ſi modò certũ lit id quod ex ea cauſa pe-
titur, ſiue ſit ex cauſa legati, ſiue ex maleficio. Dein
de ſubdit in eadẽ lege: Sed etſi ex ſenatuſconſulto age
tur. vrdemõſtret hanc etiã actionẽ cõpeterc ei cui
directæ actiones non dantur, ſed vtiles tantũmodo,
veluti ei cui reſtituta ſit hæreditas ex caula fidei- commiſsi: cùm enim propriè hæres non dicatur,
ſed hæredis loco habeatur, I. reſtituta. f. ad Sena-
tuſc. Trebel.dantur ei& in eum vtiles actiones.
Adal. fiquis certum. ſ.
eod.
reperiuntur ſub hoc titulo, quæ nos hic breuiter explicaturi ſumus, vnum eſt inl. ſiquis certum. 24. fleod. Ex ſtipulatione duplex naſcitur actio: nam ſi ſtipulatio contineat certum, datur certi cõdictio:
ſi verò incertum, actio ex ſtipulatu. Ait itaque Vj-
pian. eum qui certum ſtipulatus fuerit, non id ex ſtipulatu aione, ſed ex certi condictione perſequi. Actionis Hinc notandum eſt veteres valde religioſos fuiſſe
nomina a. in diſtinguẽdis actionibus. Non enim licebat olim lim cur tâ vlla actione experiri, niſi nomine actionis expreſſo religiond& edito. Quod ideo ab iis vt credibilc eſt, videtur expreſa. fuiſſe inſtituruùm, vt maturandi occaſionem præbe- rent litigatoribus, vtque nemo facile ad litigandũ accederet, niſi certò ſciret aliquam certam actio- nem ſibi competere. Itaque propter commercium
Huius autem certi condictionis varia exempla
Franciſci Duareni luriſconſ.
hominum, quoniam alioqui pleraque conſeque- bantur incommoda, proditæ ſunt quædam actio.
nes generales, vt certi condictio, quoties ſcilicet certum debererur ex aliqua cauſa, vt nullus ſit titu- lus alius aftionis requirendus: tum deinde proditũ
eſt aliud genus agendi cuius maior eſt vſus, videli
cet cùm præſcriptis verbis agitur. Nam plerunquc
dubitare quis poreſt an certum ſit in obligationc,
an incertum, nec facile eſt diſcernere, vt ſatis appe- ret ex l.vbi autem.& I. ſti pulationum. ff. dé vetdo.
oblig.& incidunt multæ quæſtiones in quibus des-
nire non poſſunt Iuriſconſulti an certum au incer tum ſit quod continetur obligatione. Hodie tam
non ſolet actionis nomen exprimi, ſed factũ ipſum narratur& exprimitur,& actio in id quod factum eſt, concipitur: idedque ſolemus dicère, verbis in
factum conceptis agere. De his nos plenius alipi
diximus. Alia exempla ſunt in I. cérti condicio. 44,„gkei 4 7
— — — — —
—— 4 ——
——
——
quoniam. Ex eO quod diximus 5 certi condicion con Äig anipe non tantùm competere ex mutuo, ſed etiã ex obli- ann g I
gatione quæ verbis contrahitur, puta perſtpula- tionem, quæri poterat, ſi quis numerauerit pecu- niam ex cauſa mutui,& ita ſtipulatus ſit, vt ſtipu- latio inutilis ſit ob Varias cauſas, an poſsit agi cern condictione. Totus hic locus à nobis explicatus eſt ſuperioribus locis in interpretationel- ſi ita ſtipu. latus. 126.§. Chryſogonus. de verb. oblig. veluti: ego ribi mutuo dedi decem,& ſtipulatus ſum ea decem reddi Titio: cum certum ſit eam ſtipulationẽ eſſ inutilem, an ſaltem poterò agere ex numeratione: x ait luriſconſ. certi condictionem competere ex
gann. Klnc0 tkgu mäa ren anla amelt man Ualto
m dl
eum vẽdidi, nec dolo deſij poſsidere. Deinde adio in rem datur aduerſus cum qui poſsidet, vel deſtit poſsidere. Ego cum imprudens, vt meum, vendidi: conſequens igitur eſt aduerſum me nullam actio- nem tibi competere. Hoc exemplum nos admo-
net quàm verum ſit id quod à nobis iam dictum
eſt, magnam eſſe vtilitatem& neceſsitatem huius condictionis, quoniam accidit vt ea detur omm alia actione deficiente. Hic enim cum omnis alia actio deficeret, viderunt Iuriſconfſulti, cauſam iuſtã
eſſe obligatioms, vt is, ſcilicet, qui receperat pre-
tiũ ex vẽditione alieni ſerui, id reddere cogeretur- vt non mirum eſſe debeat ſi hoc caſu recepta ſit
certi cõdictio. De æquitate autẽ hulus obliga ians b nulla

In tit. 8i certum petatur.
ulla qubitatio eſt:quid enim Equius eſt quàm mi- 1 tetium rei meæ reddi, quod ad alium peruenir
er cauſa lucratiua nam co mortuo dominus age- enon poflee er eſt in 1.ſi& me& Tiriuten fr ALud eeemplum elt in ii de inie e Tiriuin- ff. apetebas à me& 4 Titio mutuam pecuniã: cùm- auspecuniam non liaberemus, iuſsi cuidam debi- ar meo vt tibi pecuniam daret. Is ſtatim ſe datu- um promiſit, ce poſtulantc, quin& dedit. Tu autẽ aabas éumm Titij eſſe debitorem& propoſitum uum, vr Titio non mihi obligareris. Quæri- 19 mihi cõmpetat actio? Ait Celſus„Probabi- uck vt mihi competat,& tu obligeris. Si ſubti- um luris ſpectemus, nulla actio competere po- duerſus eum qui mutuam pecuniam accepit. umuͤm enim non poteſt competere actio Titio, ieius pecunia numerata non fuit huic debito- m poteſt etiam alteri, qui iuſsit ſuo debitori vr mutuam pecuniam daret, quia is qui accepir erabat: cum murui obligatio non niſi inter eon- ntientes contrahatur. Sed quia iniuſtum erat huic eum alterius incommodo locupletiorem fieri, da-
urrci qui delegarat aduerſus debitoré actio, cuius
eliam pecunia ad eum peruenit: nulla enim iuſta cauſ eſtcur cam retineat: ideoque etſi ſubtilitas luris refragetur, aduerſus debitorem ad eam repe- andam competit actio, id eſt certi condictio. Du- dbitandum enim non eſt, quin hoc accipiendum ſit e cetticondictionè, alioqui hoc caput non perti- netet ad hunc titulum. Notandum igitur eſt, quo- ties tes mea ad alium peruenit, nec iuſtam cauſam labet eam retinendi, dari mihi aduerſus eum certi condickionem: quod obſeruatione digniſsimum ar- bitror Idem dicitur l. ſeruus cuiuſdam. ff. de con- dict indeb.& l.perpetuo. ffide condict. ob turp. cauſ. in Aliud exemplum eſt in I. 31. S. ſeruum tuum im- rudens.fHco. Ego ſeruum quendam Stichum qui dbilurreptus fuerat, imprudens à fure emi bona fi- deidcoque hunc credebam meum eſſe. Is autem am ſoleret negociari nomine meo, quaſi ſeruus neus eſſet, emit quendam alium ſeruum Pamphi- um nomine, ex peculio quod ad te pertinebat, dümihi traditus eſt. Dominus Stichi vult Pam- Km emptũ à ſuo ſeruo petere. De Sticho enim ea iurc, dubium non eſt quin ſit domini: de ¹ amilo quæritur. Certum autem eſt Stichi do- mum vindicare hunc Pamphilum non poſſe, eumdominus eius non ſit, nec ei ſit traditus, vt nec licho ſed mihi qui Stichum bona fide poſsidebã: tacitione enim rei dominia acquiruntur. Ex his conlequens eſt, actionem non competere domino Siichi ſerui qui ſeruum poſteriorem emi: ſed tamẽ lua æquum eſt eum non fraudari re acquiſita per euum ſuum, ei ſuccurritur. Hoc exemplum affine luperioribus„in quibus quæritur an deficiente onni actione actio detur condictitia propter æqui- tatem Sabinus& Caſsius aiunt dominum prioris ui qui ſurreptus fuerat, id eſt Stichi, poſſe à me mlſer Pamphilum, nõ autem vindicaſſe: quia d io comperir domino, qui potelt agere ad- ubolleſtorem ad domimium transferendum. er— videndum eſſe ait ne actio integra ma- nanin aduerſus venditorem ſerui: idq́ue af- cum aliqua dubitatione tamen ac ditfiden-
tia. Sententia igitur Iuliani fuit, ſi velit domins ſerui furrepti aduerſus venditorem Pamphili age- fe, vt᷑ poſsit:hoc modo, Tu vendidiſti illum ſeruũ ſeruo meo:cùmque ex eo contractu actio mihi ac- quiſita ſit, pero vt eum ſeruum mihi tradas. Qaid ſi iam illum rradidit venditor? Actione ex empto aduerſus venditorem aget dominus,& venditor condictione indebiti aduerſus poſſeſſorem, vt red- dat indebitum traditum ſeruum. Si autem domi- nus nolit agere actionc ex empto, põterit vindica- re peculiares nummos ſi extent Nam hic proponi- tur, vt diximus, Damphilum ſeruum emptum eſſo ex peculio Stichi: quod non potuit alienare, nec eius dominium transferre in emptorem, cum non haberet liberam eius adminiſtrationem: ſed ſi nummi non extent, vindicari non poterunt. Ad- dit autem ad dictum luliani Paulus, atque ſenten- tiam Iuliani veram eſſe, ſed tamen domino Stichi actionem ex empto aduerſus venditorem, non ali- ter competere, quàm ſi ei pretium ſolidum præſti- terit: quia cum ratum habeart contractum vendi- tionis, idque ſatis oſtendat agendo ex empto ad- uerſus venditorem, conſequẽs ſit vt etiam ex em p⸗ to teneatur. Scquitur in fine, Paratu⸗ ſum, id eſt ven- ditor. in hoc enim caſu actionem etiam non habers dominus ſerui ſurrepti, aduerſus venditorem, etiãti iam ſoluerit bonæ fidei poſſeſſori, modò venditor paratus ſit ei præſtare actionem quæ ſibi competit aduerſus bonæfidei poſſeſſorem. Competit autem condictio indebiti. Circa hanc actionem quæritur,
Cui& aauerſus quem competat actio ex mutuo.
. CAP. VIITI Ertum eſt hanc actionein ci competerè qui
pecuniam numerauit aduerſus eum qui mu- tuam accepit:idque ſatis perſpicuum eſt ex his quæ iam diximus. Sed quæritur ſi plures pecuniam mu- tuam dederint, an detur eis actio in ſolidum, an Verò pro parte? Hæc quæſtio tractatur in l. 9. hic. Quidam KRomanus in Gallia mutuam pecuniam dedit cum quodam alio de qua conuenit vt Romę ſoluatur. Ad diem ſi non ſoluatur Romæ, quæritur an vnus ex his inſolidum poſsit agere certi condi- ctione ex mutuo: quia obiicietur ei quòd ſolus non dederit pecuniam. Hic dicitur non poſſe eum a ge- re inſolidum niſi actum fuerit vt inſolidum debea- tur ſingulis pecunia, vel ei mandatum ſit ab altero vt agat.hæc igitur actio datur ei qui pecuniam nu- merauit. nec quicquam refert an in res alienas pe- cuniam acceperit mutuam is aduerſus quẽ ex mu- tuo agitur, an verò in negocia propria, vt dicitur in beum qui. hiic. Ego à te peto pecuniam, quam tibi mutuam dedi: aduerfus meâ actionem ita te tue- ris, vt dicas nom te conueniri debere, quia accepilti eam pecuniam à me in res alienas,& toite ita dictu fuit etiam in negocio contrahendo: quæritur an Hi- hilominus aduerſus te actio mihi detut? Et hic di- citur mihi competere: quia etſi tellatus ſis te eam pecuniã in res alienas accipere, tamen quia alterius contemplatione ca pecuma num erata non clt. competit condictio aduerſus te. Sed ii tibi alterits contemplatione ea pecunia numerata fuerit, non potero aduerſus te agere. Vnde quæritur an aduer- ſus eũ qui ſubſcriplit cautionem, poſsit actio com-
2
1191
Ad l. cum te in Gal- Iia. ic.
Ad l. eum qui. hic-

11 9 2.
Ad I. mu- petere: hæc quæſtio tractatur in l. mutuæ. 14. hic. vbi tua. hic. dicitur, ſi chirographum conſcriptum ſir de mutua pecunia quibuſdam credita,& aliquis ei chirogra-
ho fubſcripſerit, nec ei numerata fuerit pecunia,
non teneri eum propter ſubſcriptionem: quia forts
is ſubſcripſit tanquam teſtis memoriæ cauſa. Non-
igitur ideo poſſet conueniri quòd conſenſerit ſub- ſcriptioni, niſi ſtipulatio interueniat. Ex his conſe- quitur, ſi is qui mutuam pecuniam accepit, eandẽ pecuniam alij mutuam dederit, non aduerſus po- ſteriorem debitorẽ qui à me non accepit mutuam,
competere mihi actionem, ſed aduerſus eum cui
Aaà I. non pecuniam numeraui. I. non aduerſus. 1§. hic. Ego aduerſus. mutuam pecuniam tibi dedi, eam repoſco mihi „n am peeen e e aiste illamn alljdedit reddi per certi condictione: als te illam alij dedif- ſe, atque ideo contra illum potius mihi agendum eſſe: quæritur quid iuris ſit Reſcribit Imperator nõ aduerſus eum qui pecuniam habeat, ſed aduerſus
eum cui pecuniam numeraui ex cauſa mutui, me
actionem habere. Hæc enim actio in perſonam eſt, AK iones non in rem. Hoc autem intereſt inter actionem in 2 penſond perſonam& actionem in rem, quòd illa perſonam 2be 5 ſequitur cum qua negocium contractum eſt hæc b Fant. verò ipſam rem, vt quiſquis eam poſsidet conue- hæc actio ſit in perſonã.
dum autem non eſt quin Nam dominium pecuniæ creditæ in accipientem
transfertur,& dans mullum ius amplius ineam rem
habet, ſed perſonam tantùm accipientis obligatã habet ad kodendam pecuniam quæ mutuo data eſt. Ratio igitur non patitur vt aduerſus eum ad
uem forte ea res à te peruenit agam. Simile eſt quod dicitur in l.eum qui. 13. infrà, de oblig.& act.
vbi hæc eſt ſpecies. Is qui mutuam pecuniam de- derat volebat aduerſus eum agere, ad quem à ſuo debitore ea res peruenerat. Et reſcriptum eſt, nullã ei aduerſus illum actionem competere. Huic§. Lu- cius. etiam pertinet J.vlt. ff. de contrah. empt. in qua dicirur, actionem perſonalem non ſequi rem. Te mihi promiſiſti daturum certam frumenti quanti- tatem annuam ex illo fundo: deinde illum fundum alienaſti: non poſſum agere aduerſus emptorem. Nam hæc actio eſt perſonalis: hac enim promiſsio- ne fundus mihi non obligatur. Quod ſi aliqua eſiet hypotheca, illa ſequeretur rem. Idem dicitur in l.. §.fi hæres. ff. ad Senatuſc. Trebel. Ex his quæ iam diximus naſcitur quæſtio. Si enim vni numerata ſit pecunia,& alij quibus non numerata eſt, cauerint ſe cam pecuniam accepilſſe:vel ſi cautio conſcripta ſit omnium nomine, id eſt, etiam corum quibus pe- cunia numerata non eſt, an hec actio aduerſus om- Aal. ſ nõ nes competere poſsit? Hæc tractatur l. non ſinguli. ſinguli. hic. 5. hic. vt diſtinguit Imperator. Videndum enim elt an ali j quib us pecunia numerata non eſt, conſtitue-
rint ſe reos debendi, vel fideiuſſerint pro co cui eſt numerata:nam ſi ſtipulatione ſolenni conſtituerint
ſe reos debendi, vei fideiuſſerint, dubium non elt
quin obligentur. Tenentur enim ſtipulatione quæ
verbis contrahitur. Quid ſi nec fideiuſſerint, nec ſe conſtituerint reos debendi, ſed tantùm cauerint ſe pecuniam accepiſſe ex cauſa mutui, quæ tamen re
vera eis non fuit numerata, ſed vni tantùm: Reſcri-
bit Imperator, poſt biennium cos teneri propter conuentionem: ante biennium verò minime, prop-
Franciſci Duareni luriſconſ.
nibus, vt cadem obligatione teneantur læredes
tur conditio obligationis. Ad legatarios autem .... 3. 4 2 vel niatur, l. actionum. 24. ff. de oblig.& act. Dubitan-
beri prælegatorum, cùm agitur aduerſus hæredes,
qui præcipuum habet fundum, maiori ex patte te-
pact.& l. ea quæ. ſup. famil. erciſ. Sequens locus eſt
ter exceptionem non numeratæ pecuniæ. Nam ſi quis caueat ſe mutuam pecuniam accepiſſe pro 2, ter ſpem numerationis, quam non accepit,& con 2. ueniatur ex ea cautione intra biennium, poteſt Ob. iicere exceptionem quæ dicitur pecuniæ nonn 3 meratæ: poſt biennium, cam exceptionem opfohe
re non poteſt,& dicitur obligatus. Vide tit. Cod d— non numerata pecunia. In eadem lege dicitur al fin. Si is cui pecunia numerata eſt, cauèrit ſe oleum
n
aseuriſe non poſſe ab eo oleum peti, ſed id tätum n. quod re vera datum eſt. Plus enim valet quoda 1 R h tur quàm quod ſimulatè concipitur, de quo eld. la infrà, vbi hunc locum tractaturi ſumus. n. wü
Poſtremò notandum eſt, hanc actionem conn.. petere aduerſus hæredes eius qui ex muruo obli tenen gatus eſt, pro portionibus hæreditariis:& hoc per.""rss öc petuum eſt in omnibus contractibus& obligato. Homion ghl ir h 4 Ashu qua tenebatur defunctus:& ſi plures fint hære. Atans ial des teneantur pro portionibus hæreditaris, l 2.. vit ex his. ff. de verbo. obligationib. Et qui ex mabo. ri parte ſunt hæredes, ex maiori etiam parte con⸗ ueniantur. Nam ex perſona hæredum non muna.
alios qui in rem ſuccedunt, non trauſit hæc obliga- tio. Vnde dicitur in I.I.hic, non debere rationè ha-
ſed quota ex parte quiſque hæres ſit. Jeſtator fons prælegauit fundum cuipiam,& inſtituit cum hæ- redem cum quodam alio ex æquis partibus, an i
neatur creditoribus hæreditariis, quàm is cum quo inſtitutus eſt hæres: ait Imperator eum non teneii. Non enim pro modo emolumenti, inquit„quod quis capit ex bonis defuncti, tenetur creditoflbus hæreditariis, ſed titulo quod id conſecutus fuerit. Similis locus eſt in l. pacto ſucceiſorum. ſupra de
De officio iudicis in hac actione. CᷣAP. VIT b Nomnibus actionibus quæri ſolet quodusſt officium iudicis,& quæitiones tractantur his ſ miles de quibus in tit. de offi. iudic. in Inſtit. Viden dum ergo eſt quæ pertineant ad iudicis officiũ in hac certi condictione. Et imprimis certũ eſt iudi cis oſficiũ eſſe vt condemnet reum qui mutuã pe- cunià accepit, ad eam reddendã creditori. Ad ma- iorem enim quantitatem quàm quæ numefata eſt, nõ poteſt iudex condẽnare, etſi id nominatim cau- tum ſit, l. ogaſti. ẽ. ſi tibi. ff. Ego tibi decem muma dedi,& cõuenit vt mihi vndecim reddas ad iudi- cis officiũ pertinet vt condemnet reum ad gecem tantùm quæ numerata ſunt, non etiã ad vndecim, quamuis nominatim conuenerit vt vndecim de. d beantur. Ratio eſt in I. ſi tibi. ff. de pact. Obligauio
enim mutui re contrahitur, vt& diximus: eto KX quatenus datũ eſt, catenus tantũ obligatio contla- hitur. Hoc tamen non ita accipiendum eſtvt ſi ali- quid conuenerit de vſuris ſoluendis, non fiat con, demnatio ad vfuras. Nam ſi conuenerit vt aliquid harum nomine pendatur ob numeratam pecu-
niam, hæ venient in condemnationem, ſi ſupula- daa is fere neceſſaria eſt
tio interceſſerit, quæ in his cauf
8... 6 détur l g, 1.3. infra, de vſuris. Plerunque tamen debẽtur vſut ua
cx ſolo tn

In tit. Si certum petatur. 1193
xſolo lacao lframenti iuttadde fürice l.etiaim. auget, quòd in contractibus ſtricti iudiei quale eſt o tir. Nec obſtat quod* non Ll contrahitur mutuum quod palam expreſſum nou eſt, pro omiſ mobligario mucui quam ini quod atum eſt non ſo haberur, l. quicquid aditringendar ffl.de verb. obl. cnim petitur hæc vſura, tãquam debita ex mutuo,& interpretatio fit contra Kipela reme vr prorſus ſd tanquam debita ex ſtipulatione, Xex conuen videatur id ſequendum eſſe quod eautum eſt,& mutuo accedente:in quibus caſibus ſola con- expreſſum eſt in negocio contraheendo: èrgb impu⸗- ntio fine ſtipulatione ſufficit. Sic eſt imelligenda tandum ei qui muruum dedit, quod non id expreſi Nogaſti..ſi tibi:& lſi tibi.fl.dẽ pact. ſerit. Hic tamẽ dicitur eadem bonitate vinum eſſe gecundô officio iudicis continétur in hac actio⸗ teddendum,& ſi deterius vinum reddatur, debito- t condemnet reum ad fructus& acceſsiones, ſi reff non liberari⸗ Notandum igitur eſt in omnibus vibtes ſit debita, ex qua fructus naſcantur. Exem- eontractibus, exiam ſtricti iuris, ſemper nos ſequi niſt in l.cum fundus. 31. ff. Cùm fundus Peti quõd apparèt 4um eſſe inter contrahentes; licer - condictionem, officio iudicis continerur nõ Arprecli mid non ſit, l. ſemper in ſtipulationibus. ff. aum vt condemnet eum vnde petitur ad fun- de reg. iur. quod colligitur ex coniecturis. Si nõ ap- dandum, fed étiam ad fructus fundi, qui ex pareat ex coniecturis quid actũ ſit, interpreramur npore litis conteſtatæ percepti ſunt, id eſt ex quo contra ſtipulatorẽ, heum qui Calendis. ff. de verb. cum reo conteſtata eſt. Et hoc ita obſeruari ſo- obl. In mutuo ergo nos idem dicemus. nam in præ- ein omnibus ſtrictis iudiciis, l. videamus. z. de v- ſenti ſpecie hoc certe euidenter agi videtur inter nis.vbi hæe aſsignatur differentia inter ſtricta& danté& accipientem, idq́; ex natura huius cõtra- bomefidei iudicia, vt in ſtrictis iudiciis fructus de- ctus, vt vinum reddatur eadẽ bonitare: Quod ſatis beanturà temporeé litis conteſtatæ, in iudiciis verò perſpicuum eſt ex his quæ iam diximus de fubſtã- bonæ fldei, ex tempòre moræ. Latius eſt iudicis of- tia& natura huius cõtractus. Hoc enim tacitè agi- lcium in bonefidei iudiciis, quam in ſtrictis. Certũ rtur, licèt non exprimatur, vt par pari reddatur,& auté eſt„hanc actionem bonæfidei non eſſe. Actio- idem quòdammodo creditor accipiat quod dedic: num enim bonæ fidei catalogus, qui recenſetur in Er prõpter naturalẽ harum rerum ſimilitudiné, vr gactionũ. de act. in Inſtit: hane non comprchendit. diximus, quæ cõſtant pondere, numero,& méſura; SKrricti igitur iuris eſt læc condictio,& præſertim idẽ quodãmodo videtur debere reddi: quod nõ fie- eim ex mutuo datur. Dicit autem Paulus d. l.cum ret, ſi debitor rẽ deteriorẽ reddendo liberaretur. So- undus. Cauſa omni. Hoc verbum vſitatũ eſt apud Iet hic diſputari, de vino veteri& de nouo, vtrum Nuiſconſultos: eſt enim vocabulum artis, quod vix illorũ ſit præſtantius. Sed quæſtiones hær facti ſunt, nperitur apud alios auctores. Et habetur inrub. de nec pertinent ad lureconſultũ. Mentio enim vini nur ſic enim inſeribitur. De vſuris, fructibus, cau- veteris hic facta eſt tanquã melioris. Nã Romæ ve- t& aliis acceſsionibus: quod quomodo accipia- tuſtiſsima uæque vina habebantur præſtantiſsi- uncolligitur ex l. equis. ff(cod. Cauſa enim ſecun- ma. Quare 1aunda eſt conſuetudo cuiuſque loci⸗
dum partum vocat: vt Si quis mihi leget equum, Quartò, is qui mutuum accepit caſu forruitq An qui fructu eſſe dicatur primus partus equi legati: ſe- non lberatur, l.incendium. hie. veluti ſi is cui mu mutud ac⸗
aundus autem propriè non dicatur fructus, quia le- tuã pẽcuniã dedi, cum ab eo exigerẽ, contendat in- epit libe⸗ us equus non peperit, ſed eauſa:& ita ex cauſa cendio amiſſa eſſe omnia ſua bona, atq; ideo ſe nõò ⁵ 2, en atur deberi: Cauſam igitur vocant, quod occa- poſſe ſoluereimò& forte amiſſam eſſe eã pecumiã Inntuune ſone rei prouenit, figurata locutiene, vt partus mu- quam à mé mutuaã acceperat. Ait enim Impera- lert Exiſtimauerunt enim vereres partũ mulieris tor, Incendium ære alieno non exuere debitorem. Qua⸗= uftuctu non eſſe propter hominum dignitatem. ſi dieeret, liberatur is qui incendio, aut alio ſrtui- aſtuctu⸗ff. de vſuris. Hoc verbum Theophilus to caſu ſe omnia ſua bona amifiſſe dicit, imò etiã aerecam linguam vertere non potuit. tit. de effi. ſi ea pecunia incendio fuerit conſumpta quæ mu- tie. fi ad exhibendum. Iſſtit. Ergo in hac actio- tuo data eſt. Sed videtur aduerfari id quod dicitur ſem tantum in condemnationè veniet primus in l. quod te. ſup. f eo. tit. Si periit; iaquit Pompo.ͤ manuſed etiam ſecundus& tertius: veniet etiam quod té mihi dare oportet, id eſt,quod poſſum àte lominis partus, qui licet fructus non ſit, eſtt amen condicere(Sic enim illud caput intelligendum eſt, aceſGio. Omnis autem acceſsio venit in condem- vt ad hunc tractatũ pertineat videndũ an mihi te- mionem à tempore iudicij accepti. Ego ſcio ma- ncaris. Cui obiectioni ita reſpõdet Iuriſc. ⁰i id poſl- am eſſe diſtinctionẽ circa hunc locum, ſed eum e⸗ perierit, quam per te factum erit quo minus id mihi Dei explicauimus in interpreratione l. ſi fundus dares. Quibus verbis ita demum perieulũ eſſe de- cna die.& l.ſi filiusfam: 8.§. VIt. fl.ide verb. obli. bitoris oſtendit, ſi id quod dari debebat, perierit Tertiò ad officium iudicis pertinet, vt res quæ poſtquã factum erit quominus ſolueret. Ergo ſi an= dae eedita eſt reddatur in cadem bonitate,& non de- te mòôram eius perierit liberabitur. At hic nihil di- e tenor quam accepta eſt. l.cum quid. feo. Mutuum ſtinguit Imp. ſed ait ſimpliciter, nõ debere liberari, uns dedit vinum vetus& ci redditur vinum no- ſi res pereat, nulla facta mentione an ante morã, an um quod deterius eſt, quæritur an is qui reddidit poſt morã id perierit. Sed facilis eſt cõ ciliatio ho- ſinam nouum Aberetur? Quæſtio naſcitur ex co rũ locorũ ex his quæ à nobis diſputata ſunt in 1n P bitam dod redditur quidem vinum,& res eiuſdem ge- terpretatione I. ſi certos nũmos. 37. fl. de ver, Obl.& tertæ rei istum quod nihil de eo cautum, nec expreſſum I. ſi ex legati cauſa. co. tit. Diximus enim multũ re& incertæ nter contrahentes vyt redderetur vinũ eadem ferre res certa an incerta ſit, quc debeatunnec diſtin quid diſfe- daltee& ex natura contractus videatur ſuffleerc ximus quantitatẽ à ſpecie, vt vulgò fieri ſolet: quod vat rauio dem tiuldem generis reddi. Dubitationem etiam à more loquẽdi veterũ iuris autorũ alienũ eſt. Nã 5 Lehrchis
Fz
—————“˙““
—ſͤſſͤſöͤöͤöͤſͤöſͤſͤſöͤoſöſſͤſſſſſ
.—— ͤͤͤſſ
ö Bee

1194
De depoſi- to mutui cauſa con⸗- kratto.
ſi res incerta debeatur, veluti ex mutuo, verum eſt nullo fortuito caſu debitorem liberari: quia nõ po- teſt dici periiſſe res incerta quæ debetur ex contra- ctu mutui. Exempli gratia, ſi tibi οαιταν dederim decem mutuo, non obligaris ad hæc decem quæ tibi dedi, ſed in genere ad decem. Ponamus ergo
hæc decem conſumpta eſſe incendio, vel naufra-
io⸗imd omnia bona debitoris amiſſa eſſe, quando
icere poterit amiſſam eſſe eam rem quam mihi debebat: Vbi enim illa conſumpta fuerit meo peri-
culo non eſt, cum pecuniæ creditæ dominus factus ſit debitor. Idem dicendum eſt in omnibus contra- ctibus, ex quibus res incerta debetur, l. in ratione. S. incertæ. ff ad leg. Falcid. Sed cùm debetur res cer- ta, tunc diſtinguitur an perierit poſt moram, an ante moram,& an culpa, an ſine culpa, vt in l. quod te, quod iudici relinquitur diſcutiendum. Priore enim caſu periculo erit debitoris, poſteriori mini- msè, niſi fuerit in culpa. Nec hic diſtinguenda eſt pecunia, ſi certa ſit,à ſpecie. Exemplum huius eſt in
d. lſi certos nummos. ff. de verb. oblig. Quod dixi-
4 2
mus de mutuo, idem dicendum eſt& dé alio con- tractu qui mutui cauſa fit. Plerunque enim accidit vt depòſitum, vel alius contractus ineatur mutui ſecuturi gratia. Exemplum eſt in l.ſi quis nec cau- ſam. ff. eod. Cùm quis nec cauſam, nec propoſi- tum haberet fœnerandi, quidam empturus prædia ab eo petiit mutuam pecuniam: quam tamen no- lebat crediti nomine accipere, antequam prædia emiſſet: interea verò depoſita eſt apud eum pecu- nia, vt fimulatque nactus eſſet facultatem prædij
emendi, ea vteretur,& creditam haberet: quæritur
lradus cuius ſit periculũ, ſi ea pecunia pereat. De- poſitarius non præſtat periculũ, ſed dolum tantum. §. ſocius. Inſtit. de ſociet.& I.i. ff. depoſ. Ergo vide- tur in hac ſpecie is qui mutuam pecuniã accepit, non teneri. Sed Vlpiauus ait eum teneri. Nam èa pecunia depoſita eſt in vtilitatẽ& ad poſtulationẽ
depoſitarij,& mutui ſccuturi gratia. Non igitur obſtat, quod depoſitũ eſt,& quòd depoſitarius pè-
riculum non præſtat. Sic enim conſtitutũ eſt mu-
tui gratia, depoſitã eſſe pecuniam, tum verò poſtu-
lante eo qui accepit, vt ea cõuerteretur in eius vti- litatem: ideoque licet cõtractus depoſiti ſit, magna tamen ratio& æquitas ſuadet, vt ſi perièrit pereat
De eo qui periculo eius qui accepit Idem eſt dicendũ, inquit
rem Ven-
Iuriſc. de eo qui rem vendendã accepit vt pretio
dendam ac vteretur, quod de eo qui rem cuſtodiendã, vt poſt-
gcepit,
cuiu⸗ peri- culo ea ſit.
ea vteretur. Si tibi igitur, cum peteres à me pecu⸗- niam mutuã, nec propoſitum haberem fœnerandi, nec vllam cauſam, dedi lancem, vt poſtquã nactus eſſes facultatem comparandi prædij, eam venderes, & pecunia ex ea lãce redatt a vtereris: ea autẽ per- ierit, periculum tu præſtabis. Hæc ſpecies fuſius tractatur in l. rogaſti. in qua ex Neruæ ſentétia vti- tur Vlpianus hac diſtinctione, vt li venalem habui hanc lancem, mihi perierit: ſin minus, tibi ea perie- rit: qua etiam diſtinctione vtitur idem Vlpian. in d. I.ſi quis nec cauſam. nihil autem potuit xæquius cõ- ſtitui, Eadem diſtinctio eſt in l. ſi gratuitam.§.J. ff de præſcript. verbis. Huicque ſimile eſt quod dici- tur in l. qui negocia. ad fi. ſf. mandati. quæ lex ob- ſcura eſt,& eã ſupra interpretari incepimus: quam etiã hic attingemus. nam in hac l. qui negocia ſpe-
Franciſci Duareni luriſconſ.
cies huiuſmodi eſt: Procurator meus, id eſt, is qui adminiſtrarat res meas, permiſſu meo vſus eſt I Aa B'9 cunia quã mihi debebat ex ea adminiſtratione: 6e„,„e Igl ctatũ autẽ fuit ſuprà qua mihi actione teneatur 2 · manas S tuo an mãdato:vbi diximus teneri ex mãdato u hnuas u licet mutuũ ſit, tamẽ accedit mãdato, R intelhs 1e nan tur quaſi lex cõtractus principalis: ideoq́; etiam 1 Han 1 vſuras tenetur, ex ſimplici cõuentione, quod ehe nenn cõtractu bonæ fidei, quale eſt mandatũ. ſed bern eauaf K tur eane pecunia ſi perierit, ſit periculo proclran. nalas u ris an non ſit. Quod ad periculũ attinet, multũ in 8 tereſt quis cõtractus ſit,& ex quo contractu dchen tur hæc pecunia: quia ſi ex Contractu murui debeyx. e
2
tur, cũ caſus fortuitus, vt diximus, ære alieno nan 9 exuat debitorẽ, procurator periculũ præſtabit, a ſ 1 ex cõtractu mandati, cũ eum eo præſtetur rantun Ara culpa: periculũ eius eſſe nõ videtur:ĩdeoq́; coſdde ahlt, randùm eſſe an culpa eius perierit, àn non„quonii b au tenetur actione mãdati,& tanquã ex caufammanie the ri vſuras præſtat. Ideoq́; ibi dicitur periculum eſt air. procuratoris qui accepit. Hoc eſt 2d‿οερ dis Na ſimile, de quibus iam locuti ſumus, cum deponiuut al res apud aliquẽ vt ea vtatur, ſi opus habeat. propter 1 h pactũ enim quò cõuenit vt procurator vteretur pe auu cunia, videtur actũ eſſe inter eos, vt periculum eius rele præſtaret„‚eadé rationé qua& is qui mutuã pecu- lhr niam accepit: itémq; is qui depoſitũ ſuſcepit, yy ʒ eo vteretur. Quod enim diximus, Depoſitariũ non rn præſtare periculum, hoc ita intelligendum eſt niſi ak
vel non poſsit, nõ liberatur. Hanc ſententiam de- fendi contra Alciatum in 1. 2. de verb. oblig. qui le⸗ uiſsimis rarionibus ductus aliud ſentit: quorum fe- petitio eſſet ſuperuacanca. Sextò, ad officium iudi⸗
cis pertinet, ius exigendi ante alios, quod— credito-

In Tit. D e iureiurando.
2 reditoribus variis ex cauſis ſeruare. Vnum exem- um eſt in l. creditor. 25. ff eod. ibi. Si quis mu- vecuniam alicui dederit in refectionem ali- omus,& ſi fortè inter eius creditores ſit cõ- trouerſia de prioritate, vel poſteriõritate.(vt vul- oloquuntur in foro) quia bona forte debiroris non ſufficiunt ad latifaciendum omnibus credito- u ſinöl concurrunr⸗air ipianus illum qui crediderit in domus refectionem priuilégium exi⸗ gendi habere. Hic locus pertinet ad tit. de priuil b t. Creditores ſane qui hypothecam habent eruntur omnibus chirôgraphariis ‚id eſt; qui tem perſonalem crr abent, ecC Jui Miio. in pign. hab. Sed ſi omnes chirograpliarij cre Ktores ſint,& cõcurrant, videndum erit an nõnul- Npriuilegiarij ſint, quibus ob priuilegium aliquod tonceditur, vt ante alias, licet priores contraxe- intexgant,(hoc Priuilegiũ vocar Dlinius in qus dam epiſtola rpdlomaei⸗ Vt in exem plo quod hic er.ldeo euim kaber hie ade ante alose aigendi: quia ſine pecunia eius quam dedit huic lebitori, res falua non fuiſſer. Quinimo habet ius tacite hypothecæ, quod longe maius eſt; qui in tem inſtaurandã pecuniã dedit, LI. ff in quib: cauf. ign.& præfertur etiam cæteris, qui tacitam hypo- tllecam ſabent, ſi priores ſint. l. potior. ff. qui pot. in pi an.hab.& I.eum.& l. interdum. eo. in qua po- nit Vip. exemplum eius qui in nauem reficiendam etedidit,& adfert rationem cur is præferatur aliis ctecitoribus hypothecariis: quia ſcilieet eius pe- tunia faluam fecit totius pignoris cauſam. Cum enim propter eius pecuniam ſalua facta ſit res, æ- qulſsimum eſt vt priuilegium habeat ante alios e⸗ agendi,& cæteris creditoribus, etiam anteriorem
u tuam cuius
offlcium iudicis pertinet in æſtimationc ineunda kei qux actione ex mutuò petitur, tempus litis cõ- ieſtatæ ſpectare: quod traditur in l. vinum. z2. ff. eo. Quidam dedit vinum mutuum, deinde id per iu- dicem repetiit. Agebatur de æſtimanda lite, id
ochecam habentibus præferatur. Seèptimò, ad
e eſtimatione vini, vt Hoc pacto ſatisfieret cre-
ditori. Nam is qui illud àcceperat, fortè nullum num habebat quòd reddère poſſet, vel fuerat in nota,& ſecuta fuerat mutatio pretij: quam inurta- dtiem tempora& loca adferunt, vt dicitur in I. Rtin rerum.§. vltim. ad leg. Fal. quo etiã caſu ad
almationem venienduin erat. Quæſitum fuit cu-
lötemporis habẽda eſſet ratio in æſtimatione in- dunda huius vini, an ſpectandum eſſet tempus litis conteſtate, vt tanti condemnaretur reus quanti vi- kum fuit tempore litis conteſtatæ: an verò rei iu- dicatæ, vt ſcilicet tanti condemnaretur reus quãti rinum fuit tem pore rèi iudicatæ: Hic reſpõdet Sa- binus,& ait: Si dicti eſſet quo tempore redderetur,&c. kis verbis oſtédit Sabinus diſtinguendum eſſe: vt iempus adicctum ſit obligatiöni,& is qui mu- duum accepit vinum, promiſerit id certo die red- dere habeatur ratio eius temporis quo vinũ reddi lebuit, tantiq; condemnetur reus, quanti fuit eo wempore quod expreſſum eſt in contractu'ineũdo: ddſt nullum tempus adiectum ſit; tunc ſpectetur unpus quo petitum eſt vinum: quod exprimitur ſerbis, Si nou, quanri tunc tum petitum&ſét. Hoc ſatbun ad litis cteſtationem petrinet, l. amplius.
cedentia Eadem etiam quæſtio tractatur ratio- ne loci: vt ſi quæratur cuius loci pretium ſpectan- dum ſit. Loca enim adfèrunt diuerfirarem prerij rerum, ſicut& tempora, vt dicitur in dict. l. Préetia rerum.§. fi. Nam vinum ſicut aliquo tempore vile eſt, vel rarũ, ſic aliquo loco. Quid igitur dicemus:
119 5
fl.rem rat. hab.& hoc etiam oſtendunt verba prx⸗
Reſpondet Iuriſc. habendam ratidnem eius loci.
vbi dari promiſſum eſt, ſi in contractu ineundo mentio eius ſit facta: ſin minus, fori, vbi debitòꝝν c ueniendus eſt: atque ita ſpectatut tempus litis con- teſtatæ. Verba ſatis clara ſunt: ſed obſcuræ anti- nomiæ reddunt hanc diſp utationem difficilẽ. Huic enim ſenteutiæ multa videntur aduerfari. Nam in pleriſque aliis locis non videtur litis conteſtatæ té- pus ſpectandum, ſed aliud, vt tempus contractus, vel tempus moræ, vel tempus condenminaàtiònis, vt in l. 3 ff. de condict: tritic vbi dicirurtempus mo ræ ſpectari,& tempus condemnationis,& tempus
mortis:inl. vlt ff. de condi. tritic. tempus quo con-
uenerit dari,& litis conteſtatæ, vt in noſtra ſpecie, in 1.3.§. fi per venditionem. ff. de act. emp: tẽpus vel moræ vel condemnatiònis. Idem dieitur in hſi ſte- rilis. z1.§. cum pèer venditorem. eodktit: in l. ſi Ca-
4 — 8
lendis. ff. de re luùd. ſpectatur tempus quo nouifsi-.
me quodque ſolui pötuit.l 37. ff. mandati, ſpectatur
tempus vel contractus vel moræ: Idem in l. cum quis. f. de obl.& act. In hac difficultate, diſtinguen- di ſunt contractus, arque ita vt oſtèndemus in o- mnibus his exemplis quæ aduerſari videntur, ma- gnam eſſe diuerſitatem. Et ſane diuerſæ ſunt vbiq; ſpecies; in quibus tanta iuris varietas reperitur, vt vix doctiſsimus quiſq; inde ſe poſsit explicare. Imprimis igitur diſtinguendi ſunt contractus bo-
A
Coractus
næ fidei à contractibus ſtricti iudicij: quam diſtin- var ilti iaa
ctionem ſumpſimus ex L3. S:in hac. ff. commoda-
cih& bonæ
ti. In ſtrictis iudiciis litis conteſtatæ tempus effe faei, in ſpectandum, cum quæritur de xæſtimartione ineun- hac quæ- da eius rei quæ mutuòo data eſt: In bonæ fidei iu=- hdne quid
diciis tempus rei iudicatæ. Hoc ergo erit funda- mentum noſtræ diſputationis: In itrictis iudiciis ſpectari debere litis conteſtatæ tempus: idem di- citur in l. Vlt. ff.deè cond: tritic. vbi èſt ẽadem ſpecies quæ eſt in dict. l.vinũ. Quod enimibi dicit Gaius, iudicium accipere, eſt litem cônteſtari. Vulgò di- citur ſpectandum eſſe tempus quo res mutuò da- ta pluris fuit. Quanti plurimi aiunt:& producitur hoc tempus ab aliis ad exceutionem vſque ſenten- tiæ. Exèmpli gratia, tu interpellatus, vinum quod mutuũ accepéras, non reddidiſti: lis conteſtata eſt aduerſus te, indeq́; condemnatio ſecuta: egò ꝓeto pro illo vino mutuo centum, hoc eſt vltra com- munem vini æſti mationem, quia ſcilicet quo tem- pore tanti fuit, id eſt, inter litis comeſtationem& ſententiâ vel ſentẽtiæ exêcutiont. Hêèc ſentẽtia nec mihi probatur, nec vſitata eſt. Ego ſcio probari vul go in foro, nec vbiq; tamè. Animaduerterunt etimn qui in foro verſantur hoe dutũ eſſe, Vt tänti dãne- tur reus ob morã ſuãs quanti plurimi fuit res inder tẽpus moræ,& tẽpus fententiæ, vel execut ionis ſen tentiæ. Nec mihi etid videtur hoc confentaneũ eſ- ſe ſententiæ uriſc.vètèrũ, vt mox òôſtenſurus ſum: qui cũ vidiſſent iniquũ eſſe id tẽpus ſpectari, vtili- taris cauſa ſtatucrunt aliud. In ftrictis autem iudi- 14
Merant.
De contra
ckibus ſiri-
Cli iunis.
ö—ö—ö—ö—ö—ö—“—ö—ö—öo“ꝝſſ“ſſſſͤſſſſſ 4
enn—”⸗ꝛͤ Sae“ 3

119 6 Franciſci Du reni luriſconſ.
ciis nullũ aptius viſum eſt quàm id quod lis cõte- hic condemnationis tempus vel moræ ſpectari ſtatur. Ex eo enim pẽdet iudicis poteltas: ita vt fru- debere ait? Ea res(vt iam dixi) mouit doctores no- ctus& aliæ acceſsiones in his iudiciis debeätur, ex ſtros vt dicerent in actione mutui& aliis ſpecan- auo lis conteſtata eſt, l.cũ fundus. 31.& l.videamus. dum eſſe tempus quo res plurimi fuit. At ego ali. de vfuris. Sed multa obiiciuntur aduerſus hanc ter reſpondeo. Cum enim quæritur de æſtimatione ſententiã, quæ nos diluere oportet. Imprimis obii- ineunda rei quæ petitur, duplex eſt quæſtio. na aun
Aal inre citur l. in re furtiua. 8.§.. ff. de condict. fur. vbi ſatis quæritur de æſtimatione& pretio rei propter mu. furtiua. g. apèrtè exprimitur habendã non eſſe rationẽ tẽpo- tationem quæ acceſsit ipſi rei,& quæ circa rẽ ant Rae cid. ris moræ, nec litis conteſtatæ, nec ſentẽtiæ, ſed eius coniiſtit, vtputa quia res melior facta eſt, vt ſigti.
fur tẽporis quo res plurimi fuit. Et ille locus mouit chus moriatur, vel claudus, luſcus aut mancus kar vulgares doctores, vt vulgo receptã ſententiam de aut deterior, vt ſi agitator aut pãtomimus. Velq„
fenderent. Alciatus exiſtimauit aduerſus furẽ id re ritur de æſtimatione rei nõ propter ſtatum rei mu. ceptũ eſſe in eius odiũ, nec id eſſe producendũ ad tatum, ſed quia propter locum, aut propter töpu conſequentiam: idẽ autem non eſſe dicendũ cum murtata ſit eius æſtimatio: vt in rebus quæ conſtamt
uis ex mutuo conuenitur in iudicio, vel alia cau-x- vondere, numero& menſura, quarum ſtatus non 4.Qr ſententia multis de cauſis mihi probari nõ mutatur, ſed loca aut tempora mutant carum pie.
poteſt. Primum quia lureconſultus in d. l.in re fur- tium. Et magna eſt differentia inter vtrunque, C tiua. furẽ comparar ei qui morã fecit, aduerſus qué enim quæritur de æſtimatione rei, quæ aut meli
condénatio fit, quanti res pluris vnquã fuit. Quaſi aut deterior facta eſt, ſequendum elt quod dicitun
dicat, in conditione furtiua qua agitur aduerſus fu in d. l.z. fl. de cond. trit ic. vt in eis ſpectetur coull- rẽ, non debet ei mora ſua, quà ſemper facere vide- nationis tempus, niſi res poſt moram detericttad&a tur, prodeſſe, vt nec ei prodeſt qui ob moram ſuam ſit: quia hoc caſu habetur ratio,(vt diximus eis cõueniturein eoq́; idẽ ſeruandũ quod in eo qui mo temporis quo mora facta eſt, cum ſeilicet eotem- ram facit. Præterea idẽ aperte ſcriptum eſt de cõ- pore melior fuerit. Nec potuit aliter conltitui ſine Aat 3.4, dictione triticaria quod de furtiua in 13. ff. de cõd. aliqua iniquitare. Iniuſtum enim erat eum qui de. wond. tric. tritic. Iocus eſt obſeurus. In hac tractatur quęſtio de bebat rem aliquam, poſt moram ſuam eam Teddẽ- æſtimatione rei quæ per condictionem triticariam do deteriorem liberari. Et ideo nõ ſimpliciter VI. petitur,& queritur cuius temporis habenda ſit ra- pianus probat ſententiam Seruij, dicẽtis unge h tio. Vlpianus refert Seruij Sulpicij ſententiã, qui di&tandum eſſe aut tempus mortis aut cõdemnatio- cebat cõdemnationis tẽpus ſpectandũ, ſi res ſit ad- nis: ſed cum hac exceptione, niſi res deterior facta huc in rebus humanis: ſi verò deſierit eſſe, non poſ- ſit à tempore moræ. tunc enim ad tempus moræ ſe nos progredi vltra tempus moræ. quod tamen deduci debere æſtimationem ait. Idem de furto di non vſquequaque probat Vlpianus. Ait enim ve- citur in l. in re furtiua. ff de cõd. fur. Sit hęc ſpecies rum id quidem eſſe, ſed cum exceptione acciplẽ- Stichus ſeruus furreptus eſt cum adhuc infans eſ- dũ:& hoc tempus moræ ſpectandũ eſſe i“ αeπτας, ſet is adoleuit poſt furtum factum,& cõdictus eſt. in aliqua laritudine, hoc eit latius. Non enim de- Melior quidẽ certè& vtilior factus eſt quàmerar aule bet, inquit, nouiſsimum vitæ tẽpus æſtimari. Quaſi tempore furti. Quæritur ſi petenti adiudiceturp, umu dicat, Rectè dictum eſt à Sulpitio ſpectandum eſ- cuius temporis ratio habenda ſit in lite æſtimãda, ſe tempus morf& tempus condemnationis: ſed an condemnationis, quo longe vtilior factus eſt vt vtrunque accipiendum eſt cum aliqua interpreta- pote qui adoleuerit, an furti cum adhuc infans er tione:nec præciſe, ne iniquitas ſubſit. Ideõque ad- ſet? Sequimur hic Seruij ſententiam, dicentis com dit: ne ad exiguum pretium æſtimatio redigatur. demnationis tempus ſpectandum eſſe. Econtrafi Serui enim mortiferè vulnerati, cũ nullius ipſe ſir ponamus tein quæ ſurrepta eſt, furti tempore plu- pretij, ſi dicamus in æſtimatione ineunda ſpectan- ris fuiſſe,& deteriorem factam poſt morã, certè no dum eſſe tempus ſententiæ, nulla erit æſtimatio. ſequemur. Verum igitur eſt quod dixit Seruius, Deinde ſubiungit: In vtroque autem. Verum eſt ſe- modò id cũ diſtinctione. Vlpiani accipiamus. Re-
— cundum Seruij ſententiam, in rei æſtimatione in- ſpexit enim Seruius ad cõmodum& vtilitatem a.
b eunda ſpectandum eſſe tempus condemnationis, ctoris, vt ſcilicet incrementũ rei ci proſit: quod nõ ſed hoc intelligendum eſt niſi poſt moram dete- obtineret ſi re poſt morã deteriore factã eius ſem rior facta res fuerit. Nam co caſu deducetur æ tentiã exacte ſequeremur,& deteriorem rem ted- ſtimatio ad tempus moræ. Sic ergo Vlpianus in- dendo liberaretur debitor. Sic enim detrimemtum terpretatur Seruij ſententiam, quaſi incrementum rei ferre cogeretur actor, cuͤm eius milla culpa fit rei proſit ei qui agit hac actione, decrementũ au- quod iniquiſsimum eſſct. Aliud igitur ius noneſt tem non noceat. Idebque addit Fabendam æſtima- conſtirxatum aduerſus furem, quàm aduerſus eũ qui tionem quanto deterior res facta ſit. Non enim ſpecta rem aliquã debet poſt moram ſuam nam ex d.lin tur tempus cõdemnationis,ſi res deterior poſt mo- re furtiua. ff.de cond. furt. vbi dicitur: Lemper enim ram fuerit,& pluris tempore moræ: quia hoc caſu fur moram facere videtur. Sic enim argumentarilr
reducitur æſtimatio ad id tempus quo res pluris VIpia. vt oſtendat damnum eſſe furem quanti plu⸗
fuit. Nihil ergo intereſt inter hanc condictionem rimi res fuit. Si enim debitor reddendo tem deie-
& condictionem furtiuam, atque ita ſubruitur Al- riorem factam poſt moram, non liberatur⸗ d.l.3.de ciati dictum. Sed tamen hoc non eſt nodum diſ- condict.tritic. Fur autem ſemper eſt in mofa, eris ſoluere. Cum enim condictio furtiua iudicij ſit, ſi non ſit interpellatus vt rem furtiuam relistuar vt& condictio triticaria,& in eis ſpectari debeat recte concluditur, furem deteriorem rem fedden
. 3— 83 41. e.„ ſtiruendum in æſtimatione ineunda tempus litis conteſtats, cur do non liberari: ideod́; idem in eo conſtitus 5

—
—
—=— 3
—
— —
In Tit 8i certum petatur. 5
6413 80 düi poſt moram factami deteriotem ſun cddidit. Hoc verba ſatis oſtendunt, hiliil hic lle ſpeciaid aduerſus furem. Quoties ergé queri- tur qe æſtimatione rei quæ melior aut detériòr fa-
elt,& cuius temporis habenda ſit ratiò, nos ſe-
ſeuténtiam Vlpiani expreſſam in d. 1.3. de
dndlet tritic 8e d.liin re furtiuà. de cõndict. furti-
ualdem dicitur,& ſimile omnino exemplum eſt
Hacliore rerum amotarum, in lpen:ffter. amot.
lroi; contra tam regulam quæ ſuperius poſita dbin ſtrictis iuditiis cum quæritur de re æſtiman- m petiturslitis coritelſtate tempus ſpectari, hęc
laciunt. Superelt vt alias obiectiones dilua-
Obiieitur etiam ladiles. 26.ffde ædil edict.
eoſtendäm eum locum maximè pro nobis face-
Adid redhibitoria propoſita elt edicto ædili- 9, quâ redhtibetur rés quæ vendita eſt propter
rbum aut vitium, l.eum autem redhibitio. 3. ff. de dil. edict. Is enim qui véendit rem vitioſam, re-
tpit éam( hoc enim redhibere eſt)& reddic eius
pretium quòd accepit, In hae autem redhibitione utio habetur deteriorationis: nã ſi res deterior ab emptore redditã ſit damnum ſarcire debet:æquum enim eſt eum rèſtituere rem in eo ſtatu quo vendi- ia& tradita èſt:ideõquè ſi deteriorem reddat em- ptor poſt édntractain venditionem, eius deteriora-
tionis habèbitur ratio, vt ait Vlpianus, Docet autẽ
eur hoc espteſſum fuerit ædilitio edicto paulò poſt
luriſc.§. item ſciendum. Ideo expreſſum fuiſſe in
adilitio edicto de re quæ facta eſt deterior, quia iu-
dex in ea actione nõô abet rärioné deteriorationis hact alté litem contelſtataim, ſed tantùm eius q́uæ . a. 2 e.
poſt liem conteſtatain facta eſt. Ideõque addit Id- tifco enim neceſſe habuiſſe ea enumerari,&c qulbus rerbis ſignificat cum res deterior fit poſt litèm cõ- teſtatam, iudicem eius deteriorâtiònis rationẽ ha- bere⸗quia ſimulatque addictus eſt, ad eius officium
pertinént quæcunque poſt iudicium acceptũ acci-
dunt: quæ verò ante iudicium acceptum accidunt, cum non magnopere ad cum pertineant, niſi fue- nt ei hæc nominatim iniuncta: vt eorũ in hoc iu- icid iudex haberet rationem, edicto à ſe propöſi- weius deteriorationis mentionem habere neceſſe aitimarunt Aediles, quæ ants lirem conteſtatam
aicit. Verebantur erim ne ſi id éxpreffum non
clajudex eius deterioratioms haberet tantùm ra lanm, quæ poſt litem conteſtatani fieret. Hoc igi- turexemplum& edictum ædilium curuliuin con- ta ues non facit: quia regula eſt quam ſequi nos oportet in omnihßus aliis cauſis in quibus agitur de te tddenda, quæ déterior facta eſt, quæ& proponi-
ur ih exéplis ſuprà poſitis. l.pen. ffide act. rer. amot.
Ko
1 de cond. tritic.& l. in re furtiua. de cond: furt. Kurlus obiicitur I. ſi Kalendis. ff. de re iudic. vbi di- eltur,di Kalendis aliquid fièri ſtipulatus ſim, quan- docunque aeeipietur poſtèa iudiciũ, tanti xſtimiari debere tem quanti interfuit Kalendis eſſe factã: er- 80 non ſpectari debet tẽpus condẽnarionis, vt dixi- mus. Sed ſubiicitur, Ex éo enim tempore quodque ramatur quod nouiſsimè ſolui potuit. ex quibus met hanc legem non aduerſari noſtræ ſententiæ, ins cum ea conuenire: quod enim ibi dicitur de
tenpore, idem reſertur in d. l. vinum. vt ſi eouene-
nqu dic vinum mutuum reddatur, eius tempo-
miſſum ſit aliquo tempore quid feri; nec ſit fa- ctum in litis æſtimatione ineunda èius tempötis
ratio habeatur quo promiſſum eſt ls tamen qui fã⸗
ctum promiſit, quamuis poſt moram teneatur ad Pecuniâ m l. ſtipulationes nõ diuiduntur. ffde verb.
obl. tamen põteſt factum preſtare quandiu lis non cõteſtatur.. ſi inſulã. ff. de verb. obl. Si quis dicat ſpe tãdum̃ eſſe tem püs quod expreſſum eſt, quo tamen
Hlcre po-
nõ cogitur ſoluere debitor, ſed poſtea teſt. Sêd cur dies eſt expreſſa, qtita magis ſibi vi- dehtur cauiſſe contralientés diem certam expri- mendo: certe poteſt dici illud tempus eſſe ſpectan. dũ, quo nouiſsifmè res ſolui poteſt?& verum eſt eo die nouiſsimè ſolui deberè, multo magis quàm cum nullũ tempus expreſſum eſt. Item obiicitut l. cum quis. ff.de obli.& act. vbi dicitur mercèm Pé- titã à fideiuſſore tanti æſtimari quanti fuit fideiuſ- ſionis tẽpore. non igitur litis konteſtatæ, quod tẽ- pus diximus in ſtrictis iudiciis obſeruari. Actio e- nim quæ agitur aduerſus fideiuſſorẽ eſt ſtrictt iudi- cij, eſ ſit ex ſtipulatu. Hunc locũ explicaui ſub tit. de verh oblierdi oſtendi l. cum quis. intelligi debe- re cum agitur aduerſus fideiu ſſorẽ propter moram rei. Fideiuſſor enimi non tantũ tenetur ob moram ſuam, ſed etiam ob morani tei principalis, etſi ipſe nullàmi morã fecerit, l. mora. ff. de verb. G5leiiôn ta⸗
men vt mora rei augeat eius obligationem, l. centũ Capua. fH. de eo quod cet. loc. quia idem in obliga-
tionem quod debebatur ab initio. Ideque ſi is qui mihi debet Stichum, dederit mihi fideiuſſorem: vt fideiuſſor conſtituatur in mora, ſufficit int erpellare reum̃ principalem: quia ſi interpellatus fuerit reus principalis,& Stichus deceſſerit poſt interpella- tionem, tenebitur fideiuſſor ad eius æſtimationem. Sed vt hæc l. cum quis. facilius intélligatur zEius hec cõſtituenda ſpecies eſt, Quidã m̃ilii ſtipulanti promiſit mercem ad certum die:& ad id fideiuſſo- rem dedit. Et cum miorò faceret reus pfineipalis, a- ctum eſt aduerſus fideiuſſorem. nunc quæritutr᷑ eu- ius temporis hiabenda ſit ratio. Dicit Africanus, e- ius tẽporis debere haberi q́uo fideiuſſum eſt. Niſi enim ſpectemus tepus quod adiectũ fuit öbligatio ni, certè cõntingèt obligationẽ fideiuſſoris augeri propter morã rei principalis: quod fieri non poſſe dixi mus ex d. l. centum Capuæ. Sed cum de hac re nihil dicatur in d. l.cum quis. mirum videri poſsit, me ita interpretari, cum hunc locum tractatẽé ſub
tit. de verb. oblig. dixi me adductum eſſe vt ita illũ
interpretater ex inſcriptionibus d. l. Eèum quis.& l. centuni Capuæ. quæ&ædem ſunt. Vtrunue enim handt in ſcriptionẽ habet: Africanus lib. 3. quiæſtio- num. In dicta autẽ l. centum Capuæ. ap ertè demõ- ſtrat Africanus proptér rei morãà augeri obligatio-
nem fideiuſſoris non poſſe: vt ſi agatur actione ar-
bitraria contra reum, quia non ſoluta ſit res in co loco in quo debebatur, atque ita intendit creditor
uod ſua intéreſt, cadem quidem actione tenea- tur fideiuſſor, non tamen ad id condemnetur quod
intereſt in co loco ſolutum non eſſe in quo con-
uenit. Docere ibi voluit Africanus non augeri o-
bligationem fideiuſſoris Propter moram rei prin-
cipalis:& eius exemplum appoſuit in l. centum Capus:cui ſimile omnino eſt exemplũ. d. l. cũ quis. ex
8197
ris habédtut fatio: quibus conſequens eſt, vt ſi pro-
———*
—
——
— —
—— 2ö—— “* 4 8—
—— ee—
——⁸⁶..ͤ.é.é.éG⅓“ 4 ,,*—„—.— 8—

1198
boniano,& ſub diuerſis tit. propter diuerſitatẽ ma- teriarũ collocate: Itaq; ſi morã fecerit reus, nec ſol- uerit mercẽ ea die qua conuenit, fideiuſſor, qui nõ cõuenitur ob morã ſuam, ſed ob morã rei princi- palis, nõ cogetur ſoluere quanti merx fuit à tẽpo- re moræ, ſed à tempore fideiuſsionis: quod& ſua- det æquitas: ideoq́ non aduerſatur hæc lex noſtræ regulæ ſuperius poſitæ. In actionibus ſtrictis cõſide rari tẽpus litis côteſtatæ cum agitur de lite æſti- manda. Hactenus de ſtrictis iudiciis. Nunc de iudi- ciis bonæ fidei videndum, in quibus diximus con- ſiderari debere condemnationis tempus. At vide- mus aliquando ſpectari tẽpus cõtractus, aliquando cõdemnationis, aliquãdo moræ, vt in d. 1.3.§. in hac.
Franciſci Duarem Iuriſconl.
b ex quo patet has duas leges coniungendas eſſe vt aliquando fuerunt antequã diſtractæ eſſent à Tre-
qui, tũc aduerſus Titiũ experiar, qui pro eo ſub hac conditione interceſsit: videlicet, ſi non poterit exi-. gi à Titio. Inde ſequitur, poſtquã iudicatum fecerit Titius vt deficiat conditio ſub qua Seius eſt obli- gatus. Contrà obligatus ſit mihi Seius, ſi excuſſo iã Titio deprehenſus ſit non eſſe ſoluendo, vt dicitur in d. l. decẽ. ff. de verb. obli. Sed ſi mihi ſoluerit Se. ius,& factus ſit poſtea Titius locupletior, velima- aduerſus eũ nunc agere, quæritur an poſsim? dict
Celſus me nõ poſſe, poſtquà egi aduerſus Seium-
quia ſicut ſoluente reo liberatur fideiuſſor, ita lol. uente fideiuſſore liberatur reus principalis. Ideod; addit:Sed ſi egero. quod ita accipiendũ eſt, gi ege
ro, ita vt ſim cõſecutus quod petebam à Scio. Age- re enim in effectu hic accipitur, pro exigere, vt&
in I. l.§. vlt. fl. de exercit. act. Sunt& quędam alia c.
ff. cõmo. l. ſi ſterilis. S. cum per venditorẽ.& 1. 3.§. ſi per venditorẽ. f, de act. empt.& l. hominẽé. ff. mãda. Sed hoc mirum videri non poteſt iis qui nouerunt
xempla quæ adduxi in I..§. ſi tamen. ff. de verbo oblig. Aliud exemplum eſt huius officij iudici mm
naturam bonæ fidel iudiciorum. In iudiciis enim bonæ fidei ea omnia veniunt quæcunque ad bonã fidẽ pertinent.§. in bonæ fidei. Inſtit. de act. Ergo prout bona fides ſuadet modò ſpectandũ eſt tẽpus contractus, modò moræ, modò condemnationis, idq́; arbitrio iudicis relinquitur diſcutiendũ. Sicq;
27 J.omi intelligendum eſt quod dicitur in d. l. hominem. f. nem. f. mã mãdati. Tu hominẽ promiſiſti: ego pro te fideiuſsi
dati.
mandatu tuo: cumq́; homo à me petitus eſſet, tuo nomine ſolui. Inde ago actione mãdati aduerſus te,
Xx peto vt condẽneris ad æſtimationẽ hominis quẽ ſolui mãdatu tuo,& nomine tuo. Ibi enim dicitur
ſpectandum eſſe tẽpus quo homo ſolutus eſt, non condénationis, quia bona fides quę huic mandati iudicio ineſt id ſuadet. Atq; ita explicari facile po- teſt quod reperitur tam varie ſcriptum de tempore ſpectando in contractibus. Circa officium iudicis in certi condictione notandũ etiam eſt quod ſequi- tur,& his quæ iã diximus addendũ, eius offioio cõ-
uenire vt naturã, cauſam& vim obligationis cõſi-
deret:quod facile perſpicitur in quælt. tractata in l. ſi ego.. vlt. f. co. in qua ſpecies huiuſmodi eſt: Sti- pulatus ſum à Titio decem,& fideiuſſorem accepi Sciũ, qui promiſit pro Titio hoc modo ſe ſoluturũ quàto minus cõſequi poſſem à Titio. genus quod- dã hoc fideiuſsionis eſt, vt dominus in interpreta- tione l. decẽ. 1i8. ff. de ver. obl. licèt hic fideiuſſor à iuris auctoribus interceſſor vocari ſoleat. Cũ enim Seius promittit mihi quãto minus à Titio cõſequi potero, certum quidem eſt cũ fideiubere pro Titio: no tamen ſimpliciter, ſed ſub cõditione, Si& qua- tenus non poterit exigi à Titio: ita vt nõ obligetur Seius niſi cõditione exiſtente: quæ tüc exiſtere di- citur in hac ſpecie, cum certũ elt à Titio debitam pecuniam exigi non poſſe,& eum ſoluendo nõ eſ-
ſe. Quæritur autẽ ſi egero aduerſus Titiü, an Seius
ſit liberatus: Celſus ait, non ideo liberatũ eſſe Seiũ quòd aduerſus Titiũ actum ſit, ſed ita demũ ſi iu- dicatũ fecerit Titius, id eſt, ſi cõſequutus fuerit cre- ditor à Titio quod illi promiſit. Abſurdum enim erat ideo liberari Seiũ quòd aduerſus Titium actũ eſſet:quia alioqui hæc fideiuſsio eſſet inutilis& fru
ſtratoria. nam ideo ago aduerſus Titium, vt expe-
riar an ſoluendo ſit,& poſsim conſequi ab eo quod mihi debet: vt ſi tandem non poſsim ab eo conſe-
eadẽ l. vlt. õ.vlt. Ex quo apparet ad eũ maxime per-
tinere in hac actione, vt naturã cuiuſq; obligatio-
nis conſideret& animaduertat. Quæſtio emm ta. lis eſt: Stipulatus ſum à te decem mihi dari curani (ſic enim legendũ.) tuq́; promiſiſti id te curaturũ.
Ago aduerſus te ex hac ſtipulatione,& peto decè,
an debeas condẽnari ad decem? Labeo ait nõ poſſe condẽnari ad decẽ, ſed liberari te ſatiſdando,& f- deiuſſorẽ dando, etſi pecuniã non det: multũ enim refert, an promittat quis ſe daturũ decem, an ſe cu- raturum vt decẽ dentur. Hec Labeonis ſentẽtia re- fertur ab Vlpiano in Lilla ſtipulatio.§.1.ff. de verb. oblig. Is igitur qui promittit dare decẽ, dando fide- iuſſorẽ non liberatur, ſed cogitur dare decem, l pro
miſſor Stichi.§. vlt ff. de cõſtit. pecu. At is qui pto-
mittit ſe curaturum vt dentur decem, fideiuſſorem dando liberatur. hac enim ſtipulatione non conti-
netur datio pecuniæ, ſed aliqua cura& diligentia,
quæ non verbis inanibus, ſed facto oſtendatur, yt ſi det fideiuſſorem. Quidam ſic legunt: Labeo ait cum decem tu danda curari,&c.& notant, imper- ſonalitatem circa verbum executiuum obligatio. nem non vitiare: ſed hæc inutilia ſunt,& incide- runt in corruptos codices. Poſtremò ad hunc lo- cum de officio iudicis pertinet quod dicitur de probationibus,& inſtrumentis, de chirographis in 1.10.& vltim. hic. Cum enim agitur de probatio- ne obligationis murui,& contractus,& profertur inſtrumentum, nihil refert an plures in eo contra-
ctus plurium perſonarum contineantur: quia iny-
no inſtrumento deccm& mille contractus,&di.
uerſarum perſonarum conſcribi poſſunt, nec ob id
minus valet ad fidem faciendam, quam fi ſingula inſtrumenta ſingularum perſonarum cõſcripta eſ ſent. Denique in d. l.vlt. quæritur an chirographum ſufficiat ad fidem faciendam in actione ex mutuo. Et Iuſtinianus ſtatuit hac conſtitutione non fufſi cere, ſi mutuum excedat quinquaginta libras auti, (nos vocamus Marcas) niſi accedat ſubſcripto trlũ teſtium probatæ opinionis: immò nec valere ſecu- ritatem ſuper debito reddito(quam Quictantiam nos vocamus) niſi hoc ſolemnitate teſtium obſer⸗
uata. Huic tamen conſtitutioni nonnihil deroga-
tum eſt alia cõſtitutione poſteriore, quæ eit in No-
uellis ſub tit. de inſtru. caut.& fide. Sed de his ſuh
tit. de probat. plenius dicemus.
IN
mnk
ann

2 Ki igumt oüdhi
anib
Iaddo 4
4
4⁄
4
ct
In Tit. De ſuffragio.
N TIT. III. LIB. 1111 COD. DE SVEFEFRAGIO.
c titulus particula quædam eſt& appè- ix ſuperioris tractatus, Si certum petat.
5 pertinet enim Hæc conſtitutiò àd locum de officio fudicis incerti condictione. N in hac condictione de qua hic agitur, ſpe- dundum eſt num ſit iuſta cauſa promiſsiõnis: nec
*
im kankum inſpicit iudeꝝ an aliquid promiſſum
Vnde quæritur, ſi quis ſuffragio alicuius, vel cagatione vſus, co nomine aliquid ei promi- Wian id exigi poſs it, tanquam iuſta cauſa ſit uus promiſsionis. Suffragium enim intelligimus auntam quæ ſuffragatoribus aulicis datur pro-
ttitürve honoris adipiſcendi cauſa. Accutſius&
teti ſuffragium vocant honorarium, quòd da- ut aduocato: quaſi conſtitutum ſit hac lege aduo- catum polle petère ſalarium ſuum ab eo qui pro- milit eriam ex nuda pactione. b Vultque dici fuf- asium à fragorc, id eſt ſono: quid autem hic ve- eneſcio, niſi intelligat ſonum pecuniæ, qui cau- dicis noſtri temporis admodum gratus eſſe ſolet. ged hec conſtitutio non videtur mihi ad hono- arium caufidicorum pertinere, ſed introducta elle in gratiam aulicorum. Suffragari enim is di- ctut qui apud Principem intercedit,& aliqnid
alteli mpettat. Sicq́ue accipitur apud pleroſque
auctores, veluti apud Lampridium in Alexandro,
bi loquitur de Turino, quem, cum is cuidam ſuf-
fiagium promiſiſſet, dixiſſetꝗ́ue ſe quædam impe- atori dixiſſe, cum nihil dixiſſet, ſed in eo pende- te vt adhuc impetraret, fumum hoc pacto ven- dens accuſari Alexander iuſsit,& ad ſtipitem liga- i ſumõquè appoſito ex ſtipulis arque humidis li- gnis necari, ſuperdicente Præcoue, Fumo pumtur qui fumum vendidit. Alter locus eſt apud Capi- tolinu in Marco Antonino, vbi ſcribit Marcum Antoninum ſuffragratoribus non facile credidiſſe. Hinc etiam ſuffragium aliquando ſigmficat mu- uu quod offertur in remunerationem benefici jac- cepti à Principe. Vnum exemplum eſt in l. lauda- dlſK l.per hanc. ſuprà de aduoc. diuer, iudic. A- uetiam in inſcri ptione Nouellæ conſti. 8. Vt iu- das ſine quoquo ſuffragio fiant, quamuis Græ- lipſerit Iuſtinianus,& doον dixerit. Meminit Rhuus rei idem lIuſtinianus, titulo de Prætore Daphlagonixæ.§. enimuero. Alius locus eſt tit. de
alid. prouinci. in nouel. ibi. Cum ergo olim du- hitarctur an ſuffragationis nomine licerct aliquid
ſipulari, vel aliquid accipere, edita eſt hæo conſti-
utios Theodoſio, vt ſi quis à Principe aliquid
impetraucrit interceſsione alicuius aulici,& eo nomine aliquid promiſerit ſi poſtea eum eludat, ad ſolutionem debiti coarctari poſsit. Et ſi quid
oblarum fuerit in auro vel argento, vel cęteris
mobilibus rebus, lufficere ad dominij tranſlatio- nem ſine ſcriptura id fieri: non poſſe autem præ- di tuſtica vel vrbana, ſine ſcriptura offerri:nam a- lier polleſsio ad alterum dominum tranſire non doterit. Et quia quidam adeò inſipientes erant Kismerarij, vt non dubitarent bona ſibi eo nomi- e phomiſſa inuadere, hac etiam conſtitutione
Thadoſius vult os coerceri eius ſcilicet rei pri-
uatione quæ promiſſa fuerit. Fuerat olim alia lex à luliano ſuffragatoribus edita, I. 1. C. 75. ſi cer. pet. de ſuffrag. cuius meminit Amm. Marcel. lib. 2 2.& Alciatus Patad. lib. ꝛ, cap. 14: hic igitur dupliciter à vulgaribus doctoribus erratum elt. Primùm quòd dicant hic ſuffragium accipienduin eſſe de hono- rario quod datur aduocato: Secundò, quòd etedãt ſalarium ab aduocato poſſe exigi quod nudo pa- cto promiſſum eſt: Sponſionem enim M nos de- bemus accipere promiſsionem ſtipulatione robo- ratam Et ſpondere verbũ ad ſtipulationem magis refertur quàm ad pactionem; lſponſio. de verb. ſi- guif. nam hinc ſponſalia dicta ſunt in l. 3. de ſpõſal. in quibus moris erat olim ſtipßulari& ſpondere ſi- bi eas vxores futuras, hulus ſtipulationis& ſponſa litiæ meminit Seruius apud Gell. noct. att. li. 4. c. 4.
INTIT. IIII. LIB. IIII. COb. DE PROHIBITA SEQVE STRATIONE PFCVNIE..
lc titulus pertinet quoque ad officiũ iu- dicis in certi condictione. Quidam pe- tit pecuniam condictione certi ex mu- tuo. Inficiatur reus ſe eam pecuniam de- bere,& exigit probationes ab actore: qui inte- rim petit ſequeſtrari eam pecuniã: quæritur quod- nam ſit iudicis officium,& an debeat eèam pecu- niam ſequeſtrare? hic dicitur, Quoties ex quolibet contractu pecunia poſtulatur, ſequeſtrationis neceßiitas conquieſcat. Hac ènim conſtitutione prohibetur ſe- queſtratio pecuniæ interim dũ lis pendet: quia ni- hil alienius eſt à ratione ciuili,& ab æquitate natu- rali, quàm ei contra quem agitur auferri poſſeſsio- nem interim dum contendit actor. Sic enim acci- pienda ſunt hæc verba: Oporret enim debitorem pri- mo conuinci,& ſic deinde ad ſolutionem pulſari,&c. quam rem êIon tantam iuris ratio, ſed& ipſa æquitas, perfuadei. quaſi dicat, hoc adeo iuſtum eſt, vt id ſit natura inſitum hominibus, etſi nullà lege cautum eſſet. Sequeſtratio autem eſt rei controuerſæ de- poſitio quædam: quæ differt à depoſito, vt ſpecies à genere:depoſitum enim quoddam eſt, ſed rei con- trouerſæ inter duos vel plures, vt dixi,& ſeribit Modeſtinus l. ſequeſter. de verb. ſigni. nec tãtum id ex conſenſu litigatorum pendet, ſed& ex iudicis auctoritate. At ſi vnus deponat apud aliquem, di- citur depoſitum:ideoq́; mere volutarium eſt,& de eo dicemus ſub tit. depoſiti. Nos autem hic tan- tum loquimur dè ſequeſtratione iudiciali, de qua etiam extat titulus iniure pontificio De ſequeſtrat. poſſeſsionum,& fructuum. Notandum ergo eſt ex hac conſtitutione ſequeſtrationem pecuniæ nõ debere fieri in iudicio auctoritate iudicis, nec reo auferri poſſeſsionem rei quæ petitur, antequam probauerit actor quod intendir,& conuictus ſit reus. Pecuniam autem hic late accipere debemus pro omni re quę eit in patrimoniò noſtro, vt l. 2. in- frà de conſti. pecun. l.pecuniæ. fl.de verb. ſigni. nam idem dieendum eſt;& ſi quis petat quoduis aliud corpus, licet pecunia non ſit. Sed tamen perpe- tuum id non eſt quod de ſequeſtratione hic dici- mus,& intelligitur cum quibuſdam exceptioni- bus.
19 9
—————
—-—— —-—
ö—ö———öoöoöoöoö—öoöoöoböoöoſſſöſ —— —

1200
bus. Quarum exemplum vnum eſt in l. ſi fideiuſ- ſor.§.vlrim. ff. qui ſatiſd. cogant. vt res mobilis a-
pud officium deponatur, cum is cum quo agitur,
erſona ſuſpecta eſt,& non ſatiſdat iudicio ſiſti. A- liud in l.ſi cum dotem.§. ſin autem in ſæuiſsimo. ff. ſolut. matr. vt ſi maritus diſsipet& profundat rẽ dotalem, vxore in ſæuiſsimo furore conſtituta, poſ- ſint curatores cius aut agnati petere eam ſeque- ſtrari, antequam exigatur à marito. Aliud eſt in l. imperatores. in fi.ff. de appellat. Si poſt appellatio- nem interpoſitam, timeatur ne is qui appellauit de populetur fructus& agros, tunc iuſta cauſa eſt ſe- queſtrationis perendæ, maximè ſi res ſit quæ non facile poſsit in priſtinum ſtatum reſtitui: cuiuſ- modi illud eſt cum grandiores arbores cæduntur. Alius caſus ſimilis eſt in l. ab exccutione. infrà quo rum appell. non recip. Non licere ab exccutione appellare, ſi merus executorſit, niſi modum exce- dat in exequenda ſententia. Aliud exemplum eſt
inl. ſenatuſconſulto. 16. ff. de offi. Preſid. vbi ait Ma-
cer, Præſidem prouinciæ nec; ſibi, neq; ſuis ius di
cere poſſe, quandiu regit prouinciã: quod accipièn dum eſſe admonui de præſidibus qui temporarij erant. Si quid tamen ablatum ſit per iniuriam à comitibus præſidis, hactenus ius debere reddi& dici, vt lis conteſtetur,& perpetretur obligatio&
Franciſci Duareni luriſconſ.
actio per litis conteſtationem, atque interim res ſa queſtretur, ſi dicatur res mobilis à comite ablata eſſe. Aliud exemplum eſt in I.l.§. ſi frater. ff. qe collat. bon. vbi ait Vlpia. emancipati porrionis, uij ad contra tabulas poſſeſsionem admitti vult, ſi no. lit conferre, aut cauere non poſsit, curatorem co. ſtitui, apud quem res deponantur, quas poſtea c. cipiat cum contulerit. Hæc fere ſunt exempla y.
bi ſequeſtratio locum habet, ctiam ante remxo. batam: alia poſſunt obſeruari legendo: in ine idem erit dicendum in quibus eadem ratio re. rietur. His addi poteſt, quod moribus nolſtris ae. ceptum eſt in interdicto vti poſsidetis, vt ſeque ſtratio fiat rei litigioſæ pendente lite, cum vters 4 aſſerit ſe poſſeſſorem eſſe: quod non ſine magna 4 tione introductum eſt. Conſtitutio enim quam 4 terpretamur, vetat ne quis ſua poſſeſsione ſpolie b tur. Sed quid ſi vterque contendat ſe poſſeſſon eſſe,& futurum ſit vt ad arma forte veniatur u gna igitur ratio ſuadet, vt ſequeſtratio fiat ſalcan trouerſæ. Hoc tamen olim vſitatum non erat in interdictis, neque huius ſequeſtrationis fit menio niſi in vno loco, l. 3.§. Iulianus. ff. de lib. exhib.& ia repetitum eſt in iure pontificio. c. ex tranſmiſſa, de reſtit. ſpoliat. Multo plura poteſtis videre ſub uit, de ſequeſtrat. poſſ.& fruct. in iure pontific. b
N TIT. VI. 1L. 1B. 1111. COh.
DE CONPDICTIONE OB CAVSAM
De conaickione cauſa dati, cauſa non ſecuta. Ondictio nomen generale eſt, ſi-
d gnificans omnem actionem in per- ſl(onam, vt dicitur in§. appellamus. IInuſtit. de action. ſed tamen ſpeciali- eer accipitur pro certis quibuſdam Aactionibus, quæ aliud nomen non tur ad repetendum: cuiuſmodi eſt condictio cauſa data cauſa non ſecuta: condictio ob turpem cauſam, condictio indebiti, condictio ſine cauſa, condictio ex lege, condictio triticaria. Et hæ quidem actiones vocantur condictiones, ſpecia liter accepto vocabulo, nec aliud nomen habent. Actio igitur qua repetitur id quod datum eſt ob certam cauſam, ſi cauſa ſecuta non ſit, dicitur con- dictio dati. Condicere enim accipimus pro repete- re id quod datum eſt. Sic autem legendum vide- tur, cauſa dati, cauſa non ſecuta: nõ cauſa data, cau- ſa non ſecuta. In codice tamen aliter inſcribitur, vi- delicet de condictione ob cauſam datorum. Sed vtraque inſcriptio in idem recidit. In hac igitur a- ctione hos locos communes& methodicos conſti- tuemus, Ac imprimis quidem videndum qusę ſint cauſæ huius actionis. b Quibus ex cauſis detur hæc aclio. CAF. 117. Væ ſunt cauſæ huius actionis: vna eſt ſi heid datum ſit vt aliquid fiat, neque id fa- ſtum fuerit: tunc enim condicitur, id eſt, condi- ctitia actione repetitur quod datum eſt. Altera Verò pœnitentia eius qui ledit alicui vt quicquam
EETSII I.
111I.
cAPVT I. b fieret ſi res adhuc integra eſt, id eſt, antequam con- dictioni parucrit aduerſarius: nam ob pœniten- tiam poteſt id quod datum eſt condicere, I. ſ pe- cuniam. hic. Ex his igitur duabus cauſis compe. tit hæc actio: ſed hoc eſt intelligendum, ſi nullaſſt alia obligatio quam cauſa dati cauſa non ſecua alioquin ex his cauſis non dabitur repetitio. E. xempli gratia, ſi contractus ſit is qui nomen pro- prium habeat, vt emptio, venditio, locatio, con- ductio, tunc locus non erit huic repetitioni de qua loquimur: veluti ſi vendam tibi rem aliquam meam pro certo pretio, rũque mihi non ſoluas pre- tium. non enim poſſum quod à me datum eſt le⸗ petere. Hæc quæſtio tractatur& in Linciuile. C. de rei vend. vbi dicitur re ſemel vendita& tadi- ta, prætextu non ſoluti ab emptore pretij, eam repeti non poſſe. quia ſimulatque conuenit intet emptorem& venditorem de re vendita certopre tio, dicitur perfecta eſſe emptio, à qua recedi non poteſt: adeo vt quamuis emptor non ſoluat pre- tium, tamen quia manet actio ſalua venditoti ad- uerſus emptorem, qua poteſt cogi ad ſoluendum pretium, irrita non poſſet fieri venditio. In his autem contractibus qui nomen proprium non ha- bent, non ſtatim contrahitur obligatio antequam res data ſit: ideõque ſi quis expleuerit ex parte ſua, eo inuito non poteſt recedi à contractu:ſ autem is qui dedit velit recedere à contractu, dun alter nondum expleuerit ex pafte ſua, hoc illi 4 cet. Et hoc intereſt inter contractus nominatos

In Tit. De condic. cauſa dat. 120
„
& eos qui proprium nomen non habent, de quibus
in liuriſgentium. ſupraà de pactis,& Pnaturalis. infrà je præſcr. verb. cum igitur dicimus ex illis duabus cauſis dari hanc condictionem„intelli gendum eſt cum nulla eſt obligatio niſi ob cauſam dati cauſa non ſecuta. Vnde quæritur plerunque quod genus contractus ſit in hac actione: an emptio& venditio. væſtio tractatur in l.vlt. hic. cuius ſpecies hæc eſt, Bgo tibi dedi centum vt mihi Stichum ſeruum da- eomon mihi das Stichum, quęritur an poſsim repe-
ue pecuniam meã. Hoc pendet ex genere contra- unam ſi ſit venditio& emptio, repetere non po- i Si verò nulla obli gatio ſit, niſi ob rem dati re mlecuta, tunc repetitioni locus eſſe poterit. Quid tur dicemus in hac ſpecieꝛan dicemus eſſe vendi- unem& emptionem? Videtur eſſe emptio& ven- io. hic enim omnia videntur interuenire quæ ne- ce laria ſunt ad perficiendam emptionem& vendi- tionem. nam ſubſtantia venditionis cõſiſtit in mer- cc& pretio, quæ omnia hic concurrunt. D ubitati o0- nem auget quod dicitur in Inaturalis.§. 1. infrà de praſcrip. verb. ibi Paulus diſtinguens cõtractus no- minaros ab innominatis, ait: Et ſi quidem pecuniam dem vt rem accipiam, emptio,& venditio eſt. hic enim datur pecunia vt Stichus detur& res acci pia- unergo emptio& venditio eſt. Cur igitur reſpon- um a Celſo eſt, in hac ſpecie nullam videri aliam cſſe obligationem, quàm ob rem dati cauſa non ſe- cuta: ideoq́; pecuniam quæ data eſt, hac actione ab co qui dedit condici poſſe? Huius nodi diſſoluendi gratia notandum eſt, cum quæritur in huiuſmodi exemplis ſitne emptio& vẽditio, an verò alius con- tractus qui non tranſeat in proprium nomen con- tractus, inſpiciendam eſſe mentem contrahentium, quove conſilio pecunia ab his data ſit. fieri enim po eeſt vt pecunia detur tanquam pretium rei: ficri eiam poteſt vt non detur tanquam pretium, iſque qui Stichum haber, nunquam illum fſit mihi vendi- cutus, ſed tamen facile donaturus, ſi aliquid remu- erationis loco accipiat: quo caſu nemo dixerit ven dinonem& emptionem eſſc, quia ſcilicet hoc inter antrahentes nõ agitur. Itaquc ſi proponatur pecu- am datam eſſe vt quid detur, non ſtatim dicen- am eſt emptionem& venditionem eſſe, nec priuſ- nnid actum eſſe apparcat. ideque in hac ſpe- cainihil proponitur ex quo appateat pecuniam curmeſſe loco pretij, aliud iudicandum eſt. Ait eum luriſconf. Dedi ribi pecuniam vt mihi Stichum amn HHic nulla fit mentio Stichi venditi, aut pretij t Denique vt ſit venditio oportet hoc agi inter eum qui dat pecuniam,& eum qui accipit, vt tan- quam pretium ſit pecunia, Stichus tanquam mexx. llam autem eſſe voluntatem contrahentium col- Stut ex argumẽtis,& coniecturis tũ ex facto ipſo N in hac quæſtione, quæ facti eſt. Sed& id diſcri- men colligi poteſt ex conditione perſonarum& rei: liquis hodie ita verba ſua com ponat: Ita dono idi lanc pecuniam vt mihi Abbatiam tuam reſi- des, non dicendum emptionem& venditionem enec enim credendum eſt homincs religioſos& sſpiritualia velle védere aut emere. Sed quid his dsvoluit denotare Celſus: Pro portione emptionu Wetbaäriona: Accurlius hie n ugatur: nam h orum dm hic mihi videtur verus ſenſus eſſe: Pro
portione emptionis,&c. id eſt, quatenus pecunia n.
excedit pretium Ötichi. Ponamus enim Stichum decem valere,& dari cencum vc Scichus decur hic quæritur an hoc genus contractus ſir em Ptio& ven ditio, ſaltem pro portione, id eſt, quatenus Pecupja non excedit pretium Stichi. hæc interpretatio mihii videtur probabilis eſſe. Iam dicamus de cauſis Bur- ius actionis, quas duas eſſe diximus. b 2 De priori cauſa huius condictiont, CA. III Dusorigirur cauſa hutus actionis eſt cum quid
datum eſt ob cauſam, vel ob rem, ie vel cauſa
non ſecuta: ideõque ob hanc cauſam vr competat, 7 bac om duo ſunt neceſſaria. Imprimis enim opottet datum etar adt:e eſſe aliquid: quia ſi nihil datum ſit, non poteſt eſſe 7"οε nu‿‿ locus huic condictioni. Dare autem eſt accipientis e72n
facere..ſic itaq; diſcretis. Inſtit. de actionib.& L.vbi autem.§. vlt. infrà de verb. oblig. ideõque dare aliud eſt, quàm tradere. Tradere emm intelligitur etiam is qui alteri aliquid porrigit vt id apprehendat. Er-
go ſi res data non ſit facta accipientis, nou poteſt lo-
cus eſſe huic condictioni. Condictio non comperit domino, niſi agenti aduerſus furem: hoc caſu enim receſſum eſt à communi regula in odium furum, d. 6. Sic itaque diſcretis. Inſti. de act. Condictio igicur, ſicut omnis actio, in perſonam ita intenditun:i pa- ret cum dare aut facere oportere. Dare aurem eſt,
vt diximus, dominium transferle. fieri autem non*ε
poteſt vt dominus ſic agat vt petat ſuę rei dominiũ in ſe transferri. hinc tractatur quæſtio in 1.z.§. ſubti- lius. Quidam cum exiſtimaret ſe ſtatuliberum eſſe (ſtatuliber eſt is cui ſub conditione libertas relicta eſt teſtamento domini ſui. l.z. inftà de ſtarulib.) qui tamen liber erat, dedit hæredi pecuniam vt conſe- queretur libertatem, quaſi ſub conditione relictam: quęritur an poſtea eam pecuniam condicere poſsit: quia pecunia ipſius erat propria, quam tamen hæ- redis eſſe putabat. Ait Celſus non poſſe: quia ſcili- cet nummos accipientis nõ fecerit. Ergo cum quæ- ritur an competat hæc condictio, videndum eit an res data ſit: quia niſi data ſit, licet forte tra dita, cum hoc caſu res non ſit tranſlata in accipientem, hæc actio non competet. Hine exiſtit quæſtio tractata in l.ſiquis accepto: Tu mihi debebas centũ, ego te ac- ceptilatione ſolemni liberaui(eſt enim acce ptilatio, imaginaria ſolutio. S. itẽ per acceptilationem. quib. mod. toll. oblig. in Inſtit.) ea lege vt mihi des ex- promiſſorem: tu es liberatus acceptilatione, nec ta- men pares conditioni. quæritur an poſsim aduerſus te agere hac condictione? Certe videtur in hac ſpe- cie locum habere non poſſe hæc condictio. datur enim aduerſus eum cui aliquid datum eſt: hic au- tem nihil apparet datum. Sed quamuis propriè lo- cum habeat hæc actio cum aliquid datum eſt cor- poraliter, tamen in acceptilatione aut remiſsione debiti poteſt etiam locũ habere hęc condictio pPro- pter ſimilitudinem rationis& æquitatis. Remiſsio enim debiti& acceptilatio ſimilis eſt dationi: quia in effectu nihil refert antibi decem dem, an liberem te ea obligatione qua mihi adſtrictus es ad decem. Quomodo autem hoe intelligatur nos poſtea dice- mus. Alius locus ſimilis eſt in I. ſi mulier. Mulier nu-
tura pecuniam nõ habebat, quam daret in dotem marito ſuo: ſed cum maritus deberet ei pecuniam,
1
id.
————— —l112——²]5

* 4—
1202
eum acceptilatione liberauit, hancque dotis cauſa conſtituit: ſi nuptiæ non ſint ſecutæ, condictioni lo- cus erit. Si tamen ſubtilius hæc excutiantur, fortè dici poterit, nihil datum eſſe. Sed cum conſtet ad maritum mulieris pecuniam perueniſſe, rectè dice- tur vtilitatis cauſa edictum prætoris de condictione ob cauſam dati ad hunc caſum produci. Alius lo- cus eſt in l. 4. C. cod. Cum quidam aduocatus mihi numeraret centum, ego caui me accepiſſe ducenta, propterea quòd pollicitus erat ſe mihi patrocinatu- rum eſſe in cauſis meis,& id ſperabam: ille ſpem meam fefellit. Quæritur an condicere poſsim quod amplius cauiè videtur hic condictionem inutilem eſſe. Nam nihil dedi huic patrono, ſed tantùm caui: vtilitatis tum cauſa dicitur huic condictioni locum eſſe, cum ea cautio quaſi datio ſit. Igitur vt compe- tat hæc condictio, opottet aliquid datum eſſe„Vel acceptolatum, quod eandem vim habet quam da- tio. Secundò oportet datum eſſe ob cauſam. Gau- ſam hic accipere debemus futuram, non anteceden- rem. Exempli gratia, Do tibi vr aliquid facias vel des:non autem quia aliquid feciſti, vel dediſti. Nam hoc caſu aliud dicendum eſſet:ideõque ſi dem tibi pecuniã, quia mihi patrocinatus ſis,& forte ea cau- ſa ſit falſa, non erit locus repetitioni. At ſi tibi dem vt mihi patrocineris, ſi ea cauſa non ſequatur, tunc locus erit huic actioni. Hæc diſtinctio traditur in l. damus.§. z. infrà, de condict. indebiti. vbi tamen ob cauſam dari alio dicitur ſenſu, quàm hoc loco. hic enim proprie ob cauſam datum dicitur, quod datur ob cauſam futuram: cum Pomponius eo loci tra- dat,ob cauſam datum dici, præteritam ſcilicet: ob rem, futuram. Ex quo videre eſt hanc diſtinctionem nonquam confundi falſa autem cauſa nonunquam nocer. J. demonſtratio. l falſa.& l. cum tale.§. falſam. infrà de condit.& demonſt. vulgares interpretes di- ſtingunt hic cauſam finalem à cauſa impulſiua, vt cauſæ impulſiuæx, non magna habeatur ratio cum quæritur de hac conditione:cauſam autem finalem tantum inſpiciamus. Ex his conſequens eſt, ſi quid ſimpliciter datum ſit, nulla adiecta cauſa, non poſſe repeti quod datum eſt ex hac condicétitia actione. hoc colligitur ex L. cum ancillam.& l. ſi repetendi. Cod. eod.huic ſimile eſt quod dicitur in 1. 3.§. ſi quis quali:ad fin.hic.Nihil tamen refert cauſa verbis ex- preſſa ſit, an verò id actum eſſe ex certis coniccturis colligi poſsit. Exemplum eſt in 1.ſi extraneus. Spe- cies eius hæc eſt: Quidam extraneus dedit dotem pro muliere nuptura. conuentum autem eſt vt folu- to matrimonio dos ei redderetur; nuptiæ non ſunt ſecutæ, condicere vult: quæritur an poſsit? videtur non poſſe: nihil enim in pacto conuento expreſſum eſt de hoc caſu. Nam ſolutum non poteſt dici ma- trimonium quod nunquam fuit contractum. hic ta- men dicitur cum poſſe dotem repetere; quia ſatis apparet hanc fuiſſe contrahentium voluntatem, vt reſtitueretur dos nuptiis non ſecutis, quæ data erat matrimonij nomine. Præterea hic cauſam hone- ſtam accipere debemus: quod notatur 1.1. hic. nam ſi cauſa ob quam datum eſt, turpis ſit, aliud dicendum eſt, vt tractabimus ſub tit. de eondict. ob turpem cauſam. Adde etiam nihil referre an cauſa quæ ad- jecta eſt ex poteſtate dantis pendeat, an non pen- deat, Exẽpla ſunt huius tei in 1.)..vlt. Teſtator me
Cauſa no- nmen in bac acttione quo modo ſis-
Natur.
Ob rem da ve, G& 25 cauſam da re, quid aif⸗
ferant.
Pranc. Duarem luriſconl.
hæredem inſtituit ſub conditione ſi tibi decem de- dero: Ego vt parerem conditioni,& vt conſequerer hæreditatem tibi decem dedi:deinde fepudiaui he- reditatem:hoc caſu condictioni locus erit. Aliud 4 in l. z. Eram ſub conditione inſtitutus ſi tibi decem darem: parui conditioni:deinde teſtamẽtum falſum pronuntiatũ eſt, vel inofficioſum, ita vt excludcier ab ea hæreditate: queritur an poſsim condicerei- citur me poſſe, quia cauſa ſecuta nõ eſt. Similis ſpe. cies eſt in I. ſi filius. 13z. Ad hunc locũ pertinens mul. ta alia exempla, quæ percurram, vt intelligatis pro. pter quam cauſam locus ſit huic condictioni, aut non ſit. In l.i. exemplum eſt quòd datur pecunia vt filius emancipetur, vel ſeruus manumittatur vt con ſequatur hæreditatem vel legatum: vel vt à lite di. ſcedatur, vel vt ad iudicem non eatur. l.3, funt& he cauſæ, vt ſi te acceptilatione libero vt tu mihi ex romiſſorem des. l. 4.& l.5. vt Capuam eas nomine meo: In l.6.& 7. vt nuptiæ ſequantur: In L.ſi hærxcs, cum do vt monumentum fiat: In l. cum quis.ſido mortis cauſa, vt reddatur mihi ſi conualuero Inlſ filius ſi confert quis vt hæreditatem conſequaturln L. cum ſeruus. ſi dat quis ſeruum ſuũ, vt de eo quæ. ſtio habeatur cum venerit in ſuſpicionem furti,& poſt quæſtionem reddatur:In l.. C. eod. cum mulier dat dotem, vt eam illi quocunq; modo ſoluto ma- trimonio reſtituas: In 1.z. C. eod. ſi donatum vr cre- ditoribus ſatisfiat: In l.z. cum datur res ea lege ne alienetur: quem locum accuratè tractaui ſub tit. de verb. obli. in Iſi ita quis promiſerit.§.&a lege. In l.4. cum caueo me daturum pecuniam, vt mihi patro- cineris: In 1.5. ſi vt procurator meus ſis: In l.6, fj yt manumittatur ancilla. ſed hæc quidẽ exempla ſuffi- ciant. Alterum autem eorum quæ diximus eſſe ne· ceſſaria vt ex hac priori cauſa hæc cõdictio compe- tat, eſt vt cauſa ſecuta non ſit. nam ſi quid datum ſi ob rem,& ea res ſecuta ſit, ceſſat condictio. l. hic. Tunc enim condictioni tantum locus eſt cùm cau ſa ſecuta non eſt ob quã aliquid datum eſt. Sed cum uæritur an cauſa ſecuta ſit an non, duo ſunt inſpi- cienda. Primò quid, actumnc ſit an non inter dan- tem& accipientem. ex eo enim iudicatur q x fac- rit cauſa dandi:& hinc quidem multæ quæſtiones naſcuntur: deinde quid præſtatum ſit aut non: qu
erſpicietur ex ſequẽtibus exemplis. Prima quæſtio 4s
eſt ex 13.lic. Volebas me in ius vocare,& aduerſis me actionem inſtituere, ego dedi tibi pecuniam qua uaſi tranſegi ne ad iudicem catur. Deinde nonnl- hil diffidens tuę promiſsioni, expeto vt mihi caneas te ad iudicem non iturum aduerſus me. id non Vis præſtare:& quia nõ caues, volo repetere pecuntam quæritur an poſsim? Quæſtio ex eo pender præſti- tum ſit, an nõ ſit quod oportet præſtari: ideoque im- ſpiciendum eſt quid actum ſit inter dantem R& ac- cipientem, deinde quid præſtitum vel non ſit ab eo qui accepit. Pollicitus eſt accipiens ad iudicem ſ non iturum: non igitur ab eo ante poteſt condici quod datum eſt, quàm ad iudicem ierit: nec poten ideo cauſa ſecuta non eſſe, quòd non caueat ſe non iturum. Alia quæſtio elt in dicta 1.z.§.i liber Liber homo mihi bona fide ſeruiebat, qui cum uu hoc er. rore verſaretur vt ſe meum ſeruum eſſe crederci pecuniam mihi dedit, vt eum manumitterem, ego
eum manumiſi:D einde cum reſcilſet ſe liberũ ein 46 1

In Tit. Deſ 2203
non ſeruum Deumolnir eda ere Dddedhtgus. quod dicitur in J.3.§. ſi hic. Si tibi dedero pecuniam itur an oßit? VI u 9 aufa fecuta et e, vt Stichum maunumittas: moriatur autem Stichus, anumiſsio ſcilicet,i leoque nec repetitioni locum non potero cõdicere pecuniam, ſi cũ non manumi- Cur igitur hic dicitur reperltionn locum eſſe? ſeris, niſi poſt moram tuam deceſſerit. Simile etiam uia ſi veritatem& Suſtarem inſpiciamus, nõ po- eſt quod dicitur in l.ſi pecuniam. hic. Atq; hoc qui- ccſt qici cauſa ſecuta cl Lnon enim eſt à me hberta- dem intelligendum eſt ſi cauſa ab eo implenda ſit em conſecutus, qui anern iber erat. Hoc confirmat qui accepit:vt exempli gratia, Dedi cuipiam pecu- vemplo Paridis cuiuſdã Hantomimi qui cum de- niam, vt Stichum manumittat: hæc cauſa propter em Domitis dodiſer pro 1 ertate, ea repetiit, quia quam datur im plenda eſt ab eo qui accepit, debet f cretat Fuit autem xc doiti⸗ Vxor imperato- cium manumittere Stichum: nam fit aliquando vt Domitiani, de qua vide: veronium in Domitia- cauſa non pendeat ex implemento& facto eius qui woAN quæſtio eſt in d. 1z.§. Iquis quaſi. Is qui pu- accipit, ſed ex alterius, vt dantis,& tunc etſi non ſtet nt ſtatuliberum eſſe, id eſt libertatem ſibi reli- Per accipientem quominus cauſa ſequatur, nihilo- ſib cõ ditione, ſi decem, exempli gratia, daret minus quod datumm eſt ab eo repetitur ſi qui dedit muiizcũ tamen libertas ei eſſet purè relicta, decem cauſam non implerit. Exem pla ſunt in l..& 2. hic. A implendæ conditionis cauſa. quæritur an ea vt ſi teſtamentum falſum pronunciatum fuerit, vel Kem repetere poſsit: Celſus pater negabat repete- ſi hæreditatem repudiauero,& tibi quid dediſſem veum poſſe:& id quidem probabiliter, quia cauſa cauſa conditionis implendæ. Scd ſuperiori diſtin- expreſfa non eſt cùm data eſt pecunia, nec dans di- ctioni noſtræ, per quam conſiderandum eſſe dixi- ctvt lbertatem conſequar. Sed Celſus filius, qui& mus an per accipientem ſteterit, an caſu fortuito Celſus adoleſcens dicitur in J. ſi ſeruum.§. vlt. infrà fuerit quis impeditus, maximè aduerſari videtur.l. everb. oblig. ait repeti poſſe. Cerrum enim eſt hoc vlt. hic, qua etſi mortuus ſit Stichus, quem vt mihi actum eſſe ab eo qui ſe tanquam ſtatuliberum exi- dares decem, nihilominus me condicere poſſe ait ſimabat vt tanquamn conditioni parens adſcriptæ Celſus 8& id quod dedi repeterc. Sed& iltud quo- teſtatore, daret pecuniam hæredi ob id tantum vt modo accipiendum ſit, mox dicemus. Hactenus de uus bertatem conſequeretur. At cùm ea cauſa non ſe- priori cauſa. 4 arur,& purè libertas illi ſit relicta, eaque conditio De ſecunda cauſa huius actionu. emiſſa, quod ea cauſa datum eſt cauſa non ſecuta,(CAP. Imr condici æquum eſt. Vltima quæſtio eſt in. 8. hic. AMun huius actionis cauſa eſt pœnitẽtia eius Contractum eſt matrimonium inter cas perſonas: qui dedit: huius cauſæ mentio eſt in J. 3.§. l.& quarum vna non erat iuſiæ ætatis, id eſt quæ erat 1. ſi pecuniam. hic. ex quibus conſtat licere pœuite- impubes, nec poterat nuptias contrahere,& datum re ei qui dedit, quandiu res integra eſt,& propter eſt aliquid dotis cauſa. Datio ſanè cauſa dotis hanc pœnitentiam poſſe repeti quod datum eſt, hac con- conditionem habet vt nuptiæ ſequantur. at nuptiæ dictitia actione. Ratio autem cur pœnitentia hic lo. pauitentia ſemæ non funt, quia inutiliter contractæ erant in- cum habeat, eſt, quia nulla adhuc obligatio contra- cur in hac ter impuberes ſcilicet: quæritur an repetere poſsit cta eſt ex parte eius cui datũ eſt. Cum enim do tibi ackisne 1o- quod dotis cauſa datum eſt. Et dicitur poſſe repeti, pecuniam vt mihi Stichum des, non ſum tibi obli- ν habeat. [diuortium factum ſit prius quàm vtrique legiti- gatus, nullaque tibi competit aduerſus me actio. mam ætatem attigerint: quia non poteſt dici hoc Alia eſt natura contractuum obligatoriorum, quia acto cauſam ſecutam eſſe, cum nuptiæ nondum interuentu tantum rei naſcatur obligatio, vt oſten- conſtiterint propter ætatem. Diſtinguit tamen Ne- dimus in tit. de reb. cred. Is igitur qui non dedit non Quid dif nins& ait, cũ bæ nuptiæ conſiſtere poſsint,& con- habet alium ſibi obligatum. Et ex iis quidem con- Ferant con- wjeſcere adueniente pubertate: vt quod datum eſt uentionibus tantùm queę tranſcunt in proprium no- tractas no- neti poſsit, expectari debere pubertatis tempus, in men contractus& quæ viſæ ſunt ad rempub. conti- nunats 26 aiadicabitur conualuerint nuptiæ, an non: idque nendã magis neceſſariæ, naſcitur obligatio& actio,"renue- 3 conmat alio exemplo, perito à ſponſa& ſponſo, de quibus in l. Iuriſgentium. de pact. Ex aliis autem fiea a. merquos etſi nondum ſint celebratæ nuptiæ quod conuentionibus nou eſt viſum vrile actionem dare, Baone, tamen ab vtraque parte matrimonij contemplatio- ne lites immodicè creſcerent:& certè magna liti- ne datum erit, nõ ante poſſe repeti, quàm ſpes abie- gandi occaſio præberetur, ſi ex quacunq; cõuentio- mtin dotem id non peruencurum: quod tamen ita ne ſine delectu homines ad litigandum admitteren- nntelligendum eſt, niſi per eum qui quid dedit, vel tur conuentionibus, ideoque li nuda conueutio ſic, ccepit,ſteterit guominus impleretur matrimoniũ. nulla eſt obligatio nec actio: ſed ſi præter conuen- hoc enim caſu aliud conſtituebatur, vt videre eſt l. tionem res data ſit, is qui dedit habert alium ſibi vlt. C. de ſponſ. Et huc etiam pertinent variæ leges obligatum. Itaque in his imnominatis contractibus tam ſub hoc titulo in Digeſtis, quàm ſub eo. in Co- Do vt des, do vt facias, facio vt des, facio vt facias, dice. Quod autem ſupra diximus, ſi ob cauſam ali- de quibus in l. naturalis. infrà, de præſcript. verbis. quid datum ſit, nec ſecuta ſit cauſa, tunc huic con- cui ego do vt aliquid faciat, me non antè haber obli- dicioni locum eſſe, hoc ita accipiendum eſt, niſi per gatum, quam fecerit: is autem mihi eſt obligatus, accipientem non ſtererit quominus non ſequatur quia interuenit cxpatte mea datio rci: cum ex parte cauſa. Si quid enim datum ſit vt detur aliquid, vel eius nihil aliud fit quà3m nudũ pactum. Vnde quam- znec per cum qui acceperit ſtet quominus det uis is lit mihi obligatus, non tamen ſum ci obliga- ciat, ſed caſu aliquo fortuito impediatur, non tus. Nihil igitur prohibebit inc recedere ab go ton⸗ condicetur id quod datum eſt. l.penul. C. hic: ſecus tractu per pœnitentiam, perinde ac ſi nihil inter nos lbeteun Ketcrit, vt l.vlc. Cod. eod. huic ſimile eſt actum eſſet. Hæc igitur pœnitentia(vt dixi) locum b 2

3
1
204 PFranc. Duareni luriſconſ.
habet in contractibus non nominatis:minimè verò in iis qui proprium nomen h ſcitur vltro citrõque obli gatio. lſicut. C. de obligat. & aGt. l. inciuile. C. de rei vindi. Dixerit aliquis, non- ne locatio eſt in ſpecie d. l.pecuniam. cum cuipiam detur pecunia vt Capuam eat? qui enim pecuniam accipit vt quid faciat, videtur locare operam ſuam: quinimò hic omnia interuenire videntur quæcun- que neceſſaria ſunt ad perficiendam locationem. Ex vna enim parte res eſt quę locatur, ex altera merces. Cur ergo non erit locatio? 81 autem ſit locatio, non videtur poſſe propter pœnitẽtiam ab ea recedi, quia nominatus eſt contractus: ideõque inutilts erit hæc uæſtio. Sed animaduertendum eſt(quod& ſupra admonui.)in his quæſtionibus, cum quæritur quod genus contractus ſit, facti quæſtionem eſſe. Poteſt enim eſſe locatio& aliud genus contractus. Nam non ſequitur ex hac ſpecie: Ego tibi dedi pecuniam vt Capuam eas, tu eam accepiſti: ob id te locaſſe mihi operam tuam. Cum enim facti habenda ſit in his quæſtionibus ratio, necnon perſonarum, conſi- derandum eſt, aliquando tale factum eſſe poſſe in quo opera locari non ſoleat: veluti ſi dem tibi pecu- niam vt Stichum manumittas. Licet enim videatur hæc cõuentio ſpecies quædam eſſe locationis, nihil- ominus tamen non eſſ: quia hoc factum locari non ſolet.l. naturalis. S. at cum do. infraà, de præſcrip. verb. Aliquando etiam, etſi tale factum ſit quod locari poſsit, eiuſmodi fortè erit perſona, que non ſolet lo- care operam ſuam, l.1. ſupr. ſi menſor falſ. mod. dix. Igirur cum proponitur aliquem dediſſe pecuniam vt aliquid fiat, non ſtatim ſequitur locationem eſſe. Vulgò dicunt, in contractibus de quibus tabulæ ſcriptæ ſunt, locum non habere hanc pœnitentiam: quia in his tabulis adiici ſolet ad finem ſtipulatio, uæ ex his contractibus non eſt, in quibus pœniten- tia locum habeat: vt iam diximus. In contractibus igitur innominatis pœnitentia tantum locum ha- bet. Excipitur tamen contractus tranſigendi cauſa initus ab iis inter quos mota fuerat controuerſia, l. quamuis. C. de tranſact. Sed cum hæc quæſtio perti- neat ad tractatũ de tranſact. non mirum ſi pœnitẽtia hic locum habeat. Eſt enim hoc inductũ vt minuan tur lites, quæ alioqui renouarentur. Ex iam dictis conſequens eſt in caſu l. pen.& vlt. C. eo. tit. quamuis per aduocatum non ſteterit quominus patrocine- tur, ramen ob pœnitentiam poſſe condici quod da- tum eſt, ſi nihildum ſecutum ſit. Si tamen quis pa- trocinanti aduocationis ſvæ cauſa pecuniam dede- rit,& caſu fortuito impeditus fuerit, dicitur non poſſe repeti pecunia, licet cauſa ſecuta non ſit: quia per eum non ſtetit quo minus patrocinaretur. d. l. pen. Alias enim ſi per eum ſtetiſſet repeteretur, d.. vlt. quod enim dicitur in d. l.pen. ſi per eum non ſte-
terit, condici non poſſe, verum eſt, quaſi cauſa ſecu-
ta ſit Cum ergo repetitur pecunia, multum intereſt quæ cauſa in formula intentionis exprimatur. Et ita quidem accipienda eſt 1. ſi pecuniam. hic.& ſic intel
ligendum quod dicitur in L.vlt. hic. Quæ tamen lex
aduerfatur l. pen. C. hic. Et ſane ſi condictioni locus nullus eſſet niſi cauſa non ſecuta dationis, hæc pu-
gnantia videri poſſent: ſed alia cùm ſit cauſa condi-
ctionis, nempe pœnitentia: veluti in hac ſpecie, Do tibi centum vr mihi Stichum des, cum ſperem mi-
habent, quia ſtatim na-
hi opus eſſe Sticho: poſtea ex pœnitentia, quia Sti cho amplius vti non poſſum: hanc pecuniam ſir. peto, nulla eſt antinomia. nec enim ſi aduerſari obiiciat Stichum mortuum eſſe, ad rem quic uann pertinet,& mihi nihilominus quod ei ded eelnn re debet. Huic ſententiæ l. dedi tibi pecuniam r. ponitur L. naturalis. S. ſi ſcyphos. infr. de preſcripen bis. in qua ſi moriatur Stichus, periculo meo dici 4 eſſe. Sed ego explicaui hanc antinomiam in imt 4 preratione I. ſi ex legati cauſa. infr. de verbo dfg Poſterior enim lex loquitur de actione præſcui verbis, qua agitur ad id quod intereſt: prior de he
condictione: vt etiamſi Stichi morte liberetur is cai oi ſcyphos ideo dedi vt mihi eum daret, nihilominns auu tamen ad repetendos ſcyphos, tanquam cauſa non l ſecuta, condictio mihi competat. Quod autem q. tc ximus iuſtam cauſam eſſe pœnitentiæ, hoc intelli- 3 ſe gendum eſt cum res adhuc integra eſt, vt iam atti. 54 gimus. Cùm verò integra non eſt,& is qui accipi ga pecuniam dãno afficeretur, ſi propter pœnitentiam 6 7 ea repeteretur, non vſquequaque pecunia data con- gf dici poteſt. Et res quidem integra dicitur, cum nihil 2 adhuc fecit, nec cœpit facere is qui pecuniam acce- 5 pit vt faceret, nec damno vllo afficitur. Atque hoc 4 V tractatur d. l. ſi pecuniam. multis exemplis, quæ vt- f cunque ſubtilia& obſcura ſunt: quæ tamen hac di- 5 6 ſtinctione recepta facile intelligi poterunt. Sequens ann locus eſt in quo quæritur, gii ügük.
Cui& contra quem detur hæc actio condiatitia. aun cçA DVT„. IH.
FE X his quæ diximus certum eſt hanc condictio. Aulu- nem competere ei qui dedit ob cauſam aduer. naen al ſus eum qui accepit ob cauſam. Atque hinc naſcun. ſin tur aliquot quæſtiones. Vna eſt in l. ſi donaturus. 9. 5*
hic. Quidam erat donaturus mulieri centum. mu- lier autem quæ erat nuptura iuſsit vt cà pecuniam fur
numeraret ſuo ſponſo,& numerata eſt: deinde nu- din ptiæ ſecutæ non ſunt. Ex his quæ diximus conltat llie repetitioni locum eſſe, cùm cauſa non ſit ſecuta ded i
ace
quæſtio eſt vtri competat hæc condictio, an mule. ri, an ei qui dedit? Dicimus quidem ei qui dedit ob nr cauſam condictionem hanc cõpetere aduerſus eim ana
ui ob cauſam accepit. l. ſi extraneus. hic. Sed hicà dädu duobus videtur datum, donatore ſcilicet,& mulie- üben re. Paulus tamen ait potius mulieri hanc condicio. ihl nem competere quàm ei qui donauit: cum eius iuſ aud
ſu is qui donaturus ei crat marito futuro dedertt. 3 zetw
ſe eam pecumã daturũ marito futuro:& poſtea ſor uit:deinde nuptię ſecutęe non ſunt. quæritur vtri co- petat repetitio, an huic qui dedit, putãs debitore cſſ mulieris, an potiusi pſi mulieri? Nerua& Attilicinus reſponderunt,&c. Hic dicitur non competere muliell condictionem, ſed potius ei qui dedit errore ductus cũ putaret ſe mulieris debitorem eſſe. Pecunia enim hæc nullo modo ad mulierem pertinet: qula hic ſi conueniretur à ſponſo ex hac promiſione, pollet
cum exceptione doli ſubmouere. Hoc enim mo 3 inte

In Tit. De.
enda funt hæc verba de exceptione doli. ſus ſequitur diuerſus in eadem leg.8. verd crat mulicris is qui pecuniam numerauit
dotellig Alius ca debitor onſo i
terit ipſe repetere: quia non eſſet liberatus ab 3 atione mulieris: quamuis ex bono& æquo ex- ob io daretur contra agentem. Alia ſpecies eſt in l. 5 ocurator. 14ſed ea commodè explicari non po- ckviſt poſt titulum de condictione indebiti. Po- bemus locus eſt in quo quæritur. Liid veniat in hanc actionem,& quod futurum
ſit in ea iudicis efficium.
8(C AP. V..—
c locus nos admonet quid petere debeamus cum concipitur hæc actio in iudicio. Cogno- a lanè ſunt caufæ actionis, tum etiam quid in
un veniat, vt concludamus. In hanc autem condi- Konem hoc venit, vt res ob cauſam accepta red- uur cauſa non impleta: Præterea veniunt etiã fru- (aus& acceſsiones. d. l. qui ſe debere.§. vlt. hic. Venit eiam omnis cauſa. Similis locus eſt in l. cum quis. c. Dixerit aliquis, hoc iudicium ſtrictum eſt: quo- modo igitur veniunt fructus& acceſsiones? Certiſ- mum enim eſt in ſtrictis iudiciis non venire fru- aus neque acceſsiones niſi à tempore iudicij acce- iilcum fundus. ſuprà de reb. cred. Cur igitur non ſc diſtinguitur an lis conteſtata fuerit an non:& Iimpliciter dicitur fructus& acceſsiones in hoc iu-
4
dicium venire? Scd reſpondendum eſt, in iudiciis
trictis, quibus id petimus quod noſtrum eſt, vel ali- — quando fuit, venire eriam fructus& acceſsiones, ſi- cut in iudiciis bonæ fidei: quæ diſtinctio traditur in luideamus. z. infrà de vſuris. In iis autem in qui- bus petimus id quod noſtrum non eſt, nec vnquam ſuit veluti cũ quis ex ſtipulatione agit, non veniunt kructus, niſi à tempore litis conteſtatę. d. l. videamus. „l actionem. infrà de vfuris. Hac autem condicti-
iaactionc, quamuis ſtrictum iudicium ſit, petimus
dquod noſtrum aliquando fuit, licet noſtrum iam onſit. Condictio cnim non poteſt domino com- petere ad rem ſuam petendam.§. ſic itaque diſcre- s. Inſtitutis de actionibus. Deinde notandum eſt, umnia reſtituenda eſſe in priſtinum ſtatum: veluti ſi ine res corporalis data ſit, quæ poſsit reddi corpo-
llnet, reſtitui corporaliter debeat. Vnde id quod
Mwiato habetur, quamuis verè datum non ſit, vt „ ultorhoraliter reddi non poteſt, reſtitui in pri- fus tnum ſtarum debet. Exemplum eſt in l. ſi quis ac- ccpto. hic. de eo qui acceptilatione liberatus vt ex- omidlorem darct, neque dedit, condictioni locum eitquamuis nihil datum eſſet. Interpretatione ta- men iuris aliquid hic datum eſſe intelligitur per ac- ceptilationem ſcilicet liberatio: vnde vetus obliga- o teſtituitur quæ acceptilatione ſublata fuerat. promiſſore enim non exhibito cogetur per iudi- denuo ſe ſolenni ſtipulatione obligare. Sic enim utelligendum eſt quod dicitur, condici poſſe ei qui accepto ſit liberatus. Quod autem diximus, rem dle reddendam cauſa non ſecuta„ita accipiendum dh, vt etiam ſi res perempta ſit quæ ob cauſam da- atuit,nihilominus tamen condictio locum habeat, maximè ſi culpa eius qui accepit perierit. Exem- Mumeſt in l. cum ſeruus. hic.& l. z. ſuprà ad legem
uliam. hic autem locus oſtendit quàam vilis fue-
uſſu mulieris,& nuptiæ ſecuræ non fuerint,
1205
rit condictio ſeruorum, in quos ea fuerit domino- rum poteſtas, vt necis& vitæ corum habuerint li- berum arbitrium. Pręterea hæc actio concurrit cum pleriſque aliis actionibus, puta cum actione preſcri- ptis verbis, quæ competit ad id quod intereſt da-
quibus actionibus concurrat
tum aut factum non eſſe. l. naturalis.§.. de præſcrip. hæs condi- verbis. Nam cum ego tibi do vt mihi des, vel ali- oo.ʒ
quid facias, tu mihi es obligatus, quia ſcilicet tibi ego dedi, licet tamen tibi obligatus non ſim. Poſ-
ſum autem agere aduerſus te duplici actione: Im-
primis ad id quod intereſt mea datum aut factum àte non eſſe quod conuenerat actione preſcrip. ver- bis. Vel ſi malim recedere à contractu(quod mihi liberum eſt) tunc potero experiri condictitia actio- ne vt rem mihi reddas quam tibi ob cauſam dedi.
Et ſic intelligendum eſt quod dicitur in Lob cam. infrà de præſcrip. verbis.& l. 4.hic. quæ inter ſe pu-
gnare videntur. Nam in d. l. ait Vlpianus. aduerſus debitorem acceptilatione liberatum vt expromiſ- ſorem det, ſi non dederit, condictione agendum, vt vetus obligatio inſtauretur. At in d. l.ob eam cau-
ſam. refert. Papin. obligationẽ veterem non reſtau-
rari, ſed agi aduerſus debitorem vt impleat quod promiſerit. Sed hæc pugnantia non funt, ſed potius diuerſa. Quod enim dicitur in l.ob eam cauſam. ve- terem obligationem nõ reſtaurari, verum eſt ſi quis agat ciuili actione preſcrip. verbis. de qua ſub eo tit. Iuriſcon. loquuntur. Nam id non conſequitur is qui agit præſcriptis verbis vt contractus reſcindatur, ſed vt impleatur potius:cuius tamen nomine com- parata eſt hæc condictitia actio, ad quam etiam pertinet dicta l. 4. hæc actio etiam concurrit, vt qui- dam dicunt, cum actione in rem: quod quomodo accipiendum ſit difficile dictu eſt. Hæ enim actio- nes videntur omnino contrariæ eſſe: quia is qui agit condictione contendit dominium rei in trauf ferri oportere.§. ſic itaque. de act. qui verò actione
6 Hev attie 8„— uonnae 50 csrrat cune
Alrue i
in rem experitur, ſe dominum eſſe contendit. l. in rem.
rem. ſuprà de rei vind. Hæc repugnantia ſunt, me dominum eſſe rei,& petere vt dominium eius in me transferatur. Quomodo igitur fieri poteſt vt hæc condictio concurrat cum rei vindicatione? Et
ſanc quòd hæc actio non concurrat cum actione in
rem, id ſatis videtur colligi ex l. cum ſeruus. hic. Sed
uæſtio& difficultas naſcitur ex I. ſi mortis cauſa. infrà de don. cauſ. mort. vbi dicitur eum qui dede- rit aliquid cauſa mortis, poſſe in rem agere poſt-
uam conualuerit. Nam dicit Paulus l. cum quis. hic condictionem hoc caſu competcre. Atque ita ei qui donauit aliquid cauſa mortis competit con- dictio& actio in rem. Sed reſpondendum eſt, in rem actionem vtilem hoc caſu quidem compete- re.l.prima. Cod. de donat. quæ ſub mod. in rem a- ctionem directam minime: ideõque hanc non poſſe
concurrere cum condictione, ex dicta l. cum ſer- uus.& dicto§. ſic itaque. niſi aduerſus furem. Alius
caſus ſimilis eſt in dicta l.prima. Cod. de donat. quæ ſub. mod.&c. in qua eonſtituit Imper. vt ſi quis quid donet alicui alimentorum cauſa,& ea cauſa non ſequatur fauore alimentorum, præter condictio- nem in rem etiam actio vtilis ei competat. Actio autem in rem competit aduerſus eum ctiam cum
uo contraxit, ſi poſsideat alimenta,& vtilior eſt quàm condictio. 4
G;
——
——————ρ☛+é/q—— =—————————— —--—————————— ——————— 4— 3——— —=——— ————— —— 3—————— —“——— 8 ——*———
ſ 3e . ————
———
— ———
—— —ͤ ꝑb

1206
IN LTLIT. VII. I. IB. IIII. COb.
IN TIT. v. LIB. XII. PANDEGCT.
DE CONDICTIONE OB TVR- PDEM CAVSAM.
CA P. T.
☛ Vid interſit inter hanc cõdictionem, quæ 6 N dicitur ob turpem vel iniuſtam cauſam,
X condictionem cauſa data cauſa non ſe-
².cuta, oſtédit Paulus in l.1. hic. Diſtinguit autem rem à cauſa, vt ſæpe diſtingui ſolet,& admo- nui titulo ſuperiori, allata l. damus. 2². infrà de con- dict. indeb. in qua ſimilis eſt diſtinctio: vt cauſa qui- dem ad præteritũ referatur, res ad futurum. Sed ta- men aliquando his verbis promiſcuè vtuntur Iuriſ- conſulti, vt cauſa non tantùm ad præteritum perti- ncat, ſed etiam ad futurũ. Omne igitur quod datur, vel datur ob cauſam honeſtã, vel turpem: Si detur ob cauſam honeſtam, ita demum repetitur ſi cauſa ſecuta non ſit. At verò id quod datur ob turpẽ cau- ſam, plerunque etſi cauſa ſecuta ſit, condictione re- petitur. Vt autem intelligamus de qua turpitudine hoc accipiẽdum ſit,& propter quam turpitudinem hæc actio detur, animaduertendum eſt, turpem cau- ſam nõ vnius generis eſſe, ſed trium. Nam aliquan- do turpitudo eſt accipientis tantùm, aliquando vtriuſque, aliquando dantis. Paulus in d. l.. oſtendit, cum turpis cauſa eſt accipientis, repetitionem lo- cum habere: Qujbus verbis oſtendit cum turpitu- do eſt dantis, vel vtriuſque, non repeti quod datum
eſt: idque confirmat ſequentibus exemplis. Sed de
priori genere turpitudinis videndum eſt. De primo ganere turpitudinii. CA P. IT.
Vius turpitudinis quæ eſt accipientis tantùm exempla ſunt in l.z. vt puta cum do tibi ne ſacrilegium facias, ne furtum facias, ne hominem occidas:ob turpem enim cauſam id à me nõ datur, ſed turpitudo hic eſt ex parte accipientis tantum. nam is qui pecuniam accipit ne furtum faciat, vel ſacrilegium, vel ne hominem occidat, turpiter facit:
quia ab eis facinoribus abſtinere debet etiam gratis,
& nullo pretio accepto: ex parte autem dantis nulla verſatur turpitudo. Sequitur: Item ſi tibi dedero vt rem muhi reddas depoſitam. Aliud exemplum eſt hu- ius turpitudinis. Ego depoſui apud te rem meam: at cum ego à te repoſcerem, nec velles mihi redde- re, dedi tibi eo nomine pecuniam: Hæc pecunia re- cte ob turpem cauſam data eſſe dicitur. Eſt enim turpe ei qui accipit pecuniam depoſitæ rei redden- dæ cauſa, non verò ei qui dat: ille enim cum gratis rem depoſitam reddere deberet, eo nomine accepit pecuniam. Idem exemplum eſt in l. vlt. hic. Aliud exemplum eſt in 1. 4.§.vltimo. Si quis indicium, vt ſeruum fugitiuum indicer, accipiat: in quo tamen diuerſum Harurur ac in prioribus: nullus enim re- petitioni locus hic eſt: quia ſcilicet is non poteſt di- ci turpiter accepiſſe, qui vt furem indicet pretium accepit(ſumitur enim indicium hoc in loco pro eo quod datur indicanti, quod Greci ²νντ ον vocant.) Et certè cum nullus cogi poſsit ad indicandum fu- rem, nec eo nomine vlla actio prodita ſit, vt nõ mi- rum, ſi pecuniam co nomine accipere poſsit.& hac
le, poſſe tamen cum repetere quod datum eſt.
de re logus etiam eſt in l. ſolent. infrà de pręſcr. verb. Poſt paulò tamẽ ſubiicit in hoc eod. õ. diuerſas ſpe. cies, in quibus locus eſt repetitioni: vt ſi acccpeti fugitiuo meo ne eum indicares: tunc enim àte hoc poſſum condicere. idemque dicendum eſſe ſi& f ri indicium dedero. Aliud exemplum eſt in 13. C. eo. de co qui euitandi tirocinij cauſa dederit:id c vt effugeret laborem qui tironibus, dum milltie i. tiarentur, imponebatur. Tirones enim olim dce- bantur iuniores qui militiæ adſcribebantur, yt ſaci. lius exercerentur,& aſſueſcerent militiæ, qui tamen nondum erant miliites, nec priùs, quàm in numeros eſſent relati.l.ex eo. inftà de milit. teſta Et de iis qui dem extat titu. 4 4. lib. 1z. Cod.& I. deſertorem. Iomf
cum vno. l. qui commcatus. infrà de re millit. Aliud
exemplum eſt propter quod datur hæc condictio in
Icx ea. hic. Tu me per vim coegiſti ad promitten.
dum pecuniam tibi,& ex hac ſtipulatione cam ex. egiſti: quæritur an repetere poſsim? videtur mote. petere poſſe, idque ex hoc edicto: quia cauſa huius ſtipulationis eſt vis illata aut metus. Et(Vt geneta⸗
liter dicitur in l. perpetuò. hic.) Quoties ex imiulta
cauſa aliquid datur alicui, poteſt condictio compe- tere ex hoc edicto: quod propoſitum eſt de eo quod acceptum eſt ob turpem vel iniuſtã cauſam. Hunc locum explicaui in l. ſi me& Titium. ſuprà de reb. cred. Sequitur ſecundum genus turpitudinis. De ſecundo genere turpitudinu. C4.v. 777. Oäomnan turpitudinis genus eſt cum turpitu- do verſatur ex parte vtriuſque: quo caſu condi. ctio non datur,& quod datum eſt penes accipien- tem remanet. Hinc dicitur in l. pen. hic. meliorem eſſe conditionem poſſeſſoris, cum par eſt cauſa vtriuſque: ideõque datum repeti non poteſt. Ildem dicitur in l.z. C. eo. Exempla alia multa reperiuntur ſub hoc tit. veluti in l.2.& ſeq. ſi quis dederit indici eius corrumpendi cauſa. At ſi quis dederit iudiciyt malè iudicet, ſed vt ſecundum ſe in bona cauſa, an poterit hæc pecunia repetihæc quæſtio tractaturin d. l. z. Cõdictioni enim locus eſſe videtur: quia nulla hic dantis vtpote in bona cauſa, turpitudo, ſed acci. pientis tantum apparet. Hunc tamen qui dat, licet in bona cauſa, refert Vlpia. crimen contrahere, quia ſcilicet iudicem corrũpere videtur. Et hoc expteſ ſum eſt ſub tit. C. de pœna iudic. qui male iud. in L... vterque igitur punitur dans& accipiens. Exhis autem verbis, kelatum eſt, quæri ſolet an Vlpia afft- met condictioni locum eſſe. Plerique exiſtimant hoc ab eo non affirmari, ſed tantum referri opinio- nem aliorum, à qua recedat propter verba que ſub- iicit, Sed hic quoque crimen contrahit: quaſi hoc velit Vlpia. quamuis relatum ſit condictioni locum eſſe in hoc caſu, tamen cum turpitudo ſit non tantum ex parte dantis, ſed etiam accipientis, condictioni locus non eſt. Sed receptum eſt hic duos caſus eſſe diſtinguendos, vnũ cum quis dat pocuniam iudici vt in bona cauſa ſua ſecundum ſe pronunciet: alte- rum cum datur iudici pecunia vt male iudicet: Hæcq́; ſententia mihi videtur probabilior eſſe Vr- de dicendum eſt, ſi quis pecuniam dederit iudici,vt ſecundum ſe in bona cauſa pronunciet, quamuls li⸗ tem perdat, quia videtur iudicem corrumpere vel
De
8
tnen nnen er lud em rupt. aaüdſt düfadt lxse änar 4 äood un llus deheon mort rauan drtinl Kdonc
mäca

In Tu. De condlob turp. cauſam.
newn genee n-pindns. CAr. 1117 Aec turpitudo eſt, quæ ex parte dantis tan-
tum verſatur, quo caſu nulla competit repeti-
tio huius turpitudinis eſt cxemplũ in L4. hic. n qua uæritur an is qui meretrici dederit libidinis ex- lendæ cauſa, repetere poſsit. Ex his quæ ante expo- ſuimus videbatur hoc ferè ſatis defimtum eſſe. Di⸗ zimus enim ſupra cũ turpitudo eſt ex parte vtriuſ- ve, non poſſe repetl quod datum eſt: quin autem nic inſit ex parte dantis& accipientis turpitudo, vull dubium. Cur igitur quod hoc caſu datum eſt nti non poſſe refert VIp. Sed, reſpondet idem VI. mlla quidem mulier quod meretrix ſit, turpiter at cum ſit meretrix, turpiter non accipit, poſt- m ſe palàm proſtituit. Ergo turpitudo ab eius ae non verſatur, ea eſt vtilitas& indignitas, vt ceptio pecuniæ& pretij nullam ei maculã aſper- ele videatur. Sed quid agas, inquit Satyricus, cum ia eſt& omni perſona fœdior. Tem pbore Pyberij ſcribit Suetonius multas mulieres ſe proſtituiſſe, ne punitẽtur pœna adulterij, vel ſtupri. Stuprum enim cum meretrice publica non com mittitur. Queri ſo-
let an quod meretrici ob cam cauſam promiſſum ctper ſtipulationem, exigere illa poſsit? Ex his Vl-
piani verbis videtur colligi, mulieri ob hanc cau-
ſ am actionem competere: ſed tamen probabilius at eſt,& id quoque vulgo receptum video, nullam u glionem eo nomine meretricibus competere. Nec
d etiam cõſequitur ex eo quod ab Vlpiano dictum eſt nam etſi meretrix poteſt retinere quod ei datum ett: nontamen poteſt quod eo nomine promiſſum eſtexigere. Multa enim accipiuntur& retinentur honeſte, quæ tamen honeſtè non petuntur, L.z. inf. de extraor. cognit. Contrariam opinionem non iuuat Laffectionis. infr. de donat. ex qua, ſi quis donauerit merettici, valet donatio. Excipe tamen niſi miles donauerit ſuæ focariæ, l.z. C. de don. inter virum& vxor. 51 igitur dederit quis meretrici non poteſt ab ea repetere quod datum eſt, ſed ſi quid ei promiſerit o nomine, illud exigi non poteſt. Proprie autem donatio eſt,cum quod donatum eſt traditur, ideoq́; eti non poteſt. At generaliter dicẽdum eſt, quod turpi cauſa promiſſum eſt, exigi non poſſe. Vnum nemplu eſt in l.1. C. eo. in qua ſi quis cũ aliquid pete mquod honeſte dari nö poterat nec promitti, quia tet turpis cauſa erat, præſcribi fecerit in ca urio-
m am pecuniam ex cauſa mutui numeratà eſſe: is auem qui conuenitur ex ea cautione alleget ſe nul- um pecuniam re vera accepiſſe, ſed ob turpem cau- lm hoc promiſſum eſſe, huiusq́; turpis cauſæ adũ- brandæ gratia hanc cautionem perſcriprã: ait Im p. ſapparcat turpem cauſam fuiſſe huius promiſsio- aldabſolui cum debere qui conuenitur. Similis lo- cis eſt in l. mercalem. co. Quidam ſtipulatus fuerat pecuniam propter lenocinium vxoris ſuc. Hic aiunt mpp. ſi quid promiſſum ſit ob hanc cauſam, exigi non poſſe, quia ſcilicet turpitudo eſt ex pante vtriuſ- Aueiſt autem ſolutum ab adultero eſſet, non poſſe ſmn as eperi. Iuc pertinet quæſtio tractata in l. pen hic. ſerba huius legis ſubobſcura ſunt, quorum tamen enlus hic videtur eſſe: Si quis ob turpem cauſam Nomiſerit,& conueniatur ex ca promiſsione, poteſt aentem exceptione doli ſubmouere. Neceſſe au-
1 ,
temetyt hæc verba ob turpem cauſam, intelliga-
1207 mus ex parte dantis tantum, quia ſi eſſet ex parte accipientis repeti poſſet: rurpitudo enim dantis hic impedit repetitionem. Suklata proxima cauſa ſtipula- tionis. Sti pulatio, quæ proxima cauſa eſt, tollituùr ſo- lutione eius quod debetur. Hoc autẽ ſigurata locu- tione dicitur, quaſi diceret, vt ſtipulatio hæc inanis eſſet propter exceptionem doli. exceptio enim etfi- cit, vt quis actionem non habeat, l. nihil incereſt. inf. de reg. iur. Priſtina cauſa, id eſt, turpitudo. Sed quæri ſolet an ſtipulatio quæ turpem cauſam habet, ipſo iure nulla ſit, an verò elidatur exceptione? Hæc que- ſtio tractari ſolet in! generaliter. inf. de verb. oblig. in qua dicitur nullius momenti eſſe tales ſti pulatio- nes, cum hic dicatur huiuſmodi ſtipulationes elidi exceptione doli. ſed maximè diſtinguendæ ſunt ſin- gulæ ſpecies, ex quibus oritur talis quæſtio. Viden- dum enim eſt an id quod promiſſum eſt, contra le- ges ſit: veluti ſi id quod promiſſum eſt, iure ciuili prohibeatur,& puniatur. Exempli gratia, vt faciat quis ſacrilegium: nam tunc nulla erit promiſsio. Si quis autem promiſerit meretrici libidinis explendæ
cauſa, hoc quidem honeſtum non eſt, cum tamen non ſit factum quod ipſo iure& legibus Romams vindicetur, valere id poteſt. Ilã vidern poteſt ex qui- quam turpitudi-
bus cauſis detur hæc actio,& ob nem. Poſterior locus eſt, De ofſicio iudicw in hac actione. CA P. T.
(Jreum eſt reſtitutionem rei quæ data eſt tur- piter, in condemnationem venire. Nam is qui
agit, petit vt ſibi reddatur quod dedit ob turpem
cauſam. Hæc autem reſtitutio fit cum fructibus& acceſsionibus, ſi res data ſit ex qua fructus naſcan-
tur. Et quamuis id expreſſum non ſit ſub hoc rit. ta-
men facile intelligitur ex his quæ diximus ſub tit. præcedenti. Multa enim repetenda ſunt ex eo tit. nã
licet condictio ſtricti iudici ſit, in quod non veniant
fructus, niſi à tempore litis conteſtatæ, vt ſuperius
dictum à nobis ſæpius eſt: quia tamen per hanc con- dictionem petimus nobis dari quod noſtrum ali-
quando fuit,& transferri domimum cius rei quam
dando amiſimus, venient etiam fructus& acceſzio-
nes. l.videamus. infrà, de vſur. vſuræ tamen non ve- nient, l. quories. C. hoc tit. quoniam vſuræ in fructu
non ſunt, l.vſura. inf. de verb. ſigni. cùm natura non perueniant, ſed iure percipiantur, I. ſi nauis. ſupr. de
rei vindi. Hæc autem actio concurrit aliquando cũ aliis actionibus, vt cum actionibus bonæ fidei, vt di-
citur in l. vlt. hic. Et ex huius quidem legis exem plo demonſtratur differentia inter bonæ fidei& ſtricta Direntia iudicia: cum ex contractu ob quem turpiter datum inrer audi- eſt, dari aliam etiam actionem, refert Paul. nec eſſe cia honæ fi- hanc ſemper neceſſariam:veluti ſi tibi dedero vt de- 2,,0 ſtri- poſitum reddas quod turpe om nino eſt. N am ad 1d CE s. repetendum competet etiam actio depoſiti. Cum
verò aliquid datum eſt ex contractu qui ſtricti iu-
dicij eſt, veluti ſi quid debeatur ex ſtipulatione, vel teſtamento tunc ad id repetendum neceſſariam cſ-
ſe hanc condictionem, nec agi poſſe ex eo contra-
ctu. Et id quidẽ optima ratione, cum ex illis actio-
nibus nihil peti poſsit, niſi quod cautum eſt.§.1. In-
ſtit. de oblig. quæ ex conſenſu. l.& eleganter.§. non ſolum.ſupr.de dolo.
G 4
een— — ,“ E

1208 TIT. V. L.1B. I11I. C0D. EI 11T. VI. LI B. XII. PANDECI.
DE CONDICTIONE INDEBITI. b C᷑A P. I. 4 Nter condictiones, de quibus diſſerere cœpimus, hæc inſignis& præcipua eſt, Anec vllus locus eſt in iure ciuili aut me- morabilior, aut obſcurior,& difficilior. Condictio autem indebiti actio eſt, qua quod per errorem ſolutum eſt repetitur: ſicque dicta eſt, quia indebitum hac condictitia actione repetitur ſi per errorem ſolutum ſit. namuis enim, ſi ſubtilitatem iuris inſpiciamus, is qui ſoluit indebitum, domi- num faciat accipientem,& transferat dominium in eum cui ſoluit, ideõque nullam videatur actionem habere:tamen ex bono& æquo,& æquitate naturali ſuadente datur repetitio. Vnde dicitur condictio indebiti naturalis eſſe, l. indebiti. in princ.& l.hæc cõdictio.66. ex bono& ęquo venire. Subtilitas enim iuris tantum valere non debet, vt quis locuplctior fiat ex re alterius cum eius incommodo, cum id cõ- tra naturalem æquitatem& contra bonũ& æquum ſit. Hæc autem actio ex contractu proprio oriri non
dicitur. Is enim qui ſoluit indebitum alicui tãIquam
creditori, hoc animo ſoluit, vt diſtrahat negocium magis quàm contrahat, vt dicitur in§. is quoque. quib. mod. re contrah. oblig. in Inſtit. quia animum habet recedẽdi ab obligationc magis, quàm ad con- trahendam obligationem. ui enim hac ratione pecuniã dat, id agit, vt ea obligatione liberetur, qua putat ſe adſtrictum. Atque ideo dicitur ex cõtractu non oriri hæc obligatio, ſed ex quaſi contractu tan- tum: quod etiam confirmatur ex 5.vlt. Inſt, de oblig. quæ ex quaſi contr. Poteſt tamen aliquis contractus ei accedere. Exemplum vnum eſt in l. 2z. hic. Cum quis ſoluit ei quem putat creditorem ſuum eſſe, ca lege& condictione vt ſi apparuerit id eſſe indebi- tum, reddatur. Ad reddendum in hac ſpecie, tenetur is qui accepit, quia id nominatim çonuenit: ſed ta- men neceſſaria non eſt ad repetitionem ſemper hæc conuentio. Nam etſi ſine hac pattione ſolutioni rei fuerit quid datum, quæ indebita erat, idque per er- rorem, datur hæc condictio. b Condictioni indebiti vt locus ſit quot requirantur. (44 P. I1.
VIIWrn ſit locus huic condictioni, tria neceſ- V aaria ſunt: quæ diligenter obſeruãda ſunt, quia multum conferunt ad huius tractatus explicatio- nem. Primum eſt, vt quid ſolutum ſit: ſecundum vt per errorem:tertium vt indebitum ſit. Hæc tria niſi concurrant, non datur hæc condictio: niſi ratio ha- beatur perſonæ, vt l.interdum. hic. ſi pupillus ſol- uerit eo caſu quo non admitteretur maior. Pupillus enim ſemper creditur errare. Sed de hoc loco ple- nius dicturi ſumus infrà. D e his autem tribus neceſ- Solutã eſſe ſariis ſigillatim tractandum eſt. Primum igitur eſt. auad opor ſolutum eſſe aliquid oportere. id ſatis indicat titulus ezan bn ipſe,& nomen actionis. Condictio enim, id eſt, re- gccipiatur. Ple,s T1OI. Hn laelt, . peritio per condictitiam actionem indebiti, hoc eſt eius quod per errorem ſolurum eſt cum indebitum eſſet. Hinc dicitur re contrahi hæc obligatio ſub tit.
uib. mod. re contrah. oblig. in Inſtit. Exempla cius
obligatipnis ſunt, mutuum, depoſitum, commo-
Franciſei Duarem luriſconl.
ter hic notãdum eſt, etiamſi Tüs bona fide ſumptus 4
datum, quod per errorem ſolutum eſt, cum non de- 18 beretur. Hæc igitur actio cum competat ad repe- 6
tendum, ſolutum aliquid eſſe neceſſe eſt. Hæc pro- 1 G pria quidem ſunt huius condictionis: producitur. 74 la tamen& ad promiſsionem quæ facta eſt per er- bie rorem, vt condicatur liberatio Vel cautio, cuius 9 38 exemplum eſt in L.is qui. hic. Vbi quæſtio propoh-. Huah tur eius qui cum crederet ſe ſolum hæredem, exſſ- jyal miſſe tantùm eſſet, interpellatus à quodam creduo. gin re hæreditario, promiſit ſe illi ſoluturum centũ quæ gehe ei debebantur à defuncto, cum ſolum quinquagiuta atte8n promittere debuiſſet: an ſit locus huic condictioni fuu Mouet quæſtionem quòd nihil ſolutum ſitzſed cau. deilte tum tantùm& promiſſum. Hic tamen videtur de- furt clarare Vlp. quamuis propriè locus ſit huic actioni arut cum aliquid datum eſt, tamen propter vtilitatem& ſimilitudinem rationis produci eã ad hunc calum, enld cum aliquid ſine cauſa per errorem promiſſumcau. zet tmve eſt. Huic affinis eſt quæſtio de eo qui in ſob ghrnt alieno ædificauit bona fide, cum crederet fundum tlio ſuum eſſe, an poſsit repetere impenſas: quc tradtatur thcon
in I. ſi in area. 33. hic. vbi dicitur repetitioni locum A4 1 amu
non eſſe. nihil enim datum eſt, ac ne vllũ negocium es=. ſine quidem contractum. Nam vt locus ſit huic condi- huvy ctioni, oportet aliquod negocium contractum eſſe Mde cum eo aduerſus quem agitur: quod obſeruatur im uan eo qui ſoluit pecuniam indebitam alicui: licet enm auils contractus id non ſit, negocium tamen aliquod ge ern rit, videlicet, vt ſi id non debeatur, ius ſit repetendd. annul cum autem adificium in area ſua poſitum ab alio,&c⸗ aübr Nam ſi ædifico in ſolo tuo, tũque ædificium illud uha occupas quod tibi quæſitum eſt, non ideo mecum änun aliquod negocium contrahis, imò etiam ſi tradide- uaeme ro poſſeſsionem, nullum negotium inter nos con. ne. trahitur. id enim in te transfero quod tuum eſſ. Se- mhan quitur: Et ideo conſtat, ſi qui cum exiſtimaret,&cObi.„ anhen
——
e alie . 2...4— ſaluta 3 fecerit in re aliena, non poſſe tamen illos ſumptus ae agreln ſeruare, niſi per retentionem. Hinc etiam quæri poſ m haran ui ſet cum dicimus aliquid ſolutum eſſe oportere, an 4cimt, an 1 b
ſufficiat rem alienam ſolutam eſſe, an verò ita de-
mum locus ſit huic cõdictioni ſi quis ſoluerit ſuam 3 1 rem. Hæc quæſtio tractatur in l. indebiti. 15.§.ſed& 4 54 ſi nummi. vbi dicitur, non tantùm condictioni loci r eſſe, ſi quis ſuos nummos dederit, ſed& ſi quis alie- 9
nos. Et quomodo id accipiendum ſit, docet luriſe. 4 videtur enim a ratione. iuris abhorrere, vt is qui dat 5 nummos alienos condicere poſsit. Cõdictione qui- düm.
dem petimus nobis dari(vt dixi ſub tit. de condict. wn cauſ.dat.cauſ.non ſecu.)quod noſtrum eſt: quiigitur tie condici poſſunt nummi alieni? Sed vt poſſeſsio re⸗ 6 r datur peti poteſt, ait Paulus. Hæc enim cõdictioaut We idem, ob poſſeſsionem que in alium trauſlata eſtda mi tur, etſi dominium vel proprietas tranſlata non ſit: dum & hic locus valde notãdus eſt: cuius hoc erit exem d plum: Exiſtimabam me tibi alicuius rei vſumfru. mn Kum debere cum cius dominus eſſem: tradidi tibi u
vſumfructum, licet proprietatis ſim dominus, Por ſum tamen condicere vſusfructus poſſeſsionem, nr hil enim hæc duo inter ſe commune habent.l. natu- raliter. 5. nihil communc. infr. de acq. poſſeſſ Aci
non videtur pati iuris ratio. Nęmo enim tem ſuam condicere poſſe dicitur, niſi à fure..f. ſup·vſufrucgt
quemad. caueat. quorum odio receptum eſt, vt quæ- b cunque
8 3 4

In Tit. De condict. indebiti.
cunque actio aduerſus cos competere poſsit, ſubti- ltate iuris neglecta. 5. ſic itaque diſcretis. de action. in luſtit. Cur igitur hic aduerſus non furem rem meam condico: Reſpond. aliud eſſe hic conſideran- qum. etſi enim id repeto quod meum eſt, quia ta- men id per errorem ſolui,& quodammodo cius id eci, cui tradidi, nõ mirum ſi repeto,& poſſeſsionem uam in eum tranſtuli condico. Et certè quod dici- urneminem rem ſuam condicere poſſe, ſic intelli- endum eſt, neminem ita poſſe rem ſuam condice- wſi paret eum à quo petitur dare oportere: idque
aokimitur in d.§. ſic itaque diſcretis. ex quo etiam pus loci interpretatio petenda eſt. Is enim qui ita
ausi paret te mihi dare oportere, petit, in ſe do-
mnium träsferri: cum autem dominus ſit, ineptum Khoc genus actionis. Nam fieri non poteſt vt eius nidominus quis fiat cuius iam dominus eſt. At ni- hil prohibet propter poſſeſsionẽ agi, etſi is qui agit dominus ſit: nihil enim communce habet proprietas cum poſſeſsione, d. 5. nihil commune. Ergo qui do- minus eſt, condictione vti poteſt ob poſſeſsionem
uam petit in ſe transferri. Sequitur alia ſpecies: ed &ß poſſeſzionem tuam feciſſem, ita vt tibi per longi rmporu præſcriprionem auocari non poſtit,&c. Ego ti- bi tem alienã dedi,& in te eius poſſeſsionem tranſ- tulitüͦque eam rẽ vſucepiſti poſsidendo, puta quia res erat mobilis, triennio propter bonam fidem& titulum: qugritur an condicere eam poſsim. Videtur condici non poſſe, nam qui rem vſucepit, iuſtam ex- ceptionem habet, ſi res ab co condicatur. Curi gi- tur Mc dicit Paulus hanc rem vſucaptam condici polle id mirum videri non debet. Cum enim ego em tibi meam do per errorem, eius in te transfero dominium, nec hic error impedit eius tranſlationè: Kramen dominus factus non potes te exceptione tueri aduerſus eum qui condicit: quia iuſta cauſa eſt cus rei condicendæ. Aequitas enim ſuadet, vt do- minium quod tu acquiſiuiſti, rurſus in me transfe- us. Si ab initio igitur in te tranſlatum dominium ce iuuare non poteſt aduerſus condictionem, nihilo magis& id quod acquiſiuiſti poſtea præſcriptione
teiuuabit: ideque id potero condictione repetere.
mle eſt huic quod dicitur in l.ſi alienam. infrà de baat.cauſ. mort. Vbi quæritur, ſi dederim rem alie- mm cauſa mortis, vt meam, túque eam vſuceperis p tempore poſsidendo: poſtea ſi conualeam, an pene poſsim? Iulianus ait me repetere poſſe. Si enmab initio res mea fuiſſet,& dominium in te tanltum donatione cauſa mortis: nihilominus eullem eam repetere, eo caſu quo reuocari ſolet cdonatio. Nam tacitam in ſe condictionem ha- dbet gi conualucrit is qui donauit: quia ſcilicet datur cogitatione mortis. Idem diximus de mutuo ſub tit. lcert. pet. Si enim quis rem alienam mutuò dede- it quam vſucepit longa poſſeſsione is qui eam ac- cepit, locus eſt certi condictioni ex muruo,& per- indeeſt ac ſi ab initio rem propriam dantis accepiſ- et. Nihil enim refert is qui accepit rem alienam,
7... 1 4 culülque dominium in ipſum tranſlatum non eſt, doltea ſibi dominiũ acquirat:an verò ab initio eius nidominium in ſe tranſlatum ſit. Sequitur: Sed etſi
Auſtuctus in re. Quaſi dicat:Sicut locus eſt condi-
mou cum tantum träsfertur poſſeſsio in aliquem,
a e 4 14.,1 deiam cùm ſola proprietas trausfertur line poſ-
ſeſsione. Ergo ſiue quis transferat plenam proprie- tatem, ſiue Proprietatem ſine polſeſsione, ſiue poſ- ſeſsionem tantùm ſine proprictate, locus eſt huic condictioni. Et cum hac quidem interpretatione accipiendum eſt quod diximus, ſolutum eſſe quid OpPortere antequam hęc condictio competat. Sequi- tur alter locus, quo diximus per errorem aliquid ſo- lutum eſſe oportere. Per errorem ſolutum eſſe quomodo accipiendum. C4, p. I7 1.
— S enim qui ſciens ſoluit indebitum, illud repete-
re non porteſt, l.1. hic.quia ſuccurritur erranti non ſcienti in hoc iudicio. Idem dicitur in Lindebitum. C. eod. quò pertinet regula iuris quæ traditur in J. cuius per errorem. de reg. iur. Is enim qui conſultò ſoluit indebitum, donare id videtur. Sed& idem di- citur in l.ſi non ſortem. 25.§. qui filiofamilias. hic. imo etiam ita id accipiendũ elt,& ſi quis hac men- te ſoluerit vt repeteret, l. quod quis. 50. hic. niſi quis eam legem dixerit ſolutioni& dation, vt ſi appa- reat non deberi, poſtea repetatur, I. z. hic. Sed quid dicemus de eo, qui ſciens promiſit, licet non ſoluat, an condicere promiſsionem poterit? minimè, l.ſi is qui: 24. veluti ſiquis perpetua exceptione tutus, pro- miſerit aliquid vt liberaretur. Verum quidem eſt eum qui perpetua exceptione tutus eſt, non debe- re, ſi quis effectum inſpiciat: ſed tamen poteſt dici debitor eſſe. Ex his igitur ſatis perſpicuum eſt ita demum condictioni indebiti locum eſſe ſi quid per errorem ſolutum ſit: ſed de iſto errore videndum eſt:hinc enim variæ quæſtiones naſcuntur. Et pri- muùm quidem quæritur de eo qui errauit in re, qui
1209
Errorirno- men in hac
1 al alt cond Ctione cum verè debitor eſſet, rem vnam pro alia ſoluit:an quomodo ſu
condicere poſsit? hæc quæſtio tractatur in l. ſi pœna. mendum.
19.§. pen. vbi ait Pompon. repetere eum illam rem poſſe, cum pro eo quod debet non videatur id ſol- uiſſe. Sed quid ſi quis errauerit in facto proprio, an ob eum errorem hæc condictio locum habebit: Exemplum eius rei eſt in l.ſed etſi me putem. 22. vbi dicit idem Pompo. locum eſſe repetitioni. Alia quæſtio eſt de eo qui dubitans ſoluit indebitum, an
per errorem ſoluiſſe dicendus ſit, atque ita repetitio-
nem eius quod dederit habeat. De hac dubitatione maxgna olim fuit cõtrouerſia inter veteres Iuriſcon- ſultos; quam tamen decidit Iuſtinianus in l.vlt. C. eo. quæ vna eſt ex nouis eius conſtitutionibus& de- ciſionibus. Et ſane multum intereſt an quis igno-
rans omnino& errans ſoluat indebitum, an verò
dubitans: Qui enim dubitat an debeat, ſi ſoluat: per errorem ſoluere videtur non poſſe, cum hanc dubitationem ſuſtuliſſe videatur ſolutione: quæ ra- tio mouit veteres Iuriſconſultos, vt hoc caſu crede- rent hic repetitioni locum non eſſe. Dicebant enim præſumptionem quandam tranſactionis eſſe, cum tranſactio ſit de re dubia, l.i. fupra, de tranſact.& ſo- lutione rei dubiæ facta, quod controuerſum erat, deciſum prorſus fuiſſe: ſed hæc ſententia non pla- cuit Iuſtiniano, vt pote iniqua. Nam ſiue quis du- bitet, ſiue erret, certum eſt eum animum donandi non habere: ideõque nulla poſſe præſumi videtur tranſactio, cum pręſettim nullo retento vel promiſ- ſo hæc procederet, contra l. tranſactio. Cod. de trãſ- act. Alia quæſtio eſt de eo qui iuris errore indebi- tum ſoluit:veluti ſi mulier intercedens pro alio, quę
iuuatur
8.——————— eeareenas enr erereear —— ͤͤͤͤZſſſ———————jjj———;;—— 8— ——ööäöä 1esus——“ bheee Sesgeera„ ä 8— 4—,“— 3* 3 3 3

1210 Franciſci Duareni Iuriſconl.
iuuatur exceptione Senatuſconſulti Velleiani, ſol- debitum uat, non errans in facto, ſed in iure, id eſt credens ſe Juu uts e&. Obligatam, nec ſe ſenatuſconſulto iuuari: num rore ſoluit, afe 0 lgatam, Le an poſtit re id quod ſoluit poſsit repetere: Iuriſconſulti quidem peterc. ſub hoc titulo de errore ſimpliciter& de ignoran- tia ſeu imprudentia loquuntur, vt 1.1.& l. cum is qui. 32 ·§. fddciuſſor. hic. cuius etiam fit mentio dict. l. cuius. infrà, de reg. iur. Sed exiſtimo ob errorem fa- ti tantùm huic condictioni locum eſſe non ctiam ob errorem iuris. Nam diſtinguitur alibi error iu- ris ab errore facti, cum quæritur de hac condi- In l. cum Ctione, l.regula§. ſi quis ius. de iure& fact. ignor. quu. C. de Et hanc ſententiam alias defendi contra receptam var. falti vulgo opinionem. Nec enim ignoro quomodo di- nor. ſtingui ſoleat ab aliis, videlicer vt aliud ſit cum in- debitum eſt naturale, aliud cum ciuile: ſed hæc di- ſtinctio huc non pertinet, nec ad rem facit. Superior diſtinctio eſt in l.error. C. ad leg. Falcid. vbi eum qui ſoluerit per errorem facti legata; veluti cum falſo utaret eam eſſe hæreditatem defuncti& patrimo- nium vt ſufficeret ad legatorum exſolutionem, nec rerinuerit quartam quæ debetur ex lege Falcidia, poſſe repetere ait Gordianus:ſecus eſſe ſi ſciẽter ſol uerit. Deinde ſubiicit: Qainetiam ſi ius ignorauerit, ceſſat repetitio. Nam ſi forte ſciuerit aliquis bona de- functi non ſufficere ad ſoluenda legata,& ad quar- tam, nec tamen exiſtimauit iure ſibi eam deberi, crediditque ſe teneri ad legata integrè ſoluenda ſi- ne vlla deductione, hôcque ius ignoret, ceſſat repe- titio. Comparat enim cum qui ius ignorat cum eo qui ſciens& prudens ſoluit. Iuris igitur ignorantia neminem excuſat, facti vetò non nocet. l. regula. in- fra, de iuris& facti igno. Difficultas tamen naſcitur ex duobus locis, qui extant ſub tit. de iuris& facti igno. Vnus eſt in Liutis ignorantia. in qua ait Papin. iuris ignorantiam ſuum petentibus non nocere. Al- ter in L.error. in qua idem Iuriſcon. refert, Iuris erro- rem in damnis amittendæ rei ſue omnibus non no- cere. Ex priori enim loco ita argumentum ducitur: luris ignorantia ſuum petentibus non nocet. At is qui repetit indebitum; quod ſuum eſt petit. Ergo iuris ignorantia non deber ei nocere. Ex alio autem
Indebitum
loco ſic: Iuris error non nocet contendenribus de
dãno amittendæ rei ſuæ: At is qui experitur condi- tione indebiti, contendit de damno rei ſuæ amit-
tendæ. ergo iuris error ci nocere non debet. Quo
factum eſt vt vulgares doctores ad illam diſtinctio- nem recurrerint. Sed nihilominus exiſtimo ſequen- dam eſſe eam diſtinctionem quæ traditur ab Impp. in d. L.cum quis. C. de iur.& facti ignor.& omitten- dum quod ab interpretibus hoc loco tractatur. Ad vtrumque enim locum ſic reſpondeo. Fateor enim iuris ignorantiam non prodeſſe acquirere volenti- bus: ſuum verò petentibus non nocere, nec nõ com tendentibus de damno amittendæ rei ſue. Sed eum qui condictione indebiti experitur, id quod ſuum elt repetere,& contendere de damno amittendæ rei ſuæ. Nego. Nam illa propolitio falſa eſt: quia is ui agit condictione indebiti, petit quidem quod
Sui cuinſ- ſibi debitum eſt, ſed non petit quod ſuum eſt. Inter
quam d ta hæc duo enim multum intereit. nam quod mihi de- Ihn, dici, pitum eſt, proprièe meum dici non poteſt. meum au- Duud n tem illud eſt quod vindicare poſſum, l. Quintus.§. hane puc argento. infrà, de auro& argen. lega. ldeoque ſiquis
.⁴ 0. 0. 7 miht lesawem omde argentum ſunm, argentum ᷣ 1 3 2 quod ei debetur hoc legato non continetur, quia ar.
gentum ei debitum ſuum non eſt. Er ita hoc ver
bum Suum, accipiendum eſt, niſi aliud actum eſſe appareat. Ad d.l.error. ſic reſpondeo, in qua dicitur iuris errorem omnibus non nocere, vt illud, non om nibus nocere, ita intelligam, hoc eſt quibuſdam no. cere, nõ autem nullis. Et eiuſmodi quidem locutio. nis exemplũ aliud eſt in l. ſi ſeruus.§. ſi plurium ſup, ſiquis. caut. vbi cum ait Vlp. omnes ſeruos Karon eſſe, hoc intelligit, quoſdam ſtatos non eſſe. Deinde cum dicit Papin. in d. lerror. Suum verò. illud ſuum accipimus pro eo quod proprium eſt. Et omnibus uidem non nocere iuris errorem, hoc exemplum eſt l.. infrà, vt poſſeſ. lega. Hæres enim quamuis non cogatur ſoluere legata ſtatim poſt mortem detun- cti, vt quia fortè relicta ſunt in diem, vel ſub condi. tione: interim tamen cogitur cauere ſe ſoluturum
auctore Prætore, cum aduenerit dies vel conditio
quod ita intelligendum eſt, niſi teſtator eum cui ſe- gauerit vetuerit ſatisaccipere: quia ſequendo ein ea re teſtatoris voluntas. Quid igitur ſi hęres per er- rorem ſatiſdederit, cum ſatiſdare non deberet, pro- pter volumatem te ſtatoris, an is repetere ſatiſdatio- nẽ poſsit? Vlpianus ait eum repertere poſſe, ſi factum ignorauerit, hoc eſt ſi ignorauerit hoc vetitum fuiſſe Ateſtatore. Quid verò ſi ius ignorauerit, veluti an te ſtator poſſet hoc prohibere,& ſoluerit tamen, cum ſciret teſtatorem hoc prohibuiſſe, an poterit hoc ca- ſu repetere?ldem Vlp. ait benigne dici poſſe repeti- tioni locum eſſe. Quamuis enim error iuris nemi- nem iuuare poſsit, hac in re tamen id ſtatuere beni- gnius eſt. Quod autem ſequitur in d. J. error. de dum no rei ſuæ, de ea re id accipiendum eſt, cuius domi- nium nullum in alium tranſlatum eſt: quod inco quod indebitum ſolutum eſt, locum non habet, cum dominus is cui ſolutum eſt factus ſit. Nunc de tertio capite videndum eſt.
Indebitum aliquid ſolutum eſſẽ oportere quomodi acii. piendum. CA P. I7111.
Jdinriun videndum eſt quid debitum aut inde-
bitum dicatur in hac diſputatione. Si quis autem
hunc locum plenè tractare vellet, hic diſſerendum
eſſet de obligationibus:quod tamen non eſt neceſ ſarium. Quid enim debeatur, aut non debeatur ex quauis obligatione, ex aliis locis iuris ciuilis co- gnoſci poteſt. Sunt& alij loci de contractu&quaſi contractu, maleficio,& quaſi ex aliis cauſis, ex qui- bus obligationes naſcuntur& aliquid debetur. de uia ſpecies quædam hic tractantur, de quibus pro- pabiliter dubitari potuit, nos breuiter eas tractabi⸗ mus. Sed imprimis notanda eſt regula quæ traditur in l.ex his omnibus. 54. hic. in qua dicit Papin, Eæ hu omnibus cauſis condictioni indebiti locum eſſecqua iurt
non waluerunt, vel non habuerunt effectum. qua fere
tota huius materiæ ſumma continetur: ideoque& hoc titulo quæ tractantur, varia huius regulę exem- la ſunt: vt ſatis appareat verum eſſe quod Cicero de luriſconſultis dixit: Quod poſitum erat im vI conditione, in infinitum eos diſperfifſe. Quæ tamen ſi explicauerimus, inutilia nõ erunt: quia ex his cor-
liguntur etiam loci communes, qui ad alias diſpu- tationes
auuno wunhrr
aüei unnnn arn
tteu Mwna
k

In Tit. De condict. indebiti. 12 11
miſſario cuius periculo adita eſt hæreditas, tunc non cogitur ei dare: quinimo ſi dederit per errorem, per Aclen lllen hauc condictionem condici id ei poterit quaſi inde- xditas delata ex teſtamento. KN dlutionaae e- bitum. Aliud exem plum eſt in leleganter. in princ. norum cum teſtamen ion 1 11 zde Lhin eſſet, hic. Quod enim hic dicitur conſentaneum eſt illi keſa paruiſſet ruptum e 49 3 95 erur 9 p.(aut regulæ Papiniani à nobis ſuprà tractatæ. Nam hoc mpropter quam ſolutum e uin unn effes 65 4 loco docet Vlpianus, cùm cauſa propter quam da- pere. Quibus autem ex cau d dr Leritum at vel tur falſa eſt, locum eſſe condictioni, quaſi indebitum upatur eſtamentum; tractan i non eſt hic locus. id ſolutum ſit: idque vel cùm cauſa ſecuta non eſt, prenim id expeditur ſub tit. de Wiacso, 9* de vel cùm re ſoluta. Hęc enim in hoc capite proponi- lteſt ctir Inſti quib: mod ceſtaii r. 4 lu 5 u tur quæſtio. Cum exiſtimarem, ſed falſo errore du- üinli exemplum teper Jat data v 8 ctus, tranſactum fuiſſe ob controuerſiam aliquam rgun legatis! olutis po- 5 inter quẽdam& eum cui hæres extiti: indeque, quaſi 4 uem hæres in vtero fuiſſei gnorabat: vel ctiam ex ea tranſactione deberetur, ſoluiſſem: an ſolutum Miplibus reuerſus filius, quem pater falſo credi- repeti poſsit: KAit Vlpianus repeti poſſe, cũ ſolutum matobiiſſe, vbi ait Pap. vtiles actiones his dandas ſit ex falſa cauſa, atque ita indebitum. Idemque di- ecs qui legata perceperant, cadem ratione qua cendum ait, etſi tranſactio non fuerit ſecuta propter giot ſpecie, cum rumpatur& hic teſtamentum. quam datum eſt: ex quo apparet hãc condictionem lt Kaliud exemplum lis qui. 34.· Teſtator commi- concurrere cum condictione cauſa dati cauſa non ſebdei hæredis ſui, vt reſtitueret hæreditatem 11. ſecuta. Sed mirum eſt quod dicitur in priori exem- io& præterca legauit fundum cidem Titio. Adie- plo, condictionem locum habere, quomam ob cau- aaclt conditio, Si hæredi decẽ dediſſet. hęres ſpon- ſam præteritam datum eſt: cum eius quod ob cau- te ſua noluit hæreditatem adire, quia ſuſpectam hæ- ſam præteritam datum eſt(vt ſub tit. de cond. cauſ. wditatem dicebat: coactus tamen adiit. Quoties dat. diximus)& ſi falſa ſit, nulla repetitio competat, mhereditatem ſuſpectam eſſe dicit hæres; nec I. damus. hic. Sed reſpondendum eſt, quod dicitur aam adire vult, vt reſtituat eam fideicommiſſario, datum ob cauſam præteritam, etſi falſa ſit, repeti coitutadire per prętorem. Sed ita vt omne incom- non poſſe, ita intelligendum eſſe, niſi appareat eum nodum atque commodum ex hæreditate proue- qui dedit aliàs daturum non fuiſſe, quod in hac ſpe- tranſeat ad fideicommiſſarium, l. quia poterat. cie locum habet. is enim qui proponitur ſoluiſſe, ſi adſenatuſ. Trebel. nullum ergo commodum hæ- ſciſſet tranſactum non fuiſſe, eam pecuniam datu- s percipere poteſt ex hæreditate quam ſuſpectam rus non erat. idemque in aliis exemplis ſtatuendum a dicit,& coactus adiit vt eam reſtitueret fidei- eſt. nam& expreſſum eſt de legato in l. cum tale.§. mmiſlario. Verùm quæritur, an quod teſtator hæ- falſam. infrà de condit.& demonſtrat. Sed etſi receſ- cdi dari voluit conditionis implendæ gratia, ei da- ſum ſit à tranſactione, idem dicendum eſt. nam id debeat, an non:& ſi id fuerit ſolutum, an condici tanquam indebitum repeti poterit, cum hæc cauſa oſbite hic ait lulianus eam pecuniam hæredi non effectum non habuerit propter quam datum eſt. deberi. Licet enim teſtator illam conditionem ad- Aliud exemplum eſt, d. l. eleganter.§. ſi poſt rem. ſi ſciipſerit legato vel fideicõmiſſo, videlicet ſi fidei · tranſactio propter quam datũ eſt non valeat, veluti
Ad l. ele- fanter.
ammiſfarius decem dederit hæredi: tamen cauſa ſi poſt rem iudicatam facta ſit. nam tranſactionem dandi amplius non eſt, cum hæres hæreditatẽ ſpon⸗ poſt rem iudicatam non valere indubitati iuris eſt, uaa adire noluerit, ſed eam ſibi ſuſpectam eſſe di- I. poſt rem. ſupr. de tranſact. cũ tranſactio de re dubia erns,eam adierit periculo fideicommiſſarij. Sed hic ſit, l.l. ſupr. de tranſact. poſt rem autẽ iudicatam de- menitur antinomia difficilis ex l. qui hęeredi. 9 cum ſinat res dubia eſſe: is enim qui tranſigit, non id fa- editas. infrà, de condit.& demonſtrat. Vbi cum cit animo de certa re paciſcendi, aut donandi quod daa Audereditatem ſuſpectam adut, quod conditio- certum eſt, ſed litis finiendæ quam ſubeſſe putat. s plendæ cauſa ei relictum eſt, benignius eſſe Vnde etiam dicitur non valere tranſactionem cùm Ma. Hauls ait non auferri. Hinc enim colligi poteſt, nulla lis fuerit, l. ſuus hæres. C. de repudianda vel d relictum eſt hæredi implendæ condictionis abſtinen. hæred. Si verò poſt ſententiam, à qua ap- gratia, deberi ei, quamuis coacttus adierit hæredita- pellatum eſt, tranſigatur, non dubium traſactionem tem periculo fideicommiſſarij. Quod prorſus pu- valere,& quod hoc caſu datum eſt condici nõ poſ- gnat cum iis quæ ex dict. l is qui. à nobis dicta ſunt. ſe. Tunc enim tranſigi non poſſe de re iudicata di- Huius antinomiæ variæ ſolutiones ſunt in gloſsis cimus, cùm nullo modo ſententia attentati potelt: Accurſij ſed mihi videtur ſic vtraque lex intelligen- quod etiam hic tractat Vlpianus, addens& aliud da quali generi per ſpeciem derogetur: vt quod di- exemplum. lem ſi ob tranſaclionem. Videlicet de ctar in d. 6. cum hereditas. non eſſe auferendum he- tranſactione alimentorum teſtamento relictorum, rdi quod& conditionis implendæ cauſa datur, in- de quibus non poteſt tranſigi ſine Pretoris decreto, telligatur cum hac excoptione, niſi ea conditio im-& cauſa cognita, l. cum hi. fuprà, de tranſact. vt& plenda ſit à fldeicommiſſario, cuius periculo adita hoc caſu repetitio locum habeat. Locus autem hic Tid/uxkio- ethereditas: veluti in hac ſpecie quam nunc tra- communis eſt de trãſactione, ex quo nos etiam ali- nis locu⸗ 40 mus. Quamuis igitur quiuis alius à quo impleri quando annotauimus, tranſactionem exceptionem munusz. dedet conditio ſecundum voluntatem teſtatoris, eſſe litis finitæ,& impedire litis conteſtationẽ, quod edear ſoluere heredi, qui ſuſpectã ſibi hæreditatem Galli fn de non receuoir appellant. Aliud exemplum M erbe. coas adiit periculo fideicommiſſarij, nec ab co eſt in I.ſi vrbana. ĩ. Hoc caput diligenter obſeruan- 22. kepetereꝛtamen ſi ſit adſcri pra cõditio ipti fidcicom- dum eft. vbi ſi quid ſolutũ ſit prędoni& malæfidei poflello
— ÿ’ÿꝰ5———— ————— n—— ——————
———y—— ——
————— —— 2 ———

1212
Pradoni ſo- luti quddo repetatur, & quando
Noß.
oſſeſſori, diſputatur an repeti poſsit. Si quis igitur nullo iure, ſed auctoritate propria prædiũ alienum occupauerit, idque locauerit, ſi merces ſoluta fucrit, an poſsit repeti hac lege quæritur, quaſi ei indebita: & ſi forte acciderit dominum expellere eum poſſe auctoritate publica, petatque mercedem à colono,
qui excipiat ſe ſoluiſſe predoni, an liberarus ſit. Dici
enim poterat, quia prædo nullũ ius habebat in præ- dio, colonum non liberari,& ſaluam tantum repeti- tionem ei aduerſus prædonem relinqui. Sed hoc à Papin.ſic diſtinguitur, vr ſi prædium quidem colo-
nus gonduxerit à prædonce, eique ſoluerit ex contra-
ctu ſuo quod cũ co inierat, liberetur: ſi verò ex alio,
Aa leſer-
uum.
Ad g.ſi de cem. l. ſi nou forten.
non liberetur. Ponamus igitur prædonem ſtatim at- que prædium occupauit, illud locaſſe quibuſdam colonis, colonos deinde ei ſoluiſſe mercedem debi- tam ex locatione: Ait enim Papin. colonos hac ſo- lurione liberari, nec vllam eis repcritionem compe- tere aduerſus prædonem, imò nec eos vlla actione
oſſe conueniri à domino prædij. Sed ſi dominus, vel ſeruus eiuſdem locauerit colonis prædium, põlt- que locationem prædo aliquis illud vi quadam oc- cupet, cui etiam coloni mercedem ſoluant: colonos
hoc caſu non liberari, atque ideo repeti poſſe quod
ſolurum eſt: illi enim indebitum ſoluiſſe dicuntur. Quæſtio etiam tractari ſolet de abbate, videlicet ſi inuolauerit in abbatiam aliquam,& poſſeſsiones lo- cauerit, deinde ei alius ſucceſſerir qui cuicerit, an coloni qui ei ſoluerunt liberati ſint: Et conuenit in⸗ ter omnes doct. diſtinctionem quę hic traditur à Pa-
in. ſequendam eſſe. Sed hæc ramen omnia ita in- telligenda ſunt, vr ſi quidem coloni bona fide ſolue- rint, liberentur: ſi verò mala fide, non liberentur, etiã ſi ex contractu qui cum ipſo prædone initus eſt ſoh uerint, idque ex filiæ. infrà, de ſolut. Aliud exem- plum eſt in lſcruum 37. de co qui inſcius ſeruum ſuum emit. Ego igitur tibi pecuniam dedi pro pre- tio ſerui, quem deinde reſciui ſeruum meum eſſe. quæritur an repetere poſsim pretium? Iulianus di- cit me repetere poſſe, cum hæc venditio effectum non habuerit. Nà emptio rei ſuæ non conſiſtit, l. ſuæ rei. infrà de cõtrahen. empt. Aliud exemplum eſt in Lſi non ſortem. 5. ſi decẽ. 26. vbi quæſtio eſt de obli? gatione alternatiua. Quidam mihi promilit decem aut Stichum. Certum quidem eſt debitoris eſſe cle- gtionem vtrum velit dare Stichum, an decem. l.vbi autem. S. qui illud. infrà, de verbo. oblig.& l. plerun- que.. vlt. de iure dot: Sed pone debitorem mihi ſol- uiſſe partem pecuniæ, videlicet quinque, quam to- tam ſoluendo liberari potuiſſet: an Uberatus erit ſal- tem pro parte? Nam certum cum omnino non li- berari. Hic ait Vlpianus eum liberatum non eſſe ne
pro parte quidem: idque à nobis demonſtratum eſt
in interpretatione 1. z. infra, de verbo. obligat.& l. in executione.§. pro parre. eo. Liberario enim pendet ex futuro euentu. Nam ſi reliqua quinque ſoluerit,
prior ſolucio prodelt ei ad liberationem. At ſi malit
ſoluere Stichum, tunc non dicetur liberatus eſſe ea
ſolurionc pecumæ, ſed cam partem pecuniæ tan- quam indebicam repetere poteſt: quoniam aliàs fie- ret iniuria creditori, qui non conſequeretur vnam ex duabus rebus per debitorem promiſsis, ſed par- tem vnius& partem alcerius, quod eſſet iniurioſum.
Hræc aurem contingeret, ſi diceremus cum qui ſol-
Franciſci Duareni luriſconſ.
quæritur, an repetere poſsit? videtur nihil cauſe eſſe e
61 ſorti debitas ſoluit. Sed his verbis iudicio meoff-
uit partem vnius rei carum quæ ſub alternatiot promiſſæ ſunt, liberari pro parte. Cauſa pro n quam datum eſt, quæ eſt liberatio, non hic gafuet 1 Alius locus de hac alternatione eſt in Lcn principio.& in fi. ſed quia locus ille nõ eſt diffc 4 hic nou explicabimus. Aliud exemplum elt in Al.
1 7on.
qui ob rem.;5ſ. Quidam promilit iudicarum ſolui"n.— hac autem ſtipulatione continetur defenſio rel ſnn— dicatum. intia, iud. ſolui, nec tamen defeudt aan- Kd in iudicio: tenetur ad pœnam, vel ad dua dn 2 eſt, ſi certa pœna promiſſa non ſit: ſoluit eam— rolhe cuniam: deinde vult ſuam moram purgate:qosa. üpe tur an poſsit? Quæſtio ex eo pendet, an ſic debttun. li an verò indebitum quod ſolutum eſt? hic lullanus lb C ait repetitionem locum non habere. Nam reueta guin debitum fuit id quod ſolutum eſt. Re ſane imegta grqle ex æquo& bono admittitur moræ purgatio,lſi ſer. Au uum. S. ſequitur. infià, de verbo. oblig. Sed quemad. gelt
modum hoc accipiendum ſit diximus in lii inſula de verb. oblig. vbi& hunc locum adduximus.Allus b locus eſt in l.ſi non ſortem. in princ. qui diſilis ctt. 1⁴ gol 8 8 7 G
Duidam debebat ſortem ex cauſa mutui: fortè vſu- Te. dnd ræ non debebantur, quia non fuerant promiſſæ per nni ſtipulationem. Nam in muruo non debentur vfur gam
niſi per ſtipulationẽ promiſſæ fuerint, l.z. C. de vſur. grla
Is autem fſoluit vfuras indebitas, non tamen ſoutem:
cur nõ repetat, quia hic ponimus vſuras fuiſſe idca«. bitas Indebitum enim quod per errorem ſolutũ eſt, abel repeti poteſt. Cur igitur hic dicitur repeti nõ poſſc:
gnificat Vlpia. quamuis vſuræ nõ fucrint debitæ ex mnfen co contractu, tamen repetitioni locum non eſe, tnk quia ſcilicet in ſortem imputabuntur: hic enim
proponitur ſortem ſolutam non fuiſſc. Idem dixiin l J. eleganter. cum ex tranſactione polt rem iudica- 1 n tam facta pecunia ſoluta eſt, quæ cum indebita ſit, 3 4 tamẽ imputari poteſt in id quod debetur ex caula 1 rei iudicatæ. Quis autem ſit legitimus modus v 1
. 1 ͤſͤſͤͤ achen rarum traditur in l. cos. C. de vſuris. Cum igitutr ſcribit Vlpia. Debitas, id eſt quæ non exceduns ſegr 8 4 timum modum ſortis. nam cum quæritur de qum. 1 lſ titate& modo vſurarum, habenda eſt ratio ſois. e Quinimo dicit vſuras quæ excedunt legitimum 4 6 modum, imputari poſſe in ſortem: ſic emm intel- 6 ligo hunc locum, quamuis alij aliter intelligant. Kal Quedam alia ſubiicit de vſuris, veluti de vſuravſu. amml rarum,& de ea quæ promittitur vlra duplum Sed nlt quia hunc locum tractaturi ſumus ſub tit. devſuus, anc quæ hic dicenda erant, ad cum locum remuttam. dün Præterca notandum eſt indebitum dici aliquando, tä etſi corpus ipſum quod ſolutum eſt, re veta debi. ut tum fuerit, ſi aliquod ius omiſſum ſit in traditione maM eius corporis quod ſolutum eſt: id probatur duo.„ db
bus exemplis. Vuum eſt in l. ſed etſi me putem. 22. 142ſin
§.. hic. Ego tibi fundum liberum tradidi, cum tet; excipere deberẽ: hoc enim actum fuerat inter uos, vt fundus quem tibi dabam, mihi ſeruiret: in fundi traditione non excepi eam ſeruitutem: quæritur an condicere iter poſsim? Er certè videtur huic condli- ctioni locum non eſſe. nam fundus ſolucus debitus fuit. Cur ergo dicitur repetitioni locum eſſe? quia quamuis debitus fuerit fundus qui ſolutus elt: ta⸗ men omiſſa exceptio ſeruituris in traditionc und efke

aex
In Tit. De condict indebiti.
Keit yt eam condicere poſsim. Aliud exemplum ett in 1fiquis.39 ·91 hær e8 legatario legata ſoluerit, pon exacta ab co cautionc, varit quidem ex cauſis legatario cautio exigi ſolet. Sed exempli gratia mmam proponam; vnde licet ſi ſub conditione le-
atum ſit, quæ conſiſtat in non faciendo, vt ſi in 5 apitolium non aſcenderit, exigitur ab eo cautio, au dicitur Muriana, l. Mutianaæ cautionis. 7. infrà, 4. condit.& demon. 91 igitur læres ſoluerit lega-
dum hac cautione omiſſa, locus erit huic cõdictio- u Sed nonnc debitum hæres foluit:ita quidem: acum ſoluerit ſine cautione, quam ab eo exige- zuit, quod ſoluit dicitur indebitum. Quæritur ſub conditione promiſſum ſit,& ſoluatur euentum conditionis, an fit locus huic condi- nhæc quæſtio tractatur in lſub conditionc. 16. ait Pompon. Si ſub conditione promiſſum ſit, Kea pendente ſolutum ſit, repetitioni locum eſſe. conditionali enim ſtipulatione ſpes tantum eſt §. ex conditionali. de
₰
1. 1- un in lq
u tiones quæ
ſit ante imp
Quid igitur
*
— bernr,arque ideo repetitioni locus eſt. Exemplum
eius rei mihi videtur eſſe in l. ſeruo manumiſlo. 58. que difficilis eſt: Teſtator reliquit teſtamento li- bertatem cuidam ſeruo, quem credebat ſeruum ele, ſed& fideicommiſſum, ſi ad libertatem ex teſtamento peruenerit: pecunia ei ſoluta eſt ſine iudice: deinde promunciatus eſt in genuus: quæritur anea pecunia repeti poſsit. Et dicit Papin. repeti poſſe: quia ſcilicet conditio non extitit, nec exiſte- tequidem potuit. Nomoclo enim ad libertatem eruenire poteſt qui ſeruus non eſt? Sed hic incidit aifHcultas ex.3. infrà, dc cond.& demon. vbi dici- tur, conditionem impoſsibilem, quæ legato adiecta chpro non ſcripta haberi. Hæc autem conditio eſt inpoſsibilis, quia fieri nõ poteſt vt is qui ingenuus tbad libertaté perueniat: ergo habẽda eſt pro non
eiipta,& legatum debetur perinde acſi nulla con-
io adſcripta fuiſſet. Vulgo dicitur, vt huic anti-
umiæ occurratur, conditionem impoſsibilem hic undtam non ideo haberi pro non ſcripta, quia
kor putauit poſsibilem eſſe, id eſt, hunc cui le-
gabat leruum eſſe. Sed exiſtimo cõditionem, cuius icſit mentio, non eſſe impoſsibilem, nec enim im poßibile eſtex teſtamento ad libertatem perueni- teln re igitur nulla eſt difficultas, ſed in perſona
antum. nam etſi quis pauper promiſerit ſe mille
daturum, etſi forte facultatemm non habeat pecuniæ dandæ, non ideo dicitur ſtipulatio eſſe impoſsibi- ls. Conditionis enim poſsibilitas vel impoſsibili- tas, in re ipſa ſpectatur: ideoque dicendum eſt
anc conditionem impoſsibilem non eſſe, nec im- poßibilitatem continete. Sicque dicendum eſt in propoſita ſpecie. nà quamuis perſona hic adſcrip- taſit eiufmodi quæ non poſsit cõſequi libertatem, umen ſi ſpcctemus hanc conditionem, poterit. na- aenim non impedit quin ei pareatur. ſraque ea
benextente debetur.
aacitione deficiente legatum non debetur: ea au-
Indebitum an aici poßait propter exceptionem competentenn. C AB..
8 Ed nunc videndum, ſi quid ipſo iure debirum ſit, quod ob exceptionem peti non poſsir, per errorem tamen ſit ſolutum, an condictio indebiri locum habeat. Fit enim aliquando vt aliquid iure ciuili quidem debeatur, propter exceptionem ta- men prætoriam peti non poſsit. Execmpli gratia, ſi- quis pactus ſit ne pecuniam à debitore ſuo perat, hoc pacto non tollitur obligatio, ſed manet debi- tor obligatus vt prius erat ante pactum. S. præterca. Inſtit. de except. Pacto enim conuento obligatio- nes non diſſoluuntur. Certis quidem modis obli- gatio quæ iure contracta eſt, tollitur& diſſolui- tur, de quibus in Inſtit. tit. quib. mod. toll. obl. ve- luti ſolutione, acceptilatione, cæteriſque modis ſi- milibus. Pacto autem conuento non tollitur. Pactũ enim conuentum idoneum non eſt ad producen- dam obligationẽ, nec ad eam quæ producta eſt tol- lendã. Pacta legitima non ſunt, id eſt, iure ciuili& legibus non confirmantur, quibuſdam exceptis, de quibus in I. legitima. ſup. de pact. tamen quia æquũ eſt quod inter aliquos conuenit ſeruari, hiæc æqui- tas facit vt defenſio cõpetat reo cum quo pactum
factum eſt, ne pecunia petatur, eique ideo detur ex-
ceptio, S.I. de excep. in Inſtit. Licer enim iudicium ita non conſtituatur, nec addatur exceptio in iudi- cio, tameen adhuc nomen remanſit. Olim ſolebat excipi,& addebatur conditio in iudicio, quod alias purũ& ſimplex erat. Multum autẽ intereſt an Prę- tor qui nuriſdictioni præeſt iudiciũ purum& ſim- plex conſtituerit, an verò ei exceptionẽ addiderit. Nam ſi purum iudiciũ conſtituerit, ſequitur con- demnatio, nec vlla defenſione vel propter pactum vel propter aliam rem poterit reus iuuari. Sed ſi Prætor addit in iudicio condictionem ex bono& æquo, niſi conuenerit inter creditorẽ& debitorem vt non petatur pecunia cum exceptione, iudex da- tus pacti rationẽ habebit,& rectè ſi proceſſerit ab- ſoluet reum propter illam exceptionẽ quæ addita eſt æquitate fuadente. Etenim prætor, qui interpres quidam iuris ciuilis eſt, ſeueritatem actionis, quam denegare non debebat, quia videbat cam ſecundũ ius ciuile cõpetere, hac exceptione mitigabat. Ex- ceptio autẽ eſt conditio quæx modò eximit reum condemnatione, modò minuit condénarionem. fit igitur interdum vt quamuis aliquid iure ciuili do- beatur, propter exceptionẽ tamen à Prætore æqui- tatis cauſa datam peti non poſsit. Vnde etiam quę- ritur an id quod ſolutum eſt tanquam indebitum, propter eam exceptionem repeti poſsit. Sed hoc vt intelligi poſsit, diſtinguendæ ſunt exceptiones,& alia temporalis 8 dilatoria conſtiruenda alia per- petua& peremptoria: quæ diſtinctio traditur in 6. appellantur. inttit. de exceptiombus. Et dilatoria quidem ſeu temporalis eſt, qua vritur is qui in diẽ promiſit: qui ſi conueniatur ante diem, exceptione vtitur, ne cogatur ante diem ſoluere. hæc autẽ cx- ceptio non perimit negotium, nes perpetuò obſtat agenti, ſed tantùm ad tempus. Alla elt Perpetua& peremptoria, quæ perpetuo obſtat, veluri exceptio pacti, ſi comienerit ic petatur pecunia debita. Sed videamus primum de temporali exceptione.
H
1213
Exceptis- nts inde bi- tuin quod elidi Pos eſt, an ſolutum ... condici Paſe
ſit.
F rcep: 10
quid.
Ex ceptio- num duui-
7 10.
De excep- rione t 4— porali.
————
—
—————— ————————— ——————y———— ————— 1— — — 2
————* ———;ÿ———— ———
——————— ——— ———
“ —
IZ—ö—ö—ö—JI öͤöſöſſſ ———*— ———

1214 Qui habet exceptioneèm temporalem, ſoluens non repetit, l. in diem. 10. hic. foluit enim dcbitum: nam id quod promittitur in dié, ante diem debe- tur, licet propter exceptionẽ, quæ tantum dilatoria eſt, peti non poſsit, l. cedere diem. infr. de Verb. ſign. Cum quid promitritur ſub conditione, nec ceſsit nec venit dies:id eſt nihil debetur nec pexti poteſt: nulla enim nata eſt obligatio ante cõditionis euen- tum:cùm verò in diem, ceſsit quidem dies, ſed uõ venit, ſcilicet vt peti poſsit. Idẽ dicitur in l. nam ſi cùm moriar. 17. Sed quæritur an interuſuriũ medij temporis repeti poſsit. Hæc quæſtio certi iuris non cſt: mihi tamen probabilis videtur hæc ſententia, vt interuſuriũ medij temporis repeti poſsit, ſi inter- eſt debitoris qui ſoluit. nam is qui ſoluit ante diem propter hoc interuſuriũ dicitur plus ſoluiſſe,. plus autẽ. Inſti. de act. Sicut enim is dicitur plus petere qui ante diẽ perit, ſic is plus ſoluere qui ante diem Llubnam dies pars obligationis eſt, I.i. ſuprà, de edend. Ergo cum dicitur d. l. in diem. ante diem ſo- lutum repeti non poſle, ita accipiendum eſt, vt de
ſumma, non de interuſurio medij temporis intelli-
gatur: id eſt emolumento quod percipi potelt ex
vſu pecuniæ ſolutæ. Nam ſi ante diè non ſoluiſſet
debitor, potuiſſet negotiari,& ex ea pecunia emo- lumenti aliquid percipere:& tum præcipus ſi fotte non poterat ante multos annos ab co exigi pecu- nia debita. Et certè tot annorũ interuſurio fraudari debitoré, valdè iniquum eſſet,& co locupletari ad- uerſarium cum illius incõmodo:maximè verò cum inſpicere ſoleamus in hac conditione quidnam æquum& iuſtũ ſit, l. nà hoc natura. hic.& hæc con- dictio ex bono& æquo veniat. Hæc de exceptione temporali& dilatoria ſufficiant: nunc de exceptio-
De exrep- ne perpetua& peremprtoria videndũ. Qui excep- tione per- tione perpetua& peremptoria tutus eſt, ſolutũ re- ua. perere poteſt quaſi indebitum, l.ſi non ſortem. S. in- Ad i. inde debitum hic.& l. nihil intereſt. infrà, de regul. iuris,
Liauutee ſi vbi ait Paulus, nihil intereſſe ipſo iure quis actio- ſor
135.. e. nem non habeat, an verò eam actionẽ quæ per ex-
..„ 1. 1,127 1, i A12 14 einſa leg. ceptionẽ elidatur. Idẽ dicitur in eadẽ lege.§. adeo.
vbi etiã adfert exemplum huius perpetuæ excep- tionis. Quidã emit fundum à Titio: itaque eum ha bebat obligatũ ad tradendum. Teſtamentũ tamen fecit emptor, quo hæredẽ ſuum damnauit, vt ven-
ditorem nexu venditi liberaret. Venditor huius rei ignarus, tradidit fundum hæredi emptoris: quæri-
tur an repetere poſsit. Dicit Vlp. eum poſſe repete- re, quia ſcilicet exceptione perpetua ſe tueri pote- rat aduerſus hæredẽ emptoris petentem:cum teſta- tor iußsiſſet eum liberari ea obligatione. Aliud ex-
Adl ſtquis emplum huiuſimodi eſt in l. ſi quis iuraſſet. 43. 1s qui
debebat pecuniã ex cauſa mutui, aduerſario defe- rente iuſiurandum, iurauit ſe dare non oportere: nõ ob id quidem debitor eſſe deſinit, quoniã iureiu- rando non omnino rollitur obligatio: ſed tamẽ ex- ceptionẽ perpetuam habet.& ſi petatur ab eo pe-
cunia, quaſi debita, poterit agentẽ exceptione iu-
riſiurandi ſubmouere. hic igitur ſoluens dicitur in- debitum ſoluere, atque ideo repetet per hanc con- dictitiã actionem. nihil enim refert an quid iure ci- uili nõ debeatur, an verò debeatur, ſed peti nõ poſ- ſit propter exceptionẽ quæ ex bono& æquo da- tur. Hinc exiſtit quæſtio. Si dubium ſit exceptio ſit
Franciſci Duareni luriſconſ.
eſſe, vt locus ſit repetitioni. In dubio enim faucndũ
mulierem ſoluto matrimonio, ne conuematut v
ctum eſt neceſſarium:hacꝗque exceptione ſe tuebi⸗ tur maritus, ſi ab vxore ſua ſoluto matii
temporalis an perpetua, num condictio indeh cõpetat. hæc tractatur in I. ſufficit. iĩ. in q plum huiuſmodi eſt: Quidã mihi debebat pecunia nau ex mutuo: pactus ſum cum co ne eam pecumiã 4 denna tam, donec Titius Conſul factus fuerit, ex hoc Raula co acquiritur ei exceptio aduerſus me, ſi petã Se rur, 7 dubiũ eſt an hæc exceptio ſit perpetua an tem 3
na exem- ſt an
uen Pora. 77712 10.
lis. Poteſt enim perpetua eſſe, ſi ponamus i dum er äl f deceſsiſſe.nam cum conuenerit ne ab eo pes da d. RI— nec Titius conſul fuerit:mortuus autem lt Tiii fun ante quàm id acciderit, perpetuò obſtat hæc ch M 1 tio. Nunquã enim poteſt cõueniri, quia Titius un u quam poteſt eſſe conſul. Titio verò ad conſulan 3 perueniente, temporalis eſt. Cuùm igitur pendeat ek tale euentu an Titius conſul fiat, an non: in hac diſtin-
ctione exceptionis perpetuæ& temporalis merit)
itur quid de hac cõdictione i„. eflth cb quæritur quid de hac cõdictione indebiti dicenqſ ſit. Keſpondet Papinianus, Sufficit ad cauſam inde. biti,&c. Quaſi dicat, In dubio iudicamus perpetuĩ
——
1 pol
eſt magis repetitioni quàm aduentitio lucxo, 1non
debet. S. in re obſcura. de reg. iur. Sequitur ratio, y
enim pactum quod in tempus certum collatum eſt, nun maguis inducit con lictionem, qudm ſi ex die debiturſal- uit:ita prorſus defenſio iuris quæ cauſam incertam ha- het, conditionus inſtar obtinet. Quid enim refert an quis ita certũ promiſerit, Si Titius cõſul factus fue- rit: vel cùm Titius cõſul factus fuerit. nam inter ſi, & cũ, nihil intereſt quantũ ad conditionẽ attinet,l qui promiſit. hic. In vtroq; caſu obligatio cõditio- nalis eſt. Ergo in hac ſpecie perinde reſpondendũ eſt ac ſi quis centũ promiſerit ſub hac conditione, Si Titius conſul factus fuerit, vel cùm Titius con- ſul factus fuerit:nam ante euentũ huius quod pro- miſſum eſt, certum eſt, centum ſi ſoluta ſint, repeti poſſe, vt ſupra diximus in interpretatione I. ſub co- ditione. Nondum enim debet priuſquã ſit impleta nto
3
conditio. Ergo& in hac ſpecie idem dicendum et.
Hæc autem ſimilitudo hoc vult: Tempus quodin asꝭ
amt. certum tempus collatum eſt, non inducit condl
aundt Ktionem: veluti ſi pactus ſim ne petam à te ante turr Kalendas Ianuarias, hoc pactum non efficitytſſ hrg interim ſolutum fuerit, repetere poſsim: non altter übe quàm ſi ex ca die ſoluiſſet. Cùm autem pactũ con. aui feratur in tempus incertum, inſtar conditionis ob. anei tinet:id eſt efficit vt res ſoluta condici poſsit. Dies nion enim incertus conditionem habet, I. dies incertus. Anrn
infrà de condit.& demonſtrat. huic affinis eſſ 5 Dees 3 1..... uer Us tient 6 ſtio de exceptione quæ marito compertit ad à nana db
b 15 0 etir ſotun tra id quod facere poteſt, l. maritum. infr. ſolut. mar: 3 34
uæ tractatur in l. quod nomine. Si matrimonio„omia ſoluto mulier de dote actionem contra maritum Alh
3 inſtituat, qui ſoluendo non ſit, non exiget ſoli-„en dum, ſed quatenus mariti facultates patiuntur,a- 1 ſedde bita rationc eius ne egeat. Hoc enim tribuitur ho lan neſtati coniugij, ne alter alterum ita ſpoliet omui: eehn bus fortunis fuis, vt reducat eum ad mendicita- 8
tem. Tantùm igitur ei relinquetur quantum ad vr
monio co-
neniatur. Sed quæritur, ſi maritus ſoluerit Per aure rem, cũ putaret ſe ſoluendo eſſe,an poſsit repetęrei
.... a1 enenclu hic dicirur repetere non poſſe. hoc enim benenci eatenus

In Tit. De condic. indebiti.
kau marito zndulertas, vt ab eo exigi nõ poſ⸗
5 non vt ſoluens poſsit repetere. Nam re vera de- 3 or eſt mulieris, quamuis humanitatis cuiuſdam bi
nonoris cauſa ab eo ſolidum non exigatur; ſi di-
catut ſoluendo non eſſe. Sed plerique hic commi-
rilcuhtur argutias quaſdam,& contendunt idẽ hie
iic endum eſſe Taod in ea exceptione de qua tra- aurin d. ſufficit. Aiunt emim hanc excèptionẽ Momnino ſimilem eſſe: quia& incertum hic eſt nexceptio temporalis ſit, an perpetua. Diximus em cuͤm incertum eſt an exceptio temporalis perpetua interim ſolutum repeti poſſe, ex d.. Incertum enim eſt an hæc exceptio perpe- utura ſit vxori dotem repetenti, an verò ad e quia incertumi eſt an maritus locupletior rus fit. Quoties enim locupletior factus fuerit ais, qui abſolutus eſt propter hanc exceptio-
em deiiuò poterit conueniri, l.vnic.. um autem. Qderei vxor. act. Et quia incertum eſt an is locu- ror futurus fit, an non, incertum quoque eſt an cexceptio temporalis ſit an perpetua. Nam ſi unquam factus fuerit locupletior, nihil vnquã ab exigi poterit. Hic nodus m altos torſit in hac diſ utione: ſed mihi magna diſsimilitude videtur er has duas exceptiones. In ſpecie de qua agitur d ſufficit. obligatio conditionem quandam ha-
ber conuentio enim quæ expreſſa eſt, conditionalis Cuͤm enim dico, Ego promitto tibi cùm Titius nſul factus fuerit: vel ego pactus ſum tecum ne petam donec Titius conful factus fuerit. hic con- älo quædam eſt. At quod promittitur fub condi- vone ante cuentum ipfius non debetur: atque ideo olutum ſit, repetitur per condictionem indebiti. u mſpecie auté dictæ legis quod nomince.& ſeq. nul- cti eſt conditio, id ele ex conuentione contra- entium, ſed iuris tantùm, quæ ineſt. Conditio facti ditert àconditione iuris, l. multum intereſt. de con- dt.& demonſt. Conditio enim iuris ineſt tantum
8 iſpoſitione& interpretatione iuris, nec ſuſpen-
ar& hæec conditionis vim non habet: ſed tantùm aquæ à contrahentibus eſt expreſſa, vel à teſtato- aObligatur quidẽ maritus ad reddendam dotem anegram, ſi locupletior fuerit: ſed hæc conditio iu- veinec proficiſcitur ex facto contrahentiũ, ſed aüſpofitione iuris. Ius enim tribuit hoc benefi- eunmarito, vt ſi facultates eius non ſufficiant ad inegm dotem ſoluendä, eius ratio habeatur. Ideo miun videri non debet, ſi ius diuerſum conſtitu- auum ſit cum diuerſæ ſpecies ſint. Qui ergo excep- one perpetua tutus eſt& peremptoria, ſi ſoluerit, petete poteſt quod ſoluit tanquam indebitũ, per condictionem indebiti:quia id indebitum non ma-
b dici poteſt propter exceptionem perpetuã. Quod autem de exceptione perpetua dictum eſt, intelli-
.
121 J aliis temete intercedentium. Vnde ſi mulier quæ pto alio interceſsit, cùm habeat exceptionem Se- natuſconſulti Velleiani, conucniatur,& per errorẽ ſoluat, ſolutum tanquam indebitum repetere pote- rit. Eatenus igitur eũ qui tutus eſt exceptione per- petua, ſolutuin repetere poſſe intelligendũ eſt, qua- tenus talis erit exceptio quæ in gratiam eius cui côompètit, introducatur. Sunt enim, vt diximus, aliæ exceptiones perpetuæ, quæ tamen comparatæ non ſunt in eius gratiam cui competunt: cuiuſmodi eſt excẽptio Senatuſconſulti Macedoniani, qua filiuſ- familias qui mutuam pecuniam accepit, ſi conue- niatur ex mutuo, etiam paterfamilias factus mor- tuo eius patre, exceptionem habet. Hoc enim ſena- tuſconſultum non eſt factum in gratiam filiorum- niani. familias: cùm fauore digni non ſint qui pecunias profundunt, quiq́ue fortè inſidiantur morti pater- næ, vt ſibi pecunias comparent: ſed eo voluit Sena- tus punire fœnerarores: ideõque in eorum odium factum eſt. Reſpicit tamen lioc Senatuſconſultum etiam fauorem patris, ne filiusfamilias tandẽ obru- tus ære alieno, tendat(vt dictum eſt) inſidias vitæ paternæ. Sed quemadmodum lioc accipiẽdum ſit, docebimus plenius ſub titulo de Senatuſconſulto Macedoniano. Si igitur filiusfamilias hac excẽp⸗ tione tutus ſoluat, non repetet. Huc pertinet quod dicitur in I. item ſi filiusfamilias.§.vlt. infrà, ad Se-
De excep-
natuſconſ. Macedon. Excipitur quoque ab eo quod De excep.
tione
diximus de perpetuis exceptionibus excèptio pèr- aadicat⸗
petua rei iudicatæ: quod admirabile eſt, cum idem dicere de hac exceptione non poſsimus quod de- exceptione Senatuſconſulti Macèedoniam. Qui enim tutus eſt exceptione rei iudicatæ, ſi ſoluerit, repetere non poteſt, l.iudex 28. Idémque dicitur in l. Iulianus. 60. Quidam recepit mutuã pecuniam: cùmque ab eo pecunia peteretur, abſolutus eſt ſen- tentia iudicis. Si igitur denuo ab eo petatur, excep- tionem habet fei iudicatæ,§. item ſi in iudicio. de except. in Inſtit.& toto tit. infr. de except. rei iudic. Quaæritur ergo ſi ſoluerit an repetere poſsit? Vide- tur repetere poſſe. Nam imprimis tutus eſt excep- tione perpetua, cum exceptio rei iudicatæ perpe- tuò obſtèt agenti: deinde non poteſt dici hanc ex- ceptionem ad fauorem& commodũ eius non per- tinere, cùm in gratiam eius detur ſecundum quem iudicatum eſt. Ergo ſecundum diſtinctionem quæ traditur in d.l. qui exceptionẽ. videtur repetitioni locus eſſe. Cur igitur in vtraq; lege dicitur repeti nõ poſſe id quod ſolutũ eſt? Rationẽ reddit Paulus d. l. lulianus. Licet enim,&c. Nam licet abſolutus ſit reus, taämien debitsr adhuc manet. Nam ſenten- tia aut re iudicata non tollitur naturalis obligatio, d. 8. itẽ ſi in iudicio. de except. in Inſtit. At qui natu- ra debet, ſolutũ repetere non poteſt. Sed eum locũ
tione ſena tuſconſulti Macedo-
888öböbö—ö—ſſſſ—
— ,“— —————— e Ae ase
————
gendum eſt de exceprione quæ gratia ſoluentis in- nos fuſius explicaturi ſumus in diſputatione de na- ucaeſt, non autem de ca exceprione quæ indu- turali obligatione. Quæritur quid de exceptione poue ep. d elt in odium creditoris. quæ diſtinctio traditur cõpenſationis dicendum ſit. Hæc quæſtio tractatur ,ine com- in lqui exceptionem. 40. Quædam enim exceptio- in Pau inuicem. 30. Hic locus pertinet ad titulum penſario-
1 nes comparatæ ſunt in fauorem eius cui dantur, vt de cõpenſ.vbi plenè de compenſatione dicturi ſir. nur.
i exre,. exceptio ſenatuſconſulti Velleiani, quæ datur mu- mus: de ea etiã locus eſt in§. in bonæfidei. Inſtit. de
gur⸗ xcic dine ſe. derſi pro alio interceſſerit. nam ex ea interceſsio- actio. Cum idẽ debitor& creditor eſt 3 fit debiti&
crediti compenſatio& comtributio: idque ipſo iu-
Aohafen⸗ de non tenetur, nec poteſt condemnari- Senatuſ- Wen Pele cantultum enim Velleiauum factum eſt in fauorẽ re, d.§.in bonæfidei. Sed excipiuntur certi caſus in
—————— ———ÿÿÿ ————
4
A 1 —
muerum, vt ſuccurreretur infirmitati carum pro
quibus compenſatio non habet locum, veluti ex
H 2

1216
De iure re- tent iont⸗.
cauſa depoſiti, l.vlt. C. de compen. Si quis ergo ſol- uerit ei qui viciſsim debitor erat, quo caſu locus non eſt compenſationi, repetere non poteſt, d. l. qui inuicẽ. Quid ergo faciet creditor? habebit ſui cre- diti repetitionem. In his autẽ caſibus in quibus cõ- penſatio admittitur, ſi ſalua ei maneat actio ‚nihil opus habet hac condictione:v eluti ſi forte actionẽ habeat qua petere poreſt. Sed fit aliquando vt quod eti nõ poteſt, in compenſationem veniat, l.etiam. infrà, de compenſat. Ergo ſi quis id ſoluerit. quod poterat iure compenſationis rerinere, oppoſita cõ- penſatione, hoc caſu id repetere poterit per condi- ctionem indebiti. Quæſtio etiam agitatur de retẽ- tione, quæ tractatur in l. ex quibus. di quis retentio- nem alicuius rei habcat, actionem autem non ha- beat, an ſolutum propter illam retentionem repete re poſsit per condictionem indebiti? Ait Pompon. repetere eum non poſſe. At nonne idem eſt retem tionem aut exceptionem habere:huius retentionis locus eſt in l. ſi in area. qui iam à nobis explicatus eſt. Ego in area tua domum ædificaui bona fide, cùm ego probabiliter exiſtimarẽ meã eſſe aream: poſſum ego impenſas& ſumptus factos in ædificiũ ſeruare per retentionem. Verum quidem eſt ædifi- cium tuum eſſe quod in area tua ædificatum eſt, ſed mihi ſumptus refundi debent:& ſi petas à me ædificium illud quod extruxi, quod forte poſsideo, poſſum retinere tundum, donec mihi ſatisfactum fuerit. Quid ergo ſi ædificium reſtituero, ſumptibus non refuſis, an actionem habebo? Hic ait Iulianus me nullam actionem habere. Non multum igitur
differt hoc ius retentionis à iure exceptionis. EÖ
enim tendit exceptio ne ſoluatur: retentio autẽ vt ſoluatur. Ego retineo ædificium à me extructum ſumptibus propriis: petis à me vt reſtituam: dico prius ſatisfaciendum eſſe pro ſumptibus factis:& interim me non cogi reſtituere. Retentio eſt alicu- ius rei. Nec verò cõtendo de retinenda re quæ mi- hi deberur:nec enim eam habeo: cùm debeatuũr mi- hi pecunia:ſed retinco rem, vt mihi ſoluatur quod debetur ſumptuum nomine. De obligatione naturali. CA p. V7. „Equens locus eſt an obligationis naturalis ha- beatur ratio in condictione indebiti, cum quæ- ritur debitum an indebitum ſit quod quis repete- re vult. Et videtur huius obligationis nullam ratio- nem habendã eſſe: quoniam is qui ita eſt obliga- tus, natura tantùm debet, non etià iure ciuili, atque ideo cogi non poteſt ad ſoluendum, vt mox dictu- ri ſumus. Si autem cogi non poteſt ad ſoluendum, non videtur obligatus eſſe. Nam obligatio eſt iuris vinculum, quo neceſsitate adſtringimur alicuius rei ſoluendæ cauſa, vt dicitur in princ: tit. de oblig. in Inſtit. Hæc enim obligatio quæ naturalis dicitur, non oritur ex iure ciuili, ſed æquitate tantùm na- turali: ideõque dicitur naturalis, non ciuilis obliga- tio. Quidam diſtingunt ius naturale à iure gentiũ: & hanc obligationem quam dicimus naturalẽ re- ferunt ad ius gentium, non autem ad ius naturale, id eſt, ad ius quod cum hominibus natum eſt. Ego docui in intèrpretatione tit. de oblig.& act. nihil aliud ſpectandum eſſe cùm quæritur an quis ſit na- turaliter obligatus, an non fit, quàm naturalẽ æqui- tatem. Videndum enim eſt an ſit narura æquũ eum
Franciſci Duareni luriſconſ.
debere:vt ſi ſit datura æquum, tunc dicatur natura lis obligatio. Hæc igitur obligatio ex naturali tan. b
tùm æquitate oritur, nec alia eſt huius obligatiori
cauſa aut fundamentum, l. Stichum.§. naturalis. frà de ſolut. Naturalis obligatio, inquit Pap. dan pecuniæ numeratione, ita etiam iuſto pacto vel iu reiurando ipſo iure tollitur: quia vinculũ equitatis quo ſuſtinebatur, contraria æquitate diſſoluitur, dem pertinet quod dicitur in l. cùm amplusg d0 natura deber, infra, de reg. iur. Is natura debet que 3 iure gentium dare oportet, cuius fidẽ ſecuti Aam Ius enim gentium plerunque accipitur pro iure m. turali. Idem colligitur ex I. nam hoc natura. 14 le & l. præceden.§. 1. Si pupillus mutuam pecunia acceperit ſine tutoris ſui auctoritate, ex qua ecn nia locupletior factus ſit, ſi ſoluerit eam pecuniam repetere non poteſt. Vult enim probare Paulus I. petitioni locum illo in caſu non eſſe, quia manu k. pupillus debeat,& natura æquum ſit nemins cu 1 alterius incommodo locupletiorẽ fieri:nec vl m aliam adfert rationem. Hæc igitur obligauio 33 ralis, quia ex naturali tantùm æquitate naſcitur 3 autem ex iure ciuili, obligatio propriè non Jienun ſed tantùm per abuſionem quandam. Ea eium obi gatio proprieè dicitur, quæ ciuilis eſt& efficax ad agendum, ad cogendum aliquem ad ſoluendum.
Sicque definitur obligario in§. l. de oblig.in Inſtit.
nam is propriè dicitur obligatus, qui ita adſtrictus eſt, vt agi, id eſt, duci in iudicium poſsit. Contingit enim aliquãdo vt quis legetur, ſed tamen ira adltri- ctus non ſit, vt poſsit inuitus duci& cogi ad ſequẽ dum ducentem. Itaque dicimus ex ſola obligatio. ne ciuili paſci actionẽ, non ex naturali: id eſt, cum eam rarionem naturalem ita probat ius ciuile, yt qui debet, cogatur auctoritate publica ad foluen- dum: ſicque eum obligatũ dicere qui natura debet, eſt abuſus.J. fideiuſſor obligari. 5. fideiuſſor. inſrã de fideiuſ. Hæc tamen obligatio naturalis, etſi nonſt efficax ad cogendum vt ſoluatur, hunc certè effe- ctum habet, vt ſi ſolutũ ſit aliquid, impediat ſolun repetitionẽ. In hac enim condictione debitũ& i debitum naturaliter accipimus, l. ſi quod dominus. hic. Idem dicitur in l. naturales. infr. de oblig. Kac Naturales, inquit Pau. obligationes nõ co ſolo eltr⸗ mantur quòd earum nomine aliqua actio cpetat ſed quòd ſolutum repeti non boſh. Qnohss igitut natura æquum eſt aliquem debere, etſi nulla actio prodita ſit iure ciuili qua cogi poſsit ad ſoluendũ:
tamen ſi ſoluerit repetere non poteſt. Exemplu eſt
de pacto conuento ſine ſtipulatione. Iure Romano pacto conuento, cui non acceſsit ſolennis ſtipula- tio, non cogitur quis ſoluere, l. iuriſgentium- ſup de pactis. ſed ſi ſolucrit quod pacto conuenit vt dare-
tur, is repetitionem non habebit. Non enim dici
poteſt indebitum ſoluiſſe, quia natura debuit,& naturali æquitate debuit præſtare quod promiſit, L. ſupra, de pact. Vnde quæſitum elt ab aliquibus, an is qui beneficium ab alio accepit,& natura tenetur ad remunerationem, ſi ſoluerit per erro- rem, repetere poſsit. Sunt autem qui exiſtiment fe- petere non poſſe, propter naturalem obligationem,
qua is qui beneficium accepit, obligatus eſt ac
remunerandum. I. ſed etſi lege.§. confuluit. ſupfa, de perit. hæredit. Sed hanc ſententiam non probo.
Quamuis

In Tit. De condict jndebis 1.
senim dicatur quis naturaliter obligatus erationẽ, non tamẽ exiſtimo hoc ad obli- vionem naturalem, de qua hic loquimur referen- qum eſſe. Klias etiam rationes adduxi ſub tit. de oblg.& actio. quia videlicet inter dantem benefi- aum& accipientem hoe non agitur, vt is qui de- iteo nomine quicquam recipiat- Damus enim alperdituri,& totum committimus arbitrio ac- dipientis,vt ait Seneca lib. 3. de beneficiis. Alioqui oneſſet beneficium, ſed eredirtum. Vnde dici non eſtnaturaliter obligatus eſſe, cũ ea obligatio ex uuo cõſenſu oriatur. Obligatio ad ντια᷑νμνπα n Ulwilis pacto conuento, imò turpe eſt homini Auhari petere a risogoy. Sed ſi quis mihi pacto rnro aliquid promiſerit, non elt inhoneſtum Beopetcie,& poſſum conqueri de fide rupta, Lpoſtulare cum eo vt præſtet quod promiſit, etſi
zuaamui 3d remun
aull actio mihi competat ad eum cogendũ. Huius
multum differt à liheto Homine, dicta l. ex hoc iu- re. ſupra, dc iuſtit.& iure. Si enim naturalis obliga- tio referatur ad illud ius gentium ſecundarium, no maxgis naturaliter obligari poteſt ſeruus, quàm ci- uiliter. Sed reſpõdet huie obiectioni T dwnnhus & ait, hoc referendum eſſe ad naturalem liberta- tem,& illud ius quo omnes homines liberi naſcun ꝛur, quo iure neque dominatio, neque ſeruitus com parata crat. Obiicitur l.cùm amplius.§. is natura de bet. infrà, de regul. iur. Is natura debet, quem iure gentium dare oportet, cuius fidem ſecuti ſumus. Ergo illud referri ad ius gentium, non ad ius natu-
rale. Sed certum eſt, illud ius gentium primæuum
dici etiam naturale, quia hominibus natura inſi- tum eſt. Deinde ſubiicit, Cuius fidem ſecuti ſumus: Vt Sſtenderet eum cum quo negocium aliquod com traximus, eo iure nobis obligatum eſſe. Ex his in- telligitur 3 quomodo ſeruus obligerur naturaliter,
1217
Solet hic tractari quæſtio de monacho, an is ſaltẽ m AMohachas
arem obligationis naturalis varia exempla ſunt obligetur naturaliter:de ciuili quidem obligatione an natura
autem Ob b hoc titulo, quæ nos breuiter ſumus tractaturi. liter 50lis
pnum eſt in l. naturaliter. 33. Seruus iure ciuili non obligatur. In perſonam enim ſerui nulla cadit obli- atio,quod attinet⸗& lein perſonam. infrà, de reg. zur. Quæ iuris ciuilis ſunt, ciuibus tantum compe- tunt. Jerui igitur qui ciues non ſunt, capaces non lunr corum quæ iuris ciuilis ſunt. Ideo obligatio
us cum ſeruo contrahi non poteſt, ſed natura-
s tantuͤm. lus enim naturale& æquitas naturalis u hs diflerentiam nullam facit. Vtilitatis autem Kneceſsitatis cuiuſdam cauſa comparata eſt hæc perſonarum diſtinctio, ita vt alij liberi, ali ſerui eſ- Kent la. ex hoc iure. ſup. de iuſti.& iure. Cùm ergo hec obligatio ex naturali tätum æquitate dicatur, dubiũ non eſt quin etiã ſeruus naturaliter obligari poßiit ęquè atq́; homo liber:ideoq́; ſi quod debebãt naturaliter ſoluerint, repetere nõ poſlunt. Hinc tra- datur quæſtio in l.ſi dominus. 64. Dominus cõtra-
—
ru aitnegociũ cum ſeruo ſuo, deinde eũ manumiſſit:
manumiſſo ſeruo ſoluit: quæritur an repetere poſ- ir. Videtur indebitum eſſe, quia nulla obligatio oteſt conſiſtere inter dominum& ſeruum. Scd umen hic dicitur repeti nõ poſſe, hac ratione, quia
ibitum naturale agnouit. Quod enim dicimus
ulam obligationem inter dominum& ſeruum
mnlſtere, verum eſt ſi intelligamus de ciuili obli- Hoe Hac verò in ſpecie negare non poſſumus, Qunaliqua ſit naturalis obligatio. Omnes enim Romines iure naturali naſcuntur liberi: introducta autem eſt ſeruitus cõſenſu quodam gentium pro- per neceſsitatem, dicta l. ex hioc iure. de iuſti.& iu- tecum antea nullum eſſet diſcrimen liberi& ſer- aiErgo eo iure quod cum humano genere prodi- tum eſt nemo dicitur ſeruus eſſe. Dominatio ex iure gentium introquca eſtad eſt eonſenſu quodam gen-
Uum Hinc ius gentium dicitur quod naturali iuri,
quod primæuum dicitur, ſuccedit. Ita debiti vel non cebiti&ye. Ego hunc locũ adduxi alio in loco cum ſputarem de obligatione naturali, vt oſtende- tem non ad ius gentium, quod ſecundarium vulgo dicitur, ſed ad ius gentium, quod primæuum dici- dreferri dcbere hanc obligationem naturalem.
daetat enim obiici, ſeruum non maxgis obligari
uataliter quàm ciuiliter, quia ſi ius gentium in-
b lcamus, quo iure ſeruitus eſt introducta, ſeruus
nulla eſt dubitatio. Nam certi iuris eſt monachum eiuiliter non obligari: quia nulla actio competit monacho, nec vlla actione teneri poteſt, cum ei do-
Minus ſit abbas. quæritur igitur an ſaltem obligè-
tur naturaliter. Ex canonittis nonnulli exiſtimant monachum nec ciuiliter nec naturaliter obligari poſſe: quia in conſtiturionibus pontificiis dicitur nec habere ſuum velle, neque ſuum nolle. Si autem non habeat ſuum velle, nec ſuum nolle, quomodo
poteſt naturaliter obligari: Sed mihi magis proba-
tur contraria opinio, quæ etiam à quibuſdam de- fenditur. Cum enim diximus ſeruum nec velle noc nolle habere. l. eius eſt.& l. velle. inf. de reg. iu. id eſt, haberi pro mortuo& nullo: idem dicendũ eſt de monacho. Sed nos experimur monachos velle& nolle:velle quidem, vt cùm eſt potandum& eden- dum:nolle verò, vt cùm eſt ieiunandum. Vnde di- euntur facere nolentes& volentes.
Aliud exemplum huius obligationis naturalis eſt in I. naturaliter.§.vlt. Pupillus mutuam pecuniã accepit ſine tutoris ſui auctoritate: is factus eſt lo- eupletior ex ea pecunia, deinde eam ſoluit: quæri- tur an fepetere poſsit. Ait Paulus repetere cum nõ poſſe. Ratio eſt, quia natura debuit quod ſoluit, etiamſi accepit ſine tutore, cùm locupletior factus ſit. Oſtendere autem volens luriſconſultus cum natura debere, ait: Nam natura æquum eſt neminem cum alterius detrimento locupletiorem fieri. At ſi is re- peteret, fieret locupletior cum incommodo alieno. Sed hic incidit difficultas. Nam in hac ſpecie non tantum naturaliter videtur obligatus pupillus, ſed & ciuiliter. Cùm enim pupillus ex pecunia mutua quam accepit ſinc tutoris auctoritate fit locuple- tior, datur aduerſus cum actio ex reſcripto Diui Pij. l.z. in princ. infr. commod. Si commodatũ acce- perit pupillus ſine tutore, ex quo factus ſit locuple. rior, actio vtilis aduerſus eum cõpetit, ſecundũ reſ- eriptum Diui Pij. Idẽ dicitur in 13.§. pupillus. ſupr. de neg. geſt. itemque in I pupillus. 6.1.ini. de auctor. tuto. Si autem datur aduerſus pupillum actio, di- cendum eſt cum non tantùm naturaliter obligari, ſed etiam ciuiliter: ſi ergo ciuiliter, obligatus cit, fruſtra quæritur an poſsit repetere. Cũ enim actio aduerſus eum detur: multo magis repetitio ſoluri
2
5
◻ ℳ eturs
De obliga. tione pupi
4½.

Inhiberur, ſi ſoluerit ſponte ſua. Sed Paulus de hac 6bligatione tanquam naturali tantũ loquitur, quia
nulla erat lex propter quam ciuilis& legitima di-
ci poſſet temporèe hiorum luriſconſaltorum. Non
ſine cauſa fit mentio huius féſcripti in aliis locis.
Nam nullo iure cautum videbatur actionem de
hac re proditam eſſe, nullaque erat lex ciuilis. Reſ-
De teſerip cripta autem principum co tempore non vſque⸗ tur princi- quaque vim legis ſiabebãt. Cùm enim in ſingulas S Gauctssſipgula ue negotia& perſonas impetraren- tur, non erant conſtitutiones generales, ſicur hodie
ſunt, in Codice luſtinianeo. Adducebanturtamen
& proferebantur ſicut hodie adduci ſolent res iu-
dicatæ in ſupremis curiis, quæ etſi propter iudicum auctoritarem magni præiudicij ſint, non tamẽ vim
legum habent. Hinc fit vt Imperatores vocent illà
intelligerẽt ex iure ciuili actionem nullam in eumi dari. Actiont autem vtili agitur aduerſus pupillũ-, vtilitate Iuadente. Quid ſi factus non ſit locuple- tior, an obligetur pupillus ex mutuò, ſi mutuã pe- cuniam acceperit ſine tutoreln l. quod pupillus. 41. Hic. dicitur ne naturaliter quidem obligari. Idẽ dieitut in l. pupillus. inf. de act.& oblig. Alia aduer- ſari videntur. vt L.. infr. de nGuat:l. Stichum.§. na- turalis:Infide ſolut. in quibus locis dicitur eum na- tutaliter obligärl,& prodeſſe eam dbligationem
hos locos ſub tit. de oblig.& act.& dixi modò pu-
pillum obligari naturaliter modò non obligari,
prôut æquitas& naturalis ratio id exigere viderur. Aliquando enim natura æquum eſt eum non tene-
ri. In his certè quæ nullum aut léue incommodum
adferunt pupillo, nihil prohibet eum obligari, vt
cum quæritur an fideiuſſor accedat pupillo,& an
noôuatlo valeat, vt d. l.- inf. de nõuat.& d. ¹. Stichũ.
§. naturalis. Sed cum agitur dè incommodo pupil-
Ii, vt in condictione indebiti, tunc dicimus eum no obligari, quia hoc natura æquum eſt. Si quis expẽ-
dat Sgrer quid naturà æquum lit, aut non ſit,
nuuquã dicet pupillum qui accepit mutuam pecu-
niam finè tutòre, propter ætatis eius infirmitatem, teneri. Nos pleraque alia diximus de ea re in inter- Aal. pæ pretationc tit. de oblig.& act. Aliud exemplum eſt Mæ. in l. ſi pœnæ. 19. in princ. quòd ſumitur ex l. extat.
.
ſup.de eo quõd met:cauſ. Is qui pecuniã ſibi debi- tam non per iudicem repöſeit, ſed ipſe per vim au-
ab õbligatiône cluili tantùm, an etiam à naturali?
Hie dicit Pompò. manereè adluuc naturalé obliga- tionem:exoluitur enim tantùm vinculo ciuili, non
ecid naturali. Hæc ſententia quæ ad coèrcendã ho-
minũ temeritatein pertinèt, non tollit naturalem obligationẽ. Igitur ſi poltea hic ſoluerit, non pote-
rit repètere quaſi indebitũ. ſoluit enim quod natu-
ra debebat,& viderur naturale debitum agnouiſſè. Aliud exemplũ adduci poteſt ex tit. Quoòd quiſque
iuris in aliũ. S&u magiſtratus, Prætor Romæ vel Prè-
ſes in prouincia; aliquid inique ſtatuerit aduerſus
aliũ, èodẽ iure poſtea vti cogitur quocunque aduer
ſario id poſtulante. Ergo ſi per iniuriã aliquid ſibi Ad I. cum debitum amiſerit magiſtratus, debitor tamen non
251 mu- jiberatur naturali obligationc. Aliud exemplu eſt Ler..—
1218 Franciſci Duareni luriſconſ.
actionem quæ datur in pupillum, vrilem, cum ſatis
ad nouationem,& fideiuſsiönem. Egö conciliaui
brili, ſub eo. tit. de oper. liber. quarũ differẽtiattacli. ꝗe nns em
fert, ius crediti amittit,& debitor liberatur. Sed quòômodo intelligemus eum liberari? liberatùrne
—
in l.ci is. 32.§. mulier. Varia eſt inerptetatio huius loci: ſed tamen videtur ſic accipi debere. Mul
— —
quæ nupſit, nullam dotem cõſtituit marito lia met b 5 ritus autem ferebat grauiſsima onera matrimo 1. R ſuis ſumptibus ſine vlla dote: ob idq́ue mulier 9 h6 d tate mota dotẽ marito dedit. Tãdem vero conl 7. gi, telligeret mulier nulla ſe obligatione teneri valut ſs repetere:quæritur an poſsit:videtur poſſe: quia d. har licet vxor nullam dotem debet,& niſi contiitneri glll & promiſerit in matrimonio contrahendo rdulg ggl iure cogetur ad dotem dandam. Sed tamen hicdi. 3 Litur à luliano tepetitioni locum non elle. pietana uſt enim tauſa relinqui urduquit luriſc. ex qua cauſaſo. ked lutum repeti non potelt. Nos enim hic interpteta uhl mur, mulierem pietate ducétam in mafitum ſuum gyel cůùm videret grauiſsima onera matrimonij eum be mete ſtinere, hanc dotẽ contuliſſe. Nam licet ad dotem alt dandam mulier cogi non potuerit, tamen id matu- Febar raliter facere debun: quia quod natuta æquum& et piũ eſt, ad naturalem obligationẽé pertinet, enim tnpe dicitur natura debere, cuùm rario, æquitas,& lons. ge ſtas ſuadent, vt aliquid det vel faciat. Hæc igitut na 4E turalis obligatio impedit repetitionẽ ſoluti. Aliud gex
exemplũ eſt in l.ſi non ſortẽ.§. ibertus. Quæſtiò eſt„„„ of de libèrto qui operas ſoluit patronoò ſuo indebitas Au; 3 an repetere poſsit. Seruus cũ manutniſſus eſt à do. en 4 mino ſuo, nullas ei Opèras promiſitiſolui ttamen K& præſtitit aliquas Öperas, vult repetere, quæritur an poſsit? Opera autem vt iuniores intelligãt) dicitut eſſe diurnũ officiũſic definitur in l.t. int. de opelib. Oont as ſed tamè diſtinguitur opera officialis ab opera fi- 5
tur in l. fabriles. l.òperæ. l. quoties. ſI. eod. Ofſeiales tiales, ad
enim ſunt quæ in officio quodã conſiſtunt ergapa- ate tronum& dominumtartifieiales quæ conſiſtunt in ulre artificio quodã, quod non reſpicit perſonã domini dülr aut patroni. Exempli gratia, colere patronũ,& elim* mẽſa miniſtrare, vel in cœnaculo, dicitur offcium. n ad quas operas libertus dicitur naturaliter obliga- di tus, propter ingens beneficiũ liberratis, quod ado. lär mino ſuo accepit. quidni enim eum debeat colere na & obſeruare? Aliquid autem aliud præſtare quod dan non reſpiciat verſhna dio eun artificium: veluti ex dif operæ quibus libertus non dicitur præſtate obſer- 1 uãtiam aut eultũ domino ſuo, ſed aliquid aliud, yt quiuis extraneus eluti ſi artis pictoriæ operas prr 4 ſer quas naturaliter patrono non debete autem 5 operæ ſiut febriles ſiue artificiales, nunquã deber. 3 tur patrono ciuilitèr, niſi libertus ſe ad eas preſtan⸗ 8 das obligauerit. nam oportet, vel ſtipulationè, vel 9 luſiurandum interuenirè. Cùm igitur quæritur, an d libertus qui operas præſtitit, poſsit eas repetete, di⸗ enn ſtinguendũ eſt. Nam ſi officiales præſtiterit ceſiat 1a t repetitio, quia naturaliter eas debet,& natuüralis ſe obligatio impedit repetitionẽ: ſi verò fabriles piæ- hen ſtitèrit, vt ſi tabulà patrono ſuo pinxeri t,eas repete- Hn rè poterit, quamuis de eo probabiliter dubiratũ fue 1
rit, quia nõ videtur factũ repeti poſſe: ideoq́; de co bun diſputat Vlpia.& tamẽ cõcludit repeti poſle. Po- dr teſt enim, inquit, iniri xltimatio èius opèræ qux præſtita eſt, quæ quidem æſtimatio venict in com demnationem. Aliud exemplum eſt in lIulianus. k 60. Species eſt huiuſmodi, Is qui decem mutua Mulle
acceperat, conuentus eſt à creditore,& lis eit a aduerfus ſ

In Tit. De condict indebiti. 1219
duerſus eum co nomine conteſtata poſt litem conteſtatam ſoluit ea decem: quæritur an ei detur condictio indebiti ad ea repetenda. Contendit e- nim ille ſeindebitum per errorem ſoluiſſe: aduerſa tius verò eum debitorem eſſe,& ſe facile id demõ- ſtraturũ, ieR iudicium ad finẽ producatur. Reus ex aduerſo obiicit, interim dum expectatur udicij cuentus, ſe repetere poſſe propter incerritu- anem: quia ſcilicet incertum eſt an id debeatur u non:argumento eſt quod dictum fuit ſupra, in ffcit. Quoties enim dubitatur an téporalis an etua ſit exceptio, interim quod ſolutum eſt re- oſſe diximus. Inſpicimus quod poteſt eueni- niindebitum ſit quod ſolutũ eſt, propter exce- unem peremptoriam. Vnde videtur dicendum ptopter euentũ dubij iudicij, interim reum re- etere polſe, qui id ſoluerit, de q́ud lis aduerſus ſe ent cõteſtata, antequã res iudicata eſſet. Sed Pau- uus hic aif ex ſententia Iuliani non eſſe locum repe itioni propter iudicium acceptum. Nihil enim ad e pertinet quòd iudicium adhuc manet lite con-
omnem euentum futurus eſt debitor qui vcrus eſt debitor, ſiue fuerit condemnatus ſiue abſolutus. Si nim fuerit condemnatus, nulla eſt dubitatio: ſi ve- dabſolutus, adiiuc manet naturalis obligatio. Vn- de cum inomnem euentum futurus ſit debitor, ſi-
c ſecuta fuerit ſententia condemnatoria, ſiue ab- olutoria, ille incertus euentus iudicij non impedit
pvominus obligatio ſuum effectum habeat. Non idem dicendum eſt in ſpecie d. I. ſufficit. quia non etin omnem euentum futurum indebitum quod bolutum eſt. Si enim exccptio fuerit perpetua, indebitum habebitur: ſi verò temporalis tantum, debitum. Ergo obligatio naturalis impedit repeti- tionem ſoluti, etiã ſlis conteſtata ſitimò verò etſi ſententia fuerit ſecuta. Sententia enim abſoluroria non tollit naturalem obligationem: quia is qui na- nita debet alicui, non ideo natura debere deſinit quòdà ludice abſolutus ſit. Ideoq́; ſolutum repete- enon poteſt. Idem dicitur in§. item ſi in iudicio. eexcepin Inſtit.& in l. 1udex. hic. Si tamen conue tatur qui abſolutus eſt, datur ei exceptiò rei iudi- idq́; propter vtilitatem, vt ſit aliquis litium fi- i Non idem autè eſt ſi ſolutio vel aliqua pactio Ietnenerit, vt nihil debeatur, l. Stichum.§. natura- Kankde ſolut. Nam ſi quis ſoluerit id quod debe- a,nac ſolurione tollitur omnis obligatio& ciui- b& naturalis. quia ſi rationem& æquitatẽ ſpecte- musnihil æquius eſt, quàm liberari eum qui ſatiſ- ecit aduerſario ſuo. Ita iuſto etiam pacto tollitur Mturalis obligatio: quia conuenit naturali æquita- wid quod cõuenit inter aliquos ſeruari, I. 1. infr. de conſtit. pecu. x& 1.1. ſup. de pact. Sic etiam iureiurã- Ao-quia in iurciurando ineſt ſemper aliqua conuẽ- doCũ enim quis defert iuſiurandũ aduerſario, ta- elte videtur paciſci cum eo, vt ſi iurauerit, nihil am llus ab co petat. Quoties ergo æquũ eſt aliquẽ de- linere tenert, ne natura quidẽ debet. Sed verus de- ſtoretſi per ſentẽtiã iudicis abſolutus fuerit,& ni b adeo peti poſsit propter exceptionẽ rei iudica- umen quia manct naturalis obligatio, propter
Tla 8.*. 7 2 5 nütalé quitaté, ſi ſoluerit poſt rẽ iudicatã, nõ po
epeterc. Ergo exceptio rei iudicatæ non pro-
eelata,& quòd incertus eſt iudicij euentus: quia in
deſt repetere volenti: prodeſt tamen ei qui abſolu- tus eſt, ne quicquam ab eo exigatur. Si non prodeſt exceptio rei iudicatæ repetere volenti, multo mi- nus proderit ei exceptio litiſpendentis, de qua hic loquitur Paulus. Huius exceptionis litis pendentis frequens eſt vſus in foro,& hæc multos effectus ha bet. Exempli gratia, impedit iudicium. Tituli au- tem multi ſunt hac de re in iure Pontificio, cuiuſ- modi eſt titulus, vt lite pendente,&c.& l. vbi acce- ptũ. ſupr. de iudic. Sed hæc litiſpendentia(vt vulgò loquuntur)non facit quominus quod debitũ eſt, de bitũ non ſit:aut quod indebitũ eſt, debitum ſit. obli- gationem enim nõ mutat. Ergo non prodeſt ei qui debet exceptio litis pendentis, vt repetatur tanquã indebitum. Similémque eſſe ei Aicit qui ita promiſſit,
fiue nauis ex Aſia venerit, ſiue non. Is qui promiſit
ſub his duabus conditionibus diſiunctim, ſiue na- uis ex Aſia venerit, ſiue non venerit, obligatur ſub conditione. Sed quia certum eſt eum obligatum fore, vtra conditio aduenerit, ideo habetur pro de- bitore: expectatur quidem euentus conditionis, ſed certum eſt quòd veniet nauis, aur non vénict. Ergo ſi veniet nauis, agerur aduerſus eum, ſiue e tiam non venerit:& quamuis expectandus ſit euentus, tamen in omnenm euentum futurus eſt de bitor. Idem igitur hic dicendum eſt, vt in priori ſpecic. Vbi autem quis,&c. Subiicit Iuriſconſultus quaſdam hic ſpecies, de quibus dubitatur an ſimi- les ſint an diſsimiles: veluti cum is qui debet purè, ſub conditione idem promiſit animo nouãdi. No- uatio inducitur exiſtente conditione. Nam ſi exti- terit conditio, prior obligatio tollitur. Hæc ſpecies à priore differt, gudd in priore vna obligatio eſt: hic duplex, pura ſtipulatio& conditionalis.
Aliud exemplum huius naturalis obligationis eſt, cum inter patrem& filium qui eſt in poteſtate
patris, aliquod negociũ contrahitur, vel inter duos
fratres qui ſunt in eiuſdem patris poteſtate: quod
tractatur ab Africano in J. frater à fratre. 38. Filius
accepit mutuam pecuniam à patre, vel paterãà fi-
lio: nulla ciuilis inter eos contrahitur obligatio. Lis
enim nulla, nulla obligatio ciuilis poteſt eſſe inter
patrem& filium, l. lis nulla. ſupra, de iudic. Hoc fit
propter patriam poteſtatem, quæ iuris ciuilis eſt.§.
1. de pattis poteſt. in Inſtit. l. nã ciuium. ſupra, de his
qui ſunt ſui, vel alieni. Patria poteſtas inducta eſt iu Poteſtaspa re Romano, nec cõmunis eſt aliis gentibus. Verũ tria Roma
Lentll quidem eſt natura comparatum eſſe,& conſenſu"ο iure
omnium gentium, vt filius obtemperet patri: ſed 7 νενα ſu.
cũ dicimus patriã poteſtatem introductã eſſe iure Romano: hoc volumus, alias gentes nonexercere eã patriam poteſtatem quam Romani habent in ſuos.Vnde rectè Accurl.dixit: Francigenas non ha- bere filios in ſua poteſtate. Hinc fit vt quod acqui- rit filius qui emancipatus non eſt, acquirat patri: quod taméen apud alias gentes locum non habet. S1 b igitur hoc ius ciuile inſpiciamus, non potelt dici vlla obligatio conſiſtere inter patrem& filiũ, nec- non& ſi negocium aliquod contractum ſit à duo- bus fratribus, qui ſunt in eiuſdem patiis poteſtate. Sed ſi inſpiciamus ius naturale, magis quàm ciuile, negare nemo poteſt quin alter alteri obli getur. Se- cundũ enim ius naturale nullum diſcrimen eſt ha- rũ perſonarum quod ad acquiſicionem attinet,&
H 4
————— 2.—————————————————— 4*——„ .——————————————————— 4 2 2 ———————————————————— ö——————————— ——————— 2———— 3—— d—————————— —.———————— 5——— 1——————— 5———— —————————————. 3 2. 4 2— r — 88,————————— ——j———— 2——————————— — 6——————— 2— ——————————— e— 2————— 1 ————.———————————* ————————— 3———— — 3 ſſſ——— 8.—.——.—**—— 4 2—————————— 2———— 8——— 2——— 3—— ———————————— —.———————*————* 2 4 —.——————————————— e e ese“ 9 8 8— 4——— ———— 8*—“— 5— 5 1— e 2——————————— — 4* 4 2—— 2 13—— 1 3——=ͤ 3———————jjj 4““— 1— 4 2 er.
eenetesegbeenhiiheedcerewgrrree wersceemertent i e Ci kchen ehezeenettetfeihee* —
ä
u
—y 2——— — 4————— et eis o„f„f“ 3 “““““

4.— .— 3 2 8 4 4 —— 4—— 8 8*.—— 1 2 g 169=r———. 5„——— 5—— 8.—.. 8 1 8„.—— 4 2 1.——*—]*—————* 2. —.. 1 4————— 4.. ———— 2———. 8.———————.————— 4———— ⸗C———————— 8 2 6,” 86——————————*.—————— 4———————.—— ——*—* 42*—.——————— ————————— 8—.—— 3——— 3 ————— 8 2— —————— 8—qèq— 2 ſſ—* ————————* ——.—,——. ————— ₰—————— —————————— ———————————————— —ÿ——„—.—————— ———————-— e rono ddpn———.——
——— ——— ——
220 Franciſci Duaremi luriſconſ.
ad res contrahendas: quia ſimile hoc ei eſt quod ſuprà diximus, de domino& ſeruo, in I. ſi id
uod dominus. Kectè igitur dicemus inter pa- trem à& filium ‚ſicut inter dominum& ſeruum, naturalem obligationem contrahi: quia æquum eſt eum qui aliquid promiſit, natura debers nullac ci- uili conſtitutione hæc æquitas poteſt tolli. Sed ve- niamus ad quæſtionem ſic tractatam ab Africano quæ vulgò obſcura& difficilis eſſe adeo creditur, yr inter damnatas leges numerari ſolcat. vI1nl. frater a fratre. b J vpotheſis huiuſmodi eſt: Duo fratres crant Hlin eiuſdem patris poteſtate: vnus accepit ab altero mutua dece m, puta Titius à Mæuio. Deceſ- ſt pater vtroquc hærede relictio ex æquo. Ti- tius qui muruam pecuniam accopit, peculium quoddam habebat, quod cum fratre communica- tum eſt: quia patris erat, vt mox dicturi ſumus, ſi-
.
cut& reliquum patrimonium defuncti commu- nicatum cſt. Deinde hic Titius ſoluit decem quæ acceperat à fratre ſuo:vult ea decem repetere, quæ- ritur an poſsit. Quæſtionè facit id quod iam à no- bis dictum eſt, naruralis ohligatio impedit repeti- tionem ſoluti: id eſt, is qui natura debet, ſolutũ re- petere non poteſt. At ohligatio naturalis contra- cta eſt inter has duas Perfonas. Prarer enim qui mutuo decem accepit ab altero, naturaliter obli- gatus eſt, non ciuiliter. Nec enim poterat frater cogerc eum ad ſoluendum. Sed quia quædam eir- cunſtantiæ in hac hypotheli conſiderandæ ſunt, ideo hic aliter reſpondit Africanus. Non enim ſimpliciter proponitur, frattem à fratre mutuam pecuniam accepiſſe,& eam ſoluiſſe per errorẽ: ſed cos ex æquo patri hæredes extitiſſe,& Titium qui mutuam pecuniam accepit a fratre, peculium ha- bere, quod communicatum eſt, ſicut reliquum pa- trimonium defuncti in adeunda hæreditate. Cir- cunſtantiæ huiuſinodi faciunt, vt aliter reſpõdeat. are examinandæ ſunt omnes circunſtantiæ hu- ius ſpeciei. Ac imprimis ait, geſpondi vtique. Cõ- ſiderandum eſt in hac ſpecie, T'itium debitorem qui mutuum pecuniam accepit a fratre ſuo, viuo adhuc patre, extitiſſe hærcdem patri pro parte. Er- go naturalis obligatio qua tencbatur pro parte ſoluta eſt confuſione. Dicimus autem obligatio- nem tolli confuſione, cum debitum confunditur cum credito, id eſt, cum debitor ſuccedit credi- tori, vel creditor debitori. l. Vranius. infrà, de fi- deiufſoribus.¹l. Stichũ. S. aditio. iufr. de ſolutionibus J. debitori. C. de pactis. Ius crediti& debiti, quod
crat in diuerſis perſonis ante mortem defuncti, in
vnam perſonam concucrit. Ratio enim non pati- tur vt idem ſibi obligatus ſit. Sed hæc intelligi- tur pro qua parte quis hæres eſt,l. cum à matre. C. de rei vendic. Hęres repreſentat perſonam defun-
cti, pro qua parte ci hæres extitit. In propoſita ſpe- cie dicitur vtrunque fratrem patri hæredem ex- titiſſe, cui acquiſira fuerat naturalis obligatio ex mutuo: quia quod acquirit filius acquirit patri: ideõque Aucsecdir debitor creditori: nam fuerat ac- quiſitum ius obligationis patri. Titius igitur pro
qua parte ſuccedit patri, qui creditor erat, pro ca
parte liberatur propter confuſionem. Imprimis igitur certum eit eum quinque repetere poſie, qua
indebitum ſoluit, cum decem ſoluit Mæuio fratri
ſuo. Nam quamuis naturalis obligatio fuerit con- tracta ad decem ex mutuo, tamen propter ſucceſ-
ſionem& confuſionem ſublata eſt pro ea parte
pro qua Titius hæres extitit. De reliquis quinque quæritur: Pro ca verò patte,&c. an ea quinque repe- ti poſsint? Vt hunc locum commodius explice- mus, qui prius de peculio,& eius natura aliquid o. Bure lüretmus ‚de eo plenius dicturi cũm ad titu. lum de peculio peruenerimus. Hæc igitur diligen- ter notent tirones. Peculium definitur in I. 4.& 9. de
nJ b lau
ſcims
—.... 3„.„, uid 3 8— pecul. eſſe id quod ſeruus permiſſu domini ſepara- 4uid, G. 6l0 Micm
tum habet à rationibus dominicis, deducto inde ſi 3
quid domino debetur. Quod autem in hac diffini- tione ſeruus nominatur, hoc tantùm pro exemplo
dictum eſt:idem enim de filiofamilias eſt dicendũ.
Nam ſicut cum dominus permittit ſeruo aliquid ex patrimonio ſuo habere ſeparatum à reliqua ſub ſtantia ſua, id dicitur peculium eſſe ſerui: ita ſi pa⸗ ter permittat filio aliquid ſeparatum habere à reli-
qua ſubſtantia ſua, id dicetur peculium eſſe flliifa-
milias: vt puta ſi de derit ei centum negociãdi cau- ſa. Deducto inde,&c. vt ſi fortè negoctum aliquod contrahat filius cum patre, vel ſeruus cum domi- no, ex quo ſit ei obligatus naturaliter,(naturalis e- nim hæc obligatio iudicari debet, l. nec ſeruus. 41. de pecul.)id deducetur, tantõque minus dicetur eſ- ſe de peculio. Nos autem hic peculium profectiriũ intelligimus, id eſt, quod proficiſcitur à patre: de pe culio caſtrenſi, quaſi caſtrenſi,& aduentitio nos di- cemus infrà, ſub titulo de pecul. Hoc igitur pecu- lium, ſi ius naturale ſpectemus, filij eſt, quamuis iu- re ciuili ſit patris. Ratio enim ciuilis non patitur vt ſit filij, quamuis ei permittat pater vti pecunia,
& cam ſehtatan habeat filius à patrimonio pa-
tris: quia filius nihil habere poteſt proprium quan- diu eſt in patris poteſtate: nihilominus tamen ſe- cundum ius naturale peculium eſt filij. Sed quid mca refert, inquiet aliquis, an peculium ſit filij, an patris, cum pater ei adimere poſsit, ſecundum ius ciuile? At effectus magnus cernitur in actione de peculio. Nam ſi filiusfamilias, qui peculium haber permiſſu patris ſeparatũ à rationibus paternis, cõ- trahat cum aliquo negociũ aliquod: vt puta ſi mu- tuam pecuniam accipiat, non tantum ipſe filius te- netur, ſed& pater, quatenus eſt in peculio:quin- imo ſi pater videns oneratum eſſe filium ære alie- no, adimat ei pecullum, non ideo tamen deſinet te- neri creditoribus, quatenus erit in peculio, dedu- cto quod filius patri debuit. Hæc igitur actio datur aduerſus patrem, quatenus fuit in peculio,§. actio- nes autem. de actionibus in Inſtitut. Vnde fit vt qui contrahunt cum filiofamilias, dicãtur habere duos creditores, vel duos debitores. J.ſi quis cum filio. in frà, de peculio. Filium enim habent debitorem in- ſolidum,& patrem quateuus eſt in peculio. Filiui- familias autem ex omni contractu obligatur ſicut paterfamilias. l. filiusfamilias. infrà, de obligationi- bus& actiombus. Sed notandum etiam eſt, nô mo-
allus
L116 ata dl
V lo ſuo peculium, actious+ zafid de peculio tenetur creditoribus filijimòô quiſquis„atars
7
purenim ex cont aelocam, igecoam. ln r upnicppio, c. nito dicenda eſt: urgul glerſquc tnpetlomam cius rhemplum eude dtndum Kin act lan exceptiole. ſ uiDats.K Hal q
*
enes ſumt. Actio
1 1
az ct aunen im Namex cont datm dia l wweadl oritur ex Klurm. Hrc di uüocnnr, quæc um Kalios. Din Wcernan
d
1 G
db
dau 4 dur dic Naricüs 1
windta dh pan

In Tit. De condict. indebiti.
alius illud peculium filij habuerit, ſiue ſucceſſor ſit vniuerſalis, fiue ſingularis, qui hæres patri extiterit, actio de peculio aduerſus eum datur, l. peculium. infrà, de pecul. Si verò plures fint hæredes, ſinguli ro læreditaria parte,& pro modo peculij tenen- tur quod ſanè notandum ett. Hoc ſiquidem ſingu late eib quemadmodum multa alia fingularia funt inpeculio. Si creditori debeantur decem ex pecu- lo,& duo ſint hæredes, à lingulis non poterumt pe-
t niſi quinque, l.ſi quis ſeruum. infra, de pecul. quia cum dicimus obligationem tranſire ad hæredes, a intelligimus, pro qua parte ſcilicet quiſque hæ- weſt, nec inſpicimus quantum bonorum ad eos nencrit, l... Cod. ſi certum peta. Diximus iam,
8 unc actionem non tantùm tranſire ad vniuerfalé cceſlorem, ſed etiam ad ſingularem: vtputa ſi le- atum vel venditum fuerit peculium, legatarius aremptor ad quem peruenit peculium, tenerur aione de peculio, l.ſi noxali.§,denique.& Sidem ſcribit.& l.& ancillarum.§.vlt. l. ex duobus. S.vlri. &lſeq. infrà, de pecu. l...§. item. infrà, quando actio
de peculio annal. Mirum autẽ eſt ‚quòd hæc actio ſequatur rem, nec tantum tranſeat ad vniuerſalem ſucceſſorem, verùm eriam ad ſingularem: atque hinc dubitatum eſt, an hæc actio de peculio ſir in
4 rem an in perſonam. Sed certum eſt, eſſe in perſo-
nam. Oritur enim ex contractu,& numeratur in-
teractiones in perſonam, l.ſumma.§. vlt. infrà, de peculio.§. in perfonam. Inſtitutis de actionibus. vbi dicitur in principio, eam eſſe in perſonam. Nec enim ideo dicenda eſt actio in rem, quoniam eem ſequatur: quia pleraſque ac multas alias actio- es dari in perſonam eius videmus ad quem res peruenit. Exemplum euidentiſsimum eſt in actio- ne ad exlibendum,& in actione de eo quod metus cauſa.liſi cum exceptione, ſupra, de eo quod metus cauſa. in§. Pædius.&§. aluando, tamen hæ actio
nes perſonales ſunt. Actio enim ad exhibendum
tt perſonalis. l.3.§. eſt autem perſonalis. ſuprà, ad exhibendum. Nam ex contractu oritur,& tamen Kequitur perſonam, dicta 1.3.§. finali. Actio autem auod metus cauſa, oritur ex maleficio,& tamen ſe- guitur poſſeſſorem. Hæc dicta actenus du actione
awe ex peculio oritur, quæ datur aduerſus patrem udominum& alios. Diximus eum qui cum fi- loamilias contraxit, duos debitores habere, pa- iem quatenus eſt in peculio, vel eum ad quem
Perulium peruenit à patre vel per legationem, vel
eamptionem, aut alio quolibet modo:& filium in- ime ſolldum. Nunc ergo videndum eſt de actione quę dter aducrſus fillum datur. Filius quidem tenetur in- oldum. Veruùm hic vnum diligenter notandum ctt quòd quamuis filius dicatur teneri inſolidum ex ſuo contractu, tamen ſi peculium habeat, ſolue- tur illud æs alienum de peculio: quoniam natura- ter ipfius eſt,& hic effectus eſt iuris naturalis. Ve-
mſi fortè alius habeat peculium filij à patre,& lius coactus fuerit aliquid de ſuo ſoluere, filius il- udl lepetere poterit ab eo qui peculium habet, ſi- duidem peculium obnoxium eſt æri alieno. Quo- modo igitur dicitur obligatus eſſe filiusfamilias lidum? Non ideo minus dicitur teneri inſo-
dmm: quandoquidem ſi nihil ſit in peculio, aut
ite non tantum ſit quantum debet, cogetur pro-
midia parte pecuniæ creditæ, an ſi ſoluta fuerit ea dimidia pars, poſsit repeti. Nos ſanè hic poſuimus, murua decem data ſoluta fuiſſe per errorem à Ti- tio fratre Mæuij:& quando quæreretur an poſſet repetere, diximus eum pro ca parte qua hæres ex- titit, poſſe repetere. Sed nunc quæritur an reliqua pPars poſsit repeti. Ait Iuriſconſult. Ita repetiturum, Hi nõ minus ex peculio ſuo ad fratren perueniſſet. Cum quæritur an reliqua pars poſsit repeti, videndum eſt an ex peculio Titij fratris tantum peruenerit iure hæreditario,& commiſtione peculij facta ad creditorem Mæuium fratrem ſuum, an non. Nam ſi tantum fortè peruenerit ex peculio fratris, pote- rit repetere:quæ ne natura quidẽ debet. Ex hoc qui dẽ mutuo naſcitur obligatio naturalis: ſed ſicut prior pars ſoluta propter confuſionem factã repeti poteſt: ita& hæc pars tollitur quaſi ſolutionc pecu- lij,quod communicatum eſt cũ fratre coherede. In hac igitur ſpecie ſi ponamus fratrem à fratre decẽ mutua accepiſſe,& ſoluiſſe eidẽ illa decẽ poſt mor tem patris: peculium autem tantum quãta erat pe- cunia communicatum eſſe cum Mæuio hærede,& quæratur an poſsit repetere Titius quod ſoluut: di-
cendũ eſt totum poſſe repetere. Rario autem cur hac perceptione peculij naturalis obligatio tolla-
tur, hæc eſt: quia æs alienum onerat peculiũ:at pe- culiũ filij obſtrictum eſt æri alieno quaſi peculium magis debeat id de quo quæritur, quàm perſona a- liena. Si æs alienum oneret peculium,& ſequatur peculium, certũ eſt in hac ſpecie peculium perue- niſſe ad fratrem debitoris. Ergo naturalis obligatio qua Titius frater tenetur fratri ſuo Mæuio, tollitur hac perceptionc. Et re vera ſi hanc ſpeciẽ diligẽter conſideremus, reperiemus hic quandam contuſio- nem eſſe,& veluti confuſione tolli naturalem obli- gationem. Mæuius enim ad quem peruenit pecu- lium, teneretur ad æs alienũ, ſi Pitius ab alio quàm à fratre mutuam pecuniam accepiſſet: quia peculij ea natura eſt, vt is teneatur ob æs alienum ad quẽ pcruenit peculium. Naturalem enim obligations quæ fuiſſet, hoc ipſo ſublatam videri, qubd peculq partem fra ter ſit conſecutus, ſi tantum ad eum peruenerit iure hæreditario. Inſpiciendum enim eſt quota peculij pars ad eum peruenerit, vt pro ca parte peculij quæ ad cũ peruenit ſublata ſit naturalis obligatio quæ ex cõtractu mutui nata fuerat. Adeo vt ſi prælegati. Hic proponitur ſpecies ex qua apparet ratio pro- pter quam dieitur naturalis obligatio ſublata eſſe quaſi confuſione quadã. Ponamus, inquit, peculiũ Titij fratris nullo modo perueniſſe ad Meuiũ, ſed ad Titiũ ſolũ, quia ſcilicet pater ei id prælegauit:
non dubium eſt in hac ſpecie deductionem natu-
ralis obligationis ex eo peculio fieri debere. Mæ- uius enim frater cui debet Titius ex cauſa mutui, poterit ex eo deducere quod ſibi debetur. Sici gitur æs alienum ſequitur peculiũ Vt mirum non fit in prima ſpecie ideo ſublatam eſſe naturalem obliga tionem, qua Titius Mæuio tenebatur ex mutuo, quòd peculium peruenerit ad Mæuium. Idque ma- ximè conſequens&c. Ponamus flliũfamilias qui pe- culiũ habebat, ſcilicet Titiũ muruam pecuniã ab extraneo accepiſſe, puta, à Sempronio, cui obliga- tus fuit non tantum naturaliter, ſed etiã ciuiliter:&
Sem
12 21 fectò de ſuo ſoluere. EHic autèm quæſtio eſt de di- b
“
“—“ 5 ——

8
12 22
2* 5— 8 3 4 Semproniũ egiſſe aduerſus eũ, vel agere velle. hic dicitur Meuium fratrem ad quem peruenit pecu-
liũ, cogi debere Titiũ indemnem preſtare aduerſus
Sempronium. Itaq; quamuis teneatur,& poſsit in-
ſolidũ Titius à creditore ſuo conueniri: tamen ſi
coactus fuerit de ſuo ſoluere, quia peculium non habebat, poterit peculiũ repetere ab eo ad quẽ per- uenerit: idq́; iudicio familiæ erciſcundæ deducet. Quid ſi non ſoluerit? Cautio interponetur inter co hæredes, qua cauebit Mæuius, vt indemnem Titiũ
preſtet, ſi coactus fuerit Titius à Sempronio debi-
tũ ſoluere ex ſuo. Hæc omnia pertinent ad deciſio- nem quęſtionis propoſitæ. Si enim vera hæc omnia ſunt, id eſt, ſi verum eſt Mæuiũ cogi indemnẽ præ- ſtare Pitium in hac ſpecie, certè multo magis coge tur indemnẽ eum præſtare, cum agetur de obliga- tione naturali contracta inter eos fratres. Si re inte- ra, id eſt, debito nondum ſoluto. Porro eum. eſt cõ- cluſio. In hac ſpecie agitur de obligatione cõtracta inter duos fratres, quæ naturalis tantum eſt, in qua vult ſe præſtari indemnẽ frater à fratre ſuo, cui pe- cuniam ex cauſa mutui natura debet. Sed ſi coga- tur eum præſtare indemnẽ aduerſus extraneũ, mul- to ergo magis aduerſus ſe. hæc eſt iuſtiſsima obli- gatio. Itaq; ſi tantum peruenerit ex peculio ad Me- nium illa cõmunicatione, tollitur naturalis obliga- tio:& quia ne naturalis quidẽ obligatio ſupererat, poteſt repeti ſolutum.Idẽ dicitur in ſequenti ſpecie quæ tractatur in§. Quæſitũ. Pater filio quẽ in ſua poteſtate habebat mutua pecuniam dedit, deinde eũ emancipauit: filius emancipatus ei ſoluit quod ab eo ex mutuo acceperat: quęritur an repetere poſ ſit. hinc pẽdet tota quæſtio, an naturaliter filius de- beat pecuniam patri ſuo an non. Si debeat naturali- ter, repetere nõ poteſt: ſi ne natura quidem debeat, poteſt. deoq́; ait Africanus, Si nihil ex peculio apud patrem remanſerit,&c. Quibus verbis oſtendit Iu- riſc. Rlliũ qui ſoluit patri non repetiturũ, quia natu- ra debuit. Naturalis enim obligatio cõtrahitur in- ter patrẽ& filium, licet nulla ciuilis obligatio inter eos contrahi poſsit propter patriam poteſtatẽ quæ uris ciuilis eſt. Kepetere igitur nõ poteſt filius. Ad- dit tamen Africanus exceptionẽ, Si nihil ex pecu- lio filij apud patrem remãſerit. nam ſi pater perce- perit peculium, quod iure naturali erat filij, hac per ceptione tollitur naturalis obligatio: quãuis enim iure ciuili peculium profectitium non ſit, ſed in patris illud ſit patrimonio,& liceat patri illud a- dimere filio quoties voluerit: tamen ſi inſpicia- mus naturalem æquitatem, dicetur ipſius filij eſſe, quia ſcilicet pater permiſit ei habere ſeparatim à 440 patrimonio hoc peculiũ. Nam ius naturale nõ diſtinguit patrẽ à filio in rebus contrahendis. Hinc dicitut peculium iure naturali filij eſſe propter per- miſſum patris: iure autẽ ciuili eſſe patris. Cũ enim quæritur de naturali obligatione, iuris rationiſque naturalis tantũ habetur ratio. Sublata eſt hic igitur naturalis obligatio, ſi peculium filij peruenerit ad patrẽ. Cum enim dixerimus ſupra, peculiũ obno- xium eſſe æri alieno: mirũ non eſt, dici ſublatã eſſe naturalem obligationem, ſi peculium peruenerit ad patrem. Argumento eſt. Hoc argumento demon ſtrat naturalem obligationem cõtrahi inter patrem & filium, ſi filius mutuam pecuniam à patre acce-
2½
Franciſci Duareni luriſconſ.
perit, argumento id eſt, inquit, quòd intra annum f
conueniatur pater ab extraneo qui contraxit cum filiofam. actione de peculio intra annum, poteſt is
deducere quod filius ſibi debet. hoc pertinet ad
1 it. quãdo actio de pecul. ann. ſit Actio de peculio propriè datur aduerſus patrem vel dominum qua-
tenus eſt in peculio filij vel ſerui: id eſt quandiu
durat peculium filij, vel ſerui at poſtquam aliena- tus eſt ſeruus, vel filius emancipatus aut mortuus, quia d eſinit peculium eſſe, ſecundum ſubtilitatem iuris non competit actio de peculio, ſed tamen da- tur actio à Prætore intra annum. Cõtra ſi pater quol
filio debuiſſet. hic caſus eſt conuerſus. Diximus iam
quid ſit ſtatuendum, cum pater dat mutuam pecu- niam filio ſuo, quem habebat in ſua poteſtate nunc videndum eſt quid ſit iuris, cum filius dat mu- tuam pecuniam patri. filius igitur mutuam pecu- niam dedit patri, in cuius erat poreſtate. Pater ei cœpit naturaliter debere: Si ſoluerit, quæritur an repetere poſsit. Repeti non poſſe, ait Afric. Nam hic quoque manet naturalis obligatio. Si enim ex- traneus intra annum emãcipationis filij, iuxta Pre- toris edictum, ageret aduerſus patrem, imputare- tur in peculium filij quod pater ei debet,& maius & auctius fieret peculium ex eo quod filio dehet pater. Si igitur in ea actione habcatur ratio debiti naturalis, cõſequẽs eſt ſi pater perciperet filij pecu lium, ſublatam eſſe naturalẽ obligationem,& im-
pediri repetitionem. Sed& ſi hæres extrancus pa-
tris, qui debebat naturaliter pecuniam filio ſuo ex cauſa mutui patris, ſoluerit filio exhęredato, repe- tere non poterit. Nam eadem cauſa eſt hæredis at- que defuncti. hæc omnia eò ſpectant, vt intelliga- mus, naturalẽ obligationem, quamdiu ea manet, impedire repetitionem ſoluti. Multa hic tractaxi ſo lent in vniuerſum de obligatione que contrahitur inter patrẽ& filium, quatenus ea obligatio valeat aut non valeat. Sed ſufficit nobis condictionem ex plicare. Interim tamen notandum eſt quod hic di- citur de debito& indebito. eſt enim locus cõmu- nis, qui diligẽter notandus eſt. nam nulla pars iuris eſt in qua neceſſarium non ſit noſſe quid ſit debitũ vel indebitum tam ciuiliter quaàm naturaliter. Sed iam meminiſſe vos oportet diſpoſitionis noſtrę&
methodi, quam inſtituimus in hac de cond. ind. tra
ctatione. Cępimus diſſerere ex quibus cauſis detur hæc actio: iribique tria neceſſaria ęſſe vt locus ſit huic condictioni diximus. Primùm, aliquid ſolu⸗ tum eſſe: Secundò per errorem id eſſe factum: Ter⸗ tiò indebitum eſſe:tum& diſputatum eſt quid de- bitum ſit& quid indebitum tam ciuiliter quàm naturaliter. Nunc videndum eſt
An debitum vel indebitum ex parte ſoluentur æſti- mandum ſit, an ex parte atctpientu
in ſolutum. GC 4 v V 5 capita ſunt ſub hoc titulo ad hunc locũ pertinentia quæ videntur pugnantia eſſe, vi- delicet l. repetitio.& l. ſi pęnæ.§.1. De vtriuſq; capi⸗ tis explicatione magna eſt cõtentio inter dugs ma- gnos Iureconſultos Stellam& Zazium,& extat de ea re vtriuſque diſputatio. Explicabimus primùm IRepetitio. dcinde venicmus ad l. ſi pœnæ.§,1.
7 ℳ
gttdiwrem meuu aarneg 1o ellen aeieni cum to Imctuum ecep
amcgul latidee
uuleno nomine lo gewelte Himile
4
ieor.ad.h
t nihi videtur Mcchitum. DProcur Aminus debebat: dauä pcpills debe ir& dicnu epet naptocurator olus apili, fcdde ſua dihadominus b'
1 Mche ſ. hliipene.
Nnur pecies,
.
M awen non lt:i
de.N

4 In Tit. Ds condict indebiti.
In I. Eepetirtio. 44hic.
†) Epetitio nulla eſt ab eo qui ſuum recepit, ta- Rüra ab alio quàm vero debitore ſolutũ eſt. flis verbis ſignificat Paulus nihil referre an is qui ſoluit debebat, an non debebat: ſed referre an debi- tum fuerit ei qui recepit, ita vt ſi debitum fuerit ei aui recepit, non poſsit dici indebitum ſolutum eſ- Kquarniuis is qui ſoluit forte non deberet. Exem- pl hulus capitis multa ſunt quæ hic poſſunt addu- tiveluti ſi procurator meus, aut negociorum ge- ſor ſoluerit:& ſecundum hanc ſententiam dici- us nullam actionem competete aduerſus cũ qui nagit. Ratio eſt cuidens, quoniam hic non ſoluit mulne fuo, ſed nomine eius zui debebat, qua ſolu- a debitor cuius nomine ſolutum elt liberatur, ſluédo. ſuprà, de nego. geſt. ac eo nomine aduer- s debitorem qui ea folutione liberatus eſt, datur bluenti actio negotiorum geſtorum. Aliud exem- um ſumi poteſt ex l. pure.§. ſi eum. infrà, de doli V except. l.ſi quis delegauerit. infrà, de nouat. Quidã eriſtimans ſe debitorem meum eſſe, ſoluit, cum ta- men debitor meus non eſſer: is vult repetere, quæ- ntut an poſsit? Dicitur eum repetere nõ poſſe, quia scui ſolutum eſt, ſuum recepit. debebatur eniin ei, lcet non ab eo qui ſoluit: ideo autem repetere nõ poteſt, quia alieno nomine ſoluit, cum putaret ſe lebirorem cius eſſe. Simile exemplum ſumi po- teſt ex liſi procurator. 6. ad fi. hic. Variè ſolet hic lo- cus intelligi: ſed mihi videtur accipiendus eſſe de do qui ſoluit debitum. Procurator ſoluit debitum, d eit qudd dominus debebat:& tutor ſoluit debi- tum id eſt quod pupillus debèbat: quæritur an re- petere poſsint:& dicitur repetere non poſſe. licet e-
nim tutor vel procurator ſoluerint non de pecunia
lomini vel pupilli, ſed de ſua, pupillus tamen hae
lutione fäcta& dominus liberantur. Veniamus
nunc ad l. 91 pœnæ.§.. Inl. Si pænæ. 5.1.
B Ic proponitur ſpecies, in qua quidam ſoluit quod nõ debet, ſed debebatur ab alio,& ſol- itnomine ſuo. Eum enim qui exiſtimat ſe hære- in eſſe nõ eſt credibile ſoluere nomine alterius: ſiurigitur nomine ſuo, quia putat ſe hæredem eſ- ſqamuis tamen non ſit: ideòque etiam repeti- tonem habet. Non enim idem de iſto dicere poſ- fumus quod de eo qui putabat ſe debitdorem, vel de Negotiorum geſtorc, vel procuratore, vel tutore. nã non poſfumus dicere liberatum eſſe hac ſolutione ferum hæredem,& actionem co nomine huic pu- Katiuò hæredi competere aduerſus verum hæredẽ: muanon ſoluit eius nomine. Exemplum prioris peciei eſt in l. de hæreditate. C. de petit. hæred. Hu- lus autem in l. cum quis.§.de peculio. infrà, de ſo- lur vbi diſtinguitur an quis ſoluerit nomine ſuo, inalieno. Vnde ratio ſuadet hic repetitionẽ ei qui oldit ſuo nomine com petere. Nam licet alter de- ium receperit, non tamen debebatur ab co qui ollerit nec ea ſolutione liberatur qui verus debi- Vrttit, cum cius nomine ſolutum non fuerit. Sic n videtur ſine vllo incommodo vtrumque ca- pur ttelligendum eſſe,& ita diſtinxit Accurſius.
u noſter in Pandectas, ad l.vlt. infrà, de ædil.
edict. diſputans de antinomiis, ait aientia& negati⸗
tia hæc eſſe. Sed vtraque propoſitio eſt vera:Repe-
ti non poſſe ab eo qui accepit quod ſuum eſt,& repeti poſſe. Nam multę ſunt ſpecies in quibus re-
Petitur quod ſolutum eſt ab eo qui ſuum recèepit,
multæ eriam in quibus non repetitur. Sicut verum
eſt pupillum ſine tutore ſuo naturaliter obligari,& eundéè ſine tutore ſuo ne naturaliter quidem obli- gari. Hactenus de cauſis ex quibus hæc actio datur:
ſequens locus de perſonis. 3
Cui& contra quem detur condisrio indebiti.
CA P.„II b HAec actio ei datur qui ſoluit indebitũ per er 1. rorem contra cũ qui in ſolutum accepit. Sed videamus primùm de actore, deinde videbimus de reo. Hæc actio datur ei qui ſoluit indebitũ, vel he- redi eius. tranſit enim ad hæredem, J.ſi fundi. 12. A- liquando tamen contingit vt quod alius ſoluit a- lius repetat:idq́; variis exemplis demonſtratur. Ex- ceptiònes ſunt in l.².§.. Is qui putabat ſe hæredem eſſe ſoluit indebitum: deinde teſtamentũ reſciſſum eſtvel quia inofficioſum erat, vel quia irritũ factſ: condictio indebiti cui dabitur? Et ſecundũ quem de hæreditate iudicatũ eſt. Deinde concluditur ge- neraliter in l.5.non nouum eſſe vt alius repetat quã is qui ſoluit. Similis locus eſt in l.tutores. Sr. Pupil lo delata eſt hæreditas: eã adiit auctore tutore, ſol- uitq́; tutor, quibuſdã creditoribus: deinde cum vi⸗ deret ſoluendo non eſſe hæreditaté, ab hærèditate pupillum abſtinuit: ſed cũ plus ſoluerit quàm de- bebatur creditoribus hæreditariis ‚ quod nocet ce- teris, quæritur an repetitio cõpetat?: Scæuola ſolu- tionem fattã à tutoribus ante abſtentionem ratain eſſe debere ait, ſi bona fide facta ſit„& debitũ ſo-
lutũ ſit:ſed ſi indebitũ, competere repetitionẽ, non
quidẽ tutoribus, ſed ei ad quem illud negotiũ perti net, id eſt, cæteris creditoribus quorũ intereſt. quæ- ritur, ſi procurator alterius nomine ſoluerit indebi- tum, cui competat repetitio, eine cuius nomince ſo- lutum eſt, an alterius? Hæc ueſtio tractatur in l. ſi procurator. 6.& aliis Qurhucarn locis, vbi diſtin-
guitur an mandatu domini ſoluèrit,& eo ratũ hia-
bente, an non:vt ſi indebitum ſoluerit mãdatu do-
mini, vel co ratũ habente, domino cõpetat repeti-
tio: Si verò nec mandauerit, aut ratũ habuerit, pro- curatori potius quàm domino dabitur repetitio. Nihil intereſt an quis aliquid ſoluat me mandante aut ratum habente, ac ipſe ſoluam. Aliud eſt ſi ſine mandatu meo procurator meus ſoluat. Nam hoc videtur ei mandatum non eſſe:idemq́; in eo dicen- dum qui liberam habet omnium bonorum admi- niſtrationem. Non enim videtur mandatum eſſe vt indebitum ſoluat, quamuis videatur manda- tum vt ſoluat creditoribus quod debetur:& ideo opus eſt ratihabitione vt ſolutum ſit. Huic ſimi- lis locus eſt in l. qui hæredis. 46. nam quod ibi dicit Iabolenus, intelligendum eſt ſecundum diſtinctio- nem quæ traditur in d. l. ſi procurator. Simile eſt& in l. cum indèbitum. 37. in princip. itemq́; in hſi per ignorantiã. C. eo. Hinc quæſitum eſt de duobus reis pariter eodemq́; tempore ſoluentibus, vtri corum competat repetitio: Quæſtio tractatur in l. ſi pœng.
19.§. vlt.& l. feq. Duo rei pariter ſoluerũt indebitũ,
quomodo repetent quod ſolutum eſt,& vtri eorũ compe
1223
——
——-——— ͤͤͤ
——
“
————
———— 4——— 2— 5————— —————— 2—— 8—————— 9——————————————— ————————— 2—. 5——— 8 .—————————————— 4— 4————— B“————— 4—— 3— e———-——— 5“ —— ehnt e e.—————— 24——————.————— 2———————— ———— 9— ——.— E——yÿ“. 3“ 2 2—— 8——— 8———— 4 3 ö))11ö— 4.—*——— ——— 8 SieMue e ateeeee 1e uiiehn— 1———— —.——————————— —“ 1—. 8 4— ſͤſͤſͤſͤſͤſſn— 3 2— 8 2 1 b“ 8 3 2— 3——— e ee—— 5—“ 8————— f„f“* —.—— — 4 6——— 8—*—— qéͤͤ“ —— 1 6—— ſſſſ“ 8* 4*“— 3—— e 5 g 8. —=—— 25.————— 2.— 4 A 6 e ne e e *———— 5——— 2 deenaee deie eeuut ** 4—— 5 8—————öſ 3* 8— 1—„—————..—— 3————— ⸗.—)kb))p)hſh)ſ)n)“ſ)“ſſſſſſſſſͤͤ—————.—————————— 2 ————————————————*—“ 2 2——— ſſſ..——.„ 8.. —————.———-———————

22 1224.
competet repeticio: Pomponius ait, ſingulis repeti- tionem competere pro rata. Exempli gratia, debe- bant decem,& ſoluerunt viginti, ſinguli repetent quina. Notandum autem eſt quod dicit, ſi pariter ſoluerint. Nam ſi ponamus duos non pariter ſol- uiſſe, ſed diuerſis temporibus, condictio indebiti ei qui poſterius ſoluit competet, l. cum duo. 25. Quidã promiſit decem:duo fideiuſſerunt pro eo, Titius& Sempronius: deinde tria ſoluit reus: tribus ſolutis remanent tantùm in obligatione ſeptem. Contigit tamen vt hi duo fideiuſſores diuerſis temporibus ſoluerint quina, cum ignorarent tria ſoluta eſſe à reo:& ſic pro decem conſecutus ſit tredecim cre- ditor:ideõque conſtat indebirum ſolurum eſſe per errorem,& competere condictionem indebiti. Sed cui competet condictio: poſterius ſoluenti: quia 18 ſolus indebitum ſoluit. Keus enim qui ſoluit tria, debitum ſoluit: prior fideiuſſor qui ſoluit quinque, ſoluit etiam debitum: quia illa quinque debeban- tur,& adhuc aliquid reſtabat. Poſterior autem fi- deiuſſor dum ſoluit quinque, indebitum ſoluit, cũ in obligatione duo tantũ ſupereſſent: crgo tria ab eo repetentur,& huic ſoli cõpetet condictio. Simi- lis locus eſt in l. Stichus. 67.§. Tirius. cuius hec eſt ſpecies: Titius habebat multos creditores,& in his Seium, Mæuio autem vendidit omnia bona fua, vt ſatis faceret omnibus creditoribus. Non ideo tamẽ cxolutus erat ære alieno: ſed ineipicbat ei obligari emptor ad æs alienum ſoluendum, l. epiſtola. ſupra, de pactis. Emptor igitur ſoluit Seio, cui venditor ante ſoluerat:quæritur cui competat repetitio, an emptori bonorum, an venditori: Scæuola hic dicit emnprori bonorum competere condictionem, non venditori, quia venditor debitum ſoluit, emptor
autem indebitum, nam quo tempore ſoluit, iam e-
rat liberatus debitor:& hic emptor procurator eſt
in rem ſuam. Quæſtio eſt ſi quis fideiuſſerit pro eo
qui indebitum promiſit,& ſoluerit, cui competat condictio, vel ei, vel reo: hæc tractatur in l.indebi- tam. 47. in qua diſtinguẽdum eſſe ait Celſus, an fi- deiuſſor ſoluerit nomine ſuo, an nomine debitoris: vt ſiquidem oluerit nomine ſuo, id eſt pro obliga- tione ſua, repetitionem habeat: fi verò nomine rei principalis, rco competat repetitio. Ex his intellige re licet cui comperat hæc actio. Notandum autem eſt quod diximus eam aduerſus hunc ſolum dari
ui in ſolutum accepit, nõ aduerſus alium, l. his ſo-
1is. 49. Sed ſi forte pecunia quæ ſoluta eſt contierſa ſit in eius vtilitatem qui dedit, hæc actio aduerſus cum nõ dabitur. Nam(vt iam admonui) hæc actio eſt perſonalis&
tiones perſonales,l.vlt.§.f. infiaã de cõtrahen. empt.
81 igitur ſolutum ſit procuratori, cui competet cõ-
dictio: Hæc quæltio tractatur duobus in locis, l. cũ ⁴
indebitũ. 5.i.& l. ſi procurator. 6. an aduerſus eũ cu-
ius nominc ſolutũ eſt, an verò aduerſus ipſum pro- curatoreme Et diſtinguendum eſt. Si enim manda- tum fit procuratori vt reciperet, vel ratum habue- rit dominus quod ſolutum eſt, condictio aduerſus dominum competet: ſed ſi neq; dominus mãdaue- rit vt reciperet indebitam pecuniam, neq; habuit
—
ratum quod ſolutum eſt, aduerſus ipſum procura-
x quodam quaſi contractu, tit. In- ſtit. de obligat. quæ ex quaſi contractu naſcun. atq; ideo ſequitur perſonam non rem, vt omnes obliga-
1
Franciſci Duarem luriſconl.
torem competet condictio. Poſtremus locus circa
condictionem indebiti eſt.
De hir quæ in condemnationem veniunt,& de ofhcia indicis in hac actione. CA P. X. FIc locus præcipuè reſpicit ad finem propter Ld quam hæc actio datur. Cauſæ quidẽ ex qui- bus naſcitur hæc actio iam explicataæ ſunt fuperio- ribus capitibus, ac ex his omnibus locis edifcitur ratio concipiendæ intentionis, cumm quis vult in iu. dicio experiri. Nam,(vt ego iam admonui ſupra) formula intenrionis duo complectitur, cauſam pe- tendi ſcilicet, deinde quid petatur. Exempli gratia: Ego dico me tibi ſoluiſſe cẽtum, nec fuiſſe cauſam ſoluendi, id eſt, debitam non fuiſſe eam pecuniam, & per errorem me ſoluiſſe: hæc eſt cauſa agendi, uam deinde ſequitur peritio, quam nos conclufio- nem vocamus Ex hoc poſtremo locò cognoſcitur quomodo petendum& concludendum fit. Hacigi tur actionc petitur vt reddatur velquod ſolutũ cit vel tantundem, vt dicitur in I. 7. hic. nam ſi ſoluta fuerit ſpecies aliqua, puta Stichus, id ipſum quod ſolutum eſt, hac actione reperitur. Aliquando re- petitur quãtitas, vt ſiquis ſoluerit numos, vel aliud
quidpiã quod recipit tunctionẽ in ſuo geuere ma⸗
gis quàm in ſpecie, nihil refert an idem an tan- tundem reddatur, propter harum rerum fimilitu- dinem naturalem. Videtur enim plenè ſatisfactum eſſe ei qui tantundem recipit. Cum autem dicitur, quod datum eſt repeti, poteſt variis exemplis de- monſtrari. Nam fi fuerit tranſlata proprietas ſpe- ciei alicuius, repetitur ipſa ſpecies, condicitur pro- prietas quæ tranſlata eſt in alium. Si verò pofſeſ- ſio tantùm tranflata fuerit, ipſa poſſeſsio tãtum re- petetur, lindebiti. 1.S. ſed etſi numi. hic. 81 quis ſol uerit numos alienos, non videtur ei cõpetere con- dictio: nihil enim videtur tranſtuliſſe in accipien- tem, quòd dominium eorum numorum non habe- ret, ſed tantùm poſſeſsionem. Itaq; ei tantùm con- cedetur, vt poſſeſsionem ſolam condicere poſsit.
Condictio elt igitur poſſeſsionis ſicut proprictatis.
Exemplü eſt etiam de cautione: vt ſi quis non ſol-
crit, ſed cauerit tantum,& promiſerit ſe ſoluturũ.
ſupra enim diximus repertitioni locũ eſſe:quia illa cautio habetur pro datione rei. Sed quid condice- turꝛvt reddatur id ſcilicet quod preſtitum eſt, hoc eſt promiſsio, vt liberetur is qui promiſit: etſi ſcri-
ptura aliqua fuerit de ca re conſcripta, illa redda-
tur, l.1s qui. 31. démque dicitur in 1.3. C. eo. Condi-
citur etiã hac actione plerunq; æſtimatlo rei exem- plũ vnum eſt᷑ in 1.ſi non ſortem.§.libertus hic. Si li- bertus patrono operas fabriles ſeu artificiales præ- ſtiterit indebitas,& quas non promiſerat ei cũ ma-
numitteretur, reperitioni locus eſt, vt iam diximus.
Sed quæſtio eſt quid repeterur? Operas ſuas vide- tur repetere non poſſe: quoniam infectum fieri non poteſt quod factum eſt. Alias ei opera: reddentut: dixerir aliquis. Sed in hac redditione maxima repe ritur inæqualitas, atq; ideo iniquitas. Cũ enim dici tur reddi alicui, id cõſequitur quod preltiterit: ſed hoc nõ poflet cõſequi hac redditione. nam operæ non ſunt eæxdem quæ aà diuerſis perſonis præltan-
tur. Opera quam præſto tibi multũ diſsimilis eſt ab opera quam mihi præltas: diuerſitas perſonarũ
b facto
— —
— — — — — — — —
—=
= — — —=— — —2 8à 2— νᷣ=— — a2
— — — 2 — 8
enon corpon
nüwicia pecuni G
non verd pa amnluiRes
gqukegeint qux: Koblignin cuiu as muktum inten in Lpecics& co dts pro indiuiſc ilonem.lſeruur iurect dinſſio: mu intttaliquos,
4
w& dto d ante
9
atac dulione,, würcpimt funé
8 1
muhecc. Ergo Lrncam dattem di da uworum qui d. nnn dimid anfthn m ligriont
mm ſicenram D

In Tit. Si certum petatur.
dorũ diuerſitatemn adfert. Ego ſæpe adduxi hunc ocum ſub tit. de verb. oblig vt oſten derem multum weferre à quo quid fiat quamuis non multum inter. ſt à quo quid detur. Quid igitur repetetur hac cõ- digione: Vlpianus ait hoc caſu repetendam eſſe xſtimationem. Incunda igitur erit æſtimatio ope- m quæ præſtitę ſunt,& hoc in condemnationẽ Aliud exemplum eſt in l. in ſumma.§. in fru-
raru genict.
näto. Frumentum indebitum ſolutum eſt per er-
dotemiis qui accepit, conſumpſit: quid condicetur eo? frumentum cum non extet, æſtimatio fru- aui Hęc exempla demonſtrant quomodo ſit in- Aundum quod dicitur, in hanc actione venire und ipſum quod datum eſt, aut tantundem. Hinc au queſtiones naſcuntur. Et imprimis quidem atitur ſi quis dederit numos partim ſuos, partim nos quid repetere debeat? hæc tractatur in l. ſi
pxnz. 19.§. ſi falſo. cuius mihi videtur hic eſſe ſen-
mam variè intelligi ſolet. Quidam cum putaret debere centum, dedit centum aureos ſibi cam- uncs cum alio, id eſt partim ſuos, parrim alienos. quæritur quid condicere poſsit. Repetet partem, in- quies: ſed quam partem? nam ex co quod dcitur tepetendam eſſe partem, quæri poſſet an partem ſingulorum numorum& corporum repetiturus ſi, an verò quantitatis: Pomponius ait, partem di- midiam ſummæ, non corporum, eum repetiturum. Pass igitur dimidia pecunię ſolurę, id eſt quinqua- gintarepetentur:non verò pars dimidia ſingulorũ corporum pro indiuiſo. Res ſatis(opinor) perſpi- cua crit iis qui legerint quæ à nobis ſcripta ſunt in la.de verbor. obligat. in cuius legis interpretatione admonuimus multum intereſſe inter ſpeciem& quantitatem. Species& corpora diuiduntur in- tellectu in partes pro indiuiſo& intellectuales, quę inducunt diuiſi onem. l ſeruus cõmunis. inf. de ſtip. ſeruor. In hac ſpecic diuiſio admittitur:alias nõ di- uiditur corpus inter aliquos, ſed ſoluitur pro parte idiuiſa Stichus,& pro parte petitur. In quantitate nihil opus eſt hac diuiſione, quoniam numi& alie teshuiuſmodi recipiunt functionem in ſuo generc magis quàm in ſpecie. Ergo hic rectè dicitur non Me condicendam partem dimidiam pro indiuiſo iagulorum numorum qui dati ſunt, ſicq́ue peten- tauinguaginta, non dimidia pars ſingulorũ nu-
mouum. hic locus pertinet ad naturam diuiduarũ
Kidiuiduarum obligationum. Alia queſtio eſt in li non ſortem.. ſi centum. Debebam tibi centum,
cuexiſtimarem me debere ducẽta: dedi tibi fundũ in ſolutum qui ducentorum erat: comperto errore folui repetere quod ſolueram tanquam indebitũ. Cerum quidem eſt locum eſſe repetitioni,& inde- bium ſolutum eſſe per errorem: datus enim eſt fun dus in ſolutum pro ducentis, cum centum tantùm deberentur, ſed quæritur quid condicetur, an totus fundusan pars fundi: Et videtur condicendam eſſe battẽ fundi tantùm, quia fundus datus eſt pro du- centis. Ergo videtur dimidiam partem poſſe retine- tets cui datus eſt fundus. Sed quãuis ſubtilitas iuris videatur exigere vt pars tantùm fundi repetatur: amen hoc alienum eſſe ait Vlpianus ab æquitate:
Cala aliquem in communionem incidere præter
v. 86 Autarem ſuam durum eſt. Fundus enim qui
1.... turus erat accipientis, ſi nihil repeteretur, eiiet
communis. Verum quiĩdem eſt, rem, id eſt ſpeciem
Pro pecunia ſolui poſſe, quanquã aliquando diſtin-
guitur res à ſpecie,vt in tit. de ter. permutat. Sed in in hac ſpecie indebitum ſoluitur ex cauſa indebita. Ait enim, Si ex falſa debiti,&c. id eſt pro centum habere debebat dimidiam partem fundi. quod ſub- tili ratione videbatur dicendum eſſe. Cur autem admitti id nõ debeat, ſubiicit ratione m, Nemo enim inuitus compellitur ad communionem. Durum& in- ciuile eſt quempiam inuitum compelli ad com- munionem. communio enim controuerſias parit,
I. cum pater.§. dulciſſ. infra, de legat. 2.13.§.vlt.& 1. 4.
de rei vindic. Et ideo dicitur ſi conuenerit inter ali- quos vt nunquam diuidatur res communis inter
ſc, pactum non valere. l. in hoc iudiciũ. 14.§. ſi con-
ueniat. infà, commun. diui. niſi ad tempus pactum factum ſit. Simile eſt quod dicitur in I. ſi quis aliã. infra, de ſolut. Cum ego tibi deberem pecuniam, ſolui tibi fundum: ſi fundus euictus ſit, poteſt agi aduerſus me qui ſolui: ſi verò pro parte tantùm, poteſt perinde agi ac ſi nihil ſolutum eſſet: quonia alioqui is cui fundus ſolutus eſt, recederet in com- munionem, qui nullo pretio fortè volebat habere fundum cum alio cõmunem In noſtra igitur ſpe- cie fundus ſolutus integer condicitur,& manet ob- ligatio incorrupta, isque qui debebat centum ad- huc debet centum: ſed tamen retinebitur fundus à creditore, donec ſoluerit, licet reddendus ſit. Quod diximus de tota re condicenda, locum habet in ſpeciebus, non autem in his rebus quæ conſtant pondere, numero, vel menſura,& quæ recipiunt
functionem in ſuo genere magis quam in ſpecie.
Cum tibi deberem centum,& exiſtimarem me ti- bi debere ducenta, ſi ſolui oleum quod valebat du- centa:comperto errore poſſum ne condicere totũ oleum, an partem olei? Et ait hic Vlpianus, partem olei tantùm me condicere poſſe, quia nihil incom- modi eſt in iis rebus. Sequitur tertia ſpecies à dua- bus ſuperioribus differens, cum quantitas pro ſpe- cie datur, quę& hic tractatur, veluti cum pro parte fundi pecunię quantitas ſoluitur. Tres igitur hic ſpecies ab Vlpian. explicantur, in quarum poſterio- ribus condictio locum habet,& ſi res pro alia ſolu-
ta ſit:in prima verò minimè. Prima igitur eſt cum
ſoluitur fundus pro pecunia, ſecunda cum ſoluitur quantitas pro quantitate: tertia cum quantitas ſol- uitur pro ſpecie. Alia quæſtio eſt de. alternatio- ne, veluti cum duæ res ſub alternatione promiſſæ
ſunt. Cum enim quis, exempli gratia, diſiunctim
romittit Stichum, aut Pamphilum: alterum ſoluẽ- do liberatur: electio enim eius eſt. l.vbi autem.§. qui illud. infrà, de verborum obligat.& l. plerunque, in- frà, de iure dotium. Sed ponamus eum qui promi- ſit ſub alternatione Stichum aut Pamphilum, ſol= uiſſe vtrumque, cum alterum tantùm deberet:cer- tum eſt locum eſſe cõdictiani, quia indebitum ſo- lutum eſt pex errorem. Sed quæſtio eſt vtra ex dua- bus rebus ſolutis repeti debeat, Stichus an Pamphi lus:hæc tractatur à Juſtiniano in l. penul. Cod. eod. Cum enim de hac re magna controuerſia eſſet in- ter veteres, Iuſtinianus ſtatuit ex ſententia Papi- niani, eum electionem habiturum in hac repetitio- ne qui electionem dandi habebat. Ergo is qui pro- miſit Stichum aut Pamphilum, clectionem habet
1
1225
“ ö
———
——————-:—————-———

1 b
1226
repetendi vtrũ voluerit, ſi eos ſoluerit: quia liberum ei fuit ſoluere alterutrum: niſi aliud inter contrahẽ-
ius antiquum.
tes conuenerit. Celſi autem opiniones& Marcelli
extant in l. ſi non ſortem. 5. pen. hic. quæ corrigun-
tur hac conſtitutione Iuſtiniani: nec tamen antino- mia eſt Nam hæc conſtitutio vna eſt ex nouis eiuſ dem conſtitutionibus, vt conſtat ex inſcriptione.
Lam pridius enim& Oreſtes fuerunt conſules poſt
primam Codicis editionem: ideque dubitandũ
non eſt quin huiuſmodi conſtitutiones abrogent
De aliis conſtitutionibus quæ eodẽ tempore relatæ ſunt, aut in Codicem, aut in Pande- ſtas, idem dici non poteſt. Electio igitur eſt eius qui ſoluit in quæſtione propoſita. Hoctamen intelligé. dum eſt, niſi alterum deſierit eſſe in rerum natura. Licum is. z2. in princ. Ratio eſt quia ſi ante ſolutionẽ deſiiſſet eſſe in rerum natura, nullam electionem haberet promiſſor. ſi in emptione. 34.§.ſi emptio. infra, de contrah. empt. Ex iis exemplis& queęſtio- nibus quæ à nobis tractatæ ſunt, ſatis intelligitur
quod diximus, ipſum quod ſolutum eſt per errorẽ
vel eius æſtimationem repeti hac actione. Sed prę- terea notandum eſt, præter rem de qua principali- ter agitur, venire quoque in hanc actionem acceſ- ſiones naturales,vt fructus& partus: atque ideo qui agit condictione indebiti, non tantùm concludere debet vt res data ci reddatur, ſed vt acceſsiones na- turales indebiti ei quoque reddantur.I. indebiti. in prin. 1. Similis locus eſt in l.in ſumma.. ei qui hic. Vſuræ autem minime. l.l C eod. huic ſimile eſt quod ſuprà diximus de condictione cauſa dati cauſa nõ ſecuta,& de condictione ob tupem cauſam, fructus venire in huiuſmodi iudicia quamuis ſtricti iuris ſint. Et ideo, quia his actionibus peto quod meum aliquando fuit, licet deſierit eſſe meũ per ſolutionẽ, ſecundum diſtinꝗtionem l. videamus. infr. de vſuris. Acceſsiones igitur naturales in hanc actionem ve- niunt, vſura autem quæ non ex re naſcitur. J. vſura. iufra, de verb. ſig in condẽnationem non venit. Sed hic notandum eſt, quod eſt obſeruatione dignum, eum à quo condicitur indebitum, eatenus damnari quatenus ſit factus locupletior. Nam ſi appareat eum nih lominus locupletiorem factum eſſe ex co quod ſolutum eſt, non condicetur ei ſolutum, licet indebicum ſolutum ſit per errorem. Id colligitur ex mulrtis locis huius tituli, veluti ex l. ſi non ſortem. 6.libertus. Ego tibi ſolui Stichum, quem me tibi de- bere putabam: Tu ſine fraude ecum ſeruum diſtra-
xiſti modico. Ago aduerſus te condictione indebi-
ti.quid petam?non petam ſeruum, quia in poteſtate tua non eſt: ſed æſtimationem, ſed an iuſtum pre- tium? minimè. Quid igitur?quanti emptus eſt ſer- uus:ita vt ſi minoris ſeruus diſtractus ſit, hoc tan- tùm repetere poſsim, quia hoc tantùm peruenit ad venditorẽ. Huic ſimile eſt quod dicitur in l. in ſum-
ma.§. in frumẽto. Ego putabam me tibi debere ha-
bitationem,& conceſsi te habitare in domo mea per errorem: poſſum hoc condicere: non quidem habitationem ipſam, ſed æſtimationem. At in æſti- matione incunda quanti tu condicturus fuiſſes ra- tio habebitur, quatenus locupletior factus ſis. In §. ſi leruum. eiuſdem legis aliud ſimile eſt exemplũ. Ego tibi ſeruum ſolui per errorem, indebitum: tu cum manumiſiſt:, quid veniet in repetitionẽ? non
Franciſci Duareni Iuriſconſ.
teneris ad æſtimationem ſerui, inquit Paulus, quia
pretium ſerui ad te non peruenit: ſed propter ope- ras liberti teneberis, ſi ſeruus manumiſſus operas
fortè tibi promiſerit,& hæreditatem eius reſtitues. Hæc exempla oſtendunt catenus damnandum eſſe eum qui indebitum accepu, quatenus locupletior factus eſt. Quod eſt intelligendum, ſi in bona ſide fuerit is cui res ſoluta eſt. Eodem pertinet quod qi- citur in l. hec condictio. Ex bono& aquo eſt introqu. cta. Fundamentum enim huius actionis eſt æquitas: argumento eſt quod dicitur in l. vtrũ. ſuprà. de pe- tit. here. Petitio hereditatis datur aduerſus eum qui poſsidet, quatenus locupletior factus eſt,&ſi nũmos perdiderit caſu ſine fraude bonę fidei poſſeſſor, non tenebitur. Katio eſt quia obligatio de qua loqui- mur naſcitur extra id quod agitur inter dantem& accipientem, vt dicitur in I. ſi is qui. Vlt. infrà, com. mod.&§. l. quib. mod. re contrah. oblig in. Inſtit. Cũ
enim ego tibi ſolui pecuniam tanquam debitam,
quæ indebita eſt, hoc conſilio do vt obligationem
diſſoluam:atque ideo ſi ſubtilitatem iuris inſpicia-
mus, nulla actio competeret ad eam repetendam.
Hac ratione fit, vt reus tantùm teneatur hac actio- ne, quatenus factus eſt locupletior hac ſolutione. Quo in loco agendum ſit hac actione.
CcAP?T. D Ictum eſt quid veniat in hanc condictionem indebiti,& quod ſit iudicis officium in hac aione. Nunc quęritur, quo in loco agendum ſit hac actione. Hic locus pertinet ad iudicis officium, videlicet, vt reddat is qui indebitum accipit: perti- net etiam partim ad tit. de iudiciis, partim ad tit. de eo quod certo loco. Vnum hic notãdum eſt, exiſti- mationẽ& errorem ſoluentis non facere vt alio in loco non conueniatur quàm in quo aliàs ſoluere debuit. l. qui loco. 27. ſed plenius tractabitur hic lo- cus in tit. de quod certo loco. Queritur etiam cui incumbat probatio in hoc iudicio. Hæc quæſtio tractatur in l. cum de indebito. infra, de probat. Is qui experitur hac actione, ante ſe ſoluiſſe,& quidẽ indebitum:ſed debitum fuerit an indebitum cui in-
cumbat probatio reo an actori.
De exceptionibus reo competentibus. CAPIT XNIL.
lcemus ſub tit. de probat.hic ctiam quæritur, I de exceptionibus reo competentibus, quibus ſe tueri poteſt is qui hac actione conuenitur. Exce- ptiones rei conuenti hac actione ex iam dictis faci- ſe colligi poſſunt: ſed quia colligi ſolent nonnulli caſus, in quibus hæc actio ceſſat, de his breuiter di- cam. Dicitur imprimis hanc actionem ceſſare, cum ex cauſa iudicati vel tranſactionis ſolutum eſt: id colligitur ex l.i.& z. C. eo. idem dicitur in l.in ſum- ma. hic. ſed re vera in omnibus his caſibus& ſimi-
debitum non erat ante rem iudicatã, vel ante tranſ- Condi iat H actionem, vel iuſiurandum. Alius caſus eſt, cũ quid indahi uiann, ic locu
aau damnum il autione indeb
cnes kadeat an! gelli quis velitex ar dmaum ſbi ii ümom ctitrt is ltnde id tepeuat p Mäone enim inde nnidebitum qu m damnum da Ktum faerit debitur
dicrt i hoc iudicic
nptoban debitu
pegt liveto prob mm datum 15 dluiec ler Pœn 4 tmguliahic: lhemirarur ei con di taulem ſacete antſema dupli a urnocrlat in ach
——. lkeno e,., ſoluitur ex ea cauſa quę per inficiarionem creſcit: lacum à dcgo ideh,
tunc enim huic condictioni locus non eſt, l. 4. C. co.
idem dicitur in§. vlt. de oblig quę ex quaſi cõtract.
habeand donſo
er* d dlc 3 leg⸗ tde e cnt
Inſtit. veluti ex cauſa legis Aquilic. Actio enim le- quba ſttm ddunc!
g8 Aquiliæ ob damnum iniuria datur in ſimplum un ſtt man uchtem
aduerſus

— — 8
—
ddeo me a
In Tit. De condict. indebiti. 122
duerſus confitentem, aduerſus inficiantem in du- lum.linde Neratius.S. hæc actio ſupra, ad leg. A- ail. Creſcit igitur hæc actio legis Aquiliæ per in- ſciationem. Donamus ergo cx ca cauſa ſolutum e per errorem quod non debebatur. E xempli gra j bam me tibi damnum dediſſe iniuria, atq; ctione legis Aquiliæ teneri: ſolui tibi, quę- aut an repetitioni locus ſitvidetur indebitum ſo- ſurum eſſe. Nam interuenit error,& ſoluta eſt æſti- natio damni dati, cum tamen damnum non dede- hic nihilominus dicunt Impp. repetitioni locũ amnelle: Idque certiſsimi iuris eſſe. Sed quæritur mtione hoc ius ſit conſtitutum. Dubium non die id certo iure cautum ſit, ex eo quod reſcri- mpp. ſub his verbis: Certißimi iurus eſt. Ratio uen ſubobſcura eſt. Vulgo dicitur ideo repetitio pocum non eſſe, quia damnum datum fuit ab ali- uolicct nõ ab eo qui damni dati æſtimationẽ ſol- utquod valde nugatorium eſt. Sed crediderim ve- unes luriſconſultos ideo id conſtituiſſe, quòd ex- derticllent ex repetitione aliquod incommodum ſequi vitãdiq́ue huius incommodi gratia cenſuiſ- E hoc in caſu repetitio denegaretur. Probabilius tur mihi videtur id conſtitutũ eſſe, ne aliàs fraus Kcile fiat legi Aquiliæ quod ad pœnam attinet, quæ aduerſus inficiantem datur. Nam ſi locus eſſet repetitioni, is qui damnum iniuria dedit alteri, poſ- ſqt agendo condictione indebiti experiri an aduer- anus probationes habeat an non: idqᷓue ſine peri- culo pœnæ. Sed ſi quis velit experiri an aduerſarius poßiit probare damnum ſibi iniuria datum eſſe an non, conſultiſsimum erit, vt is ſoluat: vt ſi locus ſit reperitioni, deinde id repetat per cõdictionem inde- bitiIn condictione enim indebiti inquiritur an de- birum fuerit an indebitum quod ſolutum eſt: atque ia inquiretur an damnum datum fuerit an non. Si damnum datum fuerit, debitum eſt: ſin minus, inde- bitum. Si vicerit in hoc iudicio is qui ſoluit, id eſt, non potuerit probari debitum fuiſſe, tutus erit,& alutum repetet: ſi verò probatum fuerit debitum uiſſe,& damnum datum, is non condemnabitur Apxnam, quia hec lex pœnam tantum irrogat umnato ex Iege Aquilia: hic autem damnatus nõ krgo ſi permittatur ei condictione indebiti ex- pen, facije fraudem facere poterit legi Aquilię, gua latuitur pœna dupli aduerſus inficiantem. Mtamen ratio ceſſat in actionibus pœnalibus, l. deganter.§.vltim. hic. Aliquando enim lex ab ini- dio urogat pœnam, veluti aduerſus furem& rapto- tem Nam fur non tenetur dupli aut quadrupli bpter inficiationem ſuam, ſed propter admiſ- lum furtum. Sced ob damnum iniuria datum non eſt pœrna dupli, niſi inficiatus fucrit reus. Hæc ratio mini videtur probabilis eſſe. Quæritur etiam de pœna quæ alicui præſtita ſens eltan poſsit repeti? Hæc quæſtio tractatur in l. pœ- m nanon ſolent. 4². Hic locus valde etiam obſcu- uns eſt. Condictio ergo indebiti ceſſat in pœna. Di- ctur enim pœnas non ſolere repeti, cum depenſæ lunt. Sed vulgo dicituc,& ſententia hęc mihi etiam robabilis eſſe videtur, hunc locum eſſe intelligen- um ſecundum I. qui ob rem. hic. Qui ob rem in-
tia, uta
ekenlam pœnam ſoluit, ſi poſtea velit defendere,
non poterit repetere pœnam. Alia quæſtio eſt de
renunciatione, vt ſi quis renununciauerit condictio- ni indebiti. l.vlti. ũ. i dem quæſiit. vbi legendum eſt, In pariationibus, non, in pactionibus, vt malè in vul- gatis Codicibus. Pariare eſt paria facere: Pariatio tunc dicitur, cum ita rationes redduntur, vt paria ſint accepta cum expenſis. Hinc verbum pariator vſurpatum à Paulo in l. Iulius Paulus. infrà, de cõ- dit.& demonſt. Si igitur poſt redditas rationes, ad- ſcriptum eſt, ex eo contractu nullam inter ſe am- plius eſſe controuerſiam, an hæc clauſula impediet condictionẽ indebiti, ſi fortè aliquid per errorem ſolutum ſit?: Hic dicirur non impedire. Non enim videtur de eo cogitatum eſſe. Quid dicemus de re- nunciatione ſpeciali: hoc controuerſum eſt: veluti
ſi in tabulis adſcriptum ſit, aliquem renunciare cõ-
dictioni indebiti, condictioni ſinc cauſa,& in fa- ctum, an hæc renunciatio impediet condictionem indebiti? Et vulgo receptum eſt, idem dicendum eſſe in hac renunciatione quod in generali. Nam videtur eadem ratio eſſe. Sunt qui diſſentiant: ſed hoc quod dixi receptius eſt,& videtur mihi proba- bilius eſſe. Alia quæſtio eſt in I. vlt.§.vlti. in qua du- bitatur an ceſſet condictio indebiti. Minor aut hæ- res à Prætore eſt reſtitutus in integrum, ne ſoluat
7
Si renilua tum ſit, an mbilominus compe tat inde hiri condictio.
quod debitum eſſe dicebatur, propter hanc reſtitu-
tionem, quæritur an poſsit repetere quod iam ſolu- tum eſt. Dicitur nõ eſſe locum repetitioni. eſt enim reſtitutus aduerſus eum tantùm cui promiſerat,& cui nondum ſoluerat, hec autem reſtitutio nõ per- tinet ad id quod ſolutum eſt. Nam antequam im- ubes reſtitutus ſit, cõſtat debitum eſſe. Ergo ad id quod antè ſolutum eſt hæc reſtitutio non porrige- tur. Nam&ſi minor captus ſit ſua facilitate& lu- brioo ætatis, antequam reſtitutus ſit, dicitur debere, nec ei vlla datur exceptio, l. exceptiones quæ perſo- næ. infrà, de except. b Poſtremò quæritur circa hunc locum, de con curſu actionum, an hec actio cum aliis actionibus concurrat? Et certum eſt concurrere poſſe. Exem- plum vnum eſt in I. z2. hic. Si quis ſoluerit ea lege vt ſibi reddatur, ſi indebitum eſſe appareat, hic nego- cium quoddam contrahitur, atque ideo ex eo con- tractu poterit agi preſcriptis in factum verbis. Eſt e nim contractus initus, qui propriam appellationem non habet. Solet quæri an hæc condictio concur- rat cum rei vindicatione? Sed haud dubium eſt non concurrere. Nam is qui ſoluit transfert do- minium rei ſolutæ in alium, licet per crrorem ſoluat: atque ideo dicitur competere, quia ſcilicet petit dominium eius rei ſibi acquiri: quod etiam obſeruatur in omnibus condictionibus.§. ſic ita- quc. de actionibus, Inſtitutis. Et de actione in rem proprius eſt locus in l. dominus, hic. vbi diſtingui- tur an dominium tranſlatum ſit in accipientem, cui iam ſolutio facta eſt, an non ſit: vt ſi domi- nium tranſlatum ſit, quoniam ſcilicet ſoluta res eſt ab eo qui poteſtatem eius alienandæ habebat, ceſſet rei vindicatio,& competat condictio: Si au- tem dominium tranſſatum non ſit, quia is qui ſol- uit manſit dominus, competat rei vindicatio. Is ſiquidem qui experitur actione in rem, contendit ſe dominum eſſc. Qui autem experitur condictio- ne indebiti, petit dominium in ſe transferri, quæ profectò repugnantia funt.
I 2
An hæc a- Ctio cu æli/⁸ atlsonsbus
concurrat.
An hes co- rio con-
curra cum rei vindica
tione.
Ad l. do-
minus.
2.———— —
—
——
—— —————
ooſſ,
“]“
——————————
—
——
ä
—* 2²*— ———— 5 4* 4 K44e⸗ eee eee—ͤ Sn 3 n 6—
——
—

——————————
————— y4
4 4
12 28
IN TIT. VII.
D E CONDICTIONE S1NE CAVSA,
Et de condittione ex lege,& fine cauſ Vvel iniuſta cauſa, Tit. I M. libr. 1I111.(od.
Vobus locis præcipuis nos complecte- mur hunc tractatum. Quæritur enim im primis qua ex cauſa detur hæc actio,&
₰ 4= 8 2— 8 9. 8* 6 b „ 8 S& 8
ve petendum ſit. Ex his enim intelligemus quod e- tiam ſuprà admonui, diſputans de condictione in- debiti, quomodo concipienda ſit formula intentio- nis, ſi quis velit experiri in iudicio. Hæc enim duo
complecti debet intentio, quid petendum ſit,&
Sine cauſa quid.
qua ex cauſa.
Qua ex cauſa detur hæc actio.( AP. I.
Aec actio datur cum ſine cauſa aliquid datum
leſt, vel promiſſum I. i. hic. Et ſæpe accidit, vt nulla ſuperiorum condictionum competat, ideò- que hæc maximè neceſſaria eſt. Nititur autem ma- gna æquitate, vt dicitur l. ſi me& Titium. ſuprà, de rebus credit.vbi ait Iuriſconſult. Cum aliquid ad te ex pecunia mea peruenit, id mihi reddi æquum& bonum eſt:quo etiam caſu mihi competit hæc cõ- dictio. Latiſsimè igitur patet hæc actio. Sed quid eſt ſine cauſa aliquid dare? Hoc verbum multis modis intelligitur. Nam aliquãdo intelligitur cùm ab initio nulla cauſa apparet dandi vel promitten- di: aliquando accipitur cùm aliqua fuit ab initio, ſed ea finita eſt, vel ſecuta non eſt. Sæpe enim cauſa iuſta redit ad cauſam iniuſtam, vt dicitur in I. i. hic. vbi hæc etiam declarantur exemplis. Exemplum vnum eſt in l. 2. de fullone. Fullo conduxerat veſti- menta lauanda,& polienda:hæc amiſſa ſunt. Coa-
cus is eſt pretium horum veſtimentorum ſoluerc
ℳAd 1. 2. C. ebdem.
domino. Deinde veſtimenta inuenit dominus: quę- ritur an poſsit condicere? Hic dicitur locum eſſe condictioni. Nam cum poſtea inuenerit veſtimenta dominus, quaſi ſine cauſa datum videtur. Re vera enim fuit aliqua iuſta cauſa dandi, ſed hec iuſta cau ſa rediit ad iniuſtam, cum inuenta ſunt veſtimẽta. iuſta igitur cauſa non eſt retinendi. nã nihil refett, inquit Africanus, vtrmne abinitio ſine cauſa quid datum ſit, an cauſa propter quam ſit, ſecuta non ſit, I nihil. refert. hic. Alia quædam exempla reperiun- tur ſub tit. de condictione ſine cauſa. in Cod. Nam
in l.z. huiuſmodi exemplum eſt: Ego mutuam pe-
cuniam à te accepi: deinde tibi ſolui: peto vt mihi reddas chirographum meum: quæ actio aduerſus te competit? Condictio ſine cauſa, de qua hic lo- quimur. Nulla enim cauſa eſt retinendæ huius cau tionis. Initio quidem aliqua cauſa eius retinendę fuit, ſed nunc cùm ſoluta ſit pecunia, nulla cauſa iuſta eſt. Notandum igitur eſt, cum quis ſoluit pe- cuniam creditori ſuo, non tantum eum cogi poſſe
ad apocham reddendam, ſed etiam ad reddẽdum
inſtrumentum,& chirographum quod de ea re re- ſcriptum eſt. De apocha mentio eſt in l. pecuniæ.
Cod. de ſolut.& l.ſicut. Cod. de libera.cauſ.ſed hoc
intelligendum eſt, ſi inſtrumentum illud vel chiro-
„... 7 quid veniat in condemnationem, quid-
Franciſci Duareni Iuriſconſ.
graphum extet in rerum natura. Nam ſi deſierit
eſſe in rerum natura, ſatis erit ſi liberet ſoluentem debitorem. l. huiuſmodi.§. ſi ita. infrà, de legat. 1. Si- mile exemplum eſt in l.vlti. huius tit. Cod. qui ta- men locus pertinet ad tit. de non numerata pecu- nia. quem poſtea explicabimus. Ego ſcripſi chiro- graphũ, ſperans fore vt ſtatim mihi pecuniã numc-
rares. non numeraſti: datur mihi exceptio non nu-
meratę pecunis, ſi intra biennium aduerſus meex-
periaris,& petas à me pecuniam quaſi numeratam. Sed ſi quis nolit expectare dum aduerſarius agat, qui fortè cautus& aſtutus expectat vt biennium elabatur, vt non poſsit aduerſus eum opponi exce- ptio non numerate pecunie, is qui cautionem ſœri- pſit poterit eam repetere hac actione: quia iuſta cauſa non eſt, eam cautionem retineri. Necaum traſ iiſſe tempus ſtatutum. De hoc ſtatuto tempore dice- mus ſub tit. de non numer. pecu. Aliud exemplum eſt in l. z. Cod. eod. male fidei poſſeſſor cogitur ad reddendos fructus non tãtùm
extantes, ſed etiam conſumptos. Hoc enim intereſt
inter bone fidei& maleè fidei poſſeſſorem. Nam bone fidei poſſeſſor lucratur fructus conſumptosl. certum eſt. C. de rei vind. Sed qua actione petẽtur? Fructus extantes facile petentur rei vindicatione: nam rei vindicatio datur domino aduerſus poſſeſ- ſorem:fructus verò conſumpti, condictione. Nec e- nim poteſt dominus vindicare fructus cõſumptos: quia nullum eſt corpus cuius ſe dominum dicere poſsit, ſed cos condicet. Idem dicitur in l. aduerſus. C. de crimi. expil. hered. De promiſsione autem e- xemplum eſt in l.I. vt propter promiſsionem,&ſi nihil datum ſit, locus ſit condictioni, ſicut diximus
in ſuperioribus tit. Cautio enim habetur pro da-
tione:& ideo repetitioni locus eſt. Deinde quod di- citur, Sine cauſa, ita intelligendum eſt, niſi turpis cauſa ſit ex parte vtriuſque. Tunc enim turpitudo repetitionem impedit, ſicut diximus ſub tit. de con- dict. ob turpi. cauſ. Et vna ſpecies eſt in l. auunculo. hic.vbi tamen turpis cauſa non eſt, licèt turpis eſſe videatur.Si enim mulier quæ deſponſata eſt auun- culo ſuo dotis cauſa aliquid dederit, ſi nullum ſecu- tum fuerit matrimonium, datur hec condictio ad repetendum quod datum eſt, quaſi nulla cauſa ab initio fuerit dandi, cùm pecunia ea, inquit Papinia. in dotem conuerti nequiret. Scquitur, Quid petatur hac actione. CA P. II.
— Ja actione rei date reſtitutio petitur, vel etiã
promiſsio: vt ſi tantum promiſſum ſit, con- dicatur liberatio, vt liberetur is qui promiſit. Ergo condicitur hac actione id quod datum eſt vel pro- miſſum:& adiiciendum eſt, pro qua parte datum: vel promiſſum eſt, pro ea parte hãc actionem com- petere. l.z. hic. Cætera quæ ad hunc locum pertinẽt poſſunt peti ex ſuperioribus titulis, puta an reſti- tuendi ſiat fructus an vſurc. Eſt enim eadem natura omnium condictionum. Poſtremò hec actio cum quibuſdã aliis condictionibus concurrit. Exempla ſunt in I.. hic. Videtur quaſi ſine cauſa datum eſſe, cum cauſa ſecuta non eſt:ergo concurrit cum con- dictione cauſa dati. Poteſt etiam concurrere cum a- ctione bonę fidei. Exemplum eſt in l. ſi fullo. Nam fullo repertis veſtimentis poteſt ex conducto agere ad repetendum pretium quod ſoluit, cum veſti- mellta
3 uiu atiunis.
adachbuusc
ahumabaiqu Ar Condicho cn acoodictut d qu mitac ſit ocus nu quic funu ſit aimrKt.Inſtit. d uur unum eſſe ualſaceendi gratia Mbionire.De q viicquættut Ka Iutt tunis pertinet Rrimnpait in l. mraputtem alic Bem ptodia cſt: tuemant in Co lurta furtum ne tndanr in laſtit uttn contracat quaptt vim tapi rcaün wl cömod dünum Dubig
dicaz eitye. u dlapud
a0h leanur furtun wlcr faciendi.
at etiam v Aano*

1 t 1 “ „ 3 1 3 4 1E 3 33 7'ſ W 1 3 0o 4 4 1 , 1 3* 1* 1 1 N 9 1 M 3
— 2 3 —
cum a
de except. doli.J
cb
In Tit. De condict. furtiua.
enta eſſent amiſſa. Sed ſpecialiter datur hæc actio, pinitio nulla cauſa dandi fuit: quo caſu lo- ſt exceptioni doli mali. l.2.§. circa. infrà, cum de indebito, infrà, de probat. Si uis cauerit ſe aliquid daturum,& cauſam non ex-
preſleritnulla eſt promiſsio.
DE CONDICTIONE FVRTI-
VA. IIT. I. LIB. XIII. PAN. DEcCT. ET TII. VIII.
cus etiam C
Acc condictio comparata eſt aduerſus ures, ad repetendas res quæ furto ſurre- pta ſunt. Quamuis enim multæ aliæ a- diones comparatæ ſint co nomine: ta-
5 men hæc actio vtilis& neceſſaria eſt, vt ex iis qia
nox dicturi ſumus perſpicuum erit. De aliis actio- abuscuiuſmodi eſt actio furti, tractatur in aliis lo-
timis quærenda eſt cauſa huius actionis, deinde uid veniat in hanc actionẽ. In omni enim iudicio
Ot fepe admonui)hæc duo inquirenda ſunt.
De cauſa huius actionis. CA P. I.
Vplex cauſa eſt huius condictionis. Prior eſt urtum factum ab aliquo, quod nomen actio- nis ſatis indicat. Condictio enim furtiua vocatur,
videlicet qua condicitur id quod furto ſublatũ eſt.
Ni enim furtũ factũ ſit, locus non eſt huic actioni. Vade quęeritur quid furtú ſit? Eius definitio tradi- tur in 1.I. de furt.& tit. Inſtit. de oblig. quę ex delict. naſcun. vbi dicitur, furtum eſſe contrectationẽ frau- duloſam lucri faciendi gratia vel ipſius rei, vel etiã
Aus eius, poſſeſsionisve. De quibuſdam autem ſpe-
ciebus furti hic quæritur:& aliæ relinquuntur, quia magis ad tit. de furtis pertinent: vt cum quæritur deco qui per vim rapuit, in l. ſiue manifeſtus. 10.§.1. qui per vim rapuit rem aliquam raptor dicitur, Kaduerſus cum prodita eſt actio vi bonorum ra- htorum, de qua extat tit in Cod.& in Pandect.& in inſtit. Sed is re vera furtum non facit, imò fure im- nobior eſt, vt dicitur in Inſtit. dicto tit. de vi bono. ngtor. is quidem contractat rem alienam, ſed hoc Mwkacit, quia per vim rapit. Quæritur etiam de coqu re depoſita vel cõmodata vtitur aliter quàm deheat l. qui furtum. 15. Dubium non eſt quin is cui tes commodata eſt, vel apud quẽ depoſita eſt vten-
do ea poſsit furtum committere. I. qui re ſibi,& l.
qui iumenta. infra, de furtis. Nam cum̃ in definitio-
neſupra poſita dicatur, furtum eſſe contrectationẽ
ſtaudulolam lucri faciendi gratia vel ipſius rei, vel poſleſsionis aut etiam vſus,& qui longius duxit equum commo datum, ſaltẽ voluerit lucrari vſum eius furti tenetur. Idem de depoſitario dicendum ſi t apud ſe depoſita aliter atq; accepit vtatur. Quæ- ritur etiam de eo qui indebitos nummos ſciens ac- cepit.l. quoniam. 18. hic. Si quis ſciens indebitos nũ- mos acceperit, furtum facit, itémque is qui ſimulat Kecreditorem eſſe cum non fit. l.falſus. 44 in princ. iwita de furt. contrectat enim rem alienam inuito mino. Exempli gratia: Si quis cuipiam pecuniã
atalerit,& aliquis ſimulet ſibi amiſſam eſſe, furtum
tacitln his igitur omnibus cafibus,& his ſimilibus
de condictione furtiua nunc videndum eſt. I1m- Qu
locus eſt huic actioni, quia re vera furtum fit,& fur tum huius actionis cauſa eſt. Nihil autem refert an furtum manifeſtum ſit, an non ſit, vt dicitur in I. 10. hic. Quid ſit furtum manifeſtum, vel non manife- ſtum, tractatur ſub tit. de oblig.quæ ex delict. naſcũ. Inſtit.& in tit. de furt. ff.& C. Multum tamen refert, vt dicitur in eadem lege, an manifeſtus fur ita de- prehenſus ſit, vt poſſeſsio ſit ab eo ablata, an verò ablata non ſit. Nam ſi quidam perſequatur furem, & auferat ab eo rem furtiuam, hoc caſu non pote-
rit locus eſſe huic actioni: quia hec actio datur ad
rem repetendam. Is autem iam conſecutus eſt rem ſuam: ideõque aduerſus furem manifeſtũ tunc ha- bet locum hæc actio, cum fur deprehenſus eſt, ſed ei res ablata non eſt. Exempli gratia: cum quis per- ſequeretur furem, videret autem fur ſe apprchẽſum iri, eiecit rem, vel effudit vinum quod ſurripuerat, ita vt poſſeſsio rei non fuerit ad dominum reuer- ſa cui fuerat ſurrepta, datur aduerſus eũ hec actio, uid dicemus de eo cuius ope aut conſilio furtũ factum eſt, an aduerſus eum dabitur hæc actio: Hec quæſtio tractatur in I. 5.& 6. vbi dicunt Iuriſconſul. nunquam hac actione teneri alium quàm qui furtũ facit, aut hæredem eius. Etiamſi furti teneatur Actio furti non tantum datur aduerſus cum qui furtum fecit, ſed eriam aduerſus eum, cuius ope& con- ſilio furtum factum eſt. 5. interdum. de obliga. quæ ex delict. naſcun. in Inſtit. cuius vetus hæc erat for- mula: Ope, conſilio tuo furtum eſſe factum aio. Sed hec
condictio furtiua nõ datur aduerſus eum cuius ope
& cõſilio furtum factum eſt, licet actio furti detur. Actio enim furti differt ab hac actione. Nam actio furti datur aduerſus furem vel aduerſus eum cuius ope& conſilio furtum factum eſt ad pœnam dupli vel quadrupli:hęc autẽ actio aduerſus furẽ ſeu hęre dem eius ad rem quæ furto ablata eſt repetendam. Altera cauſa huius actionis eſt, dominium ex parte actoris. Nam oportet eum qui agit eſſe do- minum eius rei quæ ſurrepta eſt. in l.i. hic.& hoc etiã differt actio furti à condicttione furtiua. Actio enim furti competit etiam ei cuius intereſt, etiamſſ dominus rei non ſit: Hæc verò actio ei tantùm qui dominus eſt. Ergo ſi quis apud me depoſuerit rem ſuam,& quis eam ſurripuerit, non dabitur mihi cõ- dictio furtiua, ſed actio furti. Hinc conſequens eſt, ſi quis rem alienauerit, eum condicere nõ poſſe poſt alienationem. l ſiue.§.penult. hic. Domini factõo. Si is cui res ſurrepta eſt, cum dominus eius eſſet, deinde eius rei facto ſuo domimum amiſerit, non pote-
rit eam condicere. Nam ſoli domino, vt diximus,
competit hec condictio. Ergo qui deſiit eſſe domi- nus, non poteſt condicere. Inde etiam ſequitur, ſi pẽ- dente iudicio actor dominus eſſe deſierit, abſoluen- dum eſſe reum in hoc iudicio. l. ſi ſeruus. 14. Do- minus ſerui ſurrepti legauit eum teſtamento ſub conditione poſt mortem teſtatoris, heres antequam extiterit conditio, poteſt ſeruum condicere à fure, uia adhuc eius manſit dominus. Verum quidem eſt recta via dominium rei legatę ab eo qui legauit ad legatarium tranſire. l.à Tuio. infraà, de furtis. Ita tamen ſi pure legatũ ſit. Nam ſi ſub conditione, non tranſit dominiũ ad legatarium, niſi exiſtente cõdi- tione: quòd ſi lite pendente& conteſtata conditio extiteric reus abſoluitur. Ego dixi quomo do hoc ſit
1 3
1229
eeeeneenen————— ———————

———
—
—— 4 — ————
— 88oooſſſſſſͤſ————
——
—
—
3 ¹ K . 1 1 4 Ö D 4 4 J 3 . 4 4 4 4 3 f 4 ¹ 4 t 4 1
— —;—
———— ———
licet ius habeat in rem: ſed tamen quia ipſius inter-
eſt propter ius pignoris, ideo poterit incerti condi-
Condictio cere. Condictio incerti generalis actio eſt, ſicut certi incerti qua. condictio: ideòque vt certi condictio datur ex o-
mni cauſa ex qua certum petitur:ſic& incerti con- dictio ex omni cauſa ex qua incertum petitur: ve- luti cum petitur id quod intereſt. l. certi condictio. ſupr. de reb. credit. Et hactenus quidem quibus ex cauſis hæc actio deturmunc videndum eſt,
Quid veniat in hanc actionem,& in con
demnationem.(A P. II.
Ertum eſt rem ipſam furtiuã peti hac actio-
ne,& in condemnationem venire. l. 7..i. hic. in qua docet Vlpianus differentiam inter actionem furti& condictionem furtiuam. Condictione enim furtiua perſequimur rem quæ furto ſublata eſt: a- ctione verò furti pœnam dupli vel quadrupli:ita vt vna actio alteram non perimat: cum diuerſæ res pe- tantur his actionibus. Si enim ad candem rem per- tinerent, vna per alteram tolleretur.vnde dicitur in eadem I. 7.§. vlt. hanc actionem rei perſecutoriam eſſe. Inter vulgares diuiſiones actionum, ſub titu. de actio. in Inſtit. hęc refertur quòd aliæ pœnales ſint,
aliæ rei perſecutoriæ. Qui autem agit condictione
furtiua, perſequitur rem quæ ſurrepta eſt, non pœ-
nam:ipſa igitur res ſurrepta in condemnatione ve- nit. Quod ita intelligendum etiam eſt, vt detur res.
Is enim qui agit condictione furtiua, petit rem ſur- reptam ſibi dari. quod tamen mirum videtur: quia hoc eſt contra naturam condictionum quæ ſunt a- ctiones in perſonam.§. appellamus. de actio. in Inſt. Nam actione in perſonam experimur contra cum
qui obligatus eſt ad dandum vel faciendum. Actio-
ne in rem petimus declarari dominium rei eſſe no- ſtrum, nec contendimus eum aduerſus quem agi- mus nobis eſſe obligatum ad dandum, vel faciendũ ex aliquo contractu, vel male ficio. Sed ob neceſsi-
tatem receptum eſt contra cõmunem rationem, vt
.... Mndl 1²230 Franciſci Duareni Iuriſconſ. gu Bum⸗ acciplendum in l. ſi mulier. infrà, ſoluto matrimo- qui agit hac actione, petat ſibi dari rem, idꝗque odio ii ri nio. Heres enim ante conditionis cuentum ius ha- furum, vt pluribus actionibus teneantur. 5. ſic itaq;. hc lec bet agendi: quia eſt dominus rei. Si igitur lite con- de actio. Nam alias nemo poteſt condicere rem 5 n Cm⸗ teſtata,& pendente iudicio, ius eius perimatur, ſuam.l.vlt. ſupr. vſufruct. quemadm. cauea. id eſt, ita zch eeneun quia extirit cõditio, ſub qua legatus erat ſeruus, do- petere, Si paret eum dare oportere. Nam ei qui domi- ca ovomc minus eſſe deſinit,& reus abſoluitur. Quid ſi ſentẽ nus eſt dari non poteſt. Dare enim eſt dominium ali auur dele tia ſequatur ante conditionis euentum? quodnam transferre. Deinde hac actione petuntur fructus,& mühl Arendum futurum eſt iudicis officium? Dices quòd condem- alie acceſsiones naturales. l.in re furtiua. 8.§. vlti. Cũ giiih ui ocus nabit ad æſtimationem ſerui. At hoc non conuenit is qui agit hac actione petat quod ſuum eſt: idqꝗ́uc utneitatast rationi, vt ineatur ſerui æſtimatio,& quanti ſeruus multo magis in hac actione, quàm in aliis condi- Basseumphr eſt, tantùm ei adiudicetur, quoniam dominiũ ſerui ctionibus, in quibus id tantùm petimus quod ali. a fou Joleu receſſurum eſt ab co, ſi fortè conditio extiterit: id- quando noſtrum fuit. Petitur etiam hac atione giutu: u cõ que luli anus dicit inſpiciendum eſſe quanti alius quod actoris intereſt rem ſibi ſurreptam non eſſe, erforce* empturus eſſet hunc ſeruum cuius dominium re- non tantùm propter damnum, ſed etiam propter gau: lent ſnta Leilurun eſt, ſi extiterit conditio. Propter hanc cõũ- lucrum. 13. hic. Intereſſe enim noſtrũ dicitur quod/ dumire kam dictionẽ nemo tam facilè empturus eſſet, quàm ſi nobis abeſt, vel lucrari deſinimus. lſi commiſſa. inf. trus jagekedimos 1 emcret ſine hac condictione. Emit enim aleam, vt rem rat. hab. Quæritur ſi ſpecies noua confecta ſit 2 ürAbbchindt 1a ita dicam. non erge damnabitur hoc caſu fur ad ex re ſurrepta, an veniat in hanc actionè? Hec quæ lti pleniu di
æſtimationem ſerui. Igitur vt huic actioni locus ſit, ſtio tractatur in Lex argento. 15. Quidam ſurripuit Enrasone oportet eum qui agere vult, dominum eſſe rei ſur- nobis argentum, deinde vaſa quędam ex eo confe- 4 aaur fno abl reptę. Sed quid ſi habeat ius aliquod reale, vt ius pi- cit: poſſumus ne cõdicere ca vaſa? Queſtionem fa- timatonemreip gnoris, an poterit agere hac actione? Hæc quæſtio cit, quòd videor condicere aliud quàm quod mihi direlindum,n tractatur in l.& ideo. 12.§. vlti.vbi ait Vlpian. hunc ſurreptum eſt. Nulla enim vaſa mihi ſurrepta ſunt, 3 erxert pe certi condictione acturum. quibus verbis ſignificat ſed tantùm argentum. hic tamen dicit Paulus, po- 8* fardiu hanc actionem non dari, vtpote quę competat ſoli cula facta ex meo argento, me condicere poſſe. Et 5 un domin
domino. Nam qui pignus habet, dominus non eſt, in hac ſpecie non eſt magna dubitatio: Nam pocu- mändlam Gdon aniaus cam fecipe
la manent domini ex cuius argento confecta ſunt, ſecundum diſtinctionem quæę traditur in l. adeo. õ. lanaffe cum quis. infr. de acquir. rer. domin. Cum enim ex trtauuſ ac aliqua materia ſpecies noua conficitur, ſi ea ſpecies ugerdert Nam he poſsit reuerti ad rudem materiam, eius ſpeciei do- tmorafuts.
minus eſt, qui dominus erat cius materie. Sed hic Furtusnungndx m queritur, ſi res furtiua perierit, an ſit locus huic cõ- um pauns caulim tua dictioni? Mouet queſtionem, quòd res perempta 2uſ autone tolltur o reddi non poteſt: hoc autem iudicio agitur vt res ganu ücu etiam mo
reddatur: nihilominus tamen dicitur huic iudicio um eum in motz, locum eſſe.l. in re furtiua. 8. hic. Licet enim res furti- iur nerpellatior ua reddi non poſsit, ſoluitur tamen æſtimatio: ſi- unemnuryneſen⸗ cut dicimus cum quis per ſtipulationem promiſſit deau nmerpret rem aliquam,& poſt moram debitoris res illa per- dünmgiz imitur, tunc non liberatur reus, ſed perpetua eſt ad- dutionem ſo. 8 uerſus eum actio& obligatio. l. ſi ex legati. I. ſi ſer- rwrndi 5* uum.§. ſequitur. infra, de verbo. obliga. petitur enim tan Uen æſtimatio rei. At fur ſemper eſt in mora.l. in re fur- Ain ₰ tiua.& l. vlti. hic:ergo& ab eo peti æſtimatio poteſt. in 3 nouano Is qui promiſit rem aliquam per ſtipulationem, nõ— purgatu dicitur ſemper moram facere: quia neceſſaria eſt iaa cpteſcntia, interpellatio, d. l. ſi ex legati cauſa.& l. mora infr. de 8* dicitur
vſur. Nec ſufficit tantm interpellatio, ſed& alia i uug 8
multa neceſſaria ſunt ad cõſtituendum debitorem tioro ule in mora, vt dicitur in l. ſciendum.& in l. mora. infrà, 88 xniculä riſ de vſur. quod ſecus eſt in fure, etiam abſque inter: üenuban ct pellatione. Simile eſt quod dicitur in l. qui furtum. tunn aen 4, 16. hic. In hoc contractu præſtatur fortuitus caſus, 6(45. in aliis culpa tantùm. Quoquo igitur caſu perierit Krlonien b res ſucrepta, fur tenebitur hac actione ad æſtima- ahadin ge tionem: ſicut is qui promiſit,& interpellatus non heatberſn bi ſoluit, præſtat periculum, ſi res poſtea interierit. Sed cuiu Raahiäh nr quæritur cuius temporis habenda ſit ratio in hac poris 4w weäle 6d t
xæſtimatione ineunda, an eius quo res eſt ſurrepta, matio ſa, ülem
hac akr duid
an quo iudicatur? Hęc quæſtio tractatur in kin re σνuann ühl
furtiua.§.I. Quomodo hic locus accipiendus ſit do- It nss 8 aleCe
cuimus ad l. vinum. ſupraà, de rebus credit. Improba- arnn dneri,
ui corum ſententiam, qui putabant in actione mu- banafurt n enen. 1 Lardig Pided i
—. lühn dr Or

In Tit. De con dict. ex lege.
tui,& aliis condictionibus ſpectandum eſſe tempus uo res plurimi fuit. Et dixt videndum eſſe an ſta-
tus rei mutatus ſit: yt ſi res facta ſit aut precioſior aut deterior, hoc caſu ſequendum ſit quod dicitur in 1zde condict. tritic. Cum autem ſtatu non mu- tato res creuit vel decreuit, ſequendum ſit quod dicitur in l.vinum. Iniquum eſt eum qui rem aliquã debet, reddẽdo rem quæ deterior facta eſt poſt mo- ram liberari: idem dicendum eſt de fure quod 13. nfta de condi.tritic. qui locus oſtendit hanc actio- nem ab aliis condictionibus non eſſe ſeparandam, ntAlciatus putat. Exemplum eſt in l. ex argento.
dedi infans ſurreptus adoleuerit. Non dubium eſt
uneo tempore quo ſurreptus eſt, minimi fuerit
rcj Si igitur adoleuit infans,& ſic factus eſt pre-
aalor, mutatusq́ue eſt ſtatus rei, cuius tẽporis ha-
bitur ratio? Spectabimus tempus quo res facta
ct precioſior,& habebitur ratio temporis cõdem-
nationis: ſed de his plenius diximus ſub ti. de rebus cleditis, in interpretatione d.l. vinum. ſupra. Fur er- go re perempta, quæ furto ablata eſt, tenetur hac a- dione ad æſtimationem rei propter moram ſuam: ſed hoc eſt intelligendum, niſi ante interitum rei moram ſuam purgauerit.J. parui.hic. Fur moram purgat offerendo rem furtiuam domino. Si enim obtulerit rem futiuam domino,& per dominum
ſteterit quominus cam reciperet, dicitur mora fu- tis purgata eſſe, adeo vt ſi perierit res poſt eam ob- lationem, non tencatur ad æſtimationẽ quaſi poſt moram cius pericrit. Nam hac oblatione purgata omnino eſt mora furis.
Ali eſt ratio purgandæ moræ, ſi ita obli gatio in Mliam nouationis cauſam transferatur. d. l parui. HHac etiam ratione tollitur omnis obligatio qua
eenebatur, idebquc etiam mora pugatur. Igitur ad conſtituendum eum in mora, neceſſaria erit inter- pellatio,&ſi ante interpellationem res perierit, non tenebitur. Nec me mouet præſens homo fuerit, necne. Sgo id declaraui in interpretarione I. ſcire debe- mus.5.ylti.& l. eum qui ita.§. vlti. infr. de verb. obli g. Dicimus ſtipulationem ſolam non purgare moraã, nitanimo nouandi facta fuerit. Oportet rem pre- ſntem eſſe. Nam ſi ſtipulatio interuenerit cum res ulens cſſet,&ſi nulla nouatio facta fuerit, tamen mnter rei preſentiam purgatur mora.l. qui decem. tielolut. Sed hac præſentia opus non eſt, cum Molano facta eſt. Idem dicitur in 1.2. C. eo. vbi dici- durpericulum rei furtius pertinere ad furem ante 0 ltionem. Igitur ſi fur obtulerit rem domino, nõ amplius eſt eius periculũ rei furtiuę poſt eam ob-
alonem. Poſtremus locus eſt,
Cui& contra quem detur hec ackio. CA P. TI11.
HE- quæſtioni ex his quæ iam diximus fa- cile eſt reſpondere, hanc actionem dari do mino rei furtiuæ aduerſus furem, datur etiam hære- 1domini. J.10.§.vlti. hic.& lſequen. Sed nec legata- tus ſicut dominus poteſt rem furtiuam condicerc, cettam hærcs. Sed quid ſi plures rem furati ſint: rqueſtio tractatur in l. z. C.co. ſubtili rationc vi- be neminem eorum teneri, quia cum ſimul plu- unumumn fecerint, non poteſt dici aliquem exX illis venie cciſſe, amen dicitur omnes teneri,& con- nar inſolidum. Quid autem ſi vnus ſoluerit
domino, an ceteri liberentur? Iuriſconſultus diſtin- guit in I.i.& ait, Si actum ſit actione furti ad pœnã dupli vel quadrupli, ſolutionem vnius alterum nõ liberare, ſed ſingulos teneri ad pœnam in ſolidum. Si verò actum ſit condictione furtiua ad repeten- dam rem furtiuam,& vnus ſoluerit, alij omnes libe- rantur. Queritur an hæc actio cõtra hęredes detur: Et dicitur in l.ſi pro furto.§. vlt. dari aduerſus here- dem furis: quia hięc actio rei perſecutoria eſt. Quicdl ſi heres fuerit infans, furioſus, aut pupillus, an tene- bitur?hæc quæſtio tractatur in I.2. hic. vbi dicitur hos omnes teneri. Ergo hac actione tenetur vnus Propter perſonam alterius qui propter furtum à ſe factum teneri non poſſet. Ait enim luriſcon. Quam- uis cum ils 49 non poſiit Non poteſt agi contra pu- pillum aut furioſum, ſed poterit agi aduerſus tuto- rem vel curatorem. Quomodo hi teneantur habe- tis in 1.9. hic. Tenentur heredes furis pro parte he- reditaria, non pro eo quod ad ſingulos peruenit. quod notandum eſt in hac actione. Nam cum alias agitur ex maleficio, dicimus hæredes teneri in quãtum ad cos peruenit, tit. Cod. ex delict defunc. &c. Et dicitur hęc condictio extraordinaria actio eſſe. Si ſeruus ſurripuerit, quęritur an detur hec a- ctio aduerſus dominum, vel ſi filiusfamilias furri. puerit, an detur actio aduerſus patré De ſeruo eſt quęſtio in J. 4.& in l. quod ab alio. 15. de filiofamilias habetis in l. 4.& l.pe. Denique hæc actio cũ pleriſq; aliis actionibus concurrit, de quibus in Iſi pro fur- to. Aliæ actiones proditæ ſunt aduerſus furem, ve- luti rei vindicatio, quæ datur tanquam domino aduerſus poſſeſſorem. Datur etiam actio ad exhi- bendum domino,& ci cuius intereſt, J. 3. ad exhi- bend. Concurrit etiam cum hac actionc actio furti qua perſequimur pœnam dupli vel quadrupli. dict. l. ſi pro furto.& vna actio alteram non perimit,& ſi deciſum ſit pro furto, nihilominus res condici poterit. d. l. ſi pro furto.
AD TIT. VIII. LIB, IIII
COb. ET TIT. II. I.I1B. XIII PANDEGCT.
DE CONDICTIONE EX LEGE. * Nter condictiones de quibus difſerere
* cœpimus numeratur condictio ex lege: Wcur autem ex lege dicatur,& quando competat, docet hic Paulus. Iuris noſtri modis omnibus ſtuduerunt ne cui dceſſet
actio aduerſus eum qui obligatus ſit, ide õque pro- propoſitę erant olim de vnoquoq; negocio actio- nes,& nomen cuiuſq; actionis exprimebatur agen- do in iudicio? Id ego docui,& multis auctoritati- bus probaui in interpretatione l. iuriſgentium. fde pact. Nomen& titulus actionis exprimebatur, ve- luti ex em pto, ex ſtipulatione ex teſtamẽto,&c. Vn- de dubitabatur cũ noua lege obligatio erat intro- ducta, nec expreſſum erat ea lege quo genere actio- nis vtendũ eſſert,& quæ actio exprimi deberet agẽ- do. hic Paulus ait ex lege agendũ eſſe:ſi quis igitur agat ex teſtamento, quia res aliqua teſtamento lega
ta eſt, ita propter obligationẽ quę noſtra lege indu-
cta eſt aget ex lege. Exẽplum elt in I.ſi boſtulauerit. 4
1231

12 32 —
27.5. Vlt. cum l. ſeq. ff. ad l. Iul. de adult. Cum de ſer- uis eius qui adulterium commiſit quæſtio habetur in cauſa adulterij, ſi ſerui perierint in tormentis,& poſtea fortè reus aſolutus fuerit, reus tunc poteſt cõdicere æſtimationem ſeruorum. Hoc autem ge- nus obligationis inducitur lege Iulia de adul. Que- ritur igitur quomodo petetur æſtimatio horũ ſer- uorum? hic dicitur condictione ex lege. Aliud ex- emplum adduci poteſt ex vulgari lege 2. ſiquis ar- gentum. infra„de donat. Ex pacto conuento quod donationis cauſa factum eſt, naſcitur obli gatio, quã- uis aliàs ex pacto non naſcatur. Si quis ergo velit agere& exprimere actionis nomen, quomodo ei agendum erit? Ex lege& conſtitutione Iuſtiniani qua hæc obligatio inducta eſt. Sed hodie(vt docui in d.l lurisgentium.)non eſt neceſſe exprimere no- men actionis agendo, imò ſufficit exponere nego- tium vt geſtum eſt, id eſt agere præſcriptis in id quod factum eſt verbis. Actio præſcriptis verbis nõ eſt nomen proprium actionis alicuius, ſed quoties deſicit actio, id eſt nomen proprium acttionis, quia contractus ex quo forte agimus, nullam propriam appellationem habet, tunc preſcriptis in factũ ver- bis agimus. l.l. z.& 3. de præſcr. verbis. Idem& quo- ties Fubiramers de nomine actionis. l.]. de ęſtim. act.
Ergo hodie non eſt neceſſe nomen actionis, qua
experimur, exprimere. Sed quid opus erat(dicet a- liquis) actionem præſcriptis verbis inducere, cum condictio ex lege ſuffciat, aut aliæ condictiones? At plærunque ex alia parte iuris naſcitur obliga- tio, quod ius lex non eſt,§. conſtat. Inſt. de iure natu. gent.& ciuil. ĩtaq; tũc actione pręſcriptis in factum verbis neceſſariò agitur. Huius condictionis exem-
lũ eſt in l.I. C. eo. Cũ conueniũtur à fiſco ante tem- pus debitores alicuius, puta ſi ex primipilaria ad- miniſtratione quis teneatur propter vtilitatẽ fiſci, contra rationem iuris communis poteſt ante tem- pus à fiſco conueniri. Eſt igitur quoddã genus obli. gationis nouum, ideò que ex lege agẽdum eſt. Re-
ulariter enim ante tempus debitores non conue- niuntur.§. plus autem Inſtit. de actio. Plus petere is dicitur qui ante tempus petit. Quidam debitor eſt fiſci ex primipilaria adminiſtratione de primipilo extat tit. lib. 1z. C. Primipilus autem erat centurio,
hoc ius ſingulare in fiſco, quod valde notandũ eſt,
Franciſci Duareni luriſconſ.
AD LIT. III. LI B. XIIII. pPANpDEC.
DFE CONDICTIONPE TRITICIARIA.
e la actione deficertur aduerſus eum quem lure obligatum haberet:& ideo varias actionum formulas excogitaſſe, quibus quis aduer- ſus debitorem ſuum experiretur, quia ſine certa for mula olim non poterat agi. Vnde condictio certi inuenta eſt, que competit ex omni cauſa ex qua certum petitur: puta ſi quis promiſerit centum. Alię
tura enim actionis in perſonam eſt vt competat ad dandum vel faciendum aduerſus eum qui obliga- tus eſt. Quomodo autem fieri poteſt, vt is qui do-
minus eſt petat rẽ ſibi dari? Nam dare eſt dominiũ
autem res que incerte ſunt, alia actione petuntur, aautm ſ quu cuiuſmodi eſt hæc condictio triticiaria, quæ ab au. c urhoci core mihi videtur nomen habere, ſiue is fuerit Prę- 29, euat 1 octx tor ſiue forte minor, vt ait Bartolus: fratres enim a ein M— minores omnes res præter pecuniam numeratam 5 Kin ſa facile accipiunt:pecuniam autem numeratam non muttuit— accipiunt, niſi quis eis dederit. Cum igitur vult quis Itulmnaln petere pecuniam mutuam, dubiũ non eſt quin ſuf- num ktams Co ficiat certi condictio. nihil enim certius eſt pecunia lürteum numerata. Pecuniæ ſemper eſt certa æſtimatiol. nite inna nummis. de in litem iuran. Nummis depoſitis non aim neceſſarium eſt iurare in litem de eo quod inter- imions& acdo fuit, quia pecuniæ numeratæ ſemper eſt certa æſti- abt ſbi debete matio. Res tamen aliæ peti etiam poſſunt certi cõ- untinl obæta dictione quæ certæ ſunt, vt fundus Tuſculanus.l. bitotc ni nobe certum.ff.de reb. cred.& l. vbi autem. ff. de verb. ob- fägr zutem! ligat. hic autem ſignificat omne genus rerum poſſe aubson crantin peti hac condictione præter pecuniam numeratam, ges adi— quia nulla res eſt preter pecuniam quæ non reci- 3 rde 2
iat incertitudinem. Has omnes res quarum exem- 5 ee 1
pla hic adducuntur poſſumus petere condictione Huulhzki b triticiaria, quia aliquando incertæ eſſe poſſunt. Exẽ- ilfinano hac pli gratia, Rem autem ſuam per hanc actionem nemo häunon chleru petet. Vlpianus ait, neminẽ rem ſuã petere poſſe hac uit aü cnim t actione, quia in perſonam eſt. At nemo poteſt ita dccilgun no rem ſuã petere, Si paret te dare mihi oportere: na- aaneremn hodie
rimipila- 5 2a qui curã habebat annonæ inter milites diuidendæ, transferre in accipientem. Si autem quis agat cõtra 1 priuilegia.& cauſa primipilaris multa priuilegia habet) fiſcus furem, in odiũ eius receptum eſt hoc genus agendi. bun gen omnibus creditoribus præponitur ctiam cauſe do- 5. ſic itaque. de act. inſtit. Dominus poteſt condicere ögübc. Glal 2 tis. L.4. in quib. cauſ. pign. tacitè contr.& ante tempus fundum, vnde deiectus eſt: quod ſi dominus non e- flna 4 domü cogitur ſoluere. Hodie nos codem iure vtimur in rat, poterit cõdicere poſſeſsionem. Simile exemplũ- ueltsein 1 hene quęſtoribus belli qui, ſi vera ſint quæ ex Vegetio eſt in l indebiti.&§.nummi ff. de condict. indebi. Et— beli apud legimus& aliis ſimilibus, ſunt primipili, de quibus hoc genus agendi vocatur in foro ſimple ſaifine à ter u adge Fracos qui. hic loquimur, quia munus eorũ verſabatur in an- Gallis. Quid autem veniat in hãc actionem,& cu- an te Sed ſ nona militibus diſtribuẽda. videte tit. C. de primip. ius temporis habẽda ſit ratio in æſtimatione ineũ- lam nirio8 9 b lib. 12. Si igitur is qui debitor eſt fiſci ex primipilari da, docetur in I. z.& 4. ſequentibus, quas accuratè in- amektin a cauſa, non habeat vnde ſoluat, debitor eius poterit terpretatus ſum in l.vinum. de rebus credit. üeäit cole cõueniri à fiſco:& ſingulare hoc etiã eſt quod ante 1 b Vrater de diem conuenitur,& tenetur repreſentare, id eſt prę- ADTIT. x. ILIB. IIII. 0Oh. di Mlentes ſenti die ſoluere, quod, in diem debebat. Eſt, vt dixi, DE OBLIGATIONIBVS ET nämne
——
e Uon 2.**„. 1 quia aliaàs fiſcus non eſt potior hominibus priuatis ACTIONIBVS. b dain) bolle.
V in hac re.l.item veniunt§. in priuatorum. de petit. ic titulo ſimilis eſt in digeſtis, quem aliils altthtbeu
hære. Sed tamen plerique caſus iure expreſsi ſuntin& ſum interpetatus,& ideo paucis tantum— quibus potior cauſa eſt fiſci quàm priuatorum ho- aliquos locos hic percurram. Primus igi⸗ an dude dum minum, nec vtitur fiſcus iure priuatorum. tur locus erit, b ha muex
2 Ace De D. dch

ete ſunt, ſ
In Tit. De oblig.& aCtionibus.
De vi& effectu obligationi:& actionu. b CᷣA PVT T.
Is& effectus obligationis& actionis ſatis
V. Rendiur à Iuſtiniano in§. I. Inſtit. de actio. Vim enim actionis declarat eſſe, vt perſequamur er iudicem quod nobis debetur: quibus verbis ad- monemur neminem ſibi ius dicere poſſe propria auctoritate. l.extat de eo quod metus cauſa.& l. ne- antes. hic. Vi armata debitor qui negat ſe debere ad ſoluendum, non eſt cogendus: quia ſeruandus ſtordo iuris,& reſpiciendum eſt in iudicio quod aobis debetur: ita vt ſi condemnatus fuerit reus, cõ- datur ad ſoluendum iuris remediis. in d. l. extat. ianur eum ius crediti amittere, qui ius ſibi propria uſtoritate dicit. idem I. ſi quis in tantam. l. non eſt
Imngulis. de regul. iur. hoc ita conſtitutũ eſt, ne ſit lo-
as veteri dicto Ennij poetæ. Atque ex hoc appa- net quàm ſit aliena à ratione Longobardorum lex de monomachia, id eſt de ſingulari certamine, quæ aliquãdo vſitata fuit in Gallia noſtra, vt in pleriſq;
auſis non iure ſed armis contenderetur: quia hoc
ferum eſt& barbarum. CA P. TI.
Inis obligationis& actionis eſt vt quis conſe- quatur quod ſibi debetur, id eſt vt detur vel Hat. Vnde dicitur in l. ob æs alienum. hic. nos non
Einis obligationis& actionu.
poſle cogere debitorẽ vt nobis ſeruiat, ſi forte ſol-
uendo non ſit. Senſus autem loci eſt. Olim debito- tes qui ſoluendo non erant, in ſeruitutem dabantur creditoribus,& eis addicebantur, donec ære alieno ſe liberaſſent,& dicebantur addictitij. vt refert Fab. lb 7..4.& Liuius lib. z.& 8. Hoc ſeruitutis genus ſublatum eſt à luſtiniano hac conſtitutione. Igitur debitor cogendus non eſt ſeruire creditori, quòd ſoluendo non ſit, aliis enim remediis creditor vti poteſt Qui hinc colligunt, non poſſe quenquam ſe
obligare ad carcerem, vt hodie fit, oſtendunt ſe non
petcepiſſe ſenſum huius loci,& capit. ex reſcri pto. de iureiur. Non enim hoc ſeruire eſt quòd quis in uancere ſit. Preterea obligatio ſequitur perſonam lgatam, nec ab ea recedit, l. actionum. hic.& l vlt. Mede contrah. empt. l. Titio centum. de condit.& noſtr huius rei exempla ſunt ſub hoc tit. vnum etinlz.§i is qui locauit domũ aliquam, mihi de- beap non poſſum aduerſus eius conductorem age- taſel aduerſus colonum, quamuis ob rem iudica- tam veniamus aliquando ad penſiones huiuſmodi. laDiuo Pio, de re iudic.Sed ſatisfecerit locatori clidebebat, perquam iniurioſum eſt cum conue- ulti Aliud exemplum eſt in l nimia.. cod. Quidam mutuam pecuniam dedit colonis quibuſdam, eo nomine vult agere aduerſus dominum colonorũ, oc pręStextu quòd præſentes erant procuratores lomintcum pecunia numerata eſt: quæritur an age ie poſsit hic dicitur non poſſe. Non enim qui præ- ens eſt conſentit, imò ne obligare quidem domi- num ſuũ Poterunt procuratores, niſi eis fuerit man- atum ab co. Aliud exemplum eſt in l. penul. Ego centum mutua, tu ex ea pecunia protinus 1r mercem, quæritur an ego poſsim ab co qui eeceuniam accepit pro merce eam pecuniam Dicitur non poſſe. Nam ille non eſt mi-
hi obligatus, ſed tu ad eam pecuniam reddẽdam ex mutuo. Actio mutui perſonalis eſt, nec vindica- tio hic locum habere poteſt, quia datur domino: is autem qui mutuam pecuniam dedit, dominus eſſe deſiit. Actio in rem ſequitur rem& poſſeſſorem.J.
actionum. hic. huiuſmodi eſt actio hypothecaria, de qua aliqui loci ſunt, veluti in l.aduerſus.& L.vlti.
Si quis pro pecunia numcrata rem ſuam mihi ob- ligauerit iure pignoris, hac obligatione res mihi te- netur. I pignoris. de pignor. Pignoris perſecutio in rem eſt. Ergo ſi cui mutuam pecuniam dederim,& is mihi rem ſuam obligauerit, duplex mihi datur actio aduerſus eum: darur actio mutui in perſonam, datur etiam actio hypothecaria, quæ datur aduer- ſus eum qui rem poſsidet, vel aduerſus quemcun- que alium poſſeſſorem& detentorem rci. Hic no- tandum eſt, eum cui competit duplex actio, electio- nem habere, ita vt ſi malit prius conuenire debito= rem quaàm poſſeſſorem pignoris, vel è conuerſo, ei liberum ſit ſccundum hanc conſtitutionem. Sed tamen hoc emendatum eſt nouella conſtiturtione 4. eiuſdem Iuſtiniani de fide inſtru. qua ſtatuit Iuſti- nianus vt prius excutiatur debitor principalis, ꝗ́ Perueniatur ad extraneos poſſeſſores: quia debitore excuſſo, ſi forte deprehenſus fuerit non eſſe ſoluen- do, peruenietur ad poſſeſſores, tanquam hæc actio ſit ſubſidiaria. Sed iure quod reperitur in Codice Iuſtiniani datur electio creditori vt hic dicitur. Idẽ in l. diſtractis. 14.& l.perſecutionis 24. de pignorib. Tollitur autem hæc actio præſcriptione, vt hic di- citur,& l. ſi à creditore. Sed quanti temporis pręſcri- ptione, tollitur actio hyppthecaria: longo tempore tollitur, vt hic dicitur. Longum tempus eſt decem annorum inter preſentes,& viginti inter abſentes.J. 1.& I ſi aduerſus debitorem. de præſcr. longi tempo. Cum quis poſſedit rem cum titulo& bona fide, huic pręſcriptioni locus eſt. Quid ſi nec titulũ ha- beat nec bonam fidem? Submouebitur tantùm a- gens hac actione preſcriptione triginta vel quadra- ginta annorum: ſed ſi agatur aduerſus debitorem ipſum qui poſsidet res pignoratas, tunc locus erit preſcriptioni quadraginta annorum: Si verò aduer- ſus extraneos rei pignoratæ poſſeſſores agatur, lo- cus erit preſcriptioni tringinta annorum. . 1 De ofſicio iudicis in actionibus quæ ex contractu naſcuntur.
CA P. 117. Ic dicitur bonam fidem conſiderandam eſſe
iudici in contractibus& actionibus. l. 4. id eſt doli admiſsi habetur ratio. I. 3. pro ſocio. Nullus
enim eſt contractus, nulla actio quamuis ſtricti iu-
ris ſit, in quo dolus non vindicetur per iudicem,& in quo non habeatur bonæ fidei ratio. non tamen ideo dicendum eſt omnes actiones bonæ fidei eſſe. Nam hæ ſolùm dicuntur boneę fidei eſſe, in quibus olim Prętor cum iudicium conſtituebat, addebat, Ex fide bona. Dabat facultatem iudici à ſe dato id ſequi in iudicando, quod videret bonæ fidei conue- nire. 5. in bonę fidei. de actionib. propterea latiſsima dabatur facultas iudici illis verbis. Id docet Cicero
libr. 3.de offic. Dixi plenius de ea re adl. Iuriſgen-
tium de pact.& in comment. de in litem iurand. De
1233
———
—-——ę⸗—::.— ——
Mnee E —- 88IIl ſ 2* —— ** * 4⁴
—— 4
4 1————— DDDIZ8Z8Z8Z—8S8ö8ö8öoö8oöoöo8oöoͤoͤoͤſͤſͤſͤſnnn— 1
1 1 1 1 ½ 8 3 1 1* 3 3 4 4
4 4
—
——
——
“
—————

1234
De mandata alrione. CA P. IIII.
(lm ego te procuratorem facio in rem tuam, dicitur mandari actio. Huius rei exempla ſunt
in I.. 2.6.&. hic exempla ſunt mandatæ actionis, id eſt nominis venditi. Aliquando nomen véẽditur, aliquãdo in ſolutum datur, aut, in dotem,& ſpecies vna eſt obſeruatione digna in L.. de dolo. Qui mandauit mihi actionem ſuam,& deceſsit ante quàm lis conteſtata eſſet: quæritur an co mortuo ego poſsim agere illa actione mihi mandata? Sub- tiliras iuris non videtur pati, vt poſt mortem eius a- gatur re integra. Mandatum enim re integra morte mandantis finitur. l. nandatum. C. mandati. hic res integra eſt: lis conteſtata non eſt: ergo videtur agi non poſſe. ſed tamen hic dicitur agi poſſe actione vtili. His verbis ſignificat, quamuis ſi ſummum ius inſpiciamus, non competat actio directa, tamẽ pro- pter vtilitatem agi poſſc. Et haic ſimile eſt quod di- citur in l.illam. 33. C. de donat. vbi fit mentio pro- curatoris, qui mortuus eſt antè quàm lis conteſta- ta eſſet. Quibuſdam viderur quia lis conteſtata non eſſet, hæredem procuratoris non poſſe in rẽ ſuam agere: ibi tamen dicitur eam ſubtilitatem negli- gendam eſſe,& propter vtilitatem agi poſſe. Sed hic locus pertinet ad tit. de hæred. actio. Poſtremus
locus huius tituli eſt,
Quomodo tollatur obligatio. CA P. V. TAec quæſtio tractatur in J. ſicut. hic. Varij ſunt Haud tollendarum obligationum, de quibus extat titulus in Inſtit. quib mod. tol.oblig. ſed ea tã- tum attingam quorum hic fit mentio. in d. I. ficut. Cum duorum conſenſu obligatio contracta eſt, vnius diſſenſu diſolui non poteſt, nam in initio li- berum fuit contrahere aut non contrahere, ſed ob- ligatione contracta liberũ amplius non eſt vni cõ- trahentiũ ab obligatione recedere ſine alterius con- ſenſu. Hic tractatur queſtio de mãdato, depoſito,& ſocietate:ſed de his omnibus dicemus ſub ſuis titu- lis. Mandatũ morte mandäãtis ſoluitur: ſolius enim voluntate mandantis reuocari poteſt.l. ſi idem. hic.
& cum quis mortuus eſt, deſiiſſe velle dicitur.
AD TIT. XI. I. I B. IIII. COD.
VT ACTIONES ET AB HAE- REDIBVS ET CONTRA HE- KIDTIS INcCIPIANT.
= c titulus pertinet ad obligationes& a-
Sctiones. Olim dubium fuit an actiones 9 poſſent incipere ab hęredibus, aut aduer- lus heredes. Veteres credebant id fieri nõ poſſe:quod perſpici poteſt in hac ſpecie. Exemplũ eſt quo vtitur luſtinianus in§. poſt mortem. Inſtit. de inutilib. ſtipul. quo in loco refertur etiam hæc conſtitutio. Stipulor à te mihi dari poſt mortem meam mortuo me: quærebatur an ex eo contractu poſſet meus hæres agere. Credebant heredes nullaã
actionem habere. Videbatur enim abſurdum hæ- redi ex contractu defuncti actionem acquiri, quæ
nunquam 34 defuncto competiiſſet. nã cum quis ſtipulatur ſibi poſt mortem ſuam dari, nulla ei ac- quiritur obligatioex hac ſtipulatione. Qui ficri er- go poteſt vt poſt mortem eius acquiratur obliga- tio hæredi Obligationes enim hæreditariæ tranſ- feruntur in hæredem, quę cœperunt competere de-
Franciſci Duareni luriſconſ.
functo ante mortem titulo de hæred. act. atqui hæc
nunquam competiit defuncto. Sed tamen luſtinia-
nus ſtatuit hanc obligatiònem inciperc ab hærede poſſe, id eſt competere poſſe hæredi quæ nunquam defuncto cõpetiit, vt incipiat etiã contra hæredes. Exempli gratia, ſiquis mihi dare promiſerit poſt mortem ſuam, is quandiu viuit non tenetur, ſed ta. men hæres poſt mortem eius tenetur. Subtilitas iu- ris que veteres mouebat, nõ videbatur hoc permit- tere: ſed Iuſtinianus exiſtimauit potiorẽ eſſe volun- tatem contrahentium quàm ſubtilitatẽ. Dabis mihi
poſt mortem meam vel tuam, tunc contractus di- citur eſſe compoſitus poſt mortem vel promiſſoris
vel ſtipulatoris. Eſt eadem conſtitutio in l. ſcrupu- loſam. de contrah.ſtipul. videte§. poſt mortem. de leg. inſtit.&§.poſt mortem. de inutil. ſtip. Nos autẽ pro communi hominum vtilitate recepimus con- ſtitutionem qua hoc receptum eſt d.l. ſcrupuloſam. Hic autem eſt locus communis de interpretatione voluntatis, propter ſubtilitatem verborum volun- tas contrahentium impediri non debet.
AD TIT. XII. FOD.
NEVNXOR PRO MARITO, VEL
MARITVS PRO VXORE, VIEI. MATER PpKRO EIILIO
conueniatur.
lc quoque titulus pertinet ad obligationes & actiones,& precipuè ad effectum obliga- tionis. Diximus enim ſuprà, hunc eſſe effe- ctum obligationis, vt is cum quo contracta eſt ob-
ligatio, tencatur, alius autem non teneatur. Obliga-
tio ſequitur perſonam, nec ab ea perſona in aliam
transfertur. Ergo ſumma horum titulorum eſt, ex alterius obligatione alterum non teneri. Sed de qui- buſdam perſonis poterat probabiliter dubitari, vt puta de vxore& marito, de ſeruo& domino, de
patre& filio, de liberto& patrono, atque ideo ad- iuncti ſunt hi ſequentes tituli. Videamus ordine de
huiuſmodi perſonis, ac primùm, De vxore& marito.
V or non poteſt conueniri pro marito. i ma-
ritus ſit alicui obligatus, ex ea obligatione non tenetur vxor, ſed maritus tantum. poteſt id ac- cipi vt in J.i.&ſi vxor pro marito interuenerit pro- pter ſenatuſconſultum Velleianum: quia ſi mulier quæ pro alio interceſsit conueniatur, inuatur exce- ptione ſenatuſconſulti Velleiani. Mulier quædã ve- rebatur ne ex contractu mariti ſui conueniretur: querebatur an is contractus valeret? Imperator re- ſpondet eã fruſtra querere an is contractus valeat: qui cũ marito habitus eſt. Nam&ſi valeat is con- tractus, qui cum marito initus eſt, tamen non po- teſt teneri propter maritum. In l. idem dicitur. Ob mariti culpam bona mulieris fuerant occupata,& poſſeſſa à fiſco per rationalem, id eſt procuratorem fiſciſis enim dicitur rationalis ſub tit. dẽ offi. procu. Ceſaris) mulier cũ de ca re conſuleret Imperatorẽ, is reſpõdit, Si mulier probauerit res quæ à fiſco oc- cupatæ ſunt, dominij ſui eſſe,& ex ſuo patrimo- nio, rationalem ius publicum ſecuturum. Sed cur mulier cogitur probare res in dominio ſuo eſſe, & ſuas eſſe? quia maritus tenebatur,& res vxoris
poſsidebat, quas occupauerat fiſcus:& ideo cogitur
mulier
alum corũ 9t mniodi ts ſoli rclervoncs con Fnprt mammon rus conuenin pre uuasde iue Roma vcenoribus. Ego⸗ armaon elſe iurss! mdtut ſocia eſſe bers Qde cime lüra quals tecex annicantur tes inte afobiat Secundo rlannec xor pr

ſonam aeciam is poten
& marto,
o ſumma bomm m
mülier probare ſuas eſſe,& docere ſui dominij eſ ſe Hæc lex vulgo adduci ſolet in ſubhaſtatiomibus, nam ſiquis velit ſe opponere, neceſſe eſt vt doceat essres ſui dominij eſſe, ſi is quorum bona capta ſunt ea poſsidebat. hic igitur notandum eſt mulie em cogi probarc. Ius publicum. Iure publico non tcnetur vxor ex obligatione mariti. Reperitur ta- men caſus exceptus,& eſt ius ſingulare in l. ſatis. C. nauib. cauſ pignus tacitè contrah. Cum maritus aprimipilari adminiſtratione tenetur, tunc etiam uubſidium bona mulieris dotalia capi poſſunt à flo Ego ſuprà docui quis ſit primipilus. Idq́ue ſi zanſufficiant bona mariti qui primipilus eſt. Hoc uslgulare eſt& ſpectale: ſicut fiſcus habet multa mularia,& pręter fiſcum illa primipilaris admini-
uio. Nam quod debetur fiſco ex primipilari cau Amulto plura habet ſingularia priuilegia ꝗᷓ quod
ltale eſt& quod fiſco debetur. Vxor igitur pro marito non tenetur, nec poteſt cõueniri, ſed tantùm maritus ex obligatione ſua. Hæc tamen apud nos non vſquequaque obſeruantur,& præcipus in his
prouinciis que moribus magis reguntur, quàm iure
Romano, vt fere fit per totam Galliã. Inter maritũ &vxorem fit quædam cõmunicatio bonorũ quo- rundã, vt mobilium,& eorũ quæ acquiruntur con- ſtante matrimonio,&ſi res ſoli ſint. Præterea com- municantur obligationes contractæ tã ante matri- monium quàm poſt matrimonium contractum, ita vt poſßsit maritus conueniri pro vxore& vxor pro marito. Sed nos de iure Romano tantum hic lo- quimur, non de moribus. Ego aliquando admonui hanc ſocietatem non eſſe iuris Romani, quãuis ali- quando vxor dicatur ſocia eſſe mariti, vt in I.1. rer. amot.& l. aduerſus. C. de crim. expil. hęre. Nõ enim eſt ibi talis ſocietas qualis recepta eſt iure Gallico. ia enim cõmunicantur res inter virũ& vxorem, vt ſeparari non poſsint. Secundò maritus non tene-
te ſunt iure pretorio aduerſus patrẽ quamuis nulla actio aduerſus eum iure ciuili detur. Datur enim a- ctio quod iuſſu, ſi filius iuſſu patris contraxerit. Da- tur actio de peculio, quatenus eſt in peculio. Datur actio inſtitoria, ſi filius patris inſtitor fuerit. Datur actio. de in rẽ verſo, ſi quid ex contractu filij in rem patris verſum ſit. De quibus. omnibus dicemus ſub tit. de eo qui in aliena poteſta. Adeò verum eſt pa- trem non teneri ex contractu filij, vt ſi ſoluerit per errorem, illud repetere poſsit auctoritate Præſidis prouinciæ. Simile eſt quod dicitur in I. 3. filius no- minatus eſt decurio, patre eũ non nominante, pater pro eo non conuenietur, ſi quid malè geſſerit filius in co decurionatu. Huc pertinet l. quoties. ffad mu- nicip.& tit. lib.Io. C. de filiisfa.& quemadmodum hater pro eis ten. Sed de hac obligatione nos plura dicturi ſumus ſub tit. de eo qui in alie. poteſt Quin- tò filius non tenetur pro patre, ſicut nec pater pro filio. l.z.& 3. Ergo norandum eſt nec viuo patre nec mortuo filium poſſe pro patre conueniri, niſi ei hæ res extiterit filius, vt dicemus ſub tit. de hęre. act. Sed ponamus filium non extitiſſe hæredem patri, non poterit tanquam filius conueniri, quia filius pro pa- tre non tenetur. Excipitur tamen vnus caſusa in l. cũ ex ſola C. de primipilo. lib. 12. C. ex primipilari ad- miniſtratione patris filius tenetur.&ſi patri hæres non extiterit. quod mirabile eſt,& durum eſſe vide- tur, ſed hic habetur ratio publicæ vtilitatis magis quàm priuatorum. d. l cum ex ſola. oſtendit aperte filium ex alia cauſa non teneri pro patre, quàm ex primipilari adminiſtratione, ſicut& bona dotalia vxoris tenentur. Hec omnia diligenter obſeruanda ſunt, quoniam moribus noſtris obſeruantur in his
quæſtoribus belli. Sextò nec libertus pro patrono
tenetur, vt ſeruus pro domino. l. vlt. melius legendũ eſſet liberti vel ſerui. Ex his autẽ omnibus colligen- dum eſt, ex contractu vnius alterũ nou teneri. Huc
1235
tur pro vxore, ſicut nec vxor pro marito, vt dicitur pertinet noua conſtitutio Iuſtiniani, quę adſcribi- D⸗ pignora ulz hic. Sicut vxor non poteſt conueniri pro ma- tur ſub tit. ne vxor pro marito,& eſt nouel. ĩ². vbi tionc, ſeu re toita nec maritus provxore conueniri poterit. Iuſtinianus vetat pignorationẽ fieri, quam Repreſa- preſalia& Ked hoc intereſt inter vtrunque, quòd&ſi vxor no liam dicunt barbari doctores,& marquam, de qua arzua. inalim ſe adſtrinxerit pro marito,& interceſſerit, ctiam extat reſponſum in iure pontificio in cap. de aon poteſt conueniri:maritus autem ſi ſe obligaue- iniuriis& dam. dato. Hæc tamen pignoratio hodie ino vxore, tenetur, vt dicitur in I. 3. quoniam ſe- apud nos vſitata eſt aduerſus extraneos, obſeruata ltonſultum Velleianum vetuit ne mulier in- certa forma& diplomate impetrato à Principe, O- tereiat pro alio: ſed nihil vetat maritum obligari portet imprimis eum qui vult impetrare huiuſmo- Tus pigrora Poalo pro quo interceſsit. Tertiò. hic dicitur, ma- d diploma à Principe, probare ſe conqueſtum eſſe tionis quo- em pro filio conueniri non poſſe. quod colligitur de iniuria ſibi illata apud Principem aut magiſtra- dompe- tam exl. 4. quàm ex ipſa inſcriptione. matres igitur tum extranei qui iniuriã intulit, vtpote Angli, nec:1ενεν‿ ex perſona filiorum ſuorum non poſſunt conueni- potuiſſe ab eis impetraſſe vt ius ſibi diceretur: quod he vamar naut interpellari. Quartò pater non poteſt conuc poſtquam conſtiterit Principi eum fruſtra cõque- An. nui pro filio, vt dicetur in titu. ſeq. b ſtum eſſe apud magiſtratũ extranei, tunc permitti- 450 TIT. XIII. FObp. tur ei pignorationce vti, id eſt vt pignoret& appre- 3 hendat res extranci. Notandũ tamen eſt rerũ pigno NE FILIVS PRO PATR E, VEI rationẽ tantũ hic concedi, nõ perſonarũ, quæ apud PATER PRO FILIO EMANCIPA- Grecos olim vſitata fuit, quę vocatur aν⁴ ονæ. 1 O, VEIL LIBERTVS PROPATRo- Deinde aliud quoq; obſeruatur huius accerbitatis no, vel ſeruus pro domino vitãdæ cauſa. Is qui prehendit res alienas, actionem conueniatur. cedere cogitur ſibi competentem ei cui res ſublatæ plum eſt in l.z.& 3. hic. Filius emanci- ſunt aduerſus debitorem. hec autẽ pignoratio ma- 8 We Patus accepit mutuam pecuniã certum eſt xime prohibita etaduerfüs Auchoſhe& ſcholaſti- 1. dco nomine patrem conueniri non poſſe,& cos, idque Friderici Aenobarbi con itutione, quę unriptione fit mentio filij emancipati: ſi autem adſcribi etiam ſolet in Codicibus quibuſdam ſub
1...—.... 7.— 4 us lt in patris poteſtate, multæ actiones cõpara- hoc tit. vulgo dicitur auth. Habira. qugę in Fiatiam udioſo
2—.— 5. 4 e ka Ii3 snsee———— 8“ 3——————.—„ ab ee ee— 1 1 —————————“— 4— ————————“ Se—— —————— 4 2——*————————— ——————c—c—Iöoö—ö—ö—b—ſ„—„— 5 8 8— 4————— oo d 8 Si. sede * 4 2— Pen — 2——“.——— 8—————————ñ————— 4 4 8 —————— 3— 3———— 4 8 6 4—
————
——————— 3—“ 12 ——ö—————

1236 Kudioſorum facta eſt, cum primùm ipſum ius Ro- manum doceri cœpit. Nemo tam audax. Alterum eſt quod à Friderico ſtatutum eſt in gratiam ſtudioſo- rum adoleſcentum. Si quis litem ſuper aliquo ne- gocia mouere velit ſcholaſtico, hoc capite conti- netur priuilegium fori. Nam contingebat aliquan- do ſtudioſos propter cõtrouerſias quæ abaliis mo- uebantur aliò auocari. Proſpexit vtcunque huic incommodo Fridericus, data ſcholaſticis optione iudicum, cuius hic fit mentio. Hic renouat ius an- tiquum: hoc enim tribuerunt etiam luriſconſulti, vt dixi in interpretatione huius loci ſuperiori an- no. Dat igitur eis optionem, vt eligant doctorem quem ſibi æquiorem fore duxerint. Hodie conſer- uatores in horum locum ſucceſſerunt. Addunt vul go& tertium hac conſtitutione contineri, ſchola-
ſcholaſtuo- ſticos ad vectigal ſoluendum(quod nos Peagium
vocamus)non tencri.Id colligunt ex his verbis, Vt ad loca in quibus literarum exercentur ſtudia, tam ipſi quàm earum nunci veniant,& in eis ſecurè habitent. Aiunt hec verba non poſſe aliter intelligi. Sed hoc permittitur cuiuis vt poſsit ſecure habitare. Speciali Ailectione. Quænã hic ſpecialis dilectio eſtè Præfa- tio eſt vſque ad hæc verba, Hac igitur,& ab his in. cipit diſpoſitio,& duo continet, quorum vnum prę- cipuum eſt, de illa exactione illicita. Oſtendit au- tem hac præfatione cur hic conſtituerit de pigno- ratione& cxactione: id ait ſe conſtituere vt poſſent ſecurè habitare. nihil adhuc ſtatuit. Hoc beneficium,
dehoatie id eſt beneficium quod ſequitur. Nam non poſſent à vettigali- ſecure habitare, niſi prohiberetur ea iniurioſa exa- bus immu. 1„1;
Kio. ſed tamen vulgo receptum,(vti& regiis con-
ſticurionibus continetur) vt ſcholaſtici immunes ſint ab his vectigalibus. b
AD TIT. XIIII. EOD.
AN SERVVS EX SVO FACTO pOST MANVMISSIONEM TEINEATV R. X iam dictis circa effectum obligationis & actionis, conſtat& obligarione vnius 7 alium non conueniri: quod adeo verum ᷣò eſt, vt ne ſeruus quidem manumiſſis pof ſit conueniti ex eo quod geſsit in ſeruitute. Alius enim homo eſt, non idem. l. qui res.§. arcam. ff. de
ſolut. Huc pertinet l.quod quis. de reg.iur. quod quis
Aum ſeruus eſt egit proficere libero fagto non poteſt. hoc locum habet tam in contractu quam in quaſi con- tractu.l.eum qui. ff. de neg. geſt. Exempla ſunt in l.². .ſi vt allegas. Idem dicendum eſt de ſtatulibero. l..
hic. Satuliber eſt qui ſtatutã habet manumiſsionẽ.
1.1. dee ſtatuli. Statuliber adhuc ſeruus eſt, donec ve- nerit dies libertatis. Hæc ſuperior regula intelligẽda eſt cum quibuſdã exceptionibus. Vna eſt in l.3. ſpe- cies ſimilis eſt in Leleganter.§. ſeruus. ff. de dolo. Se-
cunda exceptio eſt, niſi quod geſtum eſt in ſeruitu- te, connexum ſit cum eo quod geſsit in libertate,
adeo vr ratio ſeparari non poſsit.lleum actum.& l. ſeq. de neg. geſt. Quæ hactenus diximus intelligen-
da ſunt de contractu& quaſi contractu. Quæritur an poſt manumiſsionem teneatur de delicto? Et
dicitur in l. 4. conueniri poſſe, quia noxa caput ſe-
*.
quitur, l.tutela. de ca. minu. hoc eſt intelligendũ niſi deliquerit ſeruus aduerſus dominum. Nã hoc caſu
Franciſci Duareni luriſconſ.
—
nec liber factus quidem tenetur. Nam dominus eũ
domi potuit coercere.l. ſerui& filij. de furt. huc per- tinet tit. C.de emendat. ſeru. Huic ſententiæ videtur aduerſari l. quod ab alio. de condict. furtiua. Sed di- cendum eſt condictionem furtiuam extraordina- rium eſſe actionis genus,& ex quaſi contractu ori. ri, quamuis cauſa condictionis furtiuæ ſit furtum, tamen hæc condictio furtiua extraordinaria& ſin- gularia quædam habet preęcepta.
AD TIT. XV. EOD.
QVANDO FISCVS VEL PKRI.ö VATVS DEBITORIS BVI DEITORBS CONVEMNIRE 1 poſsit veldebeat.
—Sj
Ic Titulus pertinet ad eum locũ, de obliga- tionibus& actionibus, in quo quęritur an lex obligatione vnius alter tencatur. Vnde quæritur an poſsim debitorem debitoris mei con- uenire. In hac quæſtione diſtinguitur fiſcus à priua- tis hominibus. Fiſcus conuenire poteſt debitores debitoris ſui, ſi appareat reos principales idoneos nõ eſſe.l. 4. ſed exprimere debet debitorẽ ſuum ino- pem eſſe, nec ſoluẽdo eſſe. Huc pertinet 13§. multa.
de iure fiſci. ſed& I.z. hic. vbi quæritur an priuatus
poſsit cõuenire debitorẽ debitoris ſui. Et dicendũ eſt duabus ex cauſis licere priuato cõuenire debito- rem ſui debitoris, propter executionẽ iudicati: quo pertinet l.à Diuo Pio. ff. de re iud.& l. z. hic.l. anle § vlt. de re iud. Fiſcus nõ expectat condemnationẽ, vel'diẽ vel conditionẽ, ſi fortè debeatur ſub condi- Ktione, vel in diem, ſed ſtatim agere poteſt aduer- ſus debitorem ſui debitoris. Secundus caſus eſt, cũ nomen datum eſt in ſolutum. l. vlt. hic. Sed quæri- tur qua actione poſsim agere aduerſus debitorem mei debitoris? Et certum eſt me poſſe agere tan-
uam procuratorem in rem meam conſtitutum vtili actione.Sed nihil refert an quis directa, an vti- li experiatur. l.actio. de negoc. geſt.
aD TIT. XVI. EOD. DE HfREDITARIIS ACTIONIBVS.
Sö 6
des, aut non transferuntur. tit. Inſt. de perp. & temp. act. 5. non autem. Actio hæredita- ria eſt quæ tranſit in hæredes. Sed notandum eſt etiam actionem hæreditariam dici que non eſt cę- pta à defun to, ſed ab herede incipit, l hæreditariũ. ff de bon. auc. iud. poſsid. De hoc diximus ſupriit. vt actio. ab hæred. Actio igitur ex contractu defun- cti tranſit in heredem, idque ex lege 12. tabularum.
1.vlt. hic. Qui ſuccedit in rẽ vt legatarius, non fucce-
dit in ius ſicut hæres. Singularis ſucceſſor eſt qui
ſuccedit in rem aliquã.l. fluminum. ffide damn. infe. Ergo non datur actio aduerſus debitores hæredita- rios creditori, ſed aduerſus hęeredẽ tantũ. l.3. hic. Per- ſonalem actionem dicit: quia hypothecaria poteſt cõpetere, ſi quid poſsideant legatarij,vt mulier quæ tacitã hypothecã habet in bona mariti, poteſt aduer ſus quẽcunque poſſeſſorẽ bonorũ mariti ſui in hy- pothecaria experiri. Queęritur quid ſi pupillus ſit he res defuncti. l. 4. hic.& dicitur nõ diffferri exactionẽ
debiti quod pupillus ſit heres, niſi ex cauſa Carbo-
nianl
Mnes actiones aut transferuntur ad hære-
locooddicitut ha giv celuoch, duc mockkcum li c ak Atercmm alie uhrxcdem. lqvod aKlin hxtedẽ.f litoxuls naſca ukcnum cit he adtolni Klex co arlgendum eſt,ſi dmtK lic acci b er mulodt petpct.& II. IIII.! RANDEC Cob CE. NAIIOPDO
CAr. J. lexcidt i locu onactu vel teſta unttalqlädo yt unaemplum eſt ien eſt doꝛ Mdad loco: ſtiul. nndirnl anln lipulatus 1 uan adiicit hnogur aloc
dr don neceſſari

In Tit. De eo quod cert. loc. dar. opor. 1237
niani edicti. Præterea quæritur quid ſi plures ſint næredes? hæc quæſtio tractatur in 1z. Singuli hære- des non tenentur inſolidum, ſed pro portionibus hæreditariis. 1.z. ſi certum petatur,& l. ea quæ. famil. erciſc.lpacto ſucceſſorum. C. de pact. Quod hic di- cimus, de actionibus in perſonam intelligẽdum eſt. Nam actio in rem ſequitur rem,& datur aduerſus oleſlorem rei: quare ſi hæres poſsideat tenebitur, ſi von poſsideat non tenebitur. Exemplum elt huius dct in 1I.& 2. hic. F it tamen interdum vt actio quæ unatura tranſit in hæredem, extinguatur confuio- alvt debitum. hic, quod tamen intelligendum eſt
moxarte hæreditaria. I.1. hic. l. ſi adiecta. hic. Aliæ
tuores ſunt quæ ſui natura non tranſeunt ad hæ- uvelut actiones pœnales.§. non autẽ. de perpet. nemp. act. Idem dicitur in l.vvnica. ex delict. de-
Hnc in quantum hæred. teneantur.
40D II T. XVII. EOD. INDELICTIS DEFVNCTORVM INOQVANTVM HTREDES CONVENIANTVR. X eo quod dicitur hæredes non teneri ex delicto defuncti, duo caſus excipiuntur. Primus eſt, cum lis cõteſtata eſt cum de- functo. Alter cum aliquid peruenit ex illo maleficio ad hæredem. l. quod diximus.§. vlt. de eo quod met. cauſ.& l. in hæredẽ. ff. de calum. Sed quæ- ntur quid ſi actio pœnalis naſcatur ex cõtractu, ve- luti depoſitie Et certum eſt, hæredem teneri. l. ſi ho- minẽ. 5. datur. depoſiti.& l. ex contractibus. de obli g. &ad. hoc intelligendum eſt, ſi ea actio ſit rei perſe- cutoria, d.§. datur.& ſic accipiendum eſt, quod dici- tur in§.aliquando. de perper.& temp. actio. 4A4D TI T. IIII. LI B. xXIII. PANDECI. 38 dE BO QVOD CERTO LOCO DARI OpORKTET. CA p. 7. b Aepe accidit vt locus certus exprimatur nn contractu vel teſtamento, idq́; neceſſa- rium eſt aliquãdo, vt valeat obligatio hu- us rei. exemplum eſt in l. 2.§. ſi quis. inſu- umQuidam ſtipulatus eſt domum tibi ædificari, mnadiccto certo loco: ſtipulatio dicitur inutilis elt propter incertitudinem. Qua de re diximus in Intetpretatione. l. ita ſtipulatus. f de verb oblig. Lo- cus igitur nonnunquam adiicitur neceſsitatis cau- Aut valeat ſtipulatio quæ alioqui inutilis eſſet. Ali. uando adiicitur non neceſſariò, ſed propter vtili- tem aliquam, quia vrilius eſt aliquid dari certo loco quam in alio. Cum autem locus adiectus eſt ſtipulationi vel alij obli gationi, quæritur de natura obligau onis. Et varie ſunt quæſtiones. Exempli gra- tla, quæritur an ſtatim agi poſsit, ſi quis Epheſi ſibi ai ſtipulatus fuerit? Quæſtionẽ facit, quòd ea ſti- Dulatio diem non habet. Et videtur ſtatim agi poſſe, dum purè promiſerit. l. cedere diem. de verb. ſignif. ddtamen dicitur, non ſtatim a gi poſſe, quia ineſt des quo Epheſum perueniri poſsit. l. z.§. ſi quis ita. uac locü nos explicauimus, in l. cõtinuus. de verb. obligke quod etiã tractatur in I. 3.§. item Julianus.
Sed præcipua quæſtio eſt de natura huius obli- gationis, quo loco agendum ſit. Quidam miht pro- miſit dare centum Epheſi teſtamẽto ſuo:allego, me poſſe petere Romæ illa centum, id eſt, in alio loco Tudtn in quo dari oporteat vel ex teſtamẽto vel ex
ipulatione,& vidẽdum eſt, quemadmodum locus adiectus ſit. Nam aliquando locus ſimpliciter adii- citur, vt Epheſi dari promittis:aliquãdo cum alter- patione, veluti promittis dare Capuæ, vel Epheſi: aliquando cum cõiunctione, vt promittis dare Ca- puæ& Epheſi: hæc omnia diſtinguenda ſunt. Videa- mus primùm cum locus adiectus eſt ſimpliciter, ſi- ne vlla alternatione aut coniunctione.
Quid iuris cum locus adiectus eſt ſimpliciter. CA P. 71 7. 8 quis promiſerit dare Epheſi, vel ſi teſtator iuſ. ſerit dari Lutetiæ, certum eſt ex iure ciuili ſum- mo& directo iure non poſſe alio in loco debirorem cogi ad ſoluendum. Natura enim ſtrictorum iudi- ciorum non permittit, vt alio in loco debitor ſolue-
re cogatur: quia in ſtrictis iudiciis maximè ſpecta-
mus verba, niſi appareat aliud actum eſſe extra id
quod cautum eſt, vel ſaltem ſi apparet quid actum
eſſe, habetur ratio eorum quæ æqua eſſe apparert. l. quicquid aſtringendæ. de verbo. obligar. Si quid omiſſum ſit à contrahentibus in contrahenda ſti pu- latione, id interpretatione ſupplendũ non eſt. In bo- næ fidei iudiciis multa ſupplemus interpretatione. L. in bonæ fidei. de act. Ergo ſi quis promiſerit dare Epheſi centum, non poteſt cogi ad ſoluendum Ro- mæ. Actio enim ex ſtipulatu eſt ſtricti iudicij, nec refertur in numerũ bonæ fidei actionum, d.§. in bo- næ fidei. Idem dicendum eſt de actione ex teſtamen to. L.6.& 7. de in litem iuran. Ergo non poteſt quis ita agere ex huiuſmodi ſtipulatione, vel teſtamẽto, Si paret Romæ mihi dare oportere, quia dandum eſt Epheſi. Iam enim receditur à verbis ſtipulationis aut teſtamenti. Neceſſe ergo eſt vt ira concipiatur
actio, Si paret mihi Epheſi dare oportere, hoc tamẽ ius
emendatũ eſt iuriſdictione Prætoria propter æqui- tatem& vtilitatem. Cum enim Prætores animad- uerterent, ex eo iure plurimum naſci incommodi, ſi non liceret alio in loco agere,& debitorem alio in loco ad ſoluẽdum cogere, actionem propoſuerunt, qua liceat alio quocunq; loco experiri quàm eo qui adiectus eſt,& expreſſus in obligatione cõtrahenda. Nam propoſita eſt ab eis actio vtilis co nomine, vt dicitur in I.I. hic. Docet I. C. cur propoſira ſit à Præ- tore actio, de qua hic diſſerere incepimus, per quam id quod certo loco promiſſum eſt, alio loco petitur propter vtilitatem& æquitatẽ. Iniquum enim erat, inquit, ſi is qui mihi dare Epheſi promiſit, ad eũ lo- cum nunquam accederet, vel quia data opera id fa- cit, vel quia aliis locis neceſſario adſtringitur, alio in loco non poſſe conueniri:ideo viſum vtile eſt actio- nem vtilem eo nomine proponere. Vtilem vocat, quoniam ex directo ſummõque iure actio compe- rere non poteſt, propter naturam contractus qui ſtricti iudicij eſt, in qua ſupplere non poteſt id quod à contrahencibus expreſſum non eſt. At expreſſum eſt, vt ſoluat debitor Epheſi. Sed hec ſubtilitas iuris ciuilis neglecta eſt, propter xæqui- tatem,& cõparata eſt actio vtilis. Hæc actio dicitur
K
—. ———————. ö —— ͤ“—
——— — 4
————

1 1 1 3 4 4 3 3 1 * 8 1 4 4 1 1 6 1 1 1 4 4 4* 8 1 1 3 1— 4 1 E 4 4 4 1 4.* 4 4 1 5 . „ 4 4 1 1 4
——
——— ——— ÿÿÿÿüäüüü —————
1238
arbitraria in pleriſque capitibus huius tractatus,
quia pendet ex arbitrio iudicis. Idem dicitur in§.
præterea. Inſtit. de act.& tit. C. vbi conueniatur qui certo loco dare promiſit. Ex iam dictis ſatis appa- ret in actionibus bone fidei non eſſe opus hac actio- ne arbitraria, ſed tantùm in contractibus ſtricti iu-
dicij. Si in contrahendo negotio quod bonæ fidei
eſt, vt puta in venditione, cõuenerit vt aliquid certo loco detur, nihil opus eſt hac actione vtili& Præ- toria. fufficit enim actio ex eo contractu. Nam in iudiciis bonæ fidei omnia veniunt, quæ ad bonam fidem pertinent. Magis ſpectamus bonam fidem uàm verba contrahentium. Hæc diſtinctio bonæ fidei& ſtrictorum iudiciorum colligitur ex variis locis huius tituli, veluti ex I.z.§. hæc autem.& l. in bonæ fidei. 7. ex l. ſi hæres.. cum ſequen. Exemplum ponit in I. z. de ſtipulatione quam conſtat ſtricti iu- dicij eſſe. Aliud exemplum eſt in l.7⁷. de teſtamento. omnes hi contractus iudicij ſtricti ſunt. Si mutua pe- cunia data fuerit. Mutuum eſt iudicij ſtricti contra-
ctus, item actio ex teſtamento, vt diximus. Sequi-
tur, In bonæ fidei. Si emendo& vendendo conuene- rit, vt aliquid certo loco detur,& promiſſor vel pe- titor aut creditor ad eum locum nunquam acce- dat,& expediat creditori fortè aut promiſſori in alio loco quàm in quo dari promiſſum eſt, ſolui, poterit creditor agere actione ex empto, vel vendi- to. In his enim iudiciis bonæ fidei, poteſtas iudicis non ita certa formula alligatur, vt in ſtricti iudicij contractibus. Huic ſimile exemplum eſt, quod vi- dimus ſuprà in l. vlt. de condic. ob turpem cauſam. Si quid datum ſit ob turpem cauſam ex parte ac- cipientis tantùm, non dantis, quæritur qua actione id repeti poſsit? Et dicitur ſi fuerit contractus bonæ fidei, puta depoſiti, vel commodati, agi poſſe ex eo contractu: ſed ſi ſit contractus ſtricti iudicij, agen- dum eſſe condictione ob turpem cauſam. Cum igi- tur aliquid dari certo loco oportet, vel ex contractu vel ex teſtamento, ſi creditor velit alio in loco age- re, opus eſt hac actione arbitraria& vtili. Ratio au- tem huius actionis inſtituendæ eſt vt fiat comme- moratio cius loci in quo ſolui oportet, ſecundum formam contractus vel teſtamenti ex quo debetur.
ls enim qui agit ſinc commemorarione loci, malè
Formula ackionis in Hoc uudicio.
agere dicitur,& plus petere loco dicitur.§.loco. reus fatetur ſe eam pecuniam debere, ſed tamen ſe
Inſtit. de actio. De hac re inſignis locus eſt in dict. S. plus peritur quatuor modis, re, tempore, loco,& cauſa. Non tantùm is dicitur plus petere qui maio- rem quãtitatem petit, quàm debeatur, verùm cetiam is qui petit alio in loco quàm debcatur. Sic igitur concipienda eſt formula actionis, vt aftor dicat reum cum quo agit promiſiſſe decem Epheſi, exem pli gratia,& quia ad eum locum fortè non acceſsit, petit vt condemnetur ad ſoluendum Romæ, habita ratione eius quod intereſt alterutrius, Romæ potius quàm Eoheſi ſolui. Hoc maximè proprium eſt hu- jus actionis arbittariæ. Veilitas autem vtriuſque tam actoris quàm rei hic ſpectatur, vt apertiſsimè expreſſum eſt, in l.. in princip.&§. vlti. hic. Si rei interſit Epheſi ſolui potius quàm Romæ, m inoris fiet condemnatio, quia deducetur quod eius inter- eſt. Si actoris interſit Epheſi ſolui,& per reum ſtet quominus ſoluat, huius vtilitatis habenda eſt ratio in hoc iudicio,& maioris pecuniæ fiet condemna-
½
Franciſci Duareni Iuriſconſ.
tio. idem dicitur in eadem lege. Ex eo quod dicitur, eius quod intereſt alterutrius habendam eſſe ratio- nem, queritur an etiam lucri& queſtus, non tantùm
dammi habenda ſit ratio. Id quod intereſt, aliquan.
do complectitur lucrum. l. ſi commiſſa. ff. rem ra- tam habe. Id quod mea intereſt non poſſum aliter definire qudàm quod mihi abeſt vel lucrari deſj. Quæritur ergo an habeatur ratio lucri in hoc iudi- cio? Iuriſconſultus ait lucri etiam habendam eſſe rationem, ſi modò erat mercator qui merces ſole- bat comparare. Hic igitur obiter notãdum eſt, cum quis lucrari conſueuit, puta ex negotiatione, ex arti- ficio aliquo, in æſtimatione ineunda eius quod in- tereſt, habendam eſſe rationem lucri. Vnde hæc vti- litas oriatur, docet Iuriſconſultus, in l. ideo.& in In- ſtit. 6. loco de actio. Tu mihi promiſiſti dare certam quantitatem vini, vel olei Epheſi. Tu non ſoluis in eo loco, ego te Romæ conuenio: id quod alterutrius intereſt noſtrum æſtimabitur arbitrio iudicis pro- pter varietatem pretiorum cuiuſque rei. Sæpe enim accidit vt frumentum, vel vinum quod carum eſt in vno loco, in alio loco ſit viliſsimum. Nam cum tam ſint varia pretia rerum per ſingula loca, vt di- citur in l. pretia rerum. ad legem Falcidiam. dubi- tandum non eſt quin multum interſit quo in loco quid ſoluatur. Sed de pecunia quid dicemus? Pecu- niarum quoque licet videatur vna& eadem poteſtas vbique eſſe,&c. Oſtendit id quod intereſt conſide- randum eſſe, etiam ſi pecunia ſolui debeat. Sed ſi quis obiiciat, pecuniæ certam æſtimationem eſſe,& immutabilem eſſe, vt dicitur in l.nummis. de in li- tem iurand.& l.1. de contrah. empt. Reſpondeo in- tereſſe tamen poſſe actoris vel rei ſolui in vno loco potius quàm in alio: Quoniam(inquit)in aliis locis pecuniæ facilius& cõmodioribus vſuris inueniun- tur, aliis difficilius& grauioribus vſuris. Ex his po- teſtis cognoſcere cur hæc actio dicatur arbitraria: quia pendet ex iudicis arbitrio, quod lateè patet in hoc iudicio in æſtimando eo quod intereſt alteru- trius. Atque ideo fit vt iudex aliquando minoris pe- cuniæ quàm intentatum eſt, aut maioris condem- nationem faciat, vt dicitur in I. z. in princ.&§. nune de officio iudicis. Imo verò aliquãdo abſoluit reum exacta cautionc. l. quod ſi Epheſi.§.z. Quidam pro-
miſit ſoluere Epheſi: creditor eum Romæ conuenit:
Epheſi habere,& ſe facile ſoluturum Epheſi,& per ſe non ſtetiſſe quominus ſolueret Epheſi,& eam ſe obtuliſſe creditori Epheſi: quæritur an ſit condem- naundus reus, an verò ſit abſoluẽdus in hoc iudicio?
MMé IE. 5 Don Ul, gcott
nu
ale un las bo nctatul m ia wc he 9 bber ftehn 4 dLccorum,Y
1
6 Anuii atrn aloolipulals ſu hälenadoncag, Mamr. Hacmpl gt racdole albittan Axdtoli aho quc ütigederheni men
xl.Plechocred
uulghell agete. 8 auoni, ſt agat ve
hmagr une com
ür e Capux ye m Eplus petete lo alert Nlpianus c vrinee ſua tacit utieſeyneſate. E agichum aut Pam umipr aterum ſol
nidi alernatio:
Ancrcdiois De- aman nil aliud ac üi fetb oblig. ten cſtin det
bant. Prætor qui addebat iudicem hunc actioni la- ausia 1doloco,
tam ei poteſtatem tribuebat: latè patet iudicis offi-
cium in hac actionc. Vnde dicitur arbitraria, quòd pendeat ex iudicis arbitrio. S. Præterea. Inſtit. de act. exemplum hic eſt ſatis appoſitum.§. præterea. Ex iam dictis conſequitur ſi in eodem loco agatur, in quo dari oportet, tunc iudicis arbitriũ ceſſare. Tunc enim locus eſt actioni directæ. l. quod ſi Epheſi. in princip.& ea ſola ſumma quæ eſt dedueta in ſtipu-
lationem

t, vtdicitmidn Smo retölu-
In Tit. De eo quod cert. loc. dar. opor. 1239
utionem tunc petetur Arbitraria enim actio tunc mpetit, cum id quod promifſum eſt in vno loco, 0 lio petitur. Et idem eſt in tit. C. vbi conueniatur 3 kdertc loco. Hic titulus ad cõpetens forum per- ſuu ideque luſti nianus eum collocauit in lib. cum agitur vbi quis conueniri debeat. Sed hic à Tribomano collocatus eſt, quia cum condictione Illa generali aliquid affine habet. Ego dixi in hac di- putatione, videndum eſſe an locus adiectus ſit ſim- gliciter, an verò plura loca vel diſiunctim vel con- unctim adiecta ſint. Videndum nunc eſt quid hoc ecundo caſu dicendum ſitW. is Si aiſcunclim plura loca adirla ſint. CA p. I11. ehee FAec quæſtio tractatur in l.z2. ſubobſcure. in§. quis Epheſi: hæc ſpecies eſt: Quidam pro-
uft decem ſoluere Epheſi, aut Capuæ hominem.
Hlc alternatio eſt locorum, vel promittit decem Ppheſi vel hominem Capuæ. Hic eſt alternatio& locorum& rerum: mixta eſt alternatio rerum cum
alernatione locorum. quid igitur dicemus? Hic di-
citur, Non debet detracto altero loco experiri:ne auferat hai vtilitatem. Ego ſtipulatus ſum Epheſi aut Capuę diſiunctim ſub alternatione: agitur non Epheſi neq; Capuæ, ſed Romæ. Exempli gtatia, Mihi licet age-
te Romæ hac actione arbitraria. Eſt enim compa-
rata vt liceat creditori alio quocunque loco agere. Altero loco, id eſt, debet fieri mentio alterius loci vel Capuæ vel Epheſi. Electio creditoris eſt, vtrum ma- lit an Capuæ an Epheſi agere. Sed neceſſe eſt, ſi ſe- quatur ſtipulationẽ, vt agat vel Capuæ vel Epheſi. di igitur Romæ agat ſine commemoratione alte- rius locis ſcilicet, vel Capuæ vel Epheſi, aufert loci vtilitatem reo,& plus petere loco tunc dicitur. Vt autem hoc explicet Vlpianus quædam ex Scæuola ſubiicit. Non vtique ea quæ tacitè inſunt ſtipulationi- us, ſemper in rei eſſe poteſtate. Exempli gratia, Ego ſipulor à te Stichum aut Pamphilum: hoc tacite ineſt ſtipulationi vt alterum ſoluatur, non vt vtrun- que: d ſfatis oſtendit alternatio: ſed vtrius eſt electio, an debitoris an creditoris? Debitoris eſt electio in altternatione rerum, niſi aliud actum ſit. l.vbi autem. Squi illud. infra, dc verb. obli g.& l. plerunquc. deau- ndot. An debeat, non eſt in debitoris poteſtate, ſed llddebeat. Quid ergo dicemus de alternatione wenn i quis promiſerit ſoluere Capuæ vel Epheſi. He dcitur cius eſſe electionem qui creditor eſt, gula ſ electio permitteretur reo, is lemper eluderet udicium. Nam ſi conueniretur in vno loco, diceret
ſlemalle in alio conueniri, atquc ita in poteſtate cius
ellet an deberct. Quare& in propoſito. Quamuis in
b alternatione rerum clectio ſit debitoris ‚tamen in
atternatione locorum electio eſt actoris. Et ſine loci adickione. Nos diximus iam non debere credito- lem petere detracto vno loco: hic dicitur cum pe- tete poſſe in alio loco& ſine loci adiectione. Dixi, ſi quls promiſerit E pheſi aut Capuæ ſub alternatio- ne, ſi in alio loco velit creditor agere quàm Epheſi aut Capuæ, puta Romæ, eum cogi mentionem fa- cete alterius loci: ſic enim dicere oportere, Tu mihi
ddes ſoluetc Epheſi, aut Capuæ vtrum volueris:& Aua ad eum locum non poſſum accedere, vel tu nonacceſsiſti, peto vt cogaris mihi ſoluere KRomæ.
dntgenim aufertur reo, quam haberet ſi ſoluceret
Capuæ vel Epheſi, ſi creditor agat Rome ſine com- memorationc loci. Ponamus ceum agere Capuæ, debétne fieri commemoratio alterius loci? non eſt neceſſe. Debitor promiſit ſoluere Capuę aut Epheſi: electio eſt actoris ſi velit eum conuenire Capuæ: nulla mentio facienda eſt Epheſi: vel ſi velit eum Epheſi cõuenire, nulla mentio facienda eſt Capuæ. N on enim poteſt de eo conqueri reus, cum ex pro- prio contractu debeat conueniri, vel Capuæ vel Epheſi. Vude concludimus vbi eſt iſta alternatio locorum, alterius loci mentionem faciendam eſſc. Nunc videndum eſt quid dicendum ſit,
Si plura loca coniunctim adiiecta ſint. CA P. 1117. [TAec üat tractatur in l. 2.§. ſi quis ita ſtipu- I letur.hic. Quidam ita ſtipulatus eſt, Centum
2
Epheſi& Capuæ; quænam vis eſt huius ſti pulatio- nisehic dicitur quinquaginta ſoluenda eſſe Capuæ,
& quinquaginta Epheſi. Sed ſi is qui ira ſtipulatus eſt velit agere Romæ, neceſſaria eſt arbitraria actio. Ildem dicendum eſt etſi Epheſi partem perat, quæ ſolui Capuæ debet, vel econuerſo. Nam vtranque partem directa actione non poteſt in vno loco pe- tere. Sed quæſtio tractari ſolet, an debitor conueniri poſsit in quocunque alio loco, nec ſit habenda ra- tio fori, ne aliàs inquiratur an ſit competens forum, an non ſit? Hoc controuerſum eſt inter eos qui de hac re ſoripſerunt. Alij exiſtimant vbique conueni- ri poſſe eum qui certo loco dare promiſit, ſi agatur aduerſus eum actione arbitraria. Mouentur eo quod ſimpliciter dicitur, alio in loco agi poſſe, vt in§. lo- co. de act. Actio(inquit) arbitraria propoſita eſt, per quam alio loco agere licet. Idem dicitur ſub titulo Cod.vbi conuen.qui certo loco. Ait Imperator ſim- pliciter, debitorem alio in loco conueniri poſſe, nec diſtinguit: ergo ſimpliciter accipere debemus quo- cunque alio in loco conueniri poſſe debitorem. Sed fortius vrget quod dicitur in pleriſque aliis locis, veluti in l.ſi duo.§.. de conſtit. pecunia.& in l.eum qui. de iudic. Cum dicitur aliquem vbicunquc con- ueniri poſſe,& quocunque in loco, nullus vide- tur locus relictus dubitationi, de quo loco hoc ac- cipiendum ſit. Sed abſurdum videtur, eum quo- cunque in loco conueniri poſſe, qui certo in lIoco promiſit, cum is qui promiſit ſimpliciter,& ſine lo- ci adiectione, non poſsit quocunque in loco con- ueniri. Quo in loco quis conueniri poſsit tractatur variis in locis, præſertim in l. hæres abſens. de iudic. veluti in loco contractus, in quo quis domicilium habet.& ſic de ſimilibus, de quibus agitur in dicta L.hæres abſens. Videtur ergo magis conſentaneum eſſe rationi, vt dicamus eum qui promiſit dare cer- to in loco, poſſè in alio conueniri, modò locus fit conueniens& idoneus. l. contraxiſſe. de obligat.& actionib. Probabilis igitur mihi videtur ſententia eorum qui exiſtimant, id quod dicitur debito- rem quocunque in loco conueniri poſſe„qui cer- to loco dare promiſit, ſic accipiendum eſſe, mo- dò alias is Iocus idoncus ſit. Nam perabſurdum eſt (vt dixi) eum qui ſimpliciter promiſit ſoluere vel dare aliquid, non poſſe vbique conueniri:& eum ui promiſit adiecto certo loco, ſine delectu,& ſino diſtinctione poſſe vbiq; conueniri. Et quod dicitur, 2
“— —

— —
—-——
1 1 1 11 1 1 1 3 3 4 1 4* 3 3 3 3 4 3 8 3 4 4 4 1 1 4 4 1 1 1 4 4 111
——
——— ——
—
1240
quocunque in loco poteſt conueniri, his verbis lu-
riſconſulti voluerunt oſtendere neceſſe nõ eſſe eum in loco in quo promiſit ſoluere, ſed in quocunque alio loco conueniri poſſe, modoò is locus idoneus ſit. Obiiciunt aliqui, nihil profururam hanc actionem arbitrariam, ſi ſequamur hauc ſententiam. Sed huic obiectioni reſpondeo, in nullo alio loco debitorem cogi poſſe ad ſoluendum, quàm in loco expreſſo in ſtipulatione contrahenda, ſi naturam ſtipulationis,
uæ ſtricti iudicij eſt inſpiciamus. Cum conuenit vt detur Epheſi, natura ſtipulationis nõ patitur vt alio in loco teus cogatur ſoluere, ne in loco quidem do- micilij ſui. Verum eſt quòd poſſet agi in loco do- micilij ſui, ſed vt ſoluat Epheſi agi non poteſt. Nam hac arbitraria actione inductum eſt, vt debitor co- gatur alio loco ſoluere. Sequens quæſtio eſt, an hæc actio atbitraria detur aduerſus fideiuſſorem, ſicut aduerſus rem principalem datur? Hæc quæſtio eſt
celebris quæ tractatur in l. centum Capuæ. hiĩc. Afri-
canus hac lege ait, ſimiliter aduerſus fideiuſſorem arbitraria actione, ſicut aduerſus reum principalem, & poſſe peti vt fideiuſſor condemnetur præter ſum-
mam principalem, ad id quod intereſt pecuniam
ſolutam non eſſe, in loco de quo conuenerat, ita
etiam aduerſus fideiuſſorem.
uidam promiſit ſoluere centum Capuæ, non ſoluit,& moram fecit: aget creditor aduerſus eum arbitraria actione,& præter centum petet fortaſsis viginti, id eſt quanti ſua intereſt eam pecuniam po- tius alibi quàm Capuæ ſolui. Habetur ratio eius quod intereſt. Similiter dicendum eſt, ſi fideiuſſor moram fecerit, ſi non ſoluerit Capue, cum interpel- latus eſſet,& ſi per eum ſteterit quominus Capuæ ſolueret,(tunc enim moram facere dicitur)ſimiliter aduerſus eum agetur actione arbitraria,& non tan- tùm peretur ſors principalis, ſed etiam id quod in- tereſt, fortè viginti. Hoc intelligendum eſt ſi fideiuſ- ſor propter moram ſuam conueniatur. Sed magna eſt quæſtio& dubitatio, cum conuenitur fideiuſſor, non propter moram ſuam, ſed propter moram rei principalis. Reus principalis non ſoluit pecuniam Capuæ cum interpellatus eſſet,& ſoluere poſſet, ſi per eum ſtetit: vult eo nomine creditor aduerſus fi- deiuſſorem experiri. Hic quæritur, an actione arbi- traria agendum ſit,& petendum à fideiuſſore præ- ter ſortem principalem id etiam quod intereſt cre- ditoris alibi potius quàm Capuæ pecuniam ſolui. Quæſtionẽ facit quod alibi dicitur, moram rei prin cipalis nocere fideiuſſori. l. mora. de verbo. oblig. Si mora rei principalis nocet fideiuſſori, propter mo- ram rei principalis. Videtur in hac ſpecie condem- nandum eſſe fideiuſſorem ad id quod intereſt pecu- niam Capuæ ſolutam non eſſe. Sed tamen Africa- nus hic ait, in hac ſpecie ad id quod intereſt fide- juſſorem damnari non poſſe. Augerur fideiuſſoris obligario propter moram ſuam, ſed propter moram rei principalis fideiuſſoris obligatio non augetur. Hic ergo notandum eſt, quamuis mora rei princi- palis noceat fideiuſfori, non tamen ſequitur pro- pter moram rei principalis obligationem fideiuſ- ſoris augeri. Vtrunque verum eſt, Si quis promiſe- rit Stichum,& dederit fideiuſſorem, ſi reus princi- palis non ſoluerit,& Stichus deceſſerit, non ſolum
reus principalis, ſed& fideiuſſor ad æſtimationem
Pranc. Duareni luriſe conſ.
Stichi tenetur propter moram rei principalis, etſi fi-
deiuſſor nullam moram fecerit. Sic mora rei prin- cipalis nocet fideiuſſori: non tamen ideo augetur obligatio fideiuſſoris propter moram rei principa- lis, ſed tenetur ad id quod in obligatione eſt, etſi
moram ipſe non fecerit. l. vlt. de fideiuſſo. Neę enim
hac cauſa rettè comparabitur obligationi vſurarum.
Occurrit tacitæ obiectioni Africanus, poteſt enim
obiici aduerſus id quod diximus, quod alibi dicitur de obligatione vſurarum. Exempli gratia. Quidam ſtipulatus eſt centum& vſuras eius ſummæ, acce- pit fideiuſſorem:certum eſt fideiuſſorem nõ tamtùm teneri ſortis nomine, ſed etiam vſurarum quæ ſunt acceſſoriæ. Ergo idem videtur dicendum in propo- ſita ſpecie, vt non tantùm tencatur fideiuſſor ad id quod principaliter deductum eſt in ſtipulationem, ſed etiam ad id quod præterea intereſt, quaſi acce- dat ſorti. Sed reſpondet Africanus hæc diſsimilia
eſſe. Cum enim duæ ſtipulationes ſint, cum quis ſſi-
pulatur ſortem,& ſtipulatur vſuras, accepitque fi- deiuſſorem, mirum non eſt ſi dicatur fideiuſſor non
ſolùm ſortis, ſed etiam vſurarum nomine teneri: uia vſuræ non minus ſunt in obligatione quàm
ipſa ſors principalis:quia(vt diximus.) duæ ſunt ſti-
pulationes, vna ſortis principalis, altera vſurarum: ergo vſuræ ſunt in obligatione, cui acceſsit fideiuſ- ſor. Nõ igitur dicitur eius obligatio augeri propter moram rei principalis, quia ab initio cum ſtipulatio contratta eſt, hæ vſuræ erant in obligatione. Sed in hac ſpecie idem dici non poteſt. Hic enim(iuquit Iuriſconſ.)vna pecuniæſcreditæ eſt. Ego pecuniam tibi mutuam do, puta centum, ſtipulor eam pecu- niam mihi ſolui Capuæ. Reus moram facip, nec ſol- uit Capuæ: ago aduerſus fideiuſſorem propter mo- ram rei principalis,& peto vt ſoluat mihi centum: & præterea id quod intereſt mea pecuniam alibi potius quàm Capuæ ſolui, non cogetur ſoluere id quod intereſt, quia de eo quod intereſt nulla fuit cõ- ttacta ſtipulatio, ſicut in priori ſpecie dicitur con- tracta ſtipulatio vſurarum. Si condemnaretur pro- pter moram rei principalis, augeretur eius obliga- tio, quia fuit ad centum tantùm obligatus:ad id au- tem quod intereſt non fuit obligatus. Sed dixerit aliquis, ſi id quod intereſt in obligatione non eſt,
uomodo condemnabitur reus principalis, ad id
quod intereſt. Addit, irca cuius executionem,&c Hic
dicit ſortem tantùm in obligatione eſſe, ſed tamen
officio iudicis præſtari id quod intereſt: committi-
tur hoc arbitrio iudicis, vt condemnet reum ad id
quod intereſt, quamuis id in obligatione non ſit:
quod nouũ non eſt. Multa enim officio iudicis præ- ſtantur,& in condemnationem veniunt, quæ ta- men in obligatione non ſunt. Exemplum vnum eſt in 1. 4. Cod. depoſfi. Aliud eſt in l. qui per colluſio- nem.§.ü. de actione empt. Ego depoſui apud te pe- cuniam meam, tu eam interpellatus vt redderes, non reddidiſti: ago actione depoſiti aduerſus te: non tantum pecuniam conſequar, quam depo- ſui, ſed etiam vſuras. Eſt enim actio bonæ fdei, & in actione bonæ fidei habetur ratio vſurarum: non quòd vſuræ debeantur,& in obligatione ſint, ſed quia in condemnationem veniunt officio iudi- cis: eiuſaue differentiæ manifeſtiſsimum argumen.
tum eſt, has vſuras nõ eſſe in obli gatione, quod poſt ſenteptiam
1 J heuiide wüti. R 1n 1 uuu mii y
4 d wea'nol ipummioncs,nt 1 r geditx 2 nrchlci vna tantu aliext comml.
genütm elt cun
8
d quidpa! arx d quod int adektäiatut pol net iem totam wapu pane lublat auxrod quod intet nquod nerclte uxopane tantum ndccuod inctelt e melcuane. aadlenandum eſt, awenem deiuſſor aisg deiuſſoris num gciulloris maruonc imell dünn ctlam ſe ob ae em hoc appa mutmert hropter ältlgendum
quo
„lonc a
d, i oalg nom) 9 düde 5* und 27 dl Gou alt 10
* 4 In

In Tit. De eo quod cert. Ioc. dar. opor.
ſententiam latam de ſorte, quæ depoſita fuit non
eLinr peti:pecunia depoſita erat in obligatione& gionc: quandiu illa pecumia peti poteſt actione, iu- 3 x qui de ca actione cognoſcit officio ſuo etiam
adiudicat vſuras actori ante ſententiã. Aliud exem- lum ſimile eſt in d. lqui per colluſionẽ.§.i. de actio. npt. Emptor non tautum tenetur ad vſuras pretij, ſed eriam ad vſuras vſurarum. Idem dicẽdum eſt in hac ſpecic. Cum ego ſtipulor mihi ſolui Capuæ mu uam pecuniam, ca tantum pecunia in obligatione ctid quod intereſt in obligatione nõ eſt: ſed officio udicis cognoſcentis de actione principali, id quod mnactactori adiudicatur. Additur, Qupd ſ poſt„o- und. argumento oſtendit id quod intereſt in hac haie in obligatione nõ eſſe, ſed officio iudicis tan umpræſtari. Si ponamus ſortem ſolutam eſſe„id uod intereſt non poteſt peti. idem ergo hic dicitur uod in d.l. 4. C. depoſiti.& in d. l. qui per colluſio- ne Sa. Ponamus cũ qui mihi promiſit centum Ca- ux, moram feciſſe,& poſt moram mihi ſoluiſſe illa tentum: ob id quod mea intereſt eum non ſoluiſſe, poterone agere aduerſus ceum actione arbitraria,& etere id quod intereſt meaꝛnon poſſum. Due enim ic non fuerunt ſtipulationes, vt in ſuperioribus ſpe- ciebus, vna pecuniæ creditæ, altera vſurarum, vel cius quod intereſt, ſed vna tantum pecuniæ credire. lgitur id quod intereſt committitur arbitrio iudi- cs Hoc ſatis expeditum eſt, cum tota ſors à debito- te ſoluta eſt. Sed quid ſi pars ſortis tantum ſoluta
ſit? poterit ne peti id quod intereſt aliam partem ſolutam non eſſe: Et dicitur poſſe, ſed peti non poſſe id quod intereſt ſortem totam ſolutam non eſſe. Quua obligatio pro parte ſublata eſt,& pro ea parte tollitur ius exigendi quod intereſt. Cum tollitur to-
a obligatio, id quod intereſt etiam omnino tolli-
tur cum verò pro parte tantùm tollitur, pro eadem parte tantum id quod intereſt extinguitur,& manet tancum pro reliqua parte. b Hiinc ergo obſeruandum eſt, ob moram rei prin- cipalis obligationem fideiuſſoris non augeri. Quod dicimus de vſuris& fideiuſſoris obligatione, nõ au- geti obligationem fideiuſſoris ob moram rei prin- dpalis, cum exceptione intelligendum eſt, niſi ap- aueat fideiuſſorem etiam ſe obligaſſe eius quod in- uit nomine. Nam ſi hoc appareat, ad id conueni- poxerit quod intereſt propter moram rei princi- lann Pals. Sic eſt intelligendum quod dicitur in l. quero. cs ſ4in princip. locati. Lex eſt quæ exiſtimatur vulgò uml. dffcilis& obſcura, quam huic contrariam dicunt, Fr. Loquitur de eo qui promiſit indemnẽ omnino ſti- pulatorem præſtare, ſed de ea dicemus ſub titu. lo- cati. Alia quæſtio eſt affinis ſuperiori quæ tractatur in lylt. Quidam ſtipulatus eſt centum ſibi dari Ca- puæ: moram fecit reus, per eum ſietit quo minus Capuæ ſolueret: itaque futurum eſt vt ſi conuenia- turactione arbitraria ad id quod intereſt condem- netur. Ponamus id quod intereſt creditoris eſſe vi- Binti,& ſortem principalem eſſe centum, cum cre- ditor vellet arbitraria actione agere aduerſus reum principalem, qui iam moram tecerat, acceptus eſt deiuflor eius actionis nomine. Oſtendit Paulus deluflorẽ promiſiſſe, quod debetur ex ea actione, & auod in eam actionem venit. Cum dicitur acce- Peusdeiuſſor eius actionis nomine, quæritur an fi-
12 4
deiuſſor teneatur non tantùm ad ſortem principa- lem, ſed criam ad id quod intereſt, puta ad viginti. N am ſi agatur aduerſus reum principalem, in tan- tum is condemnabitur: ergo cum eius actionis no- mine hic fideiuſſerit, videtur ad tantundem obliga- tus eſſe. Hoc mihi videtur Paulus velle lignificare, quæ aliis vidẽtur difficilia& obſcura, qui rationem loquendi veterum luriſconſultorum non ſatis per-
ceperunt. Videamus nt ea pecunia qu?,&c. His verbis
ait non deberi, vt ego aliàs oſtendi. Accurſius& cæ-
teri omnes exiſtimant hic quæſtionem propoſitam
eſſe, nec ad eam reſponderi cum dicit, Videamus ne ea pecunia,&c. Ego verò dico his verbis ſolere luriſ-
I
Verbum Videamus, qaomodlo in telligi de-
eat apud Iuriſcon-
conſultos decidere& definire:& alibi huius rei ali- ſultos.
qua exempla adduxi in partitione traetatus de pa- ctis. circa l. in perſonam. b Simile aliud exemplum eſt in l. 4.§. Cato. de ver. oblig. vbi dixi his verbis nõ ſiguificari inſpiciamus, ſed ſignificare quod Gallicè dicimus, donuons nous garde, vt in Offi. Cicer. videndum ne non ſatus id ſit, ita ſolebant veteres Iuriſconſulti plerunq; ſuam ſen- tentiam exprimere. Nec eſt dubitandum quin hæc ſententia fuerit Pauli in propoſita ſpecie. Ea pecu- nia quæ ſententia iudicis accedete poteſt, non debe- tur, id eſt quod intereſt, videlicet vigintt in ſpecie noſtra. Sed hinc quæſtio pendet, an id quod intereit in obligatione ſit. Nam fideiuſſor acceptus eſt obli- ationis& actionis nomine. Si dicamus in obliga- tione eſſe, ergo fideiuſſor eius nomine tenetur, qui ſe obligauit cius actionis nominc. Et ait Paulus, in obligatione non eſſe, nec deberi id oſtendit, adeu vt nunc quoque ſorte,&c Adeo verũ eſt id quod intereſt in obligatione non eſſe, vt ſorte ſoluta arbitrium iu- dicis ceſſet: verùm ſi Capuæ petatur cũ Capuæ ſol- uendum ſit, ceſſat arbitriũ iudicis vt ſuprà diximus, in l. Quod ſi Epheſi. cum alibi agitur, tunc locus eſt arbittio iudicis. hic probat in obligatione non eſſe. Nam ſi in obligatione eſiet ſorte ſoluta, adhuc peri poſſet, quia maneret ſemper obligatio eius quod in- tereſt nomine: ſed quia id quod intereſt non eſt in obligatione, ſed venit officio iudicis, ſorte ſoluta tollitur omnino obligatio& actio. Hic occurrit ob- iectioni. Poterat quiſiam ſic obiicete, in ſpecie no- ſtra in qua ponimus cẽtum pro ſorte,& viginti pro co quod intereſt debita efſe, ſi debitor ſoluat cẽtum videtur ſoluiſſe non tantum pro ſorte, ſed ctiam pro eo quod intereſt pro rata parte. Dices, ſoluta ſorte ſolui id quod intereſt omnino, ita vt non poſsit peti ſi apparet re vera ſortem ſoluram eſſe. Sed ſi pona- mus cẽtum deberi pro ſorte& viginti pro eo quod intereſt,& ſoluta eſſe centum, nonne poſſumus di- cerc ſortem eſſe ſolutam pro parte,& id quod in- tereſt pro rara parte, vt hoc caſu remaneat obligatio ſalcem ad ſortis partem petẽdam,& in hac petitio- ne officio iudicis veniet id quod intereſt pro rata arte. Sed creditor accipiens centum, videtur remi- liſſe pœnã, id eſt id quod intereſt, nempe viginti. Eſt enim pœna reſpectu eius qui ſoluit, quia hoc ei ab- eſt. Qui non puto. Sententia elt Pauli in hac ſpecie, centum eſſe in ſorte& viginti in eo quod intereſt, ſi quis centũ ſoluerit videtur pro ſorte ſoluere,& cre- ditor qui accepit videtur ſortẽ accepiſſe,& proptei- ea remiſiſſe pœnã. Eſt ergo locus cõmunis notaudus quòd qui accipit ſortem videtur pœna m remittere-
8 3

——
. he—————————— —“— —-———õ—— ——————— 2
—,
——
———— —yÿ———— ———— — ———— ————— 5———
————j—
3 1 1 3 4 1 . 4 1
1242² AD TIT. XVIII. IL.1B. IIII. COD.
ET IN TIT. v. LIB. XIII. PANDECI.
DE CONSTITVTA PECVNIA.
CA P. T.
Dictum de conſtituta pecunia propoſi- tum eſtà Pretore æquitatis naturalis cau- ſa,& ſuadente æquitate naturali, vt oſten dit Vlpianus in L.. Si quis conſtituerit ſe
ecuniam ſoluturum vel ſuo vel alieno nomine, etiam ſi nulla interuenerit ſtipulatio, tamen obliga- tur,& tenetur actione conſtitutoria. hoc alienum eſt à ciuili ratione, vt ex ſolo conſenſu& ex ſolo pacto
uis obligetur. Iure Romano ex pacto nemo obli- gatur, niſi acceſſerit ſolennis ſtipulatio. Nam quam- uis natura æquum ſit, id quod cõuenit inter aliquos ſeruari, tamen non videtur publicè id vtile eſſe, vt ob quamcunq; pactionem homines ad litigandum in iudicio admittantur. Ex certis tantum cõuentio- nibus obligatio naſcitur,& actio datur litigare vo- lenti, quæ conuentiones præ cæteris viſæ ſunt magis neceſſariæ ad rempublicam tuendam. In contracti- bus igitur modò naturalis, modò ciuilis ratio ſpe- Gatur, vt docui ad l.1. de pact. Sed in hoc edicto pro- ponendo Prætor magis reſpexit ad æquitatem na- turalem, quàm ad rationem ciuilem. Is enim qui conſtituit ie ſoluturum vel nomine ſuo vel alieno, obligatur ex ſolo conſenſu. viſum eſt enim Prætori graue in hac re fidem fallere. Hæc igitur actio de conſtitura pecunia prodita eſt aduerſus eum qui ſo- lo conſenſu conſtituit ſine ſtipulatione ſe pecuniam ſoluturum. Proficiſcitur ex iuriſdictione prætoria, non ex iure ciuili, qua iuriſdictione prætoria emen- datum eſt in hac re ius ciuile.§. in perſona.&§. de conſtiruta. de actionib. vbi Iuſtinianus oſtendit Pre- torem introduxiſſe ex iuriſdictione ſua quaſdam actiones in perſonam, cuiuſmodi eſt actio in perſo- nam conſtitutoria, quæ tunc locum habet cum quis conſtituit ſe ſoluturum ſine ſtipulatione ſolo con- ſenſu quod à ſe vel ab alio debetur. Nam ſi(inquit) ſtipulatio interuenerit, promiſſor iure ciuili tenetur. nec opus erit hac prætoria actione. Sed ſi non inter- ceſſerit ſtipulatio, dabitur aduerſus eum qui conſti- tuit hæc actio. Sunt qui dicant ideo actionem dari à Prætore ex pacto, quia pactum geminatũ eſt, aiunt ex pacto dari actionem, ſi geminatum ſit. Sed quo- modo ſæpe accidit vt agatur actione de conſtituta pecunia, tamerſi pactum conuentum tantùm inter- uenerit, nec quicquam debeatur ex pacto conuen- to. Quidam promiſit pacto conuento, ex co non obligatur: deinde conttituit ſe ſoluturum: propter illud pactum cõuentum ex eo pacto obligatur, quia hoc pactum acceſsit priori pacto. Ego hanc ſen- tentiã refutaui in l..§. ſed ſi accepto, de verb. oblig. Et dixi non ideo dari actionem ex pacto, quod ge- minatum ſit ac repetirum: imo etli decies vel cen- ties reiteratum ſit, non ideo actionem dari. Si quis mihi pacto cõuento promiſerit aliquid ſe daturum hodie, cras id ſe daturum iterum promittat, dico non dari actionem de conſtituta pecunia. Nam is qui conſtituit, non ſimpliciter promittit fe datu- rum, ſed ſoluturum, quaſi iam debeatur: Sicque Iu-
—
Frauciſci Duareni Ieriſconſ. b
riſconſulti loquuntur tam ſub hoc titulo q uàm aliis
in locis. Cum quis conſtituit ſe ſoluturum, conuen. tio refertur ad id quod iam debitum eſt. Solutio enim non eſt mſi rei debitæ. Is qui promiſit ſe ſolu- turum confitetur ſe id debere,& agnoſcit debitum quod anteceſsit. Is qui promiſit ſe daturum cemum,
non continuo agnoſcit ſe prius debuiſſe centum.
Multum refert an quis promittat ſe daturum, an ve. rò promittat ſe ſoluturum quod iam debitum ſi. Qui igitur ita promittit vt agnoſcat iam debitum eſſe, dicitur conſtituere. hoc ſatis colligitur ex L... eum qui. dũ dicit, non animo conſtituentis ſed pro- mittentis factũ. Videtis differentiam eſſe inter pro- mittere& conſtituere. Si conuenerit inter me& te
lerul hjasum ügi cnam! abje
vt notauit Budeus in Pandect. ex Demoſthene. Gal. 4ud. meo“ men
lice dicimus arreſter. Hoc conſtitutum igitur perti- net ad id ſtabiliendum quod prius debitum fuit. Hoc ſit velut argumentum totius huius tituli& di-
ſputationis de conſtituta pecunia. Iam veniamus ad
interpretationem edicti prætorij, in cuius interpre-
tatione nos omnia complectemur quæcunque ſub
hoc titulo extant, ſicut à nobis factum eſt in titul. de iureiurando.
De primo edicti capite. CA y. II.
Vo ſunt huius edicti capita: vnum elt in l.i.
Qui pecuniam debitam conſtituit, eam ſoluere
debet. Nos ſingula verba explicabimus. Ac impri-
mis dicitur in edicto, Qui pecuniam debitam, id eſt
iobpent debita nra. Vode hic ivin quibus 9⸗
gaedebito& inde
Si quis pecuniam debitam conſtituerit. Vnde quæ. M. caum nos ctiam ritur an mulier his verbis contineatur? Ait Vlp-in I. cãapa irde cũ quxre 1.§.1. Verbum qui, ſic accipiendum eſſe, quaſi Præ- muan adeditum. Simi
tor ita conceperit edictum, Qui quæve, vt mulier etiam verbis edicti contineatur. Nam ſi mulier con- ſtituerit ſe ſoluturam quod debet, aduerſus eam da- bitur actio de conſtituta pecunia, modõò non inter- uenerit pro alio. Poſſumus enim conſtituere tam nomine noſtro quàm alieno. Mulier intercedens pro alio non obligatur propter ſenatuſconſultum Velleianum. Eſt enim genus aliquod interceſsio- nis, cum quis conſtituit ſe pro alio ſoluturum. Ver- bum gi quws, etiam fœminas complectitur. l. I. de verbo.ſignific. Cum igitur Prætor his verbis vri- tur, Qui pecuniam,&c nos ita accipimus per inter- pretationem quaſi mulier quoque contineatur. Qui conſtituit, hoc etiam ita accipiendum eſt, cum ha- bilis eſt ad conſtituendum. nam quod ait Prætor ſimpliciter, Qui, nos ita accipere debemus vt perſo- næ inhabiles non contineantur: cuiuſmodi eſt fu- rioſus, prodigus, cui bonis interdictum eſt, pupil- lus,&c. De pupillo expreſſum eſt in I. 1.§. de pupil- lo. Nec opus fuit de his perſonis cõcipere edictum. Satis enim intelligitur ex aliis partibus iuris ciuilis, cum edictum proponitur de contractu aliquo, id accipiendum eſſe de his perſonis quæ idoneæ ſunt ad contrahendum. Et hoc eſt exemplum interpre- tationis, quoties lex aliqua, vel edictum propo- nitur interpretandum, in quorum interpreratione exemplum luriſconſulti ſequi debemus. Similes quæſtiones vbique occurrunt, ſicut ſub Tit. de iure- iurando.de reb.cred. de verb. oblig.& in his verſatur munlls
tones ce debito v un ſt ocus huic iitom ſt, an ine um adio conſtitn unbeum hxc act unenprerarut, De

In Tit. De conſtit. pecunia.
munus Juriſconſulti. Quæritur de fil iofamilias, quid ſ is ſit qui conſtituerit, an tenebitur de conſtituta ecunia? Et Vlpia. in d§. de pupillo. ait nihil referre an filiusfamilias ſit qui conſtituit, an paterfamilias. Nam certum eſt filiumfamilias ex omni contractu ſccut patremfamilias obligariI. filiusfamilias. de act. Loblig.l.tam ex cõtractibus. de iudic. præter quàm ex mutuo propter Senatuſconſultum Macedo. de uo dicemus ſub tit. de S. C. Maced. ſed ex aliis cõ- actibus obligatur filiusfamilias, ſicut paterfami- las. Et præterea pater etiam tenetur de peculio vſ- uue ad quantitatem peculij quam filius habet, vt inmus in l.frater à fratre. de condict. indeb. Sequi- uun edicto, Qui pecuniam. Pecuniæ verbum latiſ- num eſt. generaliter hic accipitur pro omni re quę npatrimonio noſtro eſt, l.pecuniæ verbum.&pe⸗ auiæ appellatio. de verb. ſignifi. quamuis aliàs tan- tum pro pecunia numerata accipiatur, vt ſub tit. ad
8,C. Maced. Itémque aliquando accipitur pro rebus quæ pondere, numero& menſura conſtant:hic autẽ accipitur pro omnibus rebus quæ ſunt in patrimo- nio noſtro:& ita interpretatur Iuſtinianus in l. 2. C. eo In libris veterũ iuris auctorum qui iuriſpruden-
t tractarunt, reperitur hoc verbũ pecunię pro qua- cunque re quæ eſt in patrimonio noſtro,& vult i ta accipi in actione conſtitutoria. Sequitur pręterea in edicto, Debitã. Vt quis obligetur ex conſtituto opor- tet pecuniam debitam eſſe, vel ab eo qui conſtituit, velab alio:ſi nõ fuerit debita pecunia, nulla eſt obli- gatio conſtitutoria. Vnde hic variæ quæſtiones tra- wer dantur de debito, in quibus quæritur quid debitum fn ſit.Eſt locus de debito& indebito obſeruatione di- gnus; quem locum nos etiam attigimus ſuprà, ſub iit de condict. indeb. cũ quæreremus quid debitum eſet& quid indebitum. Similes incidunt in hunc
locum quæſtiones de debito vel indebito. Nam vt
intelligamus an ſit locus huic actioni, cognoſcen- dum eſt an debitum ſit, an indebitum, ſi debitum ſit habet locum actio conſtitutoria, ſi non ſit debi- tum, non habet locum hæc actio. Vlpia. in I..§. vlt. hoc verbum interpretatur, Debitum autem ex qua- ungue cauſa poteſt conſtitui,&c. Cum Prætor ait in icto ſuo, Oui pecuniam dcbitam, ſic interpretari de-
demus quaſi nihil referat ex qua cauſa debeatur pe-
ema. Nihil refert an ex contractu, vel ex maleficio debeatur Quis ſit contractus certus aut incertus nos oſtendimus in l. certi condictio. de reb. credit. Nec tcfett an contractus certus ſit, an incertus, vt debi- tum dicatur. De quaſi contractu idem dicendum eſt Tutela contractus non eſt, ſed quaſi contractus.
Tit de oblig. quæ ex quaſi contract. inſtit. De deli- doexemplum eſt in l. qui iniuriarum. 29. Si quis mi idebeat propter iniuriam mihi factam, tenetur ex maleficio. Si igitur is qui ita obligatus eſt mihi con- ſituat ſe ſoluturum, tenetur de conſtituta pecunia, 8 verum eſt eum debere, l. creditorum. de verbo. ignifi. Debitorem igitur intelligimus ex quacun- que cauſa. Deinde debitorem intelligimus quocun- que iure debeat, id eſt, non tantùm debitum hic ac- epimus quod iure ciuili, ſed etiam quod naturali aut Prætorio iure debitum eſt. Exempla ſunt in l.-. V dic etiam accipitur debitum naturaliter, ſub it de condict, indeb. Exempli gratia, ſi quis mihi Drocilerit pacto conuento ſine ſtipulatione ſe ali-
1243
quid daturum, deinde id ſe ſoluturum conſtituat, aduerſus eum agitur hac actione conſtitutoria. Et hinc cernitur maximus vſus& vtilitas huius actio- nis. Nam ſi quid debitum ſit ciuiliter,& quis ſe id ſolutum conſtituerit, non eſt magna vtilitas huius actionis, niſi forte quis cõſtituat ſe ſoluturum quod alius debet ciuiliter. Sed ſi quis conſtituat ſe ſolutu- rum quod naturaliter tantùm debebat, tunc maxi- me neceſſaria eſt hæc actio, quia licet obii gatio na- turalis aliquos effectus ciuiles habeat, tamen efficax non eſt ad agendum, vt docui ſub titulo de condi- ctione indebiti. ex l. fideiuſſor. obligari. 5. fideiuſſor. fl.de fideiuſſoribus. l. naturalis. de obligatione& a- Kione. Is proprie dicitur obligatus qui cogi poteſt ad ſoluendum. Is qui natura tantum debet, quam- uis æquum ſit eum ſoluere, nulla tamẽ actione con- ueniri poteſt:& tamen ſi agnoſcens ſe debere, quod natura tantum debebat, conſtituat ſe ſolutum, ob hoc conſtitutũ tenetur iure prætorio,& poteſt con- ueniri hac actione conſtitutoria. Debitum ergo vel natura ſufficit. Quod diximus de iure naturah, idẽ dicendum de iure prætorio. Si quis non debeat iure ciuili, ſed prætorio, id quoque cõſtituens obli gatur. neque id mirum eſt:nam multo efficax eſt ius præ- torium quaàm ius naturale:& ideo ius honorarium aliquando appellatur,& actio honoraria,& propter Prætoris auctoritatem& honorem qui delatus eſt huic magiſtratui, cœpit iuriſdictio prætoria haberi pro lege. Eſt(inquit Iuriſconſultus) vna vox iuris ci- uilis. Adfert exemplũ honorariæ obligationis. Ideo & pater& dominus de peculio obſtriæti ſ conſtitue- rin,&c. Si quis contraxerit cum filiofamilias, pater. non tenetur iure ciuili ex co contractu, é. in perſo- nam. de actionib. ſed tamen iure prætorio tenetur, vel quia aliquod peculium habet filius, vel quia ali- quid in rem patris verſum eſt: ideõque agitur de co quod in rem patris verſum eſt& actione de pe- culio. Sequitur l. Quod ſi maritus. 3. hinc quæſtio- nes naſcuntur, in quibus quæritur an aliquid debi- tum ſit vel indebitum, vt ſi maritus plus conſtitue- rit ex dote quam poterat. Maritus acceperat cen- tum pro dote ab vxore, tantũ reddere vxori non po- terat. Maritus autem non tenetur in plus quàm fa- cere poteſt.l. maritum.ff. ſolut. matri. quid ſi neceſſa- ria erant illi quinquaginta ad victum,& conſtitue- rit ſe ſoluturum centum? Ait Iuriſconſul. eum non teneri: ſed quæſtio eſt an ſit debitum an indebitum. Hæc quęſtio à nobis tractata fuit ſup. ſub tit. de con- dict. indeb. Et diximus debitum eſſe: ſed exactio- nem differri, donec locupletior factus fuerit mari- tus. Turpe enim eſſèt ita ſpoliari maritum omni- bus fortunis ab vxore ſua vt egeret victu neceſſa- rio, S. cum autem. C. de rei vxo. actio. Sed nihilomi- nus dicitur ſolidum debere: ſi ſolidum debeat,& conſtituat ſe id omne ſoluturum vxori, eo nomine tenetur actione conſtitutoria. Sequitur alia quæſtio in§.1. Si quis autem conſtituerit,&c. Eſt cadem quæſtio quam tractauimus ſub tit. de condict. inde- biti, de eo qui debet quidem iure ciuili ‚ſed ſi con- ueniatur, poteſt ſe tueri per exceptionem præto- riam, ſi conſtituat, quæritur an teneatur? Et dici- tur non teneri, quaſi indebitum ſit, quia propter ex-
ceptionem peti non poteſt, modo ſit exceptio per-
petua,& quæ eius gratia comparata ſit cui datur, k 4

1244 Franciſci Duareni luriſconſ.
vt dicitur in l. qui exceptionem. de condict. indeb. tus conditionis ſit incertus& nihil debeatur ante- Ture pratorio non debeat, id eſt per exceptionem. S1 quam aduenerit,& extiterit conditio:tamen ſi con- quis à me pecuniam mutuam acceperit,& pactus ditio extiterit, propter conditionis euentum ſpes ſim cum eo ne petam, iure ciuili obligatus mihi eſt aliqua eſt debiti. Nihil autem refert à quo debeatur ex murtuo. actio enim ex mutuo ciuilis et. ſed non id quod quis ſe ſoluturum quaſi debitum cõſtituit: debet iure prætorio, propter exceptione pacti com& hoc eſt diligenter notandum. Exemplum eſt in uenti. Nam Prætor pacta conuenta tuetur, licet iu- l. cum qui. S. quod exigimus. Prætoris verba conce- re ciuili nullius ſint momenti„tamen Prætor dat pra ſunt in rem, in rem exactum eſt. in rem conce- exceptionem pacti aduerſus eum qui pactus eſt ne ptum eſt edictum Prætoris, non in perſonam. Non petat, quamuis iure ciuili pacto conuento obliga- dicit Prætor, Qui pecuniam debitam ei cui conſti. tiones non diſſoluantur.§. præterea. de except. Hioc tuit, velà ſe debitam, non exprimit àquo ea pecu- eſt quod ait Cicero lib. 1. de Inuent. Pacta ſic inſta nia debcatur, vel cui debita ſit. Ergo nihil refert à utavi, vt interdum iuri præſtare dicantur. In hoc exẽ quo vel cui ea pecunia debeatur. Sic dicitur pa- plo pactum efficacius eſt iure ciuili:quamuis enim ctum in rẽ, cùm nulla perſona exprimatur. Sic actio hic iure ciuili obligetur, tamẽ ob pactum quod tue- de eo quod merus cauſa, dicitur in rẽ eſſe. Eſt enim tur Prætor ipſo iure nullas vires habet,& abſoluitur edictum conceptum in rem, non in perſonam, 1ſi reus. Hic dicitur, iure prætorio, id eſt per exceptio- cum exceptione.§. aliquando.&§. Pædius. de eo nem. Exceptiones vt plurimũ prætoriæ ſunt. Nam quod metus cauſa. Ideo non tantum ca actio datur Prætor conſtituendo iudicium, cum actionem de- aduerſus cum qui metum intulit, ſed ctiam aduer- negare non poſſet, quæ legitima& ciuilis crar; ne ſus eũ qui metu non ablatàã poſsidet. Sic noui operis videretur legis auctoriratem euellere, addebat Prę- nunciatio dicitur in rem concepta eſſe, l. operis. de tor condictionem& exceptionem, extra quam ſi noui oper. nunc. Si ego cõſtituam quod non debeo, creditor pactus ſit ne eam pecumam petat. Exce- ſed quod alius debet, valet conſtitutum: hoc eſt in- tionẽ addebat Pretor æquitatis cauſa, quia æquum telligendum niſi interuenerit error, vt dicitur in l. videbat eſſe id quod conuenerat inter aliquos ſer- ylt. fuic. Si quis errore ductus conſtituerit ſe ſolutu- uari, I.ſi vnus.§. pactus ne peteret. de pact. Pactum rum quod alius debet, non valet conſtitutum, l. ha- continet factum, ius in ſtipulationibus verſatur. Se- tenus. hoc tit. Sufficit enim debitam pecuniã fuiſ- quitur, Et verum eſt eum non tener! Ex his verbis an- ſe,& in ea lege duo exempla ſunt. Debitor deceſsit notandum eſt, exceptionem propter quam datur relicto hæredc: hæres nondum adiit hæreditatem, condictio indebiti impedire conſtitutionem: ideéo- jacet hæreditas, ego conſtitui me eius nomine ſolu- que ad hunc locum referenda ſunt quæ diſputaui- turũ: quæritur an valeat conſtitutum? vi detur con. mus de exceptione ſub tit. de condièt. indeb. Alia ſtitutum nou valere: quia nullus eſt debitor iacente
quæſtio eſt de eo qui obligatus eſt in diem. Siws qui hereditate. Imprimis non poteſt defunctus debitor
iure cinili& pr ætorio,&c. Quidam obligatus eſtuu- dici, quia non eſt in rerum natura: hæres non poteſt re ciuili& prætorio: is mutuam pecumam accepit, dici debiror, quia hæres non eſt iacente hæreditate. nec vllum ei pactum de non petenda ea pecumia fa- Et tamen Vlpianus ait valere conſtitutum, quia pe- um eſt: certum eſt eum debere iure ciuili& præ- cunia debetur. Aliud exemplum eſt in eadem lege, torio: ſed tamen in diem obligatus eſt,& ante diem qde co qui captus eſt ab hoſtibus, qui ſeruus hoſtium ab eo non poteſt peti: quæritur anis conſtituens te- dicitur. Gum ſeruis nulla eſt actio. l. ſeruus in iudi- neatur de conſtituta pecunia? hic dicitur obligari. cio. C. de iudic. interim dum apud hoſtes eſt, ſeruus Certum eſt cum debere qui debitor eſt in diem, eſt: tamen ſiquis eius nomine conſtituerit ſe ſolu- quanuis non poſsit repeti ante diem ſolutum, l. in turum, dicitur valerc conſtitutum, quia eius reditus- diem. de condict. indeb. Sequitur, Vel propter has po- expectatur, etſi redeat ab hoſtibus iure poſtliminij tißimum pecunia quæ nondum peti p eſunt, conſtituta valet conſtitutum. Addendum eſt ſupradictis, ſiquis inducta. Oi quis obligatus ſit ciuiliter& ſtipulatio conſtituerit plus quàm debitum ſit, quatenus debi-
1 8.. 1 ⸗. giemn non habeat, nihil opus eſt conſtituto, quia po- tum eſt conſtitutum valere, aliàs nou valere, d. l.ha-
teſt ſtatim agi, ſed conſtitutum prodeſt 1 ita fit obli- Kenus. S. vlt. l. 1.§.vlt. Pretor enim ait, Qui pecuniam
gatus vt propter diẽ dilationis nõ poſsit conueruiri: Jebitam conſtituit. Oportet ergo debitam fuiſſe pe-
quia comtituere p gteſt ſe p ræſenei die ſoluturum, cuniam quę conſtituta eſt. Ergo ſiue quis conſtitue- tunc vtilis eſt hæc actio conſtitutoria. Sed quid di- xit pecuniam quæ debira non eſt, nullo mo do valer cemus de eo qui obligatus eſt ſub conditione: Que- conſtitutum, liue conſtituerit plus quàm debitum ſtio tractatur in l.id quod. 19.& 1z. C. cod. Qui pro- eſſet, catenus valet conſtitutum quatenus debitum miſit ſe aliquid mihi daturũ ſub conditione, S1 na- eſt. Inde quæritur, an aliud pro alio conſtitui poſ- uis ex Aſia venerit, deinde conſtituit ſe id mihi ſo- ſit,& an ſi rem aliam conſtituerit quis valer conſti⸗ luturum, an actione de conſtituta pecunia teneatur? tutum: Quæſtio tractatur in L. 5.an poteſt Ego tibi viderur non teneri, quia debirum id non eſt quod debeo Stichum,& conſtituo me ſolucurũ Pamphi-
ſub conditione promiſſum eſt, l. cedere diem. de Jum quxæritur an valcat conſtitutum? Ex verbis
* 1.
verb.ſignifi. nec ceſsit nec venit dies antequam ex- edicti prætorij videtur conſtiturum non valere. Ait titerit conditio. At Prætor loquitur de eo qui de- enim Prætor, Qui pecuniam debitam cõſtituit. his bet. Sed nihilominus valet conſtitutum, ita vt tunc verbis ſignificat vt valcat conſtitutũ oportere eam actio ex conſtituto naſcatur, cum extiterit condi- rẽ quę debita eſt conſtitui. Ergo debitor Stichi, ſi tio. Sed debitum non eſt. Reſpondet id receptum conſtituat Pamphilũ, non videtur ex conſtituto te-
eſſe, quia ſpes aliqua elt debiti, licec non ſic debi- tum.§. ex conditionali. de obligat. Quamuis euen-
neri. Sed tamen hic dicitur valere cöſtitutum. nihil
prohibet& aliud pro debito conſtitui. Animaduer-
tit Iu
roclrerum Si„
rcohtuutut, mi
io ts alia,ſed
ani't coaltitu uOuamem 145
nni(um ego te
aulrui cam pec- pu tecaturũ: qu deeidsedicti vide nitd Aieenni ulkeꝛm pecuniar mmlecmnm. A atimi Ci vril

Auſt quis
In Tit De conſtituta pecunia.
iit luriſconfultus conſtitutum ad ſolutionem debiti
ttinere,vt admonui ſupra. Nõ enim quiſquis pro- miüt ſe aliquid daturum, dicitur cõſtituere, ſed qui dromittit ſe ſoluturum quaſi iam debitũ. Ergo cum leceptum ſit aliud pro alio ſolui poſſe, rationi con- ccntaneum eſt, vt aliud etiam pro alio conſtituatur.
ſtlocus communis de ſolutione. Inuito creditori liud pro alio ſolui nõ poteſt, volẽti poteſt: vt dici- rur in l.2. 5.mutui datio. de reb. cred. Cum aliud pro llo ſolui poſsit, aliud pro alio quoq; cõſtitui poteſt. Alq; ita extenduntur interpretatione quædã verba ui cum ait, ui pecuniã debitam conſtituit eam
ſqiuege debet. Quamuis enim his verbis edicti non
videxur conſtitutum valere, niſi quis id conſtituat aulutum quod debebat: tamen ſi quis aliud con- iuat ſe ſoluturum pro re debita, valet etiam con- lutum. Et hoc differt conſtitutor à fideiuſſore, ne ust auis putet conſtitutorem fideiuſſorem quendam eſ
h Magna cnim inter eos eſt differentia: nam& ſi quis conſtituat ſe ſoluturum quod alius debet, non
eo tamẽ dicitur fideiuſſor eſſe. Iuſtinianus in No-
vell.4diſtinguit conſtitutorem à fideiuſſore,& con- ſiturorem vocat àrri Pau] fideiuſſorẽ verò νν urie. fideiuſſor autem aliud promittens quàm quod reus principalis deber, nõ obligatur, l. Grecè§. illud. ſde fideiuſſ.ita vt ſi ſdeiuſſor maiorem quantitatẽ
romittat quàm reus principalis, vltra eã quantitatẽ non obligetur, d.. illud commune. Hinc conſequẽs ehſiquis cöſtituerit ſe pignus daturum aut fideiuſ- ſotem, valere conſtitutum. Si valeat conſtitutũ cum res vna pro alia, cõſtituitur, multo magis valere de- bet cũ nõ omnino res alia, ſed quę acceſſoria eſt rei ebitæ promittitur vt conſtituatur. De vtroque vi-
dẽdum eſt in l. Qui autem 14.§.1. Tu mihi debebas pecuniam mutuã. Cum ego te interpellarem cõſti- tuiſti non te ſoluturũ cam pecuniam quã à te pete- bam, ſed pignus te daturũ: quæritur an valeat con- ſtitutum? Ex verbis edicti videtur non valere. Nam ait Pretor in edicto, Qui pecuniã debitã conſtituit,&c. Non cõſtituit ſe cam pecuniam ſoluturum, ſed eius nomine pignus ſe daturum. Ait tamen I. C. valere huiuſmodi conſtitutũ, Ciũ vrilitas pignorus irrepſerit.
kxpignore iure ciuili non naſcitur actio. Si conue-
wiit inter me& te vt res mea tibi obligata ſit, iure duli inter nos nulla contrahitur obligatio hoc no- miueſed tamen ex iuriſdictione prætoria viſum eſt Alquam actionẽ dare, l. ſi tibi. 5. de pignore. de pact. loc alienũ eſt à iuris ciuilis ratione, vt quoties con- uenit inter te& me vt res tua ſit mihi obligata, de- tur mihi actio Saluiana vel hypothecaria. Sed tamẽ id viſum eſt vtile Prætoribus,& hoc paulatim rece- tum eſt propter vtilitatem. nam cũ vſus pignoris Khypothecaric actionis venerit in vſum propter vtilitatem, conſequens eſt ſi quis conſtituerit ſe pi- gnus daturũ, valere conſtitutum Idem dicẽdum eſt erſiquis conſtituerit ſe fideiuſſorẽ daturum, imò etſi
cettam perſonam pro ſe fideiuſſuram cõſtituerit,& nolit fideiubere, tenetur is qui conſtituit, quia va-
let conſtitutũ. Quomodo valeat hæc obligatio do- cui in interpretatione l. habere licere. in prin. de ver. odli Nã videtur factũ alienum promittere qui pro- miit Titium pro ſe fideiuſſurum: factũ autẽ alie- nupromittens non obligatur. Sed hanc obligationẽ berlnde accipimus ac ſi promiſiſſet ſuũ factũ. Quæ-
12 45 ritur, ſi quis hominem puta Stichum debeat,& pro- mittat mortuo Sticho precium& æſtimationẽ eius hominis, an valeat conſtitutum. Hæc quæſtio tra- ctatur duobus in locis In l. promiſſor Stichi. 21.& J. promiſſor hominis. z3. Quidam promiſit Stichum, moram fecit: poſt moram Stichus mortuus eſt: is mihi promiſit precium Stichi: quæritur an valeat conſtitutum? Hic dicitur conſtitutum valere. Sed dices, non id conſtituit quod debebat. Sed iam di- ximus, aliud pro alio conſtitui poſſe: deinde non videtur precium indebitum eſſe, licet ſubtili qua- dam ratione dici poſsit precium in obligatione non eſſe: tamen ſi factum ipſum inſpiciamus, rectè di- ci poteſt precium deberi. Idem dicitur in l. pro- miſſor hominis. Debitor hominis ſi homo deceſſe- rit poſt moram debitoris, nihil refert an promittat precium hominis, an verò ipſum hominem. Nam cũ promiſit hominem, nos interpretamur tunc pro- miſſam eſſe hominis æſtimationem. Sic homo mor- tuus petitur, id eſt hominis mortui æſtimatio, I. ſi ſeruũ. õ.vlt. de verb. oblig. In omnibus autem his lo- cis, quia poſt moram conſtituitur, valet cõſtitutum. Nam ſi ante moram conſtituatur, non valet, quia is ui promiſit Stichum, eo ante moram mortuo libe- ratur, l. quod te. de rebus credit.& l. ſi ex legati cau- ſa. de verborum obligatione. Et debitum eſſe oportet quod conſtituitur. Quæritur etiam ſi id quod debitum erat tempore conſtituti, debitum eſſe deſierit, an ſit locus conſtituto? Et hæc quæ- ſtio tractatur in l. item illa.§. quod adiicitur.& l. id quod. Prætor in altera parte edicti quam poſtea interpretaturus ſum, ait, Si apparet eum qui conſtituit neque ſoluere, neque feciſſe, neque per actorẽ ſtetit quo- minus fieret quod conſtitutum eſt, actionem dabo. His verbis Prætor ſignificat tempus conſtituti hic ſpe- ctandum eſſe, cum quęritur an pecunia debita fue- rit, an non, ſufficit debitũ fuiſſe eo tempore quo con- ſtituta eſt pecunia, licet pòſt debita non fuerit. Vnde dicit VIp.l. item illa.§. 1. Proinde& temporali actione obligatum conſtituendo teneri. Si is qui tenetur actio- ne temporali, puta actione iniuriarum, conſtituerit ſe ſoluturum, licet deſierit teneri tempore, tamen ex conſtituto tenebitur, quia debebat tempore conſti- tuti. Idem dicitur in I. ſeq. 18. 5 vlt. Si pater qui tene- tur actione de peculio, quatenus erat in peculio, con
ſtituerit ſe ſoluturũ, deinde decreuerit peculium, aut
conſumptum ſit, quod ſepe accidit,(peculium enim ſimile eſt homini quod ſæpe creſcit, decreſcit, mori- tur, l. peculium. de pecul.) ſufficit peculium fuiſſe tẽ-
ore conſtituti, etiam ſi poſtea deſierit peculium eſ- ſe. His duobus exemplis oſtendit Iuriſcõſultus nihil referre an poſtea debitum eſſe deſierit an non deſie- rit, modò tempore conſtituti pecunia debita fuerit. Sequitur in edicto, Conſtituit. Quid ſit cõſtituere nos ſupra docuimus. Ego dixi conſtituere aliud eſſe
quàm promittere, nec verũ eſſe quod vulgo dicitur,
ex geminato pacto actionem de conſtituta pecunia naſci:quia oportet animo conſtituentis aliquid pto- miſſum eſſe, vt dicicur in I..§. eũ qui. Diximus eum conſtituere qui promittit ſe ſoluturũ, quaſi iam de- beatur. Ergo ſi quis promittat hodie pacto ſiue ſti- pulatione aliquid ſe daturum,& poſt aliquot dies idem promittat, non erit conſtitutum. d.§. cum qui. Videndum nunc eſt quomodo conſtituendum iit:
namn

1246
nam id in edicto Prætoris non exprimitur. Suomodo ſit conſtituendum.(4 P. III.
Vm Prætor air in edicto ſuo, Conſfituit, acci- (iesum eſt eo modo quo hec obligatio con- trahi poteſt. Sed quomodo contrahitur hæc obliga- tioꝛ Et dicendum eſt ſolo conſenſu contrahi, Lr. in princ. Prætor dicitur fauere æquitati naturali, quòd conſtituta ex conſenſu pacta cuſtodiat„& tencatur ui ſolo couſenſu ſe ſoluturum conſtituit, quod gra- ue ſit fidem fallere. Vlpianus in initio interpretatio- nis ſuæ ad edictum id præpoſuit, vt oſtenderet con- tra ciuilem rationem hanc actionem propoſitam eſſè à Pretore. Ex pacto enim iure ciuili neque obli- gatio neque actio ciuilis naſcitur. Quædam ſunt contractuũ ſpecies quæ contrahuntur ſolo conſen- ſu, vt emptio, locatio„&c. ex quibus naſcitur actio ciuilis: aliaàs ex folo conſenſu non naſcitur actio iu- re ciuili. Sed his verbis admonet Vlpianus Præto- rem reſpexiſſe ad naturalem æquitatem quoniam æquum& bonum eſt quod conuenit inter aliquos ſeruari, l.! de pact. Cum quis id quod prius debebat vel ciuiliter vel naturaliter, tanquã debitũ agnoſcẽs ſe ſoluturũ cõſtituit, graue viſum eſt Prætori in hac re fidem fallere. Hinc ctiam colligi poteſt quid in- terſit inter conſtitutorem& fideiuſſorem. Hic dici- tur conſtitutorem ſolo conſenſu obligari, ſed fide- iuſſor non obligatur niſi verbis, niſi certa forma& ſolennitate verborum: quia oportet vt interrogatio præcedat& ſequatur reſſ ponſio, liblanditus. C. de fi⸗ iuſſ../.§. ſatisacceptio. de vethb. oblig. Cõſenſum au- tem nos accipimus conſtituentis& eius cui conſti- tuitur. nam duorum conſenſus neceſſarius eſt, ſicut
in ommi conuentione, I.z. 5. conuentionis. de pact.
Conſenſus autem cius non requiritur cuius gratia aliquid conſtituitur. Si quis conſtitꝗat alieno nomi- ne id quod alius debet, debitoris conſenſus non eſt necefſarius, l.vtrum. 27. Tu debes pecuniã aliquam, ego conſtituo te ignorante& abſente, imò etiam te inuito& contradieente, me ſoluturum quod debes- guæritur an valeat conſtirutum?& dicitur valere conſtitutum. Sed dicet aliquis: quomodo fit vt con- ſtitutum valeat ſine conſenſu debitoris? Quia cum debitore hoc negotium non contrahitur,& ſufficit conſenſus eius qui conſtituit& eius cui cõſtituitur: conſenſus autem eius pro quo conſtituitur non eſt neceſſarius. Tu conſtituiſti te ſolururũ pro me quod debebam: ego denunciaui tibi ne ſolueres, conueni- ris ab co cui conſtituiſti: quæritur an exceptio ali- quatibi comperat Dicitur nullam exceptionem ti- bi comperere. Idem dicitur in l.vlt. de negoc. geſt. Nam hoc tibi imputandum eſt quòd alienam obli- gatidnem ſuſcepertis. Hinc conſequitur non tantůçm inter preſentes ſed eriam inter abſentes hoc obliga- tionis genus cõtrahi poſſe. id enim in omnibus con- tractibus obſeruatur, qui ex ſolo conſenſu proficiſ-
cuntur. l.1.§.vlt. de contrah. empt. Contractus qui
verbis contrahuntur, veluti ſtipulatio, non poſſunt contrahi inter abſentes. Sripulacio nõ nili inter pre- fentes oõtrahi poteſt, l.. de verb. oblig. quia requiri- tur certus ritus& certa ſolennitas. Sed in emptio- ne, venditione, locatione& aliis huiuſmodi nullus eſt ritus, ſufficit ſolus conſenſus, quocunque mo- do declaratus fuerit. Dubitandum atttem non eſt quin conſenſum ſuum declarare poſsit abſens, vt
4
Franciſci Duareni luriſconſ.
hic dicitur, puta per nuncium aut per epiſtolam,
l. qui autem,§. vlt. Hoc valde vtile eſt& ſæpe acct- dit vt quis reſpõdear pro alio per epiſtolam. Si quis ſcribat epiſtolam ad alium, qua ſe declaret aliquid conſtituere, ſolet quæri an ſit obligatus. Videri po- teſt non eſſe obligatus, quia fideiufſor pon obliga. tur niſi verbis. At obligatio quæ verbis contrahi. tur, non poteſt contrahi per epiſtolam. Sed viden. dum eſt an conſtitutum ſit, an non ſit. Certe ſi con. ſtiturum ſit debitum, dubium non eſt quin per epi. ſtolam recte contrahatur,& aduerſus conſtituentem non minus quàm aduerſus fideiuſſorem datur actio, vt poſtea dicemus, licet fideiuſsio nõ poſsit contra. hi per epiſtolam. Hic locus eſt inſignis& obſerua- tione dignus, de acquiſitione que fit per procuratorẽ & per nuncium. Kegula iuris eſt vulgata, Per libe- ram perſonam non poſſe nobis acquiri obligatio- nem, quam latè explicaui in interpretatione l.ita
ſtipulatus.§. Chryſogonus. de verb. oblig. vbi hunc
locũ nominatim adduxi. Ergo multo minus mihi acquiritur oblatio ab eo qui cõtrahit nomine meo,
fiue mãdatu meo. Sed cum quis contrahit nomine meo& mandatu meo acquirit ſibi actionem ex co contractu, ſed actione mandati ago aduerſus eum
vr eam actionem ſibi acquiſitam mihi mander. De-
inde actione ceſſa, potero experiri: alias nulla mihi competit actio. Nos hic mentionem facimus liberę perſonæ: quoniam directo nobis per ſeruum& fi- lium qut eſt in poteſtate noſtra acquiri obligatio- nem& actionem certum eſt, vt docui in d.§. Chry- ſogonus cum docerem multum intereſſe inter nun- cium& procuratorem. Nuncius nudum miniſte- rium preſtat, vt hic dicitur. Nec mirũ eſt ſi hic dica- tur obligationem nobis acquiri per nuncium. Pro- curator non præſtat nudum miniſterium: Ita conſti-
tuitur nuncius, Ego mitto ad te nũcium per quem
ſignifico me velle tibi conſtituere. Hic nuncius ex- ponit& refert verba domini& ſententiam. Procu- ratori autem non mandat dominus vt nudo mini- ſterio vtatur, vt voluntatem ſuam alicui exponat, ſed mandat ei vt vendat& emat,& non mihi ac- quiritur obligatio per nuncium quem miſſ, non ma gis quam per epiſtolam. eſt enim loco epiſtolæ hic nuncius: quod de procuratoòre dici nõ poteſt. Con- ſtitutum igitur fit ſolo conſenſu,& non tantum in- ter præſentes, ſed eriam inter abſentes per epifto- lam aut per nuncium. Exempla hic reperiuntur, vo- lut in L. Titius Seio. 24. hic proponitur ſpecies de co qui cõſtituit nomine pupillorum ſuorum, quorum tutor fuerat,&conſtituit per epiſtolam, an teneatur de conſtituta pecuniaꝛ hic dicitur ad ſortem teneri,
non ad vſuras. Sed cur magis tenetur ad ſortẽ quam
* 8.. ad vſuras: quia ſors poteſt deberi ex conſtituto, vel
ex pacto. Vſuræ autem non debentur niſi per ſtipu- lationem, l.z. C. de vſur. hic nõ poteſt ſtipulatio eſſe, quia non contrahitur per epiſtolam. Simile exem- plum eſt in l. Quidam. 26. fed facile eſt illud intel- ligere. Nunc videndum eſt Quibus Verbis contrahatur conſtitutum. CA4?. f111. b Vaæri ſolet quibus verbis vtendum ſit in con- ſtituendo: Et de ea re extat Conſtitutio Iuſti-
am polel Den mnüad te nanci- lumii dedebas, uitantüm erpon andetium pfa ſe tomino,nili vt ci rbpopilb dem wwalituitur tuton umſtotjipſi ulltem quxntur d alte curatote Act um(ene videtu rmnkirwaturtutori, m Kdtamen hic pill municipi arlegecta, K ac dacgulrt ptilem
K n datu ex ſ
da contra 1us d un n ſummo tnoriratur uibus
J 1 aae Klam 1
daut Mer; daleh, a n. Num 8 nf tu

In Tit. De conſtit. pecunia.
bilarsfaciam:vcl, Tibi à me ſatisfiet, aut ſimilibus
verbis vſus ſit, valet conſtitutum. Si quis autem di.
gerlt, Satisfiet tibi, imperſonaliter, nulla eſt obl. ga- io: nam perſonæ expreſſæ mentio neceſſaria eſt. Hui ita loquitur imperſonaliter, animum non ha- ber obligandi ſe. Idem locus tractatur in leum qui. Julianus. 5.vle& l. ſequenti. In d.. Iulianus. dicitur, Ouidam conſtituit Titium pro ſe ſoluturum, va- ſrne conſtitutũ? dicitur non Valere. Ratio perſpi- cua eſt,& vulgo trita: factum enim alienum pro- mittens non obligatur. 5. ſiquis alium. de inutilibus boulat. Sed etſi quis conſtituerit alium ſoluturum: nemo cnim poteſt alteri acquirere. Sequitur in d.l. eum qui. Procuratori conſtitui poſſe. Suod Pompo- a, Cc. Hic locus oſtendit differentiam inter pro- aatorem& nuncium, de qua dicere cœpimus.
Nonmihi tantùm poteſt conſtitui, ſed etiam pro-
curatori meo. Scd is qui cõſtituit procuratori meo, ebet ne in perſonam procuratoris concipere verba conſtituti, an in perſonam meam? hic dicitur in perlonam procuratoris concipi debere. Igitur hæc obligatio& actio acquiritur procuratori: ſed eam cedere domino cogitur actione mandati. l. poſſeſ- ſo. de acquiren. poſſeſſ. De nuncio idem dici non poteſt. Ego miſi ad te nuncium vt mihi conſtitue- tes quod tu mihi debebas, conſtitues mihi non nuncio, qui tibi tantuùm exponit voluntatem meam, & nudum miniſtetium præſtat, nec vllum manda- tum habet à domino, niſi vt eius voluntatem expo- nat. De tutore& pupillo idem videbatur dicendum elſe. Cum conſtituitur tutori, quæritur an valeat cöſtitutum,& an ſit tutori ipſi, an verò pupillo con- ſttuendum? Idem quæritur de actore municipum & ciuitatis,& de curatore. Actor eſt quem nos dici- mus Syndicum. Certe videtur idem dicendum eſ- ſo, vt rtecte conſtituatur tutori, vel curatori, vel acto- ti municipum. Sed tamen hic dicitur poſſe etiam conſtitui pupillo& municipibus, propter vtilita- tem ſubtilitate neglecta,& actio directo pupillo& municipibus acquiritur. Vtilem actionem. Vtilis actio vocatur, quæ non datur ex ſummo iure, ſed pro- bier vtilitarem contra ius directum, cùm aliqua Nilitas ſuadet, vt à ſummo iure recedamus. His aemplis demonſtratur quibus modis fiat conſtitu- m. Addendum eſt ſupradictis, vt recte& vtiliter comahatur conſtitutum, nihil referre an codẽ loco gusſe ſoluturũ conſtituat, an alio, an eadem, an alia del4.& 5. Quidam mihi debebat ſoluere Calẽdis lanuarij,& cõltituit ſe ſoluturum Calendis Martij: vel debebat mihi ſoluerc Romæ„is conſtituit ſe ſoluturum Epheſi: nihilominus valet conſtitutum. uffcit enim debitum eſſe id quod conſtitutum eſt. Non enim ideo minus debitum fuit quod alio die vel loco ſolui debuerit„quàm conſtitutum eſt. Deinde nihil refert an certam quantitatem expri- mat is qui conſtituit, an verò ſine quantitate con- ſtituat, l.qui autem. Is qui mihi debet centum, con- ttuit ſe mihi ſoluturum quod debet, valet conſti- tutum, licet certa quantitas adiecta& expreſſa non uetit. Nulla incertitudo hic dici poteſt; quæ obeſ-
econſtituro poſsit, nec vllam incertitudinem con-
met hic contractus. Nam ex alia obligatione po- ahpatere quid debitum ſit. Ergo cum ad aliam 42 lguionem referatur conſtitutum, non poteſt di-
ci propter incertitudinẽ vitiari. Sed quid ſi ſine die conſtituexit quis ſe ſoluturum? hæc quæſtio tracta- tur in l. promiſſor Stichi.§.1. verba edictt latè pa- tent. Ait Prætor in edicto ſuo, qui pecuniam debi- tam conſtituit. Ergo non refert ex verbis edicti an ſine die, an adiecto die quis conſtitueritè Sed quam- uis verba edicti late pateant, inquit, dicit tamen non teneri. Poteſt quidem dici te non teneri. Hic locus eſt valde obſcurus, ſaltem ratio obſcura eſt cur di- catur conſtituens, non teneri qui ſine die conſti- tuit? quoniam ſtatim agi poſſet cum conſtituente, ſi ſtatim vt conſtituit non ſoluat. Conſtitutum ideo fit vt dilatio concedatur& exactio differatur. Cum ego interpello debitorem meum vt mihi ſoluat, is conſtituit ſe ſoluturum, vt dilationem aliquam
1247
Ad l.pro- miſſor Sti- ch.. 21.
obtineat. Et hic eſt finis conſtituti. Vnde videtur ſi Conſtituti quis conſtituerit ſine die, non valere conſtiturum, finz.
quia is qui conſtituit ſine die ſtatim poteſt conue- niri, l. cedere diem. de verborum ſignificatione. Et conſtat ex verbis edicti Prætorij in 2. cap. tempus adiici ſolitum fuiſſe vt apparet ex l. item illa. 18. Ad diem. Tempus conſtituti eſt tempus quod in conſtituto exprimitur, cum quis conſtituit ſe cer- ta die ſoluturum. uid ergo dicemus? valebit ne conſtitutum ſine die? Ait Iuriſconſultus valere& ne fruſtra quis videatur conſtituere, dabitur ei di- latio decem dierum: quod receprum eſt tam in gia- tiam debitoris quàm creditoris. Hæc autem quæ- ſtio definita elt aliquanro apertius conſtitutione Iuſtiniani. I.z. Cod. eodem. vbi dicitur„Quamuis dubitatum fuerit olim an conſtitutum valerer ſine die, ſtatuendum tamen eſt, conſtitutum ſine die valere,& actionem ex conſtituto dari. Quid ſi ſub conditione quis conſtituat, an valebit conſtitutum? hæc quæſtio tractatur in l. id quod. 19. vbi duplex quæſtio proponitur. Prior eſt an id quod debetur ſub conditione, conſtitui poſsit? de qua iam dixi- mus. Altera eſt an id quod pure debetur, conſtitui poſsit ſub conditione? Nunc vtilem actionem. His verbis ſignificat Iuriſconſultus, directam actionem de conſtituta pecunia tunc non competere, cum quis conſtituit ſe ſoluturum ſub conditione, ſed vti- lem tantum. Cum dicimus actionem competere, hoc intellgendum eſt cum extitit conditio. Sed cum extiterit conditio, an dabitur vtilis an directa actio? Et dicitur vtilem competere. Sed cur dire- cta non competit poſt conditioms euentum? Ideo dicitur non competere, quia propric conſtitutum non eſt, cum quid promittitur ſub conditione, ob- ligatio ſuſpenditur, nec poteſt agi, nec quicquã de- betur ante impletam conditionẽ ex contractu. Spes tantùm eſt debitum iri ex conditionali ſtipulatone, §. ex conditionali. de verb. obli. Nam ſi inſpiciamus finem conſtituti, facilè intelligemus id conſtitutum non eſſe: conſtituto tantùm differtur exactio,& is cuius gratia exactio differtur conſtituit. hic autem conditio adiccta non tantum exactionem reſpicit, ſed ipſam ſubſtantiam obligationis. Sed vtilitatis cauſa dabitur actio, hac ſubtilitate neglecta, ſed poſtquam extiterit conditio. Sequitur in edicto Prætoris, Neque ſoluere. His verbis admonemur obligationem naſci eſt conſti- tuto, quæ obligatio non ex iure ciuili naſcitur, ſed ex iuriſdictione Prætoria tantum. Ex conlticuto cùm
—————
—————————————————————— ————r——y—————
— ————
———
———
y———ℳℳℳO’’’U—
eaeee
—————————
5 7
A oͤͤoͤſſ“*
.—.—— 2——*——— 8
—.—õ rhu 1I²l r———— .————.——— Lſſſſſſſſ————— ——— g S———————. ——— 3— eeee—= 1
—— 2 3 3 N, ͤ
— 3

1248
cùm nulla interceſſerit ſtipulatio, non naſcitur obli- gatio ciuilis ex patto, cum obligatio ciuilis nõ naſ- citur ex iure Romano, ſed tamen iure Prætorio in- troducta eſt hæc obligatio, quæ ideo Prætoria di- citur, in§. in perſonam. de actio. in Inſtit. Is 5 ſol- uere debet dicitur obligatus eſſe: quod ex definitio- ne obligationis manifeſté apparet. Sed notandum eſt, ex hoc conſtituro ita obligationem naſci, vt ve- tus obligatio nihilominus maneat. Nam nunquam fit conſtitutum, quin aliqua obligatio precedat: quia
is qui conſtituit, cõſtituit ſe ſoluturum quod debet.
Noua quædam obligatio naſcitur ex conſtituto re- manente veteri obligatione, vt dicitur in l.vbi. 28. & 1.3.§. in cum. ff. de admin. rer. ciuil. Si quis conſti- tuit ſe ſoluturum, vel quod ipſe vel alius debet, ſem- per ex vereri obligatione debitor obligatus manet.
Hic enim nulla eſt nouatio. Nam nouatio propriè fit, cum ita noua obligatio contrahitur vt vetus tol- latur. l.1. de nouat. Quamuis autem vtraque obliga- tio maneat, tamen ſolutione facta ex vna obligatio- ne vtraque tollitur. Si quis mihi promiſerit ſe ſolu- turum quod mihi debebat ex alio cõtractu ex qua- cunque cauſa Vlpia. l. 8. vocat ſortis obligationem principalem) hic dicitur ſolutione ex vna cauſa fa- cta vtranque obligationem tolli: litis autem conte- ſtatione non tollitur. Si quis egerit vel ex principali contractu, vel actione de conſtituta pecunia, non tollitur vtraque obligatio petitione. Nam ait Præ- tor, Soluere debet. Ex quo conſequens eſt non liberari reum, niſi ſoluat. Satiſdatio igitur vel pignoris aut fideiuſſoris datio non ſufficit, vt dicitur in l. promiſ- ſor Stichi.§.vlt. Satiſdare is dicitur qui pignus aut fideiuſſorem dat pro ſecuritate creditoris, l.i. qui ſa- tiſd. cogant. Sed qui obligatur ad ſoluendum non liberatur ſatiſdando. Sed quid de ſatisfactione dice- musꝛhic dicitur, Si quis conſtituerit ſe ſatisfacturũ. Multum intereſt, an quis ſe ſoluturum, an verò ſe ſa- tisfacturum conſtituat. Qui conſtituit ſe ſatisfactu-
rum, poteſt vel fideiuſſorem vel pignus dare: nihil intereſt quomodo ſatisfiat, J.item liberatur. quib. mod. pign. ſol.
Deinde quod diximus, ſoluere eum debere qui conſtituit, ſic intelligendum eſſe oſtendit Iuriſcon- ſultus, vt ſoluat rem ipſam quam conſtituit, non aliam. Aliud enim pro alio ſolui non poteſt, niſi vo- lente& conſentiente creditore. l. 2.§. mutui. de rebus
credit. Vnde oritur quæſtio quæ tractatur in l. aut
illud. Quidam promiſit Stichum aut Pamphilum, deinde conſtituit ſe ſoluturum Stichum, tum de- mum vult ſolucre Pamphilum: quæritur an admit- tendus ſit? Ait Iuriſconfultus admittendum non eſ- ſe, quia conſtituit ſe ſolururum alterũ. Verũ eſt eum qui promittit Stichum aut Pamphilum habere ele- ctionem,& alterum ſoluendo liberari, l.vbi autem. §. qui illud. de verb. oblig. ſed quia conſtituit poſtea ſe ſoluturum alterum, hic dicitur eum quem conſti- tuit ſoluere debere,& alterum ſoluendo non libe- rari. Hic autem obiter notandum eſt, cum quis pro- mittit Stichum aut Pamphilum, vtrunque eſſe in obligatione. Hic locus id manifeſtiſsime probat. ſi enim vtrunque in obligarione non eſſet, quomodo poſſet alterum conitituie& tamen valet cõſtitutum alterius. Quomodo autem hoc ſit accipiendum, do- cuimus in interpreratione l. z. de verb. oblig. Preter-
Franciſci Duareni luriſconſ.
ea ſicut is qui conſtituit ſe ſoluturum vnam rem, non potelt aliam ſoluere, ita qui conſtituit ſe vni ſo- luturum, alij ſoluere non poteſt. Eadẽ eſt rario per- ſonarum quæ eſt rerum. Ergo verba Pretoris ſic ac- cipiẽda ſunt, cum ait, Soluere debet, id eſt, ei cui con- ſtitutum eſt. Excipitur tamen adiectus in J. 7.§.vlt. cum l. ſeq. Quidam conſtituit ſe mihi ſoluturum& Titio:queritur que ſit vis huius obligationis. id ego docui pleriſque in locis ſub tit. de verb. oblig. Titio ex hoc contractu nulla acquiritur obligatio, nulla actio,& intelligitur ſolutionis tantum cauſa adie- ctus eſſe. Quare debitor ei ſoluens liberatur perinde ac ſi mihi ſolueret, l.eum qui. de verb. oblig. S. ſi quis
alij.&§. plansè. Inſtit. de inutil. ſtipul. Ego pono mihi
& Titio te ſoluturũ conſtituiſſe, ſi ſolueris Titio, an maneat actio de conſtituta pecunia, an verò ea ſub- lata ſit. Iuriſconſultus ait, Si agam aduerſus te de
cõſtituta, poſtquam ſolueris Titio qui adiectus fuit
ſolutionis cauſa, dabitur tibi exceptio, quia actum eſt inter nos vt poſsis ſoluere Titio. Si verò mihi, ſtricto iure adhuc manet mihi obligatus is qui ſol- uit adiecto, quod videtur falſum eſſe. Nam in§. pla-
ne.&§. ſi quis. dicitur ſoluentem adiecto ipſo iure
liberari, perinde ac ſi mihi ſoluiſſet. Hic dicitur eum
qui ſoluit adiecto iuuari exceptionc. Sed hoc intel-
ligendum eſt cum Titius adiectus non fuit in prin- cipali obligatione: quod vulgo etiam hic traditur.
Ex principali contractu mihi tantùm debetur, nec
poteſt alij ſolui quàm mihi: deinde in conſtituendo adiectus fuit Titius ſolutionis cauſa. Si itaque ſtri- ctum ius inſpiciamus, qui ita ſoluit Titio adiecto, non videtur liberatus eſſe: ſed tamen propter æqui- tatem datur exceptio ei contra quem agitur de con- ſtituta, quia videtur actum eſſe vt poſſet ſoluere Ti- tio, cum eius perſona nominata ſit. Huc pertinet quod dicitur in l. 8.& ſeq. Tu promiſiſti mihi aut Titio ſoluere, deinde cõſtituiſti te mihi ſoluturum: poſt conſtiturum non debebas adiecto ſoluere: ante conſtitutum ex ſtipulatione licebat tibi adiecto ſol- uere. Idem eſt etſi huic affinis eſt quæſtio in l. 10. de duobus reis ſtipulandi. Ex duobus reis ſtipulandi ſi vni debitor ſoluerit liberatur, l.ex duobus. de duob. reis ſtipul. inſolidum debet ſingulis reis ſtipulandi. Quid ergo ſi conſtituerit ſe ſoluturum vni ex duo- bus reis? dicendum eſt eum ſoluentem alteri non li- berari.Sequitur alterum caput edicti. De altero capite edicti. CA P. V. H Oc caput edicti Prætorij colligitur ex l. ſi duo. 16.& aliis ſequentibus. Ait Prætor, Si ap-
pareat eum qui conſtituit neque ſoluere(Sic enim legendum eſt, vt in Pandect. Flor.)neque feciſſe, ne- que per actorem ſtetiſſe, quominus fieret quod con- ſtitutum eſt, eamque pecuniam cum conſtituebatur debitam fuiſſe, attionem dabo. Hoc edicto propo- nitur actio conſtitutoria, de qua hic loquimur, in l.
20. ca actio ex iuriſdictione Prætoria naſcitur,&
in locum ſucceſsit receptitię actionis, cuius nulla eſt mentio in Pandectis, ſed meminit Iuſtinianus in l. 2. Cod. eo. Mentio eſt etiam huius receptitiæ actio- nis apud Iuſtinianum in§. de conſtituta.&§.in per- ſonam. de actio. vbi Theophilus exponit differen- tiam huius actionis conſtitutoriæ,& actionis re-
ceptitiæ. Receptitiam actionem, ait dictam eſſe à Recr ... 8— Ao. Wdalop recipiendo, id eſt, à promittendo, cum quis re ath. ir, d e, 1
ci pit
1 1 Clcor.d u rconlütutu am lt cocnldn.
rue ll
e
uurlurafient.
5 1 r„ dlo aneligter ex
. 8 gr r ot giie ertur igitu
nel.Sed hoc ita! anrorum eſt, veo xyxrti ximat denplum ettino
am. 9i qus cöͤſtitu
mram dubium nor ipalarones non
uW alo. de re iu
rnü chügationn wuuda dovec iud ain l duo.& ſec enquominus fac anun elt moran Awnnocere.Ergo; ertie. kererit pe lem mrutam au imdnanan dabitun bhren 4— 4
ARüoc ellet me M a. 1 m mplecti de Wtur an ad
7
d COnſ.
dne. Altu „ de d.
* do oc ad
uttrpre

ptioci cannm tur actum clent
18. Kſe Lum einde cötmiürus
rl..1. 2 di, quid petatur. Quodnam ſit officium iudicis in
hcattiono. Nos breuiter hæs attingemus,& ea re-
In Tit. De conſtit. pecunia. 1249
cypit ſe ſoluturum id eſt, cùm quis Peomnüreid ſe ſo- luturum. Huius actionis iidem loci ſunt qi b uu actionum. Quæritur enim quæ ſit cauſa agen-
⸗
ſeremus tantum quæ à nobis adhuc dicta nõ funt: multa enim eorum quæ diximus in explicatione ſuperioris Capitis, ad hunc locum poſſunt referri. Videndum igitur eſt imprimis, Qaa ſit cauſa huius agtioni. . CAP. VI. b Aufa huius actionis eſt conſtitutum. Nam vt ( poſsit agi hac actione oportet pecuniam con- bnum eſſe, vt iam ſupra dixi, atque ideo quæ- enue diximus ad hũc locum referri poſſunt. Qui 3t hac actione, ita debet concipere formulã im enrionis ſuæ, vt dicat ſibi conſtitutã eſſe pecuniã. Addendü eſt,& ſi quis iurauerit aduerſario defe- eente conſtitutã ſibi eſſe pecuniã, adhuc locũ eſſe luic actioni. l.illud. 5.I. hic locus pertinet ad tit. de iureiurando. Naſcitur actio ex iureiurando ex iu-
iiſdictione Prætorla. Et dubium non eſt, quin per-
iide habendum ſit conſtitutum, cùm quis iurauit
ſbi conſtitutum eſſe, atque ſi ei conſtitutum eſſet.
Nec refert an deferente aduerſario, an referente quis iurauerit. Nunc videndum, b
Quid petatur hac actione. SXA v. VI7. lo Rtis intelligitur ex ipſo prætoris edicto in v-
troque capite. Petitur igitur hac actione id quod conſtirutum eſt. Sed hoc ita intelligere debemus, peti quod conſtitutum eſt, vel æſtimationem poſt moram. Sæpe petitur æſtimatio, quamuis conſtitu- ta non ſit. Exemplum eſt in obligationibus facien- di poſt moram. Si quis cõſtituerit ſe aliquid factu- tum, poſt moram dubium non eſt quin teneatur ad
pecuniam. l.ſtipulationes non diuiduntur. de verb.
oblig.liſi quis ab alio. de re iudic. id generale eſt in omnibus Aciendi obligationibus: ſed datur moræ purgandæ facultas, donec iudicium acceptum fue- tit vt dicitur in l. ſi duo.& ſeq. ver actorem. Si ſtete- utper actorem quominus faceret debitor quod cõ- ſituit, non æquum eſt moram& culpam credito-
ts teo debitori nocere. Ergo ſi nõ ſteterit per acto-
uem tenet actio: ſi ſteterit per caſum aliquem for- uitum& rerum naturam quominus faceret debi-
ttgaod conſtituit, an dabitur actio? Si ſpectemus
velba edicti, videtur adhuc actionem competexe. Nam luriſconſultus excipit vnũ caſum, ſi per acto- tem ſteterit. Sed hoc eſſet mera calumnia, ideo po- tins ſententiam amplecti debemus quàm verbis
inhærere. Quæritur an admittatur moræ purgatio
vique ad diem conſtituti, an verò vſque ad litem
conteſtatam, id eſt, vſque ad tẽpus quod in conſti-
tuendo expreſſum eſt. Exempli gratia, ſi quis mihi promiſerit inſilam ædificare,& adiecerit certum diem, puta intra calendas Ianuarias, an poſt tempus conſtituti, poſsit faciendo liberari, ſi petã pecuniã,
& id quod mea intereſt, inſulam factã non eſſe: Hic
dicnur vſque ad litis conteſtationẽ eum facientem liberare. Se-& ſi alia die. Si ſtricũ ius inſpiciamus, ſpeltabimus tem pus conſtituti, ſedtamen hoc pro- acitur interpretatione ex bono& æquo ad litem eſtatã. Ego hunc locũ adduxi cùm agerem de Durgione moræ in interpretatione l.ſi ex legati
unt qui& alia-
cauſa. de verb. obl. Et admonui malè à cæteris in- telligi, qui putãt quoties quid promiſſum eſt, morã Peupad poſſe, vſq; ad tẽpus litis conteſtatæ, ſed do- cui hoc intelligendũ eſſe de obligatione faciendi. In aliis autẽ obligationibus vVaria tẽpora conſtituta ſum ad moræ purgaxioné. Ex his conſequitur hanc actionẽ rei perſecutoriã eſſe, non pœnalè᷑, quia peti- tur quod nobis debetur ex conſtituto, quamuis de eo dubitatũ fuerit apud veteres. l. item illa. 18. 5. è re autẽ. Cauſa dubitationis hæc mihi fuiſſe videtur. Diximus, cum aliqua actione petitur quod non adeſt reo aut quod non abeſt actori, pœnalem eſſe actionem. id dicitur in§. pœnales. Inſtit. de act. l. in honorariis. de oblig.& act. Si quis conſtituerit ſe ſoluturum quod alius debet, exigitur ab eo quod ipſi non adeſt. Sed hæc ſubtilia. Et hæc actio eſt verè rei perſecutoria. Ex his intelligitis quid petatur hac actione. Proximus locus eſt, Cui& contra quem detur haæc actio. C AFPF. VIII. Aec actio datur creditori& eius hæredi ad- l uerſus debitorẽ,& eius hæredẽ. Tranſit enim hæc actio ad hæredes tam debitoris quàm credito- ris, vt dicitur in l. 1.& 2. Eſt enim rei perſecutoria. Actiones rei perſecutoriæ hæredibus& in hæredes
dãtur. Vnde quæſtio tractatur in l. ſi poſt. 22. Si poſt
conſtitutã pecuniã hæres reſtituat ex Senatuſcon- ſulto Trebelliano, an actio ſit danda fideicõmiſſa- rio? Certũ eſt actiones hæreditarias tranſire ad fi- deicommiſſariũ. Si de facto conſtituta ſit pecunia, dubitandũ non eſt quin actio vtilis derur fideicõ- miſſario ex eo conſtituto. Omnes enim actiones tranſeunt in fideicommiſſariũ poſt reſtitutã hære- ditatẽ, l.J ad Trebel.&§. reſtituta. de fideicom. hæ- redit. Sed magna eſt dubitatio cùçùm conſtitutũ eſt hæredi, quod defuncto debebatur ante re itutam hæreditatẽ. Sed hic dicitur actionẽ dari fideicom- miſſario. Hoc eſt intelligendũ vt dicitur in l.ſi hæ- res pecuniã. 7 3. ad Trebel. Si hæres cogitur cedere eam actionẽ quæ ſibi quæſita eſt fideicommiſſario. Non enim actio eſt hæreditaria. Badé quæſtio eſt de poſſeſſore hæreditatis, cui debitor hæreditarius conſtituit ſe ſoluturũ,& poſt cõſtitutum ab eo eui- cta eſt hæreditas: hic enim dicit, Sed maguis eſi vt fi- deicommiſſario vel ei qui vicit, decernenda eſſet actio. Quidã tamen ex veteribus Iuriſconſultis aliter cẽ- ſuerunt, quorum ſententia refutatur in I. ſi tibi.§. cum poſſeſſor. de pactis. Sic mihi videtur vterque locus intelligẽdus eſſe. Præterea ſi plures vt duo rei cõſtituerint, aduerſus ſingulos datur inſolidũ actio, 1. ſi duo. in prin. Natura duorũ reorũ eſt, vt ſinguli inſolidũ teneãtur, vt non diuidatur actio inter eos. At duo rei cõſtituuntur in quouis cõtractu nõ tan- tùm per ſtipulationẽ: ergo etiã& in conſtituto in- ſolidũ agitur aduerſus ſingulos. Sed notandum ta- men eſt propter æquitatem, ſi ſinguli ſoluendo ſint dari eis exceptionẽ vt diuidatur inter eos actio, ſi ſinguli conueniantur. Eit beneficiũ diuiſionis quod
competit ex diui Adriani epiſtola,& datur fide-
iuſſoribus& conſtituentibus pluribus, quamuis duo fideiufiores vel duo mandatores teneantur in ſolidum ipſo iure, tamen reſcripto ſuo Adria- nus conſtituit, cum vterque ſoluendo eſt, diui- dendam eſſe inter eos actionem, vt conueniantur
L
——
————

1250
tio eſt, in§. ſi plures. de fideiuſ. Et luſtinianus prop- ter ſimilitudinem rationis, æquitatis etiam vtilita- tis cauſa hoc beneficium diuiſionis producit ad conſtitutores. Hodie in tabulis publicis quæ con- ſcribuntur Atabellionibus publicis ſolet adſcribi renunciatio propter regulam iuris, l.I. ſi quis in cõ- ſcribendo. Cod. de pact. Eſt aliud quoque benefi- cium quod hic habet locum, beneficium excuſsio- nis, cuius mentio eſt in Nouel. Iuſtiniani de pluri- bus fideiuſſoribus, vbi vult Iuſtinianus ſiue quis fi- deiuſſerit pro alio ſiue conſtituerit ſe ſoluturũ pro
„—. 8 alio quod debet, vt nõ ante conueniatur, quà3m ex-
cuſſus fuerit reus principalis, ſi præſens ſit. Eo autẽ excuſſo, ſi fortè deprehenſus fuerit ſoluendo non eſſe, tunc agetur aduerſus fideiuſſorem ‚vel eum qui eo nomine ſe ſoluturum conſtituit. Sed ſolet etiam huic beneficio renunciari.
De ohicio indicir. CA P. 7 X.
IIrca officium iudicis& rationem agendi, hac
actione notandum eſt, vbique agi poſſe,& ſi quis conſtituerit ſe certo loco ſoluturum, l. eum qui.& I. ſi duo.§. 1. Hic locus pertinet ad tit. de eo
quod certo loco. Aemacnodum cum quis pro-
miſit ſe certo loco daturũ arbitratia actione quo- cunque alio in loco conueniri poteſt:ita etiã ſi quis conſtituerit ſe pro alio in loco certo ſoluturũ, po- teſt aduerſus eum alio in loco agi. Sed quæſtio eſt de legato, ſi legatus cõſtituat ſe Romæ ſoluturum, l.eum qui.§.1. egati hoc priuilegium habent, vt non poſs int in legatione conueniri ob negocium quod antea contraxerunt. Nam poſſunt petere vt domum reuocentur, l. z.§. legatis. de iudiciis. Hic reperitur antinomia. hic dicitur cõueniri poſſe Ro- mæ in I. ſi quis in legatione. de iudiciis. dicitur non poſſe conueniri. Hæc pugnantia ſunt. Sed mihi vi- detur vterque locus ſic explicandus,& concilian- dus, Si conſtituerit legatus cùm eſſet Romæ in le- gatione ſe ſoluturum quod ante legationem acce- perat, non ideo conuenietur Romæ, ſed ius habet reuocandi domum:niſi conſtituerit ſe Romæ ſolu- turum, quod in ipſa legarione acceperat. atque ita mihi videtur accipiendum eſſe, quod hic dicitur,& verba ſequentia id ſatis oſtendunt. Aliud autem eſt conſtituere ſe ſoluturũ Romæ, ali ud nõ exprimere locũ, vbi ſolutio faciẽda ſit. Poſtremò hęc actio per petua eſt, id eſt, durat 30. annis, l. omnes. I. ſicut. C.
de præſc. longi temp. j.ꝛ.ad fi. C. eo. in l.z2. Iuſtinia-
nus aliquid ſubiicit de argenti diſtractoribus. Hir videlicet quæ argenti diſtractores& alij negotiatores indefenſo conſtituerint,&c. Excipit argenti diſtracto- res. Eadem exceptio eſt in Nouel. 4. de fideiuſſ. ad fi. æρννροas, eos vocat. Accurſius& cæteri hic aumotant argentarios,& alios negotiatores, ſtatuta poſſe facere de negociatione ſua: ſed mirum eſt eis in mentem non veniſſe verbum conſtituere, acci- piendum eſſe vt in titulo ipſo. Iuſtinianus ſignificat multum intereſſe an argentarij conſtituant aliquid ſe ſoluturos, vel an argentariis conſtitutum ſit, an verò alius conſtituat ſe ſoluturum, vel alij conſti- tutum fit. Si quis autem velit intelligere differen- tiam inter conſtitutam pecuniam, ab argentariis, & ab aliis conſtitutam, videat Noucl. Iuſtiniani de
48
Franciſci Duareni Iuriſconſ.
non inſolidum, ſed pro parte. Huius reſcripti men-
argentariorum contractibus. Multa conceſſa ſunt argentariis, quia eorum munus publicum multum videbatur proficere reipublicæ.
1N IIT. XIX. LIB. IIII. COD. ET TIT. III. LIB. XXII. PANDECTARVM. De probationibuv. Cap. I.
Vanta ſit huius tractatus quem aggre- dior vtilitas, nihil neceſſe eſt pluribus ex- o plicare: id ſatis cuique notum eſt. In iu-
ties de facto quæritur, quoties facti quæſtio eſt,& ſtatus cauſæ coniecturalis. Ait VIpianus in l. duo ſunt Titij. de teſta. tutela. Cùm duo ſunt Titij,& Titius datus tutor proponitur in teſtamento tuto- ris, dationẽ inutilem eſſe, quia, inquit, ius non def- cit, ſed probatio. Ea tutoris datio pro nulla habetur propter probationem deficientem: quia non poteſt probari vter datus fuerit tutor teſtamento à teſta- tore filiis ſuis. Probatio igitur neceſſaria eſt, quoties facti quæſtio in iudicium venit. Ac tametſi quæſtio facti, quæſtio coniecturalis dicatur ad nos pertine-
re, vt ego in Scæuola fuſe docui, tamen legiſlatorũ
eſt modum, formam& rationem aliquam proban- di præſcribere. Ciuilis ſcientia eſt dρριαεειαεαονυιυν, vt ait Ariſtoteles, lib. 1. m oral. quia de eis Iuriſconſulti
ſtatuunt plerunque quæ aliarum ſunt artium. Sed
videndum eſt ante omnia,
Quid ſit probatio. CAP. II. Q Vid ſit probare non tam difficile eſt docere,
quàm definire Axacte. S1 quis definitionem
dialecticam requirat, multo difficilius eſt ita defi- nire quam docere,& oſtendere, quid ſit probare, quid probatio. Nec ſane definitio dialectica hic magnopere neceſſaria eſt, cùm aliàs res ſatis intel- ligatur. Galenus irridet eos pleriſque in locis, qui in quacunque definitione ita ſunt occupati, cum alioqui res per ſe obſcura non ſit,& ſine Dialectica definitione facile explicari& intelligi poſsit. Quod vitium quo plerique laborant vocat„QiXoOsiay, Mira eſt ſuperſtitio noſtrorum interpretum& mo- roſitas in hac re. Quantæ enim ſint eorum ineptiæ in his definitionibus, maximè oſtendunt quæ ſerip- ta ſunt ab eis de definitione probationis: vix quin- gne diebus poſſem recitare quæcunque ab eis tra- ütur de definitione probationis. Sed hoc eſt mul- tũ ſcribere, non multa docere. Tamẽ vt moroſiori- bus ſatisfaciã, ſolitus definitionem dialccticã tra- dere: quia ſoleo ita definire, cùm quæritur quid ſit probare, Probare eſt rei controuerſæ iudici fiden facere per teſtes, vel per inſtrumenta. Fidẽ facere is dicitur
qui probat in iudicio, qui oſtendit verũ eſſe quod
intédit in iudicio. Nos probationẽ vocamus, Græ-
ci xιπνιαα̈ vocant. Viſum eſt enim Quintiliano, hoc
verbũ ad illud vocabulũ Græcum isενςα, exprimẽ- dum idoneũ eſſe. Quicquid eſt quo fidem facimus rei alicuius, illud eft probatio. Deinde dicitur in definitione noſtra rei controuerſæ. Ineptum cnim eſt in eo probando,& docendo laborare, quod controuerſum non eſt: quod in iudicio ſæpe acci- dit. In eo peccari ſolet ab imperitis hominibus qui
in foro
dicio ſemper requiritur probatio, quo-
9 3
1 1„ 30 cauc
1 1
9 dvod
t en alenx No cram fem lbicl wtet ci Mecac
ad agectemm acho⸗
anman s obli-
ululet empole wurnt Deindt G
nudd Ego hanc
cautem loqun
ur cuincuaginta Mro func poteſt ſätiem tact iudi⸗ dernt quod inter an Cumactor alie drrer lud probare dantsin udicio,y mlt ucici vidca neradictur in de uen omnis pre
üdenus aut tel
poxet,j qua aut
w nadhibeantu dyenram in C tün dtet de inſtr 3 tnoret probati detateri per inl inaenna de verb.
*— e aea conleſt
8

Ciuils ſcena lib. mor
In Tit. De probationibus.
in foro verſantur. Atque ideo maximè ſpectare de- bemus, an cauſa verſetur in ſtatu coniecturali. Nos dicimus, Quand les parties ſont appoinclces contraires. Bzempla quædam reperiuntur ſub hoc titulo, ve- juti in patronum. Explicatio huius loci pendet ex
edicto Prætoris de eo quod in fraudẽ patroni alie-
natum eſt, extat tit. fl.ſi quid in fraud. patr. Si liber tus aliquid donauerit in fraudẽ patroni ſui„ qui ei defuncto ſucceſſurus eſt, datur patrono actio ad re- vocandam rem donatam. Qui experitur aduer- as liberrum, duo probare debet. Imprimis dona- um eſſe à liberto, deinde fraudandi cauſa donatũ ſſe Ponamus alterum probatum eſſe, puta dona- umeſſe, nihiil luuabit hæc probatio patronũ. N am Hantrouerſum eſt in iudicio, non tantùm an do- mum ſit, ſed etiam an fraudandi cauſa ſit dona- um. Cogetur ergo manifeſte probare aliquid in faudem donatum eſſe. Sed videndus eſt ille tit. ſi auid in fraud. patroni. Exemplum aliud ſumitur
a lante omnia. 23. hic locus pertiner adtit. de pig.
Kad hypothecariam actionem. Is qui agit hypo- thecaria actione duo probare debet: duo enim in-
tendit, rem ſibi fuiſſe obligatam,& eam rem fuiſſe in bonis eius, qui eam obligauit. Alterum probare aatis non eſſet. Nam alienæ rei obligatio nulla eſt. Etgo ſi obligatam rem ſibi eſſe tantùm probauerit actor, non proderit ei hæc actio. Nam controuer-
ſum fuit inter agentem actione hypothecaria,& teum non tantum an res obligata eſſet, ſed etiam
anea res eius fuiſſet tempore pignoris contracti,& an obligari potuerit. Deinde diciturin definitione, Tidem facere iudici. Ego hanc definitionem tradidi lib a. diſputat. Sic autem loqui ſolent Iuriſconſulti, ludici probare, l. quinquaginta. 12. Nõ dicimus pro- bari aduerſario. Hinc poteſt intelligi cur probare dicatur, is qui fidem facit iudici. Probare apud La- tinos eſt efficere, vt quod intendimus, probũ& re- dtum videatur. Cùm actor aliquid intendit in iudi- cio, tunc dicitur illud probare, cum efficit vel pro- latis inſtrumentis in iudicio, vel teſtibus productis,
vt quod intendit iudici videatur probũ iuſtümque
eſe,& propterca dicitur in definitione, teſtibus vel intrumentis. Nam omnis probatio conſtat aut ta- bulis ſiue inſtrumentis, aut teſtibus. Nulla verè pro- daio dici poteſt, in qua aut teſtes aut tabube ſiue ulumenta non adhibeantur. Id ſatis oſtendunt dhotituli ſequentes, tam in Cod. quàm in Digeſt. Vnus de teſtibus, alter de inſtrumentis. Ea collatio titulorũ nos admonet probationis duo eſſe genera, vnum per teſtes, alterũ per inſtrumenta. Huc perti- net caput forus. extrà, de verb. ſign. Magna quæſtio eſt de confeſsione, de iureiurando, de euidentia rei, anptobatio fint, an non ſint. Si aduerſarius confi- teatur in iudicio, an ea confeſsio ſit dicenda proba-
tlo cſſe. Si quis iurauerit deferente aduerſario, an
hoc iuſiurandum ſit probatio, ſi euidens ſit aliquid factũ eſſe ex ipſo aſpectu, an ſi ob hanc euidentiam rei index pronunciauerit, dicatur probatũ eſſe: Hæc ad definitionem noſtrã non pertinent, nec proba- tionis vocabulo, ſi verè& propriè accipiatur, mihi videntur contineri. Fateor quidem confeſsionẽ ad- uetſarij& iuſiurandum vim probationis habere,& euldentiäà rci. nam nihil opus eſt probatione„cùm aduetfarius confitetur. Is etiam qui iurat aduerſa-
1251
rio deferente nõ opus habet probare.l. ſed etſi poſ- ſeſſori.& l. eum qui, de iureiu.& perinde obtinet in iudicio ac ſi grolarum eſſet. His verbis oftendit Iuriſconſultus nihil probatum eſſc. in l.eum qui, di- citur, exonerari probandi neceſsitate eum qui iu-
rauit aduerſario deferente:& ſatis oſtendit Iuriſcõ-
ſultus nullam probationem eſſe,& ſentẽtiam ſequi abſque vlla probatione. Tunc enim probatio ne- ceſſaria eſt, cùm reus inficiatur,& res eſt controuer- ſa. Sed res nõ eſt cõtrouerſa cùm aduerſarius con- fitetur, vel aduerſarius conſtituitur quaſi iudex in cauſa ſua& teſtis. Hæc nominum μeκαονανͥ&ꝑ—άa, in qua valde occupantur vulgares interpretes, nullius
eſt vſus. Concedo etiam vt hæc probationem vo- ces, ſed abuſio eſt, cùm dicimus probatum eſſe. Nã
nulla probatio verè dici poteſt, niſi quæ fit per te- ſtes vel inſtrumenta. Hæc ſatis ſupêrque de defini-
tione probationis. Nunc ad diuiſionem acceden- dum eſt. 5 Diuiſio probationi9i. CA P. III. VIgo diuidi ſolet probatio in directam&
V obliquam. Ego hãc alio in loco ſecutus ſum, quòd mihi videretur inepta non eſſe. Nam aliquã- do aliquid directò probatur, aliquando non dire- ctòô, ſed per obliquum. Eruditius& ornatius poterit quis aliter vocare ãrexvον& iregyoy. Aliquando
directò id probatur, vel teſtibus vel inſtrumentis,
de quo cõtrouerſia eſt. Exempli gratia, Aio me tibi pecuniã mutuam dediſſe: produco teites, qui pro teſtimonio dicant ſe interfuiſſe cùm ego tibi pecu
niam mutuam numeraréẽ, vel profero tabulas qui-
bus perſcriptum eſt, me tibi pecuniam numeraſſe: directò id probatur quod intendit actor, eſtque Arexνν,& inartificialis hæc probatio: nullo artifi- cio hic opus eſt ad fidem faciendam iudici. Altera vulgo quæ dicitur obliqua, vel yτεx id eſt arti- ficialis, eſt cùm id quod intenditur non probatur directò, ſed per obliquum, id eſt, id conſequitur ex co de quo loquuntur teſtes, vel ex eo quod tabulis
perſpicuum reperitur. Hic arte aliqua opus eſt vt
cognoſcatur quid ex quo conſequatur, an id quod intenditur conſequatur ex eo quod teſtes dicunt, vel ex eo quod tabulis continetur. Huius autem obliquæ& artificialis probationis, tria genera vel gradus potius conſtituimus. Eſt enim quædam hu-
iuſmodi probatio certa& neceſſaria, aliqua veriſi-
milis& credibilis tantum, quæ neceſsitatem aut certitudinem non habet. Alia tantùm abeſt vt ne- ceſſaria ſit& certa, vt nihil aliud ſit, quam leuis quædam præſumptio& ſuſpicio. Videamus pri- mum de neceſſaria& certa. De hac neceſſaria pro- batione, locus eſt in l. vltima. Cod. eod. Indicia cer- ta& indubitata valent ad fidem faciendam,& vti- lia ſunt ad condemnationem etiam in criminali iudicio. Cuncti accuſatores. His verbis oſtendit ſe de iudicio criminali hic loqui. Actionis verbum pertinet ad ciuile iudicium& forenſe, accuſatio autem ad criminale. Vel indiciu. Hæc indicia in- dubitata vocant Ariſtoteles& Quintilianus rsu- aie, eſtqque vulgare exemplum. Si quis velit probare mulierem corruptam eſſe, ex eo proba- bit quòd in mammis lac habeat. Eft exemplum huius probationis, quam dicimus obliquam eſſe. Aliud eſt de quo tetificantur teſtes quàm quod 2.
Probatio- n2½ obliqua
diuiſio.
Probatio neceſſaria quæ.

125²
Probatio Veriſimilis ſeu gredibi
lis quæ.
De pra- fumptione.
intendit, tamen id quod intendit ex eo conſequi-
tur. Hoc lignum eſt certum& indubitatum. Sed
quædam alia ego in Scæuola adduxi, quæ poteritis videre. Vulgare eſt etiam& illud exemplum huius probationis, Si quis accuſet aliquem quòd homi- nem certo die, vel certo loco occiderit, reus proba- bit ſe alibi eo die fuiſſe. l.optimam. C. de contrah. ſtip. Dicet, eo die eram Romæa: eo probato id quo- que conſequenter probat quod intendit, ſe hominẽ non occidiſſe: probatio neceſſaria eſt. Nam fieri nõ
poteſt, vt qui Romæ certo die fuit, eadem gdie ho-
minem Lutetiæ occiderit.
Secundum genus probationis artificialis eſt, eius
quæ dicitur veriſimilis ſeu credibilis, ex eo quod continetur inſtrumento, vel ex eo de quo teſtes te- ſtantur:aliquando id conſequitur, quod intendit a- ctor aut reus, non neceſſariò ſed probabiliter tan- tùm, ſi verum eſt id de quo teſtes pro teſtimonio dixerunt, probatum eſt id quod intendit actor. Nos hanc probationem credibilem dicimus non neceſ- ſariam, non certam. Hæc diſtinguitur aliquando apud Iuriſconſultos à probatione,& vocatur præ- ſumptio, vt in hoc tit. de probat.& præſumpt. Sed vocabulo probationis aliquando continetur non tantum apud Iuriſconſultos, ſed etiam apud Khe- tores. Subtiliter eam vocant præſumpionem luriſ- conſ.& diſtingunt eam ab ea quæ certa eſt. Præ- ſumpta eſt opinio, vel præſumpta ſuſpicio. Breuius Iuriſconſulti eam vocant præſumptionem. Præ- ſumpta opinio, id eſt, antè ſumpta opinio, quàm rei veritas aperta ſit. cολιννκνuς à Græcis dicitur. Sed vt ego dixi, probationis verbum generaliter acceptũ hæc omnia complectitur. Quid credibile ſit, aut nõ ſit, non poteſt in vniuerſum definiri, vt ſæpe nos admonuimus, hoc eſt quod Quintilianus ait, lib. 5. cap. 10. Hoc iudicatur ex communi ſenſu. Qui maximè volet iudicare quid credibile ſit, oportet eum probum hominem eſſe. Ariſtoteles de his re- bus grauiter& ſapienter diſputat. Proſunt vel ma- ximè exempla Iuriſconfultorum: poſt eas præcep- ptiones ſapientum virorum quæ nos iuuant, vtile eſt exerceri in his exemplis quæ extant in libris Iu- riſconſultorum. Exempla ad exercitationem con-
dusunt, non quòd certæ ſint regulæ, ſed fallaces nõ
ſint. Ego enim dixi hæc non poſſe in vniuerſum definiri. Alciatus qui ingentem librum ſcripſit de præſumptionibus„mihi certè videtur operã ſuam
infeliciter collocaſſe: quia hæc ex cognitione mo-
rum cuiuſque hominis& experientia rerũ& exem plis iudicantur. de his igitur exemplis videndũ eſt. Vnũ eſt peruulgare in l. filium. de his qui ſunt ſui vel alie. iur. Cùm quæritur an quis filius ſit, an non ſit, facti eſt quæſtio,& probatio hic requiritur. Sed quomodo poſsit probari aliquẽ filiũ eſſe? quomo- do id probandũ ſit, docet Iuriſconſ. in d. l. filium. Fi- lium, ait, definimus eum qui ex viro& vxore eius natus eſt. Cùm matrimoniũ contractum eſt inter aliquos,& conſtante matrimonio natus eſt aliquis ex VXxore, is habendus eſt filius eius mariti. Exem- plum eſt huius probationis de qua loquimur. Hoc enim tantùm probatur coniecturis probabilibus& veriſimilibus. Nulla hic eſt neceſſaria probatio. Nõ enim ſequitur, natus eſt filius conſtante matrimo-
nio, ex vxore, ergo ex eius marito natus eſt: ſed eſt
Franciſci Duareni luriſconſ.
præſumptio quædam iuris. Nos autem definimus eum eſſe filium, quia credibile eſt,& veriſsimile, ni- ſi contrarium doceatur. Poteſt enim contrariũ do- ceri, vt colligitur ex eadem lege. Si ponamus ma- ritum abfuiſſe, eo toto tempore quo conceptus eſt is de quo quæritur: videtis maritum hanc proba- tionem euertere. veriſimilis eſt probatio quæ cedit certæ& indubitatæ probationi. Si poſsit oſtendi abfuiſſe maritum, vel propter valetudinem nõ po⸗ tuiſſe cum vxore ſua rem habere, vel aliud huiuf
modi. Sed ſi non poſsit contrarium probari, nos
hanc veriſimilitudinem ſequimur. Hæc igitur pro- batio dicitur probabilis. Quidam(vt Connanus) demonſtrant hanc probationem neceſſariam eſſe poſſe,& dicunt mulierem poſſe in arce contineri. Sed his reſpõdeo, cuſtodes etiam rem habere pol- ſe cum vxore. Micaln exiſtimant hanc probatio- nem eſſe impoſsibilem. Sed hoc falſum eſt: verum
eſt directò hoc non poſſe probari, ſed per conie- cturas ſic. Sed dico eſſe probationem quæ ft per
coniecturas. Ad rem nihil pertinet quod adduci-
tur ex l. Lucius. de condit.& demonſt. Vbi dici- tur, Inſtitutus eſt filius ſub conditione, Si ſe filium
eſſe probauerit: ibi dicitur, nullum eſſe teſtamen- tum, quia conditio non eſt in eius poteſtate. Sed
non dicitur impoſsibilem eſſe conditionẽ:& mul- tum refert an impoſsibilis ſit conditio, an verò nõ
ſit in filij inſtituti poteſtate:fieri enim poteſtvt im-
poſsibilis conditio non ſit,& tamen non pendeat
ex poteſtate eius cui adſcribitur, I. ſeruus quoquc.
de hæred. inſtit. heęc probatio pendet ex teſtibus.
Docendum eſt matrimonium contractum fuiſſe,
hunc natum eſſe ex vxore conſtante matrimonio.
Hoc probato, nos pręſumimus hunc legitimum eſſe filium, ſed teſtamentum dicitur nullũ eſſe, quia cùm filius qui eſt in patris poteſtate, inſtituitur ſub conditione quæ non pendet ex cius poteſtate, nulla eſt inſtitutio& nullum teſtamentum l. ſuus quo- que. de hered. inſtit. Aliud exemplum eſt in l. ſi fi- lius. 8. Oritur lis inter patrem& filium de poteſta-
te. Pater contendit filium eſſe in ſua poteſtate: filius
contra ait ſe ſui iuris eſſe, quæritur vtri incumbat
probatio, an patri an filio: hic dicitur, Si filius ip pa- tris poteſtate ſe eſſe neget, prætor cognoſcit, vt prior do-
ceat filius Ergo credimus& præſumimus filium eſſe in patris ſui poteſtate, niſi contrarium probetur. Exemplum huius probationis eſt de qua hic loqui- mur. Hoc neceſſarium non eſt. Nam fieri poteſt vt filius ſit,& tamen ſit ſui iuris, quia emancipatus eſt à patre. Sed credibilius eſt filium eſſe in patris ſui poteſtate quàm ſui iuris eſſe, propter pietatem, que
patri à filio debetur. In hanc partem inclinamus.
Aliud exemplum eſt in J. ſi pactum. Pactũ factum
eſt in quo nulla hæredis facta eſt mentio: exempli
gratia, Quidam ita paciſcitur, ne petat à Titio:
nõ dixit ne petat à Titio, néèue ab hærede eius, que-
ritur an poſsit petere ab hærede: Hic inquirendum eſt quid veriſimile ſit, vt intelligamus, vter proba- re debeat, an is qui contendit pactum eſſe reale, an verò is qui contendit pactum eſſe perſonale:hic lo- cus pertinet ad l. iuriſgentium. S. pactorum. de pa- ctis. Hic dicitur ei incumbere probationẽ qui con- tendit pactum eſſe perſonale,& credit pactum eſſe factũ gratia heredis: quia plerunqueſ(inquit Celſus)
tam
4 1.* n Vmelt in Lci
ammiln wüctu lbäbdeicomnu trcke Lin ſd
gaim auintur
rharum quod ſit aiſt wichum tac tumerrum. Tacite
lcuttt& reſtitu
arum teſamen Mcommilt hdei! artorem volur rt(oo preſtari. Im nquam ſibi aiucte xlictum mumerrum facti ach ſet poſtea f atrus teſtame
em ylum& tel
Aeſſe lublatu unlit ded obiicit
oumlut hoc lddeic
tcd volũtate: o
Wultcedendum
unayero volunt
mann ſecir iic
1

lteſtamentumänd
In Tit. De probationibus.
um hetedibus noſfrus quam nobiſmetipſis cauemus Dua ratione hæc probatio nititur. Solet enim fieri Eh lumt mores hominum/vt non tãtùm ſibi, ſed mn hæredibus ſuis conſulere ſoleat. hic videtis
eria
nos ex moribus hominũ quod veriſimilius eſt iu-
qicare-Aliud exemplum eſt in l.eum qui. 22. Qui voluntatem mutatã eſie dicit probare debet. Hinc rulgo colligi ſolet, mutationem voluntatis præſu⸗ mendam non eſſe. Præſumendum eſt eum qui ali- uid voluit in eadẽ voluntate permanſiſſe, niſi ratio zlqua ſuadeat aliud eſſe iudicandum. Si non appa- beat cauſa mutatæ voluntatis, tunc in dubio credi- utpermanſiſſe in eadem voluntate. Exemplũ vnũ
AAul. fideicõmiſſa§. ſi r. de leg. 3. ſi quis legauerit
zalquã, deinde eam alienauerit ex neceſsitate, nõ Metur legatũ ademiſſe propter hanc alienationẽ, aült probatũ fuerit eum adimendi legati voluntatẽ uabuiſſe,& voluntatẽ mutaſſe. tãta eſt vis huius cõ ectutæ vt transferat onus probandi in aduerſariũ, uia creditur quis in volũtate ſua permanere. Hæc exlumptio ex moribus hominum& natura ori-
ur Non enim conſtantis& prudentis hominis eſt
voluntaté ſuam ſine cauſa mutare, quamuis homo A Platonc dicatur Xuey ueᷣπ⁴εοάo„animal mutabi- ſe Aliud exempluùm eſt in l. cùm tacitum. 3. eo. Ta citum fideicommiſſum relictum eſt incapaci, atq; deo videtur illud fideicommiſſum fiſcus vindica- te ab lærede poſſe, I.3. l. ita fidei. de iure fiſci. fidei- commiſſum enim acquiritur fiſco, modò hæc duo concurrant. Primùm quòd ſit relictum incapaci. Secundò quòd ſit relictum tacitè, non palam. Qui- dam fecit teſtamentum. Tacitè commiſit fidei hæ- tedis vt aliquid daret& reſtitueret homini non ca-
zci deinde alterum teſtamentum fecit: in hoc te-
amento nihil commiſit fidei heredis. Nihil eſt ex
uo appareat teſtatorem voluiſſe id fideicommiſ- 6 ab hærede ſuo præſtari. Fiſcus vindicat illud deicommiſſum tanquam ſibi quæſitum, quia ho- mini incapaci tacite relictum ſit. Fatetur hæres in nitio, cum teſtamentum factum eſt, aliquid de eo neitè factum eſſe, ſed poſtea factum eſſe alterũ te- ſamentum poſt prius teſtamentum,& nihil actum elle de ea re inter ipſum& teſtatorem,& poſterio- ateſtamento prius eſſe ſublatum, tit. quib. mod. te-
m infir. in Inſtit. Sed obiicitur aduerſus eum te-
ſtatorem qui voluit hoc fideicommiſſum præſtari petmanſiſſe in eadẽ volũtate: quæritur quid præſu- mendum ſitean fit credendum cum manfſiſſc in ea- dem voluntate, an verò voluntatẽ mutaſſe, cùm al- terum teſtamentum fecit? Hic ait Papinianus, cre- dendum potius in eadẽ volũtate manſiſſe. Probatio enim mutatæ voluntati inquit Iuriſc. ei debet incum- bere qui conuenitur. id eſt, hæres contra quem agit lilcus, debet probare teſtatoris voluntatẽ mutatam
luiſſe. Cum ſecreri ſuſcepti ratio,&c. Ratio huius reſ- ponii eſt, quia mutatio voluntatis non præſtunitur:
ſecundd quia etiam hic alia coniectura ſuadet. Cre dibile enim eſt teſtatorem ideo hunc inſtituiſſe hæ tedẽ etiam poſteriori teſtamento, quòd tacitã fidẽ non accommodaſſet propter ſecreti ſuſcepti ratio-
nem. Plerunq; nos coniicimus ex co quod plerun-
que fieri ſolet,& coniccturæ maxime oriuntur ex o quod plerunque fieri ſolet: merito igitur ait Pa- Plnlanus probarionem mutatæ voluntatis ei in-
in 1. quinquaginta. 12. Teſtator in reſtamento ſuo quinquaginta legauit Titio: codicillos poſtea fecit, &in iis eandem ſummam repetiit. poſt mortem teſtatoris legatarius vtramque ſummam petit, vi- delicet quinquaginta ex teſtamento,& totulem ex
codicillis. Hæres contendit quinquaginta tantùm
ci deberi, duo legata non eſſe, ſed vnũ tantùm quod repetitum ſit. Sed quæſtio hic eſt voluntatis, an te- ſtator voluerit legatũ multiplicari. Quatitas enim poteſt duplicari. Srichus aut alia ſpecies multipli- cari non poteſt, vt dieitur in l. plane. de legatis pri-
mo. Ergo queſtio hic eſt vt teſtator voluerit,& cõô-
ſiſtit in facto. Igitur probatio requiritur: ſed quæri- tur an ab hærede, an à legatario probatio exigen- da ſit? Refert duplicare leægatum voluerit an repete- re Fieri poteſt vt is qui legauit quinquaginta in teſtamento,& legauit quinquaginta in codicil. lis, duplicare legatum voluerit, id eſt, bis voluerit quinquaginta legatario præſtari. Poteſt etiam dici oblitum teſtatorem quinquaginta teſtamento lega- torum, eadem quinquaginta in codicillis repetiiſſe. vtri igitur incumbet probatio? Hie dieitur, Prima fronte,&c. Regula eſt, Ei qui dicit probationem in- cumbere, vt mox dicturi ſumus. Legatarius inten- dit vtramque ſummam ſibi deberi,& eam quæ co- dicillis& eam quæ teſtamento relicta eſt. Et niſi probauerit teſtatorem vtramque ſummam præſſta- ri voluiſſe, non obtinebit. Sed quod dicitur actori onus probandi incumbere, non ita acci piendum eſt quaſi reus nihil probet. Idem videtur dicendum vt in hac ſpecie. Petitor duas ſcripturas oſtendit, oſten dit teſtamentum, profert quoque codicillos. Reus hæres ait alteram ſcripturam inanem eſſe: ideo id probare iudici debet, itémque non hanc fuiſſe te- ſtatoris voluntatem vt bis ea ſumma præſtaretur. Hic ergo creditur teſtatorẽ voluiſſe legatum du- plicare, bis eandem ſummam legando:& hoc faci- lius præſumitur cùm duæ ſcripturæ proferuntur, puta teſtamentũ& codicilli poſtea facti. Difficilius autem creditur, cùm in eodem teſtamento bis ea- dem ſumma legetur. d. l. plane. de lega. 1. Aliud ex- emplum eſt in l.ſi chirographum. 24. Præſumitur debitor liberatus eſſe, quia inſtrumentum cancel- latum reperitur: nam cùm inſtrumẽtum de debito reperitur deletum& cãcellatum, videtur remiſſum eſſe debitum. non aliter conſtat niſi ex inductione inſtrumenti. quæritur an præſumendum ſit ideo re- miſſum eſſe debitum,& liberatum eſſe debitorem? Hic dicitur præſumendũ eſſe, debitorem eſle libe- ratum. Sed hoc quemadmodũ accipiẽdum ſit, cgo lenius docui in interpretatione l. Labeo. de pact. vbi dicitur ſi redditũ ſit inſtrumentũ, videri remiſ- ſum eſſe debitũ. Sed maior hic eſt dubitatio cum non redditũ eſt inſtrumentũ, ſed deletũ eſt tantùm. Hic dicitur liberatũ videri debitorẽ, niſi contrariũ doceatur. Hæc igitur probatio neceſſaria nõ eſt, ſed præſumptio tantùm quæ trasfert onus probandi in
aduerſarium. Atque ideo non rectè faciunt debito-
res, qui poſt ſolutionem debiti, contenti ſimt red-
ditione, vel cancellatione chirographi: ſed vtilius
eſt, vr vtrumque fiat,& vt reddatur inſtrumentum
vel deleatur,& apocha detur, vt diximus ſup. in in-
terpretatione l. diſſolutæ. C. de cõdict. ex lege. Hæc L 3
1253
cumbere contra quem agitur. Aliud exemplum eſt
—— 1— 4— te eE e ͤͤͤ́́ͤͤͤͤͤͤ————

—
—
—9—— ————
5 28* ö ——„— 9 ———— 2——.„— ————— ———————
———
1 4 4 4 1 “ f 131 4 . 3 4 8 1 † 8 3 3 4 * ¹ 1 t 3 4 8 4 4
————
———,
1254
exempla demonſtrant quænam ſit hæc veriſimilis
robatio. Vis autem huius præſumptionis hæc eſt quod ad ſidem faciendam valet, donec coutrarium
robatum fuerit,& transfert onus probandi in ad- uerſarium. Hoc colligitur ex l. ſi chirographũ. hæc tamen præſumptio cedit certæ probationi, vt de hoc loco colligitur& ex l. vlt. de co quod met. cauſ. Non eſt veriſimile in vrbe coactum fuiſſe in- debitam pecuniam ſoluere eum qui in dignitate clara erat, ſed aduerſus hanc præſumptionem ma-
nifeſtam debet probationem opponere. Tertium
genus probationis artificialis eſt quæ dicitur leuis
Probatio ſuſpicio. Quintilianus eam vocat, non repugnantẽ leuis, vel lib.. Quæ ſit hæc leuis ſuſpicio exemplis etiã de-
ſuspicio.
monſtrari poteſt. Apud eundem Fabium vnum exemplum eſt de eo qui domi erat cùm furtum fa- ctum eſt, ideõque accuſatur ob furtum. Aliud exẽ- plum eſt in l. 4. hic. Quidam vendidit ſeruum, ſer- uus poſtea aufugit à nouo domino, id eſt ab emp- tore. Emptor agit actione redhibitoria aduerſus venditorem,& contendit ſibi ſeruum fugitiuum
fuiſſe venditum:id negat venditor. probat emptor,
ſtatim atque emptus eſt aufagiſſe. Hæc probatio leuis eſt. Nam potuit ex alia cauſa ad aufugiendũ
impelli poſt venditionem, ideõque hic dicitur, em-
ptorem probare debere eum ſeruum de quo quæ- ritur antequam emeret fugiſſe&c. nam etſi aufuge- rit ſeruus poſt emptionem, non ideo probatum eſt eum fugitiuum eſſe, ſed ſi poſsit docere fugiſſe ante venditionem, tunc obtinebit in hoc iudicio redhi- bitorio emptor. Hinc quæſtio tractatur de proba- tionè fugæ, in l. cùm probatio. 7. hic. qui locus per- tinet ad tit.de quæſt. requiritur probatio prioris fu- gæ, vt dixi in iudicio redhibitorio. Non enim ſatis eſt probare ſeruum aufugiſſe ſtatim poſt venditio- nem, ſed ſi probatio prioris fugæ deficiat, an erit lo- cus quæſtioni ſerui: Hic dicitur locum eſſe. Serui
olim torquebantur etiam ſinc ſuſpicione aliqua:
nullaque maior habebatur ratio ſeruorũ quàm pe- corũ,& exæquabãtur ſerui pecoribus. Hæc quæ cõ ſtituta ſunt de ſeruis, ad liberos homines trahi non debent,& in his peccari ſolet à iudicibus qui ſolent trahere leges loquentes de ſeruo ad liberũ homi- nem. hæ opiniones ex ignorantia proficiſcuntur,& maximam plerunque perniciem Reipublicæ adfe- runt. Addit, In ſe enim interrogari, non pro domino, &c. Occurrit obiectioni, Serui in caput dominorũ ſuorum non torquentur, l.j. de quæſt. quomodo er- go de ſeruo habebitur quæſtio. Et hic dicitur, ſer- uum non in dominum aut pro domino interroga- ri, ſed in ſe. Aliud exemplũ eſt in I. pen. huius rituli. In aliis libris eſt antepen. l.imperatores. Mulier gra- uida repudiata filiu enixa, c. Species eſt huiuſmodi Mulier repudiata eſt à marito, cùm grauida eſſet, poſt repudiũ filiũ enixa eſt:mulier profeſſa eſt hunc filiũ ſpuriũ eſſe in actis: quæritur an ille filius iuſtus habẽdus ſit& legitimus& an hæreditaté matris,
ea mortua inteſtata, iuſſu patris tanquã legitimus
petere poſsit? Quæritur quã vim habeat hæc pro- feſsio matris. Reſpõdit Scæuola, veritati locũ ſuper fore. His verbis ſignificat Iuriſconſultus ſuſpicionẽ aliquã eſſe& præſumptionẽ contra filium propter matris profeſsionẽ: ſed tamen eſſe ſuſpicionem, nec ideo ſubmouendum eſſe filium à matris hæredita-
Franciſci Duareni luriſconſ.
te. Hic noluit reſpondere Scæuola ad facti queſtio-
nem. Oportet inquiri veritatem. Durum eſt profeſ-
ſionem matris, quæ irata forte fuit marito propter repudium, omnino nocere partui. Profeſsio quid ſit
— ⸗ ⸗ 4.. 70 1 nõ intellexit Accurſius, nec cæreri Accurſiani. Pro-. 2rofefiu obud ode .... fſ„aõro feſsio non eſt teſtimonium matris, vt Accurſius& 7uia.
cæteri accipiunt, in l. etiam.& l. cum de ætate. Pro-
feſsio fiebat poſt partum editum intra tertiũ diem,
ſecundum cõſtitutionem D. Marci Antonini, cuius meminit Iulius Capitolinus in Marco Antonino: & profeſsio illa fiebat apud Præfectũ ærarij Satur- ni: hodie fit profeſsio in baptiſmo apud ſacerdotes. Hæc profeſsio prodeſt ad probationem natalium
& probationem ætatis. Et multum intereſt an pa-
rentes profiteantur ſtatim poſt partum editum, an verò cùm lis mota eſt de natalibus filij, vel de eius ætate teſtimonium dicant. De hac profeſsione in. telligẽdi ſunt hi loci. Aliud exemplum eſt in Lqui teſtamentum. 27. Cuùm quis vellet quantitatem le- gare incapaci, quam legare non poterat, ſpurio, for- te, legauit ei ſimpliciter quantitatem, quam per le- ges ei licebat, verbi gratia centum. Cuùm vellet ei maiorem quantitatẽ legare quam poſſet, quamꝗque per leges liceret, hæc dixit: Titio do lego centum quinquaginta, quæ mihi pertulit, de quibus ei nullã cautionem ſcripſi,& ſimilia: hic non ſimplex lega-
tum eſt, vt ſuprà, ſed cauſam continet& confeſsio-
nem debiti. Quæſtio eſt an hæc confeſsio teſtatoris ad fidem faciendam valcat, vt ſi quæratur an debi- tum ſit, omnino ſequenda eſt ea confeſsio teſtato- ris: de legato nulla eſt dubitatio, quin inutile ſit. Sed non prohibetur teſtator relinquere teſtamento in- capaci quod ei debet: quæritur quid dicendũ ſit, an ea omnia poſsit exigere lagatarius. Si Titius ſupra ſeripta,&c. Reſpondit hic Scæuola ita poſſe Titiũ hæc omnia legata exigere, ſi doceat hæc à ſe ad te- teſtatorem perueniſſe: illa confeſsio teſtatoris ſuſ- picionem quidem aliquã inducit, ſed tamen& in- firmam. quia cam ea ſit leuis, contraria ſuſpicione facile eliditur. Credibilius autem eſt eum in frau-
dem legis hæc adieciſſe, quia videbat ſe ei id ſim.
pliciter legare non poſſe. Quam vim habeat cofeſ-
ſio teſtatoris. Sed hic notandũ eſt confeſsionem ta-
lem nihil prodeſſe ei cui relictũ eſt legatum, ſi in-
capax ſit: ſed credibilius eſt(vt dixi)hanc confeſsio- nem in fraudẽ legis factam eſſe. Hoc ſolet quotidie accidere in donationibus. Donator confitetur do-
natariũ de ſe bene meritũ eſſe: ſed quæritur an hæc
confeſsio fidẽ faciat: Et puto, ſi incapax nõ ſit dona-
tarius, fidẽ facere confeſsionẽ. Alioqui donatarius
cogetur docere ſe bene meritum eſſe de donatore,
& ob ſua benemerita hoc ei donari. Aliud exẽplũ eſt in l. neque natales. C. eod. quæritur de ingenui-
tate cuiuſdam filiæ,& de cius itatu, an ingenua ſit,
an ſeruilis conditionis. pro ingenuitate hoc addu- citur quòd pater eſt ingenuus. Nam honoribus fru- ctus eit, quibus homines ingenui fungi ſolent: an
hoc ſufficiat ad probationẽ ingenuitatis: Et dicitur hoc non prodeſſe. Nam partus ventrẽ ſequitur: for- te mater ingenua non fuit. hæc probatio elt leuis
& infirma. Simile exemplum ett in l. matrem. G.
eod. Simile exemplum eſt in l. ad probationem ſer- uitutis. 22. eo. Tu vis probare aliquẽ ſeruũ eſſe:iudi
cis frater& mater eius ſeruilia miniſteria fecerũr,
ſed ideo
1 Hseueel
14
zoamſum, quu nu debebat tr rer deicomm mMerea bic imer mehs EXhö cau
12
a tmiſſum elle r von comunct auics remibdic urmiſt pon ſe kxceſlaniô,velt ulboderleuia he neinl inicume- apriuatæ cau um per le, iſi al dincant nullam viculs adiuuent mnem.Ariſtote! ir udicare nol anaedibilibus. ſer iudicandu dirbngore. di Wuls eſt prob. den. Non enim alim ede remiſf rded a

In Tit. De probationmibus.
gäte⸗ nor ſequitur eum ſeruum habendum eſ⸗ ſequia hæc ſuſpicio tantùm eſt leuis. Sed ſi nõ va- ſeat ad probationem, cur tã accurate de hac pro- batione diſſerimus? Sed hæc præſumprio quamuis er ſe non valeat ad fidem faciendam, nec transfe at onus probandi in aduerſarium, tamen cũ aliis couiuncta valere& prodeſſe poteſt ad probationẽ. Et vulgo illud in hac re locũ hiabet, Que non pro- nt ſingula, multa iuuant. Exemplum verò vnũ eſt nl Procula. 26. Quæxdam Procula magnæ quanti- utis fdeicõmiſſum contendebat à fratre defuncto lbi debitum eſſe. forte erat inſtiturus in teſtamen- fidei eius erat commiſſum vt reſtitueret ſoro ocula poſt mortem patris petebat fideicom- mulum: contraà proponebatur, remiſſum eſſe,& de emißione non conſtabat niſi ex coniccturis ali- uubus. Coniecturæ erant huiuſimodi, primùm nũ- quam petiit Procula à fratre quandiu vixit frater Lende ſepe ſoluerat fratri quod ei debebat ex vVa- lis cauſis: credibile non eſt eam fuiſſe ſoluturam katri ex alia cauſa, niſi voluiſſet remittere fratri loc fideicommiſſum, quinimo petiiſſet compen- ſali quod ipſa debebat fratri cum eo quod debe- batilli frater ex fideicommiſſo. Deinde iterata fuit Colutio. Præterea hic intercedebat coniunctio ſan- guinis inter eos. Ex his cauſis facile credimus fidei- commiſſum remiſſum eſſe. Si cauſæ ſingulæ per ſe ſpectentur, non coniunctæ, nulla ſufficit ad fidem fäciendam huius remiſsionis. Nunquam petiit à ktatre ergo remiſit, non ſequitur. Secundò coniun- Ktierant,& neceſſariò, vel ſoluit ei ſæpius,& vſa nõ eſt compenſarione: leuia hæc ſunt. Eodem pertinet uod dicitur in l. inſtrumenta. C. eod. Inſtrumenta doneſtic& priuatæ cautioues non ſufficiunt ad ptobationem per ſe, niſi aliis adminiculis adiuuen- tur quæ inducunt nullam probationem per ſe, niſi is adminiculis adiuuentur, ſed tantum aliquam preſumptionem. Ariſtoteles lib.. Rhetoric. ait iu- dices debere iudicare non tantum ex neceſlariis, led etiam ex credibilibus:& hoc eſt, inquit, quod di tebant vereres, iudicandum eſſe ·ναν 1επm ν cum teceditur à iuris rigorc. Si rigorem iuris ſpectemus il Procula. nulla eſt probatio, quæ ſufficiat ad cõ- dennationem. Non enim neceſſariò ſequitur, fi-
lawommiſſum eſſe remiſſum quod nunquam pe- ttaatre, ſed alia concurrunt, de quibus alibi dixi mus ded æquitas ſuadet vt non ſummum illum ri- golé ſequamur, ſed aliquando amplectamur quod probabile eſt. Dicet aliquis, Tu dicis tria eſſe pro- bationum genera: quomodo poſſunt diſcerni hi gradus probarionis: diximus nulla certa regula hęc m vniuerſum definiri poſe. Hæc enim exepla qua adduximus, non ſunt accipienda tanquã cõſtitutio nes generales. Cũ igitur queritur an preſumptio ſit abenda leuis, an grauis, an vehemens, non poteſt nocin vniuerſum definiri:idcoque dicuntur com- mitti iudicis arbitrio. Maulto facilius eſt in quacũ- que ſpecie propoſita, iudici videre quauta fides ha- enda fit, quàm Iureconfulto in vniuerſum hoc de- auute. Non emim poſſumus certa regula ita iudicẽ ühruerd.r non multa deſiderentur in arte noſtra. as vulgo dicitur, Omis probatio arbitraria el, K hoc veru m eſt. Ideo hæc committuntur ar-
Atlo iudicis, l.cum de ætare. hic, Quæltio hic tra-
ctari ſolet de fama ſeu rumore, an fidem faciat ſa- ma,& quantam fidem faciat: Sæpe hoc ſolet acci- dere in iudiciis, vt fama de re aliqua allegetur. Ad fidem autem omnino faciendam valere lamãà rario non patitur. Fama enim ſermo diſperſus eit, cui malignitas plerunque initium dat, cred ulitas incre- mentum, vr ait Fab. lib. 5. Fama dicitur tam falli prauique tenax quàm nuneia veri: apud Virgilium lib. 4. Aeneid. Contemnenda tamen nõ eſt fama,o- pPiniò& conſenſas populi: creditur enim quoddam eſſe publicum teſtimonium. Homerus nunciã lo- uis eam vocat,& partem veri fabula quæque tenet.
. Ex his igitur meritò dubitatur an fidem faciat fa-
ma,& quantam fidem faciat? Et exiltimo connu-
merandam eſſe famam fuſpicioni quam nos leuẽ
dicimus. Dicimus enim quãdam præſumptionem eſſe, quæ per ſe leuis& infirma eſt, ſed cum allis
iuncta proſit ad fidem faciẽdam. Hæc quæ iam di- ximus, Homini ſano ſatis illud demonſtrant, ſed ta-
men id confirmari poreit noſtrorum Iureconfulto- rum auctoritate, vr l.3. de teſtib. Fama conſenticus
cum aliis argumentis confirmat eius rei de qua quæritur fidem. His verbis ſatis oſtendit Iurecon-
ſultus famam ad plenam fidem faciendam no ſuf-
ficere. Non poteſt lveusplauior adduci ad hoc pro bandum. Hactenus vidiſtis quid probatio ſit, quæ ſint genera probationis,& quam vim& poteſtatẽ
quæque probatio habeat. Sequens locus elt De iu quibus incumbit probatio, aut non incumbit. SeAIp. 1III.
In hac diſputati one de probationibus locus pre-
cipuus eſt, Quis probare debeat, aut non debeat. Notanda igitur ſunt quæ ſequuntur. Primum eſt, Ei qui dicit mcumbere probacionem, vt dicitur in 1e. Ha. Et differentia eit inter eum qui aliquid di- cit in iudicio,& eum qui negat. De vtroque vide- bimus: ſed prius de eo qui dicit. Dicere hic accipi- mus ſiue quis agat, ſiue quis excipiat, ſiue quis repli cet in iudicio. De actione, de exceptione, de repli- catione, exempla hic multa reperiuntur,& multa
huius tituli capita ad hunc locum referuntur. Ego
hæc omnia ordine explicaturus ſum. Ac imprimis ad hunc locum pertinet l. I. vbi exemplum eſt ius regule que poſtea ſequitur in 1. 2. Vbi dicitur, Ei qui dicit probationem incumbere. Veluti ſi quis dicat, eum qui dicit ſe gentẽ aut genus habere, probare oportere. Et licet mutilus videatur hic locus, tamẽ facile interpretatio eius loci ex c. ſequenti ſupple- tur. Poteſt incidere quæſtio in iudicio, an quis ha- beat gentẽ, an genus tantùm. Genus à gente multũ differt apud veteres auctores. Signuficatio huius lo ci poteſt cognoſci ex aliquot locis Ciceronis, velu- ti ex li. I. de oratore,& maxime ex Topicis vbi do- cet qui gentiles ſint:& gentiles ita definit Cicero,
ui ab ingenuis orti ſunt, quorum nemo maiorum fſeruitutem ſeruiuit, qui eiuſdẽ nominis id eſt agna- rionis ſunt. Poſſunt aliqui eiuſdem cognationis& ſanguinis eſſe: ita tamen vt non ſint eiuſdem nomi nis& agnationis. Agnati dicuntur qui coniungun- tur per virilis ſexus perſonas, tit. de legit. agnat. ſuc- cefl. Inſt. Omnes enim agnati eiuſdé nominis ſunt: qui coniunguntur per feminas, nou ſunt eiuſdem nomimts: feminæ emum tranſeunt in alienam fami- liã fieri ergo poteſt vt duo ſint eiuſdem ſanguinis,
L 4
1255
Fama quid
De eo qui dic it in iu dicio.
Genvsile./ qut.
f ³ 4 1 4½ 1 4 1 3 4 3 4 1 1 4 1 4 1 4 1 8 3 1 1

3 1 4 * 1 1 5 8 1 5 1 4 1 1 1 i 1 ö 4 4 1 8 * 1 4 : 3 4 4 1 31 4 † 8 3 1 1 4 4 1 4 1 v 7 8 4 8 1 4 6 1 1 1[1 ¹ 4 4 4 3 1 4 1 3* 3 2*— 4 1 3 1 4 + 1 G3 “ 4 4 4 1 1 4 4 1 4 4 4 4 61 ½ 3 4 84 2 1* 1 1 3 5 1 1 3 1 4 1 4 4 ¹ 4 4 3 1 1 4 1 14 1
non tamen eiuſdem nominis, quia oportet genti- les ab iiſdem ortum habere. Cum igitur quęſtio eſt in iudicio an quis gentem vel genus habcat, 18 qui dicit ſe genus habete vel gentem, probare debet ſecundum regulam quæ eſt in l. 2. Alia exempla ſunt, veluti in l. in exceptionibus. 19. Cum dicimus, ei qui dicit probationem incumbere. intelligimus ſiue agendo ſiue excipiendo dicat. vterque enim di
vcit tam is qui agit quam is qui excipit in iudicio.
Cum ego peto tibi pecuniam creditam mihi red- di, id eſt aio me tibi pecuniam mutuam dediſſe, tunc mihi incumbit probatio. Si dicas te mihi ſol- uiſſe, æequum eſt etiam id quod tu dicis te probare. Exempla hic ſunt variarum exceptionum, vt ſiquis pactus ſit ne pecuniam petat, ſi contendat ſibi con-
ueniſſe cum aduerſario ne pecunia petatur, id do-
cere debet. Ego promiſi me ſiſtere in iudicio,& quia non ſtiti me in iudicio, agis aduerſus me, ego intentionem tuam elidere volo exceptione,& aio me impeditum valerudine, aut alio caſu, aut dolo tuo, mihi incumbit probatio. Aliud exemplum eſt in I. Quoties. 18.§. qui dolo. Siue agendo„ ſiue exci- piẽdo quis dicat dolũ admiſſum eſſe, id probari de bet. Hoc exẽplũ pertinet ad tit. de interrog. act. 8i quis interrogatus in iudicio an hæres ſit, reſpõdeat ſe heredẽ eſſe, ex hac confeſsione tenebitur. Si quis obiecerit aduerſus aliquẽ cũ interrogatũ in iure an heres ſit, hęredũ ſe eſſe reſpõdiſſe, idprobare debet. Aliud exẽplũ eſt de replicationc in l. verius. Legata eſt res aliena ſciente teſtatore alienã eſſe: legatarius petit eã ex teſtamento. Ait, legata eſt mihi res illa teſtamento defuncti cui hæres extitiſti, peto vt cã mihi tradas. Heres ita dicit, Legata quidem eſt ſed legatum inutile eſt, quia propria teltatoris nõ fuit, ſed aliena:hæc exceptio eſt. Replicat actor legata- rius. Fateor hanc rem quæ mihi legata eſt alienam eſſe, non propriam teſtatoris: ſed tamen quia ille
ſciuit alienam eſſe, aio valere legatum, quia veriſi-
mile eſt eum voluiſſe aut rem ipſam redimi, aur æ- ſtimationem præſtari, cum ſciens prudens eam rẽ alienam eſſe mihi legauerit. Quæſtio eſt de qua iu- dicandum, an teſtator eà rem alienã eſſe ſciuerit, v- tri incübat probatio, an actori, an reo? Marcianus ait, actori, id eſt legatario incũ bere probationem, quia dicit nẽpe replicando,& ei qui dicit incumbit probatio. Similes Ioci ſunt in Codice in l. i. Reus in exceptione actor eſſe dicitur, l.1. de except. In 1. Cũ te minorem. aliud exemplũ eſt. Hoc cognito quod iam dixi, ei qui dicit probationem incũbere ſiue a- gat ſiue excipiat ſiue replicet. Cætera facilia ſunt. Zunt enim eiuſdem rei exẽpla. Hoc tamen ita eſt accipiendum, niſi præſumptio aliqua aut veriſimi- ru transferat onus probandi in aduerſarium. ld ex his locis colligitur de quibus iam ſuperius dixi- mus, veluti ex chirographo. Si quis dicat ſe libetra- tum eſſe à creditore excipiendo, id cogitur docere,
ſecundum regulam noſtram: ſed tamen ſi proferat
chirographũ deletum, inductũ vel cancellatũ pro- pter hanc præſumptionẽ qua iuuatur, id eſt propter cancellationem chirographi, aduerſario incumbit eobatioee niſi contrarium probet aduerſarius, de-
ſtio quæ fuſe tractatur& accurate à Paulo in l. cũ
de indebito. 10. Hoc caput pertinet ad tit. de cõdit.
itor intelligitur liberatus eſſe. Huc pertinet quæ-
1256 PFranciſci Duareni luriſconſ.
indebiti. Sub co titulo de condictione indebiti di- ximus, vt ſit locus condictioni indebiti, quædam neceſſaria eſſe, quæ actor agens condictione inde- biti intentione ſua complectitur. Intendit enim ſe ſoluiſſe aliquid quaſi indebitum:intendit indebitũ id fuiſſe quod ſolutum eſt,& ſe per errorem ſol- uiſſe. Reus contra quem agitur condictione inde- biti, ait debitum id fuiſſe quod ſolutum eſt: quæri. tur vtri incumbat probatio, an actori qui dicit in- debitũ fuiſſe quod ſolutũ eſt, an potius reo qui ait debitum fuiſſe? Secundum regulam traditam inl. 2. videtur probationem incumbere actori tantùm, quoniam is dicit ei qui dicit incumbere probatio- nem. Non poteſt quis experiri condictione indebi- ti niſi intendat ſe ſoluiſſe aliquid& id quod ſolutũ eſt indebitum fuiſſe. Hec omnia continentur for- mula intentionis& actionis quæ dicitur condictio indebiti. At regula eſt, Ei qui dicit probationẽ in- cũbere. Ergo vtrumque probare debet, nec Paulus noſter id negat: ſed docet hoc ſimpliciter non eſſe accipiendũ, ſed cũ aliqua exceptione. Exceptio eſt de qua iã dixi, niſi præſumptio iuris trãsferat onus
probandi in aduerſariũ. Id oſtendit in duobus caſi- bus. Vnus eſt cũ reus inficiatur ſibi ſolutũ eſſe, de-
inde conuictus mendacij per probationem actoris, eò confugit vt dicat ſe debitũ recepiſſe. Actor duo intendit, primum ſe ſoluiſſe centum,& ea centum indebita fuiſſe. Reus negat ſe quicquam accepiſſe: cogitur actor probare ſe ſolui ſſe: id enim intendit. Poſtea videns reus ſe conuictum eſſe teſtimoniis actoris, Verum eſt(inquit ille) te mihi ſoluiſſe, ſed inficior id indebitum fuiſſe, quod ſolutum eſt. Hic dicitur transferri onus probandi in reum, nec cogi actorem probare indebitum eſſe quod ſo- lutum eſt, propter præſumptionem, quòd infi- ciatus ſit reus, falſo ſibi quicquam eſſe ſolutum. Alius caſus eſt, cùm perſona actoris huiuſmo- di eſt vt credendum ſit eum indebitum ſoluiſſe. Hec omnia nos commodius aſſequemur, atquc explicabimus legendo. Is contra quẽ agitur condi- tione indebiti, fatetur quidem ab initio ſibi ſolutã eſſe pecuniam, ſed ait ſibi debitam fuiſſe, vtri incũ- bat probatioꝛhic dicitur actori probationem incũ⸗ bere, niſi pupillus, vel mulier, vel miles vel agricul- tor ſit. Videndũ eſt an credibile ſit propter condi- tionem perſonæ indebitum eum ſoluiſſe. Erat for- te pupillus(vt dixi) erat mulier, erat miles, erat a- gricultor. Hæc omnia eo ſpectant vt intelligamus ei qui dicit in condictione indebiti probationem incumbere,& cogendum eſſe eum docere quod intendit, niſi propter præſumptionem aliquam iu- ris æquius ſit probationem aduerſario incumbere. Nihil aliud hic dicit. Ex eo quod iam à nobis di- ctum eſt quæſtio oritur. Dicimus ei qui agit condi- ctione indebiti probationem incumbere, niſi in caſibus exceptis,& hoc dubitationem non habert, ſi quis contendat indebitum omnino fuiſſe totum uod ſolutum eſt, vel ab initio indebitum fuiſſe. Sed de co dubitari poteſt qui partem indebitam fuiſſe tantùm ait,& vult condicere partem tantùm eius quod ſoluit non totum, vel de co dicit poſtea deſiiſſe partem deberi. Ait Paulus, non idem di- cendum eſſe hic. Quia ceſſat coniectura de qua
diximus,& omnimodo incumbit probatio e5 qui lcit
3
arur: krrum
b I. Krtio luns rir 5 contla Krnun mrulasn m gominus leg aaem adduia
Abi ait, Nemot-
4
a uaat Futef
ns, facile ani a(icero. Id de
uäme pecuniam
lulle creditam. wpoleem ration unldete poſſun vuti creditam andonem dicti ſ un am eo vix 1 ttei pecuni. Ähil unplius Veſentia& iinc emanauit um niudiciis 14 guum mill
in ld neg
alpoteſtrunc
uleNamali dnurratio ha düelle aiquid nuren loptin

lindcbiumäa
*
dr uena
In Tit. De probationibus.
dicit. Cum enim fatetur quis partem eius pecuniæ uæ ſoluta eſt deberi, credibile eſt ei totum debitũ Auſſe vit contrarium probetur aut ſi fatetur totũ ab initio quidem debitum fuiĩſſe, nõ creditur poſt- ea deſiiſſe debitum fui ſle, niſi c5 trarium probetur. Sequitur. In omnibus viſionibus. Cũ dicimus ei qui dicit probationem incumbere, non eſt ita accipiẽ- dum quaſi probatione deficiente non liceat ei iuſ urandum deferre. Sed hic locus plenius à nobis tractatus eſt in tit. de iureiurando. Viſiones vocat ſeweiag, quaſi verbum verbo reddẽs.hoc admonuit Auguſtinus in Caſtigat. Ex his quæ diximus ſatis nelligitur quomodo accipiendum ſit quod dici- unei qui dicit incumbere probationem.
u Kecundo, Ei qui negat non incumbit probatio:
detiam ſumitur ex I.z2. codem pertinet quod di- atur in l. fruſtra. Cod. Rationi conſentaneum non et, vt actor à reo exigat probationem. Nam a- ſoore non probante, reus abſoluitur, l. qui accuſare. C. de edend. Huc pertinet quod dicitur in I. actor. C.vbi dicitur. Negantis factum probationem nul- lam eſſe per rerum naturam. Sed hoc videtur ob-
ſcurum eſſe. KRatio iuris non patitur vt onus pro-
bandi ſuſcipiat is contra quem agitur. Sed quare dicit per rerum naturam? Quomodo id prohibe- tur natura quominus negans factũ is probare poſ- ſit? Rationem adduxi aliquando ex Cicerone in
art. orat. vbi ait, NNemo rationem eiu⸗ quod factum von eſt, aut ſolet aut poteſt reddere. Si diligenter ho c expendamus, facile animaduertemus verum eſſe
uod ait Cicero. Id demonſtrandum eſt exem- plo. Petis à me pecuniam quaſi mihi creditam, ne- go mihi fuiſſe creditam, eius quod factum non eſt quomodo poſſem rationem reddere? Certe nullã tationem reddere poſſum. Si teſtis dicat pro teſti- monio mihi creditam non eſſe pecuniam, certe nullam rationem dicti ſui reddere poteſt. Si dicat, ego ſemper cum eo vixi, nec vnquam me præſente numerata eſt ei pecunia, nunquam ab eius latere diſceſsi, nihil amplius dicere poteſt. Poteſtenim aliquando præſentia& aſsidua conſuctudo inter- tumpi. Hinc emanauit vulgare dictum Accurſij peruulgatum in iudiciis: Plus creditur duobus af- hrmantibus quàm mille negantibus. Ex his con-
DVei. Juss eſt, quoties id negatur in iudicio cuius ratio
daues eſt, alicun rcddi poteſt, tunc negationis probationẽ ali-
dar qui elle poſſe. Nam aliquando id contingit vt eius
quod negatur ratio poſsit reddi, vt poſsit cognitũ &cõpertũ eſſe aliquid factũ non eſſe. Exempla vul go lumuntur ex l. optimã. de contrah. vel commit. ttipul. cum id quod negatur circunſcriptũ eſt certo loco& tẽpore:id eſt, cũ is qui agit aduerſus me, nõ pliciter ait certã ſummam pecuniæ mihi dediſ- ſeſed certo loco. Natura rerũ non impedit quomi nus probetur certo die& certo loco numeratã nõ elſeſi doceam co die me non fuiſſe in eo loco ſed in remoto ab eo in quo dicitur pecuniã numeratã luiſſe: ſed doceri nõ poteſt pecuniam mutuã credi- a non fuiſſe. Huiuſmodi exemplum eſt in l. cũ pre- cibus. C. Si ſcriptum ſit in inſtrumento rẽ donatã dlles aduerſus uem illud inſtrumentũ profertur, ineget donatam eſſe, id probari poteſt:nam doce- aeimulatum eſſe contractum,⁵idq́ue probabit per eos qui interfucrunt contractui:vel probabit con-
eſt in iudicio.
tractum fuiſſe venditionis, ſed velatũ fuiſſe& adũ- bratum donatione. Simile exemplum eſt in l. cum de lege falcidia. hic. Inter hæredẽ& legatarios ori- tur controuerſia de lege Falcidia, l. a leg. Falcid. quæritur de quantitate rerum legatarum,& de quã titate patrimonij quod defunctus habuit. Nã ſi non ſit ea quantitas bonorũ vt ſufficiat ad exoluẽda le- gata integra, tunc poteſt detrahere quartã partem hæres ſecundum legem falcidiam. Sed quæſtio eſt vtri incumbat probatio: nam legatarij dicũt bona ſufficere ad legata exoluenda: hæres contrariũ air: hæredis eſt probatio. Sed hæres negat. Quomodo probare poteſt, non plus eſſe in bonis defuncti: hoc eſt negatiuam probare. Facile eſt probare tantum eſſe in bonis defuncti: ſed difficile videtur probare non plus eſſe in bonis defuncti. Sed res eſt huiuf- modi, vt quamuis negetur, tamen probari poſsit. Natura enim cius rei probationem non impedit: quia hæres ex libris rationum poteſt docere defun- ctũ nõ amplius in bonis habuiſſe. Huiuſmodi mul- ta ſunt, quorũ ratio probari poteſt. Huiuſmodi exẽ- plũ eſt cum peritus artificij alicuius adhibetur à iudice vt de eo quod ſuæ profeſsionis eſt renũciet. Exemplum eſt in l.i. de ventre inſpic. Si obſtetrices adhibitæ ad inſpiciendum ventrem mulieris, quæ dicitur prægnans eſſe, renuncient prægnantem vi- deri, aut prægnantem non videri. Sed hic renuncia tur, prægnantem non eſſe mulierem: at non eſt hu- iuſmodi hæc negatio vt per rerum naturam nõ poſ ſit doceri,& teſtibus id probari poteſt. Idem de me- dicis, de chirurgis,& aliis huiuſiodi, ſi renuncient vulnus letale non eſſe, hic probatur id quod negatũ uæſtio eſt in iudicio an vulnus le- tale ſit, an non ſit: vulnus letale non eſſe probatur. Idem dicendum eſt de aliis ſimilibus caſibus. idẽ quoque& cum quis negat aliquid iure factum eſ- ſe,vt in l.ab ea parte. hic. Quæſtio eſt an emancipa- tio iure facta ſit. Conuenit inter litigantes eman- cipatũ eſſe eum de quo quæritur, ſed negatur iure eſſe emãcipatũ:& ideo dicitur inutilis eſſe emanci-
patio: quæritur an is qui negat emancipationẽ iure
factã eſſe, id probare poſsit? Reſpiciendũ eſt ad na- turã: videndũ enim eſt an tale illud ſit quod nega- tur vt eius ratio propter naturã reddi non poſsit. Et probari Poreſt ab his qui interfuerint emancipatio-
ni non fuiſſe iure factàã emancipationẽ. Nunc vidẽ-
dũ eſt de eo qui poſsidet. Quæritur an is qui poſ-
1257
De eo qui
ſidet, onus probandi ſubire cogatur:& dicen- poſtidot.
dum eſt, ei qui poſsidet non incumbere onus pro- bandi. Hoc enim cõmodum eſt poſſeſsionis vt qui poſsidet nõ cogatur probare, l. z. C.& I. vlt. C. de rei
vind. S. commodũ. Inſtit. de interdict. l. is qui deſti-
nauit. de rei vindic. Atq; hinc fit vt hodie tã vſitata ſint apud nos interdicta, præſertim interdictũ reri- nendæ poſſeſsionis, interdictũ vti poſsidetis. Poſſeſ ſori igitur probatio non incũbit. Exemplũ eſt in l. Quidã. 15. hic. Quidã credebatur filius defuncti,& in ea opinione erant fratres defuncti. Ad hos orat delata hæreditas: cauerunt ei eo nomine quaſi filio eius defuncti, queritur an hæc cautio impediat quo minus poſsint docere eum filium non eſſe, com- perto errore? Hæc cautio videtur eis nocere debe- re:eſt enim quedam confeſsio. Hic dicitur, Cautio- ne exoluti fideicommiſsi. Hac çautione non eſt
confir
—————
———

5 4. 4. 1. per
1258 Franciſci Duareni Iuriſconſ. utei
an..— n.. H l!
confirmatus eius ſtatus, vt ſi forte filius non ſit, pro redibus inſtitutus facit. Agitur enim de bonis quæ aa 1gon
1.. 5.... 1„ ſ 4
pter cam cautionem habeatur filius. Sed hic pro- fuerunt patris:& pleroſque caſus, in quibus ei qui geſ.
pter cautionem probatio exigi debet à fratribus, poſsidet incumbit probatio, poſtea videbimus. A- ¹ rhuns zun
quia eſt in quaſi poſſeſsione eius ſtatus. Aliud exéẽ- liàs autem præter caſus exceptos poſſeſſor non co- ui Phe elt d.
lum eſt in l. circa. 14. Cum quæritur an quis ſit in-
ducia ſuæ ingenuitatis vltro docere velit ſe inge-
nuum eſſe. Atque ita intelligendum eſt quod dixi- mus, probationem poſſeſſori non incũbere. Et hoc vſitatum eſt apud nos hodie, nec receptum eſt, vt quis tantùm exigat probationem ab aduerſario,& vt quis non poſsit probare ſi velit: præſertim cum
gitur de iure ſuo docere, I. cogi Poſſeſſorem. O. de
ſecundũ deſcriptionẽ eius inuentarij. Et ſi fortè di- cat plures deſcriptas fuiſſe in inuentario, quàm re- pertæ fuerunt in bonis pupilli, nõ audiendus eſt tu
tor. Credibile enim non eſt tutorem tã ſtultũ fuiſ- ſe, vt paſſus fuerit alia bona deſcribi in inuentario,
quam fuerint in bonis pupilli. Legiflatores in ea le-
u! b genuus, an libertinus. Is dicit ſe egenduim eſſe, ad- petit. hæredit.& l. vltima. de eo quod met. cauſ. l. 5 Hende uerſarius dicit eum libertinum eſſe, vtri incumbet ſi chirographũ. hic. Obiicitur ab Accurſio& aliis. l. nciusc- P probatio, an ei qui dicit ſe ingenuum eſſe, an aduer vltima. arbit. tut. Cum dicimus aduerſus præſum- 6 3 osdecndc. ſario qui dicit eum libertinum eſſe: Hic dicitur in- ptionem iuris admitti probationẽ,& eam præſum- b ertul ſpiciendum eſſe vter poſsideat, vt ei qui poſsidet ptionem cedere probationi, hoc eſt intelligendũ, ünurir non incumbat onus probandi. Et ſi quidem in poſſeſ niſi aliud iure cautũ ſit. Exẽplum luculentũ eſt in 6 1 loS⸗ ſione,&c. Si ſit in poſſeſsione libertinitatis, cogetur d. l.vlt. Si tutor res pupilli curauit deſcribi in inuen- au dhano in docere ſe ingenuum eſſe: Si verò ſit in poſſeſsione tario, vel repertorio, vt tenetur ex I. vltima. C. de iu- nbl9 éudicio ingenuitatis, aduerfarius docere debet, eum libertũ re deliberandi.& I. tutor qui repertoriũ.ff. de admi- munn eſeu eſſe. Hoc eſt intelligendum(vt ait Vlpianus) niſi fi- niſt. tutor. finita tutela eas cogitur reddere pupilo d 5 nm:
ot
tanta ſit hodie morum corruptio, vt quis quod ve- ge condenda rationẽ habuerunt cius quod frequẽè- m xeplumm clt lit, probare poſsit. Et contingit ſæpenumero vt v- tius ſolet accidere,& quod veriſimilius eſt fieri à kcinellgend terque probet quod intendit: adeò vt difficillimum tutore. Sæpius hoc ſolet accidere vt tutor non p tigequitali line ſit iudicare vtrius ſit efficacior probatio. Placenti- tiatur maiorem quantitatem deſcribi in inuentario Tralud addend. nus faſſus eſt hæc verba, morem ei geri, ſe non poſ quàm reperta eſt in bonis pupilli.l.nam ad ea. ff. de(un quis v ſe intelligere, vt hic refert Accurſius: Sed Accurſius legib.& Senatuſconfult. Quod de iure poſtliminij a lominis, nc nihil perſpicacius hoc verbum interpretatur. Nam hic adducitur& ab Accurfio& à cæteris, nihil ad bmn Ki morem, conſuetudinem iudiciorum exponit. Vi- rem pertinet. Præſumptio cum fictione iuris nihil p 2 m chan detis quanta fuerit caligo temporis Accurſij. Hic habet commune. Præſumptioni& coniecturæ lo- quid uands hi e incidit difficultas ex l. ſiue poſsidetis. C. cod. Pater- cus eſt in incertis. Nam quoties aliquid incertũ eſt, ra 4 mgortd 4 familias multos filios habebat, alios in poteſtate tunc locus eſt coniccturæ, l. Continuus. S. cum ita. de ². hfd5 ulp leim ſua, alios emancipatos. Inſtituit eos hæredes qui e verborum obligat. Quia coniectura recipitur& mpole lè ccxpt rant in poteſtate,& prædia quædam donauit cmã- præſumptio propter incertitudinem: nec eſt mi- fodandibunc cipatis. Poſt mortem patris de prædiis donatis ori- rum ſi quoties veritas eluceſsit cedat præſumptio ui rinculisda tur inter fratres contentio. Qui ſunt in poteſtate, veritati, cedat incertitudo certitudini. Sequimur n vlim poſſeb & qui inſtituti ſunt à patre petunt illa prædia, quia in dubio id quod veriſimilius, donec veritas cogni aiit ine dolo hæredes funt: alij autem emancipati contendunt ta fuerit. Fictioni autem locus eſt in his quæ ſunt aieéi quis aliq ca ſibi deberi ex donatione paterna: quæritur qui- certa, vt cum fingimus eum qui ab hoſtibus captus um imptin bus incumbat probatioꝛan filiis hæredibus inſtitu- eſt, ſemper in ciuitate fuiſſe,& nunquam captum deldertinitatis tis, an emancipatis: hic reſcribit imperator, proba- fuiſſe ab hoſtibus. Hæc fictio iuris eſt. Certum eſt taeo iudicab. rionem incumbere emancipatis, ſiue poſsideant ſi- enim eum captum fuiſſe ab hoſtibus de quo quæ- Vrur an dẽ ue non poſsideant. Si hoc verum eſt, ei qui poſsi- ritur. Sed tamen vrilitatis cauſa fingitur captus nõ unor aduerſus
det incumbit probatio. Quod igitur diximus, poſ- ſeſſori non incumbere probationem, hoc perpetuũ non eſt. contingit enim aliquando, vt poſſeſſori in- cumbat probatio. Et hoc eſt quod Iuſtinianus ſcri-
eſſe. Tanta eſt enim vis vtilitatis in tractatu iuris
ciuilis, vt fingamus aliquid factum eſſe quod fatũ
non eſt, vel factum non eſſe quod factum eſt. Ex his intelligitis quantum interſit inter præſumptio- nein iuris& fictionem.
ſudar an ver
üllcpete& ſul
ditec queſtio
t ded Incertu.
Ad g. 2- pſit in Inſtit. S. æque. de actio. Regula eſt, Poſſeſſori
4....—.. dradori què. Inſtit. non incumbere probationem, id eſt, poſſeſſorẽ par- Ni hardi
Cui in
Sequens quæſtio eſt, de præiudicio vtri ex liti- PBcis tdum elt. rud³⁶ A.
de act. ctibus actoris non fungi. Sed hoc perpetuum nõ eſt. gatoribus, in præiudicio incumbat probatio. Præ- 1uauc2ou Quidam enim caſus reperiuntur in quibus nihilo- iudicium variam ſignificationem habet: ſed hic 27 1 needd pic minus ei qui poſsidet incumbit probatio,& actoris præiudicium accipitur pro genere quodam actio- Aus. 4 neique partes ſuſtinet. Dum enim ibi ſcribit Iuſtinianus, nis. l. actionis verbum de obligationib.& act. Sic 3 eum ele9 Sand vno caſu qui paßiidet, nihilominus actoris partes accipitur in l.. de rei vindica.& 1.3. de liber. agnoo dedlico i quu: obtinet. Hæc verba, vno caſu, ita accipi debent, id eſt, ſceri.& dicitur præiudicialis actio à luſtiniano, in de in multu caſibus. Sed qui hanc phraſim non intelle-§. præiudicialis. de act. Inſtit. Iuſtinianus tamen non xerunt, hunc locũ corruperunt, nihil magis intelli- definit, nec vllus Iuriſconſultorum. Thæophilus ait, gentes hanc Phraſim, quàm quid ſit morem gere- præiudiciũ eſſe formulam quæ conſtat intentionc re. Atque ideo regula quam tradidimus cum exce- abſque condemnatione. Præiudicium eſt genus a-
pprtionibus eſt intelligenda. Vna exceptio eſt in l. i- cttionis, quo quis intendit ſe aliquid iuris habere, a- Exceptio- e poſsidetis. C. In hac ſpecie ratio ſuadet, vt pro- liquid ſibi deberi, nec poſtulat aduerſarium ſuum
nu re gulæ.
batio exigatur à fratribus emancipatis, quamuis te neant prædia, quæ cõtendunt ſibi donata eſſe à fra- tre, propter præſumptionem quæ pro aliis filiis he-
condemnari. Exempli gratia, cum quęrttur an quis ſit libertus an ingenuus. Patronus vult exigerc o-
peras à liberto ſuo, ſed veretur ne forte neget ſe li- bertum

In Tit. De probationibus.
bertũ eſſe. Ideõque vult experiri hoc genere actio- nis,vt ſciat an libertus ſit ſuus, an non. Alo te liber tum meum eſſe: poſtquam pronunciatum fuerit eum libertum ſuum eſle, ſi velit operas petere po⸗ terit:& poſt illud iudicium, id iudicium ſemper ei oberit. Nam ſi velit obſequium poſtulare patro- nus, vel operas, libertus non poterit negare ſe liber- tum eſſe. Poteſt tamen is qui præiudiciali actione agit, petere vt condemnetur aduerſarius, ſed non cogitur.& ideo videntur hæ actiones in rem eſſe, quamuis extraordinariæ ſint. Non autem ex qua- cunque cauſa, hoc genus agendi recipitur. Vtri er- oincumbet probatio in præiudicio? nam vix po⸗ dltiſcerni in præiudicio vter dicat. Vterq; enim lct. vnus ait, Alo te ſeruum aut libertum meum ſe. Tu dicis te liberum aut ingenuum eſſe. Ergo nô ſine cauſa dubitatur de præiudicio, in quo quæ- ritur, an quis ingenuus ſit, an ſeruus, vtri incumbat robatio. Videndum eſt igitur, quid dicendum ſit. Et imprimis animaduertendum eſt, ſi appareat aliquem in poſſeſsione eſſe, ei non incumbere pro- bationem. Exemplum eſt in I. circa. de quo dixi- mus. Sed hoc intelligendum eſt, ſi quis lit in poſ- ſeſione ingenuitatis ſine dolo, l. libertis. ff. de lib. cauſa. eſt& aliud addendum,& ſine vi, l. fi quis li- berum. hic Cum quis vellet mouere controuer- ſiam de ſtatu hominis, ne cogeretur actoris partes
ſubire, rapuit eum,& in vinculis habuit, ſperans
fore vt ita onus probandi non ſuſciperet. Quo- niam cum quæritur vter onus probandi ſubeat in præiudicio, nos inſpicimus an in libertinitat e fue- rit quo tempore lis cœpta eſt. Sed abſurdum eſſet ideo onus probandi hunc non ſubire, quia hominẽ rapuit, aut in vinculis habuit. Et ideo non ſimpli- citer dicitur ſi in poſſeſsione fuerit, ſed ſi in poſ- ſeßione fuerit ſine dolo& ſine vi. Idem dicitur in Lvis eius. hic. Si quis aliquem detineat per vim tã- uã ſeruũ ſuum, imprimis videbit iudex vter ſit in polleſsione libertinitatis aut ſeruitutis, ſine dolo& line vi:&ex co iudicabit vter partes actoris fungi debeat. Quęritur an idẽ dicendũ ſit, cum quis agit tei vindicatione aduerſus violentũ poſſeſſorem, an cogatur probare, an verò violentus poſſeſſor onus Nobandi ſuſcipere& ſuſtinere debeat? Sed alte- nsloci eſt hæc quæſtio,& pertinet ad titul. de rei ſindic. Sed ſi incertum ſit an quis in poſſeſsio- neſtt, vter actoris partibus fungi debeat? Et hic animaduertendum eſt. Is qui iutentionem habet in præiudicio, cogitur probare: non dieo is qui di- cit, quia forte vterque dicit. Nam tam dicit 18 aui att ſe liberum eſſe, quàm is qui dicit reum ſer- uũ eſſe: quare dico is qui intentionem habet, l. gene aliter. de except. Vidẽtur omnibus hæc verba ob- ſcura& ænigmatica eſſe. Breuiſsima certè eſt hæc
vol famoſa actio intendatur. Cum ca lege eſt con- iungenda dicta l. generaliter. Nam certum eſt vtrũ- que locum ſumptum eſſe ex eodem loco Vlpiani: id oſtendit inſcriptio. Vterque enim locus hanc in- ſcriptionem habet, Vlpianus lib. 38. ad edictũ. Ideo vt quis aſſequatur ſenſum d. l. generaliter. antepo- nenda eſt d. l. vlt. Scd quia hæc conueniebant ad di uerſa, ſub diuerſis titulis poſita ſunt. Sequitur in di- cta l. generaliter. Secundum id quod intendit. Hoc additum eſt, vt incelli gamus, non vſquequaque pro- bationem eius eſſe, qui intentionem habet. Dici- mus enim ſicut actor probat intentionem ſuam, ita probat reus ſuam cxceptionem. S1 reus dicat ſe ſol- uiſſe peeuniam quam tu ei credidiſti, hoc probare debet. Secundum id quod imendit actor non fun- gitur reus partibus actoris, nec probare cogitur. Hinc naſcitur quæſtio quæ tractatur in l. quoties. hic. Patronus petit operas à quodam tanquam li- becto ſuo: quæritur vter partibus actoris fungi de- beat, an is qui dicit ſe patronũ, an verò aduerſarius contra quem agitur,& à quo operæ exiguntur. Hic dicitur, Licet in præiudicio poſſéſſör patronus eſſe vide- tur.Iieri poteſt vt in præiudicio patronus videatur poſſeſſor, id eſt, is contra quem agitur eſt in poſſeſ ſione libertinitatis,& hiabendus eſt vt libertus, quamuis fortè libertus non ſit. Itaque cum in præ- iudicio contendit patronus eum libertum ſuum eſ ſe, propter poſſeſsionem incumbit ei probatio, qui dicit ſe liberum eſſe: tamen cum petuntur operæ incumbit probatio patrono. Ratio ſatis manifeſta eſt, ex his quæ diximus in I. ſi non ſortem.§. ſi liber-
tus. de condict. indebiti. Dixi operas non deberi à
liberto ſuo patrono, niſi promiſſæ fuerint. l. operis. de oper. libert. Non enim ſequitur, ſum tuus pa- tronus, ergo mihi operas præſtare debes quia for- tè promiſſe non fuerunt. Cum igitur quæritur de operis& petuntur operæ, is qui contendit ſibi de- beri operas, id probare cogitur. Sed dicendum eſt, verum eſſe in poſſeſsione patronatus, ſi habuit eũ in libertum: atque ideo in iudicio in quo quæritur an libertus fit an non ſit, propter poſſeſsionem quã habet libertinitatis, non cogitur probare eum li- bertum eſſe: ſed cum petit operas, debet eas ſibi probare deberi, quia vt dixi,& ſi libertus ſit, non debet forte operas, quia cas forte non promiſit. Nunc videndum eſt quo tempore probandum ſit, & in qua iudicij parte probandum ſit.
Qup tempore ſit probandum. CA P. IIII.
Am diximus vtrunque& reum,& actorem pro- Ion debere: ſed quo tempore, quæritur? Et certũ eſt prius probandum eſſe actori, deinde reo, l. exce. ptionem. 19. C. eod. Dico metibi mutuam pecuniã dediſſe: tu obiicis aliquam exceptionem, vel dilato riam vel peremptoriam, quia dubitas an vera ſit
1259
„ 1,ew⸗ lex,ſed obſcuriſsima: quã ego ſic interpretor:Is qui
f intentioné habet in præiudiciis, cogitur probare:& i ehr. quamuis vterque dicat, tamẽ alter dicit repulſionis
cauſa, alter dicit intẽérionis cauſa. Nam alter dicit ad depellendam intentionem aduerſarij. Id decla- atur exemplis in I. vltima, ſi lib. ingenuus eſſe dic. Apatronus velit cõſequi operas à liberto ſuo, præ- udicium poteſt reddi eo deſiderante, vel aduerſa- loin hoc iudicio actoris partibus fungetur patro-
nub⸗quia petit operas. Idem ſi petatur obſequium,
intentio mea: ais te mutuam pecuniam non acce- piſſe:& ſi fortè probatum ſit te accepiſſe ais pactũ factum eſſe ne ea pecunia petatur, nêeve intra cer⸗ tum tempus petatur, in lemptor. Cod. de præſcri- ptione longi temporis. Idem dicendum eſt tam de
exceptione peremptoria, quàm dilatoria:& hoc e-
xemplum fſubiicimus, vt conueniret tam dilatoriæ quàm peremptoriæ exceptioni. Is qui intendit ex mutuo ſibi pecuniam deberi, negante reo, cogitur
proba

8 3. ————————.— — 5——... 1 8 — 8—————— 5— 2—* —— 8—————— 4. 4 4——44——.————— —————=ͤ——. 5————⸗ℳ— 4 ——————-— 2 2——*—. 5—— 5———————— 4———— 1———— ——————— 2———— — 4———1⅓ ö ———————————— ͤͤͤ ————— ꝗ—44——————————
In ratione proponendæ
tempus quo excluditur actio, vel dicet ſe ſoluiſſe. exceptionis alicuius, inter- eſt inter exceptionem perpetuam& exceptionem
dilatoriam. Exceptio dilatoria initio opponenda
Denique quidquid pertinet ad inſtructionem cau. ſæ alicuius, id inſtrumentum dicitur: quomodo ac- cipitur in l... hic. Non modò teſtationes, id eſt, ſcri- pturæ ipfæ dicuntur inſtrumenta, ſed etiam ipſi te-
.
. b...... 20 12 60 Franciſci Duareni luriſc.— es 29 probare ſe eam pecuniam credidiſſe: poſtquã pro- ſignificatione eſt tit. de inſtru.& inſtrumen.leg.in J. 1 Cicodu 1 auerit reus, videns intentionem actoris probatã quæſitum. de inſtru. leg. Aliter etiam accipitur in- glere wigtl eſſe: opponet exceptionem,& dicet, Elapſum eſt ſtrumentum, videlicet pro eo quo inſtruitur cauſa. gn, oni!
eſt,& ante litis conteſtationem. Exceptio verò 8* ſtes, quia inſtruunt cauſam. Alius locus milie eſt 5 aicun emptoria poteſt opponi; etiam ſi lis conteſtata it, in Pnotionem.§. inſtrumentorum. de ver ſignific. rf be imr modò res iudicata non ſit, l.peremptorlas. C. ſent. vbi interpretatur Iuriſconſultus quomodo accipiẽ- sul 4 ſceve reſcind. non poſ. Hoc colligitur ex dicta 1. emptor. dum ſit quod dicitur inſtrumentorum cauſa dila- unubi C. de præſcript. longi tempor.& X l. præſcriptio- tionem dari ex reſcripto D. Marci* 1r. C. de dilat. ane bel cepo nẽ.& l. ſi quidem, C. de except. Hie locus oſteridit An intelligemus reſcriptũ de dilatione proferenda podeum ielcr hanc conteſtatiouem in initio neceſſariam eſſe, rum tabularum cauſa, an vero id intelligemus de ni autin uamuis Accurſius dicat non eſſe neceſſariam. Idẽ perſonis, quæ eo reſcripto continentur? luriſconſul- epahfutn in d. l. ſi quidem. Ego dubito an vera ſit intẽtio tua, tus ait, illud reſcriptum ad perſonas quoq; pertine- Iciiui— an non ſit, vt probes quod intendis: nficior id verũ re. Vnde ſi quis petat dilationem ſibi concedi pro- lim aun eſſe quod intendis. Habeo litis conteſtatæ exce- pter perſonam, dilatio conceditur: vt ſi producen- umoaali ln ptionem vel præſcriptionem temporalem, vel pa- dus ſit ſeruus qui negocia domini geſsit, poteſt in- 3 ndadt u tum de non petendo: tunc cogetur actor docere ſtruere cauſam. Alia autẽ ſpecialior eſt& anguſtior 5 afumil etci id verum eſſe quod intendit: puta ſe pecuniam cre- ſignificatio inſtrumenti. Nam inſtrumentum ali- Wmiukrunenuu didiſſe. Poſtquam is probauerit, cogetur reus pro- quando accipitur pro tabulis,& ſcriptura que de re 1 port, lin bare exceptionem ſuam ante ſententiam„fi quam aliqua, vt probatio facilior ſit, conficitur, vt accipr uuitoritate, velit opponere. Hodie tamen hoc iure non vtimur tur ſub hoc tit. Et hoc ſenſu teſtes diſtinguũtur ab ruum doſtru in foro:hã vterq; ſimul probat actor& reus, ſi fortè inſtrumentis. Diuerſitas titulorum hanc diuerſitatẽ 1 tvriadeditte ventum ſit ad triplicationem. Nam antequam vlla ſatis oſtendit. Sed in initio tit.& I.I. ff. hoc tit. illud Hncdan ci probatio fiat, opponuntur omnes exceptiones; re- poſitum eſt, vt oſtendererur homomymia vocabu- 4 aun Ne plicationes, duplicationes triplicationes tam ab a- li,& interdum accipi pro teſtibus etiam quibus Vuen pad ctore quàm à reo, nec antè conteſtatam eſſe litem cauſa inſtrui potelt. 1 contrahitur. de pignor. Hæc uen lorcha intelligite, licet ſecundum ius Romanũ lis conte- diſtinctio facile colligitur ex lin exercendis. C. de 1 Aleh f ſtata eſſe intelligatur, cũ reus inficiatur quod actor fide inſtru. Hic videtis manifeſte differre teſtes ab 3 14 9 do eſſe di- intendit, l.. C. de litis conteſtat. Cum dico me tibi inſtrumẽtis. Hactenus de definitione, nũc ſequitur e 1 catur info mutuam becuniam credidiſſe, d quc comup— Diniſto inſtrumentorum. ¶. II. b geſutoh ro Frãciæ. exceptio ea tunc opponenda eſt,& dices pactum..„ dirum Or factum eſſe de non petendo ſi quam replicationẽ Nſtrumentorum diuiſio vtilis eſt ad ſequentem mgiltati habeat actor ad elidendam exceptionem rei cam diſputationẽ, de fide inſtrumen. Hec autem eſt, dü tiam dici proponere debet,& dicere ſe impulſum dolo vel Inſtrumentum aliud publicum eſt aliud priuatum. accipiend metu eſſe ad faciendũ pactũ:& quando hæc omnia Hec diuiſio colligitur ex multis locis, pꝑræſertim ex conſultos ropoſita fuerunt, tunc iudicium cõſtituitur,& iu- I. ſcripturas. C. qui pot. in pign. hab. Conſtitutũ eſt rir quia hæc dex pronunciabit probandum eſſe„& eadem dila- ca lege, ſcripturas priuatas, quæ IA46erge diemmrae wblagvltde tio ad probandum reo& actori datur. Quinimo non minus valere quàm inſtrumenta pub ice Lon⸗ atuinodi eſt. ſecundum ius Romanum exceptio dilatoria, quæ fecta, ſi trium teſtium ſubſcriptionem habcant,& tum culi: nit dicitur declinatoria, opponitur& probatur initio, cætera, quæ ibi dicuntur. Publicum autem im me erunia cum quis declinat forum& iudicium: quam nos ſtrumentum dicitur, quia publica autorire n11 iaccpirapoc vocamus, Fin de non proceder.& hoc iure etiam titur,& à perſona publica conficitur: huiu modi arrd cenñ vrimur. ſunt acta omnia& monumenta iudiciaria. Inſtru- digmded menta publica ſunt, quæ à perſona publica fiunt, dgütahula 3 INTIT. XÜXxXI. LIB. 1III. CO D. vr ab actuario, velà iudice vocantur orcut in esuncdan b 11. 1111. 1. 1B. XX II. ſtrumenta, dicta L.comparationes. C. eodem. Foren d em ET IrI I. b ſia inſtrumenta vocat, quia in foro in quo ius red-. an mo PANPEGTARV N4. ditur, fiunt. Ratio horum inſtrumenrorum conficiẽ Derat von inten b dorũ traditur à Iuſtiniano in Nouella conſtit. quæ nkru dolam ſolur De fide inſtrumentorum. in vulgar. exemplar. inſcribitur, vt nom. imper. ſruenac em facien ſeVdam ala capitaſunt nondũà nobis erx. preh. vbi docet hrrponenuumn Cnilen, 3e ens t ( A plicata in tit. de probat. ſed ea pertinent par nomen adſcribendam eſſe diem, 4 em,.* ü Lin. Beim ad tit. de fide inſtrumentorum, pattim Verùm vſus noſter non omnia hæc 0 Cnna Ie. h dur dicte ad tit. de teſtibus.Initio videndum eſt, cepit. Publicum autem non eſt ira accipiendan d dam 9 b ſub hoc titulo, vt plerunque accipitur. Publt- 8 lhe luti Quid ſit inſt rumentum. CA 2. 1 cum aliquando dicitur quod populi eſt„& publi- ciätlrine b Oc verbum variam ſignificationem habet. cum differt à priuato; quòd publica ſint Popui uaralü — Inftrumentum aliquando dicitur id quo o- quaſi dicantur populica. Sed iniir nre aden. kferda. pus aliquod cfHcitur:& hæc vulgaris eſt ſignfica- publica ſunt hominum Prinaror Lein finr. Ja. 85 daden, 1 tio,& omnibus nota. Aliquando dicitur apparatus trimonio, ſi in corum gratiam dn ePd h beat Gguailoln rerum, quo fundus inſtruitur, vel alla res:& de hac de tractatur quæſtio in l. vltim. ff. hic. aea ae m tume

2
Jſen
In Tit. De fide inſtrumentorum.
nſtrumentum cõmune, apud quem illud aſſeruan- qum ſit. Inſtrumentum enim nõ recipit diuiſionẽ ſi-
ne corruptionc. Cõtendunt plures ad quos pertinet
inſtrumentũ, de eius inſtrumenti depoſi tione: ſingu- li volunt apud ſe deponi inſtrumentum:ſinguli vo- lunt obſeruare inſtrumẽtum. Hic di citur, Semper ſe- ninnem iuniori,& amplioris ordinis inferioni,& marem eminæ,& ingenuum libertino praferemus. Hic docet xtatis, ſtatus perſonarũ& dignitatis habendam ra- lionem. Aliæ quoq; circunſtantiæ cõſiderande ſunt, de quibus in l.ſi quæ ſunt cautiones. famil. crciſcun. vbidicit Gaius inſpiciendũ eſſe quinam corum ex- miori parte hæres ſit: rationi cõſentaneum eſſe di- cecbit apud cum deponantur inſtrumenta hæredi- unucæteris autem deſcriptum& recognitũ dabi- uenumquodoq; inſtrumentum. Hæc igitur duo ca- pia ſunt coniungenda ‚cum quæritur apud quem deponendæ ſunt cautiones,& tabulæ communes.
Quod ſi omnia paria ſint, ad ſortẽ veniendum erit,
vt inl. ſed ſi ambo. de iudic. l. 2. C. de leg.& d. l ſi quę ſunt cautiones. famil. erciſc. Ex his intelligitis quid ſt publicum inſtrumentum, quid priuatum. Inde fa- clle intelligi poteſt, ſi inſtrumentum publicum ſit,
uod nititur auctoritate publica, vel à perſona pu- blica fit, priuatum inſtrumentum eſſe, quod nulla
ublica auctoritate nititur,& fit à perſona priua- ta. Si quis apocham ſcripſerit, dicitur inſtrumen- tum eſſe priuatum. Nam publicum fit per actua- rium, vel iudicem apud quem lites diſceptantur, veltabellionem. l. orphanotrophos. 30. C. de epiſc. &cleric. Orphanotrophi ſunt, quos vulgò hoſpi. talarios vocamus, qui ſimiles ſunt tutoribus& cu- ratoribus. Debent enim inuentarium conſcribere bonorum, quæ ſunt orphanotrophij, tabulariis præ-
ſentibus vel magiſtratibus, quæ publicæ perſonæ
ſunt. Quod ctiam dicitur de epiſtola, de inſtru-
tur apud Iuriſconſultos pro cautione, quam præſens
pPreſenti dabat, quia hæc cautio cõcipiebatur more
cpiſtole.lpublia..vlt. depoſi. Salutatio enim prępo- nebatur Huiuſmodi eſt apocha. Apochę frequẽs eſt mentio in ure ciuili: nihilq; aliud eſt, quàm cautio Kſcriptura de pecunia ſoluta. Nam cũ debitor ſol- icteditori, accipit apocham à creditore. Eſt igitur auio qua cauet& confitetur creditor ſibi ſolutam clepecuniã, quæ debebatur ei à debitore ſuo.Sic ac- cpirurin l. qui tabulas. 27. 5. apocha.de furt. vbi di- cltur, Si quis apocham ſuſtulerit, actionem furti ati aduerſus eum, modò interſit eius qui agit. oteſt autem non intereſſe: quia poſsit aliunde ptobare pecuniam ſolutam eſſe. Apocha non pro- deſt niſ ad fidem faciendam pecuniæ ſolutæ. Si- milis locus eſt de apocha in l.vlti.§. Titius. de con- ictio. indebit. ſed& in J. ſi acceptolatum ſit. de ac- ceptilat. vbi dicitur, differentiam eſſe inter accepti-
een a 2tioné& apocham. Apocha nunquam eſt niſi pecu
ſae nia ſoluatur: ſine ſolutionc poteſt eſſe acceptilatio.
tpropterea dicitur imaginaria ſolutio eſſe.§.item ber acceptilationem. Inſtitut. quib. mod. toll. oblig. Auoniã qui his verbis ſolemnibus vtitur, acceptum vere acceptũ habeo, acceptum habet quod ſolu- rum non eſt, quaſi ſolutũ eſſet. Mentio apoch eſt in lolarsg. C. de fide inſtr. Atque ideo in ipſa tit. in-
iptione, eltq; inſtrumentum priuatum. Quorſum
mento priuato accipiendum eſt. Epiſtola accipieba-
1201L
antapocha fiat, docet Iuſtinianus in lplures. C. cod. debitor creditori dat antapochã, id eſt debitor cre- ditori cauet ſe ſoluiſſe: quod plerũq; vtile eſt credi- tori, propter præſcriptionẽ temporalẽ, vt poſsit per cam aut apocham probare ſibi ſolutum eſſe ſemper fingulis annis, ne poſtea poſsit allegare præſcri ptio- nem temiporis aduerſus credicorem. Per apocham non conſulitur creditori, ſed debitori tantum. Nam
1.. El b etſi dat apochã creditor debitori, qua confitetur ſibi ſolutam eſſe pecuniã debitam, nihilominus tamen ſi velit probare fibi ſolutam eſſe, vt non opponatur ei preſcriptio temporis, fides vacillabit. nam non fe- retur illud inſtrumentũ à debitore contra ſe pro cre- ditore. Eſt vſitata apud nos ca antapocha,& voca- tur, Vne quictance double. Hoc faciunt diligentes pa- tresfamtlias, vnam apocham retinent cui ſubſcribit
debitor, aliã dant debitori. Aliud inſtrumenti priua-
ti exemplũ eſt in rationibus quas negociatores con- ficiunt. Cõficiunt enim codices& hbros rationum:
qui quidem ſcripturæ publięæ non ſunt: quia nõ ni-
tuntur auctoritate publica, nec etiam ex perſona pu blica conficiuntur: ergo ſunt ſcripturæ priuatæ. 1. 6. O. de probat. Rationes priuatæ dicuntur, quæ à pri- uatis perſonis conſcribuntur. Rationes verò quæ conficiuntur ab argentariis, publicæ ſunt. lk argenta- rius, de edend. Olim enim eorum munus publicam habebat cauſam. I. filiæ. de ſolut. Quoties aliquid, erat vendendum aut emendum, id per cos argenta- xrios fiebat: cùmque erat pecunia fœneranda, ca de- ponenda erat apud argẽtarios. De adminiſtratione ſua& actu, argentariis conficiebant rationes, cum eam pecuniam fœnerarent. Vidimus quæ ſint in- ſtrumenta tam priuata quàm publica. Sequitur, Que inſtrumenta fidem faciant in iudicio. CA v. 111 Mprimis nulla eſt dubitatio de inſtrumentis pu- blicis, quin fidẽ faciant. Hoc colli gitur præſertim ex l ſcripturas. C. qui pot. in pign. hab. Huc pertinet Nouell. conſtitutio Iuſtiniami de inſtru. caut.& fide. Si inſtrumenta publice confecta ſint,& ritè vt dixi- mus ſupraà, plenam fidem faciunt, c. z. de fide inſtru. & addit Pontifex, etiamſi teſtes deceſſerint qui no- minati ſunt in inſtrumento. Hoc eſt intelli gendum modo inſtrumentum ſit authenticum,&(vt vulgo loquimur) originale. I. 2. hic. Exemplum enim non facit fidem: nos voeamus, Vn vidimu⸗: idq́; expreſ- ſum eſt conſtitutione pontificia, cap. i. de fide inſtru. Idẽ de reſcriptis dicitur in l. ſancimus. C. de diuerſ. reſcript. Vult Imperator reſcripta à ſe impetrata, nõ autem exemplare corum inſinuari,& authenticis pareri, non etiam exem plis. Et quamuis fiſcus mul. ta ſingularia priuilegia habeat, tamen non tantùm indulgetur fiſco, vt quem poſsit ex iudice& exem- plari conuenire. Idem dicendum eſt,& ſi in vno in- ſtrumento fiat obiter mentio alterius inſtrumenti, authen. ſi quis in aliquo documento. Cod. de eden. Huc pertinet l.vlt.hic. Notandum tamen eſt contra inſtrumentum publicum poſſe admitti probatio- nem, ſi quis contendat vera non eſſe ca quæ inſtru- mento publico continentur: quia tunc probatio re- cipitur. Fidem igitur facit inſtrumentum publi- cum, niſi verum non eſſe doceatur, quod eo inſtru- mento continetur. l. cum precibus. C. de probat. De
priuatis inſtrumentis eſt dicendum. Hæc quættio de
M

7 4 4 1 4 1 4 4 7 5 1 4 * G 3 8 . . 8 3 1 4 1 1 1 . 3 4 3 1 1 4 4 1 4 5 4 4 5 3 * 4 1 4 4 E — 1 7 * 1* 1 . 5 4 1 3 8 E 3* “ 4 4 4 ½ — t 3 1 4 ¼ * ⁵½ 4 4 4 4 4„ 3 1 3 8 1 1 3 8 1 1. 1 4 1 4 1 4 3 3 1 4 1 1 3 3 4 1 3 4 4 1 * 4 4 1 8 1 1
3—-— 8„———.* —— 4— — ñ
12 62
——ooſſſſ ———
——————
priuatis inſtrumentis eſt multiplex. Poteſt enim du- bitari an pro eo qui ſcripſit fidem faciant, an contra
eum. Poteſt etiam dubitari, an pro tertio aliquid vel
contra tertium valeant ad probationem. Ac impri- mis dicendum eſt, ea inſtrumenta fidem non facere pro eo qui ſcripſit.exemplo. C. de probat. Non eſt credendum ei ſcripturæ qua vnuſquiſque ſibi adno- tatione propria debitorem conſtituit. Nam ea res malis hominibus occaſionem præberet falſa inſtru- menta conſcribendi, Hoc adeo verum eſt, vt ne fiſ- co quidem hoc tribuatur. Nam tametſi fiſcus mul⸗ ta ſingularia habeat, tamen non indulgetur fiſco,vt ex propria& priuata ſcriptura debitor fiſci aliquis conſtituatur. Exemplum eſt de rationibus in I.6. eo. tit. Mercatores ſolent rationes conſcribere, accepta
& data ſolent referre in rationes ſuas: quæritur an huiuſmodi rationes fidẽ faciant pro eo qui eas ſcri- pſit? Hic dictur fidem non facere, ſiue retulerit ali-
quis in rationes ſuas aliquid ſibi deberi, ſiue moriens
& teſtamentum faciens id teſtatus ſit: quia ea res ad cum de indebito. 5. vlt. de probat. Si enim quis ſcri-
tm leuem ſuſpicionem: Eſtque tam leuis ea ſuſpi- cio vt penè nullius ſit momenti. Alia quæſtio eſt de inſtrumento priuato, quod profertur aduerſus eum qui ſcripſit. Maior dubita- tio eſt in hac quæſtione, cũ profertur aduerſus ceum ui ſcripſit. Et hic diſtinguẽdum eſt. Nam is aduer- fs quem profertur inſtrumentum priuatum, cau- tio vel chirographum, aut negat ſe ſcripſiſſe, aut fa-
probationem non facit. Ea ſcriptura inducit tan-
tetur: ſi neget ſe id ſcripſiſſe, quæritur an aduerſus
eum fidem faciat. Reſpondet Imperator in linſtru- menta domeſtica. Inſtrumenta domeſtica ſeu priuata teſtatio ſeu adnotatio,&c. Id eſt, ne aduerſus eum qui- dem qui ſcripſit caurio priuata, vel alia ſcriptura priuata ſufficit ad probationem, niſi aliis adminicu- lis adiuuetur. Quaſi dicat, inducit quidem aliquam ptobationem,& ſuſpicionem; vt ſi fortè accedat vel vnus reſtis qui cauſam iuuet, vel alia conie- ctura, poterunt hæc omnia valere ad fidem facien- dam: ſed inſtrumentum domeſticum ſolum ple- nam fidem non facit. Ego dixi hoc ita accipien- dum eſſe, ſi is contra quem inſtrumẽtum profertur, id ſe ſcripſiſſe neget. Nam aduerſus negantem quod ſcripſerit difficilis eſt probatio. Poteſt quidem ex comparatione literarum vtcunque hoc æſtimari, ſed planè tamen hoc probari non poteſt. Iuſtinia- nus Nouel. de inſtru. caut.& fide, facile eſſe ait mu-
tari manum& chirographum alterius: ideo teſtes
interrogati de manu& ſcriptura aliena facilè poſ- ſent falli. Sed& hæc literarum comparatio eſt falla- ciſsima, vt idem luſtinian. docet in ea conſtitutione de inſtru. caut.& fid. Notandum tamen eſt, ſiinſtru- menta priuata ſubſcriptionem habeant trium te- ſtium fide dignorum, non minus valere ad fidem faciendam quàm inſtrumenta publica& forenſia. I. ſcripturas. C. qui pot. in pign. hab. Scd hoc tamen intelligitur ex conſtitutione pontificia in c. z. de fi- de inſtr. in Decret. quãdiu ſuperſtites fuerint illi te- ſtes qui ſubſcripſerint inſtrumento priuato. nam ſi deſicrint eſſe in rebus humanis, vacillat fides inſtru- menti. Ideõque tutius eſt, de quocunque negocio& contractu publicum inſtrumẽtum confici: aliàs non eſt ſatis tuta probatio. Nam priuati inſtrumenti fi⸗ des eſt infirma. Quod autem diximus hæc inſtru-
Franc. Duareni Iuriſconſ.
menta priuata fidem non facere plenam aduerſus
eum qui ea ſcripſiſſe dicitur, ſi ſe ſcripſiſſe neget, nos ita id intelligimus vt ne ad cõparationem quidem faciendam valeant, ſi proferatur inſtrumentum pri- uatum ad ſtabiliendam fidem alterius inſtrumenti: quia dubitatur an ſcriptum fuerit ab eo à quo ſcri. ptum eſſe dicitur. Hæc enim comparatio nõ poteſt
fieri ex inſtrumento priuato cum nõ poſsit ficri niſi ex inſtrumento publico. l. comparationes. 19. C. eod.
Quid ſi profiteatur ſe ſcripſiſſe is aduerſus quem
caurio priuata profertur, ſed neger ſe debere. Si igi- tur conſtet chirographum ab aliquo conſcriptum eſſe, adeo vt is nõ inficietur, quæritur an tune valeat chirographum ad plenam fidem faciendam Et cer-
tum eſt valcre. Non enim auditur is qui negat ſe
debere, cum ſe debere ſcripſerit,& manum ſuam
agnouerit, niſi aliud oſtendatur. Sunt loci vulgares qui adduci ſolent, vt l. publia. õ. vlt. depo. l. cũ taber- nam.§.1. de pigno. Sed hoc intelli gendũ eſt, modò in cautione expreſſa ſit cauſa debiti& obligationis. l.
pſerit ſe debere centum Titio, non expreſſa cauſa, & agatur aduerſus eum,& petantur ab eo centũ ex ea cautione, ſi proferatur aduerſus cum cautio,& ſi confiteatur ſe eam cautionem ſcripſiſſe, non tamen condemnabitur. Nã cauſa obligationis non eſt ex- preſſa in ea cautione. Sic eſt intelligẽdum quod di- citur in l. nuda ratio. de donat. Si quis retulerit in ra- tiones ſuas ſe debere Titio centũ, ea ratio non con- ſtituit eum debitorem, nec ob eam rationem poteſt actio aduerſus eum dari. Hoc eſt planius expreſſum in cap. ſi cautio. de fide inſtru. in Decret. quod caput videtur ſumptum eſſe ex l. cum de indebito. 6. vlt. de roba. Alia quæſtio tractatur, an hæ rationes que pu blicè conſcriptæ non ſint, fidem faciant pro tertio, aut contra aliquem tertiumè? Pro eo qui ſcripſit, vel contra eum qui ſcripſit, an fidẽ faciant, nos iam di- ximus. Quid ſi contra tertium, vel pro tertio alio proferãture Hæc quæſtio à nobis tractabitur ſub tit. de teſtib. in interpretatione l. ſolet. vbi eſt exẽplum huius quæſtionis, de teſtatione. Teſtatio nõ valet ad probationẽ: quia teſtibus creditur magis, quàm te- ſtimoniis, ſi à priuata perſona redacta ſit in ſcriptu- ram. Cõtractus inter duos initus ea ſcriptura fidem non facit: verum eſt quod ij qui ſcripſerunt, vel qui ſubſcripſerunt poſſunt adduci teſtes in iudicium.
— 2*
De rationibus argentariorum,& nũmulariorum
Icher d
aream 5 gul nriatut pœr- w ullum coulc 34 ei oul pvofel wiort, Fenia Ga uund eit difle ano titot,& cu Pnpit, qur nad A defall. Fallun immr poteſt digt andaerunt ommi: min Codice,qu mtab inſtitoto me migworum lick anuorum fallum
aad publice coof a,K cautionit metiu die cautic nmä hodie accin 4 cadjone ſe acc
embus huc fall 1aen(Phere. De ran nürn.(dicenit
iam diximus: illæ enim rationes fidem faciunt ad- 1rwnn inuam 10s uerſus tertium:aliis proſunt quibus eæ rationes con utaudandi alich ſcripræ ſunt: aliis plerunque nocent, nec vt priuatæ Imat contraxiſ ſcripturæ habentur, quia munus eorum publicam dn dis poſs cauſam habet. Atque ideo dicitur probationem re- ra it rum geſtarum, his rationibus contineri. l. argenta- dulumc 1 rius.& l. quidam. S.nummularium. de eden. Idẽmq; can ſe dicendũ eſt de profeſsione natalium, de qua etiam duir d c5 aliquid diximus ſuprà. Pater profitebatur ſibi na- it gohod tum eſſe puerum apud acta,(vt olim fieri ſolebet i lte eam hæc profeſsio apud Præfectum ærarij.) Hæc profeſ- Slrirels ſio publica eſt, quia publice fit,& in acta publica r am elle y redigitur: ideo non mirum eſt ſi pleraque exem- äd h pla reperiantur, in quibus hæc profeſsio fidem facit.* mine Letiam. de probat. idem dicitur in l. cũ de ætate. eo. d oädäder e Ex his opinor intelligi poteſt, quam fidem faciant entogun de inſtrumenta tam publica quàm priuata, quæ omnia 8 gwi, intelligen 3 e0 nri de cum co

In Tit. De fide inſtrumentorum. 1263 lligenda ſunt, de inſtrumentis quæ falſa nõ ſunt, b lyect nec calumnioſa. Si enim inſtrumẽtum
iquod in iudicio proferatur, quod falſum ſit, aut 4 Ktum aut calumnioſum, dicendum eſt illud in-
b ümentum ad probationem non valere. I.z. hic. Nam oportet inſtrumentum quod profertur ad ñi zem aciendam omni ſuſpicione carere. Quinimò aui tale inſtrumentum profert in iudicio punien-
3 eſt,tanquam falſarius. Liubemus. C. de prob.& 1nhas leg. Cornel. de falſ. S. Imò qui inſtrumen. en lalſum profert in iudicio, debet probare illud 1 umentum falſum non eſſe, non adulterinum,& Puuaq; parte probatio exigitur: quamuis aliàs ab cotunum qui accuſat, probatio exigatur. Sed ani- uubertendum eſt moribus noſtris aduerſus inſtru- matum, quod eſt publicum non admitti probatio-
mm ſi quis contendat falſum eſſc. Id videtur ſum: um exl.vlt. de fide inſtru. niſi inſcriptio deſiit: aliàs qui accuſat inſtrumentum falſi,punitur pœna ca- lumniatoris, niſi docuerit illud inſtrum ätum falſum ele. Cum autem quis protulerit in iudicio inſtru- mentum quod falſum vel ſuſpectum eſt, poteſt deſi- ſtere& abſtinere ab vſu eius inſtrumenti ‚atque ita cnam falſi eftugere, quod eſt hic animaduerſione dignum. Licet enim is qui vtitur falſo inſtrumento non minus puniatur pœna falſi, quàm is qui in- ſtrumentum falſum conſcripſit, tamen deſiſtenti ignoſcitur,& ei qui profeſſus ſit, in iudicio ſe nolle eo inſtrumẽto vti, venia dabitur. l. ſi aduerſarius. O. cod. Itaq; notanda eſt differentia inter cum qui fal- ſo inſtrumento vtitur,& eum qui falſum inſtrumen tum conſcripſit, quæ traditur in J. ſi falſos. Cod. ad leg. Cornel. de fall. Falſum autem inſtrumentum, m quod ſit quæri poteſt. Si quis hoc plene tractare ve tus. t adducenda erunt omnia quæcunque ſcripta ſunt de falſistam in Codice, quam in Digeſtis. Sed hoc alienum eſt ab inſtituto meo. Ego ea tantùm attin- gete decreui, quorum hic fit mentio. D icendum igi- tur eſt non tantùm falſum committi poſſe in inſtru- mento quod publicè conficitur, ſed etiam in priua- s ſcripturis,& cautionibus. 1.3. hic. vbi eſt exem- lom, di repetira die cautio ſcripta ſit. Si is qui mu- uam pecuniã hodie accipit ab alio, caucat& con- weatur, in cautione ſe accepiſſe iam pecuniam Ca- ſeodis Scptembris, hic falſum committitur propter repeitam diem.(Hic enim repetita dies, id eſt re- trotlis petita, quam nos antidatam vocamus) hoc apponitur fraudandi alicuius cauſa,& hoc vt hic videatur prior contraxiſſe. Dubium non eſt quin hec repetita dies poſsit aliis nocere, qui priores cum eo contraxerunt. Sed notandum eſt quod hic dicitur, inter eos in- ter quos illa cautio eſt cõſcripta, non videri falſi cri- men committi. Ego hodie tibi mutuam pecuniam dedi:tu ſcripſiſti te eam pecuniam accepitſe calend. Jeptembr. ego aduerſus te illam cautionẽ profero: tu cõtendis talſam eſſe, vt fides eius vacillet: quæri- tur an admittenda ſit hæc accuſatio falſi? Dicitur non admitti. Nam inter conſentientes, quantum ad contrahentes attinet, falſum non committitur eam iem repetendo, quia neutri eorũ nocere poteſt illa ies repetita,& quæ dies adſcribatur cautioni, nihil telet quod ad eos attinet. Sed hoc poteſt aliis no- cere qui priores cum eo contraxerunt. Ideõque ad-
dit Iuriſconſi ultus, Magisque debitor qudm creditor de-
liquerit. Si debitor nolit ſoluere,& cõtendat proba-
tionem legitimam non eſſe, quia falſa dies adſcripta
eſt, non eſt audiendus, imò magis debitor quam cre
ditor deliquit, qui ſciens,& prudens ſe cũ alio con- traxiſſe, eam diem cautioni adſcri pſit. Ergo dubium
non eſt quin falſum etiam cõmitti poſsit in ſcriptu-
ra priuata, vt etiam apparet ex l. creditor. ad legem
Cornel. de falſ. Ex iam dictis naſcitur quæſtio, Si
quis falſi conuictus ſit propter inſtrumentum quod
in iudicio prolatum erat,& quis eo inſtrumento ve-
lit vti, an tanquam falſarius dicẽdus ſit: hæc quæſtio- tractatur in l.z. C. eod. vbi dicitur, non nocere ei qui inſtrumentum profert in iudicio ſententiam aduer-
ſus alium latam de eo inſtrumento, ſi forte is qui il-
lud inſtrumentum protulerit falſi conuictus ſit. Ka-
tio eſt, quia inter alios hoc geſtum fuit. J. ſæpe. dere b
iudic. Hinc exiſtit alia quæſtio quę tractatur in l.vlt.
C. eod. Inſtrumentum prolatum eſt in iudicio ad fi-
dem faciendam, eius fides approbata eſt,& eſt regi-
ſtratum& perſcriptũ in actis: deinde redditum eſt authenticũ ipſum ei qui protulerat. Aduerſarius id inſtrumentum contendit falſum eſſe,& perit vt de-
nuo proferatur& exhibeatur in iudicio, quæſtio eſt
an denuo cogatur illud inſtrumentum proferre?
Cum hæc quæſtio magni momenti videretur eſſe imperatori ſuſtiniano, edidit vnam conſtitutionem
hac de re.Et certe magni momenti eſt hæc queſtio.
Nam fieri poteſt vt ideo aduerſarius poſtulet denuo
hoc inſtrumentum proferri, quia intelligit deperdi-
tum eſſe inſtrumentum caſu aliquo. Fieri etiam po-
teſt vt celet actor illud inſtrumentum: quia veretur
ne falſi conuincatur. Diſtinctio igitur hic poſita no-
tanda eſt. Oportet vt is qui denuo petit proferri in-
ſtrumentum, iuret ſe exiſtimare falſi ſe conuincere
poſſe, atq; ideo eius prolarionem exigere: poſtquam
autem iurauerit, tunc cogetur inſcribere ſe. Hinc
videtur eſſe ortus ille ritus& vſus forenſis de quo
iam dixi. In qua conſtitutione additur, Sin autem
dicat non eſſe,&c. Si is qui protulit ſemel inſtru-
mentum, dicat deperditum eſſe,& ſe non poſſe pro-
ferre, exigitur etiam ab eo iuramentum,& ſi iuraue-
rit deperditũ eſſe, non cogetur illud denuo proferte
in iudicio. Quod ſi nolit iurare, ea ſcriptura quam
prius protulerat non poterit eũ iuuare ad probatio-
nem, nõ tamen punietur vt falſarius. Hinc ergo no-
tandum eſt, quod ab aliquibus obſeruatum eſt,&
apud nos eſt vſitatũ in foro, exemplum inſtrumen- Exemplũ ti quod eſt prolatum in iudicio, regiſtratum& de- 65 umenti ſcriptum in actis, fidem facere,& non cxigi authen- 89 7 n. ticũ ipſum, niſi quoties aduerſarius vult accuſatio- 5 2,22 nem falſi inſtituere: quia tunc exemplum regiſtra- faczat. tum non valet ad fidem faciendam. Atque cum hac exceptione intelligendum eſt quod diximus, exem- plum non ſufficere ad aliquem condemnandum, niſi inſtrumentum deſcriptũ ſit in actis& regiſtra- tum. Et alius locus eſt qui vulgo adduci ſolet in l. chirographis. de adminift. tut. Igitur inſtrumentum
ræſcriptũ in actis publicis effectum eſt forenſe&
ublicũ. Hactenus de falſis inſtrumentis, quibus fi- dem habendã non eſſe diximus: nunc videndum eſt de ſcripturis diuerſis, aut cõtrariis, quæ proferuntur in iudicio. Sæpe accidit vt proferantur tabulæ& ſcripturæ ini udicio quæ diuerſæ aut contrariæ aut
M 2
———

1264
De ſæripta- repugnantes ſunt. Si quis ergo huiuſmodi ſcripturas r diuerſis rotulerit in iudicio, quæritur an fidẽ faciant: quæ- G&repugnd ſtio hæc tractatur in l. ſcriptura. 14. C. co. Cum aper-
tibus.
tè ſunt contrariæ ſcripturæ, nulla eſt dubitatio. ILvbi repugnantia.de teſtib.ſed vbi ſcripturę ſunt diuerſe, ſi modò ita diuerſæ ſint vt fidem ſibi inuicem dero- gent, non proſunt ad fidem faciendam: dummodo ab vna cadẽmq; parte proferantur. Nam ſi à diuer- ſis partibus prolatæ ſint illæ ſcripturæ, aliud dicen- dũ. Inſpicere enim debet iudex vtra ex his ſcriptu- ris fide dignior ſit. l.optimam. de contrah. ſtipul.ſi- cut in reliquis ſcripturis iudex debet ſpectarc quod
eſt credibilius, vt dicemus in l. zͤ. de teſtibus. quem-
admodum& in teſtibus debet iudex ſpectare qui veriſimilia dicant. l.ob carmen. de teſtib. Ex his in- telligitur quibus inſtrumentis fides facienda, qui- bus fides habenda ſit,& quibus non ſit. Nunc quæ- ritur quis ſit effectus inſtrumentorum quibus fidem habendam eſſe diximus. Nã de aliis non loquimur.
De eſſectu inſtrumentorum. CA P. IIII. FE Ffectus hic eſt, quod inſtrumẽta quæ fidem fa-
ciunt, quæ vera ſunt nec ſuſpecta, ad ſubſtan- tiam rei geſtæ non pertinent, ſed ad probationem tantum, id eſt ſine inſtrumento quod geſtum eſt va- let, ſi modò probari poſsit teſtibus vel aliis proba- tionibus. l. 4.&. hic eſt locus communis de inſtru- mentis& ſcripturis notãdus. Inſtrumenta fium fidei cauſa,& propterea inſcribitur titulus, de fide inſtru- mentorum. Non ideo contractus in ſcripturam re- diguntur, quòd contractus nõ valeant ſine ſcriptura. Vnde in pleriſq; capitibus tituli de fide inſtrumen. C. exempla multa reperiuntur in quibus valet pro- batio per teſtes, etſi nullum inſtrumentum conſcri- tum ſit, aut inſtrumentũ deperditum ſit quod erat confectum. Exemplum vnum eſt in l.1. Aliud eſt in L. illatæ.& l. ſeq. Si inſtrumentum amiſſum ſit, poteſt is qui ſibi deberi intendit, fidem facere per teſtes, ſi de re geſta teſtes poſsint teſtari.l. ſicut iniquum. eod. Inſtrumentum fuit confectum de contractu aliquo, puta venditionis, aut mutui: illud inſtrumentum amiſſum eſt caſu aliquo: multi ſunt teſtes qui inter- fuerunt cum negotium illud geſtum fuit,& qui de eo quod cõtinetur inſtrumento poſſunt fortè teſta- ri, quia legerunt inſtrumentũ: primùm oportet pro- bare caſum fortuitum, poſtea admittiturteſtium te- ſtimonium de eo quod inſtrumento continebatur, ſi modo tales fuerint teſtes qui potuerint cognoſce- re an inſtrumentum legitimum& rectè confectum eſſet. Huc pertinet quod dicitur in l. in exercendis. ſed eodem pertinet quod dicitur in I. proprietatis dominium. in l. cum res. de probat. vbi dicitur in exercendis litibus eandem vim habere teſtium de- poſitionem& fidem inſtrumentorum. Contrarium videtur eſſe quod dicitur in l. cenſus. de probat. vbi dicitur, Cenſus& monumenta publica potiora eſſé te- flibus, ſenatus cenſuit. Magna ratio ſuadet vt monu- menta publica potiora ſint teſtibus,& maiorem ha-
beant fidem quàm teſtes. Dixi inſtrumenta nõ ideo dici publica, quia Reipub. ſint, ſed ideo dixi publi-
ca eſſe, quia niruntur auctoritate publica& à perſo- na publica cõſcripta ſint. Sed monumenta aliquan- do publica dicuntur queę publicè cuſtodiuntur, Rei- publicæ ſunt,& publicè approbata ſunt: ideo dici-
K
Franciſci Duareni luriſconſ.
tur ea potiora eſſe teſtibus. Si quid præſcriptum ſit
auctoritate publica,& Reipublicæ gratia ad perpe- tuam memoriam, maior eſt corum monumento- rum auctoritas, vt mirum non ſit ſenatum cenſuiſſe potiora eſſe ad fidem faciendam quàm teſtes. Olim
illi cenſus ſoleb blicè cuſtodiri. Cenſus enim h ⁴¹' olebant publice cuſtodiri. Cenſus emm einujs 1 ii yocc
eſt æſtimatio bonorũ cuiuſq́;. tit. eſt de cenſib. Ratio referendi in cenſum traditur in l. forma cenſualis. de cenſib. Hoc nõ eſt intelligendum de profeſsione cenſuali. l. Cenſualis profeſsio. C. de donat. que alias contraria eſſe videtur. Nam hic dicitur monumen- ta publica potiora eſſe teſtibus in l. Cenſualis pro- feſsio. Dicitur cenſualem profeſsionem præiudica- re domino nõ ſolere, cum quis profitetur apud ma- giſtrum cenſus quæcunque habet in bonis. Si enim retulerit quæ aliena ſunt in bona ſua, hoc domino non obeſt. Nam profeſsio illa cenfualis priuata ſcri- ptura eſt. Sed quæ ſuperius diximus ita accipienda ſunt, niſi actum ſit inter contrahentes ante contra- ctum initum, vt in ſcriptis redigatur: id conſtitutum eſt à Iuſtiniano in l. contractus. C. eod.& eius con- ſtitutionis meminit idem luſtinia. tit. de empt. in 6. I. Inſtit. Venditio dicitur perfici ſolo cõſenſu, ſimul- atque conuenit inter emptorem& venditorem, vt res ſit empta certo pretio: ſed tamen plerunque ſcri- ptura neceſſaria eſt:& quamuis placuerit inter con- trahentes vt res empta ſit certo pretio, nondum ta- men perfectus dicitur eſſe contractus, antequam in ſcriptis factus fucrit. Exempli gratia, volo à te fun- dum emere: ſermo aliquis habetur inter nos de ea re: ais te velle accerſere tabularium publicum qui inſtrumentum conficiat,& coram eo te declaratu- rum quibus conditionibus ſis mihi fundum vendi- turus: aduocatus eſt tabularius, coram eo conuenit inter nos de certo pretio, de certis conditionibus, quibus vendendus eſſet fundus. Deinde pœnituit alterum huius conſenſus, antequam redactus eſſet in ſcripturam:quæritur an poſsit recedi à contractu: quæſtio hinc pendet, an contractus perfectus ſit?
Ait Iuſtinianus in hac ſpecie perfectam nõ eſſe ven-
ditionem, atque ideo ab ea poſſe recedi. Oportet in
mdum!
1
glbenm cotng dcun cum null
teas Huius!
3(de gobat. dic npeinſcio K alias wuum eſſe in in
unradtu fundust rentor fundun
amagss inſpici pcoctraxi curan monisidfactum Tietiutem kei g ri leiptum tep Kalalt nuc. Cum aml adſcnbi in
mundum contractum eſſe redactum: nec ſcheda, in- 4 ohedem'lud nlun
quit, id eſt minuta ſufficeret: Græcis Q&νάαμα. e- quid.
Jid‿e eſt opus celeriter& extempore factum in mundum redigere, Gallicè mentre au net. Sic ſcriptu- ra neceſſaria eſt ad perfectionem contractus, quam- uis alias ſcriptura pertineat tantum ad fidem rei ge- ſtæ. Cum autem inito iam contractu emptionis& venditionis poſt conſenſum vtriuſque venditoris& emptoris conuenit vt redigatur in ſcripturam, ſcri- ptura adhibetur tantum ad fidem rei geſte, nec per- tinet ad ſubſtantiam contractus. l. contractus. de fi- de inſtrum. Feci mentionem venditionis pro exem- plo: ſed idem de omnibus aliis contractibus eſt di- cendum. Loquitur enim luſtinianus de omnibus contractibus. Similes caſus obſeruari& colligi ab aliis ſolent, in quibus ſcriptura aliquando neceſſaria eſt ad ſubſtantiam contractus, nedum ad probatio- nem: ſed de his videbitis in ſingulis locis in quibus de his tractatur. Præterea animaduertendum eſt in- ſtrumenta publica hodie apud nos executionem& vim rei iudicatæ habere: nam ſi obligatio relatata ſit in publicum inſtrumentum, illud inſtrumentum
executionem haber aduerſus eum qui obligatus eſt: fitque
wluüſendetem me es inſpect nepeti tanqua vonpolteAliude kdct colenſus ſ dominus kun
e ettetian d

In Tit. Plus valere quod agit. quam quod ſimulat.&c.
ſtqᷣʒ executio perinde ac ſi condem natus eſſet. Hoc valde alienum eſt à iure Romano. Nam ſecundum us Rom. nunquam incipimus ab executione, ſed ab actione& perſecutione iudiciaria. L.1. de execut. rei iud. Scd tamen mos conficiendorum inſtrumen- torum in quibuſdam locis dici poteſt cõuenire iuri Romano, quia condemnationem continent, quaſi uriſdictionem quandam voluntariam exerceant tabelliones.I.2. de offi. procon.& legat.
NTIT. XXII. LIB. IIII. COD.
NLVS VALEREQVYODAGITVR, QvVAM QVOD SIMVLATE CONCIPITVR.
lerunq; aliud ſcribitur, aliud ſimulatur:& cum di- cimus inſtrumẽtum fidem facere, hoc ita accipien- dum eſt, niſi appareat aliud ſcriptum eſſe in inſtru- mento, aliud ſimulatum inter contrahentes: tunc enim præualet veritas rei geſtæ ſcripturæ. I.1. hic. vt autem cõmodius explicemus, quæ ad hunc locum pettinent, ſic diſtinguendũ eſt. Duobus modis con- tingere poteſt vt aliud ſcribatur in inſtrumẽto, aliud ſimuletur. Id enim contingere poteſt per errorem, ſed poteſt etiam cum nullus interuenit. De errore primum videamus. Huius rei exemplũ eſt in l.cum precibus. C. de probat. Si cum ego vendere vellem fundum, me inſcio& alias res agente ſcriptum ſit fundum donatum eſſe in inſtrumento, hic quæritur anex eo contractu fundus tanquam donatus poſsit peti. Ait imperator fundum nõ poſſe peti tanquam donatum, ſed magis inſpiciendam eſſe veritatem. Is cũ quo ergo contraxi curauit adſcribi donationem loco venditionis, id factum eſt per errorem:inſpicia- mus igitur veritatem rei geſtæ magis quàm quod in inſtrumẽto ſcriptum reperitur. Aliud exemplum ſimile eſt in J.vlt. hic. Cum ego vellem tibi locare fundum, curaſti adſcribi in inſtrumento me vendi- diſte fundum: illud inſtrumentum poſtea mihi ob- tuliſtiyt ego ſubſcriberem: ſubſcripſi inſtrumento aan lecto à me neq; inſpecto. hic quæritur an poſ ſfandus à me peti tanquam venditus. Imperator dinpeti non poſſe. Aliud enim actum eſt à contra- hentibus,& deficit cõſenſus eius qui errauit, nec eſt renditio, quia dominus fundi eum locare volebat,
non vendere. Non eſt etiam locatio, quia alter vo- ctum in alium, non proprie ſimulationem eſſe nec locum habete quæ hic dicimus de ſimulatione. Mi-
leat emere, non autem conducere: ideõq; hic dici- tur neutrum contractum conſtitiſſe. Cum dicimus valere id quod agitur, nõ poteſt in hoc exemplo lo- cum habere. Nõ enim agitur inter eos vt venditio ſit aut locatio: neuter cõſentit nec vt locetur fundus nec vt vendatur. vnus conſentit venditioni non lo- cationi: alter conſentit locationi non venditioni. Et tum demum verum eſt quod diximus cum apparet quid actũ ſit. Aliquando aliud agitur, aliud ſcribitur ininſtrumento: id fit per ſimulationẽ cõtrahentium. nullus enim interuenit error,& eſt tantum ſimula: do contrahentium. Vterq; conſentit vt aliud ſcriba- tutin inſtrumento quàm quod agatur inter eos: in quo cum quæritur quid ſequendũ ſit, ſic diſtinguen-
um eſt: nam contingit aliquando vt ſimulatio re-
1265
ſpiciat contractũ, aliquando vt reſpiciat perſonam. Sæpe accidit vt ſimulatio reſpiciat contractum, vt Ppro vno contractu alius contractus exprimatur:vnũ exemplum eſt in 1.3. Emptio fit aliquando pignoris cauſa vel mutui cauſa:& hoc frequentiſsimum eſt apud nos. Fœnerator aliquando cum mutuam pecu niam dat, ſimulat ſe aliquid emere ab eo cui pecu- niam dat,& adiicit factum de reemendo:hoc fie vt vſuras percipiat ex mutuo tãquam fructus rei ven- ditæ. Non enim poſſunt vſuræ peti ex mutuo. Fru- ctus rei pignoratæ creditor in debitum cõputat. l.z. C. de pigno. actio. In hoc ergo caſu non quod ſeri- ptum eſt, ſed quod geſtũ eſt inſpicimus, ſi appareat quid geſtum ſit inter contrahentes, c. vos. de pigno. & c. ad noſtram. de empt.& vendi. Aliquando hæc ſimulatio reſpicit perſonam. Exemplum eſt in I. z. hic. Aliud eſt in l. 4. Cum quis vellet aliquid eme- re, ſuppoſuit nomen vxoris ſuæ loco nominis ſui, tanquam vxor ipſa emeret, non maritus: hæc ſi⸗ mulatio reſpicit perſonam contrahentum:& tunc inſpicimus magis quod actum eſt quàm quod fi- mulatum. Talis fuit ille Licinius Stollo, quem Pli- nius libro 18. cap. 30. ſcribit, ſua lege fuiſſe damna- tum, cum ſubſtituta filij ſui perſona amplius quàm quinquaginta iugera poſsideret. Eſt autẽ hæc quæ- ſtio facti, quæ examinabitur per iudicem, vt dici- tur in l. 4. Si quis alteri nomen ſuum accommoda- uerit in negocio aliquo contrahendo: hic loquitur Vlpianus in 1. 4§. Si ab ignoto. de manum ſ.8 quis redemerit ſeruum nummis i pſius ſerui, vt ſeruus liberationem conſequeretur: quia hoc actum eſt vt ſeruus poſt redemptionem fiat liber: hoc facit ſeruus, quia videt ſe non poſſe vtiliter paciſci cum domino ſuo: quia accom modat nomen ſuum ſer- uo in hoc contractu, dicitur imaginanus emptor. uod autem diximus id valere quod agitur, ita eſt intelligendum(vt admonuimus) ſ appareat quid actum ſit. Aliquando nihil omnino agitur, ſi- cut in exemplo. l.vltimo. id contingit etiam aliqua ex cauſa vt quid ſimuletur. Exemplum eſt in 1.ſi ſponſus.5.circa. de donat. inter virum& vxor. Ma- ritus aliquid volebat donare vxori ſuæ, quia vide- bat ſe donare non poſſe, vendidit ei per ſimulatio- nem: hoc caſu non valet contractus venditionis, quia ſimulatio eſt: non valet etiam contractus do- nationis, quia quod geſtum eſt inter contrahentes eſt cõtra ius. Deinde dicendum eſt, ſi voluerint con- trahentes alium contractum in alium transferre,& modus ſit idoneus ad transferendum vnum contra-
hi debes pecuniam ex cauſa mandati: conuenit in- ter me& te vt eam pecuniam tu mutuam habeas, & mihi debeas ex mutuo quod mihi debes ex cau- ſa mandati. Contractus mandati poteſt transferri in
contractum mutui:& è diuerſo. Ponamus cum qui
mihi debebat ex mandato falſum eſſe ſe accepiſſe ex cauſa mutui, mutuum erit, propter ſingularia mutui præcepta: modò ea obſeruentur quæ neceſ- ſaria ſunt ad transferendum vnum contractum in alium contractum. Vnum cxemplum eſt in I. ſi ex
retio. Cod. ſi certum petatur. De his diximus m J. rogaſti.& Il. ſingularia. ſi certum petatur.& l. qui
negotia. mand. M 3

1266 1N TIrT. x x. I.1B. IIII. COD.
FET TIT. V. LIB. XXII. b PAND EC.
DE TESTIBV S.
KRimus locus huius tractatus de teſtibus eſt in quo quæritur,
Qui teſtes eſſe poſhint. CA P. I. Ic locus valde vtilis eſt,& pertinet ad ratio- nem refellédorum teſtium in iudicio, quæ eſt res hodie vſitata. Et certè ob quas cauſas poſsint re- felli teſtes in iudicio, valde vtile eſt& neceſſarium noſce. Et imprimis notandum eſt, Omnes ad teſti- monium dicendũ admitti in iudicio quibus id lege non interdicitur. Hæc regula traditur in L.1.§.1. Su- pereſt ergo vt inquiramus quibus interdictũ ſit te⸗ ſtimonium,& quibus interdictum non ſit. Ego ſoli- tus ſum hæc complecti ſummatim,& vti diuiſione uæ traditur in 1.3.§. penult. hic. Ait Calliſtratus ibi quibuſdam interdici teſtimonium propter notam & infamiam vitę,& propter ſcelus aliquod, alios re- felli à teſtimonio propter affectionem aliquam:alios
propter inopiam conſilij& iudicij. Videamus pri-
muům de his qui ob ſcelus aliquod, ob notam& in- famiam vel ob turpitudinem vitæ repelluntur à te- ſtimonio.mHi recẽſentur in l.3.5. lege Iulia hic. Impri- mis qui iudicio publico dãnatus eſt repellitur à te- ſtimonio dicẽdo in iudicio, quia is notatur infamia qui iudicio publico damnatus eſt. l.infames. de pu- pli. iudiciis. Ergo exemplum eſt eorũ quib us inter- gicitur teſtimonium propter infamiam vite. Exem- plum eſt& in l. ſcio. in l.repetundarum. In d. l. ſcio. exemplum eſt de co qui adulterij damnatus eſt. lu- dicium de adulterio publicum eſt, tit. de public. iu- dic. Inſtit.& ff. Ergo neq; in iudicio teſtis eſſe poteſt, nec in teſtamento faciendo. Aliud exemplum eſt in d. l.repetundarum. Repetundarum damnatus dici- tur etiam damnatus publico iudicio. Nam lex iulia reperundarum, vna eſt ex legibus publicorum iudi- ciorum. Aliud exemplum eſt in l. quæſitum. de eo qui damnatus eſt calumniæ cauſa in publico iudi- cio. De hoc maior fuit dubitatio quàm de iis de quibus diximus, quia nihil de hoc cautum fuit legi- bus. Papinianus ait de eo qui iudicio publico dam- natus fuit calumniæ cauſa nihil cautum fuiſſe. Lex Remmia quæ lata eſt aduerſus calumniatores. Le- ges etiam Iuliæ de vi, repetundarum& peculatus, non nominatim repellunt eos qui calumniæ cauſa damnati ſunt. Quid ergo dicemus? hic reſpondet Papinianus, Verum tamen quod legibus omiſſum eſt non omittetur religione iudicantium. Eſt locus com- munis de interpreratione legum. Non omnia poſ- ſunt legibus& ſenatuſconſultis comprehendi. Sed cum aliquid lege cautum eſt, interpretatione pro- ducendum eſt ad ſimiles caſus in quibus eadem eſt æquitas. Sequitur, integræ frontis homo dixerit Iudex perpendere debet an integræ frontis ſit, an inculpa- tæ vitæ qui teſtimonium dicit. Non igitur repelle- tur à teſtimonio omnino qui calumniæ cauſa dam- natus eſt, ſed ramen iudex non tantam fidem adhi- bebit eius teſtimonio qui calumniæ cauſa damna- tus eſt. Aliud exemplum in L.ob carmen, in princip.
Franc. Duarenmi Iluriſconſ.
Lex lulia cuius mentio eſt in J.3. in§. penul. loquitur de iis qui damnati ſunt iudicio publico. Idem di- cendum eſt de eo qui damnatus eſt ob carmen fa- moſum, quamuis nõ dicatur iudicio publico dam-
natus qui ob libellum famoſum damnatus eſt. Inte-
ſtabilis interdum dicitur qui neque teſtamentum
facere poteſt neque teſtimonium dicere. l. neque. de
teſtamen. Aliud exemplum eſt in l. quoniam liberi. C. eod. de his qui ſunt ſocij& participes eiuſdem criminis. Iuſtiſsima igitur eſt cauſa teſtis repellendi ſi dicatur particeps& ſocius eiuſdem criminis,& is accuſatur eiuſdem admiſsi. Cum enim plures ac- cuſantur eiuſdẽ delicti, accuſantur omnes tanquam ſocij,& teſtimonium vnius aduerſus alterum non recipitur, præterquam in caſibus exceptis. Ex his quæ diximus conſequens eſt, non quoduis delictum
ſufficere ad repellendum teſtem à teſtimonio. Nam
ſi quoduis delictum ſufficeret, quid opus eſſet no- minatim de iis cauere legibus, veluti lege Iulia? Et hoc iure nos hodie vtimur, pręterquam in foro pon tificio, vbi quoduis delictum ſufficit ad repellen- dum teſtem, quod ſumptum eſt ex can. infames. 6. q. 1. Sed hoc iure nos non vtimur in foro ciuili&
regio, nec admittitur obiectum ad repellendum te-
ſtem ob delictum quodcunque admiſſum. Itaque diligenter obſeruandum eſt quod hic diximus,& expehdenda ſunt exempla, nec videntur intellexiſſe doctores noſtri quid eo canone contineatur. Putant
enim quemlibet, qui aliqua notatur infamia repelli.
à teſtimonio. quod verum non eſt. Præterea nos ho- die alium morem refellendorũ teſtium recepimus.
ſur Wtum
gaull polclb un cgoentid
M iblorũͦ uarur- eun Vadeft n an Ciceinotat euuec adeo cet bate videamt aium principiu
Apud nos nõ ſufficit crimen obiicere, etſi ſit crimen Mau rejtumule ala atrociſsimum& publicum: quia oportet obiicere lendori abindubitatis condemnationem. nec ſufficit dicere aduerſus ali- ſtum in auu, quoties d
quem, eum adulterũ eſſe, vel parricidam: ſed opor- 7 Frã
tet dicere eum damnatum eſſe parricidij, adulte- rij,&c. Et hic vſus omnino contrarius eſt pontificiis conſtitutionibus. Sunt duæ conſtitutiones põtificiæ ſub titulo de teſtibus c. ſuper.& c. teſtimonium.vbi dicitur ſufficere ſi quis poſsit conuinci ob crimen obiectum, etſi damnatus non ſit, ad repellendũ eum à teſtimonio, quod conſentaneum eſt iuri Romano. Et quod dicunt ſufficere ad repellendum teſtem à teſtimonio dicendo, notam infamiæ obiicere, mihi videtur non poſſe colligi ex d. lL3.§. lege Iulia. vbi di- citur eum repelli à teſtimonio, qui ob teſtimonium dicendum vel non dicendum pecuniam accepiſſe iudicatus vel cõuictus erit.& malè intelligunt hunc locum meo iudicio. Subiecta ſunt enim ea verba poſt verba legis Iuliæ recitata,& hoc breui epilogo continetur quod eſt in lege Iulia. In lege Iulia men- tio facta erat impuberis: ideõque quoſdam ait re- pelli propter lubricum ætatis& iudicij, alios re- pelli à teſtimonio dicendo propter notam vel in- famiam vitæ, veluti qui damnatus eſt publico iu-
dicio. atque ita imtellexit Accurſius, qui mihi vide-
tur rectius multo hunc locum intellexiſſe quàm ca- noniſtæ. Exẽpli gratia, aliquando accidit vt dãnatus tantum notetur infamia, aliquando vt ſine dãnatio- ne inuratur infamiæ nota: hæc facilius poſſunt intel⸗ ligi ex Prætoris edicto de his qui not. infa. vbi Præ- tor ait, Qui furti damnatus erit, non ait, Sui furtu fe- cerit. Sed ait, Qui lenocinium fecerit. non ait, Qui leno- cinij damnatus erit. Hæc diligenter expendenda ſunt.
Quoties
b M K 5 d 1 4 5 — * 1
miem in cauſa allt qus ſt ca toten multæ q luttonb qugrit Cun vendidit mwempote:in ca Iultr eſt: q tulin gendet,
caula eius pr
Vdicendo allas wota docet Iu
dappell vbi mmodum vel tlonomine lu t ndum in A

In Tit De teſtibus. 1267
Zuoties ad notam infamiæ alicui inurendam con- demnatione opus eſt, minor eſt dubitatio, ſed cum ob factum ipſum ſine condemnatione quis notatur infamia, poteſt dubitari. Et ne moribus quidem no- f cit,nec legibus: verum tamen eſt quod quamuis non interdicatur teſtimonium ex huiuſmodi cauſa ine condẽnatione, tamen iudicis videre eſt quanta gdes adhibenda ſit. Vir enim inculpatæ vitæ magis Kdem faciet quàm qui aliqua infamic nota laborat. uæcunque nota& infamia, vel turpitudo vite va-
kt ad imminuendam teſtis auctoritatem non ad amomnino repellendum à teſtimonio dicendo. galehis hactenus. nunc vidẽdum eſt de aliis cau- ſwopter quas non recipitur teſtimonium alicu- us Teſtimonium alicuius non recipitur propter wiimilem aliquam affectionem, quæ poteſt impe- lite veritatem. Nam eum à quo veritas requiritur, omni perturbatione vacuum eſſe oportet. Igitur ſi alqua affectione veriſimiliter moueatur quæ veri- utem impedire poteſt, is idoneus teſtis nõ habetur. ldeclaratur ſequentibus exemplis. Ac imprimis dicimus in cauſa propria neminem idoneum te- nẽ eſſe,l. nullus. hic.& l.omnibus. C. eo. natura enim comparatum eſt vt homines ament ſe& ſua: nam amor ſui& ſuorũ natura inſitus eſt homini& om- ni animanti. Vnde fit vt in re propria nemo teſtis recipiatur. Cice. in oratio. pro Roſcio Amer. idem ait. Hoc autem adeo cerrum& indubitatum eſt vt
fruſtra de ea re videamur admoneri à Iluriſcõſultis.
Eſt quoddam principium in hac diſputatione,& ideo ex his multa alia conſequuntur quæ niſi hæc pro certis& indubitatis habeantur, non poſſunt fa-
cile probari, quoties de his quæſtio eſt. Cum dici- mus neminem in cauſa propria idoneum teſtem eſ-
ſe,queri ſolet quę ſit cauſa propria, quæ aliena. Hinc enim pendent multæ quæſtiones. Exempli gratia, in cauſa euictionis quęritur an venditor ſit idoneus te- ſis. Quidam vendidit fundum, dominus eum vin- dicat ab emptore: in ea cauſa producitur teſtis ven- ditor qui auctor eſt: quæritur an ſit idoneus teſtis? Quæſtio hinc pendet, an ſit cauſa eius propria an Aena? Si cauſa eius propria ſit ſubmouebitur à te- aſuyn- ſümonio dicendo, aliàs non ſubmouebitur. Quæ ſit 17 zus. caula propria docet Iuriſconſultus in I..§. in pro- puaquand. appell. vbi cauſam propriam eſſe ait ex qua commodum vel incommodum ad aliquem pettinet ſuo nomine. In cauſa propria biduum datur ad appellandum, in aliena datur triduum. Suo no- mine ait, vt excludat procuratores, qui non agunt ſuo nomine,& eos qui aliena negocia gerunt. Ergo in propoſita ſpecie cum quæritur de venditore qui teſtis producitur in cauſa euictionis, quo caſu de eui ctione tenetur, vt fere tenetur, ſi nihil aliud conue- nerit, propter naturam contractus: dicẽdum eſt ven- ditorem idoneum teſtem nõ eſſe:nam commodum velincommodum ad eum pertinere poteſt. Nam ſi victus ſit emptor in eo caſu, actionem habet aduer- ſus venditorem: argumento eſt quod dicitur in lab executione.§. 1. dc appell. Vbi dicitur, ſi ſententia in- ter aliquos lata ſit, alius cuius intereſt, ab ea appella- te poteſt, ſi eius interſit:& affert exemplum de cau- aeuictionis. Si emptor victus ſit in cauſa euictio- uls, poteſt ab ca appellare venditor, quia eius inter-
iis à teſtimonio dicendo repellitur qui lenocinium
eſt:nec dicitur in cauſa aliena appellare. Hinc naſei⸗- b tur quæſtio, de cauſa vniuerſitatis, aut alicuius cor- Iu cauſa poris, an ſinguli ex quibus ea vniuerſitas conſtat, neaae ſ7 z2e idonei teſtes ſint. Quæſtio hinc pẽdet, an cauſa eius„ 2 ſan. propria ſit iudicanda, an verò aliena. Si cauſa cius uerſatate te propria ſit, dicendum eſt eum idoneum teſtem non ſter eſ peſ= eſſe. Et vulgo receptũ eſt, in cauſa vniuerſitatis ido- ſent. neum teſtẽ eſſe, niſi cauſa ad commodũ vel incom-
modum eius pertineat. Cauſa vniuerſitatis nõ vide-
tur cauſa ſingulorũ eſſe ex quibus vniuerſitas coa-
leſcit& conſtat, l. in tantum.§. vniuerſitatis. de rer.
diuiſ. Quæ ſunt vniuerſitatis, non ſunt ſingulorum.
Aliud igitur eſt rem eſſe vniuerſitatis, aliud eſſe ſin-
gulorum, ex quibus conſtat vniuerſitas. Sed tamen videndum eſt, num etiam ea cauſa quę nomine vni-
uerſitatis mota eſt, ad ſingulorum vtilitatem perti-
neat. Nam hoc caſu dici poſſet ſingulorũ cauſa eſſe,
& ſingulos à teſtimonio dicẽdo repelli. Diximus e-
nim iã eos repelli à teſtimonio dicendo, ad quos no-
mine ſuo res quoquomodo pertinet. At corũ quo- quomodo intereſt. Et hæc diſtinctio vulgo recepta
mihi videtur probabilis eſſe. Aliud exemplũ eſt in
patre& filio, in l.teſtis. In cauſa patris filius nõ eſt ido De patre neus teſtis, nec in cauſa filij pater idoneus teſtis eſt.& Plix Veriſimilis enim affectio alterius in alterum facit
ne alter in alterius cauſa idoneus teſtis ſit. Et hoc producitur longius ad omnes aſcendentes& deſ- cendentes in infinitum. Nam alia lex de parentibus
& liberis loquitur, l. parentes. C. eod. Appellatione parentum hi omnes continentur, ex quibus naſcun-
tur, id eſt omnes aſcendentes in infinitum, J. 4.§. J. de
in ius voc.ſicut appellatione liberorum continentur
omnes qui ex nobis naſcuntur. l. liberorum. de verb.
ſignific. vt filij, nepotes, pronepotes,& cæteri dein-
ceps. nihil tamen prohtſbet patrem& filium in ea-
dem cauſa teſtes adhiberi, l. pater& filius. 17. hic. Si
quis in cauſa ſua produxerit teſtes patrem& filium,
vel duos fratres qui ſunt in eiuſdem patris poteſta-
te: quæritur an hi idonei lint teſtes. Ait Iuriſconſ. eos repellendos non eſſe. Ratio enim ceſſat, propter quã
dicimus teſtimonium filij aut patris nõ recipi. Nam
ceſſat hæc affectio de qua diximus, cum ſimul pro- ducuntur teſtes in aliquo negocio. ex cadem enim
domo nihil prohibet plures teſtes alicui negocio
adhiberi. Oritur queęſtio ex eo quod dicitur ſub tit.
de probat. de profeſsione parentum, ſi agatur de probanda ætate filij, aut natalibus filij, profeſsio parentum admittitur, I. etiam. l. imperatores. l.cum
de ætate. de probat. Et tamen hic dicimus in cau-
ſa filij, patris teſtimonium recipiendum non eſ-
ſe. Hæc viſa ſunt repugnantia Accurſio& cæte-
ris, qui non intellexerunt quid ſit profeſsio. Ve-
rùm ego ſuprà docui, profeſsionem multum dif-
ferre à teſtimonio. Dixi quod ſimulatque natus
erat puer aliquis, parentes cogebantur profiteri
acta apud Præfectum ærarij Saturni auctore Ca- pitolino in Marco,& ea acta faciebant fidem quo-
ties probandi erant natales filij. Aui etiam profeſ-
ſio& materna recipitur, l. etiam. de probat. Quod
ergo dicitur ab aliis de profeſsione matris in proba- tione ætatis filij, nihil ad rem pertinet. Quæſtio agi-
tari ſolet de fratre, an frater in cauſa fratris doneus
teſtis dicendus ſit,& an ſit iuſta cauſa refellendi D, πeαπeοπmOQν
teſtis, quod is frater ſit eius pro quo producitur. 6π⁷
4
——-———— * 8—

—
——————
1 3 4 1 4 8 4 † “ 3 25 1 † 8 4 8
————— — ——,
—ö-— —— —
——
—y—y
— —
— —ñ—ͤͤ—ſͤ—ſ——ͤöͤö—öͤöͤöoö—ö—o—ö—o—oͤoͤoͤöͤſhſhſ
——-————————————— —.—— y———ÿ—
—]Ẃ́́́́111“1
ingulorum
gotiorum.
12 6 8
Vulgo dicitur, nulla lege fratrem repelli à teſtimo-
nio dicendo in cauſa fratris, quamuis aliqui exci- piant cauſam criminalem. Nos libro primo Diſpu- tationũ, capite 28. defendimus, fratris teſtimonium
legibus interdictum eſſe, cum leges non recipiant
Taſtimoniu qomeſticum teſtimonium. Sic enim interpretati ſu- domæfticu mus domeſticum teſtimonium in 1.z. Cod. in l.pen. 202. hic. Frater autem domeſticus teſtis mihi eſſe vide-
tur. Domeſtici non tantùm dicuntur qui in eadem
domo morantur, vt in l. reſpiciendum.§. furta do- meſtica. de pœnis, ſed etiam dicuntur qui eiuſdem
familiæ ſunt, vt fratres. Sic mihi videtur accipi do- mus in I.pater& filius. atq; ita interpretatur Theo- philus in Inſtit. tit. de teſta. Ideòque hæc prohibitio teſtimonij, propter coniunctionem latius produci- tur quàm vulgò receptum ſit: domeſticum igitur teſtimonium iurc ciuili improbatur. Hoc eſt intel- ligendum cum exceptione quæ vulgo traditur, niſi
agatur de eo probando quod domi geritur,& quod
T. himonu non poteſt niſi per domeſticos probari. Id ſum-
ptum eſt ex L.conſenſu. C. de repud. Inter maritum ex vmiuer& vxorem poſt matrimonium ſolutum ſi quæſtio ſntate quæ moueatur de rebus ſurreptis,& aliis huiuſmodi, ſer-
do recipi de ui tam mariti quàm mulieris interrogantur in ca
beat. cauſa, quoniam ea quæ domi geruntur non poſſunt (inquit)niſi per domeſticos probari. Atque hinc re-
ceptum eſt, cum quæritur de cauſa vniuerſitatis, ſin-
ulos ex quibus vniuerſitas conſtat, tunc idoneos
teſtes eſſe, cum de co probãdo agitur, quod non po-
teſt niſi ab eis perſonis cognoſci, atque ideo eorum
De amico. teſtimonium recipitur. Quæri ſolet de amico, an
amicus idoneus teſtis habendus ſit,& an ſit iuſta
cauſa repellendi teſtis, quòd is amicus& familiaris ſit eius à quo teſtis producitur? Certum eſt teſtimo- nium amici non tantum ponderis habere. Id ſatis colligitur ex l. 3. in princ. Sed quæſtio eſt, an interdi- catur ei teſtimonium, an omnino non recipiatur? Quidam enim ſunt quorum teſtimoniũ non mul- tum ponderis habet,& hoc committendum eſt iu- dicis arbitrio, vt inſpiciat quanta fides cis habenda ſit:ſed tamen non interdicitur eis teſtimoniũ. Qui- dam ſunt quibus penitus interdicitur teſtimonium. Exẽplum eius rei eſt, cuius fit mentio in lege Iulia, l. 3.§. eg. Iulia. hic. Quid ergo dicemus de amico? Exi- ſtimo ſi ſit magna aliqua,& non vulgaris amicitia, quæ vix reperitur hodie, iuſtam eſſe cauſam inter-
dicendi teſtimonij. Hæc enim amicitia coniunctio-
ni ſanguinis comparatur. Vulgaris autem amicitia,
quæ contrahitur ex aliqua notitia, à teſtimonio non
repellit, l.latæ culpæ.§. amicos. de verb.ſignific. hane ſententiam nos poſtea confirmaturi ſumus alio ar-
De patro- gumento. Aliud exemplum eſt de patronis cauſa- nis cauſa rum& de procuratoribus. hi enim idonei teſtes nõ rum,& pro ſunt. l.vlt. hic. Legibus nihil cautum eſt de patronis curatori.- cauſarum ſed mandatis. Præſidibus mãdata daban- 643 tur cum mittebantur ad prouincias regẽdas. Exem- plum horum mandatorum eſt in noucl. Iuſtiniani
conſtitutione, tit. de mand. Præſi. Interdicitur autem
his teſtimonium propter veriſimilem affectionem. . Affectio impedit veritatem, officit veritati, iudi- De execu- cio, conſilio& rationi. Eadem eſt cauſa exccuto- rorihus æe- rum negociorum propter quęſtum: de his executo- ribus videte quod ſcriptum eit in Inſtit. tit. de act.& tit. C. de ſportul. Sportulas accipiebant pro rei ma-
Franciſci Duareni luriſconſ.
gnitudine de qua lis erat, Tit. C. de ſportul. Itaque non ſine cauſa his executoribus interdicitur tetti- monium. Quod autem hic dicitur de patronis cau- ſarum, hoc pertinet ad omnes patronos& procura- tores, idque expreſſum eſt conſtitutione pontificia
cap. Romana. de teſtib. in 6. De his quos ſolicnato- p res vocamus, quæſtio tractari ſolet, an hi poſsint re. 10„
pelli à teſtimonio dicendo. Ego non dubito quin repellantur. Conſtitutio pontificia loquitur de ad- uocatis& procuratoribus. Aduocati verbum gene.
rale eſt. l.1. C. de aduoc. diuerſ.& I.1. de extraord. co-
gnit. Qui in cauſam quoquomodo operam ſuam præſtant aduocati vocantur. Ergo quod hic dicitur, non tantum pertinet ad procuratores cauſarum, ſed etiam ad ſolicitatores. Hæc exempla demonſtrant idoneos teſtes non eſſe qui affectione aliqua proba- bili mouentur erga eum à quo teſtis producitur, vt veriſimile ſit eam affectionem impedituram eſſe veritatem, iudicium& rationem. Notandum ta- men eſt ſi quis producatur teſtis inter duos qui pa- riter ei coniuncti ſunt: vt forte duo fratres ſunt, duo cognati, duo pari neceſsitudine& amicitia coniun- cti, tunc idoneum teſtem eſſe. Par enim affectio in vtrumque omnem ſuſpicionem tollit. Hæc verba ſunt Iuriſconſulti in J. non ſolum. ff. de ritu nupt. Præterea ob eam rationem de qua iam diximus, ini- mici quoque à teſtimonio dicendo repelluntur. I. ſi- quis teſtibus. 13. Cod. co. Iuſta enim cauſa eſt repel- lendi teſtis, quòd ſit inimicus eius contra quẽ pro- ducitur: ſi doceatur emerſiſſe inimicitiam ex qui- bus teſtes recipi leges præcipiunt. Sed notandum eſt quod luſtinianus ait, non ſimpliciter repelli te- ſtes propter inimicitias, ſed propter inimicitias, ex quibus teſtes recipi leges præcipiunt. His enim ver- bis oſtendit non propter quaſcunque inimicitias te- ſtem poſſe repelli à teſtimonio, ſed oportet graues inimicitias eſſe: vt ſiquis alleget capitales inimici- tias, vel graues alioqui, iuſta cauſa eſt teſtis refellen-
di. Hoc autem quod dicimus ſatis colligitur ex No-
uell. conſtitutione Iuſtiniani de teſtib. quod poſtca explicaturi ſumus. Argumento eſt quod dicitur in L. licet. ſuprà. de arbitr. Licet Prætor diſtricte dicat ſe coacturum iudicare eum qui arbitrium recepe- rit, tamen ex variis cauſis poteſt is qui arbitriũ rece- pit, ſe excuſare ne iudicet, vt poſtea capitales inimi- citiæ interceſſerint. Iuriſconſultus autem dicit capi- tales inimicitias. Nam non cuiuſuis odij ratio ha- betur in hac re, ſed tales inimicitię ſint oportet quas veriſimile eſt quem peieraturum eſſe. Si hoc verum eſt de inimico, idem certe dicendum eſt de amico. Si ob graues inimicitias repellitur teſtis à teſtimo- nio, quia capitalis inimicus eſt eius cõtra quem pro- ducitur, certè eadem ratio ſuadet, vt ſi quis ſit con- iunctus ſingulari amicitia ei à quo producitur, eum dicendum non eſſe idoneum teſtem. Hoc autẽ quod dicitur de inimico, lon gè certius eſt. Ex quo conſe- quens eſt, idem de amico dicendum eſſe. Hinc ori- tur quæſtio quæ tractatur in l. produci. in fi. huius ti- tuli. Produci teſtus non poteſt qui ante in eum reum te- ſtimonium dixit. Hunc locum interpretatus ſum, lib. 1. Diſputat. cap. 29.& ſecutus ſum receptam lectio- nem aduerſus Budæum, cuius opinioni conſenſus omnium exemplarium refragatur,& maximè Flo- rentinorum. Sic autem hoc interpretatus ſum, Qus 1 901 tat ehiu
wäklbeno in rumpumiſlu jeri lbenatis awroſuo, K pte
De inin auet, non ac 2. ut quod dicit 1
ürersquibus im uxerinet ad on umdkbetur, nlurtt etiam
er Nam propte awelttur à teſtir wiunra adhibet 1 lic. Nam p upoteſt, vt c dchn ſumus. 8e brur quisàt unanſiy Tu vngtet lubricu Rausttt menti lüenrin linui deum tetimon dinr tetimoniu dtmemn Re maieltarn
dfetitas t 3 dlurgro Plolunt a
Md kpſal mna ei duci 23. fehu cltur
eer Kali

In Tit. De teſtibus.
nftimoniam Aivit in alterum ream, id eſt,eum dela- tum. Hoc verbum teus, refertur ad criminalia iudi- cia licèt plerunque aliter accipiatur, ſi quis diutur- no. de pœnis. Quod autem ita accipiendus ſit reus in hoc 85 mouet me inſcriptio huius capitis. In- ſeriptio eſt: Venuletus lib.ꝛ.de iudic. public. ex quo apparet ad iudicia criminalia hoc verbum referen- dum eſſe. Veteres credebant inimicum eſſe eum, ui in cauſa capitali teſtimonium aduerſus alium qiceter non minus quàm ſi capitis accuſaſſet„nec ctedebãt hoc conuenire amici officio teſtimonium dicere in cauſa capitali. Productus teſtus quantum po- iſælabit crimen amici. Ergo argumentum alias ad- du ex l. qui cum maior. de bon. libert. vbi dicitur Hœſtimonium capitale patronus dixerit aduerſus bertum ſuum, repellitur à bonorum poſſeſsione li- betti. Repellitur ergo teſtis à teſtimonio dicendo propter aliquam amicitiam, propter quam veriſi- mile eſt eum non dicturum verum. Ideòque Iuriſ conſultus in l. 3. aut propter reuerentiam Ego alio ver- bo vſus ſum quod latius patet, nam dixi affectio-
u Na dem. Reuerétia& metus huc referri debent: eſtque
exemplum de liberto in 1.3.§. lege Iulia. Veriſimile eſteum qui manumiſſus eſt,& tam grande benefi- cium accepit libertatis propter reuerentiam, quam debet patrono ſuo,& propter metum etiã, qui huic reuerentiæ ineſt, non facile verum dicturum eſſe. Huc pertinet quod dicitur, in l. idonei. non videri teſtes idoncos quibus imperari poteſt, vt teſtes fiant. Hie locus pertinet ad omnes perſonas quibus reue- rentia aliqua debetur, quæ reuerentia metum quo- que parit. Poteſt etiam huc referri quod dicitur de paupertate. Nam propter paupertatem non omni-
no quis repellitur à teſtimonio dicendo: nec tamen
paupertati tanta adhibetur fides, quanta locupleti
3 a. homini, 13. hic. Nam propter paupertatem facile
quis adduci poteſt, vt corrumpatur: ſed de eo nos poſtea dicturi ſumus. Sequitur vt videamus quo- modo repellatur quis à teſtimonio dicendo. Propter iſrmitatem conſili& iudicw. Teſtis repellitur à te-
unas kmonio propter lubricum conſili j. 1.3.§. vlt. veluti
impubes, cuius fit mentio in lege Iulia. Huc perti- det quod dicitur in l. inuiti. 19. Pupilli non euocan- irad iudicium teſtimonij dicẽdi cauſa. Hoc enim ddenunciare teſtimonium: ex magna tamen,& graul cauſa interrogantur aliquando impuberes, vt I cauſa læſæ maieſtatis, l.de minore. de quæſt. Erui- turetiam veritas per interrogationem eorum qui impuberes ſunt: proſunt ad iudicium aliquod, quã- uls teſtimonium eorum plenam fidem non faciat.
u A. Quidam Rhetor Senianus nomine apud Senecam
b 4 dicit, nihil teſte puero certius. Scd hæc ſenten- la meritò reprehenſa eſt ab aliis. Experimur cnim quäm ſit parũ tutum teſtimonio pueri credere. nam magna eſt inconſtantia cius ætatis, magna conſilij inopia. Quod hic dicitur de impubere, idem dicen- dum eſt de furioſo,& aliis huiuſmodi perſonis quę du lcio carent. Eſt enim cadem ratio, quamuis le- gelulia de furioſo nihil cautum ſit. De furioſo in teltamento faciendo cautum eſt, nempe ad teſta- mentum faciendum non admitti teſtem furioſum. ulteſtamento.§. furioſus. de teſtam. Quid dice-
pubere. mus de eo qui iam pubes factus eſt, ſed eſt minor
ylgin.... Sintiquinque annis: an idoneus teſtis ſit? Mouet
quæſtionem quòd infirmum eſt eius conſilium. Vn- de curatoris auxilio regitur, vt dicitur in I. ſed ta- men. De hoc conſtitutum eſt, 1doneum teſtem eſſe cum qui pubes eſt, minor tamen vigintiquinque an- nis in iudicio ciuili. In criminali verò ita demum ſi maior viginti annis ſit, id expreſſum eſt, in l. in teſti- monium. Hæc verba ſatis oftendunt accipiendum hoc eſſe de iudicio criminali. Imprimis loquitur de accuſatore. Accuſatio pertinet ad iudicia crimina- lia, ſicut actio ad ciuilia& pecuniaria. Id docet etiã inſcriptio capitis, Venuleius lib. i. de iudiciis public. ex hac inſcriptione ducitur argumentum, ad id pro- bandum quod dicimus, ſcilicet hoc pertinere ad publicum iudicium. uæritur quid de muliere di- cendum ſit? Magna eſt fragilitas huius ſexus& in- firmitas conſilij. Vnde probabiliter dubitatum fuit, an mulier in iudicio teſtis adhiberi poſsit? Sententia Iuriſconſultorum eſt, mulierem in iudicio teſtem adhiberi poſſe:& hoc colligitur ex lege Iulia de adult. quamuis id ea lege diſertè cautum& expreſ ſum non ſit, l. ex eo. 18. Hoc caput ſumptum eſt ex Paulo, lib. z. de adult. Paulus cum interpretaretur le- gem lul. de adulter. hoc collegit. Quorſum enim lex prohiberet, damnatam mulierem teſtimonium
1269
De mulic- re.
dicere, niſi mulier aliàs admi tteretur ad teſtimoniũ
dicẽdum? Ergo id ideo prohibuit, quia mulier aliàs jus habebat dicendi teſtimonij. In teſtamento ta- men non admittitur, l. qui teſtamento, de teſta. Ma- ior cautio eo tẽpore vila eſt neceſſaria in teſtamen-
tis faciendis propter falſitatem. Quæritur de Her- De Sene
maphrodito, quid de eo dicendum ſit: Hæc quæſtio pbroduo.
tractatur in l.repetundarum. ij.§.Vlt quia incertum eſt, an ſit mas an fœmina:& quod dicitur de mulie- re, ſcilicet in teſtamentis faclendis mulierem adhi- bendam teſtem non eſſe, ad rem non pertinet. Simi- le eſt quod dicitur in l.cum queritur. de ſtatu homi. Vix reperitur Hermaphroditus, in quo alter ſexus non magis inualeſcat& præualeat. Hactenus de his qui poſſunt teſtes eſſe in iudicio vel non poſſunt. Se- quens locus eſt, De hus qui teſtes eſſe coguntur,& contra. CA p. TI. Has quæſtiones docendi cauſa ſunt ſeparatæ, 1 Ivt ſeparat eas etiam Iuriſconſultus in L.r. hic. Cum ergo quæritur de teſtibus, duplex quæſtio eſt, vna eſt an teſtis idoneus ſit„X& an lege aliqua ei te- ſtimonium interdicatur: altera, an excuſationem aliquam habeat à teſtimonio dicendo ‚vt cogi non poſsit ad dicendum teſtimonium. Hãc quæſtionem nunc tractaturi ſumus. Et animaduertendum eſt imprimis, teſtem inuitum dicere teſtimonium cogi, niſi ſit ex perſonis exceptis. Nam quædam perſonæ excipiuntur, de quibus dicemus. Sed regula eſt, cum teſtis adhibetur ad teſtimonium dicendum, eum cogendum eſſe, ſi nolit teſtimonium dicere. Id colli- gitur ex l.ſi quando. 15. in princ. C. Hinc ſimile eſt quod dicitur in I.locum.§. exhibere. de tabul. exhib. Loquitur de teſtibus teſtamentariis, vt recognoſcãt ſigilla ſua. Hi poſſunt cogi,& ſi nolint, poſſunt coer- ceri. Prætor vel pignora capiet, vel eos præhendet, ſi nolint teſtimonmum dicere. Notandum tamen eſt in hac re maximè ſpectandam eſſe cuiuſque iudici
& fori conſuctudinem ‚vt admonet Iuriſconſultus
in 13§. vlt. Eſtq́ue locus cõmunis de conſuctudine obſeruan
1 1 4 — 1 1 1 1 * 4

1 4 3 4 8 8 1 4 1 * 3 1 1 4 4 1
*————. -.. —— ͤ ————
——
—
—
———
öoͤſͤſͤſſſſ
———
—
——
4 —— 1.——— —————————
—ͤhZöoöoöoöoſͤſͤſͤſͤſſſſſſſſſ
——
————
———-
——
Franciſci Duareni Iurdſcoal.
uæ pertinent ad ordina- ret, datur ei exceptio, ſi ex ſua Promiſsione conue tionem litium, ſpectanda eſt eius loci conſuetudo, niatur. Katio eſt quia præſentia ei us nccelar— eſt in quo iudicatur. Si extranei aliqui litigent coram nam qui promiſit ſe ſiſtere in dudine ho zris zeit iudice, poteſt qubitari an iudex debeat ſpectare con dando procuratorem. Addes 2o a9 8 eu eum ſuetudinem loci, in quo litigantes habitant:& hic excuſari qui propter valetu inem, ve teneſtatem, locus oſtendit, ſpectandam eſſe conſuerudinem eius vel alium huiuſmodi caſum non potuit Sſis ere m loci in quo judicatur, in his quæ pertinent ad lirem iudicio. Hodie aurem non v quec achde recluirirm
ordinandam. Litis conteſtatio non pertinet ad litis præſentia teſtium: ideo duod hir ieiturnos 1
deciſionem, nec teſtium interrogatio. Aliud dicen- pretamur, vt non eogaru ad ä Leinmn zenirere 3
dum eſt, de his quæ pertinent ad cauſæ deciſionem: monij dicẽdi cauſa propter valetu dideheade aliam
& ad hoc probandũ adducitur 1 fl fundus. de euict. huiuſmodi cauſam: quia mutatus el ail 19 4 u
vbi quæritur quomodo ſit cauendũ emptori à ven- ſtimoniis non tam credatur, quàm tel bus ögne
. ditore euictionis nomine„all cauendum ſit de ſfim- fit, vt 1t2 interpretemur, id eſbrdee ſre nen lüu-
pla ‚an de dupla. Emptor petit ſibi caueri de du- dicium veniat teſtimonij dicem a 4. Qu 4 g0
pla. Dicitur ſpectandam eſſe eius loci conſuetudi- ſiet ſi quis Proprerſencetie 8 po Lit venitee 8 nem, in quo contracta eſt venditio. Hoc enim per- diciũ teſtimonij dicẽdi cauſa?lmprimis Potet 1u ex
rinet ad deciſionem cauſæ, non autem ad ordinatio- ad eũ ire ſi velit ‚vel mittere hom inéi heun qui
rſoni- nem litis. Ego dixi teſtes cogi poſſe ad dicendum interroget. Argumento eſt quod dicitur in l. ad per-
12 70
obſeruandus. nam in his q
De pe.„.* 5«*. 8— D. ſt ſti. 22 4 . 11- De hacd re eſt conſtitutio pontificia qua cogi nõ teſtimonium, excepris quibuſdam perſonis, de qui- ſonas. de iureiur- Deh ſtib.& iud an denese poſſant: NRi bus tractatur in l.4.hæ perſonæ quæ numerantur in in cap. ſi qui teſtium. de teſtib: ẽ Vnden 2 a do 4 4* 2 3. 4 8«* 4 7 * teſtes interrogaſſet. monium di- J. ulia publicorum iudiciorum, non poſſunt coęi ad nem ſequetur, perinde ac ſi ipſe teſte gaſſet
b ELma Pan.: e- inationé teſtium Ler7. teſtimonium dicendum. Sed mirum eſt nullam fie- Item poteſt iudex delegare examinationẽ teſtium
ri mentionem in lege lulia parentum& liberorum. iudici eius loci, in quo teſtis ipſe morarur, ne accc. Quare lex lulia non dicit aduerſus parentes& li- dat ad eũ locum, aut aliquem mera& Le ſe berosꝛid expreſſum non eſt lege Iulia quia de ca re loci teſtationem ad eum mittet, jiu ICes. 5 f nulla crat dubitatio. Conuemebat enim inter om- inſtru. Duo continentur hac lege: en quoc nes parentes cogi non poſſe, ad dicendum teſtimo- dicimus de teſtibus, ſi teſtes abſentes ſint depoiide⸗ nium aduerſus liberos, aut liberos aduerſus paren- nibus factis in eo loco in quo morantur te eszre a. tes. Imo ne volentes quidem admittuntur; vt dici- tio ad ipſum iudicem qui Cad Ler e Ee.lelea tur inl. parentes. C. cod. tantũ abeſt vt cogi poſsint tur. Idem dicendum eſt de int mnzenie ſe Ep parentes, ad teſtimonium dicendum aduerſus libe- da erunt inſtrumema, hoc eſt quo. nenai 9 5 ros ſuos,& liberi aduerſus parentes ſuos, vt ne vo- Faixre extraica. Pxcipitur tamentinin⸗ 18 it luitn lentes quidem ad teſtimonium dicendum admit- Nouell. conſtit. Iuſtiniani de teſtib en, A He anitl. tantur. Hoc enim inhumanum viſum eſt. Nam lu- nianus ea noua conſtitutione, in cinili e peenmiarie riſcon. ſpectans quod honeſtati conuenit. Ego ſcio cauſa teſtes examinari ab 5 quam 1 6 ſate maiorem iuris partem ad alia duo præcepta iuris rus eſt.In criminali verò cauſa vult ab ip 6 jnaſe vt plurimum referri, V7 ſuum cuique tribuatur,&, Ne teſtes imterrogari. Eſt enim muatos raur adhiben- Alius ab alis lædatur, ſed tamen quandoque etiam re- da in criminali cauſa, quàm in ciuili: quia un he he ſpiciunt ad tertium illud præceptum honeſtatis. Er- riculum verſatur. Sed hoc iure nos eimun nodie, go eſt viſum honeſtum, vt pater aduerſus liberos, quoties aliqua neceſsitas id exigit cſt Kxau vel liberi aduerſus parentem teſtimonium dicant. netur ab alio quàm qui aieatwrmeel„ 11 dhß da Idemque conſtitutum eſt, de patrono& liberto,li- traneus ſit, qui nolit ad iudicem eh ere: 1deod pertorum. hic. Huic ſimile eſt quod alibi conſtitu- neceſſe eſt examinari à iudice eius oci in quo mo tum eſt de accuſatione, in l. pe.& l.vlt. de his qui ac- ratur. Ponamus Germanum eſſe, aut Hiſpanum u cuſ. non poſſ. Libertus ad accuſandum patronum iudicandam eſſe cauſam in Gallia,— e ſuum non admittitur, etſi patronum ſuum accuſa- erit à iudice eius loci. Deinde iudex 6 Le Suue uerit, licet alioqui iuſta& vera ſit ea accuſatio, ple- ſtationem ad iudicem judieatneum 5 ũ e 3 Aitur capitedque receprum eſt de domeſlicis. Alic remedium. Ex his znell igitis quæ er onæ 4 hii perſone excipiuntur in J. 8.& 9. Senes, valetudinarij, tur a teſtimonio dicen d noſtihe. wch as lus aui & aliæ huiuſmodi perſonæ quæ ad iudicium acce- ſtimonium dicendum. Se dus i0 ice 3 is det dere nou poſſunt, non coguntur teſti monium dice- magiſtratu funguntur, forte Rrertura ans poſsi reog re. Sed mirum eſt quod hic dicitur, hos excuſari à ad teſtimonium dicendum. Hiee Tie io drn Ta dn teſtimonio dicendo, quia abſentes ſunt ſine fraude, in l.ob carmen.§.1. Qui mag kearu, uugunen an quia publicani, quia milites, quia ſenes, quia valetu- excuſantur à teſti monio ee O, 3 Praldn Snuf dinarij. Scd hoc ideo conſtitutum fuit, quia præſen- Id confirmatur au deiraſe natuſeo dlei Snuf ria teſtium erat neceſſaria. Non ſolebant veteres te- dam quo cautum fuit vt txrof quoqu Uner eſ ſtimoniũ abſentis teſtis recipere, vt poſtea dicemus nium dicat in cauſa zdulden j. Huc peninei g 6. in interpreratione 1.3 quia non teſtimoniis ſed teſti- dicitur in liurene ie.anaxi ratus kurae leh n g bus habebatur fides.Ideõque hi ſimpliciter excipiũ- ſtari volentibus ſe 8 0s teſtes re ei de Ba 8 tur, qui ad iudicium accedere non poſſunt: nam iis Ego hunc locum a 8 aeclee E 0 Aur. anl 10. non poterat denunciari teſtimomum. Simile eſt lib. x cap. 29. quàm 8 80 10 farriu de nis Quf Te. quod dicitur in 13.§. ſi quis in iudicio. Si quis caut. cum non tantum e Kacei hs nde ummum di quis promiſerit fiſtere ſe in iudicio,& tempe- ſtamentum faciunt; ſe Chis qui Teln
. 34.„ ſr; is aliquid redigere me- . s 2. Cnr. i eſt in rabulis aliquid redig ſtate vel valerudine impeditus ſit quominus ſe ſiſte- dicunt. Teſtar 4 morter
wnletetes in Ius Ftdt hss t
ayelice cauſam
Annicatim cact eurno, K vnus uergralter dic: akaccepiſſe ri alutem volumt mam probatic Krkerentia mih adwies inſtrum I Kis gui pe wütſe ſoluille, altrult produ rittere,& niſt uncham cogit dlljguidam cal ſlcs explical lpettam mult aim niudicio, paocunque teſt
1
ult mmimah
d V d Iℳ 1 8 pocati

In Tit De teſtibus. 12 71
oriæ cauſa. multa loca adduxi vt oſtenderẽ hanc
ſe huius verbi ſignificationẽ. Hæ teſtationes olim elle.— hebant de quibuſcunque negociis& contractibus,
uo tempore nondum in vſum venerant Tabellio- nes lad teſtium. C. de teſt.& l.hac conſultiſsima. C. 4 teſta.& l. hæredes. Adhibẽtur teſtes in teſtamen- to qui annulis ſuis teſtamentum ſignant. non adhi- lebantur tabularij:ſic etiam fiebat in inſtrumentis. ggnatores olim erant qui annulo ſuo ſignabant ta- bulss:&e hic generaliter loquitur de negociis expli-
eandis. Hæc verba non ſunt tantùm ad eos qui te-
gamentum facere volunt, referẽda, ſed ad eos etiam
ai de quocunque contractu volunt teſtationem
ſenbete⸗Hactenus de his qui coguntur teſtimonium
zatzvel non coguntur. Proximus locus eſt, S oot teſtes requirantur ad probationem. CA P. III.
Alcitur in J. iuriſiurãdi. 8. C. vnius teſtimonium D-Awnrteadum non eſſe cuiuſcunque dignita- ts ſt, etſi ſit ſenatorij ordinis, qui Romæ erat maxi- mus ordo. Duo teſtes ſunt neceſſarij, vt dicitur in J. vbi namerus. eo. Vulgo dici ſolet, vox vnius, vox nullius, id eſt, vnius teſtis teſtimonium ad fidem fa- ciendam non valet. Et oportet teſtes conuenire,& qe eadem re dicere. Alioqui pro vno teſte plures te- ſtes habentur. nos vocamus ſingulares teſtes. Et vul. go dici ſolet, mille teſtes ſingulares tantum probant quantum vnus. Et de his teſtibus locus eſt in iure
ontificio, in c. licet cauſam. De teſtibus. de his au- tem nihil- nominatim cautum eſt iure ciuili, vt ſi
aur de mutuo,& vnus teſtis dicat ſe adfuiſſe cũ
mutuum daretur, alter dicat ſe audiſſe cum debitor conſtteretur ſe accepiſſe, videte cap. 13. Danielts, de Suſanna. Quidam volunt horum teſtium teſtimo- nium valere, cum probatio eſt in genere, non in ſpe- cie Sed hæc ſententia mihi non probatur, l.teſtium. 14C. co. Quoties inſtrumentum factum eſt de ali- quo contractu,& is qui pecuniam accepit numera- tam, contendit ſe ſoluiſſe, nec probat ſe ſoluiſſe ſcri- to aliquo, ſed vult producere teſtes, hic dicit duos teltes non ſufficere,& niſi protulerit ſcripturam ali- nam vt apocham, cogit probare quinque teſtibus 8 loluiſſe. Alij quidam caſus recenſentur ab Accur- ſoquos ſuis locis explicabimus. Vnum hic notan- dmm eſt ſuperfluam multitudinem teſtium non eſ- ſetcopiendam in iudicio, l.. in prin. Si permittere- turalcui quotcunque teſtes velit producere, inde conſequi poſſet maxima hominum vexatio. Hodie in Gallia hoc relictum eſt moderationi& arbitrio iudicis, vt iure ciuili extat de eo conſtitutio regia quæ vult in ſingulos articulos non plures, quàm de- nos teſtes proferri, c. cauſam. de teſtib. Sequens lo- cus eſt in quo quæritur,
Quomodo teſtes produci, interrogari, teſtiffcari, & quo tempore debeant.
CA F. III1. Tihrimis teſtes vocati ad iudicium teſtimonij Ldicendi cauſa, iureiurando adiguntur, ne ante re- cedant quàm teſtimonium dixerint: hoc iureiuran- doita adſtringuntur, vt ſpatio quindecim dierum iudicem obſeruare debeant, poſt quindecim dierum batum datur eis recedendi facultas. Hæc omnia continentur in 1. ſi quando. 15. C. ſi velint ſponte ſua
fideiuſſores dare recipiuntur.fideiuſſores autem da-
re non coguntur, nec ideo coniiciuntur in carce- rem, quòd ſatiſdare non poſsint aut nolint, ſed exi- gitur ab eis iuſiurandum, quòd non recedent ante- quam teſtimoniũ dixerint. Coſt vn arreſt. Poſt quin-
decim dies licet eis impune recedere, quanuis iura- uerint ſe non receſſuros antequam iudex eos exa- minauerit. Interim autem eis ſumptus competentes
dandi ſunt. Non coguntur ſuo ſumptu ad iudicium venire dicendi teſtimonij cauſa. Et ſolet quæri an
debeat repræſentari ea pecunia, an verò ſufficiat
eis numerare poſtquam teſtimonium dixerint? Re- ceptum eſt eis dandos eſſe ſumptus, antequam pe- dem domo extulerint: idq́ue ſatis colligitur ex J. quoniam liberari. hic. vbi dicitur. venturis, vult ſum
ptus dari ad iudicium venturis, id eſt, antequam ad
iudicium venerint. Deinde iudex ipſe teſtes inter- rogare debet, quia teſtibus magis quàm teſtimoniis
fidem adhibere debet, idque maxime in criminali- bus cauſis, 1.3. hic. vbi recenſetur reſcriptum impe-
ratoris, qui reſcripſit ſe teſtibus non teſtimoniis cre- diturum. Maior eſt fides& auctoritas præſentium teſtium, quàm teſtationũ quæ recitari ſolent. Teſti⸗- moniis non magna fides habetur ſine aliis admini- culis. l. ſolam. C. nos vulgò, Atteſtationem vocamus, cum quis ad fidem faciendam in futurum, rei geſtę, adhibet notarios publicos& curat teſtationem fie- ri. vide lib.i. Diſputat. mearum. Quod autem dici- mus teſtibus, non teſtimoniis credendum eſſe, hoc eſt intelligendum ſecundum diſtinctionem, quam tradidimus ſupra, in interpretatione l. iudices. C. de fide inſtrumen. Diximus teſtium interrogationem aliquando delegari poſſe,& committi alij à iudice, idque in pecumariis eauſis. Hinc quæritur an geſta
ab arbitro compromiſſario fidem faciant in iudi-
cio, ſi fortè deceſſerit arbiter cum nondum arbitra- tus eſſet? Hæc quæſtio tractatur in l.vlt. Cod. eod.&
ait diſtinguendum eſſe, vt ſi teſtes adhuc ſint ſuper-
ſtites, vt liberum ſit ei contra quem producti ſunt,
petere vt denuo interrogentur:ſi verò deceſſerint, fi-
dem facere teſtimonium corum. Arbiter enim eſt quidam iudex, etſi aliquid interſit inter arbitrum& iudicem. Arbitria ad ſimilitudinem iudiciorum re- dacta ſunt, L1. de arbitris. Vnde creduntur à iudice interrogati eſſc. Atque idem dicitur in l.cum antea. de recept. arbit. idem in cap. præſentatas. extrà, de teſtib. Iudex igitur teſtimoniis fidem non adhibe- bit. Sed quomodo interrogabuntur? Ratio inter- rogandi teſtes eſt, vt exigat iudex imprimis iuſiu- randum de teſtimonio vero dicendo. Hoc iuſiuran- dum neceſſarium eſt, l. iuſiurandum. Cod. eo. Cau- tum tamen eſt, pontificia conſtitutione hoc iuſiu- randum poſſe remitti à parte aduerſa. cap. tuis. ex- ttà, de teſtib. Ergo quod dicimus iuſiurandum exi- gendum eſſe, ita accipiendum eſt niſi pars aduerſa contra quam teſtes producuntur, iuſiurandum re- miſerit. Sed quæſtio eſt an præcedere debcat iuſiu-
randum, an verò poſsit ſequi teſtimonij dictionem.
Si ſpectemus verba huius legis, videtur præcedere
debere iuſiurandum. Ergo ſi poſtquam teſtimo-
nium perhibetur, iuſiurandum exigatur à teſte, non
recipietur eius teſtimonium. Receptum eſt tamen
vulgò vt ſi ſtatim ſequatur iuſiurandum, teſtimo-
nium valere: quod cõſentancum eſt veteri inſtituto
Athe
——————·— ————————————— ——————*—— 84* 1 5 9 w“ 8

* ——
——
“ * 1 1 1 4 8 4 1 4 8 4 3 4 1 — ¹ ½ 4 3 4 1 4 f 8 3 1 1 5 f 4 8 1 3 1 6 4 4 1 AE=E 4 1 4 4 “ . 1 3 3 3 44 3 4 1 3 3 8 3 8 1 — 8 4 4 1 4 5 8 4 5 4 . 1 4 1 4 4 1 1 1 6 4 . ¹ 1 * .* 4 . 1 3 ö 5 4 3 3 4 4 * 1 1 4 4 8 3 4 4 1 ¹ . 4 4* 4 5 4 4 4 4 1 — 1 1 1 . ¹ 5 4 8 ⸗ 4 1 J . 4 4 1 1 f 4 4 1 3 4 3 — J 8 4— 1 3 5 4 — 4 1 4 7 4 1 . 8 r 1 4 4 1 * 4 4 3 4 4 ½ ¹ 5 1 1 1 1 1 4 3 1 2 3 ¹ 3 4 4 ö 4 4 4 1 4 i 1 † 1 % 1
——
272
Atbenien- Athenienſium, qui ſtatim poſt teſtimonij dictionem
HRam inſti- ad aras ducebant teſtes, vt iurarent. Huius inſtituri
tutum.
meminit Cicero in Oratione pro Cornelio Balbo. Ego tamen vtilius eſſe puto, vt prius iuſiurandum exigatur, quàm teſtimonium perhibeatur. Multo
enim facilius exprimitur veritas à teſtibus poſtquã ab eis iuſiurandum exactum eſt, quàam ſi poſt teſti-
monij perhibitionem exigatur. Nam facile non fit, vt teſtes qui iam teſtati ſunt cxacto iureiurando id retractent quod dixerũt, nec inſtitutum illud Athe- nienſium nos mouere debet. Præterea oportet in- terrogari teſtes parte præſente, aut ſaltem vocata, l. ſi quando. Cod. Ait igitur lex teſtimonia capi parte
præſente, quod viſum eſt pleriſque durum& abſur-
dum, quoniam vt ipſi teſtes dicant teſtimonium, ſe-
crerò examinari debent. Hac ratione adducti qui-
dam exiſtimauerunt hæc verba intelligenda eſſe, de
iureiurando teſtium,& aiunt iuſiurandum à teſtibus exigi parte præſente. Hoc receptum eſt, hodie mo-
ribus noſtris. Sed hæc verba non poſſunt ita accipi,
teſtimonia capere, id eſt iuſiurandum exigerc. N un- quam homini perito Latini ſermonis poterit pro- bari hæc interpretatio. Alia igitur quærẽda eſt. Ego conſucui hic interpretari, vt pars preſens non voce- tur quæ exaudit teſtimonium teſtiũ. Verbum enim præſens, multis modis accipitur. Poſſunt partes pię- ſentes eſſe, ita tamen vt non exaudiãt teſtimonium
eorum teſtium, qui interrogantur A iudice. Palam
interrogantur teſtes. id ſatis colligitur ex Orat. Ci- ceronis. Illud ſatis etiam colligitur ex I. ſi poſtula- uerit.õ. quæſtioni. ad legem Iul. de adult.& hoc an- notauit Budæus in annot. poſter. Adhæc teſtis teſti- ficari debet de eo quod ſcit, quõdque ipſe percepit oculis vel alio ſenſu corporeo, ita vt appareat ci cõ- pertum eſſe id de quo teſtificatur. Hoc vulgò rece- ptum, quamuis non admodum certi iuris ſit: nihil enim expreſsim de co iure ciuili cautum eſt. Sed huius rei probandæ cauſa ducitur argumentum ex quibuſdam locis, veluti ex l. teſtium. hic.& l. qui te- ſtamento. S.vlt. de teſtam. Sub præſentia ſua. Oportet teſtem dicere ſe vidiſſe, nec ſatis eſt dicere quòd ita
Teſtis de credit, aur ita arbitretur. Vocatur vulgo teſtis de credulita- credulitate. Cicero ait fuiſſe moris veteribus in iu-
ge.
dicio vt iurarent teſtes ſe ſcire, nõ arbitrari, etſi præ- ſentes fuiſſent. Vnde vulgò dicitur, teſtimonium de auditu alterius non recipi, id eſt, cum quis de eo te- ſtificatur quod ab alio audiuit, quod ipſe non vidit. Et hæc dilgenee obſeruanda ſunt, vt intelligamus quomodo teſtes teſtificari debeant, vt corum teſti- monia valeant: ideõque vafri hominis& litigioſi & cauti qui ſolent plauſtrum exacuere teſtibus, di- re, non audiuiſſe, ſed vidiſſe,& omnibus interfuiſſe, id verentes ne ſibi idem eueniat quod cuidam liti- ganti qui teſtem produxerat, qui teſtis dicebat ſe ſcire, quia audierat ab hominibus probis. Ergo teſti- monium ex auditu non recipitur moribus noſtris, quamuis nullum certum ius de hac re reperiatur, tamen ex eo quod conſtitutum eſt iure argumètum ducitur. Huiuſmodi eſt quod iuſiurandum neceſſa- rium eſt, etſi huiuſmodi teſtimonium probet Cice- ro in Oratione pro Roſcio Amerino. Sed id fecit vt cauſæ ſuæ ſeruiret. Excipiendus eſt caſus, in quo huiuſmodi teſtimonium valet gum facti operis me⸗
ligenter admonent eos vt dicant ſe ſcire, non crede-
Franciſci D uareni Iuriſconſ.
moria extare probatur, l.ſi arbiter. de probat. Cum
quis vult probare facti operis memoriam extare, aut non extare, quæritur quomodo id probandum ſit. Huius rei probatio exigitur in actione, Aquæ pluuiæ arcendæ, cum aqua nocet agro alicuius pro- pter opus manufactum ab alio, tunc datur actio de aqua pluuia arcenda. Ergo propter opus naturale ſ fluat aqua in agrum meum, hæc actio non datur.
Nec hæc quidem actio datur,&ſi vetuſtum opus
ſit,&ſi manufactum ſit. Vnde in hoc iudicio quært. tur an memoria extet an non, ſed quæritur quomo- do id probandum ſit. Hoc docet luriſconſultus in d. l. ſi arbiter. hoc dicit Labeo. Sed Paulus videns
hoc non ſatis plenè à Labeone definitum eſſe ait,
Imo cum in arbitrio,& c. Non eſt exigendum à teſte vt dicat illo die, illo anno opus factum eſſe,& ſe ſcire, non tam ſcrupulosè hoc inquirendum eſt, ſed ir r⁴are, hoc accipiendum eſt. Poteſt aliquis me. miniſſe opus factum eſſe intra decem annos, ita ta- men vt non poſsit meminiſſe quo anno factum ſit. Deinde ſubiicit Paulus, Sed cum omnium eſt,&c. Te- ſtimonium ex auditu hic recipitur, ſi teſtes ita dicãt ſe non audiuiſſe, nec vidiſſe, neque ex his audiuiſſe qui viderunt aut audierunt, dicitur periiſſe memo- ria facti operis. Ergo ſi teſtes dicant vel ſe vidiſſe vel audiuiſſe, recipitur teſtimonium. Quinimo& ſi dicant ſe audiuiſſe ab his qui viderunt, aut audie- runt, recipitur eorum teſtimonium. Quoties igitur de probanda memoria agitur, hoc diligẽter notan- dum eſt. Sed dubitari poteſt an ſufficiat dicere ſe vi-
diſſe caſu aliquo obiter, an verò oporteat apertum
eſſe teſti quòd interfuit, adhibitus negotio& rei go- ſtæ. Hæc quæſtio eſt valde vtilis,& tractatur in l. ad fidem. hic. Si quis caſu aliquo interueniens viderit aliquod negotium geri quod contrahebatur inter aliquos, idoneus teſtis eſt, etſi rogatus non fuerit. Reperiuntur tamen aliquæ exceptiones in iure ci- uili, in quibus rogatum teſtem eſſe oportet. l. hære- des palam. de teſtam.
Alia exceptio eſt in Nouell. conſtitutione luſti- niani, de teſtib. authen. rogati. hic. Si quis probare velit ſe ſoluiſſe, id quod acceperat ab alio forte, ſi nulla ſcedula de hoc ſcripta ſit, requiritur probatio eius rei per rogatos teſtes. Nam maioris auctorita- tis ſunt teſtes rogati, quàm illi qui fortuito interue- nerunt. Qui verſantur in foro,& periti ſunt rerum, ſciunt quantum periculi oriatur ex teſtimonio co- rum qui fortuitò interuenerunt. Nam plerunquc neſciunt quid antè actum ſit quàm venerint. Is qui adhibetur nominatim alicui negotio, is attentus
eſt,& videt atque intelligit omnia quæcunque ge- runtur, donec dimiſſus fuerit à contrahentibus.
Sed& hoc teſtimonium maius habet pondus, quà3m eius teſtimonium, qui caſu audit, iter faciens,&
vtilius eſſet ſaltem in contractibus, non aliàs re-
cipi teſtes quàm rogatos. Harmenopulus ſic in- terpretatur,& hæc ſententia mihi videtur reci- pienda eſſe, propter vtilitatem: cum quis nego- cium aliquod contrahere vult, poteſt ſibi conſu- lere,& facilè poteſt teſtes adhibere. Si autem for- tuito aliquid accidat, vt aliquis ab aliquo læda- tur, non poteſt teſtes rogare, qui de co teſtificen- tur, ideõque in his caſibus teſtes fortuiti recipiun- tur, Scd cum quis vult teſtamentum facere, vel
3 contra
71 Jgs
All ad
che 8 .„ ol uEe
2 girle*
ri vorandunn urrbmonla pe ruubin iudici rroducandu
meun non lutne
Prid cautum unide telbus. ged quæritun abent examin. Pelcaulis teſe leuſ ſi vero d cu alicui obi amper ſcriptura
nschiectio,K in rtlobiiciat tel ledicat ſe lib ſ lterpres ait ne Greco. O. acllld tit. do mturpoſtquan Aguibucia oblectum rel- unerim inter vonlum ſinep dani. Hodie a acelb.9,„.
far lodie ſoée
uekam fadt tullin quog Luniſ 4 .(45 aütin lzlic dümnoſle 1
— — — —

In Tit. De teſtibus.
contractum aliquem in iure, facile eſt teſtes nego- cio adhibere. De tempore quæritur quo teſtes interrogari de- beant:& lite conteſtata teſtes interrogantur: id ma- expreſſum eſt iure pontificio, quam ciuili, eſtq́ dit.in Decretalibus, hac de re, vt lite non conteſtata
eſtes non producantur ad teſtimo. Nihil tam aper-
cautum reperitur iure ciuili de hac re: ideo opi- vor quia hoc indubitatum erat. Opus eſt teſtes pro- aucere ad id probandum de quo controuerſia eſt. Aiquando tamen ante litis conteſtationem teſtes aminantur certis ex cauſis quoties aliqua iuſta
ulzid cxigit: vt ſi teſtes ſint decrepitæ ætatis, aut
wngs aut diu ſint abfuturi ne probatio depereat, auwinantur teſtes:idque fit ad perpetuam rei me- arii. De hac examinatione, nihil tam apertè ex-
t
auam Rellum eſt iure ciuili quàm põtificio, quamuis ali-
a mentio ſit huius rei in Nouell. conſtitutione
4 luſtiniani, de teſtibus. authentica ſed& ſi quid. hic. b
4 cap. uoniã frequenter. vt lite non conteſt. cap. ſi n5
ſigni cauit. de teſtib. vbi docetur ratio huius exa- minationis, quæ dicitur ad perpetuã rei memoriã fcri. Deinde notandum eſt teſtes non examinati, poſquam teſtimonia perſpecta ſunt. Is qui teſtes
roducere vult in iudicio, poteſt tertiò eos produ-
cere, ſi ſemel producantur coram iudice,& videat eum numerum non ſufficere, poteſt ſecundò& ter- tiè producere: id cautum eſt Nouella conſtitutio- ne luſtiniani de teſtibus. S. ſi verò dicatur.&§. quia verd multi. Sed quæritur an teſtes qui refelluntur, interim debeant examinari à iudice. Dixi enim te- ſtes multis ex cauſis refelli. Iuſtinianus docet in di- cta Nouella§. 1. fi verò dicatur,& ait diſtinguendũ eſſe, Si quis alicui obiiciat quod probari ſtatim pobit, puta per ſcripturam, vel inſtrumentum, reci- pietur eius obiectio,& interim differetur examina- lo teſtis:vt ſi obiiciat teſti, quòd ſeruilis conditio- nis ſit,& ille dicat ſe liberum eſſe. Iu temyus excep-
tionu,vetus interpres ait, In tempus ,ſputationu. ſed
male vertit 8ð Græco. Quodnam ſit tempus excep- tionum, docui ſub tit. de probat. Exceptio peremp- toriaopponitur poſtquam actor id probauit, quod iendit. Si quid obiiciatur teſti ad eum retellen- dach illud obiectum reſeruarur in tempus excep-
donum, interim interrogabitur teſtis& recipietur
... 8... eius tclimonium ſine præiudicio. Eſt hæc dittin-
ctio luſtiniani. Hodic autem mos& conſuetudo foriſequenda eſt, l.3.§. lt. hic. Sed ego de iure ciui- l hic loquor. Hodie ſolent obiici,& proponi obie- cta poſt enqueſtam factam. Poſtremus locus ſequi- tur huius tituli, in quo quæritur, b Quanta fides habenda ſit teſtibus. CAP. I1. A Rcadius in I.z. hic ait, hoc in vniuerſum de- X fimri non poſſe,& refert reſcripta quædam imperatorum de hac re. Verba epiſtolæ hæc ſunt, Tu magu ſcire potes quanta,&c. Hic Præſes conſul e- at imperatoré, quia dubitabat an probatio idonea
eſſet necne. Non ſatis perſpiciebat quanta fides ha-
enda eſſet teſtibus, quia quædam aduerſus teſtes dliciehatur. Forte teſtes producti erant ex vtraq; Daute& vtri eſſent fide di gniores non ſatis erat co-
cd Imperatori viſum eſt, ſatis eſſe admonere eum
Sutm:& propter ca Imperatorem conſulebat.
vt diligenter expendat,& teſtimonium ipſum,& conditionem teſtium,& cætera omnia ex quibus veritas ſciri poteſt: qui ſtio facti er 2 ri poteſt: quia quæſtio facti erat. Quæ ver ſantur in ſtatu coniecturali, non poſſunt definiti, ſed committuntur iudicis arbitrio. Hunc locum Cice-
ro diligenter explicat in Oratione pro Fontcio. In
hoc autem arbitrio multa expendenda ſunt. Et vt via& ratione de rebus diſſeram, ſoleo dicere, tria hic expendenda eſſe à iudice: imprimis perſonam teſtis: ſecundo modum teſtimonium dicendi:tertio ipſum teſtimomum. Hæc ſunt veſtigia inueſtigan- dæ Veritatis, quibus aliquo modo inſtruitur iudex, quamuis in vniuerſum definiri non poſsit, quid di-
1273
uę expẽ denda iudi ci in teſti- bus exams nandis.
cendum ſit. Circa perſonam autem eius qui teſti-
monium dicit ſpectantur mores,& conditio eius, forma& affectio, vt ſi amicus vel inimicus ſit. Hæc omnia colliguntur ex I. z.& 3. Dixi ob quædam de- licta repelli quem a teſtimonio dicendo, non ob quæuis delicta, ſed ob ea de quibus lege Iulia cau- tum eſt: ſed tamen iudicis eſt videre quanta fides habenda ſit teſti,& ſi quid obiectum eſt aduerſus eum non ſufficiat ad refellendum eum à teſtimo- nio dicendo: iudex tamen videbit an homo ſit bo- næ famæ,& ob hæc non tantùm pondus habet eius teſtimoniũ: magis creditur homini locupleti quàm egenti:homines inopes facile corrumpuntur, quos fames magis quàam fama concitat, vt ait Cicero. Hoc tamen nos intelligimus,& hoc vulgo recep- tum eſt,& ita ſæpe iudicatum, niſi extrema inopia ſit. Nulla certior regula eſt repellendi teſtis, quàm mendicitas. Atque ita ſentit Harmenopulus in lib. I. Procheiri, tit. de teſtib. Idebque ſeruis non facile credebatur, l. eos. C. eo.& l. ſeruos. Cod.& l. ſerui. hic. Affectio etiam ſpectanda eſt, veluti propter amicitiam cum eo à quo producitur, vel propter inimicitias cum ceo contra quem producitur. Se- cundò iudex inſpicere debet modum teſtifican- di: id docet Calliſtratus in l. 3.& adfert multa ex- empla. Ait, videndum eſſe an teſtis extempore re- ſpondeat, an verò timidè& cunctãter. Ex his enim
colligitur quanta fides habenda ſit teſtibus, vtetiã
colligitur ex l. de minore.§. tormenta. de quæſtio- nibus. ldeõque diligenter inquiſitores in ſuis actis perſcribere ſolent, quo metu vel qua conſtantia te- ſtis loquatur,& quo vultu. Hæc omnia multum
conferum, ad examinandam veritatem.
Poſtremoò teſtatio ipſa diligenter conſideranda eſt,& an quod teſtificatur ſit credibile,& rei de qua agitur conueniens, vt dicitur in 1. ob carmen.§. vlt. Quidã aliquando teſtificantur quod credibile non eſt, præſertim cùm ab eis ratio exigitur, etſi cõſtan- ter teſtificentur ſe ſcire. Videndum eſt an aliquid repugnans ſit in teſtimonio. Inquiſitio igitur huius rei tota committitur arbitrio iudicantium, adeo vt veriſimile ſit, quod vulgo iactari ſolet, omnem pro- bationem arbitrarià eſſe, id eſt, quanta fides haben-
da ſit teſtibus, hoc cõmittitur arbitrio iudicis, nec
aliter poſſe definiri. Vnde dicitur in l. ſi quis teſti- bus. Cod. eo. aduerſus teſtimonia ipſa oblici poſſe non tantum aduerſus ipſos teſtes, vel ante duode- cim annos, ſolebant hæc obiccta aduerſus teltimo- nia admitti: quod hodie ſublatum eſt. Vtilius enim eſt vr hæc iudicis arbitrio committantur. Sed ve-
tus ille mos ſumptus crat ex hac lege ſi quis teſti-

——————— ÿüyäõäõäʒaʒa–a3–a
————
————ö—ö
1274
——y———ÿä
bus. Et ſi iudex deprehenderit aliquid falſo te- ſtes dixiſſe, vel variè, eos ſeueriſsimè puniet. In hac autem animaduerſione nullum recipitur fori pri- uilegium, nulla præſcriptio. l. nullum. hic.& puniẽ- tur ab eo iudice cuius laures offenderunt variè& falſo ceſtimonium dicendo.
1N TIT. X xIII. LI B. IIII. COD. ET TI T. VI. L I B. XIII.
PANDEICGCTARV M. De comm odlato.
Via commodatum ad res creditas pertinet, (Aideo in hac parte quæ de rebus creditis eſt, 1de commodato tractatur. Sed in hac diſpu- tatione imprimis videndum eſt, Quid ſit vvmmodare.(A P. J.
( Ommodatum, ſi generaliter accipiatur, vel commodare, eſt alicui quoquomodo prodeſ- ſe: ſed peculiarẽ hic ſignificationem habet, ſicut& pleraque alia in iure ciuili. Commodare igitur vt accipitur in hoc tractatu de commodato, eſt vſum rei alicuius gratis concedere modo finéque præ- ſcripto. Sic mihi videtur definiri poſſe, ſi quis defi- nitionem dialecticam requirat. Huius delmitions ſingula verba nos hic explicaturi ſumus, idq́ue in gratiã iuniorũ: ceteros hortot vt de his me diſſerẽ- tem æquo animo ferant. Dicimus imprimis, cõmo dare nihil aliud eſſe, quàm alicuius rei vſum conce dere:ex quo apparet verũ eſſe, quod aliis in locis di citur hanc obligationẽ re cõtrahi nõ conuentione, nõ cõſenſu. Nõ enim dicitur cum cõuenit inter ali quos, vt aliquis vtatur aliqua re cõmodatum eſſe, Ad tunc cùm res interuenit. Inſtit. quib. mod. re cõ- trah. oblig.& I.. de obligat.& act. Commodatum refertur inter eas obligationes, quæ re contrahi di- cuntur. Oportet d95 corcedi ré, id eſt, tradi. ¹ ſum. Hinc intelligimus dationem, id eſt, dominij tranſ- lationem, non interueniri in commodato, ſicut in mutuo& aliis contractibus conceditur, ſed tantùm vſum rei. Non enim transfertur dominiũ, nec pro- prietas, l. ei commodatæ. 8. hic. Is qui librum ſuum, vel veſtem ſuam, vel aliam rem huiuſmodi conce- dit alicui vtendam, ad tempus, nihilominus manet dominus eius rei, non transfert dominium aut pro- prietatem in accipientẽ:& hoc differt commodatũ à mutuo, vt ſatis perſpectum eſt ex his quæ ſuprà diximus in l. z. de reb. credit. Mutuum dicitur ab eo quòd ex meo tuum fiat. Qui cõmodat rem, ad
tempus permittit tantùm accipienti re illa vti, imò
ne poſſeſsio quidem transfertur, vt hic dicitur, tan- tum abeſt vt transferatur proprietas& dominium in accipientem, vt ne poſſeſsio quidem tranſcat in eum, licet commodatarius qui rem accepit com- modatam, re vera eam detineat: non tamen ideo
dicitur poſsidere, l.ſtipulatio iſta.§. plane. de verb. oblig. cap. 18. diſput. lib. ů. Plerunque fit vt qui te-
neat rem, cùm tamen non poſsideat ne naturaliter quidem, l. quod meo. de acquir. poſſeſſ. ideõque is poſsidet cuius nomine poſsidetur,§. poſsidere. In- ſtit. Ex his conſequitur ei qui commodat rem ſuã, rei vindicationem competere poſſe. Non tantùm actio in perſonam datur ex contractu commodati
Franciſci Duareni luriſconſ.
ei qui commodauit rem ſuam, ſed etiam actio in rem. Rei vindicatio competit domino. Cùm enim maneat dominus, merito ei datur actio in rem, qua repetat rem ſuam à commodatario, ſicut à quocun
picis de vſu& abuſu. Sic vſum ab abuſu diſtinguũt Iuriſconſulti in I.z. de vſufruct. earum rer. quæ vſu conſu. QLuaſi vſusfructus habeatur. Vbi Senatuſ- conſulto cautum eſt, vt earum rerum quæ vtendo conſumuntur, quaſi vſusfructus habcatur, vt vini& dlei vſusfructus valeat. Et quod Cicero ſcribit in Topic. recte ſeriptum eſt ſecundum eius tempora. dicit enim legatum non valere vſusfructus earum rerum quæ vtendo conſumuntur quia tempore Ciceronis hoc Senatuſconſultum nondum exta- bat. Sed quomodo hoc accipiendum ſit nos fuſius mox declaraturi ſumus. Deinde dicitur in defini-
tione, gratu. Hoc verbum orioſum no eſt in defini-
tione noſtra:nam adiectum eſt ad differentiam lo-
cationis& quorundam aliorum contractuum qui
fferunt à commodato. Nam locatio tunc dicitur cùm interuenit merces, vel alius contractus eſt, qui nomen proprium contractus non habert, l. ſi rem tibi.de præſcri. verbis. Commodatum autem gra- tuitum eſie debet. Simile eſt quod dicitur 1u L.ſi vt certo.§. nunc videndum. hic. Ego tibi conceſsi
vſum rei meæ, merces interuenit, non poteit con
tractus commodati eſſe, nec agitur actione ex cõ- modato, ſed actione, vel ex locato, vel actione præſcriptis verbis. Sed quid interſit inter locatio- nem& alios contractus, nos dicemus in interpre- tatione Titu. de locato& conducto. Deinde dici- tur in definitione, Modo hnéeque praſcriprto. Nam vt commodatum ſit, non ſufficit vſum rei concel- ſum eſſe, aut gratis conceſſum eſſe, ſed oportet ad certum
cch aute Jhxlt
que poſieſſore, nec obelt quòd commodatatius n5 ecore, S poſsidet. Habet enim rei reſtituendæ facultatem 4 rul- 8 idque ſufficit. l.officium. de rei vindic. quamuss q irihe 1 eo contentio fuerit apud veteres Iuriſconſultos 3 iwaglr cum rei vindicatio non vidcretur com petere uſ M l0 hoc lac aduerſus poſſeſſorem, commodatarius autem non fr ſcut. li poſsideat ſed tamen receſſum eſt ab ca opimone 4 1 cttid 4 Nam quod dicitur Rei vindicationem dari con. 4 Aeltcomm tra poſſeſſorem, id accipiendum eſt vt com plecta- 8 licirur nl tur quamcunque detentionem, licet aliàs detétio à 1 uum com poſſeſsione differat, vt iam diximus, idq́; accidit in ſim an Pr interdicto vti poſsidetis: quod vtilitatis cauſa rece- 5 lu cn ptũ eſt. Deinde dicitur in difinitione, vſum rel ali- ſi en 4 cuius cõcedere. Vſum hic accipimus propriè vt di atig ſtinguamus ab abuſu, vt intelli gamus comm thama e e, e eNeehie 4 OmmodaA.„ bl plem tum earũ rerũ tantùm eſſe, quarũ vſus eſt, nõ quarũ n de rpa abuſus eſt, id eſt, earum rerum quæ vſu non conſu- J g 4 muntur:& hoc differt à mutuo. Mutuũ conſiſtit in ius, d 4 his rebus quarũ nulla eſt vtilitas ſine cõſum ptione,, ammmnanpolelr veluti in vino, oleo, frumento& allis huiufmodi 1 2rurs mbies rebus. Commodatum autem earum rerum eſt quæ difrara annoln b non conſumuntur vſu: cuiuſmodi eſt veſtis, hiber amopinionemm equus,& aliæ res huiuſmodi. Eſt enim alia vtilitas zitenebamt n harum rerum, etſi non conſumantur, licet plerun- zcdeoum oplrnc que accidat vt conſumantur, ſed poſſumus illis vti aer alera dic ſine conſumprione: vino ac ne pecunia quidem nu- rcomodatum merata& alils huiuſmodi rebus non vtimur ſine tiredo tem a conſumptione. Cùm quis expendit pecuniam, di- ainudatum cor citur eam conſumere, etli ipſa corpora per rerum aui necellana naturam extent, nec conſumpta ſint. Cicero in To- ndam, vt am
dem contrahi e vuminij in com wnadcttum elt um ſolu. mati akonnibus co un Deinde res aMelipauca ha llalligi exL anone. NHabitar Kdiniure conſil tlubitandi ins Khaditanio ſ do igitur no vprzdin 11 dancrdi.S1 quig

ad certum vſum conceſſam eſſe rem alicui vten- dam. Hoc differt commodatum à precario. Preca- rium dicitur cum alicui precario res vtenda con- ceditur, quandiu voluerit is qui concedit. Precariũ
tur hoc differt à precario, quòd res commodatur ad cettum vſum: atque hinc videtur dici commo- datum, à modo. hoc facile colligitur ex l.in com- modato. 18. 5. ſicut. hic. eius eſt qui commodat rem. Cum autem id fecit, id eſt, modum finẽmque vſus pixſcripſerit, id eſt commodauit. Igitur non aliàs ommodatum dicitur niſi conceſſerit quis rem ad anun vſim quam commodat. Hactenus de defi- auone commodati. Proximus locus eſt, De rebus de quibus commodatum contrahitur. — CA P. I1. IIVnc locum nos attigimus in explicatione de- H finitionis, ſed pleniorem diſputationem hæc s exigit. Nos igitur paulo plenius de his rebus dicturi ſumus, de quibus commodatum contrahi poteſt, aut non poteſt. Ac imprimis dicendum eſt non tantum res mobiles ſed etiam immobiles, id
durnur vſux aülln ecſtres ſfoli commodari, idque obtinuit aduerſus rres duuuſmoun quorundam opinionem veterũ, l..§.nö. veteres Iuriſ- m, etl non codlun conſulti diſcernebant res mobiles à rebus immo- vt couſ. pilibus, ſed eorum opinio recepta non eſt. Quæri- puonevuocEEA! tur quid de re aliena dicendum ſit? Et certũ elt᷑ rei us hopoſmoch n alienx commodatum coniiſtere, l commodare. eCim qu— kic ſi fur, ſi predo rem alienam alicui vtendã con- uſemere e 1 1 ceſerit, cõmodatum contrahitur. Non enim tranſ- eeuui t rio dominij neceſſaria eſt ad hanc obligationem cnt,nec coalimat contrahendam, vt iam diximus. Nihil ergo vetat Xabuſuic'imäe le we aliena contrahi commodatum. An autem in lide lcutm quæſtio dominij in commodato referri poſsit, ple- f vſafnihe a ne à nobis tractatum elt iam alibi, in interpretatio- rumehrtemm ms nelſi alienam. ſolu. matr. Oſtendimus quid obſer- 1. gual rüsfntsbe uandum ſit omnibus contractibus,& hunc locum us valeat Rqu adduximus. Deinde res etiam incorporales com- ſcriptum ctkeuns modantur, etſi pauca hac de re ſcripta extent, mihi erun von rurl ridetur id colligi ex I.-§.. cùm loquirur VIpianus de habitatione. Habitatio enim res incorporalis& 1 ſeruitus& in iure conſiſtit, Tit. de vſu& habit. Ha- eus Aio eſt habitandi ius in aliqua domo: vſusfru- rui Gtus vſus& habitatio ſeruitutes ſunt incorporales. u Commodaro igitur non tantum res mobiles& immobiles& prædia, ſed etiam res incorporales oclunt concedi. Si quis habitationem habeat, po- elt alicui permittere ad tempus vt habitet in ea ana domo, hoc eſt habitationem cõmodare. De rebus 1 quæ vtendo conſumuntur, nos iam diximus, oſten- imuſque commodatũ in illis rebus nõ conſiſtere, 6( 9 MNt expreſſum eſt in I. 3.§. vIt. Vſu conſumi dicitur Kbc zmiket 98 quod non poteſt prodeſſe accipienti, ſine conſum- 4 mn Me 3 ptione, veluti vinum, oleum,& pecunia numerata. nc vrc nwigi Kesalix poffunt vſu deteriores reddi, veluti equus *,M Srcau 7& veſtis, ſed tamon earũ rerum alius vſus eſt ſine modd9 Ga lan⸗ conſumptione. Cùm luriſconſultus ait, Commodari 4 ate 7 ue non poſſe. Nos cõmodare verbũ hic propriè accipi- veld.„aeu, mus,quories aliquod beneficium in aliquẽ confer- saura uss dut tunc dicitur generaliter commodari.8 apud era gſ 34 na auctores vt apud Plautũ dicitur res cõmoda- vee,ise⸗ eua quæ vſu conſumitur, vt aqua. Sed Iuriſcon- 142
In Tit. De commodato.
conceditur arbitrio& voluntate cõcedentis, etiam i ire quæ precario conceſſa eſt, nondum vſus fuerit 5 qui cam accepit, l.I. de precar. Commodatũ igi-
1275 ſulti hoc diſtinguunt ſubtilius docendi cauſa. Hoc intelligendũ eſt niſi actum ſit vt eadẽ res& idem corpus reddatur quod acceptum eſt. Si quis enim rem aliquã concedat alicui vtendam ad certũ tem- pus, vt eadẽ res& idem corpus reddatur poſtquam vſus finitus fuerit, tunc rectè dicitur commodatũ contractũ eſſe. Sed hic diximus commodatũ non conſiſtere in his rebus quæ vſu conſumuntur, quia non ſolet accidere vt quis huiuſmodi rebus vtatur ſine conſumptione:& tamen id contingit aliquan- do,& quoties id accidit nos dicimus cõmodatum eſſe contractũ. Duo exempla ſunt in l. 3.§. fl.& l. 4. hic. Poteſt quis accipere nummos aureos ad pom- pam& oſtentationẽ, idque propter voluntatẽ con- trahentium, nos tunc de nummis idem iudicamus quod de aliis ſpeciebus, quæ non reci piunt functio- nem in ſuo genere. Dicis gratia, propter imaginariã numerationem, non veram. Plerunque enim dan- tur nummi vt poſtquam numerati fuerint ſtatim reddantur, hoc eſt dicis cauſa numerare. Hunc locũ explicaui in commentariis de pacttis, in l. i uriſgen- tium. Idẽ repetitum eſt lib. i. diſput. noſtrarum,& à verbo Dico, hoc ortũ eſſe, vt Varro docet. Hæc de rebus de quibus commodatum contrahi poteſt. De actione commoqdati. 4 p. 7TI. H Aec actio duplex eſt, vna eſt directa, altera contraria, atque ideo titulus Di geſtorum qui ad hanc diſputationẽ pertinet, ita inſcribitur, Com modati vel contra, id eſt de actione commodati& de actione etiam quæ contrà mouetur. Propriè actio commodati dicitur ea quæ directa eſt, id eſt, quæ datur commodatori aduerfus commodata- rium,& vocatur Principalis in l. in rebus.§. I. vhi dicitur contrariam actionem etiam ſine pri ncipali moueri poſſe, vel contra. Hæc verba tituli oſtendũt hunc tractatum pertinere ad vtramque actionem commodati tam directam quàm contrariam. Di- recta eſt(vt dixi) quæ datur cõr⸗odatori aduerſus commodatarium vt reſtituatur res commodata. Contraria eſt, quæ datur commadatario viciſsim aduerſus commodatorem, vt recipiat ſumptus ſi quos impẽdit in rem commodatã. Contraria actio non eſt hic accipienda actio repugnans quaſi ad-
uerſarla actio, ſed quæ contra, id eſt viciſsim inten-
ditur aduerſus eum qui rem commodauit, Sic ac-
cipitur apud Terentium in Eunucho. Quomodo Direda autem diſtinguatur in ſingulis contractibus actio u, ᷑„ con directa à contraria actione ſolet diſputari. Prolixa„rria quo eſt diſtinctio Bartoli, nec ea valde vtilis meo iudi- modo di cio ad rem explicandam. Exiſtimat videndũ oſſe ſtingui de- an nomen contractus varietur an nomen contra- Peat. hentium,& neſcio quæ alia comminiſcitur ad rem explicandam non apta. Videbat mutuas actiones aliquando competere ex contractu aliquo„néec ta-
men vt vna earum actionum ſit contraria, alia di-
recta, ſicut in emptione& venditione. In locatione
& conductione neutra carum actionũ eſt que con-
traria ſit, neutra eſt directa. Exiſtimo inſpiciendũ
eſſe an id quod petitur ex contractu petatur, id eſt
ex eo quod principaliter deductum eſt in contra-
ctum: ſi id petatur cuius cauſa pricipaliter contra- ctus initus eſt, tune directa eſt actio. Si autem duæ actiones naſcãtur ex aliquo cõtractu, quarũ vna a- gatur cuius gratia cõtractus principaliter initus eſt, 2

6 4 B 4 4 4 1 8 * 1 „ 1 8 1 1 1 1 1 4 1
——
——“——— ————— ——— 4 ——— ——————
1276 Franciſci Duareni luriſconſ.
tunc dicenda eſt actio directaiſi verò altera actione agatur cuius gratia contractus initus non eſt, con- traria eſt. Id facile eſt exemplis oſtendere. Ex com- modato naſcitur duplex actio, quarum vna(vt di- xi)eſt directa, altera contraria. Actio directa com- modati datur ei qui commodauit rem ſuã aduer- ſus commodatarium, vt reddat rem cõmodatam finito tempore quo debebat vti re commodata, vel vſus eſt. Hac actione id petitur quod ex cõtra ctu eſt,& cuius gratia initus eſt contractus: actione verò contraria id petitur quod ex contractu non eſt: vt ſi petantur ſumptus in rem commodatã fa- cti à commodatario, quia res commodata alioqui peritura fuiſſet, actio eſt contraria. Directa dicitur ctiam principalis, l. in commodato. hic. Principalis dicitur, quia principaliter de eo negocium contra- hitur: directa quæ directo iure competit. Si enim ſubtilitatem inſpiciamus, nonvidetur commoda- tario vlla actio competere, ſed vtilitate atque æqui- tate ſuadente actio ei prodita eſt, qua aduerſus cõ-
modatorem experiatur. In emptione& venditio-
ne, in ſocictate& aliis huiuſmodi cuntractibus id facile eſt animaduertere. Venditori aduerſus emp-
torẽ datur actio ex vendito, qua petit pretium rei
venditæ, emptori aduerſus vẽ ditorem datur actio ex empto, qua petit rem ſibi tradi aut quod ſua in- tereſt. neutra harum actionum directa aut contra- ria eſt, neutra poteſt dici principalis aut directa,
magis quàm alia. In actione pro ſocio, ſocio aduer-
ſus ſocium datur actio. De vtraque actione ſigilla- tim eſt tractandum ac primùm, b De directa actione.(EAP. III. V Menduum eſt quibus ex cauſis hæc actio com modati directa competat,& quid in hanc ve- niat. Ego iam ſæpe admonui in omnibus actioni- bus ſiue iudiciis hæc duo ſpectanda eſſe, vt cogno- ſcamus formam agendi& intentionis concipien- dæ in iudicio. Videndum enim eſt in iudicio quid petatur, ex qua cauſa petatur. Forma intentionis continet concluſionem,& cauſam agendi. Variæ autem cauſæ agendi hac actione referuntur à Iu- riſconſultis ſub hoc titulo. Imprimis hæc actio di- citur competere, ſi res commodata non reddatur finito tempore quo ea re vſus eſt, vel vti potuit com modatarius. Id colligitur ex his quæ iam à no- bis dicta ſunt, idque ſumptum fuit à nobis ex l. in
commodato.§. ſicut. Rem commodari certo modo f-
néque præſcripto. Hoc enim commodatũ proprium eſt vt vſus concedatur præſcripto fine& modo v- tendi. Ergo agitur inter contrahentes vt finito co vſu reddatur. Huc pertinet quod dicitur in l. z. C. eo. Quidam conceſsit ancillam ſuam alicui tem- poralis miniſterij cauſa, vt inſeruiret ei ad tempus. Hic præſcribitur modus& finis vtendi. Exemplum
hic eſt appoſitum commodati, cùm certo modo&
præſcripto res vtenda conceditur alicui. ergo hic finito tempore ancilla reddi debet. actor probare debet ad tempus ſe conceſsiſſe alteri vtẽdam. Huc pertinet quæitio de co qui rem commodauit alte- ri,vt eam pignoraret. Hæc quæſtio tractatur duo- bus in locis, in J. 3. C.& l. ſi vt certo.§. nunc viden- dum. Quidã cum ab aliquo mutuã pecuniam ac-
cepturus eſſet, nec haberet quod ei daret in pignus, annulum ſuum ei commodauit alter quem in pi-
Buus daret: quæritur an poſsit actio eo nomine cö- P
etere,& ex qua cauſa detur. Si data fuerit res pi- gnori,& ſolutũ fuerit debitũ, tunc quia finitus eſt vſus, propter quem res cõceſſa eſt, repetetur res cõ- modara. Quid igitur ſi nondũ luerit rem commo-
datam is cui commodata eſt, num dabitur aduer. ſus eum actio: Hæc quæſtio tractatur in l. ſi vt cer.
to. õ. nunc videndũ. I. Vbi dicitur actionem cõmo. dati locũ habere. Hoc tamen intelligendum eſt ni- ſi forte per eum non ſtet quominus rem illã recu- peret à creditore:ſi non ſtet per eum, non tenebitur eam cõmodatori reddere. Non ſtat autẽ per eum ſi offerat pecuniam creditori& eam nollit accipere creditor, ſed ſufficiet pignoratitiã actionem cedere cõmodatori, quæ competit cõmodatario aduerſus creditorẽ: eſtque locus communis quòd præſtatio actionis pro ſolutione eſt, l. quod debetur. de ſolut. Alia cauſa huius actionis exprimitur in l. ſi vt cer- to..planè. Si cõmodatarius aliter quàm præſcriptũ eſt& conuentũ inter contrahentes re commodata vſus fuerit: tunc enim actio cõmodati eo nomine aduerſus eum datur, etſi non dettèctet& differat
redditionẽ rei. Hoc enim pertinet ad bonam fidẽ, & in hanc actionẽ omnia veniunt quæ ad bonam fidẽ pertinent. Imò dabitur actio furti, vt mox di-
cturi ſumus. Tertia cauſa huius actionis eſt, cùm res deterior redditur, l.z.§. ſi reddita. Maior dubitatio eſt de hac cauſa, cũ res deterior reddita eſt. Sed hic interpretamur rem redditã non eſſe, quæ deterior reddita eſt:atque ideo perinde agitur actione com-
modati atque ſi nihil redditũ eſſet. An idem locũ
habeat in ſtrictis iudiciis ſatis diximus in interpre- tatione l. Iulianus.§. I. de verb. oblig. vbi adduximus l. etiam. de ſolut. Quod autemhic dicitur, ſi reddita
ſit res deterior quæ commodata fuit, eo nomine competere actionem aduerſus commodatarium,
hoc intelligendum eſt, ſi ſua culpa deterior reddita
ſit, l.eum qui. in princ.& l.vlt. difficile enim eſt vt
equus commodatus in longinquo itinere non red- datur deterior, ideòque ſi id accidat non tenebitur commodatarius, quia culpa eius id non acciderit. d. l. fi Ergo ſi deterior res reddita ſit, idq́; culpa cõ-
modatarij acciderit, tenebitur commodatarius: ſed
de culpa plenius poſtea tractabimus. Ex his ferè
cauſis datur hæc actio cõmodati directa. Nunc vi- dendũ eſt, quid petatur hac actione. Facilè autẽ eſt ex his quæ diximus cognoſcere quid petatur hac actione. Nam petitur id quod vtendũ aca eſt: po-
teſt etiam peti vt luatur res, vel actio præſtetur: id-
que accidit in ſpecie quæ tractatur in I. ſi vt certo.
S. nunc videndũ. Sed hic quæritur, ſi duæ res com- modatæ ſint, quid petendũ ſit? an neceſſe ſit ambas ſimul petere,& vna intentione complecti, an verò ſingulæ ſeparatim peti poſsint: Hæc quæſtio tracta- tur in l. in cõmodato.§. duabus. Ego tibi cõmodaui Stichũ& Pamphilũ ad temporariũ vſum. Deinde alterũ peto, quæritur an poſsim alterũ poſtea pete- re: Hic dicitur recte de altero cõmodati agi poſſe. Ratio ſatis colligitur ex l. ſcire debemus. de verb. obl. Nam quot ſunt res cõmodatæ de quibus con- uenit inter contrahentes, tot dicuntur contractus.
Fi ſeparatæ ſint. Addit exceptionẽ. Hoc verum eſt,
ſi ſeparatæ ſint. Nam ſi ſint coniunctæ, hoc feren- dũ non eſt. Quid autem ſiquis ſummam aliquam alteri
llll
1
licommodau uito mihi aduc gllſewo tuot l. Dreterea d urtot,hic enim enino. Nam i mäomino à ſenn Acommodati uchone contraria rraactio vat mmit proprie lubus datur ac omms Gquid i wonem rei cö Bchtor actio cc qu ommc lüi ctian vic dtacos in tu Icor colli gitu ü commod; dudinem 3

—
———
4 8A 1 18. * 3**. * 3 6 * 4. — 1 4. * 8 —** . 3 — p„—— 1 * .— B 3 4 3— —— 4———— 8— ——— 3——— ——— esee 9 ſ““ 1 8“
————— —————
ſunt nu & uinque,
In Tit. De commodato.
zlteri dederit, an poſsit ſingulos nũmos petere: Et n6 puto hoc genus petendi admittendum eſle, niſi fngula ſummæ ſpecialiter ſint expreſſæidꝗ́ue col- ligitut ex l ſcire debemus. de verb. obl. Siquis ſtipu- natus ſit decem, non dicuntur tot ſtipulationes quot mmorũ corpora. Sed ſi ſtipulatus ſit decem duæ ſunt ſtipulationes. Nam duæ ſunt ſpecialiter expreſſæ. Ex his intelligitis ex ua cauſa agatur actione cõmodati directa,& quid ctarur hac actione. Deinde notandũ eſt, hãc actio- nem cum multis aliis acti onibus concurrere, ſicut Mlerxque actiones. Nam concutrit aliquando hæc auo cum actione legis Aquiliæ. Exemplũ eſt in I. nlchus.§. fiue autẽé pignus. hic. Tu deteriorẽ red-
ſummæ
Tuſtt rem quam tibi cõmodauerã; certum eſt eo mine mihi aduerſus te directã cõmodati actio- vem competere. Scd præterca mihi cõpetit aduer- ſs te actio legis Aquiliæ ob damnũ mihi iniuria dacum. Sed ita cõcurrunt hæ actiones vt electio ſit mdoris,& Vna electa alterà tollat. Concurrit etiam
ecactio cum actione furti,& hic duo exempla
teperiuntur, Si cõmodatarius aliter quàm cõuenit e cömodata vtatur. Nã dicitur furtũ facere, 1. ſi vt certo. S. Quinimo. liic.& 1. fi iumenta. de furt. Addi- tur tamen exceptio in l. qui re ſibi. 78. de furt. Niſi qui accepit exiſtimauit id dominum facile per- miſſurũ eſſe qui cõmodauit. Aliud exemplũ eſt in ſ ſeruus. 14. Quidã meus ſeruus rem meam me
nolente tibi commodauit, cum ſcires me id nolle.
Duplex actio mihi aduerſus te datur. Nä ſi proba- ueris quod à ſeruo tuo factum eſt, datur mihi actio commodati. Præterea datur actio furti, quia furtũ hic admittitur, hic enim eſt contrectatio rei alienæ inuito domino. Nam intelligebas tibi rem meam me inuito domino à ſeruo meo tradi. Hæc de actio
ne directa commodati:nunc videndum eſt
De ackione contraria. CA P. V. Ontraria actio variis ex cauſis datur, quæ ex contractu propriè& verè non fſunt, ſicut cauſæ ile ex quibus datur actio directa. Cauſæ autẽ hæ ſunt. Imprimis ſiquid impenſum ſit in tutelam aut conſeruationem rei cémodatæ, ad repetendas cas impenlas datur actio commodati contraria. Nam leut agit is qui commodauit ſeruum, petitque ſibi eum reddi, ita etiam viciſsim agit commodatarius t lunptus factos in tutelam ſerui ſibi reddat com modator. Hoc colligitur ex l. in rebus. 18.§. poſſunt. hic. Tu mihi commodaſti ſeruum, is ægrotauit, in eius valetudinem ego ſumptum feci: mihi aduer- ſus te datur actio ad eos ſumptus refundendos. de huiuſmodi autem ſumptibus id eſt intelligendum
quod diximus. Nam ſi fortè velit repetere quod in
cibaria ſerui ſibi commodati impendit, non eſt ad- mittenda ea petitio. Hic dicit Iuriſconſultus, Natu- rali ratione ad eum,&c. Cibariorum impenſæ natu- tali ratione ad eum pertinent qui ſeruum vtendũ accepit. Deinde ſubiicit, de modicis impenſis idem dicendum eſſe. Modicæ impenſæ ſemper ad eum bertinent qui re vtitur:& quod dicitur impenſas rekundendas eſſe, id intelligitur de magnis impen- ſis Huic ſimilis diſtinctio eſt cùm quæritur de ſum- ptidus dotis deducendis, cum dos repetitur à ma- tio ſoluto matrimonio, l. fructus.. pen. ſolut. matr.
Qlt modica impenſa aut magna in l. penult. de
impenſ. in reb. dot. fact. admonet Vlpianus id in vniuerſum definiri non poſſe. Ergo id committen- dum eſt iudicis arbitrio. Secunda cauſa huius actio nis contrariæ eſt, ſi intempeſtiuè res commodata repetita ſit:id quibuſdam exemplis demonitratur in lin cõmodato.§. ſicut. Hic, quæ exempla oſten- dunt ſi ob intempeſtaxiuã repetitionem rei cõmo- datæ aliquo damno afficiatur commodatarius, co nomine agere poſſe,& quod ſua intereſt petere. Aliud exemplũ eſt ſi rem vitioſam quis ſciens com modauit,& ex eo damno aliquo affectus ſit cõmo- datarius, vt ſi in doliũ vitioſum cõmodatum vinũ infudit. Alia cauſa huius actionis exprimitur in. rem milii. z1. Si is qui rem mihi commodauit, eam mihi ſurripuerit,& cum cõmodati ageret commo- dator, ego neſciens eam ſurreptam, fuero à iudice condemnatus eam rem reſtituerc. Alia cauſa eſt, Si poſt precij ſolutionem res ad commodatorem quoquomodo peruenerit, l. in commodaro.§.vlt. b Quid veniat in hanc actionem,. CA P. v.
FEE iam dictis facilè intelligi poteſt quid peta-
„tur hac actione contraria. Petitur enim æſti- matio, petitur id quod intereſt rem vitioſam à te mihi commodatam non eſſe, ex qua re damnum aliquod accepi. Hæc actio etiam ſine directa actio- ne intenditur; vt dicitur in L. in commodato.& in
I.in rebus. s.I. hic. Dubium non eſt quin is à quo pe-
titur reſtitutio rei commodatæ, poſsit vti compen- ſatione. Poteſt enim viciſsim obiicere ſe ſumptus feciſſe in rem commodatam,& petere vt corum ſumptuũ ratio habeatur: idq́; fit cùm actio directa mouetur. Sed ob häc cauſam redditæ ſunt mutuæ actiones, vt poſsit contraria actio moueri ſine prin- cipali: alioqui enim ſufficeret exceptio. Sed dicet aliquis, quid opus eſt hac actione, cùm poſsit iure compenſationis commodatarius id quod ſibi ex dictis cauſis debetur ſeruare: Si acceptio hæc ſuffi- cit, videtur nullius vtilitatis eſſe hæc actio contra- ria. Sed quæ vtilitas ſit huius actionis docet Iuriſ- conſul. in l. in rebus.§. vlt. Varij caſus ſunt in qui- bus neceſſaria eſt hæc actio, nec ſatis conſulitur cõ- modatario per exceptionem& compenſationem oppoſitam, ſi forte amplius eſt quod ei debetur. nam forte maiores ſumptus fecit in conſeruatione rei commodatæ, quàm ſit res commodata. Hunc
locum ego adduxi ad paradoxum probandum
quod ego defendi in interpretatione l. fructus, 5. ob donationes. ſoluto matrim. Ego defendi aduerſus receptam opinionem, ſpeciei cum quantitate com- penſationem admitti, aut ſpeciei cum ſpecie. Ego multis argumentis oſtendi falſam eſſe cam opi- nionem,& ſpeciei cum quantitate compenſatio- nem admitti. Hic videtis ſpeciem eſſe ex vna par- te,& quantitatem ex altera parte eſſe. Pecunia non commodatur niſi vt certa ſpecies. Ex parte igitur commodatoris agitur de ſpecie, ex parte cõ- modatarij agitur de quantitate, id eſt de impenſis: & tamen hic admittitur compenſatio. Nam luriſ- conſultus ait apertè compenſationi locũ eſſe, id eſt, poteſt cõ modatarius retinere rem donec ſumptus in rem commodatam à ſe facti fibi refundantur. Sunt qui diſtingunt retentionem a compenſatione: ſed male. Hic enim verbo compenſat onis vtitur
N 3
1277
————— 3——————— e 1 5————— ————————ͤͤ—Z—— 2.———— —————— 2——————— ———— 4.—“ 3 Mee eeeee——— ——& 8 ͤ8oöoſſſſſſſſſ 4 4 Se— 2 2—— — 3—.——— ſ“ v 1 ö“— 2—— ————.——— 8.....—“—— ———— 4—. 4 ——————Q———:J——
2.———— ö— ———„ 2——————“ 1— 1e*— y-—-— ——.———.—*—*. 8————— —————— 8. .————— 8 8 8 4—*„—— ——*—* — SSen 2
ee e—

127 8
Iuriſconſ. Cùm debetur hinc quantitas ex altera
arte ſpecies, nõ ipſo iure alter ab altero liberatur. firc diſtinctio colligitur ex I. ſi cõuenerit. de pign. act. Atq; ita intelligendũ eſt quod dicitur in l. vlt. C. eo. Hoc videtur contrariũ eſſe his quæ dicuntur
in l. in rebus. S.vlt.& tamen recuſatur prætextu de-
biti ob impẽſas, prætextu debiti reſtiturio nõ rectè recuſatur. Hæc fuſius tractata ſunt in cõmentario noſtro, ſol. mat. Nõ minus autẽ quàm directa actio cõmodati cõtraria cõcurrit cum aliis actionibus. Exemplum vnum eſt in] pe. hic. Si ſeruus quem tu mihi commodaſti, furtũ mihi fecerit, duplex mihi co nomine actio aduerſus te eſt. Imprimis datur actio commodati contraria, ſi dominus ſerui eum ſciens furem eſſe, commodauerit. Non enim tene- tur niſi ob ſcientiam, vt diximus de eo qui vaſa vi- tioſa commodauit:tenetur enim etiã de furto ſerui actione furti dominus, ſed noxaliter. Nam ſeruum noxæ dedendo liberatur, nec condemnatur inſoli- dum. Sed ſi ſciẽs furem eſſe, commodaueris, datur aduerſus te actio commodati contraria, in qua non abſoluitur noxæ dedendo dominus. Nam tenetur fuo nomine, quia ſciens ſeruum furem eſſe com- modauit. Adiuuari enim nos beneficio, non decipi oportet, vt dicitur in l.in commodato.§. ſicut. Se-
quens locus eſt de perſonis.
Cui& contra quem detur ackio commodati. C4 P. VII.
Ic de quibuſdam perſonis quæritur, de quibus Iprobabiliter dubitari poterat. Nam hic locus non complectitur omnes perſonas, nec etiam id neceſſe fuit. Ex aliis autem titulis plenior de perſo- nis diſputatio quæri poteſt, atque ideo ex titulo de- poſiti,& aliis multa colligi poſſunt quæ huc perti- net. Quæſtio imprimis tractatur hic de impubere, an impubes actione commodati teneatur? Eadem queęſtio eſt de furioſo. Vterque enim caret iudicio & voluntate. Si impubes ſine tutore ſuo rem aliquã commodato acceperit, quæritur an teneatur, hæc quæſtio tractatur in l..§. vlt. l. 2.& 3. In huius loci explicatione Accurſius& cæteri diſtinctione vtun-
tur, quæ rem obſcurat, inuoluitq́ue magis quàm ex-
plicat. Ego aliam diſtinctionem hic ſequi ſolitus ſum. Imprimis igitur dicendum eſt, impuberem actione commodati non teneri, ſi res ei fuerit com- modata ſinc tutoris ſui auctoritate. Imòô nec ob dolum admiſſum in re commodata etiam eo pu- bere facto non tenetur. Nam cum ab initio contra- ctus commodati non valuerit, ex poſtfacto conua- leſcere non poteſt ſecundum iuris regulam. Datur tamen hoc caſu actio ad exhibendum, qua actione cogitur rem exhibere quam tenet ei qui commo- dauit. Sed ad exhibendum. Eſſet enim valde iniquũ, eum qui tenet rem alienã nulla actione teneri, quia is iuſtæ ætatis non ſit, vel non ſit ſanæ mentis. Da- tur igitur actio ad exhibendũ aduerſum impuberẽ vt rem cõmodatam quam tenet exhibeat. Sed cur actione ad exhibendum magis quàm actione com- modati tenetur furioſus& impubes: Ideo nõ obli- gantur, quia conſenſu carent: tunc obligantur cum ex re obligatio venit, l. furioſuis. de obligar.& act. id eſt ex facto aliquo in quo non ſit neceſſarium iu- dicium pupilli, vel furioſi: i dque demonſtrat Iuriſ- conſultus duobus exemplis. in d. l. furioſus. Veluti ſi
Franciſci Duareni luriſconl.
furioſus aut pupillus damnum dederit, datur ad.
uerſus eum actio legis Aquiliæ:vel ſi quis furioſi
.11.. 4. 4 2
ut pupilli negocia geſſerit, datur ei aduerſus pu⸗ pillum vel furioſum actio negociorum geſtorum
Pupillus igitur aut impubes non tenetur actione
commodati. Excipiendus eſt caſus, niſi ex eo pu⸗
pillus locupletior factus fuerit, l.3. in princip. Secun-
dum D. Pij reſcriptum. Diuus Pius reſcripſit, tunc pu⸗
pillũ cõueniri poſſe ex eo quod cũ ipſo contradũ
eſt, ſi locupletior factus fuerit. Id maximè ſuader æquitas. Nihil eſt æquius quàm pupillum cum al- terius detrimento locupletiorem non fieri, l. natu- raliter. de cõdict. indeb. l. nam hoc natura. eo. huius reſcripti fit mentio in l. z. de neg. geſt. Si quis nego- cia pupilli geſſerit ſecundum D. Pij reſcriptum, datur actio negociorum geſtorum aduerſus pupil- lum: ſed quatenus locupletior factus eſt pupillus. Mentio eſt eriam huius reſcripti in l. pupillus. de auctor. tut. Hocque reſcriptum producitur ad alia, quia in eis eadẽ eſt ratio. Ego aliàs admonui obli- gationem qua tenetur pupillus, ideo quia factus eſt locupletior, pro naturali haberi à Iuriſconfultis, J.
naturaliter. de condic. indeb. Hoc ideo fit, quia reſ- cripta Principum eo tempore auctoritatem legis
non vſquequaque obtinebant: quæ tamen legis au- Gtoritatem habent, ideõque vtilem actionem tan- tum dari dicunt Iuriſconſulti. Sed hodie quia reſ- cripta Principum legis auctoritatem habent, dire- cta daretur. Alter caſus eſt, in quo pupillus tenetur, ſi doli capax ſit quo tempore ei res commodatur, & dolum forte admiſerit in re commodata arg. eſt quod dicitur in 1.1.§. an in pupillum. depoſi. vbi di- citur pupillum apud quem ſine tutoris auctoritate depoſitum eſt, teneri ſi dolũ commiſerit. Sed hanc exceptionem addit, niſi doli capax ſit,& dolũ ad- miſerit in re depoſita. Si tenetur actione depoſiti, qui doli capax eſt, cur non tenebitur actione com- modati? Hic locus oſtẽdit multa ex aliis titulis fu-
mi poſſe quæ ad hunc locum de perſonis pertinẽt.
Hactenus de impubere& furioſo. Quæritur etiam de filiofamilias, in I. 3. 5. ſi filiofa. eſtque eadem quæ- ſtio de ſeruo, Si filiofamilias res cõmodata ſit, vel ſeruo, cùm vterque ſit in poteſtate alterius, ſeruus in poteſtate domini, filius in poteſtate patris, quæ-
ritur quæ actio competat?& imprimis certum eſt
aduerſus ſeruum nullam actionem cõpetere. Nam ſeruus in iudicio confiſtere non poteſt, l. ſeruus. de iudiciis. Sed quæritur de filiofa.& patre filij& de domino ſerui? Et hic dicitur, i: filigftamilias ſerubue. Eſt locus communis de obligatione qua tenetur pater ex contractu filij,& qua eriam tenetur ipſe filius. Is qui cum filiofainilias contrahit, duos debi- tores habet, patrẽ& filium: patrem quatenus eſt in periculo filij: filium verò inſolidum, I. ſi quis cum filiofa. de pecul.& l. filiusfa. de obligat.& act. Dun- taxat de peculio agendum. Hoc pertinet ad tit. de pe-
culio, L. in depoſiti. de pecu. Sunt qui exiftimant fi-
liumfamilias cõueniri pofle, ſi conſenſus patris ac-
ceſſerit:& exiſtimãt polle filiũ fa. in iudicio cõfiſte-
re ſine conſenſu patris: ſed verior eſt ſententia eo- rü qui exiſtimãâr cõſenfum pattis neceſlariũ eſſe, cũ
agitur de re cuius vſumfructũ habet, l.I. C. de bon.
mat.& l.vlt. C. de bonis quæ lib. vt ſi agatur de ad-
eũda vel repudiãda hæreditate quæ delara eſt filio
a matre
nrkcone i 3
hooem comm
3 lmplicter rc düguonem h Bercun mo zur quam act aammunis de ob Enedignus. Fah ültocune. Cum meritimars me unem& accipi att potuus vt tol anſu quibus m. iquodagiturim ad qua datur co unnunc viden
uiffeiy iudicu C4
ſertor quodnꝛ ttone commo anllic requin ülcs perrinen Werim lic tra un, Kde quibe apnms a4 off ſtli res comn. mocatariſisni um lnec dolo erit abloluen Ä g. nunc vide
ditur dolus e

cipum 5 Ann Alter calus chug
eſt tenen
te depolta. é v
ax elh cur nontatut
lum apud Puur
————= ———————— ——————
— . —
In Tit. De commodato.
à matre, cuius vſumfructum habet pater. Si ea à fi- lio adiretur, tunc neceſſarius eſt conſenſus patris. Ex eo autem quod dictum eſt, de ſeruo cui res ali-
ua commodata eſt, naſcitur quæſtio quæ tractatur in 1. ſi is cui.§. ſi libero homini. hic. 81 quis libero homini rem aliquam cõmodauerit, qui bona fide ſeruiebat commodatori, an ex hioc contractu detur aſtio aduerſus eum? Vult enim agerc aduerſus eũ, quia poſtea reſciuit hominem liberum eſſe: quæri- tur an poſsit agere actione commodati? Quæſtio ex eo oritur, quòd non fuit propoſitum commoda- toris, vt cum eo obligationem contraheret. Quo-
des enim de obligatione quæritur, maxime inſpi-
ur conſilium contrahẽtium, l. non omnis. de reb. ged. Is qui exiſtimat ſeruum ſuum eſſe cui rem commodauit, non poteſt videri hoc propoſitum
habuiſſe hanc obligationem contrahendi, cum in-
telligeret inter ſe& ſeruum ſuum obligationem efficacem contrahi non poſſe: naturalis enim tan- tum poteſt contrahi. Hic tamen reſpondet luriſcõ-
fultus actionem commodati aduerſus eum cõpe-
tere. Nec ſimpliciter verũ eſt aut perpetuum quod dicitur obligationem non contrahi extra propoſitũ contrahentium: Imo interdum tacita obli gatio na- ſcitur, contra quam actum eſt à contrahentibus. Eſt
Wga- lſocus communis de obligatione contrahenda ob-
ſeruatione dignus. Veluti cum per errorem. Id oſten-
un dit ſimilitudine. Cum ego tibi ſoluo indebitũ per
errorem, exiſtimans me tibi debere, non hoc agitur
inter dantem& accipientem vt obligatio contra- hatur, ſed potius vt tollatur, ſi quæ obligatio con-
tracka ſit.§.1. quibus modis re cont. oblig.& tamen extra id quod agitur inter eos tacita obligatio na-
ſcitur, ex qua datur condictio indebiti. Hactenus
de perſonis, nunc videndum de officio iudicis.
De offficio iudicis in actione commodati. (CAP. VIII.
Væritur quodnam ſit iudicis officium in hac actione commodati. Sed admonendi ſumus
non omnia hic requirenda eſſe quæcunque ad of- ficium iudicis perrinent, ſicut in loco de perſonis. Quædam enim hic tractantur quæ viſa ſunt magis neceſſaria,& de quibus probabiliter dubitari po- ct. Imprimis ad officium iudicis in hac actione pemnet, vt ſi res commodata perierit dolo vel cul- pa commodatarij, is nihilominus condemnetur: a- lis autem ſi nec dolo nec culpa eius res commo- data perierit, abſoluendus eſt. 1d autẽ maximè ſumi tur ex l.].§. nunc videndũ. In quibuſdã contracti- bus præſtatur dolus tantum, in aliis contractibus præſtatur culpa etiã præter dolum. de his omnibus
ſigillatim eſt videndum. Acimprimis de dolo. Du-
bitatio nulla eſt quin dolus in omni cõtractu præ- ſtetur Ergo multo magis in hoc contractu, in quo
vtilitas tantum eſt accipientis. Officium confer-
tur in accipientem ſine vllo cõmodo eius qui cõ- modat: quod intelligendum eſt etiam ſi aliud con- Uenerit. Non enim contraria conuentio rata eſt, ſi- cut dicitur in l. in cõmodaro. in prin. 17. liic. Hec pa ctio contraria eſt bonis moribus: inuitat enim ho- mines ad delinquendum, l. ſi vnus. S. illud. de pact. dlus autem eit vt definitur in l.l. de dolo, machi- matio alterius circumueniédi cauſa adhibita:& hic
dolus præſtatur in omni contractu. Hæc ſufſiciant de dolo. Videamus de culpa. Culpa ita diſtingui
ſolet, vt tres gradus culpæ ſint. Dicitur enim culpa
1279
He culpa.
Ipæ gra
lata, leuis& leuiſsima, vt docui in interpretatione dus tre⸗.
1. ſi moram. ſolut. matr. Culpam latã nos vocamus,
cum quis non ad eum modum diligens eſt, quem communis hominũ natura deſiderat, l. quod Ner- na dehoſi Simils eſt quod dicitur in k.late. de verb. ſignific. Latæ culpe fais eſt, non intelligere quod omnes vulgo intelligunt. Alij ſubtiliorem defini. tionem hic exigunt, ſed mihi videtur tota res exẽ= plis vtilius demõſtrari poſſe& explicari, quàm de- finitionibus dialecticis. His exẽplis vti ſolitus ſum, vt diſti nguam hæc tria genera culpæ. Exemplum latæ culpæ eſt, ſi commodatarius rem commodatàã nocturno tempore in via publica dimiſerit,& di- cat ſe putaſſe neminem eam ablaturum eſſe: tantũ abeſt, vt hoc diligentis hominis ſit, vt ne hoc quidẽ hominis ſit. Hoc admiſſum videtur potius bellui-
num eſſe, quàm humanum. Hæc culpa diſtinguitur
à dolo malo. Dolus malus definitur fallacia,& ma- chinatio eſſe alterius circunueniendi cauſa adhibi- ta. Hic nulla talis machinatio eſt: ſed tanta eſt ta- men hæc vecordia vt omnino inexcuſabilis ſit,& præſumptionem doli habeat, atque ideo dolo ma- lo comparari ſolet. Is qui tã ſupinus fuit, vt noctur- no tempore in via publica rẽ ſibi cõmodatam di- miſerit, nõ poteſt ſe excuſare, l. quod N erua. depo- ſiti. Quod tamen intelligendum eſt, niſi ex comie- cturis appareat dolũ maſũ abeſſe: poteſt enim hoc
ex cõiecturis apparere. Exépli gratia, ſi nihilo dili-
gẽtior eſſe ſoleat in rebus ſuis:tũc enim ceſſat om- nis preſumptio doli mali atque ita intelligẽdũ eſt, quod dicitur in d. l. quod Nerua. depoſ. Si enim nõ tã negligẽs ſit in rebus ſuis cuſtodiendis, facile cre-
dendum eſt dolo non carere. Si autem nihilo di- ligentior ſit in rebus ſuis, hæc culpa lata eſt, ſed ta- men pro dolo habenda non eſt. De hac lata culpa
dubiũ non eſt, quin teneatur cõmodataxrius: ſed que ſtio eſt de leui culpa, de qua nunc dicturus ſum. Le- uis culpa eſt cum quis in eo peccat, quod diligens paterfamilias vitare potuiſſet. Hæc leuis culpa præ- ſtatur plerunque, veluti in l. cũ res.§. culpa. de leg.. Hæres in re legata omnem culpam præſtat, etiã le-
uem, l. quicquid. arbit. tut. Tutor in re pupilli culpã etiam leuem præſtat. Ego hoc exemplum adduce-
re ſolitus ſum, vt oſtendam culpam latam& leuem differre. Si cõmodatarius rẽ commodatã quæ pre-
tioſa forte erat, annulus puta aliquis, ſi expoſitã in
media domo dimiſerit, eaq́; amiſſa ſit, tenetur no- mine eius culpe, quãuis hoc abhorreat à communi hominũ natura:& huius culpę etiã nomine tenetur commodatarius, l. ſi vt certo.§. nunc videndum. Leuiſsima culpa eſt, cum quis mediocrem dili-
gentiam adhiber in re cuſtodienda, ſed culpam„
tamen admittit, quam vir exactiſsimæ diligentiæ potuiſſet vitare. Huius culpæ etiam nomine tene- tur commodatarius, vt dicitur in I. ſi vt certo. S. nũc
videndum.& l. in rebus. hic. S. itẽ is qui. quib. mod. re contrah. obli. Inſtit. Dicitur leuiſsima culpa, quã- uis hoc verbum rarum ſit,& in vno tantùm loco
reperitur, l.in lege Aquilia. ad leg. Aquil. Exempli gratia, ſi quis gemmam ſibi commodatam recon- diderit& incluſerit in arca, ſed tamen fur arte ali-
N 4
G ulpa le- iſsima.

— 4 —
3 1 4 3 4 1 4 — 4 1 3 4
—— —
———————. 4——— —ſſſſ ———————— — 2——
————————
—õ—;—;—;—;—⅔ꝛ⅔ꝛ——ͦ-ÿꝛä—e—e———ͤ—————
1 ———j õõõmʒõʒõʒ— 3—
——
1280
qua cam abſtulerit& ſurripuerit. Videtis hoc ex- plum diuerſum eſſe ab eo, quod de leui culpa dice musvidetis minorem eſſe culpã eius qui incluſit in arca, quàm eius qui in media domo dimiſit:& ta- men eius culpæ nomine tenetur commodatarius, quia cxactiſsimam diligentiam præſtare tenetur, dicto§. item is qui. Furtum huic culpæ annumera- tur non caſus fortuitus, l. quæ fortuitis. C. de pigno. Nam vir diligentiſsimus poteſt ita res ſuas cuſto- dire, vt non à furibus intercipiantur. F8urtum dome ſticum ſolet excipi,& id non ſine magna ratione, quia ſolet numerari inter caſus fortuitos. Fur- tum enim domeſticum non poteſt hominis conſi- lio præuideri. l.in duobus. S. dãna. pro ſocio. Ita di- ſtinguitur lata culpa, leuis& leuiſsima. Ex his au- tem quæ diximus apparet commodatarium om- nem culpam præſtare. Id colligitur ex l. ſi vt ex cer- to. S. nunc videndum. In depoſito præſtatur tantum dolus, vel lata culpa, quæ dolo proxima eſt. Nulla enim eſt vtilitas eius cui res cuſtodiẽda datur. No- tanda eſt diſtinctio hæc quæ pertinet ad omnes cõ- tractus. Nulla ſimilis diſtinctio eſt, ſaltem nulla tã aperta reperitur in iure ciuili, cum queęritur, in qui-
quidam contractus ſunt in quibus dolus tantùm vindicatur, veluti depoſitum, quia fit tantùm gratia
eius qui deponit, nec vlla vtilitas eius eſt qui acci-
pit. Alij ſunt contractus, in quibus vtriuſque vti-
litas verſatur, veluti in emptione, in pignore:& in
his præſtatur etiam leuis culpa, non tantm dolus
& lata culpa. Alij ſunt contractus in quibus vtili-
tas tantùm eſt eius qui accipit, vt in commodato plerunquc accidit:& in hoc caſu omnis culpa e-
tiam leuiſsima præſtatur. Commodatarius enim
O ommoda- ad cuſtodiam tenetur. Alia tamen eſt cauſa preca- eum à pre- rij, quamuis precarium& commodatum magnã Shne. ſimilitudinem habeant, tamen in hac re differt cõ- modatum à precario. Commodatarius omnẽ cul-
pam præſtat, in precario non præſtatur niſi dolus, l. quæſitum. de precario. Et ratio ſatis expreſſa eſt in
dicta l. quæſitum. Commodatum præſcripto mo-
do& fine vtendi contrahitur, nec poteſt intem-
peſtiue reuocari, ante quàm re commodata vſus
fucrit commodatarius, aut vti potuit. l. in commo-
eius qui precario dat,& merito ei imputãdum eſt, qui cum ſuſpectam habeat eius diligentiam qui precario accepit, non reuocauit precarium. Ali- quando tamen præſtatur dolus tantùm aut lata cul pa in commodato, idque exigit aliquando ratio& æquitas, veluti in l.⁰.§. interdum. ſi ita conuenerit.
modatarius conueniretur tantùm de dolo, valet ea conuentio, quamuis non valeat hæc conuentio, vt non tencatur de dolo. Nam hæc conuentio inui- taret commodatarium ad delinquendum.
Alius caſus eſt, ſi ſua duntaxat cauſa commo- dauit. Si quis com modauerit rem ſuam alicui ma- gis ſua cauſa quàm commodatarij, dolum tantùm præſtabit cõmodatarius in hociudicio. Ideo enim diximus omnem culpam præſtari à commodata- rio, quia plerunque accidit vt commodatarij tan- tùm vtilitas in hoc contractu verſetur.
Igitur quoties verſatur vtilitas magis dantis quã
bus contractibus præſtetur dolus, vel culpa. Nam b
dato. hic. At precarium reuocari poteſt voluntate
Si in commodato contrahendo conuenerit, vt co-
Franciſci Duarem luriſconſ.
accipientis, dolus tantum præſtatur& lata culpa. Exempla hic adfert Iuriſconſultus, ſi ſcenicus Præ- tor veſtimenta commodauerit, quod gratia ſua agebat, vel ipſi Prætori quid vltro commodauit. Ex his verbis videtur colligi poſſe, quoties quis v tro quid commodat non poſtulante commodata-
rio, dolum tantùm præſtari. Sed ideo mihi videtur
hoc exemplum ſubieciſſe Iuriſconſultus, quia cum ludos editurus eſt, Prætor nomine ſuo, quia eo ſpe- ctaculo delectatur, videtur non ſua gratia ſed Præ- toris facere. 4
Commodatarius autem nõ tenetur de caſu for- Deas . 4 ½ tuito. In nullo contractu præſtatur caſus fortu
Caſus fortuitus eſt qui nullo hominis conſilio prę- uideri potuit. l.z2. de adminiſtr. rer. ad ciuit. pertinẽt. Varia exempla hic ſunt caſuum fortuitorum, kad
eos. in l. in rebus. in I. ſi vt certo. S. nunc videndum.
Ita tamen vt eos caſus„on. His verbis oſtendit Iure-
conſultus inſpiciendum eſſe an id aliqua diligentia
vitari potuerit. Hoc eſt intelligendum, niſi expreſ ſum conuenerit, vt de caſu fortuito teneretur, vt di- citur in I.l. C. eo. Item ſi hoc actum ſit, quia res æſti
mata data eſt, hæc eſt æſtimationis poteſtas, vt pe-
riculum ad accipientem tranſeat, l. 6.§. nunc viden- dum. Sed videndum eſt quorſum æſtimatio inita ſit, l.plerunque. de iure dotium. Si perictit culpa nũ- cij res commodata, id eſt, per quem res commoda- ta referebatur: quæritur an tenebitur commodata- rius, l.eum qui.§. vlt.& l. ſequenti. 1. argentum. hic. Diſtinctio traditur in l. eum qui.§. vlt.& l. ſeq. Hoc tamen intelligendum eſt, niſi talem nũcium elege- rit quem merito ſuſpectum habere non debuit. Ex- cuſatur enim commodatarius quaſi fortuitus caſus hic ſit, quem diligentia præcedere non potuit: idq́; humanum eſt,& rationi conſentaneum, l. argentũ. 20. hic. Huic ſimile eſt quod dicitur in. ſi à bone fidei. de rei vindic. Si à bone fidei poſſeſſore aufuge- rit ſeruus, qui integre opinionis erat, non tenebitur bonę fidei poſſeſſor, quaſi culpa eius aufugerit ſeruus. b Addendum eſt, illud quoque ad iudicis officiũ pertinere in hac actione, vt ſi non reddatur res cõ- modata, litis æſtimatio præſtatur actori:id colligi- tur variis ex locis,& præſertim ex I. ſi vt certo. in prin. Litem æſtimare quid ſit, docuimus ſub tit. de in litẽ iuran.& plenius in interpretatione J. vbi au- tem.§. vlt. de verb. oblig. vbi diximus nullũ eſſe ge- nus actionis in quo litis æſtimatio aliquando non habeat locũ, ſiue in dando ſiue in faciendo, ſiue in reſtituendo obligatio conſiſtat. In rei vindicatione quoque in qua proprie petitur reſtitutio rei, locus eſt aliquando æſtimationi litis, ſi res reſtitui nõ po- teſt, propter dolum, aut culpã poſſeſſoris. Hæc litis æſtimatio continet non tantùm pretiũ rei, de qua agitur, ſed etiã id quod præterea intereſt præter rei de qua agitur pretiũ. Exemplũ vnum eſt in l. ſi vt cerro. in prin. Ego tibi commodaui rem aliquam meã: conuenit vt eam reddas certo loco& tẽpore. Si forte cam reddas vel alio loco vel temporc, poſ- ſum peterc id quod mea intereſt eam mihl reddi eo tempore vel loco de quo inter nos conuenit:&
hoc pertinet ad officium iudicis: idque maximé
locum habet in bonæ fidei iudiciis: cuiuſmodi eſt
actio cõmodati.§. in bonæ fidei. Inſtit de actionib. In
ard commoclat kuurum eam! 1 ferueneri nduarios conde mxppatettes uiws eam redd uirterponend undlgat ludici Iilu& oficio iu mulſancimus. m lielimplicim
uenda vel d
iddſumitur ey mrroelt, Tu. Nam xltimatio: enitin tuam
anpledt debe dclo, nonn trlimaro

:quenuu lurrn 4 1Kik Kl eqren e dirrr in leumaustt gendumel ünn do ſuſpectum Gias commodarmlt üiligentia prrcdmn Araion ain ſimile eſt qwtden — integrt opinctbcn oſfello, ui s
um et, ibudq ℳ
hac aiore,ſ n
ximajo etun maÄ locs, Cfertins
da tem In lirem iurare eſt iurciurando litem æſtimare,
In Tit. De commodato.
In ſtrictis iudiciis olim id recedrum non fuit, eu- uſmodi eſt actio ex ſtipulatu: ſed propter ſtricta iu
dicia neceſſe fuit proponere arbitrariam actionem,
vt poſsit quid peti, vel ſolui alio in loco quàm cõ- uenit. Sed animaduertendum eſt, ſicõmodatarius litis æſtimationem ſolueret agentti actione com- modati, quia fortè rem commodatam reddere nõ
oterat, vel quia contentus fuit ea litis æſtimatione actor, hoc caſu poſſeſsione rei commodatarium
ſtatim effici dominum rei commodatæ. Hoc dici-
tur in l.ſi vt certo..i.hic idem conſtitutum eſt de
rei vindicatione. in l. eius qui. de rei vindicat. Cum
uis vindicat rem ſuam à poſſeſſore,& accipit ſibi ochatam æſtimationem, illam rem poſſeſſoris facit. galutio æſtimationis litis ſtatim dominium eius ul acquirit poſſeſſori. Si res præſens ſit(inquit Iu- iiſconſultus)in I. ſequenti, id eſt, ſi res penes poſſeſ- ſotem ſit:tunc enim habetur pro tradita, quaſi tra- ditione dominium ſit tranſlatum. Tunc enim do- nunium ſine traditione transfertur, cum Prius quis oßidet rem antequam cam emat. Ratio traditur in leius qui. Quia tranſigere videtur cum reo pro
ceo pretio quod accepit. Hinc dicitur æſtimatio-
nem litis venditionem quandam eſſe, I. 3. pro em- tore. Præterea notandum eſt, cum æſtimationem ſoluit commodatarius, interdum exigi cautionem
ab actorc, interdum compelli officio iudicis, acto-
rem cauere commodatario æſtimationem ſoluen- ti ſereſtituturum eam rem, ſi fortè aliquo caſu, ad eum poſtea peruenerit, l.ſi is qui. 13. in princ. Hic ſi commodatarius condemnetur ad æſtimationem,
quia non apparet res commodata, atque ideo cõ-
modatarius cam reddere non poteſt. Hæc cautio
iudicialis interponenda eſt, cuius mentio eſt in l.5. de verb. obligat. Iudicialis cautio eſt, quæ interpo- nitur iuſſu& officio iudicis, cum alter alteri caue- re cogitur. l.ſancimus. C. de verb. ſignificat. Quam- uis autem hic ſimpliciter dicamus cauendum eſſe
de re reſtituenda, vel de æſtimatione litis, quæ iam ſoluta eſt, d ſumitur ex l. in commodato.§.vltimo. Hic alternatio eſt, Tu à me accepiſti æſtimationẽ, cogeris cam æſtimationem mihi reddere, vel rem quæ peruenit in tuam poteſtatem. Hæc duo igitur eautio complecti debet. Deinde lis æſtimatur in hoc iudicio, nonnunquam iureiurando actori de- lo Hæc æſtimatio permittitur nonnunquam ar- bitnio actoris, qui rẽ commodatã ſibi reſtitui petit.
uia cum quæritur quanti lis æſtimanda ſit,& iudex iuſ
lurandum defert actori in litem, permittitur ei ar- bitrio ſuo litem æſtimare, l. tutor. de in litẽ iurand.
idem dicitur in 1. ſi cum dos. rer. amot. In hac igitur actione iuratur in litem, ſicut in aliis bonæ fidei iu- diciis,.3. Mc. l.in actionibus. de in litem iuran. Ego
alias ſic interpretatus ſum quod dicitur, In bonæ f- dei actionibus in litem iurari, id eſt, quoties æquitas ſuadet, aCtori iuſiurandum deferendum eſſe. Nam plerunq; iudicia ſunt bonæ fidci, in quibus non de- ferrur iuſiurandum in litẽ, nec deferri debet. Pote- ſtas iudicis in bonæ fidei iudiciis lata eſt, nec vllis nibus circunſcribitur præterquam æquitatis. Ideo
Videat æquum eſſe, vt deferat iuſiurandum in li-
eem actori, is deferre poterit. Sicut dicitur in bonæ Aiudiciis, fructus venire& vſuras à tẽpore mo-
12,81
ræ. Fortè enim talis res eſt quæ nullos fructus pro- ducat: id eſt, poterit iudex ad fructus condemnare quoties id videbit æquitati, ration& bonæ fidei conuenire. Id autem æquum eſt, cum quis pecit hac actione rem ſibi reſtitui,& reus cam reſtituere non
vult per contumaciam, vel eius dolo, vel culpa fa-
ctum eſt, quominus eam reſtituerc poßsit. Nam ini-
quũ eſt& alienũ à ratione naturali libertatẽ hanc
auferri hominibus, in cõmerciis ſtatuendi pretium
rerum ſuarum, quodcunque voluerint. Deinde ſe- quitur, Et rei iudicatæ tempus quanti res ſit ot ſeruatur.
Sic legendum eſt vrt in F lorent. Duo enim hic di-
cuntur, vnum eſt iamà nobis explicatum. Alterum
eſt rei iudicate tempus ſpectari, cum agitut de æſti- matione rei. Hic locus oſtendit differenriam ſtricto rum& bonæ fidei iudiciorum, de qua plene& ac- curate diſſerui in interpretatione I.vinum. ſuprà, de rebus credit. Explicaui locos obſcuros totius iuris & antinomias perplexas. Diximus in ſtrictis iudi- ciis cum quæritur quanti res ſit, ſpectandũ eſſe tẽ- pus litis conteſtatæ, ſi ſtatus rei mutatus non ſit. Ab- ſurdum enim eſſet manẽte eodem ſtatu rei ſpecta- ri tempus quo res plurimi fuit. Multũ enim refer- re, an res deterior vel melior facta ſit, atq; ita expli- caui I. 3.de cõdict. triticiaria. cum hac l.&l. vinum. Cũ quæritur de fructibus& acceſsionibus in ſtri- ctis iudiciis, ſpectatur tempus litis conteſtatæ, l. cũ fundus. de reb. credit. ſed in bonæ fidei iudiciis iu- dex ſpectare poteſt tempus rei iudicandæ, ſi velit: non enim alligatur officium iudicis ad tempus li- tis cõteſtatę,ſicut in ſtrictis iudiciis, l.1. de act. empt. Poteſt interdum iudex ſpectare tempus rei iudica- tæ in æſtimatione facienda: poteſt etiam ſpectarc tempus moræ, l.3.§.ſi per venditorem.. ſi ſterilis.§. cum per vendit. de act. empt. Circa officium iudi- cis in hac actione notandum eſt, heredes commo- datarij aliquando pro parte hæreditaria, aliquando inſolidum condemnani, in 1.z.§. hæres. Is cui res cõ- modata eſt, deceſsit duobus hæredibus relictis: cer- tũ eſt actionem cõmodati ad hæredes tranſire. Nà hæc actio eſt hæreditaria, ſed an inſolidũ ſfinguli he redes conueniantur, an verò pro parte tantü? Non ſine cauſa hæc quæſtio à veteribus tractata eſt. Pro- babiliter enim de eo dubitari poteſt, an inſolidum, an verò pro parte hæreditaria hæredes conueniri debeant. Verum eſt, obligationes quæ recipiunt di- uiſionẽ per legẽ duodecim tabulãrum inter hære- des diuidi. Non enim lex duodecim tabularũ diui- dit eas obligationes inter hæredes, quæ diuiſionem non recipiunt, l.hæredes.§. famil. erciſ. l. ca quæ in
partes. de regul. iur. Et videntur ſinguli hęredes in-
ſolidũ tantũ conueniri. Nam non poteſt reſtitui res niſi inſolidũ, vt dicitur in I. ſi duo. infrà, depoſiti. Si cut quiſquã non poteſt per fundũ, niſi inſolidũ, pro parte indiuiſa ire, ſic nõ poteſt qui rẽ reſtituere cõ- modatã pro parte indiuiſa,& tamen hic dicitur, he- redes pro parte teneri non inſolidum: niſi vnus hæ- redum totius rei reſtituendæ facultatem habeat. Is enim ad eam reſtituendam condemnatur inſolidũ. His verbis oſtendit tam latè patere poteſtatem iu- dicis in hoc iudicio, quàm arbirrium boni viri, quia hæc actio bonæ fidei eft. Sed hic animaduertendũ
eſt, hanc obligationem factum conrinere quod eſt
indiuiduum. Ex his quæ diximus in interpreratio- ne l. 4.

5 4 8 3 3 5 1 1 1 3 4
.—ä ——— S 3 18 2
2 ———
————-JJJJ— — ——jj—=
1
—— r
———
——
—————— 3 3—————— —————————————— —————————,—————— 6 1 4— 5—— õ————,—
12 82
ne 1. 4.5§. Cato. dé verbo. oblig. ſatis perſpicuum eſt, noc factum eſſe indiuiduum,& verum eſſe quod dicitur in l. ſi duobus. depoſi. Sed tamen quoties ve nitur ad æſtimationem, quia fortè is contra quein
agitur, non habet rei reſtituendæ facultatem, con-
demnatio fit pro parte hæreditaria. l. ſtipulationes
non diuiduntur. de verb.obli. Cato in d.J. 4. diſtin-
guens factum diuiduũ a facto indiuiduo, ait, cum factum indiuiduum eſt, teneri hæredes inſolidum,
ſed pro portione hæreditaria, licet facto vnius om-
nes tencantur,& ſtipulatio cõmittatur inſolidum, tamen ſinguli condemnatur ad pecuniam pro por- rione hæreditaria. Pecunia enim recipit diuiſionẽ, vr diximus inl. ſtipulationes non diuiduntur. de verborum obli gationibus. Huic ſimile eſt quod di- citur in l.in commodato.§. ſi ex facto, Hæres tene- tur pro parte quoties agitur aduerſus eum actione commodati, hoc verum eſt niſi agatur ob factum
ſuum vel ob dolum eius vel culpam. Sed de hac re quædam alia dicturi ſumus in interpretatione 1. fi
duo.depoſiti.
Sequens quæſtio eſt, ſi duobus ſimul cadem res commodata ſit, an teneantur ſinguli inſolidum, an verò pro parte.& hæc quæſtio tractatur in I. 5.§. ſi duobus. Celſus in hac quæſtione poſt diſputationẽ ſatis prolixam tandem concludit hos inſolidum te-
neri, quaſi duos reos, qui inſolidum obligati ſint.
Duo rei conſtituuntur in omni contractu, vt dixi- mus ſub tit. de duob. reis. habentur duo rei, quibus jdem vehiculum commodatum eſt, ſed antequam hoc definiat Celſus quædam hic attingit de domi- nio& poſſeſsione atque vſu rei. Docet his verbis quæ obſcura ſunt, quid interſit, inter dominium rei alicuius, poſſeſsionẽ,& vſum. Dominiũ apud duos inſolidum eſſe nõ poteſt, ſed pro parte poteſt. l. ſer- uus cõmunis. de ſtipul. ſcruo. l. nemo, de legat. ⁊. quę tamen pars habetur pro indiuiſo intellectu, magis quàm corporc. Nam ſicut res cõmunis non eſt ſin- gulorum,& dominium iure diuiditur in partes in- diuiſas:ſic poſſeſsio eſt iuris ſicut dominium, quã- uis poſſeſsio ſit, aliquando quædam detentio, quæ facti tantum eſt. De vſu idem nõ poſſumus dicere: veluti res aliqua commodatur, non transfertur in commodatarium nec dominium, nec poſſeſsio, vt dixi in l. rei cõmodatæ. hic. ſed vſus tantùm conce- ditur. Non poteſt autem quis vti re cõmodata niſi inſolidum. Ego iſta explicarẽ rudioribus, ſed accu- rate hæc omnia tractaui ſub tit. de verb. obli. in ple- riſque locis, vt l.in executione. in d. l. 4.8. Cato.& l. ſtipulationes non diuiduntur. In hoc cõtractu tam- tùm quæritur de vſu. Idem dicendũ non eſſe vide- batur de vſu fundi, quod de vſu vehiculi: ſed hanc ſubtilitatem neglexit Celſus, quaſi videatur actum eſſe inter eos vt inſolidum obligentur. Itaq; ſi vnus ſoluerit, alter liberabitur. quod eſt proprium duorũ reorum. Hic tractatur quæſtio de concurſu actio- num, quem locum nos interpretati ſumus in inter- pretatlone l. qui ſeruum, de oblig.& act. Sed obiici- tur huic diſtinctioni noſtræ l. rem mihi. 21.§. in exer citu. Ego dedi contubernalibus vaſa vtenda cõmu ni periculo: deinde ſeruus meęus ca vaſa ſurripuit: quæritur an aduerſus eos detur mihi actio cõmo- dati, quia eis cõmodaui mea vaſa: an aduerſus me viciſsim aliqua actio eis detur, quia ſeruus meus
Franciſci Duareni luriſc.
ca vaſa ſurripuit? Ad vtrãque quæſtionem hic re- ſpondet Iuriſcõſultus,& ait mihi aduerſus eos cõ- modati actionem competere,& eis viciſsim ad. uerſus me furti actionem: ſed noxaliter tantùm. Nã
dedendo ſeruum meũ noxæ, liberabor. Sed expen. Pre ſua quiſque arte qua 7. n,
mmo es, Dnue
dendũ eſt, quod hic dicitur eos teneri actionc co.
modati pro ſua quiſq; parte. Nos tamen diximus 3 tenere inſolidum eos quibus res cadem commo- urc, data eſt, quia vſus indiuiduus eit. Sed reſpondendũ aua-
eſt,(vt vulgò reſponderi ſolet) in hac ſpecie actum fuiſſe, vt diuidatur periculum inter commodata- rios, quia proponitur vaſa vtenda communi peri- culo data eſſe: vbi autem non apparet hoc actum eſſe, inſolidum tenentur. 1
INTIT. VII. I. IB. XIII. P AN. DECTARVM, ET TIT. XXIIII.
LI B. 1111. CO DIGI18.
De actione pignoratitia, vel contrà. b
vVb hoc tit. potiſsimũ tractatur de actio- 16 8 ne quæ naſcitur ex pignore, id eſt, de a-
ctione pignoratitia, magis quàm de ipſo contractu pignoris. Eſt enim alius titu- lus de pignorib. in ſequenti parte: ſed hic propriè pertinet ad actionem pignoratitiam. Dicẽdum ta- men aliquid eſt, de vorborum ipſorum ſignificatio- ne,& videndum imprimis quid pignus ſit& quo- modo contrahatur.
Quid ſit pignus. GC4A P. TI. Dlgnus definitur in Inſtitutis, tit. de act. S. itẽ ſer- uiana. res de qua conuenit inter debitorem& ereditorem vt ſit pro debito obligata, Pignus ergo ro re obligata accipitur. Pignus rem ipſam quæ obligatur ſignificat, licet interdũ aliter accipiatur. hoc ſatis oſtendit tit.de diſtract.pignor. Cum dici- mus diſtrahi pignus, ſignificamus rem obligatam diſtrahi: diſtractio pignorum non poteſt aliter in- telligi, quàm rerum obligatarum pro debito diſtra- ſto. Pignus tamen aliquando accipitur pro obliga- tione& ipſo cõtractu, ſicut in l.i. hic. Nam pro cõ- tractu pignus accipi neceſſe eſt, ſic accipitur in l.i. §.vlt. de pactis. vbi dicitur pleraſque conuentiones tranſire in proprium nomen contractus, veluti pi- gnus& ſtipulationem,&c. Frequentius tamen eſt
—
vt pro re obligata accipiatur. Quod autem dici- mus pignus rem eſſe, de qua conuenit,&c. rem hlic
etiam immobilem accipimus ſi conuenerit, vt res aliqua pro debito ſit obligata, ſiue ca res mobilis ſit ue immobilis, dicitur pignus contractum eſſe.
huamuis enim aliqua ſit ſubtilis differentia inter pigñus& hypothecam,& pignus dicatur rei mobi-
lis, hypocheca verò rei immobilis, tamẽ propter v-
ſum loquendi non tantùm Iuriſc. ſed etiam aliorũ auctorum linguæ Latinæ, promiſcue his verbis vti mur, nec obſeruatur illa ſubtilitas. Vnde dicitur in l. res hypothecæ. de pig. inter pignus& hypothecã nominis ſonum rantũ differre, atq; idẽ dicitur in§. item ſeruiana, Inſtit, de act. Differunt tamen tradi- tione in I. ſi rẽ alicnam. 9. hic. Alia differẽtia eſt quæ traditur in l. plebis.§. pignus. de verb. ſignifi. vbi di- citur pignus à pugno dici, ideoq́ue pignus Propui ici
J.
9 M
1
rle
müwtumett; nt,qur di 4 gc dificultas nh mod. gc wccerng inter ar, olendeds lu urrobligzdo. Jicodato depo m accipitre a.& tunend ctur contrabi onültere,quia Mcoaſcnſu, hoc rre: ſicut cun adkalu,hoc vol- wopus elle reit torrani obliga rmenlum tradti ſepu gnan ürendꝛ ſunt d vinwin d.§.. arin fallum e clgani.Ex e diſt oblig dng rdc teiſollta. Erg. acceptione pi

In Tit. De pignoratitia actione.
dici de re mobili quæ pugno traditur. Sed tamen confunditur hæc differentia ab omnibus auctori-
bus,& magis hic ſpectamus vſum loquendi, quàm
erymologiam. Alterum verbum eſt Græcũ, alterũ Latinũ. nã hypotheca à verbo Græco Lo ribeoba deducitur, quod eſt ſuponere quo verbo vtuntur noſtri auctores in l. creditor. 5.& ſic accipiendus eſt tit. de teb. eorum qui ſub tut. ſunt nõ alien. vel ſup- on. Nihil ergo refert quod ad obligationem pi- noris atrinet, an conuenerit de re mobili an verò immobili, alteri obliganda pro debito. Nam ſi ef fectum inſpiciamus, nulla eſt differentia. Deinde acitur pignus res eſſe, de qua conuemt. His verbis otenditur nuda conuentione pignus contrahi, vt detur in d.§. item ſeruiana. Inſtit. de act. idem di- iar in 1.I. hic.& I. ſi tibi.§. de pignore. de pact. Iure mmorario. Quamuis alis ex ſolo pacto ſine ſtipula- tione iure ciuili non naſcatur actio, tamen iure Pre torio conſtitutum eſt, vt ex ſolo pacto de pignore naſcatur actio, quæ dicitur hypothecaria& quaſi ſeruiana. Sed difficultas oritur ex eo quod dicitur del in.vlt. quib. mod. re contrah. oblig. vbi pignoris u obligatio refertur inter eas obligationes quæ con- necs trahuntur, oſtendens Iuſtinianus quibus modis re M contrahatur obligatio. Exemplum enim adfert de mutuo, cõmodato, depoſito& pignore. Nam inter- dũ qui pignus accipit, re obligatur: hec obligatio re contrahitur:& tamen dicimus conſenſu contrahi. uod dicitur contrahi& re& conſenſu, non po- teſt hic conſiſterc, quia cum dicimus obligationem contrahi conſenſu, hoc ſignificamus ſolum cõſen- ſum ſufficere: ſicut cum dicitur locationem con- trahi conſenſu, hoc volumus ſolum conſenſum ſuf- ſlicete, nec opus eſſe rei traditione: cum autem dici- mus re contrahi obligationem, hoc ſignificamus præter conſenſum traditionem rei neceſſariam eſ- le,hec autem repugnantia ſunt: quid i gitur dice-
museInſpicienda ſunt diligenter verba quibus vti-
tur Iuſtinianus in d. 5. fi. non enim ait pignus re cõ- tahi:hoc enim falſum eſſet, ſed ait eum qui pignus accepit re obligari. Ex eo quod quis accipit pro pe cunia credita, is ſe obligat,& tenetur pignoratitia atlione ad pignus reddendum poſtquam ea pecu- niafuerit ei ſoluta. Ergo ea obligatio re contrahi- tmid eſt, acceptione pignoris. Hoc veriſsimè dictũ ckbnec ca res vllam dubitationem habet. Si conue- netit inter aliquos vt res aliqua obligata ſit pro de- ito ideo tenetur ad eam reddendam. Qui autem accipit pignus re obligatur, non conuentione: nec ideo concludendum quin ante acceptionem illam henoes contractus ſit initus. Sic facilè explicatur ocus ille Iuſtiniani qui alioqui obſcurus eſſe vide- tur.Ergo pignus nuda conuentione contrahitur, e-
12 83
pothecæ. de pign. Quinimo etſi naturalis tantum obligatio ſit, pignus vtiliter quoque contrahitur. J. quæſitum. Et quamuis ex naturali obligatione non pPoſsit agi, tamen ſi is qui naturaliter tantùm debet pignus dederit, rectè contrahitur pignoris obliga- tio. Sufficit igitur debitorem quoquomodo fuiſſe obli gatum, etiam naturaliter. Si autem nihil debitũ ſit, pignus non valet: ideoq́; ſi quis promiſerit ſub conditione„& mihi obligauerit rem aliquam iure pignoris: ſicut ante conditionis cuentum non poſ- ſem ex ea Promiſzlone aduerſus eum experiri, ita nec hypothecaria actionc, quia nullum eſt debitũ, ideoq́; pignus nullum eſt,l. grege. 5. vlti. de pigno. Quod ſint pignorum genera. CA P. 1I. 2 Ignorum autem duo ſunt genera, vel tria ſe- cundum vulgarem diſtinctionem. Pignus e-
nim quoddam eſt conuentionale, quoddã eſt Præ- P*dᷣnu ⁰. torium, alij iudiciale addũt. Hec diuiſio colligitur
ex IJ.. hic. vbi ait Iuriſc. Conuentionale eſſe, quod ex conuentione naſcitur,& id eſt de quo diximus, quod oritur ex cõuentione debitoris,& creditoris, inter quos conuenit vt res ſit pro debito obligata. Huius pignoris ſpecies quædam eſt quæ dicitur an
tichreſis. Nam hoc pignoris genus hoc modo con- Auntic 7 9 trahitur. Cum conuenit vt creditor pro vſuris pe- his qum
cuniæ creditæ fructus capiat prædij pignorati, J. ſi pecuniam.zz. hic. Cum pignus ſit. Hoc ſcripſit Mart.
ad formulam hypothecariã, volens oſtendere ap- pellatione pignoris, hanc antichreſim contineri, cu ius antichreſeos mentio eſt in l. qui bona. Hægç an- tichreſis hodie maxime vſitata eſt apud nos,& hu- ius meminit Harmenopul. lib. l. Procheiri ſui. tit.. Alterũ pignoris genus eſt quod dicitur Prætoriũ. Ivlt. C. de Præt. pignor. Pignus Prætorium contra- hitur cum auctoritate Prætoris, vel maxgiſtratus mittitur aliquis in bonorum poſſeſsionem aduer- ſarij, propter contumaciam eius, aut aliam huiuſ- modi cauſam. dict. l. vlt. Exemplum eſt in edict. Præt. de damno infect.& in edicto Prætor. ex qui- bus cauſ. in poſſ. catur. Si quis ad iudicium adeſſe nolit, mittitur aduerſarius in poſſeſsionem bono- rum eius ex edicto Prætoris ex quib. cauſ. in poſ- ſeſ.eatur. Hac autem miſsione in poſſeſsionem nõ transfertur nec dominium rei nec poſſeſsio quidẽ, ſed tantum cuſtodia rei& obſeruatio,& ius pigno- ris. Is enim qui mittitur in bonorum aduerſarij poſſeſsionem, dominus non conſtituitur, ſed deten- tor eſt cuſtodiæ cauſa, l. ſi quis ante. de acquir. poſſ. datur ei cuſtodia rei interim, donec ſui copiam fe- cerit aduerſarius,& transfertur ad eum ius pigno- ris, l. qui legati. C. vt in poſſeſ. legator. ſeruan. datur- que ei actio hypothecaria. Hoc ergo genus pigno- ris non contrahitur ſola conuentione, ſicut pignus
conuentionale: quia tunc contrahitur hæc pignoris obligatio cum auctoritate magiſtratus vel Præto- ris auctoritate quis in poſſeſsionem bonorum mit- titur. Oportet ergo miſſum eſſe in poſſeſsionem bonorum. l. non eſt mirum.§. vlt. hic.& ventum eſſe in poſſeſsionem. Nam etiamſi maxgiſtratus decre- uerit, vt quis mittatur in poſſeſsionem, nondum eſt pignoris obligatio acquiſita, ſed poſtquam ince- perit incumbere rei,& rem detinere, tunc dicitur pignus acquiſitum. Hinc colligitur aperta differen- tia inter Pignus Piætorium,& conuentionalc. Ad-
ditur
lam ſi res tradita non ſit. Hoc intelligẽdum eſt de bignore conuentionali, non autem de Prætorio pi- haneode quo mox dicturi ſumus. In eo enim non ufficit ſola conuentio ſed eſt opus executione iu-
——— —— — 5. ——.— E— — 8 3.——————— —————————— 4 — 1——.—————— —— N —
lciali. Præterea dicitur in definitione noſtra, Tro qebito. His verbis oſtendit Iuſtintanus pignus dari creditori àdebitorc pro ſecuritate: ſicut dicitur de
eiuſfore in l. 1. qui ſatiſd. cog. Sed nihil refert quod genus obligationis ſit. Non enim tãtùm PrO
uua pecunia credita pignus datur, ſed ob aliam cauſam L..§.z. hic. Id clarius explicatur in l. res hy-
2 9—— 4—
—

1284 Franciſci Duareni Iuriſconſ. ahin We De pigno- ditur vulgò tertiũ genus pignoris, quod vocat iu- pi pro hypothecaria, quamuis in re multum inter- glra re indicia- diciale, cum in cauſam iudicati bona eius qui dam- ſit inter vtranq; actionem. Eodem tamen nomine hara f. natus eſt capiuntur. Nam pro executione rei iudi- appellantur aliquando àa Iuriſconſultis. Frequentius ocrec ib catæ dubiùm non eſt, quin pignus etiam ſit, Là Di- tamen actio hypothecaria dicitur illa quæ in rêeſt, b bauls um uo Pio. S. ſi pignora.& aliis. 5. ſeq. de re iudic.& eſt pignoratitia quæ eſt perſonalis. Sed accidit aliqua- nunu, ct tit. in Cod.ſi in cauſam iudicati pignus captum ſit. do vt hypothecaria actio quæ in rem eſt, pignora- hr— Ex his omnibus pignorum generibus naſcitur pi- titia dicatur. Exempla occurrunt aliquando, veluti aälle fa u gnoratitia actio. Hoc tertium genus vulgo diſtin- in l.rem alienam. hic.& l. ſi à Titio. de pigno. Alius wima üx „uitur à ſecundo: Sed Iuriſconfulti non diſtingunt locus eſt in 1.7.§. inter. commu. diuid. Alius eſt in!. gläufo an In d. l.1 Prætorium vocant quod auctoritate Præto 3.§. eſt autẽ. ad exhib. Alius eſt in l. duobus, de exe- uſtwaä 2 ris vel magiſtratus capitur: id ſatis perſpicuum eſt cut. rei iudic.& l.vlt. eo. Alius locus eſt inl. que pre- j fuenn. ex d.. à. Diuo Fio der zuciei prin. Iſta igitur di- dium. C. ſi res alien. pign. dat. Nunc videndumm eſt, m iimch ſtinctione opus nõ eſt. Sed hoc intereſt inter pignus rarptaclte de dindeorjodhleoe Prætorium quòd non alh. ac- D⸗ aetione pignoratitis directa. C4. I1II. 5 eapxebem quiratur obligatio pignoris ex Prætorio pignore, Iprimis quibus ex cauſis hæc actio detur. Inqui zuclt d nhe quàm ſi pignora capta ſint. Certum eſt eum qui lramus cauſas huius actionis ſicut à nobis faëtũ mnam miluc damnatus eſt ſententia iudicis antequam pignora elt in actione cõmodati directa. Hæc actio pigno- b ntunim pt capta ſint, ea poſſe diſtrahere,& ſi diltraxerit ca an- ratitia directa datur debitori aduerſus creditorem, Tiweniss d to executionem ſententiæ, nullam actionem haber poſtquã debita pecunia ſoluta eſt. Cauſa igitur hu Luc pome is ſecundum quem lata eſt ſententia: ex cauſa tamẽ ius ationis eſt ſolutio debiti pro quo pignus fuerat 4 Joitellig ſolet interdici damnato, ne ea diſtrahat in præiudi- datũ debitori. Ratio eſt, quia ſolutione tollitur ob- 8 In crmacl cium actoris ſecundum quem lata eſt ſententia. ligatio 3§.I. quib. mod. toll. obli. Inſtit.& deſinit de-. i f vttene Hactenus de pignoris definitione„ nunc viden- bitum eſſe, nam pignus datum fuit ob debitum, enumm, dum eſt, ideõque pignus repetitur. De hac cauſa locus eſt in 3 oit oœnacl De pignoratitia actione. CA P. III. I. pignoris. penul. Cod. eod. Inde quæritur quando 8 ſenten Plenordiee actio duplex eſt, ſicut diximus de lcead ſolutum eſſe dicatur:dicimus ſoluto debito n b actione cõmodati, idq́; indicat titulus ipſe ex actionem pignoratitiam directam competere de- amolocun lü inſcriptio. de actione pignoratitia vel contra. Sicut bitori, ad pignus repetendum. Meritò igitur quæ- ü pobstl inſcribitur titulus cõmodati, vel contra. His verbis ritur quando ſolutum eſſe dicatur debitum in hac uimodlgann admonemur duplicẽ eſſe pignoratitiam actionem. actione? Vlpianus in l. ſolutum.§. ſi in ſortem. hoc mmegrdi* Näa vna eſt directa, altera contraria. Directa datur interpretatur. Si in ſortem tantùm pignus ſit obliga Whpecamta debitori aduerſus creditorẽ poſtquam ſoluit pecu- tum,& ſoluta ſit ſors, comperit actio pignoratitia Aalrur tacite niã debitam. Contra, id eſt, viciſsim experitur cre- licet vſuræ ſolutæ non ſint: quia ſolutum fuit id de- üucite conuen ditor aduerſus debitorẽ variis ex cauſis, vt puta ſi bitum pro quo p gnus fuit datum lIdem ſiin vip- uxetlam penli ſumptus aliquos fecerit neceſſarios, in tutelã rei pi- ras obligatum ſit pignus,& vſuræ ſolutæ ſint. Alia djiteur aunn gnoratæ. Directa actio pignoratitia, quæ datur de- cauſa eſt earunz quas quus ſupra licitum modum pro- rrin dici nen bitori aduerſus creditorẽ ex ipſo contractu oſt. Ego miſit. De vſuris hoc intelligi non poteſt quæ ſupra im em ym tibi do aliquid pignori pro pecunia debita,& pro licitum& legitimum modum promiſſæ ſuun. Hac ditanem com ſecuritate tua, donec tibi ſoluero pecuniam debitã: de re dixi in I. ſi non ſortem. in princip. de cond.in- un non igitun ergo poſtquam foluero pecuniam debitã, certũ eſt debiti.& dicemus ſub tit. de vſur. Deinde hic alia timm primi! hoc inter nos agi, vt pignus reddas:& ex hac obli- quæſtio tractatur. Datum eſt pignus creditori, is tm ccnacular b gatione naſcitur pignoratitia actio quæ re dicitur deceſsit duobus hæredibus relictis: vni ſoluta eſt tühun domur contrahi,§.vlt. quib. mod. re contrah. oblig. Is enim pars, an cæteri hæredes poſsint fundum pignoratũ b an, non prof obligatur ad reddendum pignus qui accepit. Hæc vendere, an verò ſit ſolutum pignus hac ſolutio- enhede actio multum differt ab actione hypothecaria. A- ne: Hic dicitur poſſe totum fundum vendi. Nã hec em o ctio hypothecaria illa eſt qua perſequimur rẽ no- obligatio non recipit diuiſionem, nec ante dicitur diure d i bis obligatã. Creditor ſibi rẽ obligatam pro debito pignus ſolutum quam tota pecunia ſoluta fuerit, 1 auea b perſequirurnon tantum aduerſus debitorẽ qui ob- Tuandinrde diiac bir Quid dicemus, ſi debitor Ramian. ligauit„ſed etiã aduerſus quemcunq; poſſeſſorem. ſoluerit debitum non creditori cui pignus dederat, diaad du elt enim actio in r. l.pignoris perſecutio.§. itẽ Ser- ſed alij, an ſit ſolutum pignus? Et ait, aliquando pi⸗ dau behei D uiana. Inſtit. de act. Hoc ergo interelt inter vtranq; gnoratitiam actionem competere, etſi alij ſolutum 6 Wonetan actionem, quòd actio hiyypothecaria in tẽ eſt,& cre- ſit. Exéẽpli gratia ‚ſi volente creditore debitor ali) ſummo b b ditori datur aduerſus quẽcunq; poſſeſſorèm actio ſoluerit. Quidã admonent hæc verba, Vel ei cui hæ- 5 neptobo V autẽ pignoratitia in perſonã elt,& datur aduerſus res exſtitit,&c. deeſſe in quibuſdã Codicibus, quæ b Smſm eum qui ôbligatus eſt, id eſt, pignus accepit. Nã pi- tamẽ in veteribus legũtur. Si ſolutũ ſit non credi- lüdil gnus accipiendo creditor obligat perſonã ſuam ad tori, ſod ei cui ſucceeit ſolutũ eſt pignus. Vel procu- 7 Agnorati id reddendum. Vna eſt igitur in rem, altera in per- ratori. Si quis procuret& gerat negocia alterius, re- 1 4 eOpus n ſonam: vna contrahitur conſenſu, altera autem re. ct ei ſoluitur, licet fortè ſpecialiter nõ ſit mandatũ dili lu Abtio pi. Actio hypochecaria datur ex ſolo conſenſu, poſt- ei vt ei ſoluatur. Et iam ſeruo qui exigendis pecu- Ghrni fue gnoratitia duã conuenit vtres ſit obligata— Vna eſt Prætoria, niis præpoſitus eſt, rectè ſoluitur. Quod ſequitur 4 dcenddum quid aiffe- altera eft ciuilis Hypothecaria eſt Prætoria,l.ſi tibi. paulo obſcurius eſt,& difficilius. Domum cõduxi- 3 din nont rat ab h-§. de pignore. de pact. Pignoratitia eſt ciuilis, quæ ſti,& mihi partẽ cius locaſti, cœnaculum forte ali-. 1 dtam potheca- non datur niſi creditor acceperit pignus. Notandũ quod: ego tibi pignus dedi, vel illata,& inuecta tibi eitwau Ila. tamen eſt pignoratitiam actionem interdum acci- tacite obligata ſunt, etſi pignus tibi non dedero. 1.;. dxd nu 5 benl

In Tit. De actione pignoratitia.
in quib⸗cauſ.pign. tacit.j item quia conuentiones.
de pact. Certum eſt ſi tibi ſoluero pignus ſolutum eſſe,& actionem pignoratitiã mihi competere ad pignus repetendum. Sed ſi tibi non ſoluero, ſed ei
ui tibi locauit, qui dominus eſt, quæritur an ſolu- uum fit pignus,& an mihi competat actio pigno- ratitia? Hic dicitur competerc. Ergo nihil refert an tibi ſolucro qui mihi locaſti cœnaculum, an gerè domino ædium qui tibi totam domum loca-
uit. Nam ſolui poteſt primo ædium locatori: etſi
aartem ei ſoluero& partem tibi, fiue totã tibi ſiue ram illi folucro, pignus ſolutum dicitur. b Certum eſt inuccta& illata ab inquilino in do- mum locatam, tacitè obligari iure pignoris, etiam Anlil de co expreſsim conuenerit 5 d. 1.3. in quib. aulpig. tacit. Sed in hac ſpecie quæritur an inue- u& illata à me in illud cœnaculum conductori ſnt obligata tantùm pro cœnaculi mercede an ve- pro penſione totius domus condictæ: Et dicitur b obligari tantùm pro mercede cœnaculi. Hic quæri ſolet, quomodo intelligendum ſit quod dicitur in- uecta& illata in cœnaculum obligari,& an hic ao- eipere debcamus vt teneantur primo locatori, qui totam locauit domum, an verò ſecundo locatori,
qui mihi locauit cœnaculum? Sed probabilior mi-
jividetur eorum ſententia, qui dicunt illata& in- accta primo locatori obligari, quamuis de colono dem dici non poſsit. l. ſi in lege.§.I. Iocati. Nã bo-
na coloni non obligantur, niſi conuentione expreſ-
ſaquæ non egreditur perſonam: ſed inuecta& illa- ta ab inquilino etiam tacitè obligantur, vt iam di- vi. Quod dicitur tacitè obli gari, nos ſic intelligi- mus, quaſi tacitè conuenerit vt ſupellex non tenea- tur ad vniuerſam penſionem. Occurrit obiectioni his verbis, Videtur autem tacitè& eum domino,&c. Poterat enim obiici neminem poſſe alij paciſci. Pa um factum cum vna perſona ad alteram nõ por- rigitur. Hic autem conuentio inita eſt cum ſecun- do locatore, non igitur eam producemus ad per- ſonam domini primi locatoris. Nam pactio quæ Kſta eſtcum cœnaculario, id eſt qui conduxit ma- gpam aliquam domum& ſingula eius cœnaculi, ateri locat, non proficit domino. Sed iuris inter- Netatione intelligitur quædam pactio inita eſſe in- utlocatorem cœnaculi& dominum cœnaculi, vt teneanrur iurc pignoris inuecta& illata ab eo pro melcede cœnaculi. Quod dicimus ſolutam eſſe o-
poltete pecuniam, quæ debetur, vt competat actio
pignoratitia ad repetendum pignus: oportet probã locabilémque monetam creditori ſolutã eſſe. Nam qut reprobos nummos foluit, non liberatur, l. ele- Santer.§. qui reprobos. hic.& l. ſolutum.§. I. Iuriſ- conful, ait id verum eſſe, ſi re vera numerata fuerit becunia. Nam ſi nihil ſolurum fuerit, poterit com- betere actio pignoratitia ad repetendum pignus. Nam ſolutionc opus non fuit, cum à me propter
ſpem numerationis futuræ datum fuerit pignus,
mectamen pecunia fuerit numerata. Ex his conſe- quitur idem dicendum eſſe quoties pignus ſolui- ur D.. 6..
rar. Pignus enim non tantùm ſoluitur& liberatur
ſolmrione, ſed etiam allis pleriſque modis de qui-
s agitur ſub tit. quib. mod. pignus vel hipoth.&
ud ti. de remifl. pignor. Et quædam ad hunc lo-
...* 3. 44,. 5 cum pettinentia reperiuntur ſub titulo noſtro, quæ
berſtringemus breuiter. Quod ergo dictũ de ſolu-
rione debiti pignus liberari, atque idco actionẽ pi-
Snoratitiã competere dcbitori aduerſus credicoré, idem dicendum eſt etſi per creditorẽ ſteterit quo- minus ei ſoluatur, ſi oblatum fuerit debitu credito- ti à debitore,& cùm per cum ſtarer quomimis ac- ceperit, ſecuta fuerit folennis depoſitio& obſigna- tio, dubium non eſt quin pignus liberetur& tolla- tur, perinde ac ſi pecumia ſoluta fuiſſer. Ergo hoc
etiam caſu competit actio pignoratitia. 1. aliena.§.
r.hic. Tametſi dicatur actio pignoratitia cõpetere cùm ſolutũ eſt debitiũ, tamen quitas ſuadet vt ita interpretemur, Solutũ fuerit, aut per creditorẽ ſte- terit quominus debita pecunia ei ſoluatur.& hoc eſt intelligendũ vt dixi, modò ſecuta fucrit depoſi- rio& ſolennis obſignario pecuniæ debitæ. Hoc ſa- tis eſt expreſſum in l. creditores,& J.vlt. C. eod. Hic requiritur depoſitã eſſe pecuniam qugę oblata eſt& obſignata. Nã ſola oblatio nõ ſufficeret, vt nos do- cuimus in interpretatione l. ſi mora, ſol. ma.&l. qui Romæ. de verb. obl. vt liberetur debitor neceſſe eſt obſignari& deponi pecuniã, l. obſignatione. C. de fol. his verbis, obſignãda,& cõſignanda& deponẽ- da vtũtur Iuris auctores. Quomodo autẽ fieri hæc obſignatio& depoſitio ſolita fuerit, ſatis colligi- tur ex Lkvlt. de lege cõmiſſor. Veteres obſignabant & ſignis& annullis ſuis, cũ pecunia oblata non ac- ciperetur à creditore, includebatur in erumena ali-
qua vel arca& obſignabatur ſigillo& annulo ſi=
gnatorũ, aut deponebatur in loco publico.l. accep- tam. O. de vſur. igirur hæc obſignatio& depoſitio neceſſaria eſt, nec ſufficit ſimplex& nuda oblatio. Receptũ tamen eſt oblationẽ factam in iudicio in hac re ſufficere,& ſi nulla ſecuta fuerit depolitio, aut obſignatio. quod colligitur ex I. 9.§. I.hic. vbi nulla fit mẽtio depoſitionis aut obſignationis. ergo ſufficit ſola oblatio, quia offertur in iudicio. Si of
ſerretur extra iudiciũ, nõ ſufficeret ſola oblatio, ſed
neceſſaria eſſet depoſitio& obſignatio, vt iàã dixi- mus. Vnũ hic notandũ eſt quod videtur admirabi- le, Eum qui non recte egit, nihilominus vincere in iudicio pignoratitio. Is qui agit actione pignorati- tia aduerſus creditorem ſuum ante ſolutionem pe- cuniæ debitæ rectè non agit,& tamen hic cõſequi- tur rem pignoratam, quamuis nõ recte egerit, ideo, inquit Iuriſconſultus, quia poſtquam iudicium cœ- ptum eſt, is ſoluit, licet is non recte egerit pecunia debita non ſoluta. Hoc producendum eſt ad om- nes caſus ſimiles, vt puta ſi quid promiſſum ſit ali- cui ſub conditione,& is ante conditionem egerit, deinde pendente iudicio extiterit conditio, ſequi- tur condemnatio, quamuis ante conditionis euen- tum nulla fuerit obligatio, nulla actio nata, l. cedere diem, de verb. ſignif.&§. ex conditionali. Inſtit. de verb.obl. in fi. Sed tamen ſi pendente iudicio exti- terit conditio, ſequetur condemnatio propter illud ius quod ſuperuenit pendente iudicio. Fallax autẽ eſt quod generaliter colligitur ex Bartolo. Sæpe vos admonui has theſes valde fallaces cfle,& pe- riculoſum eſſe ita aliquid in vniuerſum definire. Alia cauſa eſt propter quam pignus liberatur& competit pignoratitia actio, cum ſatisfactum eſt creditori à debitore: idque videtur expreſſum fuiſ ſe edicto prætoris, vt colligitur ex pleriſquc locis
12 85
— ſ
———“
—. 8————————— 9e——= 4———— 1 ——————— 4 4—. ———————————.—* u— 4 2————ööö—ö—ö——ͤͤͤſͤoo—ö—oͤoͤoͤoͤoſͤſͤſͤſͤſͤſͤſͤſ—————— ——.—.—.— —..——— 2— 4— —— 5 2—* ͤſ NeeSnnnseede htrewevevnenßir e 8 ¹. ————yy————————xi==——y 11‧1—— 1“‧“— — 5 e—————„ 3—— 3 8 8 ...— 1 —. ee———
—— ——— Areer Aee eees
SEi Bee Auaes 5
h. —- — “
——— ————,— 8—

4 4* 8 4 ¹ 1 1 51 1 1
————————————————— 3 4. he——— F——————— ———— 5—. g 3— 5—
1286 PFranciſci Duareni luriſconſ.
huius tituli. Exempli gratia, ſi ſideiuſſorem aut æx- promiſſorem dederit creditori debitor, vt pignus remittat, tunc competit actio pignoratitia cxpro- miſſore vel fideiuſſore dato. Licet enim ſolutum non fuerit quod debebatur, tamen ſatisfactum ei eſt,& imputandum eſt creditori qui contentus hic expromiſſore aut fideiuſſore pignus remiſit, l. ſi rẽ. §. J. Similis locus eſt in l. ſoluitur.§. vlt.& inl. item liberatur. tit. quibus modis pign. vel hypo. ſoluit. Vbi dicitur liberari pignus non tantùm ſolutione, ſed etiam ſatisfactione. Queri enim non poteſt is qui admiſit hanc ſatisfactionẽ loco ſolutionis. Alia cauſa eſt propter quam pignus liberatur, fructus percepti ex re pignora ta, ſi forte datus ſit fundus in pignus, ex quo forte tantùm fructuum percepit cre ditor quantum ei debebatur fitque compenſatio
fructuum perceptorum de fundo pignorato cum
pecunia debita, ita vt pignus omnino tollatur,& incipiat competere pignoratitia actio perinde ac ſi debitor creditori verè pecuniam debitam ſolue- rit. Nam creditor fructus rei pignoratæ non lucra- tur, ſed cogitur eos reſtituere: nec transfert debitor in eum niſi cuſtodiam rei pro ſecuritate ſua,& do- nec ei ſolutum fuerit, nec vllum ius habet ſibi quæ- rendorum fructuum rei pignoratæ. Hogę expreſſum eſt in L.I.& z. C. eo. His ęxemplis declatur id quod a nobis dictum eſt de fructibus. Nam quaçunque obuentionem hic vocamus fructus,& quigquid com modi ex re percipitur: de quo dicemus ſub tit. de vſur. Penſionẽ domus hic pro fructu accipimus, Ex his quæ diximus notandum eſt, extenuari gebi- tum propter fructus non tantum qui percepti fue- runt à creditore, ſed etiam quos percipere potuit ac debuit. Fructuum pęerceptorum difficilis eſt pro- batio: ſed fagile eſt videre quos fructus percipere potuit creditor ex re pignorata:& fit compenſatio horum fructuum cum debita pecunia propter quã pignus obligatum fuit. Idem dicendum eſt hodie moribus noſtris cum venditio aliqua iudicatur fœ- neratitia, vel in frudem vſurarum facta. Sæpe enim accidit vt contractus mutui adumbretur& tega- tur vęlamento venditionis alicuius, quia permiſſa eſt venditio redituum. Dubitatum aliquando fuit an recipiendus eſſet huiuſmodi contractus. Et plæ- riſque videbatur vſurarius eſſe contractus, atque idep improbatus propter canones pontificios: ſed
tamen vrilitatis cauſa receptum eſt hunc contractũ
valere in extrauag. Regimini. Sed ſi agatur vt vſu- rarius contractus tegatur velamento venditionis, & apparcat factus hic contractus in fraudẽ vſura- rum, quod ex cõiecturis colligitur, iudicabitur vſu-⸗ rarius. Quod de fructibus dictum eſt, idem eſt in- telligendum de quocunque lucro quod percipitur ex re pignorata. Quicquid quacũque ex cauſa per- cipit ex re pignorata creditor, id imputare debet in debitum. Exemplũ eſt in l. ſi conuenerit. hic. Si ego tibi nomen debitoris mei obligauero. Nomina du- bium non eſt quin poſsint in pignus dari. Nomina enim ſunt obligationes, Debtes. Valet ergo hæc pi-
gnoris obligatio, ita vt is cui obligatum eſt nomen
debitoris, vtili actione exigere poſsit debitam pe- cuniam. Quod ſi eam exegerit, ca pecunia cõpen- ſabitur cum co quod debet is à quo datum eſt il- lud nomẽ in pignus,& pignus intelligitur ſolutum
eſſe.Si nomen erat corporis alicuius, quia fortè de- bebatur Stichus, ipſo iure non fiet compenſatio, ſed erit pignoris loco id quod acceperit. Hunc locum nos ſuprà interpretati ſumus. Aliud exemplumeſt in.ſi pignore. 22. Actio furti dubium non eſt quin competat creditori pignoris ſurrepti nominc. Da. tur enim& furti actio cuius intereſt. Pignus ſurte. ptum eſt, egit creditor actione furti: cõſequutus eſt pœnam dupli vel quadrupli: hic quæritur an hoc quod conſequutus eſt imputare debeat in debitum. Hic præterea quæritur, ſi creditor egerit actione furti aduerſus debitorem ipſum, quia ipſe debitor ei pignus ſurripuerat,& cõſecutus fuerit ab eo du- pli vel quadrupli pœnã, an id in debitum imputan- dum ſit? Priore caſu æquum eſt in debitum id im- putari, quia ex pignore creditor lucrari debet. In hac ſpegie poſteriore ratio exigit vt nõ imputetur in debitum, ne mancat impunitus debitor. Et hæc eſt exceptio eius regulæ in qua diximus, Creditor
quicquid lucri percepit ex pignore, id imputare de-
bet in debitũ. Hinc vulgo deciditur quæſtio agita- ta in iudiciis de ſumptibus qui adiudicantur pro- pter contumaciã aduerſarij.l. ſancimus. C. de iudic. Contumax non niſi refuſis ſumptibus admittitur ad litigandũ in iudicio: nos ſumptus præiudiciales vocamus.Quod ſi is qui propter contumaciã ſum-
lalhe Knegl
umg. „a hutut empote
ptus ſoluit, obtinuerit in iudicio,& ſumptus ei e- 2, ud umektin! Rcraliter aindicati fuctint, an has impenſas reSe. e, enl neraliter adiudicati fuerint, an has impenſas repe- peri. xituiven
tere poterit quas ſoluit propter contumaciã ſuam? Et receptũ eſt has impenſas nõ repeti: aliàs eius cõ- tumacia maneret impunita. Eſtq́; hæc ſpecies ſimi- lis ei quam hic tractamus. His addi poſſunt& alij modi quibus liberatur pignus: ſed de his quæ ad alios titulos pertinent, nihil omnino decreui hic at- tingere. Vide tit.de remiſſ.pign.& tit. quib. mod. pi- gnus vel hypo. ſolui. Variis modis pignus ſoluitur. Vnũ hic notandũ eſt, ex quibuſcunq; cauſis pignus ſoluitur, ex ciiſdem pignoratitiã actionem compe- tere, perinde ac ſi pecunis ſoluta fuiſſet quæ debeba tur. Ex ĩã dictis facile animaduerti poteſt duo ne- ceſſaria eſſe vt obligatio pignoratitia detur:& hęc duo ęxprimenda eſic in formula intẽtionis pigno- ratitiæ& probãda eſſe, ſi creditor aduerſus quẽ agi- tur actione pignoratitia id quod intenditur inficie- tur. Primùm oportet traditum eſſe pignus, ſecundò oportet ſolutũ aut ſatisfactum eſſe à debitore cre- ditori, aut aliter pignus liberatũ eſſe. Hæ ſunt cau- ſæ quas neceſſe eſt exprimere in libello,& quas o- portet probare. Si alterũ horum deficiat, ceſſat hæc actio pignoratitia, nec ca agi poteſt. Plerunq; acci- dit vt alia actio detur vtilitate id exigẽte, cùm de- ficit actio pignoratitia. Vnũ exemplũ obſeruationc dignum ceſt in l. petenti. 27. Ego tibi debebã cen- tum ex cauſa mutui: cùm repoſceres à me pecuniã debitam, nec haberem, dedi tibi vas aureum, vt il- lud alij creditori in pignus dares, ſi ita tibi videre- tur:dediſti, deinde ſolui pecuniam, quæritur quæ actio mihi competat aduerſus te. Pignoratitia hic habere locũ non poreſt, quia nullum pignus cõtra- ctum eſt. Verum quidem eſt me tibi dediſſe vas au- reum, ſed non dedi tibi in pignus. Pignus tantùm dicitur cõtrahi cùm cõuenit vt res ſit obligata pro debito. Hic quamuis tibi fuerit data res, tamẽ non conuenit vt obligata eſſet iure pignoris, ſed vt b pecuni
bat libi non l llcactionc. N. ſitreyt poſtea wuku diſtta niCuil gen ttam petete luj müdone pign dinarua dedtti ins vendidh acoad ſupe em preter ſu lperlui: In 3 fileyt dicem dio Creditor Vv t lac hecieo Wagitur aduer trscontendit ileex ea ven 1 emptorem ei lepignons 1 fuit& lbel

In Tit. De actione pignoratitia.
ecuniam mutuuam ab alio creditore acciperes, k id vas in pignus dares. Sed iniquum eſt defici actione eum qui rem ſuam ea lege& conditione alteri dedit, atque ideo ad id reperendum alia actio ei danda eſt. Præſcriptis igitur in factũ verbis actio dabitur. Præſcriptis verbis tune agitur cum cõtra- ctus aliquis nullus eſt inter aliquos, qui nomen pro- rium contractus non habet, l.1. z.& 3. inf. de præſc. verbis⸗Agetur præterca actione ad exhibendũ. hic
intelligimus propriã præſcriptis verbis actionem.
Pxhis intelligitis quibus ex cauſis detur hæc actio jenoratitia. Proximum eſt vt videamus quid in ane actionẽ veniat. Vtrumque enim in omnibus onibus ſemper inquirendum eſt. Si hæc duo in- eltgamus in omni actione, nihil erit facilius quam wncipere actionis formulam in iudicio.
b Quid veniat in hanc actionem. CA P. V. Ac actione petitur reſtitutio rei pignoratæ,
Hs id quod intereſt actoris, id eſt, ſi quid præ-
terea eius interſit. Hoc colligitur ex l. ſi rem.§. vlt. hic. Qua autẽ ex cauſa petere id quod noſtra inter- eſt debeamus hac actione, exẽplis demonſtratur in 11.& l. creditor. 6. C. Si forte res pignorata deterior acta ſit culpa,& negligentia creditoris, debet reſti- tui qualis fuit tempore obligationis.Idem in k6. Si- mile exemplum eſt inl. eleganter.§. ſi vendiderit. Sed hic quæritur ſi venditum ſit pignus à creditore, quia videbat ſibi non ſolui pecuniã debitam, quid peratut hac actionc. Nam creditori permittitur pi- gnus védere, vt poſtea dicturi ſumus. Quid ſi poſt- ea id eſt poſtquãà diſtractum eſt pignus debitor ſol- uit pecuniã: Quid petet hac actione debitor: Dicẽ- dum eſt eum petere ſuperfluũ precij quod redactũ eſt exvenditione pignoris. l. pen. hic. Ego accepi à te centũ mutua, dedi tibi pignus, cùm ego nõ ſol- uerem, pignus vendidiſti ducentis: mihi datur ad- uerſus te actio ad ſuperfluũ precij, id eſt ad cẽtum. Ego peram præter ſuperfluum precij vſuras quo- que eius ſuperflui: In actionibus enim bonæfidei
veniũt vſuræ, vt dicemus ſub tit. de vſur. Hinc exi- ſit quæſtio, Creditor vendidit pignus,(vt propoſi- tum eſt in hac ſpecie)ducentis: ſed habita eſt fides egrecio: agitur aduerſus eum vt ſuperfluum pre- cijtddat: is contendit ſibi nondum quicquam ſo- lutum fuiſſe ex ea venditione, ſed ſe paratum eſſe deſegare emptorem eius pignoris, id eſt efficere vt emptor ille pignoris debeat debitori cuius pignus diſtractum fuit,& liberetur creditor qui illud ven- didit tit. de nouat.& deleg. Debitor petit vt credi- tor ſibi ſoluat. Hic quæritur an ſufficiat delegare
1287
dicit Papinianus delegationẽ non admitti, ſed cogi ſoluere: hic non loquitur de delegatione, ſed ait cũ poſſe actiones mandare quas habet aduerſus emp- torem quibus debitor experietur periculo credico- ris. Nã is qui mandat actiones ſibi cõpetentes ad- uerſus alium, non ideo liberatur. At is qui delegat debitorem ſuum alij liberatur. Cùm creditor qui vẽédidit pignus mandat actionẽ ſibi competentem aduerſus emptorem pignoris, mandata actione nõ liberatur, quia manet ſemper obligatus: idq́ue wtile Poteſt eſſe debitori qui agit actione pignoraritia vt mancat obli gatus creditor, donec conſccutus fue- rit precium de quo agitur ab emptore pignoris, qui fortè non eſt ſoluẽ do. Iniquum eſſet eum cum quo negocium contractum eſt liberari: ſed cum de- bitor debitorem ſuum delegat, liberatur omnino. Cuùm ergo vna lex de delegatione loquatur, altera de actione mandata, a pparet hæc diuerſa eſſe ma- gis Tedm pugnantia. Septem ſolutiones diuerſæ re- cenſentur ab Accurſio in interpretatione d. 1ipenu. Nunc videndum eſt de exceptionibus reo compe- tentibus aduerſus quem agitur actione pignorati- tia. Nam ex pleriſque cauſis pignus retinetur à cre- ditore, nec id reddere cogitur creditor actione pi- gnoratitia, de quibus nunc tractaturi ſumus. De exceptionibus reo competentibus hac actione conuento. b CAP. VI. WNA eſt, Si creditor pignus emerit à debitore: 7tunc enim iuſta eſt eius exceptione defenſio, ſi conuentus actione pignoratitia contendat ſe pi- gnus emiſſe à debitore. l. aliena. z0.§. 1. Hinc naſci- tur quæltio tractata in l. Caius. 29. ad fi. tit. Caius Seius, Lucio Titio fundũ quendã ſuũ in pignus de- dit, ob mutuã pecuniã, quam ab eo acceperat: cõue nit vt eo pignore vtatur ad certũ tempus, non aurẽ venditũ eſt aut alienatũ pignus. Cred itor teſtamẽ tum fecit, in eo teſtamento legauit fundum ſibi pi- gnoratum tanquam ſuum,& his verbis vſus eſt, Lego Sempronio fundum illum quem à Caio Seio emi. Debitor teſtis adfuit huic teſtamento faciendo,& teſtamentum ſignauit annulo ſuo. Hic quæritur an amiſerit ius pignoris, an nihilominus danda fir actio pignoratitia ad pignus repetendum? Quæ- ſtio ex eo naſcitur quòd teſtator faciens teſtamen tum ſuum legauit hunc fundum tanquam ſibi ven ditum à debitore,& adhibuit teſtem debitorẽ huic teſtamento faciendo, qui annulo ſuo ſignauit teſta- mentum:quia teſtamentum obſignando videtur id comprobare& ratum habere quod in teſtamento adſcriptum erat. Adſcriptum autem erat in teſta-
mento emptum ab illo fuiſſe illum fundum. Con- uenit tamen inter creditorem& debitorem vt cre- tecipitur pro ſolutione. Sed obiicitur hic alius lo- ditor vteretur certo tantum tempore re pignora- cus in hoc titulo in l.eleganter.§. ſi vendiderit. qui ta: de re vendenda nihil cautum eſt inter eos. IIla huic contrarius videtur. Hic dicitur, ſi crediror qui ergo obſignatio non præiudicat ei, quaſi videatur vendidit pignus nondum receperit preciũ ab em- com probare quod in teſtamento ſcriptum fuit:& prore, pignoraritio iudicio ſuperfluum precij non idem dicitur in aliis locis de ſubſcriptione. Si quis cogi ſoſuere debitori: ſed debitorẽ debere expecta- fubſcribat teſtamento tanquam teſtis, ca ſubſcrip- te donec ei ſolutum fuerit ‚vel ſaltem mandandas tio ei non præiudicat. Exemplum vnum cſt inl. els actiones à creditore debitori, quas habet con- Titia cum teſtamento. de legatis z. di quis lega- taemptoré pignoris. Hæc videntur contraria eſle. uerit ſeruo meo tundum in teltamento Luo,& hæ. am diximus delegationé non reci pi: ſed hæc di- redes diuiſerint illum fundum,& adiuero illi di- uerſa lunt, nec vlla eſt omnino cõtrarietas. In Lpen. uiſioni tanquam teſtis, mea præſentia, etli teſtis 9 2
—
emptorem, qui rei pignoratæ precium debet? Hic dicitur non ſufficere, atque ideo delegatio hic non
————— 8“ 1
—— 4— ——
ͤͤ—ͤͤͤſͤſſſſ —————
— 8
—
—

8 2 ₰ · . 3— 6. 6 1 7„. 19 1288 Franciſci Duareni luriſconl. neafe, .4 ₰ 8 1* 49* R 6 M 1 6 adhibitus ſim, non tollir mihi ius meum. Eſtque ſi- deſtinus reſpondit, manffeſtum eſſe eum conſemi. 3 tach mile exemplum in l.ſi pater. C. de fideiuſſo.& hunc re illi eblgation fundi, cùm ſua manu chirogra- hnu os locũ tractaui in interpreratione§. Chryſogonus. de phũ ſcrip erit. Videntur hæc multum di nerſi ecge. aſu vucs verb. obl. Quod ergo dicitur tunc inhibendam eſſe Præterea in hac ſpecie dicitur mentionẽ factà eſle 4 ue actionẽ pignoratitiã ‚cum debitor pignus vendi- venditionis. Sic enim affirmat Lucius T itius ſe Rlu oh dit creditori, hoc eſt intelligendũ ſi conſtet re vera emiſſe à Gaio Seio. In altera re vera obligauit fun- 1” M ig 1 venditum eſſe pignus creditori, hic autem nô con- dum qui perriner ad filium ſuum. Sed dubitauerit gg Gee f
ſtar. Sed hic naſcitur difficultas ex l. fideiuſſor.§.pa- fortaſsis quiſpiam, ſi ponamus eum qui ſubſcripſit
——
———y————
4
5
1
†
4
1
G 1 3
—
ö —*———
——— F 5 ————y—
————
——— — ——
—
——— 2— —
———
obligata ſit. Sed quæſtio eſt an ex co videatur con-
ſentite filius emancipatus, quia cautionem manu ſua conſcripſit. KReſpondet Modeſtinus, manifeſtũ eſſe filium conſenſiſſe vr ille fundus pignoraretur, am manu ſua cautionẽ ſcripſerit. Iam autẽ dixi- mus obſignationem teſtamenti non noccre ei qui teſtamentum obſignauit, quaſi videatur ea cõpro- bare quæ teſtamento deſcripta erunt:hic verò cau-
tionem manu ſua nomine alicuius conſcriptã no-
cere. Hæc videntur pugnantia eſſe.hocque difficul- tatem auget, quòd vterque locus eſt eiuſdem au- ckoris. Vtrumque enim caput habet inſcriptionem Modeſtini:lib. 4. reſponſ. Sed ſi diligenter expenda- mus vtramque ſpeciem, magna apparebit diſsimi- litudo, vt mirũ non ſit, varie hic reſponſum eſſe a Modeſtino. In his quæ ex reſponſis Iuriſconfultorũ ſumpta ſunt& tranſlata in lios libros, ſingulæ ſpe- cies maxime ſunt conſiderandæ. In hac noitra ſpe- cie non potuit Modeſtinus aliter reſpondere, de fa-
cto confſultus. Eſt enim quæſtio facti: quæritur an is
qui obſignauit tabulas teſtamẽti, id cprober quod ſeriptũ crat in eis tabulis. Modeſtinus hic bene re- ſpondit ſecundũ ea quæ proponebantur. Non eſt propoſitũ Modeſtino nec recitatũ nec lectum eſſe teſtamentũ, ex quo poſsit apparere vel tacitus con- ſenſus eius qui tabulas obſignauit. atque ideo reſ- ſponder, Contractui pignoris non obeſſe.&c. Signaſſe enim proponitur: nec aliud proponitur quàm annu- lo ſuo ſignaſſe tabulas teſtamenti. Poterit ſignare tabulas teſtamenti, non intelligens forte quæ in eo teſtamento deſcripta erant. Nam ita teſtamentum
obſignari ſole Lhac conſulriſsima. C. de teſta. Te- ſtator chartã complicatã& inuolutam, quam teſti-
bus adhibitis oſtendit& affirmat ſuum teſtamentũ eſſe, teſtes adhibiti ſignant,& ſignum ſuum impri- munt tabulis. Cùm igitur hoc tantum propoſitum ſit Modeſtino, eum de quo quæritur ſignaſe tabu- las reſtamenti, certè ab eo recteè& magna cum ra- tione reſponſum eſt eam obſignationem nullũ ei prærudiciũ facere. Nullus enim conſenſus arguitur eius qui ſignauit ex hac ſignatione. In altera autem ſpecis proponitur filium cautionem manui ſua con- cripſiſſe, ita vt cauſari non poſsit ignorantiam co- rum quæ cautione continebantur: atque ideo Mo-
debitor ceſſaret pecuniã debitam exoluere. Nam hoc caſu reus tuendus eſt exceptione, ſi actione pignoratitia conueniatur, ſecundum diſtinctio- nem quæ poſtea ſubiicitur, id eſt, non poterit pi- gnus ipſum quod tradiderat repetere. Sed in hac re diſtinctio adlibenda eſt, cùm quæritur de vẽditio- ne pignoris, quando id vendere liceat,& quãdo ea venditio præiudicet debitori qui pignus tradidit. Quæ traditur in l. 4. hic. Aliquando cõuenit vt li- ceat creditori pignus vendere pecunia non ſoluta, aliquando nihil tale conuenit: interdum conuenit ne vẽdere liceat. Iſti caſus diſtinguẽdi ſunt. Primus caſus eſt cùm conuenit vt creaitori liceat pignus vendere ſi pecunia debita ipſi non ſoluatur:& vi- dendũ eſt quæ ſit vis huius cõuentionis. Imprimis dicitur in d.l. 4.licere creditori ſecundum formam huius conuentionis vendere,& eam eſſe vim huius vendi tionis vt dominiũ acquiratur em ptori, quam- uis venditor dominus non fuerit. Mirü eſt domi- nium in emptorẽ transferri ab eo qui dominus nõ fuit, cùm dicatur neminem plus iuris in aliũ tranf- ferre quàm ipſe haber, in l. traditio. de acquir. rer. dom.& tamen qui dominus non eſt facit dominũ emptorem,§.j. inſtit. quib. alienare non lic. Contin- git aliquando(inquit luſtinianus) vt qui dominus non eſt alienare poſsit,& è conuerſo, vt qui domi- nus eſt alienare non poſsit. Huius rei hic exemplũ eſt. Multum autem refert quibus verbis concepta ſit hæc cõuenrio de diſtrahendo pignore, cùm quæ- ritur de vi& poteſtate conuentionis, vt cognoſca- mus an ſecundum conuentionem vendere liccat, & quando vendere liccat. Spectanda igitur eſt for- ma conuentionis. Atque hinc naſcuntur quæſtio- nes de quibus in l. ſi neceſſarias.§. ſi annua.&§. ſe- quen. Ego promiſi mutuam pecuniam ſoluere an- nua, bima, trima die, id eſt, anno primo, anno ſe- cundo, anno tertio. Si quis promiferit ſoluere tre- centa annua, bima, trimma die, hiæc verba ſic accipie- mus, quaſi promiſerit ſoluere centum primo anno, totidè ſecundo, totidẽ tertio anno. Dies pro tẽpore accipitur:annua dies, id eſt tẽpus annuũ, id eſt an- nus. Huius pecuniæ mutuæ nomine dedi tibi pi⸗ gnus,& cõuenit vt vẽdere liceat, niſi ſua quaq; die pecunia ſoluta ſit. Primo anmo nõ ſolui pectuuã, an ſtatim
Concilia⸗ ter. de pignot. Difficilis eit antinomia in ea lege. Pa tabulis, vel obſignauit tabulas, nõ aliter conſenſiſſe 82 falüler tio l. Gaius ter cùmm mutuam pecuniã acciperet, iuſsit filio ſuo videatur, an propter hanc obſignationẽ conſeniiſ- mmttin Seius, cum emancipato vt cautionẽè de ea re manu ſua ſcribe- ſe videatur? Sed hæ dirdionas facti ſunt:ideoque 1 wonlle Lhideinſſor. ret idque faſtum eſt à filio emancipato. Cauit pa- videndum eſt quid actum ſit,& an tanquam teſtis a ſende 8 Hater. de ter Blio ſcribente manu ſua ſe mutuam pecuniam adhibitus ſit nogocio. Quod ſi verum ſit, nec obſi- ſt nuenid
accipere à Lucio Titio ſub commemoratione do- gnalſe nec ſubſcriplille ei præiudicare non potel be J müi mus ad filium emancipatũ pertinentis, quam obli- In dubio ramen qui ſubſoribit tabulis à ſe lectis, ſi. mde⸗Ncon gat ume pignotis à- hypothecæ ob hanc muruam bi præiudicat, idq́ue ſatis expreſſum eſt in l ſicut.. dhertu die pecuniaã: quæritur an valeat pignoris obligatio tan- non videbitur. quib. mod. pig. ſolu. Alia cauſa pro- 5 Cumafunt, ct quam filio conſentiente facta: Nam quæitio oritur pter quam inhibetur pignoris repetitio,& reo da-— Ino uno tant ex eo quòd obligata eſt res aliena,& tunc non na- tur exceprtio aduerſus quem agitur actione pigno- r tactatui ſeitur actio hypothecaria, niſi conſentiente domino ratitia eſt, ſi venditum ſit pignus a creditore, cùm* enpteſſ
ge gacto ad:
mldtts Donc. bealtlactac m.arem ch.
dele liceat. H
9
ertl fuerit con
an, tamen et tcdis. Nam aſeexiſtimatu arenpreſt Ali nacti huiuſme m, dedi tibi pi nx pignus tib miere lcele, qu ggexquitate imeltetſi nihil hmer ea notar ölb, propter mcedtori pi umetli non ungeinirä repe rült fignus,& aquod debetur halhac acione, ralepermittt madtmitur, 1 ſthotells ine.

du pignus vendeemn uhiltale conucitmn
In Tit. De actione pignoratitia.
ſtarim potèris pignus vendere ſecundum formam
zuius conuentionis. Ait luriſconfultus non poſſe ſtatim pignus vendi, etſi primo anno ſoluta non ſit
becunia, quia his verbis omnes penſiones demon- Rtantur, fed oporter expectare donec tres anni ef- fuxerint. JSaa die ſoluere, id eſt, die conſtituta. Si ſua uuque die. Hæc verba ſic accipere debemus pro-
ter vſum loquendi:quaſi dictum eſſet, ſi nulla die lua. Nec multum hic refert an præponatur nega- io, an verò poſtponatur figno vniuerſali. Simile
emplum eſt in I. ſi ſeruus. S. ſiquis plurium. ſiquis autio. Ergo ſi non fuerint ſoluta cẽtum„primo an- auo, pignus vendere non licebit. Sed ſi ita. Si ita
ncepta ſit conuentio, Si qua pecunia ſua die ſolu- uwn fuerit. Tu mihi promiſiſti ſoluere trecenta
. imua bima die,& conuenit vt ſi qua peeunia ſo-
luta non fuerit ſua die, pignus vendere liceat. Hæc
perba ſätis clara ſunt, etiam ſi ceſſauero pecuniam ſoluere primo anno tantum, pignus poteris vende-
e. Alia quæſtio tractatur in§. ſeq. de vendendo. 8i in conuentione expfeſſa ſit perſona de pignore vẽ-
gendo, an ca pactio ad alias perſonas extendarur:
ait Iuriſconſultus non extendi Liuriſgentium. 6. pa- ciionum. de pact. Pacta quædã ſunt in rem, quædã in perſonam. Inrem cõuentionem exprimi tutius
4 eſtvt vendere liceat. His verbis oſtenditur quam-
nis concepta fuerit conuentio in rem, magis quàm in perſonam, tamèn etiam comprehenſam videri berſonã hæredis. Nam hæredis& defuncti eadem perſona eſſe exiſtimatur, Nouell. Iuſtiniani de iure- iur. à morien. præſt. Alia quæſtio eſt in§. ſeq. de vi& poteſtate pacti huiuſmodi. Ego à te accepi mutuã
ecuniam, dedi tibi pignus, conuenit vt debitore non ſoluente pignus tibi vendere liceat. Et hic vi- detur vendere licere, quia benigna interpretatione ſuadentéque æquitate pactum illud ad vſuras pro- ducendum eſt, etſi nihil de vſuris nominatim con- uenerit. Præter ea notandum eſt de poteſtate huius conuentionis, propter hanc conuentionẽ non eſſe
ademptam debitori pignoratitiam actionem om-
uno. Nam tametſi non poſsit pignus repetere, iu-
ſe ſummoucatur à repetitione pignoris, tamen ſi
vendendũ ſit pignus,& maius precium acceptum n quam quod debetur creditori, ſuperfluum precij
poteſt peti hac actione, atque ideo nõ omnino hac
acdione quæ permittit pignus vendere, actio pi- Snofatitia adimitur, I. z. C. eo.
Quomodo id acci- piendü ſit poteſtis intelligere ex I. 6.§.vlt. Hic quæ- itur etiam an propter hanc pactionẽ creditor pi- gnus vendere cogatur. Ego tibi dedi rem aliquam meam in pignus, non habeo pecuniam vndetibi
ſoluere poſsim: cgo peto vt vendas pignus, quæri-
tur an poſsim te cogere ad pignus vendendũ: Hæc quæſtio tractatur in l. quamuis. in princ.& dicitur eum non poſſe cogi. Hanc enim pactionem ſic in- terpretamur, quaſi creditoris gratia facta ſit, ſi velit Venderc: contta eum ergo nõ debemus cam inter-
Pretari,l. quod fauore. C. de legib. Cogetur tamen
oſtendere& exhibere debitori, ſi debitor vendere velit,& debitor poteſt creditorem cogere vt exhi- beat: quia niſi exhibeatur res non facile inucniet emptorem. Hic Iuriſcõſultus refert o piniones, quas
non probat:& dicit ex cauſa tantùm cogendũ cre-
torem. Si igitur res mobilis ſit, credior cam ex-
D
1289 hibere cogitur. Inciuile enim cogi inuitum credi- torem vendere pi gnus, cuius gratia inita eſt hæc conuentio. Aliquando conuenit vt pignus detur fine vlla conuentione de pignore vendendo:& hioc caſu etiam vendere licet, vt dicitur in J. 4. nam ta-
citè actum eſſe intelligimus vt non ſoluente debi-
tore liceat creditori pignus vendere. Tertius cafus 1 X....
& cũm conuenit inter creditorem& debitorem ne
liceat vendere pignus:& tamen hoc etiam cafii li-
cet vendere non ſimpliciter, ſed poſt trinam denun-
ciationem& monitionè, vt hic dicitut, ſi fuerit ei ter denunciatũ vt ſoluat. Nam nifi foluerit ter de- nunclatus, tunc etiam licet creditori pignus vende- re. Id etiam ratio exigit. Datur enim pignus credi- tori vt ſecurior ſit. Si cogeretur ſemper illud ſerua- re, quod forte tempore conſumeretur, nulla eſſèr eius ſecuritas. Sed propter conuentionem qua con- uenit ne vendere liceat pignus, requiritur trina de-
nunciatio. In hac autem diſtinctione cum dicimus,
ſi non ſoluat debitor, creditorem poſſe pignus ven- dere, accipimus non ſolui, etiam ſi pars tantum ſol- uatur. Duo exempla hic ſunt, vnum eſt in l. 2. ſolu- tum.. ſi creditori. Aliud eſt in l. 8.§. ſi vnus. Multa alia ad hunc locum pertinentia adduci poſſunt ex tit. de diſtract. pigno. tam ft.quàm Cod. ſed ca non funt propria huius tractatus. Alia cauſa eſt propter quam inhibetur pignoris repetitio,& per conſe-
quens actio pignoratitia, ſi pignus abſque culpa&
vitio creditoris perierit. Iuſta enim eſt eius defen- ſio, ſi cõuentus actione pignoratitia, dicat rem quæ data fuit pignori, caſu aliquo fortuito intercidiſſe. Exempla multa ſunt in hoc titulo C.& in J. 4. in 1. quæ fortuitis. in I.5.& in omnibus ferè legibus ſe- quent. Notandum eſt vnum exemplum quod extat in l.pignus. Cod. eo. Si quis rem pignoratam depo-
ſuerit in horreo, in quo alij ſolent publicè res ſuas
deponere, ſi amiſſa ſit res, non cogetur reddere pi- gnus, quaſi eius culpa& vitio amiſſa ſit. Conſuetu-
do recepta aut etiam error populi interdum exu-
ſat à vitio& culpa. Simile exemplum eſt in l. 3. ad S. C. Maced. de eo qui mutuã pecuniam dedit fi- liofamilias qui publicè habebatur pro patrefami- lias: is locabat, vendebat& iiſdem muneribus fun- gebatur quibus patresfamilias vti ſolent. Hæc po- puli exiſtimatio iuſtam excuſationẽ adfert, vt ad- uerſus filiumfamil, detur actio ex mutuo, quæ aliàs non daretur. In iudicio igitur pignoratitio præſta- tur dolus& culpa: fortuitus autem caſus non præ- ſtatur, l.ſi cùm venderet. 13. hic. Culpam hic leuem intelligere debemus: leuiſsimã enim culpã nõ præ- ſtat creditor in re pignorata,§.vlt. Inſt. quib. mod. re contrah. oblig. Nã pignus vtriuſq; gratia contrahi- tur, nõ tantum gratia creditoris, ſed etiã debitoris. Sequenda eſt dittinctio tradita in l. ſi vt certo. 5. nũc videndum. commod. Diximus in depoſito, quia de- poſitum fit gratia deponentis tantùm, dolum& la- tam culpã præſtarimulla enim eſt eius vtilitas apud quem deponitur. In cõmodato venit leuiſsima cul- paꝛl. in rebus. CO-mod. In his autẽ cõtractibus qui
fiunt vtriuſque gratia, præſtatur dolus& lata cul-
pa, quod accidit in pignore. Pignus contrahitur in gratiam debitoris, vt pecumam mutuam habete poſsit:& gratia creditoris, vt in tuto ſit deditum. Pignus etiã aliquando fimilc eſt cõmodato. Nam
0 3

... 1 407 1290 Franciſci Duareni luriſconſ. iaufi commodatum aliquando fit gratia vtriuſque:& ctus fuerit, valet pignoris obligatio, l..in prin. infrà, hoc çaſu præſtatur tantum lata culpa& dolus. No- de pignor. Sed cur aliena res PignOII dari nOn po- ghuun ur tandum eſt quod additur ab aliquibus vnius peri- teſt, cum res aliena vendi poſsit. l. rem alienam. de aſun 6 culum præſtari aliquando in actione pignoraritia, contrah. empt: cur idem non dicimus de obligatio- ausi a cùm videlicet per vim creditor pignus abſtulit ſibi ne pignoris: Ratio diuerſitatis hæc eſt, quia in con- geuinean obligatum à debitore. Id ſumitur ex l. qui ratiario. tractu pignoris res ipſa obligatur,& is lui contra. gin 30. hic. Ratiarius dicitur à rate, vt nauicularius à hit pignus non obligat perſonam ſuam, ſed obligat gaun dlot naui. Quidam ratiario mutuam pecuntam dedit, rem. 91 valeret obligatio rel alienæ id præiudiciũ auud le cùm ad diem ea pecunia non ſolueretur, ratem de- adferret domino eius rei: atque ideo conſtitutũ eſt 19 ſirm d tinuit propria ſua auctoritate periit inundatione rei alienæ pignus non contrahi. Si quis obliget rem 5 c ratis:hic dicitur teneri. Sed in hac ſpecie non pro- meam alicui, non valet pignoris obligatio, nec cre. 3 reiub l ponitur pignus obligatũ fuiſſe. Is qui ratiario mu- ditori actio hypothecaria datur ad eam rem perſe- 2 Plen gur tuam pecuniam dederat, cum ad diem non ſolue quendã. Sed cùm quis rem alienam vendit, obligat pie hele retur pecunia, ratem propria auctoritate detinuit, perſonã ſuã non rem:obligatur ad rẽ tradendã, ſed Wdonins e 0 quaſi iure pignoris, cùm tamen nullum ius pigno- domini rei non intereſt an perſonã ſuã quis obliget 4 canuuletct ris haberet. Si voluntate ſua conſenſiſſer debitor, ad dandũ quod ſuũ eſt, modò ſtatus rei nõ mute- 1 leana: vt ratis detineretur, maior vis non præſtaretur, ſed tur: ideòq; dicitur actio in perſonam quæ datur ad- 1 lutu de culpa tantum& dolus. In eo autem caſu de quo uerſus venditorẽ, ſed actio in rem quæ dicitur hy- Mans inte conſultus eſt Paulus, nullum pignus contractũ eſt. pothecaria, naſcitur ex pignore,& pignus dando um imm Tunc etiam retinetur pignus à creditore„quamuis obligatur res: Ideo obligatio rei alienæ non recte m 1 codicit ſoluta fuerit pecunia propter quam pignus datum contrahitur, ſed an detur actio pignoratitia pro re ball rner fuit creditori, cùm debitor aliam obligationẽ poſt- aliena? Hæc eſt præcipua quæſtio noſtræ diſputatio- zam* ea contraxit ſine pignore. Et hic caſus dignus eſt nis, Actio pignoratitia eſt in perſonã, non in rem ſi- an 3 4 3 Ad!, vnic. animaduerſione. Hoc traditur inl. vnica. E. etlam cut hypothecaria,& datur debitori aduerſus credi- lt P Cetiam ob ob chirogr. pecuniam. Vt autem hoc intelligatis, torẽ, ad repetendũ pignus, poſtquã debitũ eſt ſolu- mitalen b chirograp. diſtinguenda eſt pecunia chirographaria ab ca quæ tum:an ergo ſi quis ſoluerit pignus, poſsit actione ACum qus od pec. pignus debetur cum pignore. Cùm nulla pignoris obliga- pignoratitia pignus petere: Videtur repetere non attobligaro u ꝛen poſſe. tio accedit principali obligationi, quæ perſonalis poſſe, quia pignus de re aliena inutiliter contrahi- acimiaiü acqu eſt, vocatur chirographaria. Aliquando accidit vt tur. Si pignus inutiliter cõtrahitur de re aliena, qui ucaleſcat pign ob chirographariam pecuniam, id elt quæ debetur fieri potelt vt repetatur tanquam pignus? vt poſsit lur Hic telho tantùm actione perſonali, non etiam hypothecaria cõpetere actio pignoratitia, oportet pignus cõtra- tugeditoni pignus retineatur. Exempli gratia, mihi dediſti pi- ctum eſſe:hic aute pignus inutiliter contrahitur de aanma, yt ane gnus ob mutuam pecuniam, deinde aliam pecu- re aliena: ergo non videtur actioni pignoratitiæ lo- uttequẽtius niam à me accepiſti ſine pignore: non conuenit de cus eſſe ad pignus repetendum. Sed tamen dicitur attqua tepetitu pignore obligando, nec vllum eſt pignus datũ mi- actioni pignoratitiæ locũ eſſe, in 1. ſi kein alicnã,§. härun ta hi. ſoluiſti pecuniam ob quam datum fuit pignus, res quoq;. 9. hic. Idẽ eſt quod ante diximus de com- m acione, & petis illud pignus tibi reſtitui: ego peto mihi ſol modato. Si quis commodauerit rem alienam, da- ur pud poſſe ui pecuniam quam poſtea tibi dedi:& hic dicitur tur ei actio cõmodati. l.commodare. cum l ſeq. cõ- uäclgnatur: f quaſi iure quodam pẽſationis pignus retineri poſ mod. Sic etiã actio pignoratitia datur ad pignus i Non eki 4 Sed hinc multæ naſcuntur quæſtiones de rebus Tuoc datũ eſt repetendũ, ſiue fuerit propriũ dantis, ünem delign. ipſis de quibus contrahitur, atque item de perſonis. iue alterius, ita vt actio pi gnoratitia detur etiam wnind 4 Sed de rebus primùm videndum eſt. b prædoni. l.ſi pignore 22.§. ſi prædo. Sic videtur ni- burer„ De rebus de quibus pignus contrahitur. hil intereſſe inter actionẽ cõmodati,& actionẽ pi- d tam& GA B. AI. gnoratitiã, de qua hic loquimur. Quod autẽ dixi- 3 ddulanx 40 L)Mimas ſuprà, pignus contrahi non tantum mus de re aliena inutiliter contrahi pignoris obli- 1 etten de rebus mobilibus ſed etiam de immobili- garionem, illud intelligere debe mus inutiliter con- V ücoductũ. bus. Sed plærunque quæritur an res ſit propria eius trahi in præiudicium domini, vt actio hypotheca- 4 uectas R qui in pignus dedit, an aliena,& multa alia de rerũ ria detur propter eam obligationem, vel aduerſus aaamino fund ualitate quæruntur. Et dubitatur an ideo denegan dominũ, vel aduerſus alium qui eam rem poſsidet, 5 eruio G 1 4 ſit actio pignoratitia, cxempli gratia, refertur ad cam rem perſequendã. Id enim iniquũ& iniu- dnina Dei 6 aliquando quæſtio dominij. Si quis agat pignorati- rioſum eſſet. Sed tamen inter dantem& accipien- enun longius tia actione repetendi ſui pignoris cauſa,& aduerſa- tem obligatio contrahitur, de qua hic loquimur. Auter debiton rius contra quẽ agitur cõtendat eum dominum nõ Cum ego tibi rem alienã in pignus do, obligatio in cedic t eſſe huius pignoris. Hic refertur quæſtio domini j cõtrahitur inter te,& me,& obligaris mihi ad red- onon ſolum ad impediẽdam pignoris repetitionẽ. Vnde quæri- dendũ pignus poſtquã ſoluero tibi pecuniam, ob 1 üdu dur tur an pignus rei alienæ valeat? Hæc eſt prima quam pignus datũ eſt, etſi obligauero rem alienã: nur uæſtio de re aliena quæ tractatur 1n laliena. 20. quæſtione domini j relata nõ poteſt reus perimere dde prod b hic. Aliena res pignori dari voluntate domini poreſt. petitionẽ meã: quia cogendus eſt reus pignus reſti- duimacid, His verbis ſignificat Iuriſconſultus, rei alienæ pi- tuere. Hic igitur obligatio perſonalis contrahitur düanume däü b gnus non valere niſi voluntate domini pignus con- inter dantem& accipientẽ, qua accipiens obliga- nn Dic tractum ſit, vel niſi dominus ratum poſtea habue- turad rem reddendã. Ergo quod diximus rem alie- autun 1 4 rit. Alia exceptio additur in l. ſi fundus. 16.§. l. de pi- nam non obligari, hoc ad hypothecariã actionem dure vom N gno.& in§. aliena. Si quis rem alienã pignori de- referendum elt, vt in præiudicium domini credi- M dui derit ſub conditione, ſi eius dominium poſtea na- tor non habeat actionem aduerſus dominum, vel ie d cgu alium ſ dn cond Kinde
——————:———n——
———yy—
. 3 E 3 3 . 1 11 o 3 4 1 1 1 f 1 3 4 II 8 4 4 1 . 4 1 1 1
6
—
—— ———

In Tit. De pignoratitia actione.
alium qui eam poſsidet ad eã perſequendam. Hoc lenius à nobis declaratum eſt in I. ſi alicnã. 11. ſol. matr. vbi diſtinximus omnes contractus, in quibus refertur quæſtio domini) In hac igitur queſtione di ſtinguitur actio pignoratitia, ab actione hypotheca
L⸗ ria. Hinc naſcuntur duæ quæſtiones tractatæ apud Paulum in l. ré alienam. 41. qui locus difficilis eſt nl propter antinomias, nec vlla eſt antinomia in hoc toto tractatu difficilior explicatu. Duplex eſt quæ-
m ſtio de eo qui rem alienam obligauit, deinde eius
rei dominus effectus eſt, an ob id quod poſtea do-
minus debitor eius rei effectus eſt, detur actio hypo thecaria. Altera queęſtio eſt de eo qui obligauit rẽ
Aaa, cui poſtea heres extitit dominus: an propter-
enquòd dominus rei obligatæ ſucceſsit ei qui eam oligauit conualeſcat pignoris obligatio,& detur actio hypothecaria? Difficilis eſt antinomia pro-
ter l.ſi Titio. 2. de pignor. adeo autem viſus eſt
5 locus obſcurus interpretibus, vt auſi fuerint ver
ba harum legum immutare. Sed hæc lectio in om-
nibus veteribus codicibus extat,& præcipuè in Flo
rentinis, nec tam temere hæc lectio immutãda eſt.
Videndum eſt igitur quid de vtraq; quæſtione iu-
dicãdum ſit. Prior ſpecies vt iam dixi, eſt de eo qui
obligauit rẽ alienam, deinde cius rei dominus efte-
ctus eſt. Cum quis obligat rem alienam, nulla pi-
gnoris eſt obligatio in preiudiciũ domini, ſed quia
eius rei dominiũ acquiſitũ eſt debitori, poteſt dubi-
tari an cõualeſcat pignoris obligatio, quæ ab initio
inutilis fuit? Hic reſpondet Iuriſc. Datur aclio vtili⸗
pignoratitia creditori. Pignoratitiã hic accipimus pro
hypothecaria, vt ante diximus, quamuis actio pi-
p non üderut dug 8 noratitia frequẽtius accipiatur pro ea quæ in per gnus fepctcndm ch Ham eſt, qua repetitur pignus à ereditore poſtqua ocatitir locü etzulir debitũ eſt ſolutum: tamen accipitur nonnunquam pro in tem actione, qua creditor pignus obligatũ
perſequitur apud poſſeſſorem. Hæc actio multis no minibus deſignatur: frequẽter hypothecariam vo- can luriſc. Non eſt igitur mirum vtroque verbo drepereadärlbet. hanc actionem deſignari, cum inter pignus& hy⸗ a i macdo dgmn⸗ bothecam nominis ſonus tantùm differat, vt ſupra 72 Dhaßſer. dixi. Dicitur etiam& quaſi ſeruiana actio, quia ad
1¹ hn a exemplum ſeruianæ actionis cõparata eſt. Actio ſer
viana propriè eſt de rebus illatis& inuectis 4 colo- Woin fundũ cõductũ. Viſum eſt vtile& æquũ Præ- tonbus res inuectas& illatas in fundũ conductum obligari domino fundi locati, atque ideo propoſi- telt actio à Seruio quodam Prætore, quæ ideo dicitur Scruiana. Deinde vtilitas eius rei fecit vt produceretur longius ad quaſcunque res de quibus conuenit inter debitorem& creditorem, vt ſint ob- ligatæ pro debito: ita vt longe generalior ſit pro- poſita actio, non ſolum de rebus coloni, ſed de qui- buſcunque rebus quæcunque obligatæ eſſent pro debito:& vocatur quaſi ſeruiana, quia ad exemplũ ſeruianæ actionis prodita eſt: atq; ideo fit interdum vt quaſi ſeruiana actio vtilis dicatur. Vtilis eſt rela- ta ad ſeruianum edictũ, quo propoſita eſt actio ad- uetſus colonũ. Directa dicitur de qua ipſa lege no- minatim cautum eſt, vt detur actio. Edictum à Ser uio Prætore nominatim de actione ſeruiana pro- dolitum eſt ad perſequendas res coloni inuectas,& laras in fundum conductum: ſed quaſi ſeruiana a- 1o tecepta eſt,& inducta ob vtilitatẽ ad ſimilitu-
dinẽ actionis ſeruianæ, quaſi ex mente& ſententia edicti à Seruio propoſiti. Mirũ ergo videri non de- bet quod hæc actio dicatur vtilis actio etiã cũ da- tur ex verbis edicti quaſi ſeruiana, quia per extẽſio nẽ& interpretationẽ quãdã manauit ex edicto Ser uiano. Simile eſt quod alibi legimus de actione pu- bliciana. P ubliciana actio modò directa dicitur, modò vtilis publiciana. Actio quæ propoſita eſt à Publicio Prętore, magis vtilis quàm directa eſſe di citur, cum refertur ad rei vindicationé,&ſi ex ver- bis edicti detur.§. namq;. de act. inſtit. Cautũ eſt eo edicto, vr ſi quis bona fide emerit rẽ alienam ab eo qui dominus non eſt, actionem habeat ad rẽ perſe- quendã. Poteſt directa actio dici, poſtquã propoſita eſt edicto Prætoris, quia datur ex ipſis verbis edi- cti Prætorij: ſic actiones quædã vtiles dicuntur ſi- mul& directæ, l. nec quaſi. de rei vindic. Et ſic de actione hypothecaria eſt diceridũ. Actio hypothe- caria dicitur vtilis, quãuis detur ex verbis ipſius e- dicti, quo propoſita eſt, relata ſcilicet ad ius anti- quius, ad cuius exẽplũ per interpretationẽ quandã propoſita eſt. Sic vtilis hypothecaria poteſt nomen eſſe generis& ſpeciei,& diuidi in duas ſpecies, quia aliquando cõpetit ex verbis edicti ipſius, quo propoſita eſt: aliquãdo datur ad exẽplũ alterius a-
tionis antiquioris. Extat tamen reſcriptum Dio-
cletiani Imperatoris, in quo hæc verba Pauli inter pretatur in l. cũ res. Si res aliena pignori data ſit. v- bi dicitur actione ordinaria deficiente dari vtilẽ tã tũ:atq; ita hic dictũ Pauli interpretabimur rectè ex eo Diocletiani reſcripto. Hic proponitur altera ſpe cies multũ diſſimilis priori. Species huiuſmodi eſt, Titius rẽ meã obligauit pro mutua pecunia, quã ac cepit à creditore:certũ eſt pignoris obligationẽ nõ valere, nec eo nomine creditori vllã actionẽ cõpete re:ſed Titio mortuo qui obligauit rẽ meã, ei hæres extiti, ita vt tenear eadẽ obligatione qua tenebatur Titius. Actio enim mutui ad repetendã pecuniam aduerſus me datur: ſed quæritur an hypothecaria detur ex obligatione pignoris quæ contracta fuit? certũ eſt inutiliter pignus cõtractũ fuiſſe. Sed quæ- ritur an ita conualeſcat pignoris obligatio me exi- ſtente hærede, ſicut conualeſcit in alia ſpecie cum dominus effectus ſum? Paulus ait, idẽ dicendũ non eſſe quod in priori ſpecie. Nec vtique ſuflicit ad cõ- petendã vtilem pignoratitiam actionem. Id eſt, hypo- thecariã actionẽ non competere. Sic enim interpre tor, quaſi dixerit hypothecariã ſimpliciter, cum di- cit pignoratitiã vtilem. Vtilis enim eſt, cũ refertur ad actionẽ pignoratitiã. Nã non obligauit rẽ, quod præcipuum eſt in actione hypothecaria. Eum do- minum eſſe verum eſt, ſed is rem non obligauit: in priori ſpecie is de quo quæritur re vera obligauit: dominus quidé non erat eius rei tempore obliga- tionis cõtractæ, ſed poſtea effectus eſt eius rei domi nus:& poteſt dici obligaſſe rem ſuam, id eſt, cuius dominiũ nactus eſt. Sed facile receptũ eſt tempore Pauli, vt daretur actio per interpretationem pro- pter vtilitatem. In poſteriori ſpecie idè certe dici non poteiſt: non enim tam conuenit verbis edicti. Sed hinc naſcitur quæſtio, an propterea quòd exti- tit hæres ei qui obligauit hanc rem, conualeſcat, ignus? Et ait, non conualeſcere. Modeitinus autem addidit Paulo in l.ſi Titio. de pignor. directo qui- 4
1291
——— ————yÿõ—— õꝗ—— ——————
———————— —————————-—.
—————— ———————
————
— ͦ——

—————
——-——õ—
4
12 92
dem agi non poſſe, ſed vtiliter. Hac homonymia a-
nimaduerſa, non videbitur difficilis explicatio hu-
lus loci. Vtilis enim aliter hic accipitur quaàm a- dud Modeſtinũ. Dubium non eſt quin vtilis actio apud Modeſtinum accipiatur, de ea quæ propoſita ta eſt per interpretationem propter vtilitatem: de ſenſu verborum Modeſtini non poteſt dubitari, ſed
qe ſenſu verborũ Pauli dubitari poteſt. Sed in am- ratione ca interpretatio accipienda eſt, quæ Lin ambigua. de legib.& ſenatuſc. hanc autem exceptionem mihi ideo videtur VIpianus omiſiſſe, quod videbatur tempore ſuo nondũ rece-
bigua vitio caret,
ptum eſſe, vt hoc caſu ageretur actione hypothe- caria, quia hic caſus videbatur paulòo alienior ab e- dicto Prætoris. Diocletianus autem oſtendit reſcri- pto ſuo ex interpretatione magis quàm ex edicto Prætoris actionẽ competere. Modeſtinus fuit poſte rior Paulo. actiones vtiles certæ non erant: dabãtur magiſtratuum arbitrio propter æquitatem& vtili- tatẽ aliquã, nec ceam habebant certitudinẽ actiones vtiles quàm directæ. Vnde quod Paulus ſimplici- ter ſcribit de actione hypothecaria, nos cum exce- ptione accipiemus quam tradidit Modeſtinus inl.
ſi Titio. In poſteriore igitur ſpecie datur etiam a-
ctio. Sequitur in eadem L.rem alienam. Sed ſi conueé- niſſét de pignore. Hæc verba obſcura ſunt, quorũ ſen⸗ ſum non potuit aſſequi Accurſius. Oſtendit diffe- rentiam inter priorem& poſteriorem ſpeciẽ. In po ſteriore ſpecie, inquit, dominus eſt is de quo quæri- tur,& pecuniam debet propter quam pignus datũ fait, quia actio mutui tranſit ad hæredem, ſed is eã rem non obligauit. Sed ſi conueniſſet, id eſt, ſed ſi ipſe obligaſſet pignori, vt in priori ſpecie, V1 ex ſuo mendacio arguatur, improbè reſiſtit. In priori ſpecie cõuenerat de pignore, ita vt improbè reſiſteret de- bitor, quo minus& ſuo mẽdacio argueretur. At in poſteriorc ſpecie rem non obligauit, vt illius perfi- dia impoſtura argui poſsit. Nam ab eo res non fuit obligata, ſed ab alio quamuis ei poſtea ſucceſſerit, & cius rei dominus ſit. Obligatio igitur rei alienæ non valet. Sed quæritur de eo qui obligauit fundũ
vectigalẽ& ſuperficiariũ, cuius dominus nõ eſt, ſed
uaſi dominium habet, an valeat pignoris obliga- tio. De ſuperficiario fundo& vectigali, quæſtio tra ſtatur in l.tutor. 16.§. vlt. Quin fundus vectigalis obligari poſsit dubium nõ eſt,& idem dicendũ eſt de ſuperficiario. Nam quaſi dominus habetur ve-
Franciſci Duareni luriſc.
proprietas data eſt quam debitor habebat, ſi vſus-
fruétus poſtea accreuerit,& ex proprictate nuda
fuerit effecta plena proprietas, pignoris obligatio
de plena proprietate contracta eſſe intelligitur Idẽ
iudicandum eſt, de acceſsione rei, quod de re ipſa
quæ in pignus data eſt. Quæſtio tractatur de ſylua,
ſi pignori data ſit,& ex arboribus ſucciſis aliquod
opus factum ſit, an opus confectũ ex illis atboribus ſucciſis ex ſylua pignori data contincatur obliga- tione pignoris: Hæc quæſtio tractatur in l. ſi conue- nerit. S. ſi quis ſic caucrit, Nauem ex ea, Naues non continentur obligatione pignoris. Nauis enim non poteſt dici acceſsio ſyluæ, vt in ſuperiori ſpecie, nec poteſt dici ſylua eſſe. Vnde ait in huiuſmodi obli-
gatione pignoris, cum quis ſyluam obligare vult,
quæque ex ea facta erunt nominatim exprimendũ eſſe, vt obligentur quæcunquc ex ſylua facta erunt. De domo etiam quæritur, de ædificio,& de arca. Et breuiter dicendum eſt, Si quis aream obligaue- rit iure pignoris& hypothecæ,& poſtea ædificium extructum fuerit, obligari quoque ædificiũ extru- ctum:& è contrario etiam ſi domus obligata ſit, de- inde diruta ſit domus, quod ſupereſt, id eſt, ſolum obligatum manet. Quædam aliæ huiuſmodi quæ- ſtiones hic tractari poſſunt, quæ mihi videntur al- terius loci eſſe. Extat enim titulus in tertia parte Digeſtorũ de rebus quæ pigno. oblig. poſſ. Satis igi tur à nobis dictum ſit, de rebus pro inſtituto noſtro. De perſonis ctiam aliquando diſputatur, cũ quæ- ritur an exceptio competat reo in actione pigno- ratitia, quaſi pignus non rectè contractum ſit. Nos igitur breuiter de perſonis dicemus.
De rerſoniv. CA b. VIII.
Jipemis quæritur de procuratore in l. ſolutum. I1.§. pen.& vlt. cum l. ſeq. Eſt locus cõmunis de
acquiſitione rerũ, quæ per certas perſonas fit: quem locum accurate tractaui in interpretatione tracta- tus de verb. obli.& eſt titulus in hoc libro, Per quas perſo. nob. acquir. Per liberã perſonã nobis obliga- tio nõ acquiritur, nec etiam actio:tamen per perſo- nas quæ in poteſtate noſtra ſunt,& per filios nobis acquiritur obligatio& actio, l. ſtipulatio iſta.§. alte- ri. de verb. obli. ne facile homines ad litigandũ ad- mittantur. Nulli permittitur ex contractu ab alio- inito agere, l. ea quæ. de acquiren. rer. dom. Sed quæ naturaliter acquiruntur, vt poſſeſsio, alteri per alte- rum acquiri poſſunt, etiam per liberã perſonam eſt
kriu. täct b gabepighols mbuder len tille loclso igrentul depr ugocurator ho ad admimitr adatur ei dibii amadminiſttar rfrteo nomin aeritut an pte apontet inſic nniam accipt ümus& hoc hemandantis. sceflurts. Cum In, magna cot rundant's:& h wnacere ſolen ulh dignon u
rktic luriſco
Eprocuratot
lünrr inl tudo
Arote idem antote adolc
ctigalis. Locatio illa facta in perpetuum transfert
*————————————— —— 3“ —————
. ———————————
b ſi dominium, quod vulgo dicitur vtile, ita vt ſi enim actus naturalis, in quo requiritur tantum ap- did et m qua......—»modo 8 amiſerit eam poſſeſsionem poſsit cam perſequi a- prehenſio& occupatio rei. Acquiritur ergo nobis plena rerum pud p offeſſorem. Ergo qui hoc ius habet quod eſt poſleſsio per liberam perſonam,& per poſſeſsionẽ apill anten ram affine dominio, poteſt id ius obligare: ſed ea quoque nobis acquititur dominium. Per traditio- hus accepet obligatio nullum præiudicium poteſt facere pro- nem enim dominia rerum acquiruntur, Ptraditio- aerenn priet ati,lex vectigali. infr. de pign. Nam ſi ob pen- nibus. C. de pact. Atque ideo ſi procurator aliquid b hder 1 ſionem non ſolutam vectigalis is fundus ad domi- emerit nomine meo, ex contractu procuratoris ad- derd e lu⸗ num tedierit, qui obligatus erat pignoris nomine, uerſus venditorem, nulla mihi competit actio, ſed dbüicd Ui pignus liberabitur,& redibit ad dominum ſine illo procurator meus actione mandati cogitur mihi daehioral . 1. 1„„...... pignoris onere Addendum eſt,& nudam quoque cedere actionem, quam fibi quæſiuit contrahendo dhaene hi L⸗....— ¹. l. PlS 0.. d ine meo, l. poſſeſsio quoque.§. vlt. de acquit. deelu roprietatem in pignus dari: non rantum ſi quis nomine meooThoutelio JenJs de urur ar L. B uala plenam proprietatem habeat rei alicuius, ſed& ſi poſſeſ. nulla ergo obligatio nobis acqturitur per li- d 3,I b 1.——.“. AIron 2/. quis nudã proprietatẽ habeat, id eſt, proprietatẽ& beram perlonam, nec actio quidem in rem.i 8 d 9 dat 1, 2 d. 8. Jicit., Gquoniai ipiuntur allqul cafus admM g. ſeparatã& diſcretã ab vfufructu, poterit eam pi- quc. Hoc dicit, quoniam cxc Piunin aui whl3 ru ut b nori dare. Huius pignoris quis ſit effectus, habetur de quibus diximus in interpretatione d. itpulatio dein dttc 3 1.. 1..., 1 8. 1 cnrargar 8 lot In 1. ſi conuenerit. 18.§. ſi nuda. Cùm in pignus nuda iſta.§. alteri de verbo. oblig. Ipſi, id elt, Procurator aen dhanila 1 dde.
———
— ſnſn1 ——— 4 ——ÿ—* 3—— ——————
——

prio competuma
pignus non rectam
re de petlons dum ezerni. CA
qurtitut de pxpanm &vlt. cum feg. Mr
tretũqur peram rase tacaui mnes obl.Kedttiuleula
In Tit. De pignoratitia acione,
& tutor. ed nec mutat. Occurrit obiectioni: Reſcri- tum eſt ab imperatore, per liberam perſonam no- 5 poſſeſsionem poſſe acquiri. Hic de poſſeſsione
& detentione rei tantum agitur, quæ pignori data eſt Nam detentio rei tantum datur nòô proprietas,
non dominium, non poſſeſsio. Sed reſpondeo aliud hic ſpectari quàm poſſeſsionem. Nam datur actio.
ged ſi procurator. Hæc ſpecies diuerſa eſt à priori: nã
Mior pertinet ad Froemnarorem qui pignus accepit nomine domini ſui:& quæritur an valeat hæc ob- igatio: Et hic dicitur procuratorem meum dando
um meam in pignus, non poſſe mihi acquirere pi-
oratitiam actionem, vt ſoluto debito repetã pi- uw ſed ſibi acquirere. Sed an ſemper obligatio guiratur procuratori. Docet Iuriſconſultus quã- wobligatio acquiratur procuratori. Quod in procu mwore. Hie locus communis eſt, de poteſtate procu- atoris. Cum quis procurator conſtituitur, quam poteſtatem habeat in rebus domini à quo procura- tor conſtituitur. Et dieit ſi mandatum ſit, vt obliget ignus, valere pignoris obligationè, nec ea res du- hünionem habet. Idem dicendũ eſtlinquit) ſi ſit procurator cui libera rerum domini adminiſtratio conceſſa eſt. Hic locus obſeruandus eſt, qui adduci debet cũ quæritur de procuratore totorum bono- tum. Hic procurator poteſt quicquid dominus ipſe poſſet:modò adminiſtrationis fines nõ egrediatur: non enim datur ei diſsipandi ac perdendi facultas, ſed tantuùm adminiſtrandi. Si fines adminiſtratio-
nis exceſſerit, eo nominè tenetur domino ſuo. Vn-
de cum quæritur an procurator poſsit rem domini
obligare, oportet inſpicere an dominus ſoleat mu- tuam pecuniam accipere ſub pignore,& tunc nos
facile credimus& hoc dominum permiſiſſe ex cõ-
ſuetudine mandantis. Similis locus eſt in l. qui ſe-
miſſes. de vſuris. Cum quæritur de mandati inter- pretatione, magna coniectura ducitur ex conſue- tudine mandantis:& hoc diligentes patresfamilias
aliquando facere ſolent, vt mutuam pecumam ac-
eiptant, ſub pignoribus. Eadem de tutore dicen- da ſunt. Et Ric Iuriſconſultus promiſcue loquitur de tutore& procuratore. De tutore addendum eſt
quod dicitur in l. tutor. 16. Quod igitur diximus
deprocuratore, idem dicendum eit de tutore pu- bil,& curatore adoleſcentis furioſi vel prodigi. Tunlege non refragante id eſt, modò mihil faciat
aduerſus leges quæ latæ ſunt in commodum pu-
pillorum, id eſt, modo prædia non alienet. Admi- niltratio plena rerum pupillarium tutori concedi-
tur. De pupillo autem ipſo quæritur in 1. pupillo.—
38.81 pignus acceperit pupillus ſine tutoris ſui au-
Sotitate non contrahitur obligatio. Videtur tamen
contrahi debere, quia cum accipit pignus videtur libi proſpicere: ſed ait propter metum pignoratitiæ actionis:& ſi fibi caueat pupillus nõ obligatur, quia perditurus eſt fortè pignus propter lubricũ conſilij Kimbecillitatem eius ætatis. buæritur etiam de ſeruo& filiofamilias, in l. ſi conuenerit. 18.§. vlt. S1 ilusfamilias habeat peculiũ,& preterea Rabeat li- dera peculij adminiſtrationem. Hæc enim diuerſa Laut,xt docui ſub rit. de reb.credit. Aliquãdo enim coneeditur fillofamilias habele peculium, nec ta-
men ei adminiſtratio peculij co ncella intellgitur,
quam Tuberonis. de pecu. Et de hac re dicemus
12
ſub tit. de pecul. Si igitur filiusfamilias habeat pe- culi ſui adminiſtrationem, poteſt rem peculiarem in pignus dare. Nam qui dat in pignus rem ſuam, nihil alienum facit à conſuetudine dili gentis patris familias,& ca res non excedit adminiſtrarionem.
Similis locus eſt in 1.ſi creditor. 28.§. vlt. Ex his in-
telligitis, quando propter perſonam pignoris obli- Satio non competat,& quando ea vtilis ſit. Ex quo cognoſci poteſt quãdo cxceptio danda ſit, vel non ei qui iudicio pignoratitio conuenitur. Poſtremus
locus eſt,
De piænsratitia actione contraria. CA vy. 7X.
H Actenus diſputatũ eſt à nobis de pignoratit. actione directa, ſequitur contraria actio pi- noratitia quæ datur creditori aduerſus debitorem, ſicut dictũ eſt de contraria actione commodati: de qua videndũ eſt ex quibus cauſis detur. Cauſas hu- lus actionis quæ diſperſæ ſunt per hune tracratum percurrã: quibus cogriitis de cęteris idẽ iudicare po teritis, ſi quæ aliæ occurrant in aliis titulis, qui ſunt in tertia parte digeſtorũ. Prima cauſa eſt, ſi debitor affirmet aurum eſſe, cum æs tantùm ſit: nam pro- pter hanc impoſturam& fallaciam debitoris datur aduerſus eũ actio pignoratitia contraria... in prin. hic. Quidam oſtendit aurũ cum pecunlã mutuam accipere vellet, quaſi illud pignori daturus: deinde æs dedit. Hic queritur de obligatione. Eſt locus qui à nobis plene tractatus fuit in interpretarione I.ſi id quod aurũ. de verb. oblig. Eſt quæſtio vulgò agita- ta, cum erratur in materia, an valeat contractus, vt cum creditor ipſe aurũ putat, cum æs tantùm ſit: de quo dicemus infrà, ſub tit. de contrah. emptio. Hic Iuriſconſultus ait valere pignoris obligationẽ, ſed tantum contraria pi gnoratitia actione tenetur debitor creditori cui impoſuit: quia eius intereſt ſe deceptum non eſſe fallacia debitoris: nec ſolum a- ctione pignoratitia cõtraria, quæ ciuilis eſt, tenetur, ſed etiam poteſt in eũ extra ordinem animaduerti, quia crimen ſtellionatus admiſit. Quid ſit ſtelliona tus docet Iuriſconfultus in I.z. de crimine ſtell. pro- pter fallaciam, fraudem& machinationem& om- nem impoſturã competit actio ſtellionatus, id eſt, cum titulus criminis deficit,& nulla eſt alia ſpecia- lis appellatio criminis legibus prodita: eſtque talis in criminibus accuſatio ſtellionatus, qualis eſt in contractibus actio de dolo. Cicer. lib. 3. de natura deorũ, vocat iudiciũ de dolo euerriculũ omnium
malorum. Quoties deficit actio propria qua poſsit
dolus vindicari, datur actio de dolo. In criminibus quotieſcunque aliquis dolo aliquo,& fallacia dam- num alicui dedit, ſi neque ſit falſum aut aliud hu- iuſmodi crimen legitimum aut publicum, tunc cõ- petit ſtellionatus perſecutio. Plinius lib. z0. cap. 10. ſcribit quid ſit ſtellionatus. Scribit enim nullũ ani- mal fraudulentius eſſe ſtellione. Huic ſimile eſt id quod dicitur in l.ſi quis in pignore. Vidimus iã de eo qui affirmauit aurum eſſe, cum æs tantùm eſſet: nunc loquamur de co qui ſiibiecit æs pro auro. Et hic dicitur, ſt quis cum aurũ in pignus dederit, ſub- iecerit æs, furtum facere, quia tractat rem obligatã inuito creditore cui eam rem dederat in pigaus. Sed ſi datum non fuit pignus,& in datione fubie- cerit æs, turpiter facit,& tenebitur actione ſtellio- natus, non tamen actione furti. Aliud exem plũ hu-
ius
93
Stelliona- tus quid.

——y——————
1 1
————y———— ————— 2————— 3„ See—. 4 ————— 44————— ————————— ——. 8——— 85—“——————— *———.—— —— 1——— 3—— A—
129 4
ius fraudis eſt, Si quis rem alienam aut alij obliga- tam dederit in pignus, l. ſi rem. hic. nam in re alie- na pignoris obligatio non conſiſtit ‚vt iam docui- mus. Debitor ergo qui rem alienam tanquam pro-
riam, is mihi imponit, atque ideo non tantum te- netur actione pignoratitia contraria, ſed etiã actio- ne ſtellionatus, hoc tamen intelligendum eſt ſecun- dum diſtinctionem quæ traditur in kturor. in prin- cip. Quid dicemus ſi ignorauit rem alienam„vel alij obligatam fuiſſe, ſed putauit ſuam eſſe& libe- ram omni nexu pignoris, que tamen aliena erat vel alij obligata? Sed nihil refert an ignorans an ſciens dederit rem alienam, aut alij obligatam in pignus, vt teneatur hac actione pignoratitia contraria: ſed tamen ceſſat perſecutio ſtellionatus, quia damnum dat creditori. Addenda eſt exceptio iis, quæ dicta ſunt, niſi ſciens& prudens aliquis rem alienam vel alij obligatam acceperit. Volenti enim& ſcienti nulla iniuria, nullus dolus inferri dicitur. I. 1. de in- iuriis. Quid dicemus ſi debitum ſolutum ſit, an etiã hoc caſu dabitur actio pignoratitia contraria? Hæc quæſtio tractatur in l. cũ debitore. 32. Tu mihi ob- ligaſti pignori rem alienam tanquam tuam, ago aduerſus te actione pignoratitia contraria propter hanc fraudem tuam: tu dicis quòd mea non in-
tereſt, quia debitum ſolutum eſt, ita vt opus non ſit
pignoris obligatione. Pignoris nulla eſt vtilitas, niſi vt creditor in tuto ſit. 5. vlt. quib. mod. re con- trah. obliga. Inſtit. Ergo ſi debitum ſolutũ ſit, quid tua intereſt, an res propria an aliena, aut alij obli- gata, tibi in pignus data fuerit? Sed nihilominus expedit creditori pignori incumbere. Plus cautio- nis eſt in rem quam in perſonam, erſi debitum ſo- lutum ſit, l.plus cautionis. de regul. iuris. 6. furti. In- ſtit. de obli. quæ ex delict. naſcuntur. Nãà non facile poterit creditor à debitore ſuum conſequi, ſi forte cautus ſit debitor& litigioſus. Aliud exemplum eſt in 1.3. hic. Si debitor à creditore per fallaciam aliquam pignus abſtulerit: Exempli gratia, debi- tor fraudulentus homo finxit ſe velle pecuniam numerare, popoſcit ſuum pignus à creditore: pi- gnus acceptum dimiſit per feneſtram alij exceptu- ro: deinde aufugit cum pignore ſuo, nec pecuniam numerauit:dubium nõ eſt quin detur hæc actio pi- gnoratitia contraria propter hanc fallaciam. Imò furti agi poteſt cum debitore, nam non tantuùm furti agi poteſt nomine proprietatis, ſed etiam vſus & poſſeſsionis. Sic furtum rei propriæ fit: idque fit vſus nominc. Alia cauſa eſt, ſi debitor pignus quod precario vtendum accepit, vel mercede data conduxit, non reddiderit creditori. Vnum exemplum eſt in l. ſi pignore. 22. S. ſi poſt. hec ſpecies eſt, Mihi dediſti rẽ in pignus pro mutua pecunia: deinde me rogaſti vt pignus tibi vtendum darem vel locarem. Erat enim tibi opus ea re quam mihi in pignus dede- ras. Ego tibi precario vtendum dedi, vel etiam lo- caui:id mihi non reddis: datur mihi actio pignora- titia eius quod mea intereſt nomine. Alia cauſa eſt, ſi ſumptus facti ſint in rẽ pignoratam, vel vtilis vel neceſſaria. l.ſi ſeruos pignoratos.& l. ſi neceſſa-
rias. Hic locus de impenſis à nobis tractatus fuit ſu-
pra, ſiib ti. cõmodati. Hic notandum eſt, non diſtim gui modicas impenſas ab aliis impẽſis, ſicut diſtin-
Franciſci Duarenmi luriſconſ.
guntur ſub titulo commodati. Dixi cibaria nõ re- peti, quæ impenduntur in ſeruos comi nodatos: ſed hic etiam minimæ impenſæ repetuntur pignorati. tio iudicio. Katio diuerſitaris eſt, quia cõmodata- rius vtitur re commodata: ideoq́; æquum eſt eũ ſu. ſtinere onus modicarum impenſarum. At creditor pi gnore non vtitur, ſed illud cuſtodit. Cum autem quæritur de impenſis, multa ſunt ſpectanda& con. ſideranda arbitrio boni& prudentis iudicis. Primũ eſt videndum an voluntate eius qui dedit hæ im- penſæ factæ ſint,& artificia erant neceſſaria,& tunc poterunt repeti. Si tamen impenſæ ſunt immodi- cæ, quas non poſsit debitor refundere ſine magno
ſuo incommodo, non cogetur eas refundere. Addẽé-
dũ eſt& iis quæ à nobis ſuprà dicta ſunt, tunc quo- que hanc actionem competere creditori aduerſus debitorem, ſi creditor duplam promiſerit in vendẽ- do pignore,& re euicta is condemnatus eſt, ſi tamẽ non temere, nec ſine cauſa duplam promiſerit, l. ſi pignore. z2.§. vlt. Sed hoc breuiter à nobis dictum pluribus explicandum eſt. Creditor quia non ſoluc batur pecunia credita debitori, pignus vendidit:in ea venditione obligauit ſe pignoris nomine,& du- plam promiſit, quamuis id facere non cogetetur. Creditor enim qui vendit pignus, euicto pignore, de euictione non tenetur. Eſtque titulus de hac re in Codice. Creditorem cuictionem non debere, quamuis enim alioqui dominus qui vendit rẽ eui- ctionis nomine teneatur emptori, ſi res euicta ſit& ablata per iudicem, tamen creditor qui vendit pi- gnus propter pecuniam non ſolutam, non tenetur de euictioue niſi eo nomine ſe obligauerit, vt dici-
godofluta e
goelnit
mmektcrcäton
rrt iure dom
auroninuemle
rerngatur pig mpotlh.ecj ryoponatur ma aacſequens e anilemqh exer
tur in L. Cod. credit. euict. non deb. In hac igitur 44 zustiorem in 7 ſpecie propoſuimus creditorem qui pignus vendit eredireuncontratian ſe obligaſſe euictionis nomine,& duplã promiſiſſe euiltiotalim Sed quc ſi res euinceretur. Dupla promitti ſolet à venditore ²ν debasdon dabitu
quarundam rerum venditione. Pignus ab emptore euictum eſt, agit emptor aduerſus venditorem, eũ- demque creditorem, petit duplam: cogitur ſoluere quia ad eam ſoluẽdam ſe obligauit: quæritur an a- ctionem habeat pignoratitiam contrariam ad du- plam repetendam quam ſoluit, aduerſus debitorẽ, hic dicitur,& poteſt dici eſſe. Poteſt inquit Iluriſ conſultus dici regreſſum eſſe per actionem pigno- ratitiã, ſi ſine dolo& culpa ſic vendidit, ſi non te- mere id fecit, ſed iuſta ratione ductus. Exempli gra tia, quia forte exiſtimabat ſe pluris eam rem ven- diturum, ſi ſo euictiouis nomine obligaret,& du- plam promitteret. Multo enim facilius eſt hoc pa- to emptorem inuenire venditori,& iuſto pretio rem vendere, quàm ſi emptorintelligat venditorẽ de euictione non teneri. Si verò nullum emolumentu. Senſus horum verborum eſt, quæ non rectè vulgo explicantur, ſi ideo non pluris vẽédidit propter hàc duplæ promiſsionẽ. Sed tanti vendidit quanti vem- dere potuit, etiam ſi,&c. id eſt, non pluris vendidit quàm poterat vendere, etiamſi non promiſiſſet du- plam, hoc caſu regreſſum non habet. Id enim æ- quum non eſt, quia nemo eum compulit ad duplã promittendam,& vt de euictione ſeſe obligaret: ſed tamen ſi ex cauſa id fecit, quia pluris vendita res eſt propter euictionem ad quam ſe obligauit, regreſſum habet,& pignoratitiam actionem con trariam. Quæſtio tractatur de eo qui impetrauit a princl
jmdiio,non pr lupevt ſib aauemptor ddcarur.D. imiionis hab aWohügatione anrr dominiur m Dlenum, axlcqnlr ne Tnd guc h' cunſlanis Ha

e niſt eo nomiceft od. credit. euict mt dofuimus creditorm
petrat à Principe vt
In Tit. De exercitoria actione.
rincipe, vt iure dominij pignus poſsideret: deinde ab eo euictum eſt, an habeat actionem pignoratitiã contrariã: Hæc quæſtio tractatur in leleganter. 24. inprin. Creditor cum pecunia ſibi debita nõ ſolue retur nec emptorẽ pignoris inueniret, impetrauit à
tincipe vt pignus poſsideret iure dominij. Hoc e- nim fieri ſolebat, vt ſatis colligitur ex Iuſtiniani cõ ſntutione tit. de iure dominij impetr. qua conſtitu- tione derogatum eſt iuri antiquo. Hoc erat vſita-
tuyt cum creditor non inueniret emptorẽ, impe- taarct à Principe, vt ſibi liceret iure dominij pignus
ſidere. ſic enim pignoris dominium nanciſceba utcreditor. Ponamus ergo poſt hanc impetratio- npignus eſſe euictũ, quia alienũ erat non debito-
manhoc caſu dabitur actio pignoratitia cõtraria?
ſldetur ex his quæ à nobis ſupra dicta ſunt, actionẽ
ignoratitiã contrariam cõpetere. Dixim us enim Mquis rem alienam tanquam ſuam obli gauerit, eo nomine aduerſus eum actionem pignoratitiã con-
tariã competere. VIpia. tamen hic ait, actionẽ pi-
noratitiã contrarium hic locum non habere, quia inita eſt obligatio pignoris,& à cõtractu receſſum.
Sed quomodo finita eſt pignoris obligatio? Pi gno-
tis obligatio eſt finita, quia rei pignoratæ dominiũ acquiſitum eſt creditori, qui à Principe impetrauit, vt libi liceret iure dominij pignus poſsidere& re- tinere, quia non inueniebat emptorem. D ubium n6 eſt quin extingatur pignus, quia pignus rei ſuæ cõ- ſiltere non poteſt, l. neq; pignus. de reg. iur. Ergo cũ creditor proponatur nactus eſſe dominium rei pi- gnoratæ, conſequens eſt finitam eſſe obligationem
pignoris, vtilemq́; ex empto cõpetere creditori ad-
uerſus debitorem in ſpecie propoſita, nõ autem pi- gnoratitiam contrariam, quia à pignoris obligatio- ne eſt receſſum. Sed quomodo dabitur actio ex em- pto: directa non dabitur, ſed vtilis. eſt enim quaſi quædã venditio, non Profei venditio, cum quis im ibi liceat iure dominij pignus poſsidere, quia emptorem non inuenit, ſicut cũ in lolutũ aliquid datur. Datio enim in ſolutum ſpeciẽ quandã venditionis habet. Hic obiter obſeruandũ et pignoris obligationem extingui, cum greditor tei pignoratæ dominium conſequitur: quod eſt in- vllgendum ſi plenum, ſi iuſtum, ſi irreuocabile do mim nanciſcatur, ne videatur aduerſari l. ſi debi- tot. ad§. C. Treb. quę hic adducitur vt contraria in gloßii Accurſianis. Hæc de actione pignoratitia tã contraria quaàm non contraria, Quædam alia capi- ta ànobis omiſſa ſunt, quia his perceptis quæ dixi- mus non habent magnam obſcuritatem, tum ctiã quia ad alios tractatus magis pertinere mihi vidẽ- du qui ſunt in tertia parte Digeſtorum.
NTIT. XXV. I. IB. 1I1I. CObD.
E T rT IT. I. I. I B. XIIII. PANDECGCTARVM.
DE EXERCITORIA ACTIONE.
V Rimùm hic proponemus totius huius rractatus argumentum, deinde cauſas& ccflectus huius actionis exercitoriæ expli-
cabimus. b
Argumentum huius tituli. C42 1.
Dictum propoſitum eſt à Prætore, quo datur actio aduerſus dominum, ſiue exercitorem nauis alicuius Propter negocium quod contractũ eſt cum magiſtro qui naui præpoſitus eſt, eo enim nomine datur actio aduerſus dominum ſiue exer- citorem nauis, vel aduerſus cum in cuius poteſta- te eſt, puta aduerſus patrem vel dominũ. Hæc col- liguntur ex§. eadem. Inſtit. Quod cum eo qui alie- na poteſt. Hæc complectũtur cauſam huius actio- nis& multa alia de quibus planè diſſeritur ſub hoc titu. à iuris noſtri auctoribus. Ex quo apparet ſimi- lem eſſe hanc actionem inſtitoriæ actioni. NNam ſi- cut ex negocio contracto cum inſtitore quem vul- 80 Factorem appellant, datur actio aduerſus domi- num qui eum præpoſuit negociationi, ita etiam ex negocio contracto cum eo qui naui præpoſitus eſt, ad nauem gubernandam actio datur aduerſus do- minum eius nauis ſiue exercitorem. Vnde exerci- toria actio appellatur, de vtraque actione tituli ſunt ſeparati in Di geſtis: vnus autem eſt in C. de vtra- que inſtitoria& exercitoria actione, qui propter ſi- militudinem coniuncti ſunt. Quamuis autem ma- gna ſit affinitas inter vtranque actionem, tamena- liqua diſsimilitudo reperitur. Maior enim vtilitas eſt huius edicti, quod interpretamur de exercitoria actione, quàm edi de inſtitoria actione, vt admo- net Vlpianus in I.1. in princ.(um ſit maior neceſsitas. Vtilitas magna imo neceſsitas nauigationis ſuaſit vt hoc edictum proponeretur, ſicut propoſitum eſt edictum, de inſtitoria actione vt negocij nomine, quod contractum eſt cum inſtitore tencatur domi- nus. Neceſcitas contrahenai. Cur maior neceſsitas eſt contrahẽdi cum magiſtro nauis quàm cum inſtito- re. Quipye res patitur vt,&c. Tanta eſt plerunque nauigantium neceſsitas. Magnæ igitur vtilitatis& neceſsitatis cauſa propoſitum eſt hoc edictum de exercitoria actione, vt a gatur aduerſus eum qui ma giſtrum nauis præpoſuit, ideõque propter hanc v- tilitatem, multa ſingularia conſtituta hic reperiun- tur. In explicatione ſingulorum locorum quid ſin- gulare ſit docebimus. Et Vlpianus in I.1.§. ſi is qui nauem. hoc titu. curtot ſingularia reperiantur cir- ca exercitoriam actionem docet, quia ad ſummam
reipublicæ nauium exercitio pertinet, exiſtimaue-
runt noſtri legiſſatores maximè ad publicam vti- litatem pertinere nauium exercitionem. Vnde vi- detur nauiculariis munerum vacationem tribui, l. 4:de iure immunit. l.z. de vacat. muner. l.5. de mu- ner.& honor. vt propter annonam& alias res vti- les Reipublicæ. Et huc pertinet quod Vlpianus ſcribit in Inſtit. tit. de Latinis, in fragm. vbi ait La- tinos multis modis conſequi ciuitatem Romanã, vt ſi quis nauem ædificauerit duorum millium mo diorum capacem,& pleraque alia reperiuntur in aliis iuris auctorum locis. Hæc de argumento to- tius huius tractatus: nunc videndum elt De cauſis huius actionis. GA p. TII.
Idendum eſt ob quam cauſam detur hæc a- V ctio aduerſus exercitorem,& quid petatur hac actione. Ex his quæ iam diximus& col ligütur ex§. eadem, Inſtit. quod cũ eo qui in aliena poteſt. ſatis apparet cauſam huius actionis eiſe negocium quod contractum eſt cũ magiſtro naui præpoſito,
1295
—
3 ————.———— ———õ—————“— — 5——ÿy——— 5— F ——— ————
—
—— ꝗᷣ-õ,
— ——
—
—— ——

A
1296 Si quis igitur negocium aliquod contraxerit cum magiſtro qui naui præpoſitus eſt a domino vel e- xercitore, datur aduerſus dominum vel exercitorẽ hæc actio exercitoria. Magiſtrum autem accipere debemus cui totius nauis cura mandata eſt à do- mino vel cxercitore, l.. S.-.hic. Is magiſter dicitur qui in quaque re magis quàm ali j poteſt, l. cui pre- cipua. de verb. ſignifi. Ergo ſi cũ aliquo nauta com tractum ſit, non ideo dabitur actio aduerſus domi- num nauis, quia magiſter non dicitur. Magiſtri e- nim appellatione nautæ non continentur, qul in naui ſunt nauigandi cauſa. His verbis oſtendit Vl pianus ex delictis nautarum tantum, execcutorem teneri: ex contractu autem nautarum non tennerl, ſed tantum ex contractu magiſtri, cui totius nauis curam commiſſit, ex delictis nautarum, puia ex fur- to, certum eſt exercitorem teneri. Quanquam ex de licto. Si quis eorum qui in naui ſunt nauigandi cauſa, furtum fecerit, eo nomine datur aduerſus e- xercitorem actio exercitoria in duplum. Magiſtri autem. Deinde docet qui ſunt hi magiſtri. Id oſten-
9
Pranciſci Duareni luriſc.
cipienda ſit. Et Vlpia. ait nauem generaliter acci-
piendam eſſe, vt etiam ratem comprehendat, etſi a- liqua ſit differentia inter nauẽ& ratem: tamen quia ratibus plerunque vtimur loco nauium, voluit VL
pianus ad ratem producere quod de naui ſcriptũ
eſt in edicto Prætoris. Addendum eſt tunc obliga-
ri exercitorem nauis ex negocio contracto cũ ma- giſtro nauis, ſi eius rei nomine contraxerit cui præ- poſitus eſt à domino nauis. Et puto hoc etiam no- minatim edicto expreſſum eſſe. Verba edicti inter- pretatur Vlpia. in§. Non autem. l.. hic. Id demon- ſtrat exemplis. Si onus vebendum. Exercitor nauis commiſit curam nauis cuidam magiſtro: hic ma-
giſter onus vehendum in nauem locauit, vel ex na-
ue vehendũ. Hęc locatio pertinet ad eã rem cui ma giſter præpoſitus eſt: deõque tenetur co nomine e- xercitor vel dominus nauis. Quia qui mutuam pecu- niã. Si mutuam pecuniam acceperit magilter refi- ciendę nauis cauſa, dubiũ non eſt quin hic contra- ctus mutui pertineat ad eã rem cui præpolitus eſt. Eſt enim ei mandata totius nauis cura. Vade que
dit exẽplis, quando quis magiſter nauis recte dica- rit filius, ſi acceperit mutuam pecuniam non refi- lußlpure tur, vt eo nomine obligetur dominus vel exercitor ciendæ nauis cauſa, aut propter negociationem il- antum unl.A nauis. Deinde ait nihil referre cuius cõditionis ſit, lam cui præpoſitus erat, non tenetur eo nomine e- ugtdenundr, cuius ætatis is cũ quo contractũ eſt, quia ſibi impu- xercitor nauis. Tantũ tenetur exercitor ſiquid con- mmoiepolt tare debet is qui prępoſuit hominẽ non ſatis cautũ tractum ſit cũ magiſtro cius rei nomine cui prępo- ahete vt dom. prudentem vel diligentem in ea adminiſtratione, ſitus eſt. S7 ad reficiendã. Hic ytilis quæſtio tractatur rgoque ctin vel impuberem. Hinc naſcitur quæſtio, Si magiſter de eo qui mutuã pecuniã dedit magiſtro nauis refi Walis admini nauis qui præpoſitus eſt naui gubernandæ à domi- ciendæ cauſa,& is in nauem reficiendã eam pecu- nuicum plores no nauis ſiue exercitore, alium magiſtrum ſuffece- niã non impenqdit, ſed in alium vſum conuertit: an ddadum intel rit,& alij mandauerit curam totius nauis,& cum co nomine teneatur exercitor nauis? Hec quæſtio naliid nomin: hoc magiſtro nauis negocium aliquod contractum pendet ex interpretatione prætorij edicti, an ita in- Vrorus. OM ſit, an eo nomine dabitur actio aduerſus dominum terpretari debeamus edicti prętorij verba, quaſi ſuf qux exercitoremve. Quæſtio tractatur in l.1.§. magiſtrũ ficiat reficiendæ nauis cauſa pecuniam tantum mu- rs clufulr autẽ.vbi ait Vlp.non tantum teneri exercitorla do- meratam eſſe, an verò oporteat pecuniam in refe- Harſscu minum ob contractum initũ cum magiſtro quem ctionem nauis impenſam fuiſſe. Similis queſtio tra- an 1 3 f præpoſuit, ſed eriam ſi cõtractum fſit cum magiſtro ctata eſt a nobis in l. ciuitas. ſuprà de rebus credit. fn naui præpoſito in locum magiſtri, etiã ſi ipſo igno- atque idem dicitur de minore& pupillo, qui f u uimn rante id factum ſit. Et facilius hoc in magiſtro. Hic e- mutuo tenetur, ſi pecunia in eius commodum cõ- du uerſu xemplum eſt iuris ſingularis quod conſtitutũ repe- uerſa ſit. Hæc quæſtio tractatur duobus in locis in Kunanusom ritur circa exercitoriam actionem. Ego iam admo- 1...§. Vnde quærit Ofilius.& I. vlt. hic. In ſumma audd ment nui multa ſingularia reperiri propter vtilitatem ac autem hæc continentur in hac tota diſputatione, à rmi guia f neceſsitatem nauigationis, quia naui um exerciriũ creditore fidem aliquã exigendam eſſe, vt actionẽ kamen domin ad ſummam Keipublicæ pertinet. Quid tamen ſi ſic habeat aduerſus cxercitorem nauis. Nam ſi dolum aatquen tedi magiſtrum prapoſuit,&c. Quod ſequitur multo ad- admiſerit in ea re, ratio non permittit ei actionem nbeatut hacz mirabilius eſt. Diximus ſi ignorante& uſcio exer- dari aduerſus exercitorẽ nauis. Requirimus etiam üält der auerſ b citore magiſter naui præpolitus alium ſubſtituerit aliquã diligentiã, non tamen exactã, l.vlt. hic. Quæ- lytad leg R in locum ſuum ex contractu inito cum hoc vica- ſtio tractatur apud Africanum, de eo qui mutuã pe aerfune. dino rio teneri dominum nauis. Quid ſi magiſter eum cuniã dedit reficiendæ pauis cauſa, nec tamen con- um ſcd ümpli præpoſuerit ea conditione vt neminem alium in ſtat pecuniam im penſam elſe in refectionẽ nauis, allone Naus locum ſuum ſubſtituerit? Dicendum tamen erit. Eo qui vult agere aduerſis exercitorem nauis. Impri- doris metetz, vſque producenda eſt contrahentiũ vtilitas ne con- mis exigit Africanus, vt neceſſaria fuerit nauis refe dur ſumus 1 trahentes decipiantur, qui forte ignorantes ea lege ctio, id eſt vt detur actio hec exercitoria, oportet vt atrctori 8 & conditione eum præpoſitum eſſe naui. Hoc igi- ſciat hoc conſiliũ fuiſſe vt reficeretur nauis,& hoc mütioneh 1 tur ius ſingulare eſt, atque ideo producendum non nominatim cõueniſſe vt reſiceretur nauis ex pecu. tlanu un eſt ad conſequentiam, quia contra tenorem ratio- nia credita, tum etiam eam pecuniam creditam eſ dean n er nis conſtitutum eſt propter aliquam vtilitatem, I. ſe quæ neceſſaria ſit ad nauem reficiendam. Nam kazaßn⸗ ius ſingulare. 16.1§.& 14. de legib.& ſenat. Non igi- ſi maior quantitas credita ſit, eius tantùm quantita- tmitu 2 tur idem dicemus de aliis adminiſtratoribus& pro tis actionem habebit aduerſus exercitorem quæ denaar c curatoribus. Quia hoc ſingulare eſt in magiſtro qui neceſſaria fuit ad refectionem nauis. Oportet eum derr nag naui præpoſitus eſt. Cauſa igitur huius actionis eſt exiſtimaſſe, eam pecuniam quam credebat ad re⸗ dui ücgu negocium contractum cum magiſtro nauis. Quis fectionem nauis, ad refectionem nauis conſumptaà A uqdühle magiſter nauis dicendus ſit, iam oſtẽſum eſt. De iri: veluti ſi in loco erat v bi nauis refici poterat- baulcun, naui luc quædam ſubiiciuntur, quomodo nauis ac- Hec ſunt que cõrtinẽtur in l.vlt. quę ſatis prolixa eſt. ſf aio de .12 Reſpon d etldan nta

In Tit. De exercitoria actione.
xeſpendi creditorem vtiliter. Imprimis exigitur refe- gionem nauis fuiſſe neceſſariam quo tempore cre- dita eſt pecunia: idq́ue probare debet creditor, non tamen cogitur probare in refectionem nauis con- ſumptam eſſe pecuniam quam credidit. Negocium enim gereret domini. In interpretatione J. ciuitas. ſupràͦ de reb. credit. admonui hunc locum diligem ter obſeruandum eſſe,& ad ciuitatem& ad mino- zes quoque pertinere. Nam valde iniquum mihi videtur cogi quem negocium ciuitatis gerere, qui
ecuniam credit, vt conuertatur in vtilitatem ciui-
Racs quia ſatis eſt eum adhibere aliquam diligen-
uam vt non appareat eum malo animo mutuã pe- anüdediſſe. Et quod dicitur in d. l. ciuitas.& aliis bckputo interpretationem recipere ex hoc reſpõ-
Atticani. Datur ergo actio exercitoria aduerſus
attcitorem vel dominum nauis ex negocio con- tacto cum eo magiſtro qui naui prępoſitus eſt. Sed
quæritur ſ plures magiſtri naui præpoſiti ſint,&
cum vno ſit contractum, an hoc nomine aduerſus exercitorem nauis actio dabitur? Hæc quæſtio tra-
qatur in I.1.§. ſi plures.&§. fi. in I. 2.& 3. vbi dicitur,
Quodeunque cum vno. Si plures magiſtri ſunt præ-
poſiti naui gubernandæ, nos intelligimus ſingulos
inſolidum naui præpoſitos eſſe, ita vt ſufficiat cum
mo contrahere vt dominus nauis obligetur. Hoc ingulare quoque eſt in exercitoria actione. Nam ce pluribus aliis adminiſtratoribus idem dici non poteſt, veluti cum plures procuratores ſimul dan- aur, non id actum intelligimus vt inſolidum dati
videantur, niſi id nominatim conuenerit.l pluribus.
ce procuratoribus. Obligabit exercitorem. In literis pprocuratoriis& quæ vulgo conſcribuntur, ſolent exprimi plures clauſulæ: Scd tamen hoc conſtitu-
tum eſt de magiſtris quibus nauis cura mãdata eſt. Prgo ſi vnus magiſter ſine alio contraxerit, tenetur cxercitor. Hæc autem actio datur aduerſus exerci- totem nauis, vel aduerſus cum ad quem nauis ob- uentiones& reditus omnes perueniunt. L..§. exerci-
totem. Exercitoris mentio facta eſt in edicto Præ-
toris non domini, quia fieri poteſt vt quis exerceat nauem,& tamen dominus nauis non ſit,& ratio
ene Aigit vt is ad quem reditus& obuentiones omnes
anſe Decueniüt, rcneatur hac actione. Per auerſionem con-
dan Quid ſit per auerſionem cõducere ſatis col-
ligitut cx l. vlt. ad leg. Rho diã de iactu.in§.vlti. vbi dicituréi auerſione. Si non pro numero impoſitarũ
amporarum, ſed ſimpliciter merces conſtituatur,
dictur auerſione nauis cõducta eſſe, non ſi pro ſin- gulis amphoris merces conſtituta fit: ſed id nos ple-
nius tractaturi ſumus ſub tit. locati infraà. Ab hoc e- xercitore, exercitoria actio appellata eſt. l...§. exerci-
tote. De conditione huius exercitoris quędam hic traduntur, de ſtatu, de ætate, de ſexu:& hic dicitur nihil referre an mas an femina ſit:idꝗque expreſſum ettin 14 C. cod. cuius xtatis ſit multum refert Ini- quum eſſet& vtilitati contrarium pupillum idco rener ex contractu magiſtri à ſe præpoſiti, quòd nalem exerceat, ſi abſque ſui tutoris auctoritate eã
Aerccat. Parui(inquit)refert an ſit paterfamilias, an
lunfamilias,an ſeruus, vt competat hec actio. Cũ Austitur an hec actio detur, nihil refert an is qui e-
ackcetnaué liber ſit, an ſeruus, an filiusfamil. an pa e* 1: 3— 4.. 3 lamilias. Refert tamen paterfam. an filiusfamilias
ſit an liber an ſeruus, cũ quæritur contra quẽ danda ſit actio. Nã ſi ſeruus exerceat nauem, aduerſus eius
dominũ dabitur actio. Si filiusfamilias nauẽ exer-
ceat: aduerſus eius parrem etiã dabitur actio: idq́; ex- preſſum fuit edicto prætoris. Caput vnum prætorij edicti ad hunc locum pertinet, vt ſatis apparet ex l. 1.§. ſi is qui nauẽ. Hoc edicto proponitur actio non tantum aduerſus exercirorem ipſum, ſed aduerſus eum in cuius poteſtate exercitor fuerit: nã ſi forte in poteſtate patris exercitor fuerit, vel in poteſtate
domini, tunc dabitur actio exercitoria aduerſus do-
minũ vel patrem. Seruus enim ex contractu con-
ueniri non poteſt. ſeruus. C. de iudiciis. Filiusfami-
lias conueniri poteſt ſed præter obligationem qua obligatus eſt filiusfamilias, pater hic tenetur. Oſtẽ- dit Vpianus his verbis ex hacparte edicti non da- ri actionem aduerſus patrem exercentis, nifi filius voluntate patris nauem exerccat. nam ſi ſine volũ-
tate, non dabitur actio ex hoc edicto. Poteſt autem
dari actio de peculio. Nam ea actio datur aduerſus patrem quatenus eſt in peculio, etiã ſi filius inſcio patre contraxerit, ſed non datur vltra id quod eſt in peculio. Sed hęc actio exercitoria datur inſoli- dum, quia ſi filiusfamilias nauẽ exercuerit volunta-
te patris, tenetur inſolidum pater, his verbis oſten-
dit quod hic dicitur ius ſingulare eſſe,& aliàs patrẽ cuius voluntate filius aliqguam negociationẽ exer- cet, non teneri inſolidum. Quod verum eſt. Sed hic multa ſingularia conſtituta reperiri iam admonui, quia nauium exereitio ad Rempublicam pertinet: nõ eſt idem vſus inſtitoriæ. Hic locus valde obſcu- rus eſt& difficilis. Mirum enim videtur quod hic dicitur, patrem filij exercitoris nomine iure ſingu- lari teneri, quia eius voluntate filius nauem exer- cuit: quia videntur multa huic ſententiæ aduerſari.
1297
Cur pater
cuius velun tate nauem exercuit, in
Imprimis quod dicitur de actione tributoria, in l. I. ſolidi hae
infrà, de trib. actio. Si volente aut etiam ſciẽte patre filius negociatus ſit ex merce peculiari, non agitur
Aione te- neatur.
aduerſus patrem inſolidum, ſed actione tributoria,
vt tributio quædam fiat inter patrem& alios credi- tores. Id ego planius dicam. Cum agitur aduerſus patrem de peculio, pater primum deducit quod ſi- bi debetur à filio ſuo, ſi quod negocium contraxe-
lius naturaliter. Nulla enim obligatio contrahi po- teſt inter patrem& filium quàm naturalis: ea res
rit cum filio, ex eõque contractu obligatus ſit ei fi-
aliquando diminuit peculium, aliquando etiã to-
tum peculium conſumit. Si quid forte ſuperſit de- ducto co quod patri debetur, ex eo ſatisfiet aliis cre- ditoribus. Hæc eſt natura tributoriæ actionis. Sed
cum filius negociatur ex merce peculiari, volente
vel ſciente& patiente patre, ſi conueniatur à credi- toribus quibus filius eſt obligatus, nõ deducet quic- quid ſibi debetur, ſed fiet contributio inter eũ& cę-
teros creditores pro rata parte queę ei debetur. Exẽ- pli gratia, Si forte centũ debeãtur aurei patri, capiet
illa centũ:ſi autẽ aliis creditoribus debeantur quin- quaginta, accipient quinquaginta aurcos. Ex eo po- teſt aliquis dubitare, cur inſolidum tencatur pater, quia eo volente nauem exercet filius,& cur non eſt locus illi contributioni quę habet locum in actio- ne tributoria? Hæc eſt prima difficultas. Alia diffi-
cultas naſcitur ex edicto, Quod iuſſu, quo propo-
nitur actio aduerfus patrẽ, cuius iuſſu filius cõtraxit.
P

——————
1 ————-ð-——õõ———
— 4. 6. 2— 3 1 ¹ 4. ———“ ooo 4 8 43 3“ 8 Bees““.“. 8 3 ere 4 1. 8 ees 3*. 1 Be aihrsene 4e 1 5 1 4 6 8 9 9 3. “ Sees Ee Se 4 2 9e 8 5 5 4 3. 2— 3 3 8 3 5 8“ 3 88 1.— 8 3 2 8 4— 4 1 5 4. 4— 4 3 — 9 6 4 8 3 2 G —— 5 e 4 3 3 4 eennnftnsun di eh eeseeseeeen—— 2 2 ——— 3. * 3 3 8———— 8 9——„—. 2—— ———,———„ 65 3*— 3. 8 2— 3 — 4——— 1 2 u————..* 4——.—. 3 v“— 8. 1—.— 4— 4——* 3— 4— 2. 1. 4 4 ——— 1——— 2——“— 2. 2 2 8 4 —————„—————————————*————————— 1.——— 8———————— 1————————.——— —————————— 1 1———————*————— *““ 3 3.— 3—— 4—— —————. 4—————— 8—— 2———— —=— 2 4.———————— 4—— —.—— 1—————————— 3——.———.——„— ————————..—— 4——————*————ÿ— 3—— ————— 3 4“—————————— 8—— 3———— 3—— 24—— 8—.——= S——— ͦõ——————y———jj— 5——————— ö — ͤͤſͤſͤſͤſͤſͤſͤſͤſ— 1 o————————.——— 25—————— 1———————— . 1
—=———
————
“
1298
Nam cum iubet pater filium cum aliquo contra- here, ex cõquc contractu obligatus eſt filius, agi- tur aduerſus patrẽ, idq́ue inſolidum. luſſum autem quemcunque conſenſum accipimus. l... quod iuſſu. Nam ctiam ratihabitio ſufficit: ergo nihil ſingulare eſt in exercitore nauis. Videndum ergo eſt quem- admodum hæ actiones diſtinguendæ ſint,& quæ ſit poteſtas harum omnium actionum: quod fuſius A nobis explicabitur in ſngulis locis. Primum ſi filius meus volente me aut etiam conſentiente ne- Ociatus ſit, non tenebor inſolidum ex contractu
filij mei, ſed tenebor actione tributoria.& fiet cõ-
tributio inter me& cæteros creditores. l.I. de tribut.
act. Edictum enim illud loquitur de filio qui nego-
ciationem exercet ex merce peculiari. Nos autem
hic loquimur de co qui nauẽ exercet. Alia cauſa eſt ceius qui negociatur cxmetce peculiari alia eius qui nauẽ exercet. Nam hoc ſingulare eſt in co qui nauẽ exercet, vt pater omnino teneatur inſolidum, ſi modò eo volente filius nauem exerceat, non dico
ſciente. Hoc intereſt inter actionem tributoriam&
exercitoriam, quòd ſola ſcientia ſufficit in actione
tributoriathic requiritur volũtas patris, vel expreſſa vel aliquo modo declarata. Ad actionẽ quod iuſſu, ego reſpondeo, Si pater conſenſerit certo cõtractui
filij ſui,ex quo obligatus ſit filius tunc dabitur actio eo nomine aduerſus patrem inſolidũ: Si verò patre ſciente& permittente filium negociationem exer- cere, filius obligatus ſit aliquo ex contractu, non ideo tenetur pater inſolidum actione quod iuſſu, quaſi eius iuſſu cõtractus ille initus ſit. Multũ refert
an patre conſentiente dicamus filiũ exercuiſſe ne-
gociationem, an verò eo ignorante negocium cum filio contrahatur. Si pater conſenſerit certo contra- ctui filij ſui, dari actionem aduerſus patrem inſoli- dum. Sed accidit nonnunquam vt pater non con- ſentiat certo contractui, ſed ignoret negocium con- trahi cum filio, ſed ſciat filium negociationẽ exer- cere,& tunc cum quæritur an tencatur pater pro- pter ſciẽtiam, dicimus teneri ſi ſciuerit& paſſus ſit filium negociationem exercere tributoria actione, non inſolidum: ſed ſi exerceat nauẽ eo inſcio, mo- dò aliàs paſſus fuerit, tenetur inſolidum Sufficit pa tre volente cum exercere nauem,& ſi intelligat fi- lium alicuius exercitorem eſſe, tenebitur pater inſo lidum. Sic videtis hoc ſingulare eſſe in exercitore nauis propter vtilitatem puplicã, quia(vt diximus) maximum cxercitium ad ſummã Reipublicę per- tinet. Eſt locus communis de nauigatione diligen-
ter obſeruandus. Hic locus pertinet ad actionem
tributoriam de qua dicemus infrà, ſub tit. de tribut. act. Exiſtit quæſtio ex verbis prætorij edicti. Prætor hic loquitur de filiofamilias, qui volente patre na- uem exercet: quid ergo ſi ſciente patre, nec exoreſ: ſim conſentiente nauem exerceat filius, an dabitur actio ex hoc edicto? De eo dubitatũ fuit à veteribus, quia is qui ſcit& patitur filium nauem exercere, vi- detur quodammo do exercere. Sed hæc ſcientia& patientia aliquo modo differt à conſenſu, vt dic itur
in I.1. de trib. act.vnde melius eſt in re dubia verbis
cdicti ſeruire. Certum eſt inter voluntatẽ& ſcientiã . aliquid inte reſſeergo non recedemus à proprietate verborum ia re dubia. eſtque locus co mmunſs de
iaterpreratione, vt à Verbis legislatoris non receda-
Franciſci Duareni Iuriſconſ.
mus niſi contraria voluntas appareat. Hinc oritur
quæſtio, Si plures exercitores ſint nauis, an inſo- lidum danda ſit actio ex hoc edicto,& quatenus danda ſit? Edicto expreſſum eſt aduerſus exercito- rem dandam eſſe actionem: Sed ſi forte plures ſint exercitores nauis, quatenus dabitur actio? an ad. uerſus ſingulos pro parte dabitur actio, an inſoli-
dum? Hæc quæſtio tractatur in 1.I.§ vlc.& 1.2.3,& 4.
Si plures exerceant nauem, agetur cum ſingulis,no pro parte pro qua quis nauem exerceat, ſed agetor inſolidum, quaſi duo re ſint debendi. Rationè ad. fert Gaius, Ne in plures aduenſarios diſtringatur qui ci vno contraxerit. Qua ratione hoc edicto Prætoris cautũ fuerit docet. Graue eſt eũ qui cũ vno magi-
ſtro nauis contraxit, in plures aduerſarios diſtringi.
Ergo multum refert an plures exercitores nauem exerce ant ipſi,& cum vno contrahatur, an verò nõ exerceãt ipſi, ſed habeant magiſtrum naui prępoſi- tum. Nam ex negocio cum magiſtro inito tenẽtur inſolidum: ſi autem ipſi per ſe exerceant, pro por- tionibus exercitionis tenebuntur. Sed is qui preſti- titit ſolidum, ſocietatis iudicio conſequetur quod
ſoluit pro rata parte: quod fit etiam in duobus reis
debendi. Si tamen plures per ſe nauem exerceant,&c. Quid igitur dicemus ſi plures exercitores nauis e- xerceant nauẽ per ſe, nullũ habentes magiſtrũ naui præpoſitũ:ſi contrahatur cum aliquo, an teneatur pro parte exercitionis, an verò ſinguli inſolidum te- neantur? Hic dicitur, eos pro portionibus exercitio- nis conueniri, non inſolidũ. Neque enim inuicem ſui magiſtri videntur. Occurrit obicctioni. Poteſt vide- ri cum duo ſimul exercent, alterũ alteri quaſi magi- ſtrũ eſſe,& hoc modo poiſet quis interpretari, vt alter inſolidum teneretur. Sed non intelliguntur ſi- bi inuicem magiſtri eſſe, niſi hoc actum eſſe appa- reat. Forte accidere poteſt vt ex pluribus exercito- ribus vnus cõmuni conſenſu magiſter præficiatur, & ſecundum hanc partem edicti ſinguli tenebũtur inſolidũ. Sequitur, Sed&ſi ſeruus plurium. Hinc exi- ſtit quæſtio de ſeruo plurium exercitorum, qui na- uem exercet voluntate corum. Idem placuit quod in pluribus exercitoribus. Plures qui exercent nauem habent ſeruum communem, eum præponunt exer- citioni pauis. Is iuſſu dominorũ ſuorum exercebat nauem: queritur ex contractu inito cum ſetuo qua-
tenus teneantur exercitores, an pro parte, an quate-
nus exercitores ſunt nauis tenebuntur. Et air LC.
quibuſdã idem placuiſſe quod in pluribus exercito-
ribus, id eſt vt pro parte ſinguli teneantur: quam ta- men ſententiam non probat. lane ſi vnius ex omni- bus,&c. Hic affirmat. Cũmque dubiũ ſit quod aliis placuit, in ſuperiori tamen ſpecie id quod ſequitur planum eſt& certum. Ait igitur, cum ſeruum qui plures habet dominos, ſi vnius ex omnibus domi- nis voluntate exercuit, inſolidum illum cuius vo- luntate nauem exercuit teneri. Et ideo puto. Quod reliquit dubium in ſuperiore caſu‚ nunc decidit. Cũ ſeruus exercet nauem voluntate dominorum plu- rium exercitorum, omnes ipſolidũ tenentur, idque infert ex poſteriori caſu. Is cuius iuſſu ſeruus nauem exercet, tenetur inſolidum, quia iuſsit ei. Ergo cum iuſſu& voluntate omnium ſeruus nauem exerect, omnes teneri debent inſolidum. Ex his intelligitis
aduerſus quem detur hæc actio exercitoria. Notan-
dum
jöcrim et lua! im mglt: aerrlrSWtA m rpetitur de am refetend zrreiplo iure hlente iploi ohligatio qu aie principal naceptio ſi c unacionum phertorix,an re ras Cetrum uheredem tran⸗ metactionen egxtoriam mnniamagi züil inlpicia amub non tene lnopre Wilita iurſdiione orara cktquc ie que contin Khredi& m nora eit Kec
Rriori cdicao
Kaetcitorä nau

In Tit. Ad leg. Rhodiam de iactu.
dum tamen hic eſt, non ideo minus magiſtrũ naui ræpoſitum teneri quod actio detur aduerſus exer- titorem nauis, à quo naui præpoſitus eſt. Cũ enim dicimus, ſiquis contraxerit cum magiſtro nauis, dã- qam eſſe in exercitorem actionem, non ita accipiẽ- zum eſt, quaſi non tencatur ille magiſter nauis ex roprio contractu& propria perſona. Cum quis contrahit cum fillofamilias, duos debitores habet: lium inſolidum, patrem autem obligatum habet nque ad modum peculij. I. qui cum filiofamilias. de pecul. N am præter eam obligationem qua tene- urmagiſter tenetur etiam exercitor:& eſt quædã uelloria obligatio idqꝗ́ue expreſſum eſt in I.I.§. pe. pe Hccactio à peyſona. Hæc verba diligenter notan- Aaſint, quia complectuntur quæcunque ad hanc dputationé pertinent. Cũ prætor propoſuit actio- nem aduerſus exercitorẽ nauis, non tranſtulit actio- nem à perſona magiſtri in perſonã exercitoris, ſed obligationi qua tenetur magiſter nauis, adiecit etiã obligationem qua cxercitor tenetur. Ex his autem oblgationibus vna principalis eſt, alia autem velut accelſoria. Obligatio qua tenetur magiſter nauts eſt ptincipalis:ca autem qua tenetur exercitor, eſt ac- ceſſoria. Nõ enim ex ſua perſona tenetur exercitor, ſedex perſona maxgiſtri: atque ideo vnd ſoluente, alter liberatur. l.I.§. vlt. Atque ideo quod aliis in lo- ci ſcriptum reperitur de fideiuſſoris obligatione, ad hunc locum referendũ eſt. Nam ſicut reo prin- cipali foluente, ipſo iure fideiuſſor liberatur: hic etiã magiſtro ſoluente ipſo iure exercitor liberatur. Nã Hddeiuſſoris obligatio quæ acceſſoria eſt, non poteſt conſiſtere ſine principali. Sed fideiuſſore ſoluente, datur reo exceptio ſi conueniatur. Preterea de qua- litate harum actionum quæritur, an hę actiones ſint ciuiles, an prætoriæ, an rei perſecutorie, an perpetuę, an temporales. Certum eſt has actiones perpetuas eſſe,& ad hæredem tranſire, vt dieitur in I.. 5. ſi ſer- uus. Verum eſt actionem quæ datur aduerſus exer- ctorem eſſe prætoriam. l.1.§.pen. Naſcitur ex iuriſ- didione prætoria, magis quàm ex iure ciuili. Si le- ges& ius ciuile inſpiciamus, ex contractu inito cũ magiſtro nauis non tenetur exercitor, vel dominus nauis:ſed propter vtilitatem hæc actio prodita eſt à Drxtore ex iuriſdictione ſua: non ideo tamen hec adiotemporaria eſt quòd prætoria ſit. Nam actio- nes ptætoric que continent rei perſecutionẽ perpe-
tuæ ſunt,& heredi& in heredem dantur: hæc autẽ
tei perſecutoria eſt. Sed an contraria actio detur ſi-
cuti in ſuperiori cdicto, id eſt an ſicut datur actio
aduerſus exercitoré nauis ex contractu magiſtri: ita detur viciſsim actio ex cõtractu magiſtri exercitori
aduerſus eos qui cum magiſtro contraxerunt? VI-
pianus in I.I 5. Eſt autem ait ex contractu maxgiſtri exercenti nauem actionem non competere aduer- ſus eos qui cũ magiſtro contraxerunt. Magna vtili-
tas atque ideo magna neceſsitas fecit vt daretur a-
Sio iis qui cum magiſtro nauis contraxerunt ad- uerſus exercitorem. l.. hic. in prin. Sed non eodem
auxilio indigebat exercitor. Sed an deſtituetur om-
ni actione, omni auxilio exercitor? Hic dicitur, aut ex locato. Nulla exercitori prodita eſt actio aduer- us cos qui cum magiſtro contraxerunt, ſed aduer-
us magiſtrum A ſe præpoſitum habet actionem
vel ex locato, ſi forte magiſter ei locauerit operam
ſuam, vel actionem mandati, ſi ſine mercede con- ſtituta naui præpoſitus ſit. Quamuis enim nulla ſit propoſita actio qua poſsit experiri exercitor na- uis aduerſus cos qui cum magiſtro nauis contra- xerunt: ſolent tamen Præfecti annonæ propter mi- niſterium annonę ad quod maxime pertinet naui- gationis vtilitas, cos extra ordinem cogere. Huiuſ- modi exempla reperiuntur ſub tit. de exrtaord. co- gnit. Quod autem hic dicimus, exercitorẽ nullam
habere actionem aduerſus eos qui cum magiſtro
nauis contraxerunt, hoc eſt intelligendum niſi ma- giſter nauis in poteſtate exercitoris fuerit. Nam ſi cxercitor prępoſuerit vel filiũ ſuum vel ſeruũ quem habet in ſua poteſtate,& filius contraxerit, vel ſer- uus, dubium non eſt quin actio ex contractu filij
aut ſerui acquiratur patri,vel domino, 1l. ſti pulatio iſta.. alteri. de verb.oblig. Ergo quod hic dicitur in-
telligendum eſt de co qui liberum hominem vel alienum ſeruum qui in poteſtate eſt præpoſuit na- ui. Nam per liberam perſonam nobis non acquiri-
tur obligatio nec actio, vt iam diximus.
1N TIT. II. L.I B. XIIII. PANDECTARVM. Aad legem Rhodiam de iattu. CA P..
T intclligamus quæ ſit lex Rhodia,&
l cur titulus de lege Rhodia hic poſitus i, animaduertendum eſt imprimis Rho- dum inſulam eſſe in mari lonio,& vnã ex Cycladibus inſulis: in qua etiã ciuitas eſt eiuſdẽ nominis quam veteres ſcriptores laudant& extol- lunt propter euvoeν& naualem diſciplinam. Sic enim loquitur Strabo libr. 14. Geograp. qui& ait nobilem eſſe ciuitatem Rhodũ ob diligentiàã circa res nauales,& multos annos mari potitã fuiſſe. Hęc igitur ciuitas cuius naualis diſciplina tantopere cõ- mendatur, præcipuis quibuſdã legibus vſa eſt circa rem nauticam. Quanto in pretio fuerint hæ leges Rhodiæ, ſatis argumẽto eſt, quod imperatores Ro- mani tantum his legibus tribuerunt, quantum Ro- manis, modò illæ Romanis non aduerſarentur. Ma- xime autem hoc oſtendit reſcriptum Antonini Im- peratoris c. 9. huius tit. aεειιπσαιεσ ⁸ναᷣαιρ NiXο eœ. Supplicatio Eudemonis Nicomedéſis Grecè deſcripta fuit, vt hic reperitur. Hic refert Auguſtũ imperatorem idem quoque iudicaſſe, vt controuer- ſiæ nauticæ lege Rhodiorum dirimerentur. Propo-
ſitum fuit imperatori direptionem& ſpoliationem
factam eſſe ab his qui Cycladas inſulas habitabant, ex quarum inſularum numero Khodus eſt, vt dixi. Lex ſcilicet Rhodia his verbis ſignificat legẽ Rho- diam nauticam quaſi maris dominam eſſe, figura-
ta locutionc,& cõtrouerſias de rebus naualibus ſe-
cundum eam legem iudicari& definiri debere. Lex autem maris. Quidam ex his verbis colligunt impe- ratorem dominum eſſe terræ, non ctiam maris, pro- ter dictionem aduerſatiuam: ideõque Venetos nõ eſſe ſubiectos Romano imperio. Sunt qui hoc ita defendant, quia eorum ciuitas ſita ſit in Adriatico mari.ſed hoc ineptum eſt. De hao re contentio fuit inter duos luriſconſultos noſtri temporis, Alciatũ & Inæum. Hinc igitur notandum eſt, ex naufragio nihil diripiendum eſſe, idꝗque cautũ fuiſſe lege Rho- b 2
1299
3 1
1
1 4 1

4
————— 2—
. —. 8.—————— 35 4 6 4 ———— 3 —————**. 8—— 3 3— 8 *————— 1 S————.—— ——————— 4————— —ſſſͤſhſͤhöͤöͤöͤöͤöͤhͤhͤhͤſͤſhſſͤſn——. 2 6————————— 2— — 8—— ſ 4 8—————— 4— 8* 4 4 1.— d—.——— 4 ———————— 2 8——— — 1——.—————. ——— 1———————— 2— 8— —— 1 4 3 1 „——— 4 4 4 2 5 ——.—— 4
—
— ————.. ——DDhö—ö—öoö—ö—ſ—ööööhöööööo ee—.—— ——————————— — 8=————— 3 1 2 —— 5 1——ÿ—“—— —— 5———— ͤͤZooͤoͤͤooͤoͤoſͤͤſͤſſſ— 5
————
——
— —
— —
—— 5 8—
———
—— 8]ůbbbſ
13 0O0 dia veriſimile eſt, idꝗue etiam vetitũ eſt legibus no- ſtris, preſertim in l.nequid. de incen. rui.& nauff. Eſt etiã cõſtitutio Friderici, quæ deſcripta vulgo reperi- tur in C. tit.de furtis. auth. nauigia. Improbat cõſue- tudmẽ quorundam locorum, qua cöſueuerant res naufragorum& nauigia retineri,& vult omnia eis integra conſeruari. Huc etiam pertinere videtur
uod dicitur in l. 7. hic, Cum de reſſa. Depreſſa nauis,
Gallicè esfondree, non magis propter naufragium
conſequitur quis res ſuas, quàm propter incẽdium. Idem dicendum eſt de rebus iactis in mare nauis lcuandæ cauſa orta tempeſtate, quia illæ res nõ ſunt occupantis, vt dicitur in duobus loeis ſub hoc tit. I. 2.§. vIt.& I. qui leuandæ. Non videtur eo animo eſ- ſe is qui proiicit res quaſdam ſuas in mare leuandę nauis cauſa vt eas habeat pro derelicto, niſi contra- rium appareat. Idem dicitur in Inſtit. ſub tit. de rer. diuiſ. S.vlt. Idem in l. falſus.§. ſi iactum. de furtis, vbi dicitur ſi quis iactam rem in mare ſurripuerit, furti teneri quia dominus nõ habuit eam pro derelicto. Quod igitur à nobis dictum eſt de naufragio, intel ligendum eſt cautũ fuiſſe primo capite legis Rho- diæ,& quod etiam diximus de rebus direptis& ia- ctis in mare. Videamus nunc de alio capite, de quo præcipuè tractatur ſub hoc titulo. De contributione.(A P. II. Lterum caput legis Rhodiæ(vt mihi vide- tur) precipuum eſt de contributione rerum propter merces iactas in mare leuande nauis cauſa. Nam ſi propter dempeſtatem res aliquæ iacte ſint in mare nauis leuandæ cauſa, remouendi commu- nis periculi cauſa, cautum eſt lege Rhodia vt alij quorum merces ſeruatę ſunt, propter hunc iactum cogantur hoc damnum reſarcire& contripuerell. 1. hic. Cũ pro conſeruatione omnium mercũ dam- num datum eſt,& pro conſeruanda ipſa naue, id damnum quod datum eſt pro omnibus omnium contributione ſarciri debet. Paulus in J. 2. id æquiſ- ſimum eſſe ait in§. æquiſsimum. Idem vulgo tra-
Domo diru ditur de incendio, cum diruta eſt aliqua domus
tæ vicinaru cæterarum conſeruandarũ cauſa, vt id damnũ ſar-
Sennee ciatur à vicinis ad quos veriſimiliter potuit ignis
Rarii eauſe peruenire. Id expreſſum non eſt certo iure, ſed argu-
ah incs din, mertũ ex his legibus ducitur eius rei probandę cau
an id dam- ſa. Sed legimus quidem domum aliquam dirui poſ num fareiri ſe vt alis conſeruentur. l. ſiquis fumo. ad leg. Aquil.
Aà ricimnirn& II. quod vi aut clam. Ex hoc autem capite legis
debeat. dantur alie attiones, quarum mentio eſt in I.2. hic, actio de locato& conducto:& quãuis forte de illis actionibus nthil expreſſum fuerit lege Rhodia, ta- men veriſimile eſt magiſtratus& prætorem ad ex- emplam legis Rhodię has actiones propoſuiſſe. Vt intelligamus vſum huius legis Rhodiæ, hic docet luriſconſaltus quaſdã actiones propoſitas eſſe ad hanc contributionem vt damnum reſarciatur ei cuius merces iacte ſunt in mare, aitque eum cuius merces iacte ſunt in mare, aduerſus alios quorum merces ſeruate ſunt propter hunc iactum actionẽ non habere, ſed aduerſus magiſtrum nauis ex loca- to:& magiſtrum nauis agere ex conducto aduerſus alios quorũ res ſeruatæ ſunt. Hec eſt ratio agẽdi& in vſum conuertendi quod cautũ eſt ipſa lege Rho- dia. Contractus locati initus eſt inter magiſtrum nauis& mercatores, quorum res vehendę conducte
ꝓ½
Franciſci Duareni Iuriſconſ.
ſunt: ergo æquum eſt agi aduerſus magiſtrũ nanis. Agit is cuius merces iactæ ſunt in mare aduerſus magiſtrũ nauis vt retineat aliorum merces, donec ab eis ſatisfactum fuerit. Eſt ratio quædam agendi ſatis vſitata. Exemplum vnum eſt in l. cum in lege. §. colonus. Iocati. Propter meſſes ſurreptas colonus non agit furti, quia dominus non eſt antequã meſ-
ſis facta ſit, ſed competit actio domino. Agit autem
colonus aduerſus dominum vt is agat aduerſus fu- rem condictione furtiua. Sic vidctur legẽdum eſſe, cxſi non retineat. Quamuis hęc negatio deſit in lib.
Florent. Ergo fruſtta agetur vt retineantur res eorũ
qui nullas res habent quæ poſſunt retineri. Hic ergo videtis actionem ei competere cuius merces iacte ſunt in mare, vt damnum ſibi reſaciatur,& cogãtur alij conferre& damnum ſarcire pro rebus corum que ſeruate ſunt. Sed hic videtur aduerſari quod dicitur in l.3. vbi dicitur, Qui ſeruandarum merciũ cauſa merces aliquas in mare proiecit, nulla tene- tur actione, ſi dolo malo aliquas merces in mare proiecit, tenetur de dolo: ſi ſine dolo,& ſine culpa, tenetur actione preſcriptis verbis. Si ſeruandarum
mercium cauſa proiecit, nulla tenetur actione. Hec
antinomia multos torſit,& Accurſium& cęteros, nec videntur eam commode explicaſſe. Ego igitur aliter reſpondeo, nulla actione teneri eum qui mer- ces proiecit, ſed dico eum teneri cuius merces ſer- uate ſunt. Hic non inſpicitur quis proiecerit mer- ces in mare, ſed inſpicitur cuius interſit hanc iactu- ram factam eſſe, ita vt quamuis actio ſit in perſonã, tamen perſonæ tenentur propter res quę ſeruatę ſunt. Ideo cogitur quis ad hanc collationem, quia res cius ſeruate ſunt propter iacturam aliarum mer cium. Si forte proiecerit,& nullas res habeat, nulla actione tenebitur, vt ſi forte proiecerit vt ſeipſum ſeruaret. Sic mihi videtur facilis eſſe explicatio& diſſolutio. Sed hoc dilucidius fiet multo ex his quæ ſequuntur. Videndum eſt igitur b De cauſa hulus contributionis. CA P. III. 61* intelligamus quando poſsimus hac actio- V ne experiri,& quando non poſsimus, ſcien- dum eſt duo neceſſaria eſſe vt detur hec acttio. Ia- ctura rerum ex vna parte,& conſeruatio rerum ex altera parte. Is qui iacturam fecit rerum ſuarum pe- tit hanc contributionem,& ab his quorum merces ſeruatæ ſunt propter hanc iacturam. Ergo vt locus ſit huic collatio ni animaduertere debemus an ia-
contributione propter iacturam:id ſatis oſtendit. J.& ipſe titulus& inſcriptio. Sed vtilitas ſuaſit atq; æquitas vt lex Rhodia de iactu ad damnum ex a- lia cauſa datum porrigeretur interpretatione: Ita- que videtis ex pleriſque aliis cauſis Iocũ eſſe huic contributioni,&ſi forte nullarum mercium iactu- ra facta fuerit. Dicamus igitur quoties aliquod dã-
num datum eſt propter iacturã aut alia huiuſmodi
cauſam leuande nauis cauſa, hoc damnum ſarciri debere ab his quorum merces ſeruatę ſunt. Id ex variis locis huius tituli colligitur:& hoc percepto diffcile non erit animaduertere quæ ſit ratio cu-
iuſque
akodem pertu- mtmalum nau aiücontridutio mruli cauſa⸗ aid factume ulſcic. Si nau torrorioni, ntdores Non e inteulivitand ugpoſteriore ſh luri mmila eſt, Scde urdes liberarm Vlocom habch min 1 2.§,Si nalertaliſd Tnon tantäm p Alocum habe Wdatum. Se dercidus alicu

In Tit. Ad leg. Khodiam de iactu. 130
uſque iuris in ſpeciebus quæ tractãtur ſub ho cit. Eas quæſtiones nos ordine tractaturi ſumus. prima quæſtio eſt de naui& armamentis in 1.3. 5ſ conſcruatis. Propter tempeſtatem nauis fracta cſt vel deteriot faſta, vel exarmata: conſeruatę ſum merccs,& nihil eatum Perut tempeſtate. quæritur an ſit locus contributioni& collationi de qua hic
loquimur,& an mercatores quorum merces ſerua-
r lunt debeant hoc damnum ſarcite magiſtro na- uis Hic luriſconſultus ait nullam hic contributio-
gem faciendam eſſe, nullam collationem. Verum auidem eſt damnum aliquod hic datum eſſe ſed uunen non eſt damnum datum propter conſerua- unicnem aliarum rerum quæ erant in naui. Dicẽ- dumigitur eſt locum tantum eſſe collationi, cum dmnum aliquod datum eſt remouendi cöõmunis xriculi cauſa,& pro conſeruatione. Hic autem nõ oteſt dici damnum datum eſſe propter conſerua- tionem aliarum rerum& communis periculi vitã- djcauſa. Locus ergo collationi eſſe non poteſt. Id luriſconſultus probat ſimilitudine. Nam G&ſi faber. Siquis faber locauerit opus faciendum,& is frege- tit malleum, id damnum non imputabitur ei qui coduxit opus faciendũ. Hoc tamen locum non ha- bet in duobus caſibus, vt oſtendit Iuriſconſultus. Vclui ſi voluntate vectorum. Si deterior nauis facta ſit voſũtate vectorum, vel propter aliquem metum ad factum ſit, vt merces mercatorũ conſeruarentur, aamnum tunc ſarciti debet& hoc eſt obſeruatione ignum. Eodem pertinet quod dicitur in 13. Arbo- rem vocat malum nauis. 8i deiectum eſt inſtrumẽ- tum nauis, contributio debet fieri, ſi remouendi cõ- munis periculi cauſa,& conſeruadæ nauis vel mer- cium cauſa id factum eſt. Eodem pertinet quod tra- ditur in 1.5.hic. Si nauis perierit naufragio, locus non eſt contriburtioni, etſi forte merces ſuas conſer- uarint vectores. Non enim eſt depreſſa nauis com- munis periculi vitandi cauſa. Multum intereſt inter riorem& poſteriorem ſpeciem. Nam in poſterio- e ſpecie loquirur Iuriſconſultus de naui quæ nau- o amih⸗ eſt. Sed cum arbor cæditur, vt nauis cum mercibus liberari poſsiit, tunc æquitas contri- butionis locum habebit. Alia quæſtio eſt de naui
udempta in I. 2.§, Si nauis. Si nauis capta à piratis nempta fucrit, alij debent conferre:& ex hoc ſatis
appuet non tantùm propter iactum mercium col-
Ktionem locum habere, ſed propter aliud etiam
damnum datum. Sed ſi aliquid prædones abſtule- tint ex mercibus alicuius,& is redemerit ſuas mer- cesnon cogentur alij hoc damnum ſarcire. Sic vi- detis inſpiciendum ſemper eſſe an damnum om- nium cauſa datum ſit,& an eorum interſit, cũ que- ritur an contributioni locus ſit: idque pertinet ad explicationem quæſtionis tractatæ in I.2.§. ſeruorũ. de ſeruis qui coorta tempeſtate perierunt in naui. Alia quæſtio eſt in l. 4.de mercibus in ſcapha poſi- tis leuandæ nauis cauſa. Nauis crat valde onuſta mercihus, adeo vt portum non poſſet intrare, vel flumen cũ onere eæ merces immiſſę ſunt in ſcaphã, quæ periit cum mercibus: quæritur an ij quorum berierunt in ſcapha poſsint alios compellere ad Lontributionem? Et dicendum eſt, quia omnium intererat eam nauem exonerari, cum non poſſet intrate portum, vel flumen: quia eſſet nauis nimis
onerata, ab omnibus hoc damnum ſarclri debere, & contributioni locum eſſe. Econtrario ponamus in ſuperiori ſpecie ſcapham plenam fuiſſe,& mer- ces quæ erant in naue amiſſas quoque eſſe: merca- tores qui merces in naui habebant volunt alios co- gere ad contributionem: quæritur an poſsint eos cogere? Et dicitur non poſtl quia nihil ab eis factũ eſt, vt eæ res quæ in ſcapha erant conſeruarentur.
Addendum eſt id quod dicitur in 1. 4.§. ſed ſi nauis.
vbi duæ ſpecies ſunt. Quidam naufragium fecerũt, alij iecerunt res quaſdam ſuas in mare leuande na- uis cauſa. Qui naufragio res ſuas amiſerunt. petunt ab aliis quorum merces iacte ſunt:& deinde capte ſunt ab vrinatoribus, vt damnum reſarciatur: quæ- ritur an cogendi ſint hoc damnum reſarcire? Et Iuriſconſultus ait, hoc damnum reſarciendum non
eſſe,& contributioni locũ non eſſe. Vrinatores ſunt Vrinatore:
1
qui ſub aqua nauigant᷑,& qui merguntur in caput, qu¹.
ſicut vrna ſolet. Alia quæſtio tractatur in dic.l. 4.§. cum aurem. ad finem. de aſpergine. Quidam habe- bat quaſdam merces in naui, eæ propter iacturam deteriores facte ſunt, quod aſperſæ fuerint aqua ma- rina fortè,& nudatæ. Sic videtur legendum, nudatu, & non mundatis. Quæritur an harum rerum nomi- ne contributio facienda ſit? Ait Iuriſconſultus con- tributioni locũ eſſe. Nam etſi lege Rhodia de iactu
tantùm cautum ſit:eſt tamen eadem ratio cũ pro-
pter quodcunque aliud damnum res aliorum ſer- uatæ ſunt. Hoc enim damnum datum eſſe cõmu- nis periculi remouendi cauſa apparet. Alia quæſtio eſt de armamentorum comparatione, in 1.6. Nauis quædam exorta tempeſtate ictu fulminis, deuſtis armamentis arbore& antenna delata eſt in portũ Hipponẽſem:ibi comparata ſunt tumultuaria que- dam armamenta:deinde his ad præſens comparatis armamentis Hoſtiam nauigatum eſt. Magiſter na-
uis petit ſumptum factum in ea armamenta ſarciri:
quæritur an contributioni locus ſit: hic dicitur, Hic ſumptus inſtruen ⁊æ magis nauis. Diximus hoc dam-
num reſarciri debere quod datum eſt mercfũ con-
ſeruandarum cauſa,& communis periculi remouẽ-
di. In hac igitur ſpecie damnum non ſarcietur, quia
hic ſumptus factus eſt inſtruendæ nauis cauſa, non
lcuandę. Nam cum delatam fuiſſe nauem in portũ Hipponenſem hic proponaturn, apparet in tuto na- uem fuiſſe, cum eſſet in portu, nec illa armamenta comparata fuiſſe remouendi communis periculi gratia. Hactenus de iactura rerum. Nunc videndũ eſt, de conſeruatione.
De rebus ſeruatis ex altera parte propter iactum
factum multæ hic queſtiones tractantur. Dicẽdum igitur eſt generaliter in contributionẽ venire quic-
quid conſeruatum eſt, modò æſtimationem reci- piat. Omnes ſpecies quc hic tractantur, huc referri debet,& exempla hic tractata oſtendunt verum eſſe quod generaliter hic traditur. Niſi igitur res ſerua- tæ ſint, locus non eſt contributioni: puta ſi nauis cũ
mercibus perierit, vt dicitur in l. 4.in prin. Simile eſt quod dicitur in l.5. Non tantùm dieit contributio- ni locum eſſe,cum iacte ſint res in mare leuandæ nauis cauſa, ſed cum res aliorum conſeruate ſunt, propter hunc iactum. Igitur ſi nauis perierit poſt hunc iactum cum merxcibus, locus non erit contri- butioni. Vnde quæritur in l. 4.§. ſed ſinauis. de his
P 3
De conſer-
aations.
———
——— 4
8——*„ 8———————————————— ——öo———ää““————* ä—ö—. 5 4.——.— 1 2 4—“. Se 3 ͤͤ“
ͤͤ—]ſö“

3 5 ½ 4 4 4 3 3. 1 4 4 1 — 4½ 3 1 4 5. 1 4 3 D — 3 * 5 3 1 3 3 3
3 3 4 Sierea3e esenpeene—————Cö—— —y—— 3—-—— ————————
8 5— 4,
qui naufragio res ſuas amiſerunt. Deinde eæ extra- tæ ſunt per vrinatores, an contributioni locus ſic, quia res quę erant iactæ leuandæ nauis cauſa perie-
runt. Et dicitur admodum rerum conſeruandarũ quę per vrinatores extractæ ſunt, conferendum& contribuendum eſſe. Sed ij qui naufragio res ſuas amiſerunt, non poſſunt petere ſibi damnum ſarciri ab iis quorum res iacte extracte ſunt ab vrinatori- bus. Nam nihil fecerunt leuãde nauis cauſa. Quod igitur dicimus vr contributioni locus ſit oportere ſaluas eſſe res, nos ita intelligimus quocunq; modo
conſeruatę ſint, ſiue ideo ſaluę factæ ſint, quia nauis
non periit, ſed ſalua in portum venit, ſiuc quia na- uis quidem naufragio ſubmerſa eſt, ſed merces ex- tractæ ſunt per vrinatores. Alię quæſtiones ſunt de his rebus in 1. 2.§. cadem. Præcipua queſtio eſt de rebus quibus non oneratur nauis: veluri ſiquis gem mas habeat in nauc, an harum gemmarum nomi- ne contribuere debeat? Videtur contriburioni lo- cum non eſſe, quoniam huiuſmo di rebus nauis nõ oneratur. Cum enim dicimus contributioni lo- cum eſſe, cum iactæ ſunt res in mare remouendi communis periculi cauſa, id viderur accipiendum eſſe de his rebus quibus nauis oneratur. At gemmis & margaritis nauis non oneratur. Hic tamen dici- tur omnes quorum intereſt nauem ſaluam eſſe cõ- tribuere debere. Queritur etiam de liberis perſonis an contribuere debeant pro ſe. Et dicitur non cogi contribuere, quia liber homo æſtimationem non recipit.Inde agitatum eſt. Ex eo quod diximus libe- rorum corporum cauſa contributionem non fieri, quia liberum corpus nõ recipit æſtimationem, quę- ritur an ſi quis habeat annulos& veſtimenta, an horum nomine contjibuere debeat,& dicitur ve- ſtimentorum nomine cötributioni locum eſſe. Ex- cipitur tantum liberum eſſe corpus. Sed quæritur an cibariorum nomine cõtriburioni locus ſit? Hic ait luriſconſultus contributioni locum eſſe propter cibaria,& rationem reddit. Eöque magis quod. Earũ rerum nomine quas quis proprias habet in naue, conferre debet. At cibaria nõ videntur propria, ſed communia potius, quia cum deficiunt cibaria in naue, quæcunque quis habet ea cogitur conferre in commune. Atque hinc vulgo illud venit, Immunente neceßitate omnia eſſé communia. Vndeé etiam tractatur queſtio, an ſi quis tempore famis cibaria furatus ſit, an furti tencatur?& ſunt qui dicant non teneri, ca.
ſi propter neceſsitatem. extr. de furtis. Alia quęſtio
eſt de rebus quę aſpergine deteriores redditæ ſunt, in I. 4.5. cum autem. Hęc quæſtio multum diuerſa eſt ab ea quę iam à nobis tractata fuit, de aſper-
gine rerum. Diximus eum cuius res deteriores fa-
&e ſunt aſpergine propter iactum recte petere ſibi hoc damnum ſarciri. Sed hic quæritur an harum rerum nomine aliquis conferre debeat. Hic ſatis prolixa eſt diſpurario,& im primis ait Calliſtratus, Sed defendendum ehi. Defendi poteſt ait Calliſtratus, hunc cogendum non eſſe conferre, niſi pro preſen- te pretio rerum. id eſt in hac re habebitur ratio in æſtimandis his rebus eius temporis, quo res de- teriores facte ſunt:idꝗue docet exemplis. Verbi gra- tia, merces duorum mercatorum valent ſingulæ vi- ginti: vnius merces deteriores facte ſunt aſpergine, aliexius non. Alter cuius res deeriores facę non
Pranciſci Duareni Iuriſconſ.
ſunt aſpergine, cogetur conferre pro viginti: alter
cuius res deteriores facte ſunt, cogetur conferre, (propter deteriorationem) pro decem tantùm. Cal. liſtratus tandem concludit adhibita diſtinctione, videndũ eſſe an plus ſit in collatione, quàm in dã.
no. Nam ſi plus ſit in collatione quàm in damno
tunc conferre cogetur. Exempli gratia, mercator
de quo quęritur debebat conferre decem, ſi dam. num datum non fuiſſet, aſpergine damnũ eſt duo- rum aureorum, videtis plus eſſe in collatione quàm in damno. Hic dicitur deductis illis duos aureis re- liquum conferre cogẽdum:ergo conferet pro octo:
Quid ſi plus ſit in damno quàm in collatione? Di-
cendum eſt enim conferre non agi, vt ſi damnum ſit decem aureorum,& collatio ſit duorum aurco- rum:imo ei potius conferendum eſt, propter dam- num quod ei datum eſt aliarum rerum conſeruan- darum gratia. Ex his intelligitis quid neceſſariũ ſit, vt locum habeat contributio. dixi ex vna parte o- portere damnum datum eſſe remouẽdi communis periculi cauſa, ex altera oportere res conſeruatas eſ- ſe:de quibus rebus hoc intelligendum ſit à nobis di- Kum eſt hactenus. Nunc videndum ettt De ratione contributionis facienda«ꝭ. P Aulus noſter in l. z2. duobus in locis, ait contri- L butionem faciendam eſſe pro modo rerum conſeruatarum& amiſſarum, 1.2.§. portio.&§. ia- cture. Vtreque igitur res æſtimantur. Primùm res qusę amiſſe ſunt aliarum conſeruandarum cauſa: deinde æſtimabuntur res que ſeruate ſunt propter hanc iacturam:& is qui maioris pretij res habebit in naui, plus conferet. In hac autem rerum æſtima- tione quę amiſſe fuerunt propter iacturam, non ha- bebitur ratio lucri, ſed damni tantùm, vt dicitur in dicta I. 2.§. portio. Lex enim Rhodia vult dam- num ſarciri,& tantùm proſpicit iis qui damnum vetare volunt, non autem iis qui lucrum ſentire volunt. In aliis rebus quæ ſeruatę ſunt, cum quæ- ritur quantum contribuendum ſit carum rerum nomine, inſpicimus quantum vænire poſsim. In- de quæritur ſi res quæ iactæ ſunt in mare, quarum rerum nomine petitur contributio, reperte ſunt, quid faciendum ſit, an nihilominus petitur contri- putio? Hic luriſconſultus ait, exonerari collatione. Cũ enim dicimus rerum iactarũ nomine collatio- nem fieri debere, ab iis quorum res propter iactum conſeruatę ſunt. Hoc eſt intelligendum niſi hę res poſtea reperte ſint. Sed quid ſi iam collatio facta ſit, deinde res poſtea repertę ſint: fortè enim extra- ꝗ&te ſunt per vrinatores. Dabitur actio ex conducto ad repetendum quod contributum eſt, poſtquam res pro quibus contributio facta eſt apparuerunt & recuperatę ſunt. Atque hinc notãdum eſt, ex qua cauſa detur hęc actio, vt obſeruetis rationem& me- thodum noſtram. Ego initio oſtendi cx hac parte legis Rhodie introductam eſſe actionem qua peti- tur contributio. Actio ex conducto datur, qua co- gentur contribuere ij quorum res propter iacturam
ſeruatę ſunt. Eſt cauſa huius actoris. Nunc alia oc-
currit, cùm facta eſt contributio,& res iactæ appa- rucrunt& recuperaræ ſunt, vt reddatur quod con- trihutum eſt, datur etiam actio ex locato, quam promiſcuè vocat ex conducto. b A
la
giuraumalt ntars, nguc
aummerceden
diut nos inſpi icpax fuetit m ni Sed Dau tiet cam quæ Runc nauem anlcitet concd
aKdicitur ab
Auduuus action Wocauit, peti wrauis, quia nüärſunt, hal ina ſſi ea co ad Hæc ſpec finerccs meas ſinr mez& ſi auuem deterie 1 Aean cum arſaxcig, Ka läbrn aic 6 1 commocC ail cul 4 caſ mevidendun

— 4 1 ——— “
1 In Tit. De inſtitoria actione.
Alia cauſa eſt huius actionis, vtpote vectura& merces quæ ſoluitur pro vectura, de qua diſpu- tatio eſt in Ivltim. hic. Vectutam enim tam pro ſe quàm pro mercibus ſuis vectores debent magiſtro nauis. Magiſter nauis hanc vecturam exigit actione ex locato. Hæc igitur eſt vna cauſa huius actionis, cum mercedem nolunt ſoluere mercatores pro ve.
ctura pro ſe, vel pro mercibus ſuis. Vnde oritur
uxſtio an debeatur vectura Pro mancipio mor- tuo? Et dicitur in dicta J.vltim. deberi. Et huic con- ſentaneum etiam eſt quod dicitur in l. ex cõducto. zucm cum quidam. locati. Admonet hic Paulus quæſtionem tractatam à Labeone facti eſſe magis uam iuris,& videndum eſſe quid actum ſit inter vetorem& magiſtrum nauis. Nam ſi merces pro- mila ſit magiſtro pro ſeruis exportãdis in certum etum, niſi ſerui deportentur,& moriantur, non debebitur merces: ineſt enim hæc conditio, ſi de- portati fuerint. Sed in dubio debebitur merces. Hoc enim actum eſſe tantum intelligitur vt vehan. tur ſerui. Hinc quęſtio tractatur in l.vlrim.§. vltim. hic. Quidam nauem conduxit duarum millium amphorarum: in cam importauit tantùm ducentas amphoras: petitur ab eo vectura pro duabus milli- bus amphorarum: ait ſe importaſſe tantùm ducen- tas amphoras, atque ideo pro ducentis amphoris velle tantum mercedem ſoluere: quæritur quid iuris ſiteEt dicitur nos inſpicere debere quantarum am- phorarũ capax fuerit nauis, non quantę impoſitæ ſint amphorę. Scd Paulus notat in locũ Labeonis, quia videbat cam quæſtionẽ facti eſſe. Et hic locus oſtendit tunc nauem conductam auerſione dici, cum ſimpliciter conducta eſt, non in certum nu- merum:& dicitur ab auertendo periculo. Poſtre- ma cauſa huius actionis eſt, cum is qui merces ſuas ꝛchendas locauit, petit detrimentum ſibi reſarciri Amagiſtro nauis, quia culpa eius perierunt, aut de- teriores facte ſunt, habètque actionem ex condu- Kto, Lvltima. 5. ſi ea condictione. valde elegans ex- emplum eſt. Hæc ſpecics huiuſmodi eſt: magiſter nauis qui merces meas vehendas conduxerat, cas fine volütate mea,& ſinc vlla neceſsitate tranſtulit inaliam nauem deteriorem: ex merces perierunt cum naui. Agam cum priori nauta, vt mihi hoc damnam reſarciat,& actione ex locato. Hoc ſim- plieterà Labeonc dictum eſt, ſed contra ait Pau- lus. Dixi in commodato caſum fotuitum non Præſtari, niſi culpa caſum ipſum preceſſerit. l. ſi vt cetto. 5.unc videndum.& I. in rebus. commodati. Per ſe naufragium dicitur caſus fortuitus. Sed po- teſt caſus fortuitus non eſſe, puta ſi quis culpa ſua
naufragium fecerit. Exceptio ex hoc loco adden-
da eſt obſeruatione digna, niſi appareat caſum il- lum euenturum, etiam ſi culpa non preceſsiſſet.
os ponimus à magiſtro nauis merces ſine volũ- tate domini, in aliam nauem impoſitas eſſe. Hic culpam admiſit, nauis illa periit, periit etiam na- uls ex qua translatę erant merces in aliam na- uem. Paulus ait non teneri magiſtrum
nauis, quia vtraque nauis periit:& ſimile eſt quod dicitur in I. ſi is qui ſeruum. de oblig.& actio- nibus.
— 52 T.—
IN TIT. xXXV. LIB. IIII.
C. ET TIT. III. LIB. XIIII
PANDECTARVM. DE INSTITORIA ACTIONE. Cauſa inſtitoriæ actionlr. Væ ſit cauſa inſtitoric actionis,& qua ex docet Iuſtinianus in Inſti. ſub Quod cum eo qui in aliena poteſt.§. eadem rationc. Ait cadem ratione pro- poſitam eſſe actionem inſtitoriam, qua propoſita eſt actio exercitoria de qua iam diximus. Nã ſicut actio cxercitoria datur aduerſus cum qui magiſtrũ naui prępoſuit, ſi quid cum magiſtro nauis contra- ctũ ſit:ita etiam datur actio inſtitoria aduerſus eum qui inſtitorem prępoſuit negociationi vel tabernæ: vt perinde tencatur is qui prępoſuit inſtitorem, ex co contractu inito cum inſtitore, ac ſi ipſe contra- xiſſet, modò de ea re contractum ſit negocium, cu- lus rei gratia inſtitor prępoſitus fuit. Hinc actio in- ſtitoria dicta eſt, quia datur ex contractu qui initus eſt cum inſtitore prępoſito. Cum autem prepoſita ſit hec actio, docet Vlpianus in principio huius tra- Ktatus. Hęc à nobis ſummatim dicta fint, vt veluti argumenti totius huius tractatus vice& diſ. pura- tionis ſint. Iam de his diſtinctius& explanatius diſ ſerendum eſt. Ac imptimis videndum eſt, Quis inſtitor ſit. C A P. J. Has fere præcipua queſtio eſt totius huius diſputationis, quis inſtitor dicatur. Cum pre- tor ait, ſe actionem daturum ei qui cum inſtitore cõtraxerit aduerſus eum, qui inſtitorem prepoſuit, neceſſe eſt ſcire quis inſtitor ſit. Id docent luriſcon- ſulti in pleriſque capitibus huius tituli: veluti in 1z. & I. ſi cum villico. 16.. inſtitor. 18.& aliis quibuſdã, ex quibus capitibus colligitur inſtitorem dici, qui tabernè aut negociationi quęſtus cauſa pręponitur à domino, quẽ nos vlugo Vu facteur vocamus, nihil enim refert, an ei ſit aſsignata certa taberna, an ſit prępoſitus cuicunque negotiationi, vt inſtitor quis dicatur, in l.ſi cum villico. Si cum villico contractũ ſit, queritur an eo nomine inſolidum aduerſus do- minum danda ſit actio? quæſtio eſt an villicus in- ſtitor recte dicatur? Et Iuriſconſultus ait ‚villicum non recte inſtitorem dici,& adfert rationem. Ioſti- tor appellatur qui tabernę aut negociationi prepo- nitur quęſtus cauſa: villicus ergo inſtitoris appella- tione non continetur, quia propter fructus perci- piendos preponitur villicus. S1 tamen villicum meum mercibus comparandis prępoſuero, non autem fructuũ tantùm percipiendorum gratia, ex. emplo inſtitorię actionis, aduerſus me dominum a- ctio dabitur. Inſtitor igitur eſt, qui negociationi preponitur quęſtus cauſa. N egotiationem intelli- gimus quancunque rerum venditionem, aut di- ſtractionem. Nam ad exemplum inſtitoris is acce- dit. Vnde is qui pręponitur fœnerandis vel acci- piendis pecuniis, inſtitor non dicitur ſed is qui ad emendum,& vendẽdum pręponitur. l.inſtitor. 18.& L.in cum. 19. hic. Si quis procuratorem prępoſuerit mutuis pecunis accipiendis, is inſtitor proprie non dicitur, ſed vtilis actio ad exemplum inſtitoriæ a- Kionis datur. Qui fœnus exercet, non poteſt recte P 4
1303
Inſtitoria actio vnde duta.
wetee eiteeeſ Bi eiseerrine neeeteheneirit. A, Pee'peeeerewti ehee
——“ — 4 ———opp— —*“*
——
3 Beeuse de 1 de—.——————— —————,y 4. ————— öd——— 2* 2 8 * 5. 8 333ſſ“ ö“ v
————————— — 1—y y—— 9 ä—
———

—
————————
4
3 I 1 1
1 3 O 4+
Inſularius
quν.
Libitinari qui. Conturba-
re quid.
negociator dici. Nam fœnus à negociatione mul- tum differt, vt ex hoc loco ſatis colligitur. Idem in Lpen. C. eo. Cum videret Iuriſconſult.hunc inſtito- rem non eſſe, qui conſtituitur ad pecunias fœnerã- das& accipiendas, tamen propter vtilitatem exi- ſtimauit dandam eſſe vtilem actionem; ad exem. plum iaſtitoriæ actionis, cum inſtitoria actio defi- cit ex Prætoris edicto:& hec diſtinctius aperiun- tur a luſtiniano in§. ceterum. Inſtit:titu. Quod cum eo qui in alien. pot.&§.is quoque. co. vbi docet quid interſit inter actionem tributoriam,& actionem de peculio. Actio de peculio datur omnium rerum pe culiarium nomine, quaſcunque habet ſeruus in pe- culio. Actio autem tributoria nõ datur peculij no- mine, ſed mercium peculiariũ nomine. Fieri enim poteſt(inquit Iuſtinianus)vt partem habeat ſeruus in merce,& partẽ in fenore. Hic videtis fenus differ- re à mercc. Ex quo apparet procuratorẽ differe ab inſtitore. Nam procurator dicitur generaliter qui- cunque mandatu domini nego cium adminiſtrat.J 1. de procurat. ſed hoc verbum ad negociationem tantùm refertur. Tametſi autem hęc ſit propria ver-
bi ſignificatioin edicto Prætoris, amen verba Pre-
toris propter æquitatẽ ad alias perſonas producun- tur. Huius rei multa exempla ſunt in L..hic. Quod hic dicitur de inſtitore producitur ad inſularium, id eſt, cui mandata eſt cura inſulæ vel domus. Sed Cſi menſæ. Etat menſularius, habebat menſæ ſue ſer uum præpoſitum, quamuis menſularius non ſit in- ſtitor:tamen quia eadem eſſe ratio videtur in men ſulario, quæ eſt in negociatore, ad eum producitur interpretatione edictũ Prætoris. Libitinarij ſunt qui habent curam funerum. Conturbare verbum ſatis hodie vulgatum eſt, pro eo quod eſt non extricare ſe nominibus,& ære alieno: quamuis Accurſius nõ intelligat quid ſit conturbare. Vide Budæum in an- not. in Pandec in hoc verbo, Seruus dicitur contur- bare rationes, hic, id eſt non ſatisfacere. Credere pro mutuo dare accipiendum eſt. Et ineptum eſt quod hic quidam ſumunt de literis credentiæ. Exemplũ eſt in l. bona fides. dępo. Ex his intelligitis quid pro- prie inſtitor ſit, aut quis inſtitoris loco habendus ſit propter ſimilitudinem rationis. Hinc etiam intelli- gitur quando detur actio inſtitoria, quæ non datur niſi cũ inſticore cõtractum ſit, aut cũ eo qui pro in- ſtirore habetur. Deinde notãdum eſt de cõditione huius inſtitoris, non eſſe quærẽdum in hoc iudicio. Exempla paſsim occurrunt de omnibus aliis con- tractibus, in quibus quæritur de conditione perſo- narum. Sed hic cum agitur an competat actio in- ſtitoria aduerſus dominum qui præpoſuit, nõ que- ritur de conditione inſtitoris. l. 7.§.. Imo etiam ſi pupillus inſtitor ſit, cum quo contractum eſt, dabi- tur actio aduerſus dominum. ls enim ſibi imputare debet, qui talem præpoſuerit. Idem à nobis dictum eſt, de exercitoria actione. E ſt enim affinis ratio e-
xercitoria huic actioni inſtitoriæ cũ exercitor præ-
ponit magiſtrum naui, nihil refert cuius conditio- nis ſit, vt propter cotractum initum cum maxgiſtro nauis detur actio aduerſus exercitorem. A ddidimus prapoſito. His verbis vſus eſt Prætor in edicto ſuo vt ſatis apparet ex interpretatione luriſcõſulti. O por- tet igitur inſtitorem præponi. Sed videndum eſt quomodo preponatut inſtitor.
Franciſci Duarem luriſconſ.
Quomodo praponatur inſtitor. C.4r 171. Ontantùm expreſſa voluntate præponitur N inſtitor ſed etiam tacita, ac etiam patientia inſtitor tabeberne præpoſitus intelligitur. tit. Inſtit.
Quod cum eo qui in aliena poteſtate. Nihil aute
refert an ipſe dominus preponat, an alius eius no-
mine, ſi modò preponẽdi facultatem& ius habeat. Exempla ſunt de tutore, curatore,& procuratore, in 15. S.vlti. Si quis rem meam gerat ſine mandatu, is dicitur negociorum geſtor. Deinde dicitur nihil referre an is qui præpoſitus eſt, mas ſit, an fœmina. 17. hic. De fœminis dubitatum eſt,& non immeri- to. Nam propter Senatuſconſultum Velleianum, fœminæ ex contractu alieno non obligãtur,& alie- nam non ſuſcipiunt obligationem fœmine. Quo- modo ergo conuenientur ex contractu inſtitoris, ſi cum prępoſito à ſe inſtitore aliquod negocium cõ-
tractum ſit. Sed hęc res non pertinet ad Senatuſcõ-
ſultum Velleianum. Nam magis rem ſuam gerere
videntur, quàm alienam. l. 4. C. eo. De pupillo que-
ritur in l. 7.§. pupillus. Si pupillus præpoſuerit inſti- torem tabernæ vel negociationi ſue ſine tutoris au- oritate, ex contractu inſtitoris conueniri non po- teſt actione inſtitoria. Verum eſt cum quæritur de inſtitoris condictione, nihil referre cuius ætatis ſit: ſed cum queritur de eo qui prepoſuit, refert, quo- niam agitur de obligatione. Addit duas exceptio- nes in quibus tenetur pupillus etiamſi prępòſuerit inſtitorem ſine tutoris ſui auctoritate:vna eſt. ſi pu- pillus locupletior factus ſit ex contractu inſtitoris: & hoc perpetuò obſeruatur in pupillis. l3 commo- dati. l.pupillus. de auctor. tutor.& 1.3. de nego: geſt. Altera exceptio eſt, Si pupillus extiterit heres ei qui præpoſuit inſtitorem. Nam tune tenetur pupil- lus. Quid dicemus de minore vigintiquinque an- nis:an idem dicemus quod de pupillo?luriſconſul- tus ait aliã eſſe cauſam adulti:is enim obligabitur: poterit tamen reſtitutionẽ in integrum petere. Sed nõ ſine cauſę cognitione beneficio ætatis quod ge- ſtum eſt reſcindetur, id eſt, ſi appareat eum circun- ſcriptum fuiſſe. lverum. 6. ſciendum. de minorib. Ex his quę dicta ſunt intelligitis quãdo prępofitus in- ſtitor dicatur: preterea notandum eſt eum qui re- uocatus eſt à prepoſitione, prepoſiti loco habèdum non eſſe. Nam ſicut liberum eſt domino inſtitorem preponere neminem: ita liberum eſt prepoſitum negociationi reuocare. Doſtquam reuocatus fuerit inſtitor, ex cõtractu poſtea cum eo inito non tene- bitur dominus. Rationem reuocanditradit luriſcò- ſultus in l ſed&ſi pupillus. 5.i. De quo palam ſcriptum. Docet Iuriſconſultus rationem reuocandi inſtito- ris per programmata publicè propoſira: idque vti- lius eſt. Sed poteſt etiam nominatim prohibere in- ſtitori ne contrahat cum negociatoribus: itemque negociatoribus ne contrahant cum inſtitutore. Sed id fieri non poreſt, vt omnibus negociatoribus do- mini voluntas declaretur. Vtilius igitur eſt publicè proponere, ne negociarores contrahant cum inſti- tore qui reuocatus eſt. Et hic eſt locus communis diligenter notandus, de his quę publicè propo- nuntur, l.cum quis. de ſolut. l.egula. de iuris& fa- cti ignorant.& c.l. de poſtulat prelat. in 6. Vt de pla- no,&c. Planum terram vocat Eſt verbum vulgatum
apud
molen nnot bubcius qui none ptepone insAlos oc iait luric dvſus acione ernto eſtRece irſoswt præp Sron bniarur, gwoyter milite aln exetciton akde quis obe ürintegra. talitoris. Ma wamen maiot ſu umiſtuus. wälde vülis isgropter nnyoliio du lunzdicitut iyer qubus! Veollgi doteſ ude le 23( dtöeä 3 eäu vdur mmicuusyſa
—————.—
————— —— 8 3——————————— 2 3—— — 4———— 4— ——.———————— —————— —-— 3————————
—

In Tit. De inſtitoria actione. 130 5 abud iuris auctores, quaſi dicat, oportet ita proſcri- bivt poſsit legi programma de plano. Hinc eſt no- tãdus locus communis. Neminem eorum quę pu- plicè propoſita ſunt ignorationem cauſari debere. Sed queſtio eſt& difficillima totius huius tracta- tus, an morte preponẽtis reuocetur prępoſitio inſti-
e toris. Quidam præpoſuit inſtitorem negociationi: mai obiit:poſt mortem inſtitor contraxit cum multis am mercatoribus, quæritur an dabitur actio aduerſus Nm. hæredem? Quæſtio hinc pendet, an reuocata ſit hec ræpoſitio morte pręponentis? Ac quidem man- datum morte mandantis re integra reuocatum in- olligitur.l mandatum. C. mandati. Sed alia cauſa Kioſtitoris:itaque Iuriſconſulti ſub hoc titulo di- cunnon reuocari præpoſitionem morte præpo- gentis: idq́ue in pleriſque locis exprimitur. l./.§. pen. Anuum ignoranti dari inſtitor am His verbis oſten- dit Iuriſconſultis actionem inſtitoriam dari poſt mortem preponentis. Idem dicitur in l. ſed& ſi pu- pillus. in princip. Magna fuit dubitatio de pupillo qui heres extitit pręponenti:& tamen Iuriſconſul- tus ait cum tenere:& occurrit obiectioni,& dicit, potuit remoueri à tutoribus eius,& imputandum eſt turoribus eius quòd eum non remouerint. Igi- tur ſola morre præponentis non reuocatur præpo- ſitio inſtitoris. Alius locus eſt in l. mancipiis. 1⁷.§. ſi impubes. vbi ait Iuriſconſultus propter vtilitatem promiſcui vſus actionem dari. De his verbis ma- gna contentio eſt. Receptum eſt propter vtilitatem promiſcui vſus,vt præpoſitio inſtitoris morte prę- ponentis non finiatur, ſed duret poſt eius mortem. Pleraq; propter vtilitatẽ recepta ſunt in hac actio- nè ſicut& in exercitoria, vt dixi ſub tit. de exercit. actio. ſupra. Ne quis obiiciat mandatũ morte man- dantis finiri re integra. Illud verum eſt: ſed hic alia cauſa eſt inſtitoris. Magna vtilitas eſt negociatio- nis:multo tamen maior nauigationis, vt diximus ſupra. Vſus promiſcuus. Hic vſus promiſcuus in ne- gotiatione valde vtilis eſt, non tãtùm priuatim, ſed etiam publicè, proprer publicum commodum. Vti- lius eſt vt prepoſitio duret poſt mortem preęponen- tis Promiſcuus dicitur indifferens. Quedam exem- Da colligi ex quibus huius verbi ſignificatio,& Noprietas colligi poteſt. Vnum eſt in l. legatum.& lequentib. de lega. z. Cum vir& vxor indifferen- ter&ſine delectu vtuntur veſtimentis aliquibus, dicitur promiſcuus vſus. Similis locus eſt in 1.1.§.Vlt.
de acq. poſſ. Sic accipitur in l. quamuis. C. de furt. Si
tebus hæreditariis mulier vtatur indifferenter poſt mortem mariti, ſicut ſolebat antea, non tenebitur a- Ctione expilatæ hæreditatis. Sic accipitur iter promi ſcuum, in l. quid ſit fugitiuus.. apud Celſum. verſic. plane. de ædil. edict. Sic dicitur promiſcua conditio, in lſi jam facta. de cond.& demonſt. id eſt, quæ in diſſerenter poteſt impleri tã viuente teſtatore quàm co mortuo, veluti ſi ita legetur,&i Titius conſul factus fueri. Sed difficultas naſcitur ex l.eius qui in pro- 0n. inelade reb. cred. ſupr. quę videtur aduerſari. Qui- 8 à in prouincia Stichũ ſeruum Calendario prępo- au itzih eſt, nominibus faciendis,& pecuniis fœnerã- naung. dts:(ita explicauimus hoc verbũ in interpretatio- chur ne eius loci. Veteres enim ſtipulabantur vſuras in
—* 5 “ ä— 3 8 1— 4 3 1
5* lingulas Calendas,& ſingulos menſes,) deinde de-
ceßit Romæ. cũ ſeruus ille eſſet in prouincia. Eum
ſeruum hęredem inſtituit cum aliis quibuſdam hę- redibus. Hic ſeruus exegit pecuniam à debitotibus, quibuſdam etiam pecuniam mutuam dedit igna- rus conditionis ſuæ. Hic quæritur an valdat quod contractum eſt cum eo: Dicitur ibi, ſi quid ei ſolu- tum ſit ab ignorantc, id ratum habendum propter fauorem liberationis. Si verò is pecuniam dederit alicui, id ratum habendum non eſſe: quia non dicũ- tur nummi alienati eſſe, quaſi reuocatum fuerit hoc mandatum morte domini. Hic autem dicimus morteé pręponentis inſtitorem non intelligi reuo- catum eſſe:& hic loquitur Iuriſconſultus nomina- tim de eo qui ſciuit dominum deceſsiſſe. Hoc pro- babilius eſſet ſi loqueretur de ignorante, vt dicit in Iz.hic. Breuiter dicendum eſt Paulum in hoc loco de inſtitore loqui, non autem Africanum in l. eius qui. Dixi negociationem multum differre à fœne- ratione,§. cæterum.&§. ſeq. Inſtit. quod cum eo qui in alien. poteſt. Ergo mirum nõ eſt, ſi diuerſum ius conſtitutum reperiatur, cum ſpecies diuerſe ſint. Ratio diuerſitatis obſcura mihi non videtur. Nam in negociatione vtilior eſt promiſcuus vſus, quàm in fœueratione:vtilitas enim ſuaſit, vt in inſtitore hoc ſtatuatur. Et ne de eo quis dubitet, hic expen- denda ſunt verba Pauli in fine, vbi dicitut, exercen- te mercem. Hoc enim dicit, quia aliquando inſtito- ris nomen ad alios qui pecuniis fœnerandis prepo- ſici ſunt producitur: ſed id fit vt inſolidum actio de- tur aduerſus dominum Durũ viſum eſt, hocexten- dere aduerſus eum qui proprie inſtitor non eſt, id eſt, qui non exercet negocitationem. Addẽdum ta- mẽ eſt, quãuis poſt prohibitionem domini qui in- ſtitorẽ reuocauit, non detur inſtitoria actio, alias ta- men actiones competere. Agitur enim forte de pe- culio, ſi quis ſeruum qui habebat peculium nego- tiationi prepoſuerit. Agetur etiam de in rem verſo, ſi quid in rem domini verſum ſir, quamuis domi- nus prohibuerit ne cum eo contraheretut: id expreſ ſum eſt in l.ſi mancipiis.5. vlti. vbi hæc formula eſt exceptionis, ſ ille illi non denuntiauerit, ne illi ſer- uo crederet. Exceptiones olim ita concipiebantur per dictionẽ ſi,vel niſi. Si non ei denuntiauerit, vel niſi ei denunciauerit. Reus aduerſus quem agitur inſtitoria actione, paratus eſt ſuſcipere iudiciũ ſub hac conditione& exceptione, niſi ei denunciauerit &c. Atque dicitur defenſio exceptio quæ competit reo, quia excipit aliquid à iudicio: quod alioqui ſim plex& purum futurum eſt. lexceptio. de excep. vn- de exceptio dicitur condicio eſſe, ſi is qui conueni- tur actione inſtitoria dicat ſe prohibuiſſe, ne cum inſtitore ſuo contraheretur: poterit ei replicando obiici ex co contractu aliquid in rem cius eſſe ver- ſum. Hęec replicatio admittenda eſt propter æqui- tatem, ne aliquis ex aliena iactura lucrum quærat. Deinde diximus actionem inſtitoriam compete- re, ſi quis cum inſtitore contraxerit, eius rei cauſa cui prepoſitus eſt. Vt ergo detur actio inſtitoria, nõ ſufficit inſtitorem negociationi præpoſitum eſſe, & contractum eſſe cum co de qualibet re: ſed o- portet contractum pertinere ad eam rem, cuius no- mine prepoſitus eſt. Id variis exemplis demonſtra- tur in I.5.§. non tamen. Exẽpla ſequuntur. Protnde ſi præpoſui Ego prepoſui inſtitorẽ ad vendendas mer- ces, ille emit, non tenebor eo nomine, quia non eſt contra
—— ——
——— n 4„4ͤͤͤ

————
—y— —
—
—
oooooſ
—————
———
.——— — 5 1 8.— —————— —————. ———— 8——
— ¾
———
* 1 3 1 I 7
—————
—————— ——————
1306
—
contractum de ea re cui à me prępoſitus eſt. Sed ne- que ſi ad emendum,&c. Quod dicimus ita demum dominum inſtitoria actione teneri, ſi cõtractum ſit cum inſtitore de ca re cui præpoſitus eſt, ſie acci- pere debemus, vel de eo quod ad eam rem aliquo modo pertinet,& ad eius conſequentiam, hæc præ- poſitio inſtitoris producitur:vt exempli gratia, ego prepoſui inſtitorẽ ad vendendũ aut emendũ oleum, & oleũ ei mutuo datum eſt, ego inſtitoria actione tenebor. hoc enim pertinet ad eam rem cui præpo- ſitus eſt inſtitor. NNam eius rei in quam præpoſitus eſt, contractum eſt. Id enim conſequitur ex eo quod ei
mandatum eſt, licet ei hoc nominatim mandatum
non ſit. Quicquid neceſſe eſt, ad executionem ne. gociationis cui inſtitor præpoſitus eſt, id dicitur ad inſtitoris negociationem pertinere,& eo quoq́; no- mine tenetur dominus inſtitoria actione. Eodem pertinet quod dicitur in J. pe. 6. ſi ſeruus. hic. Seruus præpoſitus eſt pecuniis fœncrandis, is ſuſcepit æs alienum per interceſsionẽ,& ſe obligauit pro alio: uæritur an dominus tenebitur inſtitoria actione: Iuriſcõſulrus ait dominum ob hanc fideiuſsionem non teneri, quia præpoſitus tantum eſt pecuniis fę- nerandis. Conditio igitur præpoſitionis diligenter obſeruanda eſt,& videndũ eſt qua lege, qua forma & conditione præpoſitus ſit:vt ſi præpoſitus exceſ- ſerit mandati ſui fines, non teneatur dominus. l. ſed & ſi pupillus. 6. condictio.& 5. ſeq. Dominus enim qui præpoſuit inſtitorem negociationi, poteſt quã- cunque voluerit legem& cõditionem adiicere. Sic videtis non excuſari ignorantiam eorum qui con- trahunt cum inſtitore, ſi fortè contendant ſe igno- raſſe qua forma& lege præpoſitus fit. Quod ergo diximus ſuprà, palam proponendam eſſe reuoca- tionẽ& prohibitionem. hoc intelligendũ eſt ſi quis ſimpliciter& indefinite prępoſitus ſit negotiationi. Sed ſi quis præpoſitus ſit ad tempus, nulla neceſſa- ria eſt prohibitio. Sed ſi aliàs cum alio contrali vetuit. Addit luriſconſultus exceptionem, propter vtilita- tem& æquitatẽ. Cum quis modò vetat, modò per- mittit, continua eſt hec variatio,& tenebitur, ne de- cipiantur contrahentes. Hoc argumẽto probatum eſt à quibuſdam. Cum quis magiſtratus aut iudex delegat alium iudicem ſibi ſubſtitutũ, quem vulgo dicimus, Locumtenenten, in abſentia ſua, ſi per ſin- gulos dies abſit,& præſens ſit, continua variatione, quod ab eo iudice fuerit iudicatum ctiam eo præ- ſente, valere& ratum eſſe debere, ne alioqui litiga- tores decipiantur propter hanc continuam varia- tionem. Argumentum hoc ducitur à ſimili,& hoc
eſt æquitati& vtilitati maxime conſentaneum. Ex
his intelligitis(opinor) quibusex cauſis detur hæc actio, quæ dicitur, inſtitoria, quas nos ſummatim
complexi ſumus. Nunc videndum eſt de aliis quę
ad hane actionem pertinent. Interdum enim que- ritur quid petendum ſit hac actionc. Videndum igitur eſt, b Quid in hanc actionem veniat. CA4 P. 1)7. Atis expreſſum eſt à luriſconſultis hac actione ſolidum peti ex contractu, qui initus eſt cum
inſtitore præpoſito negociationi,l.z. Cod. eodem.
idem dicitur in l.. in prin. hic. Quicquid ergo de-
betur ex natura eius contractus qui initus elt cum
2½
Franciſci Duareni luriſconſ.
inſtitore, id ſolidum exigetur à domino qui prepo- fuit inſtitorem. b Cui competat& contra quem detur haæc actin. C4. I111. ID facile eſt ex iam dictis colligere. Datur enim Lei qui contraxit cũ inſtitore prępoſito aduerſus eum qui præpoſuit inſtitorem. Vnde naſcitur quæ- ſtio, Si plures prępoſuerint inſtitorem, an actio in- ſolidum aduerſus eos detur, an verò pro parte do- minica, an pro parte mercis: ſed quatenus detur hec
actio tractatur in l.habebat. 5 ſi duo.& verius actio-
nem competere exemplo exercitorum, de quibus diximus ſupr. in 11.§. vltim. ex hoc apparet de exer- citoribus expreſſum fuiſſe edicto Prætoris, non de inſtitoribus. Sed tamen Iulianus exiſtimauit pro- pter vtilitatem ad inſtitorem quoque id producen- dum eſſe, quod dicitur de exercitore, quamuis non ſit tanta vtilitas inſtitoric actionis quanta exerci- toriæ. Additur exceptio in l. ſeq. tunc plures prepo- nentes teneri inſolidum ex contractu inito cum in. ſtitore prepoſito, quoties ceſſat actio cõmuni diui-
dundo, vel actio pro ſocio. Deinde hæc actio datur
heredi& in hęredem. l. nouiſsimè. 1. nam rei perſe- cutionem continet, nec eſt pœnalis. Nam non om- nis actio Pretoria vel temporaria eſt vel ad here-
dem non tranſit, ſed pœnales tantùm non tranſcũt,
ſed hæc rei perſecutoria. Preterea notandum eſt hãc actionem cum pleriſque aliis actionibus con- currere, ſicut etiam dictum eſt de exercitoria actio- ne. Exempla hic reperiuntur, veluti in l. ſi quis mã- cipiis.§.vltim. Ex hac etiam cauſa condici poſſe verum
eſt. Hoc eſt breuius dictum, ſed clarius expreſſum
in Inſtit.it. Quod cum eo qui in alien. poteſt.. vlt. Quamuis he actiones proditę ſint ex iuriſdictione Prætoria actio, quod iuſſu, actio de in rẽ verſo, actio exercitoria& actio inſtitoria, tamen ex his cauſis etiam directo condictionem æquè competere ad- uerſus dominum, ac ſi ipſe contraxiſſer.
uid enim refert an tu mecum contraxeris, an alius iuſſu tuo& voluntate mecum contraxerit? Atque ideo non tantum ex perſona inſtitoris aut maxgiſtri nauis agi põteſt, ſed etiam ex perſona prę- ponẽtis. Datur etiam actio fideiuſſoria ex ſtipulatu, ſi is qui prępoſuit inſtitorem, pro eo fideiuſſerit.. in eum. 19.§.tabernę.hic. Concurrit etiam heęc inſtito-
ria cũ& actione furti, actione iniuriarum, vt dicitur
in 1.5. 6. idem ait: cũ loquitur de libitinario. Si pol- linctor, qui ſubeſt libitinario ſpoliauerit cadauera, non ſolùum inſtitoria actio competit, ſed etiam da- tur actio furti, quia ſurripuit veſtimenta mortui,& datur actio etiam iniuriarum de contumelia. Breui-
ter dicendum eſt omnem actionem aduerſus eum
qui prepoſuit inſtitorem competere quęcunq; na-
ſcitur ex contractui inito cum ipſo inſtitore. Exem- plũ eſt in l ſi quis mancipiis in prin. Si inſtitor ven- diderit rem vitioſam, datur aduerſus dominum qui
cũ prępoſuit redhibitoria actio. Sed& ſi cauerit de
euictione,& promiſerit duplam aduerſus domi-
num, dabitur actio de euictione, vel actio ex ſtipu- latu duplæ. Sed difficilis quæſtio eſt, an aduerſus ip- ſum inſtitorẽ detur actio. Sub titulo de exercitoria
actione diximus aduerſus magiſtrum nauis actionc„„aaf dn
gutpolm won inſttor
mau er conde rraput aleti mikur& venot Koltitorem e
nme&i hoce
alalis in loci kers inlignssi allacedon. 5 Idcontracdu rwniſenatuſco tseum qui pr targtio ſenatu radoer os fllit tkoatuſconſu umllas inſtite cd datur e ulkccdonian unlne except nemconueniri ſcdiuins cal lam cum dici mdum citſiw leo De proc lprocurac mde dign ac lroarane dar
ni hanan 1 1 ulll, deb
competere, quamuis aduerſus exercitorem qui eu 2uanſts gu decuu
præpoſuit detur actio exercitoria. I. 1.§. eſt autem. att da hal
Eo

In Tit. De inſtitoria actinne.
Po enim edicto non trãsfertur actio à perſona ma iſtri nauis in perſonam exercitoris vel domini, uaſi non teneatur ideo magiſter nauis, quia tene-
tur exercitor eiuſdem; ſed adiicitur actio: an idem
hic dicemus, vt inſtitor teneatur? Et quæſtio etiam tractari ſolita eſt de procuratore. Si procurator no- mine alieno contraxerit an finito officio ſuo detur aduerſus eũ actio: Difficultas naſcitur exl vlti. hic. cx qua nonnulli colligum inſtitorẽ non teneri. Hęc eſt formula cautionis, Habes penes menſam patroni mei denarios mille, quos Ec. Libertus prępoſitus eſt apatrono ſuo menſe nummularie: ſcripſit cautionẽ
na cauit ſe mille denarios habere ab alio apud menſam patroni ſui, quos denarios, inquit, vobis numerare debebo pridie calendas maias, quæſtio an aduerſus inſtitorem dari poſsit actio ex hac
aautione. Reſpondit uec iurc Hic Scæuola ait inſtito-
tem non poſſe conueniri ex ſua cautione. Sed cur
inſtitor non ita conuenitur ex cautione ſua, vt ma- giſter naui prepofirus, nulla ratio diuerſitatis in hac re apparet. Certũ enim eſt(vt iam diximus) magi- ſtrü naui prepoſitum conueniri poſſe ex contractu ſuo: cur igitur inſtitor negociationi prępoſitus non conuenietur ex contractu ſuo: Hac ratione adducti alij hoc caput aliter interpretantur, eaque ſententia mihi videtur& verior& probabilior eſſe. Nam cer- tum eſt inſtitorem teneri ex contractu ſuo,& con- ueniri poſſe:& ſi hoc expreſſum non ſit ſub hoc tit. tamen id aliis in locis expreſſum reperitur. Eſtq́ue vnus locus inſignis in l. 7.§. interdum. ad ſenatuſ- conſult. Macedon. Si filiusfamil. inſtitor fuerit,& agatur ex contractu cum eo inito, an erit locus exceptioni. ſenatuſconſulti Macedoniani. Si agatur aduerſus cum qui præpoſuit inſtitoria actione, ceſ ſabit exceptio ſenatuſconſulti Macedoniani. Sed ſi agatur aduerſus filiumfamilias, poterit vti exce- ptione ſenatuſconſulti Macedoniani. Hic videtis filiumfamilias inſtitorem ex ſuo contractu conue- niti poſſe:ſed datur ei exceptio propter ſenatuſcõ- ſultum Macedonianum. Ergo ſi ſui iuris ſit, poterit conueniri ſine exceptione. Quod autem hic dicitur inſtitorem conueniri non poſſe, ideo id dictum eſt,
quia verbis huius cautionis non videtur ſeſe obli-
gaſſe. Nam cum dicimus, inſtitorem teneri, hoc ita zccipiendum eſt ſi verè ſeſe obligauerit etiam no- mine alieno. De procuratore aliis in locis tractatur, veluti in l.procurator pro cuictione. de euict.& l. ſolutum. de pign. act. Vterque ergo tenetur tam in- ſtitor& procurator quàm dominus, quoties appa- tet procuratorem vel inſtitorem voluiſſe obligare perſonã ſuam, tenebitur ctiam finito officio& ad-
miniſtrationc. Addendũ eſt hanc inſtitoriam actio-
nem certis modis conſumi& extingui, vt puta no- uatione, ſi nouata ſit obligatio. l. habebat.§. memi- niſſe. Conſumitur etiam abſolurione, ſi is aduerſus quẽ agitur inſtitoria actione abſolutus ſit. Sed hic naſcitur quæſtio difficilis ex J. habebat. Hæc ſpecies eſt huiuſmodi. Quidã habebat ſeruum merci olea- riæ præpoſitum in prouincia Narbonenſi,& eum prępoſuerat mutuis pecuniis accipiendis: is à quo- am mutuam pecuniam accepit. Hic qui cum eo ſeruo cõtraxit, putabat eum tantum merci olearic elle prepoſitum, nunquam intellexit eum eſſe pre- poſitum mutuis pecuniis accipiendis:mutuam ta-
men pecuniam ei dedit ad oleum emendum: agit eo nomine actione inſtitoria aduerſus dominum. contendit ſe mutuam pecuniam cius ſeruo dediſſe ad oleum emendum: non potuit omnia probare quæcũque neceſſaria ſunt in actione inſtitoria. Dif ficile enim eſt ca probare, vt apparet ex I. vlt. de e- xercitoria act Abſolutus igitur eſt reus qui conue- niebatur actione inſtitoria. Deinde reſciuit eũ præ poſitum fuiſſe mutuis pecuniis accipiendis, quod ab initio ignorabat: ideõque voluit ob hac cauſam experiri: queritur an audiẽdus ſit,& an obſtet ei ex- ceptio rei iudicatæ, quaſi illa actio conſumpta ſit
per abſolutionem: hic dicitur, mero iure propter rẽ
iudicatam conſumptam eſſe eam actionem: ſed ta- men propter æquitatem& propter errorem vtilem ei actionem competere. Imo videtur nullo modo actio conſumpta eſſe, ex l.cum quæritur. ff. de ex- cept. rei iudic. Exceptio rei iudicatę obſtat agenti, quoties eadem quæſtio in iudiciũ reuocatur. Tunc autem eadem quęſtio in iudicium reuocatur, cùm eadẽ cauſa eſt, cùm eadem res petitur& cum inter eaſdem perſonas. oportet enim hec tria concurrere, ita vt&ſi eandem rem petam, tamen ab alia perſo. na petam vel ex alia cauſa, non poſsit mili obſtare exceptio rei iudicatę. Hic autem non eſt eadẽ cau- ſa petendi. Ergo non videtur obſtare exceptio rei iudicatę: ego enim peto primũ mutuam pecuniã, quia ſeruus merci olcarie prepoſitus fuit:deinde pe- to quia fuit prępoſitus mutuis pecuniis accipien- dis, non quia præpoſitus fuit merci olearię. Non vi- detur eadem eſſe cauſa agendi. Varig ſolutiones hic afferũtur. Ego puto ſic dicendum eſſe, non di- uerſam eſſe cauſam vtriuſque actionis, ſed eandem,
ſi vim& effectum ipſum inſpiciamus magis quam
verbis inhæreamus. Ego illud ſic oſtẽdo. Is qui agit prima actione, dicit ſe mutuam pecuniam dediſſe ſeruo propter mercem oleariam, cui inſtitorẽ præ- poſitum eſſe contendit:& ideo contendit ſibi do- minum teneri, quia ei videtur mandaſſe vt eam pecuniam acciperet. Id ſatis apparet ex his quæ à nobis iam dicta ſunt de ſequela eorum quę man- dato inſtitoris continentur. Is ergo qui agit hac a- actione, contendit ex voluntate domini ſaltem ta- cita ſe ei mutuam pecuniam dediſſe, atque ideo do- minum teneri. Poſteriori actione, ſirem ſubtiliter inſpiciamus, eadem cauſa eſt. Dicit enim dominũ
prepoſuiſſe eum mutnis pecuniis accipiendis. In a-
lia idem etiam dicit. Nam&ſi non dicat expreſſe eum præpoſitum fuiſſe à domino mutuis pecuniis accipiendis, tamen in conſequentiam concludit,& ſic effectu ipſo eadem cauſa eſt petendi.
De actione contraria. CA P. 1117.
Dem hic dicẽdum eſt de eo qui inſtitorem prę- Lpoſuit, ſi lberum homihtem vel alicnum ſer- uum præpoſuerit, quod de exercitore dximus, nempe vt non competat ci actio contraria ex con- tractu inſtitoris aduerſus eos qui cũ inſtitore con- traxerunt. l..& z. hic. l. I.§. ex cõtrario. de exercit. act. Addenda tamen eſt cxceptio, niſi alioqui dominus poßit rem ſuã ſeruare,& niſi permittatur ei agere ex contractu inſtitoris ſui, ſi forte inſtitor vel pro-
curator abiſit vel laritet, vel mortuus ſit ſine herede,
ita vt actione ſibi competente non poſsit domo cedere
1307
—————— —ͤͤ———
——— B—— ————
———nö
55 2— ——————————————————————— 4 1 — 5 4————— v 1 2— u 1 4. ———————— 5 1———— 2—— Lſſ“—— 5— 2 5 e—————— 2—— 8———————————....———————— .———.—————————.—————————— 1————— — 25—————,———..—.—„—...———. 8 * 2————-—— y———— 2————— . 4 5———————————————.———..——— öͤ“— 2——— 2—jy——§—————————,————————.——— 8 4—.— 2————— ———————————————————.„——————*———— 2—— ——————— 1 8 2— ———————.—————— r————— 1— 8 8 1 3——. 88*——— 8——————x 3—— ——— 1„— 3 1 2——— 2—.————*—————*——— 2 8——* E 4. 8 A B — 3 e eeisee. 9. 8“ 4—. ² 4—““ “—— 4 K. ͤ—⸗— 8 5— 4 4 4 „‧“ ö 3—.——————— 4 3 ö 6

1 4 1 1 4 4 5 1 4 f 1 1 . 8 “ 1 4 4 4 4 5 1 4 1 . 4 3 8 ¹ 1
1
——— —.——
3. ——
— — —
——
ööoo
——
——höhhͤhöͤnͤͤöͤſ.——.———
————————————
4— r — 8—— 3——— ——ͤͤͤͤͤͤſſ-—————— 3— 2—— —— S—— 8—————. 8.—————=——— S— 2„—— 5——— 1— ſͤſͤͤſſſſ r———-——-
——————
—— ——
———— 1— ————— &———————ſſ ——————J———— 3 .
1308
cedere, tunc ſine ceſsione dabitur actio domino ex
contractu inſtitoris vel procuratoris: ex contractu 3
enim procuratoris vtilis inſtitoria datur.
1N TITXX VI. L.IB. IIII
C. ET TIT. V. L.1B. XIIII. b PANDECTARVM.
Quod cum eo qui in aliena poteſtate eſt nego-
tium geſtum eſſe dicetur, pel de pecu lio, ſue Quod iuſſu, aut de
in rem yerſo.
½
Franciſci Duareni luriſconſ.
ctum quo reſtituit eis actionẽ aduerſus filiũ eman. cipatum, quæ mero iure per emancipationem, ex tinqta fuit, vt perinde creditoribus actio detur ad.
uerſus emancipatum, atque ſi emancipatus non eſ
ſet. Hoc edictum extat in l. z. de capit. minut. Opus
fuit hoc edictum proponi ad temperandam iſlam iuris ciuilis ſubtilitatem benigniori interpretatione. Aequitas enim ſuadet(vt iam dixi) vt hac ratione conſuleretur creditoribus, quos æquum non erar debito fraudari propter hanc iuris ſubtilitatem. Sed cum hoc edictum Prætoris paulò durius videretuc,
propoſitum eſt aliud edictum Prætoris quod extat
lIximus ſuprà de quibuſdam actionibus
quæ ex contractu eorum dantur qui in
aliena poteſtate ſunt, cuiuſmodi eſt fi-
liusfamilias& ſeruus. Inſtitoria actio& exercitoria eo nomine dantur, quamuis etiam ex:
contractu liberarum perſonarum competant: ſed
maximè pertinet ad filios& ſeruos qui in aliena ſunt poteſtate: ex contractu inſtitoris vel magiſtri nauis actio inſolidũ datur aduerſus dominos. Sunt
& aliæ actiones ex contractu huiuſmodi perſona-
rum competentes qui in aliena poteſtate ſunt: cu- iuſmodi eſt actio de peculio, actio tributoria, actio uod iuſſu, actio de in rem verſo,& alie huiuſmodi actiones. De his omnibus actionibus titulus eſt in Codice, qui inſcribitur, Quod cum eo qui in aliena poteſt. Sc. Hic titulus hæc omnia cõplectitur. In Di- geſtis varij ſunt de ſingulis actionibus tiruli. Nos autem de vna primùm hic dicemus quæ datur ad- uerſus filium ex contractu filij: deinde dicemus de aliis quæ dantur aduerſus patrem vel dominum. De actione quæ datur aduerſus filiumfamilias ex eius contractu. C A P. I. Mprimis ſciendum eſt filiosfamilias ex ſuo cõ- tractu obligari non minus quàm patresfamilias. Nam vt quis ex contractu obligetur parum refert an ſit ſui iuris, an in poteſtate aliena, modò liber homo ſit. l.ſi quis cum filiofa. de pecu. Qui contra- hit cum filiofa. duos debitores habet, filiumfamilias inſolidum,& patrem de peculio. Eodem pertinet quod dicitur in l.tam ex contractibus. de iudiciis& J.filiusfamilias. de obligat.& actio. filiusfamilias ex contractu obligatur ſicut paterfamilias. Hoc indu- bitatum eſt, cum filius manet in poteſtate patris,& non emancipatur à patre ſuo. Nam ſi filius à patre
ſuo emancipatus fuerit, mero iure teneri deſinit.
Oligatio quæ aduerſus cum competebat, extingui- rur propter capitis diminutionem: filius enim cum emancipatur à patre ſuo, capite minuitur. Nam emancipatio olim fiebat per imaginariam quan- dam venditionem, qua redigebatur in ſeruitutem
quandam:& ideo dicebatur capite minui. Vnde ſi
merum ius inſpiciamus, filius emancipatus qui ob- ligatus eſt ante emancipationem cum in poteſtate patris eſſet, poſt emancipationem deſinit teneri,& obligatio extinguitur quæ aduerſus eum compete- bat,& dicitur quodãmodo alius& nouus homo ef- ſe. Sic loquuntur luriſconſulti veluti in lJ. qui res.§. aream. de ſolut.& l. ſi ſernus. de adim. legat. Prætor tamen cum videret hoc ab æquitate alienius eſſe, vt creditoribus conſuleret, quibus filiusfamilias ob-
ligatus erat ante cmancipationem, propoſuit edi-
*
in l. 2. hic, quòõdque interpretaturi ſumus, quo cau- tum eſt, vt tametſi actio detur aduerſus filiumfa- milias qui emancipatus eſt, perinde acſi emancipa-
tus non fuiſſet, tamen nõ poſsit conueniri niſi qua. tenus facere poteſt. Et hoc edicto Pretor cõplexus
eſt alias perſonas præter filium emancipatum. Lo-
quitur enim etiam de filio exthęredato a patre,& de filio qui ſe abſtinuit hæreditate paterna. Sic tempe- rat quod continebatur alio Prætoris edicto, cuius mẽtio eſt in d. l.=. de cap. minu. nihil corrigit. Nam verum eſt filium teneri inſolidũ, ſed hoc tẽperat vt
conueniatur tantum in id quod facere poteſt. Aliæ
ſunt perſonę de quibus mẽtio eſt in I. ſunt qui in id. cũ ſequenti dere iudic. Sed ſi poſtea locupletior fa- us ſit, poterit conueniri. l.vnica.§. cum autem. C. de rei vxor. act. Deinde in edicto Prætoris exprimi- tur hoc tantum locum habere cum agitur aduerſus filiumfamilias ex eo contractu qui initus eſt cũ eo
cum in patris poteſtate eſſet. Nam ſi poſtea cum co
contractum ſit, tenebitur inſolidum. Idem dicitur in I. z.& l.ſi ex alio. C. cod. tit. hoc reſcriptum idem complectitur quod edictum Prætoris. Idem dicen-
dum eſt&ſi filius viuo patre cõdemnatus ſit. Nam
ſi filius viuo patre conuentus ſit,& eodẽ viuo con- demnetur, ita vt ſuperſit rantum executio iudicati, hoc beneficium quoque ei tribuitur, vt ſolidum nõ exigatur, ſed quatenus eius facultates patiuntur, vt dicitur in I.5. hic. in princip. In hoc enim beneficio
quod tribuitur huiuſmodi perſonis non ſpectatur tempus litis motæ, nec tempus rei iudicate, ſed tem-
pus executionis. Nam in executione ratio eius ha-
beri debet,&ſi condemnatus ſit inſolidum. Idẽ hic
dicitur quod de beneficio aliis perſonis tributo,
quòd videlicet hoc beneficium perſonale ſit, nec tranſeat ad hæredem. l. quia perſonale. ſolut. matri. Deinde notandum eſt hoc beneficium, ne filius e- mancipatus ex contractu inito ante emancipatio- nem vltra id quod facere poteſt conueniatur, inter-
dum denegari. Nam plerunque iuſta cauſa eſt hu-
ius beneficij denegandi: idque exemplo docetur, yt
ſi filiusfamilias qui contrahit cum aliquo, mentitus eſt ſe patremfamilias eſſe. Nam propter hoc men- dacium æquum eſt vt illi hoc beneficiũ auferatur,
vt dicitur in I. 4. hic. Aliæ etiã perſonæ quibus hoc beneficium tribuitur propter mendacium ſuũ illud
perdunt, l.ſi quis dolo. de re iudic.& I. qui cum te.
eod. Alius caſus eſt, cum filio exhæredato reſtituta eſt hæreditas ex ſenatuſconſulto Trebelliano. l..§. vlcim. hic. Verum eſt eum propriè hæredem non eſ-
ſe, S. Quos autem. de bonorum poff. inſtit. Sed quia
ei dat Prætor bonorũ poſſeſsionem, conſtituit eum loco hæredis. Hoc argumento adducti ſæpe ab eis
reſponſum
armex luo fact
ele extat lup nuk tljnaci
achiodem cled imücipatus el ancpatlonem, nila eſtactiot mnur. At ſen um. lam vide: aucontractu ee maduetſus eos nthate Hæ ac ilsqui in al aruu tic diſp nuum vel patt n Nos inci pi daan lub eode
ünzuteßg del
N TIT
PA dId Vb bocti

1
1
auuon . uuco-
In Tit. De peculio.
reſponſum eſt, fideicom miſſarium nihil differre ab hærede, vt cum in ſtatuto fit mentio hæredis, id ac- cipiendum etiam eſſe de fideicommiſſario vt cum dicimus mortuum transferre poſſeſsionem in ſu-
aſab derſtitem ſucceſſorem ſuum: quod à iure Romano le Alenum eſt. Nam poſſeſsio non transfertur in hære- ah jem, niſi corporaliter apprehenſa ſit. l.hæredes. de
1 1
2cqui. poſſeſ. Sed quia lex loquitur de hærede dubi- tabunt quidam an id eſſet accipiendũ de fideicom- miſſario: ſed iudicatũ tamen eſt idem de fideicom- miſſario dicendũ eſſe,& effectum ſpectandum ma- eſſe quaàm ſubtilitatem iuris. Deinde notandum thoc edictum non pertinere ad eos qui ex delicto cnueniuntur, ſed qui ex contractu tantum: id ſatis endunt verba edicti prætorij. Ideoq́; dicitur inl. „Squi conuenitur ex delicto, nullo iuris priuilegio ignus eſt, ſed tenetur inſolidum. Præterea hoc edi- Ktum pertinet ad filiumfamilias, ad ſeruum nõ per- tinet. Nulla hic quæſtio eſt de ſeruo. Seruus ante manumiſsionem non tenetur nec poſt manumiſsio- nem. Ratio diuerſitatis ſatis perſpicua eſt. Filiusfa- milias etiam ante emancipationem tenertur, etſi in poteſtate patris fuerit: non autem aduerſus ſeruum competit actio, ſi cõtraxcrit quo tempore eſt in po- teſtate domini ſui. l. ſeruus. C. de iudic. Poſt manu- miſsionem ex ſuo facto conueniri non poteſt. Titu- lus hac de re extat ſuper hoc lib. 4. C. Separata eſt cauſa ſerui& filij hac in re. Viſum eſt iniquum non reſtitui actionem creditoribus aduerſus filiumfami- lias, qui emãcipatus eſt, quibus erat obligatus etiam ante emancipationem: atque ſubtilitate iuris negle- cta, prodita eſt actio cum temperamento, de quo hic loquimur. At ſeruus non obligatur ante manu- miſsionem. Iam videamus de aliis actionibus quæ dantur ex contractu eorum qui in aliena poteſtate ſunt, non aduerſus eos, ſed aduerſus eos in quorum ſunt poteſtate. Hæ actiones pertinent ad ſeruos&
flliosfamilias, qui in aliena poteſtate ſunt. Nã actio-
nes de quibus hic diſputaturi ſumus, dantur aduer- ſus dominum vel patrem ex contractu ſerui vel fi- lifamilias. Nos incipiemus ab actione de peculio, de quo etiam ſub eodem titulo tractatur, Quod cum eu qui in aliena poteſt.&c. De quo eſt titulus peculia-
wsin Digeſtis.
IN TIT. IL. LIB. XV. ANDECT.
DE pPECVLIO. S hoc titulo diſſeritur de actione quæ K dicitur de peculio, quæ actio ei datur qui contraxit cum ſeruo vel filiofamilias ad- uerſus dominum vel patrem eius quate- nus eſt in peculio. Sed ante omnia videndum eſt Quid ſit peculium. CAP. I. D' ſignificatione huius verbi multa ab aliis tra- Nctantur, ſed illi explicãt abuſum magis quam vetbi proprietatem. Quod adducunt ex l. cogi. ad Trebel.& lſi chorus. de legat. 3.& l. ſi ego. de iure dot ad proprieratem verbi referri non debet. In d.. cogi dicitur: Si quis reliquerit teſtamento ſuo, pecu- luam ſuum, locum eſſe reſtitutioni fideicommiſſaric ſenatuſcõſulto Trebel. Parum refert quibus ver- b Tlus lit teſtator, ſiue reliquetit patrimoniũ ſuum,
1309 ſiue facultates, ſiue cẽſum, ſiue fortunas, ſiuc ſubſtan- tiam, ſiue peculium. Nam pleriq;(ait)patrimonium ſuum peculium appellãt: ſed loquitur ibi Iuriſc. de abuſu, nõ de verbi proprietate. In l.ſi chorus. de leg. 3. Sæpeſ(ait Iuriſcon.)) audiui ruſticos ita dicentes, pe- cuniam ſine peculio fragilem eſſe. Peculium voca- bant quod præſidij cauſa reponebant, quod ſæpe in bellis ciuilibus factitatum eſt,& exiſtimabant alias ſuas facultates ſine hoc peculio fragiles eſſe. Sed hic etiam abuſus eſt, eſtq́; genus ruſticorum loquendi. Simile eſt quod dicitur in I.ſi ego. vbi dicitur para- pherna peculiũ vocari à Gallis. Sed hoc ſatis oſten-
dit Romanis id vſitatum non fuiſſe. Videndai gitur eſt propria verbi ſignificatio. Definitio peculij hæc traditur ex Tuberone in I.5. 5.vlt. hic. Peculium, eſt qnod ſeruus domini permiſſu ſeparatum à rationibu⸗ dominicw babet, deducto inde ſiquid domino debetur. Idem explicatur aliis verbis in l.peculium. 40. quæ
eſt in quibuſdam libris 39. Quoa parſimonia ſua quiſ-
que,&c. His verbis demonſtrat morem veterum: ve-
teres enim qui multos ſeruos habebant, vt diligen-
tiores eos redderent in officio ſno, relinquebant eis
quod vel ex ſuis facultatibus habebãt, vel parſimo-
nia ſua parauerant. Dicitur igitur peculium, quaſi
pecunia puſilla,& quaſi patrimoniũ quoddam ſerui,
vt dicitur in§. actiones. Inſtit. de act.& Theophilus
in Inſtit. tit. Quod cum eo qui in aliena poteſt. vocat
naturale patrimonium ſerui. Sed ſecundũ ius ciuile
non poteſt dici eius patrimonium eſſe, quia que ſer-
ui ſunt, in poteſtate domini ſunt etiam ipſe ſeruus.
Sed explicemus ſingula verba huius definitionis.
In ca definitione imprimis dicitur, Quod ſeruus.
Seruum hic accipimus ſiue vicarium ſiue ordina-
rium. Nam hoc edictum Præroris pertinet tam ad
ſeruos vicarios quàm ordinarios.l. ſi ſeruus meus. 18. Vicarius Seruus vicarius dicitur qui eſt in peculio alterius feruus quis. ſerui. Sicut ſeruus poteſt aliquas res habere in pecu-
lio ſuo permiſſu domini, poteſt etiam habere alios
ſeruos. Hic ſeruus qui alios habet in ſuo peculio, di- O qirer ha⸗ citur ordinarius, alij dicuntur vicarij. Sic accipitur ſeruas quis. ſeruus vicarius apud Ciceronem,& apud Martia- b lem. Seruorum tamen dicitur eadem conditio eſſe,
vt dicitur in Inſtit. ſed non eſt idem miniſterium.
Seruus vnus nõ eſt magis ſeruus quaàm alius, ſed mi-
niſterio differũt:nihil enim prohibet diſpar eſſe mi.
niſterium ſeruorum qui in alicuius dominio& fa-
milia ſunt. Quod autem hic de ſeruo dicitur, exem-
pli cauſa dicitur. Eſt definitio quæ Exẽplaris à dia-
lecticis dicitur. Idem de filiofamilias eſt dicendum.
Nam dubium non eſt quin actio de peculio perti-
neat quoque ad filiumfa.§. actiones. Inſtit. de actio.
Nos itaq; definitionem Tuberonis ſic accipiemus 5 perinde ac ſi dixiſſet, Peculium eſt quod filiusfa. vel nerudin N- ſeruus domini vel patris permiſſu ſeparatum à ra- ae n, tionibus dominicis vel paternis habet, deducto in-„ 4— de ſiquid domino vel patri debetur. Filiusfamilias Aſraw. enim peculium habet, ſicut ſeruus. Sed tamen inter
hæc peculia ſerui& filiifamilias reperitur aliqua b differentia. Pecuhũ filij(vt id intelligant tyrones)eſt Peculium multiplex. Nam quoddã eſt profectitium, aliud ad- Pref Sen Iu. uentitium, aliud caſtrenſe vel quaſi caſtrenſe. Profe- 97 du e ctitium dicitur quod proficiſcitur à patre, ad quod eeer. hæc actio pertinet. Caſtrẽſe peculium dicitur quod eνπ. miles virture ſua bellica acquiſiuit. Quaſi caſtrenſe
A
——ÿ— 82*—
——ÿÿ————— 4——— —————————e———. ————————— ———————— ———— ————————.————— —— S———————— 3——— 4 —————
———————————. —y—— 2
—— — 12—

Franciſci Duareni Iuriſconſ. cuj
1 4 1 1
3
1310 „.. 7 7 Joc dicitur, quod patrocinio ſuo aduocati ſibi acquirũt, intereſt quæ res fuerit peculio conceſſa filio vel ſer- gkal m vel quod presbyteri in clericatus ordine ſibi acqui- uo à patre vel domino, an immobilis ſit an mobilis, g Aſ, runt. Et hæc diſtinctio peculij traditur in L.vlt. C. de Imo etiam actiones quas vocamus nomina, poſſunt au he jnoffic. teſta.& l. ſacroſanctæ. C. de epiſc.& cler.& l. concedi filio in peculiũ. l. 7. 5. In peculio. Imo etiam raus Aduenti aduocati. C. de aduoca. diuerſo. iudic. Aduentitium quod filius debet patri,& pater debet filio, vel alius lonii— nium peou- peculium dicitur quod neq; proficiſcitur à patre, ne- filio debet. Poſtrema verba definitionis ſunt, Dequ. nmr i hum. ue acquiſiuit filius miniſterio ſuo, ſed quod obue- tro inde ſiquid domino. Cum quæritur quantum ſit 4 li nit filio ex hæreditate materna. Nõ enim poteſt di- peculium ſerui, non tantùm inſpiciendum eſt quan- 3 mpede ci profectitium quia à patte non proficiſcitur: non tum habeat ſeparatim à rationibus dominicis, ſed anbiluna oteſt ctiam dici caſtrenſc, vel quaſi caſtrenſe, quia etiam quantum debeat domino ſuo: idque deducen 4 lrio 5 filius nec miles nec presbyter nec aduocatus id ac- dum eſt, ſi forte contraxerit cum domino fuo. Pe- 3 alulich uiſiuit. Nos autem hic de profectitio tantum pecu culium enim intelligitur deducto co quod domino Grcunlrgu lio loquimur. Nam propter caſtrenſe vel quaſi ca- debetur. Naturaliter autem hic deberi accipimus. 4 rfuugf ſtenſe peculium nulla datur actio aduerſus patrem, Nam nulla ciuilis obligatio contrahitur inter do- un hea ſed aduerſus filium. l.2. ad Senatuſconſ. Macedonia. minum& ſeruum, inter patrem& filium. l. frater à 6 4 auten vbi dicitur filiumfamilias pro patrefamilias haberi fratre, ſuprà, de condict. indebi. Debitum autem ac- t 35 1 cum agitur de caſtrenſi peculio. De aduentitio non cipimus ex quacunq; cauſa. Varia ſunt exempla in hfn o poteſt etiam intelligi quod hic tradi tur. Nam pater l. peculium autem. vſq; ad fi. quæ lectionem tantùm fonem— h pro aduentitio peculio filij nõ poteſt conueniri niſi deſiderant. Ex his apparet verum eſſe quod Theo- mn, tanquam adminiſtrator filij bonorum: pater enim philus ait in Inſtit. titul. Quod cum eo qui in aliena IDummu— eorum bonorum aduentitiorum eſt legitimus ad- poteſt. Peculium eſſe naturale patrimonium filij. gülega melf miniſtrator: proprictas autem eſt filij. l.cum opor- Nam& Iuſtinianus vocat quaſi patrimoniũ filij in anHociule pl tet. C. de bon. quæ liber. Sed fines adminiſtratiomis§. actiones autem. Inſti. de act. Ob id dicit naturale, rrautenusc pater excedere non poteſt: ideõque non poteſt alie- quoniam ſi ius ciuile ſpectemus, patris eſt. Quic- abecici cont narc. poteſt conuenire creditores filij: actiones etiam quid filius acquirit, patri acquirit in cuius eſt pote- woslgula⸗ ſuſtinet pater, ſi quid debeat filius, eo nomine con- ſtate, ſicuti ſeruus domino. titul. per quas perſo. nob, amnamenling uenietur pater, ſicut conueniretur curator vel tutor acquir. in Cod.& Inſtit. eod. tit. Ius ciuile non pati- ruls in qul nomine furioſi, vel adulti, vel pupilli. tur vt peculium in patrimonio ſit filij. Iure ciuili di- armmotatu 8— Deinde dicitur in definitione noſtra, domini per- citur in bonis eſſe patris, ſicut& reliquæ facultates lio Qujin alit 5 miſſu, id eſt quod dominus ipſe ſeparauit, vel pater paternæ: ſed 494 ad ius naturale pertinet, dicitur dqmadmodi à rationibus fuis: non autẽ quod ipſe ſeruus vel filius eſſe patrimonium fĩlij, cũ pater dat filio ſuo, ſeparat- iddocet VI ſeparauit à ſubſtantia domini ſui vel patris, vt dici- que à rationibus ſuis,& dat in ſubſtantiam filio ſuo. aum ad ſeruu tur in J. 4.in prin. hic. eſtq́; exemplũ in l.id veſtimen Hæc eſt patris voluntas, hoc eſt eius conſilium, vt lu lena po tum. Voluntas ergo domini in peculij conceſsione illud filij ſui ſit, quamuis ius ciuile id non patiatur. islis in pot eſt neceſſaria: idq́; colligitur ex l. quã Tuberonis. 7. Sequendo igitur voluntatem patris, quam ſolam maus drlon §. 1. Niſi concedente. His vcrbis oſtendit neceſſariã eſſe ſpectat ius naturale, nos dicimus peculium eſſe na- 16 biclin domini voluntatẽ, ſaltem tacitam vel preſumptam, turale patrimoniũ filij. Hoc autem ius naturale non 1— 0 id eſt patientiã. Idem in l.non ſolum. co.tit. Si veriſi- ſine effectu eſt. Si nulla eius haberetur ratio,& ſpʒ ur mile ſit dominũ, ſi reſciſſet eum habere peculium, id ctaremus ius ciuile, quo iure omnia ſunt patris quę-— hn paſſurum eſſe, dicitur peculium eſſe. Quod autẽ di- cunq; filius acquirit, fruſtra diſputaremus de pecu- 18 hiüco cimus de voluntate, ita accipiendũ eſt quaſi volun- lio, an aliquid in peculio filij ſit, an non ſit: ſed huius 4 m bbi tas neceſſaria ſit, non quaſi nuda voluntas ſufficiat. naturalis iuris magnus effectus eſt in his quæ ex enim ci Eſt enim opus traditione corporali& naturali, vt pe hoc iure conſequuntur. Duo ego tantum hic rele- madedendif culium ſit, vel eam rem apud ſeruũ prius fuiſſe ante ram quæ præcipua ſunt& digna anim aduerſione. emülis mo quàm ei in peculiũ à domino cohcederetur. Sed ſi Vnum eſt quod dicitur in I. z.§. ſed vtrũ. de minor. böte eid res apud eũ iam ſit, ſufficiet tunc tacita etiam vo⸗ viginti annis. Si bona patris occupata ſunt à fiſco mrerdũ dan luntas. Alia tamen cauſa eſt liberæ peculij admini- propter debitum aut alam cauſam, ſeparatur pecu- 3 eridebitur ſtrationis. Multum enim refert an dominus, an verèò lium filij, quamuis in bonis patris ſit, ſecundum ius ſanusſtaimner pater filio vel ſeruo habere peculium permiſerit, an ciuile:idque cautum eſt edicto D. Claudij. In eo lo. Eaicki am Drmor verò ei conceſſerit liberã peculijadminiſtrationem. co tractatur quæſtio de filio qui captus eſt in cõtra ba. unlat yt hen Nam in libera peculij adminiſtratione concedenda tu de re peculiari: quæritur an reſtituetur in inte- dtlceſtamn expreſſa voluntas domini vel patris requiritur, vt grum. Ait Iuriſconſultus multum referre an ex com- dcüunlcon dicitur in d. l.7.§. alia. Eſt enim multo maius præiu- tractu conuentus fuerit, an verò pater. Nam ſi pater ptietatem b dicium liberæ adminiſtrationis peculij, quàm ſim- conueniatur actione de peculio, filius nõ reſtituetur uiyetbi de plicis peculij cõceſsionis. Cum pater permittit filio in integrũ, quia eius non intereſt. Quamuis, inquit, dimrſia nte ſuo, vel dominus ſeruo ſuo peculium haberc, non in bonis filij aliquando habeatur peculium. Adfert(dciam coa permittit ei liberã peculij adminiſtrationem. Is qui exemplum quod iam interpretati ſumus ex edictto ilau ha 4 concedit liberam peculij adminiſtrationẽ permittit D. Claudij, cũ bona patris propter debita à fiſco oc- üdereähre⸗ alienandi facultatem. l. i liberam. hic. Idem in l.ſi cupata ſunt; voluit D. Claudius non auferri pecu- de nülte peculio. 47. hic. Qui peculij liberam adminiſtratio- lium. Claudius hic maiorem rationemiuris natura- ſt w nem habet, is delegare& alienare poteſt, modò ea lis quàm ciuilis habuit. Alius effectus iuris naturalis ander diar, alicnatio non excedat fines adminiſtrationis. l.con- conlideratur in actione de peculio. Nã ſi filius pe- baah tra iuris. ſupra, de pact. Multum intereſt quomodo culium habens, aut ſeruus, contraxerit cum aliquo, s t concedatur peculium ſeruo vel filio. Nihil autem ex coq́; contractu obligetur, eo nomine conueniri hatnetit b b poteſt eaun
— —— —

mnriam
ell
ehe
b
Puan leimi
1
dum nie
dpan
ofluui cſt
uulh rſ„
Frxdu
2 4
In Tit. De peculio.
oteſt non tantùm filius qui obligatus eſt, ſed etiam ater ipſe qui nullum negorium contraxit propter eculium filij quod habet, vſq; ad modum& quan- titatem eius peculij: non idem iudicam us de pecu- lio quod de aliis bonis patris, quamuis ſecundum lus ciuile omnia quæ habet filius in bonis fint pa- trislic Prætor paululũ receſsit à iure ciuili,& am- lexus eſt ius naturale, veluti in edicto de conſtituta ccunia,& in edicto de pactis conuentis: quo iure peculium in ſubſtantia filij eſſe dicitur. Edictum au⸗ tem quo hæc actio propoſita eſt à Prætore, colligi- tur pattim ex l.. hic. partim ex aliis locis. Verba edi- aitalia fuerunt, Inquit VIpia. in l. 1. Quod cum eo qui in diena poteſtate eſt negotium geſtum ſe dicetur, ad- dendum eſt, De eo aduerſus eum in cuius poteſtate eſt mem dabo, quatenus in peculio erit, aut ſiquis dolo mahh captus fraudatuſve ſit. His verbis edicti prætor zanc actionem propoſuit cum ante iure ciuili nulla actio competeret. Iure ciuili non tenetur pater pro Slo. I. Dominum. C. eod.& extat de eo. tit. in hoc lib. 4. quẽ ſupra interpretati ſumus, Ne flius pro pa- etamen Hoc iure prætorio ex contractu filj pater obligatur quatenus eſt in peculio filij. Cum autem his verbis edicti contineatur vis& poteſtas huius actionis, nos ſingula verba edicti interpretaturi ſu- mus: non tamen ſingulas quæſtiones tractaturi: nos in aliis titulis in quibus digniora continentur ali- uantiſper immoraturi ſumus. Ait igitur Prætor in edicto ſuo, Qui in aliena poteſtate. Videndum impri- mis eſt quemadmodũ poteſtatis verbum accipien- dum ſit: id docet Vlpianus in I. 1.§. Vlt. hoc verbum refettur tam ad ſeruum quàm ad filium. Nam vter- que eſt in aliena poteſtate, ſeruus in poteſtate do- mini ſui, filius in poteſtate patris. Sed poteſtatẽ late hic accipimus, vt ſignificet non tantùm dominium aut aliquod huiuſmodi ius, ſed etiam poſſeſsionem & habendi facultatẽ. Si homo liber mihi bona fide ſeruiat, quia ego errore ductus exiſtimo eũ ſeruum meum eſſe, ſiquid contraxerit cum aliquo, co nomi- ne aduerſus me dabitur actio. Eſt enim in mea po- teſtate. Licet enim eius dominium non habeam, ha- beo tamen habendi facultatem. Hoc enim verbum poteſtatis, multis modis accipitur, vt apparet ex l. Coteſtatis. de verb. ſigni. Quinimo æ&ſi in nullius ſit Wwieſtate, interdũ datur hæc actio, vt in 1.3. in princ. Miu forte videbitur rudioribus& imperitis quod lic Vpianus ita interpretatur verba edicti Præto- tinyt cum Prætor loquatur de eo qui eſt in poteſta- te ſic accipiat, vt pertineat ad eum qui nõ eſt in po- teſtate Ethic eſt animaduertenda ratio interpretan- darum legũ. Iuriſconſulti aliquando ſequuntur ver- borum proprietatem. L.1.§.vlt. de exerc. act. aliquãdo tecedunt à verbis propter æquitatem& vtilitatem, Kextendunt ſua interpretatione quod ſcriptum eſt, aliquando etiam coarctant. Exemplũ hic eſt exten- ſionis in ſeruo hæreditario. Seruus hæreditarius an- te aditionẽ hæreditatis in nullius eſt poteſtate, nul-
lus eſt hæres, nullus dominus in cuius poteſtate eſſe
dici poſsit. Quæritur ergo ſiquis cum ſeruo hæredi- tario contraxerit aduerſus quem hanc actionem de peculio habeat? Et dicitur aduerſus eum habere qui Poſtea hæres hæreditatem adierit. Hoc non fuit ex- pteſſum verbis edicti prætorij, ſed tamen admonet
Vlpia. edictum prætorium de hoc quoq́; accipien-
5 dum eſſe. Nam quamuis non ſit in poteſtate hære- dis, tamen futurũ eſt vt ſit in poteſtate hæredis hæ-
reditatem adituri: imò etſi ſeruus hęres extiterit ne-
ceſſarius, tenebitur ex ſuo contractu. Et hic locus eſt obſeruandus, ex quo addenda eſt exceptio iis quæ dicuntur, ex ante geſto ſeruũ poſt manumiſsionem non teneri. Quæſtiones aliquot ſatis leues hic tra- ctantur, de conditione& qualitate corum cum qui- bus contractum eſt, propter quorum contractũ agi- tur actione de peculio. Queritur de ſexu inl.z. Quid ſi fœmina ſit, an generaliter verba Prætoris acciple- mus? Ait Iuriſconſultus ad fœminas quoque perti- nere,& ſiue mas ſiue fœmina contraxerit, cumt eſſèt in aliena poteſtate, ex eo cõtractu dabitur actio ad- uerſus eum in cuius poteſtate fuit. Idem dicitur in I.& ancillarum in princip. De pupillo etiam quæri- tur, an referat cuius ætatis ſit? Exempli graria, Pu- pillus qui peculium habebat contraxit cum aliquo:
ex eo contractu obligatus eſt, an dabitur actio ad-
uerſus patrem: Dubium non eſt quin pupillus habe- re poſsit peculium. l. quam Tuberonis, hic. Ait lu- reconſultus in l.i. cum impubere agi poſſe, ſi modò peculium locupletius factum fuerit. Non enim agi- tur quatenus eſt in peculio, ſed quatenus locuple-
tius factum eſt peculium ex eo contractu, quia ex
huiuſmodi contractu non ſolet pupillus teneri niſi quatenus locupletior factus eſt. Sequitur in edicto Prætoris, Negotium geſtum ſit.
Negotium geitum accipimus cõtractum vel quaſi contractum, id eſt quandocunque ex contractu vel
ex quaſi cõtractu obligatus ſit filius vel ſeruus, agi- tur eo nomine aduerſus patrem vel dominum: ex delicto nõ agitur. Nam verba Prętoris ad delictum
non pertinent, puta ad furtum, iniuriam, vel dam-
num datum. Exempla ſunt in Inſtit. de obligat. quæ ex contr. vel quaſi contractu naſcuntur.& in I.i. dc obligat.& actio. Exempla quædam hic ſunt in 1.3. §. z. cum ommibus ſequentibus§8. vbi traditur dif- ferentia quædam inter filiumfamil.& ſeruum. Pri- mum exemplum de quo oritur quæſtio eſt de fide- iuſsione filiifamil. aut ſerui. Si filiusfamilias aut ſer- uus interceſſerit pro alio, an eo nomine detur actio de peculio aduerſus patrem vel dominum. Hic re- peritur aliqua differentia inter filium& ſeruum.
Nam ſeruus ex interceſsione ſua non obligat do-
minum ſuum, niſi in rem peculiarem fideiuſſerit. Noluerunt veteres tantum permitti ſeruo, vt domi-
num ſuum obligaret fideiubendo. Exiſtimauerunt
veteres pradentis hominis non eſſe intercedere pro alio. Vnde vulgare eſt dictum, kideiuſßionis comitem eſſe noxam. Itaque niſi in rem peculiarem interce- dat ſcruus, non tenebitur dominus: vt ſi debeat pe- cuniam ei cuius nomine interceſſerit: ſed ex inter- ceſsione filiifamil. ſine hac diſtinctione obligatur pater. Non magna eſt differentia inter cum qui mandat alteri vt det pecùniam ci qui fideiubet, vt dicemus ſuo loco.§. ſi ſeruus. Aliud exemplum ſe- quitur de compromiſſo. Si in arbitrum compromi- ſerit filiusfam. aut ſeruus, an obligetur ex hoc com- promiſſo pater vel dominus de peculio. Quare& ex compromiſſõ. Et tenetur pater. Poteſt ex cauſa delicti veluti furti cõpromitti, ſed quamuis ex cauſa delicti non poterit agi aduerſus patrem actione de peculio: tamen ex compromiſſo ex cauſa delicti agi poterit. „. 2
1311
Fideiuſaio- nis comes No. vd.

½ 3 4 4 1 4
——
——
—— 3 —————— 8—
———— e.. 8 —— 8—.*———————
——.— 35 8——.——
————————— r——— 4— 5—————— ſſ 3—————— — ———
—
1312
——
——
Nam nouus contractus eſt celebratus. Pater quoq; tenetur actione iudicati de peculio, ſi condemnatus fuerit filius. Actio iudicati ex ea ſententia naſcitur.¹. miles. de re iudic.& hac actione iudicati tenebitur pater, quatenus eſt in peculio. Cũ filius eſt condem- natus nihil refert ex qua cauſa ſit damnatus, vt aga- tur aduerfus patrem de peculio. ludicio enim quaſi contrahitur. 1. 3. Ö.idem ſcribit.hic. Et edictum Præ- toris loquitur de eo qui 3 eſt de delicto,& ait actionem nòô competere aduer- ſus patrem de peculio ex delicto, niſi in quantũ pa- ter locupletior factus eſt. ũ.vlt. i filiusfamilias Alte- rum hĩc eſtexemplũ de filiofamilias qui erat duum- uir. Simile exemplũ eſt in I.. C. Quod cum eo qui in alie. poteſt. Aliud exemplum eſt in 1..§.1. Sic hic notanda eſt alia differentia inter ſeruum& filium- familias, Si filiusfa. detulerit iuſiurandum, quo defe- rente aduerſarius iurauerit, an eo nomine dabitur actio de peculio in patrem? Et dicitur dari. Sed in ſeruo aliud eſt, nam ſeruus non defert iuſiurandum
vt nec compromirttere poteſt. Seruus enim non po-
teſt in iudicio cõſiftere.j. ſeruus. C. de iudic. Sic nec poteſt compromittere. Nam compromiſſum ad ſi- militudinem iudiciorum redattum eſt. l.z. de recept. arb. Sic nec poteſt iuſurandum deferre, quia iuſiu-
randum inſtar iudicij obtinet, vt ſupra dixi. Fuit ta⸗
men quorundam diuerſa opinio, qui exiſtimauerũt ſeruum poſſe iuſiurandum deferre: ſed eorum opi- nio hic aperte improbatur. ldem in ſctuo non poſſe. Quod igitur ait Prætor in cdicto ſuo, negotium ge- ſtum eſſe dicetur, de cõtractu eſt accipiendum. Ad- dendum eſt nihil referre an volente patte, an verò co inuito contractum ſit. nec enim eſt neceſſarius conſenſus patris vel domini. Jſi quis ſeruus.§.vlti. Sunt pleræque alie actiones, quæ non danrur aduer- ſus patrem ex cõtractu filij, nec aduerſus dominum cx contractu ſerui, niſi conſenſerit pater vel domi- nus, veluti inſtitoria, exercitoria& alia huiuſmodi, Sed hæc actio quæ datur quatenus eſt in peculio ſerui, vel filij, competit etiam ſ conttactum ſit, no- lente& inuito patre vel domino. Deinde ſequitur in edicto, Aduerſus eum in cuius poie ſtate. His verbis
ſignificat Prætor; hanc actionem dari aduerſus pa-
trem ex cõtractu filij& aduerſus dominum ex con- tractu ſerui. Patrem autem accipere debemus non tantum naturalem, ſed etiam adopriuum. I.35. nam filium adoptiuum habet in poteſtate ſua. De quali- rate eius contra quem hæc actio datur, tractantur aliquot quæſtiones de ſexu, de ætate. 1.3. 5, parui re- fert. De ſexu quærendum hic non eſt. nihil enim re- fert cuius ſexus ſit is qui alium in poteſtate habet, vr conueniatur de peculio. Hic notandum eſt, pu- pillum tunc etiam obligari ſine tutoris auctoritate, cum obligatio ex re venit. Idem dicendum eſt de furioſo& prodigo. Ifurioſus. de oblig.& actio. Id eſt quoties ad eam obligationem contrahendam non eſt opus eorum conſenſu& voluntate, nec ne- ceſſe eſt has perſonas contrahere. Furioſus tenetur actione negotiorum geſtorum, ſi quis vtiliter eius negotia geſſerit: tenetur etiam actione communi diuidundo, ſi ſocius aliquid in rem communem im- penderit. idem dicendum eſt de hoc genere obli- gationis. Nam tenetur hac actione, non quia con-
traxit, ſed quia hllius vel ſeruus quem habet in po
1 contraxit. Exemplum hic
Franc. Duareni luriſconſ.
teſtate contraxerit. Si quis forte obiiciat, ex facto ipſius obligationem naſci videri, quia naſcitur ex
ceo quod peculium conceſsit ſeruo. P upillus ergo ex
eo obligatur, quod peculium conceſsit ſeruo. Sed
facile eſt reſpondere, ex eo quod dicitur in lcura-
tor. 24.1.3.5.1.& l. 7. quòd forte conceſſum eſt pecu-
lium ſeruo à defuncto, cui hæres extitit pupillus,&
ademptum non fuit peculium ſeruo. Deinde ſequi. tur in edicto, Quatenus eſt in peculio. Hæc verba edi- cti Prætorij demonſtrant non cõpetere hanc actio- nem niſi peculium ſit,& niſi vſque ad peculij quan- titatemn: de quo ſuprà aliquid diximus in interpre- tatione definitionis peculij, vnde dicitur actio de peculio, quia propter peculium filij,& ſerui datur. i quid mandauerit alicui filius, agetur actione man- dati aduerſus patrem non inſolidum, ſed quatenus eſt in peculio. Ergo iuſta eſt defenſio rei aduerſus quẽ agitur, ſi dicat nihil eſſe in peculio. Exemplum eſt in L.depoſui. Ego dedi decem cuſtodienda filio,
nihil aliud habet in peculio, agitur aduerſus pa-
trem: quæritur an poſsit agi? Iuriſconſultus ait agi non poſſe. Nihil enim habet in peculio.
Quod autem dicitur, niſi peculium ſit, non habe- re locum hanc actionem, id eſt, vt ſequatur cõdem- natio, non vt non rede intendatur, etſi nihil ſit in peculio, vt dicitur in L. quæſitum. Fortè nihil eſt in peculio, quo tempore agitur de peculio, hac actio- ne, ſed aliquid reperitur in peculio tempore rei iu- dicatæ, quæritur an ſequetur condemnatio, an verò ſit reus abſoluendus, quaſi male actum ſit cum eo? Et hic dicitur condemnationem ſequi debere. Si- mile eſt quod diximus in L.rxem alienam. de pigno- ratitia actione. ſuprà. Notanda tamen eſt hic ratio agendi hac actione. Nam actor intendit in peculio eſſe, ſicut is qui agit rei vindicatione intendit rem ab eo poſsideri à quo rem vendicat, vel à quo rem exhiberi petit,& aduerſus quem agit ad exhiben- dum. His enim actionibus comparatur actio de pe- culio. Sic accipienda eſt l.depoſiti. in princip.& leo tempore.in princip. hic. quæ magnopere aduerſatur I.Fulcinius. 5. ſi quis actionem. quibus ex cauſis in poſſeſ. catur. Si nihil ſit in peculio,& agatur de pe- culio, fi reus latitet, quæritur an actor debeat mitti in poſſeſsionem rei, quia ex probabili cauſa non la- titet Sed ſi contendat aliquid eſſe in peculio, etſi for te nihil ſit, quia poteſt aliquid eſſe in peculo rei iu- dicatæ tempore, rectè intendit. Et idem dicendum eſt de co ad quem peruenit peculium, quocunque
titulo, ſiue titulo vniuerſali, quia fortè hæres extitit,
ſiue etiam ſingulari, quia venditus eſt ei ſeruus cum eculio. Multa ſunt exempla huius rei ſub hoc ti- tulo, veluti in I. ſi noxali.. denique.& l. ancillarum. §.ſi ſeruus. I..§. item eius, quando act. de pecul. an. eſt. In hoc conſentiunt omnes Iuriſconſulti. Quo- cunque titulo quis peculium poſsideat, poſſe agi aduerſus eum actione de peculio. Aliquot quæ- ſtiones incidunt de poſſeſsionc peculij, quæ ſunt
facti quæſtiones, an quis videatur poſsidere pecu-
lium, ex quo videtur quibuſdam hæc actio in rem eſſe, quia datur aduerſus poſſeſſorem: ſed tamen eſt perſonalis, idq́; expreſſum eſt in l ſumma. Et refer- tur à luſtiniano in numerum perſonalium actio- num. in lib. 4. Inſtit. tit. de actio. Nec mouere nos de-
bet quod datur aduerſus poſſeſſorem. Nam pleræq; 3 actiones
1
C.
tabrrorr ci
aikeſeculi ann )
1 31 tmme üre umw
Fient,duntar
Wzius jnefla i unni quoj mälho.In ann mintra annuu vct Hec igitu eruus delii uus eſt, ſenn
eguiatlius au
naius etat cu gurcalu aget trxcllio perp jcn eſt ex odelerit eſl mum Namp rn datriam vo mento. Ideodt urino com der dominum. dlbatenus eſt omldedgu lxermittarur das eſt hoc, vogari ſed co whl in Lz hc

In Tit. De tributoria actione.
s perſonales ſunt, quæ ſequũtur poſſeſſorem, ctio ad exhibendum eſt perſonalis. I.1.§. eſt ſo.ad exhib.& tamen datur aduerſus eum
actionc veluti a autem pet
ui rem poſsidet, vt is qui poſsidet cogatur exhibe-
cc. Hæ actiones perſonales ſunt, quia dantur aduer- ſus eum qui obligatus eſt ad dandũ vel faciendum. Imperiti vocant has actiones in rem ſcri ptas. Si quis jgitur vel pater vel dominus rem poſsideat, que per- unet ad filium ex cõtractu, nec eam reſtituerit cum haberet reſtituendi facultatem, is condemnabitur nlolidum propter hanc clauſulam edicti de dolo malo, Aut ſi quis dolo malo captus. Quatenus ergo ali- vid admiſſum eſt à patre vel domino hac actione zamnabitur inſolidum. Aliud exemplum eſt in I.j. Mumfamilias. infra, depoſi. Ex his perſpicitis qua cauſa detur hæc actio,& quid in hanc actionem ncniat. Poſtremus locus eſt quem ego paucis per- ſtingam, de tempore huius actionis. Quo tempore duret actio de peculio. C A P. T. Væritur quo tempore duret hæc actio, an ſit Kperpetua an temporalis. De hac re propoſi- tum eſt à Prætore edictũ ſub titulo ſequenti, Quan- Ap ackio de peculio annalw ſit. Edittum Prætoris ita con- cptum eſt, Poſt mortem eius, qui in alterius poteſtate fuerit, poſteã ve qudm i& emancipatus manumiſſus: alie- natiſve fuerit, quntaxat de peculio,& ſi quid dolo ma- lo eius in cuius poteſtate eſt factum erit quominus pecu-
lj eſſet, in anno quo primum experiundi poteſtas erit
iudicium dabo. In auno. Policetur Præętor hoc edicto actionem intra annum, quo primùm experiundi fa- cultas erit. Hæc igitur actio tunc annalis eſt, cum fi- lius aut ſeruus deſiit in poteſtate eſſe, quia filius emancipatus eſt, ſeruus eſt manumiſſus aut aliena- tus, vel quia filius aut ſeruus deſiit eſſe in poteſtate eius, in cuius erat cum negotium contractum eſt.
Hoc igitur caſu agetur intra annum, quamuis aliàs
actio de peculio perpetua ſit. Huius autem rei ratio ſaiis perſpicua eſt ex l.vlt. hic. Etiamſi ſeruus. Quia cum filius deſierit eſſe in patris poteſtate extingui- tur peculium. Nam peculium dicitur propter pote- ſtatem vel patriam vel dominicã. I. vlt. de inofficio- ſoteſtamento. Ideõque ſi rigorem iuris ſequamur, nulla omnino competit actio creditori aduerſus pa- uen vel dominum. Quomodo enim agi poteſt de peculo, quatenus eſt in peculio poſtquã extinctum eſt peculium? Ideõque boni conſulere debent credi- totes, ſi permittatur eis agere intra annum. Hinc conſequens eſt hoc edicto actionem temporalem non prorogari, ſed coarctari tantùm, id demonſtra- tur exemplo in l. z. hoc titu. quando actio. de pecu. an. ſit. Si ex contractu filij vel ſerui competat actio tedhibitoria, quia vendidit iumentum vitioſum, aut motboſum, hæc actio eſt ſex menſium tantùm, pro- ptet hoc edictũ non fit annalis hęc actio de peculio. Sed ſi qua actio propoſita ſit, quæ duorum anno- rum triümve ſit, cuius tempus longius ſit, quaàm vnius anni, coarctatur propter hoc edictum Præto- ris. Datur autem hæc actio intra annum, ſi ſeruus ſit alienus aduerſus venditorem, ſi penes eum ſit pecu- lium ſerui, non ctiam aduerſus emptorem. Is cnim inſpicitur penes quem eſt peculium, vt dicitur in Lr. Sed quomodo hoc acci piendum ſit nos iam do- cuimus. Diximus enim actionem de peculio, quam-
uis perſonalis ſit, tamen aliquid affine habere cum actione in rem. Datur emm hæc actio aduerſus eum qui peculium habet. Is ad quem peruenit pe- culium quacunque ex cauſa, quocunque titulo, te- netur actione de peculio. Ergo ſemper inſpicien- dum eſt, quis peculium habeat, an emptor, an ven- ditor, an legatarius, an hæres habeat. Atque hinc multæ quæſtiones naſcuntur, quæ facti ſunt magis quaàm iuris. Videndum eſt quid actum ſit in Lſi ex duobus. S. vlt. l.& ancillarum.& aliis locis.
1IN IIT. IIII. I.IB. XIIII. PANDECT. D E TRIBVTORIA ACTIONE. A4.) b
1 intelligatis naturã huius actionis quæ dicitur tributoria, meminiſſe vos oportet corum quæ diximus in titulo de peculio,
aduerſus patrem vel dominum. Diximus enim ex
contractu filij, vel ſerui patrem aut dominum tene-
ri de peculio, deducto inde ſi quid patri vel domino debetur. Priuilegio ergo vtitur pater vel dominus in actione de peculio, vt præferatur cæteris credito- ribus extraneis. Concurrit cum cæteris creditori- bus, cum ait ſibi deberi à filio ſuo vel à ſeruo ſuo,& potior eſt eius cauſa quàm cæterorum creditorum. Nam ante omnia deducit quod ſibi debetur à filio ſuo, vel à ſeruo ſuo,& ſi quid ſuperſit ex eo ſatisfit aliis creditoribus: quia haber ius acoτοππαιεᷣς:& eſt diſputatio ſatis copioſa, de eo priuilegio in l. ex fa- (to. 53. de pecul. ait præferri patrem, vel dominum omnibus iis qui experiuntur actione perſonali: iis autem non præfertur, qui experiuntur actione hy- pothecaria. Huic priuilegio tunc locus eſt, cum pa- ter vel dominus ſimpliciter conuenitur de peculio propter peculium ſerui aut filij, quia ſeruus vel filius alteri ſe obligauit. Cum autem agitur aduerſus pa- trem vel dominum, quia ſeruus vel dominus obli- gatus eſt, ex negotiatione mercis peculiaris, inter patrem vel dominum& cæteros creditores, fit con- tributio pro rata portione eius quod cuique debe- tur. Ab hac contributione hæc actio dicitur tribu- toria. Nam in tributum omnes vocautur. Ergo ſi ſeruus aut filiusfamilias obligatus ſit, ex negotiatio- ne mercis peculiaris ſciente domino aut volente,& patiente patre, tunc datur hæc actio, ſi forte dolo malo vſus ſit pater in ea contributione, vel domi- nus. Nam patri vel domino datur diſtribuendi fa- cultas. Si igitur à patre vel domino ca contributio bona fide facta non ſit, eo nomince datur aduerſus eum actio tributoria. Hoc eſt argumentum totius huius tractatus. Nunc videndum eſt de cauſis huius actionis. De cauſis huius acĩionis. CA v. II. Vplex cauſa eſt actionis tributoriæ, vna eſt Fquia filius aut ſeruus ex peculiaris mercis ne- gotiatione alicui obligatus eſt, cum negotiationem eam patre, vel domino conſentiente aut patien- te exerceret. Sic videtis hanc actionem multum differre ab actione de peculio. In actione de pecu- lio hæc neceſſaria non ſunt: quia ſufficit obligatum eſſe filium aut ſeruum ex aliquo contractu:& pecu-
3
1313
de actione quæ propter peculium datur
AGio tri- toria vn-
de dicta. 3
———— ——
—————————--—— 2
— ͤͤoooͤ

*—
—.————
—
——.——— —.——— ——
—— ———
——————.————. —— 5.. 1———— ͤͤͤͤͤͤ—
—
— 1
————
*
8 3 4 4
3 5 3 . 8 7 4¼ 2 4 8 “ 1 3 I t 4 1 1 S 4 ¹. 1 4 4 4
1314. lium aliquod eſſe ſerui, vel fllij. Sed in hac actione non ſufficit peculium habere filium aut ſeruum, ſed oportet negociationem exercere, patre volente aut
conſentiente, vel patiente. Deinde oportet eum ne- gociatum eſſe de merce peculiari. Nec verò ſuffice- ret mercem peculiarem eſſe. Nam propter mercem domini hæc actio non habet locum. l. ſed ſi pupil- lus.§. ſi inſtitoria. de inſtit. act. Oportet ergo mer- cem peculiarem eſſe,& obligatum eſſe filium vel ſeruum ex negotiatione mercis peculiaris. Hæc col- liguntur ex variis locis huius tituli, vt ex I...§. mer- cis.&§. peculiarem autem. I. procuratoris.. mercis. Non omnis ergo negotiatio facta cum filio aut ſer- uo tributoriam inducit, ſed negotiatio tantùm mer- cis peculiaris. Eſt apertius& clarius expreſſum in loco quem adduxi in l. ſed& ſi pupillus.§. ſi inſtito- ria. de inſti. act. vbi diſtinguitur aperte merx domi- nica à merce peculiari. Oportet igitur ex negotia- tione mercis peculiaris obligatum eſſe, quam exer- cuerit volente aut conſentiente domino, vel patre ſuo. Hoc verbum quemadmodum accipiẽdum ſit, docet Vlpianus in 1.1§. ſcientiam. hic. Non enim vel- je debet dominus Scientia in edicto Prætoris non ſo- lum pro voluntate accipitur, ſed etiam pro patien- tia, id eſt, hic non requiritur expreſſa voluntas patris aut domini, ſed ita interpretamur edictum Pretoris, vt hæc actio competat,& ſi ſciente aut patiente do- mino aut patre ſuo non contraxerit, exercueritve mercem peculiarem ſeruus aut filiusfamilias. Non enim voluntatem ſed patientiam requirimus, id eſt non modo ſcientiam hic accipimus pro voluntate, ſed etiam pro nuda patientia De voluntate non eſt dubium, quid potius detur hæc actio ob volunta- tem expreſſam patris vel domini. 1.1.§. ſed ſi ſciente de exercit. act. Sed non requiritur vt competat hæc actio expreſſa voluntas patris vel domini: ſufficit vt non impedierit eum negotiationem exercere: nec requiritur dominum aut patrem velle vt competat hæc actio, ſed non nolle, id eſt, pati ſeruũ aut filium negotiationem exercere. Sic non nolle mediũ quid- dam eſt, inter nolle& velle. Multum refert an quis velit, id eſt, conſentiat apertè, an verò non nolit. Sic
Adreg.3. eſt intelligendum quod dicitur in regula 3.de regul.
juris. Eius eſt non nolle, qui poteſt velle. Corruptus eſt ille locus in omnibus codicibus, præterquam in Florent. in Noricis etiam eſt corruptus. Ego decla- rabo exemplo quis ſit ſenſus huius regulæ. Qui non poteſt velle, non poteſt non nolle. Exemplum ſumi poteſt ex l. qui ad certum. locati. Sicut iudicio opus eſt, vt quis contrahat aliquod negotium, in quo con ſenſus eſt neceſſarius: puta in locatione contrahen- da: ita etiam in conſenſu tacito iudicio opus eſt.
Furioſus non poteſt locationem contrahere, quia
iudicio caret. Conſenſus neceſſarius eſt in locatio- ne contrahenda: at furioſus caret iudicio& volun- tatc. l. furioſi. de regul. iuris. Non poteſt ergo velle, nec recte dicitur velle:ſed an recte dicatur non nol- le, vt ſi locatio contract᷑ta ſit, cum furioſi patre,& eius patre mortuo paſſus eſt furioſus conductorem in domo conducta, an videatur poſſe dici non no- luiſſe, an videatur renouata locario. Et dicitur eum non rectè dici non nolle. Is dicitur non nolle, qui tametſi non conſenſerit, tamen patitur& æquo ani- mo femt id fieri, quod non cadit in furioſum. Ac-
Franciſci Duareni luriſconſ.
curſius id explicat adducta ſimilitudine de Epiſco. po, cum Epiſcopus eligitur, ait, volens nolo,& no- lens volo: vult fortè reditum& opes: onus autem non vult. id puto Accurſium ſenſiſſe. Altera cauſa huius actionis eſt, dolus patris aut domini aduerlus quem agitur actione tributoria: id ſatis expreſſum eſt à Iuſtiniano in Inſtit. ſab titu. Quod cum eo qui in alie. poteſta. Cum filius aut ſeruus obligatus eſt alicui ex negotiatione mercis peculiari sſciente vel patiẽte patre vel domino, merx peculiaris aut quod
ex ea redactum eſt diſtribui debet inter dominum,
vel patrem& cæteros creditores extraneos: quæ di- ſtributio permittitur patri vel domino facienda.
uod ſi bona fide non diſtraxerit eas res, propter dolum malum aduerſus eum datur hæc actio. Idem colligitur ex l. illud.§. ſi cuius.& I. vlt. hic. Id docet exemplo in dicta l.vlt. non eſt diſtributio facta bo- na fide, atque ideo datur hæc actio. Intelligitis ex his quæ diximus, ex quibus cauſis detur hæc actio. Videndum eſt,
Quid veniat in hanc actionem. CAP. ITI.
Ac acttone petitur, vt merx peculiaris, aut Haui ex ea merce redactũ eft, diuidatur pro rata portione inter omnes creditores, inter quos nu- merantur pater vel dominus aduerſus quos agitur hac actione. l.vlt.§. non autem. Fit autem hæc con- tributio pro rata portione eius quodcunque debe- tur. Ideõque ſi veniat vnus creditor petens portio- nem ſuam diſtribui,& alij non veniant, portionem ſuam interim auferet, ſed exigitur ab eo cautio de reddendo pro rata portione ſi alij creditores emer- ſerint. Ex his quæ diximus non eſt difficile intelli- gere, id quod dicitur in vno capite huius tituli,& Inſtit. eodem. Vtrum magis expediat creditori age- re actione de peculio, an actione tributoria? Hac quæſtio tractatur in l. pen. Aliquando magis expe- dit agere de peculio, quàm actione tributoria: ali-
uando contra vtilius eſt agere tributoria quàm
actione de peculio. Ideo magis vtile eſt attione de peculio experiri, quàm tributoria, quia in actione de peculio totius peculij habetur ratio,& fieri po- teſt, vt totum peculium non ſit in negotiatione, ſed in fœnore potius,& aliis rebus. Si igitur videat cre- ditor in negotiatione non multum eſſe, conſoltius eſt agere actione de peculio. Aliquando vtilius eſt agere tributoria actione, quia forte multum patri vel domino debetur,& in ea actione deducitur quod debetur patri vel domino. Nam in actione tributoria, hæc deductio locum non habet: ſed di- ſtribuitur merx& quod ex ea redactum eſt pro ra- ta portionc eius quod cuique debetur.
IN II T. III. LIB. XV. PANDECT. QVOD IVSSV. Lia eſt actio quæ datur ex contractu filij, aut ſerui aduerſus patrem aut dominum
6 8* inſolidũ:& dicitur actio quod iuſſu. Agi-
de hac actione ſpecialis eſt titulus in Digeſtis: in Codice continetur ſub tit. quod cum eo qui in alic. poteſt. Hæc autem actio datur propter iuſſum pa-
T1IIS,
tur enim ex contractu filij vel ſerui cum hac adiectione, quatenus iuſsit pater vel dominus.
atione,il Kſolente donm nrbplo ratap
umino& cxt
ldciur ag in adomini. in acliufl etgo explic im K.ſed ſ In ſtis qui hom haberec auonegotium mavon eſt, cu um contractun vlge polente, vaſciente à f ier poteſt mnaulonem e rworahat flliu ddomini ſui. D ubere, non cu wodnegotium zyel ſeruus ex haum patet wem exetcere

ctünd
nelt 9
n
In Tit. Quod iuſſu.
tris,vel gomini, videlicet ſ iuſsit pater vel dominus filium vel ſeruum cum aliquo contrahere, ex coque ntractu obligatus ſit, co nomine datur actio ad- 3 ſus patrem. Hæc actio longè vtilior eſt, actione beneeho Non enim inſpicimus quantum ſit in eculio, ſed agitur in ſolidum nec id mirum, nam nodammodo contrahitur cum eo qui iubet, I.-. pic..ſi mandato. C. Quod cum eo qui in alien. po- teſt. Quod autem dicitur de iuſſu, ſic interpretatur Vlpianus, vt in quacunque voluntate patris vel do-
mini, id locum habeat. Id variis exemplis declara-
rut, nec refert an ſpecialiter conſenſerit pater, vel
dominus,an generaliter: vt puta ſi ita dixerit, Suod.- anque cum Titio negocium contrahere volueris, id per- niij: ſufficit voluntas vel conſenſus patris: idque apteſſum eſt in.fi res. de in rem verſo. Iuſſus mul um diſtat à mandato, vel voluntate. Iuſſus eſt eius
ui imperium habet: mandamus autem eis in quos imperium non habemus: tamen hic nihil refert an iuſſerit pater vel dominus, vel mandauerit vel con- ſenſerit. Sed cur tributoria actione agitur, cùm vo-
lente patre, vel domino aliquid contractum eſt, non
autem in ſolidum? Nos diximus diſſerentes de tri- butoria actione, ſi filius aut ſeruus ex cõtractu obli-
atus ſit, volente domino aut patre diſtributionem ſeri mercis pro rata portione eius quod debetur pa-
ti veldomino& cæteris extraneis creditoribus: hic
autem dicitur agi inſolidum propter voluntatem patris aut domini. Quomodo fieri poteſt vt agatur inſolidum, ac ſi iuſſu patris negotium contractum eſſet: Hoc ego explicaui in interpretatione I..§. ſi is qui nauem.&§. ſed ſi ſciente. de exerci. act. In inter- pretatione§. ſi is qui nauem. dixi tunc actionẽ quod uſſu, locum habere cum iubente aut volente patre
veldomino negotium aliquod contractum eſt: actio
tributoria non eſt, cùm volente patre vel domino negotium contractum eſt, ſed cum negotiũ eſt con-
ttactum ſiue volente, ſiue inſcio patre vel domino,
ſed tamen ſciente à filio vel ſeruo negotiationem exerceri. Fieri poteſt vt dominus vel pater ſciat,& velit negotiationem exerceri à filio ſuo vel ſeruo,& tamen contrahat filius vel ſeruus ſine voluntate pa- is, vel domini ſui. Dixi actionem tributoriã tunc wcum habere, non cum ſciente& volente patre, fi-
Uwaliquod negotium contraxit, ſed cum obligatus
eittius vel ſeruus ex negotiatione mercis peculia-
nideſt, cum pater in vniuerſum ſciret filium ne- gotiationem exercere. Cum autem iubente vel vo- lente patre aut domino filius vel ſeruus aliquod ne- gocium contraxit, tũc datur actio aduerſus patrem vel dominum inſolidum, eſtque actio quod iuſſu. Nec refert an generaliter an ſpecialiter permiſerit pater vel dominus filio ſuo vel ſeruo negotiatio- nem exercere, ſed hic conſentiendum eſt certo con- tractui, vt detur actio quod iuſſu. Cum autem com ſentit vt negotiationem exerceat filius, vel ſeruus, videamus quæ actio detur? Et datur actio tributo- ria ſi cõſenſit ſimpliciter is vt negotiationem exer- ceat in qua fit diſtributio eorum quæ vnicuique de- bentur pro rata portione. Speciale tamen eſt in co qui conſentit vt filius vel ſeruus nauem exerccat, vt tencatur inſolidum propter vtilitatem nauigatio-
nis. l.1.§. ſi is qui nauem. Quod autem diximus con- ſentire debere patrem vel dominum Vvt contraha-
que ideo ſi conſentiat vt numeretur pecunia quam debet ex contractu à ſe facto, nõ eſt actio quod iuſ- ſu, ſed directo aduerſus eum agi poterit. Tunc locus
1315
tur, ſic accipimus cõſenſum in hoc edicto in L.x. Ac-
eſt actioni quod iuſſu, cum filius volũtate patris vel
domini contraxit. Hinc conſequens eſt, ſolam com-
mendationem patris filium non obligare, vt dicitur
in L. vlt. Cod. quod cum eo qui in alien. pot. Similis
locus eſt de hac commendatione in l. ſi verò non remunęrandi. õ. cum quidam. mandati.
1N TIT. IIII. I. IB. XV. PANDECTARVM. DE IN REM VERSO.
Onſequens eſt, vt videamus de actionc quaæ dicitur de in rem verſo. Hæc actio
perquam ſimilis eſt actioni quod iuſſu,
de qua iam diximus. Si iuſſu patris filius contraxerit aut iuſſu domini ſeruus, datur actio ex
eo contractu aduerſus patrem, vel dominum cum
hac adiectione quatenus iuſsit pater vel dominus. Sic etiam cum ex contractu filij aut ſerui aliquid in rem patris verſum eſt, vel in rem domini, ex eo contractu datur actio aduerſus patrem vel do- minum, non ſimpliciter, ſed cum hac adicctio- ne, quatenus in rem patris aut domini verſum
eſt. Eatenus ergo fit condemnartio, quatenus ex eo contractu verſum eſt in rem patris vel domini.
Non enim proprium eſt hoc actionis nomen, vt 0 X. 2.. 1*. 2 3 iam antè diximus, ſed eſt acceſsio quædam actionis
propriæ. Adiectio vocatur in l. filiusfamil. 9. ad fin.
Hæc igieur actio plerunque vberior eſt quàm actio
de peculio,& deficiente actione de peculio, inter- dum datur, l.. ff. eo. Si forte nihil ſit in peculio, ſi ta- men verum ſit aliquid in rem vel patris vel domini
verſum eſſe, ex contractu filij, vel ſerui agetur ad-
uerſus patrem vel dominum, quatenus in rem pa- tris vel domini verſum eſt. In rem verſum accipi- mus in hoc edicto, quod verſum eſt in vtilitatem patris vel domini. Variis exemplis id demonſtratur
ſub hoc titul. præſertim in l.z. Hæc exempla diſper-
ſa ſunt per totum hunc titulum, quę lectionem tan- tům deſiderant. Confert autem totus hic locus ad multas alias diſputationes,& maximè ad queſtio- nes de pecunia ciuitati credita, de qua diximus in l. ciuitas.de reb.cred. Ciuitas mutui datione ita obli-
gatur, ſi pecuniæ in eius rem verſæ ſint. Sic ſi quis cõtraxerit cum Eccleſia, Nouel. Iuſtintani auth. hoc
ius porrectum. C. de ſacroſan. eccle. Si quæratur an in rem eius verſum ſit, inſpiciẽ᷑da ſunt maximè præ- cepta quæ hic tradũtur,& exempla. Datur ergo hęc actio, cum ex contractu filij aut ſerui aliquid in rem patris vel domini, id eſt, in vtilitatem eorum ver- ſum eſt. Ex quo apparet, non ſatis eſſe pecuniam ac- ceptam eſſe, vt in rem patris conuertatur, niſi re vera pecunia in rem patris verſa ſit. l. 3.§. vnde. ad fin. Quidam mutuam pecuniam dedit filiofami- lias, vt ex ea aleretur familia parris, vel dedit ſer- uo mutuam pecuniam, vt ex ea aleretur familia do- mini:ob hanc ſolam cauſam, non dabitur actio de in rem verſo. Nam oportet eam re vera verſam in rem domini vel patris. Curioſe debet inquire- re creditor qui mutuam pecuniam dat filio, aut
4
In ré verti quãdo quid dicatur.

——
——
— ——
————
——
—
——
—,————.
ͤ
—————— —— Q-———— ———ÿy—————
————
——
—— —
—
—
4 3 4 . 4 4 ¾ 3 1 v 1 1 8 1 1 3 1 1 4 8 8 5 * 8½ 4 4 4. 1 1 3 1 4 — 7 —- ““ 3 6 3 1 1 8 A* f . 4 .. 3 6 8 3 * 1 1 4 8 1 1 1. 3 1 1 8 4 3 1 3 1 5 4 1 4 8 . * 3 1 4 4 3 6 3 5 . 4 .. 4 4 8 4 3 1 3 3 . 4 3 1. 1 3 4 4. 4 4* 4 3 3 3 6 48 4 5 1 4 . 4 3 3 8 5 4 1 7 * 8 1 3 1 4 . I 4 1 8 4½ 4 2 4 v “ 4 6 4½ 4 4 1 1 4 4 4 1 4
1316
ſeruo, quomodo vtatur ea pecunia. Nam ſi nimis
credulus pecuniam dederit, non habebit actionem. Sufficit tamen vtiliter cœptum eſſe negociũ, quam- uis non ſucceſſerit in negotia patris. Accepit filius pecuniam, vtiliter cœpit, atque prudenter, ſed res in- felicem euentum habutt, ſine dolo ſuo, aliguo caſu fortuito, an dabitur actio de in rem verſo: Equidem re vera nihil eſt verſum in rem patris: ſed Iuriſcon- ful. ait, dandam eſſe de in rem verſo actionem, 1 ſer. uus. 7. hic. Hic ſpeqtamus magis conſilium quàm euentum rei. Idem dicitur de negociorum gettore, l. ſed ait vltro. de nego. geſt. Dicimus ergo tũc com- petere hanc actionem, cum in vtilitatem patris vel domini aliquid verſum eſt. Sed quid ſi id neceſſariũ non erat domino propter quod pecunia accepta eſt,
licet fortè ad voluptatem aliquam pertineret, an dabitur hæc actio? Et certum eſt ex edicto Præto- ris cum loquitur de in rem verſo, non poſſe com- peterc. Ergo ad voluptatem non producemus edi- ctum noſtra interpretatione. Dicitur tamen in 13. idem dicendum eſſe, etſi voluptatis alicuius cauſa, conſentiente tamen patre vel domino, pecunia ao- cepta ſit, l.3.§. ſed ſi mutua.§.necnon. Sed vt in ſum- ma compſectamur quicquid ad hunc locum perti- net, obſeruanda eſt regula quam tradit Vlp. in 13.. & regulariter. hic.de procuratore& negociorũ ge- ſtore. Ex quibus cauſis procurator aduerſus domi- num actionem mandati habet, vel negociorum ge- ſtorum actionem is qui vtiliter negotia geſsit ad- uerſus eum cuius negotia geſta ſunt, ex iiſdem cau- ſis, ei qui mutuam pecuniam dedit, datur actio de in rem verſo. aduerſus dominum aut patrem, 1.3.§. in rem. Vt autem procurator habeat actionem man- dati propter adminiſtrationẽ ſuam aduerſus domi- num, vel negotiorum geſtor, oportet aliquid vtiliter
geſtum eſſe& adminiſtratum. Videndum ergo eſt ſub tit. de procur.& tit. de neg. geſt. ex quibus cauſis detur actio mandati& negotiorum geſtorum, pro- pter negotia geſta, vel cum mãdatum vel ſine man- datu. Hac actione petitur damnari reum quatenus in rem eius verſum eſt, ſiue totum verſum ſit in rem cius, ſiue pro parte tantùm verſum ſit, J. proxime.§. in rem. Cætera his intellectis facile intelligentur.
1N TIT. XXVIII. LIB. IIII. COD.
ET TIT. v. LIB. XIII I. PANDECTARV M. AD SENATVSCONSVLTVM
MACEDONIANVM.
CA P. 1. b Bholuto hoc tractatu explicatũ erit quic- quid pertinet ad contractus corum qui ſunrt in aliorum poteſtate. Ex contractu A⁴ filiifamilias variæ actiones dantur, non tantùm aduerſus ipſum filiũfamilias, ſed etiam ad- uerſus patrem eius. datur enim inſtitoria, exercito- ria, de peculio, quod iuſſu, de in rẽ verſo,& aliæ hu- iuſmodi.Sed hæc locum habẽt præter quàm in mu- tuo. Non enim locus eſt omnibus illis actionibus in mutuo, propter Senatuſconſultum Macedonianum quod nunc interpretaturi ſumus. Primum quod ad filiumfamilias attinet, certum eſt ex mutuo conue- niri non poſſe,propter S. C. Macedonianum, ac ne
Franciſci Duareni Iuriſconſ.
pater quidem conuenietur actione de peculio, I.ſ. lius tuus. C. co. Senaruſconſulti Macedoniani verba ſunt in L1. Hoc Senatuſconſultum Romæ factum eſt auctore Veſpaſiano, vt Suetonius ſcribit in Ve. ſpaſ. Cum filiifamilias à fœneratoribus acciperent pecuniam,& ære alieno valde onerarentur, inſidia- bantur vitæ paternæ. Cautum igitur fuit hoc Sena- tuſconſulto, Si filiusfamilias mutuam pecuniam ac. ceperit, ne mortuo quidem patre aduerſus eũ com- petere actionem. Dictum autem eſt Macedonianũ à nomine fœneratoris, qui Macedo dicebatur. Faci- le enim mutuam pecuniam dabaut fœneratores fi.
liisfamilias, ſperantes fore vt mortuo patre ſolue-
rent. Ex hoc igitur mutuo non obligatur filiusfami- lias, nec poteſt conueniri etiam ſi filiusfamilias eſſe deſierit, vel morte patris vel alio modo. Aliquid hac de re cautum fuerat tempore Claudij Imperatoris, vt ſcribit Cornelius Tacitus in lib. 11. Sed hoc§.C. plenius fuit. Huius Senatuſconſulti hæc verba ſunt quæ nos interpretaturi ſumus, Placere ne cui qui filio- familias mutuam pecuniam dediſſet, etiam poſt mortem parentus eius, cuius in poteſtate fuiſſet, actio, petitiöque daretur,&c. In quorum verborum interpretatione cõplectemur quicquid continetur ſub vtroque tit. tam in C. quàm in ff. Hoc exemplum interpretan- dum nobis proponere debemus ad imitandum. Hic videtis Iuriſconſultos verba huius S. C. amplecti: aliquando à verbis recedere prout æquum videtur id eſſe,& voluntati legiſlatoris conſentancum. Di- citur imprimis in S. C. Ne cui. Hoc verbum ad fœne ratorem refertur, quia ſimpliciter loquitur Senatus de co qui mutuã pecuniam dat, nec diſtinguit per- ſonas. Oriuntur quæſtiones de qualitate perſonarũ, vt exempli gratia, quæritur ſi ciuitas aliqua, vel reſ- publica mutuam pecuniam dederit filiofamilias, an locus ſit S. C. Non exprimit Senatus an imeelli- gat de priuatis hominibus, an de ciuitate. quid igi- tur dicemus: Hec queſtio tractatur in l. nihil. /15. Ver- ba S. C. generalia ſunt, Ne cui actio. Ergo de ciuitate hæc verba intelligemus. Ciuitas habetur loco pri- uatorum, vt dicitur in l. eum qui vectigal. de verbo. ſigni. nec ſolet fere ciuitas differre à priuatis homi- mbus. Verum eſt quòd reſpublica ipſa differt à pri- uatis hominibus, ſed ciuitas habetur pro priuatis hominibus.Dubium tamẽ de eo fuit, quia veriſimi- le non eſt ciuitatis adminiſtratores velle filiosfami- lias corrumpere: tamen Diui Seuerus& Antoninus ita reſcripſerunt. Quæritur etiam de pupillo. Hæc uæſtio tractatur in l.3.& 4. Et cum hac exceptione intelligenda ſunt verba S. C. cum dicit, Ne cui. Hic videtis interpretatione reſtringi quod dicitur in S. C. propter æquitatem. Iniquũ enim eſſet hæc verba S. C. ita interpretari, vt in eo pupillus contineretur. Deinde dicitur in S. C. Qui filiofamilias, id eſt, filio
qui in poteſtate patris eſt, qui non eſt emancipatus,
qui non eſt ſui iuris: ex quo conſtat hoc S. C. ad fi-
lium emancipatum non pertinere. Si filius emanci- patus mutuã pecuniam acceperit, eo nomine datur aduerſus eũ actio:nec poteſt agẽtem exceptione re- pellere huius S. C. In interpretatione horũ verborũ ait Vlpianus in L.1. verbis S. C. non contineri hanc exceptionem ſi conſul ſit, ſi magiſtratu fungatur, vel cuiuſcunque ſit dignitatis filiusfa cui credita eſt pe- cunia: quia habet locum hoc S. C. Vnde quæritur ſi
captus
exculationer
tinfacti
aitqueſion
r benatulco uienepote, gäeflliaam. mone quod ultom. Dene zwicem dicel Au C. o. Hi neſerdorü§. tuum qui expe rgwopter eand tenr5. C.) un untäm lo te ode l qu lngtum cum us Cſcd dab düxetli patte unum ad alio ſloligter exa lnetcum lt tpoterit con dMccdo Aldebitumc,

——
In Tit. Ad S. C. Maced 117
captus ſit parer ab loſii,3⸗ ſüfhen ſim ſ ius pa- trix poteſtatis, an etit locus§. Q.ſi filiofamilias data ſit pecunia mutuaꝛ quæſtio tractatur in I..§. ſi pen- deat. Cum filiũ in poteſtate patris eſſe conſtat, nul- a dubitatio eſt quin locus ſit S. C. ſed cum pendet lus patriæ poteſtatis, veluti propter paternam capti- uitatem, dubitari meritò poteſt an ſit locus S.C.§. fi 4b hoſtibus. Inſtit. quib. mod. ius patr. pot. ſoluit. Et aicitur propter incertitudinem denegandam eſſe interim actionem. Hoc igitur S. C. ad filiofamilias ecrinet, non autem ad patresfamilias. Interdum ta- nen cadem ratio eſt filiifamilias quæ eſt patrisfa- wilias, veluti ſi filiusfamilias ſit miles. In caſtrenſi gim peculio filiusfamilias fungitur vice patris- milias, quia in illud peculium caſtrenſe pater nul- lun ius habet, l.vltima. Cod. codem titulo. ita vt ꝑeo caſtrenſi peculio libere teſtari poſsit. Idem eſt licendum& ſi quis mutuam pecuniam dederit ei quem credebat iuſto& probabili errore ductus pa- ttemfamilias eſſe. Hic enim pro patrefamilias habe- tur, lpen.& l. tertia. Idem etiam dicitur in l.prima, & ſecunda. Cod. eo. Igitur quod dicitur in Senatuſ- conſulto intelligendum eſt cum exceptione, niſi pu tans patremfamilias eſſe ci pecuniam crediderit. nam licet generalia ſint verba S. C. tamen ignoran- tia facti excuſationem habet, quæ probabilis eſt, J. regula. de iur.& facti igno. Ex iiſdem verbis Sena- tuſconſulti quæſtiones aliquot vulgares naſcuntur. Loquitur Senatuſconſultum de filiofamilias, quid dicemus de nepote, de pronepote& aliis deſcẽden- tibus,& de filiafam. Hic dicitur ſupplendum eſſe in- terpretatione quod deeſt S. O. l. ſed& ſi. 5. hoc Sena- tuſconſultum. De nepote pronepote& aliis deſcen- dentibus, idem dicendum eſt, l.14. idem dicitur in I. ſſfilius tuus. C. co. Hic videtis recedi à propria ſigni- ſicatione verborũ S. C.& caſum qui expreſſus eſt S. Cad alium qui expreſſus non eſt, produci interpre- tarione, propter eandem rationem& vtilitatẽ. De- inde dicitur in S. C. Mutuam pecuniam. Ergo Senatus de mutuo tantùm loquitur, non etiam de aliis con- uactibus. Vnde ſi quis filiofamilias vendiderit, aut aliud negotium cum filiofamilias contraxerit, non eſt locus 5.C. ſed dabitur actio aduerſus filiumfami lis,& aduerſus patrem de peculio. Nam S. C. Ma- cdontanum ad alios contractus non pertinet. Id aam colligitur ex aliis locis, veluti ex I. 3. C. cod. ſi alqqud mercatus ſit filiusfam.& ex contractu obli- gatusſit, poterit conueniri, nec agenti obſtabit ex- ceptio S. C. Macedoniani. Imo etiam dicendum eſt, &h illud debitum conuerſum ſit in mutuũ. l. z. Huic ſimile eſt quod dicitur in l. 7. in prin. hic. Si filiusfa- milias fideiuſſerit pro alio, dabitur aduerſus eum actio, nec obſtabit exceptio S. C. Maced. Imo etiam. dabitur actio de peculio aduerſus patrem. Addun- tur exceptiones. Hoc enim intelligendum eſt, niſi color quæſitus ſit hac venditione, vel fideiuſsione, l 3in fl. Exempli gratia, ſi filiusfamilias erat mutuam. pecuniam accepturus: ſed quia intelligebat fœnera- tor hoc fieri aduerſus S. C. Maced. dedit alij reo pro quo interuenit filius, l.nõ dubium. C. de legib.& ſe- natuſcon. Præterea notandum eſt hoc verbum re- ferri ad numerationem non verba,vt dicitur in 14. & j. Atque ideo ſi ſtipulatio ſit cõtractata de pecu- ma credéda quo temporc erat in poteſtate patris,&
numerata fuerit pecunia cũ eſſet ſui iuris filius, non erit Iocus S. C. vt puta quia emancipatus erat, vel mortuus pater. Nihilautem refert an cum vſuris pe cunia fuerit credita, an verò ſine vſuris, vt dicitur in 1. 27.§. ſin autem. Senatus enim, inquit, loquitur ſim- pliciter de mutuo:ergo nos intelligemus de quocũ-
que mutuo, etiam ſi fœnus non acceſſerit, etiàã ſi pe-
cunia cum vſuris credita non ſit. Deinde dicitur, Pe- cuniam. Pecuniæ verbũ latiſsimè accipitur plerun- que. l. pecuniæ verbũ. de verb. ſign. Appellatione pe- cuniæ aliquando cõtinentur omnes res quæ ſunt in Patrimomio noſtro. Aliquando pecunię verbum ac- cipitur pro his rebus quæ conſtãt pondere, numero, & menſura: aliquando pro nummis: quomodo igi- tur accipiemus pecuniã? Et hic pecuniã accipiemus pro nummis. Dicitur autẽ pecunia, quod(vt ait Pli- nius)nummi olim nota pecudũ ſignabantur. Cũ di- ximus de pecunia numerata S. C. accipiendũ eſſe,& ſi quid contraxerit filiusfa. non cõpetere exceptionẽ S. C. nos ſemper intelligimus niſi fraus S. C. facta ſit alia te data. J.z. in fi Nam ſi data ſit filiofa. alia res, vt ea diſtracta mutuo vtatur, locus erit S. C. quia frau- dem is facit S. C. Sequitur in S. C. Ario petitiõve ne fœneratori actio petitiõve detur, id eſt, vt agens co nomine ex eo contractu ſummoueatur exceptione huius S. C. Sed cur exceptio hic datur, cũ expreſſum ſit S. C. actionẽ denegari? Cur nõ dicimus ipſo iure actionem non competere aduerſus filiumfamilias? Dici non poteſt ipſo iure non cõpetere actionem, quia ex muruo iure ciuili& legibus Romanis da- tur actio, nec id ius potuit tollere Senatus. Id ſatis apparet in S. C. Pegaſiano,& Trebelliano, l.1. de Se- natuſcon. Trebell. Vbi dicitur, Reſtituta hæreditate vtiles dari actiones fideicommiſſario& aduerſus fi- deicommifſarium Senatus enim eum facere hære- dem non potuit, ſed tamen loco hęredis habetur. Ideõque ſi ius ipſum inſpiciamus actio datur aduer- ſus filiumfamilias ex contractu mutui:tamẽ in con- ſtituendo iudicio additur exceptio, extra quam ſi fi- liusfa. ſit cu—i mutua pecunia data eſt: idque fit pro-
pter ſenatus auctoritatem, cuius tanta erat auctori-
tas, quanta populi Romani. lam videamus De exceptione Senatusconſulti Macedoniani. CA P. 77. Oc Senatuſconſulto Macedoniano proponi- tur exceptio. Hæc autem exceptio competit filiofamilias, nec tantùm filiofamilias, ſed altis ple- riſque perſonis. Competit enim patri: ſi pater con- ueniatur ex contractu filij actione de peculio: com- petit fideiuſſori, compertit hęredi filiifa. l.7.§. quan- quam. Vult igitur ſenatus exceptionem competere, ſed non exprimit cui competat hæc exceptio. Ergo Senatuſconſulti verba latiſsimè ſunt accipiẽda. Ad- dẽdum eſt quod dicitur in l. ſed ſi.5. non ſolũ. Nam fruſtra exceptio daretur filiofamilias, niſi daretur uoque eius fideiuſſori, quia ſi fidetuſfor conuentus ſoluerit mdatià actione, quod ſoluerit repetet à reo principali:& certe qui petit à fideiuſſore, ⁊ ⁷2uνέν etit à reo, vt in l. aduerſus. de arbit. Nam ſi ex- actum fuerit quod debetur à fideiuſſore, fidetuſſor actionem mandati habebit aduerſus reum, niſi do- nationis cauſa fideiuſſerit. Hæc autem exceptio in plæriſque caſibus ceſſat: quos hic paucis perſtrin- gemus. b
Primus
—— ——ð
Pecuuiæ ver um vnde dictum.
E xceptio TIacede- mnant in
quibus caft-
Huis, 4 27
———
öͤͤͤͤͤͤͤ²““
—
——,—
———
———
—y— —— “
—äéöéöö
—————— 1——

3 4 4 * 3 3 1 3 1 4 4 3 8 — 1 1 . ¹ 3 1 3 8* * „ 2 34 . 14 4 5 — 1 13* 4 3 “ 1 4 4 4 ““ 1 ¹ 4 1 4 1 3 4 † 1 4 1 1 1 1 3 1 1 3 1 1 “ I “ 6 1 1 1 1 6
1318
Primus caſus eſt, Si volente patre filius mutuam pecuniam acceperit, l.ſi tamen. 12. hic. Idem dici- tur in I. z.& 4. C. eod. Si permittente patre filius
mutuam pecumam acceperit, non eſt locus exce-
ptioni huius Senatuſconfulti. Sufficit autem vel ta- citus conſenſus patris, vel etiam ratihabitio, I.vlt. C. eod. Nam ratihabitio mandato comparatur: de quo tamen dubitatum fuit apud veteres, vt oſtendit Iuſtiniauus in d..vlt.&ſtque locus communis de ra- tihabitione, quod ratihabitio retrotrahitur,& man- dato comparatur. Taciti conſenſus inſigne exem- plum eſt in I. ſi filiusfamilias. 16. hic. filiusfamilias accepit mutuam pecuniam ab alio, quaſi manda- tu patris: ſcripſit literas ad patrem vt pecuniam mutuo acceptam in prouincia ſolueret. Pater non
continuo interpoſuit proteſtationem contrariæ vo- luntatis, quamobrem videtur probaſſe quod à filio
geſtum eſt. b Secundus cęſus eſt, ſi filiusfamilias mutuam pe- cuniam acceperit in rem patris neceſſariam, I. 7.
hic ad finem.§. pen. Si filiusfa. pecuniam acceperit
ſtudiorũ cauſa, in rẽ patris videtur vertiſſe: ideòque hic ceſſat exceptio Senatuſconſulti: ſed addit exce- ptionem niſi probabilẽ modum exceſſerit. Nam ſi quis cum ſoleret decem aureos pro ſtudiis accipe- re, z0. acceperit propter bacchanalia, erit Senatuſ- conſulto locus. Huic ſimile eſt quod dicitur in I. 2. & l. Macedonianum. C. eod. b Tertius caſus eſt, Si paterfamilias factus agno- uerit debitum, vel paterfamilias factus poſt mor- tem patris nouatione facta fidem ſuam obſtrinxe: rit, quia non erit locus exceptioni ſenatuſconſulti, l. z.§. vlt. Partem autem debiti ſoluens videtur de-
bitum agnoſcere.Idem dicitur in l.17. hic,& in 1.z,
C. eo. vbi Imperator loquitur de nouatione. Hoc ta- men eſt intelligendum, ſi ſine vllo errore ſe obliga- uerit, l.vlt. hic. Verum eſt propter nouationem dari aduerſus filiumfamilias actionem. Sed tamen ſiquis errore ductus nouauerit actionem, tunc poterit re- plicatione vti. Nunc videndum eſt de effectu huius
exceptionis.
De eßfectu exceptionis Senatusconſulti Macedoniani. C4A P. I7.
2
[or. Vnum eſt quod erſi hæcexceptio perem- ptoria ſit, tamen opponitur poſt ſentẽtiam, J.tamen. chic. Exceptiones peremptoriæ non ſolent opponi poſt ſententiam, Tit. C. ſentent. reſcindi non poſſe. Sed tamen ſingulare ius eſt in hac exceptione Sena- tuſconſulti Macedoniani, vt opponatur poſt ſenten- tiam. Aliud ſingulare eſt circa hanc exceptionem, quòd hac exceptione tutus, ſi ſoluat, non poteſt re- petere per condictionem indebiti, erſi ſoluerit per errorem. J. ſed etſi. hic. Hoc docuimus ſupr. in l. qui
exceptionem. de condict. indebiti. Is qui habet exce-
ptionem peremptoriam, ſ ſoluerit per errorẽ, repe- tere poteſt, quia ſoluit indebitum. Iudebitum enim dicitur quod quis perpetua exceptione tutus cum peteretur ſoluit. Hęc tamen exceptio excipitur, que ob pœnam creditorum datur, non autẽ in fauorem filiifamilias. Lex nõ vult eum exonerare, ſed voluit punire fœnecratores.
Vo notanda ſunt de effectu huius exceptio-
Franciſci Duareni luriſconſ. 1IN TIT. XXIX. L. IB, IIII
C. ETI TIT. I. LIB. XVI.
PaANDECTARVM. 3 AD SENATVSCONSVLTVM VELLEIANVM.
a.
S lſſcruimus ſuprà de obligationibus qua ex contractibus filiorumfamilias naſcun- ur,& diximus tam ipſum filium obligani 3 iure ciuili quàm patrẽ eiuſdem iure præ- torio. Diximus tamen, ſi filiusfamilias mutuam pe- cuniam receperit ex eo contractu, non poſſe aduer- ſus eum agi, etiam ſi fuerit paterfamilias factus, vel morte patris vel emancipatione ei dari& exceptio- nem Senatuſcõſulti Macedoniani. Huic autem Se- natuſconſulto quod Macedonianum dicitur, per- quã affine& ſimile eſt Senatuſconſultum Velleia- num de interceſsionibus mulierum: atque ideo in hac parte collocatus eſt hic titulus de Senatuſcon. Vell. Sicut enim datur exceprio filiofamilias, ſi con- ueniatur ex contractu mutui, ita etiam datur exce- ptio mulieri, ſi conueniatur ex interceſsione ſua, id- que cautum eſt Senatuſconſulto Velleiano, quod nunc interpretaturi ſimus.
Argumentum huius tituli. CA p. J. OI quis ſummatim cognoſcere velit quid conti- neatur Senatuſcõſulto Velleiano, colligi poteſt ex l. 1.& z. hic. Cum facile mulieres intercederent& fideiuberẽt pro aliis, ſperãtes fore vt ex ea obligatio- ne nunquam cõuenirentur, ob eaàmque cauſam plæ.
runque afficerentur incommodo,& in magnam ca-
ptionẽ inciderent, vtile viſum eſt Senatui huic mu- lierum leuitati& infirmitati cõſulere, ne ex ea obli- gatione conueniantur. Cautum igitur imprimis eſt Senatuſconſulto, vt ſi mulier interceſſerit pro alio, & quamcunque alienam ſuſceperit obligationem, ex ea obligatione conueniri non poſsit:& ſi conue-
niatur, detur ei exceptio aduerſus agẽtem. Alterum
eſt vt detur actio aduerſus eum pro quo mulier in- terceſsit. Nam plerunque mulier ita ſuſcipit alie- nam obligationẽ, vt mero iure liberetur is pro quo mulier intercedebat, ſi forte facta fuerit nouatio. ded vult Senatus actionem nihilominus dari aduerſus cum pro quo interceſsit. Hæc duo continentur Se- natuſcõſulto Velleiano. Ratio Senatuſconſulti ſatis perſpicua eſt ex his quæ iam diximus. Voluit enim Senatus conſulere infirmitati& leuitati mulierum. Tanta eſt mulierum leuitas& infirmitas conſilij& iudicij, vt facile ſuſcipiant alienam obligationem, & non cõſiderent id quod à nobis ſuprà dictum fuit
ſub tit. de peculio, Sponſionis alienæ comitem eſ ſe noxam. Ideõque ſi permitteretur mulieribus pro
alio ſe obligare, multa inde conſequerentur incom- moda. Sed videmus multa huiuſmodi conſtituta eſſe de mulieribus propter earum fragilitatem& infirmitatem: Cuiuſmodi eſt illud, quòd ab omni- bus ciuilibus officiis prohibentur, l.z. de reg. iur. Et olim erant in perpetua tutela etiam coniugate mu- lieres:de hac re adducimus multos locos ſub tit. de ritu nupt. Plerunque ipſo iure, id eſt, legibus iIpſis, quæ cum mulieribus contrahuntur propter carum infirmitatem non valent propter periculum rei fa- miliaris. Adẽpta ſunt mulieribus officia ciuilia, quia
non
Thes gchs .Ken 1 5-
at 9 gb
hamint luunſanſal 3
rriere variam
ractatu len
rNaquocunc neobligauer reninctque mquocunquc zuVlpians. mleiter. Tri mpter quam al Velleian lo Aliquanc anen, aliqu⸗ ualustenetun iiio conſti Uyimum vide nilenam ob diccarn mul amemjd eſt C ir oihilomin u cum muli
A hecuniam
mrticipet ci cuniam er ione man d fle ſu tüätur dani dam obii gat dlelolune
den. adeecuni da—

vete felt an
mp
In Tit. Ad S. C. Velleianum.
on latis viſum eſtdecens eſſe mulieribus, ciuilibus nf is fungi. Multo magis adimendum eſt cis id dfücium in quo verſatur periculum rei familiaris. Originem autem huius Senatuſconſulti decla- cat Vlp. in l.z.& oſtendit quomodo paulatim ven- tum ſit ad hoc ius Senatuſconſulti. Imprimis ait in- terdictum eſſe tẽporibus Claudij,& Auguſti prius, ge mulieres pro viris ſuis intercederent. Poſtea fa- gtum eſt hoc Senatuſconſultum, cuius verba ſunt: Quod Marcus Silanus& Velleus Tutor conſules verba harrunt de obligationibus fæminarum,&c. His verbis ſtendit à pleriſque Prætoribus ita ius dictum fuiſ ſene eo nomine tenerentur mulieres quòd pro alio elccſsiſſent: ſed quia hoc ius certũ nõ erat, vtilius ilum eſt id hoc Senatuſconſulto comprehendere. Epoſito huius tractatus argumento, nunc ſingula planatius& diſtinctius declaranda ſunt:& in pri- mis præcipua verba huius Senatuſc.& quia ad in- terceſsiones mulieris hoc Senatuſconſultum perti- net,& conſulitur mulieribus pro alio intercedenti- bus, videndum eſt quomodo intercedere pro alio
Hic accipiatur.
Quid ſit intercedere& quomodo accipiatur in hoc Senatuſconſulto interceſio mulieris. (A P. I1.
Nrercedere variam ſignificationem habet: ſed
lin hoc tractatu ſignificat alienam obligationem ſuſcipere. Nã quocunque modo, quacunque ex cau- ſa mulier ſe obligauerit alieno nomine, dicitur in⸗ tercedere:pertinètque hoc verbum adomnem obli- gationem quocunque ex contractu naſcatur. Sic in- terpretatur lpianus in 12.§.omnes. Id autem con- tingit tripliciter. Triplex enim genus eſt interceſ- ſionis, propter quam mulieribus ſuccurritur Sena- tuſconſulto Velleiano. Hæc diuiſio colligitur ex l. 4.& z. C. co. Aliquando mulier participat alienam obligationem, aliquando in ſe transfert obligatio- nem qua alius tenetur, aliquando ſe pro alio ſolam ream ab initio conſtituit. Iſta ſigillatim explicanda ſunt:& primum videndum eſt de muliere quę par- ticipauit alienam obligationem. Imperator in l. 4. Ceeo.ait ſuccurri mulieri cum participauit alienam obligationem, id eſt cum mulier ita ſe obligauit pro Nlo,vt ille nihilominus manſerit obligatus. Exem- mgratia, cum mulier mandauit alteri vt cuidam munam pecuniam det, mulier ita intercedit pro allo, yr participet cius obligationem. Nam is qui
accepit pecuniam, tenetur ex mutuo: mulier autem
tenetur actione mandati,& actione acceſſoria. Sic cum mulier fide ſua eſſe iubet quod alteri datur, mulier dicitur particeps fieri alienæ obligationis, non alienam obli gationem in ſe transferre. Idem ſi cſtituat ſe ſoluturã quod alius debet. Diximus ſub tit. de conſtit. pecunia. Cũ quis conſtituit ſe ſoluturũ nomine alicno quod alius debet, veterẽ debitorem non deſinere obligari: ſed accedere nouam obliga-
tionem de conſtituta pecunia,& ſic eſt intelligen-
dum quod dicitur in I.4a. de participatione obliga- tionis. Idem dicendum eſt, etſi mulier obligauerit rem ſuam pro alio vel conſenſerit obligationi rei
ſuæ. Hic exempla quædam reperiuntur in l. quam-
uis. hic. Pignoris obligatio acceſsionem facit. Non minus dicitur mulier intercedere pro allo quæ rem
ſuam obligat, quàm quæ perſonam ſuam obligat.
Exempla ſunt in J. 4.& 5. in Lſciens. C. eod. Interceſ- ſio non minus pertinet ad hypothecam rerũ quàm ad obligationem perſonalem. Maritus obligauit res vxoris ipſa conſentiente: ſuccurritur mulieri quaſi
ipſa interceſſerit obligando rem ſuam, vel conſen-
tiendo alij rem ſuam obliganti, puta marito. Hoc
productum eſt adhuc longius, vt pertineat hoc ver-
bum ad mulierem quæ conſentit obligationi rei ſi- bi obligatæ. Primum diximus mulierem intercede- re quæ ſe obligat, poſtea quæ obligat rem ſuam,& quæ conſentit obligationi rei ſuæ. Præterea mulier dicitur intercedere, quæ conſentit obligationi rei
quæ ſibi obligata eſt, vt locus ſit Senatuſconſulto:
obligat rem cuius dominium non habet, ſed quam
habet obligatam ab alio,& in quam habet ius pi-
gnoris, l.vir vxori. 17.§. 1. S. ſi mulier. Hec ſpecies eſt, Mulieri debebatur dos à marito, maritus etiam ei obligatus erat ex cauſa mutui propter pecuniam creditam,& obligata erat ei quedã res mariti:mulier cõſentit obligationi huius rei. hic queritur an ei ſuc- currendũ ſit Senatuſcõſulto Velleianoꝛ Hic dicitur mulieri ſuccurrendum, ſi id ſciat is qui cum ea con- traxit. Sed in hac hypotheſi aliæ circunſtantiæ ſunn,
quæ ad noſtrum propoſitum non faciunt. Mulier
enim admonnuit ſibi dotem deberi, non expreſsit ex mutuo etiam aliquid ſibi deberi. Sic latè interpre- tatur Iuriſconſultus verba huius Senatuſconſulti in fauorem mulierum. Nunc videndum eſt de mulic- re quæ alienam obligationem in ſe tranſtulit. Secũ- dò mulier dicitur intercedere pro alio, alienã obli- gationem in ſe transferendo, vt dicitur in eadem J. 4.C. eo. tit. Quidam erat obligatus ex mutuo, mu- lier animo nouandi promiſit creditori ſtipulanti quod illi debebatur,& ſic eam obligationem in ſe tranſtulit per nouationem. Agitur aduerſus mulie- rem, opponit exceptionem ex hoc Senatuſconſulto:
uæritur an iuuari poſsit exceptione Senatuſcon- ſulti Velleiani? hic dicitur Senatuſconſulto ei ſuc- currendum eſſe. Dubium enim non eſt quin dica- tur recte pro alio intercedere quæ in ſe alienã obli- gationem tranſtulit. Aliena autem obligatio poteſt transferri vel ſtipulatione vel iudicio accèpto. De ſtipulatione dubium non eſt, l.1. de nouat.§. præter- ca. Inſtit. quib. mod. toll. obliga. dicitur nouatio, quia veteri obligatione ſublata, alia noua ſuccedit. Fit ctiam iudicio accepto, l. ſolutionem. de ſolut. I. de- legare. de nouat. Siue quis ſoluerit quod debeo, ſiue
quis offerat ſe liti pro me, ego liberor etiam igno-
rans& inuitus. Nam agitur inter eos vt ego contra quẽ actor agere volebat liberer. Delegare eſt alium reum vice ſua dare. Ad hanc delegationem maxi- me pertinet hoc Senatuſconſultum Velleianum, l.z. §. VIt. Sic eſt igitur intelligendum quod dicitur in 1. 4. de muliere quæ in ſe tranſtulit alienam obliga- tionem. Tertiò mulier dicitur intercedere pro allo, cum ab initio ream ſolam ſe conſtituit pro alio pe-
1319
De niuliers
qu alienã
„— ahligationẽ in ſe tranſ⸗ tulit.
De muliere qud ſ4 Al⸗
cuniam accipiente, quamuis is qui pecuniam ac-— am cepit obligatus nõ ſit. Hoc eſt cautum Senatuſcon fνειε con-
8
ſulto ne allas fraus fiat Senatuſconſulto. Aliàs enim
fraus fieret Senatuſconſulto. Ego proponam exem- plum, vt hoc commodius explicetur. Exemplum eſt in l. quamuis.§.ſi cum eſſem. Quidam petebat à me mutuam pecuniam,& quia non multum ei cõ- fidebam, is offerebat mihi mulierem quæ pro ipſo
ndetube
it utt.
—m—ÿ.—
—
———— ℳ⸗—————— ööo
———————————
——jjñ—ÿÿ 1
—— ——,—
— 7 1—. .

1 3 20 fideiuberet. Sed ego verebar ne mulier ex ea fide- iuſsione teneretur. Quare ita conuenit inter nos, vt mulier ream ſe ſolam conſtitueret, ita vt ſcriptum ſit in tabulis dolo& calliditate creditoris& debi- toris mulierem ſe ream ſolam conſtituiſſe: hic quæ- ritur an mulier iuuanda ſit exceptione S. C. quaſi interceſſerit. Et certum eſt hic mulierem interce- dere pro alio, atque ideo inuabitur Senatuſconſulto Vellciano. Idem dicitur l. 4.l. cum ad eas. Cod. eod. Apparet hoc quoque fuiſſe expreſſum edicto Præ-
1 Franciſci Duareni Iuriſconſ.
mulierem eam pecuniam quam ei mutuam dedit,
conuerſuram eſſe in rem mariti ſui: hic autem dici-
1 bur ih ſaffte eam intercedere, fore Senatusconſulto lo-
cum. Si intercedere mulierem in hac ſpecie ſciuit creditor, dubium non eſt quin locus ſit ſenatuſcon- ſulto, quia ſenatuſconſulto conſultum eſt mulieri- bus pro alio intercedentibus. Et notandum eſt M Scæuolam more ſuo de iure reſpondere, non de fa. Go, de quo more ſcripſi in l. qui Romæ.§. Agerius. de verb. obli. Cum quæritur an mulier quæ ſe ream
toris, vt etiam ſi calliditate creditoris& debitoris conſtituit, iuuetur cxceptione ſenatuſconſulti: Vi- mcleach 8
mulier ſe ipſam ſolam ab initio ream conſtitucrit, dẽdum eſt quid actum ſit,& an ſe ſolam ream con. 19 n dlil
juuctur hoc Senatuſcon. Hoc autem ita accipien- ſtituerit, vt gratificaretur alteri,& in eius rem pecu- 4 puicm
dum eſt, ſi re vera is pro quo mulier ſe ream conſti- niam quam mutuam accepit conuerteret: an verò Räut Deiud
tuit, erat contracturus& mulier metu Scnatuſcon- ream ſolam ſe conſtituerit queſito colore, cum alius ha ret
ſulti obligata ſit, quæſito colore vt poſſet aduerſus contracturus eſſet metu ſenatuſconſulti. Sed hic no- oi h ke
eam agi,& vt vtilis eſſet& efficax aduerſus cam tandum eſt, vt mulier iuuetur hoc ſenatuſconſulto, et rn
obligatio. Et hoc eſt quod hic dicitur,&i cum eſſem quæ ream ſe ſolam conſtituit, oportere creditorem bl lnn
tecum contracturus. Nam ſi mulier pecuniam acce- ſciuiſſe cam metu ſenatuſconſulti, quia alius contra- igle Me
perit, vt cam alicui daret, non continuò ei datur eX- cturus erat, pro alio interceſsiſſe. Ex iam di ctis con- aulric
ceptio Senatuſconſulri: nihil enim prohibet mulie- ſequens eſt duo neceſſaria eſſe, vt mulier intercede- mnuletem
tem ab alio pecuniam accipere, vt cam alteri mu- re dicatur,& vt iuuetur hoc ſenatuſconſulto Vel- kall non dic
tuam det, qui mutuam ab ea petebat, cum non ha- leiano. Vnum eſt vt mulier ſe obliget neceſſaria wulpodlge
beret. Id exprimitur variis in locis huius tractatus, enim eſt obligatio. Alterũ eſt, vt ſe obliger pro alio: gel ic mull
veluti in l. 4. mulier quædam ſumpſit mutuam pe- vtrumque hic concurrere oportet. Hoc colligiturex aablguutt
cuniam vt cam mihi donaret: ex mutuo conueniri verbis ipſius ſenatuſconſulti in l.z. Hæc autem nos WbkRation
poteſt,& ceſſat exceptio Senatuſconſulti. Nam is diſtinximus vt commodius explicemus quę hac de aus intetce
cui mulier donauit pecuniam, nõ erat mecum com re ſcripta extant in hoc titulo. Imprimis diximus unwcobliga tracturus, nec mulier conſtituit ſe ream quæſito co- neceſſe eſſe mulierem obligatam eſſe. Non enim di- at predi
lore. Huic ſimile eſt quod dicitur in l. bona fide. citur intercedere pro alio niſi ſe obligauerit: adeo umide pol uidam bona fide mutuam pecuniam dedit mu- vt mulieri pro alio ſoluẽti quod deberur, nõ ſuccur uuler dican liem: mulier eam dedit marito ſuo: actionem habet ratur S. C. Velleiano. Si mulier donationis cauſa vel eartorid creditor vtilem& efficacem aduerſus mulierem, liberalitatis cauſa ſoluerit creditori meo quod ego herun 18. quæ elidi non poteſt exceptione huius Senatuſcon. ei debeo, non eſt locus ſenatuſconſulto. Nam ſena- 1 gn* ſulti. Huic etiam ſimile eſt quod dicitur in l.ſi ad- tuſconſultum Velleianum ad obligationem mulie-. kehdr i uerſarius tuus. 10. Cod. eo. ſed& quod dicitur in l.ſi rum pertinet. Ergo ei tantùm quæ ſe obligauit pro f 51. fœnebris. 3. C. eod. Mulier accepit pecuniam fœne. alio ſuccurretur, non autem ei quæ pro alio ſoluit, l u 4 brem, quam conuertit in vſum mariti ſui: agitur ad- 4.& 5. hic. Mulier cum vellet mihi donare centum, lnnune uerſus eam ex mutuo: quæ dicit ſe accepiſſe cam ca centum ſoluit creditori meo, vt me liberaret: ait nnllt præſt pecuniam pro marito, atque ideo ei ſuccurrendum Iuriſconſultus locum non eſſe ſenatuſcon. quia non memultum eſſe hoc Senatuſconſulto. Sed tamen dicitur mulie- dicitur intercedere. Intercedere emim in hoc ſena- ntzvereba ri non eſſe in hoc caſu ſuccurrendum. Nam ſe obli- tuſconſulto interptetamur, ſi ſe pro alio obligaret: ultelellet f gauit nomine ſuo, nec actũ eſſe Pioponnt ſe ream nec eſt cautũ S. C. vt ſi mulier donationis cauſa ſol diuü mulie conſtituiſſe pro marito metu enatuſconſulti qui uat quod alius debet, dicatur intercedere. Rationẽ Kpromiſit erat aliàs contracturus. Licet creditor cauſam. Id eſt, adfert Iuriſcon. in l. 4. videbant veteres legiſlatores ettetur hoc etiam ſi ſciuerit creditor mulierem velle conuerte- qui ad hominum mores reſpiciebant in ſuis legibus anr mater dt re cam pecuniã in vtiliratem mariti ſui. Sed hic re- condendis, multo procliuiores eſſe mulieres ad fide- eits lereder peritur valde difficilis antinomia ex I. Scia.§. fun- iubendum pro aliis, quàm ad dandum vel ſoluen- telceptioni dum. 28. hic. Maritus obligauit fundum vxoris ſuæ dum quod alius debet. Cum mulier pro alio fideiu de non dic Sempronio ob conductionem, Cond uxerat enim à bet, hoc non facit liberalitatis cauſa, ſed leuitas cius däſt apule Sempronio prædium quoddam: mulier mutuam id facit: quia ſperat reum ſoluturum quod debet. Alrerceclit pecunam ab alio accepit,& eam Pecunam ſoluit Decretum eſt tantum vt ob interceſsionem actio enrü pro co Sempronio pro marito ſuo: atque ita mulier mu- aduerſus mulieres non detur: quia ſæpe videbant aundeco gu tuam pecuniam acceptam conuettit in vſum mari- mulieres periclitari, quæ alienam ſuſcipiebant obli- duncch ti ſui, quia ſoluit vt liberaret maritum ſuum: ſuæri- gationem. Si igitur mulier pro alio ſoluerit quod darexce 1 tur an mulier iuuetur exceptione S. C. Si ſit obliga- debebat, quia ei donare volebat, ei non ſuccurri- an bti ta aducrſus Senatuſconſultum dabitur exceptio. tur ſenatuſconſulto. Et nihil refert an pecuniam eiodio Hic dicitur, Reſpondi, Si Numerius ſtiſſet eam inter quæ debebatur numeret creditori, an verò der aliã d lr 1l cędere, före Senatusconſulto locum. Extant in gloſsis aliquam rem ſuam in ſolutum de quo ramen ma- drhh dip Accurſlanis quaruor vatiæ ſolutiones. Sed nulla gis dubitari poteit. nam videbatur idem dicendum, egt 1 ancr carum mihi omnino placet. Breuiter igitur dicam., cum mulier dat rem ſuam in ſolutum,& cum mu- a detr Ego puto nihil hic contrarium eſſe, ſi diligenter ex- lier pro alio rem ſuam obligat. idem dicitur in I.1. de A peudantur verba vtriuſque capitis in d. l.li fœnebris.& 4.C. eod. hoc de primo. Secundò diximus, vt lo- 88 ne Ait nihil referre an ſciuerit an ignorauerit creditor cus ſit beneficio huius ſenatuſconſulti, oportetle 3 8 lerte mulie 6 Aplo unm un
—

co,ytmeleu: t
ot ſerrn cedanaläh
Rulierem alienam obligationem ſuſcipere, non
ufficerc obligatam eſſe mulicrẽ, niſi pro alio obli-
aata ſit, vt colligitur ex verbis 9.C. Quomodo au- tem id accipiendum fit vatlis exemplis demõſtra- tur ſub hoc titulo: nec poteſt hoc melius oſtendi
ulm cxerfplis. Nos igitur lingula exempla ihic explicaturi ſumus. Vnum exemplũ eſt inl. quam- nis. d.§.. Quidam tutor pupilli volebat prædia pu⸗ illi diſtrahere propter æs alienum: forte pupilli mater interuenit apud tutorem,& rogauit eum vt ea prædia non diſtraheret promiſit ei indemnitaté, e forte poſtea ob cam cauſam à pupillo conue- aiatur quia non ſc oluiſſet æs alienum nolebat qui-
den obſequi huic mulieri, ſed mulier ci promiſit
demnicatcm. Deinde agitur aduerſus tutorem,& wwe nomine propter negligentiam ſuam conueni- iut allegat mulierem ei promiſiſſe indemnitatem. Mulier vult iuuari ſenatuſconſulto,& ait ſe intet- ceſsiſſe,& ſe ob interceſsionem non teneri: quæri- tur an mulicr hic dicatur intercedere? Papinianus non putat mulierem hic interceſsiffe. Sed cur mu- lier hoc caſu non dicitur intercedere: nam hic vi- detur pro alio obligari propter indemnitatem pro- miſſfam. Sed hic mulier ideo dicitur non interceſ- ſiſſe, quia ſe obligauit apud debitorem pro eo quod debiturus eſt. Ratio non patitur, vt pro codẽ apud
eundem quis intercedat: tutor liic futurus eſt debi-
tor; cuùm hæc obligatio contrahitur, veretur ne ſi non diſtrahat prædia pupilli ad æs alienam ſoluen- dum,&o nomine poſtea conueniatur à pupillo. Vt autem mulier dicatur intercedere, oportet cam ſe
obligare creditori pro debitore. Quod hic non ac- eidit. Nec enim pro debitore apud creditorem hic
ſe ſe obligat muller, ſed ſe obligat pro eodem apud eundem. Ideòque hic dicitur mulicrem non poſſe fecte dici in hoc caſu interceſsiſſe, ſicque non iu- labitur exceptione ſenatuſconſulti, ſed cogetur quod promiſit præſtare. Species ſimilis eſt in l. tu- tor. 9. quæ multum confert ad huius explicationẽ. Heres tutoris verebatur adire hæreditatem, ne for- le damnoſa ei eſſet futura propter malè geſtam tu- telam: perſuaſit mulier turori pupilli vt ſuo pericu- d adiret,& promiſit ei indemnitatem& fore vt nidil peteretur hoc nomine ab co actionè tutelæ.
Conuenitur mater ob cam cauſam, quia pupillus
egitaduerſus hæredem tutoris actione tutelæ. Afri-
canusait, exceptioni ſenatuſconſulti locũ non eſſe
jni mulier non dicatur intercedere. Quomodo
leti poteſt vt apud eundem pro eodem mulier in- tercedat. Intercedit in hac ſpecie mulier apud hæ- tedem turoris pro eo quod ipſe hæres debiturus eſt pupillo, non de co quod pupillus hæredi tutoris de- biturus eſt. Punc enim eſſer interceſsio,& ita mu- lier iuuaretur exceptione ſenatuſconſulti: idq́ue ex- brellum eſt in l.ſi mater. C. eod. 6. notanda eſt dili- genter diſtinctio d.‧. ſi mater. Tutor datus eſt cui- dam pupillo: mater pupilli tutelam patrimonium- ſe gerere volebativerebatur tutor ne maleè gererer, & mals geſta tutela à muliete conueniretur actio- e tutele à pupillo. Mulier male geſsit tutelam, quæ indemmitatem tutori promiſerat:conuenitur tutor: quæritur an mulier teneri poſsit? Et dicitur teneri, quia non videtur pro alio interceſsiſſe. Altera ſpe- Cles eſt, Fin dustt utοen ſe. T utor datus volebat ſe
In Tit. Ad ſenatuſc. Velleianum.
lieri.*. E
14321 excuſare, qula habebat iuſtam cauſam& probabi- lem excuſationis. Verebatur mulier ne illud mur nus tutor detrectarer prætextu excuſationis ſuæ: ipſa ſe interpoſuit, promiſitꝗ́ue ci indemmtatem, id eſt promiſit ei ſi quid impẽderit in eam tutelam quæ forte onerata erat magno ære alieno, forc vt à pupillo ei fatisftat: tnulier in hoc caſui intercedere dicitur, quia obligat ſe pro pupillo,& pro eo quod debiturus eſt pupillus tutori:& ideo recte dicitur intercedere. In aliis exemplis de quibus locuti ſu- mus in l. turor.& in Lquamuis.§.1. mulier ſe obli ga- uit apud tutorem pro eo quod tutor debiturus eſt pupillo, ideoque non poteſt dici intercodere obli- gando ſe pro eodem apud eundẽ: hic autẽ promit- tit pupillum ipſum omne damnũ ſarciturũ, ſi ali- quo damno tutor affectus fuerit:ideoque ſuccuxri- tur huic mulieri. Aliud exemplum eſt in l.aliguan- do. 33. cum mulier in rem ſuam ſe obligat pro alio. Exempla ſunt;, Si ancilla. Mulier quæ ſeruiebat,& erat ancilla, ob pactionem libertatis dedit expro- miſſorem, qui promiſit pecuniam vt manumittere- tur à domino ſuo:& dedit expromiſſorẽ, quia ſatis intelligebat dominus non valde efficacem eſſe& vtilem pactionẽ cum ſeruo factam. Manumiſſa eſt mulier, deinde eam obligationẽ qua tenebatur ex- promiſſor in ſe tranſtulit, Si conueniatur mulier, quæritur an poſsit iuuari exceptione ſenatuſcon- fllti uriſcor fultus ait ſenatuſconſultũ hic ceſſare. Re vera propriam obligationẽ ſuſcepit. Si effectũ inſpiciamus, mulier in rem ſuam interceßit. Mulier emit hæreditatẽ: emptor hæreditatis non eſt hæres, & venditor nihilominus poteſt conueniri à credi- toribus hæreditariis,& cogitur eis ſatisfacere hæ- res actionẽ etiã habet aduerſus creditores hæredi- tarios:quæritur an poſsit iuuari exceptione ſenatuſ- conſulti. Non poteſt iuuari, quia ſuũ negociũ gere-
re videtuf, etſi forte mulier quæ emit hæreditatẽ& promiſit ſatisfacere creditoribus hæreditariis, non
poſsit conueniri à creditoribus hæreditariis:tamen hærcs ab cis conuentus poterit aduerſus eam re- greſſum habere:& dicitur ſe obligaſſe in rem ſuã. Aut ſi pro fideinſſore. Simile exemplũ eſt in l.de die. §. f. qui ſatiſd. cogan. Aliud exemplũ eſt in l. ſi mu-
go debebam tibi centum ex cauſa mutut, mulier quædam petebat à me, vt ego ipſi ſoluerem eam pecuniam quam tibi debebam, oſtendens tibi
hoc gratum fore perinde ac ſi tibi ipſi ſoluerẽ: ego
ei ſolui, exacta tamẽ cautione de rato: illa mihi ſti- pulãti promiſit te ratũ habiturũ. Nõ ratum habes uod ei ſolui: cõuentio mulierẽ ex ea ſtipulatione,
illa exceptione ſenatuſconſulti mihi obiicit: quæri-
tur an ſit locus ſenatuſconſulto in hac ſpecie? Hic Iuriſconſultus ait mulierem propriã magis quam alienã obligationẽ ſuſcepiſſe videri in hoc caſu. n tenetur mihi ad eam pecuniã reddendã. Aliud ex-
emplum eſt in l. ſi mulieri. 23. Ego tibi debebam
centũ: dedi cuidã mulieri hac lege vt eã pecuniam
tibi ſolueret, vel expromitteret eã pecuniam tibi ſe
ſoluturam: ea maluit expromittere quam ſoluere: retinuit eam pecuniã, quæritur ſi conueniatur ob eam expromiſsionem au poſsit iuuari exceptione ſenatuſconſulti: Ait iuriſconſultus mulierem in hoc caſu iuuari non poſſe. Hic enim magis ſuum negoeium geſiit, quàm alienum. Nam mulier quæ
R

—— ooöͤoͤ— 3 3—.— — ſ——ä tee ——————
1 1 I 4 3 3 1 4 3 1 3 4 1 “ I 5 7 1 1 1 1 3 3 1
312 accepit meam pecuniam eam reddere tenetur, niſi expromittat. Aliud exemplum eſt in L.debitrix. 24. Ego debebam tibi centum: mulier quædam mihi debebat tantundem, eam tibi delegaui, vt deberet tibi quod ea mihi debebat:& ego liberarer: promi- ſit mulier ſe ſoluturam ei cui delegata eſt:conueni- tur ex ea promiſsione,& ait ſe alienam obligatio- nem ſuſcepiſſe:ideõque non teneri propter ſenatuſ conſultum Velleianum. Iuriſconſultus ait eam vti nõ poſſe exceptione ſenatuſconſulti Velleiani. Nõ enim verè ſuſcepit alienã obligationem, quia erat mea debitrix quam ego delegaui. Sed ſi pecuniam. Si cũ ego vellẽ eã delegare creditori meo noluit de- legari, ſed maluit intercedcre mihi, adhuc manet obligata. Sed præterea tenetur illi creditori meo ropter fideiuſsionem,& tunc interceſsiſſe videtur. Aliud exemplum eſt in l.ſi domina. 25. Si domina juſſerit ſeruo ſuo credi, tenetur actione quod iuſſu, nec ſi conueniatur poterit iuuari exceptione ſena- tuſc. Velleiani. Ea actio honoraria eſt id eſt præto- ria eſt. Hic videtur mulier negocium ſuum gerere, 1.1. quod iuſſu. Nam videtur cum ipſa contractum eſſe. Quid ſi fdeiuſſerit pro ſeruo ſuo? non tenebi- tur, niſi id in rem ſuam fecerit. Nam ſenatus loqui- tur de muliere quæ ſuſcepit alienam obligationẽ. Quoties autem mulier in rem ſuam fideiubet, non eſtſenatuſconſulto locus. Aliud exemplum eſt in I. bona fide.§. vxor. In omnibus igitur caſibus in quibus mulier pro ſuo negocio intercedit, non eſt locus ſenatuſconſulto, quamuis prima facie mulier intercedere videatur:& ſic eſt intelligendum quod dicitur in ſenatuſconſulto Velleiano. Ex co autem quod diximus, Si mulier interceſſerit pro alio,&c. oriuntur quædam quæſtiones de ſtatu& cõditione perſonarum. Quid ſi mulier obligauerit ſe pro pa- tre ſuo, pro filio ſuo,& aliis coniunctis perſonis: an dicemus ſenatuſconſulto locum eſſe? Et hic dicitur nihil referre pro qua perſona obligauerit ſe mulier, 1.3.& l. ſi paternam. C. co. hæc lex loquitur de mu- liere quæ ſe obligauit pro patre ſuo. Quid ſi pro ſeruo obligauerit ſe mulier? Ait Iuriſconſultus in I. vlt. 5. Vit. hic de ſeruo alieno dubitatum fuiſſe. uia duo continentur ſenatuſconſulto: vnum eſt, ne aduerſus mulierem detur actio ex interceſsione ſua: alterum eſt vt detur actio aduerſus eum pro quo mulier interceſsit. Sed quomodo actio dabi- tur aduerſus ſeruum: Hic dicitur actionẽ reſtituen- dam eſſe aduerſus dominum: nihil igitur refert an mulier intercedat pro libero homine an pro ſeruo. Deinde ſequitur in ſenatuſcõſulto, Vt nulla actio etitibve detur. liſdem verbis conceptum eſt ſena- tuſconſultum Macedonianum,& codem modo interpretanda ſunt hæc verba, quomodo diximus
accipienda eſſe verba ſenatuſconſulti Macedonia-
ni, ig eſt vt ſi conueniatur mulier detur ei exceptio. Sed cur ipſo iure non tollitur actio cum id expreſ- ſum ſit ſenatuſconſulto: Sed iam admonui non eam eſſe ſenatus auctoritatem vel prætoris vel al- terius magiſtratus, vt actionem tollere poſſet ipſo iure& legibus comparatam& introductam: non enim potuit ſenatus ius ipſum tollere ſed tamen propter honorem ſenatus actio quæ ipſo iure com- petit, inanis redditur per exceptionem. Sic bonorũ poſſeſſor habetur loco hæredis, quamuis hæres non
Franciſci Duareni luri
4 8
.— 4* 1G
ſit. Filius emancipatus ipſo iure non habetur hæ- res, ſed prætor ei dat bonorum poſſeſsionem,§. Quos autem. Inſtit. de bonorum poſſeſſ.& haber eum loco hæredis. Hæc exceptio datur mulieri vt ex iis quæ diximus conſtat. Præterea datur hæredi mulieris, l. hæredes. C. eo. hæc exceptio non ita co. hæret perſonæ mulieris, vt non tranſeat ad eius hae
redes. Nam rei magis eſt quàm perſonæ exceptio,
l. exceptiones. de exceptio. Hæc exceptio datur etiã fideiuſſori mulieris:de quo tamen maior dubitatio eſſe videbatur quàm de hærcdc. Si mulier quæ ſut- cepit alienam obligationem, fideiufiorem dedern, non tantùm mulier ipſa iuuatur exceptione ſena- tuſconſulti, ſed etiam fideiuſſor qui ab ea datus eſt, vt diciturin l. ſi mulier. 16.§. vlt. Quod hic dicitur, ius ſingulare eſt. Caſsius putabat fideiuſſori mulie⸗ ris tunc dandam eſſe exceptionem ex ſenatuſcon- ſulto, ſi mandato mulieris fideiuſsiſſet. Sequebatur Caſsius communem iuris rationem. Cum quæri- tur an eadẽ exceptione vtatur fideiuſſor qua reus: dicimus ſi actio mandati competat fideiuflori ad- uerſus reum, tunc cum eadem exceptione vti qua reus principalis, quia niſi eadem exccptione vtere-
tur, fruſtra ca exceptio reo principali daretur. Qùm
autem fideiuſſor nullam actionem habet aduerſus reum, quia forte animo donandi fideiuſsit, tunc nõ eadem exceptione qua reus vtitur, I. quod dictum eſt, de pact. l. ſed etſi. 9.§. non ſolum, ad ſenatuſcon. Maced. Sed receſſum eſt ab hac opinione,& luriſ- conſultus ait, etiam ſi mandati actionem non ha- beat fideiuſſor aduerſus mulierem, nullümque re- greſſum, nihilominus ei dari exceptionem:& ra- tionem adfert huius iuris quod ſingulare eſt, Ound totam obligationem. Si verba ſenatuſconſulti integra extarent, hoc plenius intelligi poſſet. Non emm integrum ſenatuſconſultũ habemus in l. z2. Deeſt vnum caput de actione quæ reſtituitur aduerſus veterẽ debitorem: ſed fides habenda eſt Iuriſcon⸗ ſulto, cui verba ſenatuſconſulti nota fuerunt. His addendũ eſt, Idem dicendũ eſſe de eo qui mandatu mulieris pro alio fideiuſsit, quãuis pro muliere in- tercedente nõ fideiuſſerit in l. ſi decipiẽdi. 0. Qul⸗ dam fideiuſsit pro alio mãdatu mulieris, agitur ad- uerſus eum tanquã fideiuſſorẽ ex hac interceſsio- ne: quæritur an ſenatuſconſulto iuuari debeat: qua- ſtionẽ facit quòd fideiuſſor mulieris non eſt hic,& pro muliere non interceßit: ſed ramen dicitur ex ceptionẽ ſenatuſconſulti ei cõpetere. Quãuis emim nõ fideiuſſerit pro mulicre, tamen mandatu ipſius mulieris fideiuſsit. Quod idẽ eſt. Ne alias aclis iu= tercidat. Sic enim legendũ eſt, vt in Florentinis. Ne alias actio. Scilicet mandati procuratori competens aduerſus mulieré ad repetendum id quod ſoluerit, nam ſi cogeretur ſoluere, nec iuuaretur exceptione ſenatuſconſulti, nullam haberet actionem ad id re⸗ cuperandũ quod ſoluit: quia cum mandatu mulie⸗ ris aliquis fideiubet, etſi ſoluerit, nec cõpetat el&ν ceptio ſe natuſconſulti, nulla tamen actione m anda⸗ ti repetere poteſt à muliere quod ſoluit, quamuis ei mulier mandauerit. Atque hic mihi videtur ſen⸗ ſus eſſe horum verborũ. Huic ſimile mihi videtur uod dicitur in l. ſi vxor. C. cod. Sed plenior diſtin- ctio eſt& vberior in l. 6.& 7. hic. Proponitur quæ- ſtio de filij abſentis defenſore, pro quo defenſore b quidam
unSdoc ta 3 Moetoles e artleiuſerun mndun matfs arionem d an cldetut à aurlioi
efofciat eis
nrannt credito
zubentne act rndum puta nctlo man teijablem done ab his f. denatuſcon nnetad ſenat emin hac ſpe Nam manda djlüſed anv! anuletem da Nanrer ignor⸗ dicaionem
lforidos. Nu
cie yrxten i lgporanti: Lexculate pot laadem ſgec nias aduer däüllerunt4

vuitur, a ſolum m hacoyiam e
Gati acdormug lietem uln ui excemunn n vodlgag i ſemardlonldleg llgi polteaam hademuula ux Redtnunral Shabentitilllnr
fubi urrht h
eſſe dewul Fn
juäusundts ſf derhü 1
tin Nrad
adum oh as
. 10. ciunang e
erer aim 4
acm W a, 7
erinbec- nne 1p Glu, d l
la
7J9
In Tit. Ad ſenatu ſc. Velleianum.
zuldam Kdeiuſsit mandatu matris iudicatum ſob
un, quærirur an Hlis fideiuſſoribus qui mandatu ma- „ A
ttis fddeiuſſerunt pro defenſore filij abſentis, exeep-
lione ſenatuſconfulti ſuccutrendum ſit: Dieitur nõ mihus his fideiuſſoribus qui mandatu mulieris fi- geiuſſerunt ſuccurrendum exceptione ſenatuſcon-
ſulti quàm ipſi mulieri ſi conueniretur. Nec multum 2 4
facèrt, quod pro Aefenſore Fdeiuſſerunt. Oesurrir ob. ectioni. Poſſet forte aliquis obiicere, eos non e- ubere pro matrè, ſed pro defenſore filij abſentis. Non eſt igitur æquum vt cis ſugcutratur per ex- eptionem ſenatuſconſulti, quia ſenatuſconſultum etur eis ſuccurrere qui pro muliere fideiuſſe- ut Reſpondet igitur, licet non fideiuſſerint pro mulere, ſed pro defenſore filij abſentis: tamen ma- utu matris fideiuſſerunt: atque ideo perinde eſt at- gue ſi pro ipſa matre fideiuſsiſſent. Quod dictum etexceptiònem ſenatuſconſulti fideiuſſoribus cõ- petere; in propoſita ſpecie qui fideiuſſerunt man- datu matris, hoc ita accipiendũ eſt, niſi forte igno- tauerint creditores eos fideiuſsiſſe mãdatu matris, quia forte fideiuſſerunt ſimpliciter, nulla facta mẽ- uone mandati matris: ideõque ſi fideiuſſores obii- ciant exceptionem ſenatuſconſulti, ea exceptio re- plicatione elidetur à creditorè. Ex eadem ſpecie naſcitur quæeſtio, Si fideiuſſores ſoluerint creditori- bus, nec proficiat eis exceptioò Senatuſeonfulti, quia ignorauerunt creditores mandatu matris eos fide- ußsiſſe, habéntne actionem aduerſus mulierem ad d repetendum, puta aduerſus matrem. Nam pro- oſitum eſt hos mandatu mulieris fideiuſsiſſe pro defepſore filij abſentis. Hic dicitur, Si mulier man- dati actione ab his fideiuſſoribus conueniatur, ex- ceptione Senatuſconſulti eam vti poſſe. Hæc ſpe- cies pertinet ad ſenatuſconſultum. Nam certum eſt mulierem in hac ſpecie ſuſcepiſſe alienam obliga- tionem, cum mandat alicui vt fideiubeat pro defen ſore filij ſui: ſed an vlla replicatio fideiuſſoribus ad- uerſus mulierem dabitur, ſicut in ſuperiori ſpecie datur propter ignorantiam? Ait Iuriſconſultus, nul- ham replicationem prætextu ignorantiæ compete- oe fddeiuſſoribus. Nullam enim facti ſui ignorantiã uhac ſpecie prætendere potuerunt. Eſt locus com- munis de ignorantia. Ignorantia facti proprij ne- minem excuſare poteſt. Tertia quæſtio eſt quæ naſ- cituex eadem ſpecie, hæc eſt an dabitur actio fi- deiulloribus aduerſus defenſorẽ filij abſentis, pro quo fideiuſſerunt? Ait Iuriſc. actionem negociorum geſtorum competere aduerſus hunc defenſorem. Hie enim liberatur pecunia fideiuſſorum,& vtiliter eius negocium geritur. Similis diſtinctio, ſcientiæ videlicet& i gnorantiæ, traditur in I. vIt.§.ſi mulier. Eſt quæſtio cadem de eo qui fideiuſsit mandatu mulileris. Admonet Iuriſconſultus totum ſermonẽ Senatuſconſulti vt actio nõ detur aduerfus mulie- tem, ſed aduerſus eum pro quo fideiuſsit. Sed hic incidit diffieultas ex l. vir vxori. V7. vbi ignorantia ereditoris non excuſatur, nec vlla ei datur defenſio propter ſuam ignorantiam. Cùm vendit maritus vXori ſoæ vili pretio donationis cauſa, non valet Vendirio quaſi facta in fraudem legis, quæ prohibet donationem. Exempli gratia, Rem quæ erat centũ, vendidit forte decem, in id pretiũ delegauit vXorẽ ſuam maritus creditori ſuo id ignoranti, iuuabitur
xceptione ſenatuſconſulti. Hic autem proponitur mulicrem nihil debere, quia proponitur venditio- nem nullius momenti fuiſſe. Si autem delegaretur mulier quæ debitrix eſt, non videretur intercedere, ſed negocium fuum gerere. Hic videtis falſam exi- ſtimationem creditoris& ignorantiam eum non exeuſare: quod tamen dictum fuit in aliis quæſtio-
nibus. Sed hoc non fit cùm contrahit cum ipſa mu-
liere. Cum quis contrahit cum ipſa muliere, debet inquirere qua ex cauſa contrahat& intercedat. Aliud dicendum eſt, cùm quis contrahit cum ali- quo creditore mandatu mulieris,& non videt mu- lierem intercedere, nec ſeit an pecunia ei detur mu lieris mandatu. Oſtendit diſsimilitudinem horum caſuum. Nec id contrarium videri debere ei,&c. Mu- lier mutuam pecuniam accepit pro marito,& in commodum mariti ſui. Creditor cùm putaret pe- cuniam pro ſe mulierem accipere, mutuam dedit: non iuuabitur exceptione ſenatuſconſulti: quia non intercedit mulier, nec tenetur creditor diligentius & curioſius quærere, in quẽ vſum eam pecuniam mulier conuertat. Sed quoties mulier intercedit, vt cùm delegatur, debet inquirere creditor, an in rem ſuam an in alienam mulier ſe obliget, an ſit debi- trix an non. Præterea de hac exceptione vnũ notã- dum eſt, quod diximus ſub tit. ad ſenatuſc. Maced. nempe hanc exceptionem quamuis peremptoria ſit& perpetua, tamen opponi poſſe poſt ſententiã, quamuis alias exceptiones perpetuæ& perempto- riæ poſt ſententiam non opponantur. l. peremp- torias. C. ſenten. reſcin. non poſſe. Ius ergo ſingula- re eſt fauore mulierum, vt ſi damnata ſit,& omiſe- rit hanc exceptionẽ in priore iudicio, eam in actio- ne iudicati poſsit opponere. l. tamen. ad ſenatuſc. Maced. Hoc tamen intereſt inter vtranque excep-
tionem, quod propter exceptionem ſenatuſconſulti
Velleiani datur repetitio indebiti,non autem prop- ter exceptionem ſenatuſconſulti Macedoniani, I. qui exceptionem. de condict. indebi.& hoc expreſ- ſum eſt de hac exceptione in l. quamuis.§. inter- dum. hic.& l. 9. Cod. eod. Mulier ſuſcepit alienam obligationem contra ſenatuſconfultum, cùm pete- retur ab ea hæc pecunia, ſoluit eam per errorem, credens ſe eam debere: poteſt ſolutum per errorem indebitum repetere condictione indebiti. Indebitũ autem eſt propter hanc exceptionem,& ſi ipſo iure debeatur. Indebitum enim dicitur, quod propter exceptionem peti non poteſt. Idem dicendum eſt & ſi mulier delegauerit debitorem ſuum. Nam de- legatio inſtar ſolutionis hiabet hiæc de vi& natura huius exceptionis. Hæc autem perpetua non ſunt, ſed exceptiones quaſdam habent. Sunt enim qui- dam caſus in quibus hæc exceptio locum non ha- bet:iſtos caſus nos nunc referemus. b Primus caſus eſt, Si dolus mulicris interuenerit fideiubendo pro alio, l. z. ad fin. hic. Verba ſenatuſ- conſulti, idem dicitur in I. ſi decipiendi. 30. Idem etiam dicitur in l. fœminis. 18. Cod. Exempla huius rei varia ſunt, nec commodius explicari hoe poteſt quàm exemplis. Vnum exemplum eſt inl. ſi mulier. Interrogata eſt mulier in iure an hæres iit:(huiuſ- modi enim interrogationes fiunt in iure, quarum
mentio eſt in tit. de interrogat. in iure fact.) vt ſci-
ret creditor an ceam cõuemre deberet, illa reſpõdit,
R 2
1323
Caſus in quibus ex- ceptio V el
leini locit
non habet.
.— 8———.——————————— ————————— 3—— 3 1——————
—————. 2
53-⸗ℳ———½e““

132 4.
ſe hæredem eſſe: quæritur ſi coueniatur ex ea inter-
rogatione an poſsit iuuari exceptione Senatuſcon- ſulti. Nam alienam videtur ſuſcepiſſe obligationẽ mulier, quæ cùm hæres non ſit, reſpondet ſe hære- dem eſſe. nam offert ſe liti alienæ. Hic dicitur, ſi ſciens ſe hæredem non eſſe, reſponderit ſe hæredẽ eſſe propter mendacium ſuum, non dari ei excep- tionem, nec ſuccurri ei. Idem exemplum eſt in l. ſi muliecr. 26. Simile exemplum eſt in I. ſi ſine 5. C. eo. Si maritus obligauerit res vxoris,& ea conſenſerit obligationi, dicitur intercedere, niſi cùm ſcirer maritum cas res vt proprias obligare, conſenſerit
animo fallendi creditorem. tunc enim hoc Sena-
tuſconſuùlto non iuuabitur, nec vlla ei dabitur ex- ceptio ſi conueniatur. Secundus caſus eſt, Si reus pro quo interceſſerit mulier pecuniam acceptam ei dederit, l. ſi mulier. 16. Senatus voluit exonerare mulierem ne ci damnoſa ſit interceſsio. At is nul- lum gamnum ei afferre poteſt, quia ſoluit iam eam
pecuniam:ergo mulier conueniri poterit. Idem di-
cendum eſt,& ſi ea pecunia in rem mulieris poſtea verſa ſit, I. ſi pro aliquo. Semper inſpicienda eſt mens ſenatuſconſulti, quæ eſt ne damno afficiatur mulier propter interceſsionemi ſuam. Tertius caſus
eſt, ſi mulier pro interceſsione pretium acceperit.
Hoc enim cautum eſt noua luſtiniani Conſtitutio- ne. l. Antiquæ. C. eo. luſtinianus oſtendit his verbis magnam fuiſſe hac de re dubitationem, ante quàm eam conſtitutionem promulgaſſet, cùm mulier ac- cipiebat mercedem, vt pro alio fideiuberet. Sole- bant enim fideiuſſores eo tempore pretium pro fi- deiuſsione accipere, l. ſi remunerãdi. 5. cum autem. mandati. Hoc etiam hodie fieri ſolet. Quæſitũ fuit an ita demum iuuanda ſit mulier exceptione Sena- natuſconfulti, ſi gratis fideiuſſerit, an verò mercede accepta ob hanc fideiuſsionem? Cum variæ eſſent opiniones ea de re Iuſtinianus definit hoc modo: Quocunque modo alienam obligationem ſuſce- perit mulier, ſi mercede accepta id fecerit, eam a- mittere benefigiũ huius ſenatuſconſulti. Hoc enim caſu non videtur tam leuitate, quàm lucri vtilitate ducta mulier intercedere. Cùm autem generaliter loquatur conſtitutio de pecumia accepta, nec expri- mat certam quantitatem, dubitatum eſt a quibuſ- dam an ita accipienda ſit conſtitutio, ſi tantùm ac- ceperit quanta eſt ſumma pro qua interceſsit? Et plerique ita exiſtimant, quorum ſententia nec rece- pta eſt nec probabilis eſt: idq́ue caret dubitatione, l. ſi mulier 26. ſi mulier tantum acceperit. Sed ſi tan- tum non acceperit, ſed aliquid pro mercede fide- iuſsionis ſuæ, tunc de eo probabiliter dubitari po- tuit,& de eo ante Iuſtiniani conſtitutionem magna fuit controuerſia:ſed tamen ſtatuit eam beneficium exceptionis amittere. Exiſtimo tamen, ſi exigua quantitas ſit data mulieri mercedis loco vt interce- Jae gr appareat hoc in fraudem datum eſſe, excep- tione ſenatuſconſulti adiuuandam eſſe mulierem: idque relinquendum eſſe arbitrio iudicis. Quartus caſus eſt, ſi cauſa interceſsionis fauorabilis ſit, vt puta ſi interceſſerit mulier pro dote, vel pro liberta- te. Vtraque enim res fauorabilis eſt. I. ſi dotare. 12. C. eo. Hoc apertius expreſſum eſt in l. vlt. C. eod. Cuùm mulier nuptura dotẽ promitteret: alia quædã mulier eius dotis nomine interceſsit: ſi ex ea inter-
Franciſci Duareni luriſconſ.
ceſsione aduerſus cam agatur, quæritur an excep- tione huius ſenatuſconſulti iuuanda ſit. Hic dicitur ſenatuſconſulto locum non eſſe propter dotẽ. Cum enim ſcimus fauore dotium& antiquos iuris condito- res, ſeueritatem legis ſæpius mollire,&c. Eſt locus com- munis de fauore dotis, ſicut dicitur in I.*. ſol. matr. Mulier fingularia iura habet dotis cauſa. Pertinet enim ad publicam vtilitatem. Et nos à regula iuris plerunque recedimus, propter fauorem dotis. Vide- mus igitur nuris auctores propter dotis cauſam mollire legis rigorem. Sunt tamen qui exiſtimant nihil ſingulare eſſe in dote,& vtramque legẽ om- nino ad interceſsionem non pertinere. In hac ſen- tentia eſt Conanus vir doctus, cuius tamen ſenten- tiam non probo. Ait autem in his legibus nullam eſſe interceſsionem. in d. l.ſi dotare. Multa eſt inter- ceſsio. Non enim mulier intercedit quoties gratifi- catur alicui,& exercet liberalitatem in aliquè: idq; dictum eſt à nobis ſuprà. Ergo ad ſenatuſconſultũ hic locus nõ pertinet:nec eſt mirum quod hic dici- tur, mulierẽ hoc caſu exceptione nõ adiuuandam. Aitque præterea, ſi mulier fideiuſſerit in cauſa do- tis, non eſſe adiuuandam exceptione ſenatuſcon- ſulti. Ad d. l. vlt. reſponder, in caſu eius legis mulie- rem non intercedere, nec vllam aliam eſſe obliga- tionem præterquam mulieris, id eſt mulier promit- tit dotem pro alia quæ non erat obligata ad dotẽ: quod fecit gratificandi animo,& liberalitatis exer- cendæ cauſa. Sed obiicitur aduerſus eum, quod lu- ſtinianus ait, um enim ſcimus fauore dotium,&c. 51 verum eſſet quod ille ait, quiſnam eſſet fauor do- tium? Reſpondet, in eo fauorem non eſſe, ſed quod obligatur mulier nuda pollicitatione ſine ſtipula- tione. Sic ſatis rectè elabitur. Sed aliud argumentũ habeo quod meo iudicio vix poterit diſſoluere, dum ait luſtinianus, Omni auctoritate Senatuſconſul- ti Velleiani in hac cauſa ceſſante. His verbis mihi vi- detur ſatis aperte oſtendere, hoc recipi contra au- ctoritatem ſenatuſc. Velleiani. Si nos ita interpreta remur, quaſi nulla fuerit interceſsio mulieris, nihul
fieret contra ſenatuſc. Velleianũ:& tamen vult au-
ctoritatem ſenatuſc Velleiani fauori dotis cedere.
Præterea videmus in cauſa libertatis idé conſtitu-
tũ eſſe, l.pen. hic.& dotis tantus eſt fauor quantus
eſt libertatis. Quintus caſus eſt, ſi poſt biennium re- petita ſit interceſsio mulieris, l.ſi mulier. 22. C. eod. Mulier interceſsit pro alio: Deinde iterum cauit eiuſdem rei cauſa. Hic quæritur an propter gemi- natam obligationem amittat exceptionem ſena- tuſconſulti. Iuſtinianus ait propter hanc gemina- tam cautionem mulierem amiiſiſſe exceptionem ſenatuſoonſulti, ſi modò iterum cauerit poſt lap- ſum biennij. Vtrunque enim neceſſarium eſt: pri- muům biennij lapſus poſt priorem interceſsionem,
deinde iterata cautio. Leuitati mulierum ſuccurri
tantùm voluit Senatus: at mulier non videtur leui- tate ducta interceſsiſſe quæ poſt biennium itera- uit cautionem. Ea tamen lex accipienda eſt cum exceptione, niſi obligauerit ſe pro marito ſuo. nam multo facilius adducitur mulier, vt pro viro ſuo intercedat, quàm pro extraneo: ideõque maiori cautione opus fuit. authent. ſi qua mulier. Cod. hic.
vt ſi
Mulit b. renutiat Sextus cafus eſt quem addunt alij, cum mulier poſiu un
renunciauit huic iuri, quod hodie receptum eſt: ſao.
hrobas c iu ftepu
Andacle petlu
duett e bels qboh macfrman. t 1i0, golt rätulit
awdum ſe
iuabitur exc
m xo pto admittend aulic dicitu unaccipele:
G tuqlem agen
uitram excen nitenception roudicio,non Inct quod a emarnnet, au wanethuici nniatur reus naexception uma muliere tn elleꝛſed 1 dreltituenda hirotem.( um multa ex ltiſcd in(
Aaduerſus eu
acionem eunquä co 1 dro alio Vrrä acio. b lerend in

1 16
reni
ſix poret illrr . cimnaeagi e. His rebömi „hoc cyiamna . Sirosinheer
anü Kuunae ni fuondtudh:
liberutb lntr
In Tit. De non num. pecunia.
yt ſt mulier cum interuenit pro alio„ renunciet ſe- natuſconſ. Velleiano, amittat hanc exceptionẽ. Ta- belliones noſtri temporis hanc clauſulam in ſuis tabulis addere ſolent. Ponunt enim mulierem re- nunciaſſe huic iuri, cùm ea eſſet diligenter admo- nita hoc ius ſibi competere, vt non tencri poſsit ex interceſsione facta pro alio. Hoc aurem ſum- uum eſt ex vulgari illa regula quæ traditur in l. ſi nis in conſcribendo. Cod. de pactis. Hæc tamen ſetentia mihi& pleriſque aliis cruditis viris vide tur omnino contraria eſſe, dicta Lſi quis in conſcri- bendo. quare ſtultum eſt adducere quod in ea lege udtur, videli cet licere omnibus his quæ pro ſe in- nodocta ſunt renunciare. Nam hoc quoda mmodo neunct ad ius publicum. Certum elt enim eluſo- num fore ſenatuſconf. Velleianum, ſi vno verbo mulier hoc ius repudiando exceptionem amittat. Nam tam facile perſuadetur mulieri vt exceptioni tenunciet, quàm facile inducitur ad intercedẽdum. Quod adducitur ex l.vlt.§. vlt. nihil ad rem facit. Eſt enim locus quo putant quidam hanc conſue- tudinem confirmari. Huiuſmodi ſpecies eſt: Mulier interceſsit pro alio,& obligationem qua allus te- nebatur in ſe trãſtulit animo nouandi, vt ille libe- taretur, ſecundum ſenatuſconſultum Velleianum mulier iuuabitur exceptione:& ita illa actio reſti- ruetur in veterem debitorem quamuis nouatio in- teruenerit. Quid ſi mulier parata ſit iudicium ac- cipere pro reo pro quo interceſsit,& nolit eum c5- ueniri, an admittenda ſit mulier iudicium accipe- te parata: Hic dicitur admittendam eſſe mulierem iudicium accipere volentem, pro debitore vetere aduerſus quem agere vult creditor, modo caueat ſe non vſuram exceptione ſenatuſconfulti. Sed hic renunciat exceptioni poſt interpellationem iam fa- ſtam in iudicio, non in contrahendo:& ſane mul- tum intereſt quod ad infirmandam mulieris inter- ceſsionem attinet, an in ipſo negocio contrahendo renunciauerit huic iuri, an verò dum videns fore vt conueniatur reus pro quo fideiuſsit, cauet ſe non vſuram ea exceptionec. b
Diximus mulierem ſi conueniatur exceptione iuuandam eſſe: ſed præterea additum eſt in ſenatuſ- conſulto, reſtituendam eſſe actionem aduerſus ve- telem debitorem. Citca interpretationem horum velborum multa extant hic ſcripta à veteribus lu- tiſconſultis, ſed in ſumma horum verborum ſenſus
eſt dari aduerſus eum pro quo interceſsit mulier,
ideſt vel actionem quæ ſemper ſalua manſit, vel alã quæ nunquã competiit. Aliquando mulier quæ intercedit pro alio participat obligationẽ,& datur aduerſus reũ actio: aliquãdo mulier intercedit pro alio transferendo in ſe obligationem qua alius te- netur,& hoc caſu reſtituitur actio à Prætore, l. quã- uis.9. quoties.&§8. ſeq. liſi paternam. C. eo.. aliquã- do. hic. Keſciſſoria appellatur hec actio, quia datur reſciſſo negocio quod contractum eſt. Aliquando mulier mtercedit pro alio, ſed ita vt ſe ſolam ream conſtituat pro eo qui obligatus non eſt, d.l. quam- uis.§. ſi cum eſſem.& hoc etiam caſu ſuccurritur mulieri. Sed quomodo dabitur actio aduerſus eum qui nunquam obligatus fuit, cùm mulier ſola con- traxit, ſubducta mulieris perſona per exceptionem ſenatuſconſulti. Et dabitur aduerſus cum pro quo
1325 mulier ſe ream conſtituit, actio vrilis, quæ inſtitui- tur potius quàm reſticuitur. Hactenus de ſenaruſ- conſulto Vellciano.
IN TIT. XXX. LIB. IIII COb. DE NONNVMERATA PECVNIA.
ARGTYTMENTVYV M HVIVS TITVII.
b hoc titulo tractatur de exceptione K non numeratæ pecuniæ, quæ ſimilis eſt D) quadantenus exceptioni ſenatuſconfulri Macedoniani& Velleiani: atque ideo poſt titulum de ſenatuſconſulro Macedoniano& Velleiano, ſubiectus eſt titulus de nõ numerata pe- cunia. Hæ autem omnes exceptiones tam ſenatuſ- conſulti Macedoniani, Velleiant, quàm cxceptio non numeratæ pecuniæ, de qua hic diſſeritur, cõtra tenorem rationis quodammodo inductæ ſunt, ſin- gulari aliqua vtilitate id exigente. Exceptio non numeratæ pecuniæ tune datur cum quis inopia& magna difficultate preſſus ſcripſit cautionem, de- ditꝗque creditori fururo, ſperans fore vt ſibi nume- raret pecuniam, nec ea tamẽ pecunia numerata eſt. Veluti ſi forte quiſpiam indigens pecuma accedat ad fœneratorem allquem,& petat ab co centum,& fœnerator iùbeat chirographium& ſchedulãà ſcri- bi. Ego(inquit)numerabo tibi pecuniam, modò de ca mihi cautionem ſcribas: ſcribit debitor chiro- graphum creditori. Sic fœnerator occupationes commentus eſt, ne pecuniam daret Deinde vel ip- ſe vel hæres eius conuenit eum à quo cautio con- ſcripta fuit,& pecuniam ab eo petit tanquam cre- ditam. Reus aduerſus quem agitur ex hac cautio- ne, fatetur ſe cautionem quidem ſcripſiſſe: ſed ſibi pecuniam numceratam non eſſe. Si communem iu- ris rationem ſequamur, is qui cautionem ſcribit, te- netur ex ea cautione. Dubium enim non eſt quin cautio fidem faciat aduerſus eum qui cam ſcripſit, l. publia. S.vlt. depoſiti. l. cum de indebito.§. vlt. de
probat.& jdeo videtur non audiendus, ſi dicat pe-
cuniam ſibi numeratam non fuiſſe, cùm fateatur ſe eam cautionem ſcripliſſe, ſed tamen legibus com- paratum eſt, vt qui cautionem tantum ſcripſit, ad- mittatur, allegans ſibi pecuniam numeratam non eſſe. Huius exceptionis nulla mentio eſt in libris Digeſtorum, ſed tancùm in Codice& Inſtitutis ti- tulo de exceptionibus. Hoc ſit veluti argumentum totius huius tractatus. Nunc de hac exceptione di- ſtinctius& enucleatius tractandum eſt per locos communes. Ac imprimis videndum eſt
De cauſis huius exceptioni- (A FE. I.
— Auſe huius exceptionis ſatis cognoſci poſ- (Naut ex his quæ iam A nobis dicta ſunt: ſed quæ ſummatim diximus ſunt diſtin guenda. Impri- mis vt detur hæc exceptio oportet cautione ſcrip- tam eſſe. Caurionis mentio elt in l.J.& 2. hic. Cau- tio hic ſchedulam ſignificat, l. lecta. de reb. credit. l. cum de indebio. S.vlt. de probationib. vbi dicitur, Cautio emiſſa. Eadem tamen ratio eit& ſtipulatio- nis ſine vlla ſcriptura: quamuis frequentior fiat mentio ſcripturæ. idem tamen Aicendum cſt,& fi
3

4 — 4 “ 4 1 3 4 1 4 4 4 4 1 1
—ͤͤͤn— ——— ———-—
——ꝭ—ꝭ—ꝛ:x————— — 4—
1326
quis ſtipulatus ſit pecuniam ſibi reddi, quam tamen
non numerauit. l. cum vltra. Cauſa altera huius a- ctionis eſt, quòd oportet cautum eſſe ex cauſa mu- tui, vel ex alia ſimili cauſa, puta ex cauſa ſolutio- nis. Si quis enim cauerit ſe pecuniam accepiſſe ex
cauſa mutui, vel ex cauſa ſolutionis, tanquam debi-
tam ex aliis cauſis, non datur hæc exceptio in l. ad- uerſus.. hic. Quamuis aliquando creditum gene- rale verbum ſit,& differat creditum à mutuo, vt genus à ſpecie: tamen frequenter accipitur creditũ pro mutuo, vt in 1 ſingularia. de reb. credi. ex aliis
autem contractibus ſi quis cauerit ſe pecuniã acce-
piſſe, non dabitur ei hæc exceptio. Exemplum eſt de depoſito, in l. in contractibus.§. I. hic. id autẽ in
mutuo conſtitutum eſt magis quàm in aliis cõtra- ctibus, quoniam maiora incommoda ex mutuo
conſequchantur,& frequentius accidebat vt cap- tioſa eſſet cautio in mutuo, quàm in aliis contracti-
bus. Ad ea quæ ſolent frequentius accidere, ſolent
legiſlatores ſuas leges adaptare, l. nam ad ea. de le- lus. Hinc variæ quæſtiones naſcuntur. Vna eſt in ſ.tranſactiones. I. Cùm inter me& te controuerſia
eſſet de pecunia credita,& de cautione quam ego
ſcripſeram, qua caueram mihi pecuniam numera- tam eſſe:tandem tranſacta res eſt inter nos: agis ad- uerſus me ex illa tranſactione: volo opponere ex- ceptionem non numeratæ pecuniæ: quæritur an poſsim: Hic dicitur me non poſſe. Non enim peto
iam eam pecuniam ex cauſa mutui, ſed ex cauſa
tranſactionis. Et hæc exceptio tum demum locum
habet cũ pecunia credita petitur, dicta l. aduerſus. Alia quæſtio tractatur in l. generaliter. 13. In chiro- grapho quod factum erat de pecunia credita, ex- preſſa eſt cauſa venditignis, vt non poſſet opponi exceptio pecuniæ non numeratæ. Cùm enim con- ueniretur reus ex ea cautione voluit opponere hãc exceptionem, obiectum eſt ei non eſſe contractum mutui ſed venditionis:aut eam cauſam veram non eſſe: ſed an coget actorem probare cam cauſam eſſe veram. Hic dicitur, non ſequenda erit cautio. Sed ſi cautum ſit eam pecuniam numeratam eſſe ex cauſa murui, cogetur actor probare eam nume- ratam eſſe ex cauſa venditionis. Sed hic ei incum- bit onus probationis qui falſam cauſam eſſe ait, af fertque rationem. Cautio ergo Tas cauet aliquis
pecuniam numeratam eſſe, non ſufficit ad proba-
tionem: ſed nihilominus cogitur actor probare qui agit ex ea cautione ſe numeraſſe: alioqui abſoluen- dus erit reus. Atque ideo in his locis in quibus eſt
adhuc vſitata hæc exceptio, confultius elt vt cum
quis numerat pecuniam alicui, non ſoli cautioni confidat, ſed adhibeat teſtes, vel iubeat conſcribi publicum inſtrumentum de numeratione, vt non
poſsit opponi exceptio nõ numeratæ pecuniæ. Ter tio, vt locus ſit huic exceptioni oportet pecuniam
numeratã non eſſe, ideõque dicitur exceptio non numeratæ pecuniæ. Hæ cauſæ diligenter ſunt expẽ- dendæ, vt formam proponendæ huius exceptionis
b intelligamus. Reus contra quem agit actor in iudi-
cio exponit ſe ex cauſa mutui cautionem ſcripſiſ- ſe, nec pecuniam ei numeratam fuiſſe. Non nume- rata autem pecunia intelligitur, vel in totum, vel pro parte. l.z. hic.& l. cum vltra.Sicut exceptio non
numeratæ pecuniæ datur pro tota pecunia, cùm
Pranciſci Duareni luriſconl.
nihil eſt numeratum:iſta etiam datur pro parte, ſi pars numerata non ſit. Hinc naſcitur quæſtio quæ tractatur in l. aduerſus. ĩ. Quidã mihi debebat cen- tum ex cauſa venditionis: id petebat à me nea ſe exigerem eam pecuniam: voluitque eam habere tanquam mutuam& rerinere: ſic cauſa illa vendi. tionis conuerſa eſt in cauſam mutui; conſcripta eſt cautio de ea re. Is cauit ſe eam pecguriam acce- piſſe. Ego ex ea cautione ago aduerſus eum: is op-
ponit exceptionem pecuniæ non numeratæ: quæri-
tur an abſoluendus ſit? Ego non poſſum docere me
aliquid numeraſſe. Sed dicitur cum abſoluendum non eſſe. Nã id debebat ex alia cauſa: ſig enim aliæ
obligationes in mutuum conuertuntur, l. qui nego-
cia. mandati.& I. ſingularia. de reb. cred. Illa iuſta cauſa debiti habetur pro numeratione. Hæ ſunt cauſæ ex quibus datur exceptio non numeratæ pe- cuniæ. Nihil autẽ refert an ſimplicitur cautum ſit, an verò accedat pignoris obligatio cautiom, vel ſtipulatio, vel etiã iuriſiurandi religio. De his om- nibus hic quæſtiones tractantur, veluti de pignore in I.i. hic. Ego caui me mutuam pecuniam aà te ac-
cepiſſe, quam ſperabam fore vt mihi mutuam nu- merarcs: tibi pignus dedi: tu pecuniam mihi non
numeraſti. Ego vendico pignus meum actione in rem, Obiicis eam rem quam vẽdico tibi in pignus datam eſſe:ego obiicio replicando de pecunia non numerata. Similis locus eſt in I.3. hic. de hypotheca. De ſtipulatione etiam quæritur ſi ſtipulario acceſ- ſerit:& certum eſt hanc ſtipulationem non impe-
dire, quominus opponatur hæc exceptiò. l. cum vl-
tra. 9. ver. in factum. Caui me à te accepiſſe centum ex cauſa mutui,& promiſi me tibi eam pecuniam ſoluturum:tu mihi non numeraſti eam pecuniam: ego promiſi ſpe futuræ numerationis: aduerſus me agis ex ſtipulatione non ex mutuo,& ais me tibi
ſtipulanti promifiſſe ſoluturum eam pecuniam, an
dabitur exceptio pecuniæ non numeratæ in hoc caſu. Tu agis ex ſtipulatione tanquam ea pecunia promiſſa ſit, non tanquam numcrara: itaque videtur deficere exceptio. Sed tamen excipietur in factum,
ad ſimilitudinem exceptionis non numeratæ pe-
cuniæ. Alia quæſtio eſt de iureiurando. Quidſi non
tantùm cauerit quis ſe pecuniam accepiſſe ab ali- quo, ſed etiam iurauerit? idem de iureiurando di- cendum eſt, quod de ſtipulatione. Nam iuriſiuran- di religio nõ impedit quominus hæc exceptio op- ponatur: idq́ue expreſſum eſt in l.vltima. Eſt locus communis de iureiurado animaduerſione dignus. Iuſiurandum talem conditionem recipit, qualem contractus ſuper quo interponitur, cùm quis cauet
ſe mutuam pecuniam accepiſſe,& ſe eam ſolutu-
rum, conditio ineſt, ſi eam numerauerit alter. Pro- ximus locus eſt in quo quæritur,
Cui& contra quem detur hæc exceptio. 64 B. 17.
FE X his quæ iam diximus ſatis perſpicuum eſt, hanc exceptionem ei competere qui cauit ſe accepiſſe mutuam pecuniam aduerſus cum cuius gratia cautum eſt, qui pecuniam erat numeratu- rus. Datur præterea hæredi eius cuius gratia cautio conſcripta eſt, l.ſi intra. 8. Datur etiam fideiuſori & mandatori. l. tam mandatori. 12². Si quis cauerit
ſe mutuam
4
alledbe nrtornol
derl eo q ghollbionen
14
arptlone ne aletnrpoſle is exceytion Mamen prelu N gbeiuſon d Geos agens
3 3
ettinter al
ÄL ncet ſen mackäitut
incuml (
(ot ait ſer mnlert cautic aumeratam; mnmeratlonis! ndue debea as ſecuniam 1 zulgaren aeumbere p ulib anente drintentione 1 de probam hecuniam mu Atexceptione detatam non- dethic acdor dealleid coll
dſati apert
—
adleruatic
d duus prot Uan nume dhudr 2 etum ſt doc
G dinas e
remn di Nabus 1* dall.
3 Ocus h
8 4
b denpon 8 taäh

i 8
nlz lieckgge Jtur ſi thän
pulariorenm
4 4
c exceflan
In Tit. De non num. pecunia.
ſe mutuam pecuniam accepiſſe„& co nomine de- derit ideiuſſorem, non tantùm res principalis, ſi cõ- geniatur, hanc exceptionem non numeratæ pecu- niæ opponere poterit, ſed etiam fideiuſſor, vel mã- dator, cuius mandatu cauit. Exceptiones omnes aæ competunt reo principali, competũt etiam fi- deiuſſori, vt diximus ſub titulo ad ſenatuſconſultũ Velleianum, niſi perſonæ cohæreant, cum qua con- tractum eſt. Sed ex numero earum exceptionum, non eſt exceptio non numeratæ pecuniæ. Näa per- onæ non cohæret:& ideo mirum non eſt ſi detur deiuſſori. Præterea datur creditoribus qui res te- ent debitoris à quo cautio conſcripta eſt: quod eſt vtindum, nam de co maior erat dubitatio. 1. pe- mutima. lilc. Is qui cautionem conſcripſit ſ pe futu- numerationis, non conuenitur forte à creditore, ſed liaber alios creditores qui conueniunt eum: a- iitur aduerſus eos qui forte res tenẽt, vel quia miſ Pünr in poſſeſsionem bonorum quia non ſolueba- tur, vel quia habent pignus: quæritur an poterunt hanc exceptionem non numeratæ pecuniæ oppo- nete?& dicirur poſſe. Subiicit,& ſi permittatur cre- ditoribus exceptionem non numeratæ opponere, nullum tamen præiudicium hoc facere reo prin ci- ali nec fideiuſſori eius, ſi fortè creditor probauerit aduerſus eos agens pecuniam numeratam fuiſſe. Quia res eſt inter alios acta. At res inter alios acta alis non nocet. l. ſæpe. de re iudic. Sequẽs locus eſt in quo quæritur, Vtri incumbat probatio reo, an actori. C4 p. 71I1I. Ctor ait ſe mutuam pecuniam dediſſe,& A profert cautionem:reus contendit ſibi pecu- niam numeratam non eſſe,& ſe cauiſſe propter ſpem numerationis ſecuturæ, quæritur igitur an a- or probare debeat ſe pecuniam numeraſſe, an verò reus pecuniam ſibi numeratam non eſſe 81 ſequamur vulgarem regulam de hrabacioue⸗ride- tur reo incumbere probatio. quod pleriſque viſum eſt, non ſatis attentè hanc rem conſiderantibus. Si- cut actor intentionem ſuam probat, ſic reus exce- Dtoné, l.]. de probationibus. At reus excipiẽdo' di- ddſibi pecuniam numorarã non eſſe. Ergo cur non odabit exceptionem ſuam, nempe pecuniam ſi- bi numeratam non eſſe, cum id intendat reus? Sed cetum eſt hic actorem probare debere pecuniam ſenumeraſſé: id colligitur ex duobus capitibus hu- ius cituli, ſatis aperte iudicio meo,& l. ſi ex cautio- ne.3.& l. adſeruatio. 10. Hic. Hic dicitur ad petitorẽ transferri onus probandi, nec cogi probare reum ſ- bi pecuniam numeratam non eſſe, cum negantis nulla ſir probatio naturali ratione. Hoc quomodo accipiendum ſit docui ſub tit. de proba. ſupra. Ra- tionẽ adduximus ex loco Ciceronis in Parritioni- bus orator. Nemo poteſt rationem eius quod negat red- dere Exigetur ergo probatio ab eo qui profert cau- tionem, quòd pecuniam mutuam numerauerit. Se- quitur alius locus huius diſputationis, in quo quæ- nur,
Intra quod tempus hæc exceptio opponenda ſit. C4P. 1171. E tempore extat conſtitutio Iuſtiniani in l.in contractibus. vbi ſtatuitur biennium, cum o-
lim quinquennium ſtatutum eſſet, ad opponendã exceprionem aduerſus eũ qui ex mutuo agit. Hoc inductum eſt aduerſus fraudem debitorum, quia debitores ſolebant(vt credibile eſt) opponere ex- ceptionem non numeratæ pecuniæ: ideõque viſum eſt vtile præſcribere certum tempus moderatum
huic exceptioni opponendæ. Hinc naſcitur quæſtio
tractata in I. ſi intra. 8. de hærede, ſi forte ſuperfit v- nus annus ex duobus annis, cum debitor mortuus
eſt, intra illum annum poterit exceptionem hæres Opponere. Si fortè que ftus eſt. De forma querendi
mox dicemus. Si deſunctus ſit debitor poſt bien- nium, hæres eius,& ſi pupillus ſit, admitti non po- teſt ad hanc exceptionem opponendam. Quod hic dicitur de tempore, hoc eſt intelligendum cũ reus allegat ſibi pecuniam numeratam non eſſe: ſecus autem dicendum eſt ſi dicat reus ſe pecuniam ſol- uiſſe,& nihilſe debere. Et hæc allegatio etiam poſt
tempus legitimum admittenda eſt, dicta l. adſeue-
ratio. 10. Hæc igitur exceptio non numeratæ pecu- niæ, non opponitur poſt tempus legitimum, quod eſt biennij. Hinc quoddam obligationis genus in- troductum eſt, quod dicitur literarum obligatio, de qua literarum obligationo eſt titulus in Inſtit. Non tantum obligatur quis re aut verbis, aut conſenſu, ſed etiam literis. Quæ ſit hæc literarum obligatio facile intelligi poteſt ex his quæ diximus. 81 quis cauerit ſe pecuniam ab alio accepiſſe ex cauſa mu- tui, nec oppoſuerit exceptionem non numeratæ pe- cuniæ intra tempus biennij, nec de pecunia ſihi nõ
numerata queſtus ſit, dicitur obligatus eſſe literis.
Nam res non interuenit vt dicatur debitor re ob- ligatus eſſe: non verhis obligatus eſt, quia forte non interuenit ſtipulatio: non conſenſu: quia non obligatur quis ex ſolo conſenſu: ſed re vera literis obligatur. Huius literarum obligationis(vt iam
diximus) nulla eſt mentio in Digeſtis, ſed tantùm
in Codice Iuſtiniani,& in Inſtit. manauit enim hec
obligatio literarum ex principum conſtitutioni-
bus. Nam literis non obligamur ſecundum ſenten- tiam veterum Iureconſultorum, l. non figura. de ob- lig.& actio. Figura ad obligationem inducendam non valet, ſed ſcriptura prodeſt ad probandũ quod
actum eſt. Bartolus& cæteri vulgo aiunt quod di- citur de tempore quod præſtiturum eſt huic exce- ptioni opponendaær, ita intelligendum eſſe, niſi reus
ſuſceperit onus probationis,& paratus ſit docere ſi- bi pecuniam numeratam non eſſe. Ego puto hanc ſententiam veram non eſſe,& dico hanc exceptio- nem non poſſe opponi à reo poſt tempus legiti- mum, etſi paratus ſit probare pecuniam ſibi nu- meratam non eſſe. Id colligitur ex variis locis hu- ius tituli, præſertim ex I. ſi intra. ad finem, cùm ait,
Sin verò legitimum tempus exceſsit,&c.omnimodo hæ- res eius debitum ſoluere compellitur Idẽ colligitur ex l.adſeueratio. ex his verbis, Querela prius euaneſcat.
Aliud argumentum ducitur ex l.in contractibus.§. illo. vbi dicitur poſt tempus legitimum, id eſt, poſt biennium quod præſtituitur opponendæ exceptio- ni non numeratæ pecuniæ, ſi velit reus deferre iuſ- iurandum actori audiendum nõ eſſe. tantùm abeſt vt probare volens teſtibus fibi pecuniam numera- tam non eſſe, admittatur, vt etiam ſi velit iuſiuran-
327
De litera- rum obli ga tionibus.
Cotra Bar tolu& cæ- teros doclo res vtrum pôſt bien- niu hæc ex ceptio du- ret.
dum deferre aduerſario non audiatur: idq́; fit, quia
R 4
———,——— ———B—B—B—B—B—r———————y—jꝛ—— — ———
—————
*——. 5——
48 2““——.————3ſſ—— 4.—— .———-————————————————— —————,——————————— 2 4— 5 ö 2— 2————————————— —..„————————————4—4—————.——— —————˖˖:Vñ:ñ:ñ:ñ⸗BOQ—ñ—ñOQęQC—⸗’—’—:—’—’————-———————————— *——-——ᷣ̃———————-—;—.——— ———————————...
————————————————*—„ — 4 8— 9 8 5—— 8 „--—3—„ 2—*—— łãñõãv—△. Geae, 2———-—.

1328 omnino excluditur lapſu eius temporis. De hoc diximus aliquid ſub titulo de iureiurando. Ergo excluditur ab oppoſitione exceptionis à probatio- ne eiuſdem,I à iuriſiurandi delatione, quæ vim pro- bationis habet. Et hæc ſunt vulgaria argumenta. Ego alio vtar argumento: quia non diceretur reus literis obligatus. Poſt biennium enim naſcitur ob- ligatio literarum: ſed ſi admitteretur poſt bien- nium reus ſuſcipiens onus probationis in ſe, nõ re- e diceretur literis obligatus eſſe,& ſcriptura ad obligationem non valeret, ſed ad probationem ta- tum: nec diceretur nouum genus obligationis eſſe, ſed diceretur re obligatus eſſe reus,& præſumere- tur eum obligatũ eſſe ex mutuo: ſed dicitur quod- dam eſſe genus obligationis, quia etſi poſt bien- nium poſsit docere ſibi pecuniam numeratam non eſſe, ramen obligatur,& dicitur obligatus eſſe lite- ris. Non poteſt dici obligatus eſſe re, quia forte conſtare poteſt rem non interueniſſe,& pecuniam non fuiſſe numeratam.
Si autem verum nõ eſſet quod vulgo dicitur,& receptum etiam eſt, poſt biennium audiendum eſ- ſe reum, ſi velit probare pecuniam numeratam non eſſe, nulla literarum obligatio dici poſſet, ſcri- ptura tantùm valeret ad wobanonem ‚non etiam ad obligationem. Scripturæ autem fiunt vt fides rei geſtæ fieri per eas poſsit, vt dicitur in l. contra- hitur. de pignoribus. l.3. de fide inſtrumẽt. Non va- lent ad obligationem fere ſcripturæ, ſed tamen in hoc caſu obligatio contrahitur literis, nec tantùm valet ſcriptura ad probationem, ſed etiam ad obli- gationem contrahendam. Si igitur vera eſſet re- cepta opinio, nulla eſſet literarum obligatio, nul- lus effectus literarum, niſi in probatione& fide fa- cienda. Secundum receptam opinionem effectus ſcripturæ,& literarum conſiſteret tantùm in fide facienda,& vni ante tempus biennij incumberet probatio, poſt tempus alteri. Hoc argumento mi- hi videtur facile expugnari poſſe recepta opinio eorum qui putant poſt biennium opponi poſſe ex- ceptionem non numeratæ pecuniæ, ſi modo reus paratus ſit in ſe ſuſcipere onus probationis. Ne au- tem nimis durum videatur quod iam à nobis di- Gum eſt de tempore, non poſſe hanc exceptionem
opponi poſt tempus legitimum, duobus remediis
proſpectum eſt. Nam aliàs videretur durũ eſſe at- que inciuile, vt non poſsit opponi exceptio poſt
piennium. exceptio opponitur ad excludendam a-
ctoris petitionem, l. z. de except. Nec poteſt opponi exceptio niſi agatur. Poſſet ergo actoris cuius gra- tia chirographum conſcriptum eſt, actionem& petitionem ſuam tantiſper differre, dum fuerit la- pſum tempus biennij, vt lapſu eius temporis ex- ceptionẽ hanc reo competentem excludat:& ideo conſtitutum eſt vt exceptiones perpetuæ ſint, quã- uis pleræque actiones ſint temporariæ, vt in exce- ptione doli: quia non eſt in poteſtate roi quando aduerſus ſe agatur: ſed eſt in poteſtate actoris quan- do agat. Sed huic incommodo(vt dixi) duobus re- meduis proſpectum eſt. Imprimis actione condicti- tia. Nam ſi is qui cautionem conſcripſit, timeat ne actor qui accepit cautionem differat actionem ſuã poſt temnpus biennij, interim poterit cautionem il- lam ſuam condicere, I. ſi quaſi. 7. Is qui cautionem
Franciſci Duaxreni luriſconſ.
ſcripſit ſpe numerationis ſecuturæ, non tantùm ha- bet exceptionem pecuniæ non numerat, ſi conue. niatur, ſed etiam habet condictionem ſuæ cautio-
nis, quam poterit repetere condictione ſine cauſa.
Alterum remedium eſt, cuius fit mentio in l. in cõ. tractibus.§. vlt. querela& denunciatio de pecunia non numerata. Poteſt proteſtari pecuniam ſibi nu- meratam non eſſe, quamuis cautionem conſcripſe- rit ſpe numerationis. Hæc denunciatio ei proderit, vt non excludatur tempore. Iuſtinianus hic docet formam huius denunciationis faciendæ. In ſcriptis denunciandum eſſe ait. Addit, Præſens ſit. Debet e- nim ei proteſtatio fieri præſenti:ſi abſens fit, nec ex- pectetur eius reditus, ante biennium denũciatio fit apud iudicem. Eſtq́ locus communis, de denuncia tione facienda, vt cum denunciatio facienda eſt,& abſens eſt is cui facienda eſt, fiat apud iudicẽ. Præ- terea notandum eſt hanc exceptionem ceſſare in quibuſdam caſibus exceptis. Primus caſus eſt, ſi reus fidẽ cautionis agnoſcẽs partem debiti ſoluerit, l. 4. Quidam cauit ſe mutuã pecuniam accepiſſe ex cauſa mutui: is cautionis fi- dem agnoſcens poſtea ſoluit decem: petitur ab eo reliquum, vult opponere hanc exceptionem: quęri- tur an poſsit. Hic dicitur non poſſe, quia agnouit fi dem cautionis, ſoluendo partem debiti: ſicut dixi- mus de filiofam. cui credita eſt pecunia, ſub tit. ad ſenatuſc. Macedon. Si paterfamilias factus partem debiti ſoluerit, atque ita debitũ agnouerit. Hic au- tem vtrumq; eſt neceſſarium, vt reus excludatur ex ceptione. Oportet cum partem debiti ſoluiſſe,& a- gnouiſſe cautionem. Quibus verbis ſiguificat, eum
qui errore ductus ſoluit, non excludi ab hac exce-
ptione opponenda.
Secũdus caſus eſtin lege 6 Si ſubſtitutus ſit reus
in eius locum qui erat obligatus, quia pecuniam acceperat, hic non poteſt opponere exceptionem non numeratæ pecuniæ.
Tertius caſus eſt, in ſecuritatibus publicarum functionum, aduerſus quas nulla exceptio opponi poteſt, l.in contractibus.§. ſed quomam. Securitatẽ vocat, quam nos quictantiam vocamus. Apocham vocant Iureconſulti. Securitates publicarum fun- ctionum vocat apochas publicanorum, cum ſcili- cet publicani cauẽt ſibi ſolutum eſſe publicum ve- ctigal. Quartus caſus eſt, quo poſtea additur, Si ma ritus poſt confectionem dotalium inſtrumentoru, cauerit ſibi ſolutam eſſe dotem, quia nullam oppo- nere poterit exceptionem non numeratæ pecuniæ, ſi contendat ſpe numerationis talem cautionem conſcripſiſſe. Alium caſum addunt plerique, cum reus huic exceptioni renunciauit& plærumque in cautionibus ſolet hoc adſcribi, in quibus locis ad- huc vſitata eſt: nam in pleriſque locis ea exoleuit per Galliam. Ego puto hanc rationem renuncian- di iuri non conuenire. Diximus ſub tit. de ſenatuſ- conſulto Velleiano. Aequè decipitur is qui renun- ciauit huic exceptioni,& tam facile inducitur ad renunciandum huic exceptioni quàm ad cautionẽ ſcribendam. His locis continetur quicquid ſub hoc titulo de exceptione non numeratæ pecuniæ& de literatum obligatione traditur. Additur quædam conſtitutio cx nouclla Iuſtiniani de triente& ſe- miſſe, quæ non multum ad hãc rem pertinet, de co
qul
naum mihi vdetut ope nb docet d bet Nam: Hloluero quo yolka pere marios non 1 ralem magt ab alio de tofit. Et hæ nbonæ fidei räſequamu amporitur cot anili debes mcaula vend tmlam In iue mlabebatur nüh datur f ncepua lecu Thachone:vt is exmutu uuLticho deh ontendebat 3.Nihil eni tGatus coge dlcis non itz unſeguerer 5 eſe viqe Auudici
h Lufer 9 äul ception

eXceptionm ollequian, m be tpecuna, h
Kilüblirkes
atus, qluruim
ponete cuenätm
In Tit. De compenſationibus.
aui inficiatur chirographum aut cautionem. Con-
lututum eſt à Iuſtiniano eum puniendum eſſe, ſi modò conuictus ſit teſtibus& probatione. INTIT.XXXI. LIB. IIII. COD. E T. T I T. 11 LI B. XV)I. PANDECIARVV.
PE COMDPDENSATIO- NI BV S.
CAPVT PRIMy M. Vvb hoc titulo imprimis ponitur defini- tio compẽſationis, ex cuius definitionis D. explicatione tota ferè pendet diſputatio qe compéſatione. Definitio cõpenſatio- ustraditur in I.. hic, quæ eſt ex Modeſtino. Com- penſatio eſt debiti& crediti inter ſe contributio. Exempli gratia, Tu mihi debes centum ex cauſa mutui: ego tibi debeo tantundem ex cauſa vendi- tionis: agis aduerſus me,& petis centum quæ tibi
debeo ex cauſa venditionis: ego peto vt compẽſa-
tio faat eius pecuniæ quam ego tibi debeo cum ea pecunia quam mihi debes ex alia cauſa. Hæc con- tributio dicitur cõpenſatio. Vtilitatem huius com- penſationis docet Pomponius in 1.3. neceſſaria eſt,
uia vtilis eſt. Nam alioqui debitum repeti poteſt:
uia&ſi ſoluero quod tibi debeo, potero quod mi- hi debes poſtea petere. Sed tamen dicitur intereſſe
noſtra potius non ſoluere quàm ſolutum repetere. Nititur autem magna æquitate, vt cum quis petit
quod ſibi ab alio debetur eius quod debet illi cõ-
entan fiat. Et hæc compenſatio præſertim locũ
abet in bonæ fidei iudiciis,§. in bonæ fidei. de a- ctione. Si ſequamur iuris ſubtilitatem, is aduerſus
quem opponitur compenſatio, poterit dicere, Sol-
ue quod mihi debes ex mutuo: ſi aliquid tibi de-
beam ex cauſa venditionis, age aduerſus me, ego 8 8
me defendam. In iudiciis ſtrictis olim ante D. Mar- cum non habebatur ratio cõpenſationis. Iudicis po teſtas obligabatur formulæ. Nam formula certa da batur concepta ſecundum edictum propoſitum de quacunq; actione: vt exempli gratia, ſi cui debeba- ror pecunia ex mutuo, ita concipiebatur formula, KTitius Sticho debeat centum, Caius iudex eſto. Prtra contendebat reus ſibi tantundem deberi ex ala cauſa. Nihil enim de eo in formula cautum e- ratiudex datus cogebatur ſequi formulam. In bone
ſdei iudiciis non ita obligabatur poteſtas iudicis
dati, vt non ſequeretur quod æquitati& vtilitati cõ ſentaneum eſſe videretur. Sed D. Marcus voluit in ſtrictis iudiciis per exceptionẽ doli ſuccurri ei con- tra quem agitur, qui exceptione vti vult: voluit e- nim addi exceptionem doli iudicio, vt ſi quis petat ex cauſa mutui, quod ſtrictum iudicium eſt, poſsit aduerſus eũ obiici exceprio doli mali. Is enim qui ane compenſationem recuſat, videtur dolo non carere, iuxta iuris regulam, dolo facit qui id petit quod poſtea redditurus eſt, l. in condemnatione.§. dolo. de reg. iur. l. ſed etſi ideo. ſoluto matri. Exce- ptio doli ineſt bonæ fidei iudicio. Hoc verbum ex Hde bona continet exceptioncm doli, I.3. pro ſocio. Nam dolus bonæ fidei contrarius eſt. Ex his intel- ligitis quid ſit compenſatio, cur inducta ſit, qua ra- tione nitatur,& que ſit eius vtilitas. Nũc vt ſingula
perſe quamur explicanda ſunt verba huius defini- tionis. Hebiti& crediti. Hic quæritur quid debitum ſit, quid creditum. In explicatione horũ verborum fere conſiſtit totus hic tractatus. Eſtque locus qui ſæpe occurrit de debito& credito, de quo ſæpe tra- ctatum eſt à nobis,& præſertim ſub tit. de condict. indeb.& tit. de conſtit. pecu. Quæſtiones ergo hic
quædã tractantur, in quibus quæritur quid debitũ
ſit,& quid debitũ non ſit: quod debitum aut quod creditum veniat in cõpenſationem, aut non veniat.
Imprimis quæritur de eo quod debetur in diem, an
id veniat in cõpenſationẽ, quod tractatur I. 7. cum aus promittit in diem, puta Kalendis Martiis, na- citur ſtatim obligatio: dies non ſuſpẽdit obligatio
nẽ, ſicut conditio: ideoq́; id dari oportet. Obligatio
eſt iuris vinculũ quo neceſsitate adſtringimur ali- cuius rei ſoluendæ. ſtatim igitur naſcitur obligatio, cũ quid in diẽ promittitur, l. cedere diẽ. de verb. ſi- gnifi. Vnde probabiliter dubitatum fuit an id quod debetur in diẽ veniat in cõpenſationem. Et Vlpia. ait non venire in cõpenſationem, quia quamuis na ta ſit obligatio, tamen peti adhuc non poteſt: ceſsit quidẽ dies ſed non venit. At compenſatio ſpeciem quandam haber petitionis, l. amplius. ff. em ratam haberi. Vlpianus interpretatur verba cautionis, am plius non peti. Ait petere quoq; eũ intelligi& con- tra ſtipulationem facere qui compenſatione& de- ductione vtitur in iudicio. Vnde quod peti non po- teſt in compenſationem venire non poteſt. Hinc
naſcitur quæſtio quæ tractatur in I. ſi cum militi.
16.§. cum intra. Ego iudicatus& damnatus fui ad tibi dandum centum ex aliqua cauſa. Præteriit tẽpus quod mihi datũ eſt ad ſoluendũ iudicatum: dati forte erant quatuor menſes, qui iudicatis dari ſolent, l. 4.de vſur. rei iudic. Tu ex alia cauſa dãna- tus es ad mihi ſoluendũ tantundem, ſed tẽpus tibi datum ad ſoluendum iudicatum nondum effluxit: quæritur an ea pecunia de qua iudicatum eſt,& cu- ius pecuniæ ſoluendæ nondum tẽpus elapſum eſt, veniat in compenſationem. Et ait Papinianus cõ- cſationem admittendã. Nec enim hic dicitur qui damnatus eſt,& cui datum eſt tempus ad ſoluendũ iudicatum, in diem debere, l. quod in diem. ff. de ſo- lut. Dies obligationis non venit quæ expreſſa eſt in contrahenda ſtipulatione: hic obligatio pura eſt,& purum eſt debitum, licet tempus indulgeatur reo humanitatis& miſerationis gratia ad ſoluendum iudicatum. Quæritur etiã de eo quod natura debe tur: Et dicitur in l. 6. etiã quod natura debetur ve- nire in compẽſationem. Hoc receptum eſt æquita- tis cauſa, ſubtilitate iuris repugnante. Nam quod natura tãtùm debetur peti non poteſt: igitur in cõ- penſationem venire non poſſe videbatur, quoniam compenſatio inſtar petitionis eſt, d. l. amplius. Hic notandus eſt effectus naturalis obligationis. Obli- gatio quæ naturalis tantùm eſt, non etiã ciuilis effe- ctus quoſdam ciuiles habet.Prodeſt enim ad com- penſationem, vt hic videtis fic ad exceptionẽ: ad a- ctionem autẽ non prodelt„1. fideiuſſor.§. fideiuſſor obligari. de fideiuſſor. Quæritur eriam de eo quod per exceptionem perimi poteſt, licet ipio iure de- beatur, an in compenſationem venire poſsit: Huic quæſtioni reſpondet Iuriſconfultus in l. quecunquc. 14. hic. debitũ non dicitur quod propter exceprio- nem
1329
Expoſitio definitia-
n 29.

1 1 1 5 1 4 4. 4 3 1 1 1 1 1 4 ¹ 1 3 4 1 6 * 3 4 1 1 3 4
——
Stipulatio
prætoria guc.
—
1330
nem exigi non poteſt, vt propter exceptionem ſe- natuſconſulti Macedoniani, Velleiani, vel alià hu- iuſmodi exceptionem, quamuis mero iure debea- tur. Nam id dicitur indebitum, quod propter ali- quam exceptionem prætoriã exigi non poteſt. Vm- de repetitur per condictionem indebiti:ideoque fit interdum vt debitum naturaliter non cõpenſetur. Vnde quod dicitur de naturali debito intelligen- dum eſt, niſi illud per exceptionem aliquam pręto- riam perimi poſait. Exemplum eſt in L.lulianus. 60. ff.de condict. indebi. Re iudicata non tollitur natu- ralis obligatio: datur tamen exceptio rei iudicatæ, vt non poſsit peti.hic locus communis eſt diligen- ter notandus. Deinde quæritur, quod hic dicitur de debito& credito, ad quã obligationem referendũ ſit. Debitum aut creditum aliquando dicitur, quia debetur ex contractu, aliquando ex quaſi cõtractu, aliquando ex maleficio, aliquando ex quaſi malefi- cio, aliquando quod præſtatur tantum officio iudi- cis, aliquando quod petitur tantum actione, aliquã- do quod perſequimur extra ordinem, ſed dicendũ eſt nihil referre qua ex cauſa naſcatur obligatio, modò ſit obligatio vel neceſsitas aliqua preſtandi, quæ loco obligationis habetur: cuius rei exempla multa hic extant quæ percurram. Vnum exemplũ eſt in l.li ambo. 10. Exempla proponuntur eorum caſuum de quibus probabiliter dubitari potuit: vt ſi parem negligentiam ambo ſocij adhibuerunt, qua periit aliquid vel deterius factum eſt ex rebus communibus, eòõque nomine alteri aduerſus alte- rum datur actio pro ſocio, pro eo de quo principa- liter contractus initus eſt, non datur hæc actio: ſed tamen propter naturam actionis pro ſocio quæ bonæ fidei eſt, alteri tenetur: ideõque hoc veniet in compenſationem, In S. ſeq. quæritur de obliga- tione quæ naſcitur ex maleficio. Quod diximus debitum contribui cum credito, nos intelligimus etiam debitum quod debetur ex maleficio. In§. ſequenti ait, In ſtipulationibus quæ inſtar actionis habent, compenſationem habere locum. Sipulatio præroria, vt ſtipulatio damni infecti, habet inſtar a- ctionis. Si domus vicini ſit ruinoſa adibo prętorẽ, qui coget vicinum mihi cauere de damno infecto: ſtipulatio prætoria non eſt propric formula quæ concipiatux à prætore dato iudice: ſed prætor ipſe interponit auctoritatem ſuam. Vnde dicitur præ- doria eſſe ſtipulatio, I.5. de verb. obligat. dicitur au- tem proficiſci ex mero Prætoris officio, ſed tamen inſtar actionis habet,& verbo actionis latè acce- pto continetur, l. actionis verbo. de obligat.& act. Aliud exemplum eſt in l. pecuniam. 15. hoc exem- plum pertinet ad tit. de co quod certo loco. Di- ximus ſiquid certo loco promiſſum ſit dari, poſſe alio in loco peti actione arbitraria, habita ratione
eius quod intereſt vel actoris vel rei alio in loco
datum non eſſe. Ergo aliquando ad maiorem ſum-
mam quàm quæ ſtipularione continetur condem-
nat iudex, aliquando ad minorem, I. 4. C. depo- fiti,l. qui per colluſionem.§. vlt. de act. empti, Quæ- ritur an id quod intereſt propter locum, quia non ſoluta eſt pecunia in eo loco in quo promiſſa eſt, veniat in compenſationemè Et dicitur in compen- ſationem venire. Nam debitum etiam ad id quod officio iudicis præſtari debet extenditur, cum quæ-
Franciſci Duareni luriſc.
ritur quid veniat in compenſationem. Aliud exem- plum eſt in l. debitor. 19. Hic quæritur an quod peti poteſt actione de peculio, veniat in compenſatio- nem? Quod peti poteſt actionc de peculio mero iure non debetur. Mero enim iure dominus non tenetur ex facto& contractu ſerui ſui: ſed tamen iure prætorio conſtitutum eſt vt teneatur de pecu- lio. Is qui debitum reipublicæ ſoluit ſeruo reip. ci- tra voluntatem eorum quibus debitum recte ſolui potuit, an ſit liberatus:non. Obligatio enim priſtina mancet, ideoq́; poterit aduerſus eum agi perinde ac ſi nihil omnino ſoluiſſet, manente priſtina obliga- tionc. Sed hic quæritur, ſi quid ſeruus habeat in pe- culio, an dabitur ei compenſatio? Sed ait Papin. Dabitur ei compenſatio peculi fini qua ſeruus. Ego a- liaàs explicaui in lib. ů. diſputat. anniuer. cap. 1. quo- modo intelligenda ſunt hæc verba, vbi dixi finem ſignificare apud Iuriſconſultos modum& quanti- tatem. Multa exẽpla adduxi huius rei oſtendendæ cauſa qua fini habebit peculium, id eſt ad quanti- tatem peculij quod ſeruus habet. Aliud exemplum eſt in l. etiam.5. C. eo. Etiam quod debetur ex cau- ſa fideicommiſsi venit in cõpenſationem. Probabi- liter tamen de eo dubitatũ fuit, quia fideicõmiſſum dicitur non peti actione, ſed extraordinaria perſe- cutione, l.pecuniæ verbum. 5. actionis. de verb. ſigni fic. Actionis verbo cõtinetur etiam extraordinaria perſecutio, quamuis propriè actio non ſit. Perſecu- tio fideicommiſſorũ eſt extraordinaria perſecutio. Vide Vlpianum in in fragment. Tit. de fideicom- miiſ. Prætor erat quidam qui cognoſcebat de fidei- commiſsis, qui fideicommiſſarius dicebatur. Non ſeruabatur ille ordo ſolẽnis conſtituendorũ& dan- dorum iudiciorũ, ſed ipſe Prętor ius reddebat. Ex hoc igitur loco nos intelligemus, verbũ, debitum, quod in definitione ponitur, accipiendũ eſſe pro eo quod quoquomodo debetur,& quod quoquomo-
do peti poteſt ſiue propria actione, ſiue extraordina
ria aliqua perſecutione. Hic aliquid ſubiicit de vſu- ris. Vſuræ debentur ex fideicõmiſſo propter morà, quãuis actio qua petitur fideicõmiſſum, ſtricti iuris ſit, l.in minorùm. C. in quib. cau. reſtit. in integr. A- liud exẽplum eſt in l. ſi propter. C. co. Quidam per- cepit fructus cum poſsideret fundum alienum eoſ- que conſumpſit, ad reſtitutionem fructuum tene- tur: quæritur an id veniat in compenſationem? Et dicitur venire, quia cum fructus peti poſsint, recte dicitur eos in compenſationem venire. Addendum eſt ſupradictis, debitum accipiendũ eſſe id etiam de quo lis eſt conteſtata, vt dicitur in 1. 8. hic. Ego litem conteſtatus ſum aduerſus te pro- pter pecuniam quam mihi debes: poſt litem conte- ſtatam agis aduerſus me,& petis pecuniam debitã ex alia cauſa: peto vt compenſatio fiat eius pecunię quam perere cœpi:quæritur an compenſatio admit tenda ſit, quia lis erat iam conteſtara. Videtur pro- nunciandum eſſe ſuper ea: ſed Iuriſconfultus ait in compenſationem quoquc id deduci:rationemque adfert. Iniquum enim eſſet& abſurdum, quo quiſ- que diligentior eſt, eum deterioris conditionis eſſe. Diligentior autem eſt qui litem prior eſt contelta- tus. Deinde quod diximus debitum in compem ſationem venire, debitum accipimus ſi liquidum ſit, id eſt ſi certum ſit deberi, aut facile probari Pof it
und jnplc Kctdit it rer gedemu
aquod 4
dto Bqui0
N olendat!
nunrem ded Kled debitu aucompenſa 4 licktur in nogetur comg Uu untumd erntum ab e nrrhi quod umnpenlatlon 4 dqui agit n Äid alio nikxemolur siaſätuit tte hwredit imet militib Ncera.l. guidam eſto Bopponit co llo cohere Afenianluri uredite. N

det Al
alarionen,- vdla fddecä uwcies
Bl-
ctionis den
onſtitacodnüdhe
etor us reti
mos, ſetüctin accipiercickm h .&quoc Gaul tione,Geerrmll
rliquidlüincht
4
mi
1
In Tie. De compenſationibus.
ſit& oſtédiin l.vlt. C. eo. Eſt noua cöſtitutio Iuſti- niani. Ego pèto Ate cx cauſa liquida, ex qua vel cer tum eſt te milii debere, vel facile oſtendi poteſt. Tu contendis me tibi debere ex alia cauſa, quæ non a- ded liquida eſt, ſed multis ambagibus implicata, ita vt longiorem inquiſitionèm res exigat.Hic non admittetur compenſatio. Is enim qui cx certa& li- zuida cauſa agit, non ſummouebitur. Is condem- abitut, falua tamen ei manente aſtione: id eſt cõ- enſatio ab eo obiecta non reuocabit iudicium ne-
ne condemnationem. Hoc eſt quod idem luſti-
nianus ait in Inſtit. eas compenſationes admitti que
lute aperto nituntur: licet quidam aliter ca verba
ntetpretentur. Sed dubium non eſt quin ea referè-
aa bat ad conſtitutionem Iuſtiniani. Qur autem
eul liquida& ius apertum dici poſsit 8 ſoleat, lic quæritur ſed hoc magis facti eſt quàm iuris, deõque id committẽdum eſt arbitrio ludicis. Sed eſit indici. His verbis nihil aliud ſignificar quàm uddicis& boni viri arbitrio eſſe relinquendum vt videat quem facilem exitum ſui cauſa præſtare vi- deatur. Kurſus quod dicitur debitum, accipere de- bemus debitum ei qui compenſationem obiicit. Nam quamuis ſimpliciter dicatur compenſatio eſ ſe debiti& crediti inter ſe contributio, tamen ita nos accipere debemus id debitum venire in com- penſationem quod debetur el qut compẽſare vult, J. eius. 9. C. eo. Is qui opponit compenſationem ne- Cele eſt vt oſtendat ſibi eſſe debitum id quod in compenſationem deducit: nec ſufficit allegare de- pitum eſſe, ſed debitum ſibi eſſe. Nam etſi debitum
ſit alteri, in compenſationem non veniet. Huic ſimi-
le eſt quod dicitur in l.in rem.§. creditor. ff. eod. id eſt non cogetur compenſare Luiecſid debet, ſed quòd debet tantum debitori ſuo. Præterea debitũ eſt accipiendum ab eo qui agit; non ab alio: ſicut debitum accipi quod debetur ei contra quem agi- tut qui compenſationem opponit: ita debitum ac- eipitur ab co qui agit contra quem opponitur cõô- penſatio. Si ab alio debeatutr non erit locus com penſationi. Exemplum eſt in l.ſi cum militi. in prin eipio. Miles inſtituit duos hęredes certarum rerum, ſic duas fecit hæreditates diuiſas& ſeparatas: quod permiſſum eſt militibus. Paganis autein no eſt per- miggum l.ſi certa.§. l. ffi de milit. teſta. Vni ex his he- tedius quidam eſt obligatus. Hæres agit aduerſus cũ Reus opponit cõpenſationem pro eo quod de- hetur ab alio cohærede: quæritur an id in compen- ſationem veniateluriſconſultus ait in compẽſatio- nem non venire. Non enim debetur ab eo contra quem opponitur compenſatio. Hinc naſcitur quæ- ſiio in lid quod. penult. hic. Tutor agit nomine pu- pillorum ſuorum:obiicitur ei compenſatio eius pe- cuniæ quam debet ſuo nomine: quæritur an ſit ad- mittenda hæc compenſatio: Iuriſconſultus ait, hanc compenſationem admitrendã non eſſe. Diximus e- nim non recipi compenſationem eius quod debe- tur ab alio quàm qui agit: hic autem iuris interpre-
tatione non debetur ab eo qui agit. Nam cum tu-
tor agit nomine pupilli, pupillus agere videtur,& perinde eſt acſi ipſe non ageret. Sed alius ſuſtinet perſonam pupilli cum agit, ſuam autem cùm cõ- pẽſatio obicitur. Sũt autem aliqui caſus in quibus obiicitur compenſatio eius pecuniæ quæ alij debe-
b 1331 tur:id fit vel propter coniunctionem perſonarum, vel propter coniunctionem obligationis, vt ſequẽ- tibus exemplis oſtendam. Vnum exemplum eſt in
15.hic de fideiuſſore qui compenſat id quod debe- tur reo principali pro quo fideiuſsit. Si enim agatur
aduerſus fideiuſſorem, poterit compenſationẽ op- ponere pecunia quæ debetur non tantũ ſibi, ſed reo pro quo fideiuſʒit:idque fit propter cõiunctionem obligationis. Aliud exemplum eſt in l.ſi cum filio- fam.§.j. ibi. filius compẽſat quod debetur patri ſuo, non ſibi. Ego dixi ſub titulo de peculio, Siquis con- traxerit cum filiofam. eum duos debitores habere, filium& patrem:filium cum quo cõtractum eſt in- ſolidum,& patrem de peculio. Si cum filiofamilias agatut, is poteſt compenſationẽ opponere non tan- tum eius pecuniæ quæ ſibi debetur, ſed etiam pecu niæ quæ debetur patri: ſed cauebit patrem ſuum non petiturum. Aliud exemplum eſt in Lin rem. 8. in principio. Procurator in rem ſuam compenſat Procura- quod debetur domino, etiam ſi conueniatur nomi- tor in rem ne ſuo. Procurator in rem ſuam eſt cui mandata eſt ſuam quis actio. Vulgo dicitur, vng tranſport,& is oui ceſſa eſt, ceſsionarius dicitur. Eſt enim imaginaria quædam procuratoris conſtitutio. Magiſtratus eſt iudicia& actiones dare: iudicia enim& actiones olim ex for mula edictorum propoſitorum à magiſtratibus da- bantur. Noſtrumn non eſt actionem nobis competẽ- tem alij cedere:ideoq́; inuẽta eſt hæc cõltitutio pro curatoris, quæ imaginaria eſt: deoq́; dicitur procu- rator inrem ſuam. Procurator datus eſt in rem ſuã per ceſsionem actionis, qui vice mutua eonuentus eſt: queritur an poſsit opponere compenſationem eius debiti quod in ſe tranſlatum eſt. Diximus etiã poſt litem conteſtatam compenſationem òpponi poſſè de eo ſuper quo lis conteſtata eſt: an admit- tetur hic compenſatio? Hic iuriſconſultus ait ad-
mittendam. Licet enim ſubtiliter dici poſsit non
eſſe ei debitam pecuniam, ſed potius ei qui eum procuratorem conſtituit: quia tamen is in rem fuã procurator conſtitutus eſt, recte ei debita pecunia eſſe dieitur potius quàm ei qui cum conſtituit. Idẽ dicendum eéſt etſi lis conteſtata non ſit, ſed ita in- ciderat ex facto. Eſt enim hic locus ex lib. 3. reſpõſ. Papiniani:nam plerique hic altercantur de conte- ſtatione litis. In libris Reſpoönforum plæraque hu- iuſmodi ſcripta reperiuntur quæ neceſſaria nõ ſumt ad ius conſtituendum, de quo reſponſum eſt. Sed hæc ita ſcripta ſunt, quia ita acciderat, quamuis ni- hil referat ciuilis conteſtata eſſet an non. Ex his in- telligitis quid ſit debitum in definitione compen- ſationis,& de quo debito accipiendum ſit quod di- ximus, debitum in compenſationem venirée. Sequi- tur, Contributio inter ſe. Explicatio hiuius verbi ma- xime pertinet ad effectum compenſationis de quo nunc dicturi ſumus. 8 De effectu compenſationa.( 4 P. I I. Aec contributio inter ſe debiti& crediti ita fir, vt ipſo iure alter ab altero liberetur; per- inde atque ſi alter alteri ſoluiſſet. Iuriſcõſultus ſub hoc titulo in plæriſque locis diſerte exprimet, ipſo iure alterum ab altéero liberari, veluti in l. 4.& l. ſi ambo.& l. poſtquam. hic. 1pſò iure hberantur. Sicut ſolutione ipſo iure tollitur obliäatio erlnſir dlnib⸗ mod.
—————C——
—————.———————jj——ͤſ————.——— ———*—————————— 8 8—— 9——————————————— 82 S euen———y——
——————————— ——.—————

— 55—— ͤ“
—
———— ——
* f 1 . 4 1 1
mod. toll. oblig. ita etiam ipſo iure tollitur cõpen- ſarione, etiam line ſententia vlla iudicis. Non eſt o- pus iudice ad hanc compenſationem faciendam. Compenſfatio ſolutio quædã eſt,& ſolutionis vim obtiner. l. 4. qui potiores in pigno. habeantur. Hinc ſimile eſt quod dicitur in l.li ambo. 10. in prin. So- cius ſocio tenetur negligentiæ nomine& culpæ: v- terque culpam admilit, compenſario fit ipſo iure e- ius quod alteri ab altero ob negligentiam ſuam de- betur. Huic ſimile eit quod dicitur in l. poltquam. 32.fi procurator abſentis conueniatur,& obiiciat compenſationem, non cauebit de rato: contendir li- beratum eſſe dominum ſuum,& defendit ab initio nihil deberi. Eſt ergo hæc vis compenſationis de qua loquimur, vt alter ab altero ipſo iure liberetur, etiam fine iudice. Hoc eſt incelligendũ vſqʒ ad con- curreutem quantitatem, vt dicitur in l. 4. C. co. Tu mihi centum debes ex cauſa mutui: ego ex alia cau ſa debeo quinquaginta: compenſatio fit ipſo iure, & alter ab altero liberatur, non à tota ſumma, quæ debetur, ſed vique ad concurrentem quantitatem.
Tibi debeo quinquaginta: Tu mihi debes centum:
ad quinquaginta adhuc mihi teneris. Ex his quæ diximus co npenſationem haberi pro ſolutionc,
uædam conſequuntur. Ex eo imprimis conſequẽs eſt, curſum vſurarum ſiſti& impediri propter com- penſationem, ſicut impeditur propter ſolutionem,
d. l. 4. Idem dicitur in l. cum aliter. II. hic. Præterea
ſicut ſolutione pecuniæ quæ debita eſt, pignus repe
tirur per pignoratitiã actionem, ita etiam per cõ- penſationem, l. inuitum. C. eod. Compenſatio facta
eſt inuicem debiti& crediti pro parte quantitatis
debitæ, aliam partem offero,& te accipere nolente, confignatam depono: potero actione pignoratitia
pignus repeterc. Inde eriam conſequitur agentem ſummoueri hac exceptione oppoſita compenſatio-
nis, ita vt non ſequatur conde mnatio quæ alias ſe-
queretur, inl. z.hic. Tu petis à me centum ex cauſa
mutui: obiicio compenſationem pecuniæ mihi
debitæ ex alia cauſa: fuſtinendum eſt iudicium
Cempenſa donec cognitum fuerit an id debeatur. Quod ta- tio hodie in men apud nos hodie non obſeruatur niſi eo no- curiis Gal mine literæ regiæ impetratę fuerint: ſed facile ho-
liarum lo- die huiufmodi diplomata impetrantur. Sicut ſo-
cu 9 ba. lutionem allegans ſummouet agentem, ſimiliter betſine li obiecta compẽſationis exceptionc ſubmouetur a- terts re-. 7 2 3. S gus. ctor. Huic limile elt quod dicitur in 1.6. C. Is à quo peritur pecunia contendit ex alia cauſa ſibi deberi propter res amotas ab vxore. Nihil autem refert uomodo opponatur compenſatio in iudicio. O- lim in ſtrictis iudiciis neceſſaria erat doli exceptio. Hæc exceptio doli introducta fuit à D. Marco§. in bonæfidei. Inſtit. de act. Idẽ ſtatuit Iuſtinianus. O-
mnes actiones ſiue ſint ſtricti iuris, ſiue bonæ fidei, minui per compenſationem, d.§. in bonæ fidei. In-
ſtit. de act.& J.vlt. C. eo. Ipſõ iure, id eſt neceſſaria nõ eſt doli exceptio, etiam ſi ſtrictum ſit iudicium ex quo agitur, ſed ipſo iure compenſatio fit. Sic etiam accipiendum elt quod dicitur ipſo iure, d.§. in bone fidei. Refert tamen quod ad eſfectum huius com- penſationis attinet, an quantitas hinc inde debea- tur, an ſpecies: an ſpecies ex vna parte,& quantitas ex altera. Compenſatio etiam admitti poteſt ſiue cx vna parte debeatur quamtitas,& ex altera ſpe
Franciſci Duareni luriſconſ.
cies, ſiue ab vtraque per ſe debeatur ſpecies: idq́; vt g, xad⁴εoo defendi aduerſus vulgo receptam opi. axvun nionem, in l. fructus. 6. ob donationes. ſoluto matri. reæ a Sed tamen quod dicitur admitti compenſfationem tvr'er 5 g Nan 3 cum debetur ex vna parte quantitas ex altera par. Iera 299 Si
pit imprimis fuſtinianus cauſam depoſiti. Si quis
depoſuerit rem aliquam ſuam apud aliquem,& a- gat aduerſus depolitarium actione depoſiti: coge- tur ſtatim reddere depoſitum, nec vlla admittetur cõpenſatio. Alter cafus eſt, Si quis perperam poſſeſ ſionem alienam occupauerit, ex conitit. Iuſtiniani in l. vlt. hic. Si debitum liquidum non ſit, tunc ceſ- ſat compenſatio. Idem dicendũ eſt etſi quid debea- tur ſub alternatione, in caſu l. ſi debeas. z2. Quidam debet decem, aut hominem, vtrum aduerfarius
3 volet
6
HPeui,ſ nabeg M 1 Hhamre
1 1
6 9 a
Ja
1
ntcumm Ilibboc tl.
ldcor. exp. reldonen
ulocls ete
Güdto. E qui
xteſ oppe
ſcgendur hunr, quia GEgoid doplte.Dep un compel
ars pupill
III. X)
10D,ET T 245
II E öls, k d5loNl
ührnſane

In Tit. De vſiuris Se Fuctibus Kc.
volet electio eſt creditoris. Creditor contra quem vitur opponit exceptione huius debiti, nec expri- 6 trũ velit habere, an decem an hominem. Com nifari non recipitur, quia nec petitio huiuſmodi
eretur. Nam cum electio ſit eius, debet petere leeheeeram. Sic mihi hic locus intelligendus vide- en. ius ſenſum cæteri aſſequuti non eſſe videntur. nuelec quæritur an in cauſa fiſci admittatur com- Den 2 Et certunn eſt fiſcum VL iure priuatorum niſi in caſibus iure ſpecialiter expreſsis, ideõq; con- ua fiſcum admittetur compenſatio. l.1. C. cod fiſcus regulariter vtitur iure priuatorum. l.item veniunt.§. i tiuatorum. de petit.hæredit. Hoc intelligendum
ctcum opponitur com penſatio eius rei quæ debe-
rutabea ſtatione fiſcali de qua agitur. Si autem de- heuut ab alia ſtationc, id nõ venit in compenſatio- gem.l.. C. eod. fiſcus multas ſtationes habet,& ha- zum ſtationum mentio eſt in l.. ne fiſcus tem quam vendidit euincat. Procurator fiſci qui eſt in hac vr- be aduerſus me agit: obiicio quod mihi debetur ab alia ſtatione fiſci, hæc com penſatio non admittetur. Sunt tamẽ aliqui caſus excepti in quibus compen- ſatio aduerſus ſiſcum non admittitur. Hi caſus ex- primuntur ſub hoc tit. in Lob negotium. lin vendi- tione. in L.ideo. 1⁷ã. exprimuntur etiam in l.aufertur. §. qui compenſationem. de iure fiſci. in d. l.ob nego- tium. inſignis locus eſt quem explicaui lib. 1. Diſput. cap. 26. in l.ideo. Is qui frumentariæ pecuniæ debi- tor eſt, non poteſt opponere exceptionem. 13. C. eo. edulitatis. Sic legendum eſt. Budæus& Holoander adiitatu legunt, quia forte non intelligebant quid edulitas eſſet. Ego id docui in diſputationibus no- ſtris dicto capite. De pupillo quæritur in l.ſi tutores. O.& dicitur compenfationem admittendam eſſe etiam aduerſus pupiſlum. b
1N TIT.XXXIILLIB. IIII
Cop. ET TI. I. LIB. XXII. PAND ECT.
DE VSVRIS ET FRVCTIBVS,ET CAVSIS, ET OMNIBVS AC-
CESSIONIBVS ET MORA. Quid ſit vſura. CA P. T.
Mprimis videndum eſt quid ſit vſura: variè autem definiri ſolet: ſed mihi vi- à detur cõmoda eſſe hæc definitio, quam
2 ego ſemper ſecutus ſum de vſuris diſ-
ſeiens. Vſura eſt acceſsio ſortis, quam propter vſum pecuniæ à debitore creditor exigit: vt cum ego tibi do mutuo centum,& ſtipulor pro vſu huius pecu- niæ meæ decem ſingulis annis. Hæc acceſsio decem dicitur vſura. Creditor enim à debitore exigit hæc decem quæ accedunt propter vſum pecuniæ. Sed meltus eſt vt ſingula verba huius definitionis ex- cxplicemus. Imprimis dicitur in definitione, Acceſ- ſio. Quod verbum generale eſt,& generalius eſt quàm vſura, idcque ſic inſcribitur tit. in ff. de vſur. & fructib.& cauſis,& omnib. acceſsio. Acceſsionis verbum complectitur vſuras, fructus, partus, id quod intereſt,& alia huiuſmodi quæcunque ex alio bendent& conſequuntur. Ideo vſura rectè dicitur
1333 acceſsio ſortis, id eſt ſummæ principalis. Hinc con- ſequens eſt quoties ad ſortem agi non poteſt, ne vſuras quidem peti poſſe, quæ ſunt acceſſoriæ. Cum non poreſt peti quod principalc eſt nec acceſſo- rium quidem peti poteſt. Huius rei varia exempla ſunt in l. in bonæ fidei& in l. eos. C. eod. l. qui per
colluſio.§.. de act. empt.& l. 4. C. depoſiti.& l. in
bonæ fidei. Cum quis mihi deberet& ſortem& vſuras, pronunciatum eſt de ſorte tantum, nihil eſt pronunciatum de vſuris: poſt rem iudicatam vſuræ peti non poſſunt quæ accedunt ſorti. lgitur cum ſors peti non poſsit, nempe poſt rem iudicatam, vſuræ peti non poſſunt. Idem dicitur in l. 4. depoſi. Idem dicitur de ſolutione ſortis in l. qui per collu- ſionem. 5§.1. de act. empt. ſi quis ſoluerit ſortem ſine vſuris, ſorte accepta non poteſt creditor vſuras pe- tere. ſunt enim acceſſoriæ: quare ſoluta ſorte con- ſumpta eſt obligatio rei principalis: ideõque quod
acceſſorium eſt peti non poteſt. Simile exemplum
eſt in I. eos. 27. in princip. de præſcriptione. Is qui non poteſt petere ſortem propter præſcriptionem longi temporis, ne vſuras quidem petere poteſt. Exempli gratia vt intelligatis hanc ſpeciem. Ego mutua dedi tibi centum: poſt triginta annos ſor- tem illam ſi petam, ſummouebor exceptione vel præſcriptione triginta annorum. Hac enim præ. ſcriptione omnes actiones perſonales ſummouen- tur, I. ſicut& l. cum notiſsimi de præſcript. 30. ann. Sed quæritur an poſsit petere vſuras quæ cucurre-
runt poſt 30. annos: nam ſingulis annis vſuræ de-
bentur:& an vſuras poſsim petere vel decem anno- rum, vel viginti ‚Vel breuioris temporis intra tem- pus triginta annorum. Non enim incipiunt deberi vſuræ ex quo promiſſa eſt ſors: ideo fieri poteſt vt poſt obligationem vſurarum non tantum temporis effluxcrit quantum effluxit poſt principalem obli- gationem, quæ eſt ſortis. Sed tamen hic dicitur vſu- ras peti non poſſe, quia ſors peti non poteſt. Princi- pali enim actione. Huic videtur alia contraria eſſe, I. cum notiſsimi.§. in iis. de præſcript. 30. annorum. Sed vt breuiter dicamus. l. cum notiſsimi. loquitur de annua præſtatione, quæ principaliter debetur,& principaliter in obligatione eſt, non autem de vſu. ris quę acceſſoriæ ſunt. Exempli gratia, quidam mi- hi promiſit decem annua. Poſt promiſsionem elapſi ſunt triginta anni: hic quæritur an poſsim petere ea decem annua? Verum eſt lapſos eſſe triginta annos, ex quo negotium contractum eſt, ſed ex quo deberi cœperunt non tantum temporis effluxit: ait ratio- nem habendam eſſe ſingulorum annorum& præ- ſtationum. Nam illæ præſtationes annuæ principa- liter debentur, non ſunt acceſſoriæ, ſicut vſuræ. Vſu- ræ debentur propter ſortem,& ſunt veluti ſeque- læ ſortis. Vnde fit vt cum ſors peti non poteſt pro- pter præſcriptionem temporis, non vſuræ quidem ei ſorti jaccedentes peti poſſunt. Sic eſt intelligen- dum quod dicitur in dicta l. cum noriſsimi.§. in iis. Sequitur in definitione noſtra, propter vſum. Hoc verbum adicctum eſt vt intelligamus tunc vſuram eſſe cum aliquid exigitur pro vſu pecuniæ. Vnde nomen accepit vſura. Vſura enim ab vſu, quaſi mer- ces& pretium vſus, quaſi ipſa pecunia locata ſit& eius locationis nomine merces aliqua accipiatur. Quod autem dictum eſt, propter vſum pecuniæ, 24 8
———— ————-õ— .
——————— öeeeelͤ..ͤ..é..“—“ 4 8 2

6 1
Numi ori- Co& eſas.
334 videndum eſt quomodo accipiendum ſit. Nam va- ria eſt huius vocabuli ſigni ficatio. Sic pecuniam ac- cipimus nummos& res alias quæ conſtant ponde- re, numero& menſura, quæ in ſuo genere functio- nem recipiunt, vt dicitur in I. 2.§. mutui. de reb. cre- dit. Harum rerum nomine quarum domimum in accipientem transfertur, debentur vſuræ. De num- mis non poteſt hoc ſimpliciter accipi. Et clarum eſt ex aliis rebus vſuras præſtari. Exemplum vnum eſt in l.oleo. Cod. eod. vſuræ eiuſdem materiæ. Ego tibi oleum mutuo dedi, pro vſuris ſtipulor certam quan titatem olei, hæc vſura admittitur. Quod autem di- citur in J. pro auro 26. intelligendum eſt cum au- rum æſtimatum datum eſt,& chirographum de eo conſcriptum. Ex his apparet mercedem rei loca- tæ vſuram non eſſe. Ego tibi loco meum equum
pro certa mercede, illa merces locationis vſura non
eſt. Vſura enim eſt acceſsio pecuniæ, vel res quæ conſtat pondere, numero, vel menſura, cuius domi- nium in accipientem transferatur: quod dici non poteſt in locatione equi. Equus enim ſpecies eſt que
non conſtat pondere, numero, aut menſura, nec
transfertur equus in accipientem. Sequitur in defi- nitione noſtra, Creditor à debitore. Creditorem& de- bitorem nos latè hic accipimus, vt debitor dicatur qui ex quacunque cauſa debet,& creditor cui etiam
ex quacunque cauſa debetur: licet plerunque cre-
ditor& debitor de mutuo tantùm accipiatur. l.¹de rebus credit. l. creditor. de verbo. fignific. Hinc ad- monemur quod hic dicitur de vſura non tantùm ad mutuum pertinere, verumetiam ad omnes alios contractus. Vſura enim debetur etiam ex venditio- ne. l. mora.§. in bonæ fidei. ff.cod. Sic ergo malim definire vſuram quàm vt quidam alij definire ſo- lent, qui in ſua definitione mutui vel mutuationis
mentionem faciunt. Sed illi mihi magis videntur
definire fœnus, quàm vſuram, cuius mentio crebra
eſt ſub hoc titulo. Sed vſura latius patet quàm fœ-
nus. Ego vendo tibi rem aliquam meam pro cer- to pretio, ſi non ſoluas pretium, agam aduerſus te actione ex vendito vt mihi ſoluas pretium,& præ- terea vſuras eius pretij. At fœnus de mutuo tantùm dicitur. Qui ergo ita definiunt vſuram eſſe lucrum
quod accedit pro officio mutuationis, fœnus defi-
niunt non vſuram.
Sequitur in definitione, exigit, hoc verbum de-
monſtrat vſuram exigi poſſe in iudicio,& actionem competere ad petendam vſuram: atque ita iure ciui- li vſuram permiſſam eſſe. Dubitãdum non eſt, quin vſura ſit permiſſa iure ciuili, quamuis odioſa ſit,& maxime præter naturam, vt demonſtrat. Ariſtot. lib. i. Politic. Quam rationem ſecuti veteres legiſla- tores maiorẽ in fœneratores quàm in fures pœnam ſtaruerunt. quod facile apparet conſideranti vſum & originem nummi. Nummus enim comparatus & inuentus ad res cõparandas: ad nummum alium gignendũ, non eſt nummus inuentus. Vſum num- mi& originem demonſtrat VlIpianus in l.z. de con- trahend. empt. infrà& Ariſtoteles dict. lib. i. Politic. ideòque res maximè odioſa habetur, quamuis legi- bus noſtris permiſſa ſit, velut malum quoddam ne- ceſſarium. Non ſolent legiſlatores omnia quæ ho- neſta ſunt præcipere, vel omaia quæ turpia ſunt prohibere. Vix poteſt ſe iuſtum& innocentem di-
Franc. Duareni Iuriſconſ.
cere qui nihil aduerſus leges peccat. Ex his quæ ho- neſta ſuit quædam præcipiuntur legibus, quædam turpia etiam prohibentur. Viſum eſt autem noſtris legiſlatoribus ſine permiſsione vſurarum non poſſe commodsè inter homines viui: ideõque ad cettum
modum legibus definitum vſuræ ſunt permiſſæ lu-
re diuino an permiſſa ſit vſura, diſputant Theolo-
gi 13. quæſt. 3.& 4.vſuræ prohibitæ ſunt iure canom.
co. Hactenus de definitione vſuræ quæ maximè no. tanda eſt, ad reliquas de hac re diſputationes. Nam eſt fundamentum totius huius diſputationis. Sedm duabus quæſtionibus oſtendemus quid ſit vſura. Quaæſtio eſt an antichreſis vſura ſit. I.ſi is qui bona. 11. de pignoribus.& l. ſi pecuniam. 37. de pignorati- tia actione. Antichreſis eſt cum mutuam pecuniam à te accipio, nit vt donec reddita ſit ca pecunia, eo fundo frua-
ris: quæritur an hic contractus vſurarius fit: Du.
bium non eſt quin ſit vſura. Hic exigitur pecunia, & fructus pro vſu pecuniæ accipitur. Hoc genus cõ-
tractus eſt omnino vſurarium, atque ideo iure cano-
eraoc gel Amukul ocge
an ſit .
nico improbatum. Nam tamerſi leges noſtræ vſu-
ras permittant, tamen iure pontificio improbantur. Et quamuis hic contractus improbetur canonibus, tamen iure ciuili valet. Vna ſpecies huius antichre-
ſis eſt in l. ſi ea lege. C. eo.
& fundum tibi do in pignus,& conue- fis ud uicoden
ercboot ntads cſe,
utm lüla
addgqur ex
1
Alia quæſtio eſt de annui reditus emptione, an Ama urugui 5
ſit vſura, an non ſit. Quidam indigens pecunia acce- tus an
cepit mille à quodam& vendit ei vel fundum vel reditum annuum ex fundo quodam, vel generaliter ex omnibus ſuis bonis:& conuenit fortè vt liceat ei redimere quoties voluerit: quæritur an hic con- tractus vſurarius ſit? Et videtur vfurarius eſſe,& an- tichreſis eſſe de qua iam diximus. Nam conuenit inter emptorem& venditorem, vt fructus perci- piat creditor ex fundo interim dum debitor rede- merit eum. Cur igitur non dicemus contractum eſſe vſurarium? Sed hoc genus contractus multum ſane differt ab antichreſi, nec eſt vllo iure improba- tum, ne iure pontificio quidem:eſt enim mera ven-
ditio,& omnia hic interueniunt quæcunque ad ve-
ram venditionem neceſſaria ſunt: veluti pretium&
merx. Cum ego vendo tibi reditum annuum de-
cem aureos annuos, eſt venditio. l. pacta cõuenta de
contrahend. empt. Sed videamus an conueniat de- finitioni à nobis traditæ. Dicimus vſuram eſſe ac- ceſsionem ſortis quam creditor à debitore exigit
propter vſum pecuniæ. Et certum eſt non conueni-
re verbis definitionis. Nam id lucrum quod perci- pitur non eſt acceſsio. Ego vendo tibi reditum an- nuum decem aureos, vel fundum cuius eſt tantus
Nam& ſi conuenerit inter nos vt poſsim redimere
Id.
reditus: tu illos fructus ſingulis annis percipis, non tanquam acceſsionem, ſed tanquam fructus rei tuæ.
quoties voluero, reditus tamen tuus eſt. In venditio-
ne non poteſt dici merx vel pretium acceſsio eſſe: neutrum alteri accedit: vtrunque æquè principale eſt. Sic videtis hanc ſpeciem non conuenire verbis definitionis noſtre, cum vſurã acceſsionẽ eſſe defini-
mus. Nam emptor hie capit fructus ex re cuius do-
minus eſt. Sed dixerit fortè aliquis, in re nihil inter-
eſſe, ſed prætextu vẽditionis contractũ mutui& fœ-
noris velari& adũbrari,& hoc eſſe verbis legis im-
ponere non rebus. Ego reſpõdeo quod cũ venditur
reditus
aſint 3 ailcenum n
1
alepillod
Liudicatun W oolsp mptetium a& non rwabitrio alreridendu
aitr gulu
04 Cuimub vü durmrllgen mrulmt hx ascauli Anoruam Macceßio! pter han Wtur.Scd n. 11 Codee

In Tit. De vſuris& fructibus,&c.
xcditus annuus pro certa pecunia, puta pro mille, ſots illa nunquam repeti poteſt: alienatur omnino, licut in venditione cuiuſque alterius rei. Is qui acce-
t rem aliquam& pretium dedit, non poteſt pre- ium repeterc. Ergo cum emitur annuus reditus,& qatur pecunia tanquam pretiu eius reditus, ſors illa nunquam repetitur: in mutuo verò repetitur, quo- ties libitum fuerit creditori. Hic videtis multũ in- tereſſe inter contractum vſurarium,& hanc vendi- tionem reditus annui,& longe odioſiorem eſſe vſu- ram, quàm hunc contractum reditus annui. Eſt ta- men receptum apud nos& iudicatum vt venditor
obiit recedere à contractu offerendo pretiũ,& ſor. tem quam accepit. Sio dererior eſt conditio eius qui emitreditũ annuũ, quaàm eius qui vendidit: vt me-
ne, vt vſuras præſtet debitor, non debebuntur. L.z. Cod. eod. Quamuis vſuræ. Hoc ita conſtitutum eſt odio vſurarum. Vſura eſt præter naturam recepta, vt iam admonui:ideõque fit vt quamuis vſuras nõ reiiciamus, tamen vt veluti rem odioſam habea- mus,& quaſi res nullo fauore digna ſit, vt quoties aliquid occurrit, vel dubium, vel ambiguum, vel obſcurum, id interpretemur quaſi rem odioſam& alienam à ratione naturali: Ideõque quamuis ex pa- cto tunc ſoleat agi ſine ſtipulatione interpoſita, cum pactum adiicitur contractui. J.iuriſgentium. de pa- ctis.& dicta l. lecta. de rebus credit. tamen hic non poteſt agi ex pacto propter odium harum vfura- rum. Excipiuntur duo caſus in quibus vſuræ etiam vel ex pacto debentur. Vnus eſt in l. frumenti. 12.
1335
itò ſecipiatur hoc genus contractus, tanquam pu- Cod. eodem. Quod igitur à nobis dictum eſt, debet 9r, 2. Mlcæ vrilitati conſentaneum,& nullo modo vſura- intelligi de nummis creditis,& cum quis mutuam ſura ex pa- num. Iſtud genus contractus probatur iure pontifi-
coo capit. ad noſtram. extra, de empt.& vendit.& ex- trauag. regimini. de empt.& vendit. Ex ea conſtitu- tione credirur vulgo hunc contractum ortum ha-
gö.. buiſſe, ſed ex Nouella conſtitutione luſtiniani, quæ u inſcribitur exemplum ſacræ formæ de vſuris, appa-
nindigenn endit eiftlin quodanſtgesnae rconuent in
it: quernra letur rfornucitm
.
ꝛet fuiſſe veteribus notum. Quod diximus hos con- rractus probatos eſſe, intelligendum eſt niſi appa- reat in fraudem vſurarum annuum reditum ven- ditum eſſe: idque ex vna conicctura æſtimatur, ex pretij videlicet exiguitate, capit. ad noſtrã. de empt.
& vendit.& cap. illo. de pigno. Sed de pretio huius a- reditus nihil certum reperitur. Sed apud nos rece-
MBveu ptum eſt& iudicatum iuſtum eſſe pretium, cum
vnus ſolidus annuus pro duodecim emitur. Quo- ties exiguum pretium magis eſt, iudicatur contra- Kus vſurarius& non valet, vel ad moderationem
reducitur pro arbitrio iudicantium. Explicata defi-
nitione vſuræ videndum eitt De cauſis ex quibus vſuræ exiguntur iure ciuili.
3 C.1b äJA ¶Vod diximus vſuras iure ciuili deberi& exi-
siu hoc intelligendũ eſt, certis tantùm ex cau-
ſs. quæ autem ſint hæ cauſæ, nunc à nobis eſt dicen-
lnaa. dum. Imprimis cauſa præſtationis vſuræ eſt ſtipula-
tio. Si is qui mutuam pecuniam dat ſtipuletur ali- qvod lucrum acceſsionis nomine propter vſum pe- cnnix ſuæ, propter hanc ſtipulationem vſuræ deben
rr x exiguntur. Sed neceſſaria eſt ſtipulatio in ſtri-
ctis iudiciis...3. Cod. eod. Debentur ex ſtipulatione ſiqus ſipulatus fuerit:quod eſt intelligẽèdum etiam
ſine mora debitoris. Nam licet aliquando vſurę de-
beantur ex mora, tamen debentur ex ſtipulationc ſine mora, ſi hoc expreſſum fuerit. I.lecta. ad finem. de rebus credit. In vſuris poteſt hoc exprimi, vt ex die interpoſitæ ſtipulationis debeantur,& præſten- tur vſuræ, licet ex co die forte moram non fecerit debitor. Exempli gratia. Ego tibi centum dedi mi- hi ſoluenda intra annum: ante annum non potes di-
ci moram feciſſe:& tamen ſi ſtipulatus fuero ſingu-
lis menfibus pecuniam pro vſu pecuniæ meæ; eam ollmexpete Hec vſura exigitur propter ſtipu-
lationem qua cautum eſt, vt is qui pecunia vtitur,
cius pecuniæ vſuras ſoluat. ex pacto autẽ nudo vſu- ræ non debentur in ſtrictis iudiciis. Si quis mutuam pecuniam dederit alicui, nec ſtipulatus ſit vſuras ſolui: ſi id tantùm conuenerit pacto ſine ſtipulatio-
Pecundam numerauit debitori: de aliis autem rebus Cto deboan- oc intelligendum non eſt, licet in his omnibus tur
O
mutuum& vſura conſiſtat, tamen quod ad effe-
Kum attinet, multum intereſt an quis dederit num- mos, an verò res alias quæ conſtant pondere, nume- ro,vel menſura. Nam ſi pecunia numerata data ſit, neceſſaria eſt ſtipulatio: Si verò frumentum aut vi- num aut aliam huiuſmodi rem præter pecuniam numeratam datam eſſe mutuo proponatur, vſura etiam ex ſolo pacto præſtanda eſt. Sed quæritur quę ſit ratio diuerſitatis? Ratio diuerſitatis hæc eſſe vi- detur quia cum nummi mutuo dantur, ſemper eſt certum lucrum creditoris. Quicquid conuenerit, quicquid ſtipulatus ſit, certum eſt lucrum, quia cer-
ua eſt æſtimatio pecuniæ. l. nummis. de in litem iu-
randol,& I.i. de act. empti. Nihil poteſt euenire vt non ex eo contractu creditor aliquod lucrum ac-
quirat, at in oleo, frumento, vino,& aliis huiuſmodi
rebus idem dici non poteſt. Non enim eſt certum
lucrum creditoris: imo poteſt is ex eo contractu
damno affici. Exempli gratia, ego nunc tibi do cen-
tum modios frumẽti mutuos, vt mihi menſe Octo-
bri pro vſura des decem. Contingere poteſt vt quod cgo tibi nunc do maioris æſtimationis ſit, quàm
b aod àte accepturus ſum, licet à te plures modios
rumenti accepturus ſim. Nam temporibus pretia rerum mutantur. Lpretia rerum.§. vlt. ad. leg. Falcid.
Hanc rationem nos ſumpſimus ex l.oleo. 23. Huie
ſimile eſt quod dicitur in I.ſi ca lege. eodt. tit.
Alter caſus eſt in l. etiam. ffeod. Si ciuitas alicui
mutuam pecuniam dederit, etiam ſi vſuras ſtipulata non ſit, ſed tantum vſuras pepigerit eo nomine prę- ſtari, vſuræ debebuntur ex eo pacto interpoſito ſine ſtipulationc. Ciuitates licet priuatorum hominum aliquando loco habeantur, vt dicitur in l.eum qui
vectigal. de verbo. ſignific. tamen quædam habent ſingularia. L.ciuitas. de rebus credit. Nam ciuitas ex mutuo ita demum obligatur, ſi pecuniæ mutuo da-
tæ in eius vtilitatem verſæ ſunt. Duo hic ſingularia ſunt: vnum eſt quod hic agitur ex pacto: alterum quod nontantùm ex pacto agi tur, ſed etiam ad vſu-
ras. Notandum tamen eſt quamuis ex pacto vſuræ
peti non poſsint, tamen pignora poſſe retineri quæ
data ſunt ctiam vfurarum nomine de quibus nul-
la ſtipulatio interpoſita eſt. l.per retentionem. 4.C.
eodem titulo. Creditor qui mutuam pecuniam de-
Aer d e qui pactus eſt ſibi vſuras ſolui ehus pecumæx 2
—
————y==——————— ———————————— ⸗—— CCCCC—]I1 öö—ö——ſ“ 3 3 8 o*. E

1 8 5 4 . 8 1 4 3 1* 3 4 . 4 4 4 5 f 3 4 4 3 4 4 . 4 2 II 3 4 * 5 — 1 7 1 1 1 “ 3 4 1 — 1 3. 1 . . 4 1 8 5 8 4 8 6 8 4 4 . 8 4 3 3 ͤ 3 3 4 3 41 1 1 1 4 * — 1 4 6 4 4 8 4 2 1 3 1 4 1 1 . 1 4 4— 4 4 . 1 4 ⸗ 3 8 * 4 1 3 8 4 1 4 F 4 3 1 1 1 4 4 4 . 4 5* 3 4 .3 3 . 3 3 8 4 4½ 3 4 3 1 4 3 3* “ † 4 .. 3 4— * 6 4 “ 3 4 1 4 4 1 81 8 4 4 — 4 3 8 1 5 4 4 1 4] 4. 4 3 4 8 4 4 K 1 1 1 . 3 3 3 4 1 3 4 4 4 5. 1— 4 4 3 8 * 1 3 4 8 “ 4 “ 1 ¹ 1 1 “ 4 4 1 4 3 3 4 4 1 — 4 1 ¹ 1 ¹ 1 4
rẽ verſo. ſſ.
—————. 4— 8—*———— .————*.—.— ————— 2 2 3 4
—— ——yjy————————— 3——— — 4— 3 —yy
7
——
1336
nomine pignus accepit. Verum eſt ei nullam 4 nem ad vfuras petendas ex pacto competefe, ſe tamen pignus retinere poteſt, donec ei ſolutæ fue- rint vſuræ. Multo fauorabilior eſt retentio rei quàm exactio, ſi quis rem non poſßsideat. idem dicitur in IJ. pignoribus. 2. Vſuræ etiam hæ ſolute non repetun- tur, vt dicitur in 1.3. ex pacto enim debentur natura- liter,& naturale debitum impedit repetitionem, vt diximus ſupra, ſub tit. de condict. indebit. In condi- ione indebiti ſpectamus an naturale tantùm de- pitum ſit, an non ſit. Sed ſi alij quando ſponte ſua & conſenſu vſuras debitor præſtiterit, ex ſolo pacto an ad ſolutionem earum in futurum obligabitur. Hæc quæſtio tractatur in lcreditor. 7. hic. C. Ego tibi vluras præſtiti quas non debebam, quia inter- poſita non erat ſtipulatio, an in poſterum poſsim cogi ad ſolutionem earum, quia aliquando eas ex conſenſu præſtiti. Dicitur me non poſſe cogi. Simi- le eſt quod dicitur in I.ſi certis annis. de pactiis. Si certis annis præſtitum ſit quod nudo tantum pacto conuenerit dari, non ideo in poſterum præſtabitur quod certis annis præſtitum ſit ab eo qui cogi non poterat ad ſolutionem. Sed huic ſententiæ contra- rium videtur quod dicitur in l. cum de in rem ver- ſo. de vſuris. hic. Querebatur an pater conuentus de in rem verſo actione ex contracu filij ſui, ideo te- neretur ad vſuras, quia eas longo tempore præſti- tiſſet. Hic dicitur, ideo ſoluendas Ergo vſuræ deben tur propter præſtationem longi temporis, etiam ſi aliàs vſuræ huiuſmodi ſint vt exigi non poſsint. Eſt difficilis antinomia,& vulgo dicit ſole, propter tempus non poſſe quem cogi ad vſurarum præſta- tionem quæ exigi non poterant, vt dicitur in dict. l. Conciliatio ſi certis annis. Cod. de pactis. Si tamen quis alleget . f certir titulum, præſumi ob hanc præſcriptionem& diu- anmis, ſup. turnitatem temporis, cum qui petit vſuras habere de pattis cu titulum, Sed mihi videtur ſenſus non eſſe huius lo- Lennei ci. Ego ſemper hoc caput interpretatus ſum, quaſi interpoſita fuerit ſtipulatio ab eo qui contraxcrat cum filio. Et facile præſumitur in rem verſum eſſe, cùm longo tempore vſuras præſtiterit pater. In hac cnim quæſtione quærebatur, an in rem patris ver- ſum eſſet necne. In ſequenti verò ſpecie fauor dotis exigit, vt propter longi temporis præſtationem co- gatur vſuras ſoluere. Hæc de ſtipulatione ex qua di- ximus vſuras deber, Demora, Altera cauſa vſurarum præſtationis eſt mora. Vſuræ debentur propter moram in bonæ fidei iu- diciis tam directis quàm contrariis,&ſi ſtipulatio nulla interpoſita fuerit, imo ne conuentio quidem Vlla, I.1.& J. in contraria. hic. l. mora. S. in bonæ fidci. In contractibus bonæ fidei non eſt neceſſe ea expri- merc quæ alterum alteri præſtare oportet, quamuis id turius& conſultius ſit exprimere. Alter alteri con demnatur in bonæ fidci iudiciis, in id quod alte- rum alteri ex bono& æquo præſtare oportet pro- pter latam poteſtatem iudicis in his iudiciis in qui- bus additur, Ex bona fide. Ideo fir condemnatio ha- rum vſurarum nomine in his iudiciis, qui æquum non eſt alterius moram alteri nocere. Hoc locum habet non tantum in directis actionibus bonæ fi- dei, ſed etiam in contrariis. l.& in contraria. hic. I. quia tantundem. de negotiis geſtis. Tantum Vva- lct officium iudicis in bonæ fidei iudicçiis, quantum
de vſur 2
Franciſci Duarem luriſconſ.
in aliis nominatim interpoſita ſtipulatio.
Tertia cauſa præſtationis vſurarum in bonæ fi. D αρe
dei actionibus eſt pactio vel cõuentio. Nam quam. tionc. uis in bonæ fidei iadiciis vſuræ debeantur exmora, tamen ſine mora debentur, ſi id conuenerit. Lcum quidam. I7.§. ex locato. hic. Sicut diximus in mu- tuo deberi vſuras ex ſola ſtipulatione ſine mora ali. quando etiam ex ſtipulatione propter moram: ſe in bonæ fidei iudiciis ſi id conuenerit nudo pacto. Sed quid de ſtrictis iudiciis dicemus? An idem di. cemus quod de aliis iudiciis, vt debeantur vſuræ propter moram,& à quo tempore debebuntur: quæſtio eſt difficilis, quia ſub hoc titulo de eo nihil apertè cautum eſt. Et tamen argumento dudo exl. videamus.§. ſi actionem. facilè quæſtio hæc decidi poteſt. In ſtrictis iudiciis fructus debentur non ex tempore moræ, ſed ex tempore iudicij accepti. l. vi- deamus. 8.§. ſi actionẽ. Fructus non reſtituuntur ex contractu ſtricti iudicij propter moram, ſed poſt- quam lis conteſtata fuerit: ergo multo minus in ſtri- ctis iudiciis præſtabuntur vſuræ à tempore moræ. Nam fructuum reſtitùtio non eſt tam odioſa quàm vſurarum præſtatio. Quod autem diximus id ex- reſſum non eſſe, nec apertè definitum iure ciuili, id ideo dixi, quia l. lite conteſtata. 35. mihi videtur alio
: 1 ½ ncerieigr ſenſu accipienda eſſe. Lite conteſtata vſuræ currunt. Adllte
uen.
p ue
— — —
hr t wl
3
.....; tbelec Primum Iuriſconſultus non videtur loqui de ſtri- hata. umn
tis iudiciis. nam loquitur ſimpliciter. ſed alius eſt ſenſus horum verborum, id eſt, curſus vſurarum li-.
te conteſtata non interrumpitur. I.1. Cod. de iudic.
Sic eam legem interpretatus ſum in interpretatio-
ne. l. ita ſtipulatus. de verbo. obligat. Non dicit à li-
te conteſtata vſuras deberi incipere, ſed dicit non deſinere vſuras deberi propter litem conteſtatam. Quæri ſolet quid dicendum ſit de fideicommiſsis o,7
aeisorate
uan 93-
1
1THConum q Vendictutcl
Bnenlbus. jligubs me Ecgcdt.&!
Kbnrm zqua
& legatis,& an ex legatis& fideicommiſsis de-& ta Ern utnn
beantur vſuræ à tempore moræ, an à temporte litis mſiu- conteſtatæ? Et breuiter exiſtimo, idem dicendum eſſe de legatis& fideicommiſsis quod de actioni- bus bonæ fidei. Licet enim actio qua peritur lega- tum aut fideicommiſſum ſtricti iudicij ſit, tamen quadãtenus ſimilis eſt bonæ fidei iudiciis:& de vſi- ris& aliis acceſsionibus hoc ſatis expreſſum eſt, lin minorum. C. in quib. cauſ.reſtit. in integr. Id etiam mihi ſatis expreſſum videtur in I.3. hic. vbi mihi vi- detur dici ex legatis& fideicommiſsis vſuras debe- ri à tempore moræ. Sed difficultas oritur ex 1..& z. C. de vſur. legat.& fideicom. Hic gicitur vſuras de- beri ex tempore litis conteſtatæ. Sed hæc pugnantia non ſunt, nec recte ducitur argumentum ex 1.1.& 2. de vſur. leg. ad conuellendam noſtram opinionem, quæ etiam vulgo recepta eſt. Si cxigatur vſura ex tempore interpellationis& moræ, multo magis ex tempore litis cõteſtatę. Sed inepti ſunt qui à contra- rio ſenſu ex his reſpõſis argumenta ducunt, quæ fa- cilius admittũtur in Laliqua generali,& cõſtitutio- ne promulgata:erſi reſcripta principũ nũc autorita- tẽ legum habeant. Propoſitum enim fuit imperato- ri litẽ conteſtatam eſſe, quamuis dicat I. C. in 1.3. ra- ro perueniri ad iudicem, tamen hoc interdum fie- bat. Hinc multæ quęſtiones tractãtur de mora, quia diximus propter moram vſuras deberi:& ſic inſcri- bitur titulus. De vſuris& fructibus& cauſis& om- nibus acceſsionib.& mora. Plæraq; capita leguntur
ſub
mamawer tim üls ſalunemib vagaipquid
walteagpell unla Nam
4 2
nli annig nlre. Tn
ahuuntor

aurem diim,
cuntttea dn
e videtur-n
limplicite
deßin da e 1 deinnmimat
ne
In Tit. De vſuris& fructibus,&c. 1337
ſub vtroque tirulo de mora. Sed hunc locum plene Kauimus in tractatu de verb. oblig. in d.. ita ſti- 8 tus,& aliis. Quædam etiam capita huius rituli aewent ad oblationem,& all oblatione ſiſtatur arum? Vr in 1 ſi creditrici. l.ex prædiis. l. Cod. hic.& l. creditor. l. tutor.§. Lucius. hic. Iſi per te. Cod. eodem. Sed hæc omnia trauf mittemus quaſi ante paucos menſes à nobis ſatis
cx licataideque ca non reperemus. Proximus lo-
cus eſt huius tituli,
De modo& quantitate vſurarum. ( 4 L. 1171 Iimus ſuprà vſuras iure ciuili permiſſas eſſe certis ex cauſis ad certum modum: de eo mo- Jogquantitate nunc videndum eſt. Hic modus Ararum definitus eſt à Iuſtiniano in conſtitutione ſua.licos.§.. Hac conſtitutione luſtinianus derogat pleriſque veteribus legibus, vt ipſe teſtatur. Ideòque ſequenda eſt hæc Iuſtiniani conſtitutio. Lege duo- decim tabularum olim cautum fuerat ne quis ex- cederet vnciarum fœnus, vt refert Cornelius Taci- tus libro 1. His omnibus abrogatis legibus luſtinia- nus hoc de modo vſurarum ſtatuit. Permittit illu- ſtribus perſonis crientes vſuras, id eſt, tertiam par- tem centeſimæ vſuræ ſtipulari. Negotiatoribus per- mittit beſſem, id eſt, octo vncias: ſemiſſes permittit cæteris. In traiectitiis pecuniis permittit cẽteſimam vſuram. Sed paucis explicandum eſt in gratiam
pitur lr Caita, ln« Tyronum quid ſit centeſima vſura. Centeſima vſu- us ſum in inn A. a dicitur cùm ſoluitur centeſima pars ſortis ſingu-
voblign Nadtit
jincipere ſit
ptet ltem riun mſt de Nitms 5 K ſeu tts
mor marreürn cilimo jden tän
mißis qun kun
acho gurrin
ppa.
lis menſibus. Veteres olim ſolebant vſuras ſtipulari in ſingulos menſes non in ſingulos annos. Llecta. de reb. credit.& l. centeſimis. de vſur.& centeſimo mẽ- ſe ſortem æquat hæc centeſima. Hodie ſecundum morem noſtrum poſſumus vocare cẽteſimam vſu- ram, cùm pro centum ſingulis annis exiguntur duo- decim. S1 quis velit intelligere quæ ſit vſura triens, quadrans, ſemiſsis,& bes, id facile intelligere poteſt, eo cognito quid ſit centeſima vſura. Nam aliæ om- nes vfuræ appellationem ſuam accipiunt à centeſi-
nſue ma vſura. Nam ſemiſsis vſura eſt cum ſoluuntur
huns
ſexſingulis annis. Scmiſsis eſt dimidia pars cente- vſu ſmæ vſuræ. Triens vſura eſt, tertia pars centeſimæ, dm ſoluuntur quatuor pro centum ſingulis annis.
tte, vfre. Je ſgnificat octo vncias, id eſt, cùm ſoluuntur mixris ocCto plo centum ſingulis annis. Vneiaria vſura eſt
awrd.
4 Bbean wa.
leuiſima, cuius mentio eſt in l litium. de adminiſt. tuto. Illa eſt cum ſoluitur vnum pro centum ſingu- lis annis. Vetitum erat lege duodecim tabularum, ne quis excederet vnciarium illud fœnus. Qua- drans vſura eſt, cùm ſoluuntur tria ſingulis annis. Cuùm ergo quæritur quæ ſit quantitas vſurarum le- ge defimta, diſtinctio perſonarum adhibenda eſt quæ hic extat in conſtitutione Iuſtiniani, dict. l. eos. quia illuſtribus perſonis vt diximus, permittit trien- tes vſuras ſtipulari, id eſt, 4. pro 100. ſingulis annis. Dermirttit artificibus maiorem vſuram, quia magis eorum intereſt quàm illuſtrium:nam ſi artifices ne- gotianrur& fœnus exercent ex pecunia ſua: cuiuſ- modi ſunt argentarij, quorum mentio eſt in Nouel la luſtinani conſtitutione de naut. vſur. In traiecti- ciis pecuniis& nauticis de quibus dicemus ſub tit. de naut. fœnore, id eſt, cùm quis pecuniam mutuam
dat periculo ſuo, trans mare vehendam, exigitur hic maior vſura propter periculum quod ſuſcipit
creditor: ideòque licer vſuram centeſimam ſtipula-
ri, nec licet eam excedere, licet veteribus legibus id conceſſum fuerit: de hoc ſcripſi lib. 2. diſputat. cap. 2. Aliquando hunc locum de illuſtribus perſonis ad- duxi cum diſputarem de gradibus dignitatum. Super illuſtres Accurſius& cæteri omnes Ac- curſiani addunt,& faciunt quinque genera dignita- tum, cùçùm tantùm quatuor ſint. Hi errorem ex hoc loco ſumpſerunt, vbi dicitur, Illuſtribus perſonisſiue eas præcedentibus. Sed hoc dictum eſt propter con- ſules& patricios. Nam erat maior eorum dignitas, vt adſcriptitium vllum titulum deſiderarent. luſti- nianus in Nouel. conſtitutione de naut. fœnore, ait ſe idem conſtituiſſe de argentariis quod de aliis ne- gotiatoribus qui ergaſteriis præſunt. Vel ſpecierum fanori gationibus Hic videtur Iuſtinianus exprime-
re duos caſus ex quibus permifſa ſit centeſima vſu-
ra. Primùm in traicctitiis pecuniis, cum quis mu- tuam dat pecuniam trans mare vehendam pericu- lo ſuo. Secundum cum ſpecies aliqua darur fœno- ri, vt cum vinum, oleum, frumentum datur mu- tuo. lam diximus multum intereſſe an pecunia nu- merata detur mutuo, an verò alia res quæ conſtat pondere, numero, vel menſura. Nam multo eſt fa- uorabilior acceſsio vini, frumenti,& huiuſmodi rerum, quæ petuntur ex mutuo quàm quæ ex pecu- nia numerata, propter incertum lucrum& pretium earum huiuſmodi rerum quæ pretium mutant pro varietate temporum& locorun, vt dicitur in l. pre- tia rerum. ad legem Falcidiam.§. vlti. Et certum eſt ante hanc conſtitutionem lIuſtiniani permiſſas fuiſ- ſe maiores legitimis vſuras exigere ex fœnore ha- rum ſpecierum, vt apparet ex l. oleo. Additamen- tum ſignificat, vt fi aliquid addatur legitimo vfu- rarum modo id exigi poſsit. Huic ſimile eſt quod dicitur in l. ſi ea lege, 17. An tunc vſura ſit& con- tractus vſurarius, cum conuenit vt creditor perci- piat fructus pro vſuris, quæ dicitur antichreſis eſſe? Et dicendum eſt non idem de hac antichreſi udi- candum eſſe. Hoc intelligendum, cum data eſt ſpe- cies,& creditor eſt ſtipulatus ſpeciem: alioquin non licebat olim excedere legitimum modum vfura- rum. l. cum non frumentum. Cod. hic. Species eſt huiuſmodi, Ego tibi dedi pecuniam nameratam,& conuenit vt pro ea pecunia mihi ſoluas certã quan- titatem frumenti:ſi ca quantitas excedat legitimum modum vſurarum, exigi non poterit. Notandum igitur eſt, non licere excedere legitimam vſuram ex quacunque cauſa, etſi traiectitia pecunia ſit. Sed dif- ſicultas naſcitur ex cõſtitutione Iuſtiniani de agri- col. Nouel. eſt 32. in aliis inſcribitur null. credẽ. agric. Iuſtinianus eam conſtitutionem edidit aduerſus eos qui fœnerantes agricolis ruſticis eos omnibus for- tums ſpoliabant. conſtituit enim modum vſurarum quæ à ruſticis agricolis exigi debeant. Et ait ſi fru- mentum cis mutuo datum ſit, non poſſe exigi vltra octauam partem in anno. Si verò eis mutuo data ſit pecumia, non poſſe exigi niſi vnam ſiliquam pro ſolido. Octaua autem pars excedit centeſimam,& tamen dicit ſe velle exonerare,& leuare agrico- las, cum tamen eos grauat ea conſtitutione. Sed fa- cile cgo lis allemior quibus ille locus 21 ſuſpectus, b 8 3
—————
———ÿÿÿÿÿ— ————
—
2—— ———————— ſſſſ 4
—————————.. 4—— — 1—*—‧““ ee—————
————————— K
2 8— 3———.*.————— 1. 3 —jj———. 4 —————————————.*— ——————— 3 E K—— 8 — 8 geeeeee 1 8 4 8 2 Se* 8* 4 .
—— ——jjyy————— 1 ———————=ſͤͤ e e beeh
——“— ——=

13 38 vbi legitur octauam partem. Certè videtur corru- ptus eſſe:& facilis eſt lapſus in numeris. Nam credi- bile eſt vigeſimamquartam pro octaua adſcriptam eſſe à Iuſtinlano: ſicut in mutua pecunia dicitur, cũ vult ſiliquam exigi pro aureo vel ſolido. Siliqua eſt vigeſimaquarta pars ſolidi vel aurei. Præterea quæ- nam eſſet tanta ratio diuerſitatis inter pecuniam& frumentum; Ego nihil poſſum aliud vobis afferre antequam emendaciores codices conſuluero.
Ex his quæ diximus naſcitur quæſtio quæ tracta- tur in l. ſi ea pactione. 14. Cod. codem. Quidam mu- tuam pecuniam dedit, pro vſuris pactus eſt vt ſibi liceret domum quandam inhabitare: is ea domo vſus eſt,& habebat eam habitationem ob vſum pe- cuniæ à ſe creditæ. is petit pecuniam creditam. Obiicitur ei vſuram legitimum modum excedere, & ſi ineatur æſtimatio mercedis, qua mercede po- tuit ea domus locari, cam mercedem excedere le- gitimum modum vſurarum. Hic quæritur an eius rator referri queſtionem minime oportere,& ratio- nem adfert, Licet enim maiore ſorte, c. Hic beni- gnius interpretatur Imperator conuentionem de
habitatione domus pro vfuris: quia videtur hoc
ad quæſtum non pertinere. Animaduertit enim creditorem cam domum non locare, ſed potius eam domum ipſum inhabitaſſe: ideoque licet cre- ditor maiori mercede eam domum locatre potue- rit, non ideo tamen illicitum fœnus contraxit, ſed
vilius conducta habitatio videtur. Sed hinc obiter
notandum eſt, vſurarium contractum eſſe cum quis
paciſcitur, vt pro pecunia quam mutuam dat li-
ceat ſibi vti re aliqua debitoris. quod tamen aliqui
non putant,& hic locus oſtendit contractum eſſe vſurarium qui iure pontificio prohibitus eſt. Ex
his igitur quæ diximus apparet non licere modum
legitimum vſurarum excedere in ſtipulatione vſu- rarum, vel exactione. Si quis autem eum modum ui lege eſt definitus exceſſerit, quod extra legem adiectum eſt, pro non adiecto habetur. Sic emm intelligendum eſt. Totus enim contractus non im- probatur, quia lege definitus modus vſurarum ſer- uatus non eſt, ſed id in quo exceſsit creditor pro non adiecto habetur, vt dicitur in l. eos. Cod. hic. nulla actione poterit ſuperfluum petere. Hoc eſt etiam expreſſum in l. 20.& l. 29. hic. Poteſt peti ſors, licet vſuræ legitimum modum excedentes non perantur,& quod illicite adiectum eſt habe- tur pro non adiecto,& vſuræ licitæ, id eſt, quate- nus non excedunt legitimum modum exiguntur. Idem dicendum eſt,& ſi quis quicquam ltipula- tus ſit in fraudem vſurarum. Nihil enim refert an quis vſuras ſtipulatus ſit intra modum lege defini- tum, an verò pœnam ſtipulatus ſit in fraudem vſu- rarum: veluti cum ſibi quis licere non videret v- tra modum lege definitum vſuram ſtipulari, re- currit ad pœnam, quia de pœna legibus nihil cau- tum eſſe intelligebat. l.pœnam. 45. hic. Poſſumus vſuram pro pœna ſtipulari,& pœnam pro vſura: ſed hoc modò nihil fiat in fraudem legis quæ mo- dum definit vſurarum exactioni. Eodem pertinet quod dicitur in l.cum allegas. C. eodem. Quidam mutuam pecuniam ſumplit ca lege vt ſi intra cer- tum giem non ſolueret redderet cam cum pœna
æſtimationis ratio habenda ſit? Hic reſcribit Impe-
Franc Duareni Iuriſconſ.
quadrupli. Ait, iuru forma. Videndum eſt an hæc
pœna excedat legitimum modum vſurarum. Nam
ſi excedat modum legitimum vfurarum, peti non
poterit: aliàs facilè fraus fieret legitimo vſurarũ mo- do. In omnibus autem his exemplis videndum eſt
num in fraudem vſurarum adiecta ſit pœnæ ſiipu. latio, vt Accurſius etiam& cæteri hoc in loco ad.
monent. Nam vſuræ debentur propter quãtitatem. cum autem pœna adiicitur facto vel dationi ſpeciei
alicuius, aliud dicendum. Nam facile non eſt præ-
ſumendum tunc pœnam adiectam eſſe in fraudem vſurarum: quia vfuræ ex his cauſis non debentur.
Vſura enim eſt vel nummorũ tantùm vel aliarum rerum quæ conſtant pondere, numero, vel menſura. Haæc ad interpretationem. l. eos. de modo vſurarũ. Quibus addendum eſt, interdum accidere vt ne le- gitimæ quidem vſuræ exigi poſsint, quamuis mo- dus definitus ſit vſurarum exactionis, ſecundũ con-
ditionem perſonarum quæ vſuras exigunt, quia fit aliquando vt non liceat vſuras ad legitimum mo- dum petere. Exemplum vnum eſt, cuius mentio
eſt in variis locis vtriuſque tituli tam Cod. quàm fl. Si quis ſtipulatus ſit maiores vſuras,& exegerit mi-
nores longo tempore, is vſuras quas ſtipulatus eſt, quæ maiores ſunt exigere non poteſt. l. quamuis.& Laduerſus. Cod. Quidam ſtipulatus elt vſuras ſe- miſſes, non excedit modum lege definitum:& le-
uiores vſuras puta quadrantes vel trientes exigit: nunc petit ſemiſſes ex ſtipulatione. Debitor ait ta-
citè actum eſſe ne ſemiſſes petantur, ſed trientes tantùm, vel quadrantes, quia certis annis vſuras
trientes accepit creditor loco ſemiſsium vſurarum.
Ergo ſubmouebit eum exceptione taciti pacti. Idem in l. quamuis. Cod. eodem titulo. Nos facile
interpretamur vſuras eſſe remiſſas propter odium vſurarum. Nam cum hoc genus acceſsionis præter
naturam ſit, vt dixi, facile cõtra vſuras fit interpre- tatio, vt credatur is qui lõgo tempore minores vſu- ras cxegit, maiores quas ſtipulatus erat remiſiſſe. Si- milis locus eſt in tit. ff.l. cũ quidam. S. Diuus.& l.qui ſemiſſes.& l.6. Quamuis propter interuallum tem- poris non debeantur vſuræ, vt iam diximus exlcũ de in rem verſo. eam enim legem dixi accipiendam eſſe de vſuris quæ ſtipulatione promiſſæ ſunt. Præter ea quæ iam diximus, alia quædam iura circa moderationem vſurarũ conſtituta reperiun- tur. Nõ enim ſatis viſum fait iuris auctoribus quan- titatem definire ad quam vſque licitas vſuras ſtipu- laremur: ſed præterea quædam conſtituerunt de quibus nunc dicemus. At imprimis, vt vſuræ vltra duplum non exigantur. Hoc ius multum differt à conſtitutione Iuſtiniani. Nam& ſi quis ſtipulatus ſit intra legitimum modum vſurarum, puta ſi quis ſtipulatus ſit ſemiſſes vſuras, tamen ſi tantum exi- gatur huius fœnoris nomine, vt excedat duplũ ſor- tis, nihil amplius peti poteſt. Hoc expreſſum eſt in J. ſi non ſorté. S.1. de condict. indebiti. Et ſi ſolutæ fue-
rint vltra duplum nõ retinentur, ſed repeti poſſunt,
quia omnino ſunt indebitæ vltra duplum. Veluti ſi quis ſtipulatus ſit centeſimam vſuram, quæ cem- teſimo menſe exæquatur ſoxti: poſt centeſimum menſem nihil amplius petere poterit. dicta I.ſi non ſortem.§. 1. Plutarchus in Lucullo ſcribit hoc pri-
mum à Lucullo conſtiturum eſſe. Nam cum multa
aha
*
Kouninn goelöui acemunr ewfllesge AmqGertu qlacaut ar lelmper qaulaccj inn eügun rrebronä. mmadolado⸗ ntlgntalka tietlu Iire
mr uferbi⸗
ut guie
imäuxlur
eftta 3
drem peti
Bexcedit
di exigu gu
4 Anon dert ditra duj

tes vel tiend dione. Dän petannu t, ia censam„ oſemißim imn
remyoremmaſ dularsseturmt.
dan h 1
alia iura de vſurarum moderatione conſtituta eſ- ent, tan... ſortis vſuræ exigi non poſsint. Hinc naſcitur
vſu- uæſtio tractata in Lvſuræ. 10. Cod. eod. hoc caput c.. betur difficilli mum:ideo attendite: varia enim eſt
lectio huius capitis. Vna eſt affirmatiua, altera ne- atiua. Quidam ita legunt, Tunc enim vYltra ſortu
um 254 ertu ſummam vſuræ non exiguntur. Et ſic in Noricis
codicibus legitur. quam lectionem ſequutus eſt Al-
ciatus, alia reiecta, quam ait obſcuraſſe hunc con-
textum qui alioquin perſpicuus,& clarus erat. Ego
autem vtranque ſententiam defendere ſolitus ſum,
iveram& ſententiæ Iuriſconſultorum conſenta-
pea
er quam dubitationem hoc ita fuit conſtitutum. Quidam ſtipulatus eſt vſurarum cẽteſimam, id eſt, ro centum ſtipulatus eſt duodecim ſingulis an- nis, vel vnum ſingulis menſibus. Vnum aureum exegit vſque ad centeſimum menſem: poſt centum menſes pergit vſuras exigere. Reus debitor ait ſe nihil amplius vſurarum nomine debere, quia ad du- lum vſque ſortis ventum eſt,& leges vetare vltra
duplum fſortis vſuras exigi. Creditor autem ait co tempore quo agit ſummam quam petit non exce-
dere duplum ſortis,& ait legem intelligendam eſſe
de quantitate vſurarum quæ excedit ſortem tem-
pore ſolutionis. Exempli gratia, ſi fuerit ceſſatum vltra centum menſes in ſolutione vſurarum,& totas eas vſuras petam, non poſſum cas petere vltra du- plum: quæritur ergo quom odo accipiẽda ſit lex ve- tus, qua cautum eſt nevltra duplum vſuræ petan- tur. Hic Imperatorait, ſic eſſe intelligendam eam le- gem, quaſi accipienda ſit de vſuris non per tempora ſolutis, ſed quarum quantitas excedit ſortem tem- pore ſolutionis. Rationem adfert. Primùm videtis
uomodo lectio affirmatiua quæ vulgo recepta eſt, intelligenda ſit,& quomodo conueniat verbis ante- cedentibus. Tuc enim vltra ſortis ſummam vſuræ exi- guntur. His verbis interpretatur veterem legem de duplo, de eo qui exigit vſuras vltra ſortis ſummam, id eſt,vlrra duplum pretij. E demum dicitur exige- tevſuras vltra duplum, cum tempore ſolutionis qwantitatem petit vſurarum nomine quæ tempore
ſolotionis excedit ſortem. Lex quæ lata eſt aduer-
ſus eosqui exigunt vſuras vltra duplum, ad hanc
ſpeciem non pertinet: nam in ea lege ij dicuntur
exigere vltra duplum, cum tempore ſolutionis ca ſumma quæ exigitur eam computationem excedit. Hoc modo inteſlecta hæc lectio mihi non videtur incommoda. Addamus negationem, quam addidit Haloand. yſuræ non exiguntur quoties. Homonymia huius verbi& ambiguitas explicãda eſt. Verbũ exi- gere, nunc ad factum refertur: ſuprà refertur ad ius. Non exiguntur, id eſt, non poſſunt exigi. Lex quæ vult non exigi, id eſt, non debere exigi vſuras vitra duplum, intelligenda eſt cùm tempore ſolutionis ſumma que exigitur excedit eam computationem. Hæc eſt clara& ſimplex interpretatio, ni fallor, hu- ius loci. Alij qui acutiores cæteris ſunt iudicio ſuo nouum ſenſum excogitarunt, nec potuit eis place- re hæc noſtra interpretatio, cum abſurdum putent particularem ſolutionem non computari in duplo.
In Tit. De vſuris& fructibus,& c.
dem hoc conſtituit Lucullus, vt vltra du-
wam dſuræ exiguntur, alij ita, Tunc enim vltra
m: vt ergo intelligamus verum ſenſum huius lociponẽda eſt ſpecies de qua dubitatum fuit, pro-
runt rationem tam diuerſi iuris: ideo fortè quia ex-
pPerientiam rerum& negotiorum quæ verſantur in- ter homines non habuerunt.
Extat apud nos conſtitutio quædam inter regias
conſtitutiones, quæ huic omnino ſimilis eſt,& quæ eandem omnino rationem habet, videlicet conſti- tutio de reditibus hypothecariis, de quibus iam ſu- pra diximus: hi reditus hypothecarij affines ſunt& perquã ſimiles vſuris, licet ab vſuris differant. Cau- tum eſt illa lege regia vt illi reditus hypothecarij vltra quinquennium exigi non poſsint, ſi diu ceſſa- tum fuerit in ſolutione redituum, vt ita reditus illi excedant quinquẽnium. Exempli gratia, fi toto for-
te decenmo ceſſatum eſt,& is cui debentur petit de- cem annorum reditus. Obiicitur præſcriptio quin- quennij per legem regiam, ne liceat ei vltra qui n-= que annorum penſionem,& reditum exigere, ſi ni-
hil petierit:& tamen ea lex non prohibet quin petat
reditum ſingulis annis vſque ad decem annos vltra quinquennium: ita vt reditus illi vltra quinquen 4 nium ſoluti non proficiant reo. Sed ſi tempore ſolutionis reditus illi excedant quinquennij pen- ſiones, vltra quinquennium non poterit petere. Ra- tio diuerſitatis eſt, quia plerunque accidit vt cre-
ditores non exigant reditus ſibi debitos, vt tandem
miſeros debitores& obligatos mergant,& cos poſ
ſeſsionibus ſuis ſpolient, cum non exigitur ab cis ſingulis annis vt conuentum eſt. Quod non proce- dit cùm ſingulis annis reditus& penſio petitur. Ta- metſi autem ratio inter hæc diuerſa ſit, tamen luſti-
nianus odio vſurarum& fœneratorum alia quadam conſtitutione ſua hãc legem abrogauit,& voluit vt
vſuræ per tempora ſolutæ computentur in duplo,&
proficiant reo ad dupli computationem. Hoc con- ſtitutum eſt in nouel. 138. Addendum eſt igitur huic legi, hoc abrogatum eſſe omnino, nec hodie diſtin- gui vſuras quæ per tempora ſoluuntur ab aliis. Alia eſt conſtitutio Iuſtiniani in l. pen. hic. qua lege hanc conſtitutionem extendit ad conſtitutionem de qua iam diximus de duplo vſurarum. Fraus fieri ſolebat à fœneratortbus, ita vt facile ca lex eluderetur. Nam accipiebant pignora& retinebant, donec ſibi ſolutę eſſent omnino vſuræ, etiam vltra duplum ſortis. Lex non permittebat petere nec etiam petebant: ſed retinebant pignora donec ſibi ſolutæ fuiſſent vſu- ræ. Cum igitur videret hac ratione fraudari legem hoe conſtituit. Quod& in bonafidei iudiciis. Lex lo- quitur de eo qui vſuras ſtipulatur ex mutuo, vt eas vſuras non poſsit petere vltra duplum. Quid dice- mus de co cui debẽtur vſuræ ex iudicio bonæfidei, vt ex emptione.& Iuſtinianus ait, etſi vſure debean- tur ex mora, eas non poſſe exigi vltra duplum. Idem dicitur in l. eos. Quæ lex definit modum vſurarum. Nam ca lex pertiner etiam ad bonæ fidei iudicia. Præterea luſtinianus tantum produxit quod de du-
plo hic dicitur alia conſtitutione ad id quod inter-
eſt. Dubitatum fuit apud veteres an id quod inter- eſt poſſet perpetuo exigi ſine vlla præfinitione: vt exempli gratia, Ego tibi vendo rem pro certo pre- tio, quam tibi tradidi, precium non ſoluis, ago ad-
uerſus te,& peto id quod mea intereſt. Nam ſi fun-
dum tibi non tradidiſſem, potuiſſem tot fructus percipere. Conſtitutum eſt à luſtiniano, vt quod 4
1339
Aiunt, nihil poſſe abſurdius hoc dici:non perſpexe·
———ö——
—
——————————— ———— 3————— 4 2
——
——

vi—
1 3 53 3 3 11“ 3— 1 1 4 3
——
———jj—
1340 petitur eius quod intereſt nomine non poſsit duplũ cxcedere. Aliud ius eſt de vfuris vſurarum, ne vſu- ræ vſurarum exigantur, l. placuit. 29. f. od Idem di- citur in l. ſi non fortem. s. ſupra duplum. de condict. indeb. adeò vr ſi ſolutæ fuerint repetantur tanquam indebitæ per condictionem indebiti. Id etiam colli- poteſt ex definitione vſuræ quam ſupra tradidi- mus. Vſura eſt acceſsio ſortis. Ex hoc apparet pro ſorte tantùm vfuram exigi poſſe, nõ eriam pro vſu- ris. Sors eſt, quod Græci vεᷣdeαaον vocant,& qui vſuras vſurarum exercet improbus habetur,& no- tatur infamia, Limprobum. Cod. ex quib. cauſ.not. infa. Quod adeo verum eſt, vt ſi iudex aliquem cõ- demnauerit in vſuras vſurarum, ea ſententia ipſo iu- ra nulla ſit, l. præſes. de re iudic. Ratio huius iuris vi- denda. Probabiliter forte dici poſſet, nõ minus ſor- tis quàm vſurarum vſuras exigi poſſe. Vſuræ enim exiguntur propter vſum pecuniæ: ergo qui vſuris pecuniæ vtitur ad vſuras pendendas, earum vſura rum teneri videtur. Sed viſum eſt hoc pernicioſum reipublicæ„‚quia in infinirum creſcerent,& fruſtra definitus eſſet modus vſurarum ſi hoc permitte- retur. Idem dicitur de fructibus. Non debentur vſu- ræ fructuum, l.neque. Hic vſuræ loco fructuum ce qunt,& locum fructuũ obtinent: vſuræ acceſsionum non debentur, ſed vſuræ ſortis tantùm. Quod dixi- mus verum eſt, etſi vſuræ præteritę co nuerſæ ſint in ſortem,& eius ſortis renouatæ vſuras ſtipulatus ſit fœnerator. Si quis ne contra legem vſuras vſurarum exigere prohibentem conuertat in ſortem vſuras præteritas, quaſi vſuræ ſolutæ ſint,& rurſus data ſit ſors mutuo veteri debitori breui manu, hæc fraus, hoc conuentum, non poteſt credirori prodeſſe„Vt vſuras vſurarum exigat: quod videbatur olim con- ſtitutum. Nam ſi liceret illas vſuras præteriti tem- poris debitas in ſortem conuertere,& eius pecuniæ vſuras exigere, eluderetur illa lex quæ prohibet vfu- ras vſurarum exigi,& imponeretur rebus non ver- bis legis. Eſt interpretatio communis legum de qua in 1.2. C. commu. de legat. Similis eſt conſtitutio lu- Ktiniani de vſuris rei iudicatæ I. z. C. de vſur. rei iud. Poſtremò notandum eſt quoſdam eſſe caſus in qui- bus ne ſortis quidem vſuræ præſtantur& exigũtur. Hæc pertinent ad vniuerſum tractatũ,& ad id quod ab initio propoſitum eſt vſuras deberi certis ex eau⸗- ſis. Excipitur enim imprimis fiſcus, in l. cũ quidam. §. fiſcus. hic: nam fiſcus ex ſuis contractibus vſuras non debet, niſi ſucceſſerit in locum priuati hominis. Veluti quia hominis priuati bona confiſcata ſunt: tunc enim vſuras debet. Eſt locus communis de fiſ- co notandus& referendus inter iura ſingularia fiſ ci. Nam aliàs fiſcus iure priuatorum vritur, l. item veniunt.§. in priuatorum. de petit. hæred. Secundus caſus eſt in I. liberalitatem. 16. hic. Si quis liberalirate ductus aliquid reipublicæ donaue-
rit,& ex eo contractu aduerſus cum agatur: cogetur
quidem præſtare id quod promiſit, vfùras tamẽ eius pecuniæ quam promiſit non debet. Videtur contra- rium eſſe quod dicirur in Lcum quidam.§.vlt. hic Quidam legauit imagines Reipublicæ: qui ſi ex- preſſerit diem intra quem illæ imagines collocẽtur, poſt diem illum expreſſum poſſunt vſuræ ab eo pe- ti. Verùm ſi non expreſſus ſit dies à Præſide, dies ſtatuendus eſt,& niſi intra illum diem poſuerint,
Franciſci Duarer luriſconſ.
hæredes præſtabunt vſuras. Idem dicendum eſt inl. ſi legatum. de oper. public. hic loquitur Juriſconſul- tus de liberalitate in rem publicam facta,& tamen vſuræ præſtantur. In alia lege dicitur non præſtari. Sed in hac poſteriore ſpecic ratio ſatis perſpicua eſ propter quam vſuræ exiguntur. Cum enim quiste- ſtamento legauit imagines, hæredes qui contra vo. luntatem defuncti non ponunt, æquum eſt eos ali. qua pœna puniri, nec liberentur pecuniam dando, ſed pro pœna præſtent vſuras. Sed cum quis conue- nitur ex liberalitate ſua, humanitas ſuadet vt vſu- ræ non exigantur ab eo, necgenus fiat, l. ad hæredi- tatum. ff. de re iudic. Sed aliud eſt cum hæredes non parent voluntati defuncti. Hæc enim contumacia meretur vt vſuras præſtent. Sic igitur hæc ſunt con- cilianda, vt generi per ſpeciem derogerur. Vna ha- rum legum generalis eſt, ſcilicet prior: altera ſeili- cet poſterior, ſpecialis, quæ derogat generali legi ſua exceptione.
IN TIT. 11 LIB. XXNXII. bPbaNpkerAkvM. b DE NAVTICO FOENORE.
M—
1E hoc nautico fœnore nos aliquid dixi- mus in interpretarione l. eos. C. de vſur. ded quia ſingularia quædam precepta ha- bet, viſum eſt iuris auctoribus ſeparatim titulum proponere. Nautica pecunia eſt, cum quis mutuam pecuniam dat trans mare vehendam, traii- ciendamve periculo ſuo. Singularia huius fænoris. Dainan eſt, quòd huius pecuniæ creditæ peri- culum eſt creditoris. Nam alias in mutuo peri- culum eſt debitoris non creditoris, l.incendium. C. ſi cer.pet.l. in ratione. 5. incertæ. ad leg. Falcid. Incen- dium ære alieno non eximit debitorem. Si tu mihi centum debeas, ea res eſt incerta: ſcilicet genus: ſi ergo perierit tua pecunia non liberaberis, quia certa pecunia periit, non illa cenrum quæ mihi debes. Res incerta non poteſt perire. Si ergo nauis non ve- nerit ſalua in portum, nec vſuræ nec ſors peti pote- runt, L... hic& l.1. C. cod. tit. hic eſt periculum credi- toris. Multum refert quomodo lex dicta ſit de hoc periculo, an pro commeatu tantùm an pro remea- tu. Refert enim quid actum ſit, cautũmque inter c5- trahentes. Vnde vulgaris eſt diſtinctio huius vſuræ apud veteres. Quod autem dictum eſt periculum creditoris eſſe, hoc eſt intelligendum modò re veta traiectitia pecunia ſit, l.z. hic. Præterea oportet na- uigatum eſſe eo tempore quo conuenit vt nauiga- retur. l.3. hic. Abundè hoc à nobis explicatum eſt in 1. Qui Romæ.§. Callimachus. de verb.oblig. Nam ſi nauigatum ſit alio tempore quàm conuentum eſt, tunc periculum creditoris non eſt. Amiſſa igitur na- ue, nulla datur creditori actio neque ad ſortem ne- que ad vſuras, nec hypothecaria quidem datur, quã- uis piguora aliqua ſalua ſint. Finita enim principa- li obligatione finitur acceſſoria, ſicut eſt pignorati- tia, lL.fœneracor. 6. Qui dedit pecuniam mutuam mare transferendam ſuo periculo, curauit ſibi obli- gari merces vnius nauis,& ctiam alterius forte: ta- men maioris pretij erant ea piguora quæ dabantur fœncratoribus. Nam forte vnius nauis pignora ſuf⸗ ficiebant
fäſtuim eäanu wüu enl dlut mrtäwum NUyui 1 ratttea ſbarert m rdpbm rellngulsen vyerxerta ryllambnr tüüthryerin dlrwesbſco unſasnon umcegon:
awäum cö in dicac ulput. Dapinian dorur vſd Acenteſin

1 5 rn u
EOENON ore nos 3- lone le
tdebitorem Adi cena:(cilictens:
z ad ſatisfaciendum creditori. Si ergo illa na- uis perierit, an habebit hypothecariam actionem ad Alteram nauem? Dicitur non habere, quia ratio non
ermittit vr cum principalis obligatio non exiſtit, acceſſoria ſcilicet, hypothecaria actione poſsit agi. Quod autem diximus, ſi nauis perierit, periculum eſſe creditoris, hoc intelligimus ſi caſu perierit, 1.3.
ficieb
C. eo. non ſi nauis publicata vel cõfiſcata ſit propter
merces illicitas quæ vehebantur. Nam merces con- ſcantur& publicantur vt diximus ſub tit. de pu- blic.& vect.& dicemus latius ſub tit. de empt.& vẽ- qit. infraà. Tunc debitor tenetur non ſolum ad ſor- tem. ſed etiam ad vfuras. Alterum ſingulare in nau- ico fœnore eſt quod propter hoc periculum quod ſuſcipit creditor, maior vſura cxigitur quàm legiti- mavt diximus in d. l.cos. Nam permittitur exigere duodecim pro centum ſingulis annis, quamuis aliàs centeſima permiſſa non ſit:ſed exigitur propter pe- riculum quod ſuſcepit, J.periculi pretium. hic. Dicit Juſtin. Veteribus legibus erat conceſſum. His verbis ſi- nificat ſe abrogare veteres leges. Caro. Molinæus qui de vſuris eruditè ſcripſit, ait paulò vltra centeſi- mam exigere licere. Ego autem puto nullum mo- qum diffinitũ eſſe, niſi quòd nõ poſsit exigere vltra duplũ ſortis. Pecunia enim traiectitia infinitas vſuras capit. Verba ſunt Pauli lib. 2. ſenten. Hæc autẽ vſura exigitur quandiu periculum eſt creditoris, vel ſi ſuſ cepit, ſed deſiit eius periculum eſſe tunc exigitur vſura, ſed non maior legitima. Sic videtis tempore Papiniani nullum modum definitum fuiſſe vſuræ traicctitiæ, cum dicat, maior legitima. In aliis verò caſibus crat modus certus& definitus. Hæc vſura vltra duplum non debetur. Nam ſi ſic ſolutum fue- rit vel ſingulis annis vel ſingulis diebus, ita vt ſolu- tio peruenerit ad duplum ſortis, non poteſt amplius cxigi.l.ſi non ſortem. de condict. indeb.& l.vſurę. C. de vſu. Huc pertinet quod dicitur in I. 4.§. pro ope- ris Locus eſt obſcurus. Sic legitur in Florent. Ad ff- nem centefimæ, non vltra duplum debetur. Puto ſic le- gendum eſſe, non autem vt vulgò: id eſt, vſura vltra duplum non debetur. Nec refert an quis ſtipulatus ſit in ſingulos dies vel menſes. Ad finem centeſimæ. Id eſt ad modum cẽteſimæ. Finis autem, id eſt modus K quätitas. Sic accipitur multis aliis in locis, vt do- ca lib.1. diſput. c. 12. Hæcque ratio loquendi eſt fa- milnatis Papiniano. Si ergo centeſima vſura non ſit, non debentur vſuræ. Propoſitum fuerat Papiniano vſuram centeſimam ſtipulatum eſſe creditorem, quamuis licuiſſet in infinitum ſtipulari:& ideo re- ſpondit vltra eam non deberi. Hoc enim eſt ex li- bris Reſpon. Papiniani. Tertium ſingulare& vltimum in nautico fœno- re eſt, quòd hęc vſura ex nudo pacto debetur, quam-
uis allàs vſuræ non debeantur niſi ex ſtipulatione, J.
3.C. de vſur.& l.in quibuſdam. hic. Longe fauora- bilior eſt hæc vſura quæ exigitur non tantum pro- pter vſum pecuniæ, ſed etiam propter periculum. lIdem dicendum eſt, etſi quis dederit pecuniam mu- tuam vt recipiat plus quàm ſortem. Huc pertinet quod dicitur in l. periculi pretiũ. 5. Do tibi centum yt manumittas ſeruum,& ſi non manumiſeris da- bis mihi 200. aut 300. Quæritur an ſit permiſſa hec exactio? Et dicitur permiſſa eſſe propter periculi preriu: veluti ſi non conualuero tantum reddes, quia
In Tit. De nautico fœnore.
3341 periculum aliquod patior, licet mihi exigere maio- rem vſuram. Si modo in aleæ ſpeciem cadat. Sic legen- dum eſt, non in aliam ſpecirm. Qnia cadit in ſpeciem aleæ quæ prohibita eſt legibus, ſ.quibus. de aleæ lu- ſu,& de aleator. Dedi piſcatori centum, vt ſi quid ceperit reddat 200. Si nihil ceperit, amittam pecu- ntam meam. Sic contractus eſt permiſſus, quia cer- tum eſt non eſſe aleã, quæ legibus vetita ſit. Eſt qui- dem alea, ſed non eſt vetita, ceſt vng haſart. Et pattiã
fſine ſtipulatione. Sicut diximus pactum ſine ſtipula-
tione valere ad agendum in nautica pecunia, ita
etiam in his caſibus ad augendam obligationem
pacta proſunt: aliàs ad exceptionem tantum valent, liuriſgentium.§. Quinimo. de pact. Multa tractan- tur de pœna in l. 2.& 4.& l. ſeruus,& l.vlt. hic. Pœna eſt quam olim ſtipulabatur creditor à debitore pro operis ſerui, vt docui in d.§. Callimachus. Mitteba- tur ſeruus in naue qui pecuniam exigebat poſt ap- pulſum nauis in portum:& quia debitor vtebatur
ſerui operis, petebantur vſuræ pro operis ſerui. Sic
eſt intelligenda l. Praiectitiæ. de oblig.& act.& 1. z. & 4.& vlti. hic. Hactenus diximus de vſuris. Nunc videndum eſt
De cauſis, fructibus& omnibus acceßionibus.
T JIc tractatus inſcribitur, De vſuris& fructibus
1 1R cauſis& omnibus acceßsionibus& mora.
hæc enim omnia inter ſe differunt. Vſura eſt quod pro vſu pecuniæ exigitur, vt ante diximus. Exem- pli gratia cum quis mutuam pecuniam dat& ob vſum eius pecuniæ aliquid ſtipulatur,& dicitur ab vſu. Fructus autem multum differt ab vſura. Nam fructus ex re ipſa naſcitur, J.vſura. de verb. ſi gnifi. l. ſi nauis. de rei vindic. Vſura non ex corpore naſcitur.
Cauſa eſt quod non immediate proficiſcitur ex re Caν
de qua quæritur, ſed occaſione eius rei prouenit. Hic accipitur cauſæ verbum in hac inſcriptione de vſur. Exemplum huius cauſæ eſt partus. l. 8. hic. Hie locus oſtendit quid ſit cauſa,& quomodo hoc ver- bum ſit accipiendum hic, quod cæteris paulò ob- ſcurius eſt. Si equus per fideicommiſſum relictus ſit, poſt moram hæredis fœtus quoque natus ex eo equo præſtatur,& præſtatur vt fructus. Fructum di- cimus quod ex re ipſa naſcitur: fœtus naſcitur ex equo per fideicõmiſſum relicto. Nam in actionem legatorum& fideicommiſſorum veniunt fructus, vt poſtea dicemus. Fœtus ſecundus petitur, non vt fru- ctus, ſed vt cauſa, id eſt fœtus qui natus eſt ex primo fœtu, hic ſecundus fœtus non poteſt proprie dici natus ex equo qui legatus eſt, ſed tamen occaſione eius rei peruenit, ille equus legatus cauſa eſt huius: & ideo cauſam vocamus figurata locutione. Nam potius videbatur dicendus cauſa equus qui legatus eſt: hoc verbum Cauſa, generale eſt, l.cum fundus. de reb. credit.& in Inſtit. tit. de offic. iudic. ſed gene- rale verbum contrahitur. Huius cauſæ exemplum eſt etiam in partu ancillę qui in fructu non eſt, vt in 1.8. Magna fuit quæſtio apud veteres an partus mu- lieris eſſet in fructu, an non. Vlpianus in J. vetus. de vſufructu.ait veterem fuiſſe queſtionem, de qua Ci- cero lib.i. de finib. bon.& in Academ. quæſtio. Sed obtinuit ſententia Bruti exiſtimantis hominem in fructu non eſſe, cùm natura omnes fructus hominis cauſa produxerit. L.in pecudum. 28. hic. Cum ergo pecitut
quid.
—. 8 uu— 2* 8—— 2 8— 9— 9———.— 3—“— 1—.... —————.——.——— —— ,„f„— ſ — 2 3 1 4 4 —— 3 2 3
——————“——— ———————————— 8———— “ 3 3 8“
—
————— —————
——ͤ.
ꝑꝑp
——.——————— “ ee——.———— 3 ——————:——————— 8———————— 82————————————————————— ————————— S—— —————— 5 — 2———————j———„———— 8 1.— .—————— 4—— —————————————— 2— 2„. . 3 4 8—

—
—
—
1 4 4 4 8 4 8 5 † 4 1 4 1 4 4 1 1 15 1 . 1 1 8 O f 1 1 4 1 5 4 3 8 4 8 1 3 4 6 ³ 4 8 4 8 4 4 8 1 3 4 3 3 4 S 4 1 4 4 4 1 1 4 6 4 1 1 4 3* 4 4 4 1 81 3 4 J ö 4 4 4 3 3 . 3 4 V 1 8 5 1 5 6 8 b
——
1
petitur partus ancillæ, ſi forte ancilla legata fit non petitur vt fructus, ſed vt cauſa. De acceſsione. X Xldendum eſt quomodo acceſsionis verbum V hic accipiendum ſit. Hoc verbo continetur quicquid accedit rei principali, etiam ſi nec fructus ſit nec vſura nec partus mulieris primus aut ſecun- dus. Huiuſmodi acceſsionum habetur ratio in con- rrahendo. Exemplum eſt in l. 1. de ædil. edicto. 1. ſi in emptione. 38. de contrahen. empt. Si in emptione di- ſtum ſit, Stichum ſeruum accedere cum venderetur domus, Stichus ſeruus diceretur acceſsio tei vendi- tæ. Alia exempla ſunt in ceadem l. ſi in emptione. Ve- luri de columnis, de ſtatuis, de imaginibus. Hec om- nia accedunt rei venditæ, non tanquam fructus aut cauſa:& prætcrea nullo alio vocabulo poſſumus hæc deſignare quàm acceſsionis. de his acceſsioni-
bus eſt intelligendum quod dicitur de vſuris. Sed
quia plenior diſputatio eſt de fructibus quàm de ahis: nos hic ſeparatim de fructibus tractaturi ſu- mus. Fructus proprie diximus ex re de qua quæri- tur naſci, veluti frumẽtum, vinum, oleum, fœtus pe- cudum,& alia huiuſmodi, vt dicitur in d.lvfura. de verb. ſignifi. Si quis velit plenam definitionem hu- jus verdi Fructus, habere, adiiciendum eſt quod re- fert Mar. Varro lib. 1. de re ruſtic. qui fructum eſſe ait, quod ex corpore naſcitur, modo vrile id ſit,& ad vſum hominum pertincat. Multa enim ex corpore naſcuntur quæ ad vſum& commodum hominum non pertinent. Id etiam colligitur ex lin fructu. de vſu legat. vbi dicitur, fructus etiam immaturos qur decerpuntur, appellatione fructuum contineri,& ad vſufructuarium pertinere, quia hi ad hominũ com- modum pertinent, vt oliua quæ immatura decer- pitur Latinis tamen plerunquc accipitur pro quo- cunque emolumento quod cx quacunque re perci⸗- pitur, licet ex ipſo corpore nò naſcatur. Exemplum eſt in l. item ſi fundus. de vſufruct. l. venationem. 26. hic. vt metalla& lapicidinæ. Quæſtio à nobis de la- picidinis tractata eſt ſub tit. ſolut. matri.ſ. fructus..ſi ver. Et ducimus videndum eſſe an lapis renaſcatur, an non, vt ſciamus an in fructu ſit, an non. Quæri- tur de penfionibus prædiorum, an fructus dici de- beant. Er certurn eſt ex ipſo corpore non naſci: ſed ramen quia aliquod eſt commodum ex te proue- niens fructus loco habetur, l.prædiorum. 36. hic. Pro
uctibus accipiuntur. His verbis oſtendit luriſconſul- tus proprię fructus non eſſe 3 ſed tamen ciuili inter⸗ pretatione pro fructibus acci pi. Hic enim latè acci- pitur fructus pro omni commodo quod ex re per- cipitur, ſalua rei ſubſtantia. ↄimilis locus eſt de mer- cedibus& penſionibus in l.mercedes. de perit. hæ- red. Sicur in petitione hæreditatis fructus veniunt, ita etiam mercedes habitationum& penſiones prę- diorum, quia pro fructibus habentur. Breuiter nul- la res eſt neque corporalis neque incorporalis, cu- ius non poſsit dici fructus eſſe admiſſa hac cata- chreſi:& ſolent Iuriſconſulti harum omnium re- rum fructum dicere. Exempla quædam reperiuntur ſub hoc titulo, veluti in l. videamus. 19. 81 quis pe- tat veſtimentum aut argentum, quia ea potuit lo-
cari, ca merces locationis pro fructu habetur. Si
quis petat ſeruitutem irineris actione confcſſoria
342 PFranciſci Duareni Iuriſconſ.
vel negatoria, vtilitas itineris habetur pro fructu,& veniet in condemnationem. Et hoc eſt apertius ex- preſſum in I. loci. 5.i. ſi ſeruit. vindic.vbi Iuriſconſul-
tus vocat fructum id quod intereſt denegatam non
fuiſſe, agendi vel eundi facultatem. Hæc eſt ſigni.
ficatio huius verbi fructus vſitata apud iuris auto-
res. Fructus tamen aliquando aliam ſignificatio-
nem habent. Nam aliquando accipiuntur pro fru-
tibus autumnalibus. Sic accipiuntur apud Vlpia-
num in interpreratione edicti de glande legenda, vbi Vlpianus dicit glandis appellatione omnes fru- ctus contineri. Ideõque ſi aliqui fructus deciderunt in alienum agrum, eius quoque nomine hoc edi- ctum dabitur. 2 b Prxærerea ciuili interpretatione fructus dicuntur non omnes qui naſcuntur ex re de qua quæritur, ſed qui deductis impenſis ſuperſunt, eſt ciuilis quæ- dam interpreratio vtilitatis cauſa. Sic interpreta- tur Iuriſconſultus fructus plærunque cum ſubſtan- tia manet id vrilitate poſtulante. l. fructus. in princ. ſoluto matrimo. Vt ſi æſtimatio ineatur fructuum, æſtimantur forte centum, ſi deducantur ſumptus, ſupererunt forte quinquaginta,& dicuntur in fru- tu eſſe tantum quinquaginta cum re vera ſi pro-
prietatem verbi ſpectemus, centum ſint in fructu. Sic accipiendum eſt quod dicitur in I. 46. quod in
fructus. hic. Diniſio fructuum.
KT VIgaris quædam diuiſio fructuum hic tradi
V ſoler, quam ego hic perſtringam. Fructus di- cuntur alij naſci hominis induſtria, alij naturaliter. Fructus vulgo dicuntur naturales& induſtriales. hæc diuiſio colligitur ex l. 4.& 5. hic. Sunt qui- dam fructus quos tãtum noſtris operis acquirimus, veluti colendo agro& ſerendo. Alij ſine magna aut nulla hominis induſtria vt poma. Alij addunt ciuiles fructus. Ciuiles fructus dicuntur qui pro fructu habentur ciuili quadã interpretatione, quam- uis proprie fructus non ſint vt ſunt mercedes loca- tionum& penſiones prediorum queę non naſcuntur ex ipſo corpore ſicut vinum naſcitur ex fundo: ſed ciuini quadam ratione habentur pro fructu. Ideòquc non male mihi videntur appellari ciuiles fructus, quamuis hoc aliis diſpliceat: nihil tamen fuit opus tertiam ſpeciem fructuum conſtirtuere, ſatis erat duas ſpecies conſtituere. Nam hi ciuiles ſub alter- utro membro ſtatui poſſunt. Videndum eſt enim an hæ mercedes& penſiones percipiantur hominis fa- (to, diligentia& opera an non, vel ſi naturaliter tan- tum percipiantur.
QOui fructus in reſtitutionem veniant.
18 hac diſputatione de fructibus quæritur qui
fructus in reſtitutionem veniant& quibus ac- quirantur: magna eſt& difficilis queſtio quam cgo dilucide& perſpicue vt exiſtimo& ſpero, explica- turus ſum. Ac imprimis ponendum eſt, Fructus rei cuiuſquc acquiri domino eius rei aut ci qui loco
8
domini eſt. Hec eſt regula obſeruanda. Obtinet lo- cum domini bonæ fidei poſſeſſor item fructuarius: ideòque& fructuario& bonæ fidei poſſeſſori fru- ctus acquiruntur-I. qui ſcit. 25. Notate hie diligenter regulam, Nihil refert quis ſeuerit fructus, fed re- fert quis dominus ſit ſoli. Ius corporis ex quo per- cipitur fructus, magis quàm ius ſeminis inſpicitur.
Hæc
gtot ei ril it collee
wKtec rattaro alt tblepua,
4
wdereit
rttarubm
facwlect toſtochsa dowirumde müllh Acc uatn qaüranort d aclonib llqmn acdo urnaelcc KSladiore Nre fdej u icfucw- wumon b lagnngu tüsekann dültei non un Vilur am acceg daurem meſt cun m excip

do fructuntee rkrngemht daſtri al 1 e
1 m kwa
* 1
44 ſhr h. ris opelbci endo. Ahlrnm vt pom(Hum
In Tit. De nautico fœnore.
Hæc omnia demonſtrant verum eſſe quod à nobis voſirum elt, fructus cuiuſque rei acquiri domino aut ei qui loco domini eſt. Ego addidi non tantuͤm cquiri domino, ſed etiam ei qui domini loco eſt,
Tonſod eſt bonæ fidei poſſeſſor. Id tamen cum
diſtinctione accipiendum eſt que ſequitur: Cum fru- fuarij. Hic Iuriſconſultus docet differentiam quan- dam inter bonæ fidei poſſeſſorem& fructuarium, uod ad fructuum acquiſitionem attiner, quamuis tam fructuario quàm bonæ fidei poſſeſſori acqui- rant tinet, aliquid intereſt inter fructuarium& bonæ fi- dei poſſeſſorem: fructuarius ita acquirit fructus eius rei cuius fructum habet ſi eos fructus perceperit& Aſolo ſeparauerit. Bonæ fidei autem poſſeſſori ac- quiruntur etiam ſi ab alio vel vi ventorum à terra ſeparati ſint, ſed fructuario non acquiruntur niſi ip-
ſe eos collegerit& à terra ſeparauerit. Si quaquomo-
do à ſolo ſparati Siue ipſe bonæ fidei poſſeſſor à ſo. lo ſeparauerit fructus, ſiue alius, ſiue id caſu aliquo vt vi& tempeſtate ventorum id acciderit. De vſu- fructuario autẽ quomodo ei acquirantur fructus à ſolo ſeparati, alij ſunt loci inſigniores, velut in. eius. de rei vindica. I. ſi fur. de vſufructu.& I. ſi vſu⸗ fructuarius meſſem. quibus modis vſusfruct. amitt. Hoc vtile eſt vt intelligamus an vſufructuario mor- tuo fructus ad eius hæredes pertineant, an verò ad dominum proprietatis. Et dicendum eſt poſtquam acquiſiti ſunt vſufructuario eos tranſire ad hæredes eius. Acquiſiti autem dicuntur cum ipſe eos perce- pit& à terra ſeparauit. Ex his intelligitis quibus ac- quirantur fructus cuiuſque rei, ſed quæritur in qui- bus actionibus hi fructus præſtandi ſint cum quis aliqua actione agit, an poſsit petere fructus? Et notanda eſt differentia quæ traditur in l. videamus. 38.§.ſi actionem. differentia traditur ſtrictorum&
bonxæ fidei iudiciorum. In bonæ fidei iudiciis ve-
niunt fructus in condemnationem ex eo tempore quo mora facta eſt. Natura bonæ fidei iudiciorum hoc exigit in quibus latiſsima eſt iudicis poteſtas, in quibus ſpectatur quod bonum& æquum eſt. In ſtri- Gis iudiciis non veniunt fructus niſi poſt litem con- teſtatam. Viſum eſt enim iniquum eſſe reum poſt ndicium acceptum ad fructus non condemnari. Quod autem diximus de ſtrictis iudiciis, hoc acci-
piendum eſt cum quibuſdam exceptionibus. Impri- mis enim cxcipitur actio qua peruntur legata vel fddeicommiſſa. Hæc quidem actio ſtricti iudicij eſt, nec refertur in numerum bonæ fidei iudiciorum: ſed tamen in ea actione venit reſtirutio fructuum
exquo tempore mora facta eſt. 1.3. hic. l.in mino-
rum. C. in quib. cauſ-reſtit. in integrum non ſit.& hoc habet commune cum bonæ fidei iudiciis. Se- cundo excipitur actio ex ſtipulatu qua quis ſtipu- latus eſt vacuam rei poſſeſsionem ſibi tradi. Si em- ptor ſtipulatus ſit à venditore rei venditæ vacuam poſſeſsionem ſibi tradi, hac actione petuntur quo- que fructus rei venditæ, quamuis actio ex ſtipula-
tu ſit ſtricti iudicij. l. in conuentionalibus.§.=⁊ de Verbo. obliga. hæc ſtipulatio non nudum factum continet, ſed cauſam bonorum, id eſt, is qui ſtipula- tur vacuam poſſeſsionem rei ſibi tradi, ſecundum vſum loquendi ſtipulatus non eſt ſimpliciter vt res tradatur, ſed vt liceat ea re vti frui,& ſit in bonis
9
ur fructus rei:tamen quod ad acquiſitionem at-
1343 eius qui ſtipulatus eſt& poſsit fructus eius rei ca- pere: ſic accipitur cauſa bonorũ in I.1.§. hæc actio. ff. ſiquis teſta. lib. vt ego dixi cum eum locum inter- Pretarer de verbo. obliga. Ergo multum refert an quis ſtipuletur fundum ſibi tradi, an verò vacuam rei poſſeſsionem ſibi tradi. Huc pertinet quod dici- tur in 1.4. hic. eſt locus difficiilis. Emptor à vendito- re ſtipulatus eſt rem tradi, vacuamque rei venditæ poſſeſsionem ſibi tradi, fructus poſtea percepti ſunt, agitur actione ex ſtipulatu: quæritur an fructus in cam actionem ex ſtipulatu veniant? Ait Iuriſcon- ſultus fructus poſtea captos in eam actionem veni- re propter inferiora verba: hæc nem pe, vacuamque poſſeſsionem rei tradi. Sed his aduerſatur 13. Hde act. empt. vbi dicitur ſiquis ſtipulatus ſit vacuam poſſeſsionem fundi ſibi tradi, eum actione ex ſti pu- latu fructus petere non poſſe, ſupereſſe actionem ex empto, quia deficit actio ex ſtipulatu propter ſtri- ſtam naturam ſtipulationis. Videntur hæc pugnan- tia eſſe. In l.3. dicitur actione ex ſtipulatu fructus no peti poſſe. Scd in hac l. 4. dicitur actione ex ſtipula- tu fructus peti poſſe propter inferiora verba. E go re- ſpondeo Papinianum in hac l. 4. loqui de fructibus qui poſtea capti ſunt: non ſimpliciter ait fructus pe- ti actione ex ſtipulatu, ſed fructus poſtea captos. Quod ergo dicitur in d. l.z. nos accipiemus quaſi generi per ſpeciem derogetur: vt verum ſit fructus hac actione ex ſtipulatu peti non poſſe niſi poſtea capti ſint: quamuis quidam diſſentiãt ab hac noſtra opinione. Poſtea captos fructus intelligimus cõtra- ctam ſtipulationem non autem poſt contractam venditionem cui acceſsit ſtipulatio. Excipitur enim actio qua petuntur legata& fideicommiſſa. Secun- do excipitur ſtipulatio vacuã poſſeſsionem rei tra- di. Fructus enim poſtea capti in reſtitutionem ve- niunt propter hanc ſtipulationem. Sic diximus ac- cipiendas eſſe l. 4. hic& I.3. de act. empti. Quod Mo- lineus obiicit indubitatum illud eſſe, id mouere nos non debet:nam probabiliter dubitatum fuit de fru- ctibus captis medio tempore, id eſt, poſt venditio- nem& ante ſtipulationem.& hi non petuntur niſi actione ex empto. b Tertia exceptio eſt, cum id quod peto meum eſt aut meum aliquando fuit. l.videamus. 38. Docet Paulus in d. l.videamus. cum quæritur de actione quæ bonæ fidei non eſt, an in eam actionem veniat reſtitutio fructuum poſt moram, ita diſtinguit vt ſi actione aliqua agatur qua petatur id cuius domi- nus eſt agens aut cuius aliquando fuit dominus vt veniat reſtitutio fructuum. Si autem nec petã quod meum eſt nec quod meum vnquam fuit, veluti ex ſtipulatu, tunc non venit reſtitutio fructuum niſi poſt litem conteſtatam. Variis exemplis id docet Paulus. Cum quis agit rei vindicatione petit rem
cuius dominus eſt, ideõque in eam actionem ve-
niunt omnes fructus. Idem eſt etſi petamus eam rem quæ aliquando noſtra fuit& cuius rei ſine iu- ſta cauſa dominium amiſſum eſt:& nemo non vi- det maiorem eſſe æquitatem huius actionis quàm cum quis petit quod nec ſuum eſt nec ſuum vn- quam fuit. Cum autem dominus vindicat rem ſuam à poſſeſſore,& quæritur de reſtitutione fru- ctuum, diſtinguit bonæ fidei poſſeſſorem à malæf- dei poſſeſſore: quod notabis. Alia enim eſt ratio
fructuum

4 5 3 4 4 ½ 3 4 4 1 * 4 4 4 1 4 1 ³
1344 Franciſci Duarenmi luriſconſ.
fructuum reſtituendorum cum agitur contra bonæ fidei poſſeſſorem, quàm cum agitur contra malæ fi- dei poſſeſſorem, videamus primum de malæ fidei poſſeſſore. Malæ fidei poſſeſſor dicitur reſtituere omnes fructus ſine diſtinctione vlla, l. certum. C. de rei vindic. Cum queritur de fructibus reſtituendis à bonæ fidei poſſeſſore, diſtinctio adhiberi ſolet de qua mox dicturi ſumus: ſed malæ fidei poſſeſſor, ſi- ne diſtinctione omnes fructus reſtituit, id eſt, ſiue percepti ſint ab eo, ſiue percipi potuerint ab eo vel à domino rei quæ petitur. l.ſi nauis.. pen. de rei vin- dic. Cum agitur contra malæ fidei poſſeſſorem non quæritur quantum fructuum perceperit, ſed quan- tum dominus qui eam rem vindicat percipere po- tuiſſet. Præterea non diſtinguntur fructus conſum- pti ab iis qui conſumpti non ſunt: nam non tantum ad fructus qui extant reſtituendos tenetur malæ fi- dei poſſeſſor, ſed etiam ad fructus conſumptos 1. malæ fidei. C. de condict. ex lege. Fructus conſum- ptos condicit dominus non vindicat:ſaltem petitur æſtimatio fructuum conſumptorum. De bonæ fidei oſſeſfore, eſt videndum de co eſt locus inſignis ſub hoc titulo in l. fructus. 45. Hic aperte Iuriſcon- ſultus loquens de bonæ fidei poſſeſſore, diſtinguit fructus qui naturaliter naſcuntur ſine opera vlla poſſeſſoris ab aliis qui opera proueniunt& dili- gentia. De fructibus naturalibus& induſtrialibus diximus in vltima lectione. Vult igirur Pomponius primùm bonæ fidei poſſeſſorẽ lucrari fructus quos opera& diligentia& induſtria ſua percepit non alios. Deinde vult eos fructus eum lucrari& ſuos facere. In his verbis nulla eſt obſcuritas, ſed tamen magna difficultas naſcitur ex aliis locis qui viden tur huic repugnantes& contrarij. Vtrumque di- ctum Pomponij videtur falſum eſſe,& aliis locis contrarium.
Primum cum ait bonæ fidei poſſeſſorem lucra- ri cos fructus tantùm quos opera& induſtria ſua percepit: in aliis locis dicitur omnes fructus eum acquirere.l bonæ fidei. de acquir. rer. domi. videtur ſignificare Iuriſconſultus etiam naturales fructus lucrari& ſuos facere. Alterũ quod dicitur à Pom- ponio videtur æque falſum: ait enim bonæ fidei poſſeſſorem lucrari& ſuos facere fructus quos ope- ra ſua percepit. Et dicitur in l.certum. C. de rei vin- dic. bonæ fidei poſſeſſorem extantes fructus reſti- tucre debere niſi conſumpti ſint. Vult Imperator bonæ fidei poſſeſſorem reſtituere fructus. idem di- citur in S. ſi quis à non domino. Inſtitutis de rerum diuiſione.& l. 4.§.1. finium regund.& hic tamen di- citur bonæ fidei poſſeſſorem eos fructus ſuos fa- cere. Si cos fructus ſuos facit, certe videtur di-
ſtinguendum non eſſe an conſumpti ſint an non. Quid refert an conſumpſerit dominus quod ſuum eſt an ſeruauerit: Pro conciliatione& explicatione horum locorum qui alioqui valde obſcuri ſunt& explicatu difficiles, notandum eſt bonæ fidei poſ- ſeſſorem nullos fructus ſuos facere niſi qui conſum- pti ſunt: hoc aperte expreſſum eſt in Lcertum. C. de rei vindic. Cum ait extantes fructus reſtituere de- bere, idem in d. S. ſi quis à non domino.& d. l. 4. nul- los igitur fructus lucratur niſi conſumpti ſint: con- ſumptos autem lucratur, ſed non ſine diſtinctione. Quod dicitur fruttus qui cõſumpti ſunt bonæ fidci
oſſeſſorem reſtituere non cogi, eſt intelligendum cum diſtinctione quæ traditur in hac I. fructus. Eſt enim intelligendum de fructibus quos opera& in- duſtria ſua percepit& quæſiuit qui non naſcuntur & proueniunt naturaliter ex re ſine facto poſſeſſoris. Ratio diuerſitatis ex locis à nobis ſuprà adductłis ſa- tis colligi poteſt, naturalis quædam ratio ſuadet vi cum bonæ fidei poſſeſſor fundum coluerit,& in eam rem ſumptus fecerit,& diligentiam& operam im- penderit, eos fructus lucretur. Bonæ igitur fidei poſ- ſeſſor dicitur fructus ſuos facere, ſed eos tantùm quos induſtria& diligentia ſua acquiſiuit non alios. Ex his cognoſcitur quomodo accipiẽdum ſit quod dicitur in J. ſed ſi ea lege.§. conſuluit. de pet. hęre. vbi dicitur bonæ fidei poſſeſſorem reſtitnere debere fructus quatenus ex iis locuplerior factus eſt: quod eſt intelligẽedum cum diſtinctione quã tradidimus: diſtinguendi enim ſunt fructus qui naturaliter pro- ueniunt& naſcũtur ſine opera& induſtria ab aliis: illos enim reſtituit etiam conſumptos bonæ fidei poſſeſſor. Sed tamen oportet eum locupletiorem fa- ctum eſſe ex ea conſumptione. Supereſt vt reſpon- deamus ad l. bonæ fidei. de acquir. rer. domi. vbi di- citur bonæ fidei poſſeſſorem lucrari omnes fructus non tantum quos ſua induſtria ipſe percepit, ſed etiam omnes. Dico cum dicit Iuriſconſultus bonæ fidei poſſeſſorem lucrari omnes fructus debere, id eſſe intelligendum pro ſubiecta materia.id eſt, quos acquirere poteſt bonæ fidei poſſeſſor: omnes, non tantum qui ſua induſtria acquiſiti ſunt, ſed etiam qui acquiſiti ſunt alterius cuiuſcũque induſtria. Hęc interpretatio deſumpta eſt à nobis ex I. qui ſcit. 25. hic.vbi traditur differentia inter fructuarium& bo- næ fidei poſſeſſorem. Fructuarius eos tantum fru- tus ſuos facit quos opera& induſtria ſua percepit. Bonæ autem fidei poſſeſſor omnes fructus quos ip- ſe percepit,& etiam eos qui ab alio collecti ſunt:ni- hil refert an ipſe bonæ fidei poſſeſſor fructus colle- gerit, an alius, an verò fortuito caſu deciderint. Hæc eſt differentia quę traditur inter fructuarium,& bo- næfidei poſſeſſorem, quæ tamen differentia ceſſat in fructibus qui poſt litem conteſtatam percepti ſunt, l. certum. C. de rei vend. Nam cum quæritur de fru- ctibus qui percepti ſunt poſt litem conteſtatam, non differt bonæ fidei poſſeſſor à malæ fidei poſſeſſore. Hinc naſcitur quæſtio tractata in d. l. qui ſcit.§. vlt. Hæc quæſtio naſcitur ex eo quod diximus de bonæ fidei poſſeſſore: diximus bonæ fidei poſſeſſorem fru- ctus ſuos facere. Quid ſi fuerit bonæ fidei poſſeſſor initio cum emit rem, deinde cœpit malæ fidei poſ ſeſſor eſſe, quia reſciuit rem eſſe alterius quam eme- rat. Quæritur an ſit habẽdus ille emptor bonæ fidei
poſſeſſor propter initiũ, an verò maleę fidei poſſeſſor
habendus ſit, quia ante fructuũ perceptionẽ reſciuit rem eſſe alienam, vtrius temporis habebitur ratio? KReſpondet luriſconſultus, Reſpondi bonę fidei. Re- ſpondet bonę fidei poſſeſſorem eum habendum eſſẽ qui ab initio ignorauerit rem eſſe alienam,& fru- ctus ſuos facere. Nam bonæ fidei poſſeſſor eſt intel ligendus emptor donec euidens fuerit fundus, aut alia res quã emit. Nihil autem refert an cognouerit fundum alienum eſſe, an non cognouerit, modò bo⸗- nam fidem ab initio habuerit quod ad fructus per- cipiendos attinet, hic cuictus fundus non eſt. des alius
—
——— —— B—— — A.
— — —
— — —= — — —
— 5
—— — — — = —
— ¼¼ —
tümit rocldts ad mähuumne qqlru nin dorn ddien cmglk doe
Nü TIT
6IT
DEPO5.
1
W iuronc
Lüd hem 3 ſagatbal ulmpeim doniam e.
olLabec um elle wähay umlocatie ar depoli Golta elt däülinpn altam.) ante E
— —
Aun l nenenite b um reker
duluft
uurm i
V fetdomm ſlcon
um ld rang
6 lautem
Adedſe

uuſcũquenn ànodbanlg
Lindulralun
womnesfruds gh
In Tit. Depoſiti vel contra. 1345
uus locus huic contrarius eſſe videtur d.l. bonæ fi- in contrarium. de acquiren. rerum dom. Hu- 5 di hec eſt antinomia& difficultas„VIt eruditi uin negant conciliari poſſe. Proponitur ſpe- milis omnino huic,& quæritur an bonæ fi- dei poſſeſſor fructus lucretur:vbi Reſpondei Juriſcon-
ltus verendam ne non ſit honæ fidei poſſéſſor, quamuis hgi Nam ibi docet Iuriconſultus fructuum per-
iionem ab vſucapione eſſe diſtinguendam. Ego -oh. admonui huiuſmodi verbis Iuriſconſultos ſo- c ſententiam ſuam exprimere, Malæ fidei poſſeſ- ſotem elle quantum ad fructus percipiendos atti- toſtendit:& tamen hic dicitur bonæ fidei poſſeſ. oteelle, donec fundus euictus ſit. In vulgaribus ita ſeirot,Puto veren lum ne non ſit bonæ fidei poſſeſſör, vumuis capjat. Id eſt,vſucapiat. Qui ita legunt mi- um non eſt, ſi dicant hanc antinomiam concilia inon poſſe. Scd non ita legitur in codicibus emen- daris, Pompon'us putat, Legendum eſt. Non autem pu- „Pomponij ſententiam hic attingit Iuriſconſultus, quam nec probat nec improbat,& quid ipſe velit non explicat. Ideoque nos debemus ſequi quod di citur in hac l. qui ſcit,& debemus vtrunq; locũ ita accipere ac ſi poſt l.bonæ fidei. ſubiecta eſſet Iqui ſcit. Ego id multis aliis exemplis ſæpe demſtraui à Juriſconſultis factitatum eſſe,& incidit nuper vnus in diſputatione publica in Lquoties. de nouat. quem explicaui in interpreratione l.eum qui ita. de. ver- borum obligatione. De quo videnda eſt l. qui de- cem.§.1ü.de folut.
IN TIT. XXXIIII. LIB. IIII.
c. ET TIT. III. LIB. XVI. DIGESTORVM.
DEPOSITI VEI CONTRA.
Niractatu de depoſito, quæritur primum auid depoſitum ſit. Incipiemus igitur A de- 98 Aattione depoſiti.
Quid ſit depoſitum. C 4. I. b Epoſitum eſt contractus quo res cuſtodien- da gratis alicui datur. Hæc eſt ſimpliciſsima
dennitio.Imprimis dicimus depoſitum eſſe contra- Rum quoniam ex depoſito naſcitur vltro citroque obligatio. l. Labeo. de verb.ſignific. Labeo enim ait contracum eſſe vltro citroque obligationẽ: quod Gtæci ruã ‿‿άQ vocant, veluti emptionem, ven- ditionem locarionem, conductionem. Sicut igitur
obligatur depoſitarius deponenti ad reſtituendam
quæ depoſita eſt, ita etiã deponens obligatur depo- ſtario ad ſumptus reſtituendos, ſi quos fecerit in tem depoſitam. Vnde inſcribitur hic titulus Depo- ſti vel contra. Eſt igitur contractus quo res cuſto- dienda datur alicui. His verbis admonet oportere rem interuenire vt depoſiti obligatio contrahatur. Depoſitum refertur inter eos contractus qui re cõ- trahuntur Inſtit. tit. quib. mod. re contrah. obligat. Quod autem dicimus, datur, id ſumptum ex 1.I. lie Sed verbum, datur, hic accipiendum eſt pro, traditur, vel conceditur. Dare aliquando ſignificat dominium transferre.5. ſic itaque diſcretis de actio. emp. l. vbi autem.§.vlt. de verb.oblig. Sic plerunque accipitur. Sed verbum cum quo coniungitur, ſatis
fgnificat hic dare pro tradere accipi, non pro do- minium transferre. Nam ex depoſito non trausfer- tur dominium, nec proprietas, ae ne poſſeſsio qui- dem. l.licet. in§.vlt. hic. niſi apud ſequeſtrum depo-
ſita ſit. Quomodo accipiendum ſit, quod hic dici-
tur de ſequeſtro propter duas leges hac de re inter ſe pugnantes, ego docui in noſtris cõmentariis iu- ris pontificij: de ſequeſtro eſt caput vnum, in quo vtranque legem explicaui,& conciliaui. Deinde di- citur in definitione, cu ſtodienda. Hoc verbum poni- mus in definitione ad differentiam commodati, mandati,& aliorum huiuſmodi contractuum. Cõ- modatarius hoc differt à depoſitario, quòd res cõ- modata detur vtenda. Quoties igitur res aliqua da- tur non ad cuſtodiam, vel eſt commodatum, vel mandatum, vel alius huiuſmodi contractus. l..§. ſi te rogauero.. ſequent. Ego te rogaui vt rem meam deferres ad Titium cuſtodiendam, aduerſus te mi- hi datur actio mandati, aduerſus eum ſi rem acce- perit mihi datur actio depoſiti. Mãdatum eſt quod ego tecum contraxi, depoſitum eſt quod contra- Ktum eſt nomine meo cum Titio.
Deinde quæritur poſtea. Ego tibi mandaui vt deferres rem meam ad Titium,& ſi nollet, tu ceam acciperes cuſtodiendam, an ſit mandatum an de-
poſitum quęritur. Hic vtrunque eſt, Iuriſconſultus
ait, mandatum eſſe quod habet cuſtodiæ legem.
Nam hic principaliter agitur vt deferas ad Titium.
Sed huic contractui principali additur l. quædam tanquam acceſſoria, vt tu cuſtodias niſi Titius ac- cipere voluerit. Tunc autem videtur res cuſtodien- da dari, quoties apparet quem rem aliquam dediſſe
in cuſtodiam: vtputa ſi quis commodauerit rem
ſuam. l. Lucius.hic.
Deinde dicitur in definitione gratis. Hoc verbũ adiicitur ad differentiam locationis. Nam ſi quis det rem ſuam alicui cuſtodiendam non gratis;, ſed mercede data locatio erit. l. I.§. ſi quis ſeruum. hic. Qui locus eſt animaduerſione dignus, vt intelliga- mus diſcrimen contractuum. l..§. ſi quis ſeruum. Hæc breuiter& ſimpliciter de definitione depoſiti dicta ſint. L. 1
Eſt autem ſpecies quædam depoſiti, quę dicitur ſequeſtratio, ex qua datur actio depoſiti ſequeſtra- toria, ſic enim loquitur Iuriſconſultus. De hac ſe- queſtratione tractatur ſub hoc tit.& huius mentio eſt in l. 6.& l. licet. 17. Sequeſtrationem definit
Paulus depoſitum eſſe quod à pluribus inſolidum
certa conditione cuſtodiendum reddendumque traditur. Cum de re aliqua orta eſt inter aliquos controuerſia,& conuenit inter cos vt deponatur a- pud quendam tertium qui finita lite cam victori re ſtituat:hic apud quẽ ea lege res depoſita eſt, dicitut ſequeſter,& hoc genus depoſitionis vocatur ſeque. ſtratio.ſ.ſequeſter. de verb.· ſignif. Hinc apparet non poſſe ſequeſtrationem dici aut ſequeſtrum niſi res à pluribus deponatur. Si vnus tantum rem depoſue-
rit, vt certa lege ei reddatur, vel alij, non poteſt dici
ſequeſtratio elſe, ſed depoſitum ſimplex. Mentio eſt
ctiam huius ſequeſtrationis in l.licet. 17. Si apud v- num plures rem aliquam deponunt de qua habent cõtrouerſiam, quia vterque contendit ſe dominum eſſe cius rei, credendum eſt vnumquemquc non pro parte ſed inſolidum deponererluger depoſitum
—— ſ——
—— —
.— K 84—— .————“————— ———— 3— 3—* 8———— 4 4 88 .—————.— 8 ——-O——————————— 2—*—— 5 ——————— 2*——— —— 4—— Se n en** 3* 6
——
——— 5 8

———
1 4 — 1 X„ 1 . 1 4 8 . 4 4 8 3 1 4 1 2 4. 4 3 1 3 3 4 4 8 3
———— —
——
——
———
. 3 6 anaifon & ſequeſtrationem tantum intereſt quantum inter genus& ſpeciem. Deinde ſubiicit, Rei depoſitæ. Ex
his verbis colligi ſolet differentia inter depoſitum & ſequeſtrationemnam depoſitarius non poſsidet ius depoſitarij, nec proprieras transfertur, nec poſ- ſeſsio rei depoſitæ, ſed cuſtodia tantùm& obſerua- tio rei depoſitæ, niſi apud ſequeſtrum depoſita ſit.
Sed difhicultas naſcitur ex l.intereſſe. ffide acquir.
poſſeſ.vbi quæritur an is apud quem res ſequeſtra- ta eſt, poſsideat eam rem, an verò poſſeſsio maneat penes eos qui depoſuerunt, de eo queritur propter
vſucapionem nam ſi ij qui depoſuerunt non poſsi-
deant, non procedit eis tempus ad vſucapiendum. Et ait Iuriſconſultus ſequeſtrũ poſsidere, ſi dimit- tendæ poſſeſsionis cauſa depoſitum fuerir,& hoc apertè fuerit comprobatum. His verbis Iuriſconſul. vtitur quibus ſignificat niſi id apertè fuerit proba-
tum, quòd tranſlata fuerit poſſeſsio in ſequeſtrum,
videri, eum cuſtodiam rei ſequeſtrate tantum habe- re. Non enim eſt audiendus Accurſius qui ita in- terpretatur niſi fuerit probatum, eo ipſo probatum
videri, quia non probatur contrarium. Hoc valde
abſurdum eſt. Sed eo confugere coactus eſt Accur- ſius, quia exiſtimauit eum locum cum eo quem
interpretamur non poſſe conciliari quando dicit,
Sed poſſeſio niſi apud ſequeſtrum depoſita eſt. His ver- bis ſignificare videtur Iuriſconſultus, quoties res a- pud ſequeſtrum deponitur, poſſeſsionem transferri in ſequeſtrum. Sed ego alio ſenſu hæc verba acci- pienda eſſe docui in lib. 3. de benef. c. 10. Sic hec ver ba interpretatus ſum, Niſi apud ſcqusſtrum depoſita eſt. Id eſt, niſi poſfeſsio dimiſſa eſt, vt deponere im- perium, velmagiſtratũ niſi res ſequeſtrata eſt ani- mo dimittendæ poſſeſsionis,& hoc fuerit apertè probatum. Sic ambiguitatem hanc interpretamur accipiendo eam interpretationem quæ vitio caret ſecundũ l.in ambigua.de legib.& ſenatuſcon. Hanc autem interpretationem noſtram iuuant verba ſe- quentia. Nam tunc demum. Id eſt, tũc demum ſeque- ſter poſsidet cum apud eum dimifſa eſt poſſeſsio, id eſt, cùm eo animo res ſequeſtrata eſt vt dimitta- rur poſſeſsio apud ſequeſtrum. Cur autem hic ſe- queſtri mentio facta ſit, aliàs dixi, ideõque fit, quia non ſolet dimitti poſſeſsio apud depoſitarium, niſi ſequeſtrata ſit. Idem ergo ab VlIpiano& Florent. ſcriptum eſt, ſed aliis verbis. Sequens locus eſt
X depoſito duplex naſcitur actio: vna directa, alteta contraria. Inſcriptio ipſa id ſatis indicat cum dicit, depoſiti vel contrà ſicut in commodato cum agirur commodati, vel contrà: vna enim hic eſt actio principalis, altera autem eſt veluti ſecun- daria. lin commodato. ſuprà commoda. Quoties agitur ad id de quo principaliter contractus initus eſt, tunc darur actio directa: quæ actio ei competit, qui depoſuit rem aduerſus depoſitarium. De eo e- nim principaliter negocium contractum eſt, vt cu- ſtodiatur,& poſtea reddatur res, cum voluerit depo
nens eam repetere. Sed vtilitatis cauſa receptũ eſt,
vt depoſitario cõtra, id eſt, viciſsim etiam liceat, ex- periri certis ex caufis,& ea actio dicitur contraria:
quod plenius à nobis explicatum fuit ſub titulo de
9 odale. DHecta actio variis ex cau ſis datur.
Pranciſei Duareni Iuriſconſ.
Nos hic quæ referuntur à Iuriſconſultis ſub hoc tit. breuiter explicabimus. b b De ackione depoſiti directa,& eius cauſis. C A P. I1I7.
DE& præcipua actionis depoſiti direcæ
cauſa eſt, quia res depoſita nõ reſtituitur dolo depoſitarij. Si depoſitarius deponenti rem depoſi. ram repoſcenti non reddat, idq́ue dolo malo cum poſsit rem reddere, nec cauſam habeat non red- dendi, tunc tenetur hac actione. l. l.§. eſt autem. Hæc actio tantùm ob dolum datur, vt infrà dicemus. Et dubitandum non eſt, quin is in dolo ſit, cum poſ- ſit rem depoſitam reddere eam non reddit. Hæc igi tur cauſa eſt iuſtiſsima huius actionis. Quud enim.
Idem eſt dicendum,& ſi res quidem reddatur, ſed
deterior facta dolo depoſitari]j. L...§.ſi res. Quamuis ſubtiliter dici poſsit reddita re quæ depoſita eſt, hanc actionem ceſſarce, tamen hoc non conuenit bonæ fidei, cuius maximè habetur ratio in hoc iu- dicio quod bonè fidei eſt. Nos facilè interpretamur redditam non eſſe rem quæ deterior reddita eſt, quod etiam à nobis explicatum fuit cũ ageremus de actione commodati. l.z. 9. ſi reddita. commodati. Idem eſt dicendum&ſi deponens rem depoſitam ante tempus ſtarutũ repoſcat, l..§. ſi ſic depoſuero, ad fin. li.. Ego depoſui apud te rem meam:lex dicta eſt depoſito vt redderes eam poſt mortem meam vel tuam, nihilominus poſſum ante tempus rem depoſitam repetere.
Poſſum enim voluntatem mutare, quia depoſi- tum fit graria deponentis tantùm: nullum ius ac- quiritur depoſitario ex hoc contractu. Depoſitum non cõtrahitur gratia depoſitarij aut gratia vtriuſ- que, ſed ſolius deponentis gratia: vnde fit vt ſolus dolus præſtetur, nec culpa nec periculum exhibe- tur. l.ſi vt certõò.. i. ſuprà, commoda. Cùm ergo nul- lum ius ei acquiratur ex hoc contractu, ſed depo- nentis tantùm gratia fiat: cur non licebit ei qui de- poſuit, mutare voluntatem ſuam,& ante tempus quo conuenit, vt depoſitum reddatur, depoſitũ re-
oſcere? Idem dicendum eſt,& ſi pecunia ca lege depoſita ſit, vt liccat depoſitario ea vti ſi voluerit, nec dein ea vſus fuerit. l.l.§. ſi pecunia. apud te hic. Hic locus tractatus eſt à nobis in interpretatione.l. certi condictio.§.vlti. ſuprà de reb. credit. vbi tracta- tum fuit, an cum quis deponit rem apud alium ea lege, vt ſibi liceat vti ſi velit, an depoſitum ſit con- uerſum in mutuum, ſi ſimpliciter actum ſit, vt vta- tur depoſitarius ſi velit: dicitur ſimpliciter depo-
ſitum eſſe,& poteſt actione depoſiti agi, perinde ac
ſi ea lex dicta non eſſet depoſito. Præcipua igitur cauſa huius actionis eſt, ſi res depoſita non reſtitua tur, vel deterior reddatur dolo depoſitarij. Doli mentionem ſemper faciunt Iuriſconſulti, quoniam dolus tantùm malus venit in hanc actionem, idque æquum viſum eſt, cùm nulla vtilitas depoſitarij in hac re verſetur, ſed deponentis tantùm: idqꝗue rece- ptum eſt ſecundum regulam, quæ traditur in l. ſi vt cœerto.§.]. commod. Diſtinctio contractuum tradi- tur in dicto§.1.& l. contractus. de regu. iuris. Cùm quæritur quid veniat in hanc actionem, an dolus, an culpa,& quæ culpa. Videndum eſt cuius gratia comtractus ineatur. In depoſito venit tantùm dolus malus, Certum eſt caſum fortuitum non Preſtari in hoc
ſekk ocb Ptcrlg on reri awelkrel mekcuit
mid ein haed poleim
Tarrilsca bgerrurach Ndub'o coorr Malkfe8ilan faka ckyolte Klken düxnd mttrinyun maddockada tnocceco gu aurniRr Küdi t netanc cul dl ekem
urtem d
Utarium tnam ob deuim c üd.(elſus Sger

dc conracudgimn
ofitarj augeu u gratia:mcehn
a necpermeni
ommotaCinm l.
aoc colmathtim.
in hoc
hæc exp
In Tit. Depoſiti vel contra.
udicio, præter quàm in exceptis caſibus. 1.r. epe.vt ſi nominatim conuenerit inter deponen- tem& depoſitarium, vt depoltatins periculum ſu- ſcipiat:hæc pactio ſeruanda eſt. l... C. commodati. licauimus plenius. Hoc eſt intelligendum, vr diximus ſub titulo commodati, niſi poſt moram
depoſitarij,res pericrit..ſi in Aſia. 12².§. vlt. hic. vel ni-
ũ culpa caſum fortuitum præceſſerit. Vnde naſcitur quæſtio, ſi poſt litis conteſtatio-
nem res depoſita perierit interitu naturali, an idem
dicendum ſit, vt tencatur depoſitarius? Quæ-
ſio eſt in l. ſi plures. 14.·§. vltim. vbi dicitur, Siue au- um cum ipſo. Ego aliàs hunc locum interpretatus ſum adhibita diſtinctione vt conciliarem cum aliis dpugnare videntur, in interpretatione 1 ſi ex le- icauſa. de verborum obligat. Ego dixi tres ca- lus diſtinguendos eſſe.
primus eſt cùm conſtat rem quæ periit eodem modo perituram eſſe apud actorem, ſi reddita fuiſ- ſetid eſt, cum apparet, vel ex coniecturis colligitur. seruus ſenio confectus depoſitus eſt, is periit apud depoſitarium: ſi redditus fuiſſet ‚eodem modo pe- riſſet: tunc abſoluendus eſt depoſitarius, etiam ſi oſt litem conteſtatam perierit, id ſuadet ratio:& ſic iſte locus intelligendus eſt. Vtique. Hoc addi- dit, vt intelligamus hoc ſimpliciter nõ eſſe verum, cum interiit interitu naturali, ſed cum interitura ea res eſſet, etſi reddita eſſet actori. Aliquando appa ret ex coniecturis& argumentis non fuiſſe eodem modo periturã cam rẽ ſi reddita fuiſſet actori, vt ſi nauigare nõ ſit ſolitus creditor, qui rem depoſitam
repoſcebat,& ea res perierit in nauigatione. Tertius caſus eſt, cum dubium eſt, an eodem mo do peritura eſſet apud actorem ſi reſtituta eſſet,& in dubio contra fruſtratorem interpretamur. Nunc ad alia feſtinandum eſt. Ergo caſum fortuitũ non præſtat depoſitarius, niſi hoc nominatim conuene- rit Idem dicendum eſt de culpa, culpam enim non præſtat imputandum ei eſt, qui homini negligenti rem cuſtodiendam dedit exẽpla ſunt. in I.r§. ſi rem Aſeruo. de eo qui à ſeruo quodam rem cuſtodien-
dam accepit,& reddidit ei quem putabat dominũ eſſe,& ibi dicit depoſitarium abſoluẽdum eſſemam
ptopter hanc culpam non condemnabitur.
Kliud exemplum ſimile eſt in dicta I.I. 5. vlti.
Quod autem diximus, culpæ nomine non tene- n depoſitarium, hoc eſt intelligendum niſi lata eulpa ſit:nam ob latam culpam tenetur. l.I. C. cod. tit. Lata enim culpa dolo comparatur. l. quod Ner-
ua z2. hic. Celſus putat latam culpam dolum eſſe vel
latiem. Quæ ſit lata culpa, quæ leuis, quæ leuiſsi- ma, doeui ſub titu. commoda. Lata culpa eſt, cum
quis cauſatur ignorantiam eius quod omnes intel-
ligunt. l latæ culpæ. de verbo. ſignific. Cum quis ad eum modum diligens non eſt, quem cõmunis ho- minis natura deſiderat. Vnum exemplum eſt in J. ſi hominem. hic. Seruus depoſitus eſt apud ſeque- ſtrum, vt de eo haberetur quæſtio, vt cùm habita
quæſtio eſſet eum ſeruum redderet. Et miſericor-
dia ductus cum ſoluit ſequeſter: hæc culpa lara eſt. Nam cum intelligeret cauſam huius ſequeſtra- tionis,& ideo eum vinctum eſſe, vt haberetur de co quæſtio, non debuit eum ſoluere, Ego adduxi hoc exẽplum in interpretatione. l ſi vt certo.com-
modati. Cum quis rem depoſitam dimiſit noctur- no tempore in via publica. Hæc culpa tam diſſo- luta eſt& ſumma, vt meritò dolo proxima dica-
tur: hic non videtur dolo carere, qui tam diſſolutè
negligens eſt. Hoc eſt intelligendum, niſi ex conie- cturis appareat eum dolo carere. Exempli gratia, ſi non ſoleat eſſe diligentior in rebus ſuis, vt ſi ipſe ſolitus fuerit res ſuas nocturno tempore in via pu- blica dimittere. Sed ſi tam negligens non fuerit in
rerum ſuarum conſeruatione, non poteſt vitare
fraudis& doli ſuſpicionem. dicta L.I. quod Nerua. Interdum etiam leuis culpæ nomine quamuis lata negligentia non ſit: tenetur depoſitarius, ſi hoc conuenerit inter deponentem& depoſitarium. Contractus enim ex conuentione legem accipiũt.
Idem dicendum&ſi ſe obtulerit depoſito. I..§. ſæ-
pe. Nam etſi non præſtet cauſam, tamen culpam præſtabit. Hæc de prima cauſa huius actionis de- poſiti directæ. Altera cauſa vel alterum exemplum cauſæ, pro- pter quam datur hæc actio, eſt quod commemo- ratur ab Vlpiano in I.1.§. ſi quis tabuſas. Ego tibi tabulas teſtamenti cuſtodiendas dedi, tu eas tabu-
las publicaſti, cum ſecreta eſſent ea iudicia, actione
depoſiti agam aduerſus te propter dolum tuum. Dubium non eſt quin in dolo ſis, qui tabulas teſta menti,& ſecreta iudicia teſtatoris euulgaſti, nec tan tum actio depoſiti aduerſus te dabitur, ſed actio iniuriarum. Scribit Dion, hanc fuiſſe caufam diſ- ſidij,& inimicitiarum inter Cæſarem& Antoniũ, quòd Cæſar Antonij ſuperſtitis teſtamentũ euul- gaſſet,& publicaſſet: vnde dicitur cauſa cognita decreto Prætoris aperiendum eſſe teſtamentum. Et cum agitur de cauſæ cognitione, inſpicitur an is viuus ſit qui teſtamentum conſcripſit. Qua autem actione tencatur is qui teſtamentũ, vel aliud quod- dam inſtrumentum publicauit,& diuulgauit, tam ciuiliter quàm criminaliter, poteritis ſcire ex I. ſi quis teſtamentum. 41.§. ſed etſi. ad leg. Aquil.& I. ſi quis alicui. õ. inſtrumẽta. de pœnis.& I.i.§. is qui. in- fra, ad legem Cornel. de falſis. Tertia cauſa huius actionis eſt in l.vlt. hic. Qui- dam mihi reddidit ſeruum depoſitum incorruptũ, & ſine vlla mora, ſed tamen accepit eo nomine nummos, cum deberet gratis reddere, quæritur an aliqua mihi detur actio? Si ſubtilitatem ſequa-
mur, videtur actio depoſiti deficere. Res depoſita reddita eſt,& incorrupta,& ſine vlla mora: videtur
ergo hæc actio ceſſare,& ad aliam actionem con- fugiendum eſſe, veluti ad condictionem ob turpem cauſam, ſi quis coactus fuerit alicui dare pecuniam
pro eo quod gratis efficere debebat, quia id dicitur
turpiter acceptum eſſe, datur condictio ob turpem cauſam. Sed tamen hic dicitur eam actionẽ depo- ſiti locum habere, quia eſt bonæ fidei. Non eſt au- tem congruum bons fidei accipere pecuniam, vt id reddatur quod nullo pretio accepto,& gratis reddi debuit. Ex his cauſis& aliis ſimilibus datur actio di
recta depoſiti. Nunc videndum eſt
Quid in hanc attionem veniat. CA P. I111. X his intelligetis quomodo concipienda ſit
formula actionis. Cum agendum eſt in iudi-
cio, vtrũque cognoſcere neceſſe eſt, vt ſciamus quo-
1347

1 3 4 ½ 4 4 8 1 4 8 8 — 3 1 3 8 4 4 8
—.—— ——— 1 —————————
—
—
————
—— ——öö——
oo
1348 modo intentionis formula concipienda ſit, qua ex cauſa agatur,& quid petatur. Libellus actionis hæc duo complectitur. Quid autem petatur hac actio- ne, facile colligitur ex his quæ diximus de cauſarũ
explicarione. Nam facilè intelligimus hoc peti in hoc iudicio, vt res depoſita reddatur:& id etiam
quod intereſt, ſi fortè deterior res reddita ſit. Vnde uæritur an pro parte reddenda ſit an integra Fortè lures ſant heredes depoſtarij. Hæc quæſtio tracta- tur in I. I.§. ſi pecunia. vbi diſtinguitur res diuidua ab indiuidua. Aliquando ponitur res quæ diuiſio- nem recipit, vt pecunia: aliquando dep onitur res quæ non poteſt reſtitui pro parte, vt Stichus. Si de- poſita ſit res quæ diuiſionem recipit, veluti pecu- nia, ſingulis hæredibus reſtitutio fiet pro parte, vt dicitur in dicta L.. 6.ſi pecunia. Ex hoc loco notan- da eſt obiter ratio obſignandi cum deponitur res moræ purgandæ cauſa.l.obſignat. C. de ſolut. Obſi- gnatio& epoſitio rei debitæ liberat debitorem, ſi creditor rem ſibi oblatam accipere nolit, pecunia includenda eſt in ſacco, deinde ſigillo impreſſo ſi- gnanda, de qua in l.vlt. de lege commiſſl. Notandum autem(vt iam diximus) totam rem hac actione in rei diminutionem venire, vel partem rei ſecundum diſtinctionem quæ traditur in I.I.§. ſi pecuniæ. hic Fit enim aliquando reſtitutio pro par- te cum res depoſita recipit diuiſionem, veluti pecu- nia. Cum autem res eſt indiuidua, tunc pro parte non fit condemnatio, ſed inſolidum. Inde naſcitur quæſtio, quæ tractatur in l.vlt. C. eod. Si vni ex hære- dibus reſtituta ſit res depoſita pro parte, pecunia erat, centum erant depoſita, reſtituta autem ei erant quinquaginta,& alia quinquaginta ſine dolo de- poſitarij perierunt, quæritur an cohæres, cui nihil reſtitutum eſt, habeat aliquam actionem aduerſus eum cui pars reſtituta eſt? Iuſtinianus ait nullam ei cui nihil eſt reſtirurum, actionem aduerſus eum qui pecuniam ſuã recepit ſupereſſe. Cum ſit certæ pecuniæ. Ratio huius reſtitutionis eſt, quia nihil accepit co- heres à depoſitario quod ſuum non eſſet:nihil rece- pit cuius alter coheres partem eſſe ſuã dicere poſsit. Nam agitur de pecunia, numero fit diuiſio. l.2. de verbo. obligat, Si ſpecies eſſet, puta Stichus, aliud dicendum eſſet. Duo Stichi depoſiti fuerunt apud aliquem, vni ex heredibus reſtitutus eſt vnus ex ſer- uis, alter reſtitutus non eſt: hic ſeruus reſtitutus in- telligitur etiam pro parte alterius cohęredis. Alter coheres partem habet in eo ſeruo, quia non diui- duntur numero: in ſingulis ſeruis partem habent coheredes. l. in ſtipulationibus. de verbo. oblig. Præ- terea notandum eſt cum quæritur de officio iudicis in hac actione, hanc actionem bonæ fidei eſſe, vt dicitur in 1.1.§. hanc actionem. Hæc actio refertur in numerum bonæ fidei iudiciorum in quibus additur (ex fide bona) cum iudicium conſtituitur. S. actio- num. Inſtit. de act. Ideo nõ tantùm inſpicimus quid cautum ſit inter deponentem& depoſitarium, ſed ctiam quod alterum alteri cex bona fide præſtare oportet.. in bonæ fidei. Inſt. lib. 4. de act. Vnde fit vt nuda res non veniat in reſtitutionem, ſed fru- us, vſuræ,& omnes acceſsiones: quoniam bo- num& æquum eſt, ei hæc omnia preſtari qui rem ſuam depoſuit, vſuræ, fructus, omnes acceſsiones debentur propter moram,&ſi nulla interuenerit
Franciſci Duareni Iuriſconſ.
ſtipulatio.l.z.& 3. C. codem. Si quis apud aliquem pecuniam depoſuerit,& depofitarius ei moram fecerit in ea pecunia reddenda, poſt moram debet vſuras eius pecuniæ. Vnde quæritur, ſi depoſitarius condemnatus ſit ad ſortem reddendam, quæ depoſita erat, nec vlla mentio facta ſit vſurarum, an poſt condemnatione vſurę peti poſsint? Hæc quæſtio tractatur in l. 4.C. eod. his verbis oſtendit Imperator vſuras in obliga- tione non eſſe, ſed pecumiam tantum depoſitam, ſed tamen cùm pecunia depoſita petitur, quæ in obligatione eſt officio iudicis, qui de ea re cognoſ- cit, ad vſuras pertinet officium iudicis. Ceſſat au-
tem officium iudicis poſt rem iudicatam. l. qui per
colluſionem.§.I. de eo quod certo loco. Inde etiam quæritur, Quid ſi pecunia depoſita ſit,& conuene- rit, vt tantundem reddatur non idem, an debean- tur vſuræ ex hoc contractu? Hæc quæſtio proba- bilem dubitationem habet, quæ tractatur in J. Lu- cius. 24. Ego depoſui apud te centum, conuenit inter nos, vt ea pecunia vtereris, ſi viſum ſuerit, mo- do tamundem mihi reddas, quæritur an vſuræ de- beantur ex hoc contractu? Quæſtio naſcitur ex eo quod videtur mutuum eſſe, magis quàm depoſi- tum, vix depoſitum dici poſſe videtur hic contra-
ctus. Nam cum res deponitur apud aliquem, hoc
agitur vt cuſtodiat, non autem vt ca re vtatur: dominium rei depoſitę, in depoſitarium non trans- fertur. Hic autem rei depoſitæ dominium transfer- tur, cum conuenit vt liceat vti re depoſita, modo tantundem reddatur quantum acceptum eſt. hæc eſt natura mutui. Hic damus pecuniam, non ean- dem pecuniam quam dedimus recepturi, ergo mu- tuum magis videtur eſſe, quàm depoſitum. Si mu- tuum eſt, conſtat ex mutuo propter moram vſuras non præſtari, ſed propter ſtipulationem, ſi ſtipu- latio interuenerit de vſuris ſoluendis. Hæc quæſtio tractatur apud Papinianum in I. Lucius. 24. Papi. nianus ait, ſi actum ſit vt tantundem reddatur, hoc genus conuentionis egredi terminos notiſsi- mos depoſiti: hic immutatur depoſiti natura, ſed tamen ſententia Iureconſultorum hæc eſt. Depoſi-
tum in propoſita ſpecie magis eſſe quàm mutuum,
licet ad mutui naturam proximè accedat,& ter-
minos depoſiti egrediatur. Ideõque vſuræ propter
moram debebuntur ex hoc contractu, tanquam
ex depoſito quod bonæ fidei eſt. Quæſtio hæc fuit propoſita& tractata apud Papinianum.
Quid enim aliud eſt. Hie depoſitum eſt. nam commendare eſt deponere, vt ſuprà diximus. Qupd ita verum. Subiicit Papinianus hoc verum eſſe, ſi actum ſit vt corpora numorum eodem reddantur, tunc enim propriè conuenit, vt tantundem redda- tur: hoc egreditur fines depoſiti, ſed an depoſitum ſit an mutuum, non definit, quaſi de eo dubitauerit, in hac quæſtione ſi conuenerit vt tantundem red- datur, non facilè eſt dicendum vſurarum haberi ra- tionem. Si dicamus depoſitum non eſſe, non habe- bitur ratio vſurarum. Sed an depoſiti adio teneat, an non teneat, non reſpondet. Sed hæc quæſtio ab aliis Iureconſultis deciditur, veluti in l. de ſponſa- liorum. 5. qui pecuniam. hic. Loquitur de co qui pecuniam depoſuit apud alium, vt tantundem red- dat; his verbis apertè oſtendit depoſitũ eſſe, ne mu-
tuum
dürud ſ depbase Reenac Manu-- ſieickgr vlöoha es lbe ele, o thrcendune nttbabipgui menconnas tlleer, Ki nucknonn uumrrcht ttuma l nlng rcktarone dleniat,a paxt, 7 non ells tigue er ddenf ahenineat, lnm tedo guäme Kenitum,
— — —
—
—
—— — — — —
—— — Z — Sſ = —
——— —— —— ——
— ½
. — —
—

„queætttu un 9 Lrſio nlin 1 „nugs gi olle rdern den tur apulaen, autemn am,
A
te domüin tVire Gepäun dum accexanedn us pecunim ne. mus recenmiaga 695 4,
vam ckyolimün proyter nornſin ſtixulmonem igr
ſoluends. Hergi n nllucisſs’ tt unnim m gred Emmnéä.
In Tit. Depoſiti vel contra.
pter legem diqam depoſita res cgrediatur terminos depoſiti, licet paululum depo- ſiti natura immutetur, manet tamen depoſitum,& vſuræ debebuntur poſt moram, vt ex contractu bo- næ fidei. Smile eſt quod dicitur in IPublia.§..hoc tit.hic cauet apud ſe pecuniam eſſe depoſitam,& ſe vſuras præſtaturum. Paulus reſpondit quamuis ex depoſiti natura ſit, vt depofitarius re depoſita non vtatur, atq́; ideo vſuræ n5 debeantur propter vſum, tamen quia hoc cõuenit,& res egrediatur depoſiti
terminos, jure exi 11 rit ſti ulatio, ſed ſimplex conuenrio& caurio. Similis ſocus eſt in l. Quintus. In hac cautione fatetur 25. nummos quos habet, ad ratiunculam ſuam perue- gillese ſe daturum operà, ne ſteriles ſint& otioſi, delt vt vſuræ tibi eo nomine pendantur, ſed nulla mweruenit ſtipulatio; ex qua vfuræ peti poſſunt. Queritur igitur ſi fuctit vſus ea pecunia, an vſuræ
wum quamuis pro
peti poſsint? Quæſtio hinc pendet an ſit mutuum
an depoſitum? Et reſpon det hic de iure Scæuola more ſuo, omiſſa facti quæſtione. Et ait, ſi depoſi- tum ſit vſuras exigi poſſc in hac ſpecie, id eſt, ſi ani- mo deponendi fuerit, ea pecunia data alteri, tunc debebuntur vſuræ Igitur ex his omnibus quæ dixi- mus concludendum eſt ex depoſito vſuras deberi, propter moram,& propter vſum rei depoſitæ, nec ideo minus eſſe depoſitum, quòd conuenerit, vt de- Oſitarius vtatur re depoſita, ſi voluerit. Si enim depoſita pecunia vſus fucrit, aduerſus eum dabitur actio, etiam ad vſuras. b Deinde notandum eſt in hac actione, quæ bonæ fidei eſt ſpectandum eſſe, quod docet Triphoninus in l. bona fides. Cum dicimus hanc actionem bonæ fidei eſſe, hoc ſignificauimus ad æquitatẽ maximè reſpiciendum eſſe in hoc iudicio, ſicut in aliis con- tractibus, in quibus ex bona fide additur. Bona fides quæ in contractibus exigitur ſummam xquitatem deſiderat,& in hac bona fide æſtimanda ratio ha- benda eſt non tantum naturalis rationis, ſed etiam ciuilium præceptorum& prætoriorum. Videndum eſt etiam an aliqueę circunſtãtiæ ſint. Aliis exemplis demonſtrat ſingularium circunſtantiarum haben-
zam eſle rationem, vt iudicemus, an quid bonæ fi-
dei conueniat, an verò à bona fide alienum ſit. Ex quo apparet, verum eſſe quod Cicero ait in Offc. auuluis non eſſe, ſed magni eſſe iudicis ſtatuere, qud quéquc ex bona fide præſtare oporteat. Tanta vis eſt bonæ fidei, vt etiam ad alias perſonas extrin- ſecus pertincat, quamuis æquum ſit ei, qui depoſuit depoſitum reddere, tamen expectamus an æquius ſit alteri quàm ci qui depoſuit reddi. Quod hic dici- tur depoſitum rei ſuæ conſiſtere non poſſe, hic in- terpretarer, ſed diu eſt me hæc interpretatum eſſe in Lſi alienum. ſolu. matri.& ibi planam omnium con- tractuum diſtinctionem adhibui. Quod autem hic dicitur ſecundum ius naturale depoſitum reſtitui debere, ei qui depoſuit, etiam deportato quomodo d intelligendum ſit, docebimus in Iſi mandauero. 22§.s cuius. mand. Ex eo quod diximus hàc actio- nem bone fidei eſſe. Hinc cõſequens eſt iudicẽ poſſe iuſiurandum in litẽ deferre, ſi res depoſite nõ reſti- tuantur.1.I.§. in depoſiti. hic. que latiſsima eſt iudicis poteſtas in actione deppſiti, quia bonę fidei eſt. ldeo
„
poteſt undex ſi ei æquũ visũ ſit, actori iuſiurandũ in
gentur, etſi nulla interuenerit ſti-
1349 litẽ deferre,& tanti reũ dãnare quãti iurauerit actor. Eſt locus communis de iure iurando tritus& peruulgatus, tamen compenſatio in ea actione locũ non habet, quæ tamen maximè locum habet in bo- ne fidei iudiciis.§. in boneę fidei. Inſtit. de actio. Et olim vſitata tantum erat in bonæ fidei iudiciis, nã in ſtrictis non habebatur ratio compenſationis, quamuis hodie propter conſtitutionem luſtiniani, I.vlt. Cod. de compen. in ſtrictis etiam iudiciis ad- mittatur. Sed ſingulare eſt quòd cõpenſatio in hoc tractatu non admittitur. Fauor huius contractus exigit, vt primo quoque tempore quod depoſitum eſt reddatur.l.pen. C. eo. videtur magna perfidia eſſe depoſitum non reddere. Ideõque conſtitutum eſt, vt ſine vlla cunctatione depoſitum reddatur. Non admittitur compenſatio, etiam ſi ex cauſa depofiti tantundem ſibi deberi quid contendat, hoc etiam expreſsũ eſt in Inſtit. dicto§ in bone fidei.rit. de act. Aliud ſingulare eſt in actione depoſiti, quòd is qui depoſuit rem ſuam apud aliquem, ius& priui- legium habet protopraxias, vt preferatur ceteris creditoribus, ſi fortè bona depoſitari) publice pe ſi- ta ſint. Hoc ius ſingulare eſt in depoſito. l. ſi hami- nem.§. quoties. Quoties foro cedunt nummularij, id eſt, quand ils font lan que outte. Si quis pecumam apud nummularium depoſuerit, alij verò pecuniã fœnerati ſint, ſi foro ceſſerit ille nummularius,& bona eius publice poſita ſint, ratio prius habenda eſt eius, qui pecuniam apud nummularium depo- ſuit, vt is preferatur ceteris creditoribus fœnerato- ribus. Et ante priuilegia nulla difficultas efl, niſi in bi
vesbws. Hès verbis fignificat priuilegiariis eos qui
depoſuerunt anteponendos eſſe, quod non videtur rationi conſentaneum cſſe. Nonne ſatis eſt eos pa- rem cauſam habere cum priuilegiariis? De priuile- giariis videte tit. de priuile. credit. His aduerſari vi- derur, quod exp efium eſt in I ſi ventri. 5 in bonis. de priuile. credit. vbi dicitur eorum qui habent de- poſitam pecuniam, habendam eſſe rationem poſt priuilegia. Hic autem dicitur ante priuilegia, ſed quod poſtea ſequitur in l. ſi ventri.§. in bone fidei. oſtendit quomodo hoc accipiendum ſit. Subiicit ſi res depoſite extent,& vindicart poſsint, tunc ratio habenda eſt eorum, qui depoſuerũt ante priuilegia. ergo quod hic dicitur ſimpliciter accipiendum eſt, ſecũdum eã diſtinctionẽ. Sed quomodo? Aliquan- do accidit& fere hoc contingit in depoſito, vt rei depoſitæ dominium non transferatur. Hęc eſt enim depoſiti natura. Nam quoties dominium rei depo- ſitæ transfertur in depoſitarium, res excedit termi- nos depoſiti. Ergo cum dominiũ pecuniæ depoſi- tæ tranſlatũ non eſt, vindicari poteſt pecunia cuius dominium tranſlatum non eſt. Certè æquum eſt, eum qui pecuniam ſuam petit, cuius dominium non tranſtulit in depoſitarium, præferri omnibus priuilegiariis: comendit enim de dominio non
amittendo eius rei, cuius dominium ſemper ha-
buit,& quam vindicare poſſet, tanquam dominus. S verò dominium tranſtulir in depoſitarium, quod accidit aliquando vr diximus in interpretatione l. Lucius, cum conuenit, vt poſsit vti depoſitarius, tunc cius qui depoſuit habetur ratio poſt priuile- gia. Idem etſi fraudatoris dolo deſierit in bonis eius
cſſe. Deinde hæc actio datur aliquando in ſimplũ,
3

——
1 8 4
—
—
—————
—— ————
— —
— 3nnMnn—. ————— 14 e.n ahshe3s re e3e Se ee e hueueghsee eeeeanichenercrechteeee, eoeee eeeeceeeeeee —————— 3——— — 88—8—Iſſſſ“. 8— v— 8 2 8 2.——————ͤ————————— ———— ÿõ—————— — 8 2 iere. eee—
—— 8.—————— —— S 2 ——— 5“— — 7 4— —2—-——V:;ʒ:—·——- 1-— ————— 1————— ————————— 4 4—— 5———— 8 .— ſſ— 4— 8 9 —————— 2——, 1.— 1 ..—— 2———
——— ————
4 3— 8 ———ͤſ
1359 aliquando in duplum, vt expreſſum eſt in edicto Prætoris. I. 2.§.1. hic. Hæc actio datur in ſimplum, niſi ex cauſa tumultus, incendij, ruinæ, aut nau- fragij, quicquam depꝑſitum ſit. Si quis neceſsitate compulſus in naufragio, ruina, tumultu& incen- dio, depoſuerit apud alium aliquem rem ſuam, cum non poſſet perſonam idoneam facile eligere cui fideret, tunc æquum eſt, vt huic ſuccutratur, & perfidia eius qui depoſitum accepit, magis pu- niatur, ideõque hæc actio datur aduerſus eum in duplum. Sed cum quis nulla neceſsirate coactus rem ſuam depoſuit apud aliquem, poteſt eius cul- pæ aſcribi, quòd homine perfido nee ſatis idoneo cũſtodiam rei ſuæ omiſerit. b
Hac autem ſeparatio. Inutile eſt in cauſis huiuſmo
di fidem frangere, ſic eſt legendum vt oſtendi lib.
1. Diſputat. cap. 10. Non inciuile, vt legitur in libris
vulgaribus.lnutile eſt publicę vtilitati.llcum plures.
de adminiſt. tuto. Quod dicimus actionem pœna- lem non eſſe, ſed rei perſecutoriam, hoc intelligi- mus rem nullam peti præter cam quæ depofita eſt, cum acceſsionibus. Pœna tamen infamiæ damna tus hac actione afficitur. l. quæ depoſitum. C. eod. Po ſtremo datur hec actio in heredem, in ſimplum, jnſolidum ex dolo defuncti.l. ſi hominem. 7.§. dari. Ait autem Iureconſultus, hanc actionem dari ex dolo defuncti inſolidum: quod tamen videtur con-
tradicendum eſſe: dicimus enim actionem ex ma-
leficio deſcendentem in heredem non dari, niſi quatenus ex dolo defuncti ad heredem peruenerit. At hæc actio oritur ex dolo, dolus autem eſt ma- leficium, ſed tamen ait Iureconſul. dari actionem aduerſus heredem, inſolidum. Tamen quia hic dolus. Hæc actio non naſcitur ex maleficio, ſed ex contra- ctu, quamuis propter maleficium detur, agitur ex depoſito, non inſpicimus an cauſa condemna- tionis ſit maleficiũ ſed inſpicimus an ex maleficio agatur an ex cõtractu. Actiones ex cõtractu deſcen- dentes, quãuis ob maleficium dentur, cõpetunt ad- uerſus heredes inſolidũ. l.ex contractibus. de obliga. & actio. Conſequitur igitur hãc actio nẽ non cõpe- tere aduerſus heredem ad pœnã, atque ita explicari oteſt locus aliàs obſcurus,& explicatu difficilis in §. aliquando. de perpet& temp. act. vbi aliquando etiam ex contractu inſolidum non datur in heredẽ actio. quod poteſt intelligi de actione depoſiti, quæ etſi ex contractu deſcendat, non tantum rei perſe- cutoria eſt, ſed pœna vt cum petitur duplum:& exemplum de depoſiti actione ibi Theophilus ad- fert. Sed quæritur cum plures heredes ſint, an detur in ſingulos inſolidum acto an verò pro parte here- ditaria pro qua quiſque parte heres eſt? Et dicitur in L.ſi hominem.§. datur. pro parte hereditaria hęredes conueniendos eſſe: hic ergo ſequimur regulam qua obligationes diuiduntur inter heredes pro portio- nibus hæreditariis. I.]. fi cert. pet. hoc intellige, niſi heres vnus ex ſuo facto conueniatur, vt diximus de commodato, l. 3.§. hæredes. commod. Si vnus ex hæredibus in re depoſita dolum admiſcrit, quia conuenitur ex facto ſuo, is tenebitur inſolidum. Huc pertinet quod dicitur in J.in depoſiti. 9. Ex his naſcitur quæſtio quæ tractatur in l. ſi duo. 29. Res
aliqua depoſita eſt apud aliquem: is deceſsit duo-
bus heredibus relictis: hæredes dolo interuerterunt
Franciſci Duareni Iuriſconſ.
rem depoſitam: quæritur an inſolidum an pro patte conuenientur? dolum hie ab vtroque commiſſum eſſe ponimus. Marcellus ait quodam caſu pro par-
te teneri, poteſt accidere talis ſpecies in qua tenean-
pro parte, ſi pro parte admiſſum ſit aliquid Afingu- lis vt in hoc exemplo. Si deusſerunt decem. Decem
depoſita fucrant apud defunctum: heredes defunçi
dolo malo interuerterunt eam pecuniam,& cam inter ſe diuiſerunt,& ſinguli heredes quina abſtule. runt: in parte erũt adſtricti. Aliquando incidit ſpe- cies vt teneantur inſolidum. S§s lancer conflauerint. Non idem enim dicitur de pecunia que recipit di- uiſionem ſi qua ſpecies interuerſa ſit dolo hęredũ,
inſolidum conueniri poterunt. Sed quomodo hæc
accipienda ſint docuimus ſub tit. de verb. oblig. in
Variis locis. Quamuis in hac poſteriori ſpecie inſo-
lidum teneantur, tamen cum ſit deueniendum ad æſtimationem rei, quia non reſtituitur ſpecies con-
uenientur etiam pro parte: idq́uc accidit in his
etiam obligationibus quę indiuiduæ ſunt, I. ſtipula- tiones non diuiduntur. de verb. oblig. Si quis domũ ædificari ſtipulatus ſit,& id non fiat, hæc ſtipula- tio eſt indiuidua:tamen ſi promiſſor deceſſerit plu- ribus heredibus relictis, pro parte conuenientur he-
redes, quia ad æſtimationẽ venitur. Hæc de actione
depoſiti directa. De actione depoſiti contraria. b CAP. VW.
E hac actione contraria pauca hic extant:
L locus vnus eſt in I. 5. in princ. Sicut ei qui de-
poſuit rem ſuam apud alium datur actio depoſiti
directa aduerſus depoſitarium, ita variis ex cauſis datur actio contra, id eſt, viciſsim depoſitario ad- uerſus eum qui depoſuit. b b De cauſis huius actionis.
IIquis velit noſce cauſas huius actionis cõtrarie S repetenda ſunt ea quę diximus de actione com modati contraria: hæ duæ enim actiones magnam inter ſe affinitatem habent, vt ſi ſumptus facti ſint in conſeruationem& tutelam rei depoſitæ: ſed hic dicitur in actione contraria depoſiti non iurari in litem ſicut in directa iuratur in litem in iudicio di- recto depoſiti, cum depoſitarius rem depoſitam te- ſtituere non vult: hac ratione punitur contumacia & perfidia cius qui reſtituere non vult dolo malo. Tunc enim iuſiurandum defertur actori: hæc ratio ceſſat in iudicio contrario depoſiti, nam depoſita- rius petit ſumptus ſibi reſcindi quos fecit in conſer- uatione rei depoſitæ: hic non agitur de fide rupta, ſed de indemnitate tantum eius qui depoſitum ſu- ſcepit. Quædam alia ad vtramque actionem perti- nentia omitto, quia video nobis feſtinandum eſſe vt abſoluamus hunc librum.
IN TIT. XXXV. IL.LIB. IIII.
cOoD. EI II T. I. LIB. XVII. PANDECTARVM.
MANDATI VEL CONTRA. d. p. 43 b b N hac diſpuratione de mandato inci- „ piemus à definitione mandati. Quam definitionẽ ſimpliciſsimè explicabimus ſicut à nobis factũ eſt de depoſito. Man- datam
5 A 3— 63 Ae— —— ——
———
—— —— —
——— ——— —— —— ——— —— —— —— ——
— — — —
——
mendbr uuüntde puugimnm mirer nerichen un unn taktrguu nnnfancubr Ilc ſermneit vumet Dein Mcretboadm Wmelelllnero rnum Td nGuw moan rthiocanrie ncimrd vyrs illats rtreriadic
1 1
dkinäum
doquod- goteſt ob dm ante Aunem in en contr.

tum nos definimus contractum eſſe quo negociũ alienum alicui gerendum committitur line merce denos hoc addidimus vt plana ſit definitio. Verbũ contractus explicatum fuit à nobis ſub tit. depoſiti. Eodẽ enim verbo vſi ſumus in definitione depoſiti. Negocium hic accipimus pro quacũque re in qua opera alterius nobis ſit neceſſaria, ſic accipitur in deſinitione procuratoris..i. de procur. Cum procu- rator is eſſe dicitur, qui negocia aliena mandatu domini adminiſtrat: exempli gratia, cum mando tibi vt fundũ mihi emas, vel vt pro me fideiubeas. hæc exempla ſunt in l.. hic. Deinde dicitur in de. nitione alicnum, cum negocium alienum gerendũ
da
committitur. Eodèmque verbo vſus eſt lureconſul-
ubin definitione procuratoris. Procurator eſt qui madatu domini negocia aliena gerit& adminiſtrat, nam ſi quis aliquid gerendum committat quod ad nilitatem committentis non perrtincat, ſed potius eius cui mandatur, non propriè dicitur mandatum eſſe. Ego tibi mando,vt pecuniam tuam potius col⸗ loces in comparationem prædiorum quàm in fœ- nus, quia negocium alienum non committitur ſed proprium eius, cui mandatur„propriè non dicitur mandatum eſſe, quamuis mandatum etiam ad hoc pertineat, ſi late accipiatur, conſiliũ eſt potius quàm mandatũ, vt dicitur in I. 2. ego videor tibi conſulere potius quàm mandare quod ad me pertinet: quia non intereſt vtrum fœneres pecuniam an coloces
in emptionem prædiorum. Ex conſilio nemo obli-
atur: ex mandato naſcitur vltro, citròque obliga- tio. Eſt regula iuris, l. conſilij. in qua dicitur conſilij non fraudulenti nullam obligationem eſſe. Neque illud verum eſt, conſilium malum conſultori peſsi- mum eſt. Deinde dicitur in definitione, gerendum. Hoc verbo admonemur iam geſti mandatum nul lum eſſel. ſi verò. õ. ſi poſt. cum ego tibi mando vt pecuniam Titio credas, tunc vere mãdatum eſt, etſi mandatu meo credideris: eo nomine tibi aduerſus me aſtio datur: ſed ſi poſt crediram pecuniam man dem tibi vt credas, nullum eſt mandatum. Verbi proprietas id fatis oſtendit. Verbum, mandare, non poteſt referri ad id quod iam factum eſt, ſed ad id quod faciendum eſt. Et hoc intereſt inter conſtitu- tum, mandatum& fideiuſsionem. Conſtitutum itetiam poſt obligationem contractam. Conſtituo meſoluturum decem quæ tibi debeo, vel fide mea eſſe iibeo quod Titio credideris. Et fideiuſsio ſequi etiam poteſt obligationem iam contractam, fed
mandatum antecedere debet. Iureconſultus addit
cxceptionem in qua mandator tenetur poſt obli- gationem contractam. Tu pecumam credidiſti Ti- tio, cum vrgeres eum ad tibi ſoluendum, mandaui tibivt periculo meo dares ei aliquod interuallum: hoc caſu ad mandantem periculum nominis perti- net. Deinde dicitur in definitione abſque mercede: nam ſi merces interuenerit, tranſit in alium con- tractum: non dicitur mandatum eſſe, ſed locatio propter mercedem interuenientem. Is qui pacta mercede negocium alienum gerendum ſuſcepit, operam ſuam locare videtur, II. hic.§. mandatum. em dictum eſt de commodato& depoſito, v- trumque eſt gratuitum. Si tamen remunerandi cau- ſahonorariũ interueniat, nihilominus dicitur man- datum eſſe, non ideo eſt locatio, quòd honorarium
In Tit. Mandati vel contra. 1
K
aliquod remunerãdi cauſa præſtetur, vt dicituùr inl. ſi renumerandi. 6. in prin. vocat honorem quod ali- quando dicitur honorariũ. l.I. ſi mẽſor falſ.mod. l.r. de extraor. cognit. Hanorare eſt aliquẽ præ mio af- ficere. L.. de poſtul. cũ in iudicio honor petitur. d. l.. de extraor. cognit.& l. honorariũ. Sed de hoc hono- rario& ſalario nos poſtea fuſius dicemus. Addidi- mus in definitione, committ’tur. Cõmitti alicui ne g0 cium gerendũ dicitur cũ quis rogat aluum, vt ne- gocia ſua gerat: his enim verbis mandatũ contrahi- tur. Lr. hic. Solo igitur conſenſu obligatio mandati cõtrahitur. J.J. ſi remunerãdi.§.r. hic. Admoner VI- pianus hanc obligationẽ non naſci ex geſtione ne- gocij. Nã ex negocij geſtione naſcitur obligatio, cũ quis negocia ſine mãdatu alterius geſsit,& vltro ſe immiſcuit negociis alienis gerẽdis. Hlic mandatum neceſſariũ, vt hæc obligatio cõtrahatur, preter man- datum nihil neceſſariũ eſt, nã poſtquã quis ſuſcepit negocium alterius gerendum, etſi non geſſerit, tene- bitur. quoniã autem hæc obligatio dicitur contrahi conſenſu, ideo nihil refert quibus verbis quis vſus ſit in hacobligatione contrahẽda, vt dicitur in J.1. nihil refert quibus verbis conſenſus expreſſus fuerit: hoc eſt intelligendũ, modò verba huiuſmodi ſint, vt ex- primant voluntatem mandantis, vt ex his appareat mandare voluiſſe negociũ alicui gerendum. Nam vulgaris cõmodatio non ſufficit ad obligationem mandati contrahendã. l. ſi verò. 6. cũ quidam. Is qui cõmendat alium per epiſtolã, non videtur manda- re vt ei pecunia detur, ſed videtur teſtimoniũ tantũ præbere ſuæ probitatis: non tamen in ſe periculum ſuſcipere, ſiquid ei datum fuerit. Inde etiã conſequi tur inter abſentes mandatũ contrahi poſſe ſicut& inter preſentes per nunciũ& per epiſtolã: quod& in omnibus contractibus locũ habet qui conſenſu con trahuntur. 1.. hic. Quinimo& tacitus cõſenſus ſuffi- cit, eriam ſi quis ne per epiſtolam quidem aut nun- cium voluntatẽ ſuam declarauerit, ſed præſente ſe pafſus ſit aliquid fieri, aliquando mandaſſe intelli- gitur, quia conſenſus ſufficit. At dubium nõ eſt quin conſentire intelligatur qui ſe præſente aliquid fieri patitut. Exemplum eſt in l. qui patitur. Quidã man- dat, vt mihi pecuniam credas, quaſi pro me fideiu- bens is aget aduerſus me eo nomine, ſed ei nõ man- dauit vt pro me interueniret: ego voluntatem meã verbis non expreſsi, ſed tamen hoc paſſus ſum: hoc ſilentium declarat conſenſum. Simile eſt quod di- citur in l. ſi fideiuſſor. Tu fideiuſsiſti pro me cũ ego id tibi mandaſſem expreſſe, ſi ſolueris pecuniam ad quam obligatus es, quia interceſsiſti, mãdati aduer- ſus me actionem habes: alia cauſa eſt prohibentis quàm tacentis,& non contradicentis. Si quis prohi- buerit alij ne pro ſe fideiuberet,& is nihilominus fideiuſſerit, nulla ei ſupereſt actio mandati aduerſus eum pro quo fideiuſsit. J. ſi pro te. 40. Cum velles ro me fideiubere, ego prohibui me fideiubere: fideiuſsiſti,& pecuniam exoluiſti, eo nomine actio mandati non tibi competit aduerſus me, imò ne negociorum quidem geſtorum actio eſt: quo-
niam licet negociorum geſtorum actio ei detur, qui
ſine mandatu alterius negocia geſsit, tamen ei non datur qui contra mandatum geſsit. Hoc etiam ex- preſſum eſt in l. vltim. Codice de negoc. geſtis. De hac tamen re multæ& diuerſæ fuerunt opiniones
I 4
—

1352² Iureconſultorum,& edita eſt conſtiturio à luſtinia- no ad eas decidendas quæ eſt in d.IVlt. de neg. geſt. aod autem diximus mandatum perfici conſen-
ſu, nos conſenſum intelligimus vtriuſque interue- nire debere tam eius qui mandat quam eius cul mandatur: nemo enim cogitur mandatum ſuſce
ere, ſed poſteaquam ſuſcepit obligacur: atque ita intelligendum eſt quod dicitur in definitione„cui negocium gerendum committitur, l.ſi mandauero. §.VIr. Niſt renunciatum ſit. Nam renunciatio hic lo- cum habet, vt poſtea dicturi ſumus. Hadtenus de definitione mandati, ex qua intelligitis contractum eſſe ex quo naſcitur obligatio. Hæc obligatio parit actionem mutuam, id eſt, tam dircctam quam contrariam. Ex hoc contractu naſcitur vltro ciuò- que obligatio directa quæ datur mandãti aduerſus mandatarium. Contraria verò quæ datur manda- tario aduerſus mandantem. de actione directa pri- mum videndum eſt. b
De cauſis actionis mandati diredte. SAT. 11.— K) Ariæ huius actionis cauſæ hic referuntur à /ureconſultis, quas ordine& ſigillatim ex-
plicaturi ſumus. Vna eſt, ſi mandatum ſuſceptum ſit, nec mandatarius id impleuerit, vel mandato oportune non renunciauerit, mandatarius non im leuit negocium ſibi commiſſum, cùm iuſtam cauſam non haberet non implendi nec renunciauit oporcune, tenetur hac actionc. Vtrunque enim ne- ceffarium eſt vt agatur hac actione. l. ſi mandaue- r0.§. Vle. Is qui mandatum ſuſcepit, poteſt renun- ciare ob iuſtam cauſam mandato re inregra. Sed ſi cum nullam iuſtam cauſam haberet renunciandi, nec renunciauit etiam ei, ſed deſeruerit omnino mandatum ſuſceptum, locus eſt huic actioni dire- ctæ. Si mihi renunciatum ſit, cum mihi ius inte- grum non eſſet, quia importunè eſt renunciatum, ideo datur mihi aduerſus te actio mandati directa quanti mea intereſt negocium geſtum eſſe. Sane ſi valetudiuws. Hic Iurecõſultus adfert quædam exem- pla vt oſtendat ex cauſa poſſe mandatum deſeri,& renunciari poſſe mandatori. Seu ob altam tuſtam cau- ſam. Hinc ſimile eſt quod dicitur in l.ſi quis alicui. 27.§. qui ſuſcepit.& l. ad comparandas. 17,C. Ego ti- bi mandaui vt merces mihi comparares,& pecuniã tibi dedi, fidem rupiſti, teneris mihi quanti mea in- tereſt mandatum ruptum non eſſe. Notandum eſt
ex eadem cauſa dari aliquando actionem furti, pu-
ta, quia mandatarius ſuſceptum mandatum non
impleuit, ſed deſeruit. Veluri ego dedi tibi pecunii
ad comparandas merces: tu fide rupta non com- paraſti, ſed meam pecuniam in tuos vſus conuer- tiſti: dubium non eſt quin furti tenearis. Eſt emimm furtum contrectatio rei alienæ inuicto domino. I.1. de furtis. Hoc eſt intelligendum ſi verè contrectaſti rem meam,& ſi nolis reddere quod accepiſti, non tamen teneris furti ſed mandati. l. procurator. 55. Alia cauſa hic refertur, ſi inſtrumenta cauſæ non reddat mandatarius vel quod ad eum peruenit oc- caſione madati. l. ſi procuratorem 8. Ego tibi man- daui vt cauſam meaimn ageres, inſtrumenta cauſæ tibi dedi quæſitum fun quænam actio mihi compe tat, cum ea mihi non redderes? Quibuſdam vide- batur actionem depoſiti competere, quia agitur
Francilci Duareni luriſconſ.
inter me& te, vt ca inſtrumenta cuſtodias: ſed tamẽ quia illa conuentio accedit cõtractui mandati cõpetet mihi actio mandati. Nã inſpicimus id quod principaliter agitur. Simile exemplũ addux imus in interpretatione tractatus de rebus credit.& eti tit. depoſiti. Inſpicitur initiũ& cauſa Si habeaturiinitij & cauſæ ratio, propter-hoc inter nos agitur: manda- tum eſt,& ideo datur actio mãdati, non depoſiti, vt hic dicitur. Hac actione etiã agitur ſi procurator nõ reddat id quod accepit propter mandatũ, quod in-
telligimus de quacunq; re que peruenit ad procura
torẽ occaſione mãdati. Aliud exẽplũ eſt de vſuris in l.idemque.§. ſi mãdauero procuratori, vbi tractatur huiuſmodi quęſtio. Mãdaui tibi vt meã pecuniã gra tis crederes ſine vſuris, tu vſuras exegiſti: nõne poſ- ſum petere vt eas vſuras reddas?: Et Iurecon. ait te ad cas vſuras teneri, quia ex mãdato nihil debes lucrari.
Tertia cauſa eſt, Si dolo vel culpa mandatarij damnum aliquod acceperit mandator, quamuis mandatarius ſuſceptum mandatum non omiſerit: ſed tamen eius dolo vel culpa aliquo damno affe- Kus ſit mandator, co nomine datur aduerſus eum actio mandati. Itaq; mandatarius vel procurator nõ tantuùm de dolo, ſed etiam de culpa tenetur. Id ſu- mitur ex tribus legibus quæ ſunt in tit. Cod. l. cum per procuratorem. 9.l.procuratorem.& l. à procura- tore. Simile eſt etiam quod dicitur in l. in re man- data. C. eod. tit. Idem dicitur in l. contractus. de re- gul. iur. vbi docet Iureconſultus qui contractus do- lum recipiunt,& qui culpam:& ait in iudicio man-
dati præſtari dolum& culpam. Idem ſcribit Cicero
in oratione pro Roſcio Amerino, diſſerens de hoc
judicio mandati in minimis rebus teneri manda-
tarium, ſi quid non ſolùm maliciose, ſed& negli- genter fecerit. Sed huic ſententiæ duo aduerſari vi- dentur. Imprimis aduerſatur regula quam tradit Iureconſultus in l. ſi vt certo.§. videndum ſupra, commodati. vbi docui in contractibus qui ad vtili- tatem ſuſcipientis non pertinent, dolum tacitum præſtari, non etiam culpam& negligentiam, ve- luti in depoſito. Cum quis deponit rem ſuam apud aliquem cuſtodiẽdam, depoſitarius dolum tantum præſtat, quia depoſitum ad eius vtilitatem non per- tinet:In eo enim tantùm verſatur vtilitas deponen- tis. At in hoc contractu eadem eſt ratio: mandatum fit gratia mandantis: mandatum gratuitum eſt:hæc obligatio contrahitur ſine mercede, alias locatio eſſet. Ergo idem dicendum eſſe videtur quod de depoſito, vt dolum tãtùm preſtet mandatatius ſiue procurator, non etiam culpam& negligentiam. Secundo obiiciuntur quædam leges huius titu- li. l. ſi fideiufſor. 29.& I. ſi procuratorem.§. vltim.
cum ſequent.& l. idemque. ex quibus legibus col⸗
ligi viderur dolum tacitum præſtari in hoc iudi- cio. in l.ſi fideiuſſor. 29. Si fideiuſſor conuentus ali- quam exceptionem omiſerit,& ob id condem- natus fuerit à iudice ad ſoluendum, quæritur an id repetere poterit à mandante? Et Iureconſultus ait videndum eſſe an id dolo fecerit, an non. Sic videtis cum quæritur an procurator teneatur, an non, inquiri an dolo aliquid fecerit an non. Sic in l. ſi procuratorem.§. vltim. cum 1. ſequent.& J. idemque. 10. in principio. In hac lege idemque. Vlpianus generaliter ait nihil amplius preſtare eum
oporterc,
——— —— — 6 — — —
— — . — —½
— — — — — —— — —
———— — — —
—— — —
thean ſil arom co9 eoihe. ammckgus wec ralo A uum que, diſiwo ac zukor e. rolamine vvcur. artum ctin 8c treri,ſel e ad Gol tmque,) voram ücke t Accurldu Ai urepre pekar oyrr jen retan (aaraſider wllulehi
1
tnm alenu umglis b fimnm tefttcen ites dig Fredom depiend dus ſepit acltni

b dicitm ln lora in l. connnhhi, Utus quicunt,
In Tit. Mandati vel contra.
re, qui procurat quàm bonam fidem. Aperte videtur oſtendere Vlpianus mandatarium vel pro- curatorem de dolo tantùm teneri non etiam de cu- ſtodia:& tamen in I. à procuratore,& aliis legibus zilerte expreſſum eſt& dolum& culpam præſtari. Locus eſt valde difficilis, nec vllus eſt difficilior in hac tota diſputatibne de mandato. Sed tamen exi-
oporte
ſtimo ſic dicendum eſſce. Quamuis obligatio man- qati contrahatur gratia mandãtis, nec vtilitas man-
datarij in ea re verſetur tamen mandatarium ne- ligentiæ nomine& culpæ teneri, quia is qui ne- ocium alterius gerendum ſuſcipit, videtur diligen- dam& induſtriã ſuam promittere: quia in negocio crendo opus eſt induſtria& opera. Ideo ſi dicatur negligentiæ nomine teneri: in depoſito non eſt ea- zem ratio: nulla induſtria eſt opus. In depoſito ſuf- ſcit, Vt depoſitarius depoſitum recondat: ſed in mandato adtione opus eſt, quæ induſtriam requirit. Hac ratione videtur mihi reſponſum eſſe, vt quam- uis mandatum gratia mandantis contrahatur„nec reſpiciat vtilitatem mandatarij, quia fortè nullum ei ſalarium conſtitutum eſt, tamen teneatur negligen-
tiæ nomine. Notandum tamen eſt, quoties nego-
cium eſt quod induſtriam non requirit, quia ceſſat hæc ratio: ideo dolum malum tantum aut culpam latam quæ proximè ad dolum accedit, pręſtari. Sic cxiſtimo accipiendum eſſe quod dicitur in I. ſi fide- juſſor. bic. Tu fideiuſsiſti pro me mandante, hec res nullam induſtriam requirit. Ideõque non interpre- tabimur hoc actum eſſe inter mandantem& man- datarium, vt is diligentiam adhibeat: vnde dictum eſt in J. kdeiuſſor.fideiuſſorem doli nomine tantům teneri, vel ob diſſolutam negligentiam quæ proxi- me ad dolum accedit. Quod autem dicitur in J. idemque. nihil amplius præſtare oportere quàm bonam ſidem eum qui procurat, paulò obſcurius eſt. Accurſius ait his verbis nõ excludi diligentiam, & ita interpretatur nihil maius quàm bonam fidẽ præſtare oportere. Sed ego contrà exiſtimo bonam hidem præſtare hic eſſe preſtare ctiam diligentiam. Contra fidem enim is facit, qui in amici negocio quod ſuſcepit gerendum, negligentem ſe præſtat:
dd enim alienum eſt à bona fide. Idedquc cum ait
nihil amplius præſtare eum oportere qui procurat quàm bonam fidem, ſic intelligimus. Ideſt, ſufficit eum id efficere quod bonæ fidei conuenit& quod bonaſides dictat eum efficere debere. Et exempla quæ ptæce dunt in l. ſi procurator..vlt. oſtendunt ſic
hocaccipiendum eſſe quod dicitur de bona fide:
quamuis ſæpius bona fides dolo opponatur. Alia etiam diſtinctio mihi ſolita eſt placere, vt diſtingua mus procuratorem ab eo cui aliquid eſt mandatũ, vt Cicero in orat.pro Ceci.& idem Cicero in To- pic. Procuratorem vocabant qui operam ſuam lo- cabat ad res alienas gerendas& adminiſtrandas:ita plærunque accipiunt procuratorem iuris noſtri au- Ktores, veluti in l.ſi quis procuratorem. C. de decur. lib.o. Cum vocant vile officium procuratoris, vo-
cant procuratorem qui mercede accepta aliena ne-
gocia gerit: mandatarius autẽ non gerit aliena ne. gocia accepta mercede, aliàs locatio eſſet. Sed etſi quis locauerit operam ſuam vt res alienas gerat, di- citur procurator:& re vera ita procurator accipitur plerunque. Noſtra diſtinctio nõ abhoret àdictione.
1353 Is qui propriè procurator dicitur,& accepit merca- dem, tenetur nont tantũ de dolo, ſed etiã de culpa: ſed tamen magis mihi placet ſuperior noſtra diſtin ctio. Quartum exemplũ cius cauſæ propter quam datur actio mãdati, directa eſt in l. fundũ. 35. Ego ubi mandaui, vt mihi fundũ emeres, qui ex parte tuus erat:tu emiſti partẽ quæ erat aliena nõ tua, quia tibi mãdaui vt emeres mihi totum fundũ, peto vt mihi partem quoque tuam pręſtes: quæritur an preſtare tuã partem cogaris? Certe ſubtilitas iuris non pati- tur, vt præſtare tuã partem cogaris, quia non potes
Partem tuam à te emere. Sed tamen nos benignius
interpretamur hoc mandatum quaſi tibi manda. tum ſit vt mihi partem tuam vendas,& emas par- tem quæ tua non eſt. Atque hinc naſcuntur quæ- dam quæſtiones de precio. Prima eſt. Quid ſi tibi mandaui vt certo precio emeres? Et dicitur eo pre- cio mandata eum emere debere. Deinde quid ſi certum precium non ſit definitum? Et dicitur defi- niendum eſſe arbitrio boni viri. ſi fundum.& l. ſe- quenti. Ita vt omnes ſummas. Hinc intelligitis ex quibus cauſis detur actio mandactti directa.
Pre:erea notandum eſt hanc actionem famoſam eſſe, licet pœnalis non ſit, ſed rei perſecutoriam, tamen infamiæ pœna infertur damnato hoc iudi- cio: hoc autem expreſſum eſt in l. in re mandara. 21. C. eod. Exiſtimationis& fame periculum eſt in re mandata eius qui mandatum de negociis alienis gerendis ſuſcepit:& videte edictum prætoris de his qui notantur infamia.
Deinde hec actio non tantùm directa eſt, ſed etiam vtilis, ſicut& in aliis iudiciis pleriſque. Vtilis actionis exemplum vnum eſt in l. ſi mandauero. 22. §. is cuius. queſtio eiuſmodi eſt de qua hic tractatur. Quidam deportatus eſt, bona eius publicata ſunt: cum bona eius venderentur, mandauit alicui vt ea emeret: hic mandatarius ea bona emit, deinde non vult ei bonam fidem preſtare, quæritur an ha- beat aliquam actionem aduerſus eum? Hic videtur omui actione deficere. Primum quia deportatus ciuis non eſt, numeratur inter Apolides, ciuitatem amirtit,& omnia que iuris ciuilis ſunt. Actionum autẽ formule iuris ciuilis ſunt, quãuis ipſe actiones ſunt iuriſgentium, quomodo igitur agere poteſt?
Dein de alia ratione videtur actione mandati agere
non poſſe, quia bona eis publicata ſunt. At bonis confiſcatis confiſcantur quoque actiones. Nam in bonis actiones computãtur. l. bonorum. 49.§. ęquc. de verb. ſignif.& l. quam Tuber. de peculio. Hic
tamẽ reſpõdet Iurecõſultus, Vtilis erit mãdati actio
ſi fidem nõ preſtet, quia propter formulas iudiciorũ ue iuris ciuilis ſunt, directo nõ poteſt agere qui eſt Tegorcatus edh ei datur actio vtilis cõtra iuris rigo- rem vtilitate id ſuadente. Si quis obiiciat, cõfiſcatis bonis confiſcari quoque actiones: hic reſpondet Iu- reconſultus, confiſcata non eſſe bona poſt publica- tionem queſita. Videtur tamen contraria I.z. C. de bon. proſcript. vbi deportati nec earum quoque re- rum quę poſt pœnam irrogatam habuerunt, here- dem habent, ſed publicantur. Sed tamen hec con- traria non ſunt, ſed diuerſa. Verum eſt hęredem non habere eorum bonorum deportatum que poſt deportationem quæſita ſunt. l. 2. ff. de petit. hered. quia hęreditates ſunt iuris ciuilis, amittunt autem b deportati
——
——— ö
—,
————.—— ———— —————.——ÿ, 5————*——— 1 — 1——* 2 K 1—“ —— 4 8 S“ 86 1 4 S„ ö“ *

—
——
—4j——
—
4 1———
1 . 4 3 7 . 4 4 1 1 1.
8 v 4 4— 4 3
2 4 4 4 1 3 1 4 41 4 . 4 3 4 “ 3 7 — 3 3 1 . 4 4 ; 1 4 4 .. .1 4 1 5 1 3 3 3 1
——h—8—8————“—b—b—b—b—bbbdddſ —————;——
deportati omnia quæ iuris ciuilis ſunt.l. quidam. de pœnis. Hereditatem non defert niſi ciuis ciui, ſed tamen ea retinere poſſunt quãdiu viuunt. Deporta- tus ciuis non eſt, ſed eſt peregrinus: nec poteſt is de- ferre hereditatem nec hereditas ei deferri poteſt, de obligatione quæ quæſita erat ante publicationem, quæritur: eſtq́ue difficilis quæſtio,& dicitur eam manere, ſed transferri in fiſcum.l. z. de capit. dimin. l. bona fides. depoſ. Si deportatus cuius bona con- fiſcata ſunt, agat depoſiti, potius fiſco reddendũ eſt depoſitum quàm ei: quia fiſcus heres eſt deportati. L tutoris. C. ad I. Iul. de vi publ. Omnis ergo obliga-
tio& actio, tam actiuè quàm paſsiuè tranſit ad fiſ-
cumwvnde fideiuſſor accedens obligatur. l. vlti. ff. de duob. reis.& 1.I. C. de fideiuſſo. Loquuntur illæ leges de fideiuffore, qui interuenit pro deportato. Iulia- nus tamen cuius ſententia refertur in l. fideiuſſor. ff. de fideiuſſo. ait, pro reo deportato non recte accipi fideiuſforẽ, quia omnis obligatio, omnis actio ad- uerſus deportatũ extincta eſt. Papinianus eam ſen- tentiam refert, aitꝗ́ue ideo ſi ca ſententia probanda ſit, poterit accipi de ciuili obligatione. I. cas. de ca- pitis diminutione. vel poterit etiam accipi de dire- cta actione. Poſtremò notãdum eſt hanc actionem ceſſare in quibuſdam caſibus, quos breuiter& ordi- ne recenſebimus, veluti: Si reuocatum ſit mandatũ, vel ſi mandantis intereſſe deſierit. I.ſi verò.§. ſi man dauero. Ego tibi mandaui, vt aegocium meum ge- reres, mandatum reuocatum eſt morte vel alia ra- tione, etiam ſi non geſſeris, non datur mihi aduer- ſus te actio mandati, vel ſi deſierit intereſſe mea.l. procuratorem. 8.§. mandati. Hactenus de actione mandati directa, nunc videndum eſt de contraria,
Cauſæ actionis contrariæ man dati. & A p. 17171
T Go admonui ſuprà proditam eſſe mutuam a- ctionem ex hoc contractu, id eſt, tam dire- gtam quam contrariam. Nam ſicut ex cauſis iam
à me recitatis mandator aduerſus mandatarium
agit, ita etiam contrà,& viciſsim agit aduerſus mandantẽ mandatarius certis ex cauſis: huius autẽ actionis mentio eſt in l. ſi verò. 12.§. cõtrario. Cauſæ huius actionis hæ fere ſunt que commemorantur à Iureconſul. ſub. hoc titulo. Si quos ſumptus impen- derit mandatarius in mandati ſuſcepti executionẽ, I.idemque. õ. idem Labeo. Et hoc eſt intelligendum etiam ſi procurator vel mãdatarius negocio finem non adhibuerit, vt dicitur in l. qui mutuam.§.vlt. hic. Bonum eius fuit& prudens conſilium, ſed ta- men euentum non habuit: poterit petere ſumptus in cam rem factos iudicio contrario mandati. Nam euentum præſtare non debet. Sufficit ſi diligentiam adhibuerit quam neceſſe fuit adhibere. Sed quæri-
rur, an cuiuſuis damni habebitur ratio? Si fortè ob
negotium quod ſuſcepit procurator aliquo dam-
no affectus ſit,& certum eſt ei omne damnum ſar-
ciri, niſi quod caſu fortuito contigerit. l. inter cau-
ſas.. non omnia. In itinere cum iter faceret man-
datarius, vel procurator negotij gerendi cauſa quod ſuſcepit, ſpoliatus eſt à latronibus, id damnũ vult imputare procurator, quia id damnum nõ ſen ſiſſet, niſi illud mandatum ſuſcepiſſet. Sed tamẽ hic Iuriſconſultus ait non ſarciendum eſſe hoc dam-
3 5 4 Franciſci Duareni luriſconſ.
num quod caſu fortuito accidit. Altera cauſa huius actionis eſt: Si honorarium ſiue ſalarium ſit conſti
tutum mandatario pro remuneratione induſtriæ,
quam adhibuit in negotio alieno gerendo. I. ſi re-
muncrandi. in princ. 6. Si conſtitutum ſit aliquod
honorarium, non ideo dicitur locatio eſſe, ſed man
datum. Tunc locatio dicitur cum interuenit mer.
ces, ſed non ſemper dicitur merces interueniſſe,
quoties aliquod ſalarium conſtitutum eſt. L.. ſi men ſor falſum mod. Quoties autem aliquod ſalarium
conſtitutum eſt, an ſit merces, habenda eſt ratio ne-
gotij quod mandatum eſt gerendum, an ſit tale ne- gotium in quo locari opera ſoleat:an etiam ſit per- ſona quam credibile ſit operam ſuam locare, hoc ſalarium petitur etiam extra ordinem.l. 7.§. ſalariũ. Extra ordinem. Ego iam ſæpè docui quid ſit extra ordinem aliquid peterc. Extra ordinem aliquid pe- titur, cùm petitur coram magiſtratu, prætore, præſi- de:non autem per formulam. Nam prætores, præſi-
des, magiſtratus debent formulas de quacunque re litigatoribus,& iudices ſecundum formulam præ-
ſcriptam iudicabant, hic erat ordo iudiciorum. Sed cum ipſe prætor, præſes, vel- magiſtratus cogno- ſcebat, dicebatur extraordinaria cognitio.
Quod autem dicitur de ſalario& honorario pe tendo, hoc eſt intelligendum, ſi fuerit certa quan- titas expreſſa& conſtituta: nam ſi promiſſum ſit ſalarium ſine definitione certæ quantitatis, nulla competit actio, ne extraordinaria quidem cogni- tio ad id petendum. l. ſalarium. 7. Idem dicitur in J. qui mutuam. 56.§. vlti. hic. Præterca excipitur id
quod promiſſum eſt in euentum litis contra bo-
nos mores, cum quis procuratorem conſtituit ad
agendum in iudicio,& promittit ei dimidiam for-
tè litis, hæ omnes pactiones improbandæ ſunt, tan- quam bonis moribus contrarię. Nam præbent cau ſidicis calliditatis occaſionem,& negocium faceſ cendi litigatoribus. Hi redemptores litiũ vocaban- tur. dict. l.ſi remunerandi. 6.§. maurus.& l. ſalarium. 7. Similis locus eſt in l. ſi contra. C. eodem. Rede- miſti incertum euentum litis: hæc actio improba- tur, ideo nihil ex huiuſmodi conuentione exigere
poteris. His cauſis, de quibus jam dix imus, adden-
dum eſt, tunc competere hanc actionem cum quis
mandatu alterius fideiuſsit& pecuniam ſoluit. Si
quis pro me fideiuſſerit mandatu meo& ſoluerit pecuniam creditori meo, eo nomine actionem mandati habet aduerſus me, ſi mandatu meo fide- iuſſerit. Si verò nullo mandatu præcedẽte fideiuſſe- rit, datur ei actio negociorum geſtorum, non actio mandati. l.ex mandato. 20.§. vltim. hic apertum eſt
diſcrimen vtriuſque actionis mandati& actionis
negociorum geſtorum. Quod autẽ diximus actio- nem competere fideiuſſori aduerſus eum, cuius mandatu fideiuſsit, ſi ſoluerit pecuniam, hoc eſt in- telligendum etſi ſine iudice ſoluerit, vt dicitur in J. idèmque. 10.§. fideiuſſores. de qua re tamen magna erat dubitatio. Forte enim poteſt obiicere is cuius mandatu alius fideiuſsit& pecuniam ſoluit, debere expectare iudicium& condemnarionem. Sed tamẽ dicitur in ea l. idẽque. 5.fideiuſſores. referre an con- demnatus à iudice ſoluerit, an verò ſine iudice. Non eſt conſentaneum bonæ fidei, quæ maxime ſpectatur in his iudiciis, expectare condẽnationẽ&
b iudicium
alchet 16 ſanem g grloyle rgpi dec ranrrcu dryuenen rnenpäod chlo chn iGoncbs cegiolem n Wendem pwyuac cioden honabie vurare bancerery dbicia qui Nrora and) em habere! dtelkarten tögailoli lriltce nan ſpinu düüng ln lawentur
ſebistant wan
ü herea
uapices
uonare.
AAberar 3, b 2 dl

In Tit. De inſtitoria actione.
judicium, cum quis intelligit ſe debere. Boni viri eſt ſoluere quod debet ſine vlla coactione. Soluere
autem hic eum intelligimus non tantum qui pe- cuniam numerat ſed etiam qui delegat debitorem ſuum. J.inter cauſas. 26.§. abeſſe. Abeſſe enim intel.
ligitur cum debitorem ſuum delegat: hoc tamen
ita accipiendum eſt, niſi lideiuſſor aliquã exceptio- nem ſcieus omiſerit, quam obiicere poterat aduer- ſus eum cui pecuniam ſoluit.l.fideiuſſor. 29. Fide- juſſor cum ab eo petitur pecunia, in quam fideiuſ- ſit, defendere ſe debet exceptione oppoſita, quam intelligit ſe poſſe obiicere agẽti. Eſt forte exceptio pecunię non numeratę. Reus principalis pro quo interpellatus eſt, cauerat, ſe accepiſſe pecuniam pro- ter ſpem numerationis, tamen numerata non fuit: deiuſſoris eſt cum conuenitur tunc exceptionem opponere:ſi ſciens omittat hanc exceptionem nul- lam habet actionem aduerſus eum pro quo ſoluit. si autem ignorans hanc exceptionem omiſerit, ait luriſconſei hanc actionem competere. Id variis e- xemplis declaratur in d. ſi fideiuſſor. In§. quædam. tractatur quæſtio de eo qui procuratoriam omiſit exceptionem. In§. fide iuſſor ttactatur quæſtio qui preſcriptione temporis habebat. Procuratoria ex- ceptio eſt, vt ſi miles erat procurator agentis qui nõ eſt idoneus procurator. Cum ait procuratorem ex- ceptionem opponere debere,& exceptione oppoſi- ta agentem ſummouere, intellige de ea exceptione propter quam debitum non eſt propter quam ex- ceptionem nihil deberi dicitur: propter quam ex bona fide ſolui non debeteluti ſi ſit exceptio non numeratæ pecunie vel pacti conuenti. Nam is qui hanc exceptionem habet, ſoluere non debet. Sed ſi obiiciat quis exceptionem procuratoriam quę di- latoria tantum eſt,&ſi ſoluerit, poterit hanc actio- nem habere. Exceptione enim procuratoria agens ſubtilitate tantum iuris ſubmouetur. Imo laudãdus eſt is qui ſoluit cum bonam fidem agnouerit:& hoc eſſet de apicibus iuris diſputare. Apices iuris vocat Vlpianus, ni fallor, ſubtilitatem iuris, ſummũ ſtrictümq; ius. Hoc ad eos referri debet qui ſtrictũ us ita tuentur contra æquitatem, vt verbis ſcriptis, nec verbis tantũ, ſed etiã ſyllabis ſingulis atq; adeò apicibus hęreãt. Hoc boni viri nõ eſt, nec Iuriſcon- ſulti, ta apices& ſyllabas verborum amplecti, vt ei æquitas non ſit potior. Exemplum de apicibus iu- tis cxtat in. fideiuſſor. Fideiuſſor obligauit ſe pro alio mandatu alterius, ſed ad tempus tantũ, non in perpetuum, quod fieri poteſt, vſque ad biennium ſe obligauit: poſt illud tempus conuentus poteſt ſum- mouere agentem. Fideiuſſor hac exceptione omiſ- ſa ſoluit, quæritur an actionem mandati habeatad- uerſus eum pro quo ſoluit? Et dicitur habere. Id e- nim conuenit bonæ fidei,& ſi ſubtilitas iuris videa- tur repugnare. Nam debitor pro quo ſoluit᷑ obli- gatus erat,& liberatus fuit hac ſolutione. Huic di- ſtinctioni aliæ ſimiles ſunt in l. Quintus. 48. Cum queritur an imputandum ſit fideiuſſori qui mãda- tualterius fideiuſsit, quòd exceptione omifſa ſol- uerit qua poterat agentem ſummouere: inſpicere debemus, an fuerit honeſtum eam exceptionem opponere, an ſaluo pudore non poterat cam exce- Prionem opponere ſed potius debitum ſoluere. Ex his quæ diximus conſtat fideiuſſorem qui mãdatu
alterius fideiuſsit, hac actione repetere quod ſoluit- Et hec ratio agendi in iudicio, vt petat quod pro- pter mandatum& fideiuſsionem ſoluit: quod in-
telligitur tam de pecunia principali quàm de aliis
ſumptibus J. inter cauſas.§. præterea. Vnde naſcitur
quæſtio tractata inl. fideiuſſorem. 26. Quidam pro-
miſit triticum, nulla facta mentione bonitatis triti- ci:fideiuſſor autem pro eo optimum triticũ ſoluit:
is à reo petit eius tritici æſtimationem: qugritur an
reus ei ſoluere optimi tritici æſtimationem debeat hac actione: Queſtio inde naſcitur quòd dicitur fi-
deiuſſorem repetere poſſe quod ſoluit. Sed tamen b hic dicitur vltra id quod ſoluere debuit, non poſſe exigere. Is obligatus efat ad triticum,& vile etiam
triticum dando potuit liberari. Optimũ igitur triti. cum hac mandati actione repetere non poterit à
reo principali. Sed quęſtio eſt an fideiuſſor ante ſo-
lutionem debiti poſsit agere hac actione aduerſus
reum pro quo fideiuſsit? Dubium nõ eſt quin poſ-
ſit agere poſt ſolutionem eius pecuniæ pro qua in-
teruenit. Sed ponamus fideiuſſorem non ſoluiſſe. Sed quia veretur ne cogatur ſoluere, agit aduerſus reum, vt ea obligatione eũ liberet: an poterit agere?
Hæc quæſtio tractatur duobus in locis, veluti in J. Lucius.8. hic.in J. ſi& pro ea. 10. Cod. co. eriam iure
pontificio. tit. de fideiuſſ. c.vlt. Et breuiter in omni- bus illis locis dicitur fideiuſforem non poſſe ante ſolutionem experiri, aduerſus eum pro quo fide- iuſsit, niſi in quibuſdam caſibus exceptis. Mandata- rius hac actione petit id quod ſibi abeſt, nihil aut? ci abeſt antequam ſoluerit: ſed tamen ex bono&
æquo aliquando ei permittitur ante tempus ſolu-
tionis experiri, veluti ſi am condemnatus ſit fide- iuſſor ad ſoluendum, licet ſententia nondum ha-
buerit executionem, quia prope eſt vt ſoluere coga-
tur. Alter caſus eſt ſi diu ceſſatum fuerit in ſolutio- ne, ſi multum temporis efluxerit poſtquam deberi
cępit pecunia. Tertius caſus eſt, ſi cęperit dilapida- re bona fua, vt forte periculum ſit ne propter eius inopiam inanis futura ſit aduerſus eum actio. l. Lu- cius. in fin. Hic additur quartus caſus, ſi conuenerit inter fideiuſſorẽ& reum, vt poſsit eum conuenire antequam ſoluerit. Additur& quintus caſus in l.
qui mutuam. 66. ſi obtulerit pecuniam& publicè
eam obſiignatam depoſuerit. Ea enim obligatio& depoſiio vim ſolutionis habet.l. acceptam. C. de cõ- trah. ſtipu. de vſur.& l.obſignatione. C. de ſolu. Hinc intelligitis quibus ex cauſis detur hec actio manda- ti contraria mandatario ſiue procuratori aduerſus mandantem. Hæc autem actio ceſſat in quibuſdam caſibus exceptis. In quibuſdam caſibus is qui con- uenitur hac actione, exceptione ſubmouet agen- tem:veluti ſi mandatarius vel procurator exceſſerit fines mandati. Cum ego tibi mando vt aliquid fa- cias meo nomine, ita demum tibi actio aduerſus me eo nomine datur, ſi id feceris quod mãdaui. l5. & l. poteſt. 41. Si mandati fines fueris egreſſus, ratio non poſtulat vt aduerſus me tibi cõpetat hęc actio. exemplum vnum huius rei eſt in I. ſi mandato Ti- tij.59.§. vlt. hic. Ego tibi mandaui vt pecuniam cre- deres nomine meo, vtqꝗ́uc idoneam cautionem ac- ciperes. Tu contentus fuiſti nuda promiſsione, ſine fideiuſſore& ſine pignoribus datis, hic quęritur an videaris exceſsiſſe fines mandati? Iuriſconſultus ait
non
1355
.——————.— ————— 2——— 2 8*—— 2 ——————————:..—
— q-eM-—
8 E 3 — 8 —————hööhöoͤöo“ 1 .

.“ 2* 2 5 3 — ö
——
——
—
— 1 “ 3 4 42
1 1 1 1 5
1 * 8 . 3
1 “ “ 4 32 * 1 1 1 1
— 3 3
4 1 4
1
2 3 3 ——.—
on videri mandato paruiſſe, quia mandatum fuit tibi vc idoneam cautionem exigeres:tu non exegi- ſti idoneam cautionem. Verũ eſt, appellatione cau- tionis ſtipulationem vel nudam promiſsionem in- telligi liſancimus. de verborum ſignificat. Sed non ſimpliciter mandatum eſt vt cautio exigeretur, ſed vt cautio idonea, cum voluerit idoneam cautionẽ exigi his verbis apparet eum voluiſſe aliter ſibi cõ. ſulere quàm nuda promiſsione; vel ſtipulatione. Nam cùm hoc verbum idonea, vel idonee adie- tum eſt, complectitur vel fideiuſſorem vel pigno- ris dationẽ. Similis locus eſt in l. 4. de fideic. libert. Alius locus ſimilis eſt in Lcreditor. 60.§. Lucius Ti- tius. Chirographum eſt Grecis ſcriptum quo libe- ra rerum adminiſtratio permittitur procuratori vel mãdatario: quęſtio eſt ſi quid nõ adminiſtrandi animo, ſed fraudandi alienauerit, an intelligatur fi⸗ nes mandati cuſtodiſſe: Et dicitur non eſſe petmiſ- ſum procuratori cui libera rerũ adminiſtratio com ceſſa eſt, vt fraudem vel dolum admitrat. Eſtq́ue lo- cus communis de cõſtitutione procuratoris quem vocamus cum libera, id eſt, cui libera vniuerſorum bonorum adminiſtratio conceditur. Aliud exemplum eſt l.ſi hominem. 30. In his o- mnibus exemplis quæritur de poteſtate procurato- ris, cum quæritur an procurator excedat fines mã- dati ſui. Videndũ eſt quę ſit eius poteſtas, quid mã- datum ſit, quæ poteſtas conceſſa ſit procuratori: hoc pendet ex facto, partim ex verbis, partim ex con- iectura& interpretatione voluntatis. Ego dedi tibi hominem vt manumitteres, procurator meus pro- hibuit ne manumitteres, qui procurator liberam omnium meorum bonorum adminiſtrationẽ ha- bebat:tu paruiſti: quæritur an id rectè factum ſit 4 tes& preter mandacum aio me tibi mandaſſe vt ſeruum manumitteres:ſed ais,tibi denũciatum eſſe à procuratore meo ne manumitteres. Hic quæritur quid iuris ſit,an ille procurator meus liberam ad- miniſtrarionem habens id prohibere potuit quod ego ſpecialiter mandaui: Iuriſconſultus ait eum prohibere non potuiſſe, niſi aliqua ſingularis cauſa fuerit& iuſta interpellandi te ne manumitteres. Hic procurator liberam adminiſtrationem habens non poteſt ea immutare, quæ ſpecialiter à domino mandata ſunt niſi ex iuſta cauſa. Videtis hæc ad bo num& æquum redigi. Hinc variæ quæſtiones tra- ſtantur in l.z. 4.&. hic.de eo qui exceſsit fines mã- dati ſui. Tractatur quæſtio de eo cui mandaui vt
mihi emeret fundum certo pretio, puta centum:
is maiori pretio emit, nempe ducentis: vult agere aduerſus me, an poſsit quæritur. Et videtur nõ poſ-
ſe ex his quæ diximus. Quidam ex veteribus Iu-
riſconſultis exiſtimabant nullam actionem habere
ne ad eam quidem pecuniam quæ mãdato expreſ- ſa fuetat. Sed tamen æquius& benignius viſum eſt vt poſßiit agere ad ſtatutum pretium mandato, & poterit agere ad centum. Diligenter igitur fines mandati aodicndi ſunt. b
Secundus caſus in quo ceſſat hæc actio, eſt, ſi de re turpi mandatum interpoſitum ſit, l. ſi verò. 6.§. rei turpis. Exemplum vnum eſt in I. 2.§. ſi adole- ſcens. Adoleſcens luxurioſus mandauit tibi vt fide- zuberes pro meretrice. Non habes actionem man-
Franciſci Duareni luriſconſ.
dati contrariam aduerſus eum, quia res turpis eſt propter quam hoc mandatum interceſsit. At rei turpis nullum eſt mandatũ. Vnde ſi quis tibi man- dauit vt hominem interficeres,& ob id damno ali. quo affectus ſis, eo nomine non habebis actionem aduerſus mandatorem. l. ideo minus. de accuſ.Vter- que plectitur& mandans& mandatarius. Simile eſt pactum de quota litis. Diximus hoc pactum bo- nis moribus eſſe contrarium: ideoq́ue cauſidicus propter turpitudinem pacti, quod pactus eſt ſibi da- ri in euentum litis, non poterit hac actione man- dati contraria. Idem dicendum eſt&ſi in fraudem legum quibus hæc pacta improbantur ceſſa fuerit actio. l.per diuerſas.& l.vltim. Cod. eodem. Si quis conſtituerit procuratorem in rem ſuam, hic ceſsio- narius redemptor quoque litis habendus eſt: hoc videtur in fraudem legum fieri, quæ huiuſmodi pacta prohibent tanquam bonis moribus contra- ria. Alioqui illis legibus facilè fraus fieri poſſet. Ille leges pertinent ad cauſidicos qui alienas cauſas a- gunt, pacta huiuſmodi mercede. Nam cauſidicus poſſet allegare alienam cauſam ſe non agere, ſed ſuam. Sed he ceſsiones improbantur conſtitutio- nibus tanquam fraudulente& ſimulatæ, cum di- ſtinctione tamen quæ adhibetur in vtraque lege. Anaſtaſius conſtituit ſi pro pecunia actio fuerit ceſſa,& dubitetur an ea ſit ſimulata, id iudicari poſſe ex paruitate pretij:& ad vitandas fraudes ſtatuit vt quantæcunque ſummæ fuerit actio ceſ- ſa, non poſsit agi niſi ad pretium quod datum
eſt: non autem ad id quod continetur ea actione
quæ ceſſa eſt. Tertiò ceſſat hæc actio mandati contraria, cum mandatum finitum eſt, ſi poſt mandatum finitum
aliquid geſſerit mandatarius, eo nomine actionem
nullam aduerſus mandantem habet. Mandatum ſicut mutuo conſenſu contrahitur, ita etiam mu- tuo conſenſu contrario diſſoluitur. Mandatum igi- tur finitur vt intelligant tyrones, vel expreſſa re- nunciatione vel tacita, expreſſa renunciatione, ſi cxpreſsim mandauerit procuratori vel mandata- rio e negocia ſua gerat. dicta l. ſi verò. 1.§. ſi man- dauero. Item tacita voluntate intelligitur etiamre- nunciatum mandato, puta, ſi ſit ſecuta mors alter- utrius, id eſt, vel mandatarij vel mandantis, id ex- preſſum eſt in Inſtitution.§. rectè. titul. de manda- to. Similis locus eſt in l.ſi quis alicui. 5. morte. Si- milis ctiam eſt in l. mnandatum. Cod. eodem. Si res adeò integra ſit, vt nihil mandatarij interſit, man- datum finitur morte mandantis. Poſtquam igitur reuocatum eſt mandatum quod geſtum eſt poſtea àA mandatario cius nomine, non poteſt hoc iudicio experiri: hoc intelligendum eſt niſi fortè de ea re- uocatione mandati certior factus non fuerit. l. ſi mandaſſem. hic. Idem dicitur in§. ſi præcedẽte. hic. Idem in§. rectè. Inſtit. de mandato, hoc etiam non eſt intelligendum de eo quod mandauit quis poſt mortem ſuam fieri. Quod enim diximus morte re- uocari mandatum’, non eſt intelligendum, de co quod mandatur fieri poſt mortem. d..ſi verò. 12.§. vlti.vt ſi quis mandauerit vt poſt mortem ſibi mo- numentum fiat. Hæc de vtraque mandati actione tam directa quam contraria.* 1n
im uci aldüu ealc epit dgceuet Sauo edde danu bc V qumu 1 es comdl diqtur co Auiertem Krieaganlr racondichc cktss corr etiore llquo mnſtboeſwo pattam h wammunüte nuu gentur benerno, grett lde ſte tam Uter ali Wamuis alio Co rrais. dinr Re
f

nandati cmnaan doſt mandumin 8, 60 nommeiä tem lader Vnum trabitur,maate loluitu: undag. yroncs, nir preſſa nuruit. ocuracin. ica limuliu
In Tit. Pro ſocio.
IN TIT. XXXVIII. LIB. IIII.
COD. EI TI T. I 1. LI B. XVII. PANDEGTIARVM.
PRO SO0CIO.
CAPVT PRTIMV M. 1 MN hac diſputatione de ſocietate inci- 8* piendum eſt à definitione, vt cœpimus
6— 3 —1 5 4 8
Alquos DIIIISe ddh, 2 e detss eſſe. In hac definitione imprimis dicitur Con
aunio.& obtinet locum generis, quia ſocietas eſt Anumero corum contractuum qui conſenſu per- ſciuntur. l.2. de obl.& act. ſola conuentione dicitur ſocietas eſſe perfecta, etſi nulla alia res interuene- rit, ex quo multa colliguntur.
Imprimis ſocij mei ſocium, meum ſocium non
eſſe. Nam nullus conſenſus mutuus interuenit in-
ter me& cum in l. qui admittitur. hic. Conſenſus
autem intelligitur non tantùm expreſſus verbis, ſed
etiam tacitus quocunque modo interuenerit con-
ſenſus, dicitur ſocietas. At non ſolum verbis con- ſenſus exprimitur, ſed etiã re ipſa. Exemplũ huius ſocietatis eſt in l.z. C. eo.& l. 2. ff(commu. diuid. vt ſi duo eandem rem communiter& ſimul emerint, dicitur ſocietas inter eos eius rei nomine coita, quamuis non conuenerit expreſsim iuter eos vt ea res communicetur, tamen tacito quodam conſeu- ſu dicitur contracta eſſe ſocietas. Cum duo com- muniter rem eandem emerunt, dubiũ non eit quin tacitè agatur inter eos vt ea res communis ſit. Ta- men non ſufficit rem communem cſſe inter eos vt
ſocietas contracta eſſe intelligatur. l.vt ſit. hic. po-
teſt inter aliquos communis eſſe res aliqua, ita ta- men vt ſocij non ſint, puta ſi eadem res duobus le- gata ſit. Cum ſine tractat. In ſuperiore exxmplo cùm duo communiter eandem rem emunt, aliquid. in-
ter ipſos geritur, ſed cum duobus eadem res lega-
tur teſtamento, nullum negocium inter cos geſtum dici poteſt: ideoque inter eos actio pro ſocio locũ
non habet, tamen ij ſocij aliquando vocantur.§.
item ſi inter aliquos, de obligat. quæ ex quaſi con- tractuqquamuis abuſiuè ſocij ſint. Sic Cice. in Orat.
pro Roſcio Comedo: ait hæreditatem ſimilimam
eſſe ſocietatis. Deinde dicitur in definitione, Qua rerum inter. Res intelligere debemus vel omnes quæcunque ſociorum fant, vel res certas. Societas coiri poteſt vel vnius rei vel omnium bonorũ quæ- cunque ſocij habent. Exempla ſunt in 1.3.& ll. ſeq. Cum expreſſum eſt ſpecialiter& nominatim vt omnium bonorum ſocij ſint, quicquid alter acqui- rit quacunque ex cauſa non tantùm ex quæſtu, o- pera ſua& negociatione, ſed ex lucro aliquo aduẽ- titio vt ex legato& hæreditate, id totum commu- nicatur. Exemplum ſocietatis quæ de re vna ſpe- cialiter contrahitur, eſt in§. ſeq. ſi ſocietas ſimplici- ter coita ſit, quæritur an cõmunicanda ſint ca quæ teſtamento puta vel ex legato, vel hæreditate ob- uenerunt? Quæſtio tractatur in I. 5.& l. coiri. cum duabus ll. ſoquentibus. b
1357
Multum refert an ſimpliciter coeatur ſocietas omnium bonorum, an verò ſine expreſsione ſpe- ciali omnium bonorum, cùm exprimitur vt ſocij ſint omnium rerum. Tunc quicquid acquiritur al- teri quacunque ex cauſa, ſiue ex legaro, ſiue ex alia cauſa, id communicatur inter ſocios. Si autem ſim- pliciter coita ſit ſocietas, tunc communicãtur quæ ex quæſtu quis conſequitur. Quæſtus autẽ eſt quod ex opera cuiuſque deſcendit. Nec adiecit Sabinus. His verbis oſtendit hæreditatem vel legatum no- bis non quæri induſtria noſtra: idebque non poſſe dici in quæſtu eſſe nec communicari inter ſocios. Conſiderandum eſt enim coiri ſocietatẽ inter ſo- cios vt quæſtus vberior ſit alterutrius. Conſtat hoc receptum fuiſſe tempore horum Iuriſcon. nihil ve- nire in hanc communicationem præter quæſtum. Ratio tamen huius rei dubia fuit, vt colligitur ex verbis Iuriſconſulti. Fortaßis hoc ideo. Similis locus eſt in l. aditio. 5.I. de acquir. hæred. Seruus quod ac- quirit opera ſua, acquirit ei qui eius vſumtructum habet:ſi delata ſit ei hæreditas& eam adierit, non ei acquirit, ſed proprietario. Hic locus pertinet ad explicationem quæſtionis apud nos agitatæ. Mori- bus noitris communicantur inter coniuges omnes acquiſitiones& conquiſitiones. Diximus ſocietatẽ efſe conuentionem qua res inter aliquos commu-
nicantur,& c. In hac definitione fit mentio commu
nicationis, quia res ſociorum propriæ efficiuntur communes per hanc cõuentionem. l.I.& z. Cõmu- nicantur quæ erant ſingulorum propria ante ſocie-
tatem contractam:& in ſocietate omnium bono-
rum hæc communicatio fit continuo etiam ſine apprehenſione& traditione. Cuùm duo coeunt ſo- cietatẽ omnium bonorũ quicquid propriũ eſt cu- iuſque, id ſtatim cõmunicatur alteri, etiam ſi nulla
traditio, nulla apprehẽſio interuenerit, quãuis aliàs
ad acquiſitionẽ dominij traditio& apprehenſio ne ceſſaria ſit. I. traditionibus. C. de pact. S. per tradi- tionẽ. Inſtit. de rer. diuiſ. Traditionibus dominia rerum acquiruntur. Sed in hac ſocietate omnium bonorum, eorum dominiũ acquiritur pro parte ſi- ne vlla traditione. Hoc vtilitatis cauſa receptũ eſt, quia non videbatur ſine magno incommodo om- nium rerum quæ in patrimonio cuiuſque ſunt, tra- ditionem fieri: igitur vtilitas ſuaſit vt traditiouem interueniſſe& apprehenſionẽ intelligamus. Quod
dicimus continuò communicari res quæ propriæ
ſunt cuiuſque, id intelligendũ eſt de rebus corpora- libus, non de nominibus& actionibus. Nomina enim non continuò communicantur, ſed opus eſt ceſsionc. Formulæ actionum& iudiciorum non, permittunt vt actionem quæ ex lege, vel edicto competit, vnus in alium transferat continuò ſine ceſsione, opus eſt ceſsione& procuratoris con- ſtitutione. Oportet alterum ab altero procurato- rem in rem ſuam conſtitui, vt actione ſibi ceſſa& mandata experiatur. Non ſatis fuit dicere com- municationem quandam rerum fieri in definitio-
ne noſtra, ſed oportuit addere, mutuam eſſe com-
municationem: Nam alter alteri communicat, aliàs non diceretur ſocietas eſſe. Si duo cocant ſo- cictatem, ita vt vnus in medium tantum confterat,
alter nihil conferat, non erit ſocietas. Oportet v-
trunque conferre aliquid, ſi non pecuniam;, ſaltem

induſtriam conferat. l.5.hic.&l.I. C. eo. Contrahi ma- gus ohtinuit. Hæc verba ſignificant certi iuris id non fauiſſe antequã id receptum fuiſſet, vt nunc receptũ eſt& conſtitutũ, quia opera loco pecuniæ eſt, ſicut etiam pecunia pro opera eſt. Plautus in Aſinar. ait, Hoſtementum eſt opera pro pecunia. Hoſtimentũ Fe⸗ ſtus Pomponius interpretatur æquamentũ, quandã penſationem pecuniæ quæ datur. Vlpianin l. cum duobus. 25. 5.ſi coeũda. eo verbo vſus eſt, vbi æqua- mentum vel hoſtimentum legendum videtur pro veſtimentũ. Sed hunc locum poſtea explicaturi ſu- mus. Quod autẽ diximus mutuam eſſe debere hãc cõmunicationẽ, ita accipiendũ eſt vt vterq; dam- ni ac lucri particeps ſit, aliàs non contrahitur ſocie- tas. i ita coita ſit ſocietas vt vnus participet lucrũ, alter verò damnum tãtum ſine vllo lucro, ſocietas non rectè ſic contrahitur. Ariſto in l. ſi non fuerint. 29. vocat hãc ſocietatem leoninam. Veteres etiam Iuriſconſulti vocãt huiuſmodi ſocietatem leoninã ex Apologo quodam Aeſopi de ſocietate Leonis, vulpis,& aſini, cùm ad vnum ex ſociis totum lu-
crum peruenit,& alter nihil aliud quà3m damnum
ſentit. Poteſt tamen in coeunda ſocierate conueni- re vt lucri& damni æquæ partes non ſint. I. 6.& I. ſi non fuerint. 29. in princ. Nõ eſt neceſſe in coeun- da ſocietate æquas eſſe partes damni& lucri. Is qui plus confert vel pecuniæ vel operæ in commune, æquum eſt etià vt plus lucri auferat, alter verò mi- nus. Sed videndũ eſt quid actum ſit inter contra- hentes:& plerunque accidit vt partitio ſocietatis boni viri arbitrio cõmittatur.l. ſocietatẽ. hic. 6. Sed hæc quæſtio fuſius tractatur in l. ſi ſocietatẽ. 77.& ll. ſeq. ad fi. tit. Collata eſt conſtitutio partiũ in ar- bitrium cõmunis amici: quæritur an ſi arhitratus fuerit, poſsit ab eius arbitrio quaſi iniquo recedi:? Dicitur poſſe recedi, cum diſtinctione tamen quæ hic adhibetur. Variè arbiter accipitur in iure ciuili: Nam arbiter aliquando dicitur is ad quem ex cõ- promiſſo itum eit tanquam ad iudicẽ,& is fungi- tur vice iudicis:hic dicitur arbiter cõpromiſſarius, quoniam ex compromiſſo litigantium eligitur, id eſt, hinc inde pœna promiſſa, ſi ſententiæ elus pari- tum non fuerit. Et ad hunc locum pertinet tit. de recept. arbitr. Huic ſententiæ arbitri ſtandum eſt, etiamſi iniqua fuerit. l. diem proferre.§. ſtari autem. de recept. atbit. aliter pœna debebitur. Arbiter etiã accipitur pro eo cui aliquid definiendũ committi- tur, de quo tamen eſt controuerſia. Vt cum lex di- citur contractui ſocietatis vt partium conſtiturio fiat arbitrio communis amici, ſi quid iniquum ſit arbitratus, ab eius arbitrio recedi poteſt, præſertim in bonæfidei iudiciis. Bonæfidei conuenit, vt ſi quid iniquum ſit arbitratus, id corrigatur,& ad xæquita- tem redigatur. Nam nihil aliud commiſſum huic eſſe videtur quàam quod boni viri arbitrio conue- nit. l.ſi libertus ita iurauerit. de oper. liber. eſt locus communis de arbitrio obſeruandus. Quomodo contrahatur ſcietas. PF X hac definitione intelligitis quomodo con- trahitur ſocietas. Societas contrahitur conſen- ſu& conuentione ſociorum, cum conuenit inter eos vt res quæ propriæ ſunt ſingulorum commu- nicentur. Addendum eſt, variis modis ſocietatem contrahi poſſe ex I.z. hic. Societas contrahi poteſt
C P. II.
Franciſci Duareni luriſconſ.
vel in perpetuum vel ex emptore vel ad tempus. In perpetuum ne quis aberrer propter homonymiã vocabuli interpretatur Paulus in l.. id eſt, dum vi. uunt. Sic accipitur in l.i. de iure dotium. cùm dici. tur dotẽ dari marito nomine mulieris vt in perpe⸗ tuum apud eumſſit, id eſt, donec ſolutum fuerit ma trimonium quolibet modo. In æternum autem nõ poteſt coiri ſocietas.l. nulla. 70. S1 duo ita coierint ſocietatem, vt non liceat neque ipſis neque hæredi- bus eorum ab ea recedere, nulla eſt ſocietas. Viſum
eſt valde durum ob pactionem aliquam homines
cogi ad perpetuò manendum in cõmunione. Com munio multa parit incommoda, ſed tamen poteſt vel ad tempus certum coiri ſocietas vel etiã quan- diu vixerint ſocij. Deinde dicitur in eadem lege, non tantùm purè contrahi poſſe, ſed etiam ſub con ditione. Dubitatũ olim fuit an ſocietas ſub condi- tione coiri poſſet: ſed deciſa eſt hæc diſputatio à Iuſtiniano in l. pen. vbi Iuſtinianus ſtatuit coiri poſ ſe ſub conditione. Dubitatio ex eo fuit quòd qui- dam ſunt actus legitimi qui nec diem nec condi- tionem recipiunt. l. actus. de reg. iur. Sed ex numero eorum actuum legitimorum non elt ſocietas..pen. C. Sequens locus eſt in quo quæritur, Quibus modu diſtrahatur ſocietas. A... Clcut variis modis contrahitur, ita etiam variis modis diftrahitur ſocietas: qua de re notanda eſt diſtinctio quæ traditur in l. 4. hic. Renunciatione, morte, capitis minutione,& egeſtate diſſociamur. Nos hanc diuiſionem& ſpecies cius diſtinctè ex- plicaturi ſumus. Renunciatione imprimis ſocietas finitur. Dubium non elſt quin mutuo diſſenſu diri- matur ſocietas, ſicut mutuo conſenſu contrahitur. Nihil enim ett tam naturale quàm diſſſenſu cõtra-
rio id ſolui quod nudo conſenſu contractum eſt.J.
prout. 7 0. de ſolut.& l. nihil tam naturale. de regu. iur. Et hoc ſatis expreſſum eſt in l. verum. 63. S§.vlt. hic.l.tandiu. C. eo. in Inſlitutionibus quoque id ex- preſſum eſt in§. manet. tit. de ſociet. Quinimo ſo- cietas diſſoluitur voluntate vnius ex ſociis, nõ tan- tum mutuo diſſenſu, ſed vnius tantùm. d.§. manet, Si vnus renunciaucrit ſocietati, vtilitas ſuaſit vt hoc committeretur ſocio, propter magna incõmo- da quę adfert com munio vt ſocietas dirimatur vo- luntate vnius ex ſociis. Hoc etiam intelligendũ eſt de voluntate tacita. Nam tacita etiam voluntate
quæ verbis expreſſa non eſt, ſed re& facto aliquo
oſtenſa, dirimitur ſocietas, l. verũ. 63.§. vlt.& I. ſeq. hic. Negociationis cuiuſdã coita fuit ſocietas inter duos, deinde ſocij ſeparatim agere cœperunt,& vnuſquiſq; eorũ ſibi eſt negociatus: hoc caſu intel ligitur dittracta eſſe ſocietas etiã ſi neuter aperte& expreſsim renunciauerit ſocietati. De hac renũcia- tione variæ quæſtiones tractantur quomodo facien da ſit renũciatio ſocietatis,& per quas perſonas fie- ri debeat, quæritur enim an fieri poſsit per procu- ratorẽ,& per quẽ procuratorẽ: an neceſſe ſit ſpecia- le mandatũ, an verò ſufficiat eũ habere omniũ rerũ adminiſtrationẽ. Hæ quæſtiones tractãtur inl. actio- ne. 65.§. renunciare. Procurator meus nomine meo poteſt renunciare ſocietati quæ à me contracta eſt cum alio. Imo etiam procurator qui liberam om- nium bonorum adminiſtrationem habet: etſi ei
ſpecial
rilbeterde mnuncautt Lalleni cäicoed waldot terunc compelt: cusn l dſolutarg& Lecundh ſ a llor cbsin.u er arons nm ferdlü mälglgn nrrro von ubaduiria nnl(enae hnöis cö dlmältar uiinte niſci do mm polt um etiar M d her neltl me
dl

ſpeciz au dde ladlone Gnprmsdge I uin maro diiäii. uo conkealamten rale quüm diſedlore vonſenlu Goerra 1 N
it de ſccn qum
ſ ecialitet mandatum non ſit vt renunciaret ſocie uati. NNon enim videtur excedere fines adminiſtra- tionis renunciando ſocietati. uæſtio olim agitata fuit de curatore furioſi. Si ſocietas cum furioſo contradta fuerit an curator furioſi poſsit renunciare ſocietati? Hæc quæſtio tra- ſatur in l.vl. C. co. Sicut procurator ita etiã cura- tor furioſi adminiſtrationẽ rerum furioſi habet: er- oei permitrendum eſt etiã vt renunciet ſocietati uæ cum furioſo contracta eſt. Videndũ tamen eſt ne dolo malo& intempeſtiuè huiuſmodi renun- ciatio fiat. Nã licet vnus ex fociis poſsit renuncia- e ſocietati, tamen ſi callide hoc ab eo factũ eſt vt rotum aliquod lucrum ei obueniret„nec cõmuni- cet cum ſocio: huius fraudis ratio habenda eſt in judicio pro ſocio, cùm intelligeret fortaſsis ſocius ſelatã eſſe ſibi opimã aliquam hæreditatem, ne ea communicaretur cum Helo rechan is adiret re- nunciauit ſocietati: hoc callidè fa um eſt ab eo vt fraudaret ſocium ſuum. Huius fraudis habenda eſt ratio in hoc iudicio. Idem dicitur in§. manct.tit. de ſociet. Inſtit. In l.actione. 65. S. diximus. vnũ exem- plum eſt huius renunciationis captioſæ& fraudu ſentæ. Hæc eſt vis vt ij quibus renunciatũ eſt ſocie-
tati liberentur ab eõ qui renunciauit. Is autem qui
renunciauit ab iis non liberetur,& multa exempla adfert. Simile exemplum eſt in l.ſi conuenerit. 14. hic.Si conuenerit vt non recedatur ante certũ tem- pus a ſocietate, non valet iſte contractus, quoniam etſi renunciatum ſit ſocietati, intempeſtiueè tamen competit actio pro ſocio. Similis locus elt in l. ſo- cius. 17.. ſi abſenti. Hactenus de renunciatione qua diſſoluitur& dirimitur ſocietas contracta. Secundò ſoluitur ſocietas morte vnius ex ſociis, in ea. l. 4. Mortẽ accipere debemus etiam vnius ex ſociis, in§. manet. de ſocietate. Inſtit. vbi luſtinianus adfert rationẽ, quoniam qui contrahit ſocietatem, certam perſonã fibi elegit, ideo cõtrahitur ſocieras inter aliquos, vt alter alterius opera& induſtria eli— gatur:ratio non patitur vt mortuo vno ex ſociis, cuius induſtria electa eſt, ſocietas duret cum eius hærede. Certa cnim perſona electa eſt, cuius fides & probitas cõperta erat, quod forte nõ eſt in hære- de. Ad vtilitatẽ omnia hæc relata ſunt à Iuriſcon- Coltis„qui intelligebant incõmoda quæ ex cõmu-
nione naſci poſſunt. Non tranſit ergo ſocietas ad
hæredem poſt mortẽ vnius ex ſociis. Hoc eſt intel- lgendum etiamſi nominatim conuenerit inter ſo- cios,yt ad hæredem tranſeat: ſocietas hæc pactio rata non eſt. l. nemo. 38.& l. planè. 37. Niſi pactio ite- rata ſit, vt videatur noua ſocietas coita. Actio tamẽ pro ſocio datur in hæredẽ. Nouo cõſenſu cum hæ- redibus iniri poteſt ſocietas, ſed nouus erit contra- ctus. Excipitur tamen ſocictas vectigaliũ in l. adeo. §9.& 60. Si publicani qui redemptores publicorum vectigaliũ ſunt, ſocietatem inter ſe coierint vectiga lium publicorum nomine,& conuenerint vt tranſ- cat ſocictas ad hæredes, rata eſt hæc conuentio. Fauor publicus vectigalium hoc ſuaſit. Sed ita ae- mu ſi pars qefuncti, id eſt ſi in ineunda ſocietate cõ- uenerit vt pro qua parte ſocius eſt, is cum quo con- tracta eſt ſocietas, pro ea parte ſocius ſit eius hæres, ſi interim moriatur. Quamuis autẽ hoc permitta- tur in ſocietatibus publicorum vectigalium, tamen
In Tit. Pro ſocio.
uso id etiam æſtimandum eſt ex cauſa. Poteſt talis cau- ſa incidere vt talis conuentio rata non ſit, ſicut in priuatis conuentionibus. Sic videris quæcunque conſtituta ſunt de his rebus ad bonam fidem reter- ri quoties id exigit vtilitas propter aliquam cir- cunſtantiam:eſt enim hic contractus bonæfidei, vt poſtea dicemus, in quo boni& æqui maximè ha- benda eſt ratio. Præterea quod dicimus ſolui ſocie- tatem morte vnius ex ſociis, intelligendũ eſt ſohn ſocieratẽ inter omnes ſocios qui fuperſtites ſunt, niſi aliud comtenerit, de quo tamen poterit dubita- ri.L. actione. 6½. 7. mortuo. hic. MNam fortaſsis aliquis ex ſuperſtitibus nunquam contracturus erat ſocie- tatem niſi propter eum qui deceſsit. Poteſt tamen conuenire:& rata habenda eſt hæc conuentio, vt fi vnus ex ſociis deceſſerit maneat ſocietas cum aliis ſuperſtitibus. Tertiò dirimitur ſocietas capitis di- minutione. d. l. 4.1dem dicitur in l. verum. 64.§. vlt. Vbi hoc explicatur. Cùm amitritur libertas, vel etiam ciuitas amittitur manente libertate, ſoluitur
ſocietas:inter enim homines eſt quædã mors ciui-
lis. Quartò egeſtate ſoluitur ſocietas d. l. 4. Varia ſunt exẽpla huius ſolutionis quæ fit per egeſtatem. Vnũ eſt in l. actione. 5. publicatione quoque. Cùm
bona alicuius ſunt cõfiſcata, hac publicatione ſob
uitur ſocietas, quia res interiiſſe dicuntur. l. verum. 5. VIt. Res tranſeunt ad alium dominũ in quo nol- lent alij ſocij, nec eis expediret ſocietatem inire. Idem dicitur in§ publicatione. Inſtit. de ſocietate.
Alia exempla ſunt in l. actione.§. 1.& Lverum. 64.§. vIt. hic.§ ſoluitur. Inſtit. eodem. Quartus ca-
ſus additur à Iuſtiniano ſi ſit impoſitus finis nego-
cio cuius cauſa contracta erat ſocietas.§. ſoluitur. Inſtit. de ſocietate. Ex his intelligitis quomodo cõ- trahatur ſocietas,& quomodo diſſoluatur. De aclione quæ oritur ex contractu ſocietati. C4APp. IIIIA. F contractu ſocietatis naſcitur actio quæ di-
citur pro ſocio: vnde fit vt hic titulus inſcri-
batur Pro ſocio, id eſt, De actione pro ſocio. Hæc actio datur ſocio aduerfus ſocium variis ex cauſis.
Exempla cauſarum hic reperiuntur, quæ nos ordi- ne explicaturi ſumus. Veluti ſi ſocius non conferat in medium quod iure ſocietatis conferre debet, eo nomine datur aduerſus eum actio quæ dicitur pro ſocio. Societas contrahitur inter aliquos, vt res que
propriæ ſunt cuiuſque communicentur& cõferan-
tur in medium. Id ſi non fiat, eo nomine agitur pro ſocio.in l.3. C. pro ſocio. huius communicationis& collationis multa variaque exempla ſunt tam in Digeſtis quàm in Codice, præſertim in l.cum duo- bus. 52.§.Vlt.& I ſeq. Exempla ſunt eius quod dixi- mus conferendum eſſe inter ſocios quod cuiuſque proprium eſt. Ex quo apparet quid interſit inter hanc actionem pro ſocio,& actionem communi diuidundo.*
Actio quæ dicitur communi diuidundo prop- ter res communes datur: ſed tamen differt ab hac actione. Nam agitur actione communi diuidundo principaliter vt res diuidantur, quæ communes fa- ctæ ſunt propter ſocietatem, vel propter aliam cau- ſem fine ſocietate. Hæc autem actio datur vt res quæ communes ſunt conferantur in medium& cõmunicentur. Hæc differentia traditur in l.I. com-
N 2
— 1 1 4

——yöööö—ſſſͤſͤſͤſͤſͤͤͤ. 4 ————,—— 8———————— ——
—— 8—
— 8 4—— 7 . C— ——————— ————,—— 4—
1360
—— —
. 5 8 4. 3 5 3 — 2ete————————————-——— 2. 1 — 3.—. W — eA ₰ 3 3 4 4 3 3 14 4 3„„ —“—— 5 3 2—— 2 ⸗ 7 f 2 3 3: 2 3„—. 6 4 4 8———.-————O—— 2.————— 2.——— 9. 4.— 3 4————————— 3 —— 8——“—— 4 2— 2—— 1. 3 5 2..— 3— . 3*———. 4—*———— 4———————— 1——— 2———— 2———————————— 5—.— —— ſſ“———*———— ñ ꝗᷣ⁴. 5— 2——*————————————— ꝗp—————— —————————————————————— 4 4———————“—— —————————— 8——.— 4———— 9 ————————.———
———.
——,—————————— —————
muni diuid. In actionẽ tamen communi diuidun- do veniunt etiam præſtationes perſonales: ſed ma-
gis propter res communes oritur quàm propter præ ſtationes perſonales. Actione enim commum di-
uidundo agitur, vt ſocius præſtet ſumptus, qui facti
ſunt in diuiſione rerum communium. De præſta-
tionibus perſonalibus quæ veniunt in iudicium communi diuidundo, eſt locus in l. quibus 34. Lo-
quitur enim de cõmunione rerum quæ ex ſocieta te non naſcirur, ſed ex alia cauſa. Quoties aliqui
incidunt in communionem ſine ſocietate, age-
tur actione communi diuidundo, vel familiæ erciſ- cundæ: vt ſi duobus aliqua hæreditas delata ſit.
Aliud exemplum eſt. Si ſumptus in rem commu-
nem facti non reſtituantur à ſocio cum eo quod
intereſt& aliis omnibus huiuſmodi acceſsionibus.
l.pro ſocio. 38. S. vlt. Eſt mihi tecum ſocietas, res quædã ſunt inter nos communes, propter ſocieta- tem in eas res tuendas aliquid impendo: hæc actio mihi datur aduerfus te. Similis locus eſt inl. cum duobus. /2.§. idem reſpondet. Aedificium erat com
mune inter nos, ego ſumprus feci in inſtauratione
ædificij: agam aduerſus ſocium eo nomine actione
ro ſocio, quamuis aliter mihi cautum ſit conſtitu- tionibus Principum. l. 4. C. de ædific. priuat. Quæ conſtitutio facta eſt in gratiam eorum qui ruinoſa ædificia inſtaurant,& reficiunt, quod maximè per-
tinet ad publicam vtilitatem& decus publicum,
ne ruinoſis ædificiis ciuitarum aſpectus deforme-
tur. Simile exemplum eſt ſi æs alienum non ſolua- tur quod manente ſocietate contractum eſt. l. om-
nes æs alienum. Cùm ſocius tuus eſſem manente
adhuc ſocietate æs alienum contraxi, propter ſocie-
eaatem ego id æs alienum ſolui, diſſoluta iam ſocie-
tate nihilominus mihi datur hæc actio aduerſus te.
Aliud exemplũ eſt, ſi dolo malo aut culpa ſocij
aliquid dãni cõtigerit, ſocius ſocio hoc iudicio te-
netur nõ tantũ de dolo, ſed etiã culpa. l. cũ duobus.
7².§.l. ſubiicit deinde quæſtionẽ eodẽ pertinentem. Si in coeunda. Quid dicemus ſi in cocunda ſocietate operã vel artem ſuã quis cõtulerit: Si pecunia data ſit in cõmune pecus paſcendum: hic qui ſuſcepit pecus paſcendũ, operã tantùm ſuam pollicetur, Aut agrum politori damus. Sic enim legendum eſt. Exẽ- pla multa adduxit Antonius Auguſtinus in ſuis ca- itigat. Dictum autem ſuperius à nobis eſt, ſic legen- dũ eſſe, Pretium enim operæ artiſve eſt aquamentum. Vnus confert operam, aliis confert pretium operæ,
id eſt, pecuniam. His verbis ſignificat Iuriſconſultus
hunc contractum ad vtrunque ſocium pertinere: comparatur enim opera& ars cum pretio. Sed quam culpã præſtat ſocius ſocio? Hæc quæſtio tra- ctatur in I./4.& Inſtit. tit. de ſocietate.§. vlt. Socius ſocio præſtat conſuetam in rebus ſuis diligentiam, nihil præterea præſtat. 81 negligentior fuerit in re- bus communibus quàm in propriis, eo nomine te- netur. Ergo exactiſsima diligentia ab eo non requi- ritur. Præſtat leuem culpam tantùm non leuiſsi- mam. Imputandum enim cei eſt, qui ſocium ne- gligentem ſibi delegit& adſciuit. Nam ſi negli- gentior, non fuerit in rebus communibus quàm in
.
uoprii, eo nomine damnari non poterit ſocio in
hoc iudicio. De caſu fortuito, de damno fatali
quæritur. Sed certi iuris eſt, ſi ſocius ſocio non cu-
Franciſci Duareni luriſconl.
iuſuis culpæ nomine tenetur, multo minus ab eo fatale damnum præſtandum eſſe, vt dicitur in! cum duobus. 5. damna. hic. b Obiter annotãdum eſt furtum nõ numerari in. ter caſus fortuitos, quia latrocinium nulla hominis
diligentia vitari poteſt. l.z. de adminiſt. rerum ad
ciuit. perti. l. quæ fortuitis. de pignor. actio. Furtum
ſimplex huiuſmodi non eſt: furtum tamen dome.
ſticum weihirurmam vitari non poteſt alioqui ca- rendum eſſet ſeruis& ancillis. Atque ideo mori- bus noſtris in ſeruos domeſticos grauius animad- uertitur quàm in alios. Ex his facile cognoſcetis quid pecatur hac actione. Cùm dicimus ideo dari hanc actionẽ quia ſocius nõ cõfert in mediũ quod conferre debet, vel ſumptus nõ reſtituit in rem cõ- munem factos, vel fructus à ſe perceptos. Ex his in- telligitis petendum eſſe vt ſocius conferat in me- dium:& petendos eſſe ſumptus in rem communẽ
factos,& petendos etiam fructus perceptos.
De effectu& qualitate huius actionuw.
b 88 6AP.„). * effectu& qualitate huius actionis pauca 2 perſtringenda funt. Imprimis hæc actio dire- cta, eſt non reperitur contraria: tantùm dicitur hæc actio competere ſocio aduerſus ſocium. Diximus in commodati iudicium& depoſiti vnam actionẽ principalem eſſe& directam, aliam non eſſe æquè principalem. Vna datur propter negocium quod principaliter contractum eit, veluti vt res commo- data reddatur, cùm ea vſus fuerit commodatarius, vel vt res depoſita reddatur l. in commodato.§.J. commod. Sed hic vtraque actio eſt æquè principa- lis& directa. Idem dici non poteſt in hoc contractu ſocietatis:neutra dici poteſt magis principalis eſſe quàm altera, idebque non potuit hic diſtingui à
Iuriſconfultis contraria actio à directa.
Deinde hæc actio bonæfidei eſt, S. actionum. In- ſtit. de act.& dicitur bona fides in hoc iudicio exu- berare. l.3. hic. Maximè habetur ratio bonæſidei in hoc contractu. Huc pertiner quod dicitur in 1.3. hic. Cuùm dicit ipſo iure nullã eſſe ſocieratẽ quæ dolo malo& fraude contracta eſt, quia hic cõtractus eſt bonæfidei. Cicero lib. 3. Offi. ait legibus Romanis,
quod ipſum ius dicitur, nõ vindicari dolum, ſed in
iudicio bonæfidei habebatur ratio cùm addebatur,
ex bona fide. De hac re ſcripſimus plenius in com-
men. de in litem iur. Piæterea hæc actio famoſa eit ſicut actio depoſiti, cõmodati. Videtur magna per- fidia eſſe ſocij fallentis cũ quo magna coniunctio eſt,& velut quædã fraternitas. l. verũ. in princi. hic. Præterea damnatus hac actione infamia notatur. l. I. de his qui not. infa. Præterea hæc actio datur hæ- redi& in hæredem, quãuis ſocietas in hæredẽ non tranſeat. Actio tamen pro ſocio ad hæredẽ traniit, & in hæredem. l. Hemo. hic. Tametſi ſocietas ſocij morte finiatur: actio tamẽ ꝓpro ſoeio quæ competit aduerſus defunctũ vel defuncto nõ extinguitur, ſed datur etiam hæredi& contra hæredem. Simile eſt quod dicitur in Lhæres. Hæres etiã præſtat culpam in hoc iudicio. Nam etſi ſocietas finiatur morte, tamen ſi quid à defuncto ceptum ſit& inchoatum, id conſummare debet hæres. In co autem poteſt
dolũ& culpã admitterc. Similis locus eſt in L.actio.
nc.§. morte. Idem dicitur in l. 4. co. tit. C. Denique b hæc act
1
fminrl Tllgp aner llit qr 5 alns: dunusalj denümi gaanti loc

uꝗ
In Tit. De contrah. empt.
næc actio inſolidum non datur aduerſus ſocium, ſed quatenus facere poteſt. I. verum. hic. quamuis actiones ſoleãt inſolidum competere aduerſus reos ichitores, vt quicquid debent ab eis exigi poſsit. Funt tamen quædam actiones quæ non dantur in-
.
ſolidum, ſed quatenus is cum quo agitur facere po- teſt,habetur ſocij ratio, ne egeat, ne omnibus ſuis acultatibus& fortunis ſpolietur. I. ſunt qui in id.
de re iudie. De qua re plenè tractaui in interpreta-
tione l. maritus.& Il. ſeq. ſoluto matr.huiuſmodi eſt
actio pro ſocio propter mutuam illam rerum com munionem quæ eſt inter ſocios. Viſum eſt inhone- ſtum vt ſocius ſocium omnibus ſuis facultatibus xuat,& nihil ei relinquat ad victum vnde ſe tueri dobit. Katio ſatis eſt euidens in ſocietate omnium rorum de qua loquitur Iuriſconſ.in lſunt qui in lI. Sed tamen latius eſt productum ad ſocios qui vnius rei ſocietatem contraxerunt. Sic enim con- ciliari videntur hi duo loci qui alioqui pugnare in- ter ſe videntur in l.verum. in princip. hic. in l. ſunt ui in id. de re iudi. De hoc beneficio quod tribui- tur ſocio vt ſolidum ab eo non exigatur, ſed qua- tenus facere poteſt, vt victus nece arius& cõmo- dus ei relinquatur, multa tractantur quæ hic omit- tam propter beuicatem temporis quæ etiam ple- nius à nobis tractata ſunt in aliis locis: maxime in l. maritum. ſol. mati.
IN TIT. XXXVIII. LIB. IIII. Cobp. TTIT. I. LIB. XVIII. PANPDBCGCIARVM. dE CONTRAHENDA EMPTIONE. cqcA VVT FPAIMT 7A. Jl c contractus emptionis& venditionis Eadeò notus eſt ex communi vſu, vt defi-
Amnitione dialectica non videatur magno-
pere hic neceſſaria eſſe: nemo enim eſt
qui non intelligat quid ſit emere,& quid ſit vende-
re. Origo autem huius tractatus traditur à Paulo inl. hic. quæ videtur ſumpta ex Ariſtotele lib. 1.
Polit. Ego aliàs admonui hic legendũ eſſe quatita-
n. quamuis alij legant, qualitatis. loquitur de xſti- matione nũmi quam quantitatẽ vocat. Cùm quæ- itur quanti locabilis ſit nummus: nummus habet ſuam æſtimationẽ, eamque certam. l. nummis. de in liẽ iur. I. quæ extrinſecus de verb. obl. Ariſt. in Po-
lit1 öuoy vocat: hac de re aliquid ſcripſi in diſ put. anniuer. lib. I. In hac diſputatione nos eadem methodo vtemur qua vſi ſumus diſſerentes de cõò- non tenet emptio. Quod dictum eſt de re ſacra&
tractu mutui. Quoties conuenit vt res aliqua tra- datur certo pretio, tunc dicitur contracta emptio & venditio eſſe: modò ſit animus acquirendæ rei, vt differat à locatione& conductione, in quo con-
tractu merces& pretium& res interuenit: ſed non
eſt animus acquirendæ Ipſius rei. Nam quamuis
venditor non teneatur dominum facere emptorẽ, ſed ſufficiat vacuam poſſeſsionem tradere, tamen
conſilium eſt emptoris vt rem ſibi acquirat vel tra- ditione vel vfucapione. Craſsius vobis explicare non poſſum quæ ſit venditio. Ex quo conſequens eſt ad ſubſtantiam huius contractus tria neceſſaria eſſe. Imprimis neceſſaria eſt res quæ væncat, dein- de definiri certũ precium debet. Tertiò conſenſus
his igitur tribus ſi gillatim& ordine tractaturi ſu-
mus. Videamus igitur primùm de re quæ væneat.
De re quæ vendi poteſt aut coutra. CAP. 17.
Sn hoc imprimis poſitum, ſine re non poſſe con-
ſiſtere venditionem: niſi ſit aliqua tes quæ væ- neat, quæ poſsit acquiri emptori, nonl eſt venditio neque emptio.l. nec emptio.&. hic. Huius rei exemi- plum eſt in l.domum. 57ůl Domus vendita eſt quæ
erat combuſta, emptio nõ tener, quia nuffa res ſub-
eſt quæ poſsit dici vendita eſſe, Nàã domus combu- ſta eſſe proponitur quæ vendita fuit. Addit Iuriſ- conſultus in d. l‚nec emptio. 8. quaſdã exceptiones.
Paxrtus naſciturus recte cmitur, etſi ſubtiliter dici poſsit res non ſubeſſe quæ emitur, tamen propter
ſpẽ conſiſtit venditio. Affert aliud exemplum quo
docer, aliquando ſine vlla re emptionẽè& venditio- nem comiiſtere. Cùm quis emit iactum retis, ſpes loco rei eſt, cùm quis emit iactũ retis, ſi forte nihil captũ ſit, tenet venditio,& agitur ad pretium: cmit ſpem merã. Vel miſßilium. Miſsilia erant quod ma- giſtratus iactabant. Oportet igitur rem aliquã eſſe quæ ſubſit vt teneat venditio& emptio. Vnde quæ-
ritur.Si illud aut illud ſub alternatione venditũ ſit,
puta Stichus vel Pamphilus, vtra res vendita in-
telligatur, an Stichus an Pamphilus? Et certum eſt electionẽ venditoris eſſe. Ea res vendita eſſe intel- ligitur quam venditor elegerit l.plærunque. de iure
dot.l. vbi. S. qui illud. de verb. obl. Et de emptione
locus eſt in l. ſi ita diſtrahatur. 25. Additur tamen exceptio in l. ſi in emptione.34.§. pen. Si vna ex re- bus venditis perempta ſit, ea quæ ſupereſt manet in obligatione. Eſt locus cõmunis de alternatione obſerutndus. Quæritur etià quæ res vęnire poſsit an non poſsit: Regula traditur in I. ſi in emptione.
5.omniũ. Res quæ ſunt in commercio, recte vendi
poſſunt᷑, quæ verò extra commerciũ hominũ ſunt, vendi nõ poſſunt: nulla carum venditio eſt, inquit Iuriſconſ. Huius regulæ exempla ſunt in l. 4.5.6.& aliis ſequentibus de re ſacra, religioſa, libero homi- ne. Rei ſacræ nulla eſt venditio, nulla emptio. de
qua plensè dixi in interpretatione l. inter ſtipulãtes.
§. ſacrã. C. de verb. obl. Iuriſc. adddit exceptionem, niſi ab ignorãte ematur. Nã ſi quis putans eum eſſa ſeruũ quẽ emebat, qui tamẽ liber erat, vel rem pro- phanã eſſe quæ ſacra erat, propter eius ignorantiã ei fuccurritur, vt actio& emptio ei detur: ſed tamẽ
religioſa, idem dicendũ eſt de publica. Publicã au- tem rem quomodo accipere debeamus docet hic Iuriſconſ. Publica res dupliciter accipitur. Publica res dicitur quandoque quæ eſt in patrimonio po- puli,& nihil prohibet cam rem vendi:& hoc ex- preſſum eſt in l. pacta conuenta.§. vlt. hic. Sed res publica quæ in vſu publico eſt vendi non poteſt. Quod autem dicimus hunc contractum propter ignorantiam valere, ita accipiendum elt Vt poſ- ſit emptor agere ad id quod ſua intereſt ſibi ven- ditam eſſe rem ſacrã vel religioſam pro prophiana:
liberũ hominẽ pro feruo: rẽ quæ erat publico vſui
deſtinata, pro priuata& propria: non vt tencat
V 3
1361 contrahentium interuenire debet. In his tribus con ſiſtit ſubſtantia huius contractusquoni am ſine His tribus non poteſt conſiſtere emprio& venditio De
3—“—— .————“—, ————,—.——— ——————————————— 2— ————V—V————:—V——————— 4
——.————yf— 4— 4— 1— 4
————.—- —,——————ͤ--———.———— ———.——— —— 2 lCù:ͤͤͤ“ 4 3 öo—— epe veeeen uen““ 4 4 .
—
—.

——44———*——— 1=———.. 9 9— —. .„. 4 9.——. 2*——„ —— 4— Ee 85 8 2 e—— 3 —= 3——„—— e— 4 4 2 2—. 1 ——õ—.——— .—ͤ——— —— 4—— ———=— Re———— 8——— 4————— 5 E 8———— 1 E———— E
—— ——— ——
—— —— —— ———
1362
emptio.l. qui officij. hic.§. vlt. inſtit. de empt. Notan
dum tamen eſt rem ſacram aut religioſam alterius
rei venditioni nonnunquam accedere poſſe, quam-
uis per ſe vendi non poſsit. l. in modicis. 24. hic. Quidam vendidit prædium in quo erat aliguis lo-
cus ſacer vel religioſus, vt ſæpe accidit etiam mo- ribus noſtris, an venditum quoque ſit intelligendũ
quod ſacrum eſt aut religioſum? ita& accedit ma-
ioris partis yenditioni. Similis locus eſt in l. quædã. de acquir. rer. domi. Sic ius patronatus quod ſacrũ
eſt, tranſit cum rerum vniuerſitate. c. cùm ſecutum.
de iure patron. Quod ius patronatus eſt ius præſen- tandi& cõferendi beneficium. Quod dicitur in l. ſi
in emptione. S. omniũ. omniu reru quæ in commercio
heminu ſunt, venditionem recte conſiſtere. hoc elt in- telligendũ cum exceptionibus. Nam plerunque rei alicuius commercium eſt,& tamen eius venditio non conſiſtit, vt ſi quis ab aliquo emerit rem ſuam. l. ſuæ rei. 16. hoc tit. Ego emi rem meam quam pu- tabam eſſe alienam, vel quam ſciebam eſſe meam, emptio non conſiſtit, quia finis emptionis eſt, vt iã admonui, vt res empta acquiratur emptori. Eò ſpe-
ctant qui venditionem& emptionem contrahunt.
At non poteſt mihi acquiri res quæ mea eſt. Fruſtra contrahitur emptio rei quæ emptoris eſt.l. 4. Cod. eo. Duplicari ſibi titulum. òi quis mihi vẽdiderit rem quæ mihi obligata erat, non tibi, duplicatur titulus poſſeſsionis. Hoc eſt intelligendum præter quàm
in caſihus exceptis. Poteſt enim quis rem ſuã eme-
re fub cõditione, ſi ſua eſſe deſſerit. l. exiſtimo. Præ- rerea poſſeſsio poteſt emi. Res quædam mea eſt. Ego ſum dominus& proprietarius, ſed tamenalius Ls poſſeſsionem: forte habet vſumfructum, ego emere poſſum poſſeſsionem rei quæ mea non ett. J. ſi in emptione. 34.§. rei ſuæ. Videt ſe poſſeſsionẽ non habere, quamuis habeat proprietatẽ: emit poſ- ſeſsionem,& valet venditio& emptio. Nam hæc venditio non fruſtra fi, ſed aliquam vtilitatem ad- fert. Emptio etiam rei propriæ conſiſtit, ſi fortè do- miniũ eius rei aliquo caſu poſsit auferri, l. 4. C. eo. Si donatio ſit in me collata à defuncto quæ rectè poſsit reſcindi tanquam inofficioſa. tit. de inoffic. donat. C Si emero eam rem valebit emptio& ven ditio: quamuis ſit rei meæ, quoniam illud dominiũ aliquo caſu poteſt à me auferri. Circa rem etiã no- tandum eſt, non tantùm rem quæ venditoris pro- pria eſt, ſed etiam alienam vendi poſſe. l. Rem alie- nam. 28. ls qui vendit rem, obligat ſe ad tradendam rem& vacuam rei poſſeſsionem,& vt liceat emp-
tori eam rem habere licere: nihil autem prohibet
quomoda ſe eo nomine obliget. Nam ſi rem quæ
aliena eſt euincatur à domino, co nomine datur actio ex empto aduerſus venditorem ad id quod emptoris intereſt rem alienã ab co venditam non eſſe. Alia ratio eſt pignoris, de quo diximus ſub tit. de pignor. act. Diximus rem alienã pignorari non poſſe. Nam qui rem dat pignori non ſe obligat, ſed rem obligat,& ideo ſi valeret obligatio rei alienæ, id præiudicaret domino. De quibuſdã rebus quæ-
ſtiones tractantur, quarum legibus venditio prohi- bita eſt, vel bonis moribus non conuenit earũ ven-
ditionem ratam eſſe. Quæritur imprimis de vene- ni emptione, in l. quod ſæpe. 35.§. I. Si quis vendide-
rit malum vencnum ad intoxicandum hominem,
8 ranciſci Duareni luriſconſ.
huius rei venditio nulla eſt. Addit exceptionẽ, Quæ Fenutentia. Venena mala adiecta alia materia aiue oc
do ſunm ſalubria& nobis poſſunt eſſe vſui:&
caſu veneni venditio valet. Aliud exemplum rei cuius venditio prohibita eſt, extat in l. ſenatus. 72.
Si quis diruat domum ſuam vel villam ſuam, ſpe,
rans ſe pluris venditurum materiam& ſingulas tes
ex quibus domus eſt cõſtructa, quàm ipſam domũ integrã, id ei facere non licet. Nam ſenatus cenſuit ne quis domum dirueret: hoc viſum eſt ad publi- cam vtilitatem& publicum decus pertinere: irrita eſt venditio huius rei: huic ſimile eſt quod legimus in l. cætera.§. I. de legat. 1. Sicut hæ res vendi non poſſunt, ita non poſſunt legari teſtamento.
1N TIT. XI. TIB. IIII COp.
VE RES VENDI NON POSSVNT. & qui vendere vel mercari vetantur.
lc titulus pertinet ad locum de rebus qux
Svendi non poſſunt, vt& ſequentes. Purpu- Hee ram vendere priuatis hominibus nõ per- mittitur. Purpura enim induebantur tantùm Prin- cipes& ſummi magiſtratus,& ideo interdictũ eſt cõmercium purpuræ hominibus priuatis. Comes cõmerciorum ſericũ, purpuram comparare poteſt, cæteri homines non poſſunt I.I.& 2. quæ res vendi non poſl. Nec frumentum poteit emi quod exerci- tui mittitur:& pœna aduerſus eos qui contra fece-
rint. l. 3.& 4. hoc tit.
1IN TIT. XLI. LIB. IIII. Cop.
DIBKANr.
aRES EXPORTARINON
minina& arma vendi barbaris. Et ſatis ma nifelta eſt ratio huius prohibitionis, ne va- lidiorcs reddantur inſtructi armis. Guſtus tantùm cauſa, aut etiam vſus commerciorum prohibetur ferri ad eos vinum, ne fraus fiat legibus 1.& 2. hu- ius tituli. b.
1IN TIT. XLII. LIB. 1I. COp.
DE EVNVCHI S5.
6 lc prohibetur venditio eunuchorum. Eu- 1l nuchi tamen facti in barbaris locis, poſſunt
adi& emi.
DE PATRIBVS QVI FILLIOS
SVOS DISTRAXERVNT.
lberi etiam a parentibus propter egeſta- tem veudi non poſſunt. Nam cetſi eos ha- lbeat pater in poteſtate ſua, tamen eos ven- dere non poteſt, ideòque cos repetere non poteſt per rei vindicationem. I.i. de rei vindicat. Hactenus de rebus de quibus contrahitur emptio& vendi- tio:conſequens eſt vt videamus de pretio.
De pretio.
Oo titulo prohibetur vinum, oleum, liqua-
eeſ⸗ patabel qdardte Vum a Kenike
n
tügle
b fem ven
Ftotem xecele no ttnecede thtträs daig knxto fadläibin Aptetumn ti endii
acerrer, ürereſ- em ſec d retum düdede dn non d 1 empt mmjmdce ahttde V Aülgnun a 1 Fen 4 de.
1 Va J dicon
ſel guli d
1 dieru d ſmere mnlen0 . coni

vius prolhiub
Ki auns(chm
mmerxclom
us fat
leuit
1 1
ne preti nerur in 1.z. C. eod. Quantitatem vocat pretium. Huc pertinet quod dicitur in l. ſi quis fundum.z7. jure hæreditario fundus ad me peruenit: eum fun- dum vendidi:& adieci, Si tibi emptus ille fundus
In Tit. De contrah empt.
b De pretio.(4A P. 111.
— lximus in contractu emprionis opus eſſe re quæ væncat, Opus etiam eſſe pretio mercis. Si
o cerrum eſt non conſiſtere emptionem, vr
uanti à defuncto emptus eſt. Re vera emptus non
eſtfundus ſed donatus: quæritur an valcat Vvenditio:
ft dicitur nõ valere quaſi ſine pretio facta ſit. Cir- ca hoc pretium notandum eſt hoc agi debere inter emptorem& venditorem vt pretium cxigatur de uo conucnit. l.cum in venditione. 36. alioqui non Llirur venditio contracta eſſe. Primũ hoc pretium
ſebet eſſe certum. Non ſatis eſt de pretio conue-
niſſe inter emptorem& venditorem, ſed oportet de certo pretio conueniſſe, aliàs venditio nulla eſt, vt ſatis expreſſum eſt in Inſtit. tit. de empt.& vend. exempla hiuius rei duo reperiuntur ſub hoc titulo
Lemptio. 5.huiuſmodi. Ego à te emo fundum illũ
uanti tu emiſti: fortè ex alio inſtrumento apparet quanti emptus eſt, valet venditio, ſi non apparcat,
nulla eſt vẽditio. Simile eſt quod dicitur in l. quod aditringatur is cui collata eſt venditio in arbitriũ
ſæpe.35. 6i.Si vendidero tibi fundum quanti æquũ
b putaueris:non valet vendirio: oportet enim certam
quantitatem definitam eſſe, vt valeat venditio. Pre-
tium autem dari non eſt neceſſe, ſed oportet con-
denire de pretio. l. z. hic. etſi prerium non ſit nume
ratum, valet tamen emptio ex qua datur vltro ci-
tréque actio, tam emptori aduerſus venditorem, vt rem venditam tradat, quàm véditori aduerfus em- ptorem vt prerium ſoluat.(Quod autem dicimus neceſſe non eſſe prerium numerar:, ſic intelligendũ eſt neceſſè non eſſe vt valeat emptio, tamen neceſſe
eſt vt trãsferatur dominium rei venditæ. l. quod vẽ-
didi.*9. hic. Idem dicendumn eſt etſi fides habita ſit de pretio vel eo nomine ſatisfactum ſit. d. l. quod vendidi. Simile eſt quod dicitur inl. vt res. Præter- ea pretium debet conſiſtere in pecunia numerata vt ſit venditio.§. item pretium. Inſtit. de empt.& vendit.& L.i. ic. Qua de re fuit controuerfia inter Feteres Iuriſconſultos. Alij putabaut etiam ſi numi non dentur, venditionem tamen conſiftere, quaſi uihil intereſſet inter permutationem rerum& vẽ- ditonem: ſed obtinuit ſententia eorum qui diſtin- xerunt rerum permutationem à venditione vt di- ſtingui debet. Quod autem dicimus de pretio, ad arram non pertinet. Arra quæ interuenit in contra-
khenda emptione, non eſt pretium, ſed eſt argumẽ-
tum quoddam pretij conuentu l. quod ſæpe. hic.& 5.Inſtit. de empt.& vendit. datur aliquid modicũ, yt ſit ſignum emptionis contractæ. Tertiò requiri- tur in venditione cõſenſus:de eo igitur videamus. Doe conſenſu. CA P. 111I.
V T valeat venditio, oportet conſentire ven- V ditori emptorem vt res væneat certo precio 1.a. C. eo. Ideo furioſus venditionem contrahere nõ
poteſt, quia furioſi nullum eſt conſilium niſi fortè
intermiſsionis tempore contraxerit. Huc pertinet quod dicitur in l.inuitum. C. eo. Si quis inuitus co-
gatur emere, nulla eſb venditio, quia deficit conſen-
ſus: conſenſum autem accipimus ementis& vem dentis: conſenſus aliarum perſonarum neceſſarius
non eſt, quamuis olim conſenſus conſortium& Proximorum neceſſarius eſſet in emptione prædio- rum. l. dudum. Olim cum quis vendebat prædium, propinqui& coniuncti neceſſarij impediebant vẽ- ditionem, quaſi non liceret eis prædia ſine eorum
conſenſu vendere: conſortibus idem permiſſum e-*
rat. Sed viſum eſt id iniuſtum eſſe atque iniurio-
ſum. Conſtiturionibus tamen poſteriorum impe-
ratorum que extant apud Harmenopulũ lib. 3. Pro- chiri, rit. z. huic legi abrogatum eſt& ius anei Jum
reſtitutum,& conſtitutum eſt ius prælationis hiabe- re coniunctos in venditione prædiorum, quod etiã
moribus noſtris receptũ eſt. On appelle cela Retraici
lignagier. Idem etiam reperitur apud Harmenopu-
lum de conſortibus qui fundum cõmunem habent vt præferãtur in emptione partis aliis emptoribus. Ex his quæ diximus conſequitur emprionem& venditionem non poſſe conferri in voluntatem al- terius, vt dicitur in l.in ementis. C. eo. Ego tibi vẽ- do ſi volueris, non conſentimus ambo:non eſt ple- nus& perfectus conſenſus, ſed ſuſpenditur. De hac re diſſeruimus accuratius& plenius ſub tit. de ver. oblig. Nulla poteſt naſci obligatio ex hoc contra- ctu: nullum enim eſt hic vinculum quo neceſsitate
vel venditoris vel emptoris. Inde etiam conſequẽs eſt imaginariam,& ſimulatam venditionem nullã
eſſe, quia deficit conſenſus. l. nuda. idem dicituv in
1.3. C. eo. Hic locus pertinet ad tit. plus valere quod agitur, quàm quod ſimulate,&c. Hinc etiam conſe quitur ob diſſenſum& errorem emptoris& vendi- toris vitiari venditionem. Diſputatio eſt hac de re in l.in vẽdirionibus. æ.& ll. ſequẽt. vbi variæ quęſtio nes ad hanc rem pertinentes tractantur. Tu mihi vendiditti fundum, ego ſentiebam de fundo Sem- proniano, tu de Corneliano: propter hũc diſſenfum & errorem nulla dicitur eſſe venditio. Si in nomi-
ne diſſenriamus, hic error non noccet. Eſt locus cõò-
munis de errore, de quo plenè diſſeruimus in I. ſi id quod auni de verb. oblig. Quæſtio tractatur de diſ- enfu& errore qui interuenit in materia& ſubſtan-
5 8
tia rei, non in nomine vel corpote, veluti Tu vẽdi-
diſti acetum pro vino: hic in materia erratum eſt:
quæritur an valeat venditio? Hic erratum non eſt in corpore:erat fortè res præſens, ſed erratum eſt in ſubſtantia rei& qualitate. Acetum videtur vinum eſſe. Exempla varia hic adfert. Difficultas tãtùm eſt in antinomia: videtur enim huic legi repugnare J. quid tamen.& l.cum ab eo.§. vIt. Si quis vendat rẽ alicui, vt auream quæ ænea erat, vel pro parte vel in totum, quæritur an valeat emptio? Hic diſtinguit
Iuriſconſul. vt hic dicitur l. cum ab co. S. vlt. dicitur nullam eſſe venditionem. In alia diſtinguit an quid
ſit auri an verò nihil omnino ſit. Hæc videntur pu- gnantia eſſe. Ego dixi in interpretatione d. I. ſi id quod aurum. de verb. oblig. quod dicitur in l. cum ab eo. S. vlt. eſſe intelligendum cum hoc actum eſt vt pro ſolido argento menſa vęneat. Erat quædam mareria quam tu mihi vendidiſti pro ſolido argẽ- to, ſi non ſit ſolidum argentum, ſed fortè argentum mixtum cum aliqua materia, non valet venditio. In l. quid tamen, non dicit viriolam fuiſſe venditã pro aurea. Vendiderunt hæredes vni hæredum vi- riolam quæ dicebatur aurea: multum inter eſt an
V 4
363
——
.—„ Seees 4— 4 -—— 4 een es —— 8 5
————“
—————.
—ͤöͤö 1

———
1
1 1 4 8 4
“
—
affirmet aureum eſſe venditor& vendat pro aureo an verò dicat aureum eſſe. Ego multa ad hæc per- tinentia adduxi in interpretarione I. ſi id quod au-
tum. de verb. oblig. Hæc igitur de hac re ſufficiant
in hoc loco. Confenſus igitur neceſſarius eſt in cõ-
tractu emptionis& vendirionis. Addendũ eſt con-
ſenſum ſufficerc. l..§.vlt. Alij quidam cõtractus iu- te ciuili introducti verborum quandam ſolennita- tem deſiderant, veluri ſtipulatio:ſed iuris ciuilis n5 eſt emptio, nec ſolennitas aliqua iuris ciuilis hic ne ceſſaria eſt, ſed ſufficit ſolus conſenſus, id eſt, nõ eſt ſcriptura neceſſaria, nec ſtipulatione opus nec tra-
ditione. Scripturæ enim fiunt vt rei geſtæ fides fie-
ri poſsit. Hoc intelligendum eſt niſi actum ſit inter contrahentes ab initio vt ſcriptura conficiatur, vt dicitur in inſtit.tit. de empt.& vend. in prin In tra- Ktatu ipſo de vendenda re aut emenda actũ eſt in-
ter contrahentes vt aduocetur tabellio qui de ca
re conſiciat inſtrumentum. Cum hoc actum ſit in- ter contrahentes, non antè perfecta dicitur eſſe vẽ- ditio quàm fuerit redacta in ſcripturam.l. contra-
Kus. de fide inſtru. Sin autem poſtquam conuenerit
de re& precio, poſtea voluerint contrahentes ad- hiberi tabellionèẽ, nihilominus dicitur perfecta eſſe venditio. Quoties igitur hæc tria concurrunt de quibus diximus, nempe res, precium& conſenſus, dicitur perfecta eſſe venditio. Perfectam accipere debemus vt à contractu recedere non liceat, non vt periculum emptoris ſit: nam perfecta venditio dicitur, id eſt, periculo emptoris eſt, aliquando per- fecta dicitur vt non poſsit ab ea recedi. Hactenus de re, pretio& cõſenſu diximus: nunc videndũ eſt De perſonus quæ vendere poſſunt,&c. 1 G4E. 7. b
E perſonis quædam quæſtiones hic tractan-
I Nurt. Et certum eſt perſonas habiles eſſe opor- tere ad emendum& vendendum vt rata ſit vendi- tio, quamuis tria tan tùm neceſſaria eſſe dixerimus, rem quæ vęneat, precium& conſenſum:ſed horum trium mentionem fecimus, quia pertinent ad ſub- ſtantiam emptionis& venditionis. Sed certum eſt nullum negocium contrahi niſi ab habilibus per-
ſonis, vt in 1.z. in prin. Ideo inter patrem& filium
non poteſt contrahi emptio: quia nulla inter cos contrahitur obligatio niſi naturalis. l. frater à fratre. de condict. indeb. Similiter inter tutorem& pupil Iũ. l. ſi in emptione.. vlt. Hoc eſt intelligendum cũ exceptione quæ traditur in l. cum ipſe. C. co. Tutor prohibetur cmere rem pupilli, ſed tamen ſi fortè a-
lius comutor ſit qui vendat tutori bona fide& palã vendat, valet venditio. Aliud exemplum eſt de co qui prouinciam adminiſtrat, qui prohibetur ali-
quid emere à prouincialibus, l. nõ licet. 46.& l. qui officij. 62. de hac re nos diſſeruimus ſub tit. de reb. cred. quomodo ciuitatum adminiſtratoribus inter- dicitur emptio& venditio& alij huiuſmodi con- tractus. b INTITI. II. I.1B. XVIII.
b PANDECTARVM. b DE IN DIEM ADDICTIONE. ☛☚ lc eſt legendum, quamuis alij legant, de in diem actione, quam lectionem tuctur Al-
Fr anciſci Duareni luriſc. b
1364
niſi intra illum diem meliorem conditionem alius
attulerit. Hæc venditio quomodo fiat docet Iuriſc, in L. hic. Multũ refert quibus verbis addicatur res
in diem. Nam ex verbis quibus vſi ſunt contrahen-
tes cognoſcitur an pura ſit venditio an conditiona-
lis. Multum enim refert an conditionalis ſit vendi-
— quæſtio facti eſt. Accidit enim in.
terdum vt venditio quæ ita fit ſit pura, ſed reſolu.
tio emptionis ſit conditionalis, vt cũ dico, Ego tibi vendo rem tanti: deinde conuenit vt vcodzen venditione, ſi alius intra illud tempus meliorẽ con- ditionem attulerit. Aliquando accidit vt conditio- nalis ſit emptio, vt cum conuenit vt perficiatur emptio, niſi quis intra calendas martias meliorem conditionẽ attulerit. Quod ſi ſit pura venditio, em- ptor fructus lucratur,& dominiũ eius acquirit, vel interim vſucapit, ſi fortè res aliena ſit, imò domi- nus eſt, ſi dominus erat vẽditor, atq; ideo in rẽ agere poteſt.l. ſi quis ea lege. de rei vindic. Cum autè eſt conditionalis, aliud dicendum eſt, vt in l. 4. hic. Nã nulla eſt obligatio, nulla venditio ante conditionis cuentum.§. ex conditionali. de verb. obli. ſed eſttã- tùm ſpes obligationis futuræ. Quod autẽ dicimus
eum fructus lucrari, hoc intelligèdum eſt niſi alius
meliorem conditionem attulerit poſtea. Nam ſi a- lius meliorem condirionem attulerit, fructus reſti- tuere cogetur, l. item quod. 6. in princ.& l. impera- tor. hoc tit. de in diem addict. Quãdo autem me- lior conditio allata eſſe dicatur, docet Iuriſconſul-
tus in J. 4.§. melior. Vendita erat res centum: auctũ eſt pretium: oblata ſunt ducenta: dicitur melior cõ- ditio allata eſſe: atquc ideo reſcinditur venditio:
quoniam exiſtit venditionis conditio ſub qua con- uenerat vt à venditione diſcederetur. Hic dicitur, cum pretium adiectum eſt. Et inde manauit error
eorum qui putant hic legendum eſſe, De in diem
adiectione. Sed addictionis verbum refertur ad ré venditam:verbum(adiicere)ad precium, vtrumque verbum reperitur in l.cum in diem: hoc intellecto facile eſt emendare omnes locos qui corrupti ſunt. Melior autem conditio tunc dicitur adferri, cùm precio aliquid addiicitur:& maius pretiũ offertur. Addendum eſt, etſi ſolutio pretij facilior vel matu- rior offeratur. In his quoque caſibus oblatam me- liorem conditionem videri. l. 4.§.vlt.& I. 5. Vt autẽ omnia ſummatim complectamur, ſequendum eſt quod dicitur in l.. Si quod oblatum eſt, ad vtilita-
tem venditoris pertineat quoquomodo& quacun-
que ex cauſa dicitur melior oblata eſſe conditio. Hine conſequitur ſi falſus emptor ſubiectus fuerit, meliorem conditionem allatam non eſſe. l.4. cum igitur. Is qui addixit fundum in diem,& pactus eſt vt recedatur à venditione, ſi melior conditio fuerit allata, ſubiccerit emptorem ſimulatum& falſum, vt videretur ei maius pretium ſibi oblatum eſſe, n5 ideo, inquit Iuriſcõſultus, receditur à véẽditionc.
nam non poteſt dici melior conditio allata eſſe.
Effectus exiſtenris cõditionis de qua loquimur, expendendus eſt& conſiderandus in hoc tractatu. Conditio enim quædam eſt ſi melior cõditio fue- rit allata. Si hæc conditio extiterit, primùm em- ptor deſinit ſtatim dominus eſſe: quod eſt notan- dum, etiam ſi nulla traditio ſecuta lit, quamuis a- liàs traditio neceſſaria ſit in transferẽdo dominio. ““ 1 tra
—————r —— —
—— 8 — —2 — — — —. —
— = —
—
B — —
i, Nar don fuwdum wiarrac ter aos n glicetenur mlrr qpaclat h txndelt trogurte wieltiſt lude⸗ nürr con rmplume uh 4b 2 dr hæc b Komml Arloluit 8 dono lbzect dld cond rprimun dlmn cen

ndum ckt,Näde nis verdumrani re)ad pcammmd nindiem Wemli locos quonni.
unc dicrraii & muurütt
preti a.
In Tit. De lege commiſſoria.
Qtraditionibus. C. de pact. dominium reuertitur ad venditorem.l. quis hac lege. 41. fl. de rei vindic. vbi cſt locus inſignis de hac addictione in diẽ: vbi an- tequam adiectio ſit facta‚ id elt, antequam prerium auctum ſit. Diximus iam, addiclionem refetri ad tem venditam, adiectionem ad precium. Iam non oteſt in rem actione Vti. Id eſt, dominus deſinit eſſe: Nam in rem actio ei non datur. Inde etiam fit vt pignoris obligario ab emptore cõtracta perimatur, yt dicitur in l. 4.5. ſed& Marcello. Medio tempore emptor dominus eſt, quod eſt intelligendum ſecũ- dum diſtinctionem heſternam:& quia dominus eſt, poteſt rem ſibi venditam iure pignoris obliga- e, ſed tandiu pignoris obligatio illa manet quan- diu venditio manebit: ſed re ſoluta venditione re- oluitur quoque pignus. Hæc de pacto additionis
in diem. Eſt aliud pactum huic ſimile quod dicitur
pactum vellex commiſſoria.
1NTIT. III. ELEIB. XVIII. PANDECTARVM. DE LEGE COMMISSORIA. Ex commiſſoria pactio quædam eſt vſi- tcata in contractu venditionis& emptio- nis.l legem. C. de pact. legem vocamus
actum vel conuentionem. Sic i gitur ac-
cipitur hic lex commiſſoria, id eſt, pactio commiſ- ſoria: atque ideo ineptè dicitur pactum legis comiſ ſoriæ, vt barbari& inepti homines vocare ſolent. Nam lex pactionem ſignificat. Formula huius pa- ctionis magis vſitata eit in l.z. hic. Ego tibi vendo fundum pro certo precio, cõuenit inter nos vt ſol- uas intra calendas Auguſti. Si non ſoluas, conuenit inter nos vt fundus inemptus ſit: ſi hoc pactum nõ adiiccretur: non poſſet recedi ideo à venditione, quod pretium intra illud non ſolueretur: Sed ideo apponitur hoc pactum vt recedatur à venditione, vt perinde ſit ac ſi omnino non eſſet contracta vẽ- ditio:poteſt etiam aliter cõcipi quàm vt res ſit inẽ- pta, veluti vt dominium ad me pertineat, vt dicitur in II. C. de pact. conuen. inter empt.& vend. Aliquã do aliter concipitur, veluti vt res ad me reuertatur. Exemplum eſt in l.z. C. de pactis inter empt. Et hec formula ab aliis differt, vt poſtea dicturi ſumus. Sed cur hæc pactio dicitur commiſſoria? Quia di- citur committi hæc lex, cum ex ca pactione agitur, cum reſoluitur contractus. Exemplum vnum efin Ir4. de bono. poſſ. contra tabu. l. commiſſa. de pu- bli.& vectigal. Hæc venditio pura eſt, ſed reſolui- tur ſub conditione. l.1. hic. Hic contractus duo cõ- tinet, primum venditionem ipſam. Ego tibi vendo fundum centum. deinde diſſolutionem contractus continet vt à contractu abeatur, niſi pretium ſolu- tum fuerit intra annum. Conditio adiicitur non venditioni, ſed diſſolutioni contractus. Ergo em- ptio non contrahitur ſub conditione, ſi pretium ſo- lutum fuerit, ſed reſoluitur ſub conditione, ſi preciũ ſolutum non fuerit. Itaque emptor interim domi- uus elt& tructus fuos facit, vt dicitur in l.5. Ex his intelligitis quæ iit lex commiſſoria,& quomodo lege commiſſoria res vendi dicatur. Nunc viden- dum eſt
De;ectu conditionis exiffentis.
Ffectus huius conditionis eſt vr committarur
lex,& res ad venditorem redeat exiſtenge cõ- ditione, id eſt, non ſoluto pretio. Lex committitur vt ſtipulatio commitritur, cum aduerſus ſti pulatio- nem aliquid factũ eſt. Hic eſt vſus. Res poteſt vin- dicari, vel actionc ex vendito peti. Interdum vin- dicatur res ab emptore non ſoluto pretio, quaſi ad- huc dominus ſit venditor. Non enim actio in rem poteſt competere niſi domino:aliquando datur ei actio ex empto, quaſi dominus eſſe deſierit, ſecun- dum diſtinctionem quæ traditur in 1.3.& 4.C. eod. de pact. conuen. Multum refert quibus verbis con- cepta ſit hæc lex commiſſoria. Si ita concepta ſit, vt non ſoluto pretio res ſit inempta vel dominiũ
ad me pertineat, dubium non eſt quin non ſoluto
pretio dominus maneat venditor: ſed ſi aliis ver- bis concepta ſit, veluti vt res ad me reuertatur, tunc datur ei actio ex vendito non etiam rei vindicatio
ſi pretium ſolutum non fuerit. Ideo cautius elt&
conſultius vt ita concipiatur formula huius legis commiſſoriæ, vel vt dominium ſtatim ad emptorẽ pertincat, vel vt inempta ſit, id eſt, perinde ſit atque ſi omnino nunquam empta eſſet. Præterea exilten- te conditione petuntur fructus rei venditæ. Petitur etiam id quod intereſt, ſi fortè quid extrinſecus in. terſit vendtorisl 4in priuc& I. 3. Hoc eſt intelli- gendum cum exceptione, niſi per emptorem non ſteterit quominus pretium ſolueret. Fortaſsis ob- tulit ei cum accipere nolet venditor pretium ob- ſignatum, depoſuit publicè: nihil eſt quod ei impu- tari queat: atque ideo non dicitur lex commiſſa ei- ſe, nec poteſt aduerſus eum agi. l. 4.§. vlt. quia lex commiſlſoria continet certum tempus:ſi non fuerit ſolutum prexium intra illud tempus, debet emptor offerre pretium, nec expectare donec interpelletur à venditore. Dies ipſa interpellat. l. magnam. Cod. de contrahen. vel commit. ſtipul. Sed ſi nou ſit cui offerat, quia per eum non ſtat, non dicitur lex cõ- miſſa eſſe. Hinc ſimile eſt quod dicitur in I. vlt. hic. vbi proponitur mulierem quæ fundum emerat, ob- tuliſſe pretium& depoſuiſſe, poſtea ei denunciatũ fuiſſe ne ſolueret, non dicitur lex cõmiſſa eſſe quia per eam non ſtetit. Ego aliàs adduxi hũüc locum vt oſtenderem morem obſignandi apud veteres. De- inde quod diximus de hac lege commiſſoria vtres inempta ſit, hoc eſt intelligendum ſi ita placuerit venditori. Ea enim lex adiicitur gratia venditoris. Hic locus nos admonet, hanc legem applicari con- tractui non gratia emptoris ſed venditoris:& ideo ſi venditor velit contractum ratum eſſe,& agere ad pretium, non poterit allegare emptor inemptum eſſe fundum: quia pretium non ſoluerit intra diẽ dictum, ſi fortè velit emptor à venditione recede- re. l.z.& 3.& 4.§. eleganter. hoc tit. huc pertinet 1.7. poſt diem conſtitutum eſt inter nos, vt niſi ſoluas intra calendas, res ſit inempta: poſt calendas liberũ mihi eſt vel pretium petere ſi velim venditionem valere, vel védicare rem, vel eam ex empto petere uafi venditio nulla ſit, quia pretium ſolutum non eſt: ſed ſi vnum elegero ad alterum petendum via mihi præcluſa eſt. Hæc lex in venditionibus eſt v- ſitata: in pignoribus verò recepta non eti. tit. C. de pact. pign.& lege commiſl. viſum eſt hoc Publier vtilita

—
————— —,——— —=———
— ͤͤͤͤͤͤͤͤſͤſſſ —
4 1 ö . 1 1 . 4* — 4½ 4* 4 4 4 3 4 . 14 3 1 4 1 1 1 4 4“ 7¼ 4 1. ** 1 — 3 1 1 3 1 3 * 4 4 3 3 3 * 3 1 4 † 1 4 3 3 4 1 8 5* 1 1 “ 4 4 1 1 8 I 1 4 4 4 4 4 1 4 . 1 8 3 1 4 1 . 1 1 1 1 7 1 4 4 1 “ 1 — D 4 3 1 1 1 1 4 3 4 ¹ 1 1 4 4
———— .——— ——
1366
vtilitati maximè contrarium eſſe. Aliud genus pa-
—— —
gi eſt, de quo etiam titulus ſpecialis eſt De ſeruis expoxandis.
IN TIT. LV. LIB. IIII. COD.
11 TI r. VII. L1 B. XVIII. UANPDECTARVM.
DE SERVIS EXPORTANDIS. — O ne venditum eſſe ſeruum ea lege vt in e aliquem locum pœnæ cauſa deportetur:
e quæritur quæ ſit vis huius pacti De vi& poteſtate huius pacti quatuor notanda
ſunt. Primum eſt hoc pactũ valere, etſi contra hoc
P actum aliquid factum ſit ab emptore, aduerſus cũ agi poſſe. Hæc eſt ſententia Papiniani, in l ſi vendi-
tor. ad finem. qui fatetur ſe aliàs aliter ſenſiſſe& re-
cedere à ſua ſententia veteri, quę eſt in l. ſeꝗ. Si em- ptor non parcat huic conditioni, poterit agi aduer- ſus eum, nec poterit obiicere nihil intereſſe vendi- toris ſi nihil aliud proponatur. Nam rei perſecutio nem non habet hæc actio. Nobis aliquando placebat. Hæc verba referenda ſunt ad ſequens caput, quan- uis alij aliter interpretentur. Sabinus conſiderauit ſeruum hanc conditionem minoris venditum eſſe. Vendo tibi ſeruum vt extra Italiam exportetur. Se- cundò refert quibus verhis hæc pactio concepta ſit, vt intelligamus quæ ſit vis& effectus æiuſdem. E- xemplum vnum eſt in l.z. Ego tibi vendo ſeruum ea lege vt deportetur ab Italia: de prouincia nihil expreſſum eſt inter nos: an poterit in prouincia mo rari? Et dicitur poſſe. Hinc naſcitur quæitio in 1. qui pacto. Eſtote hic attenti: nam mihi videtur hic lo- cus Papiniani non ſaris recte vulgò explicari. Sic interpretatur Accurſius cũ omnibus Accurſianis,
cui eſt interdictũ pomerio ciuitaris, id eſt, ſuburbij ciuitatis, ciuitatę quoque interdictũ videri:ſed non eſt hic ſenſus horum verborum, cui pomerio cu- iuſlibet ciuitatis, hoc eſt, cui interdictum eſt quali- bet ciuitate, ei quoque interdictum eſſe vrbe vide- tur, id eſt, Roma: etſi de vrbe nihil cautum ſit. Nam &ſi non videatur vrbe Roma ei interdictum eſſe, ſi ſpectemus verba pacti, quia nulla facta eſt men- tio in pacto Romæ, tamen æquum eſt eum cui in- terdictum eſt pomerio cuiuſlibet ciuitatis, etiã mi- noris maiori vrbe non frui, qualis eſt Roma, ſic in- terpretatione extendimus quod cautum eſt inter paciſcentes ſi id æquum eſt. Eſt locus cõmunis de
interpretatione pactorum. Tertiò qui ea lege ven-
didit ſeruum, poteſt eam legem remittere, vt dici- tur in l.l. Hæc pactio quæ adiicitur in vẽditione ſer ui, vt in Italia non moretur, ſed extra Italiã expor- tetur, reſpicit gratiam vẽditoris ne periculum ſub- cat non emptoris. Nam valde reformidabant ſer- uos ſuos veteres:dicebant enim ſe tot hoſtes habe- re quot ſeruos habebãt. Sed hæc pactio remitti po- teſt à venditore.
Quartoò ſi ſeruus vẽditus ſit hac lege,& cõtrà fa
ctũ fuerit, poteſt ei manus cõiici ex pacto, ſi hoc a-
ctũ ſit inter contrahentes, il le pourra ſaiſir.l. Litius. hęc eſt pręcipua pactio de qua diſſeritur ſub hoc tit. de ſeruis export. Sunt aliæ huiuſmodi, veluti, ne ſeruus pœnæ cauſa exportetur: que eſt priori pactio ni contraria:& certũ eſt hanc pactionẽ valere, vt di
Franciſci Duareni luriſconſ.
citur in l. ſeruus ea lege. Prior pactio duriciẽ conti- net& vindictã: hæc verò longè fauorabilior eſt,& in hac pactione intereſt ſeruii non exportari extra Italiã propter affectionẽ. Sed cur non habeturratio affectionis etiam in priori caſu, cũ conuenit ſeruũ exportari extra Italiã: Rationem diſcriminis adtert ibidẽ Iuriſconſultus. Aliarũ pactionũ exempla hic reperiuntur, veluti vt ſeruus intra certum tempus manumittatur, ne ſeruus proſtituatur. l. 3. 4.& 6.ſi venditor.& l.8. quæſitum. hic. Et ſunt tituli ſpecia- les in Codice poſt tit. de pact. inter empt.& vend. tit.de ſeruis export.tit. ſi mancipiũ ita fuer. Hi tres tituli lectionẽ tantùm deſiderãt. His intellectis quæ iã diximus, explicandum eſt nobis aliud genus pa-
cti cuius mentio eſt in l.z. C. de pact. inter empt.&
vend. Eſt pactũ vſitatũ in contrahenda venditione.
Cum res venditur ea lege vt quandocunq; vendi-
tor reſtituerit pretium, vel ſi intra certũ tẽpus ob- tulerit, ea res venditori reſtituatur. Ego tibi vendo fundũ hac lege vt ſi intra certum tempus tibi reſti- tuero pretiũ, fundum mihi reitituas: magna vis eſt huius pacti. Interim emptor lucratur fructus fundi: reſtituto pretio debet fundũ reſtituere. Duo dicun- tur in hac lege. Primũ eſt, ſi fundus venditus ſit hae lege actionẽ dari venditori aduerſus emptorẽ præ- ſcriptis verbis vt reſtituat fundũ oblato ſibi pretio. Alterũ eſt fructuum habendam rationẽ poſt obla- tionem pretij, id eſt, vt poſt oblatũ pretium fructus quoque reſtituat venditori. Hoc genus pacti valde vſitatũ eſt apud nos,& vocatur 5er uuuter de ree- mere, quoties non apparet in fraudẽ vſurarum factũ eſſe.Sæpe enim in fraudem vſurarũ adiicitur quæ prohibitæ ſunt iure pontificio. Fraus iudicatur ex vna coniectura, veluti ex paruitate pretij. ca. ad no- ſtrã.de empt.& vend. Sæpe accidit vt contractus pi- gnoris tehatur veletur prætextu venditionis hu- iuſmodi. Exempli gratia. Quidã accedit ad fœne-
ratorẽ petens mutuam pecuniam, offert ei fundum
ſuum in pignus donec ſfoluat eam pecuniam: Sed quia fœnerator intelligit eũ qui fundum in pignus accipit pro mutua pecunia, non lucrari fructus, ſed eos imputari in ſortem, non vult dare pecuniã, ſed contentus eſt numerare pecuniã, ſi alter vult véde- re fundum ſuum, ita vt poſsit redimere eum fundũ quoties volucrit. Exẽplũ aliud pacti eſt in lvlt. C. de pactis inter empt.& vend. Cuùm cõuenit inter a- liquos ne liceat rem alienare. De vi huius pattio- nis diximus accuratè in interpretatione I.ſi ita quis
promiſerit. de verborũ obligationib. De pactis au-
tem in vniuerſum quæ adiiciuntur in contrahenda emptione, eſt locus inſignis in l. pacta conuenta. de contrah. empt. quem explicaui in commentatio ad
. 2
l.iuriſgeutium. de pact. 8 Inl. pacta. H Ig quæritur an ex pacto in contrahenda em-
prione appoſito detur actio? Et ex pacto co-
uento regulariter nulla obligatio, nulla actio naſci- tur, prodeſt tamen ad exceptionem. Hoc ita conſti- tutũ eſt ad minuẽdas lites: hoc eſt intelligendũ niſi
pactum conuentum in contrahenda véditione vel-
alio huiuſmodi negocio factum ſit. l. iuriſgentium. §. quinimo. quia pars eſt illius contractus, vt dicitur in]. fundi part. de contrahen. empt. ideõq; non agi-
tur
Rſtcaubo
füinn debese aüloh Nllen fülkuxi V herxta hanräm vo:ſedliu tm gactur ſhkanram urndüe rarracam, duumn cenn tmſtlt geadlerlu ſ lrelig ut eni ruit inte mmptio lean dils he dudh ven

In Tit. De hæred. vel act. vendita. 136
tur ex pacto, ſed ex cõtractu vt fiat quod pacto cõ- eſt vendere: emptor autem videtur emere id quo- uenit. Dubium non eſt de pactis quæ in ipſo cõtra- ximè eget. Sæpe videmus hoc accidere moribus ctu fiunt, ſed quæritur de pactis quæ X interuallo noſtris vt quis locet minoris rem in gratiam amici:
oſt contractum interponuntur, an proſint ad actio ſed non videmus hoc accidere, vt quis in gratiã a- nẽ. Nam dubium non eſt quin proſint ad exceptio- mici conducat minoris quàm faceret, ſi non ami- nẽ quocunq; tempore fiant. Hic reſponder Papinia- cus eſſet.
diſtinguit èa pacta que detrahunt emptioni, Wufse quæ Jjiciüt emptionisse dicit ea pacta quæ IN TIT.XXXIX.LIB. IIII COb. detrahunt emptioni, ineſſe contractui: ca verò qua IET TIT. IIII. LIE. XVIII adiiciuntur vt maior ſit obligatio nõ prodeſſe. Ve luti ſi paciſcatux ne de dupla teneatur venditor:nã tenetur véditor cauere de dupla emptori,niſi aliud DE HAEKRKEDIILAIE VEI. conuenerit: poſt venditionẽ contractam cõuenit ne ACTIONE VENPITA 3 tencatur de dupla cauere: an valeat hoc pactũ: Va lc tractatus pertinet ad locum de rebus lerquia hoc pactum aliquid detrahit venditioni in dAl quæ væneunt: ſed quia hæreditas& actio aatiã rei cõtra quem agitur: vnde ſi agatur aduer-(G vendita quædam fſingularia habent, ideo us eum vt caueat de dupla, poterit ſe tueri exce- viſum eſt de his ſingulatim tractare. De ptione huius pacti. Pacta quæ adiiciũt aliquid ob- his autem duobus coniunctim hic diſſeritur, quia ligationi, poſtea facta, non proſunt: nam ea fiunt, hæreditas Kactio magnam ſimilitudinem habent yt poſsit agi aduerſus obligatum: veluti ſi cõuene- Vt oſtendemus. Duo igitur loci præcipui ſunt huius it vt cautionis de dupla nomine fideiuſſorẽ det vẽ tractatus: vnus eſt de hæreditate vendita, alter de a- ditor. Qui cauet de dupla nõ tenetur fideiuſſorem ctione vendita. Videndum eſt primum dare, ſed ſufficit ſi ſtipulatione promittat duplam. De haereditate vendita. C A P. T. Et ideo ſi conuenerit poſt contractũ vt fideiuſſorẽ T certum eſt imprimis hæreditatis venditio- det venditot nomine cautionis de dupla, non pro- L nem valere, quamuis hæreditas res ſit incorpo derit hoc pactum: hoc eſt intelligẽdum, inquit Pa⸗ ralis quæ non ſubſiſtit. hæreditas numeratur inter pinianus, de his quę ſunt adminicula emptionis, nõ res incorporales quæ ſenſu corporco percipi non de his ex quibus conſiſtit ſubſtantia emptionis. Ali- poſſunt. I.. de rer. diuiſione.& tit. de rebus corpor. quãdo pactum interponitur de his quæ ſunt admi-& incorpo. Inſtit. Definitur hæreditas eſſe ſucceſsio nicula emptionis, aliquando de his quæ pertinẽt ad in vniuerſum ius quod defunctus habuit, l. nihil a. ⸗Maiü ſubſtantiã emptionis. In exẽplis ſuperioribus pactũ liud. de verbo. fignifi. nam hæreditatem non acci- „. vümn r 1 pertinet ad adminicula emptioris, non etiã ad ſub- pimus pro pecunia quæ defuncti fuit, nõ pro rebus clo. kuni Mu ſtantiã: nam ſine duplę promiſsione conſiſtit vẽdi- ſingularibus quæ fuerunt in patrimonio defunctti: darultareprajatl tio: ſed ſunt quædam adminicula emptionis. Inter- ſed intelligimus ſucceſsionem quãdam in id quod eaccidin. dum pactum interponitur de his quæ pertinẽt ad defunctus habuit. l. hæreditas. de petit. hæred. Here- rrtexu'ſeuinna ſubſtantiam emptionis, velut ad augendũ vel mi- ditas etſi nulla corpora ſint, iuris tamen intellectũ nuendũ pretium:& hæc pacta etiã interpoſita poſt habet, dicitur in iure conſiſtere. l.1. de rer. diuiſ.&ſi contractam venditionem valent. Ego tibi vendo nihil reperiatur in bonis defuncti, nihilominus dici fundum centum, deinde ex interuallo conuenit in- tur hæres eſſe. Hæredem eſſe alterius eſt tenere eun- ter nos, vt ſit venditus ducentis: quæritur an poſsim dem loeũ quem defunctus tenuit, quod fit aditio- agere aduerſus te ad ducenta? Et dicitur me poſſe. ne hæreditatis. Ideo dicitur hæreditas ſucceſsio illa Nam intelligitur renouata venditio& noua quæ- in locum defuncti. Si quid ſit in bonis, ſuccedit quo dam emptio contracta. l. Iuriſgentium.§. quinimo. ue in ea bona. Si verò nihil ſit in bonis, nihilomi- Venditio enim contrahitur conſenſu. Cum ergo nus ſucgedit in locum defuncti,& perſonam defun conuenit inter aliquos vt pretiũ augeatur, noua di- cti repræſentat,& tenetur creditoribus hereditariis. ceuut emptio contracta. Si quis velit expendere Nec allegare poteſt, ego hæres non ſum, quia nihil quod de ea re ſcripſi in cõmentario ad d. J. iuriſgẽ- repertum eſt in hæreditate. An hæreditas vẽdi poſ- tlũ, facilius hæc omnia intelliget. De pactis in con- ſet dubitatum eſt, quia hæreditas etiam eſt quædã trahenda venditione appoſitis vni, notandum eſt, ſi res incorporalis, ſed receptum eſt non tantum cor- pactum ambiguum ſit, vel obſcurũ, ſic interpretan- pora, ſed etiam res incorporales vendi poſſe. Vt ta- dum eſſe vt emptori non noceat ſed venditori. lve men valeat hæc venditio, oportet hæreditatem ali- teribus. C. de pact. l. cum in lege. 33. de contrahend. cuius eſſe, eumq́; iam deceſsiſſe. l.1. hic. vt valeat vẽ- empt. In l. veteribus, breuis eſt aphoriſmus, cuius ditio oportet in rerum natura eſſe id quod vendi- exemplum eſt in d. l. cum in lege. Sed cur potius tur. Nam ſine re non conſiſtit venditio. Ergo ſi quis contra venditorẽ quàm contra emptorem fit inter- venqdiderit hæreditatem eius qui nullus ſit, aut qui pretatio in re dubia? Dices, quia legem dixit con- adhuc viuit, nulla eſt venditio. Vnde dicitur in l. cũ tractui, Sed incertum eſt vter legem dixerit. Aper- hæreditatem. 7.& Il. ſeq. 8. 9. 10. I1.12.& 13. Cum vẽ- tiſsimè Iuriſconſulti definiunt venditori& locato- ditur hæreditas, non eſſe ita accipiendam hanc vẽ- ri nocere non emptori nec conductori. Ratio eſt, ditionem quaſi alea aut ſpes vendita ſit„ niſi aliud quia vengitor ex contractu venditionis magis lu- actum ſit. Tu, mihi vendidiſti hereditatem Titij, crari videtur quàm emptor& locator quàm cõdu- nullus eſt Titius cuius hærereditas ſit, vel Titius ctor:& ideo fauorabilior viſa eſt conditio empto- non deceſsit,nihil eſt quod væniiſſe dici poſsit: ideo ris vel conductoris in dubio in interpretatione pa- pretium condicetur quaſi nulla exiſtente hæredita- Gi obſcuri. Véditor intelligitur id quod ſibi ſuper- te niſi aliud actum ſit. 5 e
PANPECTARKV M.
mF————-
———³†—
—=—8Z8Z8Zoöoöoöoſhſhohoöohohoſhſſſſ Zh“
—--——
——————— —————————————————————— 4 2————.— 4——————— S 85—* MeKee— —““————. ſͤſ 1——— . E— 2——— 1— 88—————— ———————————————————————————.—..———————————.———— ————————————x———————————————————————— ͤͤͤͤͤͤͤͤ———y ——————-——.—.——.———————————————— 8——— ———— oöoſhöhͤͤhͤoſſ“—————————— 2* 8.—— — q—————————————————— 4— 4.————————. 3————y———— 4——————————ÿjjjy———————————–-⸗⸗‧——— ———õ——————————————— ᷣ————.—— 4— .——.— 6.—————————— 9* 8——. E 2 1* ——— 3 8 ééé— 9.— —„·.“————“ g 6

euictione. Dicemus de hac re ſub tit. de act. empt. Hic dicitur nõ eogi venditorẽ ſatiſdare de euictio-
la quæ traditur in l. z.§.ſi Titius. in§.cum quis. vbi dicitur, præſtat emptor venditori quicquid extra-
1368 Franciſci Duare ni luriſc. Sed ſi fortè quis vẽdiderit quicquid iuris habet& eãadiit, cam vendidit: fortè conuenit inter em- nu in hæreditate, tunc& ſi fortè hæreditas ad eum nõ ptorem& venditorem vt emptor ſatisfaceret cre- nften pertineat, conſiſtit venditio, nec tenetur eo nomine ditoribus hereditariis nihilominus venditor idem- tiaci emptori.Sed ſi ſimpliciter vendiderit Titij heredi- que hæres conueniri poteſtà creditoribus hæredi- b Fixrül tatem ſi hæreditas ad eum non pertineat, eo nomi- tariis, nec audiendus eſt ſi dicat hæreditatem ſe vã b orſce ne tenetur venditor emptori, vt hic dicitur. Nunc didiſſe& ſe pactum eſſe cum emptore vt ſatisface- yidendum cſt 8 ret creditoribus, quoniam adeundo hæreditatem ſe 1 Quid præſtare debeat venditor emptori. CA. II. obligauit quaſi ex quodam contractu.tit. de oblig. vndu K7 T ſummatim complectamur omnia de qui- queę ex quaſi contract. naſcun. Inſtit. Is qui obligatur b ſe 6 V bus copioſa eſt hic diſputatio, ſic dicendum ex contractu rei alicuius nomine bona ſua alienan- ghrci eſt, venditorẽ teneri emptori præſtare quicquid ad do, non liberatur ea obligatione. Obligatio quę per gablo, ſe peruenerit ex hęreditate aut peruenturũ eſt, aut ſonalis eſt, perſonam ſequitur. I. vlt. de contrahen. gum 1 dolo malo eius factũ eſt quominus ad eũ perueni- empt.& pactum quod cum emptore factum eſt, rltim⸗ rer, ſi in fraudẽ emptoris fecerit vẽditor quominus creditoribus hæreditariis nocere non poteſt: nam u fo ad ſe aliquid perueniret, eo nomine exiam tenetur. res inter alios acta aliis non nocet. l. ſæpe de re iud. bbele Hinc variæ queſtiones naſcuntur,& preſertim ex 1. Ergo cogitur ſoluere creditoribus hæreditariis, ſi ecblig. 2.§. perueniſſe. vſq; ad§. illud queſitũ.& l. vlt. in d.I. ab eis conueniatur. Sed eo nomine actionẽ poſtea gyeutlo 2. VIpia. hæc verba ĩ nterpretari videtur, Si quid per- habet aduerſus emptorem ſi condemnatus vt hæ- aiholi nenerit ad venditorz, aut ſi quid dolo,&c. Si hęc intel- res ſoluerit creditoribus hæreditariis. Vlpianus in m dctu ligatis que nunc dixi, facile cognoſcetis in d. l.². ni- I. z.§. ſolet. ait, etiamſi indebitum ſoluerit condem- cuboni hil aliud facere Vlpianũ quàm interpretari hęc ver- natus ſine dolo ſuo id repetere ab emptore. dxteuloco ba. Docet enim variis exéplis quando aliquid per- Aliud exemplum eſt in d. l. 2.§. ſi quid. Si vendi- Trclblpe ueniſſe dicatur ad venditorẽ. Deinde venditor co- tor hæreditatis aliquid propter hæreditatem neceſ- güca. a etur ſatiſdare emptori de euictione hereditatis& ſitate compulſus ſoluerit ſine condemnatione: imò ſu cmn de facto ſuo. De euictione autẽ ſingularũ rerum nõ ſi nondum præſſiterit, ſed ſe obligauerit, actionẽ co Rſcadlu: cogitur venditor ſatiſdare. d. l.z. in princ. Certũ eſt nomine habet aduerſus emptorẽ. l.z.§.vlt. Præterea mrut venditorẽ rei corporalis, vt fundi cogi ſatiſdare de vt paucis multa complectamur, ſequenda eſt regu- gexein
Kcaoben
itl
ne. Sed quomodo hoc accipiendũ ſit, habetis in l... neus hæres præſtaret, quicquid venditor hæredita- dſ C. de euict. Cur nõ cogitur venditor hęreditatis ca tis idemq́; hæres petere poſſet ab extraneo ſi hæres E 4 uere de euictione ſingularũ rerũ? Quia non vendit inſtitutus non eſſet, id ſibi præſtabit emptor hære- 1 dah ſingulas res, ſed vẽdit ſucceſsionẽ in vniuerſum ius ditatis:nam emptor pro hærede habetur, Exempli 1 4 3 quod defunctus habuit. Hereditas nõ dicitur res ſin gratia, Titius mihi debebat cẽtum ex cauſa mutui: eg gulæ quas defunctus habuit in patrimonio ſuo. Cũ is me inſtituit hæredem ſuum: cam hæreditatem f 1 vendo tibi hæreditatẽ alicuius, hoc inter te& me a- vendidi: Habeo actionem aduerſus emptorẽ quaſi donlb e gitur, vt neq; amplius neq; minus iuris habeas quã ſit hæres mei debitoris qui me hæredem inſtituit, emn ego habiturus eſſem: Ideo nõ intelligor tibi eã rem& illa centum petam ab hoc emptore: quod ta- Lnuguy vendere quæ hæreditaria non erat. Ideoq́; huius rei men ſubtilitas iuris nõ videtur permittere: quia ad- u nomine non cogor ſariſdare. Pland de facto ſuo. Vẽ- itione hæreditatis videntur illa centum confuſa manfa ditor cogitur ſatiſdare de facto ſuo, id eſt, cogitur eſſe quę mihi debebat defunctus: ſed vtilitate ſua- ic ſatiſdare ſi quid ad ſe peruenerit propter heredita- dente ab hac ſubtilitate receſſum eſt. nam ſi Titius bana tẽ quæ ſibi delata eſt id ſe reſtiruturũ emptori. Hoc me non inſtituiſſet hæredem, ſd alium, actionem Gmmüti genus ſtipulationis vſitatum fuit inter emptorẽ& haberem aduerſus hæredem ad petenda illa cen- higu ti venditorem hæreditatis. Mentio eſt in l.cum ſtipu- tum: ideo ea petere potero ab hæreditatis empto- dlprtor lamur. de verb. ſignif.& in l. quiſquis. 95. de leg. 3.1. re. in dict. 6. cum quis. Aequiſßimum. Iuriſconſultus veltin venditor ex hæreditate. hic. Satiſdatio quę exigitur oſtendit vtilitate& æquitate ſuadente hoc receptũ d vend à venditore, dicitur ſtipulatio empræ& venditæ heę eſſe, quamuis ſubtilitas iuris repugnaret: quia re ve- andgu reditatis quę ſatiſdatio exigitur à venditore. Ex his ra hæres eſt,& venditor hereditaris non deſinit he- dlquis intelligetis quid venditor hæreditatis præſtare de- res eſſe. Quod autem dictum eſt venditarem hæ- auulica beat emptori,& ex qua cauſa poſsit emptor aduer- reditatis, poſt hærediratem venditam nihilominus uxger ſ5 eum agere.(onſcqucns eſtvt videamus teneri creditoribus hæreditariis: hoc eſt intelligen- 5 dd.l Quid emptor venditori praſtare vicißim debeat. dum cum exceptione quæ traditur in l.I. C. eo. Ex- autat (A P. 117. cipitur fiſcus:nam ſi fiſcus vendiderit hæreditatem dendendu
Ctio mutua dicitur ex venditione hæredita- X tis: datur actio vẽditori aduerſus emptorem, ſicut emptori actio datur aduerſus venditorẽ. Exẽ-
ſibi delatam, hoc ſingulare eſt vt creditores hære- ditarij habeant actionem aduerſus emptorem hæ- Lilu reditatis tantùm, non etiam aduerſus fiſcum qui
——
4 pla actionis quæ dãtur venditori aduerſus empto- hæreditatem vendidit. Et hi ſingulares& ſpeciales ſend rẽ reperiuntur in l. 2.§. ſolet.. ſi quid.&§. vlt. veluti caſus obſeruandi ſunt. Nam fiſcus vtitur iure priua deln ſi venditor tanquam hæres condẽnatus aliquid prę torũn niſi in caſibus exceptis, de quibus ſpecialiter dmah
ſtiterit. Vt autẽ hoc intelligatis, animaduertendum aliquid cõſtiturũ reperitur. l.item veniunt.. in pri- dtih
eſt venditorẽ hæreditatis poſt venditã hæreditatẽ uatorum. de petit. heredit. Hoc elt etiã intelligendũ A 1
nihilominus teneri creditoribus hęreditariis. l.z2. C. cũ exceptione quæ traditur in l.z. C. de pact. Si pa- ernne
de hæred. vel act. vendi. IS cui delata eſt hæreditas ctus ſit venditor hęreditatis cũ creditoribus hęredi baen
b tariis or

In Tit. De hæred. vel act. vendit. tariis non tantum expreſsim, ſed etiam tacitè, vide- licet, quia fortè creditores hæœreditarij conuenerunt emptorem:tunc enim venditor eOs ſummouere po- terit exceptione pacti, ſi ab eis conueniatur. Hæc de hærcdicate vendita ſufficiant in præſentiarum. Nunc videndum eſt
De actione vendita. CA P. TIIITI.
Ciendum eſt omnium obligationem ſiue actio- Oten vendi poſſe, licet actio ſit res incorporalis ſicut hæreditas. Hoc ſimile inter ſe habent hæredi- tas& actio, quòd vtraque res incorporalis eſt: nec uicquam refert an actio ſit in rem an in perſo- nam. l.vltima. Cod. hic. Cum loquatur de actione vendita, forte videtur quibuſdam actionem hic ac- dipidebere pro actione in perſonam. I. actionis ver- bode oblig.& actio. Actio propriè in perſonam di- citur, petitio in rem. Cum in rem agimus, hoc ge- nus actionis dicitur proprie petitio: cùm in perſo- nam, dicitur actio. Sed tamen latiſsimè hic acci- pitur actionis verbum, vt appellatione actionis ſub hoc titulo contineatur etiam actio in rem directa & vtilis. l.pecunix.§. actionis verbum. de verborum ſignificat. l.actio.& I.actionis verbo. de oblig.& act. Vnde cum dubitaretur an quod dicitur de actio- ne vendita ad actionem quoque in rem pertineret, conſtituit Iuſtinianus ad actionem in rem id quo- que pertinere propter generalem huius verbi ſigni- ficationem. Præterca quod diximus de obligatio- ne, intelligendum eſt ſiue pure ſit contracta obli- gatio, ſiue ſub conditione, quamuis etiam de eo poterat dubitari: quoniam ante conditionis euen- tum obligatio nata non dicitur, eſt tantum ſpes obligationis. Inſtitut. de verborum oblig.. ex con- ditionali. Receptum tamen eſt vt obligationis con- ditionalis venditio rata ſit. l. nomina. 17. Eodem pertinet quod dicitur in l. multum. 19. Multum re- fert an quis vendat obligationem quæ ſub condi- tione contracta eſt, an verò vendat obligationem quæ etiam pura eſt, ſub conditione. Poſteriori ca- ſu, id eſt, cum ſub conditione venditio contracta eſt alicuius obligationis deficiente conditione, nul- la eſt venditio, priori caſu ſtatim valet venditio. Nam ſi quis tibi ſub conditione debeat decem,& eam obligationem vendideris, ſtatim valet vendi- vo. Hoc eſt intelligendum niſi in fraudem actio vel
obligatio vendita ſit. l.per diuerſas.& l. ab Anaſta- ſio.Cmand. quia venditio quotæ litis prohibita eſt.
Etideo ſi quis actionem quam habet cedat cauſidi-
co, vt quaſi cauſidicus videatur cauſam ſuam non alienam agere in fraudem legis, ſequẽdum eſt quod dicitur in dd. lI. Ex his intelligitis an valeat& qua- tenus valeat venditio obligationis ſiue actionis. Nunc videndum eſt. b
QLuid venditor emptori præſtare debeat. CAPVT V.
b S quis mihi vendiderit actionem quam habebat
Daduerſus aliquẽ, quid mihi præſtare debet? Im- primis venditor cogitur emptori cedere actionem quam vendidit,& eum conſtituere procuratorem in rem ſuam ad exigendum, quod continetur ca obligatione ad agendum tam contra reum quàm eius fideiuſſorem. Tu mihi vendidiſti actionem
aliquam: actio ex eo contractu mihi datur aduer- ſus te, vt me procuratorem in rem meam facias, & mihi cedas actionem vt poſsim agere aduerſus debitorem tuum quatenus mihi ea actio ceſſa eſt. l. 14. qui filiifamilias. Is qui actionem aliquam vel no- men vendit, cogitur pręſtare omnem actionem quę- cunque ſibi competit ex ea obligatione, ira vt ſi is qui contraxit cum filiofamilias, vendiderit ſuam actionem alteri, teneatur cedere ſuam actionem non tantùm quam habet aduerſus filiumfamil. ſed etiam quam habet contra patrem de peculio. Simi- le eſt quod dicitur in Ivenditor. z3. Titius mihi de- bebat centum, dederat mihi fideiuſſorem Sempro- nium, vendidi tibi actionem mihi competentem aduerſus Titium: agis aduerſus me vt ego tibi præ- ſtem non tantùm actionem quæ mihi competit ad- uerſus Titium, ſed etiam quæ competit aduerſus fideiuſſorem:quæritur an poſsit: Dicitur poſſe age- re vt vtranque actionem cedam, quamuis de fide- iuſſoria obligatione nulla mentio facta fuerit: quia æquum eſt vt præſtem quicquid ex ea cauſa mihi comperit, tam aduerſus reum quàm aduerſus fide- iuſſorem, niſi aliud actum ſit. Quinimo pignoris perſecutio debet cedi. l. emprori.6. Ego tibi nomen vendidi aduerſus Titium, Titius mihi obligaue- rat res quaſdam ſuas iure pignoris, vel hypothecæ. Ideòque mihi competit aduerſus eum actio non
modò perſonalis, ſed etiam hypothecaria ad per-
ſequendum pignus contra quemcunque poſſeſſo- rem, vtramque actionem tenebor præſtare. Adden- dum eſt etſi præſtita& ceſſa non ſit actio emptori, nihilominus actionem vtilem ipſi competere poſſe. Nam directa actione non poterit agere propter ven ditionem actionis niſi procurator in rem ſuam con- ſtitutus ſit: tamen receditur à ſummo iure propter vtilitatem& æquitatem. lpoſteaquam. 7.
Si quis dederit mihi cautionem aliquam in pi- gnus, poſſum vtili actione agere aduerſus debito- rem, indèque conſiſtit vtilitas eius pignoris, poſt- quam eò deuentum eſt. Cum hoc receptum ſit in
pignore, viſum eſt etiam id recipi debere in vendi-
to nomine. Eodem pertinet quod dicitur in l. ex no- minis. 8. C. hic. Ex nominis emptione dominium rerum non tranſit ad emptorem. Quid ergo pro- deſt nominis emptio emptori? Hoc prodeſt, quòd ſi conſtituatur procurator in rem ſuam poterit pro-
curatorio nomine agere actione directa, vel ettamſi non conſtituatur procurator in rem ſuam poterit
agere vtili actione exemplo creditoris. Sed quæ- ritur in hac actione cuius periculi ſit an emptoris an venditoris, ſi fortè locuples non ſit debitor contra quem vendita eſt actio? Et hic dicitur ven- ditorem non præſtare debitorem eſſe ſoluendo niſi aliud actum ſit. l. quarta,& quinta. ſed tantùm ven- ditor præſtare debet eum debitorem eſſe, ita vt ſi debitor nõ ſit, venditor teneatur emptori eius quod intereſt nomine, ſine exceptione, quia debitor non eſt à quo propter exceptionem exigi non poteſt, fortè quia pactum factum erat de non petendo: nec tenetur venditor certæ pecuniæ nomine, niſi aliud actum ſit, cũ quod debetur ſibi vendit, etiamſi teruntium tantùm emptor habuerit à debitore ſa- tis eſt. Deinde notandum eſt quicquid ex hac actio- ne vel compenſatione venditor conſequutus eſt, id X
1369
————————————*———— 2—.— ———————————————————*.——————————————““ ———⁰ů⁊cWD———————— 2— 3 3—— 1———— 4— ————————— 4 2———- 2—— ee eeseeshe Te An——— 8 SZA— 4 3 4 3

1370 Franciſci Duareni luriſconſ.
liu integrum præſtare debere emptori. L.venditor. zz.5. in pretio. z2.§. vlt. locati. Sed diximus contrahenti- ndbs vltimo. hic. b dbus licere inuicem ſe circunſcribere, intelligendum U b„ eſt niſi venditor vltra dimidiam iuſti pretij ſit de- Gun IN 11T. XLIIII EI XLV. ceptus. l.z.& l. ſi voluntate. in fI. C. eod. Dimidia au. Aualte LI B. III1. COD. ET IIIL. v. tem iuſti pretij eſt cum id quod dicitur excedit qu. Gape LIB. XVIII. PANDECT. b plum pretij, de quo abundè diximus. in l. ſi quis cum pui DERESCINDENDA VENDITIO. Hltcerde verb oblig u NE, ET OQVYANDO LICEATA IN TIT. XLVIII. LIB. IIII. hu EMPTIONE DISCEDER. Ag — b— cop. BT TIT. vI. 11 B. XVvIII. amnecg Vb hoc titulo tractatur de cauſis ex qui- PANDECT auerrqul 2. b P A b n bus reſcinditur venditio. Imprimis ven- W gal ditio mutuo conſenſu emproris& ven- DE PERICVI.O ETCOM MODO Arbomi ditoris reſcinditur re integra, ſi neque RKREI ripem 2, 1 VENDITE. emlhe pretium ſolutum ſit, neque merx tradita: id rationi b ſecol conſentaneum eſt, quia cum mutuo conſenſu con- Vnc ordo poſtulat vt de periculo& com lt pel trahi ſoleat, vt contrario conſenſu mutuo reſcin- modo rei venditæ dicamus, de quo ex- 3 peii datur. l. z.& 3. fl.hoc titulo. Vnde acceptilatione ſol-(¶&tant duo tituli: vnus in ff. alter in Cod. H. uitur, vt dicitur in l.). cum emptor non poteſtate— Quritur enim plerunque ſi res vendita 3 4 acceptilationis, ſed poteſtate conuentionis, id eſt, perierit aut deterior facta ſit poſt contractam ven- m al acceptilatione tantùm tollitur ea obligatio quę ver- ditionem, vter periculũ ſuſtineat an emptor an ven- n 1 bis contratta eſt. titul. Inſtitut. quibus mod. tol.obli- ditor? Et ponendum eſt pro regula& quaſi funda- uma gat. Ergo acceptilatio non tollit actionem quæ na- mento totius huius tractatus& diſputationis, perfe- tia ſcitur ex contractu emptionis, niſi conuerſa fuerit cʒta venditione periculum eſſe emptoris. Id cogno- mfeln in aquilianam ſtipulationem: ſed tamen ob mu- ſccre licet ex ipſis Inſtit. tit. de empt.& vend. S. cum näͤtugle tuum conſenſum datur exceptio pacti. Hinc variæ autem. Poſtquam perfecta eſt venditio, interim pe- ſencie quæſtiones tractantur in I.1. 2. 3. 4.& 5. de mutuo riculum emptoris eſt, antequam ſit perfecta pericu- Keo conſenſu. Alterutro autem inuito non receditur à lum eſt venditoris. Si, exempli gratia, vinum quod t Jüne veiſtione, vt dicitur in 1.3. hic. ne reſcripto quidem venditum eſt deterius factum ſit acore vel mucore, unel Principis eo nomine impetrato, recedi à venditio- huius mutationis& deteriorationis damnũ ac pe- müüt ne poteſt vnius contrahentium voluntate, etiam ſi riculum ſuſtinet em pror poſtq uam perfecta eſt ven- ekkwt fiſcus ſit: etiam ſi duplum pretij offeratur. I. 6. non ditio antequam verò ſit perfecta venditio, damnum rbio eſt. Cod. eod. Imò etiam ſi miles ſit, is qui venditio- eſt venditoris non emptoris: idem dicendum eſt de ſqubon nem contraxit. l. ratas. multa conſtituta ſunt in gra- commodo:eſt enim eadem ratio commodi quæ eſt 1ſyo. tiam militum, vt appareat ex titulo de teſta. milit. incommodi. Idem dicitur in l. neceſſario. 8. idem di- u Hcca & aliis locis: vnde probabiliter dubitatum fuit de citur in I.1. Cod. cod. Sicuti omne commodum ita w,ntul militibus. Sed tamen reſcribit Imperaror ratas ven- etiam omne incommodum pertinet ad emptorem tockidr ditiones factas cum militibus eſſe debere: hoc eſt perfecta venditione. Vnde quæritur in hoc tractatu ttih ele intelligendum& ſi quis denunciauerit alteri ne ven quando perfecta venditio dicatur. Et diximus ſuprà üad meul dat illam rem aulll illam. lſi maior. 13. Cod. hic. Imò ex quibus conſiſtat venditio, quæ pertineant ad ſub- berrerin! ctiam ſi non impleatur contractus ex vna parte. ſtantiam venditionis. Diximus ſimulatque conue- mütcki . ea conditionc.12. hic,& toto titul. ſequent. Nam nit de re& pretio inter emptorem& venditorem, ültenerd ſi tu cui vendidi non ſoluas pretium, mihi datur tunc perfectam dici venditionem. Diximus ſub tit. urgoli actio vt ſaluas pretium. Et ſi verum ſit quod dixi- de contrahen. empt. niſi hoc dictum ſit, vt inſcriptu- dyrio mus, tamen certæ cauſæ ſunt ex quibus venditio ram redigatur venditio. Nam ſi actum ſit vt in ſcri- tgein 721, contra reſcinditur. p„ turam redigatur venditio, tunc non dicitur antè kanſ 2. /4 75 a Pumadel. i pes 8 vei Metun r l perfecta eſſe quàm ſcriptura confecta fuerit etiam ien 4 J. 4 e ree dka 1uelit Venii. EXempum elt de vi. in Lr. ic, ſi contrahenrium conſenſus interuenerit. Icontra- diice 2 de metu, in l.ſi voluntate. 8. modò ſit metus iuſtus Kus. de fide inſtru,§. in his autem. de empt.& vend. d M qui cadat in virum conſtantem. Inanis enim metus Inſtit.& l. cum inter. C. eod. tit. Dubium autem non u0 n t non habetur ratio. Idcirco ſi quis neceſsitate com- eſt quin venditio perfecta hoc ſenſu accipiatur in 4 üii pulſus propter vrgens debitum vel munus publi- quæſtionibus ſuperioribus. Cum quæritur quando 4 Lnr cum rem ſuam viliori pretio diſtraxerit, non reſcin- Ijiceat ab emptione diſcedere, nos dicimus, perfecta detm —D detur venditio. l. non idcirco. 12. C. Idem eſt. dicen- emptione ab ca re cedi non p oſle an tequam perfe- mt dic 77. dum de dolo& fraude.l.5. ſ dolo. l.venditori. Cod. qa ſit poſſe recedi. Perfectam autem venditionem 3 Anur hoc tit. Vnde dicitur in l. ſi quis. C. Si fraus interue- intelligimus ſola conuentione contrahentium, niſi ietein nerit etiam in ſubhaſtatione publica, nullam eſſe poc ab initio conuenerit vt venditio in ſcriptis ari venditionẽ: vnde dicitur in l. ſi qui impoſita. C. eo. Si fat quo ſenſu poſt ſcripturam confectam dici- oüldetur quid in fraudem fiſci venditum ſit, irritam eſſe ven- tur perfecta venditio eſſe. In hoc autem tractatu b füir ditionem. Vnde quæritur ſi minoris ſit diſtracta res perfecta venditio aliter accipitur. Maior quædam dühſüre quàm valeat, an ideo reſcindi debeat venditio?& ic requiritur perfectio cum quæritur de pericu- 8 ſtd dicitur non debere.. 4. lk dolus. 10.& l.ſi quis. C. eod. lo& commodo rei venditæ, quàm cum quæritur d qua Nam licet contrahentibus inuicem ſe oircunſcribe- an liceat ab emptione recedere. Cum ergo dicitur, ſenxe re. l.in cauſæ. de minorib. Antinomia eſt ex l. item ſi poſt perfectam venditionem periculum inproli düe elle, 8 l. S,

um ſit acote 3.
iorationi imi, ſtquam ettn tfecta vendiatmdn
is:idem dicerim
im penimaim e quxviurudern dicatur.Rt düünsl tio,quæ gnrs ximus fmigwan mptorem luüne
In Tit. De periculo& commod rei vendit.
eſſe, videndum eſt quando perfecta emptio recte di- catur:alioqui non poterimus intelligere quando pe⸗ riculum ſit emptoris aut venditoris. Quædam hic annotanda ſunt ex quibus cognoſcetur quando pe- riculum ſit emptoris aut venditoris,& quando per- fecta emptio aut imperfecta dicenda ſit.
Primum ſi res incerta vendita ſit, puta homo ſi- ne alia deſignatione, tũc periculum ſemper eſt ven- ditoris. Hoc ſumitur ex l. neceſſario. 8. hic. Multa re-
uirit Paulus vt venditio perfecta dicatur& peri- culum emptoris ſit. Primum eſt ſi id quod vænierit appareat quid, quale quantùmque ſit:tunc enim res certa eſt. l.vbi autem. de verbo. obligat.vt cum quis vendit hominem Stichum. Si autem quis vendide- iit hominem in genere, tunc non intelligitur perfe- u eſſe venditio, quod attinet ad hanc quæſtionem ntrius ſit periculum: hic ergo ſine vlla diſtinctione dicimus periculum eſſe venditoris. Non enim dici poteſt res quæ væniit periiſſe. Pone venditorem omnes ſeruos amiſiſſe qui erant in patrimonio ſuo, & omnem ſuam ſubſtantiam, quia non vendidit certum hominem qui eſſet in patrimonio ſuo: non poteſt dicere hominem periiſſe. l. incendium. C. ſi
cert. pet. l.in ratione.§. queędam. ad leg. Falcid. Atque
ĩta diſtinguendum eſſe admonui in interpretationc. J. certos. de verb. oblig. Secundò, cùm res quæ væniit conſiſtit in ponde- re, numero aut menſura,& ad pondus„‚numerum aut menſuram vendita eſt:tunc dicitur perfecta eſſe venditio cùm res adpenſa, admenſa, adnumerata eſt. Ego tibi vendidi vinum, vel frumentum: vendi- di tibi non ſimpliciter, ſed definitum eſt pretium in ſingulos modios frumenti, in ſingulas amphoras vi- ni, vt pro ſingulis amphoris vini tantum mihi ſol- uas. Hoc caſu ctſi conuenerit inter te& me de pre- tio, vt in ſingulas amphoras tantum ſoluas, non ideo dicitur perfecta eſſe venditio, ſed tunc dicitur perfecta eſſe venditio cum admenſum illud fuit, quia ad menſuram illud venditum eſt. Hæc diſtin- Ctio extat in l. quod ſæpe. z. õ. in his, de contrahend. empt. ibi eſt inſignis locus de perfectione emptio- nis& de periculo rei venditæ. Aliquando idem ſer- uatur quod in cæteris rebus, vt ſi vinum ſemel def- nito pretio venditum ſit non in ſingulas menſuras. ded ſi pretium non ſit ſemel definitum in ſingulas menſuras, in ſingula vaſa& pondera, tunc non dici- tur perfecta eſſe venditio. Conditio enim quædam ineſſe videtur, ſi adpenſum ſit, ſi annumeratum, ſi admenſum fuerit quod venditum eſt. Huic ſimile eſt quod dicitur in L.z. C. eod. Si vniuerſum frumen- tũ quod erat in horreo vænierit ſine menſura, idem iudicandum eſt de frumento quod de aliis rebus venditis,& dicitur perfecta eſſe venditio. Damnum igitur& mutatio frumenti pertinet ad emptorem: & tunc dicitur venditum eſſe auerſione. l. ſi quis vi- na.§. ſi auerſione.&§. vlti. quia periculum ita ven-
dendo videtur venditor à ſe auertere, etſi nihil aliud
expreſſum ſit in vendendo. Tertiò, ſi res vęnierit quæ deguſtari ſoleat, idque actum ſit vt deguſtetur, non ante dicitur perfecta venditio quàm deguſtata fuerit, atque ante degu- ſtationem periculum eſt venditoris non emptoris, quaſi perfecta non ſit ante deguſtationem venditio. L.& 4. hic. Si vinum venditum. Hæc verba ſubob-
ſcura ſunt& videntur pugnantia eſſe. Sed alias ad- monui in initio huius capitis verba eſſe Sabini, de- inde ſequi verba Vlpiani ad libros Sabini. In his que ſumpta ſunt ex libris Vlpiani ad Sabinum fere præ- poni ſolent verba Sabini,& vix diſtingui poſſunt à verbis Vlpiani. Hoc etſi verum ſit, nimis tamen con ciſe videbatur dictum eſſe à Sabino. Ideo quæ ſe- quuntur adiecit ad verba Sabini Vlpianus, Aut igi- turconuenit quod. Tunc dicitur plana& perfecta eſſe venditio, cum deguſtatum eſt vinum. Hæc enim res deguſtari ſolet:& hoc agi videtur inter em ptorem & venditorem vt deguſtetur ante traditionem. Eo- dem pertinet quod dicitur in 1.4. quę eſt hypotheſis quædam ad deguſtationem pertinẽs. Ego non poſ- ſum omnes hypotheſes hic explicare: ſatis erit ca- pita rerum attingere. Quartò, ſi res ſub conditione vendita ſit, pendente conditione periculum perti- net ad venditorem, quaſi nondum ſit perfecta ven- ditio. l. neceſſario. 8. Hic tres caſus conſiderandi ſunt de conditionali venditione. Si pendente conditio- ne res interierit, aut deterior facta ſit, periculum non eſt emptoris, quia non dicitur perfecta venditio, niſi
purè res vænierit, inquit Iuriſconſultus. Secundus
caſus eſt, cum conditio defecit, nulla eſt emptio. Tertius, ſi conditio extiterit, poſt conditionem exi- ſtentem periculum eſt emptoris: codem pertinet
quod dicitur in l.cum ſpeciem Cod. eod. Amiiſſæ rei
periculum te,&c. Periculum emptoris eſt. Sic enim hoc interpretari debemus, quamuis ambiguum ſit quod hic dicitur. Te, quo poteſt intelligi venditor vel etiam emptor. Sed ex aliis loeis intelligere li- cet hoc verbum referri ad venditorem. Quintò, ſi duæ res ſub alternatione vænierint, vna re perem- pta altera debetur emptori. l.ſi in emptione. 34.§. ſ emptio. Tametſi perfecta ſit venditio, non omnino periculum eſt emptoris. Venditus eſt Stichus aut Pamphilus diſiunctim: periit Stichus: Pamphi- lum poteſt emptor qui ſupereſt petere, quamuis electio ſit venditoris, vt diximus ſupraà in titul. de contrah. empt. Ex his intelligitis quomodo perfe- ctam venditionem intelligere debeamus in hoc tra
ctatu in quo quæritur vtrius ſit periculum rei ven-
ditæ an venditoris, an potius emptoris. Sed notan- dum eſt perfecta aliquando venditione ſi vna res tantùm ſimpliciter vendita ſit, nihilominus pericu- lum eſſe venditoris, ſi poſt morã venditoris vel eius culpa res perierit, tunc venditoris periculum eſt, etiam ſi omnino perfecta fuerit venditio. Si fortè ſpecies aliqua vænierit purè ſine vlla alternatione, & ca perierit, vel deterior facta ſit, periculum ven- ditoris eſt: cùm poſt venditoris moram vel eius cul- pa res deterior facta ſit vel perierit:nam culpam vel dolum præſtat venditor in hoc iudicio. l. illud.& I.
dectos. l. ſi venditor. Aediles curam habebant rerum
venalium:& ſi non videbatur proba merx eſſe, con- fringebant. Ego multa adduxi ad confirmandam hanc ſententiam ex veteribus auctoribus in libro 1. Diſputat. de officio ædilium:& citaui etiam hunc locum in quo Plautus ait Neptunum eſſe faſtidio- ſum ædilem. Vtrius ergo periculum eſt? Dicitur, éi traditi eſſent Quod ſi neque traditi ſint, neq; per eum ſteterit quominus ei traderentur, venditoris erit pe- riculum. Hinc quæſtio de mora tractatur in l. illud. 17. Eſt locus communis de mora. Cum quæritur
X 2
1371
——————— õ“ 1 ———*——*

3 † 1 4 * 3 . 1 1 1 4 3 1 . 1 4* 1 4 1 1 4 4 4 3 W1 4 4 4 3 3 4 4 ½ 8. 8 1 ¹ 4 6 4 4 3 4 1 † 3 . . — 1 “ 4 4 8 8 1 4 1 2 6 4 1 1 1 1. 5 1 1 1 4 4 1 3 8 4 1 3 4 4 4 4 4 3. 3 8 8 4 ½ 3 3 5 4 1 8 3 8 3 4 4 J 5 4 4 4 4 * 1 1 1 4 5 4 — 8 1 3 3 3 1 * 4 b 1 8 * 8
——
————— 4—————— ——y——.—————— 2 1. 3 3————· 3———— —— 4———————. 5——— e———. 4——
———“ ———————— ——. 1————
—
1372² ſi vterque moram fecerit venditor& emptor, vtrius mora noccat alteri? Et dicitur poſteriorem moram
nocere. De hoc tractauimus in I.ſi mora. ſolu. matr.
Eodem pertiner quod dicitur in 1.4.& vlt. C. eod. Suſcipit periculum emptor ſi mora venditoris in traditione non interceſſerit. Idem eſt dicendum etſi conuenerit inter emptorem& venditorem vt peri- culum alterius ſit. Seruanda enim eſt ca conuentio de periculo rei venditæ. l.ſi in venditione. 10. In ven- ditione conditionali venditoris eſt periculum Vt dixi, ſi pendente conditione res perierit vel deterior facta ſit: quod eſt intelligendum niſi aliud conuene- rit: abſque hbac conuentione, vt jam dixi, venditor præſtat dolum& culpam. l.z.& 3. Hactenus de peri- culo& commodo rei venditæ. Nunc videndum de
actionibus empti& venditi.
1IN TIT. L, IX. L. 1B. 11II. (Cop. EIT TIT. L. LI B. XIX. — pPaANDEGI. DEACTIO NIBVS EMPII — II VENDIII. 8 X contractu emptionis& venditionis duæ actiones naſcuntur: vna eſt quę dici- a tur actio empti, altera quæ dicitur actio enditi: actio empti datur emptori ad- uerſus venditorem:actio verò venditi datur vendi- tori aduerſus emptorem. Eſt ex numero eorum con tractuum qui verè comractus dicuntur, quia ſunt vltro citrõque obligatorij.J. Labeo de verb. ſigniſic. Neutra actio hic eſt principalis, neutra ſecundaria, neutra poteſt magis dici directa quàm altera, quia vterque agit ad id de quo contractus principaliter initus eſt. Exempli gratia, emptor petit rem vendi-
tam ſibi tradi:venditor petit pretium: in hoc igitur
contractu non dicitur vna actio directa eſſe, altera contraria vt in aliis contractibus. Sed videndum eſt primum de actione ex empto.
De aclione empti,& quibus ex cau-
3 ſis competat.
A Crio ex empto variis ex cauſis competit: nos ◻☛ breuiter hic cõplectemur quid petatur actio- ne ex empto& qua ex cauſa agatur. Imprimis hoc præcipuum eſt in actione ex empto, vt res vendita tradatur vel id quod intereſt rem traditam nõ eſſe. Lex empto. 11. Cum quæritur de iis quæ inſunt con- tractui, imprimis dicendũ eſt hoc ineſſe vt res ven- dita tradatur non vt detur. Dare enim ſignificat do- minium transferre.§. ſic itaque. de act.& l.vbi au- tem. de verbo. oblig. Tradere autem quid ſit docet Iuriſconſultus ſub hoc tit. veluti in l.z.& 3. Trade-
re, vt intelligant hoc Tyrones, eſt nõ proprietatem
non domintum transferre in alium ſed poſſeſsio- nem. Si quis poſſeſsionem in alium transferat rei alicuius, el tradere dicitur. Sed hoc verbum nos ple
nius interpretamur in hoc iudicio empti, vt res tra-
dita intelligatur cum poſſeſsio ab eo cui tradita eſt auocari non poteſt, id eſt, cum in iudicio poſſeſſorio potior eſt: non intelligimus traditam poſſeſsionem quã alius poteſt iure auocare. Huic ſimile eſt quod dicitur in Lex empto.§. idem Neratius. Is in lite de poſſeſsione potior eſt, in interdicto vti poſsidetis
quod eſt retinendę poſſeſsionis, qui vacuam rei poſ-
ſeſsionem habet: hoc præſtare debet emptori ven- ditor vt is potior ſit in iudicio poſſeſſorio. Hæc tra- ditio emptorem facit dominum rei traditæ ſi ven- ditor erat dominus. l.ex empto. in principio. Sinon erat dominus, facit vt emptor poſsit cam vſucape. re& longo tempore cam poſsidendo ſibi acquirere. uod autem diximus de traditione, hoc intelligem dum ſi res aliqua ſit corporalis: nam ſi res incorpo- ralis ſit vendita non poteſt tradi, vt ſunt ſeruitutes itineris, viæ,& actus, aquæductus. l. ſeruus.§. incor- porales. de acquit. rer. domi. Ergo ſi quis mihi ven- diderit ſeruitutem itineris, viæ, aut actus, non poſ- ſum eam apprehendere, ſed loco poſſeſsionis& tra- ditionis poteſt interponi caurio, vt dicitur in 1.3. f. ſi iter. Venditor cauet emptori per ſe non futurum quominus emptor ea ſeruitute itineris quæ vendi- ta eſt vtatur. Poteſt etiam eum inducere in quan- dam poſſeſsionem patiendo eum vti frui ſeruitute. l. quoties. de ſeruit. l.z. Je vſufru. Ratio agendi eſt in 1.1. hic. nemo cogitur facere quod promiſit. Hæc eſt natura obligationum quæ in faciendo conſiſtunt, vt promiſſor factum præſtare non cogatur, ſed libe- retur, æſtimationem eius quod intereſt præſtando. l. ſi ab alio. de re iud. l. ſtipulationes non diuiduntur.
de verbo. oblig. Viſum enim eſt ſeruile& inciuile eſſe aliquem cogi aliquid manibus ſuis& corpore
ſuo facere. Ideo viſum eſt vtile vt veniatur ad æſti- mationem litis. Receptum tamen eſt cum venditor habet rei reſtituendæ facultatem eum præcisè cogi ad rem reſtituendam, ſicut dicitur de eo à quo res vindicatur.l. qui reſtituere. de rei vind. Quod autem dicitur, ſi res vendita non tradatur, in id quod inter- eſt agi& condemnari reum, hoc intelligendum eſt niſi rei reſtituendæ facultatẽ habeat venditor. Quid autem ſit id quod intereſt, docet Iuriſc. in l.ſi com- miſſa. infrà, rem ratam hab. Idem dicitur in 1. 4. C. hic. Ego aliàs hunc locum adduxi ad conuellendam eorum opinionem qui exiſtimant in actione empti in litem iurari, de quo aliquid ſcripſi in commen- tario de in litem iur. Hic loquitur imperator de co qui per contumaciam non tradit rem venditam. Procacia venditoris. His verbis ſignificat hoc eſſe in- telligendum de eo qui contumax eſt,& tamen pro- pter contumaciam condemnatur in id quod in- tereſt, non quanti actor iurauerit in litẽ. Huc perti- net quod dicitur in I.ſi ſterilis.§. cum per vendito- rem. hic.ſi ſteterit per venditorẽ quominus rem tra- dat, omne quod intereſt etiam ſupra rei pretiũ quæ vendita eſt, venit in æſtimationem, modò id circa rem conſiſtat. Hoc docet exemplis. Voluerunt iuris auctores eius quod intereſt propter damnũ vel pro- pter lucrum haberi rationem in his iudiciis, modò circarem id cõſiſtat& non nimis ſit remotum à re. Obſeruaui aliàs locum apud Senecam lib. de bene- ficiis qui maximsè pertinet ad hunc locum illuſtran- dum:id autẽ æſtimatur iudicis& boni viri arbitrio. Secũdò, hoc iudicio petuntur fructus partes& om- nes acceſsiones. Si quis mihi vendat rem& eã non tradat, poſt moram eius agam ad fructus partus& omnia alia quæ rei venditæ accedunt. Varia exẽpla ſunt ſub hoc titulo, veluti in IJ. Iulianus. 13.& 14.S. ſi fructibus.§. ſiquid.&§. vlti. Eſt hic difficilis antino- mia de pẽſionibus quã explicaui in inrerprera de b 1.fru
vntene fobi col
———— ——————————
.—————.. .———,———ſſ“ 4 8— 2———. 3 rd e ee u errnnn ————— 4 2.„— r— 8 —————— —————— ———— ———————— —e— 5—*——

N kaciendo col
non cogumſa dunerett ralul dones non dig
delt ſeruilen.
anidus ſuis be
ille vt venianr, amen eſtamen. atem eum yun dicitut decwim
erei vind Ounn
adaturjinic gun ur
„hoc inrellgas habeat esduud docet lurie lian
nlg
In Tit. De act. empti& vend.
fructus. ſolut. matr. de aliis acceſsionibus exempla
ſunt in eadem lege in§. ſiquid.& 8. vlt. huic ſimile eſt quod dicitur in fructus.& l. poſt perfectam. C. cod. Tertidò petitur cautio habere licere vt caucatur.l. ex empto. 1..§. Et ex empto.&§. qui autem. Emptor pe-
tit à venditore vt is caueat rem venditam habere
licere. Quæ ſit poteſtas huius cautionis docui accu- ratè in l. ſtipulatio iſta habere licere. de verb. oblig. id eſt, Toyr paiſiblement. l. ‚habere. de verb. ſignific. eſt poſsidere ſine moleſtia. Quæ ſit poteſtas& vis hu- ius cautionis traditur in l. emptor. C. eo. lex empto. 5animalium.&§.ctiam. Tu mihi tradidiſti rem: non ago vt amplius cam tradas, ſed ſi ea vitioſa ſit, agam co nomine aduerſus te. Sed euicta res eſt ab llio, quia erat aliena, quam tamen mihi vendidiſti unquam tuam: ago vt mihi reſtituas pretium cum omnibus damnis ad quod teneris ex natura contra-
ctus, etſi id non promiſeris. l. non dubitatur. Cod. de
euict.& l.ſi cum quæſtio. eod. tit. Quando autem res cuicta dicatur, docet Imperator in J.vlt. C. eod. Eui- ctam rem intelligimus quę ablata fuit per iudicem, non quæ fuit ablata per vim: nam co nomine inter- dictum vnde vi, quod eſt recuperandæ poſſeſsionis,
tibi datur. Hoc eſt intelligendum niſi conuenerit vr
non tencatur venditor. Non dubium eſt quin hoc poſsit conuenire inter emptorem& venditorem vt
1373 venditor non teneatur de cuictione.l. pacta conuen- ta. de contrahen. empt. Hoc eſt intelligendum niſi dolus cius interuenerit, vt dicitur in l. renetur- 6.§. vlt. rametſi vendiderit rem alienam ca lege vt ea euicta nõ teneretur:ſi tamen ſciens& prudens eam alienam eſſe vel alreri obligatam vendiderit, tene- bitur, nec proderit ei hæc pactio vt non tencatur de dolo: nam in his contractibus maximè ſpectamus quod bonæ fidei& æquitati conuenit. I. 1.§.l.& J. quæro. Hoc autem bonæ fidei non conuenit, vt alter ab altero decipiatur. At decipit venditor alium qui cum ſeit rem alienam eſſe quam vendit, id reticet. Quidam exiſtimant& cum conuenit inter empto- rem& venditorem ne venditor re ceuicta teneatur de euictione, nihilominus agi poſſe aduerſus eum ad precium. Hæc quæſtio tractatur in l. ex empto.§. qui autem. Et hæc ſententia recepta eſt, atque ita iu- dicari ſolet in ſummis tribunalibus: quia iniquum eſt, vt aiunt, vt venditor retineat pretium niſi aliud expreſſum ſit. Solet enim aliquando euenire vt ven- ditor non teneatur re euicta, nec teneatur reſtituere pretium. Sed cum ſimpliciter conuenit vt venditor non teneatur de euictione, ſic vulgò interprerantur, vt non tenceatur ad id quod intcreit, ſed teneatur ad pretium. Hæc fuit ſententia Iuliani quam vulgò ſe- quuntur, ſed ab hac ſententia luliani receſſum eſt.
FKANCISCI DVvANRENI IVRIS-
cONSVLTI,
DESPVITIAIIONVM
ANNIVERSARIARVM IIB. I.
FRANCISCVS DVvARENVS DECVRIONIBVS,
ETI ECDICIS CIVITATIIS BITITVRIGVM, VIRIS CLARTISSIMIS S. D.
UM partim veſtro monitu, partim quorundam Iuris ſtudioſorum iuuenum precibus add uctus, veterem ſcholas habendi anniuerſarias conſuetudinem repe- eere vellem, ſelegi in eam rem ex commentarib meus, retuliq;, in hocvwolumen ſaliquot locos breui tempore quos vel nouitate ſola, ac yarittate plauſibiles fore confido. Hic enim pleraq Iuris Dodtoribus quorum certè ad nos ſcripta perue-
nerunt) incognita prorſus, atque inaudita: nonnulla, ne A Grämaticis quidem,
aut Thetoribus niſ Vehementer fallimur)adhuc ſatis intellectal juamui ad pſorum artempro- fibonemque maxime pertineant)in apertum proferimus. Quod ne quis remere fortaſbu, E& atro. ganter à me dictum putet: fateor equidem, nec ſolum fateor, ſed profiteor etiam, dc pra me foronu- multuaria hæe ſcripta mea nõ vſq, adeo mihi placere, t falli me poſſe in pleriſque non exiſtmem, E eome hominem ingenio eſſe,'t errata mea( ſi qua ſint)detegi 49 alius acutloribus fortè, aut do- ſioribus non æquo tantum»ſed etiam libenti animo patiar. Quanqudm enim muleis de cauſßs ma- gnum ißud, ac difſicile epus aggreſſus fum: tamen hic pracipue ſcopus mihi propoſitus fuit,yt Veri-
tu ipſa cuiu mihi amor natura inſitus eſt)magis ea diſputatione limata ſplédeſceret. Quõòd ſimens
alia mihi fuiſſet, yno ſanè, aut altero inſegniore loco ad concertationem propoſito(qualis eſi de iuriſ-
dictione& Imperio, aut de fadtus indiuiduis)hac omni moleſtia& curaetot chemata de am va- ris rebus, cum fama meæ periculo fortè defendendi ſine cuiuſ juam fruaude, captiont que 2efungi b poteram. Eb autem pertinet hæc oratio mea, vt vos primum quibus fatia mea approbare omniæ cupio) deinde cæteri(qui noſtra hæc legent aliquando) rationem conſilio, inceptöque noſtroujuem: b cunque tandem exium res habuerit, conſtare intelligatu. Ualete. 1 1

2 3 — f 1 — 3 . — 4 8 K 2 5 ¹“ 8 3 I 1 “ 4 . — 3 4 3 3 3 4 4 1 * 1 3 . 4 — 8 3 . ö .. 1 — .. . . 4 4 v 3 3 4 8 8 4 “ 1 3 . 4 . 4 4 — 1 8 8 1 . 3 4 1 G 1. 4 4 . 1 4 8* 4 3 8 1 ½ 8— 4 6 4 1 4 4 4 4 4 4 4 1 8* 3 4 8 4 ö 3 3 4 4 8 1 1 3 3 8 ¹ — 3 1 1 8 1 4
e D L ECTOREAM.
Nnus iam agitur nonus, ex quo in hanc ciuitatem iuris docendi cauſa Kbpublicè accitus ſum. Quod munus quanto cum labore,& moleſtia obie- rim, nunc pluribus exponere nihil attinet. Certè operam dedi, vt indu-
L ſtria qualicunque mea, iuuétutis ſtudia adiuuarem: nec me conatus mei
adhuc pœnitet. Nam quod fuit nobis grauius, atque odioſius, toto fer- me eo tempore cum sophiſtis,& Barbaris hominibus certamen, qui omnia peruer- tere nos,& corrumpere vociferabantur, quòd à vulgari,& recepta luris interpretan- di conſuetudine nonnihil recederemus: eò nobis gratior eſt,& iucundior victoria, quam nunc minimè dubiam conſequuti eſſe videmur. Etenim quæ res quondam nobis crimini dabantur, Latini ſermonis aliqua puritas, rerum tractandarum diſpoſi- tio,& ordo, locorum obſcuriorum breuis,& dilucida interpretatio, nonunquam ab antiquitate repetita, eas hoc tempore paſsim amplectuntur omnes, quicunque iuris ediſcendi gratia vndique huc confluere ſolent,& ita auid Sarripiunt, vt plurimum verear, ne explendæ eorum ſiti noſtra tenuitas& inopia tandem minime ſufficiat. Quid opus eſt verbis: Eam equidem rerum cõuerſionem,& viciſsitudinemin noſtra profeſsione hic experimur, quã ſuperioribus annis in Philoſophiæ ſtudiis, in quibus tum verſabamur Lutetiæ Pariſiorum ipſi vidimus,& vix quiſquam eſt hodie rerum adeò imperitus, vt non intelligat. Quòd ſi quis tanto ſucceſſu nos mediocriter affici
putat, næ vehementer is fallitur: cùm præſertim aliarum Gallia ciuitatum Doctores n (abſit inuidia verbo)exemplo noſtro, id eſt, non meo tantum, ſed meorũ etiam Col in legarum ſingulari iudicio,& doctrina præditorum hominum excitatos, veterẽ exue- imj re barbariem, Sophiſticenq́; cœpiſſe, cõpertum habeam. Qua quidem glorialmaior Eahuen enim vlla quæ poteſt homini ſcholaſtico contingere?) ſic cCõmoueri nos& incendi uin non diſsimulamus, vt maiore, quàm vnquam antehac ſtudio,& alacritate operi iam P affecto,& profligato inſiſtamus, nec vllã de literis ciuilibus bene merendi prætermit- vmi tamus occaſionem. Itaq; cum à ſtudioſis quibuſdã nuper admoniti eſſemus, crebrio- vtmui rem de rebus in lure controuerſis,& obſcuris eνou,& diſputationẽ publicam, ac Nxllla ſolennẽ in ſchola noſtra deſyderari: primo quoq; tẽpore in eam curam incubuimus, Linie ſperamusq́; breui futurũ, vt ne ea quidem in Ie cæteris ſiue Gallię ſiue Italiæ, Germa- tnim ¹ niæ q; gymnafiis no ſtrũ concedat. Quamobrẽ egosqul non er uditionis, ſed temm polls lluam beneficio principè in noſtro ordine, collegioq́; locũ teneo, reliquos non tã oratione, J quam exẽplo ad hoc præclarũ facinus,& hoc tẽpore adeò neceſſariũ, prouocare inſſi- bihe tui. Idq́ ed libentius, quòd n5 ignorem, veterẽ omniũ pené ciuitatum Galliælin qui- enſe bus Ciuile ius docetur)conſuerudinẽè eſſe, eamq́; Pariſienſis curiæ decretis ſæpe cöfir- uuſ mataã, vt iuris Doctores quotannis theſeis aliquas ex medio lure deprõptas„palamq; 8 propolitas defendãt, easq́; oppugnantibus, ac contradicentibus reſpõdeant. Nec ve- 4 rò ſatis habui, nuda(vt vulgò fit)themata pro ponere: ſed breuẽ lingulorũ explicatio- 4 9 nẽ confirmationemq́; adſcripſi, conieciq́; in vnũ librum, vt ſententiã meam facilius hahh percipiat iuuentus, paratiorq́;,& maiore cũ fructu ad diſ purationè accedat. Quo in lultan negotio vix decem totos dies cõſumere mihi licuit, vndiq; colligenti, quæ proximo unn anno cõtra pleraſq; in vulgus probatas opiniones à me defenſa audito ribus noſtris mniti e ſuggeſto recitaueram, editionemq́; perinuitus maturaui,vt aliquanto nasſolegiu mnan diſputationis tempus diuulgarentur. Ac mol ſtiſsimé fero maius ſpatium, quo a ea bian recognoſcenda, expoliendaq́; opus erat, nobis defuiſſe. Anniuerſarias Diſpurationes Hnr totũ opus ideo inſcribece volui, cuius hic primus liber eſt, quòd ex clariſsimi Lenand⸗ b 55 Pariſienſis præſcripto ‚conſilium nobis ſit, ſingulos huiuſmodi libros annis ſingulis ſnne ſcholaſticæ diſputationis cauſa(ſi vita ſuppetat)emittere. Quod inſtitutũ noſtrum, an
amplectuntur(nam& hos quoq; lucubrationibus noſtris nõnihil iuuare ſtuduimus) rogo atque obſecro in bonam partem accipiant. Vale Biturigibus, anno 1547.
. eI Amer 1 b& qui ſtudia humanitatis cuùm luris ciuilis ſtudioſos, tum etiam Philologos omnes,& qui ſtudia hume

meoru etian, ltatos, yeteii
idem gloun
ueri nos kin dlacritawcri V nerendimeun. iti eſeemw hi ationepubiem
curam inalbum
l
INDEX CAPITVM
HVIVS
. 38 Nius vocare quid ſit:& de veteri more in (EP ius vocandi, quædã n vulgaria. cap.¹. * Liquido iurare, apud Vlpianum quid ſit,
ex veteribus Latinus autoribus declara-
IuN· Cap. 2.—
Literas neſcire, quid ſit, apud veteres iuruvs autores. ca. z.
Locus Pomponi emendatus, lib. o. Pandect tit. Commu. diuid.„74p.4. gmendatus Vlpiani locus, qui in exemplaribus Haloan- Ari corruptus legitur. b cap. 9. Luuntitas quid ſignificet apud lureconſaltos. cap. ꝗ. Ctue quid ſit apud lureconſultos weteres, in libris Pan- dttarum.„ cap.7. naus Martiani explicatus aliter qudm à cateri: lib. 2. Digeſt:tit. e requiren. reu. cap.6. Explanatus Caliſtrati locus perquam obſcurus, de capit. diminutione. cap. 9. Reputare verbum apud lureconſultos, quo ſenſu accipi debeat. cap. 1⁰. Viile,& inutile, quo ſenſu accipiantur apud Iureconſul- tos,& locus Vlpiani declaratus lib. 16. Digeſt. tit. De- oſiti. cap.I. cap. II. Quid ſit finis, apud lureconſultos:& Reſponſa quædam Papiniani elucidata aliter, quam ab interpretibus fa- ctum ſit. cap. 12. Producere aduerſarium, quid ſit, apud Vlpia. cap.. Interpretatio§. mutui datio. cap. 2. de reb. cred. lib. 12. Pandect. cap. 14. De hacconditione,&i in Capitolium aſcenderit. cap. i5. De noui operus nuntiatione. cap. 16. De dominio quod directi,& vtilé, vulgo dicitur. cI7. De poſſeſſione tam naturali quàm ciuili. cap. 19. De interdictis. cap. 19 · De interdicto vnde vi, diſputatio aduerſus aliorum ſen- tentiam. 3 cap. 2⁰. Explanatum Diocletiani reſcriptum de interditto vti poſſidetis. lib. S.(. Iuſtinianei. cap. 2¹. publica vis, ac priuata, à lurü autoribus quamobrem aicatur. cap. 22. cacum poſſe iudicem dari, aduerſus Accurſti,& aliorum emnium ſententiam. cap. 23. De fumi immiſßione, ex Ariſtonu, Pomponiique ſenten- tia. cap. 24. Defunoru wenditoribus,& qua pæna plectantur. 6.2§. Apud papinianum ſub tit. de compenſat. Edulitatus, legendum eſſe: non Aedilitatu, contra Budaum 2 Alciatum. cap. 26. probationus deffnitio, atqque diuiſio, ad tractatum de pro- bationibus intelligendum perneceſſaria. cap. 27, Fratris teſtimonium iure ciuili admittendum non eſſe,
contra receptam opinionem. cap. 29. Explanatus Venulei Iureconſulti locus, cap. 23. de teſtib.
reiecta Budei lectione,& interpretatione. cap, 29. Quid teſtari ſit,& teſtatio apud lureconſultos:& de ſi- guatoribus. cap. 30. Diſſerentia itineris, actus, viæ, aliter explicata, quan
b vulgo ſöleat.. cap. 31.
1. IBK J.
Explicatum Scæuolæ reſpõſum, ſub tit. de ſeru. vrb. præd. cap. vlt. cap. 32. Locus Pauli enucleatus. c. is.tit. de ſeru. vrb. præd. c. 32. De vſucapione ſeruitutum:& an titulus in ea ſit neceſ- arius. cap. 347. ciuile iudicium,& criminale, quid ſit. cap.35. Ciuilium iudiciorum diuiſio. cap. 30. Criminalium iudiciorum diuiſio. caßp. 37. Falſum&ſſe quod vulgꝰ dicitur, Neminem ſine accuſa- tione Jamnandam eſſé. cap. 5. Plures ſimul ad accuſandum admitti poſſe, ſi inter ipſos conueniat: contra receptam opinionem. cap. 39. Theodoſianæ conſtitutionu de iure liberorum interpre- Iat:to. 33 cap. 7ο. De iuris& facti quæſtionibus,& explicatus Vlpiani lo- cus. c. 79 tit. de Iudiciusu. œOHnp. 21. Conciliatio duorum locorum Domitij& ylpiani de eri- mine ſtellionatus in ſpeciem pugnantium. 6 ,2. Explicatus præter aliorum ſententiam tractatus de in- terrogatoriis actionibus, lib. 1o. Pandectari. cap. 43.
cur de alimentis, ex contractu debitis, rectè tranſigatur
abſque Prætore:de iis, quæ teſtamento relicta ſunt, non Iten. Cap. a: Quid ſit epiſtola, apud iuris autores. cap. 25. Cauſc coniectio quid ſit apud Paulum. c.⁊. de diuerſis re- gulis iuris antiqui. b cap. 46. Dicis cauſa aliquia facere, apud Iureconſultos quid It. cap. 27⁷.
De actione, quæ aduerſus corrumpentes edicta publicè propoſita datur. cap. 49. Ad edictum à Prætore propoſitum, de eo, qui nouum ius aduerſus alium ſtatuit, vel impetrauit. cap. a9. Breuis& dilucida interpretatio edicti Prætorqj, de eo, ui ius dicenti non obten perat, ex Vlpiano. cap 5⁰. patrem filio, aut filium patri rectè iudicem dari, quam- uis magiſtratus liberis ſuis ius dicere non poßit,& conciliatio locorum Vlpiani, atque Africani pugnan- tlum. cap. S. An abſque Principis permiſſu aqua puhlica duci paſßiit: & explicata ſubdifcilis antinomia. cap. ·⁊. Quid ſuu iuriſdictio, quidque Imperium tam merum, qudm mi Xtum. cap. 53.
Quid ſit imperare abud Alphenum,& locus Annei Se-
necæ declaratus lib. ũ. de Benef. præter aliorum ſen- tentiam. cap.ia. De Pandectaru cõpoſitione, ordine, ac methodo. cap. 3. Dotem certa quantitate non expreſſa, inutiliter promit- ti à muliere, nõ tantum pacto, ſed etiam ſlipulatione, contra receptam opinionem. cap. /6. Capitis primi, de Epiſcopali audient. lib. · Cod. Iuſtinia. noua interpretatio. cap.57.
Reſtituta ſuæ integritati lex Falcidia, quæ apud Paulu
nec integra, nec ſatis emendata hodie legitur. c..
De factis diuiduis atque indiuiduis ſentẽtia Raphaelis
Cumani à calumniatoribus defenſa. cap.59.
De diuiſione fructuũ inter coniuges ſolutꝰ matrimonio,
aduerſus alioru, qui de ea re IahLeaeau c. 60. 4
—y—hhhhhZͤͤͤͤGGGGGöGͤGoGͤöoſöWöoſöWoſ
———
—

1376
FKANCISCI DVARENI IVRIS CONSVLTI CLARISSIMI, DISPV-- TATIONVM ANNIVERSARIARVM b LI3 ER PEIMT SA. in IVS voCAKRE, QVID SIT: ET DE VETERI MORE IN IVS VOCANDI, QVAEDAM NON VVLGANRIA4.
C A P7 7
N ius vocare(vt Pau cx periundi cauſa vo-
voc.Vel(vt Tribonia nus) ad eum vocare, qui ius dicturus ſit,§. omnium. Inſtitut. de
tij. Sed notandum eſt, ius hic ad Prætorem dunta- xat,& Magiſtratum, non ad datum iudicem, qui pe- daneus dicitur, referri. Ac recte Donatus in ius ire interpretatur, ad ſellam Prætoris ire. Nam& hoc
ſenſu apud Ciceronem non vno in loco, hoc ver-
bum accipitur, vt Budæus noſter annotauit. Paulus quoque tit.de iuſti.& iure. cap. 1I. Ius, inquit, dicitur locus, in quo ius redditur. Quem locum determinare hoc modo poſſumus: Vbicunque Prætor ſalua ma- ieſtate Imperij ſui, ſaluõque more maiorum ius di- cere conſtituit, is locus rectè ius appellatur. Plautus in Meneh. act. 4. Aut ad Populum, aut in iure, aut ad iudicem res eſt. Vnde Vlpianus hęc verba Preto-
ris interpretans: Æ AVIS EVM QGVI IN IVS
vocaniTrvR VI EXIMA T:Si quis(inquit) ad pedaneum iudicem vocatum eximat, pæna huius edicti ceſſabit. l.3. ne quis eum, qui in ius voc. Sed& idem VlIpianus, in interpretatione edicti Prætoris, quo certis perſonis ne apud ſe poſtulent prohibet, digni- tatis ſuæ videlicet,& decoris tuendi gratia: Poſtulare (inquit)eſt deſyderium ſuum, vel amici ſui, in iure apud eum, qui iuriſdictioni praeſt, exponere vel alterius de- ſderio cõtradicere. l.i. f. de poſtul. Sic enim poſtulare verbum interpretatus eſt ex mente Prætoris, quam- uis alioqui latiorem habeat ſignificationem. Proin- de eos, qui apud iudices datos, ſiue pedancos poſtu- lant, edicto contineri negamus. Tametſi Accurſius, cæteriquc vulgò aliter ſentiant. Nam vt calumniæ cauſa publico iudicio damnatus, ne apud eos qui- dem poitulet, non co edicto, ſed S. C. quodam effe- Ktum eſt, I.J.§. item ſenatuſconſult. Cæterum hæc vocatio iure Romano veteri, ſine vllo apparitore, ac iudicis ptæcepto fieri ſolebat. Vocatũſque ab ad- ueiſario, niſi confeſtim iret,& vocätem ſequeretur, inuitus ab eo duccbatur. Cutus rei argumentum eſt, quòd actio aduerſus eos, qui in ius vocatos vi eripiunt, id eſt,?è manibus vocantis, ſiue ducentis au- ferunt, à Prætore proponitur. l.1.& 4. ff. ne quis eum, ui in ius. Cicero lib. 1. Khetor. ad Herennium: Le- ge ius eſt id, quod populi iuſſu ſancitum eſt. Quod genus eſt, vt in ius eas, cm voceris. Plin, in Paneg.
lus definit) eſt iuris
care, I.. ff. de in ius
P RTI M V M.
Dicitur actori, atque etiam procuratori tuo, In ius veni, ſequere ad tribunal,& c. Cicero in Quintiana: Debere ribi dicis Quintium, procurator negat: va- dari vis, promittit: in ius vocas, ſequitur: iudicium
poſtulas, non recuſat. Terent. in Eunuc. act. 4. Sce. 6.
Si vim faciet, in ius ducito hominemn. Idẽ in Phor. act.. Sce. 8. In ius ambula. Et paulò poſt, In ius ea- mus. Cui ſimile quiddam legitur apud Plautum in Perſa, Penulo,& Cur. Hora. Saty. 9. lib. r. 3 Caſu venit obuius illi b Aduerſarius,& quò tu turpißimesmagna Exclamat voce,& licet anteſtariõego verò Opyono auriculam:rpit in ius. clamor vtrinque, Vndique concurſus,&c.
Hnuius concurſus meminit Paulus cùm ait c. 4. ad l. Iuliam de vi priuata. Legis Juliæ de vi priuata cri- men committitur cum cætum aliquis,& concurſum fe- ciſſe dicitur: quo minus quss in ius produceretur,&c. Va lerius Maximus lib.. tit. de Inſtit. ant. de Spur. Car- bilio loquens, qui primus omnium Romanorum vxorem ſuam repudiauit: In ius vocanti matro- nam(inquit) corpus eius attingere non permiſe- runt,&c. Nonius Marcellus, vocare poſitum, pro trahere,& ducere, ait. Huc accedit Cæcilij Iureconſ. apud Gell. diſpuratio de lege 12- tab. quæ lex in ius vocato, ſi morbo impeditus ambulare nequiret, iu- mentum dari præcipicbat. Et quia non mediocriter vtilem iuris ſtudioſis totam illam diſpurationem deprehẽdimus, monemus,& hortamur eos vt eam diligenter inſpiciant,& conſyderent. Quòd cum
ita ſit, mirum profecto videri non debet, ſi filius
atrem in ius vocare prohibeatur, abſque permiſſu Prætoris. l. 4. ff.de in ius voc. Quid enim turpius, ac magis indecorum, quàm parentem à fllio, ad tribu⸗ nal Magiſtratus inuitum rapi? Aliquando tamen iubetur dimitti vocatus, nec inuitus ducitur. Pri- moò, ſi quis eius perſonam defendat: vel ſi cundo in ius, de re controuerſa tranſactum fuerit- l. neque. ff. de in ius vocan. Secundò, ſi intra domum ſuam, ceu aſylum quoddam, ſe receperit. Ex ea enim inuitus extrahi non debet: quamuis ſi ex publico conſpi- ciatur, diem ei dicere liceat. J. plerique.& ſeq. fꝑ de in ius voc. l. nemo. de reg. iur. Cic. in oratione pro do- mo ſua,& in Vatinium. Tertiò, ſi iudicio ſiſtendi cauſa ſatiſdedcrit, aut cauerit vocanti: Satiſdans enim ex numero eorum eſt, de quibus in quadam cpigraphe loquitur Caius, qui videlicet neque ſe- quuntur, nequc ducuntur. l. qui neque alias. l. ſolu- tum. de verbo. ſigmfic. Id eſt(vt obiter Caij locum Acxteris malè intellectum explicemus) qui tametſi vocantem non ſequantur, inuiti tamen in ius duci non poſſunt. Huc pertinet tit. In ius vocati vt cant,
vel ſatiſdent. Et quod idem Caius ſcribit, tit- qui
ſatiſd.
bitule Fäd loc wochl Knbſcurun wanchrin b ſha rmi uanſit mm umm 1 gacd ſe mu urn Ngetſe nh eumuen rtncuun
feus üii
ſhului
ſuuumn⸗ nnto ſ urtar i aum ixey ditle pon hrüber, tn uci um en iu tnar boel gleniore r Tngan du Nos le
4n
Am nalci am ex Amum men⸗ Ime leg lemuü lnunnue Omh n b ekentii

Uus, vocar uim accedit(zulſlm ege nud qpekkais us ambülaem „Et quiamnmcinr am llam dhuum
Diſput. anniuerſ lib.. 377
aatiſd. cog. c. ĩ. Aduerſus eum, qui locupletem Fideiuſſo- nm iudicio ſiftendi cauſa non accepit, iniuriarum autio- nem eſſe: quia non quclibet, id eſt mon lcui, ſeu non vulgaris iniuria eſt, duci in ius eum, qui ſatus idoneum Rdeiaſſorem det. Qui locus etiã magnopere noſtram de veteri inius vocandi more ſententiam cõfirmat. Hui autem in iudicio fiſti aliquẽ promittebat. Vas dicebatur, auctore M. Varrone; vnde& Vadimo-
nium. Sed de his fuſiùs in commentariis noſtris ad
primum lib. Pandectarum.
Liquidb iurare, apud Vlpianum quid ſit, ex vete- fibus Latinui autoribus declaratum.
CAP. II.
b titulo de iureiurando, lib. Pandectarum 12.
Jextat locus VIpiani ex lib. 26. ad edictum, quem vnius voculæ ſignificatio vulgò non percepta, val- de obſcurum reddit. Nã cùm dixiſſet Paulus, Quod procurator iuſiurandum detulerit, ratum habendumſ ſa, ſtaut vniuerſorum bonorum adminiſtrationem ſuſti- neat, aut ſi id ipſum nominatim mandatum ſit: aut ſi in rem ſuam procurator ſit, mox adiectum eſt ex Vjpia- no quod ſequitur: Alias autem procuratorem deferen- tem iuſiurandum non eſſe audiendum. Iulianus Iib. 10. Digelt. ſcribit, Ne poſtea reus qui ſemel iurauit, a domi- no conueniatur. Nec multum ei proficere, ſi fuerit ei de rato cautum. Siue enim dominus petat, cogetur docere reus liquidoò ſe iuraſſe, poſita ſcilicet exceptione. Siue ex ſiipulatione de rato agat neceſſe habebit ipſe de periurio ſuo docere. Quæſtio igitur eſt, quid ſit liquido iuraſſe, in hoc VIpiani loco. Accurſius,& cæteri interpre- tantur, Liquidò, id eſt manifeſtè. Quæ interpretatio quam inepta ſit,& huic loco parum conueniens, difficile non eſt iudicare. Quid enim, quæſo, hoc ſignificat, Manifeſtè iuraſſe? Liquidò autem iura- re(vt paucis quod ſentio dicam) nihil aliud eſt, quàm verè iurare. Cicero in Verrem lib. 6. Con- firmare hoc liquidò, Iudices poſſum, valuas ma- gnificentiores ex auro, atque ebore perfectiores nullas vnquam vllo tempore fuiſſe. Plinius lib. 37. cap. z. Nos liquidò affirmare poſſumus, cautibus Alpium naſci adeò inuiis, vt plerunque fune pen-
dentes eam extrahant. OQuid. lib. 3. de Ponto Eleg. 3.
ad Maximum, b
Fau tamen:& liquido iuratus dicere poſſes, Name legitimos ſollicitaſſe toros. ldem lib. 4. Eleg. 6. ad Brutum, b
e quoque idem liquidò poſſum iurare precari,
d mihi non dubia cognite Brute nota. 431 Terent. in And. act. 4. Scen. 4. Quia ſi fortè opus ſi ad herum iurandum mihi non appoſuiſſe, vt li- quidò poſsim. Quem locum non recte interpretan- tur Grammatici. Seneca lib. 7. de benef. c.9. Video ſericas veſtes(ſi veſtes vocandæ ſint) in quibus nihil eſt quo defendi aut corpus, aut denique pudor poſ- ſit. Quibus ſumptis mulier parùm liquidò nudam ſe nõ eſſe iurabit. Viderur autem hinc manaſſe hæc
cutio, quòd veteres nihil vt verum affirmare au- derent, iurati præſertim, niſi quod liquidum, id eſt, clarum, certümque eſſet: vt docet Cicero in Acad. quæſtio.& in Oratio. pro Font. Hinc liquida fides apud Valerium lib. 6. c.5.
—
Literas neſcire, quid ſit apud veteres luris Autores. CAp. ITIII. 2 R Efert Iuſtinianus lib. 1. Inſtit. tit. de excuſ. tuto. Diauum Pium reſcripſiſſe, eum, qui literas ne- ſcit,à tutela eſſe excuſandum. S. ſimiliter. In cuius loci interpretatione cm aliquando verſarer, illud me malè habebat, quòd doctrinam,& literarum peri- tiam, ad id munus neceſſariam eſſe non videbam. Nam qui ſtudiis literarum ſe dediderunt, eos ad res gerendas ferè ineptiores cæteris eſſe quotidie expe- rimur. Sed nihilominus aſſerere, talem, tantu mque Principem id temerè,& ſine graui ratione aliqua reſcripſiſſe, nimis audax mihi videbatur: cùm præ- ſertim Iuſtinianus id reſcriptum comprobet, nec diſſentiat Paulus Iureconſultus, quamuis exceptio- nem adiiciat. l. Athletæ. ff.ide excuſ.tut. Verùm ani- maduerti tandem ex aliorum locorum collatione, literarum imperitum, plerunque eum dici, qui lege-
re, ac ſcribere non didicit. Quod vitium non me-
diocre eſt in eo, qui negotia adminiſtrat. Nam& Vitru. Pollio, hanc literarum ſcientiam Architecto neceſſariam eſſe ſcribit: Et villico Columella, niſi tenaciſsimæ memoriæ ſit. Ac ſatis conſtat ex Aſco- nio,& aliis autoribus, qui hodie in omnium mani- bus ſunt, quanta fuerit veterum diligentia in confi- ciendis tabulis. Vitruuius lib. 1. cap. I. Literas archi- tectum ſcire oportet, vt commentariis memoriam firmiorem efficere poſsit,&c. Columella lib. 1. cap. 8. Poteſt etiam illiteratus, dummodo tenaciſsimæ ſit memoriæ, rem ſatis cõmodè adminiſtrare. Eiuſ modi villicum Cornelius Celſus ait, ſæpius numos domino, quàm librum adferre: quia neſcius litera- rum, vel ipſe minus poſsit rationes confingere, vel per alium propter cõſcientiam fraudis timere. Huc pertinet quod Paulus de libello inſcriptionis lo- quens, cap. z.tit. de accuſat. ait: tem ſubſcribere debe- bit is, qui dat libellum, ſe profeſſum eſſe, vel alius pro eo, ſi literas neſciat. l.libellorum. ffide accuſ. id eſt, ſi ſcribere, ac pingere non didicerit.& Seneca lib. z. de Clementia ad Nero. Vt de Clementia ſcribe- rem, Nero Cæſar, vna me mox tua maximè com- pulit: quam ego non ſine admirationc,& cum dice- retur, audiſſe memini,& deinde aliis narraſſe, Vo- cem generoſam, magni animi, magnæ lenitatis: quæ non compoſita, nec alienis auribus data ſubitò cre- puit,& bonitatem tuam, cum fortuna tua litigan- tem in medium adduxit. Animaduerſurus in latro- nes duos Burrus Præfectus tuus, vir egregius& tibi Principi notus, exigebat à te, ſcriberes, in quos,& ex ua cauſa animaduerti velles. Hoc ſæpe dilatum, vt aliquando fieret, inſtabat: inuitus, inuito cùm char- tam protuliſſet, traderẽtque exclamaſti, Vellem ne- ſcire literas,&c. Sic literarum ſciẽtia apud Paulum accipitur ſub tit. de acq. hæred. l. pater.& in Codice Iuſtiniani creberrimè. I. diſcretis. C. qui teſtam. fac. oſfll. hac conſultiſsima. l.iubemus. l. noſtra. l. vlt. C. de teſtam. Eandemque formam loquendi vſurpauit Græcè Iuſtinianus lib. 6. veaνν, Nouel. 44.& 73. Vnqde literata militia apud Theodoſiũ, tit. de proxi. ſacr. ſcrin. l.proximos.& in indice ciuilium, milita- riumq́; officiorum, quem non ita pridem edendum curauit Alciatus. Quod verbum nõ rectè vulgò in-
telligitur. Cicero quoque in Partit. orat. codẽ ſenſu
memoriam literaturæ germanã dixit. Cuius verba b hæc
—ͤſ
——————————————„———————** 4 . 8——————— 2—— 4*— 2————— 4.—·,— ——————— öüäüäüää———————— V——————.—— ——————.. 2.——— 8. 1 6— g 1„ 4“““ 3 8 4 5— 3——»—— 5— 3—“ 4

1. 3 8* S—. 4 8 1 8— 2— 3 1 4 1e 3 4 3“ 3 . 4 3— Sed⸗ 1 .. 8 5 7 3 3 88 2— 1. 3 8 S— A 2 5* 3 7 * 5. 1 41. 2 8— 1. 8 2. 1 Ebee ern gne 1 3 ͤͤͤͤͤͤ“ͤͤͤͤͤͤöͤͤͤͤhͤſͤͤͤoͤͤͤͤ——..—— 4 2 3*— ——— 8 Peerusreen... 1 5 2— 8„— 4 1— 6——* —.——— 2—— 1. 1 “ 1* 1 24— 2————— 3— 1——.— 2— 8 * 1 5. m9 8————,—— 1.— ——— ℳ—]l““ſ“““ſ————.—.— 8—————— 2——— ..— E.——————— 3—. 3 8 4. 2 1 2—„——— 3 3— 3 3 5 3 8——————.—„———————— 1 3.— 1 3. 2. 3—— 4 5*—.—— 3. 5 ———;———————— 2————————— ää ———. 3—————————— 2— 8————————“ 5—————— . 5————————— ſ 8——————————— —.——.— 3————————— 5——— — 4 8——. 8———————— 8 ☛——————————— 2 2 2 g 3 5 ——— 5“—.* d r— 5.— g——— 5— 5 8——— —. e 3 5————————.—— m— ———— 4————. 1 1
——————
1378 Franciſci Duareni Iuriſconſ.
hæc ſunt: Nihil ſanè præter memoriam, que eſt ger- mana literaturæ quodammodo,& in diſsimili ge- nere perſimilis. Nam vt illa conſtat ex notis litera- rũ,& ex eo in quo imprimuntur illæ notæ: ſic cõfe- ctio memoriæ, tanquam cera, locis vtitur,& in iis imagines, vt literas collocat. Hæc ille. Qui in ea re inſtituunt pueros Magiſtri(quos Lampridius in Scuero Literatores vocat) primas literas docere di- cuntur ab Vlpiano, nec, vt cæteri profeſſores, mune- rum vacationem habent, ſub tit. de Vacatio.& ex- cuſat. muner. c.z. A Græcis eνάνᷣeꝭe dααaσeir. Plutarchus in Alcib. rsοε 2 νσάσηρτ⁴Gυ: εeννερμυ d'ꝶ ν 2ιαοσμεννονν. a,&, dμμeᷣa Jaσ‿νeic 5*αmνοοσ 4νπςσνέ νκυμυν y: 2xα a vνεα τπααve; Cum quidam alius Homerum ſe habere diceret à
ſe emendatum, Literas(inquit) doces ad caſtigan-
dum Homerũ idoneus, nec iuuenes inſtituis? Hinc vetus illud prouerbium, cuius meminerunt parœ- miographi, ror rẽhynxey, œσν vęd‿νμρᷣe. Vſus eſt hac locutione Ariſtot. lib. 8. Politic. 3.& Laértius non malus autor, in Epicuro. Hinc dicun- tur hom ines indoctiſsimi amτe veiy, auτεᷣ ρν̈μeσα adενα veteri prouerbio, quo vſus eſt Plato lib. 3. de legibus. Nam olim pueri hæc duo primùm diſce- bant. Suetonius in Auguſto: Nepotes& literas,& natare, aliaquc rudimenta per ſe plerunque docuit. Qui locus planum facit, non de bonarum artium ſcientia accipiendum eſſe adagium, vt quidam pri- mi nominis autores exiſtimaſſe videntur. Tametſi autem probabilis ſit ea ratio, quæ Diuum Pium ad id reſcribẽdum impulit, nec contemnenda tamen, ſi homo ſit non hebeti ingenio, nec expers negocio- rum, qui literarum ſit ignarus, tutelæ onus ſubire ni- hilominus compelletur Nam ipſe vicaria amico- rum opera, aut miniſtrorum, in commentariis ſuis, & ephemeridibus conſcribendis, vti poterit. Quid quod memoriæ creditur mirum in modum officere Tuptiokab-llhanc.a Etenim pleriſque accidit, vt literis confiſi, minus memoriæ ſtudeant(vt Cæſar, de Druidis loquens, ſcribit in cõment. de bello Gal- lico)& pręſidio literarum diligentiam in perdiſcen- do, ac memoriam remittant. Locus Pomponij emendatus libro decimo Pandect. tit. Communi diuidundo. E4 P. IIII. Pud Pomponium lib. 10. Pandectarum tit. A Commu. diuid. hæc verba in vulgaribus co- dicibus leguntur: Si is, cum quo fundum communem habes, ad edictum non reſbondit,& ob id motu indiecu villa diruta eſt, aut arbuſta ſucciſa, præſtabitur tibi detri- menti, indicio communi diuidundo. Ex quibus verbis collegerunt interpretes, eius, qui edicto magiſtratus per contumaciam non paret, domum dirui poſſc. Quod ſanè mihi durum,& inciuile ſemper viſum eſt. Sufficit enim pignus, aut mulcta, vt Cicero in Antonium diſputat, aut alia genera coëẽrcitionis le- gibus prodita. l.i. ſi quis ius dicenti non obtemp.&
tit. quib. ex cauſ.in poſſ.catur. Cùm præſertim Rei-
publicę interſit, ne ædificia diruantur. I.. de tign. iũ-
cto. l3z. C. de ædif. priua. Haloander(quem iuris Ro.
mani inſtauratorem verè poſſum nominare) ita le- git, Si¹, cum quo fundum communem habes, ad deli- ctum non reſpondit,&c. Quam lectionem, vt planè abſurdam,& nullius ſenſus, paſsim reſpuunt omnes.
Nos verò maximam optimo viro,& de Juriſpru-
dentia quàm optimè merito, gratiã habemus, quòd eam nobis integram ſeruauerit, ac communicauc- rit, quam in veteribus exemplaribus deprehenderat. Nam tametſi nullus inde poſsit non abſonus clici ſenſus, ea tamen verba anſam nobis prebuerunt ve.
ram lectionem inquirendi. Et quidem initio ſuſpi-
catus ſum, ad delectum legendum eſſe, non ad deli. Gtum. Qua de re cùm adhuc nonnihil hæſitarem, omnem mihi ſcrupulum exemit Arrianus. Cuius hæc verba ſunt, ſub tit. de re militari, cap. 4. in codi- cibus emendatis: Grauius autem delictum eſt, detrecta- re munus militiæ, qudm appetere. Nam& qui ad dele- ctum olim non reſpondebant, vt proditores libertatis, in ſeruitutem redigebantur,&c Accedit ad confirmatio- nem noſtræ ſententiæ quod Fabius Quintilianus Declam. 3. pro milit. Mar. aut quiſquis eſt alius ca- rum declamationum autor, ſcribit in hüc modum: Eò tamen vſque pop. Rom. vindicta proceſsit, vt ardentibus bello finibus, ad delectum nemo reſpon- deret, niſi& pœna corruptoris,& abrogatione legis ſatisfactum eſſet. Quem locum ideo citare volui, vt quorundam errorem, alioqui doctiſsimorum, con- uincerem, qui, Ad delectum reſpondere, apud idoneos autores non reperiri nobis aliquando hec commen-
tantibus reſponderunt. Sed& Liuius lib. 4². Cæteri,
inquit, cẽturiones omiſſa appellatione, ad delectum obedienter reſponderunt. Cum igitur iuris huius aſperitas aduerſus eos tantùm, qui ad delectum ſci- licet militum non reſpondent,& qui(vt Arrianus ſcribit)proditores libertatis habentur, exerceri dica- tur à Pomponio: idque ius ſingulare eſſe apparcat, nulla ratio permittit, vt ad quoſcunque contuma- ces, qui edicto Magiſtratus non obtemperant, pro- ducatur. l. quod verò. l. in iis. l. ius ſingulare. f. de leg. Quanta autem ſeueritate fuerint vſi veteres, in de- lectu militum habendo, præter iam dicta, Liuij quoque teſtimonio, ac Varronis confirmare poſſu- mus. Liuius lib. 7. Qua de cauſa, inquit, creatus L. Manlius perinde ac reip. gerendæ, ac non ſoluendę, religione, gratia creatus eſſet, Bellum Hernicum af fectans: delectu acerbo iuuentutem agitauit: tan- dẽmque in eum, omnibus tribuniſplebeis coortis, ſeu vi, ſeu verecundia victus, Dictatura abiit. Neque co minus principio inſequentis anni Q. Seruilio Hala, L. Genutio II. Coſſ. Dies Manlio dicitur à Marco Pomponio Tribuno plebis, acerbitas in de- lectu non damno modò ciuium, ſed etiam lacera- tione corporum lata, partim virgis cæſis, qui ad no- mina non reſpondiſſent, partim in vincula ductis in- uiſa erat. Varro apud Non. Marcellum, Manius Cu- rius Conſul, cùm delectum haberet, nec citatus in tribu ciuis reſpondiſſet, vendidit tenebrionem. Hu- ius rei meminit etiam Valerius lib. 6. cap. 3. Emendatus Vlpiani locus, qui in exemplari- bus Haloandri corruptus legitur. CA P. V.
GI quu(inquit Vlpianus, tit. de petit. hæred. c. 28.) re ſua latius vſus ſit, conremplatione delatæ ſibi hæ- reditati. Marcel lib.v. Digeſtorum putat, nihil eum ex hæreditate deducturum, ſi eam non attingat,&e. Gre-
orius Haloander Lautius legit, non Latius. Er paulò poſt, lautius impendere,& lautius crogare.
Ego
weincn feria 1 A bus xemm eunzefn degyin dlr du Kcaone flwbetti Jucere lde Daul Curtan torem la dldnre tdcharc Nalkoleodh nun Nol nrrbs. eanein aim le eno dlipal 8 od älg yot lüdcn enylunem,
uihn, g

Diſput. anniuer(lib. 1.
Ego verò Latius,& Latè, vbique legendum conten-
do:nec dubito, quin ca ſit germana lectio. Horat. lib.
Sermo.2. Sat. ². b 2 Quo magb hus credas,puer bunc ego paruus, Ofellum mregris opibus noui, non latius vſum Quam nunc acciſis,&c.
geneca de breuitate vitæ, c. 8. Annua congiaria
homines clariſsimi accipiunt:& in his aut laborem, aut operam, aut diligentia ſuam locant. Nemo æſti- mat tẽpus, vtuntur illo latius, quaſi gratuito. Sallu- ſtius in Catil. largiùs vti dixit eodem ſenſu— Pleriq; Syllani milites largius ſuo vſi, rapinarũ& victoriæ veteris memores, ciuile bellum exoptabãt. Eiuſdem
1379 te, ſeu ſumma, quæ debetur. Qua interpretatione profectò nihil eſt ineptius, nec iniuſtius. Noſtra au- tem, æquitate maxima nititur, nec à proprietate verborum recedit. Citare, quid ſit apud Iureconſultos veteres in ibris Pbandedtarum. CA P. VII. N Plgas interpretum iuris, citare nihil aliud eſ- V ſe putat, quam in ius vocare: quòd Gallicè di- cimus Adiourner, quaſi Diem dicere: Cuùm tamen longè diuerſa hæc ſint. Nam citari dicitur reus, cùm ipſa die cognitionis, quę antè ei dicta fuit, in foro, ac tribunali, per præconẽ euocatur, vt præſens ſit, néc-
ſonificationis eſt laxiuùs viuere, apud Liuium lib. 8. ec.z. in hoſtico laxius rapto ſuetis viue, arctiores in ace res erant. Et hæc quidem emendatio mihi eò magis probatur, quòd eam pleriſque eruditiſsimis mirum in modum placere intellexi: ac præſertim R. Hayo noſtro, cuius ego iudicium„& doctrinam minimè vulgarem plurimi facio.— Quantitas quid ſignificet apud Tureconſultos. CAP. IV. Nte quinquennium, cùm de in litem iurando
ne, appareat. Cuius rei ignoratione plerique Pan- dectarum loci perperam ab ipſis intellect, atque ex- plicati ſunt. Ex quibus duo præcipui nunc veniunt in mentem. Vnus eſt Vlp. tit. de Iud. cap. 37. Et poſt edictum peremptorium impetratum, cum dies eins fu- peruenerit, tunc abſens citari debet,& ſiue reſponderit, ſiue non reſponderit, agetur cauſa,&c. In cuius enarra- tione exiſtimarunt interpretes, poſt edictum perem- ptorium impetratum, denuò abſentem in ius vocã- dum eſſe, itaque quarto opus eſſe edicto. Verùm hec
———— 4— ————————— ———— 1
— ä“
—— ———— ————————
——
—
2——————— .
———
commentarium conſcriberemus, in locum
llum Pauli nobilem, de emendi,& vendendi origi- ne incidimus, in quo hæc verba leguntur: Eleca ma. teria eſt, cuius publica,ac perpetua æſtimatio Aifſcultati- bus permutationum æqualitate quantitatis ſubueniret, eãque forma publica percuſſavſum, dominlumque pre- bet, non tam ex ſubſtantia, qudm ex quantitate. Cuùm- que dubitatum à pleriſque intelli geremus de ſigni- ficatione huius verbi, Quantitas, quo non ſemel vſus eſt ibidem Paulus,& doctiſsimis noſtri ſæculi placerc. Qualitatem potiùs, quàm Quantitatem di- xiſſe Paulum, Budæ. in anno. admonuimus obiter, Quantitatem nummi propriè,& rectè dici æſtima- tionem illam publicè conſtitutam, qua quanti loca- bilis ſit, intelligitur. Cuius quantitas nota& ſignum eſt character, qui numo impriiiturvt Ariſto. lib.. polit. oſtendit his verbis, xaçauie 4r⁸⁸* S aoα rnuciov. Non me latet, quoſdam ex Neotericis in- terpretibus Ariſtotelis; r5.oσνν pondus intellexiſ- ſe atque ita vertiſſe: forma enim ponderis nota fuit, ſcd quàm rectè, viderint alij. Cæterum luliani au- Goutate, noſtra quoque confirmatur opinio, qui de natios ſtipulanti, eiuſdem quantitatis aureos ſpon- deutem obligari ſcribit, l. quæ extrinſecus. tit. de ver- bo oblig. cap.6. Ex quibus locis ni fallor)facile col-
ligi poteſt interpretatio verborũ Vlpiani tit. de re
ludic. cap. 1.l.à diuo Pio. Si pignora, quæ capta ſunt, emptorem non inueniant; reſcriptum eſt 46 Imperatore noſtro,& Diuo patre eius, vt addicantur ipſt, cui quis cndemnatus eſt: Addicantur autem vtique ea quanti- tate, quæ debetur. Quæ verba quantum negotij exhi- buerint omnibus interpreribus; ſatis norunt, qui in legendis eorum ſcriptis verſantur. Alciat. lib. Parad. 6. cap. 3. idem in l. creditor. de rebus cred. Quod igi- tur Vlpia. ait, Addicantur vtique ea quantitate,&c.eo perttinct, vt pignora addicantur tanta quamtitate, 1d eſt valore(vt vulgò loquimur)& æſtimatione, quan- ta eſt ſumma quæ debetur: ne ſi fortè pluris, aut mi-
noris valcant, alteruter, id eſt, debitor, aut creditor, atſiciatur iniuria. Alij ſic interpretantur vulgò, ad-
dicantur ea quantitate,&c. id eſt, pro ea quantita-
omnino repugnantia ſunt,& contraria. Cùm ideo peremptorium dicatur edictum, quòd perimat di- ſceptationem, nec vltrà patiatur aduerſarium tergi- uerſari. eo. tit.cap.70. Alter locus eſt Papiniani fub tit. de publi. iudic. cap. 10. Inter accuſatorem,& reum, cognitione ſuſcepta, excuſatio pro abſente iuſtis rationi- bus admittitur, nec per triduum per ſingulos dies ter ci- tatus reus damnatur,&c. Quem locũ declarare dum conantur, ſic obſcurant,& peruertunt, vt nihil à mẽ- te, ſentẽtiaque Papiniani excogitari poſsit alienius. Supereſt vt noſtram ſentẽtiam veterum linguæ La- tinæ ſcriptorum autoritate defendamus. Marcel.tit. de in integr. reſtit. cap. 8. Etſc nibil facilè mutandum eſt ex ſolennibus, tamen vbi æquitas euidens poſcit, fub- ueniendum eſt. Itaque ſi citatus non reſpondit,& ob hoc more ſolito pronuntiatum eſt, confeſtim autem pro tribu- nali te ſedentem adiit, exiſtimari poteſt, non ſua culpa, ſed parum exaudita voce præconis defuiſſe. Tranq in Tiber. Citatum pro tribunali voce præconis conui- tiatorem rapi iuſsit in carcerem. Fab. lib. 6. c.5. In pu- blicis certe iudiciis vox illa præconis præter patro- nos, ipſum, qui egerit, citat. Gell. lib. 11. cap. 1. atque ita M. Varro verba hæc legitima, quibus minima
mulcta diceretur, cõcepit: Marco Terentio, quando
citatus neque reſpondit, neque excuſatus eſt, ego ei vnam ouem mulctam dico. Liui. lib. 5.decad. 3. Plebs ita ſciuit, ſi poſthumus ante Cal. Maias nõ prodiiſ- ſet, citatusq́; eo die non reſpõdiſſet, neque excuſatus eſſet, videri eũ in exilio eſſe Aſco. Pedianus 3. Act. in Verrẽ:apud veteres,& iudices,& rei,& accuſatores citabãtur à præcone Prætorio. Ita enim locus ille in omnibus impreſsis codicibus emẽdandus eſſe mihi videtur. Poſſem alia non pauca ex Cicerone,& aliis probatiſsimis autoribus exempla huc afferre: verùm aut hoc veſtiũ ſatis eſt, aut neſcio quid ſatis ſit, vt Va rus ille iudex dicere ſolebat, cuius meminit Cicero lib. z. de finibhus. Obiiciet aliquis fortaſſe in Pontifi- cũ reſcriptis,& conſtitutionibus, atque adeò ipſius etiã luſtiniani, nonnunquam aliter hoc verbum ac- cipi.Sed ego de proprietate,& vſu loquendi erudi- torum, non de imperitorum abuſu hic loquor.
Lochs
———— —
—j ͦ—
— nſſſſſſſ· 3

½ 1 1
2— 3 ———— ————;— ————— —
8 8 8 — 8.
“——————
——— —
1380
Locus Martiani explicatus aliter, quàm à cateris, lib. 19. Digeſt. tit. de req. reu. CA P. VIII.
I FErba hec ſunt Martiani, tit. de requir. reis, cap.
I. Diui Seueri,& Antonini Magni reſcriptum eſt, ne quis abſens puniatur:& hoc iure vtimur, ne ab- ſentes qamnentur. Neque enim inaudita cadſa quen- quam damnari aquitatis ratio patitur. Si 2utem grauius quus puniatur, puta in opus metalli, vel ſimilem pænam,
ſiue capitalem, hoc caſu non eſt irrganda in abſentem
æna: Sed abſens requirendus adnorandus eſt, vt copiam
ſui præſtet. Præſides autem prouinciarum circa requiren-
Aos annotatos:& hoc debent ſacere, vt eos quos adnota- uerunt, edictis adeſſe iubeant, vt poſtit innoteſcere, qui adnotati ſint. Sed& literas ad Magiſtratus, vbi conſi-
ſtunt, mittere, vt per eos poſbit innoteſcere, requirendos
eſſe eos adnotatos,&c. Accurſius Annotare reum in- terpretatur, bona cius publicè deſcribere. Quæ in- terpretatio ab Accurſianis è ſchola in forum perdu- Cta eſt,& adeò recepta, vt deſcriptionem, obſigna- tionẽmque bonorum hodie, qui in foro verſantur, vocent Annotation de biens. Verùm eos hallucinari in Latinæ dictionis ſignificatione non dubito. Nam Annotare dicitur iudex reum requirendum„cùm decernit,& in acta, ſeu commentarios referendum, ac perſcribendum curat, vt is requiratut. Quod ge- nus loquendi non à iuris autoribus modòo, ſed ab aliis quoque vſurpatur. Plin. lib. 10. Epiſtol. de Chri- ſtianis loquens: Fuerunt alij ſimilis amentiæ: quos quia ciues Romani erant, annotaui in vrbem re- mittendos. Tranquil. in Calig. Cuùm ad ſaginam fe- rarum muneri præpararatũ cariùs pecudes compa- rarentur, ex noxiis laniandos annotauit,& cuſtodia- rum ſeriem recognoſcens, nullius inſpecto elogio, ſtans tantummodo intra porticum mediã, à caluo, ad caluum duci impetrauit. Hinc Annotatio,& An- notationis decretum, Annotare inſulam alicui,& aliæ id genus locutiones crebrò leguntur apud iuris Autores. L.1. Cod. de preci. Imperat. offeren. l. vlt. C. de diuerſ.reſcr. l.i. ff. de leg. 3. l.1. fl. quan. appel. I.1. C. de quib. mun. vel præl. I.. C. de his, qui à princ. l.in fraudem. de iure fiſci..z. ff. nil inno. appel. L.1. C. ſi nu- ptiæ ex reſcript. petant. Explanatus Calliſtrati locus perquàm obſcu- rus, De cap. diminutione. CA P. IX. G onſumitur exiſtimatio(inquit Calliſtratus. tit. —
de extraord. cogn. c..) quoties magna capitis di-
minuzio interuenit: id eſt, cum libertas adimitur: veluti
cum aqua,& igni interdicitur, qubd in perſona deporta- torum euenit: vel cum plebeius in opus metalli, vel in netallum datur,&c. Illud ſanè mirum hic videtur, quod deportatis adimi libertatem ait, ſicut& iis, quu in metallum damnati ſunt, cùm ab allis iuris au toribus non vno in loco ſcriptum ſit, deportatos ci- uitatem tantùm, in metallum verò damnatos, liber- tatẽ etiã amittere. tit. quib. mod. ius patr. pote. amit. & tit. de cap. dimi. lib. Inſt. 1. l. 5. de bon. dam. Qua- re non ſimiliter ab eiſdẽé capite minui dicuntur vtri- que:ſed hi maximam illi verò minorẽ, ſeu mediam capitis diminurionẽ pati, quãuis hic non diſtinguat eas capitis minutiones Calliſtratus. Verùm antino- mie vitandeę cauſa, quam in libris ſuis non reperiri teſtatur Iuſtinianus, dicendum eſt, vtranque capitis
Franciſci Duarem luriſconſ.
diminutionem rectè magnam dici, tamerſi vna ſit maior alrera. Vnde Vlp. tit. ad S. C. Tertul. c. i. Si quu (inquit)ante delatã, ſiue poſt delatam, capite minuatur, ad legitimam hereditatem admittetur, niſi magna capi- tis diminutio interueniat, quæ vel ciuitatem adimat, ut puta ſi deportetur. Et quod ait, libertatem adimi qe. portato, verum eſt, quanquam non omnino rediga- tur in ſeruitutem. Nã& dolorem,& ſenectam vires adimere ait Poëta, quamuis minuant tantùm es, nec penitus auferant. Deportatus enim qui peregri- nus eſt, non ciuis, iuſtam, ac plenam libertatem non habet:vtpote qui nec teſtamentũ facere, nec ex alte-
rius teſtamento capere quicquam poſsit: nec eorum
omnium aliquid habeat, quæ iuris ciuilis magis, quàm gentium ſunt.l. ſi quis filio, de iniuſto rupt. L.. de leg. 3. l. quidam. de pœnis. Etenim iure ciuili(vt Boéthius in Topic. Cic. ait) fieri aliquid non inter alios, niſi inter ciues Romanos poteſt. Quod& Theophilus docet, tit. de fideicom.hæred. lib. Inſtit. 2. Id autem Ciceronis malo verbis cõfirmare, quàm meis, in Oratione pro Cecinna: Nihil, inquit, ratio- nis adfers, quamobrẽ ſi libertas adimi nullo modo poſsit, ciuitas poſsit. Nã& eodẽ modo de vtraq; re traditũ nobis eſt: Et ſi ſemel ciuitas adimi poteſt, re- tineri libertas nõ poteſt. Qui enim poteſt iure Qui- ritũ liber eſſe is, qui in numero Quiritũ non eſt,&c. Boëthius tamen in Top. Ciceronis deportationem dicit, maximã capitis diminutionem eſſe. Sed quia in mentionem peregtinorum incidimus, ſciendum eſt, peregrinum dici eum, qui ciuis non eſt, ſiue nun- quam fuerit ciuis, ſiue amiſerit ciuitatẽ. Eiũſque cõ- ditio& ſtatus peregrinitas dicitur. Quod à noſtris interpretibus animaduerſum non fuit. Qui deportaã- tur(inquit Aelius Antoninus)ſi hæredes ſcribantur, tanquam peregrini capere non poſſunt. l.1. C. de hæred. inſtit. Vlpianus tit. de in ius voc. c. 10.&i per pænd de- portationis ad peregrinitaté redactus ſit patronus, putat pompyonius eũ amiſiſſe honorẽ,&c. Dicuntur& ariο* Ies à Iureconſultis, quòd ciuitate careant. d.l. quidã. de pœn.& I. i. de leg.ʒ. Planè verbũ hoc, Peregrinus, in peruulgata conſtitutione illa Federici, cuius ini- tium eſt, Omnes peregrini, aliter accipi fateor, ſed per abuſionem, vt& in aliis quibuſdã locis: pro eo ſcili- cet, qui peregrinatur,& peregrè abeſt à domo ſua. Nec aliter indoctorum& barbarorum hominum ſcripta(quales ferè ſeculo Federici extitere) inter- pretari debemus, ne corum volũtas, quæ verborum proprietati(ſi de ea conſtet)proculdubio anteponẽ- da eſt, peruertatur. arg. l. non aliter. de leg. 3.
Reparare verbum apud Iureconſultos,
quo ſenſu accipi debeat. CA P. VI.
Elebre eſt Scæuolæ reſponſum ſub tit. de ver- .2 bo. oblig. cap. 122. l. qui Romæ. in quo hec ver- ba leguntur: Callimachus mutuam pecnniam nauti- cam accepit à Sticho ſcruo Sei in prouincia Syria in ci- uitate Beryto, vſque Brenteſiam: idque creditum eſſe in omnes nauigi dies ducentosiſub pignoribus& hypothe- eis, mercihus à Beryto comparatis,& Brenteſium perfe- rendis,& quas Brenteſio empturus eſſet,& per nauem Beryto inuecturus. Conuenitque inter eos,vt chm Calli-
—
—...— 7 machus Brenteſiũ perueniſſet inde intra! dus Septẽbres, qud 4
1“
in ramide nmih m
und
NAiue
un fun mamuſcn ktcrpr vilepol Wpexci dcuuiume
V dk 30(un
angdetg, dnlxenl. miolt&. ter errlt the yſ Kuis rei Rain. dosO daar cc latt une fate enm leiyn
Nratn n,

zel üita adiwin
di evim potelnſ mero Quitnd Cicerondsdemm ainutionem eleen tum incidimo
qui ciuisnon 5 1
uiſerit cäutaiti 8 dicitut.Culs
1
inus)ſ henauſuu non yiſuml(d ius voccodimpit: ? reduluſtjumuju orẽ, OrDiomnlen ciuitat aredlg 1 anè verbübelem,
one illa Fesuädhl
Diſputat. anniuerſ. Lib. I.
uæ tunc proximæ uture eſſent, alits mercibus emptir, & in nauem miſiis, ipſe in Griam per nauigium prof- aſcatur, aut ſi intra diem ſupraſcriptum non eparaſſet merce⸗, nec enauigaſſet de ea dtultate, redderet vniuer- a„ continud? pecuniam. In e0 reſpon ſo, Merces repa- rare dicitur à Scæuola, qui earum loco, quas ia ali- uem locum importatas vendidit, alias comparat, aut eas aliis mercibus commutat: quaſi iterum pa-
ſeu comparare. Horat. Carminum lib. 1. Od. 31.
rare, mi‚ premant calena falce, quibus dedit
Fortuna vitem: diues& aureis
Mercator exſiccet culullis yina Syra reparata merce. b
Alenus tir in rem verſo. cap. 16. Quidam fun dum colendum ſeruo ſuo locauerat,& boues ei dederat. Cm hi boues non eſſent idonei, iuſſérat eos Venire, 22 A his nämis, qui recepti eſſent, alios reparari. Vlpian. cap. 28. titul. de pact. Prima actio ſublata eſt,& poſte-
rius pactum ad actionem reparandam inefficax Ih Se- neca ad Lucil. epiſtola 64.lib. 8. Satius eſt amicum
reparare, quàm flere.
Vtile,& inutile, quo ſenſu accipiatur apud Iurecon- fulto s:& locus Vlpiani declaratus, lib. ¹⁶. Digeſi tit. Aepoſ. cap.x. C P. 7ZA. Lpianus edictum Prætoris interpretans, quo VI duplũ actio proponitur rerum ob tumul- tum, incendium, ruinam, naufragium, depofitarum nomine, cæterarum verò in ſimplum, ita ſcribit: Cum exigente neceßitate deponat, creſcit perffdiæ cri- men,& publica auctoritate coercendum oſt, vindicandaæ Reipub. cauſa. Eſt enim inutile ‚in cauſis buinſmodi ff- dem frangere. Atque ita ferè in codicibus non ſol˙ùm manu ſcriptis, ſed etiam excuſis per Typographos legitur, præterquam Holoandri, qui inciuile, pro in⸗ utile repoſuit, cùm vim eius verbi non ſatis(opi- nor) perciperet. Itaque animaduertendum eſt, iura ad ciuium,& populi vſum, ac vtilitatem conſtituta eſſe, ad cundèmque finem& ſcopum referri, quæ- cunque tot, tantiſque iuris voluminibus cominen- tur. penult. ff.de iuſti.& iure. Qua ratione vtilita- tem iuſti& æqui, matrem ſcite admodum vocat Horat. ſer. lib. 1. Saty. 3. Atque ipſa vtilitas iuſti prope mater,& equi. Huius rei ſexcenta poſſem ex libris Digeſtorum exempla in medium adducere. Sed quia paſsim le- gentibus obuia ſunt, his impreſentiarum contentus ero, que ſequuntur. Iulianus tit. ad. leg. Aquil. cap. ĩ. Multa iure ciuili contra rationem diſputandi, pro vtili- tate communi recepta eſſe innumerabilibus rebus pro- lari poteſt,&c. Pomponius tit. de præſcr. verb. cap.xr. Prætor reddit actiones in factum accommodatas legi Aquiliæ, idq;, vtilitas eius legis exigit. Paulus titul. de pig:cap. 12. Quæ ſententia propter vtilitatem cotrahen- tium admittenda eſt. Ex quibus locis perſpicuum eſt, hunc ſibi finem proponere iuris auctores, vt ciuium conſulant vtilitati,& quæ eius rei gratia ſubtiliter inuenta,& excogitata ſunt, quoties occurrit nego- tium in quo deprehẽduntur nocere, ab ipſis ea con- temni,& reiici. Atq; ita ius ipſum nonnunquã ſup- plent, adiuuant, emendãt, interpretãtur. Quæ maxi-
ma pats eſt iuris Prætorij, quod& honorariũ dici-
Ia tur. lius autẽ ciuile. ff. de iuſt.& iure.§. i. Inſti. de bon. po. Hinc vtilis actio appellata eſt, quæ ex ſummo,
1382
directõque iure non competit, ideque directa non dicitur, ſed propter vtilitatem aliquam,& æquita- tem datur. L. quia actionum. de præſcr. verb. leg.4. ſi quadrupes paupe. fec. dic.l. ſi vſufr. de aqua plu. arcẽ. Quod autem huic, de qua loquimur, vtilitati con- trarium eſt, inutile à Iureconſultis dicitur, vt in illo Vlpiani loco, Inutile eſt in huiuſmodi cauſis fidẽ fran-
gere. Nam ſicut inimicus dicitur non is tantům, quiĩ
amicus,& beneuolus non eſt, ſed etiam maleuolus:
ita inutile non id modò ſignificat, quod nõ prodeſt, ed etiam quod nocet. l. Moſchi. ffide iure fiſci. Cic. in Partit. orato. Quærenda etiam ratio, ſi qua pote- rit inueniri, quare non ſit exceptum, aut iniqua lex, aut inutilis futura dicetur,&c. Paulus c. 13. tit. de ad. miniſt. tuto. Nam& inutile eſt pupillis, ſiadminiſtratio eorü non ſernatur:nemine ſcilicet emente. Vtuntur hoc verbo ſæpe veteres auctores, qui de medicina Lati- nè ſcripſerunt, vt Plin.& Celſ. Plinius. lib. z1. cap. 20. Stomacho tamen inutile eſſe, capuùtque eo impleri aliqui negant. Idem lib. z3. cap. 10. Vinum ieiunos bibere nouitio inuento inutiliſsimum eſt. Idem eo- dem lib. cap. 4. Hyoſcyaminum emolliendo vtilius neruis inutile.& cap. 6. Ex his verna acerba ſtoma- cho inutilia ſunt. Cornel. Cel. lib. 10. cap.. omnibus inutilis eſt poſt cibum, aut contentio, aut cogitatio animi. Idem eod. lib. c. 2. Sæpe inutilis nimia abſti. nentia. Et paulopoſt, Condita omnia duabus de cauſis inutilia ſunt. Sed quid opus eſt plura ex eo- dem auctore hic citare, cùm is ſexcẽtis in locis hoc verbum vfurpet pro eo quod nocet,& inimicum dici ſolet, à Latinè loquentibus? vt apud Horat. Namque pila lippis inimicum,& ludere crudi. Quantò autem nocentior ſit is, qui in huiuſmo- di cauſis fidem frangit, quàm qui rem abſque vlla neceſsitate,& periculo depoſitam ſuſcipit, obſcu- rum non eſt, cum de ſe nonnihil queri debeat„qui nulla neceſsitate adactus rei ſuæ cuſtodem non ido- neum elegit. At imminens periculum cogit nos ad quamlibet perſonam confugere. Adde quod Cice- ro in oratione pro Roſcio Amerino ſcribit, ea ma- ximè animaduertenda eſſe peccata, quę difficillimè præcauentur. Porrò quod diximus, finem huius iu⸗ ris, totiũſque artis boni& æqui, eſſe vtilitatem: ſic accipiendum eſt, vt minimè ſecludatur honeſtas, ſi- ne qua nihil omnino poteſt eſſe vtile. Cuius hone- ſtatis gratia pleraque legibus conſtituta eſſe ani- maduertimus, vt filio, fratri, alumno, familiari, liber- to,& aliis huiuſmodi perſonis denegetur accuſatio. C. de his, qui accuſ. non poſſ. vt filius patrem in ius non vocet abſque permiſſu Prætoris, vt filius à pa- tre, libertus à patrono, vxor à marito, non quicquid habet per iudicem extorqucat, ſed victum ei relin- quat neceſſariũ,&c. id genus. I.4. ff. de in ius vocan. l. in condemnatione. de reg. iur. l. ſunt qui. de re iud. l maritum. ſoluto matrimo. Non enim hoc tantùm ſpectant auctores iuris noſtri, vt nemo lædatur,& cuique tribuatur ſuum, ſed interdum etiam, vt ho- neſtè viuatur. Quamuis nõ quicquid honeſtum eſt, iure& legibus præcipi, aliàs à nobis dictum ſit. l. Iu.
ſtitia. ff. de iuſt.& iure. Notaui in I.1. de pactis.
Quid ſit finis, apud Iureconſultos:& reſponſa quæ- b dam Papiniani declarata aliter, quàm ab interpretibus factum ſit. CA P. N 1. N
—ͤ

“
——
4 4 4 4 4 4 . 4 8 4 5 6 8 3 3 1 4*
—
—
— —
——
—— “
——
————— 4
——ͤW——————— ——.— 3 4—— 2*— 8
—————————— 8*— —ͤ=ͤZZöZö—ö—ö—
——
HD'Apinianus libr. 16. Pandectarum„titul. ge com-
penſat. ita ſcribit in codicibus emẽdatis ab Ho- loandro: Debitor ſi pecuniam publicam ſiruo puhlico d. tra voluntatem eorum ſoluit; quibus debitũ rectè ſolui
potuit, ohligatio priſtina manebit: ſed dabitur ei compen-
ſatio peculi fini, qua ſeruus publicus habebit. Quæ ver- ba adeo abicura vulgò exiſtimãtur, vt nemo ſit quin
electionem eam valde ſuſpectam habeat, veterèm-
8
que, quamuis mendoſiſsimam ‚ſequi malit. Itaque operepretium me facturum putaui, ſi elegantẽ hanc, & lurecõſultorum Principe dignã phraſin, quæ non
indoctis modò, ſed mediocriter etiam eruditis du-
rior,& inſolens videtur, iuris ſtudioſæ iuuentuti
oſtenderem ac explicarem. Idqꝗue eò libentius feci,
quòd eius rei cognitio quà3m neceſſaria ad aliorum
locorum interpretationem eſſet, nõ ignorarem. Sed
quid lectorem dicendi fortaſsis auidum pluribus moror? Hæc verba peculij fini qua ſeruus,&c. hoc ſi-
gnificant, dari compenſationem ad eum finem,& modum, ad quem ſeruus habebit, ſcilicet peculium,
&(vt vulgò ſolemus dicere) quatenus erit in pecu-
lio ſerui. Quo genere loquendi vſus eſt idem Papi- nianus lib. z0. Pandect. tit. de pigno. cap.1i. Pacto pla- cuit, vt ad diem vſuris nõ ſolutis fructus hypothecarum vſuris compenſaret fini legitimæ uræ, id eſt, vſque ad
mnodum legibus præſcriptũ ſtipulationi vſurarum. Idem Papinianus cap: tit. de dot. coll. Dotenn ſcripto
fratri conferre non cogetur, cum ea poſſéſio fruſtra peti- ta ſit, e fllia fratris voltatem ſequuta, fini virilis par-
ix retineat,&cldem Papin. cap. ¹5. ad l. Falcid. Suod
filio debetur, ſi ratio Falcidiæ poni cæperit, fini quadrã tur compenſabitur,&c. Sic etiam veteres non ſolùm Iurecõlultos, ſed alios etiam ſcriptores Latinos cre- bro loquutos fuiſſe comperimus. Gell. lib. 1. Noct. Attic. c.3. Quatenus quaque fini amicitiæ venia da- ri debeat,&c. Idem eodem cap. hac fini ames, tan-
quam forte fortuna oſurus, hac itidem tenus oderis,
tanquam fortaſſe poſt amaturus. Sext. Pomp. lib. 16. Quatenus, ſignificat qua fine. Hactenus, hac fine: Ca to de re ruſt. cap. 149. Qua vendas fini dicito. Senec.
Iib. 7. Epiſt. Si hoc fine quaſi bona valetudine dele-
ctor, tam ridiculè facio, quàm ille quiſquis ſe viciſſe putat, cum vadimomum diſtulit. Ex quibus locis fatis(niſi fallor)perſpicuum eſt in his duabus dictio- nibus, Quatenus& Hactenus, ablatiuum fini, vel fi-
ne ſubaudiendum eſſe. Verùm id Grammaticis diſ-
cutiendum relinquamus. Cæterùm aliquot in locis loco ablatiui huius fini, accuſatiuus cũ præpoſitione ad, legitur apud Iureconſultos eodem ſenſu. Pomp. tit. de adimen. leg. cap. 25. Alteri ex hære dibus prace- ptionem predij deditamox alteri præſtari aduerſus debi- torem actiones, ad eum finem mandauit, quo pradium
fuerat comparatum. Papin: titul. Soluto matrimonio.
cap. 4. Sumptus veroò neceſſarios& vtiles in pradia, quæ dotalia audebantur, factos, compenſatis fruclibus
perceptis ad fiuenm ſuperflui ſeruari conuenit. Quæ duo
loca aliquanto poltquã à me annotata hæc,& ſcri- pta ſunt, reperi citata ab Alciato eximio noſtræ tem
peſtatis Iureconſulto, libro Parerg. 10. cap. 17. Huic ſimile eſt, quod idem Papinianus Icribit, c. 16. tit.de caſtren. pecul. Legitimi hæredis exemplo cogetur ad f- na peculi perpetud legata præſtare. l. pater, qui caſtrèſe.
Alibi idẽ auctor ad modũ exilij dicit, pro ad finem
exilij.l. cui neceſsitas. de li. cauſa. Ac eodẽ, vt opinor,
138² Franc. Duareni Iuriſconſ.
ſenſu finẽ pretij excedere,& finem facere erogatio-
ni apud eundem legimus. l.ſi cum venditor.§. vlti.
de cuict. l. qui aliena. de nego. geſt. Finem quoq; ex.
penſarum,& finem præſtitutum,& finem certum actionis dixit Vlpianus, eadem, vt videtur, ſignif- catione. l.. de curat. furio. l. cum hic ſtatus. de donat. inter vir.& vxo. l.i: ſi quis teſta. lib. eſſe iuſſ. fue. Pyoducere aduerſarium quid ſit apud lpianum. A E. I Aaan mentio facta in ſuperiori capite nos
admonet, vt in quandã eius ſententiã inquira-
mus, quã non contentus lib. z. Diſpunctionum ſua-
rum ſcripſiſſe, denuò in librum eum retulit, cui titu. m14 ε‿εQνα.Iuris lib. è. c. 7. Quæſtio autem eſt, quo ſen- ſu hæc Vlpiani verba accipienda ſint lib.. Pand. tit. de eden. c. 1. Eu quog, edere Labeo ait, qui producat ad- uerſarium ſuum ad album, vt demonſtret, quid dictatu- rus ſit, Sc. Et exiſtimat Alciatus nõ pro eo, cum quo lis eſt, aduerſariũ, ſed pro tabulis rationũ tumultua- riè,& ad memoriæ ſubſidiũ confectis accepiſſe VI pianum. Cui ſententiæ ſuæ adſtipulatũ fuiſſe Eraſ- mum Roterod. in Adagiis tantũ non gloriatur. Ego verò tametſi vtriuſq; auctoritas nõ parum me mo- ueat, ſtudium tamen veritatis, quæ longeè mihi anti- quior eſt, ab eis me diſſentire cogit. Nã, vt quæ Al- ciatus nullo negotio refellit, miſſa faciam, vtpotè le- uia,& cauſæ(vt ita loquar)iugulũ minimè premen- tia:in primis velim mihi is reſpondeat, apud quem Latinum auctorem aduerſarium, numero ſingulati vnquam, pro tabulis illis tumultuariis legerit. Nam aduerſaria, vbiq; apud Ciceronẽ& veteres omnes, in numero multitudinis, non aduerſarium, in omni- bus, quæ mihi videre cõtigit, exemplaribus; legitur. Quod ne ipſe quidẽ(opinor)inficiari poterit. Dein. de nõ vt producere teſtes, ita etiam producere lite- ras, tabulas, inſtrumẽta, rationes, aduerſaria, ſed pro- ferre potius Latinè dicimus. Idq́; adeò notũ omni-
bus eſſe arbitror, quicunq; priſcos Romanæ linguæ auctores non oſcitanter lectitant, quales hodie ſunt
vbiq; terrarũ non pauci, vt eius rei probatio minime neceſſaria videatur. Vide Budæũ in Annotat. Nam quod inter hæc duo verba Ducere,& Ferre, intereſt (quorũ hoc de rebus inanmimis, illud de animalibus
dicitur)hoc verbũ producere, à verbo proferre dif-
fert. Cæſar lib. 6. comment. de bello Gallico, arma proferri, equos produci, obſides dari iuber. 1.1. f.ſi quis ius dicen. nõ obtemper.l ferri. ff. de verb. ſignif. Nec me latet quid de productione chartulę ſcripſe- rit Iuſtinianus. Verùm ego cõſuetudinem loquendi imperitorum Latini ſermonis, cuiuſmodi cos fuiſſe conſtat, qui nomine luſtiniani illas conſtitutiones ediderunt in puriſsimo, nitidiſsimõq́; auctore enar- rando, id eſt, Vlpiano, ſpectandam eſſe nego. Acce- dit eodem, quod in eius capitis initio Vlpianus de editione actionis loquitur, quæ cum editione ratio- num nihil prorſus commune habet. Itaque aduer- ſarium intelligimus eum vnde petitur, id eſt, reum: quem qui ducit ad album Prætoris, in quo ſcilicet actionum deſcriptæ ſunt formulæ, eiq; demonſtrat, quam actionem dictaturus ſit, edere intelligitur. Interpretatio S· mutui datio. cap. 2. de reh. cred. lib. 12. Pandedt.( A 2. I117111. IVm vtilitatum inter homines communican-
darũ cauſa comractus omnes cõparati ſint.§. b 18s
xgecl ixils, rado ge Rätc (oln, dleo caktartes Ixads gel 1 Cwdg bosapge ute chſur lliur rmac che Arrul gux ina rachuum toremb. ltallei jone olt epknr vüünu, miinea nnu 1 K ngb⸗ Uhn in

um, numenia umultuarüöbeanh ceronẽ& wermm. on aduetlanmia
Diſput. anniuerſ. Lib. I.
jus autem gentium. Inſtit. dt iure natu.l. quod ſi mi⸗- nor⸗. non ſem per. de minorib. ad hũc ſemper finem eos referri neceſſe eſtl ſed an viæ. de pignorib. vtili- tas autem ea varie, vt in varlis, diuerſisq́; rebus, de uibus homines contrahunt, conſideratur. Quarun- dam enim rerum vſum cõcedimus aliis, quæ vten- do non pereunt:vt hominis, equi, libri, veſtis. Et hoc agitur, tametſi expreſſum non fuerit, vt ipſum cor-
us, quod conceſſum eſt, reddatur. Quod ita fieri debere ſuadet vtilitas, cùm id ſine concedentis, qui lteri gratificari voluit, incommodo fiat,& cum ali- auo eius, qui rem vtendam accepit, cõmodo. Nam 4 aliud redderetur, vel generis eiuſdem, veluti pro Sticho, Pamphilus, id non ſine captione, ac damno
cõcedentis fieret: cui vel magis expedit fortaſſc, vel
rauius eſt, rem ſuam, quàm aliam, quamuis maio- is ptetij, obtinere.§. huic autem. Inſtit. de actio. Et hoc genus contractus, Commodatum dicitur à Iu- riſperitis, vel Precarium,&c. Sunt& aliæ res quæ vtendo pereunt,& conſumuntur,& quarum nullus ferè eitra conſumptionem eſt vſus, vt vinũ, frumen- tum, oleum,& aliæ res pondere, numero, menſura conſtantes. l.5. de vſufr. ear. rer. quæ. Huiuſmodi res vtendas aliis damus, non eandem ſpeciem, ſed idem genus, id eſt, eiuſdem generis rem aliam recepturi. Quod genus contrahendi, Mutuum à iuris aucto ri- bus appellatum, ad vtriuſque contrahentium vtili- tatem, pertinet. Accipientis quidem, qui re vtendo conſumptam reddere nequit: Dantis verò, cuius ni- hil intereſt, modò vt eiuſdem generis,& bonitatis rem accipiat.l. cùm quid. de rebus cred. Idq́; propter naturalem harum rerum ſimilitudinem, atque adeò (vt vulgari verbo vtar) quaſi idẽtitatem quandam, quæ in aliis rebus non æquè reperitur. Et hæc con- tractuum diſtinctio maguoperè confert ad explica- tionem Pauli verborum, cap. 2. de reb. cred. que ideò hic adſcripſimus cum breui& dilucida interprera- tione noſtra, quòd ab interpreribus nondum ſatis explanatus ille locus videretur. Mutui datio conſiſtit Hin his rebus, quæ pondere, numero, menſura conitant. Quoniam earam rerum datione poſſumus in creditum ire, quæ in genere ſuo functionem recipiunt(per ſolutio- nem) magis quam ſpecie. Nam in cateris rebus, ideò in qeditum ire non poſſumus, quia alind pro alio inuito creditori ſolui non poteſt. coNs TAN r, Vini, olei, fru menti, pecuniæ,& aliarum huiuſmodi rerum ea na- tuta eſt, vt aliæ res ab aliis, quæ eiuſdẽ generis ſunt, non differre, ſed eædem potius eſſe videantur: adcò vt vnam non poſsis ab alia, niſi ſola quantitate, di- ſcernerc. Quantitas autem, quia pondere, numero, vel menſura definitur, ideò pondere, numero, vel menſura, conſtare dicuntur. Quapropter ſi eadem menſura(vt præcipit Heſiodus)numero, vel ponde- re, mutuum reddatur, idem redditum quodam mo- do videri poteſt. N cCREDITVM TRB. Sicut verbum Credere, quamuis generalem habeat ſigni- ficationẽ. d.l. 2.§. creditum. anguſtius aliquando ac- cipitur, ac mutuum dare ſignificat. l.ſingularia. l. non omnis.§. vlt. de reb. cre. ita In creditum ire, more lo- qoend à Iureconſultis recepto, mutuum contrahere pecialiter hic ſignificat, vt& alibi ſæpe. l. quod ſi ab initio. de reb. creb. licet interdum pauldò latius acci- piatur. l. 4.5.vlt. ad Maced. l. procuratoris.. planè. de trib. actio. l.in naue. loca.& cond. Ltutor. ad Velleia.
riri, aliud pro alio ſolui neceſſe eſſet.
Iſeruo inuito. S. vlt. ad Treb. Av àA RECIDIVNT rVNCTIONEH. Hoc verbum præter generalem, & vulgò notam omnibus ſignificationem, aliam quandam peculiarem,& reconditiorem habet apud iuris auctores. Nam fungi pœna dicitur is, qui pœ- nam patitur. l.in metallũ. de pœn. fungi pignoribus, qui dat pignora. l. prætoriæ. de præto. ſtip. fungi de- poſitione auri, qui aurum deponit. d. l. prætoriæ. fun- gi collatione dotis, qui dotem confert. I.z. de collat. dot. fungi tributione, qui tributũ ſoluit, penſitatque Reipub.j. filij. ad municip. Nec ſolum ad perſonas, ſed ad res etiam hoc verbũ refertur: quæ tunc fungi dicuntur, cùm cas ad vſum conferimus, cuius gratia cõparatæ ſunr, id eſt, cùm eas damus, aut ſoluimus, aut cõſumimus,&c. Sic Vlpianus in fragmentis qui- buſdam, opera Ioannis Tilij, viri de literis optimè meriti nuper in lucem editis, tit. de doribus. Dos,(in- quit) quæ ſemel functa eſt, amplius fungi non poteſtniß aliud matrimonium ſit, id eſt, res, quæ in dotem data eſt,& qua, vt dorali, vſi ſumus, ſoluto matrimonio deſinit dotalis eſſe, nec amplius in eum ſtatũ reuer- titur, niſi denuo matrimonium contractum ſit. l. do- tem. de iure dotium. Itaq; res creditæ conſiſtentes in pondere, numero, aut menſura dicuntur fungi, vel functionem recipere, cùm dantur ad vſum, cùm ſol- uuntur,&c. Sed huiuſmodi res functionem in gene- re ſuo magis, quàm in ſpecie, recipiũt, quia ſunt eius naturæ, vt præſtando rem aliã eiuſdem generis, cre- ditori ſatisfiat, ac inutiliter vtendæ concederentur, ſi ſpeciem ipſam, quæ data eſt, reddere cogeretur debitor. Quod autẽ dicitur per ſolutionem, id aærà xaνεαασινlegendũ cenſeo. Nam ea functio, ac prę- ſtatio, propriè ſolutio dici ſolet, cum videlicet non idem, ſed tantundem redditur. Quod ex Ann. Sene- ca didicimus, lib. de Benefic. 6. cap. 5. Cùm dicimus (inquit) Beneficium illi reddidi: non hoc dicimus, il- lud nos, quod acceperamus, reddidiſſe: ſed aliud
ro illo reddere: eſt enim rem pro re dare. Quid ii? Cuùm omnis ſolutor non idem reddat, ſed tantundẽ. Nam& pecuniam dicimur reddidiſſe, quamuis nu- merauimus pro argenteis aureos,&c. NAM IN CAET ERIS.In mutuo tametſi res alia re vera red- datur, tamen creditori ſatisfit omnino, rem eiuſdem generis accipienti, cùm eãdem quodam modo rem habere videatur, quam dedit. Sed hoc genus ſatisfa- ctionis in iis tantùm rebus locum haber, quæ pon- dere, numero, menſura cõſtant, quoniam iu eis nul- la reperitur diſsimilitudo. In cæteris verò non ſola quantitate differentibus, quæ pondere, numero, aut menſura circunſcribatur, nõ contrahitur mutuum: quia cùm non poſsit res vſquequaque ſimilis repe- ua ratione creditori nequaquã ſatisfaceret debitor. INvITo. Quod dictum eſt, Aliud pro alio ſolui non poſſe,&c. non eò pertinet, vt debitor volenti creditori rem aliam ſoluendo, liberari non poſsit. Nam hæc ſatiſ- factio vim ſolutionis obtinet. l. ſi rem.§. omnis. de
ig. act. Id quod his verbis Paulus perperã à Franc.
Curtio intellectis,& à nullo cæterorum commodè
adhuc explicatis, haud dubie ſignificat. De hac conditione, éi in Capitolium aſcenderit. CA P. XV.
conditionis,&i in Capitolium aſcenderit. Eòque 2
(chra eſt apud Iureconſultos mentio huius

3384
Franciſ6i Duareni Iuriſconſ.
nendli. Lüece
4 3 3
zic
exemplo ferè vtuntur, quoties de conditionibus diſ- Cuius verba hæc ſunt: In quem locum nuntiatum eſt 4 1
ſerunt. Nam arcis Capirolinæ, quæ in Saturnio ne quid noui operis fieret, qua de re agitur, quod in 5 V
monte à Tarquinio Superbo extructa fuit, ſolum loco, antequam nuntiathio remiſſa fuerit, aut in ed cauſa kabo
præaltum erat, adeò vt precaturi in eo, aut ſacrifi- eſſet, ut remitti deberer, factum eſt, reſtituas. l. Prætor. T fal,
caturi aſcendere cogerentur. Qua de re cx priſcis de oper. noui nunt. Quod ſi nuntiatione ſibi facta hur⸗
auctoribus eos, qui ſequuntur, locos inter legendum quicuerit, mox ludice cognoſcente appareat iuſtam V g
aliquando obſeruauimus. Tacit. lib. 14. Exin læti nuntiandi cauſam non fuiſſe, meritò condemnabi. hn
Capitolium ſcandunt, Deòôſque tandem veneran- tur nũütiator legitimis actionibus, ſi quæ fortaſsis ei 9
tur. Idem lib. 19. Nec ſiſti poterant ſcandentes per competant, plerunque integris manentibus. lſcien. n 3
coniuncta ædificia, quæ vt in multa pace in altum dum. eod. tit. Nam ſi quis, exempli gratia, ob ſerui- 3 A
edita ſolum Capitolij æquabant. Sueto. in C. lulio, tutem viæ nouum opus nuntiauerit, eõq́; ſuccubue-
Aſcendit Capitolium, ad lumina quadraginta ele- rit, quòd ea ſeruitus iuſta nuntiationis cauſa non vi- wil.
phantis dextra atque ſiniſtra lychnuchos geſtanti- deretur, nõ quòd omnino ei non competeret, actio- mit
bus. Horat. Carm. lib. z. ad Melpomenen: ne confeſſoria vti non prohibetur. l. qui viam. eod. 4 9
Non omnis moriar, multaq; pars mei tit. Verům hæc res multas habet cauttones, ac ple- 3 B
Vitabit Libitinam, vſque ego poſtera runque ſpreta nuntiatione ei, qui confidit iuri ſuo, 44 4
Creſcam laude recens, dum Capitolium cœptum opus impunsè perficere licet. Veluti cùm am 6
Fcandet cum tacita virgine Pontifex. Keipub. intereſt, vt primo quoque tempore opus 6 na
1 Plin. in Paneg. Tibi aſcendenti de more Capito- fiat. Vt ſi quis riuos, aut fontes purgare, vel reficere mic lium, ciuium clamor, vt iam Principi occurrit. Idem velit, quibus non refectis, vſus aquæ auferretur,& llhe 3
in eodem lib. Vbi verò cœpiſti Capitolium aſcen. homines ſiti necarentur. 1..§.ſi quis riuos. eod. tit.l. nüch
dere, quàm læta omnibus adoptionis tuæ recorda- vlt. de riuis. l.de fonte. Aut cloacas, quarum immun- rrajud
tio? Lamprid. in Alexand. Capitolium ſeptimo die, ditiæ(vt Vlpianus ait, cap. i. de cloacis) non modò lm elc
cùm in vrbe eſſet, aſcendit, templa frequentauit. Et cœlum peſtilens, ſed etiam ruinas minantur. Id au- fimeie
alibi, Dimiſſo Senatu, Capitolium aſcendit,&c. tem ad veteris Romæ ſitum referri debet, quæ tot, tmauq
1” Dion Caſsius in Nerua, Quare cùm ob ſenectu- tantiſque cloacis,& aquæductibus abundabat, vt ttebem
tem omnibus contemptui quodam modo eſſet, in eam ob cauſam penſilis à Plinio& ſubternauigata danra
Capitolium aſcendit, atque Quod fœlix, fauſtüm- dicatur, lib. 36. cap. 15. Qua de re etiam librum lu- winiun que 5. P. QR.& mihi ipſi ſit. Sic præfatus Marcum lius Frontinus conſcripſit. Sed& cùm iuſſu Præto- agel Vlpium Traianum adoptauit. Hæc autem obſer. ris, cuius iuriſdictioni poſt nuntiationem ſeſe ſubii- dolo uatio, tametſi curioſi nimium hominis,& minutiſ- ciunt litigatores, dict. l.l.§.& poſt operis. remittitur nüm; 4 ſima quæque, ac leuiſsima perſequentis, fortè qui- nuntiatio, tunc ea perfectionem operis non impe- rlg⸗ buſdam videatur, ca tamen eſt mea ratio, vt nihil dit: idq́ue verbis Pretoris ſigmficatur, Antequam dannu eſſe in Romanis Antiquitatibus exiſtimem, quod nuntiatio remiſſa fuerit. d. l.prætor. Quę remiſsio his bu g ius Romanum interpretantibus, quandoque vſui demum prodeſt, quibus iure non eſt facta nuntia- guorum eſſe non poſsit. tio. Cùm enim ad obtinendam remiſsionem, Præ- wo eoch De noui operis nunciatione. C A P. XVI. torem adire ſufficiat, ne contemni cius autoritas Mocom [E operis noui nuntiatione copioſus extat,& videatur, neque tum de iure litigatorum diſcepte- kterwade celebris tractatus lib. 39. Pandect. Cuius pri- tur, eatenus remiſsio facta intelligi debet, quatenus diltto, mum caput ab Accurſio, Accurſianiſque omnibus, nuntiator ius nuntiandi non habuerit. l.1. in prin. 1.. rdylaunc tantis obductum eſt tenebris, vt nuſquam magis in-§. is, cui. l. non ſolùm. õ. ſciendum. eod. tit. Quod for- ſebn ſcitiam ſuam,& inopinam iudicij prodidiſſe eos li- mula illa Pretoris, de remiſsionibus ſatis expreſſum tandir E quidò confirmare poſsim. Conabor itaque non illi eſt: Quod ius ſit illi prohibere, ne ſe inuito fiat, in eo tier Kn tantùm capiti, ſed tractatui vniuerſo aliquid, ſi po- nuntiatio teneat. Cæterùm nuntiationem miſſam det: Nu tero, lucis adferre. Atque vt ea prætermittam, quæ, facio, l.1. de remi.vt mirum ſit, tot interpretes in re dnod. percepta noſtra ſententia, facilè quiuis(vt ſpero) aſ- tam aperta prorſus nihil vidiſſe. Præterea contem-
V ſequi poterit:ĩllud in primis ſciendum eſt, Nuntiare nitur iure nuntiatio, cùm quis vexatione,& mole⸗-e)
nouum opus eum dici, qui alteri ne nouum faciat ſtia Prætorem adeundi, poſtulandique vt miſſa fiat
opus, denunciat,& prohibet. Nouum autem opus nuntiatio, defungi volens, ſatiſdat ſe opus demoli- l d. facere, quod luſtinianus lib. 1[»sεανν, conſtit. 63. turum: ſi poſtea iudicatum fuerit iure nuntiatum Pga
b b uaſe rouia appellat, eſt, ædificando, vel detrahendo eſſe, aut certè per eum non ſtat quo minus ſatiſdet. Küman aliquid, priſtinam loci, vel operis faciem mutare. l. d. l..§. ſi is, cui. d. l.ꝑrætor. S. ſi quis paratus. Quò per- läret 1.§.0pus. de ope. no. nunt. Proinde qui vnum vel al- tinent verba Prætoris, Aut in ea cauſa eſſet, vt remitti ungj. terum cæmentum imponit, aut qui vetus ædificium deberet. d.lprætor. Quamobrem Prætor eum, qui ita tügle — ne corruat, ſuppoſitis tibicinibus, fulſit,& ſuſtinet, ſatiſdedit, interdicto tuetur, ne quis eũ ædificare vo- ast 4 nouum opus facere non dicitur. I. I.§. ſi quis ædifi- lentem prohibeat. dict. l. prætor.. hoc interdictum. dune cium. I. ſtipulat.§. opus. eod. tit. Cæterùm nuntiatio Sunt& aliæ exceptiones, de quibus in commenta- d da noui operis, ſpeciem quandam appellationis habet. riis ad eum tractatum noſtris diſſeruimus.* 3 Nam vt interp olita appellarione, ſiue Ing; ſ nê Ii De dominio quod directum,& vtile vulgo dicitur. ens iuria, nihil nouari oportet. I. 1. nihil nouari appel. te pend. ita etiam à nuntiatione, quamuis non iure fa. 2 A P. XVII. ne Eta, nihil noui operis facerc permittitur. Et ſi factum) Ominium ſic definimus, Ius de re aliqua cor- dehu quicquam fuerit, id poſtea deſtruitur: eõq́; nomine porali plenè acliberè diſponendi, extraqudm ſi 8 laa aduerſus eum, qui fecit, interdictũ datur à Prætore quid lege prohibeatur. In qua diffinitione Ius diſpo- woi

& poſtopelun onem opets migr Sſigmfca, en
ptæior Crmüli
un
idiſſe. un ¹ 1 quis vext oſdundgen ndwil ſatiſdat 8e qed nbs
nendi, idcirco dicitur, quia licet pignus, vel hypo-
theca, ius in rem ſit.l. pignoris. de pignor. quia tamẽ
creditor diſponere non poteſt de re pi gnorata, non rectè dominus appellatur. l.pignus. C. de pignor. act. Dicitur, Plend,ac liberè, quoniam tametſi tutor,& curator, aliæq́ue ſimiles perſonę, procurationem ha- beant,& diſpoſitionem alienarũ rerum. l.interdum. 5. qui tutelam. ff.de fur. plenam tamen,& liberam
non habent. l. qui fundum.§. ſi tutor. ff. pro empto.
quod dominorum proprium eſt. 1. in re mandata. C. manda. Dicitur, De re aliqua corporali, quia quam- uis is, qui ſeruitutem habet, de ea pro arbitrio ſuo diſponere non prohibeatur, dominus tamen nõ eſt: cùm traditio, qua dominiũ acquiritur, in res incor- poiales non cadat. l. ſeruus.§. incorporales. ff de ac- quit.rer. domi. Extrema defioitionis verba, propter cos dominos adiecta ſunt, quibus bonorum admi. niſtratione lex interdicit,& alios huiuſmodi. l. is, cui bonis. ff, de verbo. oblig.& Inſtit. quibus alienar. non lic. libro z. Dominium vulgò partiuntur Accurſiani in directum,& vtile: quæ verba ab ipſis cõficta ſunt, nec apud veteres vſquam leguntur. Sed vt rem ip- ſam percipiamus, quam hac nouitate verborum ex- primere,& docere voluerũt, ſciendum eſt, Ius quod- dam aliquando reperiri dominio proximum, quale eſt, exempli cauſa, ius emphyteuticũ, propter quod datur actio in rem vtilis, ſicut ditecta ob verum do- minium competit.§. namque. Inſtitut. de act. l.. ff ſi ager vect. vel emphy. l.i. f.ide ſuperfici. Et quia per abuſionem hoc ius nonnunquam ſimpliciter domi- nium appellatur. l. poſſeſſoics. Cod. de fun. pat. ne vnius atque eiuſdem rei duo inſolidum domini eſſe dicantur, contra rationem iuris. l. ſi vt certo. S. ſi duo- bus. ff. commod. duplex conſtituerunt dominium, quorum vnum directum, ab actione directa, quæ pro eo datur:alterum vtile, pro quo videlicet vtilis actio competit, appellarunt. not. in l. ſi quis vi.§. dif- ferentia, de acqui. poſſ. Proprietatem nihil aliud eſſe exiſtimo, quàm dominium, ſi proprieè dominium accipiatur, cùm veteres Iuriſconſulti promiſcueè his verbis vti ſoleant l.ſi procurator. l. cùm in corpus. ff de acquir. rer. domi. Ea autem eſt duplex, plena vi- delicet,& nuda. Plena, quæ cum vſufructu conium- ſtaeſt: Nuda, quæ ſeparata eſt ab vſufructu. I.2. ff
quib. mod. vſuf. amitt.
De poſſeſione tam naturali, quàm ciuili. SCA P. T17777.
Nier cæteras poſſeſsionis definitiones, quæ vul-
gò proditæ ſunt, vt ſimpliciſsima, ita longè ve-
riſima mihi videtur Theophili definitio, titulo de interd. lib. Inſtit. 4. Nμα ι πα⁴ημμάάτηα τπαραανμμαητ ⸗ aa rox. Poſſeſsio, eſt rei corporalis detentio. Ac tã- etſi plerique non ſatis exactam cam eſſe putent: 9i quis tamen maioris cuiuſdam declarationis cauſa hæc verba adiecerit, cui affectus tenendi,& opinio dominmij, vel proprio nominc, vel alieno ineſt, nihil in ea deſyderauerim. Generis loco ponitur verbum saroxi ſiue detẽtio, quod latè patet,& omnem poſ- ſidendi, tenendique rationem complectitur. l.1. fl. de acquir. poſſeſ.l.ſtipulatio iſta.§. planè. de verb. oblig. Quòd ſi quis obitciat, Cùm à re poſſeſſa diſceditur, ammo nihilominus retineri poſſeſsionem, nec tum
vllam detentionem eſſe. Reſpondeo, iuris interpre
Diſputat. anniuerſ. Lib. I.
tatione, rem detentam videri, licet corporaliter non teneatur. Eſt enim quædam poſſeſsio, quę naturalis, ſiue corporalis, altera, q uæ ciuilis vocatur. l.poſſeſsio quoque. ff. de acqui. poſſ.. z.§. quod vulgò. ff.pro be- rede. l.1.§. dciicitur. ffide vi,& vi arma. Naturaliter dicitur poſsidere is, qui corpore incũbit rei, co ani- mo, vt vel ſuo vel alieno nomine poſsideat. l. natu- raliter. ff.de acq. poſſ.l. communi. 5. neq;. ff.commu- ni diuidun. Quod genus poſsidendi non minus in ſeruum, quàm in liberum hominem cadit. I ſtipula- tio iſta.§.hæc quoque. de verb. oblig. Ciuiliter verò, qui quamuis rei non inſiſtat, ciuilis iuris interprera- tione, eam tenere ac poſsidere intelligitur. Veluti cùm quis proficiſcitur ad nundinas, nemine domi relicto,& nihilominus cundem animum poſsiden- di, quem prius habuerat, retinet. Idq́; vtilitatis cauſa receptũ eſt, ne teſtudinis more perpetuò domi nos continere, aut ius noſtrum amittere cogamur. I.z.§. ſaltus.l. clam. õ. qui ad nundinas ff. de acq.poſſ.Simi- lis eſt eorum hominum ratio, quorum colom,, pro- curatores, filij, ſerui, naturaliter, ſeu corporaliter rem ipſam tenent ipſorum nomine. Ciuili enim inter- pretatione hi poſsidere, plerunque etiam ignoran- tes dicuntur, cùm corum nomine poſsideatur. 1.1.§. item acquirimus.§. per procuratorem. l. quicquid.l. generaliter. l. quod meo. l. ſi id quod. l. qui pignor. ff. de acquir. poſſeſ. Hinc conſequitur, rem eandem ab vno naturaliter, ab alio ciuiliter poſsideri poſſe: quod de eodem genere poſſoſsionis dici non po- teſt. l.3.§. ex contrario. f de acquit. poſſ. l.ſi vt certo. §.ſi duobus. ff. commod. l.& habet. ff. de preca. 1. ſi duo. ff.vti poſsid. Rurſus oppugnari poteſt hæc defi- nitio, quaſi ad eos quoque pertineat, qui damni infe- cti nomine à Prætore in poſſeſsionem mittuntur: quos tamen veteres Cõſulti nequaquam poſsidere aiunt. I.3z.§.llt. liſi quis ante. ff.de acquir. poſſ. Verùm huic obiectioni ita occurritur, etſi naturaliter poſ- ſideant, ſimpliciter tamen cos dici ſolitos non poſ- ſidere, quia velut rei cuſtodes à Prætore conſtituun- tur, ideõq; alieno nomine magis, quàm ſuo tenent. Nam& eadem ratione vſufructuarius modò natu- raliter poſsidere, modò non poſsidere abſolutè di- citur. l. naturaliter. ff. de acquixr. poſſ.l. acquititur. de acq. rer. domi.l. certe. ff. de preca. l. Celſus.§. lulianus. ff. ad exhib. l. officium. ff. de rei vindic. Huius rei de- monſtrandæ gratia, quæ non ſatis vulgò percepta, multas altercationes peperit. vtar ſimilitudine(vt mihi viderur)non inepta. Finge Titium iuſſu Sem- pronij librum mihi dediſſe. Nonne Titium& de- diſſe librũ,& non dediſſe verè dicemus: Dedit enim quia rem ſua manu tradidit. Non dedit, quia nomi- ne Sempronij res eſt data, qui in ea danda, Titij mi- niſterio vſus cſt. Hoc igitur inter hæc duo intereſt, quòd cùm ab vtroq; datam rem eſſe dici mus, Sem- pronius ſimpliciter dediſſe intelligitur. Titius non ſimpliciter, ſed alterius nominc. Cui ſententiæ no- ſtræ magnopere conſentiunt verba Theophili, titu.
quib. mod.tollit. obl.& titul. per quas perſ. nob. acq.
voaréiv, i⁵ Quννυν aa‿ẽxuν: ve μεᷣναἀ ν un
sœιιο⁵ν Ʒαeεν. Tenere, eſt naturaliter deti-
nere: Poſsidere veròo dominantis animo derinere. l.
poſſeſsio. ff. de acq. poſſ. Deinde adiicitur, Rei cor-
poralis: quòd res incorporalis non poſsideri, ſed
quaſi polsideri dicatur. l.3. de acq. poſſ. Tãgere cmim 3

inquit Lucretius) aut tangi niſi corpus, nulla poteſt res. Poſtrema verba loco differentiæ à nobis adiecta ſunt, vt oſtenderemus, nudam detentionem ſine af fectu,& animo poſsidendi, vel ſibi vel alij, poſſeſsio- nem non eſſe nec naturalem, nec ciuilem. I.1.§. adi-
piſcimur. l-qui ure. ff.de acquir. poſſ. Vt igitur bre-
uiter,& ſummatim oſtendamus quid ſit tenere, quidque poſsidere tam naturaliter, quàm ciuiliter, & duemadmodum hæc inter ſe differant:ſic dicen- Jdum eſt: Tenet rem furioſus, infans, dormiens, ho- ſpes, amicus,&c. quia corpore incumbit rei: ſed non. poſsidet, quia vel omni affectu caret, vel nullum ſe tus in ca habere contendit; aut alium, cuius nomine teneat. d. S. adipiſcim ur. d. l. qui iure. Poſsidet is, qui ita tenet, vt ſe dominũ eſſe cõtendat, aut eum, cuius nomine rem tenet. l.vlti. de itine. actüque priua. l.ſi ſeruus. de noxa. act. idq; vel naturaliter, vel ciuiliter. Naturaliter tantùm dicitur poſs idere, ſi corpore in- cumbit rei:nec ea poſſeſsio iure ciuili probatur, quia fortè clandeſtina eſt, aut violenta, aut aliàs iniuſta. 1.1.§.deiicitur. de vi& vi. arma. l. ſi eum qui. de don. incer vir.& vxor. Naturaliter& ciuiliter cum quis corpore inſiſtit rei,& iuſta ex cauſa id facit quam- nis fortè non ſit dominus. Cùm enim lex eam poſ- ſeſsionem comprobet, ciuilis poſſeſsio cum natura- li coniuncta eſſe dicitur. Ciuiliter tantùm, cùm quis b corpore abeſt à re poſſeſſa, ſed eius retinendæ adhuc animum habet. Nam iuris ciuilis interpretatione is poſsidere intelligitur. J. clam poſsidere.§. qui ad
nundinas. de acq. poſſeſ.
De interdictis.((AP. 11X. X his, quæ ſuperioribus capitibus continentur, perſpicuũ eſt, nihil habere proprietatem, cum ſeſsione commune, ſed res omnino diuerſas eſſe, adeò vt nihil prohibeat poſſeſſorem eſſe eum, qui dominus non ſit,& contraà. l. naturaliter. S. nihil com mune. lexitus. ffde acquir. pofſ..i. ff.vti poſ. Vnde fit, vt ſicut pro dominio, ac proprietate varia ſunt prodita iure ciuili iudicia, ita etiam pro poſſeſsione adipiſcenda ſcilicet, retinenda, aut recuperanda, que Interdicta dicuntur, titu,de interdi. Inſti. lib. 4. Nam interdicta, poſſeſsionis cauſa ferè comparata ſunt. Quod vel Fabius oſtendit. lib.7. Orator. Inſti. Quo- ties(inquit) poterimus, efficiendum eſt, vt de re qua- cunque bene ſentiat ludex: Sic enim iuri noſtro li- bentius indulgebit: vt in ſponſionibus, quæ ex inter- dictis fiunt,& ſi non proprietatis eſt queſtio, ſed tan tům poſſeſsionis, tamen non tantùm poſſediſſe nos, ſed etiam noſtrum poſſediſſe dicere oportebit. Hæc ille. Quædam tamen reperiuntur interdicta, in qui- bus de dominio,& proprietate, ſeu iure quæritur, vt de itinere, actüque priuato, de arboribus cædendis. 1.2.§. quedam. ff. de interd. l.3.§. hoc autem. ff. de itine, a 1. ff.de arbo. cæd. Interdictum igitur(ſi quis de- finitionem requirat) formula eſt à Prætore iudici pedaneo inter duos de poſſeſsione contendentes da- ta, qua cognoſcendi, pronunciandique rationem ei præſcribit: vt docet Theophilus tit. de interd. lib. Inſtit. 4. Ad quem locum rectè intelligendum, vi- denda ſunt ca, quæ de veteri dandorum iudicio- rum ritu apud Romanos, aliàs annotauimus. in l.iu- riſgentium. verſſactionem. à Prætore dandam. ff. de pact. Atque hinc animaduerti poteſt, quid edictum
n.
PFranc. Duarenmi luriſconſ.
ab interdicto differat. Nam edicta generalia erant non(ſicut interdicta) perſon alia. l.1. ff. de interd. Quæ proponebant Prætores& Magiſtratus, vt intellige- rent ciues, quod ius de quaque re quiſque dicturus eſſet: id eſt, de quibus rebus actiones,& interdicta daturi eſſent, aut denegaturi. l.²§. eodem tempore.
ff. de orig. iur.
De interdicto Vnde vi, Aiſputatio aduer- ſu aliorum ſcntenti aäa. (AXàAr 1I. Vplex fuiſſe interdictum Vnde vi, teſtatur Ci- NMcero in oratione pro Gecinna,& nos multis argumentis compertum habemus. Vnum de vi pri- uata, id eſt, ſine armis, quam Cicero Quotidianam vocat. Huius præcipuum caput de reſtituendo co, qui deiectus eſt, in poſſeſsionem, haud dubie fuit. I. videamus.§. in Fauiana. ff. de vſur. Tametſi apud Vlp. non reperiatur cap. i. de vi& vi arma. Videtur- que ita conceptum fuiſſe, Vnde tu, vel familia tua, vel procurator tuus, illum vi deiecit, cum nec vi, nec
claàm, nec precarib,à te poßideret, eò reſtituas. De eo, quod
tunc ibi habuit,&c. Hanc autem exceptionem adſcri- bendam eſſe interdicto, præter Ciceronem in ea
oratione, Paulus quoque lib. 5. Sententiarum auctor
eſt. Qui vi, vel clam vel precariò poßidet, aꝗb aduerſario (inquit)impunè deiicitur. Quorum auctoritas eò ma- gis nos mouet, quòd Papinianum, Paulum, atque Vlpianum lurecõſultos in pleriſque Pandectarum locis idem ſenſiſſe obſeruauimus. I.1.§. vi poſsidere. §. qui à me vi. l. Sed ſi vi armata.l. cum fundum. verſ. non enim ab ipſo. ff. de vi& vi arma. Alterum in- terdictum De vi publica, ſiue armata, apud Cicero- nem integrum extat, cũ luculenta ſingulorum ver- borum interpretatione. Eſt autem ſine vlla exce- ptione conceptum hoc modo: Vnde tu hominihus coactis, armatiſve,illum vi deieciſti, aut familia tua, aut procurator tuus deiecit, eò reſtituas. Eiũſque interdicti expreſsiſsima etiam nunc apparent veſtigia, cùm in titulo ipſo, qui inſcribitur, De vi& vi armata, tum in veterum luriſconſultorum commentariis ad edi- ctum. 1.3. S. armis. l. ſed ſi vi armata. ff. de vi& vi ar- mata. Quæ cuùm ita ſe habeant, quod Iuſtinianus li- bro 4. Inſtit. ſcribit, tit. de interdict.§. recuperanda. Interdittum vnde vi competere deiecto de poſſeſtione, licet i ab aduerſario vi vel clam, vel precario poßi- deat: facilè adducor, vt credam, de eo, qui vi armata deiectus eſt, accipiendum eſſe: niſi malis hoc ius,
quod in Pandectas relatum eſt, immutatum fuiſſe
conſtitutione aliqua, quæ in Codice Iuſtiniani(vt pleræq; aliæ) nunc deſideretur. Nam Inſtitutionum liber ad emendandum, corrigendmque ius anti- quum compofitum non eſt. Explanatum Diocletiani reſcriytum, de interditlo Vii poſcidetu. lib.. Cod. luſtinianæi. cAV. III. J Nterdictum, Vti poßidetis, ita conceptum fuit 4 J Prætore, Vti eas ædes, de quibus agitur, nec vi, nec clam, nec precariò alter ab altero poſsidetis, quo minus ita poßideatu, vim fieri veto. l. 1. ff. vti poſsid. Idq́ue verbis reſcripti Diocletiani„lib. 8. Juſtinia. Cod. fi- gnificatur: Vti poßidetis fundum, de quo agitur; Ec. In quo reſcripto cætera ſatis perſpicua ſunt. Illud non
erer vond
I furi
erh 1 ammfat
V do, focl rmiicc ors po dh adue dubew l are 8 ſc dorota kbleg tKccu leonte Aceuuia urOuo daem V am dur endaf
de
ſätrant. ſtns rnonun aadene
N däete. dre

ae I& vi ama ſtem liue amara apalegn uculenta imaunmge
modo: Tnukyjim leieciſtiuu miun eftituu. Füxunlä appareneum „De vi& umann- um commruiit vi arman it
Diſput. anniuerſ. Lib. I.
non temerè inuenias qui explicet ac ſatiſdationis, vel transferendæ poſſeſsionis edicti perpetui forma ſeruata,&c. Certè ſcriptorum nullus ad hanc diem eorum verborum ſenſum percepiſſe nobis videtur.
Itaque admonendi ſumus, Diocletianum his verbis
officium iudicis, de hoc interdicto cognoſcentis,
gemonſtrare: quod tale eſt, vt iubeat cum, qui ſuc-
cubuit, aduerſario ſatiſdare, ſe nullam ei moleſtiam exhibiturum, nec eum impediturum, quo minis ea re liberẽ vtatur, donec de iure ſuo docuerit. l. pen. fl de aqua quotidia. Quod ita accipiendum eſt, ſi ad- uerſarium duntaxat inquietauerit, non etiam ſi ſpo-
liauerit eum ſua poſſeſsione. Nam ſi deiecerit(quo
calu poteſt aliquando hoc interdictum competere
aduerſario, ſcilicet animo retinente ciuilem poſſeſ- govem) curabit ludex in eum, qui deiectus eſt, poſ- elsionem transferri. Quod cum perfectum fuerit, de proprietate cognoſcetur. Nec ad. rem pertinet, quod de transferenda poſſeſsione apud Papinianum legitur, quem citat Accurſius 1. 5. Vt leg. nomi. caue. &apud Paulum lib. 1. Senten. tit. de ſatiſda. Quia de oſſeſsione cauſa cuſtodiæ loquuntur, quæ ab hoc interdicto aliena eſt. Nec vſquam ſcriptum extat, eum qui vicit in hoc interdicto, ſatiſdare debere,& eo non cauente poſſeſsionem in aduerſarium tranſ- ferri. Sunt tamen qui pertinaciſsimè id affirment, immodicum quendam ſuum contradicendi aliis af- fectum non hictantùm, ſed etiam alibi paſsim in
b ſcriptis ſuis mirabiliter prodentes, tametſi eius vitij
cæteros odioſe admodum inſimulare, damnaréque non dubitent. b Publica vis, ac priuata,d iurlws autoribus quamobrem dicatur.
(. Vm annos abhinc ferè ſeptemdecim, Toloſæ
iuris profeſſoribus operam darem, ac quidam ex his primi nominis verboſiſsimè(vt fit)& magno cum faſtu, de vi tum publica, tum priuata diſſeren- do, vociferandõque integram horam tranſegiſſet, memini conſultum à nobis, cur vim publicam iuris autores vocarent, quæ armis priuatam, quæ ſine ar- mis, aduerſus aliquem infertur,§. ſed ex conſtitu- tionibus. Inſtit. de interdict.§. item lex Iulia. Inſtit. de pub. iudi. primùm obmutuiſſe: deinde cùm diſcendi cupiditate flagrans vrgerem, reſpondiſſe(grauiter, & acutè ſcilicet) Non omnium, quæ à maioribus conſtituta ſunt, rationem poſſe reddi. L.non omniũ. ftde leg. Quid enim aliud faceret homo vni addi- ctus Accurſio, vt arte aliqua ex manifeſta inſcitiæ ſug confeſsione, elaberetur? Nam nec Accurſius, nec Accurſianorum quiſquam de ca re verbum ſcripſe- rat. Quos omnes venia fortaſsis aliqua dignos iudi- carem, ſi eius rei explicatio ex aliorum potiùs libris, quàm Iureconſultorum, quos haberent in manibus, petenda fuiſſet. Verùm id à iuris Autoribus ediſcere poterant. Nam Iuſtinianus in lib.* ν Uνηααeρςν conſti. d. tit. ree raν οπτꝙιηω pPriuatis hominibus interdicit armorum vſu, ac commercio: eaque in publicis ar- mamentariis ad belli vſum reponi,& cuſtodiri præ- cipit. Quod& lege lulia cautum fuiſſe, ſcribit Mar- tianus, tit. ad leg. Iul. de vi publica. c. i. Extat etiam hac de re breuis admodum Theodoſij conſtitutio in hæc verba, Nuli prorſus nobis inſciis, atque incon-
1387 fultis, quorumlibet armorum mouendorum copia tribua- tur. tit.vt armorum vſus. lib. Cod. 1. Commemora- tur& à vetuſtis autoribus Magni Pompeij in tertio conſulatu edictum, quo prohibuit, ne vllum in vrbe telum eſſet. Plin. lib.3 4. c.r.. 4 Cæcum poſſe Iudicem qari, aduerſus Accurſt 9, S aliorum omnium ſententiimm. GA S. III.
Wlandelib 3. Pandect. tit. de poſtul. cap.. de V his perſonis diſſerens, quas Prætor apud ſe pro aliis poſtulare prohibet, Cecum, inquit, vtriſqus luminibus orbatum Prætor repellit, videlicet quòd Hinſi- gnia Magiſiratus videre& reuereri non poſſit. Refert etiam Labeo, Publium cæcum Aſprenatis Nonij patrem auerſa ſella à Bruto deſtitutum, cùm vellet poſtulare. Quamuis autem cæcus pro alio poſtula- re non poſsit, tamen& Senatorium ordinem rerti- net,& iudicandi officio fungitur. Nunquid ergo& Magiſtratus gerere poſsit? Sed de hoc deliberabi- mus. Extat quidem exemplum eius, qui geſsit. Ap- pius denique Claudius cæcus conſiliis publicis in- tererat,& in Senatu ſeueriſsimam dixit ſententiam de Pyfrrhi captiuis. Sed melius eſt vt retinere qui- dem dicamus iam acceptum Magiſtratum poſſe, aſpirare autem ad nouum penitus prohiberi,&c. Accurſius autem quod ab Vlpiano dicitur, cæcum iudicandi officio fungi, ſic interpretatur, Modoꝰ ante cecitatem index datus fuerit. Veritus puto, ne aliter intellectus ille locus verbis ſequentibus repugnaret de Magiſtratu,&c. Quæ ſententia mihi non proba- tur. Nam nec vlla lex eſt, quæ iudicem dari eũ pro-
hibeat, nec iudicio caret, vt cæteri, qui à munere iu-
dicandi iccirco remouentur. l. cum Prætor. l. cæcus. ffide iud. Alba fateor,& atra luminibus amiſsis diſ- cernere nequit: ſed protinuſne ad iuſti, atque iniuſti cogmtionem, diſcretionemque minus erit idoneus? Cuius rei exempla inquirere volentibus non de- erunt. Vide Cic. lib.. Tuſc. quæſt. Verùm Accurſius ignoratione antiquitatis lapſus eſt, qui quid inter iu- dicem& Magiſtratum intereſſet, in hoc VlIpiani loco, ne per ſomnium quidem vnquam cogitauit. Quod à nobis non indiligemer alibi demonſtra- tum eſt. l. luris gentium.§.1. ff. de pactis. Ratio au- tem huius diuerlitatis hæc eſt: Quia in iudice pri- uato nihil aliud, quam iudicium, prudentiam, do- ctrinam, virtutem requirimus. In Magiſtratu deli- gendo præter hæc omnia, decoris cuiuſdã,& ſplen- doris publici habendam rationem eſſe, ſapientiſsi- mus quiſquec ſemper iudicauit. l. reſcripto. ff.de mu- ner.& honor. Vnde quibus apud Prærorem non
licet poſtulare, ij nihilominus apud Iudicem priua-
um ſiue Pedancum poſtulant. Quod ſuprà attigi- mus, Cahx.. De fumi immiſdione, ex Ariſtoni, Pom- poniique ſententia. 5 E fumi immiſsione magna eſt concertatio in- L er noſtros iuris interpretes, ob Ariſtonis,
Pomponiique apud VIpianum non ſatis adhuc
*
perceptam ſententiam.‚j. ſicuti. S. Ariſto, ff ſi ſer.vin.

4 3 4“ 1 1 * 1 1 41 1 “ 3 1 4 3 4 1 4 4 3 1 † 4 1* . 4
—.— — cc„—„“kbrkrr“b)“k
1388
Scripſit autem Ariſto, quod& Vlpianus probat, Ex taberna caſcaria in ædificium alienum, quod ſuperius
eſt, fumum iure non immitti, niſi fuerit nominatim cõ- ſtituta ſeruitus, alioqui vicino negatoriam actionem
competere,&c. Quo in loco tabernam caſeariam ac- cipere debemus, in qua fumigari ſolent caſei. Quod Accurſianorum nemo intellexiſſe videtur. Moris enim fuit veteridus Roma, ac in pleriſque Italię lo- cis, colorandi, ſiccandique caſei gratia, fumum, aut
ex culmis, aut ex malignis, viridibũſque lignis face-
re. Plin. lib.. c. 42. Et caprarum gregibus ſua laus eſt
Agrigenti maxima, cam augente gratiam fumo,
ualis in ipſa vrbe efficitur, cunctis preferendus. Co- lumella lib. 7. c. 8. de caſei faciendi ratione loquens: Eſt etiam, inquit, non ingrati ſaporis muria perdu- ratus, atque ita maligni ligni, vel culmi fumo colo-
ratus. Qui igitur non conſtituta ſeruitute, ex huiuſ-
modi taberna fumum immittirt in ſuperius ædifi- cium, actione negatoria rectè conuenitur, vt dixi-
mus. Quod ſi animo iniuriæ faciendæ id fiat, iniu-
riarum quoque agi poterit..pe. ff.de iniur. Sed pro- hibitus à vicino, ſi eam tabernam conduxerit, ad- uerſus locatorem meritò experietur, cùm ad eum vſum locata ſit, d.§. Ariſto. l.ſi merces.§. ſi vicino. ff.
locati. Cæterùm in foco ſuo fumum facere, qui vi-
cino noceat, tametſi grauis non ſit, vt qui ex taberna caſearia ad ſuperius ædificium aſcendit, nemini per- mittendum arbitror. Itaque vrilis eſt huius ſeruitu-
tis conſtiturio,& poterit eo nomine agi confeſſoria,
ſicut pro aliis ſeruitutibus, idque exemplo cuniculi, per quem vapor, qui non adeò grauis eſt, ex balineo ad vicinum vſque manat, comprobatum eſt. Nam de huiuſmodi cuniculo habendo, ſeruitutem con- ſtitui poſſe placuit, d.l. ſicuti. S. apud Pomponium. De his autem, quæ ne leuiter quidem officiunt vici- no& cuiuis, iure concedũtur. Cuiuſmodi hæc ſunt: In ſuo ignem facere, ſedere, Ilauare, inutiliter ſeruitus conſtituirur,& actio confeſſoria non competit. d. 6. apud Pomponium. l. quoties. ff. de ſerui. Et hæc no- ſtra de verbis Pomponij ſubobſcuris, opinio.
De fumorum venditoribus,& qua pæna plectantur. C 4A P I1 IV.
Fumi immiſsione, ad fumorum venditionem ⅜ tranſeamus. Fumos vendere dicebantur à ve- teribus, qui cum magiſtratibus ſiue iudicibus fami- liares eſſent, aut ſe tales eſſe mentirentur, ſimulato commendationis officio, euentum ſententiæ acce-
pta pecunia vẽdebat litigatoribus:quos vtique du-
bium non eſt grauiter delinquere, tametſi iudicem
non corruperint, ac ne tentauerint quidem. Idque reſcripto Diocletiani ſignificatur, cuius hæc verba ſunt: Qui explicandi negoti ſpem, cuius finis in iuͤdicis poteſtate, ac motu ſitus eſt, pollicetur, non minus ob illici-
tam ſponſionem crimen contrahit, qudàm qui ad huiuſ- moai promißionis commercium contra diſciplinam pu- blicam aſpirat. qui explicandi. C. de accuſ. Nam& eos iniuriam facere iudici, cuius ſententiam venditant. ideõque coërcendos eſſé ylpianus ait, lité apud. S. idem ait. de iniur. Ac talem deſcribit Lampridius in He-
liogabalo, Zoticum quendam nomine Principis ip- ſius familiariſsimum. Cuius verba, quòd reſcriprum
Diocletiani mirum in modum illuſtrẽt, hic adſcrip-
ſumus: Zoticus ſub eo tantùm valuit, vt ab omnibus
Franciſci Duareni luriſconſ.
officiorum principibus ſic haberetur, quaſi domini
maritus eſſet. Erat præterea idem Zoticus, qui hoc
familiaritatis nomine abutens, omnia Heliogabali
dicta, ac facta venderet, fumis quàm maximè diui- tias enormes ſperans, cùm aliis, atque aliis pollice- retur, omnes falleret. Egrediénſque ab illo ſingulos audiret dicens, De te hoc locutus ſum, hoc de te au- diui, hoc de te futurum eſt, vt ſunt homines huiuũ modi, qui ſi admiſsi fuerint ad nimiam familiarita- tem Principum, famam non ſolùm malorum, ſed& bonorum Principum vendunt:& qui ſtultitia, vel innocentia Imperatorum, qui hoc non perſpiciunt, infami rumigeratione paſcuntur. Hæc ille. Sed qua pœna huiuſmodi impoſtores plectendi ſint, quæſitũ eſt. Et exiſtimo ſi ex comitibus Magiitratuum ſint, eos lege lulia repetundarum accuſari poſſe. J. in co- mites. ff. ad leg. Iul. repetun. Alioqui eadem pœna, qua pecuniam eis dantes hoc nomine, vel promit- tentes, dignos eſſe verba reſcripti(cuius ſuprà men- tionem fecimus) oſtendunt. uide l. ſi quenquam. C. de epiſ& cler. Eſtque ea pœna extraordinaria, quæ olim fuit legis Corneliæ de falſis, nempe aduerlus cum, qui, quod in ſe fuit, iudicem corrupit. l.1. Lqui duobus. ff. ad leg. Cornel. de Fal. d.§. idem ait. Pau. lus lib.. Sent. tit. ad leg. Corneliam teſtamentariam: Fi qui de iudicis amicitiis vel familiaritate mentiétes, euentus ſententiarum eius vendant, quidve obtentu no- minis eius agunt, conuicti pro modo delicti aut relegan- tur, aut capite puniutur. Quòd, ſi nõ iudicis, ſed Prin- eipis familiaritate quiſpiam hoc modo abuſus ſit, ſe- ueriùs, atque atrocius id vindicandum eſſe Impera- toris Alexandri exemplo admonemur. Quod vti- nam Principes noſtri temporis aliquando imitari in animum inducant. Itaque nanque de eo ſcribit Lãpridius, Solus poſt meridiẽ, vel matutinis horis, idcirco nunquam aliquos videbat, quòd ementitos de ſe multa cognouerat. Speciatim Vetroniũ Turi- num, quem cum familiarem habuiſſet, ille omnia vel fingẽdo ſic vendiderat, vt Alexandri quaſi ſtulti hominis,& quẽ ille in poteſtate haberet,& cui mul- ta perſuaderet, infamaret imperiũ: ſicque omnibus perſuaſerat, quòd ad nutum ſuũ omnia faceret. De- nique hac illum arte depræhendit, vt quendam im- mitteret, qui à ſe quiddã peteret, ab illo autẽ occultè quaſi præſidium poſtularet, vt pro eo Alexandro ſe- cretò ſuggereret. Quod cum ſactum eſſet,& Turi- nus ſuffragium promiſiſſet, dixiſſetque ſe quedam Imperatori dixiſſe, cùm nihil dixiſſet, ſed in eo pen- dere, vt adhuc impetraret, euentum vendens: cùm-
que iterum iuſsiſſet Alexander interpellari,& Turi-
nus quaſi agẽs aliud nutibus annuiſſet, neque tamen interim quicquam dixiſſet, impetratum autem eſſet
Ja petebatur, Turinuſque ab illo qui meruerat, umi venditor ingentia premia percepiſſet, accuſari
eum Alexander iuſsit, probatiſque per teſtes omni.
bus,& quibus præſentibus quid accepiſſet,& quibus audientibus, quid promiſiſſet: in foro tranſitorio ad ſtipitem illũ ligari pręcepit,& fumo appoſito, quem ex ſtipulis atque humidis lignis fieri iuſſerat, neca- uit, præcone dicente: Fumo punitur, qui vendidit fu- mum. Ac ne in vna tantùm cauſa videretur crude- lior fuiſſe, quæſiuit diligentiſsimè antequàm cum damnaret:& inuenit Turinum ſæpe& in cauſis ab
vtraque parte accepiſſe, cùm euentus venderet,& ab
trt jnr arampe rem bi dem es raam. ne qui velggo
ci fdl Nnrülga
tum chy coratorel lem Da ralQuo um lle fugy Na lmmaqr lauum, A rn Dlan funcgim vlactr ſellus
rCap. d ima kahuit
ue,
adch da)„hod deipuh,,
maumin al 4e V adnich
km wp 9

dicem cort le Palio
ndant uitnung, D modo delicy i 1 d,ſinô iudiche
nhoc modo,
admonemur(Mr Pporis algunta que nanqeceenge diẽ, velmarwu
peciatim ſawnüln
tem luduiſt imn
mmpenü:ſcremnd, m ſuũ omulen- hendit,umim- eretetabibuimi tvt proco mnt
um lactucnth. t, dixiſfthebwbe hil ürilkane
veuentum bn
nder intetyel ndet md ig s annuiffeget A
———— ——.
acceperant. IserI 21. 3,2713 f 34596: Gl4 Apad hapinianum ſub tit. de compenſat. Edulitatis
8 legendum eſſe, non Asdilitatis, contra Bu — daeum,& Alciatum. 1 1 CAE. XXVI. Apinianus lib. 16. Pand. tit de compenſ- cap. 17.
F Haeo, inquit, condemnatus quòd arctiorem annonã edulitatis tempore præbuit, frumentariæ pecuniæ debitor non widetur,& ides compenſationem habebit. Budæus
abomnibus, qui aut Præpoſituras, aut Prouincias
noſter in ſuis Annotation. legit Aedilitatis, reiecta
Accurſij opinione, legemque Ciceronis quandam oto 12. Tab. lege citat. Quam lectionẽ ſequutus eſt Alciatus in l. pupillus. de verbo. ſignifi. nec ea diſpli- cuit Haloandro. At ego veterem, vulgarèmque le- dionem magis amplector. Edulitas enim quamuig apud Latinos autores, qui nunc extant, raro admo-
duùm reperiatur, tamen ſeculo Papiniani, VIpianiq́;
vſitatam fuiſſe vocem animaduerti, pro rerum ſcili- cet edulium largitione,& donatione, quæ à Princi- pe in populum, cùm magna eſſet annonæ caritas, conferri ſolebat. Cuius rei fidem facit Lampridius in Alexan. Cùm edulitatem, inquit, P. R. ab eo pe- teret, interrogauit per Curionem, quam ſpeciem caram putarent. Illi continuò exclamauerunt, car- nem bubulam, atque porcinam. Tunc ille non qui- dem edulitatem propoſuit, ſed iuſsit ne quis ſumi- natam occideret, ne quis lactãtem, ne quis vaccam, ne quis damalionem: tantùmque intra biennium, vel propè annum porcinæ carnis fuit,& bubulæ, vt cùm fuiſſet octo minutalis libra, ad duos, vnuùmque, vtriuſque carnis libra redigeretur. Sanè ob nego- tium copiarum expeditionis tempore mandatum curatorem condemnatum compenſatione non vti, idem Papinianus reſpondit. l.ob negotiũ. de com- penſ. Quo in reſponſo copias accipimus commcea- tum, ſiue annonam exercitui neceſſariam. Galli vulgd Munitiones vocant. Cornelius Tacitus: Contraque prodiderit Corbulo Parthos inopes co- piarum,& pabulo attrito relicturos oppugnatio-
nem. Plinius in epiſtolis. Suggerunt affatim li-
gna proximæ ſyluæ, cæteras copias Oſtienſis colo- ma miniſtrat. Hinc copiari verbum caſtrenſe Au- dos Gellius eſſe eleganter ſcribit libro decimoſe- pumo, cap. z. Porphyrion Grammaticus enarrans illum Horarij locum, Proxima Campano ponti, quæ Villula tectum Prabuit,& Farochi, quæ debent ligna, ſalem- aque,&c. 1 S Parochi inquit, Copiarij dicuntur, aπν ˙ι æaęe- Zay, hodiéque à copiariis præſtantur hæc iis, qui Reipub. cauſa iter faciunt. Non negauerim tamen terum in foro vænalium, ac præſertim annonæ cu- ram ad Aediles ſpectaſſe, non Romæ tantùm, ſed& in municipiis, quoque, ac ædium, præterea& via- rum publicarum. Theopompus Inſtit. de iure natu- rali gentium. I Aediles. ff.de via publica. Nam& horum ea fuit autoritas, vt iniquas menſuras fran- gere, merces improbas,& adulterinas diſiicere, aut diſcindere, earüũmque ne gociatores coẽrcere, ſum- maria tantum cognitionc adhibita. ipſis liceret. Paulus cap. 12. de periculo& commo. rei venditæ.
Lectos emptos Aedili, cum in via publica poſiti eſſent.
1
Diſput anniuerſ. Lib.J.
iuſſerit, ſi quidem iniquæ fuerint, Sabinus diſtinguit, vtrum ſit conduttor, an non,&c. Calliſtratus tit. de
ccurio. c. 12. Eos, qui vtenſilia negociantur,& ven- dunt, licetab ædilibus cedantur, non oportet quaſi viles
perſonas negligi. Iuuenal. Satyr. 10. 9
Huius qui trahitur pratextam ſumere mauusn, &n fidenarum, Gabiorumq; 6ſſe poteſtas? 1. Et de menſura ius dicere? vaſa minora Frangerespannoſus vacuis Aedilu T'lubrui Perſ. Satyuuſuf. Seſe ali, uem credens Italo quod honore ſupinus 4 Fregerit heminas Arreti Aedilu iniquas. b b Phlaurus in RKuſgen. Neptunus ita ſolet, quamuir faftidioſis Acdilis eſt. Si quæ improbè ſunt merces, iactat omnunes. Idem in Stichoeoe,“ Aedilitatem gerit ſine populi ſuffragio. Quod de eo dici ſoler, qui imperioſioreſt in alie- nis ædibus, vt rectè admonuit Eraſmus. Suero, in
4
laud.- cribam um. jtemg Claud. tem Scribam Quæſtorium, itémque Prętu-
ra functum Senatorem, inauditos,& innoxios rele- gauit, quòd ille aduerſus priuatum ſe intemperan-
tiũs affuiſſet. Hic in ædilitate inquilinos prædiorum ſuorum contra vetitum cocta vendẽtes mulctaſſet, villicũmque interuenientẽ flagellaſſet. Qua de cau- ſa etiam coẽërcitionem popinarum, Aedilibus ade-
mit. Cæterum de venditionibus tantùm, non etiam
de locationibus Aediles ius dicebãt. Iſciendum. de ædil. edict. Sed hæc aliàs opportunius, ac diffuſius.
Probationu difſinitio, atque diuiſio, ad tractatum de probationibus intelligendum perneceſſaria. CA P. XXVII.
TMRobare, eſt rei controuerſæ teſtibus, aut tabulis iudi-
ci fidem facere. Hac diffinitione admonetur liti- gator, vt eius rei, de qua lis eſt,& de qua iudicem pronuntiare oportet, probationem adferat: atque ideò qui ſit cauſæ ſtatus, conſyderet, quòdque Græ- ci uεννπιινανονν vocant, ne aut minus idonca ſit, aut ſu- peruacanea probatio. l.patronus. l. ante omnia. ff. de probat. Illud quoque ex eadem diffinitione anno- tandum eſt, neque confeſsionem, neque iuſiuran- dum, probationis vocabulo propriè contineri, licet
vim,& effectum probationis habeant. l. ſed& ſi poſ- ſeſſori. õ.vlt. l.eum qui. ff.de iureiur. Abuſiuè tamen vtrunque probatio dici poteſt, quia tam is, qui fa- tetur intentionem aduerſarij, quàm qui ipſo defe- rente iurat, teſtis quodam modo in propria cauſa eſſe intelligitur. l.vlt. C. de fideicom. Nec illud qui- dem otiofum eſt, quod dicitur in diffinitione Iuai- ci,&c. Hæc enim particula oſtendit iudici ipſi, non aduerſario probandum eſſe: id eſt, rfitigatore eff-. ciendum, vt ipſius intentio, defenſiõve ſi minus ad- uerſario, at certè iudici proba, rectaque videatur. l. quinquaginta.ff.de prob. Vnde& quæ ſit huius ver- bi rνυμηι ννα cognoſci poteſt. Dicitur præterea in diffinitione, Teſtibus aut tabulis: quoniam nullum ge- nus probationis eſt, quod teſtium aut inſtrumento- rum fide non conſtet. cap. forus. de verb. ſigni. Nam
& probatio inartificialis de qua mox dicturi ſumus)
mlſi
1389 conſcidit, ſi traditi eſſent emptori, emptsrus eſſt periau- lam placet,&ec. Vlpianus cap. 14. locati& conduct, di quus menſuras conduxerit, eäſque magiſtratus frangi,
2₰
r.
. 4**
————— ——————— ...——————— eeeeee 1— —————————————— ————„—————————— — 4„·f–˙‧ ———Q—O.ꝭꝑ·ʒO—·—Oę—ZO·Bę·YůnÿñOQ———————————————*———.—— 8 ———— 3—— 2———— 2—.—— —————————————————— 2—————————— 9* 5——————.——————.——. ——.——— 2————— 2*————“—* 3 .—.——— 8—. 2 4 8 2 K ⸗ vſſ 8 3.“ R. 4 1 3— 4*

Eranciſci Duareni luriſconſ. 5
3390
ſtes non vidiſſe. Qua ratione teſtes quoſdam Athe- nis falſi conuictos fuiſſe, ſcribit Plutarchus in Alcib.
Hec enim ſunt certiſsima ſigna, atq; indubitata, que
rsxreνε,ναᷣ Ariſtoteles appellat. Itaque huiuſmodi
qui in eadem domo habitat: ſed& qui eiuſdem fa- miliæ, gentis, agnationis eſt. l.reſpiciendum.§. furta. ff de pœnis. Theoph.tit. de teſta. Inſt. li. z.liitem eo- rum. ff.quod cuiuſ.vniuer. no. l.. C. de emenda. pro-
niſi teſtibus, aut tabulis aliquid probatũ ſit, ex quo ſſat, vel de cuius fratribus nulla mouetur ſtatus quę- änid ducantur argumenta, non conſiſtit. Quid igitur ſi ſtio: Seruum eſſe, cuius mater, fraterque ſeruilia fe. ferb cuidenter,& ex aſpectu ipſo indici appareat; ita ſe ciſſe miniſteria dicuntur. l.emptorem.l. cum proba- jufe em habere,Sec. Reſpondeo: non niſi impropriè hãc tio lImperarores.qui teſtamentum. ſi:de hrobat: uui dici probationem, ſicut& cùm fatetur aduerfarius, neque natales. l. matrem. l. ad probarionem ſeruitu- 7 zc vt iam admonuimus, vtcunque ſit diſputatio, hæc tis. C. eo. Et hæc quidem ſigua tametſi per ſe admo- nueſt dc verbis tantùm eſt: quæ fi res intelligantur, non dum infirma ſint, nec onus probandi reiiciant inad- lwcl adeò magni eſt momenti. Sequitur probationum uerſarium, plerunque tamen aliis adiuncta proſum b güci diuiſio valde ad docendum accommodata, quam ad condemnationem, etiam in criminali iudicio.l. vchd nos partim adinuenimus ipſi,& noſtro Marte con- Procula. ff.de prob.l.inſtrumenta.l.vlt. C.eo. Quod bagu finximus, partim à Rhetoribus mutuati ſumus. Pro- totum relinquendum eſt arbitrio iudicis, vt quidam ſau .⸗ 4h 1 patio omnis aut directa eſt aut obliqua. QDircca, cum te ex interpretibus non leuis autoritatis prudenter ad- uug ſimonius, vel tabulis id ipſum nominatim contineiur monet, cùm nulla iuris regula ac diffinitione certa, post quod intendimus: quæ Areνν dicitur. Qliqud, cum hi probationum gradus diſcerni poſsint. lcùm de. ſtl Tyr= aliud quiddam ews continetur, ex quo conſequitur id, ærate. ff. de probat. l. teſtium. ff. de teſt. l. Lucius. ff. de clut quod intendimus:& hæc 2ex non malè dicerur, his qui notan. infam. Danorm. in cap. quanto. de prę-, cum artis cuiuſdam ſit videre quæ Quuis— ſint, ſumptionibus. aunl gued non fr cöſeqwentia Qua ire Dialectica arag ⸗„ee,,, un Fit e erhe, 44ittandum dul Lauf bei enunr Nufſterules artium d1. Fratris teſtimonium iure ciuili admittendum non 3* cepta nos iuuabunt. Poſterioris tria genera ſunt, ſe, contra receptam opinionem. muua Fab. lib. 5. cap. 8.& cap. 1o. vna eſt neceſſaria, alia CA P. XXVIII. 1 n 5 veriſimilis, ſcu credibilis, alia non repuguans. Nes(wi ab Vlpiano iuris autore literis proditum 2.— Ier— 4. ceſlaria cùm ex eo quod tabulis continetur teſtimo- fit, teſtes idoneos eſſe omnes, quibus lege non 4 8 W niisve, efficitur ncceſſariò quod intendimus: veluti interdicitur teſtimouium, l... ff. de teſtib. vulgò rece- urſ cam, quæ lac in mammis habet, virginem non ptum eſt, fratrem à teſtimonio nõ repelli, quòd nul- t fule cſſe. Qui certo die Biturigibus fuit, eodem die Pa- lIa lege prohiberi videatur. Verùm hec ſententia no- dd 3 riſtis non fuiſſe, l.optimam. Cod. de contrahenda bis diſplicet, qui certo iure improbari Someſticum ſald &committenda ſtipulatione Cùm obſcura,& il- teſtimonium ſcimus. l. teſtes. ff.de teſtibus. l. etiam. lne lunis eſſet nox, quod noctu factum eſſe dicitur, te- C. eo. Domeſticus enim teſtis, nõ is tantùm dicitur, b de
Ai
4 A⁴
„ probatio ſufficit ad condemnationem. l.vlt. C. de pin. Vnde apud Vergil Domus Aſſaraci, pro genti- 1n Arſi=z, probat. Veriſimilis probatio eſt, cùm ex eo, quod in libus eiuſdem,& agnatis accipitur. Huiuſmodi te- Aueg 8— teſtimonis extat, præſumptione quadam iuris, non ſtem, qui de domo accuſatoris producitur, Cicero aiſe phyſica,& neceſſaria ratione infertur, quod probare mutum accuſatorem vocat in oratione pro Roſcio uſgaun volumus: vt(exempli gratia) Filium alicuius eſſe, Amerino, Græcis àνο⁶νεν uaęro dici ſolet. Jnie Ali CX Slu XOrc ronſt aun. niengiur eſeitur.. Explicatus Venulei Tureconſulti locus, c. 23. de teſtibus, b len lium.ff. de his qui lune ui vel alien ur Piltum in reiecta Budai lectione& interpretatione. b dunui 1 patris ſui poteſtate cſſe: Voluntatem mutatam non— 1 ſuunnen eſſe:Eum qui paciſeitur, ſibi,& ſuis hærcdibus con- CAP. 1 174. mirn ſulere: Quod nunc eſt, ante hoc tempus quoque W Auluiue c. 23. de teſti. Produci(inquit)teſtu no diba fuiſſe: Qui pecuniæ ſummam teſtamento legatam poteſt, qui antè in eum reum teſtimonium dixit. ſimbu repetiit in codicillis, legatum duplicare voluiſſe: Quem locum Budæus noſter mutilatum eſſe, aut kame Chirographo cancellato, debitorem liberatum eſſe: inuerſum cenſet, ſicque legi debere: Produci teſtis Afd. & cætera id genus, quæ à quouis ſtudioſo lectore nont poteſt in reum, qui antè in eum teſtimonium dixit. am, 1 obſeruari poſfunt. 1.ſi pactum. lieum, qui ſe..ſi flius. Sed vetuſti codices omnes refragantur,& Haloan- lapie 1 l. cùm tacitum. l. uon eſt neceſſe. L. quinquaginta. 1.ſi dri præſertim editio, quæ meritò cæteris integrior, Aädeh chirographum. l'cum de indebito. l. Procula. ff. de& emendatior habetur. Deinde ratio iuris non per- mäde d probat. Cùm igitur hæc probatio ex certis ſignis mittit, vt ideò quis à teſtimonio aduerſus alium di- ünemi 1 non oriatur, ſed probabilius tantùm, quæ&ixεα di- cendo repellatur, quòd in eundem ante dixerit teſti- woin Ou cuntur à Græcis, meritò probationi contrariæ cedit. monium. Quod ſi Budei lectionem ita accipiamus, Wohllinn b„ dlfi chirogtaphum. L.vlt. ff. de eo, quod metus cau- Vt produci teſtis non poſsit in reum, qui ſcilicet reus arioe. e A Lar guanfem probationem, veteres ſequuri in eum teſtem productum aliquãdo teſtificatus eſt, dreiu Rhetores, hic vocamus, quæ non firmiſsima luris ſanè non video quid habeat incommodi ea inter- nn ſ præſumptione, ſed leui aliqua ſuſpicione mtitur: vt, pretatio. Sed contra fidem exemplarium omnium naaas Furtum factum ab co, qui domi fuit: Seruum, qui ab ita legere vercor equidem, ne fortè audax nimis, ac Rana emptore aufugit, fugitiuum antequàm emeretur, temerarium ſit. Itaque vt nihil ex verbis immute- tien fuiſſe: Legitimum filium non eſſe, quem irata mater mus Venuleij, Reum hic interpretor poſtulatum b vt ſpurium in actis profeſſa eſt: Pecuniam ei deberi, alicuius criminis, vnde Reatus dicitur, In reos recipe- des 4 cui teſtator vt debitam ſolui iuſsit, ſupra cam quan- e,e reis eximere..ſi quis diurino. ffde pœnis.l.vlt. ad d titatem, ad quam vſque capere poterat: Ingenuam leg.lul. maie.l.hi tamen. l. hos accuſare.de accu. glo. a cſſe eam, cuius patiẽ ex natalibus ingenuũ eſſe com eln criminali. 4. quæſt.. Qui igitur in reum, i* 0 1 accul

Verum heelen
eſtis,n 2 dat ſed& qui ai ſtl reſpicienäm e teſta.Inſtlhalir no.LI. C deenen
accipitur Ruulmr acotis prodlein,(ien cat in oraioceynddiy 441. uagnipdlalit ſaltiluun a
neG unnmin b IIII ſti.prnduultt
i 9 num ijhauni noſter moliug 9 legi ieber mit
ein eum tinan Ghh⸗ es reftaganli
¹
qudugg 1 l Kge teltdndg 3
— —
Diſput. anniuerſ. Lib I.
accuſatum ſemel teſtimonium dixit, quia eiuſdem jnimicus eſſe præſumitur, idoneus teſtis non eſt. Nã veteres teſtem& accuſatorem zhamamad umn mi- citias pertinet, eodem penè loco abebãt. lqui cum maior-ffide bon. liber. cap. cum P. c. meminimus. de accuſ. Ac fuit quorundam ſententia eorúmque ſa⸗ ientiæ ſtudiis deditorum, cũm quis aduerſus ami- Puum teſtis producitur, dare eum operam debere, vt amici crimen celet. Verùm id Chriſtiano homini non conuenit. Sed Periclis exemplum potiùũs ſequi debet, qui cùm ab amico rogaretur, vt pro re cau-
Ná; eius falſum teſtimoniũ diceret: Aμ‿ οσυαμπακααἀ
r2y ro*s Pi³oig, inquit, AAa αρ⁹α Dedy. Cæteruùm Illud nos mouere non debet, quòd orario hec muti- Leſt, vt Budæo videtur, cùm in Pandectarum li- pros velut fragmenta quædam ferè congeſta repe-
naatur, non plenæ perfectæq́ue iuris autorum ſen-
tentiæ, vt ſæpe alibi oſtendimus, Conſtantinus Har- menopulus lib. i tit. 6. ſcribit, eum, qui contra aliquẽ
teſtimonium dixit, pro eodem non poſſe teſtem produci. Quod ego falſum,& à ratione alienum puto. Ac ſi quis dicat probare me eum teſtem non debere, quem ſemel im probauero. Reſpondeo infir- mam eſſe hanc rationem, nec Vlpianum loqui de
teſte refutato: cuius verba videri poteſt interpreta-
tus fuiſſe Cõſtantinus. Huius generis eſt, quod idem ſcribit eodem capite, pauperes teſtimom j dicendi ius non habere: quaſi Vlpianus ita ſenſerit c.3. de te- ſtib. Sed huius ſcriptoris errata, quæ plurima ſunt, perſequi non eſt huius loci. Quid téſtari ſit,& teſtatio, arud Iureconſultos,& de ſignatoribus. CA p. XX X. W Lius eſt locus eiuſdem autoris, nempe Venu- b A L nne,aemaun& ineptiſsimè ab aliis explicatus: in quo ita legitur: Curent Magiſtratus cuiuſque loci teſtari volentibus,& ſcipſos,& alios teſtes vel ſignatores præbere, quo facilius negotia explicentur, & probatio rei ſalua ſit. Nam quid teſtari ſit, quique dicantur ſignatores, minimè omnium intellexerunt. Eſt enim, teſtari, non modd téſtamentum condere, ſed de quocunque negotio tabulas, quæ ad probationem valeãt, conficere. Huiuſmodi autem teſtationes olim non à perſonis aliquibus publicis, id eſt, tabulariis, ſiue ta-
bellionibus, ſed à priuatis hominibus(ſicut& ho-
die teſtamenta fieri nemo eſt qui neſciat) lege, ad telium. fl. de teſtamentis. ſi gnabantur: quarum te- ſtationum, obſignationũmque præter Iureconſul- tos Icapite quinto. ffad leg. Iuliam de adult. L. Lu-
cius.ſf de his qui notan. infa. liſi pater. C. de fideiuſ.l. pen ff de dona. inter virum& vxo. l. moris. ff de pœ-
nls, meminerunt Cicero, Quintilianus& alij. Cice- roin Quintiana: Tabulæ maximæ ſi gnis hominum nobilium conſignantur, diſceditur. Idem in eadem oratione: Eius rei, conditionisque tabellas obſi gna- tunt viri boni complures, res in dubium venire non poteſt. Idem actione 7. in Verrem, lpſe in tabellas refert, obſignat ſignis amicorum, prouidens homo:
It contra hoc crimen(ſi quando opus eſſet) hac vi- delicet teſtificatione vteretur. ab. lib. j. c. 5. Contra tabulas quoque ſæpe dictum ſæpe dicendum eſt:
cuͤm eas non ſolùm refelli, ſed etiam accuſari, ſcia- mus eſſe vſitatum. Cùm ſit autem in his aut ſco-
lus ſignatorum, aut ignorantia, tutius, ac facilius
id, quod ſecundo loco iam diximus, tractatur: ſcili-
veritatis exiſtimas? At his i
—jfſkſhhhhhh—hhh—h—8—h8—8———ͤ8—8—8—oͤ8ͤͤͤoͤͤͤſͤſͤͤͤ
pe inter ſe collidi ſolent, inde teſtatio, hinc teſtes, lo- cus vtrinque. Hæc enim ſe pars iureiurãdo, illa con- ſenſu ſignantium tuetur. Idem lib. 12. c. 8. Promittit litigator omnia, teſtem populum, paratiſsimas con- ſignationes, ipſum denique aduerſarium quædam non negaturum. Et paulò poſt: Denique linum ru-
Ptum, aut turbata cera, aut ſine agnitione ſigna fre-
quenter inuenies. Iuuenal. Satyt. 1.
Veniet cum ſignatoribus auſpex.
Seneca libro 3. de Benefic. cap. 1. O turpem hu- mani generis fraudis, ac nequitiæ publicæ confeſ- ſionem annulis noſtris pluſquam animis credi- tur. In quid iſti viri ornati adhibiti ſunt? in quid imprimunt ſigna? Nempe, ne ille neget accepiſſe, quod accepit. Hos incorruptos viros„& vindices pfis ſtatim non aliter pecuniæ committuntur. VlIpianus c. 9. tit. de pœn. Solet& ita interdici ne inſerumenta omnino forment, neve libellos concipiant, vel eſtationes conſignent. Sed nemo meliùs, nemo dilucidius hunc teſtandi obſi- gnãdique morem deſcribit, quàm Paulus lib. 5. Sen- tentiarum. tit. ad leg. teſta. his verbis: Ampliſcimus or- do decreuit, eas tabulas, qua publici, vel priuati contra-
ctus ſcripturam continent, ahibitw teſtibus ita ſignari,
vt inſummam marginis ad mediam partem perforatæ tyiplici lino conſtringantur, atque impoſitum ſupra li- num ceræ ſigna imprimantur, vt exteriores ſcripturæ Fidem interiori ſeruent. Sed& decreta quoque Magi- ſtratuũ iſto modo obſignari ſolita fuiſſe innuit Gi- cero lib. 16. Epiſt. ad Atticum his verbis: Buthrotios cum Cæſar decreto ſuo, quod ego obſignaui cum multis ampliſsimis viris, liberauiſſet, oſtendiſſetque nobis ſe cùm agrarij mare tranſiſſent, literas miſſu- rum, quem in agrum deducerẽtur, accidit vt ſubitò ille interiret. Sanè Principes Romanos annulum ha buiſſe conſtat, quo Epiſtolæ Reſcriptaque eorum obſignarentur. Cuius annuli teſtatur Trogus Pom- peius patrem ſuum ſub C. Cæſare curam habuifſe. vide Iuſtinum lib. 43. Mœcenatem quoque ſub Au- guſto huic muneri atque officio præfuiſſe ſigni ficat Horatius, Sermo. lib. z. Saty. 2. Quod& Dion Ni-
cæus teſtatur in Auguſto.
Diſſerentia itineris, attus, viæ, aliter expli- cata, quàm vulgꝰ ſoleat. (A. 4117 Erba Vlpiani hæc ſunt, cap. I. de ſeruitu. ruſt.
præd. Iter eſt ius eundi ambnulandi bominisnon etiam iumentum agendi, vel vehiculum. Actus, eſt ius agendi iumentum, vel vehiculum. Naque qui iter ha- bet, actum non habet: qui actum habet, iter habet etiam Iine iumento. ia eſt ius eundi,& agendi,& ambulan- di. Nam iter& actum via in ſe continet. In huius ca- pitis explicatione quæri ſolet, qui fieri poſsit, vt via, iter& actũ in ſe contineat:cùm is, qui habet actum, iter quoque habere dicatur. ideõue tam latè vi- deatur patere actus, quàm via, quæ hic diffinitur ius eundi& agendi eſſe. Verùm iis omiſsis, quæ præter rationem omnem vulgò hac de re dicuntur, fic re-
ſpondendum cenſeo: Si proprieratem verborum
ſpectemus, quæ vel ex εriνυπ ipſo cognoſcitur, iter ius eundi ſignificat, vel cum equo, vel ſine equo. l. in- b cer
1391
cet pauciores rei fiunt. Et cap.. eiuſdem libri: Sæ-
———-——

——
—
1 4 6 * 3
ͤſſſſ——
——
3
1392 Franciſci Duareni luriſconſ.
ter actum. de ſerui. ruſti. præd. non agendi, ſiue du- cendi. Actus, ius agendi tantùm, non ctiam eundi, vel ambulandi. Viatam agendi, quàm eundi. Itaque, via, actum,& iter meritò continere dicitur. At enim ius eundi eriam ſine iumento habere dicitur is, qui actum habet. Fateor: ſed ex præſumpta mente paci- ſcentium, non ex vi,& proprietate verbi, cùm ſit ve- riſimile, eum, qui agendi iumenti, aut vchiculi ius concedit, eundi quoque(quod minus eſt) concede- re. Idem in alienatione ac donatione animaduerte- re licet: vt ſimile exemplum huius rei declarandæ gratia adducamus. Nam tametſi alienatio, verbum generale fit, donationem,& venditionem comple- ctens. l... C. de fundo dot. tamen qui ius habet do- nandi, eundem& vendendi quoque ius habere con- ſtat. l. cui ius. de regu. iuris. atque ita effectu& pote- ſtate plus non continet alienatio, quàm donatio ob preſumptam voluntatẽ contrahentium. Licet quan- tùm ad verborum proprietatem attinet, ſecus di- cendum ſit. Quidam idcirco viam plus continere, uàm actum aiunt, quòd viam habens, non eundi modò,& agendi, ſed trahendi quoquc lapidem, aut tignum:& præterca haſtam rectam deferendi ius habeat. Quod quanquàm verum ſit. l.cui cella. de ſeruit. ruſtic. prædio. tamen aliò hic VlIpianum re- ſpexiſſe obſcurum non eſt. Explicatum Scæuolæ reſponſum ſub tit. de ſer- uit. vrb. prædio. cap. vltimo. CAP. XXAIZI. TAnuam in publico aperire, ſicut& ſtillicidium habe- N re, cuique licet, modò id abſque vicinorum incommo dofiat, vt Scæuola reſpondit. Quod priſcis tempori- bus Romæ permiſſum non fuiſſe argumento eſt: quod memoriæ proditum eſt, cùm bene meritis de Repub. Imperatoribus publicè decernerentur ares, ad exædificandas domos, ſummum illorum hono- rem fuiſſe adiici decreto, vt fores extrà aperirentur, & ianua in publicum reiiceretur. Aſcon. in ora. Cic. in Piſo. Plin. lib. 36. c.15. Ariſto. lib. ⁊. œcono. Scæuo- læ verba hæc ſunt, cap. vlt. de ſeruit. vrb. præd. Lu- cius Titius aperto pariete domus ſuæ, quatenus ſtillicidi rigor,& tignorum proteclus competebat, ianuam in pu- dblico aperuit. Quæro cum neque laminibus Publi Mæ- nij vicini, neque itineri offceret, neque ſtillicidinm in vicini domo caderet: an aliquam adtionem Public. Mæ- uius vicinus ad probibendum haberet? Reſpondi, ſecun- dum ea, quæ proponerentur; nullam habere. Cæterùm ſtillicidij rigorem hic accipe, quatenus labitur aqua per protectum: antequam vergere,& flecti deorſum incipiat. l 7. ff. de flu. Nam rigidum flexo opponitur apud Latinos autores. Hinc rigorare, verbum, quo Plinius vtitur. Quod autem refert Sceuola, Lucium Titium, quatenus ſtillicidi j rigor,& tignorum pro- tectus competebat, ianuam in publico aperuiſſe: uon ita accipiendum eſſe arbitror, vt vulgus putat, quaſi ob ſtillicidium, vel protectum id el licuerit. Nã de ſtillicidio nõ minus apud Sceuolà dubitatur, quàm de ianua. Sed quòd nõ vltra protectũ ſolerent veteres ianuas ſuas in publicum reiicere: vetiti ſcili- cet, ne pluuia,& aeris intemperie corrumperentur. Pocus Pauli enucleatus, c 15. tit de ſer. vrb. pred. b CA P. XXXIII. 14
S Ernitus luminis, eſt ius habendi feneſtram verſus
J des alienas. l.z. de ſer. vib præd. Nam abſque
conſtituta ſeruitute lumen à nobis immiſſum non cogitur vicinus excipere. l. eos. tit. eod. Cui conſen- taneum eſt, quod Xenocrates dicebat, Nihil refer- re, oculòſne, an pedes in alienum inferas. Plutarch
in lib. εκανσmσαονà. Qui hanc ſeruitutem debet, non
prohibetur altius ædificando obſcurare ædes, aut
proſpectum offendere, modò lumen totum non aufcrat. Itaque vitandi huius incommodi gratia, perutilis eſt ſeruitus, ne luminibus aut proſpectui officiatur. l. inter ſeruitutes. eod. tit. Sed videndum eſt, quis ſit ſenſus Pauli verborum, cap. ³5. de ſeruit.
vrb. præd. quæ ſubobſcura habentur. Lumen, id off,
vt cælum videatur,& intereſt inter lumen& proſhe-
ctum. Nam proſpectus etiam ex inferioribus locis eſ. lumen ex inferiore loco eſſe non poteſt. l.lumen. eod. tit. Et exiſtimo, Paulum non de luminum ſeruitute loqui, vt vulgò cenſent alij, ſed de ſeruitute, ne lu-
minibus officiatur, potius. Nam Vlpianus lib. 29.
ad Sabinum, de ea ſeruitute diſſeruerat, oſtendere volens, quid inter cam,& ſeruitutem, ne proſpectui officiatur, intereſſet: ex eõque Vlpiani loco ſum- ptum eſſe cap. 14.& 16. eiuſdem tractatus ex inſeri-
ptione vtriuſque ſatis perſpicuum eſt:inter quę duo capita hæc verba Pauli interiecta ſunt, quibus diffe-
rentia illa ab Vlpiano tradita, fuſius explicatur hoc modo: In proſpectu ideo plus quis habere dicitur,
quia proſpectus non tantùm ex ſuperioribus, verùm
etiam ex inferioribus locis eſt: Lumen ex cœlo tan- tùm,& ſuperiore loco eſt. Proinde qui debet ſerui- tutem ne luminibus officiatur, iuxta ædes vicinas quiduis facere poteſt, modò lumen ex cælo veniens non impediat.
De vſucapione ſeruitutum:& an titulus in ea It neceſſarius. b
CcA P. 1XAIII7.
⅓Eruitutes omnes, tam vrbanorum prædiorum,
quaàm ruſticorum, eius ſunt naturæ, vt non poſsint vſucapi. l. ſequitur.§. vltim. ffide vſucap. J ſeruitutes. de ſer. Non poſſunt enim poſsideri, cùm res ſint incorporales, I. ſeruus.§. incorpora. ff de ac- quirendo rerum dominio. ac ſine poſſeſsione, eaq́; continuata nulla eſt vſucapio. 1.3. l.ſine poſſeßsione. ffde vſucap. Vtilitatis tamen cauſa receptum eſt, vt tempore,& diuturno vſu acquirantur. d.l. ſi quis diuturno. ff. ſi ſer. vindic. l.1. ⁊. C. de ſer.& aqua. Nam vſus earum poſſeſsionis loco eſt. l. quoties via. ffde ſeruit. Theoph. tit. de interdict. lib. Inſtitu. 4. Vnde huiuſmodi acquiſitio, tamerſi propriè vſucapio non ſit, d. l. z. de vſucap. tamen pro vſucapione ha-
betur,& quaſi vſucapio quædam eſt, vriliſque actio: eo nomine competit, d. l. ſi quis diuturno:& quaſi
ſeruitus dicitur acquiſita. I.1. C. de aquaplu. arcend.
Tempus autem hoc nõ aliud eſſe puto, quàm quod
rerum immobilium acquiſitioni conſtitutum eſt, 1. 2. C. de ſer.& aqua. id eſt, decem annorum inter præſentes, viginti inter abſentes, I.. C. de vſucap. transfor. l. vlt. C. de præſcrip. longi tempo. idque ge- neraliter accipiẽdum de omnibus ſeruitutibus, tam
iis, quarum vſus aliquando intermittitur, vt itineris,
& viæ, quaàm aliis quibuſcunque. l.1.§.VIt. de aqua plu. arce. I.apparet. de ĩtine. act. priua. cum aliis ſup. citatis. in I. 2.§. VIt. eo. titul. Qua de re Longouallius
b accura
rtcor deiule, llec blacc bosb
vendi pib ttqaul fdranu Itulo li fideorur, rackui” coferdo lleriad
üiralt
f 1 lcybe utkanr. u d. merul
yre⸗ dini üm d dodle c
du düm Icrarl
lis bnc ſn daleNan hoper
Nnx le
d ti d dyald enn

TxxIA
m vrbanonmrin, eius ſunt um tn n..5.— oſfunt einysintt
apio.1 lhrpar nen caulimsm
Diſput. anniuerſ. Lib. I.
accuratè diſſeruit. Sed an titulus in hac aequiſtio- ne neceſſarius ſit, quæri ſolet. Et vulgò receptum eſt neceſſarium non eſſe propter Vlpiani verba, c. 10. tit. ſi ſeruit. vind. Si quis aiuturno 2 64,& longa qua 3 poſſeßione ius æquæ gucendeæ nalus ſit, non ei neceſſe „ſ docere de iure, quò aqud conſtituta eſt(veluti ex lega-
vel alio modo ſed vriler habet actionem, vt oſtendat
er aunos( fort? tot) 7 ſum ſe non Vi 20 dlam„Ron pre- curio. Verùm ego hanc ſententiam b probarc nun- auam potui, VIpianmque aliter, quàm cæteri,in- terprerari ſoleo. Sciendum eſt igitur‚in actione con feſſoria, de qua ſub eo titulo diſſeritur, de iure tan. tum quæri, non de facto: id eſt, eam actionem ei rantùm dari, qui ſeruirutem fibi competere docue- it pec vllam vſus, ſeu poſſeſsionis rationem habe- 1.12.§.Vlt. eo. tit. Hoc autem ita accipiendum eſſe ylpianus hic admonet, niſi diururna fuerit ea poſ- ſcſtio, nempe decem amnorum inter præſentes, vi- cinti inter abſentes, vt ante diximus. Idq́ue locum
habet, ſi cætera concurrant ad vſucapionem neceſ- ſaria:ſcilicet titulus,& bona fides. l. nullo. C. de rei
vind. l. Celſus. f. de vſuca. Nam qui hanc velut lon⸗ gæ poſſeſsionis prærogatiuam habet(vt verbis vtar eiuſdem Vlp. cap. 5.de itin. act. pri. quibus non leui-
ter confirmatur noſtra opinio) non cogitur docere
de iure, quo ſeruitus conſtituta eſt, vt ipſe hic ait:
id eſt, vt nos interpretamur, non cogitur probare, ſibi acquiſitam eſſe iure ſeruitutem his modis, qui- bus iure ciuili acquiritur, puta à domino prædij venditam, donatam, aut legatam fuiſſe, l.5. ff. de ſer. 133. ffl.de vſufr. Hanc enim acquiſitionem, quæ iure ipſo non fit, tuetur Prætor, vtilem actionem dando, vt quaſi ſeruitus acquiſita eſſe intelligatur. l.1.§.vlt. ff de aqua plu. ar. Quod autem Accurſiani, ius pro titulo hic accipiunt, in eo vehementer falli nobis
videntur, cùm longè amplius,& maius ſit in hoc
tractatu ius, quam titulum habere, atque ita paſsim, eo verbo vſos fuiſſe veteres comperimus. l.z.§. vlt. ſiſer vind. l.l.§.vlt. de aqua plu. arcen. l. apparet. de itine. act. priua. Iraque probabilius eſt, in rebus quo- que incorporalibus longo tempore acquirendis, ti- tulo opus eſſe, cùm præſertim nulla fatis firma ra- lio ſit, cur à iuris regula de rerum vſucapione rece- damus. d. l. nullo. Nec enim verum eſt, quod pro atione vulgò adfertur, Res non magni momenti ſes- anutes prædiorum à iuris auctoribus habitas eſſé, cum nullus in iure ciuili locus maiore cura, ac ſtudio ab eildem tractatus reperiatur. Et ſatis conſtat ex Ci- cerone, cauſas, in quibus iura prædiorum verſaren- tur, olim Centumuirales,& inter grauiſsimas nu- merari ſolitas fuiſſe. lib. I. de Orat. b Ciuile iudicium,& criminale quid ſit. C AP. NXNXV. Vdicia quæ pro maleficiis comparata ſunt, quæ- dam criminalia dicuntur, alia verò ciuilia, lege vltima. Cod. de iniuriis:s. in ſumma. inſtit. eodem titu. Nam ad maleficia vindicanda, quibus ma- gnopere publica tranquillitas turbatur, variæ ſunt pœnæ legibus,& iure ciuili conſtitutæ, de quibus ſub tit. de pœnis,& alibi. Et quia accuſatio ad cam rem valde eſt neceſſaria, vt teſtatur Cicero in Ora- tione pro Roſcio Amer. permiſſum eſt, non ſolùm ei, cui nocitum fuerit, ſed interdum etiam cuiuis è
7
populo nocentem hominem deferre,& accuſare. §. I. Inſtit. de publ. iud. Eſtque huius accuſationis fi- nis,& ſcopus, vt Reip. quam, leges violando, non mediocriter offendit, pœnas debitas perſoluat, non vt accuſatori quicquam præſtet.l. licitatio. S. quod illicitè. ff. de pub.& vect. Quiſquis autem ita accu- ſatur, criminaliter dicitur conueniri. Nec quicquam referre puto, corporaliſue ſit, an pecuniaria pœna,
qua eius audacia coërceatur. nota. in 1.3. ff.de ſepul.
yiolat. d.§. in ſumma. Sed cùm hagç criminis execu-
tione, Reip. tantùm conſulatur, non etiam accuſa- tori, grauiter fortè læſo, proditæ ſunt priuatæ& fo-
renſes actiones, quæ ad priuatum ipſius agentis cõ-
modum intendantur:vt furti actio, vi bonorũ rapt.
legis Aquiliæ, iniuriarum,& ſimiles, quæ ciuiles, non criminales dicuntur, propterca quòod huma- nius, atque vt ciuem decet, tunc agatur. II. ff. dc in- cen. rui. nauf. l.vlt. de pri. del. l.vlt. de furt. l.vlt. C. de iniu.& quan. ciuil. act. crim. præiu. Dicuntur criam pecuniariæ huiuſmodi cauſæ, quòd agens ad pecu-
niarium propriùmque commodum principaliter
reſpiciat.l.. ff. de teſti.l. interrog. C. de quæſt. l. pro- perandum, C. de iud. In criminali autem iudicio hoc potiſsimum ſpectatur, vt admiſſum publicæ vtilitatis cauſa in exemplum vindicetur, tametſi eius rei gratia plerunque pecuniaria ſequatur con- demnatio. d.. quòd ilſicitè. Ex quo perſpicuum eſt, non ſar probabilem eſſe quorundam, alioqui eru- ditorum, opinionem, ideo contendentium, cùm pœna pecuniaria fiſco adiudicatur, ciuile iudicium eſſe, quòd pecuniaria cauſa crebròo opponatur cri- minali apud iuris auctores.
— Cuuilium iud cwum Aiuiſpo. CAE. ITIVAäA
³ Iuilium iudiciorum quæi am priuata ſunt, quæ la
prpularia. Priuata dicuntur, quæ ti tartum cuius priuatim in tereſt comfetunt: de quibus ſub tit. de priuat. delic. Huius gencris eſt furti actio, condictio furtiua, vi bonorum raptorum, niuriarum,& aliæ ſiimiles. Papularia iudicia, ſeu populares actines, dicuntur, quæ dantur cui- uis ex populo publici iuru tuendi cauſa. l. 1. de pop. act. Harum nonnullæ ad commodum publicum prin- cipaliter ſpectant, vt quæ aduerſus album Prætoris corrumpentem proponitur. l.ſi quis id quod. de iu- riſd. Ac ſi plures agere volent, Prætoris erit, eam controuerſiam dirimere,& magis idoneum elige- re, quod genus iudicij à veteribus, diuinatio voca- barur. l ſi plures, de popu. actio. Itaque nemo ex po- pulo eas dicitur habere in bonis ſuis, l. pen. de pop. actio. l. ſi quis pro eo.§. vlt. de fideiuſſor. niſi litem conteſtando cæteros excluſerit, quo caſu lucro eius
cedit victoria. l.ſi cui. de verb. ſignif. l.eum qui.§. in
popularibus. de iureiur. Aliæ ad priuatam alicuius
iniuriam principaliter pertinent, vt ſepulchri viola-
ti actio,& ſimiles: quas qui habet, rectè dicitur eo locupletior eſſe. Nam cæteris agerc volentibus, ſi velit, præfertur:& procuratorem conſtituere po- teſt, licet in aliis nõ poſsit l.z. de pop. act. l.ͤ.& 6. de
ſepulcr. viol. l. licet. 1. non cogendum.§. qui ita. de
procurat.l. ſi verò. de his, qui deiec. vel effud. Item
mulieri& pupillo hæc dantur, aliæ non item. 1. 6.
de popul. actio.. 2Z.
1393
———— ——-—— 1

—— 8* 4
—
3 8— 1
—
— —————— —
1394 b cCiiyn inalium iudiciorum diuiſio. CA P. XXXVII.
niminalium iudiciorum quædam ſunt publica, quædam non publica, ſen priuata. l.i. de publicis iudicis. L... de pœnis. lege quis ſit fugiriuus. de ædi- lio edicto. Ac ne homonymia verbi nos fallat, animaduertendum eſt, publicum iudicium ali- quando dici omne iudicium criminale, licet cri- minis cxecutio non cuiuis permittatur. l.interdum. de publ. iud. Idq́ue ad drreatiam iudicij ciuilis & priuati, in quo ſcilicet de re familiari,& priuata agitur. l.z. de crim. ſtel. Nam alioqui furtum,& alia 55 genus maleficia, publici iudicij non ſunt. l.vlt. ff. de furt. l. ſtellionatus. ff. de extraord. crimi. Et hoc ſenſu iudicium de famoſis libellis publicum dici oteſt. l. quod Senatus. ff.de iniur. quanquam non- nulli ad legem luliam maieſtatis id referant. Alcia. in l.hæc ſtipulatio. de verbo. ſignif. In noſtra autem diuiſione publica iudicia intelligimus„quæ certis quibuſdam legibus populi Romani cõſtituta ſunt. 1.3. de præuaric. Eaque variis ex cauſis ſic appellata videntur. Prima, quia leges huiuſmodi publicæ di- cuntur. l.vlt. de colle. l.I. ad leg. Cor. de ſicar. l.1. cap. vhi ſena. vel, clariſ. Secunda, quia populi ipſius co- gnitio& animaduerſio erat priſcis temporibus, vt docet Pomponius cap. z. de orig. iur. Tertia, quia maximè ad Rempublicam pertinet eorum facino- rum vindicatio. Quarta, quia legibus illis executio & accuſatio publica effecta, id eſt, cuilibet è popu- lo permiſſa eſt.§.i. Inſtit. de public. iudi. Aſconius Pædia. in 1. actio. Cicero in Verrem: Cauſæ etiam priuatæ ſunt, ſed repetundarum, ambitus, maieſta- tis,& cæteræ, Reipubl. cauſa conſtitutæ ſunt. Cice. pro Rabirio, Miſera eſt ignominia iudiciorum pu- blicorum, miſera mulctatio bonorum, miſerum exi lium. Idem publicarum quæſtionũ ſæpe meminit, ſicut& Pomponius noſter capite poſteriore de ori- gine iuris. Nec igitur populares actiones in hunc numerum referuntur, tametſi publicæ aliquando dicantur, l. eum, qui. de iureiuran. quia criminales nõ ſunt, nec accuſationẽ continent, vt ex iam dictis conſtat:nec ſuſpecti tutoris accuſatio, quæ quamuis
pateat omnibus, ex illis tamen legibus non deſcen-
dit, quæ horum iudiciorum exercendorum ordinẽ, vim,& poteſtatem continent. l. ordo. ff. de pub. iud. 1.3. de præuaric. Idebque dicitur non publica, ſed quaſi publica, accuſatio. I.1.§. conſequens. de ſuſpe. tute. Vnde ſuſpectus, remotus à tutela non cõtinuò
infamis fit:cum publico damnatus iudicio notetur
infamia. l. infamem. de pub. iud. 6. ſuſpectus. Inſt. de ſuſpect. tut. Et, vt ſummatim dicam, quæ iudiciis publicis attribuunt illæ leges, non conueniunt ac- cuſationi ſuſpecti tutoris, hoc vno excepto, quod omnibus patet. Falluntur ergo qui putant à luſti- niano, lib. 4. Inſti. publica iudicia definiri, quorum cxecutio cuiuis è populo datur.§. 1. Inſtit. de publi- iud. cùm& νμε λ̈νιπαανν tradat Iuſtimanus, non diffi- nitionem. Hæc iudicia recenſentur ab VIpiano cap. i. de publ. iud.& à Iuſtiniano ſub titu. de publ. iud. Inſtit. lib. 4. Quibus iudicium de hæreticæ im- pietatis crimine addendum eſt ex Archadij conſti- tutione. l. Manichæos. C. de hæret. Sed& præuari-
f ranciſci Duareni luriſconſ.
catio nonnunquam publici iudicij eſſe dicitur. 13.
de præuar. Sepulchri violati iudicium,& concuſ- ſionis inter publica non numerantur, niſi fortè vio-
lando, velconcutiendo vis facta eſſe proponatur, vel quicquam aliud admiſſum, quod ad leges pu. blicorum iudiciorum pertincat. l. ſepulchri violati crimen. de ſepulc. viol. l.z. de concuſſ. Publicorum iudiciorum quædam capitalia ſunt, quædam non capitalia. l.z. ff. de pub. iudic. Capitalia ſunt, ex qui-
bus pœna eſt mors. l. capitalium. de pœn. exilium
quo ſcilicet amittitur libertas, aut ciuitas. Nam re- legatio, pœna capitalis non eſt, nec propriè exilium dicitur. d. l.z, ledicto, de bon. poſſ. l. 2. de pœn. l. licet capitalis. de verb. ſig. Vnde Quidius ad Auguſtum,
Quippe relegatus, non exul dicor in ill
Parcäque fortunæ ſunt tibi verba mer. Deportati autem verè exules ſunt, qui carent ci⸗ uitate, ideõque modò apolides, modo peregrini dici ſolent. l. quidam. ff. de pœn. l.I. C. de hæred. in- ſti.l. ſed ſi hac. ff.de in ius voc. Exilij tamen appel, latio nonnunquam latius patet, pro relegatione ſci- licet, quæ ſalua ciuitate contingit, l. ſed etſi quis. ff. ſi quis cautio. l. exilium. de interd.& rele. vt apud Ciceronem in orat. pro Cecinna,& eundem Oui- dium, cùm ita librum ſuum alloquitur,
Vade, ſed incultus, qualem decet exulis eſe⸗ Infelix habitum temporis huius habe.
Non publica, ſeu priuata dicuntur, de quibus nihil cautum eſt legibus illis, de quibus antè dixi- mus, eaque lib. Digeſtor. 47. continentur. Acexiam dictis facilè colligi poteſt, in huiuſmodi iudiciis nõ quemlibet ex populo idoneum accuſatorem eſſe, ſed eum duntaxat, ad quem res pertinet, tamerſi iure non ſatis id expreſſlum reperiatur. Ro. in l. vlt. fl. de priua. delict. Cæterùm quæ his tribus capiti- bus continentur, quamuis in ſpeciem leuia ſint, ta- men tota hæc diuiſio dilucide(niſi fallor)ac breui- ter à nobis expoſita iuuenibus legum ſtudioſis vti- lis admodum futura eſt, præſertim ad eam iuris ciuilis partem intelligendam, quæ ad crimina per- tinet. Quam ex recentioribus luriſperitis quidam ſanè acutus, quadam(vt reor) incognita magis, quàm iudicij aut doctrinæ inopia, Sanctionem vo- cauit:cùm Sanctio non iuris ſcientiæ, quam nobis ſcriptam reliquit Iuſtinianus, partem, aut tractatum aliquem ſigmficet, ſed cuiuſque legis partem illam poſtremam, qua aduerſus eos pœna ſtatuitur, qui legi non obtemperaucrint.§. ſancta. Inſt. de rer. diui. l. Sanctio. de pœn. b
Falſum eſſe quod vulg? dicitur, Neminem ſine accuſa- tione damnandum eſſé. CAP. XIXFII.
A Ccuſatio, eſt malefei alicuius apua indicem dela- tio,ad vindictam publicam ſblenniter facta. Di- citur, Ad vindictam publicamævt iutelligamus actio- nem, quæ ad priuatum alicuius commodum, vel vindictam priuatam intenditur, accuſationem pro-
prie
do goo dxc ulc libe ru ceoröde
frano wal
Drel
Wanc
V d!Di Cudl
tur, an rpto derortia dieex ol um eam.
Waunddde flkaudd
u acla ülee i
trab

c.
ft rcot)mogän
X iuopia,
uris ſciem
dr fun
Diſp ut. anniuerſ. Lib. I. 1395
riè non eſſe: quod vel ex diſtinitione actionis fatis apparet: Acrio eſt ius perſequenai,&c.§. I. Inſtit. de actio. Impropriè tamen aliquando pro accuſatione accipitur, l.i. ff. de crimin. ſtelliona.& Cod. quando ciui. act. crimi. vnde perduellionis actio Ciceroni, nota. in lege qui accuſare. Cod. de edend. ſic& ac- cuſatio pro actione nonnunquam apud eundem.
in part: orat. Crimen apud Iureconſultos, atq; adeò
veteres omnes Latinos autores, pro accuſatione,
ſiue criminatione crebrò vſurpatur. Lnullum crim. f.de reg. 1ur. l. ſi cui crimen. ffde accuſ. Dicitur, So- ſemniter facta: quoniam abſque libello inſcriptionis nemo admittitur ad accuſandum. l. libellorum. ff. qe accuſ. l.z. C. de his, qui accuſ non poſl. Denun- datio tamen, quæ ab accuſatione nõ parum differt, cirra inſcriptionis vinculum recipitur. Ea autem Magiſtratibus fieri olim conſueuit, per certos ho- mines, quibus id munus publicè mãdatum ne gra- uiora facinora, deficientibus fortè accuſatoribus, impunita manerent hi dicebantur Stationarij, ſfiue Irenarchæ. l. ea quidem. C. de accuſ.l. I.§. quies. de offic.præfect. vrb. l. Diuus Adrianus de cuſto. reo.J. I. O. de cu.& ſtat. Quo argumento& procuratori- bus, quos vulgò regios, ſeu fiſcales hodie vocamus, hæc inſcribendi neceſsitas remitti debet, hocque iure vtimur. Verùm ne prætextu muneris ſui inno- centibus negocium faceſſant, ſi quid calumniose,& fraudulenter denunciaſſe deprehenſi fuerint,& no- toria falſa, id eſt, elogia,& teltificationes falfas ad Præſidem miſiſſe, impunitam eorum audaciam re- manere non oportet. d l. ea quidem. d. l. I. de curio. d. l. Diu. Adria. l. ab accuſator. ad Senatuſc. Turpil. Quod ſi quis vulgarem regulam obiiciat, qua dici- tur, Neminem ſine accuſatore damnandum eſſe. l. re- ſcripto. õ. ſi quis accu.ff.de mune.& hono. ideõque denuntiationem ſolam, vt cognoſcat Præſes,& iu- dicet, non ſufficere. Reſpondebo, vulgus interpre- tum eam regulam confinxiſſe, nec apud vllum iu-
ris auctorem extare. Nam VlIpianus, quem eius re-
gulæ auctorem citant, non prohibet, quo minus ci- tra accuſationem facinoroſus puniatur Gid enim publicæ vtilitati maximè aduerſarium eſſet, nemi- ne fortaſsis accuſare volente)ſed antequam ſit reus delatus, interim ab honoribus eum arceri vetat. d. l. teſcripto. l. reus delatus. eod. titu. l.I. C. de re poſt. Quinetiam iubentur Magiſtratus, latrones,& alios quietem publicam turbantes conquirere,& ſeueriſ- lime in cos animaduerterc. l. 1.§. quies. de offic. præfect. vrb. l. 4. ffad leg. Iul. pecu. I. 3.1. congr. ff. de offic. præfe.§.vlt. de colla. in nouel. Li. C. de cuſto. reo.l.ſi quis in hoc. C. de epiſc. Et hanc ſententiam conſuetudo, quæ optima legum interpres dicitur, confirmat. l.ſi de interpretatione. ff. de legib. Vnde optimus Imperator Traianus ad Plinium, Chri- ſtianos, quibus fauere videbatur, conquirendos non eſſe:ſed ii deferãtur,& arguantur, pumẽdos ſcribit, lib. o. epiſt. Plinij. Qui locus innuir moris fuiſſe,
vt alioqui nocentes& ſcelerati, nemine deferente,
cõquirerentur à iudicibus. Veruntamẽ cõſultius fe- cerit Quæſitor, ſi non niſi fama publica, aut alia nõ leui caufa motus, ad huiuſinodi inquiſitionem ac- ceſſerit, vt à ſe omnẽ calumniæ ſuſpicionem amo- liatur. l.1. ff. ad leg. Corn. de ſicatiis, cap. qualiter&
quãdo. de acc. Ob eam enim cauſam excuſabitur,
quamuis reus fortè conuictus non fuerit. Arg. l. ha-
bitator.ff.locat. l.ſi quis fumo. ff. ad leg. Aquil.
Plures ſimul ad accuſa“ d m admitti poſf, ſi inter ipſos
couueniat, conti a rceεtam opinionem.
4
CAP. 11471V.
Vperiori capiti illus addendum eſſe duximus, Oquòd cùm alias publicè docendo acriter tuere- mur, πεερ⁴ ρᷣ a o quibuſdam viſum eſt, nec faci lè recipiendum, quos Bartoli, cæterorumquc eiuſ- dem notæ ſcriptorum auctoritas magis, quàm ra- tiones noſtræ commouebant. Id autem eit(vt bre- uiter, ac ſimpliciter referam) plures ſimul ad euuden hominem accuſauc i,« uſdend nale hi rhet Tmitti pofe, ſi inter ipſôs conuenia: I. ſi accuſatoribus. C. de accufa- tio. Nec enim rei contradictionem morari me di- cebam, cuius nihil intereſt, an ab vno, an à pluribus ſimul, qui loco vnius ſint, deferatur. Quinimo vide tur hoc ei expedire, vt plures ad damna,& ſump- tus in litem factos, ſi vicerit, obligatos habeat. l. ſi quis decedens. s. vlt. de lib. leg. Quæ tametti vera ſint, non tamen inficias co cùm quis ab vno accu- ſatus eſt,& receptus inter reos, à nemine alio accu- ſari eum poſſe, ne diuerſis iudiciis ſæpius de ſalute ſua periclitetur. l. qui de crimine. C. de accuſ. l. hi tamen. 5. vlt. f. eo. tit. Quod ſi non conueniat inter accuſatores vt ſimul omnes accuſent, iudicis offi- cio dirimetur ea controuerſia,& magis idoneus præfcretur, habita ratione dignitatis, morum, ætatis eius, quod intereſt,& aliarũ huiuſmodi rerum, de quibus apud Ciceronẽ luculenta,& copioſa eſt diſ putatio in Diuinatione in Verrem,& apud noſtros
auctores variis in locis: quos aduerſus aliorũ om-
nium ſententiã ſic intelligendos eſſe cenſemus. I. ſi plurteſi de accu. l.z. ff. de lib. hom. exhi. l. ſi verò. 8. hæc autẽ. fl. de hiis, qui deiece. l. ſi plures. ſf. de pop.
act. l. z.§.lt. fl, ad leg. Iul. de adul. Quo caſu tamen
omnium æque intereſſet, omnèſquc ſuam iniuriam
perſequerentur, eorum neminem ab accuſatione ſummouendum eſſe conſtat. l.3. fl. de ſepulc. viol. Sed an in folidum pœna ſingulis adiudicabitur: .. 1.. Puto adiudicandam eſſe, ſed ita demum, ſi nihilo ſit leuior vni facta iniuria, quòod eadem opera cæ- teris quoque illata ſit. l. ſi plures. ff. arbor. fur. cæſ. l. eum, qui nocentem.§. ſi iuxta. fl. de iniur.
Theodoſtanæ conſtitutionu de iure libero- rum interpretatio.
CA P. IE.
VIla vnquam res maiori curæ fuit ſapientiſ- N ſimis quibuſque Reipublicæ gubernatori- bus: quàm liberorum, quibus repleatur ciuitas pro- creatio,& educatio. l.-. f. ſol. matr. l. cum ratio. ff. de bon. damn. Hac enim ratione humanũ genus alio- ui breui interirurum, immortale quodammodo redditur. Gal. 14. de vſu part. Qua de re ita Iuflinia- nus noſter ſcribit in quadam conſtitutionc: E. ,5 pãν‿ετνςι εςτν mτσωeCQe(u 2 Ar v—Eye Jo- uery hasaxid pe Tyilau e„&eh, A, C d α 7 2
8————⁴j³
—
—õ— ᷓõ——“ Neeee
— — dqÖV0)Dh—— —— 3
————
—————:—
—— 4 4 e— — eee erer'egeeten:—ͤ 8— R

— Äł⁰——— —————
———————
——
—
—
——————— X ————— -——————
——
————
2 — 21———,* 2——— ———O——ꝭ—ꝭ—õ—õ—Q———————ÿ—— —* 4—————.— ——————————— 3— .— 4—————— 4——
—*. 8 7.*— 1— 3 ———————— S—.* 8 2—.„ 1— 5.— 1 4„ d.. 4— 4 Sr 6 —— ☛ 3 1 8——. 4— 4 — 8—88ſſſ“ 4 1 3— 1 4 8—.** — 8.———— 4. 3 4— 8 1 1— —.—————————.—— 3———““—————————..— 4————— 8—— 4—————.——.* 4. 4——— — 4 4* 4 1— 1 3—. 2—*—*—— ———. 4— 2 8.—————.—— 1 ——————=———— 2— 2————— 4.——————— 3 ——— 5—— 3—————————— 3— 4.————————————— 1————.—.——————————— . 8 7.—=—————ö—.——— 3— —,.———————— 8—.———— k— 1.—— ———————— 5 b.——— 5 P———————————————
———— ——
1 1— —————— — 4 ſſſ
———
—
——
—
1396 Franciſci Duareni luriſconſ.
Jomolag dανενεαριοαά ra pevr Asven mnvend„* 718 0e3 AaAν⁵ρασaνςα: u*ν Ʒ‿σαον 65 1 ỹᷣμ̈ρασνον 17 ual εα ahãναν Laeso ns Pöcer, dus rds„My ei Ʒ Jar⸗ rà T NAμά. Ta Ay Aa. 7 vμοέ iερ rov, ι πσeναστσ ν⁸αε εννοαeo, SrS e⁴‿μσασανν, Bre d016. 15 No ℳ91 7 va ³⁵aα gdσν⁸ 45(dαs εανπτνέατν ⁸ε àεανε̈ ε t⁵ 2 ₰ dᷣνανε*κ 4 X Aℳ 2⸗ 7— 5 Aον, A; XMG- T A O9α. abesεν &εναον. Hinc Horatius ſapientiam fuiſſe quondam ait, Concubitu prohibere vago, dare iura mariti,&c Qudd ea res procreationi non parũ officere ſoleat. Ac eò maius ſemper fuit veterũ circa eam rem ſtu dium, quòd maximè vererentur, ne ciuitates ſuas abſq; ciuiũ copia& multitudine tueri ab hoſtibus, & latronibus non poſſent. Vt autẽ de Hebræis, Per- ſis, Athienienſibus, Lacedæmoniis, aliisque populis, gentibüſque barbaris ſileam, ac de Romanis tantũ verba faciã, à quibus hoc ius, quod interpretamur, profectum eſt, huius rei fidẽ facit oratio Metelli il- lius Numidici apud Gelliũ, quam in Cenſura ad populũ habuit, vt oſtenderet ciuitatẽ ſaluã eſſe ſine matrimoniorũ frequentia non poſſe. Si ſine vxore poſſemus, Quirites, eſſe, omnes ea moleſtia carere- mus. Sed quoniã ita natura tradidit, vt nec cum il- lis ſatis cõmodè, nec ſine illis vllo modo viui poſ- ſit, faluti perpetuæ potiùs, quàm breui voluptati conſulendũ. Sed multò illuſtrior eſt,& vberior Au- guſti de ea re ad pop. Romanũ oratio apud Dionẽ lib. 56. quam qui volet inſpiciat. Eſt enim ea pro lixior, quàm vt cõmodè huc transferri poſsit. De vtroque autẽ, id eſt, Metello& Auguſto ita ſcribit Florus in epitome Titi Liuij. lib. 39. Metellus Cen- ſor cenſuit vt ducere vxores omnes omnino coge- rentur, liberorũ creandorũ cauſa. Extat eius oratio, quã Auguſtus Cæſar cùm de maritãdis ordinibus
ageret, velut eo tẽpore ſcriptã in Senatu recitauit.
Cæterùm lure Romano maxima iis, qui nuptias
contrahꝛerẽt, liberòſq́; haberẽt, propoſita fuiſſe pre-
mia, ià inde ab Auguſti tẽporibus apud varios au- ctores cõperimus, quorum lectio ad iuris noſtri co- gnitionẽ magnopere cõducit. Nec eo contenti, pœ- nas etiã aduerſus cœlibes& orbos excogitauere ..1„.⸗. 8. 2* quas ſuſtulerunt deinde quidã Chriſtiani principes, cùm virginitatẽ,& cœlibatũ Deo gratiorem eſſe, & acceptiorem coniugio didiciſſent à T heologis. Sed verba ipſa auctorum præſtat hic adſcribere:
Mart. lib. 2. ad Cxſar.
Rerum certa ſalus, terrarum gloria, Ceſar, Soſpite quo magnos credimus eſſe Deos:
Si feſtinatis toties tibi lecta libellis Detinuere oculos carmina nostra tuos.
Quod fortuna vetat fleri permitte videri, Natorum genitor credar vt eſſe trium.
Hec ſi diſplicuis fuerint ſolatia nobb:
3 Haæc fuerint nobis præmia, ſi placui.
Idem in Næuolum lib. z.
3 Nunquam dicis, Aue, ſed reddis: Næuole, ſemper, Quod prior& Curius dicere ſæpe ſolet.
Cur hoc expectas à me'rogo, Næuole dicas. ANAam, puto, nec melior, Næuole, nec prior es. Præmia laudato tribuit mihi Cæſar vterque,
Natorumque dedit iura paterna trium,&c
Idem lib. 9. ad Iulium.
Rumpitur inuidia quidam, charißime Iuli, Qupd me Romalegit, rumpitur inuidia. Rumpitur inuidia quod turba ſemper in omni
Montramur Algito, rumpitur inuidia. Rumpitur inuidia tribuit quod& ſar vterque Ius mihi natorum, rumpitur inuidinx.
Idem lib. 8. in Dentonem.
Neſcio quid, de te non bellè Dento fateris, Soniuge qui ducta iura paterna petis. Sed iam ſupplicibus dominum laſſare libellis
Deſine,& in patriam ſerus ab vrbe reddi.
Nam dum tu longo deſerta vxore diuque
Tres quæris natos, quattuor inuenies.
Idem lib. 9. ad Fabullum.
yxor cum tibi ſit formoſa, pudica puella, Quid tibi natorum iura Fabulle triumꝰ Quod petur à noſtro ſupplex, Dominõque Deöque-, Tu dabus ipſé tibi ſi potes arrigere.
Hinc ille iocus in Munnam, qui pauciſsimos habebat diſcipulos, apud eundem
libro 10.
Tura trium petiita Cæſare diſcipulorum
Aſſuetus ſemper Munna docere duos. Cornel. Tacit. lib. z. Annal.
De Prætore in locum Vipſanij Galli, quẽ mors abſtulerat, ſubrogando, certamen inceſsit. Germa-
nicus atque Druſus(nam etiam tum Romæ crant)
Haterium Agrippam propinquum Germanici fo- uebant. Contra plerique nitebantur vt numerus li-
berorum in candidatis præpolleret, quod Lex iu-
bebat. Lætabatur Tiberius cùm inter filios eius,& leges Senatus diſceptaret. Victa elt ſine dubio lex, ſed neque ſtatim,& paucis ſuffragiis, quomodo etiam cum valerent, leges vincebantur.
Idem lib.3. b
RKelatum deinde de moderanda Papia Poppæa, quam ſenior Auguſtus poſt Iulias rogationes in ci- tandis celibum pœnis,& augendo ærario ſanxe- rat, nec ideo coniugia,& educationes liberorũ fre-
quentabantur præualida orbitate. Cæterùm multi-
tudo periclitantium gliſcebat, cùm omnis domus delatorum interpretationibus ſubuerteretur. Idem lib. I5.
Percrebucrat ea tempeſtate prauiſsimus mos, cùm propinquis Comitiis aut ſorte Prouinciarum, plerique
b cpol
ta lelc Nculi mgbl Nocli
Nymn wum
rw Wm adlü dunc 1 rlannu
dum
dexp los ha altSci
b ded d.
füwam 1 dele gu lens, I
Lalſ
luan
1
twuni dublh b
lel Uta
de nuue er 3 Ciei,
daf” 4
4 uy

en vrnne Ann,, ttuorinuenje
adFabullun
un)
ſaudiaul,
una Fdbuleninm plex, Dmmininu R
vrungihmin losapudenia
1010.
rt iſſouim 1
una duen uu
iit lid.«Amdl
Kvihtnjcaf
certamen incit m’
n etiam tumlrran
ropinquum cani . utebannuna,
blerique orbi fictis adoptionibus adſciſcerent fi- ſoos, Præturaſque& prouincias inter patres ſortiti,
ſtatim emitterent manu quos adoptaucrant. Qui magna cum inuidia Senatum adcunt, ius naturæ, jabores educandi, aduerſus fraudem& artes,& bre uitatem adoptionis enumerant. Satis pretij eſſe or- bis quòd multa ſecuritate nullis oneribus gratiam, honores, cuncta prompta& obuia haberent: ſibi tomiſſa legum diu expectata in ludibrium verti,
uando quis ſine ſolicitudine parens, ſine luctu or- pus, longa patrum vota repente adæquaret. Factum ex eo Senatuſconſultum, ne ſimulata adopii in
vlla parte muneris publici iuuaret, ac ne vſurpan-
dis quidem hæreditatibus prodeſſet. Fueton. in Auguſto. b
Leges retractauit,& quaſdam ex integro ſanxit, tſumptuariam,& de adulteriis,& de pudicitia, de ambitu, de maritandis ordinibus. Hanc cùm ali- quanto quàm cæteras ſeueriùs emendaſſet,&c.
Plin. ad Priſcum lib. z. epiſt. de quodam Voco- nio loquens: Equidem iuuenis ſtatim iuueni, quan- tum potui per ætatem auidiſsimè contuli,& nuper ab optimo Principe trium liberorum ei ius impe- traui: quod quanquam parcè,& cum delectu daret, mihi tamen tanquam eligeret, indulſit.
Idem ad Traianum lib. 10.
Exprimere domine verbis non poſſum quantũ mihi gaudium attulerit, quod me dignum putaſti iure trium liberorum. Quamuis enim Iulij Seruia- ni optimi viri, tuique amantiſsimi precibus indul- ſeris, tamen etiam ex reſcripto intelligo libentius hoc ei te præſtitiſſe, quia pro me rogabat. Vidcor ergo ſummam voti mei conſecutus, cùm inter ini-
tia feliciſsimi Principatus tui probaueris me ad
peculiarem indulgentiam tuam pertinere; eõque magis liberos concupiſco, quos habere etiam illo triſtiſsimo ſeculo volui, ſicut potes duobus matri- moniis meis credere,& cætera. b Idem eo lib. ad eundem Traianum.
Suetonium Tranquillum probiſsimum, hone- ſtiſsimum, eruditiſsimum virum,& morcs eius ſe- cutus:& ſtudia iampridem, domine, in contuber- nium adſumpſi, tamtque magis diligere cœpi, quã- tò hunc propius inſpexi. Huic ius trium liberorum neceſſarium faciunt duæ cauſæ. Nam& iudicia amicorum promeretur,& parum fœlix matrimo-
nium expertus eſt: impetrandumq; à bonitate tua
per nos habet, quod iſli Fortunæ malignitas dene- gauit. Scio, domine, quantum beneficiu petã, quod peto, à te, cuius in omnibus deſidcriis meis pleniſ- ſimam indulgentiam experior. Potes autem colli- gere quantopere cupiam, quod non rogarem ab-
ſens, ſi mediocriter cuperem.
Idem lib. J. ad Fab.
Caleſtrium tyronem familiariſsimè diligo,& priuatis, mihi& publicis neceſsitatibus implicitũ, ſimul milirauimus, ſimul Quæſtores Cæſaris fui- mus, ille me Tribunatu liberorum iure præceſcit, &c. Plutarchus in lib. 2εςανές /μιαιαηνσορeνλνασς̈ ε&αν e: rs νρμάιαι, bWoy 15 1» ꝙſ 1016 ⁴⁵ις r0 Klατ⁴ἀ᷑‿˖νασνν. med roy S& àανμέενέι ν⁶ράας dν⁴ένν,&du, ua- harε ei Auuig o rA, A) 26G. sde anuias 1½ K'ν οιν&εν„ Se n*ς Ad eεππ⁴α„ d⁸
7 K8 ₰ 8 82 5 4. 9,ρραα‿αν πρυηρι Qà« Nη νσ—) œ,, sx ra ngo-
Diſput. anniuerſ Lib I.
ur⁴⁵αας Iraxuuν.N 39, A‿ 4g, pu‿e„ ryy Ar⁴α iuν, didioν ua‿rs‿σ.
„ 4 v‿αεμς ‿ρρσων ν TLαœ KgvKen Mra‿ν ra.
Feneca lib 3. de benef. cap. 32.
Licer tibi in quantum velis extendere beneficia filij, cuͤm paternum munus& ſimplex ſit,& facile, nec danti voluntarium. Quid neceſſe eſt mulris? Dedit etiam quibus dediſſe ſe neſcit, in quo cõſor- tem habet, in quo ſpectauit legem patriam, præmia patrum, domus, ac familiæ perpetuitatem, omuia potiùs, quàm eum cui dabat.
b Muſonius apud Stob. O ˙* 12dbera, 5ig Aure 18re Tirοius 19)³*,
greax, Tuorin rI Axr αeφηονπτηιƷα, T, lS Ko) 3e 7⁴ 2 eAl, 7.— GAd*ſes 15 K01v y, gR2 dle 19 39T4o ⁴ανν½ cuε‿ο ‿a oy Asyν aιςσ*πιιυε–νν hen e Se 7⁶ 2vee⸗ 126½ 7 EFo NuTdy 54u, SAA- 6sgdτ⁴οr d½ rà ⁴μέιανμαασ*σσ⁴, da⁴ as εy, ¹ o- Ta⁵as 7 go Airbονν σσσν&oy aivα Aℳ⁴0,&ℳ⁸89, 7* 4 Ixer dag o) vh A ao ee ery, Abireg. T976
X 8 3 3 4 3 5 A⁴εν N dαιλαέάνν Aεπι ν Nuεαε„ AM, T Aerbs
A* 74 ₰‿;. TaAν⁵ς Snuiar 2εᷣᷣεαν. 18 70 2 Ardννυα 2c9 19e5 aA. 2
. 3 2* 34 ro T-v uα aiενν αάννυνσενασσιν oaν. 13 o M wo- 4* X
Euſcbius in vita Conſtantini. 6 As Arasa xλα v6⁵οι εάηςερσν 8 T o*iνν aoxns Inαμρνυοσνν.‿ν„y 8rG- nara T Artvar
3 X 92 e„„ Aνm ν⁴ DAO6 TSAnM/ x ς abreg 2
i 1oϑdεy. Auag Ä9 T Vo ge: MOOVSry r„ s eoσυοναἀ. 180 Saœiλμάενεςᷣ πν ν νν Lebs- Heο⁵ε, 18 aadra„vdo&αe nuues rac&ev, I5 eese Nery 0niTeay o ⁴αασέι. Araias a- ο ρη̈ιαασ‿ν Oðuig ays e ey.&u᷑ae ee A8* 2AUH* iaé id xmσαꝶ. Seerbéνταςε ⁵ Oeus àc-eν. 4Ne
f. rπς es pναty, 8‿ᷣ‿sι ‿α⁴ͥονεεμαρασ‿-
is, Tuuπεa 1, 2o D is eug, I„ ο⁴ οσ⁶αdτ
O*⁴ogeias eœn eεεε⁴⁵άοισντο. op vαν ⁴ π᷑αε‿μκν αεενoνν Zukss 1so‿σν½ hes nabis νηε ν εετ* Gor, apρᷣ& Masaic Gic, Lux Ao d‿μανᷣ ᷣσἀe auas nabisdσασα. r1 3vy; nuogiag Ar‿oy rau, hauμαρ S⸗, u³ vd ovis 4eνν ⁷ινεαςέ1 μνρσι εο
‿—„— I uxeiν, re Aia., 10 2 ad‿τοσερ ν ερεεεονουσνεαe.
r& e* Suy d,v6 αενς παᷣl κ Hτπ υμς aros- Aeενενει εX&ενιεσρυ ν μμ οέιρ mπνemιm⅜μ‿, ¾ 2 erννσεμενεννν,A&io i s,bau⁴ er, An s o △μϑ‿νiy. b Sozomenus lib. I. Eccleſiaſt hiſtor cap.. N 04. 71 6ο‿νάαόασιτ aμνν, ν⁸ et xοσν 2 xe*ſs 67, T oœν d‿νειονάόmεκμαν τνε aαeνμν* is ⁴* ι μ☚ᷣ τα, A‿a, 78 xo aν, A9; 5 unsy- Aauyeuy Cx Aabi uas 76 2* Tiν& ετννννν aeεοᷣρση ra. 135 4αρινς, Cnαινν 7⁰ ℳ.(u7 ud a△³Xi- EA vννπ. 4heye e rSy ol A⁴ 6uνλμἀ⁶ιε. o⁴ud vbœ- roy 1εσρρFνννν ααμνμε 2 TIuOy 646G,,, Kahon & m„˖o v ½εαα ε νμο ‿-οQ‚ ναχμἀς‿ νιπές α d‿νμέα α ey μννννά̈ꝙiς πουεναμοασςσ. 59ν wy oꝗ Haxi&s xaga 18 X⁴νερ½ον reον⁵ μ 16 abεyiaν 2 ana᷑ν α 622„ Aœσαμνρνα†, 8u*νas erονισνν 65 Ies XAe, rg- An dν⁶ρέ τeν dlb vαι οέs εν τιυνννμνν˙⁴ Auε&ιν, 198 Queus dst uara—u Ayube es,auννᷣ πρενQανᷣeνννσ Auνεᷣiσπ eππιμν ½. v5lε 729 eοσεᷣ σσς, εε 8imGmQG☚άςνντυ μςν νπνακνανν τναι ριάννς A, A σαἀ. 8 29 aυκ A; a⁴εοσν eeir ομέεε ‿νασν 188 S α ei ενι εεννταἀν, AAeios, eν τινς
E
2 2

——᷑—Z—x—x—LOFy——————
————
————
4 1. 1 1 1 1 6 44 1 1
—— ——— ——
1398
M 2 begi rs, 07X⁴α εμσ 2uiSous v Aie9e
X„„ e 2 97 A‿ το oονν xτειν ν τ lο‿νμμο oAXTBA. D8
dy τ ˙ 6 8XDe Snbn i 69) 3 τ½ ειονν be- 59),,y e do.
b a*πνε“ ei ,1& X☚ õσeοφ Aœ xακεεν. 4 s᷑s 2dνν di rAXlh a‿νιέσααασι αι dς Nar⁄εαασυ ras asmnᷣa bevse 4asleis 3(as, 2ouobe r(aAν rexianesoy 7 3 a⁴ eie ε‿ꝓννντν τέ Sat a e 12„ bond eiα Aα. r& Av zay* eAue becer v5 ν AreXiᷣ αμνmι de. 8 m vi rν σηνQð⁹æi—ed n vgiuy erεree Ne 7016 xaειο⁴ιιι⁸ε‧ν BsXav A. 186 goNIuG dνκον rTag æada²eieth. vεa* Ns aiα r 2vry Wio, 2 Nocre a ⁊ A △μαά νᷣMρ‿ εν caue. æa a2 s Baeus— *½e ebeiad. 8u L,„ον— rà aνονέέννσ&sνεeνꝙτ⁸ A-
Loys, 9) rN No» 86 Aν‿τν gpeand s, aus-
rTateenas 6iα ⁷ T.ν6% ¶ι 592. 619 9 o Ae meoeoo eas Ao un xNTeiy ra vevGꝙ§G‿ rnu‿νπσ εσ mυιε‿αέα ‿ e 2ui6lᷣ Xee,,voy, A ro Xν ue‿εᷣεa Song en rhv ATN Aeivoyo 4 8- Neube idε,n- oX⁴TSi Su‿νμυςυν aλμνισντοεέες 6e ve- „ f„ 5 e 1 3. uss, 2ισιρα‿⁵σνασσ⁴ ασςα τνς uιν eu ⸗. N.. G Ae e Oesνεμι ένκςι‿ ηeσος μmςπνσis leε» πmτοά‿⁵dεeν 5u‿μe
N*
2 ειινοοο Pẽou ενεν 9, E0G τνμνος 789 W&! r18—
vενς, eO SAOeHAſ S„ rν ᷣννμ ντέιοι τ ε&λꝭηεαι
de‿2αν. 6 2Qικσμ Kaνεαeετιε- roαν ονκιφηεετεα, 22
Ara. A*ey e Sae Tyy H⁵τπικαναο εεοςεεν.„ e.
. 8*. 1. e„ 4 à aah' tavrhy 2uuNemg N rhy 2erhy röre u⁴‿io-
82 2⁶us
Tay au*». Extant autem duæ Conſtãtini& Theo-
— doſij Imperatorum conſtitutiones lib. 8. C. Iuſtin.
tit. de infir. pœn. cœlib. quibus pœnas omnes aduer-
ſus cœlibes atque orbos ſtatutas antiquarunt,& ſuſtulerunt, ae præcipuè pœnam legis Papiæ Po-
peæ, ſeu de maritandis ordinibus, ab Auguſto quõ-
dam latè, vt Si vir& vwor, liberos non haberent, eius, quodl alter legaſſet alteri decimam partem tantùm cape- ret. Cuius legis TPacitus& Tranquillus in locis ſu-
prà citatis meminerunt. Meminit& VIp. in libello nuper inuento, rit. de ſolidi capacitate. Eiuſq́; legis
multa fuerunt alia capita, quorũ eſt frequẽs mentio
in iure ciuili. Veluti,V t non liceat poſt quinquaginta, ſexagintaàve annos matrimonium contrapere. l. anci- mus. C. de nupt. yt inter ſenatores& libertas nõ per-
mittatur matrimonin.I. vl. C. de nup. Vt qui duos filios
in poteſtate habuit, obligatione operaru liberetur. l.7. C.
de ope. liber. Vt luſiurandu remittatur, quod libertoin hoc impoſitum eſt ne vxorem ducat. l. adigere. de iure
patro. Vt ſi liberta ab inuito patrono diuertat, alij nube- e inuito patrono non poffit. tit. vnde vir,& vxor. Et
alia id genus, quæ inter lege ndum à quouis ſtudio- ſo obſeruari poſſunt. Ad hanc autem legem allu-
fſiſſe Iuuenalem rectè cenſuit Alciatus cùm ait,
Tura parentis habes propter me ſcriberis hætes, Legatum omne tapis...
vVerum quod idem ſeribit, Theodoſij& hono- rij lege ſub titulo de iure liberorum lib. C. luſti. 8. fublata eſſe priuilegia omnia liberos habentibus conceſſa,& à coniugio, ac fœcunditate nihilo dif- ferre orbitatem,& cœlibatum, mihi non modò fal- fum(pace eius dixerim) ſed etiam perabſurdũ vi- detur. Alciat. l. ter enixa. de verb. ſignifi. cùm in eo- dem Codice extent duo tituli de his, qui numero. liberorum ſe excuſant, lib..& 10. Idque ius in libris Inſtitutionum, quæ poſt Codicem illum editæ fue- runt, repetitum ſit, tit. de excuſ.tuto. Sed& in libris
1— 4„»„ ₰ 5 A 5 24 vng ruy ν etv. rauνis ευιανέεες εεενεεσεινε ενε n vY
Franciſci Duareni luriſconſ.
Pandetarum quædam huiuſinodi priuilegia repe-
riuntur, l. ſpurij. de decur. I. quæret aliquis. de verb. fign. quæ ſi Theodoſij lege ſublata dicamus', ſtulxi- Stix. damnemus luſtinianum neceſſe eſt, qui poſt
cam legem Codici ſuo inſertam Pandectas con-
ſcripſit& publicauit. Adde quòd hæc ſententia le.
gis Theodoſianæ verbis non conuenit: NE MO K8„⸗. 9. V 8 poſthac à nobis ius liberorum petat, quod ſimul haclege
omnibus concedimus. Quis enim non videt longs
aliud eſſe ius liberorum omnibus concedere, quam liberos non habentes, habentibus pares& æquales
reddere: Exiſtimo autem de his, qui legitimum mu- merum liberorum habent, loqui Theodoſium, eoſ- que ante illam conſtitutionem ſolitos à Principe
vacationem& immunitatem impetrare. l.vlt. C. de
his qui nume. liber. lib. 10. quod cùm videretur ſu- peruacaneum, ac Principi ipſi permoleſtũ,& gra- ue, ſemel omnibus id ius indulgere voluit. Idemq;
Leo Imperator in ſpecie non diſsimili aliquando feciſſe legitur, boni Principis functus officio. I.J. C.
de theſ. Principem enim(vt de iudice Cato dice- bat)nec de iuſtis orari, nec de iniuſtis exorari decet, Illud verò haud ſcio an fefellerit Alciatum, quòd exiſtimauit, ius liberorũ tantùm dici, quod à Prin- cipe liberos non habentibus datur. Nam ius libe- rorum is quoque habere rectè dicitur, qui liberos habet. l. Inſtit. de Sena. Tertul.§. j. l. qui teſtamento. de excu. tutorum. Paulus lib. 4. Senten. tit. de inteſt.
ſucceſ. Matres tam ingenuæ, qudàm libertinæ, ciues Ro-
manæ, vt ius liberorum conſetutæ videantur, ter,& quater peperiſſe ſufciet, dummodo vinos& pleni tem
poris pariant. Qua ſémel vno partu tres vel duos filios
edidit, ius liberorum non conſequitur,&c. Idem eo-
dem lib. rit. Ad Senatuſc. Tertul. Ius liberorum ma-
ter habet, quæ tres liberos au habet, aut habuit, aut ne-
que habet, neque habuit. Habet, cui, ſuperſunt: habuit. quæ amiſit. Neque habet, neque habuit, quæ benefficio principus ius liberorum conſecuta eſ.
De iuris,& facti quæſtionibus:& explicatus Vlpiani locus cap. /79 tit. de iudicia.( P. XLI. () Mub quæſtio, quæcunque apud magiſtratũ, ſiue iudicẽ inter duos litigatores incidit, aut iuris eſſe dicitur aut facti. Queſtio iuris eſt, cùm cõ ſtat factum eſſe id, de quo lis eſt, nec vlla eſt inter
litigantes controuerſia, an factum ſit, ſed cauſæ ſta-
tus finitiuus eſt, aut iuridicialis,&c. vt eſt rhetorum
loquendi conſuetudo. Nos enim omnes cauſarum
conſtituriones, excepta coniecturali, hoc verbo cõ- plectimur. Continetùr autem omnis quæſtio iuris aut verborũ proprietate, aut æqui diſputatione, aut
voluntatis coniectura, vt Fabius ait lib. 12. Nec ve-
rò dubiũ eſt, olim non modò Iuriſconfultorũ fuiſ- ſe munus, de hiſce controuerſiis reſpondere con-
ſulentibus, ſed etiam magiſtratuum, ſi forte à iudi- cibus conſulerentur. l. eum quem. ff. de iud. Sed& P rincipum quoque ea fuit conſuetudo, vt ſatis de-
monſtrant ca reſcripta, quæ luſtinianus noſter in Codicem ſuum congeſsit. Quem morem retinuiſ-
ſe Pontifices etiam Romanos, Imperatorum exem
plo, indicant epiſtolæ, quæ Decrerales vulgò di- cuntur. lulius Capitolinus in Macrino: Fuit in iure
6 inquit) non incallidus„‚adeo vt ſtatuiſſet omnia
reſcripta veterum Principum rollere, vt iure non
reſcriptis ageretur; nefas eſſe dicens, leges videri
Commodi
katio⸗ nCod adiccs ſcleba Hde drodo ic eib Fant
tiacn ann. Aele kution conich eel hoc(i M conll I ac 1 digeme dernae grecütn aadle deütur.
mue

Diſput. anniuerſ. Lib.i. 399 Commodi,& Caracalli,& hominũ imperitorum voluntates, cùm Traianus nunquam Üibellis reſp. ro. ff. ſolutò matrimh. 1.:. ff quæ ſenten. ſine appel- derit, ne ad alias cauſas facta præferrentur, quæ ad reſ.l. 1. ad Turpilianuml. Diui fratres. ff. de liber- gratiam compoſita viderentur. Illud obſeruatione cauſ.l.244. de falſa. I. matit. de quæſt. I. ſi præſes. de indignum non elt,huiuſimodi reſcripta non ita cõ- pœn..fi de adim. leg. l. 4. de mune, patrimo.l. litus. cipi ſolita fuiſſe, vtq væſtionem omnem conſulta- de verb. ſignifi. Cicer. in Acad. quæſtio. ad ſinem,& tionemque complecterentur, ſicut hodie ea conci- in Verr. ſi 9. 4.& 7. Seneca Iib. 2. de benefi. c.. Ex iã ividemus, qurà hrincipe; aut Cancellaria Prin. dictis ſatis plamim, perſpicuumq́ eſſe Kubtror di, cipis impetrantur. V ulgus Literas patentes appellat. tô laxiores habenas iudex in quæſtionibus facti Conſultor enim, ſiue is litigator eſſet, ſue magiſtra quam luris hiabeat. FPaur. quæſtio(inquit Papinia- tuszaut iudex, libellum offerebat Principi, vel iis, nus)eſt in arbitnio iuirantis. LI. ad S. C. Turpi⸗ Et qui libellis præfecti crant ab eodem, quales hodie Pau us, PFacti quæstio iniquit)in poteſtate udicantiam
1. ————— ———
———
lis, de facto pronuntiaretur, vt ſuprà diximus..wi.
—
—
—————
ſunt magiſtri requeſtarum in Gallia. Cui libello
ſubſcribebat Princeps, quid ſibi videretur iuri æ
quitatique conſentaneum. Argumento eſt, Andd Huiuſimodi reſcripta ſubſcriptiones à Iuris auctori-
bus vocantur.§.. Inſtit. quib. non eſt permiſ. fac. te- ſta. l.ſi quis obrepſerit. ff. ad 1. Corn, de falſ. l.-. C. quomodo& quando iud. l.3.& 5. C. com. epi. pro-
gram. Ac plerunque magna in huiuſmodi reſcri-
R.: inris autem austnritas non ſtl. otdine- Had mu- nicip. Idque ſumptũ videtur eſſe ex Ariſtotele, cu-
ius hæc verba ſunt, libro primo Rhetoricorum:
8 8⸗ 3— 3 87. 6r1 e Dν⁸,ε z1. r8 deν αμνεσ 2be‿⸗, 8 5„ d51ν 2 AA,— 4⁸ † ⁴2ι.ερα τ αραένμ 51 επν ενχ εατσένj pt- 8 N8 8 X△ 6 Jorer, I2 Teyovey. e Ie uiα iy,) Jiudo*, aAM⁴νuoy. So vμαοeτ Tidgieer, A0b) In I„„-
2s euas Jy Sei piyocuirn, 9 S Kasbdrar wage
ptis hodie reperitur obſcuritas, quòd queſtio illa,&
relatio, ad quam Princeps reſcripſerat, deſideretur 60 2As2s v2e 37 ε7⁶Nera, rara A⸗ eur
in Codice luſtiniani. Cæterum in his controuerſiis A0⁷⁸6, 2 Sr1 ATiSaA naraimey Er r0e«iε. iudices de iure pronuntiare,& ita ſententiam ferte IIH⁶ †ν 8y,g71 bya Aabeiy, 49 5Aps 9 7,„ e Sibeed a. eeneEneree d efurte 235 1 Lz a. 1biehnins ueheter, ind- .de appé. l. I. ff. quæ ſent.iine: II. Z. O⸗C. Seiy. serb ε᷑r voμαοsεᷣααᷣν ε αμπσι˖ Ge A-
8 bronor eſt deccfl u teſta. de excu. tuto. Quã Lre ee 4 2 ,nu 4½ ee d,e he b ue,aucm herihe 3 iudicandi rationem minimè obſeruant noſtti tem-„ A2νεσάᷣσ ν⁸ευἀοννεε, οαυν Qtsο, kaXBde n hun nan poris iudices:ſed ita abſoluunt reum, aut condem- vgiο*a. ₰ T απαἀ'ττων αμνινονν 714 7 ueν 18 voο- 2 2 luu ſun tiam ita ferendam impulerit. auæſtio facti dicitur, AάηQ aære. 1ε‿‿△μιο ⁵αμν, T8 4«dbο μν ,1y.S l EauA„- vn9 huntu tein 1 cùm non conſtat, an id factum ſit, ſuper quo lis or- uας ꝓεκμφ ᷣuBανſ⁸ 1A7,.,, a⁴ρςιντσνν μ οσ auſtham e— ta eſt, quõdque inficiatur reus. Et hanc cauſæ cõſti- 2eεiuy 49L2. M 908 oDS,uA! 15 P.Ncly Aou9) 15- C 8 Lhn⸗ V tucilen Rhetores OCatnt. Ldüfectutaleim qadc eiy, 15 0ber Tuue e92) xuypenra wodzis. 90 ⁸ au: häbet untunant coniectura tunc verum quæratur. Qua in re nu lus anuer. Mracda heueν³ε 7 4te, an Sed jabet, ai ſas ſanè eſt iuris ſcientiæ locus, vt teſtatur permultis in πφα)*F vęlo τν αιον‧ ν, Aur„ v. 2.ε Ady 8„ neque hahut, umii locis Cicero:ſed quemadmodum Gladiator in are-.ν½ Qᷣ, Gar⸗ 9 Acpe Aa be Aarleay wnn. nftutie- na conſiliũ capere dicitur, veteri prouerbiotita bo- p 209ʃ0„ Te» u*ri, ee. N r5 py ovvαι νωάηλεεασιν½ nibus: oafufe nus ac prudens iudex ex re nata ſtatuet perpenſis 2) ερσαμαMπQᷣꝙ,u/, j 1 Ava deννxνννπη α oir dis ua hu. Lül diligenter omnibus circunſtantiis, an ſatis probatũ ra*⁴ ran. 2 2 Juudrd radra TD1 veοο e ke, atsi⸗ rcunque muasie fuerit, necne. 1.3. f. de teſt. L.7. C.de fideicom. magiſ. Meir. Itaque maiorẽ gratiæ vel ambitionis materiã uos ltigunu que eũ inſtruent in hoc negotio Rhetorũ quam Iu- præbet facti quxæeſtio. quàm iuris, vt ait VlIpianus
... 3 1,,1. Kr, 1. 1
b. Qweoistä iſconſulorũ libri. Acſi quid apud noſtros auctores ſub tit. de iudiciis, cap. 79. dicta Leum quem teme- 0 1s ct, weutr reperitur, quod ad eã rem pertineatiid A Khetori- re. Qua de re ita diſſerit Cicero in oratione pro afl gum ahunh bus mutuati ſunt, nec artis Ruius propfiu eſt. Pro- Cæcinna, vt grauius nihil, elegantiùſve dici po sit. 1 cialss&cutem inde nec Iureconſulti de huiuſmodi quæſtionibus, Cuius verba eò ſtudioſius hie adſeri pſi, quoniam los eiimansas nec magiſtratus, nec Principes olim reſpondere ſo- locum illum Vlpiani, qui ſubobſcurus eſt, mirum
70y Aμιρασετρεμνσσ ν. Ad ⁴α‿ K*y 2y eoiHer 186 ₰ 4 7.. 5. 5 1* 8.
quem. de Iud. l. Seiæ.§.Vlt. de inſtr. leg. Cicer. in To- pic. Admonet hic locus, vt quæratur, quid ante ré,
4 id cũ re, quid poſt rẽ euenerit. Nihil hoc ad ius.
d Ciceroné(inquiebat Gallus noſter)ſi gmie a6 eü
tale quid retulerat, vt de facto quæreretur,&c. De-
niq; quicquid èſt vbiq; taliũ præceptionum, ſiue a- pud Khetores, ſiue Iuriſperitos, ita inſtruit iudicè, vt certa tamen regula minimè eũ adſtringat, ſed o-
mnia potiùs eiuſdẽ relinquat arbitrio. Cicero in o- tat. pro Fon. l.3. ff. de teſta. l. mora. ff.de vſur. l. quod
dicitur. de impen. in re. dot. fact. Verùm vbi cognita cauſa ac diſcuſsio negotio factum iudici probatum eſle, aut non eſſe, viſum fuerit, pronunciabit ita fa- ctum eſſe, vel ita factum videri, aut contrà. Fuit e- ium hic vetus ferendæ ſententiæ mos) vt ſi conſti-
tutio cauſæ iuridicialis eſſet, de iure:ſi coniectura-
GUkredt lebant. l. non ſtatim. ffad l. Fauiam de plag. ff.l. eum in modum illuſtrant. Nam qui ius ciuile contem-
nendum putat, is vincula reuellit, non modoò iudi- ciorum, ſed etiam vtilitatis, vitæque communis. Qui auté interpretes iuris vituperat, ſi imperitos iuris eſſe dicit, de hominibus, non de iure ciuili de- trahit:ſin periris nõ putat eſſe obtẽperandũ, nô ho- mines lædit, ſed leges, ac iura labefactat. Quod vo-
bis venire in mentẽè profectò neceſſe eſt, nihil in ci-
uitate tam diligenter, quam ius ciuile retinendũ. Et
enim hoc ſublato, nihil eſt quare exploratũ cuiquàã
poſsit eſſe, quid ſuum, aut quid alienum ſit: nihil eſt quod æquabile inter omnes, atque vnum omni-
bus eſſe poſsitItaque in ceteris controuerfiis atque iudiciis cùm quæritur, aliquid factũ necne ſit, verüũ an falſum proteratur,& fictus teſtis ſu bornari ſolet, R& imponi falſe tabule, nonnunquàâ honello ac pro- babili nomine bono viro iudici error obiici, impro
2 4
—ö¼²“

. 4 “ 4 “ 4 1 3 4 4 1 4 4 4 4
——
———— ———. 4——
„ — „——
1400
bo facultas dari:vt cùm ſciens perperam iudicarit, teſtamentum, aut tabulas ſequutus eſſe vidcatur. In iure nihil eſt huiuſmodi, Recuperatores, non tabu- e falfr, nou teſtis improbus: denique nimia iſta, quæ dominatur in ciuitate potẽtia, in hoc ſolo ge- nere quieſcit, quid agat, quomodo aggrediatur iu- dicem, qua denique digitum proferat, non habet. ll- lud enim poteſt dici iudici, ab alcad non tam ve- recundo homine quàm gratioſo, ludica hoc factũ eſſe, aut nunquàm eſſe factum, vel cogitatum. Cre- qe huic teſti: Has comproba tabulas. Hoc non po- teſt: Cui filius agnatus ſit, eius teſtamentum nõ eſſe ruptum, iudica: Quod mulier ſine tutore auctore promiſerit deberi. Non eſt additus ad huiuſmodi res neque potentiæ cuiuſquam, neque gratiæ. De- nique quo maius hoc, ſanètiũſq; videatur, ne pretio quidẽ corrumpi iudex in eiuſmodi cauſa poteſt. Conciliatio quorum locorum Domitij Vlpiani de crimi- e ſtellionatus in ſpeciem pugnantium. — C4A. I.11. b X † Ariis modis infamia quis notari poteſt: in pri mis hominum opinione. Nã is, qui apud bo- nos& graues viros maleè audit, infamis dicitur, li- cet ei iure& legibus nulla irrogetur infamia, l. ob hæc ver. ff.de his qui not. infa. l. ea. l.verbum. l. inter- loquutio. C. ex quib. cauſ. irro. infa. lhonori. ff. de ob ſeq à lib. Itaque eum, qui reſtitutus eſt fame, hac no- ta adhuc laborare exiſtimo: verumque eſſe, quod ait Plautus in Peria Hominum immortalis eſt infamia, Btiam tum viuit, cum eſſe credas mortuam.
Hinc Claudius Cæſar, cùm cuidam notam ap- poſitam deprecantibus familiaribus ademiſſet, Li- tura tamen(inquit)extat: ſentiens, remiſſa culpa, in- famiæ prioris veſtigium manere. Hæc infamia ta- metſi neminem à poſtulando repellat, nec tam effi- cax ſit, quàm ea, quæ iure irrogatur, effectu tamen nõ caret. d. l. honori. l. eos. ffide decu. l.infam. C. eo. tit. l.z. C. de dig. l. fratres. C. de inoffic. teſta. l. teſtiũ. I. ob carmé. ff. de teſti. Alterũ eſt genus infamie, que
irrogatur alicui iure ciuili,&ſi forte apud bonos vi
ros non ſit grauata eius iſtitaatioieaue iuris in-
famia vulgòo appellatur, ſuperior verò facti. Dupli-
citer autem id contingit. Vno modo cùm lex factũ ipſum notat, non ſententia. l. palam. õ. quæ in adulte rio. ff. de ritu nup. l. imperatot. f. de his qui not. infa. vt, ſi quis ab exercitu ignominiæ cauſa dimiſſus ſit: Si artis ludicræ cauſa in ſcenam prodierit: Si leno- .——„.. 1 ciniũ fecerit. Idqꝗue Prætoris edicto Spiefſm eſt. 1.1. ff de his qui not. infam. Aliquando factũ, ac per-
ſonam notat non lex, ſed ſententia. d.§. quæ in adul
terio. Vt is demum hanc notam ſubeat, qui feciſſe iudicatus eſt, cùm in exemplis ſuprà ſcriptis, factũ ipſum ſufficiat, nec ſit neceſſaria ſententia. Cuius rei exempla in Prætoris edicto extant. d. l. 1. ff. de his qui not. infam. Quibus addendum eſt, eum qui iudicio publico damnatur, infamia quoque notari. L. infamem. ffide public. iud. Nam damnatus ex cri- mine, quod publici iudicij non eſt, ita demum no-
tatur:ſi ex codem maleficio ciuiliter,& priuato iu-
dicio dãnatus infamis eſſet. l. infamẽ. Itaq; ſtelliona- tus crimen regulariter dicitur famoſum non eſſe,
uia publicis iudiciis nõ annumeratur. l. 2. ff. de cri- mi. ſtellio. Vt ſi emptor(exempli gratia) venditorẽ
Franciſci Duareni luriſconſ.
8. 7—...„ accuſet: quòd ſciens, prudensq́; rẽ alij obligatã ven. diderit. l.3. ff. de crim. ſtellio. aut creditor debitorẽ,
quòd rem alij obligatam pignori dederit. l. tutor. 5. contrariũ. ff. de pignor. actio. Sed cùm ſtellionatus crimen obiicitur ex ea cauſa, ex qua competeret a- ctio famoſa: puta de dolo, l.. de his qui notantur infamia.§. vlt. Inſtit. de perp.& temp. act. meritò da- natus eo crimine, infamia notabitur. d. l. infamem, Neéc aduerſatur huic ſententiæ quod VIpianus art,
Crimen ſiellisnatus infamiam irrogat damnato, quam.
uis publicum iudicium non eſt. l. quid ergo. vlt. ſi de his qui not. infam. Non enim hæc verba ſignificãt, quiſquis hoc iudicio damnatur, infamia notari: ſed mendosè colligi: Publicum iudicium non eſt, non igi- tur infamat. Eſtq́; orationis genus preſſum, clegans, & Iureconſulto dignum, cuius ſimile apud Paulum legirur ſub tit. de pact. c.28. Nam nec nouare alium poſſe, quamuis ei rectè ſoluatur, l.ſi vnus,&c.
Explicatus præter aliorum ſententiam tractatus de in- terrogatoriis actionibus, libri decimi Pande- ætarum. CA P. ILIII.
(Jlamn cogebatur is qui nulla actione conuen- tus fuerat, interrogationi ab alio ſibi factæ in iure, id eſt, apud Prætorem, reſpondere: vt ſciret a- ctor quantũ ab eo petere deberet,& quomodo iu- dicium conſtituendũ eſſet à Prætore: vt puta, inter- rogabatur reus, An eſſet hæres, vel bonorũ poſſeſ- ſor?& quota ex partetex teſtamento, an ab inteſta- to: An in poteſtate haberet eum, cuius nomine iu- dicio noxali agendũ erat? An quadrupes, quæ pau- periem fecit, ſua eſſet? An eſſet X X V. annis mi- nor? An fundum poſsideret,& quota ex parte? An loci dominus eſſet, ex quo dãnum timeretur?&c.
Ac tametſi id Prætoris edicto contineatur, quod
Vlpianus,& cæteri Iuriſprudentes interpretantur ſub tit. de interrog. action. lib. Pandectarũ 10. Cal- liſtratus tamen hunc morem iure interrogandi an- te iudiciũ conſtitutum in deſuetudinem abiiſſe te-
ſtatur: quòd nemo cogatur aunte iudiciũ de ſuo iure
aliquid reſpondere. Proinde actiones interrogato- riæ ſublatæ dicuntur. l. I. de interrog. act. Interroga- toriam autẽé non hic vocamus, qua interrogationi cogitur reſpondere aduerſarius, vt quidam opinan- tur, quorum nomini parco ne crabrones excitare velle videar: nulla enim eo nomine vnquam fuit a- ctio, nec actionis nomè huic rei conuenit. Scd dici- tur interrogatoria, quæ ex interrogati reſponfionc datur, perinde acſi obligatus eſſet. I. de ætate. I. vlti. eo. tit.& hęc etiam actio confeſſoria dicitur. l. pro- inde- ffad l. aquil. Verùm loco huius interrogatio- nis, quæ à Prætore fiebat, hodie poſt iudicium con- ſtitutum interrogari poteſt reus, actore poſtulante,
ſi id æquum iudici viſum fuerit, proderitq́; confeſ
ſio actori ad probationem. I... l.vbicunque. de inter. actio. Ac ſi rem principaliter deductam in iudicio
reſpiciat, confeſsio ea pro condemnatione habetur.
toto tit. ff.de confeſſ. Illud magnoperè doctiſsimos quoſq; turbat, quòd per totum illũ tractatũ fit mẽ- tio actionis interrogatoriæ. Edictumq́;S Prætoris de
ca actione propoſitum interpretantur Iureconſulti,
perinde ac ſi ſublata non eſſet:hac(vt opinor)ratio
ne quia non omnino fuerant hæ actiones ſublatæ,
ſed minùs frequentabantur. l... eo. tit.
3 Cur
gaulla ber dodet trcher älo. en koy talb CIn
Tak 77 Um EA
0
ker
6 lle diarta 22 um⸗
dena meni anin lne conü ülchan quadar dlenti tüwgr dltlno lünaro 1 em ea conce Kconl ta vhſ inen. lin d an Na

dreſpondere:ng
ledelet»R qucads 1
3 3 Dratoteyytéa
An quadruge b ü nellet Xx
et,& quouetm. o dänum tmecm. dicto comdkargi prudente fan n. lib. Dandeduin
deſuerudiendi
1
tem iure inengnli .
ur aute iudciein
inde actiow nmim
le interoglmg
Diſput.anniuerſ. Lib. I.
cur de alimentis ex contractu debitis rectè tranſigatur abſque Pratore de iuss quæ teſtamento relicta ſunt, nou item. CA P. A1LIIII.
Cribit Vlpianus, Cum iquibus alimenta relicta
J rant, facile tranſigerent, contenti modico præſenti, Diuum Marcum oratione in Senatu recitata heciſſe, e aliter alimentorum tranſactio rata ſſet, quàm ſi au- ime Prætore facła ſit l.cum hi.ff de tranſact. Et quia de alimentis relictis locutus fuerat Marcus( quod verbum ad teſtamenta referrur) ſubiicit idem V- janus, De hls, quæ ex alia cauſa, qudm ex teſtamento, aut vltima voluntate debentur rectꝰ tranſigi. Cuius
qiuerfitatis variæ ſolẽt rationes adduci, quas fefer-
te ſuperſedeo. Ipſe arbitror, ita ius conſtiturũ fuiſſe, Stvoluntas teſtatoris ſeruerur. l.. C. de ſacroſanct. ccele. l.vel negare. f. quemadmodũ teſta. aperi, Quẽ periſimile eſt alimenta potiùs legatario particula- tim, qui fortaſsis frugi n5 eſt, ſfed ſegnis,& inertis vi te, vt de alimentis omnino pendeat, d. lcũ lii.§. mo- dus. quàm ſummam aliquam pecuniæ ſemel preęſta ti voluiſſe: quòd ipſi proſpectũ velit, ne deuorata magis, quàm comeſa ca pecunialid quod Salluſtio obiecit Cicero)tandem eſurire, aut mendicare co- gatur. argum.l. cũj qui. ff. de annu.leg. l. multi. ff. de li- ber.& poſthi. Quæ ratio ceſſat in his, quæ ex cõtra- ſtu debentur. Obligatio enim, quæ ex conſenſu cõ- trahentium orta eſt, cur eorundem conſenſu non diſſolueturꝛl. prout.ff. de ſolut. nihil tam naturale. de reg. iur. Hanc opinionem noſtrã confirmare ſo- leo, venuſtiſsimis& feſtiuiſsimis verſibus Val. Mar tialis in Philomuſum lib. epigramma.III. conſrituit Philomuſe pater tibi millis bina Menitrua pérque omnes pre titit illa dies: Luxuriam premeret cum craſtina ſemper egeſtas, Et v'itits ſſent danda diurna tuis, Ladem te moriens hæredem aſſé reliquit, Exhæredauit te Philomuſe pater.
Quid ſit epiſtola apud Iuris autores-
(cdA b. I LIL. Eſcriptum eſt à Vero& Antonino, Licet epi- R ſtolæ additum non ſit, ſtipulatum eſſe eum cui ca- nebatur:tamen ſi res inter præſentes geſta eſt, credendi eſſe præcedentem ſtipulationem vocem ſondentw ſub ſequutam eſſe. l.. C. de con.& commit. ſtipul. Qur velda enarrans Accurſius, Res, inquit, id eſt, ſtipula- tumdên epiſtolæ miſciorquis enim cum coram eſt, epiſto- lam mittit: Et hæc interpretatio, Ciceronis austori- tate confirmari poſſe videtur, qui inuentam eſſe e⸗ piltolam, vt certiores faciamus abſentes, ſcribit in quadam ad Curionem epiſtola. Verùm non idedò aſſentimur Accurſio: cùm Epiſtola præter vulgatã illam ſignificationem interdum pro cautione ‚flue chirographo accipiatur. Cuius appellationis hanc exiſtimo rationem eſſe, quia moris fuit veteribus falutationes huiuſmodi cautionibus præponere,& ad exemplum literarum, quæ abſentibus mittütur, cas coneipere. l.publia. S.vlt. f depoſ- Scæuola c.vlr.
de conſtitu. pec. Lucius Titius Seiorum debitor deceſ=
ſtthi perſuaſerunt pupillo Mæuid quod hæreditas ad ei pertineret, 22 fecerunt Vt epi olam in eos exponeret,
debitorem ſe eſſe,&c. Marce[cap.34de pigno. actio.
Titius cum credidiſſet pecuniam Sempronis, ob eam pignus accepiſſet,fu turumqueè ſſet, vt diſt raheret id cre
Aitor: quia pecunia nan ſoluerttur, petiit à creditore, vt fundum certo pretioemptum hal'eret:& cam impetraſ- ſét epiſlolam qjua ſa vendidiſſe fundaum creditori ſigni. Ficaret emiſit,&c. 2 Cauſæ coniunctio quid ſit apud Paulam,c de diuerff Veguldis iuris antiqui. CAP. XLVI. Vid ſit cauſæ coniectio apud Paulum, c.i.de diuerſis regulis iuris antiqui, cùm ait, per re- gulam igitur breubs rerum narratio traditur,&(vt ait Sabinus)quaſi cauſæ coniettio,&c. Primus omnium
(niſi fallor)demonſtraui in cõmentario, quem ame
bienmum edidi, in tractatũ de pactis,& quorundã noſtri ſecult Iuriſconſultorum Lutemtia confutaui, exiſtimantium(auſæ coniuntio legendũ eſſe apud Paulum, non coniectio. Alci. lib.. parerg. cap. i. Ad- monuimus enim Coniicere cauſam, forenſe verbũ eſſe: nec aliud ſignificare, quàm cauſæ argumemũ iudici, apud quem agenda eſt, ſummatim expone- re. Itaque Sabinus oſtendere volens regulã, quæ iure conſtituta ſunt breuiter,& ſummatim cõplecti, eã cauſæ coniectioni comparat. Ira enim interpreta- tur hoc verbũ Aſco. Pædianus, cuius eſt& apud a- lios autores crebra menrio. Autor Rheto. ad Herẽ- niũ lib.z. Afran. apud quoſdam Grammaticos vete res, nam is author(vt verũ fatear) nunquã à me le
ctus eſt. Gellius lib.. cap. 10.& lib. 17. cap.. Duabus autem de cauſis id denuò hic ponendũ duxi. Vna eſt, quòd contradicere volẽtibus, ſi qui ſunt, quos a nobis diſſentientium autoritas cõmoueat, Geisfa⸗ cere, corumque obiecta diluere cuptam. Altera eſt, quia ex cõmentario de pactis, ſi à typographis ite- rum excudatur ille liber, quaſi paulò alienius à pro poſito id eximere decreui.
Dicu cauſaliquid facererapud Iureconſultos quid ſit. C A P. XLVII.
Adem ratio nos impulit, vr quod in eodem cõmentario ſcriptũ à nobis extat de hac for-
ma loquendi, Dicis cauſa, iterũ hic adſcriberemus. Eſt autem dicis cauſa facere, nec bona fide nec ſe- riò,& verè, ſed perfunctoriè tantùm,& per ſimula- tionem quandã facere, vt locis, ad eius rei confir- mationem à me citatis,& in eum commentarium
congeſtis apparet, nempe Caij, cap. 4. Cõmo. Vlp.
cap J. de Senatuſc. Silan. eiuſdẽ. cap. 5. x quib. cauſ. ma. Cic. in Verrem lib. 7. Plinius lib. z8. cap. 2. Di- cis autem legendum eſle, non dicitis, ex M. Varr. di- dicimus lib. 5.de lingua Latina. Quo genere loquẽ-
di vſus eſt quoque Arnobius aduerſus gentes, cu-
ius verba hæc ſunt lib. 3. vt mihi quidem videtur, nam inemendata ſunt exemplaria: Niſi fortè dice- tis alias quidem ineſſe Diis formas& hionoris,& dicis cauſa, ſpecies vos eis accommodauiſſe mor- talium: quòd maioris multo eſt contumeliæ, quàm erroris aliquid ignoratione feciſſe. ldem lib. 4-In- terrogare vos lubet, ipſoſque aute omnia Roma- nos dominos rerum, ac Principes, vtrumne exiſti- metis pietatem, concordiam, ſalutem, honorè vir- tutem, fœlicitatem, cæteraq́; eiuſmodi nomina, qui- bus aras videmus à vobis cum magnificis exædif- catas delubris, vim habere diuinam, cœlique in re- gionibus degere:an(ita vt aſſolet) Dicis cauſa: ex co quòd optamus,& volumus bona iſta nobis cõ-
3 tinge
1 —————·— 4—— 2—
1401
4——

4 3 * 2 3 ¹ 1 1 . 4 1 4 4 3 . 4 3 4 . 8 4 4 1 8 8 3 3 1 8 * 4“ 8 4 4 1* 4 . 3 4 6 4 3 1 1 1 1 4 8½. 8 8 4 1 4 1 4 * 1 3 4 4 — 4 4 41 1 4 ½ 1 33 4 4 2 6 3 4 3 1 4 7 1 3 4„ 8 . . 4 ³ 1 4
3 8 5
--—————
3 8 4————,——— 6—————— —
—
——— e 5 d 63
.. 7. 3“ 8 —ISI1—— 3.
— ö——— —*—————————
——
——ÿÿÿÿÿ
tingere, ſuperorum retuleritis incenſum? Charilius autem lib.i. grammat. oſtendit vnius tantùm caſus eſſe, nempe genitiui: quaſi Dix nominariuus in vſu non ſit. b De actione, quæ aduerſius corrumpentes edicta publice propoſita datur. C(4 P. XLVIII.
JLDicet herforde ure erant perpetua, que Diuriſdictionis perpetuæ cauſa proponebantur. uod tum fiebat, cùm Pretor generaliter edicebat, quibus de rebus, aut quomodo in omnibus cauſis, & omnibus perſonis, ius eſſet dicturus, quandiu ma giſtratu fungeretur. l.z. f.de orig. iur. Vt enim Præ- tores ex edictis ſuis perpetuis ius dicerent, cautũ fuerat lege Cornelia, vt Pedianus ſcribit. Alia erãt, quæ in ſingulas perſonas, aut cauſas proponebãtur ab eodem, prout res inciderat, veluti quibus abſens in ius vocabatur. l. ad peremptorium. ff. de iud. Eo- dem ſenſu M. Cicero in Bruto, quæſtiones perpe- tuas à L. Piſone conſtitutas fuiſſe ſcribit. Nam an- tea in ſingula crimina Quæſitoribus mandari eas à à Populo moris erat, vt poſteà dicemus. Cùm autẽ ea edicta. quæ perpetua crant, ideò in publicis locis
proponerentur in tabula, aut charta, aliave ſimili
materia, vt ſe præmunirent ciues(inquit Pompo- nius)omnibuũſque, quorum maxime intererat, inno- teſcerent: ac nemo ex Populo eorum poſſet igno- rationem cauſari: nonnunquam fiebat, vt in contẽ- ptum maieſtatis Prætoriæ,& totius Populi grauę incommodum à petulantibus,& improbis homini bus corrumperentur. Itaque huius temeritatis co- ercendæ gratia Prætor aduerſus eum qui tale edi- ctum dolo malo corruperit, actionem pœnalẽ dat ad quinquaginta aureos, qug popularis eſt,& cuiuis ex Populo competit. Edicti autem, quo eam actio- nem proponit Prætor elegans eſt,& perſpicua VlI- piani interpretatio. l. ſi quis id quod. ff. de iuriſd. Adl edictum à Prætore propoſitum, de eo, qui nouum ius b aduerſus alium ſtatuit vel impertrauit. (AT. ALI. b A fuit Prætorum autoritas,&(vt Pauli verbo L=vtar)maieſtas, l. ſi familia. ff. de iuriſdict. nec ſo lum Prætoris, ſed Proconſulis etiam in Prouincia,
aliorumq́; ſimilium Magiſtratuum, vt is ſtatuere
ipſis permitteretur: non quidẽ contra leges(nam id Prætori nunquam conceſſum fuit)l. cùm ſpõſus, ff de Pub. in rem act. l. ff.ex quib. cau. ma. ſed de iis, quę nullo cerro iure erant comprehenſa. Staruebãt autem ius vel perpetuum, ſiue perpetuæ iuriſdictio nis gratia, quãdiu in Magiſtratu eſſent, vt ſupra di- ximus, c. 48. vel in ſingulas cauſas,& perſonas ius dicendo, id eſt decernendo aliquid, vel ius quoddã præſcribendo iudicibus datis, à quo non liceret eis cognoſcendo, iudicandoq́; recedere, de quo ſatis fu Sè diſſeruimus. cap. 53. Quæ res ambitioſis Magi- ſtratibus anſam dabat, contra morem maiorũ, con- traque ius& æquum ſæpenumero ius dicendi, cõ- que nomine Cicero in Verrem acriter inuehitur. Itaque viſum eſt operæpretium huic malo, ne lon-
b fius ſerperet, pœna quæ hoc edicto continetur, ve-
ut remedio quodam mederi,& non ſoluùm Magi- ſtratus cupiditatem,& ambitionem, qui nouum, ini quũqᷓue ius ſtatuerit, ſed etiam eius, qui poſtulaue- rit, impetraueritꝗue, cõ primere, ac vindicare. Prio- re igitur capite huius edicti cautũ eſt: Vt ſi Magi-
1402 Franciſci Duareni luriſc.
ſtratus aliquid noui iuris in aliquem ſtatuerit, quẽ- cunque poſtea aduerſarium,& quandocunque ha- buerit, ipſe, eo poſtulante, eodem vti iure cogatur.
Hinc Cicero in quadam ad fratrem ſuum Epiſto-
la: Qui in Magiſtratibus, inquit, iniuriosè decreue-
rant, eodem ipſis priuatis erat iure parendum. Quo
iure nihil æquius aut iuſtius potuit vnquam exco-
gitari. Aequalitas enim(vt ait Seneca) prima pars æquitatis eſt. Hinc illud Euripidis meritò commẽ- datur à ſapientiſsimis quibuſque, ⁷⁹ εσν*⁶αόισν Eſtꝗue hoc ius à Cicerone lib. de Inuent. ⁊. Par ap- pellatum, quod in omnes æquabile eſſe,& à natura profectum in mormque vulgi approbatione per- ductum ait. Et nota eſt omnibus Pythagorcorum ſententia, qui iuſtum ſimpliciter το ⁴μντιπνεανννοεs, id eſt, mutuam penſionem, ſeu talionem eſſe, diffi. niebant. Nouum autem ius ideò iniquum habetur, quia id ius, quod vetuſtas comprobauit, certum eſt fere non minus, quàm lex aliqua. In quo iure maxi- mam partem eorũ verſari quæ pretores edicere cõ ſueuerunt, idẽ autor eſt in codem lib. Hinc eriã lib. 3. in Verr. Veniunt, inquit, ad Chelidonem: domus erat plena, noua iura, noua decreta, noua iudicia po
ſtulabantur,&c. Poſteriore capite edicti hoc conti-
netur, vt ſi quis à Magiſtratu quicquam noui iuris aduerſus aliquem obtinuerit, quandocunq;,& quo- cunque poſteâ aduerſario poſtulante, codẽ iure vti cogatur. Exemplo vtitur Vlp. quod vulgò non in- telligitur. ff. quod quiſque iuris. l.3. Si quis impetra- uerit à Prætore iudicium purum,& ſimplex aduer- ſus debitorem ſuum, ſine exceptione pacti, puta vel doli aut alia huiuſmodi, quæ addi ſolebat, iudicio magis ex æquitate quadam& cõſuetudine Præto- rum, quàm quòd lege aliqua id conſtitutum eſſet. Qua de re videnda ſunt ea, quæ aliàs in commen- tario de pactis, accuratè diſputauimus, l. iuris gen- tium. in ver. actionem à Prætore dandam. Breuis& dilucida interpretatio edicti Præ torij, De eo, qui ius dicenti non obtemperat. ex V lpiano. c(rr. Dictum à Prætore propoſitum fuit aduerſus eum, qui ius dicenti non obtẽperat, quod VI pianus interpretatur his verbis: Oomnibus Magiſtruti- bus, non tamen Duàmuiris, ſecundum ius poteſtutis ſuæ conceſſum eſt iuriſdictionem ſuam defendere panali in dicio. Is videtur ius dicenti non obtéperaſſe, qui quod extremum eſt in iuriſdictione, non fecit. Veluti ſi quis rem mobilem vindicari a ſé paſſus non eſt, ſed duci eà,
vel ferri paſſus eſt. Cæterum ſi& ſequentia recuſauit,
tunc non obtemperaſſe videtur. Si procurator tuus, vel
tutor, vel curator ius dicenti non obtemperauerit, hoc edicto ipſé punitur, non dominus, vel pupillus. Non ſo- lum autẽ reum, qui non obtemperauerit, hocedictotene- ri Labeo ait, verum etiã petitoré. Hoc indiicium non ad id, quod intereſt, ſed quanti ea res eſt, concluditur. Et cum meram paænam contineat, neque poſt annum, ne- que in heredem datur. Huius loci ſenſum(quẽ om- nes, qui nominis alicuius in ſciẽtia iuris ciuilis, no- ſtra patrumque memoria fuerunt, ſummo ſtudio conati ſunt interpretari) neminem adhuc ſatis cx- plicaſſe, cuius ſcripta in manus mceas venerint, af-
firmare auſim. Quanquàm vetuſtus interpres Bul-
garus(cuius ſententia ab aliis exploſa eſt) non pro- cul à ſcopo aberraſſe mihi videtur. Quæ res me mouit
Mcacte glraid cclat diVl ne po hol ecüdh
Kt b
gti 5 E ile herſari Brec 5 dciohe t usd rr Alo amtäm üb m dunri her lenöcöte niüue ſer rülm Aattir Kide im d ula jenam prowid. dacdud cam! dulc du u lunce k uuſa ühds lii dp M Nea eleo al 1 lnrer d da

le cqpit cdi lag All Alcquaman,
purum Kliman exceptione atu qux addi biemml
ca, quxaläsmomm. diſputauims,lugt Prætore dantm etatio edich Dunnon
ötemyerdt aſſim 1t.
propoltunii non obcha l
verbis: Ommiul 4
2 ſaum 1 1, ti non ülmſuſt me, nunfüiſut
mouit, vt in tanta autorum diſſenſione, quanta vix vſquam reperitur, ac præſertim recẽtiorum Alcia- tiĩ& Zaſij, ſententiam meam, quã ante multos an- nos in ſchola noſtra defendi, nunc omnibus ſtudio- ſis aperirẽ: libenter mutare candem paratus, ſi eru- ditis non probari intellexero. Vt igitur ad rem ve- niamus, Hoc edicto iudiciũ datur aduerſus eũ, qui non obtemperat ius dicenti, id eſt, vt Magiſtratui, qui poteſtatem habet:vel ei, cui mandata eſt ab eo- dem iuriſdictio. Datur autem(vt exiſtimo) non fi- ſco, ſed ipſi litigatori: non ad id quod intereſt, ſed quanti ea res eſt, de qua mouetur cõtrouerſia: adeò vt ſi fortè calũnioſa fuerit petitio, nihilominus con- demnatio fiat. l. penu. ff.ne quis eũ, qui in ius. Itaq; meram pœnam continet hæc actio, abſque vlla rei velſecutione, vt hic VIpianus ait. Ac ne cui durum nimis& acerbũ hoc ius videatur, conſiderandum eſt quàm graue ſit Magiſtratuũ pop. Roma. qui cũ imperio& poteſtate ſunt, maieſtatem contemnere.
J ſi familia. de iuriſdict. Nã his tantùm permittitur
ſecunduùm ius poteſtatis ſuæ,& vim imperij, quod habent, l. cum Præror. de iudic. iuriſdictionem ſuã hac actione data tueri, nõ etiam Duùũmuiris,& ma- giſtratibus municipalibus, vt hic dicitur. Huc ac- cedat, quòd ita demum huic edicto locũ eſſe ſcri- bit Vlp. ſi quis id, quod extremum eſt in iuriſdictio ne, non fecerit. Nam ſi quis Magiſtratui ad ſe vocã- ti non paruerit, non continuò tenetur pœna huius edicti, quæ ſanè grauiſsima eſt, quãuis mulctari poſ ſit ab eo, 1.z. f. ſi quis in ius voca. non ier. modò le- gitimam quantitatem nõ excedat. l. cos. C. de mod. mulct. Sed poſtquã magiſtratus eũ non comparen- tẽ iuſſetit duci, L.iniuriarum actio. ff. de iniu. vel ad- uerſarium in poſſeſsionem ire aut quid aliud ſimi-
le, nec is obtẽperauerit, quia hoc extremũ in iuriſ-
dictione eſt, nec poteſt vltra progredi decernendo, aut ius dicendo, tunc pœna huius edicti coercebi- tur. Alio non abſimili exẽplo hic vtitur VIpianus, cùm rẽ mobilẽ à poſſeſſore vt ſuã vindicaret quiſ- piã,is, vnde petebatur, iudiciũ accipere recuſabat, futurũ ſperans, vt ita condemnationẽ vitaret, cùm lite nõ cõteſtata nõ poſsit aduerſus quẽquã Roma no iure ſentẽtia ferri. Quæritur, quid iuris ſit?& re- ſpond. Impunè eũ non parere, quod ad pœnã huius edicti attinet, quia in iuriſdictione hoc extremum
non eſt: 1dq́ue ſignificant hæc verba, Veluti ſi quis rẽ mahilem vindicari à ſe paſſus non eſt, ſed quci eã, vel fenri paſſus eſt. quibus addenda ſunt hæc: Non incidit in penam, quaſi non obtemperauerit, vel ſimilia. Quid igitur? Prætor deinde rem illam mobilem ferri, vel duci iubet, cuſtodiæ ſcilicet cauſa, propter cõruma- ciam. l. is cui. S. qui legatorum. ff. vt in poſ. leg. ne huic quidem decreto paret reus. Ait Vlp. Edicti pæ na tunc eum teneri, nẽpe his verbis:Cæterum& ſequẽ tia recuſanit, unc non obtemperaſſe videtur. Nam ex duobus propoſitis, quod poſterius eſt, interdum ſe- quẽs dici ſolet, vt Zaſius annotauit. l. vlt. f. de vulg. & pup. ſub. ſed qui fieri poteſt, vt petitor non obtẽ- perans, hoc edicto teneatur: Reſpondeo, edictum de reo tantùm contumace loqui, non etiam de pe- titore. Itaque Vlpianus ad petitorem edictũ porri- gens interpretatione ſua, quia ius certũ uõ erat, nec
verbis edicti expreſſum, Labeonẽ eius opinionis au- ctorem laudat. Commodiſsima autẽ ratio petitorẽ
Diſput. anniuer. Lib. I.
14803 contumacem huius edicti pœna plectendi hæc eſt, vt poſteà agere volenti denegetur iuriſdictio, idq́; ſolitum fieri Vlpianus alibi oſtendit. l. ſed&ſi per Prætorem. ff.ex quib. cau. maio. Mouere autem nos non debet, quod mihi à nonnullis obiectum memi ni. Si actor non adſit, edictum circum duci, idq́ue in iuriſdictione extremum videri, vt aduerſus actorẽ locus huic edicto non ſit. l.& poſt.de iud. Hoc enim accipiendum eſt, cùm actor vocatus non fuit,&c. Si enim malit reus litem omnino finiri, quàm cir- cunduci edictum, curabit abſentem actorem voca- ri tribus edictis:vt ob contumaciam ſuam omnino cadat cauſa, vt conſtitutione noua Iuſtiniani expreſ ſum eſt, l. aut qui ſemel. C. quom.& quan. iud. Nam & eo iure, quod in Pandectas relatum eſt, actor nõ obtemperans ius dicenti, damno litis afficitur. l. cô- tumacia. de re iud. nempe ſi edictis ſolemniter vo- catus non adfuerit,& ſic quod extremum eſt in iu- riſdictione non fecerit. Nec mirum cuiquam vide- ri debet, quòd verba aliquot hic ſubaudienda eſſe
dixerimus: cùm huiuſmodi ſchemata apud veteres autores vſitata ſint, vt Budeus noſter nõ vno in loco admonet. Cic. in Bruto: Forti animo eſſe oportere
cẽſebas, quòd ea geſsiſſem, quę de me, etiã me ta- cẽte, ipſa loquerẽtur, mortuoq́; viuerent. Quxæ ſi re- tè eſſent ſaluti Reip. ſin ſecus, interitu i pſo teſtimo niũ meorum de rep. conſiliorum darent. Queę for- ma loquendi ad Gręcorum imitationem haud du-
biè vſurpata eſt à Latinis. Lucas in Euangelio, c. 13. de ficu loquens, Kày A„ xoino: uaεννο„ 6 2 Ar*s, 6i τν μάι‿ιονν ννα+eς dui. Et ſiquidem fecerit
fructum, ſin ſecus, ſuccides eã. Ariſt. lib. z. Polit. c. 9. 7„ Na ra Asr æoodναν,a Ne 2 ægoqdev.
æος τϑρμο 21 Baνλ⅜ωνε νενιν,εe raν 2s rar,
Aν εμηQ̈μχον‚ασσÉj‚ocpy Tss:er e 17, rsroνε πικμαο⁹ς.
Ariſtoph. in Pluto,
KA μεέν ꝙαιχννQνπν ⁵εωι νιe
Ay dου aππσάντρνσάσν ⁄ia 6 Taιν⁶ εαά‿ s νas αs, ei e Ilor6i τον ⁷ι 19 br. 2y 1„ loun.
Ariſtophanis interpres huius ſchematis, quod au-
ramdo roy vocat, aliud citat exemplũ ex Thucyd. lib. z. b Ka e y ˙εικο 1a.έιινα 1 Aiνμννevæνν eασι yang Te æaoad S"d réiƷ᷑ꝝ abe X³ciy.
Idem aliud ex Homero Miah,. à.
AN E Aν Dd‿σσσσνα vεεes ,*υμο‿ AT⁴ο:
Agoα 78⁹ naa uε 5 ³.eέασ dAντ⁴£ον&s a
Ei Ié s ud dασνιν, ep ⁵ xey aντιςνεαιηραόαα. Menander apud Euſtathium Homeri interpreté,
Ei Aενσ⁵ ιπď 26 90 4Teig, er Me A*vev„κ ε. Plato Comicus, apud eundem,& ανέ πσωι—ν bau-
5 6 2 4/ 5 X X—₰—;. Aas ay Aππτοσ⁴αισ ε 4, Er e Ar Tat œντα σμα-
Toι⁵τνρνν σƷχε σα. „ X 8 4,* 7A X Sophocles, e- Asy T19 9b&,**,:. As 14 A⁵e. VlIp. quoq; Demoſthenis interpres huic nõ om- nino diſsimilem Xe-—Tuy apud eundem obſeruauit
in Olynth. z. Sed de his iam plus ſatis. Patré filio aut filiũ patri rectè iudicem dari, quamuis
magiſtratus liberis ſuis ius dicere non poſlit,&
conciliatio locoru Vlpiani atque Africani pugnantium. CA P. LI.
Prætor
——

4
3
5 8 4
—— ———
——
—
——— ——
—ꝓ ——— ————
——— 3—— 1 88Iſſ 2 *——— 4 .——* 1n— ———— —————..— ————— —
——
——y—— de——*. Seeeeeereee— 3 ————— 2— — 1———. —ͤͤͤ“ 39—— 5
Prahe iuriſdictioni præeſt,in cauſa ſua, aut ſuo L'm, iudicem dare,& formulam cognoſcẽ di, ac iu- dicandi præſcribere non poteſt: ne affectu,& gratia du- ctus à iuſtitia& æquitate deflectat. Ita Vlpianum in- terpretor ſub rit. de iuriſdict. c.10. in Pãdec. l. qui iu- riſd. Nam ius dicere ita accipiendum eſt apud eun- dem, vt c. 53. demonſtrabimus. At patrem filio iudicẽ dari, aut filiu patrii ſi priuatũ ſuu negotiu, quo de agitur (nã in publicis iudex dari non ſolet) nihil vetat, conſen tiẽte ſcilicet aduerſario. Iàdq Africanus ſentire mihi videtur ſub tit. de Iud. c. 77. l. in priuatis. Eſt enim jndicare, munus publicum, vt ſub eo.tit. Paulus ait, c. 78. Et in his, quæ ad ius publicum attinent; inuicẽ ex- tranei habentur pater& filius.-n am quod. ff. ad S. C. Treb. Conſenſu autẽ litigãtium iudices dari olim conſueuiſſe alibi oſtẽdimus. l. z.§. ſed ſi iudex. l. ob- ſeruandũ. ffde iudi.l. ex conſenſu. ffde appel. Quòd ſi quis obiiciat, adeò id certum, indubitatumq́; eſ- ſe, vt Africanum id literis mandare voluiſſe parũ credibile ſit: huic reſpondeo, eandem quæſtionem de arbitro agitatam eſſe à veteribus, quem tamen litigantium conſenſu eligi nemo vnquam dubita- uit. I. quinetiam.ff. de rec. arb. Sunt qui negortia pri- uata peracutè(ſi Diis placet)& ſcitè apud Africanũ domeſtica interpretantur, quæ ad nullius commo- dum, vel incommodum, præterquam patris ipſius, aut filij pertinent: alij alia comminiſcuntur. Verùm miꝛhi propoſitum nõ eſt, omnia ſcriptorum omniũ ſomnia, futiléſque,& ineptas opimones ſcrupulo- ſiùs hic excutere: quæ patefactis, confirmatiſq́; me- lioribus, ſatis conuelluntur.
An abſquue Principis permiſſu aqqua publica duti poſ⸗ ſit,& explicata ſubdificilis antinomia.
C4 p.)ä. Sa quis aquam publicam, id eſt auctoritate publaca ad publicum vſum coparatamin ſuũ fundu deriua re cupiat, neceſſarin ſé Principis conſenſum, oſtendit Vlp·tit. de aqua quotidia. c.J.§. permittitur. Nec re- fert hodie, an ex caſtello, an ex riuo, vel quo alio lo- co ducatur. d. S.permittitur. Licet priſcis tempori- pus non niſi ex caſtello ducendi priuatis ius eſſet, idque Senatuſconſulto cautum Aelio Tuberone & Fabio Maximo Coſſ Iulius Frontinus ſcribit: ne aut riui, aut fiſtulæ publicæ frequenter lace- rarentur. Sed animaduertendum eſt, hoc ius per- ſonæ conceſſum, ad nullum hæredẽ ſucceſſorèm- ve tranſire, mortuo tamen eo, cui cõceſſum fuerat, à Principe renouari, adeò vt iniuria eum affici Vlpi. dicat, cui id denegatum fuerit. d. S. permittitur. Cui conſentanea ſunt& ciuſdem Frontini verba: lus
(inquit) impetratæ aquæ neque hæredem, ne-
que emptorem, neque vllum nouum dominum
prædiorum ſequitur: nunc omnis aquæ cum poſ-
ſeſſore inſtauratur beneficium,&c. Diuerſa ratio eſt fuminum publicorum, ex quibus abſquè princi pis permiſſu aquam ducere licet, ſi modò nauiga- bilia non fint, vt Pompo. ait. l. quo minus. ff. de ftu- mi. l. ſi autem.§.vlt. ff. de aqua plu. arc. l. imperato- res.ff. de ſeruit. ruſt. præd. Quod enim iam dictũ eſt Principis permiſſu opus eſſe, de ea aqua, quę in vſu publico eſt, accipi debet, qualis in Vrbem olim ad
ciuium vſum variis ex locis ducebatur, aut canali-
bus ſtructilibus& lapideis, aut obulis fictilibus, aut
Franciſci Duareni Iuriſconſ.
fiſtulis plumbeis, vt Plinius, Vitruuius& Frontinus ſcribunt, idq́; à Pomponio diſertè expreſſum eſt, vt Accurſij hac in re ſocordiam non parum admirer,
qui hanc Põponij diſtinctionẽ nõ animaduerterit,
Deidſ unz/diheridij inyen tam mennm uim
. miſſtum.(C4. LIII
* s dicere Magiſtratus Aicitur, puta Prætor, vel alius ſimilis, cim in cauſis priuatus,& pecuniariu iudicia
ſe dato ius quoddam quaſi conſtituit,& formulam iu- ris& æquitatis ei preſcribit, quã ſéquatur,& à qua in
dicando, cognoſcendõque recedere non poſßiit. Nam Prę tor cauſas priuatas iudicare non ſolebat, ſed iudi- cem dare, qui accepta formula,& præſcripto quo- dã iuris, de facto tantùm cognoſceret, vt aliàs do- cuimus in cõmentario de Pactis. Juriſgentiũ. Hinc dicitur, In iure fieri, quod apud prætorem fit, vt ſu- prà admonuimus cap. I. Nec verum eſt, quod pleri-
que opinantur, rebus iudicandis eũ præpoſitũ fuiſſe
legibus Romanis. Nã illa lex, Qui iudicet iudicarive jubeat, Prætor eſto:& alig huiuſmodi apud Ciceronẽ ex XII. Tabul. nõ ſunt, ſed ab ipſo cõfictæ: id quod
non ſemel teſtatur in libris de legibus. Iudex igitur
datus, qui& pedaneus dicitur, nec ius dicit, nec iu-
riſdictionem habet, ſed notionem tantùm,& cogno ſcendi, iudicandiq́; facultatem, l. ait Prætor. ff. de re iud. quam à iuriſdictione differre, arguit etiam ti-
tulus, Ne quis inſua cauſa iudicet, vel ius ſibi dicat,
lib. C. Iuſtin. z. Huius rei quoque argumentum eſt,
quòd licet ſuis nemo poſsit ius dicere, in eorum ta-
men cauſa iudex eſſe poteſt, vt ſupr. annotauimus c. J1..qui iuriſd. ff. de iuriſd. I. in priuatis. ff. de iud. Proinde ſententiã ſuã non exequitur, ſed Magiſtra- tus, qui eum dedit. llà Diuo Pio. ff. de re iud. Nam quòd Vlpianus ait, Qui reſtituere iuſſus iudici no pa- ret, manu militari, officio iudicis ab eo poſſéſßionẽ tranſ ferri,&c. l. qui reſtituere. ff. de rei vind. id de pronũ- riatione& ſententia iudicis, non de ipſius execu- tione accipiendum videtur hoc amplius, Magiſtra- tus ſi quando cognoſcat,& iudicet(quòd olim cer- tarum perſonarum fauore, aut cauſarum faciebat) 1 ff. de extraordi. cog. l.1. ff. de rei vindi. tum quidẽ ius dicere, propriè intelligendus eſt, tametſi latiũs eo verbo vfus ſit Vlpianus. Cuius rei fidẽ facit Sue- tonius, qui Neronem ſcribit in iute dicendonòõ niſſi die ſequenti ſolitum reſpõdere, poſtulationibus‚in cognoſcendo autem perpetuis actionibus omiſis,
fingula quæq; per vices agere,&c. His intellectis fa-
cilè, opinor, cognoſcitur quid ſit iuriſdictio. Nã mo dò iuriſdicendi, ſeu iudicis dandi poteſtas eſt, ſiue, vt Vlpianus ait, licentia. l. mperium. ff. de iuriſdict. 1.1.§. damus. ff. de ſuſpect. tut. modo ipſum ius di- cere, vt ita loquar. l. quamuis. fl de in ius vocan. Cæ- terùm præter hæc, quæ diximus, quæ à Magiſtraru fiunt, pro poteſtate quadãà nec priuatis hominibus permittuntur, veluti datio tutoris, l. muto.*S. tuto- ris. ff. de tutel. ea imperij eſſe dicuntur: Imperij, in- quam, aut meri, aut miſti. Sed quid vtrumque ſit, vt commodidùs explicemus, notandum eſt, prætorem Romæ cræatũ fuiſſe, vt ius diceret in Vrbe de cau- ſis, negotiisq́ue priuatis, non vt animaduerteret in facinoroſos homines: quod ne Conſuli quidem li- cuiſſe ſcribit Põponius, tit. de orig. iur. lib. 1. Pãdect. Populus enim, cuius ſumma poteſtas erat, quoties
ani
NMamke teloaue Eulan umanre t digiu rrn, maid o lrvun llcuene dcnOr⸗ ddder K tall dem nlK ehrfacer Steſt 14 calin Ci Ahun. h nun uun ſ. ail ece. dldln

Diſput.anniuerſ. Lib I. 140 5
znimaduerſio neceſſaria videbatur, Quæſitores, ſi- iudicum, qui Romæ, ſiue tanquam magiſtratus, ge Quæſtores conſtituebat, qui aduerſus facinoro- ſiue extra ordinem aut ius dicũt, aut de quauis cau- ſos inquirerent, idque extra ordinem, cùm nullo ſa cognoſcunt, partibus fungitur. l. de omnibus.J. magiltratu fungerentur, vt ego plæriſque refiagan- omma. lillicitas.§.vlt. ff. de otfi. præſid. l.ſi in aliquã. tibus cenſco. l.z. de orig. iur. Non tamen his finibus S Vlt. ff. de offi. proconſul. Itaque ſi iuriſdictionem vſquequaque circunſcripta fuit poteſtas huius ma- ſuam mandauerit legato ſuo vel alij, omnis quidẽ tratus, vt nihil aliud, quaàm iudicibus à ſe datis iuris dicundi poteſtas cum imperio ci admiſto traſ- ius, æquitatémque præſcriberet, quemadmodum ibit: gladij poteſtas, quæ lege ſpecialiter delata eſt, diximus. Nam bonorum poſſeſsionem dare pote- non item. j.ſi quid erit. f. de offic, procoufir l.. ff. rat ſecundum tabulas, vel contra tab ulas, Reltirue- de offf. eius, cui manda. eſt iur. Illa ſiquidẽ animad- re in integrum; modice coẽërcere,& alia quædam uerſio, quæ meri imperij eſt„à iuriſdictione diſtin- exequi, quæ in imperio quodam conſiſtere dicun- guitur. Quod cuùm ex pleriſque locis Ci ceronis, dneacis quam uriſdictione. l.. l. iubere. f. de iu- tum ex Aſconio Pædiano in eundẽ obſeruauimus, 1iſd..2-·ff. de in ius voc.l.ea, quæ. fl. ad municip. vt qui Ciceronẽ de Sicilienſibus Verris criminibus conſtat ex Ciceronis orationibus in Verrẽ. Et hoc quatuor libros ſcripſiſſe air, Vnũ de iuriſdictione, uidem imperium ideo dicitur miſtum, quia iuriſ alterũ de frumento, tertiũ de ſignis, quartũ, de ſup- Actioni admiſtum,& coniunctum eſt, pettinetque pliciis. Verùm alia reperitur huius verbi apud iuris omnino ad officium ius dicentis, adeo vt quiſquis auctores latior ſigniticatio, I.1. de extraor. cog.& haber iuriſdictionem, idem hoc quoque imperium criminaliũ, capitaliumque cauſarũ cognitionẽ 25. habeat:& qui hoc imperio vtitur, ius dicentis offi· plectitur. l...ff. de offi. eius, cui manda. elt iuriſd. I.1. cio fungi exiſtimetur. Qua ratione transferri dici- ff. de orig. iur. Quapropter non malè diuiditur iu- B,, Z. tur mandata iuriſdictione. l.imperium.ff. de iuriſd. riſdictio in imperiũ& iuriſdictionẽ, tanquã& ge- eer Aſa r2res L... f. de off. cius cui mand. eſt iur. Hæc de imperio neris,& ſpeciei nomen ſit, ſicut adoptio. I. 2. fl. de miſto. Quæ de magiſtratibus Romanis, qui ſeilicet adopt. Sed& imperiũ quoque paulò generaliùs in- creantur a P. R. vel Principe, l.q. f. ad l.lul. de amb. terdũ accipitur, vt iuriſdictionẽ etiam contineat& non de municipalibus& Duumuiris accipienda ius dicere, ſeu iudiciũ dare, pars quædã eius impe- ſunt, lea, quæ. f. ad municip. vt& pleraque alia ad Ii j,quod Prætor iure magiſtratus habet eſſe videa- iuriſdictionem Magiſtratuum pertinenuia, I. 1. fl.ſi tur. l. cùm prætor. ſt. de iud. l.& ſi prætor. ff. de offic. nis ius dicenti non obtemp. de quibus alibi. M E- eius, cui manda eſt iuriſd. 13. fl, de recep. arbit. A VM autem imperium, gladij poteſtas eſt, d... Quid ſi imperare apud Alpbenum.& locus Annei Se-
dl nhanma
dd.Linp— imperium. quæ diu poſt ieasjonem ipſius Magi- aecæ declaratus. lib. 9. de beneficius preter dliorum en requnfälei. ſtratus lege delata eſt Prætori. l.z. f. de orig. iur.LI. ſententiam. 1 11 29 EKT. 11177 Diuo Dioden N.qun mandatam. ff. de offi eius, cui manch ei turiſd. Q Vando in ſuperiori capite mentio imperij „ohiueiſſi. Nam legibus latis primùm à Lucio Piſonevt Ci-— facta eſtnõ alienum erit à propoſito Alphe-
„ cero auctor eſt in Bruto) deinde à Cornelio Sylla ni reſponſum interpretari ſub tit. de oper.liber. cap.
quæſtiones publicæ ac perpetuæ conſtitutæ ſunt, 26. quod in vulgatis codicibus ita legitur: Medicus cùm antea in ſingula crimina mandarentur, d. l.z. patronur, quòd putaret ſi liberti ſui medicinam non fa- de orig. iur.& Prætoribus, quorum auctus fuit nu- cerent, multo plures imperantes ſibi habituri, poſtulabat merus, in vniuerſum rerum omnium capitalium ut ſcquerentur ſe,neque epus facerent: id ius&ſiiet ne? quæſtio cognitibõque demandata. Verùm ex eo Réſpondi id ius eſſe, aummodo liberas operas ab eus exi- Prætorum numero ſorte eligebantur certi qui ea geret. Haloander autem implorantes legit, non im- iudicia exercerent, cæteri præerant iuriſdictioni, perantes: exiſtimans, arbitror, abſurdè dici, ægrotos Cic. in Orat. pro Mure.& in Præt. vrb. hæc poteſtas imperare medicis, cum parcãt potius,& eoru 4 pe,
1......„. 4.„. 1 animaduertendi dicebatur merum imperium, qua- atque auxiliũ implorent. At veterẽ lectionẽ tuetur ribit in uäröräün V dutum,& ſolum, abſque illa heletal iuriſdictio- Alciat. lib. 7. Pareg. c. 13.& ait, Imperare nihil aliud ne quæ allis Prætoribus ſorte obtigerat. Nam me- eſſe apud Alphenũ quàm Parere. Quòd ſanè(cum
tum& miſtum contraria ſunt. l. cum ſeruus. de bona eius venia dixerim) perridiculũ eſſe cenſeo. cond.& demonſt. quod vel Martialis verſus indi- Nam& ſi hęc gerundia Imperandi, Succedendum,& cant facetiſsimi de caupone Rauennate: ſimilia, apud Ciceronem,& alios auctores Latinos Sit ciſterna mihi, quam vinea, malo Rauenne, wabnnuds interdũ accipiantur, Cic. in epi. Saluſt. in Cum poßim multò vendere pluris aquam. lug. non continuò tamen 1mperare verbũ, aut parti- calidus impoſait nuper mili caupo Rauenn⸗, cipium ab co deductum ſenſu paſsionis accipietur. Cum peterem miftum, vendidit ille merum. Elit enim hæc gerundiorum natura, vt Grammati- Et hanc glad) poteſtatem non poteſt is cui contingit, ci in illum Virgilij locum annotauerunt, Cantande alteri mandere, niſi profciſcatur,&c. quamuu iuriſdi- rumpitur anguis,& in alium eiuſdem auctoris, vrit- ctionem habens ſine exceptione cuiuls eam mandare jJue videndo fæmina. Quibus in locis Cantando& poßat d. l. de offic. eius, cui mand. eſt iuriſdict. l. ſo- Videndo, exponunt dum cantatur, dum videtur. Sed let. ff. de offic. proconſ.l. nemo. ff. de reg. iur. Idem di nemo ſanus ideo contenderit, verbũ Cantare, aut cendum eſt& cùm in vna atque eadem perſona Videre paſsiuam habere ſignificationem. Itaque concurrunt iuriſdictio,& merum imperium, luriſ- quod ait Alphenus, Imperantes ſibi habiturum,&c. dictio videlicet iure magiſtratus. cũ imperio quod neceſſe eſt vt actionis ſenſu accipi fatcamur. Quaà- illi cohæret:& merum im perium, tanquà lege ſpe- uis enim magis conuenire vidcatur imperiũ me- Cialiter delatum. Quòd cernere licet in eo, qui Præ- dicis, quàm ægrotis: Plinius lib. 29. cap.i. tamen ipſa
ſes aut Proconſul eſt in Prouincia. Nam omnium mercces, cuius gratia circumambulant,& ægrotos 3 Mne
——— 32Qbſſſſſſ““— e-—ͤͤ-—- IZ1ͤ111

1406 inujfunt, autoramentum quoddam ſeruitutis eſt, vt ait Cicer. Adde quòd blandiri& aſſentari ægrotis, ac non rarò vt ipſis morigerentur maximas deuo- rare moleſtias, non ſecus ac ſi Regis alicuius, aut tyranni ſabeſſent imperio coguntur. Quò pertinet illud Horatianũ, Vt lethargicus hic cum fit pugil; ꝙ medicum vrget,&c. Quamobrem apud Latinos au- ores inualuit hæc loquendi conſuetudo:vt medi- ci mei ego imperator dicar, quaſi imperare,& me- dici officio fungi, ex genere ſint raν upndoyrdr, ſicut emere, ac vendere,&c. Ac permultę huiuſmo- di ſunt formæ loquendt in Latina lingua adhuc à pauciſsimis hodie vel intellectæ, vel animaduer- Ee Juas aliquando ſtudioſis(t ſpero) indicabi- mus acpatelacjetms. Sed ne longius à propoſito euagerur oratio, ſententiam noſtram locupletiſ- ſmi teſtis Annei Senccæ auctoritate confirma- bimus, cuius hæc verba funt libro de Beneficiis, 6. capite 16, infinitum erit; ſi latius exempla con- quiram, quihus appareat paruo magna conſta- re. Quid ergo? Q uare medico& præceptori plus
quiddan debeo, nec aduerſus illos mercede defun-
gor: Quia ex medico ac præceptore in amicũ trãſ eunt,& nos non arte quam vendunt, obligant, ſed benigna& familiari voluntate. Itaque medico, qui nihikamplius, quam manum tagit,& me imter cos quos perambulat, ponit,ſine vllo affectu facienda,
vitandave præcipiens ni hil amplius debeo: quia me
non ranquam amicum vidit. Scd tanquam lmpe- ratorem. Pinciamus quidam, nec indoctus vir, meo udicio, nec indiligens, teſtarur ſe quindecim vetu- ſta exemplaria Senecæ manu ſcripta contuliſſe, in
quibuͦs ita legatur, ſed nihilominus corruptum eſſe
locum arbitratur,& vel inuocatorem, vel emptorẽ legenqum elle. Qui quam fruſtra ſe torquear; ex his quæ diximus, fatis liquet.Erũt fortaſgis quiſhæc veldt NAeν Xoyuα quædam ad humanitatis ſtu- lia magis, quàm ad iuris ciuilis ſcientiam quam profixemur, ſpectantia Hlocci non facient. Verùm hi
conſiderent velim, nihil me, quod Amunere,& offi-
5 8
cio lureconſtlti cuius perſonam ſuſtineo) alienum eſſe putem facere: ſed Labeons Anriſtium jmitari potids, qui ſetutandæ verborum proprietati,& ori- giti vſqueaded deditus fuit,vt libros tres poſterio- rum eiuſdem rerum ad illuſtrandam linguam La-
tinam conducehtium plenos fuiſſe quidaim ſeripſe- Ft Geblib.cAeununun, e De randectirum eumpeſitiene erdine At methode.
ätdel ea dIe e E. T. VWRetores olim Romæ edicta, quibus admone-
1 retur populus, quod ius eſſent de quaque re di-
Etur palamm proponere ſolebãt:12. S code tépore:ſe deonigitr PEa altem edieta perpetua non erane ſed ſimul cum Magiſtratu ipſo finiebantur, qui&
ipſe annus etattit. de perpet& temp. actio. lib. Inſti. 4 Vnde Cicero, qui plutimuminquit) trihuut edi- &o Prætoris legem annuam dicunt eſſe. Nam hoc
1 —
tantum effecit Cornelius lege lata, cuius meminit Aſconius, vt vatie ius non dicerent Drætores, ſed exdictis fuis perpetuis:d eſt, quæ iuriſcictionis perpetux ac generalis cauſa ſemel à ſe propoſita
eſſent, quanditi magiſtratu fungerentur, ius dice- rent, vt fuprà diximus, cap. 48. Quarc cùm ſingulis
annis edicta noua ferè pro ponerentur, tam ingens
Franciſci Duareni luriſc.
ac diſpoſitionem, ſed res quoque ipſas Iribouuani ab eis mutuatum fuiſſe. Proinde edictum illud per-
petuum Iuliani, fons omnis iuris tum puhlici, tum
priuati, quod iis lihris præſcriptum nobis reliquit luſtinianus, meo uudicio, recte dici poteit„quod de legibus duodecim ſcribit Lauius. Lam igitur cer- tiſsimum ſit, in Pandectarum librum prætudl-
8 5 55 4
cia,& actiones, quæque ad iudicia exer cenda per ti⸗
nerent, nihil Iulianum contuliſſe, quæc unque illis libris continentur, co referenda eſſe omia intelli- gerd debemus. Nam cætera, quæ nonnunquam in- termiſcentur, veluti parerga quæd am ſunt,& ho- rum gratia explicandorum, cõômodiuſque tractan-
*
dorum adſcripta. Quod ſi quis diligenter expen-
derit, facilè iudicabit, quantum inter hanc luſtinia-
ni methodum,& quorundam noſtri tempotis luris profeſſorum interſit, à quibus ordinem alium, ac
diſpoſirionem excogitatam eſſe videmus. Horum enim induſtriam tametſi non contemnam, non
tanti facio tamen, vt non multò plura eos peccaſ- ſe, quàm luſtinianum(ſi quid ab eo peccatum eſt)
..„—... exiſtimem: idꝗque propediem in ſingulorum titulo- rum explicatione luge clarius demõſtraturum me
eſſe confido. Videntur autem nobis plerique co-
rum errorem hauliſſe ex verbis Caij lib. 1. luſtit.
ad res, vel ad actioncs. l. I. ſt de ſtatu homi. Hxc enim werba ſic intellexerunt, quati nulla ſit aptior:
nec commodior iuris tractandi, docendiquę ratio,
quàm ſi de his tribus ſeparatim diſſeratur. Verum
longè aliter ſenſiſſe Caium, nõ dubito: nempe nul-
lam partem iuris eſſe, nullum contractum, nullum negotium
8. 2. 6.1 3 cùm ait, Omne 1us VvgI ad perſonas pertinere, vel
ze met hamus eson igei amdl
Mhno 6
rur
le meoa

Diſput. anniuerſ. Lib. J.
negocium, nulla m actionem, nullum iudicium, in quo tractando hi loci ſimul non incurrant:vt, exem-
li cauſa, In tractatu de ſtipulationibus oritur in
rimis quæſtiò de perſonis, quæ ſtipulationem con- trahere poſſunt᷑,& quæ non poſſunt:illudq; in con- trouerſiam venit, sttne ſeruus, filiusfamilias» impu- pes, minor, furioſus, prodigus, qui ſtipulationẽ com- traxiſſe dicitur. De rebus quæritur, sitne res ſacra, celigioſa, publica, propria, aliena, corporalis, incor- poralis&c. de actione, quæ ex eo cõtractu naſcitur: zitne bonæfidei, an ſtricti iudici ptemp oralis, an per- erua, pœnalis, an rei perſecutoria,&c. Idẽq; in cæ- teris tractatibus Pandect. obſeruare licet. Hi nãque ſunt præcipui loci omniũ diſputationũ iuris ciui- l. Quamobrẽ cùm inſtitutiones iuris ciuilis con- ſcriberet Caius, non immeritò diuiſiones quaſdam, ac diffinitiones perſonarum, rerum,& actionum, initio proponere voluit ſtudioſis nimirum intelli- gens, grauiores illas ſubtilioreſque diſputationes
19Sd— b uæ iure ciuili continentur, quæque ad hos locos
referri ſolent, percipi aliter non poſſe. Ex quo ſatis liquet, quod in.lib. Pandect. tum de perſonis, tum de rebus ſcriptum extat, nihil aliud, quàm iſagogen quandã eſſe, quæ res ad alias aſſequendas viam mu niat. Quam quidem Tribonianus cùm non ſatis vberẽ, ac plenam eſſe animaduerteret(nam primus,
& alter locus non ſolùm copioſids, verùm ertià cla- riðs& diſtinctiùs ad rudiores inſtituendos tractari
potuiſſe videntur, tertius verò illic deſideratur om nino.) Cùm igitur hæc perpenderer Fribonianus,
uatuor Inſtitutionum libris, quicquid de perſonis, rebus,& actionibus ad Pandect. interpretationem neceſſarium tyronibus videbatur, miro compẽdio, artificiõque complexus eſt. Et hanc diſpoſitionem, ac methodum, vt in ea iſagoge,& inſtitutione pro- bamus, ita inſanire eos contendimus, qui cùm li-
bros omnes tum Pandectarum, tum Codicis Iuſti-
tati ſeſe relinquere gloriantur,& iactitant. Quod non eò à nobis dictum quiſquam exiſtimet velim, vt eos libenter inſectemur, quorum conatus,, ſi ſtu- dioſos iuuare voluerunt, aliquam meretur laudem, ſed yt iuuenes nimium credulos plerunque,& in- cautos, quos huiuſinodi deliramenta quotidie ex- perimur, velut pro oraculis quibuſdã habere, quan- tum in nobis eſt, ab errore in viam reuocemus. Dotem certa quantitate non expreſſa, inutiliter promit- tia muliere non tantum paclo, ſed etiam ſlipulatio- ne contra receptam opinionem.( A b. LVI. lexanar Seueri reſcriptum quoddam legi- tur ſub tit. de dotis promiſ.lib. 5. C. Iuſti. cap. r.hæc verba, Fruſtra exiſtimas actionem tibi compete- re,quaſi promiſſa dos tibi nec præſſita ſit cum neque ſpe- dies vlla, neque quaãtitas promiſſa ſit, ſed hactenus nup- tiali inſtrumento adſeriptum ſit. Quod ea, quæ nubebat, datem dare promiſerit. Cui videtur quaſi ex diame- tro(vt aiunt) repugnare, quod reſpondit Papinia- nus ſub tit, de iure dot. cap. 70. l. cum poſt. S. gener. Gener à ſocero dotem arbitratu ſoceri certo die dari, non demonſtrata re, vel quantitate, ſtipulatus fuerat. Arbi-
trio quoque detracto fipulationem valere placuit. Nec
videri ſimile,qubd fundo non demonftraro, mulum eſſe legatum, vel fipulationem ſandi cunſtaret, cum inter modunr cnſtituendæ dotis,& corpas igmatam differen- tia magna ſit. Dotus etemim quantitas pro mado facul- tatum conſtiai poteſt. Vulgus interpretusn exiſtimat, reſcriptum Alexandri de pacto, teſponſum verò Papiniani de ſtipulatione accipiendum eſſe: quod falſum eſſe, vel ex eo appatet, quia promiſsionis verbum inſtrumẽto adſcriptum, ad ſtipulationem, non ad pactum refertur. S. ſi ſcriprum. Inſti. de inuri. ſtipul. atque ita accipiendum eſſe in reſcripto, ſatis
arguit ipſa inſcriptio de dotis promiſsione,& nu-
da pollicitatione. Quod autem de ſpecialium com curſu cõminiſcuntur, adeò ineptum, nugatoriumq́; eſt, vt propemodum id recitare nos pudeat. I taquc diſſoluendi huius nodi cauſa notandum eſt, cùm quis generaliter dotem promittit, quam poſtcà ar-
bitratus fuerit omnimodo valere promiſsionem, ſiue pacto ſiue ſtipulatione fuerit facta l.3. Cod. de
dot. promiſ. Non enim ignota prorſus, incertaquc res tunc dicitur promiſſa, propterea quòd in boni
viri arbitrium collata dotis conſtitutio intelligitur.
L.in perſonam.§. generaliter. de reg. iur. l. Thais..
ſorore. ff de fideic. lib. l. læc venditio- ffl.ide contrah. empt. l. ſi in le. ff. loc. l. focietatem. S. arbitrorum. ff.
pro ſoc.I.ſi libertus. ff.de oper. lib. Quòd ſi dos ſim-
pliciter promiſſa fuerit detracta arbitrij mentionc,
multum intereſſe arbitror, an ipſa mulier promiſe- rit, an pater eius nomine. Priore üiqundem caſu nul- la eſt promiſsio, propter incertitudinem, vt Alexã- der reſcripſit:idęmque ſi extraneus promittat, di- cendum puto, cum ſit eadem ratio. Poſteriore caſu promiſsionem dotis vtilem eſſe Papinianus reſpõ-
dit, hac, vt arbitror, ratione, quia officium patris eſt,
dotare filiam, idꝗue pro modo facultatum ſuarum & dignitate mariti, niſi de certa quantitate conue- nerit. Vnde promiſsio ex iure& legibus certitudi- nem accipit. d.§. gener. l. qui liberos. fl.de ritu nupt. Sed nullus præfinitus eſt legibus modus, nomine dotis, ad quem mulier“citra conuentionem tenea- tur, poteſtq́ue indotata nubere. Quare viliſsimam rem,& nullius pretij, dando liberaretur, ſi eam tali promiſsione obligari diceremus, atque ita videtur ſenſiſſe Harmenopul. cuius hæc verba ſunt lib. 4. tit.. Lν επηννέν‿λάέ 1 Nu προςσ ενυα‿.— Kο, I.o ττνναν πτ⁶dμᷣα O„roy, Aες˙G⸗ 61ν, ½0ꝙ ᷓe9- ubc επακᷣναμμe, ds SPaAu& uul⁴suse eurA2. 16y 7 σ xoiν, πτνο Je εᷣαρνᷣë⁵ο π᷑οανια e& ᷣιας duaesds. uxy Ar&iπτσνντναα 498 8
ra† ¹*πνπαν χa. 0 ¹ ars Sro Aϑμάωυ ν, Sx α ε
p οασπsιρσα la euο ge. Capitis primi de Epiſcopali audien. lib. 1. C. Juſtinia. no- ua interpretatio. CAFP. LVITIT
Liud eſt reſcriptum Valentiniani& Valentis
Impp. ad Iulianum Comitẽ Orientis, ſub. titu. de epiſc. aud. lib.. C. Iuſtin. c. I. Ex quo nec Accur- ſius, nec Accurſianorum quiſquam vllum adhuc ſenſum, qui verbis congruat, elicere potuit. Verba Reſcripti hæc ſunt in iis codicibus, quos cæteris emendatiores eſſe reor: Negotiatores ſi qui ad do- mum noſtram pertinent, ne commodum mercandi vi-
deantur excedere, Chriſtiani, quibus verus cultus eſi,
adiuuare pauperes,& poſitos in neceßitate, proui- deant Epiſcopi. Videtur autem nobis de quibuſdam Aa 2
——ſſöſſſͤöſöö—ö—ö————öö“
140 7
———— —½————

1408
Franciſci Duareni luriſconſ.
4 1
foß negotiatoribus loqui Valentinianus, qui frumento Primum autem caput legis quod eſt apud Paulũ, 7 fall, aliiſque rebus huiuſmodi populo vendendis ita legendum eſſe admionebat: Qui ciues Romani 5 præpoſiti eraut à Principe. Nã olim carum rerum ſunt, qui eorum poſt hanc legem rogatum teſtamentum ſm comparandarum neceſsitas, munus erat publicum facere volet, vt quam pecuniam, quãſque res quibuſq; WN luod auctoritate Principis indicebatur populo dare, legare volet, ius poteſtaſque eſto vt hac lege licebit. V„ quodq́; nulli detrectare fas erat, quamuis fortè va- Quamuis in omnibus excuſis exemplaribus, etiam Ab cationem munerũ,& excuſationem à Principe im- Haloandri ipſius, ita legatur, eam pecnniam, eaſque V Iuni petraſſet. C. lib. 10. tit. vt nemi. lic. in empt. ſpe. Hæc res,&c. In veteribus enim libris manu ſcriptis c,& ur enim fiſci augendi locupletandique commodiſsi- qliteræ adeò confunduntur, vt c, pro q́ aut qu, ſcri. düm ma ratio,& expeditiſsima eſt, quod& Ariſtoteles bi crebrum atque vſitatum ſit.V eluti relicum, reli. end teſtatur lib. Polit. 1. Qua tamen ipſa ſuperioribus cuis, alico, loci, coad, cotidie, cam, cas, pro reliquũ, 37 annis cùm Franciſcus Rex, qui nuper è viuis exceſ- reliquis, aliquo, loqui, quoad, quotidie, quam, quas, ahl ſit, ſolito immoderatiùs vti cœpiſſet in ſalis præbi-&c. Id quod P. Victorius in Ciceronem,& Pict. Va grc tione, ingentes turbas in Xãtonibus,& ca Celticæ ler. in Virgilium, viri admodum diligentes,& cru. x Galliæ parte, quam nũc Britanniã vocamus, ca res diti anmorauerunt. Qua de re etiam diſſerit Fabius excitauit. Eſtque hoc genus vectigalis ex ſalis præ- lib.. Inſtit. Orat. cap. de Orthographia. Itaque cm bd bitione, diſtractionêque, antiquiſsimum in KRepub. in lege Falcidia ſcriptum eſſet, Ita eam pecuniam käci Romana, vt Liuius auctor eſt non vno loco. Sed eadſque res,&c. imperiti librarij, ac Typographi, e, ſe. tcem hæc extra rem. Cùm igitur hoc munus frumenti, cundam vocalẽ eſſe credentes, quæ à litera c, parũ Ghe aut ſalis emendi, exempli gratia, indictum eſſet po- differt, legis verba corruperunt. Secundum caput dlpod pulo, publicèque conſtituti eam ob cauſam certi ita legebat: Quicunque ciuls Romanus poſt hanc legem jlt,it negotiatores, febat nonnunquã, vt immodicum eo rogatam teſtamentum faciet, ir quantam cuique cini Ro Gnnd nomine à paupe rioribus,& tenuis fortunæ homini⸗ mano pecuniam iure publico dare, legare volet ius, pote- Aie bus pretium exi gerẽt, vel plus æquo eos emere co- ſlaque eſto, dum ita detur, legetur, ne minus, quàm quar- grr gerent. Itaque reſcriptũ eſt a plis Principibus,& tam partem hæreditatu ex eo teſtamento hæredes ca- decwe Chriſtiauæ religionis cultoribus piè, humaniter,& pyiant. In omnibus autem libris vulgò legitur, Detur toye Chriſtianè, vt Epiſcopi, quorũ officium eſt adiuua- legatur: non detur legetur. Tertium caput, quod trãſ- A re pauperes,& poſitos in neceſsitate,& qui ex Euã. latitium eſt, ita, Ev quibus quid ita datum legatũ erit. l gelio, ſlacrisque literis didicerunt, verũ germanum- eam pecuniam ſine fraude ſua capere liceto: iſque hares 8n que Dei cultum in eo ſitum eſſe, videant ne ab hu- qui eam pecuniam dare iuſſus damnatuſve erit, eam neel iuſmodi mercatoribus in ea re modus excedatur. ecuniam debeto dare quam damnatus eſt. Quarrum Rb Reſtituta ſuæ integritati lex Ealcidia, qu⸗ apud Pau- verò(quod in Pandectis deſyderatur) ita conceptũ dun. lum nec integra, nec ſatis emendata hodie legitur. fuiſſe affirmabat, partim coniectura ductus, partim difiunr (XAn. LVIII. auctoritate Caij lib. z. Inſtit. tit. de lege Falc. Si qum b cance Em. Rãconeto ſingularis doctrinæ& iudicij aliter qudm hac lege liceat, pecuniam dederit, legauerit,(al A viro, qui iamdiu in regis conſiliariorum or- heredi quartam partem eius pecuniæ; quæ data legata rgus dinẽ& collegiũ cooptatus eit, vſus ſum annis ab- erit, ex eo teſtamento retinere liceto. In hunc modum dloddh hinc duodecim familiariter. Ea ſiquidem erat ho- ferè nobiſcum difſerebat vir eruditiſsimus„Ccuius dlett) minis fama, vt ego adhuc adoleſcens,& rudis, nihil vtinam lucubrationes, ac præſertim edicta Prætorũ Iſkr⸗ eius conſuetudine felicius mihi contingere poſſe ipſius induſtria& labore eruta ex omni antiquita- trna ſperatem:& ea item facilitas, humanitas,& in ſtu- te,& in priſtinum ſtatum feliciſsimè(vt ſpero)xeſti- dindiui 1 dioſos bonarum artium affectus, vt quos diſcendi tuta, tandem aliquando in lucem prodeant. woye cupiditate incenſos videret, non grauatè in familia- De factus Aiuiduis, atque indiuiduis ſententia Raphae- iNe ritatem reciperet. Nec verò ſpem meam ſpectatio- lé Cumani à calumniatoribus defenſ. umd nêmque fefellit euentus. Multa etenim ab eo in fa- b CAn. ELIN. 5 miliaribus congreſsionibus doctè, prudenter, acutè Tipulationem, quæ in faciendo conſiſtit, dinifionem al dicta, cùm de iure ciuili diſputaret, memoriæ man- 4)non recipere, Papinianus ait, vt ſi quw fuerit ſtipu- b ai daui: vt ſi inficias iuero, cius doctrina me profeciſſe, latu⸗ inſulam ædificari. Nam hiæc diuiſio corrumpit ſcuü- vanus meritò ſim habendus. Cuius generis illud ſtipulationem. l. ſtipulationes non diuiduntur. ff. de m Gn eſt, quod de lege Falcidia, cùm domi ſuæ eam in- verb. obl. Si quis enim pro parte domum ædificari deniai terpretaretur, ab eo me accepiſſe memoria nũc re- ſtipuletur, aliudve quid Rmile: inutilis,& irrita fit Ariktl peto. Nam legis Falcidiæ quatuor fuiſſe capita di- ſti pulatio: tanquam id continens quod natura ſit KDaas cebat, quorum ſingula verba ſic interpretabatur, vt impoſsibile: Cum operis effectus(vt idem inquit) in Naron cilè demonſtraret, quæcunque toto illo prolixo partes ſcindi non poſiit: id eſt, opus ipſum, naturaliter dEim tractatu, qui ad legem Falcidiam inſcribitur, lib. 35. non poſsit pro patte fieri.lin executione.§. vt pro n Pandect. nihil prorſus aliud quàm eius legis inter- parte. ff.de verb. obligat. I. libertus. ff. de oper.libe. 8 b pretationem eſſe, quæ ex Vlpiani, aliorumque ve- Cum autem de diuifione in partes hic loquimur, mn terum iuris interpretum commentariis ſumpta ſit. diuiſionem accipimus, non in partes certas atque hien Cuius legis verba ſi quis modicè, aut etiam intra diſcretas, cuiuſmodi inter cohæredes fieri ſolet, vo- dan modum verſatus in iure ciuili accuratè animad- lentes à communione recedere(nam ea impoôſsibi- u 4 uerterit, atque expenderit, de his, quæ ab eiſdem in.- lis non eſt)ſed diuiſionem quandam intellectua- dn terpretibus copiosè tractata ſunt, tametſi eorũ ſcri- lem,(vt ita loquar) per quam inducitur commu- V pta aut non inſpexerit, aut in memoria non habue- nio. Cùm enim dicimus, rem inter duos commu- 88 rit, magna ex parte reſpondete poſſe confirmabat. nem eſſe, hoc ſignificamus, rem ſingulorum eſſe 1 8 pro par .

Diſput. anniuerſ. Lib I. 14 09
to patte, non autem ſin ulorum totam eſſe. 1. ſſ agere, quàm ſacers putarur Sedl quoai his Hugis ſeruus communis de ſtipu ſeruo.! Mæuius. S.duo promiſcuè quàm diligenter conſuetudo eſt vſa, bus. de legat. 2.1. ſi vt certo. 5.ſi duobus vehiculum. trauſſatiriis vtimur verbis. Nam& quidem es⸗ fcõmod. Sed huiuſmodi partes indiſcretæ ſunt,& verba dicimus,&c. Hæc eſt igitur propria huius ſmul confuſæ,ac commiſtæ adeò vt nullam poſsis verbi Facere ſignificatio, ſecundum quam accipien ab alia, niſi ſolo intellectu diſcernere, ac ſeparare. da eſſe verba Papiniani ſubiccta ab eo exempla in- Ac tales ſunt cohæredum portiones in rebus hære- dicant: quamuis non omnia facta indiuidua com- ditariis, antequam diuiſa fuerit hæreditas„autt Dor plexus f pleraque ſint indiuidua, quorum opus udicem familiæ erciſcundæ, aut ſinc iudice. l'non ſub ſenſum cadens, nullum extat. Idem puto„& ſi oſſimus. fuſi pats hæred.per. Cum igitur partium quis faciendum aliquid ſtipulatus ſit, vt puta fun- mentio hic fit, partes huiuſmodi indiuiſas, atq; im dum tradi, vel foſſam Hodt. veli Au amn ar carh certas intelligere debemus: quæ appellatione par- vel operas, vel quid his ſimile. Cato autem diuidu 4 tium propriè continentur;niſi alium actum eſſe ap- factum„ab indiuiduo diſtinguens, latius F actum arcat: quia cum diuiſus eſt fundus regionibus 4 accepit, quàm Papinianus vt id quoque contineat, ter cohæredes, aut ſocios, quod cuique obtigit, torũ quo abſoluto, nihil remaner, quod oculis fubiicia- iddam verius, quàm pars& rectius appellatur.J. tur. Hoc ſenſu opponitur factum dationi, vt in illa 4 quis duas. ũ. ſi quis partem. fl.commu. præd. l. re- Pauli diuiſione, S'ipulationum quædi in dando, quæ- ʒè dicimus.de verb.ſign. Itaque cùm quis xædifica- dam in fuiende pnſiſtunt..2. dé verb. obl. Eſiq. Da- te domum promittit, obligatio non diuiditur inter tio nihil alind, quàm domini tranſlatio. l.vbi erch. eius hæredes:ſed ſinguli in ſolidum tenentur. Nam S.ylt.Hf de verb. obl..ſic iraque. Inſtit. de actio. Ge- etſi ponamus vnum ex hæredibus ita extruere cœ- neraliùs tamen accipitur aliquando, vt qui dat, is iffe, vt minima pars ſuperſit ædificanda, non con- quoque facere intelligatur l. in facto. de condict.& tinuò dicitur ſatisfeciſſe creditori: quia non minus demonſt.l. verbum facere. de verb. ſigni flicur es. ad id efñciendum quod reſtat, quam cohæres obli- qui 15uitranaet alids facta opponantur dictis. gatur, propter partium hæreditariarũ cõfuſionem, I. aut facta. ff. de pœnis. Sed vt ad Catonis diſtin- de qua iamdiximus. Quare nullus cohæredum an- cttionem veniamus, operæprecium eſt videre, quo- te operis conſummationẽ, pro parte ſua feciſſe re- modo facta diuidua dignoſcantur ab indiuiduis,& ge dicitur. lſi is, qui quadringenta. 6. quædam. f.ad regula aliqua more Technicorũ inſtruere iuuentu- leg. Falcid. Ifidecommiſſa.. ſi in opere. ffide lega.. tem, ad quam facta omnia de quibus inciderit quæ- Sanèd poſt moram(quia in obligatione, ac petitio- ſtio, exigi poſsint. Quanquam iuris noſtri auctores ne eſt pecunia, quæ recipit diuiſionem,) licet vnius hac de re parum ſolicitos fuiſſe video,& ſane faci- facto omnes hæredes tencantur, non tamen inſoli- lius eſt de ſingulis factis, diuiduane ſint an contrà, dum, ſed pro parte tantm hæreditaria conuenien- reſpondere, quàm in regulã aliquam,& præceptio- di ſunt, inter quos eo nomine poſteà familiæ erciſ nem generalem. ⁊ adεμιανκςν mnia includere. Ra- cundæ iudicium datur.lI. z.§. item ſi in facto. l. 4,.s85. phacl Cumanus(vt aliorum commenta, quæ tamè Caro.ſtipulationes non diuiduntur. l. in exccutio- vulgò probantur, miſſa faciam) ea facta cenſuit in- ne.. quod ſi ſtipulatus.ff. de verb. obliga.l.ſi quis ab diuidua eſſe, quæ(vt ipſe loquitur)viſibilia ſunt, di- alio. ff. de re iudic. Mirabitur fortè quiſpiam, quod uidua verò quæ inuiſibilia. Quæ ſententia à cæteris dixerit Papinianus, Stipulationem: qua in faciendo ferè partim refutatur, partim velut ſomnium quod- conſiſtit, diuiſionem nou recipere, d.l.ſtipul. non diui; dam riderur& contemnitur, hanc(opinor) ob cau- duntur. cùm Cato apud Paulum diuiduum factum ſam, quòd vir eruditior, quàm eloquentior, non ſa ab indiuiduo ſeparet. d.l. 4.5. Cato. Itaque notandũ tis commodsè nec dilucidè, quod recte ſentiebat, eſt hoc verbum Facere, apud iuris auctores varié eloquutus ſit. Nos autem vt cius inuentis lucẽ ali. accipi. Nam is dicitur facere, qui rei faciem quan- uam, ſi poſsimus, afferamus, ea facta indiuidua eſ- dam imponit, vt ait Varro. Propterea ad mechani- ſe dicimus, quæ corpore tantùm exequimur: Vt foſ cs tantùm artes,& opera quæ corpore efficimus, fam fodere, rem tradere,& ſimilia, quæ vel à demt. quæque ſub ſenſum cadunt, refertur. Qui namque te,& eo, qui intellectu,& iudicio caret, non minus, aliquid ita operatur, vt nullum exſtet opus quohd quaàm à ſano homine, expediri poſſunt. l.ſtipulatio- ſub ſenſum veniat, agere magis, quàm facere dici- nes non diui. d. l. ſi rem tradi. ff.de verb. oblig. 1.1. 6. tur. Græci duo verba his duobus Latinis reſpon- adipiſcimur. ff. de acquir. poſſ. Cùm enim in hac dentia in vſu habent, aενειένν tdν, quibus vtitur exequutione nihil poſsit animus, ſeg corpore om- Ariſt.lib. J. Moral. Hinc illa artis diuiſio in Poëticẽ, nino opus ſit, quonã modo poteſt ca diuiſio locũ & Practicen apud F. Quint. lib. 2. Verba hæc ſunt habere, quæ intellectu tãtùm fiat, nõ etiã corpore? I. Varronis lib. 5.de lingua Latina, quæ cùm mendo- ſeruus cõmunis de ſtip. ſeruor. l. Mæuius.§. duabus. ſiſima offendiſſem in exemplari Aldino, abſq; ve- de leg. z. Hæc ſunt facta, quæ vit acu tiſsimus viſibi- terum codicũ præſidio ita vt potui emendaui. Pro- lia, nos fortaſſe paulò rectiuùs,& ſi guificantidès Cor- prio nomine dicitur Facere à facie, quòd rei, quam poralia vocare poſſumus. Diuidua verò ſunt, quæ quis facit, imponit faciem: vt fictor, cùm dicit Fin- animo magis exequimur, quàm corpore: vt Dare go, figuram imponit:cùm dicit Informo, formã: ſic(ſi generaliter factũ accipiamus)quod domi niũ trãſ cim dicit, Facio, faciẽ imponit; à qua facie diſcer- ferre ſignificat,vt diximus, ratũ habere, vacuã poſ- nitur, vt dici poſsit, aliud eſſe veſtimentũ, aliud vas: ſeſsionem, tradere,&c. quæ aliquod ius diuiduum ſic item quæ fiunt apud fabros, fictores, item alios continent, veluti dominium, aut poſſeſs onemn. ad la Qui q uid adminiſtrat cuius opus non extat, cuius tranſlationẽ animus eſt neceſſarius, nec cor- uodtab ſqnfum veniat, ab agitatu,vt dixi, magis poralis executio, traditioque nuda ſcüciedealr
—————————— 1—— 3————— ——— 1 1— 3* 1 3 E 4 5“ 4“ —— s„ 1 ————-————.— 8 n Fr .
——ͤ—= 3—— ——————————————

141⁰0
5. adipiſcimur. l. qua ratione.§. hæ quo ue. ff. de aeq. rer. dom. l. in conuentionalibus.§.vlt..de verb. obl. Llocus. ff. de acq. poſl. Fit autem hæc intellectualis (vt ita dicam)diuiſio ob commodum aliquod, ex iuris träſlatione proueniens, yt exẽplis facilè oſtem- di poteſt. Quapropter in iis quæ facta ſimplicia ſunt, quibüſque nihil iuris ineſt, cuius pars indiuiſa vtilitatem aliquam adferat, talis diuiſio fruſtra fie- ret,vt concedamus ea in partes pro indiuiſo intel- lectu diuidi poſſe, quod'à peruicacibus fortaſsis ob- iici poteſt. Et hane Raphaslis ſententiam, quidam ex noſtris collegis velut perpetuis tenebris obrutã, & ſepultam feliciter admodum in lucem eduxit
perfecitque dieendo, vt ea non ſolùm probabilis
(quod exiſtimauit Socinus) ſed etiam vera nunc habcatur. Cuius rei nomine laus non minor ei de- betur(ſi Iuſtiniano credimus) l.1. Cod, de vet. iure enugl. quàm ſi eius ſententiæ primus auctor, inuen- tõrque extitiſſet. Sed de his hactenus. Nam de om- nibus diuiduis, atque indiuiduis obligationibus plene hic diſſerere non eſt inſtituti noſtri. De qui- bus propediem fortaſsis tractatum de verborum obligationibus& accuratiùs& fuſius ſcripturi ſu- mus. Quo labore, atque onere vtinam nos leuare randem aliquando in animum inducat Carolus Molinæus, Togatorum Baſilicæ Pariſienſis eximiũ decus, qui iuſtum de ea re librum iuris ſtudioſis iam pridem pollicitus eſt. De diuiſione fructuum inter coniuges ſoluto matrimo- nio, aduerſus aliorum, qui de ea re ſcripſerunt, ſen- tentiam. A P. LI. M Aritus ſingulorum annorum, quibus ſtetit 8 matrimomum, fructus rei dotalis lueratur, ſi onera matrimonij ſuſtineat. l.ſi is qui Stichum. ff. de iure dot. l.pro oneri. C. eo. tit. Quod ſi nondum eo anno finito, quo eontractum eſt matrimonium, ſol- uatur, morte puta, vel diuortio, eius anni integros fructus non retinebit maritus: ſed proportione tem poris duntaxat, quo matrimonij onera ſuſtinuit. Vt ſi fructus illius anni ſint duodecim aureorum,& matrimonium, quod Cal. Ianuarij contractum eſt, Menſe Maio ſolutum fuerit: tertiam partem, id eſt,
quaruor aureos, iure ſuo retinebit maritus. Reli-
quas duas partes, id eſt, octo aureos conſequetur vxor, vel hæredes vxoris. Idemque dicendum eſt&
ſi pluribus annis ſteterit matrimonium, ſed anno vltimo nondum finito diremptũ fuerit. Et hæc ice
voνia ſecundum proportionẽ Geometricam eſt, in qua Ariſtoteles conſtiturum eſſe ius diſtributiuum ait. Nam cum eadem ſit proportio duodecim mẽ- ſium ad quatuor menſcs, quæ eſt maioris ſummæ (puta duodecim aureorũ) ad minorem ſummam (id eſt, quatuor aureorum) æquum eſt, vt maritus, qui pro duodecim mẽſibus, quibus prædium dota- le fuit, reciner duodecim aureos, pro quatuor men- ſibus quatuor aureos retineat. l. fructus.§. ex contra- rio. ff. ſol. matr. Verùm quod diximus, pro parte temporis qua matrimonium ſtetit, fructus marito acquiri, ita accipiendum eſſe Vlpianus ait, Si eodem tempore& contractum matrinnlum,& dos data fue- rit. l. de diuiſione, ff. ſoluto matri. Nam ſi poſt ma- trimomum contractum dotalis fuerit effectus fun- dus, id eſt traditus. l. dotale. fl. de fundo dot. ex tem- pore traditionis tantuͤm fructus lucrabitur mari-
Franciſci Duareni luriſconſ.
tus: percepti verò medio tempore inter matrimo-
nium& traditionem ſecutam dotem augebunt,
Ratio enim ſuadet, vt non antè fructus fundi lucre-
tur quàm is fuerit dotalis effectus: vt(exempli gra⸗
tia)Si matrimonium Galend. Ianuarij contractum, fundum dotalem Calend. Decembris ſequentibus ttadirum marito matrimonium Decembri finito
ſolutum,& fructuum totius anni æſtimationè duo.
decim aureorum eſſe proponamus;: maritus reten- to vno aureo, vndecim vxori reddere compelletur: quia vno tantùm menſe poſt traditionem dotis ſtetit matrimonium. Quod videtur quibuſdã ideo
iniquum eſſe, quia maritus vndecim menſium ſpa-
tio onera matrimonij ſuſtinuit. Sed loquitur Vlpia- nus de ſolutione, traditionéque dotis conſenſu ma- riti dilata, cui meritò imputandum eſt: quòd tanto tempore eam ab vxore non exegerit. Hinc exiſit
welebris illa quæſtio, quam Papinianus lib. uI. quæ-
ſtionum tractauit. l. fructus.§. Papinianus I. aliàs.J. diuortio. ff.ſolu. matr. Matrimonium contractume/
tempore vindemiæ, Calena. videlicet Octob. Plin. lib.s. 1. a. C. de fer. data el in aot m a in a,ex qua mari' us Hatim fruttus pe: cepit,& ex al nd. Nouen. br. cuidam co05os o esndem vinca lo α it: Dande lanuarij poſtre- mo die F u um eſt matnemtn um Ainortis-amoo hiu- ctus totius anni inter maruiumn& vro emn Aiui i de- beant? Papinianus non tanton ex clie locativnts, ſad etiam contracti matrimoni dinidendos é&ſſe fruclus ant: ſcd ita, vt vindenuæf uflus,& quarta poriio mercedus inſ dtus anni i,έͥdartur, vt&x ea pecnnia tertia portio
viro relinquarur. Quæ verba ſie vulgò interpretan-
tur Accur. Bar. laſ. Zaſius,& cæteri, vt cõfundantur fructus omnes vindemiæ cum quarta parte merce- dis,& teftiam partem eius pecuniæ confuſæ atque cõmiſtæ maritus retineat. Veluti ſi ponamus duo- decim aureorum eſſe fructus vindemiæ, totidem aureorum eſſe mercedem locationis: quia quarta eius mercedis portio cum fruttibus coniuncta,& confuſa quindecim efficit, maritus quinque aureos ex ea ſumma capiet. Sed nemo nõ videt iniuſtam, & iniquam eſſe hane computationem: quia cum quarta tantùm parte anni ſteriſſe proponatur ma- trimoniũ, quarta reditus annui parte côtentus eſſe debet maritus. Et quamuis rationibus ſpecioſis ex- cuſari ſoleat hæc iniquitas, leues tamen admodum ſunt, ſi quis eas propiùs inſpexerit,& uaſi pictæ(vt aiunt)in parietibus nebulæ. Quæ& ab Alciato acu tè refelluntur, tametſi rem acu nondum mihi vi- deatur tetigiſſe Alciat. lib. Paradox. 3. c. 1. Itaq; ani- maduertendum eſt, non tertiam partem illius pe-
cuniæ confuſc, ſed totius reditus annui porius ma- rito relinquendäã eſſè, ex ſemtentia Papiniani. Non
enim ait Papin. Eius pecuniæcſed, Ex ea pecuuia,&c. quod dili genter expendendu hic eſt. Fit autem hæc
confuſio fructuum eum quarta parte mercedis, ne
alteruter in hac diuifione afficiatur incommodo ſi hanc tertiam redicus annui partem vel ex ſola
mercedde locationis, vel ex ſola fructuum quanti- tate metiamur. Atque ita confunduntur, vt neque mercedis folius, neque fructuum tamùm ſed fi-
mul,& fructuum& mercedis habeatur ratio. Fru- ctuum, inquam, à tempore contracti matrimo- nij, vſque ad tempus locationis: mercedis vero 4
tempore locationis, vſque ad finem matrimonij. Exempl.
Thiuu
hn
autec
aui

Diſput. anniuerf. Lib. J.
Eremploid dilucidius fiet. Pone X II. aurcorum eile mercedem locationis, fructus vindemiæ perce- bros à marito aureorum quatuor& viginti. Habita ratione mercedis ſolius, aureos quatuor auferet ma ritus, quæ tertia pars eſt X 1 IJ. aureorum:habita ve- rd fructuum ſolũmodò ratione, aureos VIII. per- cipiet, cuùm corum xſtimationis tertia pars hæc ſit. Verùm ſi confundantur quarta illa pars mercedis, & fructus vindemiæ(non quidem integri, ſed pro
modo temporis, quo matrimonium ſtetit ante lo-⸗
cationem)quinque aureos capiet maritus, nẽpe tres
aureos pro quarta parte mercedis, quæ eſt X ILau- reorum,& duos aureos pro duodecima parte fru- Guũ quorum æſtimationem diximus XXIIII. aureorum eſſe:fieri nanque poteſt, vt longè amplius
ßt in fructibus, quàm in mercede locationis, aut co
ttaà: eum vnius anni prouentus vberiot eſſe ſoleat,
quàm alterius. lxpretia rerũ. f.ad l. Falcid. Quo caſu
ſi ex mercede locationis tertiam hanc partem me- tiamur, damnoſum id quidẽ erit marito, lucro ve- r8 vxoris cedet. Sin auté ex fructibus, contra. Ve- ram nulla ratio eſt, cur ex fructus ſolis, aut mer-
cede locationis ſola tertiam hanc partem ſuma-
mus, càm vno atque codem anno minimsè ſteterit mattimonium, ſed in finem prioris anni, cuius ſunt
kructus,& in poſterioris initium, cuius eſt locatio;
incurrerit. Itaque huius incommodi vitandi gratia vtilem excogitauit rationẽ Papinianus, qua vtriq; proſpiciatur,& neuter iuſtam querendi cauſam ha eat. Qaod ſi vulgarem receptamꝗqnt imterpreta tionem ſequamur, pro quinque aureis nouem de- bebuntur marito. Nam quarta pars mercedis, quæ trium aureorum eſt, commiſta cum fructibus, quos diximus XXIIII. aureorum eſſe, ſeptem& viginti aureorũ ſummà efficiet, ex qua ſumma tertiã partẽ
auferẽs maritus, nouẽ aureos conſequetur. Itaq; ie
——y— r— 6————“ 44*— 2 2——
paulò verboſius, ſed di 1 Fatiam exequi volui, quòd viderem non ſolùm fal
—. ⸗ 4. a ady quod dicitur, à noſtra diſcrepat hæc
computatio. Sed nec Alciati ſententia cum hac
noſtra vſquequaq; conſentit, tametſi prudẽter ani-
maduerterit non de tertia parte illius pecuniæ cõ-
fuſæ, ſed integri redditus annui Papinianum lo-
qui. Ait enim, dandam marito quartam partem
mercedis,& præterea ex fructibus vindemiæ tan- tum ei ſupplendum eſſe, quantum ad tertiam par- tem mercedis conficiendam fufficiat Verùm hoc
non eſt(ſi quid iudicij habeo) fructus confundere
cum quarta parte, idque ex iam dictis, opinor, ſatis perſpicuum eſſe. Hoc igitur inter noſtram, eiuſque ſententiam intereſt, quòd in hac hypotheſi, ille qua- tuor aurcos tantùm, nos quinque, marito dandos eſſe contendimus. Nec aliter fieri abſquc manifeſta iniquitate,& iniuria poteſt, id quod à nobis antè demonſtratum eſt, non probabilibus modò argu- mentis, ſed propè neceſſariis etiam ac Geometricis rationibus, quæ in docendo vim adferre dicuntur. Sanè ſi ciuſdem æſtimationis eſſe vtriuſque anni prouentum, id eſt, mercedem locationis,& fructus vindemiæ perceptos à marito proponamus, talis computatio neutri coniugum damnoſa futura eſt, ac ne vlla quidem confuſsio tunc erit neceſſaria.
Sed rationem excogitare voluit Papinianus iniqui-
tatis vitandæ, quæ ex varia fructuum quantitate,& æſtimatione vtriuſque anni oriretur, ſi mercedis ſo- lius, aut fructuum haberetur ratio. Quæ varietas in fructibus crebrò accidere ſolet, vt experientia quo- tidie edocemur.dict.l. pretia rerum. Et hæc qucdem
acidelyr puto)in iuuentutis
ſa atq; abſurdaà vulgaribus Doctoribus prodita eſ- ſe, ſed etiã ab aliis aliquantò rectiùs ſentiẽtibus rẽ
ita tractatã, vt ſtudioſorũ non pauci numeris Pla- tonicis obſcuriora eos tradidiſſe conquererentur.
A..
14 11
———— 2———————.——õ——————— ———————————————
——————————————————*—————
——————— A———“—.—————— 5—
——————————————— 2ö—————— B——— 8—— ————.—————— 2———————— 3 8** 28 5 8— 4 1 1 2 8 * 4—— 9 1— v.“ 4 ————.— o,———— 8 4 2 8 1 8 4 4 ,“———— 2

EFERANCISCI DVARENI IVRIS (CSCONSVLII, DISPVTATIONVMMWM äöRNNIVERSARIARVM LIE. IJ
cEA2ISSIMO VITIOANTONIO SENNETONIO erAE AXISIENSIS SENATOX.
nre
W EPTIMV S ià annus agitur, Sennetoni clariſsime, ex quo edi-
‿
—
—
6 8——— ————-—.——
grädius multò futurum eſt, illo Diſputa. libro, quẽ primũ edidimus,& cuius velu- ti guſtu hi, de quibus nũc loquor, allecti, alterũ eius generis opus tãtopere à nobisflagi tare vidẽtur. Sed pleroſq; varietas rerũ inæ quabilis capit, ac delectat magis quã ordo, & diſpoſitio, vt in pictis ſtragulis accidit. Atq; hinc fit, vt ex ſcriptis noſteis ea fore ac- ceptiora ſint, ac védibiliora, quę mihi& paucioribus fortè quibuſdã aliis lõgè minuùs probẽtur. Quod cũ ex multorũ ſermone verũ eſſe cõperiſsẽ, ac tẽpori indulgẽdũ eſſe nõnihil iudicarẽ, equidẽ precibus amicorũ tandẽ ceſsi,& capita 2uor mearũ obſer uationũ emiſi, ſimpliciter à me deſcripta,& ſine vlla põpa verborũ, nec adeo iis diſsi- milia, que primus Diſpurationũ liber cõplectitur. Nec verò inducere animũ potui, vt ex cęteris lucubrationibus meis, quarũ paulò ante memini, aliquid trãsferrẽ in hunc
librũ, ex quibus tamẽ acceſsio nõ mediocris fieri poterat. Sed qualecunq; opuſculum r hoc noſtrorũ eſt, Sẽnetoni humaniſsime, id in tuo nomine nũc diuulgãdũ eſſe ſtatui, 9 vt noſtrę neceſsitudinis, quã ego propter eximias virtutes tuas plurimi facio, quaſi publicũ extaret teſtimoniũ, ac monumẽtũ. De amicitia virorũ iſtius Curiæ veſtrę or- tlaun natiſsimorũ mihi parta, iã inde ex quo in Baſilica Pariſiẽſi verſari primùm cępi, ea eſt 85 mea exiſtimatio, vt nihil vnquã felicius, nec diuinius mihi accidiſſe putẽ. Tã honorifi ni cũ verò iudiciũ patrũ ampliſsimorũ nuper de me factũ eſſe, cùm de cooptatione mea n inlocum demortui Senatoris ageretur, vt ex tuis literis cognoui, gaudeo, eoque no e mine ampliſsimo ordini, cui vel notũ eſſe glorioſum eſt, pro tãto in me officio,& ho- bu
nore deuinctum perpetuò me eſſe profiteor. Sed cùm animaduerterim, te in eo tam ka illuſtri cœtu non ſoluùm eruditione, ſed etiã integritate, moderatione animi, aliiſ- que dotibus excellere, nec vllius vnquam ſtudiũ in me maius, atque ardẽtius exper- tus ſim, mirari nemo debet, ſi te in primis colã,& optimã in te meã voluntatem, qua ratione poſſum, tibi, aliisq́ue oſtendere cupiã. Accipies igitur hoc munuſculum, ceu amoris in te mei, gratique animi pignus, vt cętera amplecti ſoles quę à Duareno tuo veniunt. Vale. Auarici Biturig. pridie Natalium 15 53. b
1NDEN

55 ene tis noſtibealng iſdã aliis loe cpori intugi 2 — rũ,necatui b lcere aniifmf uic rie alecunqrn diuulgidicht lurim en dus Cmuch 4 Iprimum a p K pute. Tadoro 4 coop.
—
—
1N PEX CAPITVM HVIVS 1 1 BK.
E gr4 nibus Ttaum* quibu ea
ſalb unt magiſiratus Romaui, recen- tiorum imperatorum temporibu,&
Suia ſit præiudiciums ſeu præiudiciali
a. Inſtitutionum. cap. 2 Quu furit modus vſuræ naut cæ, ſcue maritima, aate lu
Fumiani conſtitutionem,& explicamm Papinianirt.
Heun de nautico ſenon⸗ aliter, zudm vulg, fole- Af, hpinianum, atque Wid. inum n ureronſalta de 371
fæute rem alienam,, dui dominuus rei poſteà hæres ex-
titit diuerſa magie, qudm pugnantia, ſo ſc niyſalle& pi⸗ Tnoratitiam diilem afu eos variò accipi. cap. Declaratum breuiter ae ſimpliciter telebre reſcriptum Va. leriani, tap. Iz de Aaeirommiße 68, 464.. Codlici Iuſli-
nianii.. Ar
De numere verſaum, ex quilus vetcrum lurtconſultoru lobri conſtabant, ex enJfuuunu luſtiniani ad Ante- ceſſöres. ap.⸗
De ſubſtitutionis diuiß jane, 4 ihonſan papiniani ae militari ſubſtitutione, cum zhnne Diocletiani; zex-
pliratum.. cap.) p radoxum quoddam dt nba 4 euem nietwmiu de- fe ſum. cap. De legatu, a- fdeiruwmifi F, 2 ferentia eorum ſabla- ta à Iuſtiniano. 4 cap.g
De lege falcidia,ac 5.. erhe lians 3 6. Aiſt⸗emii⸗ quat- tæ Faliidiæ,ac Trebellianæ declarata ex Martianosca. po titad leg. falc.lib 35 Digesi orum. capero 4
Ftterum lureconſultorum mos in riſpõdendo iure, qudàm 5 t cognitu etceſſmiasi in mulxeparabgne lurus Cinuli. 11
cime pattorum mia 2 tin r„ ripto Dnuuletzans: qui De diuiſione hæreditati olim apud Romanot, vfitata.&
e Aſ aini in Ponuſeieira. cap.. De hypotheca ſeruitutum vrbanarum,& rusticarum,tx
Martiano,& Paulo tit. de pigporibus.“ Declaratus Proculi locus penqusm Abſs urus dh. eatir de De poſthumo ſuo,& alieno ad frmulam Aquilianã per
ſint 1ſauri latrones in enſfirutionibus iImperatoriu,
adoptio. rap.*
Inendatio jinter ien cuiuſdoe de Haimbu quod m? De Oaſena deportatione, ex Npiam 2 Theodoßor& de
doſum eſt in libris etiam Florentini. cap. ¹ dablatum aliud menaum ex Rorentinu libris, caps. ve
in poſſclegato. An ob ſpuimutem nouum mpasn nütietur„& fuatenus ra-
no cuiuſque legu inquirenda ſt. 2p.I/ De aquo& bono,& an aqadas ſine reen dtcatun.
cap 1
Locus y piani de lege riuwn veaenihu wperiun per. eins aieAt lasauna.. 7„
quinam hi magiſtratus fuerit. cap.?²
1 Theoph ili deftnitio explicata, tit. de aclio. lib.
1413
conſtantini de peus plagiariorumi con ititutio emendata cap. 20
Qaid ſit ſu ſfragium,& aulica contjtutio Th eodoſi de Vaßea explicata. cap a¹ Jecaritas Pop. Rpmani quid Valeat æpud Vlpianum, cap. rad legem Ioliam maieftatu. 3 ca 24 Falſum eſſe quod plerique tradunt, ei, qui aolatur infa- mia, inter qiclum testimonium eſſe. Ap as Co Jitutionem Arcadij Imperators⸗ de pæna libervrum in iudicis anai& Tatus abrogatam nõ R, a2ueiſa Budai
ſententiam. ap 2⸗ De publ co teſtimonio, 84 fle Graian Imperato- ris conſtituto.ʒ aer Becuniam cimtati fann hientrene rimin halaa teneaa ukr.. cap. 26 Fereditatem dam polſe pe remaonm, tontra receptæ 5 opinionem. 1 cqpas,
Cuius Vtilitatis ſint ſipchme. 6 orum capituu„a Digoſtus, uno exemplo obꝛter at menſtratum. capz Pilium Senatoris habendum eſſf, qui natus eſt ante Sena-
toriam dignitatenes xplicatum Conſtantimi nſcri⸗
p'um, Cide dignitatibus. ap. 29 Triphonini locus de bonorum peſf ſivne contra tabulaæs, declaratus ex Pandeétu Elorentinzkt. ap. 30
Emendatus V lpiani locuts cap. C.le tranſactionibus. cap 1
Jententia Iuliani de auctoritate cnſuctudinus, noua reſc cripti cunſtamtiniani de eadem re interpretat, 9. cap.32
Ob ſemiplenam probatinem; iuß enaaun, non deferri, contra receptam opinionem.. cap 33
Duorum Prætoru edictorum oſtenſa diffi entia, quorum alterum eſi de tabulis exbibendi, alterum de moao
aperiendi,& inſpiciendi teſlamenti. cap a⸗ Modicum honoris cauſa datum p'lſollori, quid ſit apua Vlpianum. 8 2949 5
locus I lpiani obſcurus de eadem re explicatus dap 36
6 Pſenſ⸗ vulæaris Aiſtinctio de pæna periuri, quæ à qui- buſdam improbatur:& reſcriptum alexanari de ea-
dem re declaratum. cap. 3 tinens Aiſputatio. cap. 58
Sothixa regione Aegypti. b cap.9
De veteri more tabvlarum alienis prædius, aſhigendarum,
ex Venuleios& Conſtitutionibus luſliniani. cap. 40 Cretionum ſolennutas quæ olim fuerit:& deleta macula
ex loco Ciceronis lib. 1. de Oratore, quæ doct, ſimos
juoſque noſtri ſeculi fefellit. b ap. ar Explicatus Inſtituionam locus de œdicillu teftamenio 8 evnfermaku. n ap
—
—y n nn—ͤ—ͤ—“
————- ———— 3 Ss 5“ 8

2
.ES
S 8* S S.
n G SEGDree
TATIONVM ANNIVERSARIARVM L IBER FEOpNDVYS.
De gradibus dignitatum, quibus ornari ſolebant magi- ſtratus Romani, recentiorum Imperatorunn temporihus:& quinam hi magiſtratus fuerint. C A P. I. VATVOKR digni tatum, ſiue titulorum gradus quibus certi magiſtratus ornabã- ſtur, nõ apud Iurecõ- ſultos ſolùm, ſed etiã „.‿ alios quoſdam auto- res fuiſſe comperi- mus. Eräãt enim qui- dam illuſtres, alij ſpe riſsimi, alij perfectiſsimi. Quæ di-
2 3 d
tur, qui ſenatorij ordinis erant. Lampridius in Ale- xandro, Præfectis prætorio ſuis ſenatoriam addidit dignitatem, vt viri clariſsimi& eſſent,& dicerẽtur. Idem in Heliogabalo, Solus omnium Imperatorũ fuit, ſub quo mulier, quaſi clariſsima, locò viri Se- natum ingreſſa eſt. Nam& Antoninus Imper. de Opilio Macrino Præfecto prætorio loquens, eum clariſsimum vocat. l.. C. de ſenten. paſſ. Hinc Vlpia nus, Specioſas, inquit, perſonas accipere debemus, clariſsimas perſonas vtriuſque ſexus: item eas, quæ ornamẽtis Senatoriis vtũtur. l. ſpecioſas. ff. de verb. ſignific. Poſt Alexandi igitur tempora, hic dignita- tũ ordo, diſtinctioq́; cœpit: quæ in pleriſque Iuris noſtri locis obſeruatur. Illuſtres etenim diſtinguun- tur à ſpectabilibus, l.ſi quando. C. de appel. pouell. 23. tit. de appel.& clariſsimis, I.1. C. vbi ſenato. no- uel. 71. vt ab illuſtr. ſpectabiles à clariſsimis. l.1. C. de anno.& capit. l.peculiari. C. de prox. ſacro. Per- fectiſsimos autem infimi gradus,& ordinis fuiſſe,
ſatis oſtendunt omnes tituli libri duodecimi Codi-
cis, ad tit. de perfectiſsimatus dignitate, præter ea, quæ inferius dicturi ſumus. Ac ſi quis velit cogno-
ſcere, quibus magiſtratibus ſingulæ dignitates at-
tributæ ſint, cùm ex variis locis Iuris ciuilis, tũ ma- ximè ex lib. 12. C, id aſſeꝗui poterit. Conferet quo- que ad eam rem liber vetultus, qui inſcribitur No- titia Romani imperij, omnium ferè magiſtratuum deſcriptionem„cum ſingulis titulis& imſignibus, continens. In eo libro, in imperio Orientali, inter illuſtres referuntur Præfecti prætorio, Magiſtri mi
litum, Magiſter officiorum, Quæſtor, Comes largi-
tionum, Comes rerum priuatarum, Comites do- meſticorum equitum& peditum. In imperio Oe- cidentis quidam alij numerantur. Inter ſpectabi- jes referuntur in imperio Orientis, Caſtrenſis Pri-
micerius notariorum, Proconſul Aſie, Procon- ful Achaie, Comes Orientis, Prefectus Augu- ſtalis, Vicarius diœceſeos Aſiane, Vicarius diœce- ſeos Pontice, Vicarius dicœceſeos Thraciarũ, Co-
mes rei militaris per Aegyptũ, Comes per Iſauriaã,
Dux Thebaidos, Dux Paleſtinæ, Dux Arabie, Dux Phœnices, Dux Syric, Dux Oſrhoenæ, Dux Meſo- potamiæ, Dux Armeniæ, Dux Scythiæ. Dux Mœ- ſiæ ſecundæ, Dux Mœſie prime, Dux Daciæ Ripẽ- ſis. In imperio Occidẽtis numerantur quidã alij in- ter ſpectabiles. Inter clariſsi mos, tã in O riẽte, quàm
in Occidente, recenſentur Cõſularis Palæſtinæ Prę
ſes Thebaidos, Corrector Apulię,& Calabriæ:& quoſdã alios refert Iuſtinianus ſub titulo de officio Præf. pretor Africe. Inter perfectiſsimos refertur Pre fes Dalmatiæ,& Magiſter cẽſus in vrbe Conſtanti- nopoli. l. orphanotrophos. C. de epiſc.& cler. Equi- tes Romani ſecundũ gradum poſt clariſsimatus di gnitatẽ obtinere dicuntur. C. de equeſt. digni. Proin de eodem loco habendi ſunt, quo perfectiſsimi. Sed hæc dignitas equeſtris ad noſtram diſputationem non pertinet, quia magiſtratus alicuius acceſsio nõ eſt: ſed ea præditi ſunt equites, quamuis nullo fun- cti ſint magiſtratu, vt à plebeiis ſeparentur. Tamet-
ſi autem hi tituli, magiſtratuum ferè acceſsiones e
rant, non inficior tamen, principes his dignitati. bus, quos vellent arbitrio ſuo ornaſſe. Ammia. Mar cellinus lib. 21. Nec ſub eo dux quiſquam cum cla- riſsimatu prouectus eſt:crant enim perfectiſsimi. Nam& plerique Illuſtratum vacantem, id eſt, ſine adminiſtratione,& quaſdam huiuſmodi alias di- gnitates à principe conſequobantur, quo hono- ratiores eſſent; vt cõſtat ex formulis Caſsiodori. J. 2. C. vt digni. ordo ſeruetur. Quæi ſoler, an ſupra illuſtrem dignitatem aliqua reperiatur. Et exiſti- mo, nullũ fulſſe magiſtratũ, cui amplior titulus ad- iiceretur ornamẽti cauſa, quam illuſtris. Cõſulibus tamẽ& Patritiis propter ſummã eorum dignatio-
nem nullus huiuſmodi titulus attribuebatur, qualẽ
cgteris magiſtratibus attribui dicimus. l.3. C. de Cõ ſula. arque ideo ſupra illuſtres eſſe dicuntur.§. in
ſumma. Inſtit. de iniur. l, eos. C. de vſur. l.ſi quando.
C. de appel. Digniores enim& ampliores erant quàm vt hæc adſcititia ornamenta deſiderarent. Sed cur Confularem dignitatem Clariſsimatum interpretantur iuris noſtri auctores, cùm, vt dixi- mus, Conſul nullum talem habuerit tituluml. 2. C. de domeſt. l. I. C. de præpo. labo.& arbitror non de Conſule hoc accipiendum eſſe, ſed de Conſu- lari potids, qui inter moderatores prouinciarũ, e- rat, vt cõſularis Palæſtiuæ, de quo anteè diximus. C. vt omniũ iudic.tam ciuil. quam milit. Nã& huius Conſularitatis formula apud Caſsiodorũ legitur,
Quid
Riud
qüb 1 mod rütia adoc gr dau tul ſt.
de
V(qui
Tes lohe. cantun wonpl lvelle eacd- lrem duriri um a te,,
räcc
dic dam under üre dado Don
gc.
b ren KALodj rein o
AMair

4
dum poſt carie b
quites qramänt. lebeiis leparenula b ratuum fets acäins. dſuo ornalfe ammuha eo dux qüiſgunmt 17 erant euin mimn tum vacanrsui 1 dam huihätmt ſcqucbanmu a
EX formulb tur. Qurj luam V qua repeiich tũ, cui Imfuns quam ilusGiit lumma cornnäf culus artrbes, 3
—
— —
denu 3
luſtres eſſe denmit 8 riul
Quid ſit præiudicium, ſeu præiudicialät acrio:&; Theo⸗
hili defnitio explicata tit. de actionibus lib. EC.
Infſcitutionum. GA. 1LPen n Ræiudicium in iure Ciuili variam, N21
P plicem ſignificationern habet. Nam vt ea ſilẽ
tio præteream, quę ex Cicerone, Quintiliano, Aſco
nio,& aliis auctoribus Latinis, de huius dictionis
vſu& proprietate vulgò adduci ſolent, Præiudiciũ apud Iureconſultos nonnunquam accipitur pto in- terlocutione iudicis, quæ ſententiã antecedit.V nde & Præiudicialis multa in Codice Theodoſiano, tit.de appel:& tit. quor. appel⸗nõ recipi. Sed ne hec quidem ſignificatio ad inſtitutũ noſtrum pertinet, nterdum eſt actionis genus, quæ Præiudicialis di- tur. lactionis verbo. flHi de obſig. x& act. la.. ff. de rei rindic.S. præiudiciales. Inſtit. de actio. quã luſtinia- nus exemplis declarare ſatis habuit in Inſtitutioni- pus⸗. præludiciales. Nec vlla alia definitio huius a- Kionis apud eũ, aut alios veteres reperitur. Veruͤm Theophi. Paraphraſtes Grecus Inftitutionũ, tecte ac verè mihi diffiniſſe videtur hoc modo: Præiudii ciũ tsνττνπ ιαμο L- rey rio* G⸗ Aasyns co 2ru S. 2— Px Xe wa 2diνld e" taurs. Exépli gratia; 6
uis velit à liberto operas exigere, aut allud huiuſ modi, ante omnia rectè poſtulabit, eũ à iudice pro
nütiari libertüũ ſuum efſe:deinde alio iudicio aget
aduerſus eum, vt debitas fibi Operas præſtet. Prius igitur iudicium ideo Præludicium dicitur, quia a- liud iudicium antecedit, huiuſque gratia conſtitui- tur. Et quia actor in hoc iudicio poſtulat tantùm, vt iudex reum pronuntiet liberrum ſuũ eſſenonvt ad dandum aliquid faciendùmve eum condemnert (quod fortè poſted facturus eſt, ſi videbitur) ideo Theophilus ait, hanc actionem conſtare ex inten- tione ſine condemnatione:vt exempla, quæ addu= cuntur ab eodem, ſatis demotiſtrant. Quibuſdam non placet hæc Theophili definirio, qui putant, eũ intellexiſſe Præiudicium, inquiſitionem tantùm,& examinationem negotij abſque vlla pronuntiatio- ne iudieis: perinde ac ſi diceret, formulam eſſe, quæ intemionem habcat ſine pronuntiatione. Sed fal- luntur illi, niſi ego fallor ipſe, nec Theophili ſentẽ- tiam aſſequuntur. Quamuis enim hic pronuntiet iudex,& effectu condemnationem aliquam conti- nere dici poſsit ea pronuntiatio. argu. 1I. Digeſt. de re iudica. l.z. C. de ſentent.& interloc. omnium iu- dictamen præter hanc pronuutiationem iudex nõ condemnat ad dandum aut faciendum, vt antè di- ximus, ac idcirco dicitur hæc formula condemna- nationem non haberc. Hòoe autem ita acci pi volo, non vt actor non poſsit petere condemnari reum, &c. ſed vt neceſſe id non ſit: quod ex Theophili e- xemplis facilè eſt intelligere. Atque huc pertinet, quod VIpianus ait, etiam ſi nulla cauſa interueniat, præiudicium reddi.l. vlt. fl. ſi libet. inge. eſſe dic. Nã patronus, qui preiudicio experitur aduerſus libertũ, intẽdit eum libertũ ſuum eſſe, nec cogitur cauſam exprimere intentionis ſuæ, puta quia vel operas, vel aliud huiuſmodi quippiam ab eo ſibi præſtari de- berc cõtendat. Et hoc genus actionis tunc receptũ eſt cùm quæritur, an is, cum quo agitur, ſit libertus, lius, vxor,&c. d.§. præiudiciales. Scd ſi quæratut, an debitoris bona ex Prætoris decreto iure venie- rint, præiudicio loeus eſſé dicitur.l imperatores. fl.
Diſput. anniuerf. Lib. 1I.
de priuileg. cred. Ii cæteris cauſis huiuſmodi peti tio non facilè admittitur, nec auditur is qui poſtu-
nultiπνligatum eſſe non contendie: ſed exponete debet,&
intentione ſua complecti, quorſum id declarari cu- piat, quidq́; ab aduerſario cam ob cauſam exigere velit, ne alioqui aduerſario captioſa ſit ea petitio. Quæſitum eſt, an hæ actiones in rẽ ſint, an in perſo- nam. Et exiſtimo extraordinarias eſſe ſed ad natu- rã actionum in rem magis accedere: quoniã iudex
ita ferè pronuntiat, vt in actionibus in rem, puta ſer
uum eſſe, liberum eſſe, ingenuum eſſè,&c.l. eirca. ff de proba.l.adoptiuũ. ff. de in ius voc. Quare luſti- mannus in ré eas videri, non in tẽ eſſe, ait. S. præiudi- ciales. Et iureconſulti pleriſq́; in locis has actiones diſtinguũt ab in rẽ actionibus. actionis verb. ffde oblig.& act. l.l. f de rei vind. Ac vt cognoſcaturha- rum actionũ differentia, actio in ré datur aduerſus
eum, qui poſsidet tantùm, nec poſſeſsionẽ reſtitue-
re vult. lJ.vlt. ff. de rei vindic. Præiudicium verò red-
ditur etiã nulla cauſa interueniente,& aduerſus es,
qui nullam facit controuerſiam. Lvlt. ff ſi liber inge.
eſſe dica. puta ſi quis vereatur ne libertus ſibi con-
trouerſiam aliquando faciat:& ſe libertum eſſe in: ficietur. Præterea cùm de ſtatu oritur controuerſia
inter dominum& ſeruum, non datur rei vindica-
tio: quæ tamen competit, cùm à tertio aliquo poſ-
ſidetur ſeruus, ſed aut cognoſcit Prætor, aut præiu- dicium redditur. l.-. ff.de rei vindic. b
Quuws fuerit modus vfuræ nauticæ, ſiue maritimæ, aute luſtiniani conſtitutionem:& evplicatum Papi- niani reſbenſum de nautico fænore aliter,
Enteſima vſtra, id eſt, quæ centeſima pars eſt
ſortis ſinguùlis menſibus, quibus pendi ſolent vſuræ, permittitur conſtitutione Iuſtiniani in pecu- nia traiectitia, ſiue nautica, his verbis: Imtraiectitiis contractibus vel ſpecierum fœnori dationibus, vſque ad centeſimam tantummodo licere ſtipula- ri, nec eam excedere, licet veteribus legibus hoc e- rat conceſſum: Sed ad quẽ modum leges illæ vete- tes centeſimam excedere conceſſerint, nec Iuſtinia
„
.
betur. Sic enim legend um eſtvt& in vetuſti Him is
qui
2—- —— rrsͤͤ*
1415
——.— 2——————— g— 2——x= gmopmq————.———— ——————————————— ——————————————...—— — n....---“— 3—. 4—— eie“——y⁴““ 4— ai ee er.——.—— 7†

quibuſque& emendatiſsimis codicibus legitur: ta- merſi Budæus in ſuis ad Pãdectas Annotationibus locum inuerſum eſſe ab Accurſio contendat, atque
ita legendum, Ad finem non vltra duplũ centeſim
debetur. Senfus autem veteris receptæq́; lectionię mihi videtur hic eſſe. Vſura centeſima vitra centes ſimum menſem, quo exæquatur ſorti nõ poteſt pe- ti. l.ſi non ſortem. ff. de condict. indeb. Nec retert, an in ſingulos menſes quis ſtipulatus lit, an in ſingulos dies, ad finem, id eſt, ad modum,& quantitatem cẽ- teſimæ. Ita enim accipitur finis crebrò apud iuris auctores, ac præſertim apud ipſum Papimanũ, cu- ius hoc reſpoſum eſt, vt docuimus lib. I. diſputat. c. 1z. Nec multum refert, an ea verba Papiniani con- iungamus cum ſuperioribus, vt quidam admonue- runt, an ſeparatim legamus. Quod autẽ dicitur de centeſima vſura, non eit ita accipiendum, quaſi in alia vſura, quæ centeſima non ſit, vltra duplum exi- gere liceat. Nã locus ille Papiniani ſumptus eſt ex
ſibro 3. Reſponſorum eiuſdem: ac in ea ſpecie, de qua conſultus reſpondit, centeſima promiſſa fue-
rat: quam veriſimile eſt vſitatam fuiſſe tẽpore Pa- piniani: quamuis liceret maiorem ſtipulari in tra- iectitia pecunia. b
Papinianum, atque Modeſtinum lureconſultos, de obli-
gante rem alienam, cui dominus rei poſtea hares ex-
Ritit, diuerſa magu, qudàm pugnantia ſcripſilſe:
pigueratitiam vtilem apud eos variè accipi. CA E. 12521Tä⁰.— ) Apiniani hæc verba ſunt cap. 41. de pignor. a- 1 tio. Rem alionam pignori dediſti, deinde do minus rei eius eſſe cœpiſti, datur vtilis actio pigno- ratitia creditori. Non eſt idem dicendum, ſi ego Titio, qui rem meam obligauerat ſine mea vo- luntate, hiæces extitero. Hoc enim modo pignoris perſecutio concedenda non elt creditort: neque
vtique ſutficiet ad competendam vtilem piguora-
titiam actionem, eundem eile dominum, qui pe-
cuniam debet, Sed ſi conuenifſet dę pignore vt ex
ſuo mendacio arguatur, improbe roliluut, quo mi- nus vtilis actio moueatur. Quem locum vix quiſ- quam ita poteſt interpretari, vt non ſententiæ Mo- Jecumm aduerſetur tit. de pignoribus. cap. 22². adeò
vt quidam eruditi lectionem, quæ vulgo recepta
eſt, mendoſam eſſo cenſuerint, Alciat, lib. gae. cap, 14. Ego veto vtriuſque auctoris verba iic u- terprętari conſueui, vt appareat minimè contrarias, aut pugnantes eorum opiniones eſſe, ſed alterius
dictum ab altero, velut cexceptione quadam adie- cta, ſuppleri„ aC declarari. Quod nes ouum elt,
nec mirum cuiquam videri debet. Sed vt ſenten-
tiam meam hic exponam, duæ apud Papimanum proponũtur hypotheſes de pignoris obligatione: in quibus quæritur, an ęa obligatio efficax ſit,& actio Keehdeaeee eo nomine detur creditori, Prior ſpecies eſt de eo, qui rem alienam pignori dedit, deinde eius rei dominium acquiſiuit:& ait Papi- nianus vtilem dari pignoraritiam creditori, id eſt, hypothecariam, quæ in rom eſt. Nam hoc verbum ita plerunque accipitur. l. duobus. l. penult, ff. de ex- cep. rei iud. l.7.§. inter eos. ff. commu. diui 1.3.§. eſt autem. ff. ad exhib. Vtilis autem dicitur hypothe- caria paſsim in Iure Ciuili, non ſolùm ea, quæ ex ſententia per interpretationem, ſed etiam ea, quæ
Franciſci Duareni luriſconſ.
ex verbis edicti prætorij datur. I. 1. ff. de pignor. Eſt enim inducta primùm àa lureconfultis ad ſimilitu-
dinem& exemplum Seruianæ actionis de rebus colomi: vnde& quaſi Seruiana plerunque dicitur. 5.
Iiem ſeruiana. Inſtit. tit. de actio. Sed prætores poſt- eà certam formulam,& edictum de ca propoſuc. runt. Proinde ad Seruianam relata, ſemper vtilis re cté dicitur:quia non tam ex verbis edicti Seruiani, uàm ex eius mente per interpretationem Iurecõ- Altorumn profecta intelligitur. Ex edicto autem no uo, quo hæc actio polſt Seruianum edictum propo- ſita eit, poteſt cõpetere tam directa ex verbis edicti, quàm vtilis ex mente& ſententia eiuſdem. Itaque Vtilis hypothecaria poterit diuidi in duas veluti ſpecies, quarũ vna dicitur directa, altera vtilis. Idẽq́; perſpici poteſt in actione Publiciana, quæ vtilis di- citur, cùm ad Ius Ciuile& directam rei vindica- tionem refertur.§. nanque. Inſtit. de actio. Directa verò appellatur, cùm opponitur ci, quæ ex memte tantùm edicti Publiciani, non etiam ex verbis cõ- petit. l.nec quaſi. ff. de rei vind. Itaque vtilẽ pigno- ratitiã, ſiue hypothecariam, perinde hic accipimus, ac ſi hypothecariã ſimpliciter dixiſſet Papinianus:
tametli Diocletianus reſcripſerit, in hac ſpecie non
ordinariam, directamq́; actionem, ſed vtilem tãtm competere. l. cum res. C. ſi res alic. pig. da. Sccunda ſpecies eſt, de eo, qui hæres extitit ei, qui rem ſuam obligauerat: in qua ſpecie Papinianus ſcribit non
idem quod in priore dicendum eſſe, nec hypothe-
cariam actionem competere. Nam prior ſpecies à
verbis edicti prætorij multùm aliena nõ eſt. Si quis
rẽ ſuam obligauerit,&c. Hic enim debitor non ma le dici potelt rẽ ſuam obligaſſe, licet tempore obli- gationis aliena eſſet. At ſi hæres extitero ei, qui rem meam obligauit, quamuis mea res ſit,& pecu- niam debeam creditori, tamen verum eſt, à me nunquam obligatam fuiſſe. Quod cùm animad-
uerteret Papimanus has duas hypotheſes diſtin- xit. Nondum enim erat receptum tempore Pa-
piniani, vt in poſteriore ſpecie actionẽ darent Præ- tores. Quare Papinianus ait, vtilẽ pignoratitiam, id eſt,vt nos interpretamur, hypothecariã ſimpliciter non competere, non diſtinguens, an dircctò, an vti- liter agi poſsit. Conſiderabat enim in priore ſpecie actionem vulgò dari ſolitã eſſe, ſiue ex verbis edi- cti, liue ex ſententia daretur: quod nondum in hac
poſteriori ſpecie receptum erat, nec eadem vtraque
ratio eſſe videbatur. Verùm Modeitinus ita hoc di- ctum Papiniani interpretatur, vt ex poſt facto pi- gnus directò quidem non conualeſcere dicat, ſed v- tilem pignoratitiam dari creditori. l. ſi Titio. ff. de pign, Credibile enim eſt, Modeſtini tempore, qui poiterior Papiniano fuit, in vſum paulatim Ju ctam hanc actionem fuiſſe. Proinde dicendum eſt, Modeſtinum Papiniano minimè aduerſari, ſed di- cto Papiniani exceptionem addere, quam Papi- nianus ob eam, de qua iam diximus, cauſam o- miſit. Quæ interpretatio Modeſtini facit, vt inter priorem poſtorioremque ſpeciem nulla ſit diffe- rẽtia. Extremorum autem Papiniani verborum, Sed ſi conueniſſet de pignore,&c. ſenſum aſſequi Accurſius non potuit: quibus mihi videtur docere
Papinianus, debitorẽ in priore ſpecie ex ſuo mẽda-
cio argui, ſi reſiſtat quò minus actio moucatur,&c. quia
nn Ro ue Boru 1 7 f
ls;
nhe un oplz andub ſnlu rerit Valeri ccur ditiot. ſed ex am tt.N 1, air
do
caui tuxos plius enim! ql i olade kadire keelc una ua,. dlagum antgae donder wl.
arel
br, ATi tha V dan, nai ¹o ytp. Drun Norten erbi

ur: quod wuin 1 nerat,necamm m Molelm
uia verum eſt, cum rem obli gaſſe. Sed in poſterio- ie ſpecie, is, qui nunc debitor eſt, nunquam obliga-
uit rem, vt mendacij alicuius, aut perfidiæ inſimu-
lari qucat.
Declaratum breuiter, ac ſimpliciter celebre reſcriptum
Valeriani, cap I:de fideicommißu, lib. ũ. Cod. Iuſtiniani. b CA P. V.
b R Eſcripta, guæ Iuſtiniani Codice continentur,
conſtitutiones generales non ſunt, ſed reſpon-
ſa quædam Principum de iure in ſingulis cauſis con ſultorum, vt oſtendimus lib. a. diſputat. cap. 41. Quæ reſcripta ideo obſcura plerunque nobis appatent, uòd libelli non extent Principibus oblati, velà iu- dicibus, vel à litigatoribus ipſis, in quibus ſingulæ hypotheſes deſcriptæ eramt. Itaque ea interdum oc- currunt reſcripta, vt nemo, niſi acri admodum iudi- cio præditus,& valde tritus, ac exercitatus in Iuriſ conſultorum libris aptam congruamque hypothe- ſim fingere poſsit. Idque cùm in multis huiuſmodi reſcriptis animaduertere liceat, tum maximè in hoc Valeriani imperatoris: de quo quid ſenſerint, non
Accurſius modò,& Bartolus, ſed etiam longè eru-
ditior Alciatus in ſuis Diſpunctionibus, nõ referam: ſed exponam breuiter ſententiam meam, pleniùs cam fortaſsis alibi explicaturus, ſi ita occaſio tule- rit. Verba reſcripti hæc ſunt: Imperatores Valeria- nus,& Gallienus Auguſti Falconi. Ea, quam frater tuus inſtituerat, ſiue quæſita, ſiue non quæſita hære- ditate deceſſerit: cùm tamen ſimpliciter antè, quàm duodecimum ætatis annum impleuiſſet, verbis pre- cariis teſtamento facto nonnullos ei voluerit ſubſti-
tutos, nihul prohibet fideicommiſſum petere, vel ab
ipſius hæredibus, qui bona inteſtati tenent. Tunc
enim locum habent, quæ regulariter traduntur, ea,
quæ in teſtamento relinquuntur, ſi ex teſtamento non adeatur hæreditas, non valere, cùm verbits reli- ſta directis adiri potuit hæreditas, non cùm illa ipſa ſic eſt data, vt eſſet ab inteſtato ſugceſſoribus poſtu- landa. Quod reſcripſimus, ſequẽtes adſeuerationem tuam, quaſi ſcripta hæres non fuerit iure adoptata. Alioquin ſi in familia relicta hæres facta deceſsit,& conſequẽter ipſius hæredes peritioni fideicommiſsi reſpondere coguntur. P. P. 14. Calend. Septemb. Va- leriano II I.& Gallieno II. A. A. CO S S. Huius igttur reſcripti ſpecies, ſiue hypothelis ita à nobis fingetur, vt verbis cõueniat, nec à ratione luris alie- na ſit. Fitius frater Sem pronij puellam impuberem adoptauit, ſed non iurc ac legitime. Deinde eam in- ſtituit, non ciuilibus verbis vtens, nec directis, ſed precariis tantum, ac fideicommiſsi, hoc modo, Vo- lo vt puellæ hæreditatem meam dent hæredes mei. Deinde ſubſtituit huic puellæ quoſdam alios poſt mortem puellæ ſimpliciter, non autem ſi impubes deceſsiſſet. Deceſsit puella: quæritur, an ſubitituti poſsint fideicommiſſum petere. Cauſa totius quæ- ſtionis ac dubitationis eſt, quòd non adita hæredi- tate ex teſtamento, fideicommiſſum non videtur deberi. l.ſi nemo. ff.de reg. iur. At hic nullus hæres extitit ex teſtamento, qui hæreditatem adiuerit. Verum hic reſcribit Valerianus, fideicommiſſum peti poſſe, vel ab ipſis hæredibus, qui bona inteſtati tenent, id eſt, etiam à legitimis hæredibus Titij, ne- um à teſtamentariis, quos conſtat hic nullos fuiſſe.
—.. Diſput.anniuerl. Lib. II.
Nec nos mouere debet, quod dicitur, niſi hæreditas adita fuerit, non poſſe fideicommiflfum peti,&c. I1d enim accipiendum ciſt, cùm verbis digectis, ac ciui- libus hæreditas eſt relicta, non verbis fideicommiſ- ſi,vt ſit ab inteſtato ſucceſſoribus poſtulanda. Quod accidit in hac ſpecie, vt iam diximus, in qua teſta- mentum vim codicillorum habet: quia tametti fer- uatis ſolennibus factum fuerit, tamen apparct teita- torem voluiſſe, vt codicillos, valere, ex eo quod uon inſtituit directò hæredem, nec vespis ciuilibus, ſed fideicom miſsis. l. vlt. ff. de iur. codicil. Lnon codicil- lum. C. de teſta. Poterat autem dubitari in propoſi- ta ſpecie, num poſsint conueniri hæredes pueilæ, tanquam legitimi. Quæſtionem facit, quod puella adoptata fuiſſe dicitur à Titio: vnde videtur zure ſui hæreditatem Titij ad ſuos hæredes tranſmiſiſic. Sed Valerianus reſcripſit à legitimis hætedibus Ti-
tij fideicommiſſum peti, nullam facies mentionem
hæredum puellæ: quia propoſitum fuerat, eam non iure adoptatam fuiſſe, atque ideo i tamilia Tuij non fuiſſe. Alias non alij eſſent legitim hærcdes Titij, quàm ipſius puellæ. Hæc mihi videtur im- plex,& plana expoſitio huius capitis, quòd cærteri, quos adhuc legi, ſcriptores obſcurant magis, qvàm explicant. Nam de Antonij Goucani, viri, meonudi- cio, docti& acuti, interpretatione nuper, vt acce- pimus, edita, uihil iudicare poſium, quòd ea in ma- nus meas, quamuis à me diligenter quæſita, non- dum venertt. De numero verſuum, ex quibus veterum Iure- conſultorum libri conſtabant, ex Conſtitu tione Juſtiniani ad Anteceſſores. CA P. yI. Vſtinianus noſter in conſtitutione quadam ad iu- ris doctores, ſiue Anteceſſores ſcripta, in qua ra- tionem docendi iuris præſcribit, his verbis vritur- Ex tanta legum multitudine, quæ in hbrorum qui- dem duo millia, verſuum autem tricies centena ex- tendebatur, nihil aliud, niſi ſex tantùm bros à vo- ce magiſtri ſtudioſi accipiebant,&c. Ex quo appa- ret, non fuiſſe ſatis viſum Iuſtiniano, numerum li- brorum exprimere, ſed prætereà verſuum ipſorum numerum adiicere voluiſſe: quod mirum pleriſque videtur. Sed hic mos veterum fuit, vt bonorum li- brorum verſus numerarent, ac deſcriberent, id eſt, vt exiſtimo, membra orationis integra, vel perio- dos, quæ Hieronymus in Rufinum, verſuum cola vocat. Hic autem mos vetuſtus vel ex Diogene Laértio in vita Ariſtotelis, Theophraſti,& aliorum Philoſophorum cognoſci poteſt: quorum libros ita deſcribit, vt quot verſus contineant, ferè adſcribat. Sed& Plinius libro 30. Naturalis hiſtoriæ, cap. 1. Hermippus, inquit, qui de tota ea arte diligentiſsi-
m ſoeri pſit,& vicies centum millia verſuum à Zo-
roaſtre condita, indicibus quoque voluminum eius poſitis, explanauit, præceptorem, à quo inſtitutum diceret, tradidit Azonacem,&c. Galenus quoque in libros Hippocratis de natura humana, oſtendens qui veri germanique libri ſint Hippocratis, qui-
ue adulterini& ſuppoſiti, numerum verſuum, ex quibus ſinguli conſtant libri, refert. Idem libro 1. do Anato. adminiſt. ſcribit, Lyci, neſcio cuius, com- mentarium ſe legiſſe, adeò prolixum, vt quinque
verſuum millia contineret.
B b
1407
—
————
——————
2— 1.—õð—õ—y=x*——= ————*———*———— 3 ————— 3.——————.——— G
—— öoöooöoöooöoooooo—————————— 8*——— — ₰ 8 k 8* eiseeiiene 3 1 7 6 1
————- “ 8——— 6
—-———— „

———. — 8— —— 4— ———
*
1418 Pranciſci Duareni Iuriſconſ.
De ſubſtitutionis diuiſione:& reſponſum Papiniani de militari fubſtitutione, cum reſcripto Diocletia- ni, explicatum. C.4 b. VIIA. vm de heredis ſubſtitutione teſtamẽtaria diſ- ſerimus in publico auditorio, diuiſione vti-
mur, quæ aptior ad docendum, commordiòôr- gue videtur eſſe, quàm quæ vulgò traditur:& a-
liam vulgarem, aliam pupillarem, aliam quaſi pu- pillarem, aliam militarem eſſe dicimus. Ac de Vulgaris& pupillaris appellatione nobis conue- nit cum cæteris profeſſoribus Iuris Ciuilis. Quæ vèrò à nobis quaſi pupillaris dicitur, eam alij exem plarem ineptiſsimè vocant, proptereà quòd exem- plo ſubſtitutionis pupillaris inducta& recepta ſit. §. qua ratione. Inſtitu. de pupil. ſubſt. Qua ratione peculium quoque aduocatorum, exemplare dicen-
dum erit: quia militum exemplo aduocatis id ha-
bere permittitur. Sed vt veteres Iureconſulti quaſi
caſtrenſe peculium id appellant, non exemplare. l.
vlt. C. de inoffic. teſta. ſic nos quaſi pupillarem ſub- ſtitutionem vocamus, quæ ſimilis pupillari,& ad
exemplum eius comparata eſt. Non minùs ineptè b
compendioſa ſubſtitutio dici ſolet ea, quam milita- rem appellamus. Nec ſanè verbum hoc magis La- tinum, aut vſitatum eſt in hac ſignificatione apud Iuris authores, quàm verbum exemplaris, de quo iam diximus. Sed de his pleniùs alias. lam verò Pa- piniani reſponſum celebre de hoc genere ſubſtitu- tionis, ſimul cum Diocletiani reſcripto, quod huic contrarium eſſe videtur, explicaturi ſumus: ne quis fortè Accurſianorum, me Grammaticum hic agere, non lureconſultum, ridiculeè, vt fit, conqueratur. Id enim iſtis in more eſt, cum nullis hominibus Gram- maticorum ars, atque opera, magis neceſſaria vi- deatur. Verba Papiniani hæc ſunt. l. centurio. ff. de vulg.& pupil. Centurio filio ſi intra viceſimum& quintum ætatis annum ſine liberis vita deceſſerit,
directò ſubſtituit, intra quatuordecim annos etiam
propria bona filij ſubſtirutus iure communi capiet: poſt cam autem ætatem, ex priuilegio militum, pa- tris duntaxat, cum fructibus inuentis in hæreditate. Ex quibus verbis colligimus, cùm pater, idemq́ue miles, ſubſtituit directò filio ſuo, ſi intra viceſimũ&
quintum annum deceſſerit multum referre, an filius
deceſſerit impubes, an poſt pubertatem. Nam ſi de- ceſſerit impubes, ſubſtitutus capiet iure communi
bona propria filij, tanquam ex pupillari ſubſtitutio-
ne: quia fubſtitutio pupillaris ad bona impuberis pertinet. Si verò iam pubes filius deceſſerit, ſubſtitu tus propter priuilegium militis, bona capiet tantùm
paterna. Subſtitutio enim militaris ad alia bona, quã
militis non porrigitur l.. cum filiusfam. ff.de mili.
teſta. Quod autem Papinianus reſpondit, ſubſtitu-
tum bona teſtatoris capere cum fructibus inuentis in hæreditate, argumento eſt hanc ſubſtitutionem fidei commiſſariam non eſſe, cùm fructus inuenti in
hereditate non reſtituantur fideicommiſſario. l.in fi-
deicommiſſariam. fl ad Treb. Qua tamen in re ma-
na cõtentio eſt doctorum ſcholaſticorum, propter
ſubobſcura Diocletiani verba, C. de impub.& aliis ſubſt, cap.&. quibus ſignificare viderur, poſt puberta-
tem iure tantùm fideicõmiſsi, ſubſtitutionem hu⸗
iuſmodi valere. Si verò, inquit, poſt pubertatem, te cius ſucceſsionem obtinente, velut ex cauſa fidei-
commiſsi, bona, que cum morerètur, patris eius fue- runt, àte poſsint peti. Verùm hic mihi videtur co.
rum verborum ſenſus eſſe, hanc ſubſtitutionem, qu directa eſt, perinde valere, ac valeret iure fideicomn miſsi, ſi verbis fideicommiſsi facta eſſer. Nam cetti iuris eſt, valere fideicommiſſum poſt pubertatem l. cohæredi.§. cm filiæ. de vulgar, Sed quia verbis ciuilibus directò hic ſubſtituerat teſtator, dubitaba-
tur an valeret. Et Diocletianus animaduertens, mi.
litem eſſe teſtatorem, ita reſcribit, vt iam diximus
oſtenditq́ue militem non minòs directò fubſtituere poſt pubertatem poſſe, quam ex cauſa fideicommiſ. ſi. Hæc autem verba, te eius ſucceſsionem obtinen- te,&c. ſic accipiẽda ſunt, vt mater ſuccedat filio: ſub-
ſtitutus bona teſtatoris capiat: quia non iure com-
muni, ſed militari priuilegio, ſuccedit. Sed cur ſub- ſtitutus petere dicitur à matre? dixerit aliquis. Re- ſpondeo, expoſuiſſe fortaſsis mulierẽ in libello pre- cum, ſe occupaſſe omnia bona tam patris, quàm f-
lij,& conſuluiſſe Imperatorem, an ſubſtitutus ea bo-
na petere ab ea poſſet. Cui reſpõdet Imperator, ſub-
ſtitutum bona petere poſſe non filij, ſed teſtatoris.
Qui negant in ea ſpecie ſubſtitutionem directò,&
verbis ciuilibus factam fuiſſe, conuincuntur verbis
Diocletiani, cùm ait ſecundum hæredem ſcripſiſſe. Qui contendunt Diocletianum, loqui de ſubſtitu- tione, quæ vſque ad certũ tempus facta non eſt, non videntur horum verborum ſenſum percepiſſe, Si verò ſubſtitutio in ſecundũ caſum vel expreſſa, vel compendio non vſque ad certam ætatem ſeripta re- periatur,&c. His enim verbis, ſi quid iudicij habeo, Diocletianus ſignificat, nihil referre, an ſubſtitutio expreſsim fiat, id eſt, certo tempore expreſſo, puta ſi intra viceſimum& quintum annum deceſſerit, an compendio verborum, non vſque ad certam æta- tem:vt puta, ſi deceſſerit, vel quandocunque deceſſe- rit. Alciat. lib. εν. 0. cap. 1. Sunt qui exiſtiment
Diocletianum velle, ſubſtitutionem militarem in
ea hypotheſi etſi directa ſit, tamen fideicommiſſa- riæ quadantenus ſimilem eſſe: idque ſignificari his verbis,velut ex cauſa fideicommiſsi. Verùm proba- bilior eſt, niſi fallor, noſtra interpretatio,& verbis Diocletiani, rationiq́ue iuris magis congruit. Paradoxum quoqdam de pacto à calumniaturibus defenſum. Cap. VIII.
( 8 Vm annos ab hinc circiter quindecim in ſcho „
la Biturig. in qua etiã nunc profiteor Ius Ciui-
le, de pactis diſſererem, conatus ſum oſtẽdere quan-
to in errore verſentur, qui putant pactum generale nomen eſſe apud Iureconſultos,& omnem contra- ctum conuentionemque ſignificare: id quod inter Iuris profeſſores vulgò receptum eſt. Nec verò du- bitabã, quin vel nouitas rei ſola pleriſque diſplice- ret, iis præſertim, qui in magiſtrorum ſuorum ver- ba iurarunt, nec fas eſſe putant latum vnguem ab eorum opinionibus recederc. Sed quotquot ſunt huius generis, ita ferè nos oppugnant: vt defenſio
nobis ſuperuacanea videatur. Cum aliis quibuſ- dam acutioribus non paulò& eruditoribus nunc
mihi res eſt, ac cum Eguinario Barone maximeè,
cuius extat aduerſus noſtram ſententiam, ſuppreſ-
ſo quamuis noſtro nomine, accurata diſputatio, poſt aliquot annos edita, quàm noſter ge pactis
com mentarius exiit. Verùm ſi abſque cauillatio-
ne
Jlod quian ſee ſet nesrel däülo,
(onue-
enlkau actum
umdas gitim välui vurelt
31 Alen, diton ncon
käur
hme ete
(ione
1 leg lem 0

Diſputat.anniuerſ. Lib.II. 1419
ne accipiantur Iureconſ. de hac re ſcripta, facile erit videri,& ſimilia. l. iuris gentium. 6. adeò. l. ſi vnus. g. judicare, pactum apud 808 vſurpati, p ro ea conuen- pactus ne peteret. ff. de pactis. l. pacta conuenta. ff. de tione, quæ in proprium nomen nõ tranſit. Nam VE contrah. empt. Ex eo enim colligunt, pacti appella- janus c. i. de pactis.&rvνο ⁵μωοσι docet,& pactum à tione emptionem contineri: quod noſtræ ſententiæ vactjone dictum ait, quæ eſt duorum pluriumve in maximè contrarium eſt. Sed animaduertere hi de- igem conſenſus: vt oſtendat huiuſmodi conuentio- buerunt, etſi reperiatur actus interdũ, qui& pactum nem ideo à pactione& paciſcendo nomen habere, ſit,& emptio, nõ ideo tamen pacti appellatione em- & pactum dici, quia præter pactionem nihil aliud ptionem contineri, tanquam pacti ſpecies ſit. Nam habet, propter quod VOcarl aliter debeat. Argumen- poſt contractam emptionẽ, ſi pacto conueniat vt res to etiam illud eſt, quod Vlpia. c.7. ſeribit, cõuentio- ſit inempta, deinde altero pacto vt empta ſit,&c. po nes iuriſgentũ, quæ tranſeunt in proprium nomen, ſterior conuentio pactũ eſt: quia hoc agitur inter pa- actionem parere: eas quæ proprium nomen non ha- ciſcentes, vt venditio priùs facta confirmetur„quæ bent, non parere. Ac paulò poſt ait, ex pacto actionẽ priore pacto ſublata fuerat, non autem vt venditio non naſci: ſatis oſtendens, pactum dici eam conuem noua ineatur. Sed quia fieri non poteſt, vt obligatio dionem, quæ nõ tranſit in proprium nomen contra- priuùs extincta reuiuiſcat,& in hoc pacto interuênit aus. Sed nihil neceſſe eſt, ea argumenta hic repete- conſenſus, qui ad perficiendam emptionem ſufficit, e,& inculcare, quæ ex noſtris, qui iam vulgati ſunt, interpretatione Iuriſprudentum noua emptio con- commentariis cognoſci poſſunt. Supereſt vt obiecta tracta eſſe intelligitur. Sic idem actus& pactum elt diluamus. Ac imprimis obiiciuntur nobis loci ali· ſecundum propoſitum paciſcentiũ,& teſtamentum quot Ciceronis, in quibus pactum dicitur eſſe, quod militare ſecundum interpretationem luris. l licet. inter aliquos cõuenit. Sed conuenire apud Cicero- C. eod. tit. Idemq; in acceptilatione obſeruare licer, nem intelligimus ſimpliciter cõuenire, vt verba an- quæ pactum aliquando in ſe continet. l. ſi vnus.§. ſi tecedentia& ſequentia ſatis demõſtrant. Cùm enim acceptilatio. ff.de pact. lan inutilis. ffde accep. Ne- opponit ius, quod eX pacto eſt, ei iuri, quod eſt ex le- motamen ideo contenderet teſtamentum pacti, aut ge, ea diuiſio oſtendit venditionem,& alios contra- pactum acceptilationmis ſpeciem eſſe. Cætera argu- ctus, qui legitimi ſunt: pacta non dici. Deinde cùm menta, quibus in nos vtuntur aduerſarij, adeò friuo- ait, ius quoddam eſſe ex pacto, ne de omni quidem la, leuiaque ſunt, vt ea confutare non ſit neceſſe. pacto id intelligit, ſed de eo quod ex conuentu tan- De legatus ac fideicommiſbis,& diſferentia eorum tùm valet, nec lege confirmatur. Idq́; docet non ob- ſublata à luſtiniano. C4 P. I. Auſss ſcurè, cùm ſubiicit, pacta quædam legibus ſeruari, QꝘ Vid ſit legatum, quidq́; fideicommiſſum, do- „hil u ui 1 alia ex cõuentu, quæ iuri præſtare dicuntur. Sic ver- ½ cet Vlpianus in Inſtit. tit. de leg. his verbis:Le-
erenün bum promittere, apud Senecam accipitur lib. 5. de gatum eſt, quod legis modo, id eſt imperatiuè, teſta- benefic. cùm ait, Quæ lex ad id præſtandum nos, mento relinquitur. Nã ea quæ precatiuo modo re-
in quod alicui promiſimus, alligat. Querar tamẽ cũ eo linquuntur, fideicommiſſa vocantur. Idẽ ſub tit. de
pon vſqut ünn. qui arcanum ſermonẽ non continuit,& fidẽ datam, fldeicõ. in eod. lib. fideicommiſſum, inquit, eſt quod
nec ſeruatam, indignabor. Si quis igitur cõuentio- non ciuilibus verbis, ſed precatiuè relinquitur, nec nes velit partiri in ſpecies, non incommoda erit hec ex rigore iuris ciuilis proficiſcitur, ſed ex voluntate diuiſio, ſecundum rationem loquendi Ciceronis. datur relinquẽtis. In legatis enim, quæ ex legibus& Ka ſit, tameatteimn Conuentionum duo genera ſunt: vnum, cùm quis iure ciuili ortum habent, verba quædam ſolennia em eſſe: idorirint cmit, aut vendit, locat aut conducit, aut alium con- exãt ipſis legibus inducta, ſicut& in hæredis inſtitu- deicommiliſcum tractum init, qui proprium nomen habeat: alterum tione: quæ idcirco legitima& ciuilia verba dicũtur. dſtra interpnic cùm duo vel plures inter ſe paciſcuntur ‚vel cùm lI. verbis ciuilibus. ff.de vulg. l.vlt. C. de teſta. tut. l. di- iuris magbumn quid inter aliquos conuenit. Nã in poſteriore mem- rectas. C. de teſta. manumiſ. veluti do, lego, capito, de zuihhldrmunn bro diuiſionis, verba, quæ generalia ſunt, interpreta- ſumito, habeto, hæres meus damnas eſto dare, hære- .. III1I iionc reſtringimus, quaſi ita dictum eſſet, quod inter dem meum dare iubeo,&c. Nec licebat allis verbis c citeitetg utmmulg alquos conuenit tantm, nec tranſit in proprium vti legando, ne contra leges fieret: adeò vt Vlpiani b AEWb’ Lomenl cotractus. Diuifiones cnlmm eiuſmodi aC dif- tẽpore non potuerit Græcè legatũ relinqui. ibidem finitiones interdum occutrunt, quas ſine cauillatio- tit. de fideic. At in fideicõmiſsis, quorum origo non 4 ne commod interpretari oportet:vt cùm dicimus, eſt ex legibus, ſed ex more potiðs, ac iuriſdictione . utanhi cr legitimam hæreditatem eſſe, quæ lege defertur, te- magiſtratuũ, vt oſtendit Iuſtinianus in Inſtit. tit. de dofultos, Am, 1 ſtamentariam, que defertur teſtamento. l.. fl. de peti. fideicom. hæred. non multùm referebat, quibus ver- hæredit. neceſſe eſt in priore membro ſubaudire di- bis teſtator relinqueret, modò certa eſſet eius volun ctionem excluſiuam, tantùm: quoniam teſtamenta- tas. l. pen. ff. de leg. i. l.cum virum. C. de fideicõ.adeò ria lege quoque defertur. l. obuenire. ff.de verb. ſigni. vt fideicommiſſum non minus Græco, quàm Lati- ltem cùm actionem directam dicimus, quæ ex ver- no ſermone ſcriptũ valeret. Vlpia.tit. de lega. Quæ bis legis datur, vtilem, quę ex ſententia, intelligimus enim plus ſubtilitatis habent, quàm vtilitatis, ea ne- ex ſententia tantùm, non etiam ex verbis. Alioqui glecta ſunt in fideicommiſsis ab iis, qui ea introdu- directa non daretur ex ſententia, quod falſum eſt. xerunt: quamuis in legatis nihil immutare auderent Simile quiddam eſt in mortis cauſa capione. l. mor- propter legum auctoritatẽ. Huius generis eſt, quòd tis cauſa capitur. ff.de dona. cauſa mort. item in ne- ante hæredis inſtitucionem legari non poteſt, ſed gotiis geſtis. Sed tam multa hic exempla adducere per fideicommiſſum relinqui. S. ante hæredis. Iuſtit. ſuperuacaneum eſſet. Prętereà obiicitur nobis, quod de lega. quòd poſt mortem hæredis legatũ relictum J.C. dicunt, pactum proficere ad nouum cõtractum non valet, ſed fideicõmiſſum.6. poſt mortem. Inſtit. emptionis: pacto nouam emptionem interceſsiſſe eodem, quòd à legarario legari non poteſt, ſed per b 2
4
—————,——— 3
E HMx AA

———
—. 3 3— 4. 8 8 27 8. 1—*—jj— e—— 4 3 ͤͤ————— 3—— 8 2.——— . 8 4— 3————————- 3 S*. 1 8..—— 8 5 „ 8 3 4 4. 2 ————-—*—— 2 3. 2 9—. 8 8 3. 1. 4 8.—. 4„.. 8 1/ 2 2. ————— 1““ 3 2— 2 2 4——-— 3 1— 3„— 9 3.——— . 2——— 4 3— 3 2 3 4 3—— een—— 4—— 35.—— —,—.————“)h)nſ)ᷓ)“ſͤͤͤſͤſͤſſ 4——“——— 1——— 1. 1 3 2 2— —“ 3 8————“ 2 ſſſ— 8 1 4 1— .—. 2*———.—— 4 3..— 3 8— —————————— 4. 3.——— 8 8 8— 2— 8— 4 4* — 8— 8———,——-ꝛ——————————————— ͤͤͤͤͤͤͤ———*—*————— ——— ⁰n———— 4 1 1*———-——— ͤ.———— d——————————=— ———.*— 13 1— 8————— 2——.————*— ——— demer————*. 4— 2—— 9 Bee— 3—— 2—— 1.—— 4——y——,———*——*—————— 1——— 4————— 8—.———————— ———— 1——— 3—. 4— e—— 4— 2————— 1 2——ſſſſſ——— K— E——.——————————————— 2——— ſͤſͤͤͤͤͤ———..— 8 4—.— ,fß„‧˖‧—ͤͤͤͤͤ 4 5 8
14 20 Franc. Duareni luriſconſ.
fideicommiſſum relinqui.§.z. Inſti. de ſingu. reb. per fideicom.rel. quòd legati nõ poteſt niſi in teſtamen- to, aut codicillis teſtamento confirmatis, ſed fidei- commiſſum etiam ab inteſtato vtiliter relinquitur. §. pPræterea. Inſtit. de fideicõò hæred. quòd Latini lu- niani, qui ciues Romani non ſunt, legatum capere non poſſunt, ſed fideicommiſſum poſſunt, vt Vlpia- nus ait: idęmq; videtur de Tuibaſchudne aliis pere-
rinis. Theoph. Inſtit. de fi eicom. hær. Sed& aliæ Sinerentir reperiuntur, tam in Vlpiani, quàm Caij
Inſtitutionibus. Nam fideicommiſſa, inquit Vlpia-
nus, non per formulam petuntur, vt legata, ſed co-
gnitio eſt Romæ conſulum, aut Prætoris, qui fidei-
commiſſarius vocatur: in prouinciis verò Præſidum
prouinciarum. Vnde perſecutio hæc dicitur extra-
ordinaria à iuris auctoribus. l.pecuniæ verbum.§. actionis.ff.de verb.ſignif. quia ſolennis ordo dando- rum iudiciorum hic prætermittitur: nec iudices dat Prætor, ſed ipſe cognoſcit, ac iudicat. Prætereà ex fi- fideicõmiſſo tardius ſoluto, vſuras& fructus debe- ri, Caius ſcribit: ex legato, non deberi, ſed legatũ du- plari. Has autem differentias,& quaſdam alias(non enim hic omnes referre nobis curæ fuit) ſuſtulit Iu- ſtinianus Conſtitutionibus ſuis ſub titu. commu. de leg.& exæquauit legata fideicommiſsis. Itaq; dubi- tandum non eſt, quin hæc verba ex Conſtitutione Iuſtiniani ſumpta ſint, quæ leguntur c. ů. de lega. Per omnia exæquata ſunt legata fideicommiſsis. Ac in pleriſque vetuſtis codicibus illud caput inſcriptio- nem Imperatoris, nõ Vlpiani, habet. Qua de re cùm aliquando ſtudioſos admonuiſſem in Commenta- rio de pactis, fuerunt qui nobis contradicerent, au- Goritate exemplaris Florentini adducti, in quo in. ſcriptio hæc legitur, Vlpianus lib. 67. ad edict. Sed cùm illud exemplar multis in locis mendoſum ft, nec archetypum luſtiniani, non arbitror tantum ei tribuendum eſſe, vt in veritate lectionis inueſtigan- da, aliorum librorum auctoritas, interdum alicubi meliorum, nihil nos moueat. Ac fortaſsis Tribonia- nus verbis Vlpiani quædam detraxit, atque addidit, propter eam Conſtitutionem, vt& in plurimis aliis locis ab eo factum animaduertimus. VIpia. aliquid forte ſcripſerat de ſimilitudine legatorum,& fidei- commiſſorum, inter quæ magna erat olim etiam Vlpiani tempore affinitas. Sed quia non omnino ea exæquauerat, viſum eſt Triboniano, eius verba im- mutare, vt Conſtitutioni Imperatoriæ conuenirent. Atque hinc factum eſſe credibile eſt, vt quidam li- bri inſcriptionem Imperatoris, alij Vlpiani habeant. Nec alienum à vero eſt, aliquid de hac re ſcriptum fuiſſe ab Vlpiano ad interdictum quod legatorum. Sed hoc à me fuſiùs diſputatum eſt in capitis illius primi de legatis interpretatione.
De lege Falcidia, ac S. C Trebelliano:& diſfferentia quartæ Falcidiæ, ac Trebellianæ declarata ex Martiano, cap. 90:tit ad leg. Falciq. lib. 3z. Digeſtorum. CAp. X.
Ex Falcidia, que lata eſt à Falcidio tribuno ple- bis, vt Dion auctor eſt in Auguſto,& Hierony-
mus in Chron. Euſebij, c. quædam. 2. diſt. i. cap. libe- ram legandi facultatem dat his verbis: Qui ciues Romani ſunt,&c. apud Paulum c. i. ad legem Fal- cidiam. Abrogantur enim eo capite leges Furia&
Voconia, quæ non permittebant ciuibus, quicquid
vellent, legare, vt ex Theophilo cognoſci poteſt,&
VlIpiano in Inſtitutionibus titul. i. quamuis lex duo- decim Tabularum, vtraque longè antiquior, libe- ram legandi poteſtatem concederet. l. verbis legis. flde verb. ſignifi. Secundo capite modus præfinitus eſt legatis,& cautum eſt, ne minùs quàm quartam partem hæreditatis ex teſtamento hæredes capiant.
Tertium caput tranſlatitium eſt, nec ferè quicquam
in eo continetur, quod ad confirmationem aliorum non pertineat. Quod autem dicitur, Sine fraude, ſic
interpretor, ſine pœna quadrupli legis Furiæ, de qua
iam diximus: etſi quidam eruditi de periculo æris alieni hæc verba intelligant. Vlpianus in Inſtitutio- nibus tit. 1. Minùs quàm perfecta lex eſt, quæ vetat aliquid fieri,& ſi factum ſit, non reſcindit, ſed pœ- nam iniungit ei, qui contra legem fecit: qualis eſt lex Furia teſtamentaria, quæ plus quàm millle aſ- ſium legatum prohibet capere,& aduerſus eum, qui plus ceperit, quadrupli pœnam conſtituit. Poſt
legem Falcidiam ſecutum eſt Senatuſconſultum
Pegaſianum, quo cautum eſt, vt ei, qui rogatus eſſet hæreditatem reſtituere, perinde liceret quartam partem retinere, atque ex lege Falcidia ex legatis retinere conceditur. Eſtq́ue eadem retentio permiſ- ſa ex ſingulis rebus, quæ per fideicommiſſum relin- quuntur. S. ſed quia hæredes. Inſtit. de fideicommiſ. hæred. Lex igitur Falcidia ad legata, Senatuſconſul- tum ad fideicommiſſa pertinet. Et quia Trebellia- no Senatuſconſulto quod de hac re factum eſt poſt Senatuſcõſultum Pegaſianum, omnia attribuit lu- ſtinianus, quæ de fideicommiſsis conſtituta ſunt,
Inſtit. de fideicom. hære. hanc quartam nos Trebel-
lianam vocamus, tametſi ea quoque à Iureconſultis Falcidia dicatur, quòd ad exemplum Falcidiæ in-
troducta ſit. Sed melius ac commodius erit, docen-
di cauſa ſuo quanque rem nomine appellare. Itaque vt ad diſcrimen quartæ Falcidiæ ac Trebellianæ veniamus, Martianus lib. 13. Inſtit. ait in Falcidiam imputari ea tantùęm, quæ iure hæreditario capit hæ- res, non quæ iure legati, vel fideicommiſsi, vel im- plendæ conditionis cauſa: in Trebellianam verò,
quicquid hæres capit iudicio teſtatoris, ſiue iure hæ-
reditario, ſiue legati, vel fideicommiſsi capiat. l.in quartam. ff. ad leg. Falcid. Diuerſitatis autem huius
ratio ſubobſcura eſt, de qua multe variæquc opinio-
nes reperiuntur, quas refellit Alciatus in Paradoxis. Nec facile rationem hãc aſſequuntur, qui originem iuris non norunt, aut non ſatis accuratè expendunt. Ius enim ciuile, quod nobis ſcriptum reliquit Iuſti- nianus, ex variis partibus conſtat, veluti ex legibus, Senatuſconſultis, Edictis, Reſponſis,&c. Quarum
partium aliæ ſucceſſerunt aliis, veluti Senatuſcon- fulta quædam& edicta Prætorum legibus veteri-
bus: nec eodem tempore omnes hæ iuris partes re- ceptæ ſunt. l.z. de orig. iuris. Ac interdum accidit, vt Senatuſconſulta,& edicta Prætorum, leges ſubſe- quantur, ac imitentur cum aliquo temperamẽto æ-
quitatis: tametſi Prætorum, atq; adeò Senatus quoq;
ipſius poteſtas inferior legibus eſſet, vt aliàs oſtendi- mus. Exempli gratia, lege cautum eſt, vt filiusfami- lias iuſſu patris hereditatem adeat. Quam legem ſic interpretantur Iuriſcõſulti, vt præcedere iuſſum pa- tris oportere dicant, nec cõſenſum eius, ſiue ratiha-
bitionem
eo exel redurou b qub Sam. cdd
dce⸗
ni
Tthe V gatb 0 uedl calenru Trcbell clülspau umnee rexſeib denemen un txedl rbaxxga cal mer dlicigsi debit! dedal dinco arSed üwani Mwredi tranan fumd acidia ur Ex

ad exemphun Rä
ac commodiuert m nomineayaa
; Falcidixac Iäruu b
Diſput. anniuerſ. Lib. I I.
bitionem ſufficere.l. ſi quis mihi bona. ff. de acquir. hæred. Legem etenim interpretantes, non temere ſi- bi permittunt à verborum proprietate recedere. At in bonorum poſſeſsione, quam ad exemplum hæ- reditatis introduxerunt Prætores, ſufficere dicitur atris cõſenſus. l.i. C. qui admit. ad bono.poſſ. Cùm enim lex ſubtilitatem quãdam magis, quàm æqui- tatem, videretur eis habere, ſic eam imitari volue- rũt in bonorum poſſeſsione, vt æquitatis maiorem haberent rationẽ. Qua in re non immutarunt quod lege cautum erat de hæreditate„ne quid decederet legis authoritati: ſed in bonorum poſſeſsione ex- emplum legis ita ſecuti ſunt, vt æquitate eam tem-
erarent. Simile exemplum eſt in reſtitutione hæ-
reditatis ex cauſa fideicommiſsi: quæ reſtitutio non
exlegibus, ſed ex magiſtratuũ iuriſdictione,& Se- natuſconfultis ortum habet. Inſtit. de fideicom. hæ- red. Nam in ea reſtitutione, non magis requiritur auſſus patris, aut domini, quàm in bonorum poſſeſ- ſione, de qua iam diximus, ſed conſenſus vel rati- habitio fufficit. l. feruo inuito. ffad S. C. Trebellian. Quamuis enim hæc reſtitutio fideicommiſſaria, ſi- milis ſit hæreditatis acquiſitioni,& ad eius exem- plum recepta, æquitas tamen& vtilitas ſuaſit, vt ab eo exemplo non nihil recederetur in introducenda reſtitutione. Et frequenter exempla occurrunt, in quibus Iureconſulti ſimplicitatem in fideicommiſ ſis amplectuntur magis, quàm in legatis, proptereà qudd in legatis ſequuntur authoritatem legũ, qui-
bus ea introducta ſunt. Recepta enim ſunt fideicö-
miſſa exemplo legatorum, cum quodam tempera- mẽto,& pleriſque ſubtilitatibus neglectis, que in le- gatis obſeruabantur: idq́ue intelligi poteſt ex his, quæ diſſeruimus cap. 9. Prætereà exemplum eſt lu- culentum in lege Falcidia,& S. C. Pegaſiano fiue Trebelliano. Nam capite ſecundo legis Falcidiæ,
cuius paulò antè meminimus, ita cautũ eſt de quar-
ta parte ex legatis detrahenda, vt ex verbis appa- reat, legiſlatorem voluiſſe hæredem habere cũ qua- drantem ex hereditate. Ne minus, quàm quartã par- tem hæreditatis exteſtamẽto hæredes capiãt. Qua- re hanc partem legis ſic interpretati ſunt prudẽtes, quaſi in cam quartam voluerit tantùm imputari Falcidius id, quod hæres iure hęreditario caperet. Succeſsit longo poſt tempore S.C. Pegaſianum, cu- uus verba ſi extarent, vt legis Falcidiæ, minùs for-
taſis in eo laboraremus, quòd hic nos tantopere angit. Sed quantum colligi poteſtex Inſtitutionibus
Iuſtiniani tit. de fideic. hæredi. cautum fuit eo S. C.
vt hæredi liceret quartam partem retinere, non ali- ter facta mentione hæreditatis. Vult igitur quartam Farremn bonorum deduci ex fideicõmiſsis, ſicut lege
alcidia quarta hæreditatis pars ex legatis deduci- tur. Ex quo intelligimus, Senatum ita ſecutum eſſe exemplum legis Falcidiæ, quę de legatis lata fuerat, vt æquitatis temperamentũ adhiberet,& ſimplicita- tem magis ſpectaret in fideicõmiſsis, quàm veteres Legiſlatores in legatis: quanquam de legatis nihil immutatum eſt à Senatu, propter legis auctoritatẽ. Et ſanè æquius videtur, quod de fideicõmiflaria re- ſtitutione cõſtitutum eſt:nempe ca imputanda elſe in quartam, quæ hæres iudicio teſtatoris quacunque ex cauſa capit. Nam hæc quartæ detractio ad com
ſeruationem teſtamentorum pertinet, ne is, qui ſine
commodo eſt hæres inſtitutus, non adeat hæredita- tem,& ſic irritum fiat teſtamentum. Inſtit. de lege Falcid. Senatus igitet non tam verbis Falcidiæ hæ- rens, quàm ad rationem,& æquitatem reſpiciens, exiſtimauit ſufficere, ſi hæres quocunque iure quar- tam bonorum teſtatoris habeat, quaſi hoc com- modo ad adeundam hæreditatem ſatis alliciatur.
Quod autem Martianus ait, in Falcidiam non im-
putari, quod hæres capit iure legati, ſic accipiẽdum eſt, pro ea parte, quam accipit à cohærede. Nam ſi teſtator inſtirutis duobus hæredibus, vni prælega- uerit fundum quendam ſuum, hæres idèmque lega- tarius partem fundi quaſi à ſeipſo capit iure hære- ditario, partem verò alteram iure legati à cohærede ſuo. l. in fideicommiſſariam.§.vlt. f.ad S. C. Trebel. Proinde pars tantùm ea imputatur in Falcidiam, quæ hæreditaria eſt, non etiam altera, quæ à cohæ- rede accipitur. Et hoc viderur ſignificari his Mar- tiani verbis: Pro ea verò parte, quam accepit à co- hærede, extra quartam, id eſt, quod à cohærede ac- cipitur. Quæ verba cæteri ferè de quarta Trebellia- na, non de Falcidia, intelligi volunt. Quanquàm ex Iuris profeſſoribus huius temporis quidam non in- celebris nec ineruditus, vt audio, à vulgari opinione nuper quoque auſus eſt recedere.„ Vetcrum Iureconſultorum mos in reſponden do de iure, quam ſit cognitu neceſſarius in in- terpretatione luris Ciuilis. C.4 p. XI.
Vãm vtile, neceſſariumq́; ſit, priſcorum Iuriſ-
Aconſultorum rationem de iure vel reſpõden- di, vel diſſerẽdi noſſe, quamq́; multorũ& variorum iuris locorum interpretatio hinc pendeat, ſæpe aliàs admonui, idq́; paulò fuſiùs& explicatius nunc de- monſtraturus ſum. Nam vt Theophilus docet in Inſti. tit. de iure nat. reſponſum, quo vruntur I. C. di- uiditur in ſententiam& opinionem. Ac ſententia eſt vt idem ait, εντον ενν σm ενερε ϑάed vgσυ⁸σ,⁷ο, ,ε: r0s οεεεν, ⁸εᷣ α εεεένιι εοσσ πάνεiν εε v 10 8,1 ErsraxXue‿yn&, uera tyMοιασκσ O Os0- uyn arοαμι ,ασνο, ooy, voεμκιεοιρ 6⁵⁸ rode roεε*ν, με 071 S E&ενQν τις πωοε. Quoties autem exiſtimare ſe dicunrt, putare, arbitrari, opinari, probabilius eſſe, magis eile, verius videri, quid ſequendum nobis ſit facile eſt iudicare, cùm eorum opinioni auctoritas legum tributa ſit à Iuſtiniano. Sed& ſi reſpondeant hæſitantes, ac velut Hετιαν³, ita tamen vt appareat in quam partem propenſiores ſint, idem dicendum eſt. Huiuſmodi enim reſpõſa nunc ita accipi debent, quaſi certa ſit,& indubitata ſententia, quæ ab ipſo Imperatore profecta ſit. I.].§.& ideo. C. de vet. iur. enucl. Veluri cùm Papinianus ait. c. i. de pignor. dif- ficilius creditori, qui non ignorauit alienum, vtilem actionem dari: ſed faciliorem fore poſsidenti reten- tionem. Item cùm Iurecõſulti ſe vereri dicunt, vt in exemplis quæ ſequuntur. c. 4. de riru nupt. Si ab ho- ſtibus patronus captus eſſe proponatur, vereor ne poſsit iſta conubium habere nubendo, quemadmo- dum haberet ſi morruus eſſet. cap. 6⁷. cod. tit. Nam
finira iam tutela,& nupta puella alij, vereor ne lon-
gum ſit adoptionem mariti eius impediri,&c. c. 10. de iure dot. Et vereor, ne non poſsint in dominio eius effici, cui datæ ſunt, quia poſt mortem incipiat
dominium diſcedere ab eo, qui dedit. c. 50. eod. iitu.
. Bb 3
8 2— -——————„
14 21
———————— 3—— 2.——— 4 ———.————— 2——————————“ 8 —————————.„————— 3 2 3 .— 2————“ 4———— Bee ens Se an. 5 3ö““ Nn——— 4——*— bte—“ 8 .
——— 3—— —————. 4—

—
—
8 ——ᷣᷣᷣↄ—
———
4 1 4 1 Y 4 1 1 4 3 5 1 1 1 3 — — 3* 4 8 7 5 K 1 “ . “ . * 3 “ 4 4 3 3 VI 4 4 . “ 3 13 . 6 4 1 4 5 * 83 4 4 3 4 3 3 * 3 6 8 3 5 2 3 “ 4 4 4 —— 1 5 * 5 . 5 1 . 8 — * 4 1 5 2 5 “ 1
2— 2 ———
1422
—ͤſſ
Vereor ne no ſit obligatus. c. 20. de bon. poſſeſ.cont. tab. Et vereor, ne hactenus filio ſuo profuerit factũ hæredis ſcripti non adeuntis, vt eum ad portionem admirtteret bonorum paternorum. c. 48. de acq. rer. domi. Pomponius verendum, ne non ſic bonæ fidei poſſeſſor, quamuis capiat. c.. de cloacis. Verendum tamen eſſe Pomponius ſcribit, ne in eo caſu damni infecti ſtipulatio non committatur. Eſt& cùm lure- conſulti videndum eſſe dicunt, id eſt, cauendum,& attentè conſiderandum, his verbis exprimentes opi-
nionem ſuã, ſed timidè, ac verecundè, nempe de co,
quod certi iuris non ſit. Quo genere loquendi Ci- cero quoque,& cœæteri auctores Latini non rarò vſi ſunt. Cicero lib.. Officiorum: Itaque videndum eſt, ne non ſatis ſit id, quod apud Platonem eſt in Phi- loſophos dictum, quòd in veri inueſtigatione ver- ſentur, quôdque ea, quæ plerique vehementer expe- tunt, de quibus inter ſe digladiari ſolent, contem- nant,& pro nihilo putẽt, proptereà iuſtos eſſe. Idem lib. 1. Tuſcul. Illud angit, vel potius excruciat, diſceſ- ſus ab omnibus his, quæ ſunt bona in vita: vide ne à malis dici veriùs poſsit. Sed& Hippocratem quo- que oſtendit Galenus, non diſsimiliter locutũ fuiſſe, cùm de rebus dubiis non auderet conſtanter pro- nuntiare:& multa exempla colligit ex eodem, cu- iuſmodi eſt illud: Nũ quòd vrinas minxerint aquo- ſas, conſiderandum eſt? Galenus lib. de Comate. Sed
maximè omnium lureconſulti noſtri hanc locutio-
nem vſurparũt in ſuis reſponſis, quemadmodum ſe- quentia exempla demonſtrant: in quibus Accurſia- ni putant Iureconſultos proponere quæſtionem, ſed ad eam non reſpondere: quod nos alibi oſtendimus in part. tracta. de pact.& l. 4. fl.de verb. oblig, cap. 31. de pact. In perſona tamen filiifamiliàs videndum eſt, ne aliquando, etſi pactus ſit ne ageret, valeat pa- ctio. Vbi Accurſius phraſim Iureconſulti non intel- ligens, ait eum non reſpondere, an filio ſit nocitura pactio. cap. 27. de ædilit. edicto. Videamus ne ini- quum ſit, emptorem compelli dimittere corpus,& ad actionem iudicati admitti, ſi interdum nihil prę- ſtatur propter inopiam venditoris. cap. 7. de cui- ctio. Quod cùm ita eſt, videamus nũ etſi ab eo, qui
vicerit, donata legatave res fuerit emptori, æque
dicendum ſit ex ſtipulatu actionem non naſci,&c. cap. 46. de petit. hæred. Videamus tamen, ne non aliter petitor hæreditatis legatum reſtituere debeat, quàm caueatur, ſi contra eum de hæreditate iudi- catum fuerit, redꝗi ei legatum, cùm ſit iniquum,&c. cap. 24. de lib. cauſ. Videndum, ne inueniatur ratio, quemadmodaum ſubiecto aliquo, qui libertatis con- trouerſiam moueat, interim actiones excludantur: æqusè enim ex euentu iudicij liberalis, aut vtilis, aut inanis actio efficietur. cap. ĩ6. de acquirend. retum domi. Videamus ne interſit, laqueum in publico, an in priuato, poſuerim,&c. cap. 65. eodem titul. Videa- mus ne hoc falſum ſit de ea inſula, quæ non ipſi al- ueo fluminis cohæret, ſed virgultis, aut alia quali- bet leui materia ita ſuſtinetur in flumine, vt ſolum eius non tangat, arque ita mouetur: hæc enim pro- pemodum publica, atque ipſius fluminis eſt inſu- la,&c. In quo capite Pauli verba verbis Labeonis interſeruntur. c. 1. quod vi aut clam: Si tamen pre- cariò ſit in poſſeſsione, videamus, ne quia intereſt ipſius, qualitercunque poſsidet, iam interdicto vti
Franciſci Duareni luriſoonſ.
pPoſsit. Ergo& ſi conduxit, multò magis cap. 22 de præto. ſtipul. Sed& ſi vnus ex hæredibus promiſſo. ris totam rem poſsideat, in ſolidum damnandum
eum lulianus ſcribit. In quantum autem ipſe ex ea
ſtipulatione, vel fideiuſſores,& an omnino tenean.
tur dubitari poteſt:& videndum eſſe ait, ne non
committatur. Vbi Accurſius, In ſolidum, inquit, te. nentur fideiuſſores, vt& reus principalis, hæredes autem pro parte: licet Paulus ſurda aure tranſiens hanc quæſtionem non ſoluit. cap.. ſi fam. furt, fec. Et videamus, an etiam in ſocium alterius ſerui no- mine non ſit dandum iudicium, quemadmodum ſi omnium nomine ſocius dediſſet:niſi fortè hoc caſu ſeuerius à Prætore conſtituendum eſt,&c. cap. 59. de hæredib. inſtit. Si ita ſcriptum fuerit, Titius ex darte tertia, Mæuius ex parte tertia hæredes ſunto: Titius ſi intra tertias Calendas nauis ex Aſia venerit, ex reliqua parte hæres eſto: vidcamus, ne Titius ſtatim ex ſemiſſe hæres ſit. Nam duo hæredes inſtituri ſunt, ſed Titius aut ex ſemiſſe, aut ex beſſe. cap.1. de ſeruit. legat. Videamus ne hoc ita verum ſit, ſi ant nominatim hæc ſeruitus impoſita eſt, aut ita lega- tum datum eſt, Tabernam meam, vt nunc eſt, do lego. cap. 13. de inſtru. leg. Sed videndum eſt neinter inſtrumentum tabernæ,& inſtrumentum cauponæ, ſit diſcrimen,&c. cap. 40. de conditio.& demonſt,
Videamus, ne id falſum ſit, quia nihil interſit, vtrum ita ſcribatur, Quas pecunias cuique legaui, cas hæ-
res meus ſi mater mea moritur, dato: an ita, Niſſi mater moritur, ne dato. cap. 3. de collat. bon. Videa- mus ergo, ne commodiſsimum ſit, emancipatos quartam partem ex bonis paternis conferre. cap. 4. de verbo. obligat. Videamus, ne non idem hic ſit, ſed magis idem, quod in illa ſtipulatione, Titium hæredèmque eius ratum habiturum. Quo in loco verba quædam inſerta reperiuntur ab iis, qui muti- lum eſſe locum credebant,& tantùm proponi, nec decidi quæſtionem cap. 19. de vſu& habit. Si do- mus vſus legatus ſit ſine fructu, communis refectio eſt in ſartis tectis tã hæredis, quàm vſuarij. Videa- mus tamen, ne ſi fructum hæres aœcipiat,& ipſe re- ficere debeat. cap. 8. de inoffic. teſtament. Si condi-
tioni paréère teſtator hæredem iuſſerit, in perſona fi-
lij vel alterius, qui eandem querelam mouere po- teſt,& ſciens is accepit, videndum eſt, ne ab inofff- cioſi querela excludatur: agnouit enim iudicium. Quo in loco Hugolinus ait, nõ reſponderi, ſed cau- ſam dubitationis poni. cap. vlt. de eo, quod cert. loc. Si poſt moram factam quò minus Capuæ ſoluere- tur, cùm arbitraria vellet agere, fideiuſſor acceptus ſit eius actionis nomine, videamus ne ea pecunia, quæ ex ſententia iudicis accedere poteſt, non de-
beatur,&c. Vbi Accurſius,& cæteri multum æ-
ſtuant, dubitantes, an quæſtioni reſpõdeatur. cap.8. commodati. Sed videndum eſt, ne& culpa preſtan- da ſit, vt ita culpæ fiat æſtimatio, ſicut in rebus pi-
gnori datis,& dotalibus æſtimari ſolet. cap. 57. de
pecul. Quod ſeruus meus pro debitore meo mihi expromiſerit, ex peculio deduci debet,& à debito-
re nihilominus debetur. Sed videamus, ne creden-
dum ſit peculiare fieri nomen eius, pro quo expro- miſſum eſt. Paulus vtiq;, ſi de peculio agente aliquo deducere velit, illud nomen peculiare facit. In quo loco verba Neratij verbis Pauli præponuntur c. ³d.
de damno
*½ 2*
35 9
locl legit
a: 5i Tdum m, gul dl 3 jricatlol Tnncipur rſeript güleguel ſceugele am c milom gurlob Ncdl Kté rdoi caiki b, Achal
Numuuu crebte conbeme
coltizn gebeionn Gälorbe Inrerdcs
pPpablta
cetelt oc
ſeieq ucam.
M conin
Aainl
Koſe teto dna c
bed dosc Karuiſa
gobüb l uel
Kctturl
omẽ delhn, dt rer

ir quia ihil in anias cuiquelegux notitur, dato:ni cap.z de collabat llbimum ſi, una
nis patetnis cuimg
amus, ne naniknt n illa ſtipuſerar i m haditurmm.(und)
Diſput. anniuerſ. Lib. II 1423
de damno infecto. Iulianus ſcribit, videndum, ne earum duntaxat nomine cautum habeat, de qui- bus inter eum& promiſſorem in initio actum fue-
rit. c. 6. de fideico.libert. Videamus vtique ne in hac
ſpecie aliud dicendum ſit: ſed in ſuperiori caſu ſunt
ai putant,&c. cap. 31. de reb. credit. lulianus ait, Vi- Jendum, ne dominus integram ex empto actionem f. hbe paſtorum quid ſit in reſcripto Diocletiani: qui ſint Mauri latronerin Conſtitutionibus Imprato-
riu,& Aſſaſsini in Pontificiu. EA P. XII.
Iocletiani reſcriptum in Codice luſtiniani L egitur tit. qui accuſare non poſſunt, in hæc verba: Si quis homicidij crimen exiſtimat perſe-
quendum, ſecundum iuris publici formam, debebit cum, qui primordio homicidij poſtulauerit reum,
neque probauerit, ideque reus abſolutus eſt, præ- uaricationis arguere. Id enim ſalubriter ſtatutis principum parentum noſtrorum, iuriſque forma præſcriptum eſt. Vel ſi id non putauerit agendum, ad ſequens crimen, id eſt, paſtorum, latronũmve de- ſcendere eum coges, atque id exequi iudicio tuo: cùm ſiquidem id ab incuſato appareat eſſe com- miſſum, ob vltionem publicam obnoxius legibus fiat.In huius reſcripti interpretatione Accurſius,&
Accurſiani aiunt latrones, vel homicidas ideo pa-
ſtores dici à Diocletiano, quia hoe crimen à paſto- ribus initium cepit, nẽpe Cain& Abel. Ego autem exiſtimo, reſcriptum accipiendum eſſe de paſtori- bus, qui latrociniis dediti eſſe conſueuerunt: vt de Achæis& Heniochis ſcribit Strabo, quos ait viuere Anꝑιννςν εσ veμe—duu: ldque etiam noſtro tempo- re crebrò experimur. Et hanc ſententiam noſtram confirmat conſtitutio Theodoſiana lib. 9. C. Theo- doſtit. ʒ1. cuius hæc verba ſunt: Nemo Curialium plebeiorum poſſeſſormve filios ſuos nutriendos paſtoribus tradat:aliis verò ruſticanis, vt fieri ſolet,
nutriendos dari non vetamus. Si verò poſt iſtius le-
gis publicationem, quiſquam nutriendos paſtoribus dederit, ſocietatem ſatronũ videbitur confiteri. Hue pertinet quod ſctibit Liuius lib. 39. Tarentum Pro- uinciam L. Poſthumius prætor habebat. Is de paſto- rum coniuratione, qui vias latrociniis paſcuaque publica infeſta habuerant, quæſtionem ſeuerè exer- cuit ac ſeptem millia hominum condemnauit,&c. De altero genere latronum, qui Iſauri dicti ſunt ab
Ilauria, quam incolebant, aliquid Alciatus attigit.
Sed nos de his paulò plenius atque diſtinctius tra- gaturi ſumus. Incipiemus autem à Piratico bello, quo hi latrones ſiue piratæ victi ſubiugatique ſunt. Idque factum eſt duce P. Seruilio, ſub quo meruiſſe dicitur Iulius Cæſar à Suetonio: vnde Iſaurici co-
nomẽ Seruilius accepit. Author eſt huius rei Stra- 5 lib. 12. qui ſub Tiberio ſcribens, Seruilium ſe vi- diſſe refert,& Iſauriæ vicos ſeu pagos ³ντπρν su oi- las, id eſt, latronum ſedes ac domicilia vocat. Hu-
jus etiam victoriæ Seruilianæ teſtes ſunt Ouidiani
verſus lib. 1. Faſto. Afhrica victorum de ſe vocat: alter Iſauras Aut Cretum domitas teſtificatur opes. Verùm ex quo Reſpublica Komana in monar- chiam conuerſa eſt, ſæpe recruduit hoc malum, to- tieſque bellum aduerſus eos geſtum eſt à principi-
bus Romanis, vt non immeritò eos Claudianus Poẽëta indomitos vocet, hoc verſu:
Indomitos curru Seruilius egit Iſauros.
Locos verò, qui ad hanc rem pertinent, ex vete- ribus authoribus adſcribemus, ſed temporũ ordinẽ ſecuti, vt res tota melius intelligatur. Tempore Gal- lieni Imperatoris quid acciderit, Trebellius Pollio in triginta tyrannis docet his verbis: Quare& in Trebellianum factum in Iſauria P rincipem, ipſis Iſauris ſibi ducem quærentibus, quem cùm alij ar- chipiratam vocaſſent, ipſe ſe Imperatorem appella- uit. Monetam etiam cudi iuſsit, palatium in arce Iſauriæ cõſtituit: qui quidem, cùm ſe in intima Iſau- rorum loca munitus difficultatibus locorũ,& mon- tibus contuliſſet, aliquandiu apud Cilicas impera- uit. De tempore Probi Imperatoris Vopiſcus hæc ſcribit in eius vita: His geſtis Orientem, atque in iti- nere potentiſsimo quodam latrone Palfuerio ca- pto,& interfecto, omnem Iſauriam liberauit, popu- lis, atque vrbibus legibus Romanis inſtitutis, barba- rorum, qui apud Iſauros ſunt, vel per timorem, vel per voluntatem, loca ingreſſus eſt, quæ cùm per- agraſlet, hæc dixit, Facilius eſt, ab iſtis locis latrones
arceri, quàm tolli. Veteranis omnia illa, quæ angu-
ſtè adeuntur, loca priuata donauit, addens, vt corum filij ab anno octauodecimo mares duntaxat ad mi- litiam mitterentur, ne antè latrocinari, quàm mili- tare, diſcerent. Idem in eodem loco paulò poſt: Edi- ta præterea gladiatorum paria trecẽta, Blemyis ple- riſque pugnantibus, qui per triumphum erant du- cti, pleriſque Germanis,& Sarmatis, nõnullis etiam latronibus Iſauris. De tempore Cõſtantini Impera- toris Ammianus Marcellinus ſic ſcribit lib. 14. Nec
ſanè hæc pernicies ſola Orientem diuerſis cladibus
affligebat. Nanque& Iſauri, quibus vſitatum eſt ſæ- pe pacari, ſæpèque inopinis excurſibus cuncta miſ- cere, ex latrociniis occultis& raris, alẽte impunitate adoleſcentem in peius audaciã, ad bella grauia pro- ruperunt:diu quidem perduelles ſpiritus irrequietis motibus erigentes, attamen indignitate perciti ve- hementi, vt iactabant, quòd eorum quidam capti conſortes apud Leonium Piſidiæ oppidum in am- phitheatralis ſpectaculo feris prædatticibus obiecti ſunt præter morem. Atque, vt Tullius ait, etiam fe- ræ monitæ plærunque ad enm locum, vbi aliquãdo paſtæ ſunt, reuertuntur, ita omnes inſtar turbinis di- greſsi montibus impeditis& arduis, loca petiuere mari confinia, per quæ in latebroſis ſeſe conuallibus occultãtes, cùm appeteret nox, luna etiam tum cor-
nuta, ideoq; nondum ſolido ſplendore fulgẽte, nau-
. I 7.. ticos obſeruabant, quos cùm in ſomnum ſentirent effuſos, per ancoralia qnactupedo gradu repentes, ſeſeque ſuſpenſis paſsibus iniectãtes, in ſcaphas, eiſ-
dẽ mihil opinantibus, adſiſtebant,& incitante auidi-
tate ſæuitiã, ne cadentium quidẽ vlli parcendo, ob- truncatis omnibus merces opimas, velut viles, nullis repugnantibus auertebant. Hæcq́; non diu perpetra- ta. Cognitis enim viatorum cęſorum funeribus, ne- mo deinde ad has ſtationes appulit nauem. Sed vt Scironis prærupta lethalia declinãtes, litoribus Cy- priis contigui nauigabãt, quà Ifauriæ ſcopulis funt controuerſa. Procedente igitur mox tempore, cùm aduectitiũ nihil inueniretur, relicta ora maritima in Lycaoniam adnexam Hauriæ ſe contulerunt: ibique
Bb 4
rn——ͤͤͤͤ— L
..——. 2—— ————————— ——— 3——— 8—— 2 A—&“ — 2 4—* —— .
—ͤéͤéöéöö 2 4

1424 denſis inter obſidẽtium itinera prætenturis, prouin- cialium& viatorum opibus paſcebantur. De tem- pore Honorij locus eſt in hiſtoria tripartia Caſsio- dori, ex Sozomeno Græco authore: Iſauriæ, inquit,
jatrones maxima multitudine congregata, vſqus ad
Caras& Phœniciã venientes, vrbes,& vicos in me- dio poſitos populati ſunt. Verba Sozomeni hæc ſunt: i ey Igaueie js à* ets Xꝙ ⁵οοισεμέιντε Aεν‿ Kaεν n9; Hotixur ras 6„ A* mdο*eis 2d- nuas iraxsgynæy. Hæc cùm ita ſe habeant, mirũ vi- deri non debet, quod idem Honorius conſtituit, in quæſtionibus Iſaurorum nec venerabilem Paſchæ diem excipiendũ eſſe,&c. l. prouinciatum. Q. de fur. Sub Leone& Anthemio Imperatoribus, edita eſt conſtitutio aduerſus eos, qui Iſauros in prædiis ſuis, aut iuxta ſe haberent: cùm plerique audaces,& im- robi homines eo tempore horum latronum opera, vt credibile eſt, vterentur. Quę conſtitutio extat in Codice luſtiniani, c.vlt. ad legem Iuliã de vi publi- ca. Anaſtaſius Imperator, hos Iſauros ob facinora ſua ciectos ex vrbe Cõſtantinopolitana, diuting afflixit bello, vicitque, vt author eſt Theodorus Lector lib. 2. Colleètaneorũ, à quo res tota plenius deſcribitur. De Aſſaſsinis, quorum mentio eſt in Iure Pötificio. C. l. de homicid. in 6. multi ſcripſerunt. Sed nullũ de his habeo grauiorem authorem, nec nobiliorẽ Pau- Io Aemilio, quamuis recens ſcriptor is ſit, qui lib.. de rebus geſtis Francorum ita ſcribit: Non agri mo- dò infeſti ab hoſte crant, ſed& in vrbibus inſidiæ proceribus ſtruebãtur, nec vllus locus tutus, nullum tẽpus metu vacuum. Nec tam magni Reges, Impe- ratorèſque formidoloſi erant, quàm Afſaßsini gens obſcura. Decẽ omnino incolunt oppida, circiter ſe- xaginta virorum millia. Phœnicibus tunc cõtribue- bantur. Eadem fereè in regione fuere Eſſeni, quos, vt Plinius tradit, nocentes fugerent, quique ſine pecu- nia& fœmina, duabus generis humani peſtibus, de- gerent Sed Aſſaſsini ex Perſide profecti creduntur, receptaque Mahumetis porſuaſione, ſanctiſsimi om niũ à Barbaris exiſtimabantur: nec, qua cæteri mor- tales, honorũ cupiditate ducuntur, ipſi inter ſe ma- ximè vnanimes: nulla de imperio, magiſtratüque ambitio: ſummam, arbitriumq́; rerum non nobilita- ti, ſanguinique commitrũt. Quem virum optimum iudicarint, eum ſibi præficiunt, ſeniorêèmque, ac Ar- ſacidam vocitant, eõque nomine contentũ cætero- rum curam gerere iubent,& vt illum in commune conſulere volũt, ita ipſi ea opinione imbuti ſunt, vt ſibi perſuadeant, in rebus humauis nihil antiquius eſſe, quàm pro publica ſalute, cùm tẽpora poſtulent, morrem oppetere. Eorum alij alias linguas à pueris edocemur, omnes ita animo affecti, vt cœleſtem im- mortalitatem adepturos ſe munere numinis confi- dant, ſi ſectæ ſuæ hoſtes occiderint. Cui prouincia cuenerit alicuius è noſtris proceribus interimendi, is vt vnus è noſttis, ſe noſtrorum turbæ immiſcens, er fallaciam cædem facit, ſibi minimè parcens, guaruũſq; ſibi ſtatim occumbendũ eſſe. Sic Raimun- dus Comes Tripolitanus, quod eis infeſtus eſſet, Tripoli à duobus Aſſaſsinis confoſſus, cæterorũ cu- ram acuit, vt cuſtodes corporibus ſuis adhiberent. Ex his igitur Aemilij verbis perſpicuum eſt id, de quo nonnullisdubitãt, vnde Afſaſsinatus ap pellatio, quæ vſitata eſt apud nos, urra ſit.—
Franciſci Duareni luriſconſ.
De hypotheca ſeruitutum vrbanarum,& ruſticarum, ex Martiano& Paulo, tit. de pignoribus. C4A P. XIII.
(Dalu eſt vulgò agitata, de pignore, ſeu hy- Apotheca ſoruitutum, tam ruſticarum, quàm
vrbanarum: in qua ſolitus ſum à recepta opinione recedere,& Iuriſconſultorum de hac re ſententiam aliter, quàm Accurſius cum ſuis ſectatoribus, inter- pretari. Nam ſeruitutes, quæ prædiis debentur, pi⸗ gnerari non poſſe exiſtimo. Cuùm enim prædiis co⸗ hæreant, J.via. l.vnus. ff. de ſerui, ruſt. pred. certum eſt eas dari, id eſt, in creditorem transferri, niſi pi gnora to fundo, cui debẽtur, non poſſe. Ac fruſtra talis con- uẽtio fieret,ſi creditor à debitore hypothecam auo- care nunquàm poſſet. l. fundus.§. creditor. ff. de pi⸗ gno. Hanc rationem tradit Martianus ad formulam hypothecariam, his verbis Iura prędiorum vrbano- rum pignori dari non poſſunt:i gitur nec conuenire poteſt, vt hypothiecæ ſint. l.is, qui bona.§.vlt. ſfide pi- gno. Ex quo facilè colligi poteſt, in omnibus præ- diorum ſeruituribus id locum habere: tametſi de vrbanis tamùm loquatur Martianus. Atque hinc exiſtit quæſtio apud Paulũ tractata,& à Iuſtiniano cum ſuperioribus Martiani verbis coniuncta, an do- minus prædij alicuius, ſeruitutem ei prædio impo- nere ex cauſa pignoris poſsit. Et ait Paulus, eam re- ctè imponi in creditoris gratiam vicinum prædium habentis, cui ea ſeruitus poteſt vtilis eſſe: idque ad tempus, id eſt, vt creditor, donec pecunia ſoluta fue- rit, vtatur ſeruitute. Quæ pignoris obligatio, ſi ſum- mum, ſtrictumque ius intueamur, nõ conſiſtit: quan- doquidem ad tempus conſtitui ſeruitus non poteſt, 1. 4. ff de ſerui. l. foramen. ff. de ſerui. vrb. prædio. Sed Paulus ait, propter vtilitatem, qui finis eſt,& veluti ſcopus totius iuris, admittendum hoc eſſe: ſicut& pleraque alia contra ſtrictam rationem recepta eſſe videmus. l. 4. fl. de ſerui. l. certo. ff. de ſeruit. ruſti.l.ita vulneratus. ff. ad leg. Aquil. Et hæc Pauli ſententia ad ſeruitutes quoque vrbanas pertinet, in quibus eſt ceadem ratio: quamuis apud eum authorem ruſtica- rum tantùm mentio fiat loco exempli. Nã& vtraſ- que precariò conçedi poſſe ſcribit Caius c. 3. de pre cario. Quare dicendum eſt, nullam eſſe inter vrba- nas ſeruitutes& ruſticas differentiam, vt falsò ctre- dirum eſt à pleriſquc, cùm fortè non animaduerte- rent, hos(vt ita dicam) centones eiuſdem authoris non eſſe,& vtrunque locum quaſi ab vno& eodem authore profectum interpretarentur. Martianus igi- tur de ſeruitute iam conſtiruta,& acquiſita prædio loquitur, quam is, cui debetur, non poteſt in pignus dare: Paulus de ſeruitute, quæ nulli vnquam fundo acquiſita eſt, ſed titulo pignoris quodam modo con ſtituitur à domino prædij, eodèmque debitore, tan- tiſper dum fuerit exoluta pecunia, quam debet cre- ditori. Declaratus Proculi locus perquàm obſcurus, c. 2τ tit. de adoptio. C 4 p. XIIIT DWeu verba hæc ſunt cap. 44:tit. de adopt. lib. 1 1.Digeſtorum: Si is, qui nepotem ex filio habert, loco nepois aliquem adoprauit, non puto mortuo auo iura conſanguinitatis inter nepotes futura eſſe. Sed ſi ſic adoptauit, vt tam iure, legeque nepos ſuus eſſet, quàm ſi ex Lucio, puta filio ſuo,& ex m atrefa- milias eius natus eſſet, contrà puto.&ic enim legeun dum
ſir cpitutce gelluis tograll agralct cööſang dexima Haalt deh nepos coolat caluii
f Hrte Lco cl axe h Holetion trionem Pyun un⸗
IDa
1 1 darin con lmell u Taur umb dio dr obte le ntic
b 1 dmoue
Medone eratom auditoric

u,donec pecunultt b pignorschlnnt
Kucamubnö cciin
onſtitui ſerutämmn
nctam rauioncunt
lcecofdemih
uil. Ethec Duli
apud cumautus
rloco ecmjilin oleelcdi Caug
hrat⸗ vinang
lebetur, non. 8„1
n. n
i de ſerui nimuu 1
uttendum bocckeiuſ
1 5 4
Diſput. anniuerſ. Lib. I I.
dum opinor; non vt in Florentino Codice, Sed ſi ſic adoprauit, vt etiam iure legis,&c. Et admonuerunt quidam, ita legi in vetuſto codice viri clariſsimi& doctiſsimi Aemari Ranconeti, qui hodie Senatus Pariſienſis cuidam Decurie magna cum laude prę- ſidet. Quam lectionem confirmat formula rogario- nis, cuius meminit Gellius, Velitis iubeatis, vti L. Valerius L. Titio ram iure legèque filius ſibi ſiet,
quàm ſi ex eo patre matrẽque familias eius natus eſ-
ſet,&c. lib..c. 19. Hunc autem Proculi locum inter-
retari voluiſſe quidam videtur, annotatiuncula ad-
dita in libris editionis Pariſienſis. Non enim, inquit, tanta erat Prætoris authoritas, vt iura conſanguini- tatis daret:cognationis verò, legisque maxima. Ve- m, vt quod ſentio ingenuè dicam, hic felicius lo- cum emendauit ac reſtituit, udicio meo, quàm in- terpretatus eſt. Queritur enim apud Proculum, ſi is, qui nepotem ex filio habet, in nepotis locum ali- quem adoptauerit, an nepos hic adoptiuus conſan- guineus ſit, id eſt, frater nepoti naturali: ſic enim ac-
cipitur conſanguineus ſæpe apud Iureconſultos. l.2.
ff de ſuis& legit. hæred. Nec dubium eſt, quin ei cognatus ſit, cum iis omnibus fiat cognatus, quibus agnaſcitur. l. qui in adoptionem.ff.de adopt. Sed de conſanguinitate quæritur, id eſt, fraternitate, vt iam diximus. Ait igitur Proculus, ſi ſimpliciter adoptio facta ſit, iura conſanguinitatis nulla inter nepotes fu tura eſſe: ſi verò ſic adoptauit, vt tam iure, jegeq́ue nepos ſuus eſſet, quàm ſi ex Lucio,&c. eſſe iura conſanguinitatis, ac fraternitatis. Nam in priore caſu incertum eſt, cuius filij loco eum adoptauerit, ſi fortè plures filios habuerit: item an nullius filij loco, cùm is, qui filium non habet, nepotem ado- ptare poſsit.J. adoptare. l. adoptiones. ff. de adopt. In poſteriore caſu, expreſsio verborum omnem dubi- tationem tollit. Emendatio interaicti cuiuſdam de fluminibus, quod mendoſum eſt in libri etiam Florentinis. C 4E TYT. D E Pandectis Florentis, quod obiter diximus in ſuperiore capite, nolo quiſquam interpre- tetur in contemptum optimorum librorum à nobis dictum eſſe, qui opera, ac diligentia viri doctiſsimi Lælij Taurelli ante paucos menſes, magno iuris ſtu- dᷣoſorum bono editi ſunt. Nam vt eos libros pluri- mi facio propter vetuſtatem& integritatem, ita li- betè profiteor me nõ adeo iis addictum eſſe, vt nul- la me ratio vel authoritas à ſequẽda eorum ſcriptu- ra dimouere poſsit. Ac quò magis id planum facia, ſuperiori exemplo addam aliud à me aliquãdo ob- ſeruatum, cùm interdictũ de Fluminibus in publico auditorio enarrarem: quod interdictum ita deſcri- ptum comperimus apud Vlpianum in libris Florẽ- tinis,& in aliis, qui ad eorum exemplum conſcripti impreſsique ſunt: Quod in flumine publico ripave eius fiat, ſiue quid in ffumen ripamve eius factũ vel immiſſum habeas, quo ſtatio iterve nauigio dete- rius ſit, fiat, reſtituas. I.1.§. deinde. ff.de flumin. Sed hæc lectio mihi valde ſuſpecta eſt,& ita legendũ eſ cexiſtimo, Quod in flumine publico ripave eius factũ, ſiue quid in id flumẽ ripamve eius immiſſum habes, quo ſtatio iterve nauigio deterius ſit, fiat, re- ſtituas. Id quibus argumentis tuear, oſtendam. Ac in Primis Vlpianus poſt recitatam formulã interdicti
1425 mox ſubiicit: Hæc verba, Factum habes, vel immiſ- ſum habes, oſtendunt non eum teneri, qui fecit vel immiſit, ſed qui factum immiſſum habet. Item mo- uet me, quòd aliud interdictum reſtitutorium huic ſimile ita concipitur paulò pôſt, ſub tit. ne quid in flumine publico fiat. Quod in flumine publico ri-
Pave eius factum, ſiue quid in flumen, ripamve eius immiſſum habes, ſi ob id aliter aqua fluit, atque vri priore æſtate fluxit, reſtituas. Eademq; eſt conceptio interdicti de via publica, ad cuius exemplũ videtur hoc propoſitum eſſe ſub tit.ne quid in loco pub. fiat. vbi ita legitur: Quod in via publica, itineréve publi- co factum immiſſum habes, quò ea via, idve iter de- terius ſit, fiat, reſtituas:& quę ſequuntur ex Vlpiano.
Fublatum aliud mendum ex Florentinu lib.c. J. Vt in poſſeſ.leg. CA, h. TIVI. Iuforasos Antoninus reſcripſit, legatarios non modò in poſſeſsionem rerum hæreditariarum mittendos eſſe, ſed etiam rerum hæredis propria- rum, ſi poſt ſex menſes quàm aditi pro tribunali fue rint ij, quorum de ea re notio eſt, ſatisfactum non eſt,&c. I.. ff.vt in poſſ. legat. In cuius reſcripti inter-
pretatione VIp. ita ſcribit in Pandectis Florentinis:
ſex menſium puto continuum tempus, non poſſeſ- ſionum, computandum. Sed nõ dubito, quin, ſeſsio- num, legendum ſit, nõ poſſeſsionum: ſeſsio enim eſt magiſtratuum, aut iudicum, qui ius reddunt ſeden- tes, apud Ciceronem& alios authores Latinos. J. quiſquis. C. de poſtul. Nouel. 82.§. ſedeant. tit. de iu- dic. Ac ſimilis eſt locus Vlpiani eiuſdem c.2. tit. quis ordo in bon: poſſ. ſerue. Dies, inquit, bonorum poſ- ſeſsionis, vtiles eſſe palam eſt, ſed non ſeſsionum nu- merabuntur, ſi modò ea ſit bonorum poſſeſsio, quæ de plano peti potuit,&. Suſpicor autem hanc erra- ti cauſam fuiſſe, quòd homines parũ cruditi,& vo- cis Latinæ vim ignorantes, facilè adducti ſunt, vt ſeſsionem conuerterent in poſſeſsionem, cùm in eo loco de poſſeſsione rerum tractaretur. He ſunt con- iecturæ noſtræ, quas nullius antiqui codicis autori- tate fulcire poſſumus: quanquàm doctor quidam lu ris Ciuilis nomine Ianotius in Germania, vt acce- pimus, aſſerit ſe vetus exemplar nac᷑tum eſſe, in quo vera lectio adhuc integra manſerit: ſed fides penes authorem eſto. 3 An ob ſeruitutem nouum opus nuntietur,& quatenus ratio cuiuſque legis inquirenda ſit. CA P. TF II. X Vi viã habet, inquit Iulianus, ſi opus nouum nuntiauerit, aduerſus eum, qui in via ædifi- cat, nihil agit. l. qui viam. ff.de operis noui nunt. Sic enim legitur in veruſtis, atque emẽdatis codicibus: nec temere ab ea lectione recedendum eſſe cenſeo. Quod autem alibi legitur, ob ſeruitutem nouum opus nuntiari poſſe, l. de pupillo. in princ. co. tit. l. in- ter. de ſer. vrba. præd. l.1. de remiſſ. multum negotij interpretibus exhibuit. Sed cùm ibi mentio fiat, non viæ, ſed aliarum ſeruitutum, quæ vrbanæ ſunt, ſatis
b perſpicuum eſt, diuerſa magis, quàm pugnãtia, hæc
eſſe. lItaque ratio tantùm diuerſitatis inquirenda eſt, ſi quis fortè eius rei curioſus ſit. Nô enim omnium, quæ à maioribus conſtituta ſunt, ratio reddi poteſt.
Alioqui multa ex his, quæ certa ſunt ſubuerteren- tur. l. non omnium. ff. de legib. Videntur autem iu-
ris authores ſeruitues ruſticas à cæteris ſeparaſſe,
quòd
———— W

14²⁶ quòd ædificatio in via minus incommodi afferre TPlener„quàm opus contra ſeruitutem vrbanam fa- ctum:quia hæc opera ſemper nocent, ædificatio in via iter non vſquequaque impedit, cùm per alium locum iter fieri pobit arg.12.S penul. fl. de religio.l.
Vlt. de riuis. Quòd ſi quis obiiciat, locum aliquando
ita anguſtum reperiri, vt per aliam partem iri non poſsit, aut ſeruitutem aliquam ruſticam eſſe, in qua
ædificium noccat, non minus quàm in vrbana:velu- ti in ſeruitute aque ductus,& c. Reſpondeo, iuris au- thores ad ea reſpicere, quæ frequentius continguut. l. iura. ff.de legib. Nec vllam aliam rarionem poſſu- mus probabiliorem afferre, quàm quòd hi, vt veriſi- mile eſt, vſu& longa rerum experientia edocti, ani- maduerterunt huiuſmodi opera in ruſticis viis ſo- lere minus incommodi afferre,& moribus homi- num ſuas leges accommodare voluerũt. Non enim neceſſarias rationes à Iuriſconſulto exigere debe-
mus, vt à Mathematico quopiam, ſed probabilibus,
ac ciuilibus contentos eſſe nos oportet, aurhore Ari ſtotele. Quod non ſatis perpendunt, meo iudicio, qui ius Ciuile tractant hoc tempore, cùęm in ratio- ne cuiuſque legis excutienda, anxij nimis& ſcrupu- loſi ſint. Nec ferè vllam admittunt rationem, quæ ſophiſtæ cuiuſuis argumentis quoquo modo impu- gnari aut labefactani poſsit. Idque accidit in hac re, de qua diſſerimus; adeò vt interpretum nonnulli, cùm rationem diuerſitatis inter ruſticas& vrbanas ſeruitutes, non ſatis firmam eſſe crederent, ſenten- tiam vulgò receptam facilè contempſerint. Alciat. lib. M αρςμeρκσρ—*εã 4. alij putant verba Iuliani accipien- da eſſe de co, qui ædificat non impediendo vſum ſeruitutis, puta reſtituendo, aut exornando,&c. Quę opinio à ſententia luliani perquam aliena eſt, cuͤm præſertim ſeruitus hoc caſu ne vindicari quidem Poſsit. De aquo&y bono:& an aquitas ſcripta rectè dicatur. (CA P. IV7II. Vm certo certius ſit, æquitatem, ſeu æquum& dbonum, nihil aliud eſſe, quàm benigniorem, ac humaniorem interpretationem iuris, quæ ſcri- pto comprehenſa non eſt, quam Ariſtoteles aν
42 II1. FLpianus c.i. de conſti. principũ. ait, quod prin- cipi placuit, legis habere vigorem cum lege
Franciſci Duareni luriſconſ.
regia, quæ de eius imperio lata eſt, populus ei,& in eum omne ſaum imperium& poteſtatem cõferat. In cuius loci interpretatione hærent plerique, nec ſatis vim horum relatiuorum aſſequuntur. Ego au- tem ſic interpretari ſolitus ſum, quaſi lege regia, id eſt, de regno, ſeu imperio Principis lata, conferatun poteſtas Principi nõ tantùm in prouinciales,& ſub. iectos populo Romano, ſed in ipſum etiam popu- lum: vt relatiuũ pro reciproco accipiatur: quòd vſi- tatum eſſe docet Budæus in Commentariis Græcæ
linguæ. Et hanc ſententiam iuuat magnopere locus
8 Senecę epiſt. 14. cuius non meminerũt cæteri de hac
re ſcribentes, tametſi interpretationem noſtram mi- mmè improbẽt. Interdum, inquit, populus eſt, quem timere debeamus, interdum ſi ea ciuitatis diſciplina eſt, vt plurima per Senatum tranſigantur, gratioſi ti- meantur, in eo viri interdum ſinguli, quibus pote- ſtas populi,& in populum data eſt. 8 Conſtantini de paæna plagiariori Conſtitutio emendata. — C4. XX. b Abia lex de plagiariis lata eſt aduerſus eos qui U νε, id eſt, dolosè ac malitiosè vel liberos homines, vel ſeruos alienos intercipiunt. De pœna
auté huius criminis, extat Conſtantini Imperatoris
Conſtitutio C. ad leg. Fabiam de plagiar. l.vlt. qua derogauit veteri iuri, ſtatuitque, vt qui filios interci- piunt, gladio conſumantur, ſi ingenui ſint: aliàs be- ſtiis ſubiiciantur. Verba Conſtantini hæc ſunt à no- bis reſtituta ex Codice Theodoſiano: Plagiarij, qui viuentium filiorum miſeras infligunt parẽtibus or- bitates, metalli pœna cum cæteris antè cognitis ſup pliciis tenebantur. Si quis tamen eiuſmodi reus fue- rit oblatus, poſtea, quàm ſuper eius crimine clarue- rit, ſeruus quidem, vel libertate donatus, beſtiis ſub- iiciatur, ingenuus autem gladio conſumatur. Alij legunt, non tenebantur, ſed teneantur. Quæ lectio magnopere torſit Alciatum in Parergis, lib. æagey. 1. c. 3. cAm ea verba ſic interpretari conaretur, ne po ſterior pars legis priori contraria, ac repugnãs eſſet. Sed nos hanc correctionem optimo viro,& doctiſ- ſimo, Ioanni Tilio acceptam ferimus, cuius benefi-
cio Codex ille Theodoſianus nuper in lucem pro-
diit. Ac eò libentius,& cupidius huius excellentis
viri mentionem facio, quòd ad eam amicitiam, que
inter nos, ob ſimilitudinem ſtudiorũ, inſtituta erat, noua acceſsit iam neceſsitudo, poſtquam B riocen- ſium noſtrorum Pontifex eſſe cœpit: vt quem prius fraterno amore proſequebar, nunc vt patrem cole-
re, obſeruare, ac venerari debeam.
Quid ſit ſuffragium:& aulica Conſtitutio Theodosij de jußfragio explicata. CA p. II. THeodoſius conſtitutionem edidit, ſuadente, vt I credibile eſt, Rufino, ad quem ſcripta eſt, in aulicorum gratiam, quorum ſuffragatione, ac inter- ceſsione aliquid impetratũ fuerit à Principe: quam conſtirutionem ideo aulicam vocare ſolitus ſum. I. 1. C. de ſuffrag. Cautum eſt ea conſtitutione, ſi quid
huiuſmodi ſuffragationis, ſiue ſuffragij nomine pro- miſſum ſit per ſponſionem, ſiue ſtipulationem, ex
ea promiſsione dãdam actionem eſſe, quaſi nec in- iuſta, nec turpis cauſa obligationis ſit. Suffragium enim ita accipitur in eo loco, ſicut& apud alios authores plerunque: vt cùm Lampridius in Ale-
Xandro,
—— — — —2ù — — —
— ³̈—
deleroa rüceeti lbipeeu denuos b us den merkde
b gpal inon nekart lago quol,
tolt
nnfenr tio qur
liorelt. derunr
Kurie 1
Aſ
quo rlusſecu maicl.
einte dnuit duül atatem denanet.
8
lnahd
Mckadage
ba dont
goltac

Diſput.anniuerſ. Lib. II. b 14²27
xandto ait, Thurinum quendam promiſiſſe ſuffra-
ium ſuum. Et Capitolinus de Marco loquens, ſcri-
bit eum ſuffragatoribus non citò credidiſſe. Atque
hinc fit, vt ſuffragium aliquãdo accipiatur pro mu- nere ipſo, quod datur in remunerationem beneſicij accepti à Principe. l.laudabile Lper hanc. C. de ad- uo. diuer. iudic. Quo verbo luſtinianus, quãuis Græ- c? ſcribens, vti ſolet Nouell. 8. vt iud. ſine quoquo ſuffrag. Nouel. 9. de Præto. Paphlagoniæ Nouel. 161. de prouin. præſi. Fuit& alia Conſtitutio Iuliani Imperatoris, qua cautum eſt, nullũ interpellari ſuf- fragatorem, ſuper his, quæ rectè eum conſtiterit ac- cepiſſe, authore Ammiano Marcellino lib. 22. Quẽ locum Marcellini citat Alciatus: nec animaduertit, opinor, eam conſtitutionẽ extare in Codice Theo.
doſiano: quamuis Accurſianorum in hac re erro-
Falſum eſſe, quod plerique tradunt, ei qui notatar infa- mia; interdictum teſtimonium eſſe. CA E. IXII. Rcadius c. 1. de teſtib. ait, adhiberi poſſe teſtes
X in cauſis,& criminalibus,& pecuniariis, qui-
bus teſtimonium non interdicitur. Itaque diligenter animaduertendum eſt, quos homines à teſtimonio leges repellant. Et Calliſtratus c. 3. de teſtib. verba le- gis Iuliæ de vi refert., quæ varias perſonas comple-
ctitur: deinde ſubiiciẽs veluti anacephalæoſin quan-
dam, ait, quoſdam admittendos non eſſe ad teſtimo- nium propter reuerẽtiam perſonarum, alios propter
lubricum coniſilij ſui, alios propter notam,& in-
famiam vitæ ſuæ. Hæc igitur verba Calliſtrati refe- renda ſunt ad cas perſonas, de quibus lege lulia no- minatim cauetur. Nam ea lege nõ admittitur liber-
rem primus detexerit, cùm ij ſuffragium pro aduo- tus propter reuerentiam patrono debitam: impu- cati ſalario,& ſponſionem pro pacto conuento ac- bes, propter lubricum conſilij, iudicio publico dam- ciperent. Verba Iuliani hæc ſunt lib. 2. Cod. Theo- natus, propter infamiam. Proinde Calliſtrati verba doſttit. 29. Fœdis commentis, quæ bonorum merito malè interpretantur, qui putant, ob quaſcunque cau- deferuntur, quam occupare meruerunt,& cùm me- ſas notatur quis infamia, eum à teſtimonio repelli:
———— ———— —————— —————.—..————————— — 5.—ÿÿÿÿÿy————
—————————————
——————
84 4 b .—„ n 8 —rͥfõmſf ,—f — esee.. ö“] 4 8——.—— .
am cxteris ante
atum in hateagpäah
interpretar unns
vem optimoi
contraria, ac oyyi
ruiſſent in Rep. quolibet pacto verſari, repetendam ſibi pecuniam, quam inhoneſtè ſoluerant, impru-
dentius, atque inhoneſtius arbitrantur. Alij etiam
quæ tunc donauerant, vel potius proiccerant ob im- meritas cauſas, inuadenda denuò crediderunt. Sed quia leges Romanæ huiuſmodi contractus penitus ignorant, omnem repetendi eorum, quæ prodige, nefariẽque proiecerint, copiam prohibemus. Qui itaque repetere nititur, vel repetiiſſe conuincitur,& quod dedit, apud ſuffragatorem eius manebit, vel extortum reſtituet,& alterum tantùm fiſci iuribus inferre cogetur. Verùm hæc Theodoſiana conſtitu- tio, quæ actionem dat aduerſus promittentem, ple- nior eſt Iuliani cõſtitutione,& aulicis, qui eam con- diderunt, vtilior.
Securitas Populi Romani quid valeat apud vlpia- num c.i. ad legem Iuliam maieſtati. CA P. XXII. A A Aieſtatis crimen, inquit Vlpianus, eſt illud, IVIL quod aduerſus Populum Romanum, vel ad- uerſus ſecuritatem eius committitur, I.. ff. ad leg.
lul maieſt. Quem locum Vlpiani cùm inepte, ac ri-
dicule interpretarentur Accurſiani, Budæus noſter admonuit, ſecuritatem nihil aliud ſignificare, quàm tranquillitatem. ludicium enim de maieſtate ad ſe- curitatem, tranquillitatémque publicam maximè pertinet. Sed hanc interpretationem, quam Accur- ſiani adhuc in dubium vocant, authoritate corro- boraturus ſum maximè Theodoſij, cuius hæc ver- ba ſunt C. de Nili aggeribus non rumpen. Si quis poſthac per Aegyptum intra 12. cubitum fluminis Nili valla fluentis de propriis ac vetuſtis vſibus, prę- ter fas, præterque morem antiquitatis vſurpauerit, flammis eo loco cõſumatur, in quo vetuſtatis reue- tentiam,& propemodum ipſius Imperij appetierit ſecuritatem. Sed& Seneca lib. 10. Epiſto. epiſto. 24. Hi, inquit, quibus ad propoſitum bene viuen- di aditum confert ſecuritas publica, neceſſe eſt, au- chorem huius boni vt parentem colant,&c. Sic Ca- to ad Ciceronem: Vale,& nos dilige,& inſtituto tiinere, ſecuritatem, diligentiamque ſociis& Rei- publicæ præſta.
vt puta, ſi quis actione iniuriarum, pro ſocio, tutelæ, mandati, depoſiti damnatus ſit. l..ff. de his, qui not. infa. Non negauerim tamen, infamiam, quocunque modo irrogetur alicui, etiam abſque condemnatio- ne, teſtimonij fidem& authoritatem minuere. l.3. in
prin. ff. de teſtib. Sed nos de iis hic loquimur, quibus b
teſtimomum omnino interdicitur.
Conſtitutionem Arcadij Imperatoris de pæna liberorun in iudicio maieſtatis, abrogatam non eſſe, aduerſus Budii ſententiam.
b CAr. IIIIII. Ibei eorum, qui lege maieſtatis damnantur, L conſtitutione Arcadij notantur infamia,& ab omni ſucceſsione excluduntur. l. quiſquis. C. ad le- gem Iluliam maieſt. quamuis in eos non animaduer- tatur ſecundum morem illum veterem, cuius me- minit Cicero in quadam ad Brutum epiſtola. Cæ- teri autem propinqui, affines, noti, familiares, nul- lam pœnam ſubeunt:vt expreſſum eſt alia conſtitu- tione eiuſdem Arcadij, altero poſt priorem anno edita. Quam huic contrariam Budeus noſter putat, atque ita ſe cenſuiſſe in ampliſsimo conſeſſu teſta- tur in ſuis Annotationibus. Verùm poſterior conſti- tutio non de liberis, ſed aliis propinquis,& familia-
ribus accipienda videtur: in quos ſub improbis,&
inhumanis Principibus olim animaduerti ſolebat. Eſtque huius rei exemplũ apud Dionem de M. Te-
rentio, qui maieſtatis reus poſtulatus fuit, propter
amicitiam,& familiaritatem, quã cum Sciano ha-
buerat. Sed is cauſatus ſe amicitia Principis in Seia-
num motum fuiſſe, vt eũ complecteretur, tandẽ ab- ſolutus eſt. Pretereà cum in poſteriore conſtitutione
mentio nulla ſit maieſtatis, nõ malè dici poſſet cam
ad crimen maieſtatis non pertinere. Verba eius hæc ſunt C. de penis, c.2. Sancimus ibi eſſe pœnã, vbi& noxa eſt. Propinquos, notos, familiares procul à ca- lumnia ſummouemus, quos reos ſceleris ſocietas non facit. Nec enim affinitas vel amicitia nefarium crimen admittunt,& quæ ſequuntur. b De publico téſtimonio:& explicata Gratiani Impera- rorusi Conſtitutio. C4 2. XV. Inguli, inquit Gratianus, vniuerſiq́ue iudices co- edlane in publicis criminibus non oportere b cmea
—
— 4 ☛—
CCCC—8“ 3

14²28
emendicatis vti fuffragiis decretorum, aut relatio- bus, à publicis perſonis deſtinandis credere, ſed rei veritatem inquirere. l.ſinguli. Cod. de accuſat. Quo- rum verborum ſenſum Accurſiani minimè perce- verunt, ac ne Alciatus quidem ipſe, niſi fallor, qui de hac re ſcripſit lib. 4 de verb. ſign. Itaque animaduer- tendum eſt, publica teſtimonia, id eſt, ciuitatum,& municipiorum, olim recipi ſolita fuiſſe, non minds, uàm priuatorum hominum. Decreta enim, ſcu pſephiſmara quędam ſuffragiis populi fiebant, fidei, reſtimomique cauſa, vt facilè cognoſci poteſt ex Orationibus Ciceronis: ex quibus locos aliquot hic ccollegimus. In Oratione pro Archia Poẽëta: Adſunt Heraclienſes legati, nobiliſsimi homines, qui huius iudicij cauſa cum mandatis,& cum publico teſti- monio venerunt, qui hunc adſcriptum Heraclien-
ſem dicunt. Hic tabulas deſideras Heraclienſium
publicas, quas Italico bello incenſo tabulario inter- iiſſe ſcimus omnes? Eſt ridiculum, ad ea quæ habe- mus, nihil dicere, quærere quæ habere nõ poſſumus, & de hominum memoria taceresliterarum memo-
riam flagitare:& cùm habeas ampliſsi mi viri reli-
gionem, integetrimi municipij iuſiurandum, fidem- que, ca, quæ deprauari nullo modo poſſunt, repudia- re,&c. Lib. z. in Verrem: Kecita ex literis publicis, Quo S. C. erat hoc legato permiſſumenullo. Cur fe- cit? Coactus eſt. Quis hoc dicit? Tota ciuitas. Reci- ta teſtimonium publicum. Ideo autem Gratianus voluit hæc decreta, teſtimomaque, ad fidem facien- dam non ſufficere, quod plerunque corrumpatur populus in ſuffragiis ferendis, quæ ideo emendicata hic dicuntur. Cicero in Orat. pro Flacco, Nego eſ- ſe iſta teſtimonia, quæ tu ipſe pſephiſmata appel- las, ſed& fremitum egemtium,& motum quendam temerarium Græculæ concionis. In eadem Oratio- ne, Sic ſunt expreſla iſta præclara, quæ recitantur, pſephiſmara, non ſententiis, neque authoritatibus declarata, nec iureiurando conſtricta, ſed porrigen- da manu, profundendque clamore multitudinis concitatæ. Non igitur dubito quin de teſtimonio publico, vel ciuitatis vel municipij verba conſtitu- tionis accipienda ſint. Nec multum referre puto an populus vmuerſus in gratiam alicuius aliquid de- Creuerit, an ordo decuronum. Nam huiufmodi de-
creta ad fidem faciendã non ſufficere oſtendit Gra-
tianus, ſed accuſationem rite& ſolenniter inſtitui oportere. Nec mihi placet vt conſtitutionem, quæ extat in Codice Theodoſ. lib. 9. fic interpretemur, vt de decurionibus tantùm intelligatur:talem enim decernendi morem, præſertim populi ipſius, omni- no improbandum eſſe, Imperator optima ratione cenſuit, atque conſtituit. Pecuniam ciuitati ſurripiens, an crimine peculatus teneatur. CA P. AIAI. Vi pecuniam publicam intercipit, ac furatur, is tenetur lege lulia peculatus, l. ff ad leg. Jul. pecul. PDublicam aùtem accipimus, quæ populi Ro- mani eſt: quia ciuitates loco priuatorum habentur.. eum qui vectigal-ff. de verb. iigni. Quare ſurripiens pecumam ciuntati alicui vel municipio, lege lulia peculatus non tenetur. Atquc ita mihi videtur ſen- ſiſſe Papinianus c. 83. de furt. cm ait, ob pecuniam ciuitati fubtractam actione furti, non crimine pecu- latus, teneri. Conſtitutionibus tamen Principum
Franciſci Duareni luriſconſ.
cautum eſt, crimen peculatus hic quoque locum ha- bere, vt Martianus ait cap. 4. de leg. Iul. pecu. Alcia- tus cùm non poſſet Papimanum cũ Martiano con-
ciliare, negationem addidit verbis Papiniam. Sed
non vidco, cur ab optimi cuiuſque, ac antiquiſsimi libri ſcriptura hic recedere nobis permittamus, cm
haæc dicta pugnantia, contrariave non ſint. Id quod
facilius intelligetur, vtrunque caput ita coniungen. do, vt ex duobus quodam modo vnum fiat, quaſi ita
ſcriptum ſit. Ob pecuniam ciuitati ſubtractàã, actio.
ne furti, non crimine peculatus, tenetur: quia lex Iu- lia peculatus ad eum pertinet, qui populi Romani pecuniam intercipit. Si tamen de re ciuitatis aliquid ſurripiatur, conſtitutionibus Principum Diuorum Traiani& Adriani cauetur, peculatus crimen com- mitti:& hoc iure vtimur. b
Hareditatem adiri poſſe per procuratorem, contra receptã opinionem. CA P. XXVITI.
T Rocuratorem non poſſe hæreditatem adire,
vulgò creditur:& adducitur hæc ratio, quia cùm quis procuratorem dat ad hereditatem adeun-
dam, hoc ipſo adire videtur, ac idcirco nihil relin-
quitur procuratori quod agat, cùm hæreditas ſolo animo adcatur. Sed hanc ego rationem non probo: quia fieri poteſt, vt is qui hoc mandat procuratori, cogitet, eum non ſtarim id facturum eſſe, ac totum medium tempus ſibi liberũ fore ad deliberandum. Itaque exiſtimo, per procuratorem adiri hæredita- tem poſſe cùm id nullo iure exceptum reperiatur.
Paulus autem ex cuius reſponſo inueteratus hic er-
ror manauit, non de procuratore loquitur, ſed de cu ratore, in codicibus emendatis. l.per curatorem. ff. de acq.hęred. Nam curator datus pupillo ad adeun- dam hæreditatem non fufficit, ſed tutor necefſarius eſt, l. cum in vna. ff.de appel. vt& Vlpianus ſcribit in reliquiis Inſtitutionum tit. de tutelis. Procurato- rem hic accipimus, cui ſpecialiter mandatum eſt. Nam procurator vniuerſarum rerum generaliter datus, adeundo nihil agit excepto procuratore Cæ- ſaris, ſi opulenta ſit hæreditas, I.. de offi. proc. Cęſar. Ac ne tutor quidẽ, aut curator propter ſubrilitatem
iuris veteris. l.potuit. C. de iure delib. Sed per tuto-
rem, aut curarorem rectè dicitur adiri hæreditas, id
eſt, interueniente tutore, aut curatore, quamuis ipſe
minor adeat, arg. l.vi num. de reb. cred. Veruùm de his
plura ad tit. de acq. hæred. Cuius vtilitatu ſint inſcriptiones ſingulorum capitumin
Digeſtis, vno exemplo obiter demonſiratum.
C AP. IXTIIII.
E vtilitate inſcriptionum, quæ reperiuntur in L. tingulis capitibus Pandeetarum Floremtina- rum, multa eleganter, atque vtiliter diſſeruit Ant. Auguſtinus. Nos etiam quoties occurrit exẽplum, in quo erratum eſt ab interpretibus, propter cas in- ſcriptiones non intellectas, id variis in locis oſtendi- mus, ac præſertim ſub tit. de verbo. obliga.& tit. ſol. matri. quemad. dos. vt eadem hic repetere inutile, ſuperuacaneùũmque ſit. Vnum eſt, de quo ſtudioſos tantùm obiter admoneri cupio: Cum inſcriptio in- dicat locum eſſe ſumptum ex libro aliquo epiſtola- rum, veluti Proculi, Iaboleni, aut Pomponij, magna
cautione opus eſſe, in diſcernendis Iureconſulti ver-
bis, qui ius reſpondet, à verbis eius, qui epiſtolam
ſcribit. Vt, exempli gratia, c. 13. de ſeruit. vrban. pręd.
quod
chjie o n le la!
„
Pole
7 1 n,
Tals. Krxin gnita
A'denar losguiy dundo rutum, ewrodun uiereo Udeprun rmüörur max tenin eüllo emuis tui d. d terd dehd A
N tüm e
Dtetatl
wcalten,
damm maw e ntanor
4* .. „ * 4 8 3 ½ 4 4 4 . 2 4 . 3 1 1 4 3 8 . 4 3 3 1 1 — 1 4 1 1 8— — * 1 4 1 4 — “ 2 1 4 3 1 4 4 3 6 1 1 4 ½ 4
—

Curatote waumzi dendatss-pet cum aror datus puplba ſufficit, ſed tuoxerua ppel. vr& Vhuui
im tit.de uurepun ſpecultet muimd au excepto nooun cditasLi de olinn
b Diſput. anniuerſ. LibII.
uod caput ſumptum eſtex lib. z. epiſtolarum Pro-
culi lureconſulti, conſultor per epiſtolã rogat Pro
culum vt cum Hibero quodam loquatur.& eum admoneat, ne tubulos admotos habeat ſecundum
arietem communem, ſperans fore vt tanti Iure- conſulti authoritas& admonitio aduerſarium cõ- moueat. Cui reſpondet Proculus, nihil opus eſſe admonitione,& authoritate ſua, cùm res adeo cer- ta ſit, atque indubitata, vt ne Hiberus quidem ipſe qubitet, quin rem illicitam faciat. Alij putant hæc verba Proculi eſſe, Qua de re volo cum Hibero
loquaris, ne rem illicitam faciat: atque inde conſe-
ui aiunt, actionem non poſſe aduerſus aliquẽ in- tendi, niſi præcedente ad monitione, ac denuntiatio- ne: quod perquam ridiculum eſt. Aum Senatoru habendum eſſe, qui natus eſt ante Se- natoriam dignitatem:& explicatum Conſtantini reſcriptum, de dignitatibus. (A 5. IX. Vyæſtio eſt, an filius Scnatoris dicatur, qui na tus eſt ante Senatoriam dignitatem. l.5. f. de ſenat. Oritur autem quæſtio ex ambiguo, quoties lege aliud exprefſum non eſt: quod tamen aliquan do accidit. l.cum aduocatus. C. de aduoca. diuerſ. l. vlt. C. de decurio. I.vlt. C. de his qui ſpon. mu. pu- blic. Et exiſtimo benigniotẽ interpretationem ac- cipiendam eſſe, vt filius Senatoris etiam is dicatur, qui natus eſt ante Senatoriam dignitatem. l. moris.
§. ſed vtrum. ff. de pœn. l.z..in filiis.ff.ide decur. Sic
filia honeſtæ mulieris, non ſcenicæ habetur, quæ tẽ-
pore natiuitatis ſcenicam matrem habuit, ſi mater ſt natiuitatem filiæ, ſcenica eſſe delierit. l. impe- rialis. S. his illud. C. de nupt. Obiicitur nobis Con- tantini reſcriptum, cuius hæc verba ſunt ſub tit.de dignitat. I. ſi ſenator. ſuboſcura propter hyperbatũ: Si Senator, vel alius clariſsimus, priuatos habeat fi- lios, quippe editosntequam ſuſciperet dignitatem (quod non ſolùm circa maſculos dignoſcitur con- ſtitutum, verumetiam circa filias ſimili conditione ſeruandum) cùm autem paternos honores filiis in- uidere non oporteat, à Senatore, vel ſolo clariſsimo ſuſceptum, in clariſsimatus ſciendum eſt dignitate manſurum. Verùm hoc reſcriptũ, ſi rectè intelliga- tur, maximè conſentaneum eſt noſtræ ſententiæ. Vult enim Conſtantinus, ſi Senator priuatos ſuſce- perit filios, nempe editos ante Senatoriã dignitatẽ, quamuis non videantur clariſsimi eſſe, tamen quia durũ eſt, paternos honores filiis inuidere, benignio- re interpretatione inter clariſsimos referri. Paren- thelis autem oſtendit, hoc ius non ad maſculos tã- tuùm, ſed etiam ad filias pertincre. Qui aliter inter- pretati ſunt hoc reſcriptum, non animaduerterunt conſtructionem,& formã orationis cœptæ nõnun-
quam mutari poſt parentheſim. Quod frequentiſsi-
mum eſt apud authores, tum Græcos, tum Latinos, vt annotauit Budæus noſter in Commenta. Græcæ linguæ. Nos aliquot præcipua„ex multis ac propè infinitis, exempla hic adducemus. Cicer. in 4. Tuſ- culanarum: Quando& aliis locis de virtute dixi- mus,& ſæpè dicendum erit( pleraſque enim quæ- ſiones, quæ ad vitam, moréſque pertinent, à virtu-
us konte ducunt) quando igitur virtus eſt affectio
animi conſtans, conuenicnſque, laudabiles efficiens cos, in quibus eft,& ipſa per ſe ſua ſponte, ſeparata
*———
I 4. 2 9 etiam vtilitate, laudabilis, ex ea proficiſcuntur ho- neſtæ voluntates, ſetentiæ, actiones, omniſque recta ratio. Huius igitur virtutis contraria eſt vitioſitas. Idem in quinto: Similèmne putas C. Lælij Conſu- latum vnum fuiſſe,& eum quidem cum repulſa(etſi cum ſapiens,& bonus vir, qualis ille fuit, ſuffragiis præteritur, nõ populus à bono cõſille, potiùs, quàm ille à vano populo, repulſam fert) Sed tamen vtrum malles, te, ſi poteſtas eſſet, ſemel vt Lælium Conſu- lem eſſe, an vt Cinnam quater?Idem in ſecũdo: Et- enim ſi orariones, quas nos multitudinis iudicio probari volebamus(popularis eſt enim illa facul- tas,& effectus eloquentiæ eſt audientium approba- tio) Sed ſi reperiebantur nonnulli qui nihil lauda- rent, niſi quod ſe imitari poſſe confiderent, quiq́ue ſperandi ſibi eundem bene dicendique finẽ propo- nerent, quid futurum putamus, cùm adiuto repo- pulo, quo vtebamur antea, nunc minimè nos vti poſſe videamus?: Xenophon in 4. ð mafd eiag: Tgry y 1dv 4QG GaciXede 1, wa⁴ααντ τ rdre Haς, raroε ³ε 1½ vOy,d Aoντ h bua rio& α πσα,, ν derere dμleu, sà Qovur, en Inbeu d Baeas Huyarges 5Noiοe rο* 2εν*ονν νᷣάρμ‿ᷣν ε ν Haxαμd επτloᷣαy dντεν auaeaA‿, 2εεε εν bmęar dsangd, T vεεονσ A⁵ 1ππστπνε ⁷m*RινκιισGG‿ kiνν, 5 Aer d Oibo quνεενχαά. oæyεiεm⁸‿ d vurs, 2do»ν†6ε εμιοσέτννοι‧ „ Aᷣακνν ⁊G aAwoy rigas aiμασςο e, Arπν μυμ̈ε- Aey. J&αοαοες πάαά᷑ Ha⁴dν eν eoy, ua ᷓAXes TJ A*‿νον. b 4 3 b 4 Tyyphonini locus de bonoru poſſeſione contra tabulæs, declaratus ex Padeckis Florentinis. CA P. XX NX. B Onorũ poſſeſsio cõtra tabulas datur, ob præ- I teritos liberos in teſtamento paterno. Nec ea locũ habet, niſi facto teſtamento, quamuis contra teſtamentũ detur.§. ſunt autẽ. Inſtit. de bon. poſſeſſ. O portet igitur extare tabulas teſtamenti, vt detur hæc poſſeſsio,& tales eſſe, vt ex iis poſsit adiri hæ- reditas. Sic interpretatur Tryphoninus, quod vulgò Romæ dictitabatur, liberis datã bonorũ poſſeſsio- nem contra lignũ eſſe, l. quod dicitur. ff. de bo. poſſ. cont.tab.id eſt, cõtra teſtamentũ, quod ligneis tabu lis deſcribi ſolebat. l.1. fl. de bon. poſſ. ſecund. tabul. Nã hæc eſt lectio Pandectarũ Florentinarũ: quãuis, Cõtra legẽ, non Contra lignũ, alij Codices vulgò habeant. De qua lectione admonuerat nos Floren- tiæ quidã profeſſor eruditus ſcriptis ſuis, paulò an- tè quàm Pandectæ illæ Florentinæ ederétur. Quòd ſi cui durior videatur hæc forma loquẽdi, is cogi- tet, hoc dictũ à Tryphonino quaſi ex vulgi ſermo- ne ortũ referri. Ac multa huius generis reperiũtur, quæ primùm à vulgo profecta, deinde à viris eru- ditis, atq; politis vfurpata ſunt: veluti cùm Celſus
ait, ſe ruſticos ſenes audiuiſſe ita dicentes, pecuniã
ſine peculio fragilẽ eſſe:peculiũ appellantes, quocd præſidij cauſa reponeretur. l. ſi chorus. de leg.. Nec verò nouũ omnino eit, lignũ appellari tabulas, quæ ex materia lignea cõficiuntur. Apuleius Madaurè- ſis, author nõ contemnendæ eruditionis,& lingua ſua diſertus, in Apologia ſecunda ad Claudium Maximum Proconſulem: Quæ tibi ob os obiiciun- tur, porrige Aemiliano:tabulas iſtas, Lignum con- ſideret, ſigna quæ impreſſa ſunt, recognoſcat, Con- ſules legat, antios computet,&c. Laértius quoque Gc 0

1 4 3 ſcribit Pittacum Mitylenæum Crœſo pe rcontanti uod eſſet maximum imperium, reſpondiſſe, ⸗οα vis Eus, id eſt, ligni varij, leges innuentem quæ olim in tabulis ligneis inſcribebantur. Emendatus Vlpiani locus cap. S. de tranſactionibus. IIAI. b VIpPianus interpretãs orationem Diui Marci, de alimentorum tranſactione teſtamento re- lictorum, his verbis vtitur, in omnihus, quotquot vidi, exemplaribus: Sed& perſonarum contempla- tio habenda eſt: hoc eſt, cuius vitæ ſint ij, quibus alimenta relicta ſunt, vtrum frugi vitæ ij ſint, qui aliàs ſufficere ſibi poſsint, an ſequioris, qui de ali- mentis pendeant. Verùm ſemper exiſtimaui non ſe quioris, quæ nullius ſenſus vox eſt, ſed ſegnioris po tius legendum eſſe:tametſi hanc lectionè Alciatus defendat, citans locum quendam Apuleij Madau- renſis, qui mihi quoque mendoſus videtur, Ac me- mini Eguinarium Baronem, acerrimi hominẽ iu- dicij, ingenusè teſtari, vulgarẽ lectionẽ ſibi ſuſpectã eſſe, cùm tamen ab ea omnino recedere non aude-
ret, nec vlla authoritate hunc ei ſcrupulũ eximere oſſem. Nondum enim mihi in mentem venerat
alius locus Vlpiani, qui cum hoc collatus rem om- nem ſatis planã, perſpicuamque reddit. Extat autẽ ſub tit. de iniur. c. 7. his verbis: Quod autem ait Prætor, cauſa cognita ipſi, qui imuriam accepiſſe dicetur, iudicium permitti, ita accipiendum eſt, vt in cognitione cauſæ hoc verſetur, quàm longè pa- ter abſit,& quando pater ſuperuenturus,& nunquid is, qui iniuriarum actionem vult mouere, ſegmior, vel inutilis admodum, qui non ſufficiat ad rei cuius adminiſtrationem,&c. Sententia luliani de authoritate conſuetudinu,& noua reſcripti Conſtantiniani de cadem re interpretatio. CA PB. I1AII. L Eges non ſolùm ſuffragio Legiſlatoris, ſed etiam tacito conſenſu omnium, per deſuetudi- nem abrogari, Iulianus ait. l. de quibus. ff. de legib. Qod ſi de populo Romano intelligas, qui legis condendæ poteſtatem habebat, idq́ue etiam Iulia- ni tempore, vt credibile eſt, nihil certius dici poteſt. Poſtquam verò deſiit populus leges condere quæ- ritur an poſsit ius à Principe conſtitutum tollere. Et exiſtimo, ſi Princeps ab initio non coegerit in-
obedientes ad parendum legi, ſed diſsimulauerit
longo tempore, adeò vt cõſuetudo inoleuerit pau- latim legi contraria, ea conſuetudine legem abro- gari. Euentus enim docet, eam legem moribus po- puli non conuenientem, atquc ideo contemnẽdam eſſe. c. erit autem. diſt. 4. Inde illud Auguſtini cele- bratum eſt, Leges firmantur, cùm moribus vtentiũ approbantur. c. in iſtis. 4. diſt. Hinc Solon interro- gatus, quas leges optimas condidiſſet Athenienſi- bus, reſpondit, eas ſe iudicare optimas, quibus po- pulus vteretur. Huc pertinet quod Ariſt ait. lib. 2. Politi. cap. 7. in Politicis, 5*π εω ναρ̈ν s deuiu *e ebs 15 Mtihecdah hy aga 15 O.. r5 e 5 vνεαμ,& εμ Mcd/ers. Er luſtinianus no- ſter, Nouel. 40. legem quandam ſuam, tempore& vſu forenſi receptam fuiſſe teſtatur: quaſi ad vim roburque legis id maximè pettineat, 9 57⁸ 1 α ⸗
„M*.„168 854,1 S, Ti a noiois&u⁴οναιm ν
NMrEAs*. Vcrüm obiicitur nobis reſcriptũ Conſtã-
Franciſci Duareni luriſc.
tini, l.z. Cod. quæ ſit long. conſuct. cuius hæc verba ſunt: Conſuerudinis, vſuſque longæui non vilis au- thoritas eſt, verùm non vſqueadeo ſui valitura mo. mento, vt aut rarionẽ vincat, aut legẽ. Ex quo con. ſequi videtur, legẽ conſuetudine abrogari nõ poſſe, Sed alius mihi videtur eorũ verborũ ſenſus, quam vulgò credatur. Nõ enim his verbis ſignificat Con. ſtantinus, ſi conſuetudo legi omnimodo contraria fit, legẽ ea abrogari non poſſe, ſed conſuetudinem maioris authoritatis non eſſe, quàm legẽ,&c. Legẽ enim imitatur,& vim legis habet, vt alibi diximus. L.vlt. C. quæ ſit longa conſuet. Id exemplo diluci- dius fiet, ſi ponamus conſuetudinẽ proferri, nõ con. trariam legi ſua natura, ſed cum lege pugnantẽ in aliqua hypotheſi. Nõ enim ſemper neceſſe erit, legẽ conſuetudini cedere, quaſi conſuetudinis maior iit authoritas, quàm legis, ſed ea conſideranda erunt,
de quibus diximus in diſputatione de contrariis le-
gibus. b b ob ſemiplenam probationem inſiurandum non deferri, contra receptam opinionem. C A P. XXNXIII. (it j verba hæc ſunt cap. 31. de iureiuran. lib. 1z. O Digeſtorũ:Admonẽdi ſumus, interdum etiam poſt iuſiurandum exactum, permitti conſtitutioni- bus Principum ex integro cauſam agere, ſi quis no- ua inſtrumenta ſe inueniſſe dicat, quibus nunc ſolis vſurus ſit.Sed hæ conſtitutiones videntur tunc lo- cum habere, cùm à iudice aliquis abſolutus fuerit. Solent enim ſæpe iudices, in dubiis cauſis exacto iureiurando, ſecundum eum iudicare, qui iurauerit. & quæ ſequũtur Ex quibus verbis illud ſumptum eſt, quod vulgò dici ſolet, ob ſemiplenã probatio- nem iuſiurandum à iudice deferri, vel reo, vel acto- ri ſupplendæ probationis cauſa,& ob noua inſtru- menta retractari: quod mihi probari nunquam po- tuit. Nam actori rfarte ob ſemiplenam probatio- nem, iniquum ſane,& iniurioſum eſt, cùm co non probante reus abſolui debeat. l. qui accuſare. C. de eden. Reo autem deferre, cùm probatio actoris ple na non eſt, quamuis nec iniuſtum ſit, nec adeò gra- uo, vt de eo reus queri debeat, poſtquam tamen iu- rauerit,& abſolutus fuerit, ratio non patitur, vt iuſ- iurandũ prætextu inſtrumentorum poſteà reperto- rum retractetur.l. ſub ſpecie. Cod. de re iudic. quia etiam ſine iureiurando abſolutus fuiſſet. Itaque du- bia cauſa videtur eſſe Caio, ſicut& quæſtio dubia Modeſtino, lege non puto. ff. de iure fiſci. cùm iudi- ci non liquer,& eò redactus eſt propter paritatem probationis fortè, vt hæſitet in vtram partem pro- pendére,& inclinare debeat. Cicero in oratione pro ligario: Principum dignitas erat penè par, non par fortaſſe eorum, qui ſequebantur: cauſa tum dubia, quod erat aliquid in vtraque parte quod
probari poſſet: nunc melior certè ea iudicanda eſt,
quam etiam dij adiuuerunt. Sic dubia cœna apud Terentium dicitur, cùm tantus eſt ciborum appa- ratus, vt neſcias quid potiſsimùm ſumas. uo ca- ſu ſine iniuria cuiuſquam iudex poteſt iuſiurãdum
deferre: ſed maximè reo, cuius fauorabilior eſt cau-
ſa, quàm actoris. cap. vlt. ff. de iureiuran. in decre. Verùm quia dubia eſt, atque incerta cauſæ xæquitas,
vt vix abſoluatur tandem reus, nec aliter quàm ex-
acto iureiurãdo, conſtitutũ eſt, retractari poſſe. Nec verò idem dici poteſt, cum actor vnum teſtẽ habet aut alias
trabD
to deta giides t Nam cereſc wloledar
Nulam
Thim
dohone nedeb dauli Nocu di Cdr
Mnxt vonem!
duon oltende ex 4 71 conluler Weidue 0l0 duid Maltg
Lamnd 2 duij

Diſput.anniuerſ..Lib I I. 1431
aut alias iuſta probatione deficitur: cùm dubia aut phis,& Mathemaricis diſputatut. Et Claudius Ga- anceps cauſa tunc non ſit, ſed actore non probante jenus ait, Romanos in diuiſione hæreditatis, pon. abſolui reus ſine cunctartione,& hæſitatione debeat. derum, ac menſurarũ, hanc vrilitatẽ expeliens: 1 06 dqui accuſare. Hæc eſt noſtra de pe robſcuro illo probaſſe. Verba cius hæc ſunt, quæ ideo dureit ee Caij loco ſententia, quem à nemine adhuc corum, bere volui, quòd huiuſmod diuiſionis cauſam à ui ſcripta ſua ediderunt, ſatis cxplicatum ani- nullo Iuriſperitorũ adiuc traditã eſſ& animaduer- maduerti- rimöm a ro fds deHun, B6 Tene iAed, Duvrum Prætorus eqittorum aſtenſa diſferentia, quo- eοau 2 1½ Atei Les, ie:H,2 22 e, ne rum alterum eſt de tabulis exhibendu, alterum de reν dadeεees: Gas 2decs AS Irr lasr ause, aeen modo aperiendi& inſpiciendi teſtamenti. 19 Anos& rerd. 188, by, s dℳαmQινά, een mirair, CA P. XXXIIII.&⁴.ά*ς εεόνHόεαἀ) iναes dedaxapr, as Trae Dicto, quod propoſitum eſt à Prætore de te- e eur a 5hns ersuan, un eνιισσνυνο οτνν EKirmeae aperiendis, pollicetur Prætor ſe po- Tiaoν ⁊οσάσ, aaν enaeenn, Seit, Sde,
zꝛcſtatem facturum inſpiciendi, ac deſcribendi teſta- 2 S4, 3, Pρα⁶‿μςι eεννταν, 7„» a œιαleν ra Taν S.„
menti,&c. l.z in prin.ſ8. quemad. teſta. aper. Sed quid qaribey rar Aae'ray I ds Sadexa Aion—2 u ℳ inter hanc coẽrcitionem Prætoriam interſit,& in- Hic eαμ 16,8 asπεeεν ες ddαε μιασ rear, terdictum de tabulis exhibendis, non facile eſt eis rà νεsz Si tamen im plures partes, aut pauciores explicare, qui morem dãdorum à Prætore iudicio- hæreditatem diuidere voluerit teſtator, minimè im rum non norunt: de quo ſatis accuratè à nobis di- probabirtur ea diuiſio, ſed ad aſſem, qui 12. vnciarũ ſputatum eſt aliis in locis- Quid verò Curtius,& eſt, ſemper reuocari poterit: dquc bens Temols alij comminiſcantuür,in L.l. C. de eden. operæpretii demonſtratur ſub tit.de hæred. inſtitu. tam in libris
non eſt hic referre. Sufficit enim expoſitio Vlpiani Digeſtorum, quàm Inſtitu ouu Se Hueritio d.
verborum, cap. 2. quomo:teſta. aper. Si quis non ne- ficilis eſt, propter obſcura VIpiani verba, de co, qui
gans penes ſe tabulas eſſe, non patiatur inſpici, ac aſſe expleto ſcriptus eſt ſinc parte. Et air Vlpianus
Jeſcribi omnimodo ad hoc compelletur. Si tamen hunc in alium aſſem venire: vt in hoc exemplo- Ti- neget penes ſe tabulas eſſe, dicendum eſt, ad inter- tius ex duodecim vnciis hæres eſto: Sempronius
dictum remitti, quod eſt de tabulis exhibendis. Nã hæres eſto. Hoc enim caſu hæreditas æquis portio- cum vocatus ad prætorem poſſeſſor, ſiue detentor nibus inter cos diuidetur, quaſi ſinguli ex ſemi ſ tabularum, ſe eas habere confitetur, ab ipſo Præto⸗ inſtituti ſint. Nihil enim refert, an hæreditate diui- re cogendus eſt exhibere, ſi nihil aularut, mobe ſa in 24. vncias, ſinguli habeant 12. an verò ca diui- rem eas exhibere non debeat. Si verò eas ſe habere ſa in 12. ſinguli ſex auferant. Quòd ſi quis dupon neget, aut aliquid alleger, cur exhibere cas nõ opor dium, id eſt, duos aſſes diſtribuit hoc modo: Titius teat, Prætor aduerſus eum nihil decernit, ſed reddi- ex 12. vnciis hæres eſto: Sempronius ex 12. vnciis to de tabulis proferendis interdicto, iudicem dat, hæres eſto: deinde tertium ſcripſerit line parte: non qui de toto negotio cognoſcat, ac iudicet. d. l.z.§. ita diuidetur hæreditas, ſicut in ſuperiori hypothe- vlt. Nam Prætor cauſas priuatas non ipſe cognoſ ſi id eſt,vt hic tertius in alium aſſem veniat,& tan- cere, ſed ad iudicem priuatum litigatores remitte- tum capiat, quantum alij duo hæredes, ſed tres po- b re ſolebat. Theoph. Inſtit. de interd. tius aſſes fient, quorum ſinguh ſingulos ferent. Hæc re,cum probaluanſ Modicum honoru cauſa datum poſſeſſori, quid ſit apuld mihi videtur eſſe vera& ſimplex Vlpiani verborũ ciniuſtum ſt uu Vlpianum. SA B. ITIW. imterpretatio, quæ ſic leguntur in Pandectis Flo- 1 It Vlpianus cap.i.de rei vindic. Si ager fuit, rentinis: Quòd ſi quis dupondium diſtribuit,& ter- Aqui petitus eſt,& militibus aſsignatus eſtmo tium ſine parte inſtituit, hiic nõ in alium aſſem, ſed dico honoris gratia poſſeſſori dato, an hoc reſti- in trientem venit, vt Labeo quarto poſteriorum tuere debeat?: Et puto præſtaturum. Eſtque alius lo- ſcriſit. Nec Ariſto vel Aulus vtpote probabile no- cus Pauli huic non diſsimilis, cap. II. de euictio. Nã tant.. b in ytroque fit mentio prædiorũ militibus aſsigna- Defenſa vulgaris, diſtinctio de pæna periurij, quæ 4
torũ. Cuçm autem de hac aſsignatione alij nõ indi- quibuſdam improbatur:& reſcriptun Alexanari ligenter ſcripſerint, nequaquam ca res interpreta-
duriones videnn, b ice aliquis ablan ces, in dubis aui eum iudicart r
mit probaimer eob 5 4 niurioſum ett, aunm
lebeꝛt.1qui:coin i
. ne
tionem noſtram deſiderat.Illud verò, quod ſubiici- tur, honoris cauſa,&c. nituntur, quid ſit, exemplis oſtendere. Sed nullũ eſt aptius, nec illuſtrius, quàm
ex Apuleij Apologia ſecunda ad Claud. Max. Pro-
conſulem: Rumpi, inquit, tabulas iſtas iube, Maxi-
me:inuenies filium hæredem, mihi verò tenue neſ-
cio quid honoris gratia legatum: ne ſi quid ei hu-
manitus accidiſſet, nomen maritus in vxoris tabu-
lis non haberem. b b
De diniſione hæreditatis olim apud Romanos vſitata:
& locus Vlpiani obſcurus de eadem re explicatus. CA P. TNYXV. IOlénis,& vſitata diuiſio hæreditatis, eſt in duo- decim partes, quæ vnciæ appellantur.. ſeruum. §.vlt. ffde hæred. inſti.§. hæreditas. Inſtit. eod. tit. De cuius numeri vtilitate,& commoditate, à philoſo-
1 2—— de eadem re declar atum. J2. ii, h,
CA v. IXTV.
— 1 periurium Komano iure puniatur, fæpe X
uæſitum eſt. Cicero quidem meminit ani- maduerſionẽ cenſoriarum in periuros,& ait, Cen- ſores nulla de re diligentius, quàm de iurcrando iu- dicaſſe. lib. 3. Offic. Et in libris noſtris loci aliquot reperiuntur de pœna in periuros ſtaruta.l. ſi duo. S.
vjt. ff de iureiur...vlt. ff. de crimi. ſtellio. l. quod ſi de ferentc. ff.de dolo. Sed difficultas oritur ex reſcrip-
to Alexandri, cuius hæc verba ſunt: Iuriſiurandi cο tempta religio, ſatis Deũ vltorẽ habet. l.z. C. de iu-
reiur. Quæ verba mihi videntur de co iureiurädo accipienda eſſe, de quo conſultus fuerat AleNäãder.
Propoſita enim fuerat quæſtio, de eo, qui quodam
calore iracundiæ peierauit, per venerationem ſcili-
cet Principis. Quod periurium, quia nemini nocet, 6 2
—ͤͤſͤſͤͤͤͤſͤſͤſͤͤſͤſ11—— 1 1———
vus
—
————.———— ————————————— 3—. ———————————;—:;:;-————— — 2———-⸗õÿ———————-————— 5———————————————————— ö— ——————————— 3——— —————————--—*—————— 3—— —— 8 ⅓.—————— —————————————— 2 ———*————————— ———————— ——.... 5 3———— 1—— ——————————————————— 1——— ——————— 2—————————.———— 2 2——.——— — ᷓ—— 3————— q-.(-——————————————— 8 2——.— 2*——————————— ö——ͤ——ö—ͤſ—..*—— — 2„——.——————————————.. ————————————.——. 8 1 6——— 2 3 1.—— 3 4 6—⁰f 3 6 2 4. 1 — 3 3 8 ͤͤͤͤſͤſͤſſſ-“— 8 4— 4— 8 ¹ 4..— 3s—————“ 3——— M 3. öc““ 8 4*

1432 pœna dignum non videtur. Moris autem fuit ve teribus, iurare per Principem, aut genium Princi- pis: qua de re 5. C. KRomæ factum eſt tempore Ti- berij, vt author eſt Dion. Et Suetonius ſeribit, Cali- gulam ſæuiiſſe in eos, qui per genium ſuum nun- quam iuraſſent. Meminit& Tertullia. in Apologet, cap. 28. Tacitus quoque lib. 2. ait, Kubrio cuidãicri- mini datum fuiſſe, violatum periurio nomen Au- guſti. Sed optimus Princeps Alexander hanc vin- dictam neglexit: cuius& aliud reſcriprum eſt, ei de uo iam diximus, perquàm ſimile, C. ad leg. Iul. ma jeſt. Alienam, inquit, ſectæ meæ ſolicitudinem con-
cepiſti, quaſi crimen maieſtatis fuſtineres, ſi ſeruo
tuo iratus eſſe non perſeueres, quod ſemper te fa- Kurum inconſultè iuraueris. Multum ergo intereſt,
an quis calore quodam& iracundia motus peiera-
uerit, ſine alterius incommodo, d. ¹,z. an verò in ne- gotio contrahendo fraudandi altertus cauſas aut in iudicio, cùm iuſiurandum delatum eſſet. I, ſi duo,§. vlt. l. vlt. de crim. ſtellio. Quam diſtinctionem ab aliis quoque probatam receptamque video paucis diſſentientibus, Sed nos vetuſtis nouitatem dare,& koαν ανμε: dicitur, explisare interdũ conamur. De poſthumo ſuo& alieno, ad formulam A qui-
lanam naninens dlpauwo.
Cs ELIVA (Cal Aquilius Gallus docuit poſthumos ne-
potes ſic inſtitui poſſe: Si filius meus viuo me
morietur, tunc ſi quis mihi ex eo nepos poſt mor-
tem meam natus erit, hæres eſto. l. Gallus. in princ.
flide lib.& poſth. Ex qu llenneomul„hac
cautione Galli abrogatam eſſe legem 12. Tabula- rum, quæ eos poſthumos inſtitui vetaret,§. I. Inſtit. de hono. poſſ. l. pen. ff de leg. i. Sed conſtat, non eam fuiſſe Iuriſconſultorum eius temporis autharitatẽ,
vt leges publicas tollere, ac abrogare poſſent. Offi-
cium nanque eorum in interpretando iure, in re- ſpondendô, ac cauendo verſabatur. Ag præ cæteris Gallus in cautionibus& formulis concipiẽdis oc- cupatus fuit, cuiuſmodi hæc formula eſt: item for- mula ſtipulationis, quæ Aquiliana dicitur:& for- mula de dolo malo, cuius meminit Cicer9. Et quod Obiiciunt, poſthumum, alienum non potuiſſe iure ciuili hæredem inſtitui,§.1. Inſtit. de bon pofl. noſtræ non aduerſatur ſententiæ. Nam poſthumus alienus is dicitur, qui natus inter ſuos, hæres teſta- tori futurus non eſt,. poſthumo. Inſtit. de leg. id eſt, qui ſi naſcatur, nunquam eſt futurus ſuus hæres to- ſtatori. At is, de quo hic loquimur, poteſt aliquan- do ſuus hæres naſci teſtatoti: vt puta ſi filius, qui eum gradu præcedit, viuo teſtatore deceſſęrit. Sed vt tota res commodids explicetur, altiùs repetenda eſt hæc diſputatio. Et ſciendum eſt imprimis, iure ciuili antiquo permiſſum non fuiſſe, incertis perſo-
nis quicquam teſtamento relinquere. S. incertis. In-
ſtit. de lega. quia certum debet eſſe conſilium teſtã- tis, vt VIpianus ait in Inſtitutionibus. Ac idcirco poſthumus inſtitui nõ poſſe videbatur. Quæ ratio quanquam ad ſuos quoque poſthumos pertinet, ta- men hi excepti ſunt iure ciuili non ſine magna ra- tione. Quod autẽ Iuſtinianus ait, poſthiumũ alie-
num non potuiſſe hæreditatẽ adire iure ciuili.§.1.
Inſtit. de bon. poſſ. Theophilus ad legem 12². Tabu- larum id refert. Quam legem Gallus ita interpre-
Franciſci Duareni Iuriſc.
tatus eſt, quaſi ad poſthumos nepotes teſtatoris non pertineret, ſi conferatur inſtiturio in caſum, quo ſun
futuri funt, ſecundum formulam hic deſcriptã, Si
filius meus,&c. Poſthumorũ igitur tria ſunt gene-
ra: quidam funt ſui poſthumi, qui quãdocunque na-
ti fuerint, alieni eſſe non poſſunt: cuiuſmodi ſunt fi. lij ex vxore teſtatoris, poſt ipſius mortẽ naſcituri. ELicet enim in poteſtate eius non ſint, tamẽ propter ſpem ſui dicuntur§. poſthumi. Inſtit. de hæred. quæ ab inteſt. Nec dubium eſt, quin hi rectè inſtituan- tur iure ciuili.l. placet.ff.de lib.& poſthu. Alij ſunt poſthumi alieni, qui quãdocunq; nati fuerint, nun- quam fui poſſunt eſſe teſtatori,. poſthumo. Inſtit. de leg. Et hos lex 12. Tabularũ non admittit ad hę- reditatem ex teſtamento: ſed Prætor legem emen- dans, dat eis bonorum poſſeſsionẽ ſecundum tabu- las... Inſtit. de bon. poſſ. Edita tamen eſt conſtitu- tio à Iuſtiniano, qua permiſſum elt eis hæreditatem adire, ſublaro iure veteri. d.§. poſthu.&§. I. de bon. poſſeſ. Quod autem ait Iuſtinianus, poſthumo alie- no inutiliter ante legatum fuiſſe, ſed eundẽ potuiſſe hæredem inſtitui, d. S. poſthumo.&§. poſthumus. de leg. ad Ius Prætorium referendũ eſt, cuius alibi Iuſtinianus meminit.§. l. Inſtit, de bon. poſſ. Nã hoc
iure Prætorio, inſtitutionibus hæredũ tantùm, non
etiam legis proſpectũ eſt. Alij ſunt poſthumi, qui ſi
naſcerentur tempore teſtamenti, non eſſent ſui, vt
oſthumi nepotes, de quibus hic diſſerimus. Et du- bitari poterat, an hi debeãt ſui dici, an alieni, id eſt, an ſit habenda ratio temporis teſtamenti, an eorum natiuitatis. Et Gallus docuit, eos inſtitui poſſe, col- lata inſtitutiono in tempus, quo ſui naſcituri ſunt: ideõque pro alienis poſthumis eos habendos non eſſe. Nam cum lIuſtinianus diffinit poſthumũ alie- num, qui natus teſtatori ſuus hęres futurus non eſt, d, S. poſthumo. de leg. ſatis perſpicuè oſtendit, eum demum rectè alienũ dici, qui nunquam poteſt ſuus hæres eſſe teſtatori, quocunque tempore natus fue- rit. Nec video ſanè, quomodo hæc verba ad tem- pus teſtamenti facti referri commodè poſsint. Nec verò me vſquam legere memini, hos poſthumos à iuris authoribus aliengs vocari: quanquam bPauli locus adduci ſolet ab iis qui çontra ſentiunt. Sed is, meo iudicio, ad rem non facit. Obtinuit, inquit, ſententia Galli, alienos quoque poſthumos, legiti- mos nobis hærèdes fieri. l. pen. ff. de leg. I. Sic enim ca verha interpretantur vulgò, quaſi nulla alia vn- quam fuęrit Galli ſententia, præter hãc formulam, quæ ad nepotũ poſthumorum inſtitutionem perti- niet. Nec animaduertunt, Paulum de legitima hæ- ręditate, non teſtamentaria loqui. Pleraque enim à Gallo de hæreditatibus ſeripta, cautaque ſunt, præ-
ter hanc cautionem, de qua nunc tractamus. I. ſi ita
quis. 74. fl. de hæred. inſtit, Sed ſententia cuius me-
minit Paulus, ad legitimã hæreditaté pertinet, quã
Gallus cenſuit poſthumo etiã extranęo dęfgrri Juùre Ciuili, quamuis inſtitui hæres nõ poſęt. Et ſanè lo- cus ille Pauli ſumptus eſt ex libro ſingulati eiuſdẽ de iure codicillorũ, vt inſcriptio indicat. Ac proba- bile eſt, in eo loco tractatũ fuiſſe de fideicommiſiꝰ, quod in codicillis relinquitur a legitimo hærede, ui ab inteſtato ſucceſſurus erat, nõ ex teſtamento: quia in codicillis hæres inſtitui nõ poteſt.§.vlt. Init. de codic. Codicillos igitur quidã fecerat, in quibus rogauerat
üs
comane panes M 1
d
renti grio
d. C
graph
gna
olin rele Rolome laſca Juie 1
m cont
tleran orem llaplie y ſcri e

ſtamenri nonelkte luidushic diſtnma eät lui dician leui cuit cos inſitund pus, quo ſui mäoni Sthumis eos Wana nus diffinit omit i ſuus hetes iumat
1199'
ntis perſpicnecmu iciqui nunqpanmis cunque tempotent wach Ne feri commodii s vocai: 28
is qu cumm non kacit dg quoque poltumnc 4 peude us
logauèrat fratris ſui poſthumum, qui omnino alie- nus erat, vt daret centum TFirio:an id fidei commif- ſum valeret, quærebatur. Dus videbantur obſtare huic fileicommi ſIo, ne peti poſſet, quia ſicut poſt- humd alieno inuciliter legatur, ira ab eœ inuciliter legari videtur. Item non poteſt hæres eſſe Iure Ci- uili. Sed hæc obiecta duo breuiter diluit Paulus,& ait, folam voluntatem ſeruari in fideicommiſsis: quibus verbis ſignificat, licet in legatis, quæ iuris ciuilis ſunt, pleraque huiufmodi ſpectari foleant, tamen'in fideicommiſsis, quæ pendent ex Prætorũ auriſdictione, ſolam voluntatem conſiderari. Idque exenplis aliquot demonltrat Vlpianus in Inſtitu- tionibus, tit. de fideicom. Deinde ſubiicit Paulus, jure Ciuili poſthumos alienos non prohiberi hære- des eſſe, quaſi lex antiqua ad cos, qui ex teſtamen- to tantùm ſuccedunt, pertineat. Ex his apparet, cur C. Aquilius hane formulam conſcripſerit,& quis fuerit huius ſcopus. Quibus imellectis facilior,&x- peditiorque futura eſt Scæuolæ in cam formulam interpretatio. Quem Scæuolæ locũ Acmilius Per- rotus Pariſienſis, ſingulari vir non ſoluùm eruditio- ne, ſed etiam probitate adeò lueulentis illuſtrauit commentariis, vt magno ſeriptorum eius in alias partes iuris eiuilis deſiderio tencamu,.! De oaſena deportatione ex Vlpiano& Theodoſio,& de Scytbica regione Aegypti. CA P. XXIII. Pud Vlpianum cap. 4. de interdictis& relo- gatis, hæc verba leguntur in Pandectis Flo-
rentinis: Eſt quoddam genus quaſi in inſulam rele-
gationis, in prouincia Aegypto, in Ouaſim relega- re, Quæ verba non intelligentes librarij& typo- graphi, pro, in Quaſim, ſuppoſuerunt, in nouas in- ſulas. Eſt autem Quaſis, ſiue Oaſis tam parua, quàm magna, locus deſertus in Africa, in quem nocentes olim relegari ſolebant. Nam vtriuſque meminit Ptolomæus in tertia tabula Africæ. Item Plinius lib. 5. cap. 9. Arſinoitæ, inquit, duo ſunt: hi,& Mem- phites vſque ad ſummum Delta perueniunt, cui ſunt contermini ex Africa duo Oeaſitæ. Mentio eſt etiam vtriuſque apud Quintum Curtium,& authorem, qui inſigma magiltratuum Romanorũ deſcripſit, in deſcriptione ducis Thebaidos. Strabo lib.. ſcribit, Ouaſes loca habitata eſſe in magnis deſertis, quaſi inſulas quaſdam in mari. ouανιε, in- quit, ò, eeeπ‿οι moυεμσασν ra oiuεν αμε αακσς aeas œba-
4xοεαμννμυν oXℳ u&ηε 49μμιααςσ,³ dν νσνσςαρπσάσ
Auyia. Socrates in Hiſtoria eccleſiaſt. lib. z. cap. 28. de Georgio quodã Arriano loquens, ait eum quoſ- dam catholicos interfeciſſe, alios verò ſuperltites in exilium ad magnam Oaſin relegaſſe. Euagrius libro J. Eccleſiaſt. hiſtoriæ cap. 7. refert Neſtorium hæreticum, edicto Imperatoris Theodoſij, in Oa- ſim relegatum fuiſſe, quam& Ibim vocaxi ſcribit. uare apud Plinium lib. 5. cap. 4. in deſcriptione Atricæ ſic legendum videtur: Ibis ciuitas Oeeniis, &cddemq; de hoc Neſtorio à Socrate, Theodoro
Ledtore,& Caſsiodoro Keriprum eſt. Socrates lib.
7. cap. 4. Thcodo. lib. z. Caſsio. Tripar. lib. 12. cap. z. Theodoritus lib. 4. Eccleſiaſt. hiſtoriæ, cap. 15. ſcri- bit Euolcium quendam diaconum factione Arria- norum in Oaſim eiectum eſſe, quam Eremum vo- cat. Et hunc locum Theodoriti tranſtulit in niſto- nam ſuam Caſsiodorus lib. 7. cap. 16. Sed de Oa-
—————ͤͤ————
Diſput. anniuerſ. Lib.I I.
1433 ſeno hoc exilio locus eſt obſeruatione digniſsimus in Cod. Thodor.lib. o. iitde Nili agger. non rump. Si quis poſthac per Aegyprum, intra duodecimum cubiturn fluminis Nili vlla fiuenta, de propriis, ac Vetuſtis vſibus, prætex fas, præterque morem anti- quiracis vſutpauerit, Hammis so loco conſinmatur, in quo veruſtacis reuerentiam& propemodunn ip- fius Imperij adperierit ſecuritatem, cosſciis,& co- ſorribus eius Oaſenæ deporrationi conſtringendis, ita vt nunquàm ſupplicandi eis, vel recipiendi ci- uiratem vel dignitatem, vel ſubſtantiam licentia tribuatut. Eſt autem in Cod. luſtiniani eadẽ Theo- doſij conſtir. lib. 9. xit. 38, vbi verbum Oaſenæ deſi- deratut, quod vel ab indoctis librariis id non intel- ligentibus omiſſum eſt, vel fortè à Iuſtiniano ipſo ſublatum, quem mulka in veteribus conſtitutioni- bus mutaſſe certums eſt, em eas in codicem ſuum referret. Porrò alius eſt locus in Aegypto Scythis dictus, qui olim à monachis incolebatur. Eſtque huius loci crebra mentio apud Sozomenum,& Socratem in hiſtoria eccleſiaſtica. Sozoms. lib.;. c. 14. lib.. c. 29. lib. 7. c.30. Socrates lib. 4. c. 23. Quod quidem hic commemorare volui, vt Hieronymi locum explicarem, in Gratiani rhapfodia, quæ pro iure Pontificio vulgò recepta eſt. c. hinc exiam. 6. quæ. i. Scribit enim Gratianus ex Hieronymo, mo- nachos Scythiæ conueniſſe in vnum, vt ſacerdo-
tem ſibi inuenirent, qui eis miſſarum ſolenma cele- brarer.
De veteri more tabularum alienis prædibs afhigenda- rum, ex Venuleio,& Conſtitutionibus Juſtiniani. Sar Iä. Enuleius cap.vl.tit. quod vi aut clam, ira ſert- 4 bit: Si ad ianuam meam tabulas fixeris,& ego eas prius, quam tibi denunciarẽ, refixero, dein- de inuicem interdicto Quod vi aut clam, egeri- mus, niſi remittas mihi vt abſoluar, condemnandũ te quaſi rem non reſtituas, quanti mea interſit, aut certè exceptionem mihi profuturam, Si non vi, nec clam, nec precariò feceris. Quæ verba interpretans Alciatus, neſcio quid comminiſcitur de tabulis,& teſtationibus, citato quodam loco Ciceronis, quem non ſatis intellexiſſe videtur. lib. parerg. 4. c. 20. Sed hic mos tabularum figendarum, facilè cognoſci- tut ex aliquot Iuſtiniani conſtitutionibus Græcis, quibus vetat caviqas, id eſt, tabulas affigi prædiis alienis,& affigentium bona publicari iubet, tabulis ipſis ad caput eius impactis, confractiſque. Verba Iuſtiniani hæc ſum in noua conſtitutione, quæ in- ſcribitur eλαα αρρ τ ονuy: 2adα an- nhey- Xœοιοιε A△‿☛πρνριοχ̈,* 49αν ⁷„‿ιιτ ꝙꝶꝑπ¶Q Qέσ Aadnei*dενονον Sygaeun rag taνια æeαοia,
Fro pis ℳ⁴⁵αμέκρςανςπᷣν‿μνονν ᷣσσεε, de Pvd-
Txelιν, Tνσ xtdov res al‿νν †νν aυνπιννπρ᷑̈μνᷣ αaν neοσ‿λσι ‿τπυꝶ 2νυνοσσe.&t r4μαe·, 2ν τ⅔ Ha- 8 X* /f„ ‿— e 4. 3„ oiXid ueᷣi ,A., Teig bPagud. Ceuy,& Tig&auντ⁸ Aasdaeν ννOðνσιναν, i ab 3„ 4*. 7 7 7— atdνμσνι iτ μαννσανεαμεν υμυκν Tρłmσs, P“ecD Pig A ‿△‿̈ονςσ æaαeμα Tο‿ρρςσ ννν⁸. 51Qα᷑eν ε † 0 A-
aνν Kμεν ν, Tν Oεοiaν TOlVAα o xer οντσm
lIdem in conſtitutione 2rl 1 Modegodεας‿νε‿- „ 5 2 4. 4 4 vOOVTOU:& Ie 849 678 nG⸗ 6u§ GC- biag Tavrid æs dνατεdεασαε, aντςι μωάνιν εννς αεαα 2 3 7. N X 4 2 8* no, irevt* Ty rad Xaνεέασ. A&, 84 Cc 3
—y

1434
Hdy duds 3, daurdy Sirsx Ieerdrla, 8 reν. 1O, rS eao, oxena Tis indys aurs aa aart Tir X△s⁵ 2eb uαiεν,&is a4Ha*‿νν al⁴τ aεas 189 Aσ ab rsbey s r4rAs9.& quæ ſe- quuntur. Sũntque huic non diſsimiles loci in con- ſtitutione de Prætore Paphlagoniæ,& de Procon- ſule Cappadociæ, Sed& titulum quoque deci- mumquintum& decimum ſextũ libri ſecundi Co- dicis Iuſtiniani ad has tabulas pertinere exiſtimo. Cretionum ſolennitas quæ olim fuerit:& deleta macu-
la ex loco Ciceronus lib.’ de Oratore, quæ doctißi- mos quoſque noſtri ſeculi fefellit. GA Pb. L=A-“ Onſtitutionis Theodoſianæ verba hæc ſunt c. 17. C. de iure deliberandi, Cretionum ſcrupu- loſam ſolennitatem, hac lege penitus amputari de- cernimus. In cuius interpretatione, Accurſius,& Alciatus locum quendam Iſidori citant lib.. Ety- molog. c. 24. Veruùm VlIpianus noſter in Inſtitutio- nibus, author non paulò grauior, rem omnem ple- ne, ac dilucidè explicat, titu. qui hæredes inſtitui poſſunt. Cretio, inquit, eſt certorum dierum ſpatiũ, quod datur inſtituto heredi ad deliberandũ vtrum expediat ei adire hæreditatem, necne: velut, Titius hæres eſto, cernitque in diebus centum proximis, quibus ſcieris, poteriſque: niſi ita creueris, exhæres eſto. Cernere, eſt verba cretionis dicere, ad hũc mo- dum: Cùçm me Maæuius hæredem inſtituerit, eam hæreditatem adeo, cernoque. Sine cretione hæres inſtitutus, ſi conſtituerit nolle ſe hæredem eſſe, ſta- tim exeluditur ab hæreditate,& amplius eam ad- ire non poteſt. Cum cretione verò hęres inſtitutus, ſicut cernendo fit hæres, ita non aliter excluditur, quàm ſi intra diem cretionis non creuerit. Ideòque etiam ſi conſtituerit nolle ſe hæredem eſſe, tamen ſi ſuperſint dies cretionis, pœnitentiam actus, cer- nendo hæres fieri poteſt. Cretio autem vulgaris di- citur, aut continua: vulgaris, in qua adiiciuntur hæc verba, Quibus ſcieris, poteriſque. Continua, in qua non adiiguntux. Ei, qui vulgarem cretionem habet dies illi dati compurantur, quibus ſciat ſe hæredem eſſe,& potuit cernere. Ei verò, qui continuam ha- bet cretionem, etiam illi dies computantur, quibus ignorauit ſe hæredem inſtitutum, aut ſciuit quidẽ, ſed nõ potuit cernere. Hæredes aut inſtituti dicun- tur, aur ſubſtituti: Inſtituti, qui primo gradu ſcripti ſunt: Suhſtituti, qui ſecundo gradu, vel ſequentibus, hæredes ſcripti funt. Velut, Pitius hæres eſto, cerni-
tõgue in diebus proximis centum, quibus ſcieris,
poteriſque:niſi ita creueris, exhæres eſto: Tunc Mæ- uius hæres eſto, cernitoque in diebus& reliqua. Hæc ſunt Vlpiani verba, quibus aliquando admo- nitus ſum, vt locũ Ciceronis lib. 1. de Oratore cor- ruptum in omnibus exemplaribus reſtituerem, ac emendarem hoc modo: De his, credo, rebus, inquit Craſſus, vt in Cretionibus ſcribi ſolet, de quibus ſciam, poterõquc. Nam vulgo legitur, in conditio- nibus:quod verbum in antiquis exemplaribus non
E I MN
Franciſci Duareni luriſconſ.
eſt. Victorius autem diligens& perſpicax vete- rum ſeriptorum corrector, ſuſpicatur legendum eſſe in actionibus:& ait, ſcripruram, quæ eſt in ex. emplaribus calamo exaratis, proximè ad eam le. ctionem aecedere. lib. o. varia. cap. z1. Sed exiſtimo viros eruditos, loco VIpiani animaduerſo, facilè no bis aſſenſuros eſſe. b Explicatus Inſtitutionum locus, de codicillus te- ſtamento confirmatis. cdCAP. XLII. Vaſtio ſubdiffieilis eſt, an codicilli valeant ſi- Ane confirmatione teſtamenti. In qua mihi vi- detur ſic diſtinguendum eſſe, vt codicilli poſt teſta- mentum factum nullam confirmationem deſide- rent. Sic enim Iulianus ſcribit cap. 3. ff.de iure codi- cillorum:Teſtamento facto, etiam ſi codicilli in eo confirmati non eſſent, vires tamen ex eo capient. De his verò, qui fiunt ante teſtamentum, ita loqui- tur Iuſtinianus in Inſtitutionibus,§. ſed cum ante. Inſt. de cod. Sed cùm ante teſtamentum factum co- dicilli facti erant, Papinianus ait, nõ aliter vires ha- bere, quàm ſi ſpeciali poſteà voluntate confirmen- tur. Sed Diui Seuerus& Antoninus reſcripſerunt, ex iis codicillis, qui teſtamentum præcedunt, poſſe fideicom miſſum peti, ſi appareat, eum, qui teſtamẽ- tum fecit à voluntate, quam in codicillis expreſſe- rat, non receſsiſſe. Nam facilè creditur is, qui teſta- mentum ſolenniter facit, à codicillis ante factis re- cedere, niſi contrarium appareat. Neceſſaria igitur
eſt confirmatio factorum antè codicillorum, ſaltem tacita,& quæ ex coniecturis colligatur. Sententia
verò Papiniani de ſpeciali confirmatione, quam re- fert Iuſtinianus, minimè extat in Digeſtis. Quod enim Papinianus ait cap. 5. ffide iure codicillorum, Ante tabulas teſtamenti codicilli facti non aliter valent, quàm ſi teſtamento, quod poſtea factum eſt, vel codicillis confirmentur, aut voluntas eorum Ioeunjus indicio retineatur. Hæc, inquam, verba apiniani, conſentiunt cum Seueri reſcripto, vt cre dibile ſit, à Pandectarum compoſitoribus immuta- ta eſſe, ne reſcripto aduerſarentur. In Inſtiturioni- bus autem, hiſtorica tantùm narratio eſt, nec quic- quam diffinit in eo loco Iuſtinianus, quòd ſatis ha- beat, rudiores inſtituendo, rem leuiter attingere. Hæc cùm ita ſe habeant, videtur locus Plinij Iib. z. Epiſtolarum, de codicillis ante teſtamentum factis accipi debere. Verba eius hæc ſunt in epiſtola ad Ammianum al. ad Annium: Tu quidem pro certa tua diligentia admones, me codicillos Attiliani, qui me ex parte inſtituit hæredem, pro non ſcriptis habendos, quia non ſunt confirmati teſtamento. Quod ius ne mihi quidem ignotum eſt, cùm ſit iis etiam notum, qui nihil aliud ſciunt. Sed ego pro- priam quangam legem mihi dixi, vt defunctorum voluntates, etiam ſi iura deficerent, quaſi perfectas
tuerer. Conſtat autem çodicillos iſtos Attiliani ma
nu ſcriptos. Licet ergo non ſint confirmati teſta- mento, à me vt cõfirmati, obſeruabũtur,& reliqua.
1. HEPTA
Mr
cal lect
co
Ardun mnia. mnino
ddhibir
tum ar.
celaria ladin uim nun deR
von ta
wun
düe lorn

cit à codicilli nappareat. Neceln
am antè codicil
ͤ vene
arrüm mtratioci
0 luſtinianus, gunt
endo„Lem leuict
ne ldenu bufei illis ante teltanrins
eius hæc ſunt rnt
*
me exrat in dig 2p.ſ.cf de iureciun, nti codiciliſtäma lento, quod pokkätiue
mentur, aut wmumm
tineatur.Hæc umah t cum Scueti runm um compoftertug duerfarentur.l’äs
*
— —— —
5 4—“ 3 A 8 .„ . *
——
— 7 —— ₰☚
—
— 4— 2 1— 2— 35 8
partim ad M. Hoſpitalẽ, noſtri temporis Papinianũ, miſimus. Studui, id quod præci- puũ erat, in tanta& obſcuritate rerum& ſententiarũ varietate, qua in Iure ciuili ma- ior nulla reperitur, aliquanto certiora ac probabiliora, quam vulgus interpretũ, doce re, confutatis multorũ falſis prauisq́; opinionibus, que ſic inueterauerant, vt legũ au- thoritas propemodũ eis tribueretur. Adeò illud verum eſt, probabilis orationis vim plerun que maiorem eſſe, quàm veritatis,& ad perſuadendum multitudini aptiorem. Quod Menander his verſibus elegantiſsimis expreſsit: b tein s TD r., Haydy h Anbea 2e, F'ylors ulοα, 49) æ.havdτ‿εςσο 5—Xov. S Errata auté, quæ hic deprehẽdimus, eiuſmodi ſunt, vt ſi quis nullũ abſq; reprehẽ- ſione dimittere velit, verenduũ ſit ne diſputatio in infinitũ euadat. Deinde nõminus dipoſitionis ac methodi rationẽ habui, quàm breuitatẽ, ſed perſpicuã, affectaui: quòd his duabus rebus, nihil ad docendũ aptius eſſe cõmodiusq́; viderẽ. Et quantò ſubti- liora eſſe animaduerti, quæ hic tractatur,& à populari captu remotiora, tãto ſimpli Ce 4
—— ——

1436
cius ac magi populariter, ea explanare mihi curæ fuit. Ac ſpero fore, vt ſi quis nõ o- rul ſcitanter,& animi cauſa, velut hiſtoriã Saluſtij aut Liuij, ſed paulò attẽtius& accura- ee tius, cõmentationẽ hanc noſtrã lectitauerit, facilè omnia Per ſe intelligat, quæ vix à xlu ſtudioſis, vel viua præceptoris voce adiutis, percipi poſſe creduntur. Quo in genr lel eccatũ hic ferè ab omnibus videas, paucis exceptis, quos Antonius Goueanus, in eelr ibello, quẽ edidit de iure accreſcẽdi, elegãtia& cõcinnitate omnes ſuperaſſe videtur. bal De cęterorũ arguta nimiũ ſedulitate, barbaraq́; loquacitate, quid multa dicere neceſ ecdl ſe eſt? A quorũ ego more vt refugi, quantũ potui, ſic dedi operã, perlectis diligenter diet omniũ cõmẽtariis, ne quid memoratu dignũ omitterẽ, quod ad ius accreſcẽdi perti Nxmä- neat. Ac ſi cui libeat, noſtra cũ aliorũ ſcriptis cõferre, is niſi fallor, cõperiet me Ppytha wIr gore preceptũ ſequi, nec multis verbis pauca, more vulgari, ſed paucis multa, cõple- reat cti voluiſſe. Et memini, cçùm duobus ab hinc annis hæc recitaſsẽ in auditorio publi- mo!
o,& ſeptẽ dierũ ſpatio diſputationẽ abſoluiſsẽ, pleriſq; admirationi breuitaté mel 100 fuiſſe, qui ſcirẽt alios quoſdã Doctores Iuris ciuilis ſolitos eſſe in hoc argumento to gurn, tidẽ mẽſes, aut eo apliunecſtmeramagniſteas ſcilicet illas rhapſodias ſtudioſis v Hrban
ditãtes, quas nõ ſine cauſa Repetitiones appellant. Qua ratione adductus, hos libros Heptaẽmerõ inſcripſi, vt titulus ipſe, de ratione docẽdi„qua vſus hic ſum, quãq́; ſtu-
dioſis probari, ſtatim ipſos cõmonefaciat. Et hæc quidẽ paulò diffuſius cõmemoraui
nõ oſtentãdæ induſtriæ alicuius, ſed facti mei potius vobis iudicibus meis approbã-
di cauſa, quibus hunc librũ mitto, vt quaſi rei geſtæ in munere meo rationẽ vltro vo bis reddãà quã à me repoſcere etiã inuito, pro veſtro iure, authoritate, imperio pote- b
1
ſtis. Quãquam libri huius in veſtro nomine diuulgandi cauſa hæc ſola non fuit, ſed h quod pro ingentibus in me officiis, quibus mirũ in modũ deuinctus obſtrictusq́; sũ, oni nihil aliud haberẽ in præſentia, quo gratũ erga vos animũ meũ declararẽ. Nã vttaceã in de cæteris, equidẽ nõ mediocre beneficiũ à vobis accepiſſe me ſentio, cùm toties an-„9 te ornatus iudicio teſtimonioq́; veſtro, nuper& abſens,& nihil tale ſuſpicans, in ve- ſtrũ collegiũ lectus à vobis cooptatusq́; ſum. Quãti enim æſtimandũ eſt taliũ virorũ iudiciũ, quorũ ea eſt virtus, integritas, vſus, doctrina, vt conuentus non hominũ, ſech An horũ, eſſe videatur, in quo Deæ illius virginis, quã Themin vel Dicẽ vocamus, quæ 8 fingitur iudiciis præeſſe, maieſtas multò quàm alibi vſquam, auguſtior appareat. Ci- nfs neas Pyrrhi Epirotarũ regis orator, cùm Roma ad ſuos reuerſus eſſet, dixiſſe fertur, aur Senatũ Rom. multorũ ſibi regũ cõſeſsũ videri. Sed multo admirabilius atꝗ; illuſtrius Ninn theatrũ illud iudicãdũ eſt, in quo tot Seruij, tot Sceuolæ, tot Vlpiani ius quotidie red lhan
dẽtes æquiſsimè& ſanctiſsimè cõſpiciũtur: in quo tãta ſit iuris iuſtitiæq́; æquabili- tas, vt quãlibet inops tenuisq́; fortunæ homuncio, ius ſuũ nõ in regni proceres mo- dò, ſed in ipſum quoq; Regẽ obtineat. Quãobrẽ, ſi qui fortè ſint hoc tẽpore, quos de autoritate detrahere tãti Senatus iuuet, ac ordinẽ lõgè honeſtiſsimũ& clariſsimum,
quaſi in ordinẽ cogere, quid cõſilij habeãt, ipſi viderint. Optarim ſane, eos meminiſſe d & cõſiderare quæ calamitates Antiſenatũ Sulpitij conſecutæ ſint in repub. Romana, nn de quibus nũc nõ eſt dicẽdi locus. Tametſi autẽ nulla ſint merita mea, propter quę 2 dignũ me eſſe tã eximio honore vnquaàm duxerim, tamẽ qui opinioni, quã de virtu- me tibus literisq́; noſtris nõnullã habuiſtis, magis quàm cupiditati aut gratiæ id datum 2 eſt, tãtò præclarius ac laudabilius, à viris bonis factũ hoc veſtrũ, vt ſpero, iudicabitur. aed Veriſsima enim eſt illa Aeſchinis ſententia, quæ vtinã in hac tẽporũ incõmoditate, eue principũ animis infixa& quaſi inſculpta maneat: ⸗ꝶ ³ν Qeν ‧dε dageus AAis 3 Ag aus,3 we- 9 ra rode 0εονεᷣ ‿ιαντε, o eODS Aoyis as i&ε: 1is dge3. E Ay e 1 uMor—, 9 rols quam aga- laues aurοιε Qνσενσ⁹⁶e, 2 ras aixeis Guas Juρᷣεααeτe Quã ſententiam, qua nemini non hodie Dn norã eſſe cupimus eorũ qui ſcripta noſtra legẽt, ita Latinè reddidimus: Si præmia ac 44 munera, paucis,& dignis,& ex legũ præſcripto dederitis, multos pro virtute certan- 5 tes habebitis. Sin volẽti cuilibet, ac ambitiosè cõtendẽti& prehẽ ſanti, bona etiã fru- uſe gique ingenia corrumpetis. Verùm parcius hac de re loquor ac verecundius, qui vr ſen
— erraſſe denn

Woritate jmpenn. hec ſola non linctus obſtria eſentio, cummig ltale ſulpiema mmandũeſtulin utus non homiit el Dicẽ vocmu
galerel rſus eſſer diut
nirabilius aqir lpiani iu qurn ris iuſtitici in regni proetan
int hoc torie
3 *
a declararéN
iſimũ& cnin
rim ſane, eosn 1
int in repud i
1437
erraſſe vos in delectu dignitatis, viros omnium prudentiſsimos& ſapientiſsimos di- cere non auſim, ita mediocritatem meam agnoſco,&& quàm exigui homo ſim pretij, ac iudicio tam honorifico indignus, ipſe mecũ reputo. Si quid tamen eſt in me eius vel eruditionis vel vſus, quẽ fortaſsis eſſe credidiſtis, cùm me in ampliſsimõ ordinem veſtrum adſciuiſtis, id vobis acceptum referre non minima ex parte debeo: qui poſt ſcholaſticam multorum annorum profeſsionẽ ſic verſatus ſum in foro Paritenf,, vt me quantum in eo profecerim, grauiſsima illa iudicia veſtra, ceu oracula quædam, audiendo, legendo, expendendo, nõ pœniteat. Itaq; idem verè poſſum dicere, quod Demades orator Athenienſis, qui interrogatus, quem præceptorem habuiſſet, reſpõ- dit, Tribunal Athenienſium. Sed hæc prolixius fortè, quàm ad tales viros ſcribentẽ deceat. Supereſt, vt vos orem atque obteſter, Patres ampliſsimi, vt onus, quo iam op- primor ob veſtrorum in me beneficiorum magnitudinem, ipſi alleuetis:& quia non
modò re, ſed ne verbis quidem vllis vobis ſatisfacere poſſum, meum erga vos ſtu- dium, quod pertenui hoc munere vtcunque vobis probare volui, perpetuàm que ob- ſeruantiam pro relata gratia accipiatis. Valete. Auarici Biturig. pridie Idus lulij, 155z.
CaPITA LIBRIPRIMI.
J Nae orfu ſit ius accreſcẽdi: e& de cauſa einſas. , ae
N Enuito cohæredi partem deficitem accreſcere: — IE eur ita id conſtitutum ſct. cap.⸗
Cur in legatis pars difiens nõ accreßtit inuitoivi in hæ-
reditati bus.. cap. Coniu nctio tã hæreai, quàm legatariorum, quæ ſit cap⸗ Repetita quædam ex ſuperiore capite, ac nonnullus alai-
tu plenius declarata. eap De varibs coniunctorum generibus, inter quos locum ha- bet ins accreſcenai. b b ap. Qui ſint re coniuncti:& an inter eos habeat locum ius acerefcenh. cap.7 De coniundtis re&& verbus. cap. g De il, qui verbis tamum coniunli ſunt. cap. g De effectu coninnctwnis,& iure accreſcendi, quod ex ea oritur cap. 10
De iure non decreſcendi:& an coniuncti ab initio par-
tes an ſolidum potlus habeant. b cap. t
GCAPITA ILIBRISECVNDI.
promodo accreſcat pars defciens:& an inuito ⁸ S Hmtantum accr' ſeat. cap. An pars def irns cum onere ſuo accreſcat.& man inter caduca,& ea quæ pro non ſcriptis
habentur, aliquid nterſit. cap. 2 Pro qua parte accreſcat hæreditas, aut res legata cohæreai
vel collegatario. cap. Portio adcreſcens qua acli'ne petatur. cap.. An impuberis cohæredi hareditas quoque impuberis ac- creſcat. cap./ Am iu acere ſendi tranſeat in ſucceſſorem. cap. 6 De vera-um con, üclionum permiſtione:& declaratus Pauli locus ad leg. u iam Papiam. cap. 7
Varibs exezplis illuſt ratus Pauli locus de permiſtione cor iunctorum. Iuier coniunctos eivſdé generts interdi ordiné ſeruari, vt alij aliâs præferatur:& explicatu Stæuolæ reſponſum
nit. de legat. 2. aliter quàm vulgò ſoleat. cap. 9 An in ſucceſione ab inteſtato gradatim competat ius ac- creſcendi. cap. 10
.. I„. Cununctos re tantum cæteris nunqudm praferri. Cap.I7
cap. g
An inter eos qui omnino aiſiundti ſunt, ſit ius acreſcen
di. caßp. /12 chm ægatur ſerus communi,an inter dominos tanquam coniunctos, ſit ius accreſcendi. c. Inter eos, qui ſucce dunt ab inteſtato, eſſe ius acereſcendi, non tamen in liberrum faltidia. cap. I. A in contractibus ſit ius accreſcendi. cap. s De donatione tam inter viuos, qudm de mortis caufa ca- pione,& aſsignatione libertorum. cap. 16
De quobus patroni, quori alter ius patronatus amiſit.-17 Defſicere partem, quomodo accipiendum ſit in iure accre-
ſcendi. b cap. 25 An ilud recto diétum ſit, oportere partem deficere ipſõ iu re, non ope exceptionuz. tap. 19
An ſit ius accreſcendi, cum iure prætorio excluſus&ft u, cui duplici iure ſucceßiio defertur:& quæ ſit bonorum poſſeßio cum re& ſine r. cap. 20
An pars acquiſita& poſteaà amiſſa, deficere hie dicatur,
Yt accre ſcat alteri. cap. 21
Quomodo accipiendum ſit, quod dicitur, ꝛe& verbis co- undtos cæteris præferri. cap. 12 Ferbis coniunctos, iàs qui te tantum coniuneti ſunt, pra- ferri:& explicati loci due perquàm obſcuri, quorum alter Pomponqi eſt tit. de hæredibus inſiit. alter Iabo- leni tit. de legat. 2. b cap. 13 In legato alimentoru non eſſé ius accreſcenai:& an pro- hibi'io teſtatorüs ius accreſcendi impediat. cap. 1½ S&cæuolæ reſponſum, quod legitur cap. 7TB.ad Trebell ad ius accreſcenai no pertinere, aduerſus aliori opinionẽ c. ¹ Subſtitutionẽ iure accreſcendi potiorem eſſe, propter voli- tatem teſlatoru. b cap. 16 An ius accreſcẽdi ceſſet ob tranſmmiſcioné hæreditatu. c.:7 An ob ſucceßionem edicti Prætorij, quod ſucceſſörium ai-
citur ius accreſcendi ceſſét. cap. 15 Cur omittente eo, qui hæres ſcriptus eſt à liberto, portio e- ius patrono non accreſcit. cap. 19
Quam ob cauſam, mulieri& Titio vſufructu, ſi muliir non nus ſerit, egato, nô eſt ius accreſcendi:& declara tum Pupiniani reſponſum cap. 72. de con litionibus& demonſtrationibus. b cap. 20
FRAN
— 4 3 9 8“ ———— e— 5

4 ö„
4 e
Se Seeed
FRANCISCI DVARENI IVRIS- S(ONSVLTI CLARISSIMI, DE IVRE ACCRESCENDI, LIB ER PRIMVS.
Vndeortum ſit ius accreſcendi,& de cauſa eiuſdem. CA P. IJ. 3
IV M lex naturalem aut ciuilem rationẽé
dem hæreditatẽ vo- ſcat, puta liberos de- G functi, aut agnatos e- 9 ius proximos:ſi fortè
quum viſum eſt iuris
— nͤ éllauctoribus eam aliis accedere ſeu accreſcere. l. ſi ex pluribus. de ſuis& leg. hæred. quaſi hęreditas deferatur cognationi aut gradui collectiuè, vt ita loquar, ac inter cos, qui eius cognationis aut gradus ſunt, concurſu diuidatur. Id facilè demonſtrari poteſt, in legitima agnatorum hæreditate: de qua lex lata eſt his verbis: VIpi. in In- ſtit. tit. de legit. hæredit. l.pronuntiatio.§. familiæ. ff. de verb. ſignific. Agnatus proximus familiam habeto. Itæq; Iuſtinianus in Inſtit. Quamuis, inquit, ſingula- ri numero vſa lex XII. tabul. proximum voccet, ta- men dubium non eſt, quin ſi plures ſint eiuſdẽ gra-
dus, omnes admittantur. S. ſi plures. Inſt. de legit, a-
gnat. ſucc. l.z. de ſuis& legit. hæred. Eadem eit ra- tio hæredum ex teſtamento: quia&ſi fortè extra- nei ſint, quibus aliàs non deferretur lege hæreditas, tamen lex voluntatẽ teſtatoris amplectitur: qui eos vocat ad hæreditatem, idq́; ſimul& coniunctim, vt
eos agnatorum aut cognatorum loco habere videa
tur. C. de caduc. tollen.§. his ita. Ac ſicut proximis agnatis hæreditatem lex defert, ita eam, quæ ex te- ſtamento defertur, confirmat. l. lege obuenire. de verb. ſig. Voluntas enim teſtatoris, quaſi lex quædã eſt, ac pro lege ſeruari debet. l.verbis legis. de ver. ſignifig. Nouel. de nupt.§, diſponat. Idem ius eſt de his, quibus eadem res teſtamento legatur, quamuis hæredes non ſint, nec in ius vniuerſum ſuccedãt.§.
ſi eadem. Inſtit. de leg. Coniunctio igitur hæredum
aut legatariorum, quæ fit à teſtatore, cauſa eſt iuris accreſcendi in teſtamentis. Verùm hoc ius legiti- mum nihilò minus dicẽdum eſt, quòd ex lege pro- ficiſcatur, magis quàm ex voluntate iudicioq́; teſta toris: Argumento eſt, quòd Caius de iure accreſcẽ- di loquens, ſcribit capite 5. de vulga.& pupil. ſubſti, eum qui ex parte hæxes elt partem alterius per legẽ vindicare. Facit l. interdũ.§.l. ff.ide hæred. intit. Quẽ Caij locum vulgò receptum eſt, de lege XII. tabul. accipiendum eſſe. Sed hæc opinio caret veterũ au- Gtoritate:& ipſius capitis inſcriptio in Pandectis
Florentinis ſatis oſtendit, verba Caij ad legem lu-
liam& Papiam referenda eſſe:&ſi ius accreſcendi ante legem luliã Romæ fuiſſe vſitatũ non negaue-
ſecuta, plures ad ean-
pars vnius deficiat, æ-
rim. Sanè voluntatis quædam ſignificatio eſt in hac
re, ſed tenuis admodum& obſcura: vt meritò totũ
hoc ius legi plerũque attribuamus. Nam ſi volun- tas teſtatoris hic eſſet certa, proculdubio ſubſtitu- tio eſſet, vel expreſſa vel tacita, non ius accreſcé- di, quod à ſubſtitutione multùm' differt: tametſi qua dantenus ſimile ſit ſubſtitutioni. l. ſi Titio.§. Iulia- nus. flide leg. z. Quinimo ius accreſcendi plerunq; locũ habet contra voluntatem expreſſam teſtato- ris: veluti inter præteritos filios, aut exhæredatos,
uibus bonorum poſſeſsio vel querela teſtamenti inofficioſi cõpetit.liſi duobus. ff. de bonorum poſ-
ſeſsione cont. tabul. l. ſi ponas. õ. vlt. ff. de inoffi. teſta. Hi enim Prætoris edicto, aut alia parte iuris ciuilis
pariter vocantur ad hæreditatem, exẽplo legitimo-
rũ, de quibus iam dictũ eſt. Hoc autẽ ius ideo accre
ſcendi dicitur, quia pars hereditatis, aut rei legatæ,
uæ deficit in vno ex hæredibus aut legatariis, ac- 58. 4 8—. creſcit alteri. Eſtq́; hoc verbum à Iureconſultis v-
ſurpatum variis in locis. Toto titulo de vſufruct. ac creſcen. Hinc Theophilus in Inſtitutionibus ius ac- creſcendi, quod ꝶο raueœm vocat, ait eſſe uεςαε Aaiętouy tit. de exhæred. liber. Quanquaàm in eo lo co Inſtitutionũ, paulò aliter ius accreſcendi accipia tur, quàm in hoc tractatu:ſicut& in cõſtitutione Iu- ſtiniani de liberis præteritis. l.; naximũ vitium. Sed & accreſcere dicitur quæcũquæ res accedit atq; ad- iungitur alteri:vt cùm dicimus inſulam fundo ac-
creſcere.l. Inſula. l. ergo. de acquir. ror. dom. Hinc Sa
luſtius in Ciceronem, Redde, inquit, rationem, quã tum patrimonij acceperis, quid tibi litibus acereue
ris. Sed de ſignificatione verborũ iam ſatis. Quod
autem à nobis paulò antè dictum fuit, coniunctio- nẽ hæredũ aut legatariorum cauſam eſſe iuris ac- creſcendi,&c. hoc ita accipiendum eſt, cùm plures
ſunt hæredes aut legatarij. Nã ſi quis ſolus ſit hæ-
res ſcriptus, nõ ex aſſe, ſed ex parte, reliqua pars ei accreſcere dicitur. l. interdũ.§.. ff. de hered. inſtit.§. hæreditas. Inſti. eo. Cuius rei traditur ratio in ſequẽ ti cap. Sed ius accreſcendi, de quo hic diſſerere in- ſtituimus, præcipuè id eſt, quo pars vnius deficiens accreſcit alteri. Not. in lteſtamento. C. de impub.
Inuito cohæredi partem deficientem accreſcere:& cur ita
id conſtitutum ſit. CA P. II.
JArs hæreditatis deficiens accreſcit cohæredi, etiã inuito ac nolenti, ſi hæreditatẽ adierit pro
parte ſua. S. his ita. C. de caduc. tol. Nec refert, an he
reditas lege tantùm, an teſtamẽco deferatur. Caius c.53.de acquir. hære. Qui ſemel ex aliqua parte hæ- res extiterit, is deficientium partes etiam inuitus accipit, id eſt, ei tacitè deficientium partes etiã in- uito accreſcunt. l. qui ex duabus. Nam& rati 0 lJu-
ſtini.
deconl ultar dioni heri lnegt man dul nart ferius ricl meui optale. Nomon ninoren nun ett gecſtun 1 Nec- Rratar Lfelutie iwdk dütas drum kral tdurr à atmon Rauan 1in deie velutyn nec Nou hat lür lerebio wmitar

eſtHoc auus lsi 1 hereditatis, aund
liter ius acctelraln. trſicut& incitant
eritis. maximifün
uxcũqux tesacch dicimus inſimit
iiorum cauſamdh ccipiendum t,m aatij. Nãſt qusu ſed ex pant; E
— ——
—
ſtiniani ad omnem hæreditatem pertinet, qua vti- tur, oſtendere volens, cur hæreditas accreſcat inui- to cohæredi. C. de caduc. tollen.§. his ita. quia abſur dum eſt eiuſdem hæreditatis partem agnoſcere,& partem reſpuere. Eſt tamen& alia ratio peculiaris
& propria hæreditatis ex teſtamẽto delatæ, ne quis
decedat partim teſtatus,& partim inteſtatus.§. hæ- reditas.Inſtit.de hæred. inſtit. l. ius noſtrũ. ff. de regu. jur. Ac vt de vtraque ratione ſeparatim dicamus, mirum fortè videbitur pleriſque, cur abfurdũ exi-
ſtimauerit Iuſtinianus, hæreditatẽ pro parte agno- ſci, pro parte repudiari. Non enim id natura homi-
nibus notum eſt, vt quædam alia, de quibus latæ le
cs reperiuntur. Sed animaduertendum eſt, hæredẽ hng vice defuncti,& vnam atque eandem perſo- nam haberi fictione quadam iuris. l. hæres. ff. de v- ſucap. auth. de iureiurand. à mor. præſt. Hæres enim dicitur, qui in locum defuncti ſuccedit, ciusque per ſonam repreſentat, quaſi adhuc viuere quodammo- do intelligatur is, qui mortem obiit, alio in locum eius ſuffecto. Idꝗue humanitatis ratio ſuaſit morta- lium votis indulgeri, qui pro immortalitare, quam
ſe conſequi poſſe diffidunt, ſpecie quadam immor-
talitatis arque vmbra delectantur. Et quia in his fi- ctionibus, veteres Iureconſulti ſolent naturã, quoad fieri poteſt, imitari, crediderunt abſurdum atque ineptum eſſe, quenquam defunctum fingi in rerũ natura eſſe tantùm pro parte, cùm verè non poſsit quiſquam in vita certus homo, puta, Titius pro parte eſſe. Sic in adoptione, per quam fingitur al- terius eſſe filius, qui re vera filius non eſt, ad naturã reſpiciunt Legiſſatores& Iureconſulti. Minorem natu(inquit Iuſtinianus) maiorem non poſſe ad- optare placct. Adoptio enim naturam imitatur:& ro monſtro eſt, vt maior ſit filius, quèm pater. 5. minorem. Inſtit. de adopt. Eademque ratione rece- ptum eſt, vt ad tempus nequeat filius adoptari. l. quæſitum. ffNde adopt. Et quædam alia huius gene- ris. Nec verò obſcura eſt ſimilitudo adoptionis& hæreditatis in hac re: cùm vtraque eodem ſpectet, ac veluti eundem propoſitum finem habeat. Illa e- nim, de qua iam diximus, innata generi hominum cupiditas immortalitatis facit, vt vel procreationi lderorum ſtudeant, vel horum loca filios ſibi ad- ſciſcant alienos, adoptionis imagine contenti, quæ ad naturæ veritatẽ proximè accedit: vel quod pau- ld eſt à natura remotius, heredes in locum ſuum poſt mortem ſucceſſuros inſtituant. Itaque hac per-
petuitate ſucceſsionis conſeruatur in euum memo
ria defuncti,& hæres, vt ait Poeta, hæredẽ alterius velut vnda ſuperuenit vndam. Quod cùm ita ſit, nec nouum profcctò, nec alienum videri debet, 1u iuris auctoribus placuit, hæreditatem, id eſt ucceſsionem in locum defuncti, quæ ad exemplũ & imitationem naturæ comparata eſt, pro parte oſſe non poſſe. Hinc Paulus ait: Qui totam hærc- ditatẽ acquirere poteſt, is pro parte eà ſcindẽdo ad- ire nõ poteſt. l.J. fl, de acqui. hære. Altera ratio eſt, ne
quis decedat pro parte teſtatus,& pro parte inteſta
tus. De qua Iuſtinianus in Inſt. ita loquitur: Et ſi v- nũ tantũm quis ex ſemiſſe, verbi gratia, hęredẽ ſcri pſetit, totus as in ſemiſſe erit. Neq; enim idem ex parte teſtatus,& ex parte inteſtatus decedere po- telt nili ſit miles, cuius ſola voluntas in teſtamento
De iure accreſcendi, Lib. I.
ſpectatur..hæreditas. Inſtit. de hære. inſtit. Et Pau- lus c. 7. de diuerfis regulis iuris antiqui, Ius noſtrũ, inquit, non patitur, eundem in paganis& teſtato&
inteſtato deceſsiſſe: earmque rerũ naturaliter in-
ter ſe pugna eſt, reſtatus,& inteſtatus. Ob hanc au- tem rationem interdum iuri accreſcendi locus eſt, quamuis ſuperior ratio id non exigat. Nam duo- bus hæredibus inſtitutis, quorũ vnus repudiat par- tem ſuam, locum habet ius accreſcendi: quamuis
legitimus hæres ab inteſtato partem deficientem
adire poſsit:& à duobus hæredibus, teſtamenta-
rio nempe,& legitimo, defuncti perſona omnino
repreſentetur. Sed poſterior ratio id prohibet, ne te- ſtator partim teſtatus, partim inteſtatus decedat. Hæc autem regula iuris quam vim habeat, inqui- rendum eſt, cùm nulla hominum vtilitas, aut ratio naturalis vel ciuilis exigere vidcatur, ne quis par- tim ex teſtamento, partim ab inteſtato hæredẽ ha- beat. Quare non dubitauerunt quidam atffrmare, ſubtilitatem hic quandam eſſe, indignam his ho- minibus, qui ſe iuris& æqui magiſtros profiteãrur. Ego verò, vt ſubtilitatem non magni momenti aut ponderis agnoſco, ita iuris noſtri auctores, qui re gulã hanc nobis ſcriptam reliquerũt, culpa vacare,
& immeritò ab aliis eeufaa Tumennis-ve ſpero,
non contemnendis oſtenſurus ſum. Ac in eo falli videntur accuſatores, quòd regulã ſic accipiũt, qua- ſi lex aliqua de ca re lata ſit: quod nulli vnquàm le- giſſatori in mentẽ venit, niſi fallor. Hoc enim ex quibuſdã legibus, non vno tẽpore latis deductũ eſt, per interpretationẽ quandã& ratiocinationẽ præ- ter conſilium ac propoſitũ legiſlatoris, vt alia non pauca in iure ciuili. Quod qui nõ animaduertit, is profectò quid proprium ſit legiſſatoris, quodq́; le- giſlatoris officium ſit, ignorare ſe oſtendit: ac ne hi- ſtoriã quidẽ cõpoſiti iuris Romani ſatis expendere, ex qua apparet, hoc ius diuerſis tẽporibus particu- latim conſtitutũ, non eodẽ tempore conditũ fuiſſe. Duæ igitur leges hic conſiderandæ ſunt huius rei demonſtrandæ cauſa. Vna eſt, eaq́; vetuſtior, Nemi- nem pro parte teſtatũ decedere poſſe. Id enim per
legẽ non licet quæ formã teſtamenti ſolenniaq́; præ ſcribit. Quia ſi quid ex ſolennibus omiſſum ſit, in. utile eſt teſtamẽtum:nec ideo rectè dicitur pro par-
te valere, quòd ſolennia pro parte obſeruata fue-
rint. l.hæredes palàm. ff. ge teſta. Idque adeò perſpi- cuum eſt, vt confirmatione nõ egeat. Poſterior lex
eſt, inteſtatum quoꝗque habendum eſſe eum, qui hę-
redem minimè habet ex teſtamento: quæ lex ali- ..„....„..
quid addit ſuperiori legi, eiuſque manifeſta eſt æ-
quitas. Nam lex ſuperior ad factionem teſtamenti
ſpectat:hæc ad effectum pertinet, ac eũ iudicat in-
teſtatum, non modò qui teſtamentum non fecit,
ſed etiam, cui ex teſtamento hæres non extitit.§. 1.
de hæredit. quæ ab inteſtat. defer. Inſtit. Nihil enim referre credidit legiſlator, an factum non ſit teſta- mentum, an verò effectum non habuerit, nemine ex eo hærede exiſtente. Ex vtraque lege conſequu- tum id eſt per quandam ratiocinationem, de quo neuter legiſlator, vt veriſsimile eſt, cogitauerat: nẽ- pe neminẽ partim ex teſtamẽto, partim ab inteſta- to heredẽ habere poſſe. Sic enim ratiocinati ſunt re gulæ huius auctores, cõiũctis ambabus legibus, Ne mo poteſt partim teſtatus, partim inteſtatus dece- dere
———————j——
1439
—————— 2—— uõ—·——— 2 2— ——————— ͦ——————————————————————— 4 ——————————————.——— 5 5 3 2 ———————— ·———— ——. 8——.—————————— 8,— ——.— 1————.—„„“ ⸗—— 8—. eeeA— 2 4 ͤͤ 1 2 8 4.“———— 8 8 8

1 1 N 1 1 41
————————————— —————————=——
——
1440
dererat inteſtatus decedit etiã is, qui hæredem non habet ex teſtamẽto: nemo igitur poteſt partim ex teſtamento, partim ab inteſtato hæredẽ habere. ExX codẽ fonte& illud profluxit, Neminẽ pro parte tẽ-
oris hæredem habere poſſe ex teſtamento, niſi ſit
miles. l. miles ita hæredẽ. ff de teſta. milit.§. hæres.
Inſtit. de hered. inſt. Inde illud etiã efficitur, ne vo- lente quidẽ teſtatore fieri poſſe, vt duobus hæredi- bus inſtitutis, pars vnius deficiens non acgręſcat al⸗ teri, ſed ad hæredem legitrimum deferatur. l. ſi duo- bus. ff. de milit. teſt. Illa enim prior lex, quæ vetat quenquam pro parte inteſtatũ decedere, publicum ius continet, quod voluntate priuatorum non mu- tatur. l. 3. ff. de teſtamentis. Cuùm autem hog ius ſubtilitate quadam magis nitatur, quàm æquitate, facile ab eo receſſum eſt in teſtamentis militum, in quibus ſola voluntas eorum ſpectatur. In priuato-
rum ſeu paganorum teſtamẽtis, hoc ſubtile ius ad-
huc remanſit, quòd nulla cuidẽs vtilitas, aut æqui- tas id mutari ſuaderet, neque leui de cauſa leges ve teres abrogari debeant.l. in nouis. ff.de conſt. princ.
Sanè ſubtilitates eiuſmodi, quę ex antiquo iure pro
ficiſcuntur, plerunque emendari videas, aut iure
Prætorum, aut interpretatione prudentum, cuͤm
abſque manifeſta iniquitate aut incõmodo ius an-
tiquum retineri non poteſt. Cuius rei exemplũ eſt in obligatione ad tempus conſtituta.l. obligationũ ferè. de oblig.& act.& alia quædam ſimilia nullo non in loco occurrunt Pandectas legẽtibus. Verùm in hoc iure, de quo diſſerimus, vt nulla eſt vtilitas, quæ hominem cordatum ac prudentem mouere potuerit, vt ea dę re legem ferret: ita incommodũ ex co proueniens nullum tale eſt, vt noua lege id tolli abrogariq́ue ſit neceſſe. Finge teſtatorem vel- le partem hæreditatis ſuæ ad fratrem ſuum perue- nire, parrem ad extraneum, quem teſtamento hære- dem inſtituit: quid prohibet eum, qui hoc animo in fratrem eſt, hæredem ſimul cum alio inſtituere? Quod ſi poſt tempus certum cupiat hæreditatem ſuam ad fratrem peruenire, ſatis ei conſulitur per fideicommiſſum, quod vicę hæreditatis eſt. Et hæc quidem à nobis paulò diffuſius explicata ſunt, vt o- ſtenderemus, quid de huiuſmodi paradoxis& ſub- tilitatibus iudicandum ſit:& ſimul eis ſatisfacere- mus, qui Anneum Senecã imitati, acutas(ſic enim lodirur) ineptias Iuriſconſultorum rident; ea in noſtris damnantes, quæ ſapientiſsimis quibuſque le giſlatoribus accidere ſolent. Cur in legatu pars dchens non accreſcit inuito, et in hereditatibus. CA P. 11 I. H Vabus igitur de cauſis conſtitutum eſt, vt hę- reditatis pars deficiẽs cohæredi, etiam inuito ac nolenti, accreſcat.. his ita. Cod. de caduc. tol. Et quia harum neutra locum habet in legato, meritò
dicitur pars rei legatæ volenti tantuùm collegata-
rio accreſcere.§. vbi autem. C. de caduc. tol. Si tamẽ res eadem vni legata ſit, placuit eum legatum ſcin- qere non poſſe,& partem accipere, partem repudia re. l. 4. ff. de leg. ⁊.Idque adeò verum eſt,vt ſi rè lega tam voluerit aliqua ex parte ſuam eſſe, totam ac- quirat. l.ſi cui res, 60: fl. de leg. 2. Ac de hæreditate idem à nobis dictum eſt ſuperiori capite, ILI. ff. de aquir. hæred. ſed diuerſa ratione. Alia enim videtur eſſe ratio legati, quæ non ſpectet ad ius publicum,
Franciſci Duarenmi luriſconſ.
„„. 83. 80 ideoquc ex voluntate& arbitrio teſtatoris omni-
no pendeat, quamuis in hæreditate non inſpicia- tur voluntas teſtatoris. Nam legatarius qui terun- cium fortè accipit, quaſi dicis cauſa,& reliquũ re- pudiat, facilè creditur contemnere ac faſtidire li. peralitatem teſtatoris. Quod graue eſt homini be- neficium conferenti,& ſpeciem iniuriæ quandam habet. Seneca li. z. de beneficiis, factum eius impro- bat, qui non magno æſtimans, quod offertur, accipit faſtidiosè, tanquam qui dicat, non mihi opus eſt, ſed quia tam valde vis, faciam tibi mei poteſtatẽ. Idem alio in loco de potentibus hominibus lo- quens, nihil referre ait, vtrùm dare eis aliquid no- lis, an accipere ab eis,& cos in æquo rrandue po- nere repulſam. Cùm igitur honeitum non ſit, libe- ralntatem cuiuſquam ſperni quæ accipiẽti non no- ceat, tum maximè fauendum eſt morientium ſu- premæ volũtati, qui fortaſsis extarc poſt fatum vo- lunt monumentum aliquod ſuæ benignitatis. l..C, de ſacroſanct. eccle. Quæ ratio prima facie hoc in- ducit, ne omnino poſsir legatum repudiare legata- rius. Scd hoc inciuile aliam ob cauſam exiſtimatũ eſt:& ſatis viſum eſt hactenus ingratitudinem mo- roſumque faſtidium legatarij coercere ac repri- mere, ne eiuſdem rei legatæ partem acquirere& partem repudiare ei permittatur. ExX iam dictis conſequitur, legatum poſſe diuidi teſtatore volente. Eſt enim prohibita hæc diuiſio, quaſi teſtatoris voluntati contraria videatur. Here- ditas autem non ſcinditur, ne volente quidem te- ſtatore,vt antè diximus. Ex eadęm ratione illud e- tiam colligimus, ſi duobus eadem res legata ſit, le- gatum partim acquiri, partim repudiari poſſe, d.ũ. vbi autem. Sed& ſi legatarius deceſſerit, duobus hæredibus relictis, ratio nõ prohibet alterum eorũ partem ſuam acquirere, altero ſuam repudiante. I. legatarius. 38. ff. de lega.I. Quod& in eo teceptum eſt, cui duæ res legatæ ſunt. I.5. f. de leg. z. quaſi Ate- ſtatoris voluntate minimè alienum ſit, legatum di- uidere, quia res diuerſas ac ſeparatas reliquerit.
Coniundtio tam hæredum, qudm legatariotum,
Voniam ius accreſcendi interdum competit propter coniunctionem hæredum ac legata- riorum, nos de ea cõiunctione nunc diſſerere inſti- tuimus, Iulium Paulum imitati, qui ad legem luliã & Papiam, de vtraque cõiunctione ſcripiit,& vtrã- que eodem libro complexus eſt, vt oſtendit inſcri- ptio c. 87,de legat. 3.& c. 142. de verborũ ſignifica- tionę. Vt enim vtrunqne caput ſumptum eit ex lib. Pauli ſexto ad legem Iuliam& Papiam, ita alterũ ad hæredes, alterum ad legatarios pertinet. Quæ ca pita ideo Tribonianus ſeparauit, quia diuerfis ti-
tulis conuenire videbantur. Coniuncti igitur gene-
raliter dicuntur qui ad candemn rem vocãtur codẽ teſtamẽto: vt exẽpli gratia, ſi duobus eadẽ res lege- tur. Sunt enim hi cõiuncti, quibuſcũc; verbis fuerit
vſus teſtator.S. ſi eadẽ. Inſti. de leg. nec aliter chiune
Ctio inter duos eſſe poteſt. Nã ſi teſtator J itio Sti- chũ, Sẽpronio Pãphilũ, aut Titio& Sẽpronio fingu los ſeruos legauerit, hos non rectè nec verę coniti-
Ctos dixeris, quia res diuerſæ ſingulis legate sũt. dic
cnim
4p ztelta dosel perde n nec Meuios ſewvoto tbattere malaci Rnon e rlor un wredit nilse anöf duc lales boſäc 4 anidas koun inſtt. tem, 4 dag
1o
entg Nore

—
.
3 8-—* 3 3 —— S 2
equitur legatum 1 1 enum prohibita Mi ati comtraria viceu
ditur, ne voleneaatu us. Ex eadem rmxli
pattim repucinn legatarius decclen it uo no ptohibetünmn te, altero ſwam ulu . QuodKüüchtnn ¹
eſunt.Ff buſit
obus eadem st
nimè alenum he ſas ac ſepaus
rcdum, uln laus CAP. III
—
A. — 77
—
—
— —= 3 —
———
—
5 —½ — 2
—
—— —
—
—
B E 2
„lalt.de Ke be. al teſaal K6 5
fuerit, Titio& Meuio. ſingulos ſeruos do lego: con- ſtat non concurſuros in cundem ſeruum, ſicuti non concurrunt, cùm ita legatur, Titio ſeruum do lego, Meæuio alterum ſeruum do lego,l. huiuſmodi. 86.
quibus,& hoc diligenter eſt obſeruandum in le- gatis, cuùm pluribus legatariis modò res eadem, modò res diuerſæ relinquantur, pro arbitrio& vo- lantate teſtatoris. Alia cauſa eſt hæredum, quos ad eandem rem vocari ſemper contingit, quocunque modo& quibuſcunque verbis inſtituti fuerint à te- ſtatore. Id vt planum faciam, animaduertendum eſt, plures inſtitui hæredes aut ſimpliciter, aut ad- ſcriptis partibus, aut certa re expreſſa. Simpliciter
oſtit uuntur hoc modo, Titius& Sempronius hæ-
redes ſunto. In quo genere inſtitutionis nulla eſt qubitatio. Fit partium diſtributio, cùm teſtator in- ſtituit ex ſemiſſe, ex triente, ex quadrante,&c.§. ſi plures. Inſtit. de hæred. inſtit. Eſt autem ſolennis& vſitata diuiſio in duodecim vncias.. ſeruum. 5.vlt.ff. de h æred. inſtit. ũ. hæreditas. Inſtit. ceod. titu. De cuius numeri vtilitate& commoditate à Philoſophis&
Mathematicis diſputatur. Et Galenus ait, Roma-
nos in diuiſione hæreditatis ponderum ac menſu-
rarum hanc vtilitatem experientia comprobaſſe:
cuius verba à nobis deſcripta ſunt lib.. Diſput. cap. 36Si tamen in plures partes, aut pauciores hæredi- tatem diuidere voluerit teſtator, minimè improba- pitur ca diuifio: ſed ad aſſem, qui 12. vnciarum eſt ſemper reuocari poterit:idque variis exemplis alibi gemonſtratum eſt.l. interdum. ff. de hæred. inſtit. 5. & ſi plures inſtit eod. Quoties ergo talis diuiſio fit A teſtatore, perſpicuum eſt, hæredes omnes coniun-
ſtos eſſe,& ad eadem rem vocari, quia diuiſio eſt in
partes, quæ intellectu magis habentur, quàm corpo- re, nec facit ea diuiſio vt res eadem non maneat. l. Mæuius.§.duobus. ff. de leg. ⁊. Interdum hæredes in- ſtiruuntur ex certis rebus, puta vnus ex rebus Itali. cis, alter ex prouincialibus, quo caſu videntur pri- ma facie ad diuerſas res vocari, atque ideò coniun- gnon eſſe. Sed non ita eſt. Cùm enim hæres ſuc- ceſſor iuris ſit, l. quoties.. hære des. ff. de hæred. inſtit. Lhæreditas. ff.de petit. hæred.& ſuccedet in vniuer- ſam ius deſuncti.l. hæreditas. ff. de verb. ſignific. ex re certa nõ poteſt quiſquam hæres eſſe. l.- ff. de hæred. inſtl. quoties. C. cod. Proinde cùm duo inſtituuntur hæredes, vnus ex Italicis rebus, alter ex prouinciali-
dbus, ſic accipimus eam inſtitutionem, quaſi ex ęquis
partibus teſtator eos inſtituerit,& res Italicas vni, prouinciales alteri legauerit. Lex facto. f.de hæred. inſtit. Cuͤm ergo vocentur ad candem hæredita- tem,& ſuccedant ambo in ius vniuerſum defuncti, conſequens eſt, eos coniunctos dicendos eſſe. Ex quo apparet, verum eſſe, quo iam diximus, ad coniunctionem faciendam inter hæredes, nihil re- ferre, quibus ex partibus, aut rebus inſtituantur à te- ſtatore. Sufficit enim hæreditatem eis eandem re- linqui,& eodem teſtamento cos inſtitui. In legatis autem multum refert, in rèſne certas, an incertas, diuiſio fiat, vt coniuncti dicantur legatarij. Coniun- gi enim ſunt, ſi ita legetur, Titio& Sempronio fum dum ęquis partibus do lego:Vel ita. Titio dimidiam pattem fundi, Sempromo dimidiam lego: Partes enim hæ ſunt eiuſdem rei, quæ intellectu magis
————
De iure accreſcendi. Lib. I.
enim ſcribit Iulianus de leg. I. Quibus ita legatum
1441 habentur, quàm corpore. dicta l. Mæuius§ duobus.]. ſeruus communis. ff. de ſtipulat. ſernorum. Si vorò ita legetur, Titio anteriorem partem fundi, Sem- pronio poſteriorem lego, coniuncti non ſunt lega- tarij, quia res diuerſæ, non partes eiuſdem rei, ſingu- lis legantur. Cùm enim fundus diuiditur regioni- bus, pars quæque fundus totus rectè dicitur,& ex. vna atque eadem re, duæ ac diuerſæ res efficiuntur. l ſi quis duas.§. ſi quis partem. ffxcomm. præd. l. rectè dicimus. fl. de verbor. ſignific. b Repetita quædam ex ſuperiore capite ac nonnullis addi- tus plenius declarataN. C( AP. V. (Ale continentur ſuperiore capite, etſi Ieuia fortaſsis appareant primo aſpectu, ignoratio tamen eorum grauiſsimos errores parit in hac di- ſputatione. Ac eò diligentius in hoc initio ca edi- ſcenda& expẽdenda ſunt. Hinc ergo obſeruandum eſt, tria in coniunctione hæredum aut legatariorum neceſſaria eſſe. Primum enim plures inſtitutos eſſe, aut pluribus legatum eſſe oportet: idque ipſa vox ſatis oſtendit.§. ſi eadem. Inſtit. de leg. Quanquam non inficior, vno exiſtente hærede aut legatario, qui partem repudiet, cam partem ipſi accreſcere. l.1. ff. de hæred. inſtit. l. ſi cui res. ff. de legat. 2. Sed hoc non fit propter coniunctionem, vt poſtea dicemus. Itaque cum ſeruo communi duorum aliquid lega- tum eſt, nulla inter dominos eſt cõiunctio, cùm vni
legatum ſit, non duobus. l.& Proculo. ff. de legat. 2.
Verùm coniunctio quædam legitima inter eos eſſe vulgò dici ſolet, ſed contra morem loquendi vete- rum Iuriſconſultorum, apud quos legis coniunctio, vt puto, non legitur. Sed hoc ſuo loco. Deinde vt
ſit coniunctio inter hæredes aut legatarios, neceſſe
eſt eodem teſtamento vocatos eſſe. Nam ex diuerſis teſtamentis(vt ait Vlpianus) ius coniunctionis non contingit l. ſi ſub conditione. ff. quibus modis vſuſ-
fiuctus. Patris autem& filij teſtamentum hic pro vno& codem habetur, l. coheredi. 5. cohæres. ff.ide vulga.l.planè.. ſi coniunctum. ff. de leg. j. ſicut& in pleriſque aliis locis. l. patris& filij ff. de vulg. Addũt plerique, ne tunc quidem legatarios cõiunctos eſſe, cùm res aliqua à diuerſis heredibus legata eſt. l.pen. ffide vſufruct. accreſc. l. quid ergo. 65.§. ſi quis duos.
ff. de legat. 1. Qua de re dicam, quod ſentio capit. 7. Poſtremò debent coniuncti ad candem rem voca-
ri, vt antè diximus. Eſtꝗque hoc axioma eò dignius
animaduerſione, quòd ex eo multæ variæque ma-
nant quæſtiones, de quibus aut controuerſia eſt, aut probabilis dubitatio: veluti cùm quæritur de eo qui fundum legauit duobus, eo animo, vt ſolidum vterque conſequatur.J. ſi pluribus. ff. de leg. x. Item de quantitate duobus ſimul legata: in qua quæſtione magna eſt iudiciorum opinionumque varietas. Sed in eo vertitur quæſtio, an eadem ſumma vtrique, an diuerſæ potius legatæ intelligantur. De eo etiam quæritur, qui legauit vni fundum,& alij vſumfru- ctum:quo caſu Modeſtinus ait, vſumfructum inter eos communicari debere. l. ſi alij. 6. de vſufruct. leg. Cuùm tamẽ videri poſsit prima facie non eadem res vtrique legata eſſe. Sed& eodem axiomate vtimur ad refellendam opinionem eorum, qui putant ver-
bis coniundtos eſſe, quibus ſinguli ſerui à teſtatore
legati ſunt. Nam ſi coniuncti nõ ſunt, quia diuerſæ res ipſis legantur, ſatis conſtat cos verbis cõiundtos Dd
——————

1442 Franciſci Duareni luriſconſ.
vt in exemplo ſuperiore: aliis legantur partes rei
non rectè dici. l.huiuſmodi.§. quibus. ff. de leg. 1. Sed hæc omnia ſuo loco explicabuntur fuſius& ac- curatius, quæ ſtrictim hic attigimus: vt interim admoneantur ſtudioſi, quorum gratia hæc à no- bis ſcribuntur, quantum momenti habeant hæc veluti principia, ad rerum obſcuriorum, quæ ſe- quuntur, declarationem. b De variur coniunctorum generibus inter quos locum habet ius accreſcendi. CAE V—A“ b PRiplici modo intelligi coniunctionum poſſe Iulius Paulus ait I. triplici. de verb. ſignific.
Ire coniuncti. de leg 3. Quidã enim ſunt coniuncti
re tantùm, quibus cadem res legatur, vel eadem hæreditas relinquitur, ſed ſeparatim ac diuerſis ora-
tionibus, veluti, Titio fundum Cornelianum lego, Sempronio fundum Cornelianum lego: Titius
hæres eſto, Sempronius hæres eſto. Alij ſunt re& verbis coniundi, qui non ſolùm ad eandem rem vocantur, ſed etiam coniunctim& eadem oratio- ne vocantur: veluti, Titio& Sempronio fundum Cornel. do lego: Titius& Sempronius hæredes
ſunto. Alij enim ſunt coniuncti verbis tantùm, non
etiam re: quoniam tamerſi res cadem eis lege- tur, coniunctim, tamen ea res à teſtatore in par- tes diuiditur: Veluti, Titio& Sempronio fundum xquis partibus do lego: Titius& Sempronius æquis partibus hæredes ſunto. Sed cur diſiuncti a Iuris auctoribus dicuntur, quos re tantùm coninn- ctos hic vocamus? Sic enim eos vocat Iuſtinianus in Conſtitutione ſua de caducis tollendis. 5. his ita. Reſpondeo diſiunctos ideo à luſtiniano dictos eſſe, quia nulla inter eos eſt coniunctio, præter commu- nem omnibus& generalem: quia videlicet ad ean- dem rem vocantur: quod in omnibus coniuncto- rum generibus accidit, vt mox demopſtrabimus, Cùm igitur hi minus coniuncti ſint, quàm cæxteri, fit nonnunquam, yt comparati cum cxteris, diſiun- dti appellentur. Sic obligatio naturalis comparata cum ciuili, aliquando dicnur obligatio non eſſe: ta- metſi obligatio in naturalem& ciuilem diuidatur. l. fideiuſſor obligari. ff, de fideiuſ. Illud quoq; in du- bitationem venire poteſt, num rectiis re& verbis coniuncti videantur dici, quos verbis tantùm cõiun- ctos dicimus. Certum enim eſt, ceandem rem ſingu- lis legari: aloquin ne coniunctio quidem vlla eſſet,
vt antè diximus. I, huiuſmodi.§. quibus ff.de legat. 1.
Veruͤm non ideò dicuntur coniuncti re non eſſe, quòd res eadem non legetur eis, ſed quia teſtator
rem in partes diuidit. Ex quo apparet, re cõiunctos,
& re diliunctos duplici ſenſu accipi poſſe. Ac ſi quis fortè peruicacior ex*οματη⁴᷑‿νω᷑νν natione, hos de quibus loquimar, velit re& verbis coniunctos ap- pellare, cùm eo nullum mihi futurum eſt certamen. De rebus enim magis, quam de verbis ſolicitos eſſe nos oportet in docendo, auctore Platone Kes igitur ita ſe hiabet: qua intellecta, per me licet, vt quiuis ar- bitrio ſuo nomina imponat, niſi malit receptis vſi- tatisque contentus eſſe, quæ nec inepta, nec tem ers immutanda iudicamus. Interdum plures ad ean- dem rem vocantur, nee vlla eſt inter eos alia cõiun- ctio: vt in hoc exemplo, Titius hæres eſto, Sempro- nius hæres eſto. Ac inter hos reperitur differentia. Quibuſdã enim legatur res ſinę diuiſione partium:
diuiſæ à teſtatore: vt in hoc exemplo, Titio dimi- dium fundi lego, Sempronio dimidium lego. Et quamuis hi omnes re coniunctti ſint, tamen alij ma-
gis coniuncti, alij minùs coniuncti quodammodo
ſunt. Et multum refert, an hoc vel illo modo vocen-
tur. C. de cadu. tollen.§. ſin vero non omnes. Inter- dum vocantur ad eãdem rem coniunctim, eadem- que oratione:& horum duo ſunt genera. Quidam enim coniunguntur ſine diſtributione partium: ve- luti, Titius& Sempronius hæredes ſumo. Alij coniunguntur cum partium diſtributione: veluti, Titius& Sempronius æquis partibus hæredes ſun- to. Nec dubium eſt, quin ex his alij magis coniundti ſint, alij minus, quòd vel cum diuiſione parrium vel
ſine diuiſione, teſtator eos coniunxerit: idq́ue ſuo
loco explicabitur, Hæc eſt ſimplex& rudis deſ- criptio cõiunctionum: quam diffuſior& accuratior tractatio mox ſequetur. Qui ſint re coniuncti,& an inter eos habeat locum ius accreſcendi.( AP. I11. X Vi ſint coniuncti re tantum, re& verbis, ac ⁴ verbis tantum,& quod inter eos ius ſit ac- creſcendi, iam à nobis dictum eſt. Sed vt via& ra- tione procedat diſputatio noſtra, vtrunque plenns & ſubtilis tractandum atque explanandum eſt, ſingula coniunctorum genera percurrẽdo, quorum ſuprà meminimus. Et vt ab iis incipiamus, qui re coniuncti ſunt, plerunque occurrunt ſpecies huiuſ- modi, in quibus an talis ſit coniunctio, non facilè eſt iudicare: quæ ad ſuprà ſcriptam regulam exigen- dæ atque examinandæ ſunt. Id autem vel ex ver- borum vi, quibus teſtator vſus eſt, vel ex coniectura voluntatis æſtimare oportet. Ac ſæpe contingit, vt teſtator duobus eandem rem legando, vtrunque ve- lit ſolidum capere:quo caſu coniuncti non ſunt, nec concurrunt in candem rem, ſed vnus rem ipſam cõſequitur, alter eiuſdem rei æſtimationem. Iſi plu- ribus.33. ff. de leg. 1. Et hoc facilè præſumitur, cùm à fingulis hæredibus eadem res ſingulis legatur: ac idcirco dicitur inter eos ius accreſcendi non eſſe, uaſi coniuncti non ſint, l. penult. ff. de vſufr accreſc. L. quid ergo. 5. ſi quis duos. de leg. i. Non igitur vſque- quaque verum eſt, quod ned dicitur, in re legataà diuerſis heredibus, non eſſe ius accreſcendi. lure quidem antiquo, cùm duobus ſeparatim legabatur eadem res per damnationem, ſingulis ſolidum de- bebatur, vt Caius atque Vlpianus in Inſtitutionibus oſtendunt. Sed differentiæ huiuſmodi legatorum ſublatæ ſunt, ac coniuncti in eandem rem hodie in-
telliguntur, niſi manifeſtiſsimè apparcat teſtatorem voluiſſe, ſingulis ſolidum præſtari.§. ſin autem
diſiunctim. C. de cad. tol. An idem dicendum ſit in ſumma, ſeu quantitate legata, quæritur: vt putaſi ita
legatũ ſit, Titio decem lego, Sempronio decẽ lego:
aut ita Titio& Sẽpronio decẽ lego. Etmihi vide- tur duplex quęſtio hic eſſe. Vna eſt an teſtator mul- tiplicare decẽ voluerit, an potius eadem decẽ legare. Altera an coniuncti ſint Titius& Sempronius: quo caſu vna tantùm ſumma ambobus debetur ex vo- luntate teſtatoris. Quod ad priorẽ quæſtionem atti- net, exiſtimo ſi ſemel tantùm ſumma expreſſa ſit, vt in hoc exemplo, Titio& Sẽpronio decem do lego: decem tantùm nõ dena, eis legata intelligi. l.ſ quis 3 8 b b teſtam
fen 1 le
eoc
l alb ljarr dbiwi tdd cecdk J rhane äm nu teem, vyol ecer 5 coadich V gadä dus. ddob etll y ltlg niginr ar a Lean cele 1 Aüuiſ (cch atec dubd abu d

—
Slit coniuncio, ta ſctipram eguimad eſunt. ld aurm uun
tot yſus ethzelexom
K⸗
Deiure accreſcendi. Lib. I.
teſtamẽto. ff. de leg. z.l.eum qui ita. ff. de verb. oblig. 4
Si verò ſumma bis adſcripra ſit, dena, id eſt, ſingulis decem, legata videri:niſi contraria teſtatoris volun- tas appareatmec referte ſeparatimne, an cadem ora- tione conceptioneèque legatum ſit. Non enim aliter à verbis tecedendum eſt, quæ ſatis clara ſunt pro le- atariis, cm teſtator bis decem ſcripſit.l.non aliter. fi de leg.3. Nam& Celſus idem ſcribit, cùm eadem uantitas vni legata eſt, tam in teſtamento, quàm in codicillis poſt teſtamentum factis. l. quſſiquaginta. ffde probat. quaſi credibilius ſit, teſtatorem dupli- care legatum voluiſſe, quàm ideo id repetiiſſe in codicillis, quòd ſe in teſtamẽto legaſſe oblitus eſſet. Quare cùm legatarius duas ſcripturas oſtendat, hæ- res poſteriorem inanẽ eſſe dicat, hæres, inquit Cel- ſus, id probare iudici debet. Proinde& in hac ſpe- cie duplicatam eſſe ſummam intelligimus propter ſimilitudinem rationis. Nam ſicut in ſpecie Celſi, in qua due ſcripture ſunt,& vnus tantùm legatarius, creditur ſumma duplicata eſſe: ita etiam in hac ſpe- cie, in qua duo legata ſunt,& duæ ſummæ expreſ- ſim adſcriptæ duabus perſonis. Coniecturæ ſiquidẽ ex non minus profecto efficaces ſunt, quàm illa Celſi, vt diſsimilitudo vtriuſque ſpeciei varium ius inducere non debeat. Nec verò nos mouere debet, quod de ſpecie legata ante diximus, cum ſpeciei& quantitatis magna ſit differentia ac diſsimilitudo. Eadem enim res ſæpius præſtari non poteſt, ne vo- lente quidem teſtatore: quamuis ob voluntatem te- ſtatons interdum præſtetur res,& eius æſtimatio. At eadem ſumma volẽte teſtatore multiplicari poteſt. 1 I kinè. 5.ſ eadem. ff. de legat.i. Sed nec Diui Pij re- ſcriptum huic aduerſatus ſententiæ, quo reſctipto
sfmultiplicare ſegatum voluiſſe, cùm quantitas eadẽ
1 Sinnnoninen legatario neceſsitas probandi, teſtatorem l-
nrem, led murſc em rei eſtmatoom hoc facile ptrinng os ius accfelcis arpenultffdetn
te 1.
in eodem teſtamento ſæpius legata eſt: tametſi diffi- cilis habeatur hec antinomia, vt vix reſcriptum hoc Pij cum reſponſo Celſi quis conciliare queat. Sed diſsimilitudine cuiuſque ſpeciei animaduerſa, non
adeò difficilis futura eſt explicatio. Nam in ea ſpe-
cie de qua reſcripſit Pius, eidem perſonæ eodemq;
teſtamento bis legatum fuiſſe proponitur.(Quare
cm nulla appareat ratio, cur maluerit teſtator bis decem, ꝗuàm ſemel viginti legare: ſic interpretamur eius voluntatem, quaſi aut oblitus, aut non cogitãs ſ decem ſemel legaſſe: eãdem ſummam repetierit. Quæ coniectura ceſſat in diuerſis perſonis, nec ideo comicimus teſtatorem legaſſe decem Sempronio, quòd non memincrit, aut non cogitarit ſe decem prius legaſſe Titio. Ac ne in diuerſis quidem ſcri- pturis, ex interuallo factis, locus eſt huic cõiecturę, etſi vniĩ tantùm perſone in vtraque ſcriptura legatũ ſit.l. quinquaginta. Nam in eodem teſtamento, qui viginti legare vult, non ſolet bis decem legare: ſed in diuerſis teſtamentis hoc plerunque accidit. Ideòque præſumitur teſtator, qui decem legauit teſtamento, & tantundem codicillis, priori ſummæ parem adii- cere voluiſſe, vt Celſus ſcribit. Conmecturæ tamen huiuſmodi, ne quid diſsimulemus, leuiculæ ſunt: ſed cùm in ſtatu coniecturali verſatur quæſtio, eas in re dubia amplectemur, ſi aliæ fortiores deficiant, quibus voluntas contraria oſtendatur. Altera ex duabus propoſitis quæſtionibus hæc eſt, an con- uncti dicendi ſint legatarij, quo caſu apparet te-
14 43 ſtatorem non dena, ſed decem tantùm ambobus legaſſe: vt in hoc exemplo, Titio& Sempronio decem lego: vbi ſfumma non repetita, ſed ſemel tantum prolata eſt. Et probabiliorem exiſtimo opinionem eorum, qui putant nullam hic coniun- onem eſſe, quaſi ſummæ diuerſæ ſingulis legatæ ſint. Argum. l. huiuſmodi. S. quibus. fide leg.i. Nam enumerationc perſonarum videtur ſumma diuiſa eſſe, perinde ac ſi teſtator ſingulis legaſſet quinque. l. cui fundus. ff. de condit.& demonſt. Quod& in omnibus aliis rebus, numero, pondere, aut men- ſura conſtantibus, admittendum eſt: quarum re- rum ea eſt narura, vt numero commodè diuidan- tur. l.cùm Stichus. c. de ſol. Solet quoque hæc ſen- tentia confirmari quodam Scæuole reſponſo, quod legitur cap. vltim. tit. de leg. 2. his verbis: Scio quem hæredi ſubſtituerat, ita legauit: Seio ſi mihi hæres non erit,& vxori eius Marcellæ, argenti libfas Xv. dari volo. Quæro, cum Seius hæres extuerit; an Marcellæ legati dimidia portio debeatur? Reſpon- di ſecundum ea, quæ proponerencur, deberi. Sed in eo reſponſo de parte ea tantum agitur, quæ di- cebatur ciſe legata vxori, non de altera, quæ ei deberi ob coniunctionem videbatur:vt alibi oſten- demus. cap. 1. libro z. In hac autem quæſtione ma- ximè ſpectanda eſt voluntas teſtatoris, propter quã legatarij interdum coniunçti eſſe,& ad candem rem vocati intelliguntur: veluti ſi teſtator vtrique ſe eadem decem legare dixerit.§.I. Inſtit. de duobus reis. Qua ratione ſi quis vnam ſummam ſiliabus legauerit, coniunctim legaiſe dicitur, quôd expreſſa non ſit enumeratio perſonarum ideõ que nec diuiſa ſumma, teſtatoris voluntate. I. qui quartam.§. vlt. de legat. I. Interdum teſtator ſic legat duobus, vt legatum priori ademptum trausferat in poſterio- rem: vt in hoc exemplo apud Caium, Quod Ti tio legaui, id Seio, do lego, l.ſicut. ff. de auim. leg. §. vlt. Inſtit. de adempt. leg. Nam multùm interett, an ſimpliciter quis leger fundum duobus ſepara- tim, vt antè diximus, an verò poſterius legatum ſub commemoratione primi relinquatur, vt taci- tam ademptionem contmeat.l. non ad ca. 88. ff. de condit.& demonſt. Nec mouere nos deber luliani ſententia, quæ pleroſque mirum in modum con- turbauit alac diſputationc. l. Iulianus. ¹de hered. inſtit.. triplici. ff de verb. ſigaifi. Exiſtimauit Iulia- nus ſi teſtator ita dixerit, Titius ex ſemifle hæres eſto, Scmpronius ex ſemiſſe hæres eſto, ex qua parte Titium inſtitui; ex cadem Mæuium inſtituo: cxiſtimauit, inquam, Iulianus, Titium& Mæuium in vnum atque eundem ſemiſſem coactos& con- iunctos eſſe: tamctſi poſterior inſtitutio ſub com- memoratione prioris facta ſit,& poſterioris verba ad priorem referantur, ſicut in exemplo tacitæ ademptionis, quod apud Caium exſtat d. I. ſicut. Sed diſsimiles ſunt hæ ſpecies, ſi quis non oſcitan- ter eas expendere voluerit. Nã in ſpecie Iuliani, po- ſterior inſtitutio cum commemoratione prioris ita ſit, vt verba nõ ad ius iplum heęreditariũ, quod prior habet, referantur, ſed ad partem, ex qua inſtitutus eſt. Non enim ita dicit teſtator, Quam hæredita- tem reliqui Titio, eam Mæuio relinquo,&c. His igitur verbis, Ex qua patte Titium inſtitui,&c. oſtendit ſe velle Ticium heredẽ eſſe, ſed ita, vt quod Dd 2

————
ad partem ei adicriptam attiner, cum Meuio poſte- rius inſtituto concurrat. In exemplo Caij verba te- ſtatoris, quod Titio legaui, ad rem legatam om- nimodo referuntur, atque ideo tacitam ademptio- nem continere dicuntur. dict. l. ſicut. Quamobrem ſi poneremus teſtatorem ita dixiſſe, Titio dimidiã
partem fundi lego: deinde, Quam partem T itio
legaui, eam Seio do lego: non video cur idem dici non poſsit, quod in ſpecie Iuliani, quam ſuprà re- citauimus. Nam in exemplis huiuſmodi dubium non eſt, quin teſtator velit, vtrunque hæredem aut vtrunque legatarium eſſe: ſed quæſtio eſt, quam partem hæreditatis aut legati capiant. Quid, ſi vni
totum, alteri pars legetur, aut vni generaliter, alteri
ſpecialiter: Accurſiani Doctores verba ex vulgari- bus Dialecticorum ſcriptis mutuati, rẽ obſcuraſſe potius, quàm explanaſſe, mihi videntur. Nos à ra-
tione loquendi auctorũ, quos interpretamur, quã
minimùm deflectentes, exempla ac ſpecies, de qui- bus oritur quæſtio, commodius explicaturi ſumus. Pone igitur teſtatorem ita legaſſe, Titio fundum Corneſianum lego Sempronio dimidiam partem eius fundi lego. Qua in ſpecie vulgò creditur nulla coniunctio eſſe, quòd teſtator tantùm adimat Ti- tio, quantum adſcribit Sempronio ſecundum con- ſtitutionem luſtiniani, qua derogatum eſt iure an- tiquo. Lcùm quæſtio. C. de leg. Ego verò hos con- lunctos eſſe arbitror: quia hæc ademptio non im- pedit, quo minùs ambo ad partes eiuſdem rei vo- cem ur: id quod ex ſuprãà ſcriptis non difficile eſt in- telligere. Quod ſi vni generaliter, alteri verò ſpe- cialiter legatum ſit, nulla coniunctio eſſe intelligi- tur: ſed legatum ſpeciale derogat generali. l. vxorẽ. 39.§. feliciſsimo. ff.de leg.3.l. ſeruis vrbanis. 97.§. vlt. eod tit. Exempli gratia, reſtatoris ſerui omnes vernę ſunt: ſed ex his quidam ſunt curſores: Titio vernas legauit, curſores Sempronio. In hoc exẽplo quam- uis ſecundùm verba teſtatoris, videantur curſores vtrique legati eſſe, ramen ea ſic interpretamur con- iectura voluntatis, quaſi legauerit Titio vernas om- nes, exceptis curſoribus Sempronio legatis. Genera- li enim ſermone non creditur eos complecti vo- luiſſe, quos alteri ſpecialiter legauerat. Ideo autem in ſuperiore ſpecie, magis quàm in iſta, dicitur eſſe coniunctio, quia in illa partes indiuiſæ ſingulis at- tribuuntur ex voluntate teſtatoris, quæ coniunctio- nem non impediunt: hic ſpecies certæ ſingulis de- bentur, quaſi ex pluribus ſpeciebus vni legatis teſta-
tor ademerit vnũ,& alteri adſcripſerit. Sed cur non
idem dicimus cùm Titio optio ſeruorum legatur, Sempronio Stichus, qui ex numero ſeruorum eſt? Nam Titius Stichum optare poteſt,& ſi eum opta uerit, coniunctus cum Sempronio intelligitur. I. ſi domino Stichus. 102 ff. de leg. 1. Sed legatam optio- nem Titio non perinde accipere hic debemus, ac ſi teſtator ſeruum generaliter legaſſet:quo caſu ſpecies derogaret generi, Cùm enim teſtator nõ ſimpliciter legauerit Titio ſeruũ, ſed dederit ei facultatem eli- gendi quem vellet, ex ſeruorum numero, hec verba ſic interpretari nos oportet, ne fruſtra videantur ad- jecta fuiſſe, vt Titio quemlibet ſeruum eligere, nullo excepto, liceat. Alia proponitur ſpecies, Cùm quis Titio fundum,& Sempronio fundi vſumfructum legauit. Et certum eſt, Titium& Sempronium in
Franciſci Duareni luriſconſ.
vſufructu coniundos eſſe,& vſumfructum inter cos
communicari. 1ſi alij.ff. de vſufru. leg. l. ſi decem. ff
de vſufruct. ear. rer. quæ vſu conſu. Vtrunque enim legatum ſpeciale hic eſt: ideõque mirum non eſt, ſi alterũ alteri nõ deroget. Ac ſi obiecerit quis, ſeruitu tem vni legatam eſſe id eſt, ius fruendi ſeparatum à proprietate, alteri facultatem percipiendorum fructuum, coniunctam cum proprietate, ideque non videri coniunctos propter rerum ſingulis le- gatarum diuerſitatem. Not. l.rectè dicimus. de verb. ſignifi. Huic reſpondeo, vtrique rem eandem, id eſt ius percipiendi fructus ex fundo, legatã eſſe: quam- uis id ius coniunctum cum proprietate, aliquid pro- prium habeat, quod ſeparatum à proprietate non habet, vt nos alibi oſtendimus. l. ſi ita ſtipulatus. ſf. de verb. oblig. Argumento illud eſt, quòd is cui le- gatus eſt fundus, vſumfructum petere poſſe ab hæ- rede dicitur. l. Mæuius.§. fundo. ff.ide leg. ã. De coniundtis re& verbis. C¶ A P. VII J. 1 Vm præter communem illam& generalem coniunctionem, quæ inter eos reperitur, qui ad eandem rem vocãtur, illud quoque accedit, vt ſimul & eadem oratione vocentur: hi re& verbis cõiuncti dicuntur, niſi partes diuiſæ ſint à teſtatore vt mox docebimus. Exempla huius coniunctionis varia apud Paulum leguntur cap.142. ff. de verb. ſignific.
Titius& Mæuius hæredes ſunto, Titius Mæuiuſ-
que, Titius cùm Mæuio,&c. l. triplici. Quoniam autem in hoc genere coniunctionis, eandem rem pluribus relinqui,& eos re coniungi neceſſe eſt: quæ ſuperiore capite dicta ſunt de re oniuncis aoeſ
— — — — —
. 1.. X. hic repetita intelligi debent, ſicut& ea, quæ dicturi, A eke
21
ſumus capite ſequente, de his qui verbis coniuncti ſunt. Nam vbi intellexerimus, qui ſint re tantùm & qui verbis tantum coniunctti, facile erit re& ver-t*
2 c 4
N 0 .A nra
8. 3. 8„ 8.* bis noniunctos cognoſcere. Vt enim rei cõiunctioni 4 Geheal
addita coniunctio orationis, ſic à coniunctione ver-
borum detracta partiũ diuiſio, hoc genus conſtituit.
De iis qui verbis tantum coniunti ſuns
Gd. M
AVm omnia de quibus antè diximus, concur-
rrunt, d eſt, cùm duo ad eandem rem,& eddem ratione vocantur,& preterea accedit diuiſio partiũ, coniuncti verbis, non etiam re, dicuntur. Id quo- modo accipiendum ſit, ſuprà à nobis demonſtratũ eſt, cap. 2. vbi diximus, in hoc quoque genere coniunctionis oportere legatarios ad eandem rem vocari, ſed propter rei diuiſionem in partes, cos dici re coniunctos non eſſe. Nec verum eſt, quod nonnulli aiunt, ſi duobus diuerſæ res legatæ ſint eãdem oratione, legatarios verbis coniunctos eſſe. l huiuſmodi.§. quibus. ff. de legatis I. Cùm enim coniunæi nõ ſint ob diuerſitatem rerum legatarum,
vt ſuprà oſtendimus, ratio non patitur, vt coniun-
cti verbis dicantur. Quiigitur ita loquitur in teſta- mento ſuo, Titio& Sempronio ſingulos ſeruos, lego, non tam coniungere, quàm celerius dicere velle iudicandus eſt. Argu. l. ſi ita quis. ff. de hæred. inſtit. Quamuis autem ij, quos re& verbis coniun- ctos dicimus, tacitè intelligantur partes habere non minùs quàm hi, de quibus hic loquimur: l: legata inutiliter. 19. S. vlt ff. de leg. i.tamen quia partiũ diſtri- butio hic expreſſa eſt verbis teſtatoris, atq; ideo eius 8 1 voluntas
*4* 4 Dauli
rllun nxrf aun Ä kaden dicunce rconlc untur wari
dlc
dto
R k. am Aacu ſcna vil petb. datat corli

voniunchionis, eandd, b sre coniungi rtn 3 ſunt de te conimi u
bent, ſicut Keagn
„de his quiyetsonad terimus, quilin au
oniuncti, faclk eiabn
cere Vt enim nicimin 1
onis ſic ueei diuifio,hocqenuaut
Deiure accreſcen di. Lib. I.
voluntas certior eſt, mirari debet nemo, cur his verbis tantuùm coniuncti, illi verò tam re, quam verbis coniuncti dicantur. Proinde rciicienda eſt
...* 8. corum opinio, qui putant verbis tantùm coniunctos
eſſe legatarios in hac ſpecie, Titio& Sempronio fundum lego, quòd partes habeant ex voluntate teſtatoris. d.. triplici. Nam in hac coniunctione ver- borum, maximè ſpectantur verba teſtatoris, quam- uis in coniunctione reali, ad mentem ſolam plerun- que reſpiciamus: veluti cùm quæritur, quantitate duobus legata, an cadem res legatata eſſe ambobus intelligatur. Idenim non tantùm ex verbis, ſed etiã ex mente teſtatoris, iudicandum eſſe docuimus. Duo igitur ſunt neceſſaria in hac coniunctione, quorum vnum cum miſta etiã coniunctionc com- mune, alterum huius coniunctionis proprium eſt. Non enim ſolùm verba hic requiruntur, quæ con- jungendarum perſonarum vim habeant, ſed etiam, quæ ad rem in partes diuidendam apta ſint: vt in hoc Pauli exemplo, Titio& Scio fundum æquis partibus do lego. d. l. re coniuncti. In quo tamen, quia aliquid ambiguitatis eſt, ſpectanda eſt volun- tas teſtatoris. Nam his verbis teſtatores non ſol˙ùm coniunctionis, ſed etiam celeritatis& compèndij cauſa vti ſolent. d.l. ſi ita quis. ff. de hæred. inſtitut. Sed cùm verba. coniungendi vim habeant, facilè creditur coniunctio eſſe, niſi contraria voluntas appareat. Sicut& cùm duobus ſeparatim legatur cadem res, coniunctos re legatarios eſſe intelligi- mus, niſi teſtatorem contrà ſenſiſſe oſtendatur. l. ſi pluribus. ff.de leg.i. Nec mirari quiſquam debet, cur exemplo vlſus ſit Paulus ambiguo,& in quo ad coniunctionem faciendã aliquid deſit. Nam exem- pla, quæ docendi cauſa hic traduntur ferè, ſimplicia ſunt ac breuia, vt in eis quædam interdum ſuppleri
debeant: alioqui ne valeret quidẽ legarum in hoc
Pauli exemplo, in quo nomen fundi minimè ex-
preſſum eſt.l.ita ſtipulatus. ff. qe verb. oblig!l. poſt.5. generx. ff. de iure dot. idꝗue videtur ſenſiſſe Paulus,
cùm ait, non coniunctos eſſe, ſed videri, de his loquens, tam qui re, quàm qui verbis coniuncti, dicuntur, dicta l. re coniuncti. Nec diſsimiliter Iu- reconſulti, diſſerentes de conditione arbitraria, vtuntur his exemplis, Si decem dederit, Si Ale- xandriam ierit: cùm tamen accidat plerunque, vt nec Alexandriam ire, nec decem dare in arbitrio
noſtro poſitum ſit. l.ſuus quoquc. ff. de hæred.inſt.J.
vlt. ff. de cond. inſt. Atque hinc cognoſcitur vſus exemplorum, quæ in quaque re demonſtranda ad-
ducuntur à Iureconſultis,& cur Paulus ca breui
conceptione verborum vſus ſit. Sufficere enim ei viſa eſt ea furmula, qua admonemur, quoties ex verbis apparct teſtatorem coniungere voluiſſe le-
gatarios,& quaſi in vnum corpus redigere, cos verè
coniunctos eſſe,&c. Sed quia de hoc exemplo alius erit poſtea dicendi locus, iam ad alia tranſeamus, in quibus quæritur de particularum vi& proprie-
tate in ratione coniungendi. Et certum eſt, ſi teſta-
tor diſiunctiua particula vſus ſit, hoc modo, Ti- tio, aut Sempronio lego, coniunctionem legatario- rum plerunque intelligi, quòd diſiunctiua particu- pro coniunctiua accipiatur, l. ſæpe. ffide verb. ſign.
lcum quidam. C. eod. Nec video, cur idem non di- camus de ea, quã aduerſatiuã vocant: vt puta, I itio
——————44—————
144+5 dimidiã, Sempronio autem dimidiam lego. Ac reſ- ponſum Scęuolæ, quod nonnulli pro contraria opi- nione adducũt, nihil ad rẽ pertinet, vt infrà oſtende- mus c. Jſ. lib. 2.l. Lucius.§. quæ habebat. Idem dicen- dum eſt de nominibus, quæ collectiua dicuntur: vt, Filiis meis, aut libertis meis lego: Filij mei, aut liberti mei hętedes ſunto.l.interdum. ff. de hæred. inſti. l. qui quartam.§. 9ylt. ff. de leg. i. Idẽ& de diſtributiuis: velu- ti, Quiſquis mihi hæres crit,& Titius filio meo hę- res eſto. j. vlt. C. de impub. Tractari ſolet quæſtio de duabus orationibus, quæ particula copulatiua con- nectuntur:vt puta, Titio fundum lego,& Sẽpronio fundum lego. Et plerique exiſtimãt, legatarios ver- bis coniunctos hic eſſe, quod,&, ſyllaba coniunctio- nem facere dicatur, l. ſi ira quis. fl.de hæred. inſtit. 1ſi hæredi plures. ff.de cond. inſt. Verùm in hac coniun ctione, nõ tantùm complexus orationum, ſed etiam nominũ requiritur, vt Paulus ait. l. triplici. ff.de verb. ſign. Proinde cùm in diuerſis oratonibus ſeparata ſint nomina hæredũ aut legatariorum, non vicina, non coniuncta, non vnita: verius eſt, eos minimè coniunctos eſſe. Nee admiitendũ eſt, vt copulatiua oratio maiorem vim habeat, ad coniunctionẽ hanc inducendam, quàm ſoluta, quæ copulatiuæ ſimilis eſt:vt cùm dicimus, Titio fundum lego, Sempronio fundum lego. Itaque coniuncti verbis non ſunt le- gatarij in hac ſpecie, Titio& Mæuio vſumfructum lego,& ſi Titius capite minutus fuerit, eidem vſum- fructum lego, quo caſu Titius ex repetitione vſum- fructum habeat. l. z. ff. qui mod. vſusfr. amitt. Quam-
uis enim vtrique idem vſusfructus legatus ſit, ideo-
que ſint re coniuncti, tamen quia nomen Titij in
repetitione coniunctum non eſt cum nomine Mæ-
uij, ſed ab eo potius ſeparatum& remotum, con- iuncti verbis non dicuntur. Species verò illa apud Scæuolam huic diſs milis eſt, Prædiolum meum dari volo libertis lihertabúſque meis,& quos hoc teſtamento manumiſi,& Seiæ alumnæ meæ,&c. quia nomina legatariorum, aut demonſtrationes, quæ nominũ vice ſunt coniungutur. l. Lucius. 90. 5. Lucius. ff. de leg. 2. Hæc de verborum coniunctione, quæ tam admiſtam, quam ad eam, quæ ſine re eſt, pertinet, vt ſuprà admonui. Ex quo perſpicuum eſt, quàm inepta ſit quæſtio hic agitata à quibuſdam, de collectiuis nominibus, an apta ſint ad faciendam coniunctionem verborum, an miſtam,&c. Nam ſi quis ita dixerit, Filiis meis fundum lego: coniunctio miſta eſt. Si verò ita dixerit, Filiis meis fundũ lego æquis partibus: coniunctio tantùm eſt verborum.
De effectu coniunctionis& iure accreſcendi, quod ex ea oritur. GC4 P. JA.
X hac coniunctione naſcitur ius accreſcendi,
de quo inſtituta eſt hic à nobis diſputatio. Nã
ſi plures coniuncti ſint; vel in hæreditate, vel in legato,& pars alicuius defecerit, vel rep udiatione, vel alio modo, ca cæteris accreſcit: nec refert, quo- modo coniuncti ſint.§. his ita. C. de cadu. tollend.
Cùm enim Tuio& Sempronio(exempli gratia)
fundus Cornelianus legatus eſt, Titio omittente
partem ſuam, Sempronius ideo totum fundum
obtinet, quia re vera ei legatus eſt, ſed ita vt vtro-
que concurrente partes fiant. lxconiunctim· ff. de leg.
3. Olim lege lulia& Papia, nõ capientis pars fiebat
b 3
—

1 1 . 4 1 1
1446
caduca,& fiſco acquirebatur. Qua lege excipieban- tur liberi, quibus ſeruabatur ius antiquum: vt auctor eſt Vlpianus in Inſtitutionibus. Verba eius hæc ſunt tit. de leg. Non concurrente altero, pars eius alteri accreſcebat. Sed poſt legem luliam Papiam Po- pæam, non capientis pars caduca fit. Idem tit. de caducis. Quod quis ſibi teſtamento relictum, ita vt iure ciuili capere poſsit, aliqua ex cauſa non cepe-
rit, caducum appellatur, veluti ceciderit ab eo. Verbi
gratia, ſi cœlibi, vel Latino Iuniano legatum fuerit, nec intra dies centum vel cœlebs legi paruerit, vel Latinus ius Quiritum conſecutus ſit, aut ſi ex par-
te hæres ſcriptus, vel legatarius, ante apertas tabulas
deceſſerit, vel peræger factus ſit. Hodie ex conſtitu-
tione Imperatoris Antonini, omnia caduca fiſco vindicantur, ſeg ſeruato iure antiquo liberis& pa-
rentibus. Et paulò poſt: Item liberis& parentibus vſque ad tertium gradum lex Papia ius antiquum
dedit, vt hæredibus illis inſtitutis, quod quis ex te-
ſtamento non capit, ad hos pertineat, aut totum, aur ex parte prout pertinere poſsit. Hæc Vlpianus ſcribit in Inſtitutionibus: ex quo intelligimus, inter coniundos non ſemper fuiſſe locum iuri accreſcen di. Et hanc ob cauſam lureconſulti veteres ad legẽ Papiam, id eſt, ad interpretationem legis Papiæ, de coniunctis diſſeruiſſe videntur. Sed Iuſtinianus Conſtitutione ſua ſuſtulit omnia caduca,& emen-
data lege Papia, quæ tempore bellorum ciuilium, iſci augendi cauſa lata fuerat, ius antiquum reſti-
tuit. C. de caduc. tol. Quod autem diximus, nihil referre, quomodo coniuncti ſint hæredes, aut le- gatari)j, id plenùs& accuratius explicandum eſt. Acin prims illud certi iuris eſt, ſi ex coniunctis re tantum, portio alicuius defecerit, eam accreſcere cæteris, quamuis coniunctim& ceadem oratione vocati non ſint à teſtatore.§. ſi cadem. Inſtit. de leg. 1.1.§. interdũ. ff de vſuft. accreſcen. l. hæc ſcriptura. l. ſi ſeparatim. ff.de cond.& demonſt.§. his ita. C. de cad. tol. Quod multo magis dicendum eſt de his, qui re ſimul& verbis coniuncti ſunt. De his qui verbis tantiũm coniunct ſunt, diſſenſio eſt. Verùm exiſti- mo ius accreſcendi inter hos quoque eſſe, quamuis ab initio partes habeant ex volũtate teſtatoris: quia diuiſio in partes huiuſmodi, quæ incertæ ſunt, non
facit quò minùs ad eandem rem vocentur. Et hæc
ſententia noſtra, auctoritate veterum haud dubiè nititur. Pomponius cap. 16. de leg.i. ſcribit, ſi teſtator Titio& poſthumis viriles partes dari voluiſſet, vel criam id expreſsiſſet, totum legatum Titio deberi, non nato polthumo.l. ſi duob.§.vltim. Caius& Me-
1*
tianus aiunt, ſi quis ex parte,& ex parte poſtumum
hæredem inſtituerit, legatümve ſimiliter vel fidei-
commiſſum dederit, eo non nato, totum ad te per-
tinere, quaſi ab initio tibi ſolido relicto. l.7. ff. de reb. dub. Iuſtinianus in Conſtitutione ſua de caducis tollendis, apertè ſtatuit ius accreſcendi eſſe inter cos, quibus aliquid coniunctim relinquitur:& ait coniunctos propter vnitatem ſermonis, quaſi in vnum corpus redactos eſſe. Ex quo intelligimus euũ loqui de ca etiam coniunctione, quæ verborum tantum eſt. Cui conſentaneum eſt,& quod idem ſcribit in Inſtitutionibus tit. de legat. Si eadem res duobus legata ſit, ſiue coniunctim, ſiue diſiunctim:
ſi ambo perueniant ad legatum, ſcinditur inter eos
Franciſci Duareni luriſconſ.
legatum. Si alter deficiat, quia aut ſpreuerit lega-
tum, aut viuo teſtatore deceſſerit, vel alio quoquo modo defccerit: totum ad collegatarium pertinet. Coniunctim autem legatur, veluti ſi quis dicat
Titio& Scio hominem Stichum do lego. Diſun- ctim ita, Titio hominem Stichum do lego: Seio
hominem Stichum do lego. Sed& ſi expreſſerit eundem hominem Stichum, æquùè diſiunctim le.
gatum intelligitur. Nec mouere nos debet, quòd
luſtinianus ibi exemplum afferat miſtæ tamum coniunctionis, cùm generaliter dicta debeant ge- neraliter accipi, nec ea exemplis reſtringatur. I. re- gula. ff. de iuris& fact. ign. Nam qui coniunctionem hic nullam eſſe aſſerunt, ſed feſtinationem porius quandam loquentis, mihi non videntur ſententiam Pomponij ſatis percepiſſe, de qua diſputatur à no- bis lib. 2. cap. 13 Cur autem ius accreſcendi ceſſat, cͤm duobus alternis annis legatus eſt viusfructus, meo iudicio non valde obſcurum eſt, cum res di- uerſas magis, quàm partes eiuſdem rei, habeant
ex teſtamento,& teſtator certas partes non pro
indiuiſo ſingulis attribuat. l.z. ff. quibus mod. vſusfr. amit. Sed& ſi partes vſusfructus inſertæ ac indiuiſe ſingulis attribuantur, placuit veteribus ius accre-
ſcendi non eſſe, l.x. in princ. l. 41. penul. ffide vſufruct.
accreſcen. hac, vt opinor, ratione quia cùm vna- quæque pars hæreat perſonæ, cui adſcripta eſt à te- ſtatore, deficiente perſona finitur,& ad proprieta- tem redit.S. finitur. Inſt. de vſufru. Et hoc inter pro- prietatem& vſumfructum intereſt. 3
De iure non decreſcendi,& an coniundli ab initio
p arte S, an ſolidum potius habeant. CL. Iä.
(Wen duobus ſeparatim res eadẽ legatur, ſinguli
ab initio ex ipſa oratione verbiſque teſtatoris ſolidum habent: idque oſtendit Iuſtinianus in con-
ſtitutione ſua de caducis tollendis, cùm ait: Sermo
teſtatoris omnibus prima facie ſolidum aſsignare videtur. Dicitur enim prima facie, id eſt primo aſpectu, aſsignari, quia id verborum enuntiatio
ſtatim oſtendit. Sed vt concurrente vtroque legata rio, partes fiunt ex teſtatoris voluntate,& alterius
petitione legatum alterius minuitur: ita non peten. te vno, ſolida res apud alterum remanet, non quaſi
accreſcens ei, vt legatum augeri videatur, ſed quaſi
nullius concurſu diminuta, vt Iuſtinianus ait. Soli-
dum ergo hic aliter accipitur, quàm apud Vlpianũ
& Caium in Inſtitutionibus titulo de legatis, qui
ſolidum deberi ſingulis cùm dicunt, non pattes
fieri, ſed vni rem, alteri æſtimationem præſtari vo- lunt. Atque hine natũ eſt diſcrimen iuris accreſcen-
di,& iuris non decreſcendi, tritum& peruulgatum
apud noſtros interpretes. Veteres tamen accreſcere hic etiam dicunt partem deficientem, magis quàm
non decreſcere, nec tam ſubtiliter hæc diſtinguunt
quàm à Iuſtiniano factum eſt. 11.§. interdum. ff. de
vſufru. accreſc. l. hæc ſcriprtura. I. ſi ſeparatim. ff de
cond.& demonſt. Spectarunt hi voluntatem teſta-
toris, magis quàm verba in ratione loquendi: luſti- nianus ad expreſsionem verborum magis reſpexit.
Hæc de comunctis re tantũm. Coniunccti verbis
tantùm dicuntur à Paulo partes ſemper habere, l. re coniuncti. Id eſt(vt VIpianus loquitur) etiam ab
initio.I,
—
46 b jati ceelcen maiſg ſolcom gcelg toadini un& deuro ine eime s: is 1 mniong büäo d undes
b Mhr tom vetbis aurm nido 1 tit

dus inſertezun
Placlit wetetibus in
rnnel4 penulffat, dot, ratione quia cd elonæ, cui adlcn 4 ona Knrur ba
de vſuftu. Erhoc
tum inteteſt. 1
dh G au cmiuncidu i dum yotius hitnu.
P. II.
atim res eadetzauth oratione vetdiſyemn oſtendi uha cs tollends, emac tima facie ſolmif a prima fact, ttg
uia id rerdorman concurterte na
De iure accreſcendi. Lib. I.
jnitio.L planè.§. ſi coniunctim. ff. de leg.i. Quod rectè & verè dicitur, habita ratione verborum teſtatoris. Sed ſi ad voluntatem magis, quàm ad verba reſpi- ciamus, omnibus coniunctis, cuiuſcunque generis ſint, totum videtur legatum eſſe. J. idem Neratius. ffde vfufr.l.vtrum.ff. de reb. dub. Hinc Celſus, Con- zunctim, inquit, heredes inſtitui, aut coniunctim legari, hoceſt, totam hereditatem,& tota legata, ℳ ſingulis data, partes autem concurſu fieri. l. con- junctim. ff. de leg. 3. Et Vlpianus in Inſtitutionibus tit.de legatis, ait, coniunctos facere partes concur-
ſu. Hoc igitur inter re coniunctos,& verbis coniun.
ſtos intereſt, quòd re coniuncti ex verbis teſtatoris habent ſolidum, ſed partes ex interpretatione vo- luntatis: contraà, verbis coniuncti ex verbis partes, cx voluntate ſolidum habent. Sicut enim re con- iunctis prima facie ſolidum dicitur aſsignatum eſſe, quia id ſtatim ex verborum conceptione ap- patet„ita verbis tantùm coniunctis teſtator prima facie partes artribucre videtur. Dicam id planius, ſi potero, vt diſtinctio hæc verborum ac voluntatis facilius intelligatur. Cùm re tantùm coniuncti ſunt legatarij, verba teſtatoris, quibus ſolidum apertè
ſingulis absignatur, interpretamur, quaſi exceptio-
ne addita ex mente eiuſdem, Niſi concurrant, le-
gatarij,&c. Sin autem verbis tantùm coniuncti ſint, verba quibus partes ſingulis attribuuntur, cum ex-
ceptione accipimus, Niſi alter non petat: quaſi ſo- lidum eo caſu penes alterum remanere debeat ex voluntate teſtatoris. Cùm igitur maior ſit vis atquc poteſtas, expreſſæ voluntatis, quàm tacitæ,(vt di- Ximus capitu. 9.) concludendum videtur ex iam
dictis, ita diſtinguendos eſſe coniunctos re tantùm,
ab iis qui verbis tantm coniuncti ſunt, vt hos ab initio partes, illos ſolidum habere: in his ius ac-
creſcendi, in illis verò non decreſcendi poriùs eſſe dicamus. Quæſtio eſt de iis, qui re& verbis con- iuncti ſunt. Sed verius eſt, cos partes habere, non ſolidum, ab initio. Mouent me VIpiani verba cap.
34 de leg.I. Si coniunctim res legetur, conſtat par-
tes ab initio fieri,& quæ ſequuntur in eodem loco.
Nam& ſi teſtatoris voluntas partes diſtribuentis obſcurior ſit in hac coniunctione miſta, nec tam diſertè verbis expreſſa, quàm in ea quæ verborum tantům eſt: tamen videtur ad eam expreſsionem propius accedere. Quare ſimiliores hi exiſtimandi
ſunt iis, qui verbis tantm, quàm qui re tantum
coniunguntur. Præterca conſtitutio Iuſtiniani de ſolido loquens,& iure non decreſcendi, ad re con-
iunctos tantuùm pertinet, quos prima facie ſolidum p
habere Iuſtinia. ait: vt vel hinc ſatis appareat, in cete- ris omnibus, qui aut verbis tantùm, aut re ſimul& verbis coniuncti ſunt, diuerſum ius eſſe. Effectus
autem huius diſtinctionis, ex ſequentibus quæſtio-
nibus apparcbit, ne quis fortè exiſtimet, nos de verbis tantùm inaniter hic contendere.
CAn inter eos, qui omnino coniuncti ſunt, ſit ius b accreſcendi. C4 P. II7I. V Meari quæſtio eſt, an inter eos, qui omnino cõiuncti ſunt, locum habeat ius accreſcendi. De qua quid ſentiendum ſit, non difficile eſt ex capite primo& ſecundo cognoſcere. Itaque ſatis erit leuiter in hoc loco id attingere, quod pluribus
2 4 1— 4 5—“— 1EeA4n e, T. nee een eeeeneͤ— uöͤ——*——
antè explicatum fuit. Et certum eſt in primis, in hæreditate ab inteſtato, ius eſſe accreſcendi, quam- uis nulla ſit talis coniunctio, qualem hic deſcripfi- mus. Sed& ſi vnus tantùm ſit hæres aut legatarius, conſtat eum non poſſe pro parte acquirere, pro par- te repudiare. l.i. ff.de acquir. hær. 1 ſi cui res. 60 ff. de leg. z. adeò vt ſi fortè hæres ſcriptus ſit, non ex eſſe, ſed ex parte, reliqua pars ei accreſcat.l. interdum.§. J. ff. de hæred. inſt. Sed cùm plures hæredes ſunt ex teſtamento, aut plures legatarij, pars vnius deficiẽs accreſcit alteri propter coniunctionem, vt ſupra diximus. Eſtq́ue hoc ius accreſcendi, de quo hic propriè loquimur. Illud inter hæredes teſtamenta- rios,& legatarios intereſt, quòd nunquam accidit, vt cohæredes cõiuncti non ſint, ac idcirco Iureconſ. ſine diſtinctione admittunt inter eos ius accreſcen- di.§. his ita. C. de cad. tol.l. hæredes ſinc partibus. 63.
ff. de hære. inſt. Inter legatarios verò, ita demum ſi
coniunctim eis legatum ſit. ll.ff. de vſufr. accreſcen. Nam etſi res diuerſæ interdum legentur pluribus legatariis, l. ‚huiuſmodi.. quibus. ff. de leg. 1. ita vt in eandem rem non concurrant: tamen neceſſe eſt omnes heredes ſcriptos eodem teſtamento, quocun-
que modo ſcripti fuerint ad candem hereditatem
vocari. Qua de re ſuprà cap.. Cum legatur ſeruo communi, an inter domin's, lanquam coniundtos, ſit ius accreſcendi. ceA P. 1 7I.
N Eierum hec fuit ſententia, inter dominos nec
coniunctionem, de qua hic loquimur, nec ius accreſcendi eſſe, cùm ſeruo communi legatur. Quam ſententiam refert Celſus filius, cap. 20. ff. dc legat. 2. Et Proculo inquit, placebat,& à patre ſic accepi, quod ſeruo communi legatum ſit, ſi alter dominorum omitteret alteri non accreſcere. Non enim coniunctim, ſed partes videri legatas. Nam ſi ambo vindicarent, eam quenque legati partem ha- biturum, quem in ſeruo haberent. Non enim hic
duobus eandem rem(quod in cõiunctione neceſſa- rium eſt) ſed vni tantùm legat teſtator, id eſt ſeruo:
quãuis poteſtate iuris acquiratur ſingulis dominis per ſeruum, pro parte dominica, ideõque partes legatæ hic eſſe dicantur. Partes enim legatæ intelli-
guntur quadam iuris interpretatione. Sed quia ver-
ba teſtatoris non ad dominos, ſed ad ſeruum refe- runtur, cæ coniunctim legatę dici non poſſunt, vt admonuimus ſupra cap.. Et certum eſt, ſi vreba ad
dominos relata eſſent, eos pro æquis partibus, non
ro dominicis, legatarios fore. l.legata inutiliter.§. vltim. ff. de leg.i. Ac partes dominicas attribuere le-
gatariis, neſcio quomodo alienum eſſe videtur à
coniunctione teſtamentaria, de qua hic deſſerimus. Idq́; Vlpianus ſignificat cap.. ff. de vſufr. accreſcen. his verbis. Et licet domints vſusfructus non æquis partibus, ſed pro dominicis acquiratur, tamen per- ſona ipfius, non dominorum, inſpecta,&c. Nec verò coniunctionem hic metimur, ex perſona co-
rum, quibus acquiritur, ſed quibus legatur. Quare vt coniunctio eit, cùm quod legatur duobus, vni
acquiritur. l. ſi duobus. 41. de leg. I. ita econtrario,
cum res vni legata duobus acquiritur, nulla con- junctio eſt. Alioqui ſi ponamus vni legatum eſſe,
qui cum alio ſocietatẽ coierit, videbitur coniunctio
D 4
1447
—
—————————————————— ᷣů———— *. ÿ—————————————————————— ——— ꝗq(qpq——— 1— 5———— qℳ ͦ————— —ÿ—ÿ:———————————* —-́êę———--—y——ÿ————;ÿÿꝛꝛLxxxx::n—————. —-———’:::r—————————————— ————————————— —— ¾q”x-—————————— ———=———.————————————————— ————————=—————————ÿ—— ————————————————— 4 ———————————.————. ——ÿ;——————————————————— ————————=.———— 4————————————— —— 5—— 3———————————————ÿ————.——— 4. 8 3—,———————————————————.— 3 —— 8——. 1— 8-—————“ ————=—————=————————— 2* 1.
—
————
—— —.—

——— ——
4 4 K 3 4 8 8 8 3 4 3 3 G— 3 3 4 1.. 1. 8 2 4.. 3 5 3“..
—— 8 84. 4 8..
. 3. 3. 8 4 5 4 43 ee
4 4 1 4 3—. 2— 5. A 8““ 8 8 5 1 8.. 8. 3 3 v““ v“ 8 3 1 1—„ 1 6.— 1 8 86 1. 8““ C–b——t..“ 8— 1. 3 1 2 2 G 8 4 8 8 A. 8——. 1 4. 1 1 2 4. 4 4 3 1 2* 3 3 4 3* 4—* 3 88 1“ 3. 3 4 4 3 1 DeE“ Bee 4— 5 8 9*„ 1 8 4 8. 5 d 1 3 4 4 3 1 5. 8 6 4 8 4 4. 3 3 1 3 4 3 S 3 1— A 4 2 5 3 e 1—““ 5 1 e 8 8 5 8 2 5. 4 4 2. 3. — 3 4—** 3 4 3 3. 7 3*— 3./ ————— 3 2 9 6 3 ee.. 4 1 8 3 8 4 * 5. 2 3 4 4 9* Seteseeeeee—————yy„ ͤ———— 8 4 4„.————“—*. 8 1 1 88 3 4 1 4 8 1e.. 8„ 1 — 3 8 14 4— 4 2 N 3 4 8— G 1 3 Be ℳ. 8 4 8 d 1 8— Se 1 3...— — 8—— 4—— 4— 3 4—— 3. 3 2 4— 4 4 4———— 2 3 7. 4 3.———— 4“ e kt. seie——y—“* 4 7— 4 . 1. 4.— L 4* 8 ſſſ eee 4 8— 4 4. 5..— ——— 4——.— 8 8 3 1—.———.. 2—— ————. 4—— 4 4—— 6— 1 S4 1. 8—. ————————— 1 3.. 8.—— e— ———.*.—-—— 3—— 3——. 1———.—.——— ————— 2—*————..—— 8 4 —— 1— 8—— 8———yõ————. 2. 5 3———————————.— *-—=——————yyy—.———*——————.* 4 2——— 2—————— — 4 1— f. 4— 1——“ 3— 3 8 44———— 2——————————— 3 ———..—————— 2————— u⅓⅓———— 1’—— 8 4—— 4————— 4— .2—
—— ———
—————.
———
——— —
—— — 2———,——— ———.— .———yü—— 1 P— ——— 2—— en ——— — 8
144³
eſſe inter ſocios, quibus legatum acquiritur parti-
—————
———
—
bus ſocietatis. Quod nemo vnquàm, opinor, dixit, aut poſthac dicturus eſt. Et hæc ad explicandum Proculi Celſique patris ſententiam adduximus, uam retulit tantùm Celſus iunior, nec eam apertè ſequi auſus eſt(vt coniicere licet) quòd non impro- babile videatur, legatarios in ea ſpecie coniunctos eſſe. Iulianus tamen apud Vlpianum ſcribit, ſi com- muni ſeruo vſusfructus ſit relictus, altero ex domi- nis repudiante, vel amittente vſumfructum, totum ad alterum pertinere, inſpecta ſerui ipſius magis, quàm dominorũ perſona. 1..§.. ff. de vſufr. accreſc. Nam quia vſusfructus heret in perſona ſerui, quan- diu viuit ſeruus, argu.l. inter antiquam. l. vlt. C. de vſufr.quoties non poteſt vtrique domino acquirere pro parte dominica, alteri totum acquirit. l.1.§.com- munis ſeruus. ff. ꝗe ſtipul. ſer.l. Plautius. ff. ad legem Falcidiam.l. verum. õ. ſeruo. ff. pro ſocio. Hac igitur ratione, quod decedit vni ex dominis„alteri acce- dit quaſi coniuncto, tametſi verè coniunctus non
ſit: idque propter ſeruum, in cuius perſona hæret
vſusfructus, vt iam diximus. Proinde mortuo ſer- uo ceſſat hæc acquiſitio, l. mihi purè. 61 ff. de leg. ². quamuls vſusfructus iam queſitus domino per ſer- uum, mortuo ſeruo hodie non finiatur. l. vlti. C. de vſufr. Et hæc de re legata ſeruo communi, non etiã de hæreditate accipienda ſunt. Si enim ſeruus com- munis hæres inſtitutus ſit, omittente vno ex domi-
nis, tacito iure partes alteri accreſcunt.l. ſeruus. 66 fl. de acquir. hæred. Ne ſeilicet teſtator pro parte teſta- tus decedat. l. ius noſtrum. 6. de regul. iur. Nec du- bium eſt, quin ius accreſcendi locum habeat in hæ- reditate,etiam ſi nulla ſit coniunctio inter hæredes.
C. quando non pet, part. l. ſi ex pluribus. ff.ide ſuis& legit· hæred.
Inter eos qui ſuccedunt ab inteſtato,veſſe ius accreſcendi: „oon tamen in liberorum Falcidia. CAP XIIII.
Iximus, inter eos qui ſuccedunt ab inteſtato, ius eſſe accreſcendi, quamuis coniuncti non
ſint hoc genere coniunctionis de quo antè diſſerui- mus. Videtur enim lex quodammodo eos coniun- gere, vt plerique arbitrantur non abſurdeè, ſed præter morem loquendi veterum lureconſultorum, apud quos nulla coniunctionis huius, quam vulgò lega- jem vocant, mentio reperitur. Sed cur locum ha- beat hic ius accreſcendi, docuimus ſuprà cap. i. Suc- cedentes autem ab inteſtato vocamus cos, quibus lege defertur hæreditas ſine teſtamento de quibus Vlpianus cap. i. ad Senatuſc. Tertull. Si nemo filio- rum, eorùmve ‚quibus ſimul legitima hæreditas
defertur, volet ad ſe eam hæreditatem pertinere: ius
antiquum cſto. Hoc ideo dicitur ‚Vt quandiu vel vnus filius vult legitimam hæreditatem ad ſe perti- nere, ius verus locum non habeat. Itaque ſi ex duo- bus alter adierit, alter repudiauerit hæreditatem, ei portio accreſcet:& ſi forte ſit filius& patronus, re- pudiante filio patrono deicrtur. Et Marcellus cap. 9. de ſuis& legiti. hæredib. Si ex pluribus legitimis hæredibus, quidam omiſerint adire hæreditatem, vel morte, vel qua alia ratione impediti fuerint, quò minus adeant: reliquis qui adierint, accreſcit illo- rum portio:& licet deceſſerit antè quàm accreſce-
Franciſci Duareni Iuriſconſ.
ret, hoc ius ad hæredes eorum pertinet. Alia cauſa eſt inſtituti hæredis,& cohæredis ſubſtituti: huic enim viuo defertur ex ſubſtitutione hæreditas: non
cetiam ſi deceſſerit, hæredem eius ſequitur. Idem di-
cendum eſt de iis, qui ſucce dunt iure tantùm Præ- torio, accepta bonorum poſſeſsione; de quibus VI. pianus& Caius tit. de bonor. poſſeſſ. In bonorum poſſeſsione ſciendum eſt, eſſe ius accreſcendi. Pro-
inde ſi plures ſint, quibus bonorum poſſeſsio com-
petat, quorum vnus admiſerit bonorum poſſeſsio. nem, cæteri non admiſerunt: veluti quòd ſpreuerũt ius ſuum, aut tempore bonorum poſſeſsionis finito excluſi ſunt, aut antè mortui ſunt, quàm pertierint bonorum poſſeſsionem, ei qui admiſit, accreſcunt
ctiam eæ portiones quæ cæteris competunt, ſi pe- 4 P
tiiſſent bonorum poſſeſsionem. Atque ita intelli- gendum eſt reſcriptum Gordiani, cuius hæc verba ſunt: Quoties pluribus liberis, ceſſante legitima
ſucceſsione, bonorum poſſeſsio defertur: beneficiũ edicti perpetui, quibuſdam omittentibus, iis ſolis
qui bonorum poſſeſsionem agnouerunt, portio- nem non petentium accreſcere, in dubiũ non venit.
C. quando non pet. part. pet. accreſcan. Quod enim
Gordianus ait, Ceſſante legitima ſucceſsione, ſic accipiendum puto, vt non tantùm inter eos, quibus legibus& iure ciuili defertur hæreditas, locum ha- beat ius accreſcendi, ſed etiam inter eos, qui ſuc- cedunt iure tantùm Prætorio, veluti liberi eman- cipati.õ. emancipati. Inſtit. de hæredit. quæ ab inteſt. defe..emancipatos. Inſtit. de exhære. liber. Quan- quàm ca verba, quæ ambigua ſunt, aliter quoque accipi poſſunt, vt dicemus cap. 20. Scd& inter eos qui exhæredati ſunt, quibus competit querela te- ſtamenti inofficioſi ius accreſcendi locum haber.i. ſi ponas.§. vlt. ff. de inoffic. teſtam. Ac perinde eſt, ac ſi teſtator inteſtatus omnino deceſsiſſet. Querela enim vnius, totum teſtamentum rumpit,& pa- tremfamiliàs inteſtatum facit.. vlt. eod. tit. Ex iam dictis naſcitur quæſtio multùm agitata, an ius ac- creſcendi habeat locum in legitima parte filiis de- bita, olim ex lege Falcidia, nunc verò ex Nouella conſtitutione Iuſtiniani, quæ ſemis eſt, aut triens, ſecundùm numerum liberorum,&c. Authent. de trient.& ſemiſ. Pone quinque filios eſſe, quorum vnus vel deceſsit, vel repudiauit partem ſuam: an quatuor reliqui ſemiſſem integrũ habebũt? Et pro- babilius eſt, ceſſare hic ius accreſcẽdi, cùm lex defe- rens hauc partẽ filiis, ad numerum eorum reſpiciat. Auth. de triente. quod non accidit in hæreditate, de qua diximus cap. i. ac ne in portione quidem debita patronis, in qua dicitur eſſe ius accreſcendi. Sed& aliis argumentis hæc opinio à pleriſque defenditur, quæ nihil firmum ſolidumq́ue habent. l. ſiue.§. ex duobus. f de iure pat. Huius generis illud eſt, Sine coniunctione non eiſe ius accreſcendi, niſi in hæ- reditate& vſufructu: at bonorum portionem hanc nõ hæreditatis eſſe. l. Papinianus. S. quarta. ff.de inoſ teſt. Sed nugas iſtas iam omittamus.
An in con tractibus ſit ius accreſcendi. (A v. TV.
Vm in contractibus interdum aliqua ſit con- (iunclo, ſicut in hæreditatibus& legatis dubi- tari poteſt, an inter contraheutes ſit ius accreſceudi: vi puta
— — — — „.
ijijge
V tgula bilusr eclcel auatb nimus le, koes dean tur⸗ mol zore bus do, u⸗ Fine Vpun coalti gatlbc de cadl juraccr dſeedden chmior ur Dein bexatan deplen ahroit dtb d dum aat 4
clleenc
N kemge
teroret⸗ tmur, appareg leurlu läun wil rchyga bd N dl uie nn
K

nie legteima ſaccehn
DHon tantum intere m enur hercdias
3
rrtorio, veluti lbaa
aſtit de ſerüu V alſt de erhan uri ambigua ſun, anmm emus cap.a0. Käbm, „quibus competoert s accreſcendibomitlt c. teſtam. Accbtcht
omaino deccble Oe teſtamemum um um facitl. colbiu lo multm agimu
um in legtimae
vt puta ſi mihi& Titio ſtipulatus ſim decem qua in ſpecie Pomponius ſeribit, ſola quinque mihi deberi,& quod inutiliter ſtipulatus ſum extranco, nõ augete meam partemal. ſi mihi. ff.de verb. o blig. §. quod ſi quis. Inſtit. de inut ſtipul. Atque hinc ge⸗ neraliter concludere ſolent interpretes, in contracti- bus non eſſe locum iuri accreſcendi. Si quis tamen velit tergiuerſari, contrariæ opinionis tuendæ cau- ſa, dicet fortè probabiliter in ſpecie illa Pomponij, ſtipulationem ab initio non conſticuiſſe in perſona
extranei, ideõque mirum non eſſe, ſi ea pars alteri
non accreſcat. Nam ne in legatis quidem erat ius accreſcendi tempore Pomponij, cùm legatum ab initio non conſiſtebat in perſona legatarij..plane.. ſi coniunctim. l. huiuſmodi.§. Titio. ff. de leg. I. Vnde exiſtimant quidam, in ſpecie Pomponij locum fo- re iuri accreſcendi, ſi fortè lex ciuitatis aut muni- cipij permittat alij ſtipulari,& extraneus, cui ego ſtipulatus ſum, nolit partem haberc. Verùm proba- bilius mihi videtur, ne hoc quidem caſu eſſe ius ac- creſcendi. Leges enim de iure accreſcendi in hære- ditatibus& legatis latæ ſunt, quarum antè memi- nimus ca. i. l5. ffide vulg.& pup. Nec verò vlla extat lex, quæ ad contraętus propriè pertineat, tametſi leges voluntatem certam contrahentium ſeruari iu- beant, ſiue de iure acceſcendi, ſiue de alia re aga- tur, quæ iuris publici non ſit. Adde, quòd cùm tam multi variique loci vbique diſperſi occurrant de iure accreſcendi, nullum tamen caput de contracti-
bus reperitur. Nam titulus de vſufructu accreſcen-
do, ad legata haud dubiè pertinet: quod vel exem- pla, quæ ſub eo titulo leguntur, ſatis demonſtrant. Et ineptum eſt, quod in contrarium adducitur ex
Vlpiano can. eiuſdem tit. vbi loquitur de vſufructu
conſtituto. Conſtituitur enim vſusfructus„qui le- gatus eſt. Præterea Iuſtinianus in conſtitutione ſua de caducis tollendis, quaſi ex profeſſo diſſerens de iure accreſcendi,& in quibus caſibus locum habeat
oſtendens, de hæreditatibus loquitur, legatis,&
donationibus cauſa mortis: nec vlterius progredi- tur. Deinde non eſt eadem ratio contractuum, quæ hæreditatum aut legatorum, cùm vltimas volun- tates plenius interpretemur..in teſtamẽtis. ff. de reg. aur. Proinde ſi quis ſibi ſtipulando, non cauit, vt otum ſibi acquireretur, id ipſius culpæ imputan- dumeſt. d.l. ſi mihi. Certa tamen voluntas contra- hentium ſeruanda eſt pro lege, l. iuriſgentium.§. Prætor ait.ff. de pact. quamuis nulla lex de iure ac- creſcendi in contractibus lata ſit, vt iam diximus. Nec refert an ſtipulatio ſit, an alius contractus. l. ſemper in ſtipulat.ff. de reg.iur. etſi in dubio ſiat in- tetpretatio contra ſtipulatorem: nec facilè in terpre- temur, ſingulis promitti aut deberi ſolidũ, niſi aliud
appareat.l. quicquid. ff. de verb. oblig. Si igitur ſtipu- latus ſum mihi decem,& Titio eadem decem:quia
ſolidum hac ſtipulatione continetur in perſona vtriuſque, Titio non petente, decem integra obti- neo, quaſi iure accreſcendi, aut potius non decre- ſcendi. Idemque eſt dicendum,& cùm res indiui- dua, veluti ſeruitus, in obligationem deducta eſt. Exempli gratia, ſi fundum vendendo, mihi& vici- no ſeruitutem, recipiam. Quo caſu adiectio vicini Pro ſuperuacua habetur,& tota ſeruitus ad me bettinet. l. proprium. ff.com. præd. Natura enim rei
ö———ſſͤſſſͤd-
De iure accreſcendi. Lib. I
eE ͤ——
3 1449 quæ indiuidua eſt, non patitur, vt quicquam ex ea decreſcat, aut minuatur. Quid ergo dicemus, ſi res natura quidem ſui diuiſionem recipiat, ſed ta- men ſine incommodo contrahentium non poſsit diuidi? Jabolenus ex facto conſultus, de fundo quem ſibi& Titio quidam emerat, reſpondit Titij perſonam pro ſuperuacua accipiendum eſſe,& to- tum fundum ad emptorem pertinere. l. fundus ille.
ff. de contrah. empt. Et recte quidem labolenus in
venditione, propter naturam iudiciorum bone fi- dei, in quibus id quod bonum& æquum eſt, tan- tùm ſpectatur, 5. in bonæ fidei. Inſt. de act. ſicut in ſtrictis, quod expreſſum eſt, vel actum eſſe apparer. Non enim ei æquum videbatur, emptorem& ven- ditorem præter conſilium& propoſitum ipſorum, in communionem incidere. Argu. ſi quis aliam ff. de ſolut. De reſponſo Scæuolæ, quod huic videba- tur contrarium eſſe, dicemus alibi. l. vxorem. 38.
5. agri plagam. ff. de leg.z.
De donatione tam inter viuos, quam mortis caufa: de mortis cauſa capione,& aßignatione liber torum. C A P. IV I. b TIMnjznue in conſtitutione de caducis tollen dis, oſtendit quæ à ſe conſtituta ſunt de iure accre- ſcendi, locum habere in quacunque vltima volun- tate, atque etiam in donatione cauſa mortis, quæ ſimilis eſſe legato alibi dicitur. l.vlt. C. de don. cauſ. mort. Ex quo ſatis apparet, diuerſum ius eſſe in do- natione inter viuos: ſed excipitur ea, quæ ex libe- ralitate Principis proficiſcitur: quam pleniſsimè in- terpretari debemus. l. pen. ffide conſt. Princ.l.vlt. C. de pręp. agem. in reb. Extatq; Conſtantini hac de re conſtitutio lib. 10. Cod. cuius hæc verba ſunt: Iube- mus vt ſi quis fortè ex iis, quibus communiter à nobis aliquid donatum ſit, nullo hærede relicto deceſſerit: ad conſortem potius ſolatium, quàm ad perſonam aliam, pars decedentis perueniat:tit ſi li- ber. imp. ſoc. De mortis cauſa capione controuerſia eſt. Sed puto in ea quoque eſſe ius accreſcendi, ex conſtirutione Iuſtiniani de caducis tollendis, cùm mortis cauſa capio inter vltimas voluntates reſera- tur. Vnde reſponſum eſt à Iureconſultis, eum qui iuſſus eſt dare decem hæredibus, tota decem ei qui ſolus extiterit hæres, dare debere. l. qui duobus. 23. fl.de cond.& demonſt. l. Thais. 5. Stichus. ffide fideic. libert. Ac longè diſsimilis eſt ea ſpecies, in qua
Pomponius à cæteris diſſenſiſſe videtur. Proponitur enim apud Pomponium, ita legatum fuiſſe, Si
Symphoro& Ianuario centum T'itius præſſtiterit,
fundum ei lego:& quæritur, Symphoro mortuo,
an legatum perierit, quaſi defecerit conditio. Nam ſi verba ſpectemus,& iuris ſubtilitatem magis, quàm
æquitatem, amplectamur, non poteſt conditio exiſtere, Symphoro mortuo:ideque legatum non debetur. Sed benigna, inquit, interpretatione di- cendum eſt, ſi non poſt mortem Titij Symphorus
deceſſerit, debere partem dimidiam Januario dare, & partem fundi dimidiam legatarium eſſe conſo-
cuturum. Cùm enim ex rigore iuris ciuilis interci-
dat legatum ſanè hæc diuiſio legati conditionisque boni conſulenda eſt. In aliis autem ſpeciebus, in quibus dicitur eſſe ius accreſcendi, vel nulla eſt conditio, qua deficiente legatum perire dici poſsit.
b d. l. Thais.
—yy—ͤ

—————
——
8 4 * 3 „. 1 4 4 4 3 3 3 4 3 3½ 1 * 4 3 4 4 5 4 1 7 * 1 1 1 * 4 * 1 4 5 4 1 4 ¹ 4 4 3 — 4 . 6* 4 1 1 4 1 1 1 3 4 8 8 1 4 3 ¹ * 4 4 ¹ 1 † 4 84 3 6 1 1 4 ½ 4 4 3
————“————“ſͤſ—
1450
— ᷣℳ———
—
4
d.l. Thais.§. ſeruus. vel iuſſus eſt legatarius dare hæ-
redibus, non certis perſonis nominatim, vt in ſpecie Põponij d. l. Thais.& d.. qui duobus. Cuùm enim fit
mentio hæredum à teſtatore, videtur hæc eius eſſe
voluntas, vt quiſquis fuerit hæres, ei detur. De aſsi-
gnatione libertorũ perſpicua eſt Pomponij Vlpia- nique ſententia ſub tit. de aſsignandis bertisquorũ verba hæc ſunt: Si quis duobus aſsignauerit libertũ, & alter in ciuitate eſſe ſine liberis deſierit, alter non, vel viuus ad ſe hereditatem liberti pertinere nolue- rit: vtruùm portio eius, qui in ciuitate elie deſiie ‚vel repudiauit, in familiam redeat'an verò ei poruus ae- creſcat, in cuius perſona durat aſsignatio. Et Iulia- nus lib. 75. ſcripſit, aſsignationẽ in huius ſolius per ſona locũ habere,& ſolum admittendum. Quod ve rum eſt. Quòd ſi non ſine liberis deceſſerit, an cum viuo admittatur? Et puto adhuc ſolum admitten- dum:defuncto autem eo, liberos alterius ſuccedere. non in familiam libertum redire. Sed ſi cx duobus iſtis alter filios, alter nepotes reliquerit: an ſimul ad legitimam hereditatem admittantur: Et puto ordi- nem inter eos faciendum. Nam aſsignatio liberti, ſimilis eſt legato aut fideicommiſſo, eandemque ra tionem habet: quamuis à legato& fideicõmiſſo di⸗
ſtinguatur. laſsignare. ff.de aſsig. lib.
De duobns patronis, quorum alter ius patrona- tus amiſit. CA P. XVII. TVanus cap. 23. Äe bonis liberto. ita ſcribit: Com muni liberto, ſi ex duobus patronis alter iuſiu- randum exegerit, ne vxorem ducat: ſiue viuo liber- to deceſſerit, s qui extra hanc culpam fuerit, vel ſu- peruixerit, partis vtrique debitæ bonorum poſſeſ- Vonem ſolus habebit. Nec id mirum videri debet, cùm liberti hæreditas non aliter deferatur patronis, quàm hæreditas agnatorum, aut cognatorum, de qua diximus cap.i. Vlpianus cap. 3 ff de ſuis& leg. hered Inteſtato liberto mortuo, primùm ſuis defer- ri hæreditatem verum eſt:ſi hi non fuerint, tune pa- trono. Sed quia alius eſt locus VIpiani cap.13. de iu- reiurando, qui videtur Iuliani ſententiæ aduerſariol. ſi duo patroni.ff. pro explicatione antinomiæ ani- maduertendum eſt, vt porrio hæreditatis alteri pa⸗ trono accreſcat, duo neceſſaria eſſe. Nam imprimis oportet duos reuera manumiſiſſe ſeruum, vel ex alia cauſa patronos eſſe: ſicut duobus eandem hæ- reditatem delatam eſſe, aut eandem rem legatam eſſe neceſſe eſt, vt portio vnius accreſcat alteri. Ita- que ſi quis doceat ſe ſolũ manumiſiſſe eum libertũ, de quo quæritur,totum habet iure proprio, non iu- rc accreſcendi. Sed iuſiurandum liberti ad hanc probationem ei non ſufficit, vt puta ſi libertus iu- rauerit, altero deferente, ſe Iibertum eius non eſſe. Al. ſi duo patroni. quia iuſiurandum alterius alteri, neque prodeſt, neque nocet. l.3 f.de iureiuran. Se- cundò, vt ius accreſcendi hic locum habeat, opor- tet verè defeciſſe ius patronatus in perſona vnius. Quod accidit, ſi is viuo liberto deceſlſerit, ſi liber- tum non aluerit, ſi ad iuſiurandum adegerit, ne vxo rem ducat. d. l.communi liberro. liſi patronus.3,eo. tit.l.5. 1qui contra. ff. de iure patrona. Sed huius rei probatio cxigitur ab altero patrono: nec ſufficiet uſiurandum liberti, ſi fortè iurauerit ſe alitü non
eſſe, aut iureiurando adactum eſſe. d.l ſi duo. Quid
Franciſci Duareni Iuriſconſ.
ergo ſi quis alleget iuſiurandum liberti, vt cauſam ipſam amiſsi iuris patronatus, non vt cauſæ proba-
tionem? Nam iuſiurandum non ſolùm probatio-
nis, ſed etiam pactionis& conuentionis vim habet. l.qui juraſſe.§. v t. ff.de iureiur. Verùm de hac quæ-
ſtione dicemus cap. 19.
Deßicere patrem, quomodo accipiendum ſit, in iure accreſcendi. CᷣA P. IVIII.
Auſam iuris accreſcendi duplicem eſſe, con- (e ex ſuperioribus capitibus. Vna eſt heredi- tas, aut legatum,&c. de qua cauſa ſatis diſputatum eſt. Altera eſt defectus partis, quæ accreſcere dicitur. Neceſſe enim eſt partem hereditaris, aut rei legatæ deficere, vt accreſcat alteri. Et Iureconſulti noſtri modò partem hereditatis, aut rei legatæ, modo he- redem ipſum aut legatatium deficere dicunt eo- dem ſenſu.§. his ita.§ vbi autem. Cod. de caduc. tol- len.§.ſi eadem. inſtit. de leg. Apud veteres autem di cebantur triplici modo deficere, quæ vltimis elo- giis relicta erant: cuius diſtinctionis meminit Iuſti- nianus in Conſtitutione de caducis tollendis.§.& cum triplici. Primi generis relicta dicebantur pro non ſcriptis eſſe, cùm videlicet legatum ab initio non conſiſtebat in perſona legatarij. Et ſententia veterum hæc fers eſt, tunc non eſſe ius accreſcendi: quaſi partem quodammodo faciat is, qui ad partẽ non admittitur. Et crebra occurrũt huius rei exem pla in libris Pandectarum: veluti cùm Titio& Mæ uio, legatus eſt Stichus, qui Titij erat. l.huiuſmodi. 86.§. ſi Titio. ff.de lega.i. cùm Titio& ſeruo pro- prio ſine libertate legatum eſt.l.planè. 34.§. fi con- iunctim. ff. de lega.i. cùm duobus legatum eſt, quo- rum alter non eſt in rerum natura. l. ſi duobus. i⁰. ff. de lega.i.& alia huiuſmodi.l. 7. ff. de lega.z.toto tit. de his quæ pro non ſcrip. habe. Legata igitur huius generis ſubtiliter diſtinguebant antiqui ab his quæ initio valebant,& caduca dicebantur: nec id abſ- que probabili ratione. Nam quæ ab initio non va- lent, perinde habentur, ac ſi omnino ſcripta non eſſent, deõque remanere penes heredem debere vi- dentur. Sed iuri antiquo derogauit Iuſtinianus Cõ- ſtitutione illa de caducis tollendis, quæ poſterior eſt,& voluit quocunque modo deficiat pats rei le- gatæ, etiamſi pro non ſcripta ſit, cam accreſcere coniuncto,§. in primo. nec reperitur quidquam ex- ceptum conſtitutione, præter ea, quæ vt indignis auferuntur. 6. quæ autem. Et ita hodie interpretari debemus verba Iuſtiniani in Inſtitutionibus. Si al- ter deficiat, quia aut ſpreuerit legatum, aut viuo fe- ſtatore deceſſerit, vel alio quoquo modo defeceri:: totum ad collegatarium pertinet. õ. ſi eadẽ. Inſtit. de leg. Nam ea conſtiturio edita eſt poſt compoſitio- nem Pandectarum, nempe luſtin.& Paulino Con- ſulibus, vt ſubſcriptio oſtendit. Eſtq́ue in ea, compo ſitionis noui iuris, id eſt Pandectarum, mentio.§. ne autem. Quanquàm& ante cam conſtitutionem idem lege aliqua ſtatutum fuiſſe indicat Iuſtinia- nus. Nec alienum eſt, ea verba Iuſtiniani accipi de iure illo antiquo, quod legem Papiam de caducis latam anteceſsit: de qua nos ſuprà aliquid diximus cap. 10. Sed quecunque ea lex fuerit, certum eſt eam iuri, quod in Pandectas relatum eſt, non cõſentire. l. ſi duobus.& ſimil. Au illud
9
—.
——— —
—
—
—
—
cl crele Frau dao. laif almir diu her crcend omnino amſt. don Uubus nam M der du dse Wler brio es
Nonyid
Rlae
V Cls dr
Jutinr
num
polui credi

nceltct egnrum 3 1 legrratij Pt G uncnon eſle ius acn nodo kaciatis gui 1 bra occuttt huitn um veluui cinrun » qui Titijerarltul 11. cum Tito Limn zaum eſt lplanèeſia im duobus legnmaa erum naturallduit modil.7f. delaamn aokie lgnes nguebant aniqutin
De iure accreſcendi. Lib. I.
An illud rectè dictum ſit, oportere partem defcere ipſõ iure, non ope exceptionw. CAF. 1T1X.
Vod vulgò dicirur, cùm pars deficit ope tan- tùm exceptionis, non eſſe ius accreſcendi, an verum ſit vidcamus. Et exiſtimo, nihil intereſſe, vtro modo pars deficiat, propter regulam iuris an- tiqui.lnihil intereſt. fl.de reg. iur. Nec ad rem perti- net locus ille Vlpiani cap. 13. de iureiurando, quem ſupra interpretati ſumus cap. 17.& oſtendimus in co agi de probatione, non de iure accreſcendi. Cùm autem quæritur, ſi quis contendat alterum ex pa- tronis ius ſuum amiſiſſe, propter iuſiurandum li- berti, quod vim pactionis habet: hæc quæſtio mul. tm differt ad Vlpiani quæſtione. Et puto ius ac- cteſcendi non eſſe, quia pars defeciſſe hic non in- telligitur, propter conuentionem huiuſmodi guæ inter alios facta eſt. Idemꝗ́ue eſt dicendum,& f in- terceſſerit ſtipulatio, quæ ipſo iure efficax eſſe dici⸗ tur.1ſi vnus. 6. pactus. ff. de pact. Conuentio enim inter alios facta, aliis non prodeſt. d. l. ſi vnus. 6. ante omnia. Proinde etſi acceptilatione ſolutum eſſe ponamus vinculũ obligationis, quo libertus patro- no adſtringitur, ne id quidẽ alteri patrono proderit. An ſit ius accreſcendi, cum iure Prætorio excluſus eſt u, cui quplici iure ſucceßio defertur:& quæ ſit
bonorum poſſeßio cum re,& ſine re. CA E. XNet bow enpt Etus quæſtio eſt, an omiſſa bonorum poſſeſ- ſione ab eo, cui iure etiam ciuili defertur ſuc. ceſsio, pars eius, tanquam deficiens, cohæredi ac- creſcat. Et certi iuris eſt, cùm duplici iure alicui de- fertur ſucceſsio, id eſt, iure ciuili,& Prætorio, repu- diato iure nouo, adhuc vetus ſupereſſe. l. quoties du- plici. ff.de regul. iur. l. ſuum. C. de iure delib. Quod cùm ita ſit, non videtur ius accreſcendi hic eſſe, quã- diu hæreditas iure ciuili poteſt adiri. Nam ius ac- creſcendi locum non habere dicitur, niſi cùm pars omnino deficit, vt hæredi eam acquirere liberum non ſit. C. de caduc. toll. Atque ita plerique acci- piunt Conſtitutionem Gordiani, cùm ait, quoties
pluribus liberis, ceſſante legitima ſucceſsione, bo-
norum poſſeſsio defertur, portionem non peten- tium perentibus accreſcere, C. quando non pet. par. pet. Quæ interpretatio admitti poteſt, tametſi ali- ter nos ea verba interpretati ſumus cap. 14. Ani- maduertimus tamen, iuris noſtri auctores, de ſucceſ- ſorio edicto, in bonorum poſſeſsione ita loqui, vt non videantur iuris ciuilis rationem habuiſſe. I.1. ff. de ſuc. edict. l.. ff.quis ordo in bon, poſſ. Vnus eſt lo- cus præcipuus Inſtitutionum. tit. de bonor. poſſ. vbi Iuſtinianus ait: Cuùm igitur plures ſpecies ſucceſsio-
num Prætor introduxiſſet, eaſque per ordinem di-
ſpoſuiſſet,& in vnaquaque ſpecie ſucceſsionis ſæpe plures extent diſpari gradu perſonæ: ne actiones creditorum differrentur, ſed haberent quos conue-
nirẽt,& ne facilè in poſſeſsionem bonorum defun-
cti mitterentur,& eo modo ſibi conſulerent: ideo petendæ bonorum poſſeſsioni certum tempus præ- finiuit. Liberis itaque& parentibus, tam naturali- bus, quam adoptiuis, in petenda bonorum pofſeſ- ſione anni ſpatium: cæteris aurem agnatis, vel co- gnatis centum dierum dedit. Et ſi intra hoc tempus Aliquis bonorum poſſeſsionem nõ petier t eiuſdem
)
ſſ-·„ß‧—=—————
1451 gradus perſonis accreſcit: vel ſi nullus ſit, deinceps cæteris bonorum poſſeſsionem perinde ex ſucceſ- ſorio edicto pollicetur, ac ſi is qui præcedebat, ex eo numero non eſſet. Nec facile credendum eſt, Iuſti- nianum de his tantùm ſenſiſſe, qui iure Prætorio, non ciuili, ad ſucceſsionem vocantur. Itaque exiſti⸗ mo, cum vnus bonorum poſſeſsionem omittit, eam protinus alteri accreſcere, interim dum is qui omi- ſit iuris ciuilis auxilio vti voluerit. Et eſt hæc bono- rum poſſeſsio, quam ſine re Vlpianus dari ſcribit in Inſtitutionibus titut. de bon. poſſeſsione. Bonorum poſſeſsio, inquit, aut cum re datur, aut ſine re. Cum re, ſi is qui accepit, cũ effectu bona retincat: Sine re, cùm alius iure ciuili euincere hæreditatem poſsit- Idem eodem libro, tit. quemad. teſt. rump. Si ſep- tem ſignis teſtium ſignatum ſit teſtamentum, licet iure ciuili ruptum vel irritum factum ſit, Prætor ſcriptis hæredibus iuxta tabulas bonorum poſſeſ- ſionem dat, ſi teſtator& ciuis Romanus,& ſuæ po- teſtatis, cùm moreretur, fuit. Quæ bonorum poſſeſ ſio cum re, id eſt, cum effectu habetur, ſi nemo alius iure hæres ſit. Ac tametſi in Pandectis noſtris hæc diſtinctio non adeò expreſſa ſit, tamen veſtigia eius
nõ obſcura adhuc in illis libris ſuperſunt, pręſertim
cap. 12. tit. de iniuſto teſtamẽto, vbi ita ſcribit Vlpia- nus: Poſthumus præteritus, viuo teſtatore natus, de- ceſsit: licet iuris ſcrupuloſitate, nimiaque ſubtilita- te teſtamentum ruptum videatur:attamen ſi ſgna- tum fuerit teſtamentum, bonorum poſſeſsionem ſecundùm tabulas accipere hæres ſcriptus poteſt, remque obtinebit. Sic enim eſt legendum, licet ple- rique ſenſum horum verborum non intelligentes, legant, hereditatemque obtinebit. Nec diſsimile eſt quod Papinianus ſcribit cap. 84. de acquir. hęred. poſt pleraque alia: Eademque ratio facit, vt eman- cipato quoque ſubueniri debeat, qui alterutro caſu rem omnimodo habiturus eſt, id eſt, bonorum poſ- ſeſsionem, non quamlibet, ſed cum re& effectu: vt vel hine iuſtior ſubueniendi cauſa appareat. Hie
ſubit animum cogitatio grauiſsimi illius damni,
quod amiſsis veterum Iureconſultorum libris feci- mus. Cùm enim vnus Vlpiani libellus, iſque muti- lus ac mendoſus, tantùm nobis adiumenti adferat
ad ius ciuile interpretandum, facilè hinc coniicere licet, quanta ſit, quamꝗ́ue deploranda aliorum, qui
& multi& magna cruditione referri erant, iactura. Sed non minuùs profecto deploramus quorundam noſtri ordinis hominum ineptias, qui harum anti- quitatis reliquiarum contemptu& faſtidio ſibi mi- rum in modum placent. Ex his nuper quidam in ſuggeſto non nulla grauitatis ſpecie, diſſentire ſe à nobis teſtatus eſt, in legis neſcio cuius de repetitione dotis interpretatione, ad quam explicandam locus fortè vnus ex hoc Vlpiani libro citatus fuerat. Mox valde æſtuans, cùm rem aliter expedire non poſſet, Valeat, inquit, Duarenus cũ ſuo antiquo VlIpiano, quem ego vnius oboli non æſtimo:& diſcat prohi- bitam eſſe à Iuſtiniano iſtorum librorum allegatio- nem, qui non ſunt in corpore iuris. Tales etiam nũc iuris profeſſores reperiri in tanta luce huius ſeculi (reperiri autem? imò honorari& coli) quis paulò cordatior homo nõ admiretur ac doleat? Sed quicl cum hominibus agas curioſitatẽ noſtram damnã-
tibus, qui in genti nonnunquam pretio& labore ve-
tuſtos

—— —
— äꝑ.
3— 3.— —
12 1 8* 3 5 4 1 5 1 1 53 “ 5 1 4 4 4 3 1 8 . 4* 1 1 4 W II 1 ¼ 3 1 1
tuſtos codices nobis compatemus, cùm noui quo- tidie ex offcinis librariorum, belli ſcilicet, venuſti ac terſi, prodeant. Verùm hos ego ſimiles dicere ſo- leo Mummio illi Imperatori, qui tam rudis fuit, vt capta Corintho, cùm maximorum artificum per- fectas manibus tabulas ac ſtatuas in Italiam portan- das locaret, iubere prædici conducentibus, ſi eas per- didiſſent, nouas ſe ab eis repetiturum eſſe. AAn pars acquiſita,& poitea ad miſſa, deficere is hic dicatur, vt accreſcat alteri. b CA P. III.
Iquis rem ſibi acquiſitam, poſtea haberè nolue-
rit, aut amiſerit, ea non accreſcit coniuncto,& plerunque tanquam derelicta occupanti concedi- tur. l.I.-.interdum. ff. de vſufruct. accreſ. Ac deficere partem hic accipimus, quæ repudiatur aut amitti- tur, antequam acquiſita ſit. Nam& hereditate adita ſubſtitutio expirat.l.poſt aditam. C. de impub. cui ius accreſcendi ſimile eſt.l. ſi Titio.§. Iulianus. ff. de leg. ⁊. Sed hoc de proprietate intelligendum eſt: quia vſusfructus conſtitutus& poſtea amiſſus, nihilomi- nòs ius accreſcendi admittit. d.§. interdum. Cuius diuerſitatis hæc videtut eſſe ratio, quia vſusfructus acquiritur patientia debitoris, quę tractum temporis habet.O1.3.§.dare.ff. de vſufruct. ac idcirco nunquàm
oteſt dici omnino acquiſittus& conſtitutus eſſe.
Hinc Celſus& lulianus dicebant, vſumfructum
quotidie conſtitui& legari, figurata locutionc. Et
animaduertendum eſt, ſi ſtricti iuris ſubtilitatem in- ſpiciamus, nõ poſſe vſumfructum verè acquiri, quia res eſt incorporalis, quæ traditionem non recipit. I. ſeruus.S.incorporales.ff. de acquir.rer. dom. Vrilita- tis tamen cauſa receptum eſt, in quibuſdam cauſis, vt patientia habeatur pro traditione, in vſufructu conſtituendo& acquirendo, d. l.z§. dare. Qua ratio- ne fit, vt vſusfructus vindicetur, tit- ff. ſi vſusfruct. pet. & amittatur tempore.l.vlt. C. de præſcr. longi temp. Sed priſca ſubtilitas adhuc manet in iure accreſcen- di, nec vlla vtilitas exigit vt emendetur, qud ius ac-
14 32 Franciſci Duareni Iuriſconſ.
creſcendi ceſſet in vſufructu. Nam cuicunque ac- creſcat vſusfructus, ſemper eius morte finitur, tan. demque reuertitur ad proprietatem. Sũt& aliquot caſus ab aliis obſeruati& collecti, in quibus poſt acquiſitionem locum habet ius accreſcendi, veluti in donatione principis, C. ſi lic. imper. ſoc. in aſsi- gnatione libertorũ, I. vtruùm. ff. de aſsig. liber. in do- natione facta à muliere ſecundò nubente, filiis ex priore matrimonio ſuſceptis. l. ſi qua mulier. C. ad Tertul. Item cùm minor poſt aditionem hæredi. tatis in integrum reſtituitur. d.l.ex contractu. ff.de re
iud. Quo tamen caſu, pars deficiens cohæredi inui-
to non accreſcit, ex Conſtitutione Seueri.. ſi minor. ff.de acquir. hæred. Ad hæc cùm hæres priuatur hæ- reditate, quia non paret voluntati defuncti, ſecũdùm nouam luſtiniani Conſtitutionem, pars ei adempta accreſcit cohæredibus. Auth. de hær.& falc.§. ſi quis autem non implens. Excipi quoque ſolet querela teſtamẽti inofficioſi, in qua dicitur ius eſſe accreſcẽ- di poſt acquiſitionem,&c. Argumento eſt, quòd Paulus ait cap. 23. de inoffic. teſtam. ſi duo ſint fra- tres exhæredati,& ambo de inofficioſo teſtamento egerint,& vnus poſtea conſtituit nõ agere, pars eius alteri accreſcit,& c. Cùm enim is qui agit de inoffi- cioſo, hæreditatem petat. l. qui de inofſicioſo. eod.tit. l ſi quis filium. C. eo.& teſtetur ſe velle heredẽ eſſe: neceſſe eſt vt dictum Pauli intelligamus, quaſi poſt aditam hereditatem pars non agẽtis accreſcat alteri. Sed in eo falli vidẽtur huius ſentẽtie autores ac de- fenſores, quòd non animaduertũt, ius accreſcẽdi lo- cũ habere, donec pars acquiſita ſit, vt antè diximus. 1.1.§. interdum. ff.de vſuf. acc. Hac enim petitione nõ acquiritur agẽti hæreditas, quæ nondũ ei delata eſt. Argul. delata.ff. de verb.ſig. Alioqui alter cõſtituens non ideo pro repudiante haberetur, d.. ſi ponas. cùům hæreditas ſemel acquiſita nõ poſsit repudiari. Simi- lis eſt ferè vſusfructus ratio, quem ideo dicimus ſem- per ius accreſcẽdi admittere, quia nunquaàm verè ac propriè acquiſitus eſſc intelligitur. dict. 5. interdum.
FKRANCISCI DvAKENI DE I1VREACCRESCENPI,
LIBER SECVNDYVS,
Qugmodo accreſcat pars deficiens,& an inuito tantum accreſcat. CA P. TI.
) quia variis modis accreſcit
nes, quæ effectum iuris accreſcendi(de quo& in
priore libro diximus) reſpiciunt. Illud igitur impri-
.
mis quæritur, quomodo pars deficiens accreſcat. Et receptum eſt, iꝑſo iure accreſcere, adeò vt noua hæ- reditatis aditio non ſit neceſſaria, ſed ſemel adiiſſe
Auſas iuris accreſcendi liber ſuperior præcipuè cõtinet: ſed
8 portio deficiens, variæ quoque Enaſcuntur de ea re queſtiones, quas in hunc poſteriorem li- orum cöiecimus. Subiecimus
Sad extremũ aliquot exceptio-
ſuffᷣciat. 1. ſi ſolus. ff. de acquir. hæred. liſed cùm pa- trono. ff. de bon. poſſeſl. 2.§.ſi duo. ff. de bon poſſ. ſec. tabul. Deinde quæritur, an pars deficiens inuito ac- creſcat. Ac tametſi tractatus eſt hic locus non indi- ligenter libro ſuperiore,& ratio explicata, cur tan- tum inuito pars deficiens accreſcat, tamen quæ prætermiſſa à nobis ſunt ordinis& methodi cauſa, ea nos hic addemus, diſtinctione vtentes, quæ rem omnem paucis complectatur. Et quia ſeparat lu- ſtinianus hæredes à legatariis, exemplum eiuſdem imitabimur, ac de hæredibus primùm dicemus. Et conſtitutum eſt à Iuſtiniano, partem hæreditatis deſicientem coheredibus, ſi ſuas portiones agnoue- rint, ctiam nolentibus accreſcere.§. his ita. C. de caduc.tollend. Quod multò magis eſt dicendum, ſi coheredes poſtea adierint, quàm pars defecit, Vlpia- nus cap. 38. de adquir. hæred. Si duo ſunt hæredes ne ceſſrij
— —
lendi: hele ſeg.
dan
det se panl
fde⸗
tianus
atli ferrico cecat. corm cckur,
cem,
V d bu
umn rol tnaru di au notd Ach lüt.l. wendd u
R 4 Cono
ximu ac ſo
l in
tarle 1 dl. conc Tius el
Conii

De iure accreſc. Lib. I I.
neceſſarij inſtituti, quorum alter ſe abſtinuit, alter, poſteaquam prior abſtin uit‚ immiſcuit ſe: dicendum eſt, hunc non poſſe recuſare, quèò minds tota onera hæreditaria ſubeat. Qui enim ſcit, aut ſcire potuit, illo abſtinente ſe fore oneribus implicitum, ca com ditione adire videtur. Ac ſi quis ſubſtitutus cohæ- redi ſit, videtur inuito potius accreſcere pars debe- re, quàm ſi nulla ſubſtitutio eſſet. l. ſi quis hætedes. 3.fl.de acquir. hære. l.teſtamento. C. de impub. cùm inſtitutus ex pluribus partibus non poſsit quaſdam repudiare, quaſdam agnoſcere. l.z. de acquir. hæred. Nam cùm ex vna parte ſit inſtitutus, ex altera ſub- ſtirutus, non diſsimilis eſt ei, qui ex parte vna purè, ex altera ſub conditione inſtitutus eſt. I. ſi tu. l. ſi ſo- Iosff. de acquir. hæred. L. cohęredi.§. cohæres. ff.de vulg. Sed obſeruantur aliqui caſus, in quibus ius ac- crelcendi in inuitos locum non habet, veluri cum hæreditas alicui per ſeruum, quem habet in pote- ſtate, defertur. Dominus enim, cui pars vna iam uæſita eſt, alteram poteſt repudiare, quæ poſtea ei delata ſit. l.ſi ſolus.§.vlt. Quamuis aliud dicendum ſit, cùm vtraque pars eodem tempore defertur. I.ſi hæres. 35. Item cùm pars hæreditatis ſemel hæredi acquiſita, adimitur ei, quòd admonitus non paruerit teſtatoris voluntati: ea pars cohæredi tamùm vo- lenti accreſcit noua Iuſtiniani Conſtitutione, tit. de hered.& falcid.§.ſi quis autem non implens.&§. ſeq. Nec id mirum videri debet, cum ratione qua- dam ſingulari pats hereditatis iam quæſita hæredi, deficiat. Nam erſi minor, poſteaquàm ex parte hæ- res extitit, in integrum reltitutus eſt, cohæres eius partis onus ſuſcipere non cogitur. l. ſi minor. L. pen. ff de acquir. hæred. Cui conſentaneũ eſt, quod Mar- tianus ait cap..de acquir. hæred. Cùm hæreditate patris neceſſarius hęres ſe abſtinet, conditionem de- ferri cohęredi, vt aut totam agnoſcat, aut à tota re- cedat. Hic enim pars non deficit ipſo iure, ſed bene- ficio tantùm Prætoris, quod contra ius ciuile con- ceditur. Quare hoc edictum Marciani ad alium hę- redem, qui extraneus ſit, non videtur trahendum eſſe. Supereſt, vt de legatatiis dicamus, quibus tan- tùm volentibus partem deficientem accreſcere Iu- ſtinianus ait in Conſtitutione de caducis tollendis. 5.vbi autem. Sed vix ratio patitur, vt de coniunctis
re tantùm, qui ab inttio ſolidum habenr, id accipia-
mus: cum nemo pattem rei ſibi legatæ repudiare poßit. l. legararius. 38. de Ieg.*. 4. de Ieg. z. Quod ta- men dubitatione non caret, propter cõſtitutionem, in qua dicitur, legatariis, ſi habere maluerint, par- tem accreſcere. Nam tametſi diſtinctio quædam coniunctorum in eo loco ſit, circa onus, de quo di- ximus ſuperiori capite:tamen in hac re ſimpliciter, ac ſine diſtinctione, loquitur Iuſtinianus. Et porteſt non incommodè dici tunc verum eſſe quod dici- tur, legatum non ſcindi, eũm vni ab initio res lega-
ta eſt, non autem, cùm duobus, inter quos propter
concurſum diuiſio fiat. dict. l.4. de leg. 2. Verùm tu- tius eſt, receptam ſequi opinionem, quæ his verbis Conſtitutionis adiuuatur. Et ideo ſi onus fuerit in perſonam eius, apud quem remanet legatum„‚ad- leriptum:hoc omni modo adimplcatur, vt volunta- ti teſtatoris pareatur. Concludimus igitur, coniun- cis rantùm legatariis, non etiã diſiunctis licere par- tem accreſceitem repudiare: quòd hi rem vnam ha-
—
——————
1453 beant, eamquc indiuiduam ex teſtamento illi plu- res quodammodo propter diuiſionem teſtatoris.
Au pars deficiens cum onere ſuo accreſcat,& an in- ter caducu,& ea quæ pro non ſcripti haben- tur, aliquid interſit. C AP. II.
In* hac quæſtione mira iuris antiqui varietas fuit:
Lcuius iuris aliqua mentio reperitur in Pandectis.
Sed Iuſtinianus Conſtitutione de caducis tollen-
dis, hanc, vt opinor, varietatem tollere,& ad ſimpli-
citatem legibus conuenientem reducere voluit.§. & cuùm triplici. S. pro ſecundo. Eſt enim ea conſtitu- tio edita poſt compoſitionem Pandectarum, vt di- ximus cap. 18. prioris libri. Itaque vt eam conſtitu- tionem interpretemur„ex qua omnis pendet quæ- ſtio, ſciendum eſt imprimis, quòd idem Iuſtinianus ait, partem hæreditatis deficientem accreſcere co- hæredi, cum onere ſuo, puta legati, aut fideicom- miſsi. Verba eius hæc ſunt: Si cohæredes ſunt om- nes coniunctim, vel omnes diſiunctim, vel inſtituti vel ſubſtituti, hoc quod fuerit quocunq; modo va- cuatum, ſi in parte hæreditatis vel partibus cõſiſtat, aliis coheredibus cum ſuo grauamine acquiratur. 5. his ita. Ac plerunquc occurrunt ſpecies in Pande- ctis iplis, in quibus idem ius locũ habet. l.ſi duobus. 16.1. ciuitatibus. 125. ff. de leg..l.ſi Titio. 63. ff. de leg. 2. Sed hoc perpetuum non eſt. l. Celſus. 29. f.de leg. 2.cum ſimil. Verùm omne ius, quod Conſtitutioni repugnans deprehendetur, id ei cedere, vt poſterio- ri, neceſſe eſt. l.penult. ff. de Conſtit. Princip. De le- gatariis idem ſtatuit Juſtinianus, quod de hætedi- bus, exemplo veterum luriſconſultorum.§. vbi au- tem. l. ſi quis legata. 63. ff. de condit.& demonſt. Eſt enim hic hærediratis& legati cadem ratio, ne ſcili- cet is qui lucrum amplectitur, onus reiiciat. S. pio ſecundo. Sed addit exceptionem luſtinianus, Si quis facere aliquid iuſſus ſit, quod ab alio non poſsit impleri.§. Ne autem. Quid enim, inquit, ſi teſtator iuſſerit eum in certum locum abirc, vel liberalibus ſtudus imbui, vel domũ ſuis manibus extruere, vel pingere, vel vxorem ducere? quæ omnia teſtatoris voluntas in ipſius ſolius perſona intelhgitur conclu: ſiſſe, cui& ſuam munificentiam relinquebat. Exci- piuntur quoque legatarij, qui re tantùm coniuncti ſunt,& ſolidum habent ex verbis teſtatoris, idque
propter rationem in ipſa Conſtitutione expreſſam,
de qua diximus cap. i. libri ſuperioris. Quid autem iudicandum ſit de iis, qui re& verbis comuncti di- cuntur, ex capite eodem cognoſcere licet: præterea excipiuntur legata, quæ ab initio non conſiſtunt in
perſona legatarij,& pro non ſcriptis habentur: de
quibus diximus capite decimooctauo eiuſdem li- bri. Ait enim Iluſtinianus, ea ſine grauamine ad con- iunctum peruenire. Nec id à ratione alienum eſt. Nam cům nullo vnquam temporc valuerit lega- tum,& perinde habendum ſit, ac ſi ſcriptum non eſſet: idem de oneris adiectione dicendum eſſe vi- detur. Sed dubitatur, an id ius in hæreditate, quę pro non ſcripta ſit, locum habeat: an verò ad legata tantùm pertineat. Et probabile eſt, Iuſtinianum voluiſſe legatum ab hæreditate diſtinguere: tametſi Conſtitutionis obſcurus ſit contextus. Nam poſt diuiſionem qua vſus eſt in legatis.§. in primo. S. pro ſecundo. tandem de hæreditate loqueus, hæc verba
Ee
„
nAͤ—

14 5a. fubiicit: Hoc quocunque modo fuerit vacuatum, ſi in parte hæreditatis, vel partibus conſiſtat, aliis co- hæredibus cũ ſuo grauamine acquiratur,&c. Qui- bus verbis ſignificare videtur, nihil referre, an pars hæreditatis caduca ſit, an alio quocunque modo de- ficiat. Et quamuis vacuare verbum dici poſsit ad ea pertinere, quæ aliquando valuerunt, quaſi eMalllIe ſit, ac vacuum reddere, quod plenum refertümque eſt tamẽ aliis in locis, atq; adeò in ipſa cõſtitutione aliter vſurpatũ reperitur, d. S. in primo. Adde, quòd ambiguam orationem ſic interpretari debemus, vt vitio commodõque careat. l.in ambigua. fl. de le- gib.& Senatuſcon. Nec ea interpretatio caret vitio, per quam luſtinianus de caducis tantùm hæredita- tibus videatur diſſerere, de aliis omnino tacens, quę pro non ſcriptis habentur. Nec ſanè improbanda eft ratio diuerſitatis, quæ ab aliis adducitur. Nam onus impoſitum hæredi, quaſi hæreditati ipſi quodam- modo impoſitum intelligitur, vt in eum transfera- tur, ad quem tranſit hęreditas. Quod verò adiicitur, legatario, perſonam eius reſpicit. S. ſed vt manifeſte- tur. C. de cad. toll.vt vnà cum perſona, onus quoque pro non adiecto habeatur. Argumento eſt, quòd æs alienũ pro portione hereditaria ab hæredibus exol- uitur, non pro modo legati aut fideicommiſsi. l.1. C. ſi cert. pet. An autem ſuperius dicta locũ obtineant, etiam in legitima hæreditate, ex VlIpiano intelligi- tur, capite 63. de legat. ⁊. cuius verba hæc ſunt: lulia- nus quidem ait, ſi alter ex legitimis hæredibus re- pudiaſſet portionem, cùm eſſet ab eo fideicommiſ- ſum relictum, cohæredem eius cogendum non eſſe fideicommiſſum præſtare: portionem enim eius ad cohæredem ſine onere pertinere. Sed poſt reſcri- ptum Seueri, quo fideicommiſſa ab inſtituto relicta à ſubſtitutis debentur,& hic quaſi ſubſtitutus cum ſuo onere conſcquetur adcreſcentem portionem.l. ſi
Titio. 5. Iulianus. ff.de lega. z.
Pro qua parte accreſcat hæreditas, aut res legata, cchaeredi vel collegatario. n8. C4 F. 1h TVſtinianus in Conſtitutione de caducis tollen- Ldis, vult hæreditatem accreſcere cohæredibus pro parte hæreditaria. S. his ita. Eademque fuit vete- rum lureconſultorum ante Iuſtinianum ſententia.. liber homo. 59. 5. cum quis. ff. de hæred. inſtit. quæ coniectura voluntatis probabili nititur. l. quoties. ff. ad Trebel. l.1. C. de impub.& aliis ſubſtit. Idem vul- gò receptũ eſt de legariis, quod de hæredibus:& re- ſponſum eſt à laboleno, partem quæ ceſſat, pro por- tione legati cuique legatariorum accreſcere. l. Mæ- uio. 42.ff.de legat.. Nec ſanè perſpicio, quid inter hæreditatem& legatum interſit. Iuſtinianus tamen diſertè ait, pro virili portione partẽ legati deficien- tem accreſcere..vbi autem. Et in alia parte conſti- tutionis ait, quod relictũ eſt à legatariis, ſi caducum fiat, nec vllus ſit coniunctus, remanere penes legata- rios pro virili portione: quamuis apud hæredes re- maneat, non pro parte vixrili, ſed hæreditaria, niſi no- minatim ab vno vel certis hæredibus relictum fue- rit.§. ſed vt manifeſtetur. Aequum enim eſt, vt pro qua parte onerati intelliguntur à teſtatore, eandem lucri partem ſentiant. Et certum eſt, multùm refer- re, an hæredes nominatim onerati ſint: cùm in lega-
Franc. Duareni luriſconl
4
tariis nihil interſit. d.§.ſed vt manifeſtetur. l.turpia. 57.§. Vlt. l.ſi hæredes. 127. ff. de leg. 1. Cuius differen- tiæ hæc videtur eſſe ratio: quia cum hæredum men- tionem facit teſtator, facilè creditur velle eos vt hæ. redes teneri, exemplo hæreditariarũ obligationum
quibus teneantur hæredes pro qua parte in defundti locum ſuccedunt, eiuſque perſonam repræſentant
nulla habita ratione emolumenti, quod quiſq; capit
ex iudicio teſtatoris. l.1. C. ſi cert. peta. Quæ ratio lo. cum non haber in legatariis, qui non in ius vniuer-
ſum, ſed in rem tantùm ſuccedunt. Videndum igi. tur eſt, num opinio illa de parte accreſcẽte pro por- tione legati defendi poſsit. Ea enim verbis conſtitu- tionis ipſius facilè refutari poſſe videtur: niſi virilem partem in ea conſtitutione accipiamus, pro parte viri cuiuſque, etiam ſi æqualis non ſit. Not. in]l. viri- lis. fl. de verb. ſign. Quæ interpretatio, vt in ambigua oratione, probabilis eſt.. in ambigua. ff. de legib. Nã & in cadem conſtitutione luſtinianus, de relictis penes legatarios remanentibus diſſerens, cùm ani- maduerteret ambiguum hoc verbum eſſe,& vere- retur ne quis fortè ſic acciperet, vt in ſequenti parte quæ ad coniunctos pertinet: ipſe ambiguitatem ex- plicare voluit his verbis: Manere hoc apud enume- ratas perſonas ſancimus, pro virili omnimodo por-
tione, id eſt, pro nu mero perſonarum. Ac fortaſsis
non ſuccurrebat ei, qui conſtitutionem perſcripſit, verbum aliud ſatis aptum, ad eam partem expri- mendam, cùm pars legataria non rectè dicatur, vt hæreditaria, de qua paulò ante dixerat. Et certo cer- tius eſt, multas acyrologias reperiri in huiuſmodi conſtitutionibus Iuſtiniani, quicunque earum per⸗ ſcriptor fuerit. Ac ſi quis obiiciat, videri Iuſtinia- num opponere virilem portionem hæreditariæ, ſi quis ea expendat, tam quæ de hæredibus, quàm que de legatariis ab eo dicta ſunt: huic reſpondeo, luſti- nianum non ita diſtinguere hæredes à legatariis, vt nihil commune habeant. Quod vel ex eo apparet, quia non ſolùm hæreditas, ſed etiam legatum cum onere adcreſcere dicitur.§. ybi autem. Portio adcreſcens qua actione petatur. b CAr. II11 b EM ex lege magis, quàm ex iudicio teſtatoris, it ius accreſcendi(vt diximus c. i. lib. ſuperio- ris) tamen quia lex ſubſequi videtur in ea re volun- tatem aliquam, licet obſcuram, teſtatoris, verius eſt, eadem actione partem accreſcentem peti, qua& eam, cui accreſcit. Non enim res principalis,& pals ci accedens, diuerſo iure cenſeri debent. l. inter ſo- cerum.§. cum inter. ff.ide pactis dotal. Itaque quod heredi acquiritur iure accreſcendi, 1d partem hære- ditariam augere,& pro hereditaria parte haberi di- citur. 1.5. f( de vulg. Et Papinianus ait, ſ mihi& tibi cadem res legata fuerit, eam ex meo legato ad me totam pertinere. l.ſi mihi. 12. fl. de legat..&c. Hinc Paulus tit.vt legat. nom. caucat. Si ab vno ex hære- dibus legatorum ſatis accipimus, cùm ab omnibus hæredibus nobis legatum eſſet, ſi pars cohæredis accreſcat promiſſori: in totum fideiuſſores tenentur, ſi ſolidum legatum his cœperit deberi. His igitur argumentis facilè demonſtratur, verũ eſſe quod iam diximus, eadẽ actione experiendũ eſſe. Hoc amplius addunt alij, portione fundi petita,& abſolutione ſecuta, ſi poſtea pars altera, que accreuit, vindicetur, iudicacx
pan zm gb eb mmhe dact- cundt dele wcoh o RNe n.Rt. unt iim arrt, r
de
1
e
lin ralt tbke fugud ctelc ara Aübri- rwron ldi hes diramu corlu oluri dlubſt düubi Ano kui
um no
V ültlan d0 N tardas ſoblii nionet dem. dlio T dacd dü uid

1p. IIII an gis quam xiucia
d
4
233— ccteulh 9 1
iudicate rei exceptionẽ obſtare..ſi Titio. fi.de vſufr. idq; non alia(vt illi exiſtimant)tatione, quàm quòd eadem actione agatur. Ego vero in exceptione rei iudicatæ, magis ſpectandum eſſe puto, an eadẽ quę ſtio in iudicium reuocetur,& an ex eadem cauſa in- ſtituatur actio:nec adeò multùm referre quo gene-
re aſtionis experiamur. l.& an eadem. l. ſi quis cum
totum. S. generaliter. ff.de except: rei iud. An impuberu cohæredi, hæreditas quoque impu- beris accreſcat. CA4 P. V.
Erti iuris eſt, in diuerſis hæreditatibus non ad- (mr ius accreſcendi, ſed eiuſdem hereditatis artem alteri parti accreſcerce.l.ſi ſub conditione- ff. uib. mod. vſufr. amitt. Quare ſi quis Titium inſti- tuerit hæredem cum filio ſuo, Titius, filio non ad- eunte, bona teſtatorts, non etiam filij capiet: diuerſæ enim hereditates ſunt patris,& filij. l.z.§.. f, de hęre. vel acti.vend.Si tamen hic cohæres ſubſtitutus ſit in ſecundum caſum filio impuberi,& filius, poſtquàm heres extitit patri, impubes deceſſerit, hereditas e- ius coheredi etiam inuito acquiritur: idq́; à luſti- niano conſtitutum eſt. l. quidam. C. de iure deliber. Et Neratius diſertè ſcribit, accreſcendi iure acqui- ri: vt meritò improbãda ſit eorum opinio, qui pu- tant acquiti potius iure ſubſtitutionis. Verba Nera- tij hæc ſunt cap.59. acquir. hęre. Qui patri hęres ex- titit, ſi idem filio impuberi ſubſtitutus eſt, non po- teſt hereditatem eius prætermittere. Quod ſic reci-
iendum eſt, ctiamſi viuo pupillo mortuus erit, de-
inde pupillus impubes deceſſerit. Nam is qui heres extitit, pupillo quoq; neceſſario heres erit. Nam ſi ipſum inuitum obligat, coniungi eam paternæ he- reditati,& accreſcendi iure acquiri cuicunque pa- tris hęredi, exiſtimandum eſt. In his verbis Neratij ſingularia quedam obſeruantur. Nam imprimis ius accreſcendi locum habet poſt aditam hereditatem patris à filio, cõtra regulam ſuperius traditam cap. 21. libri ſuperioris. Quod enim expreſſum eſt Con- ſtitutione Iuſtiniani, filium extitiſſe patri hæredem, id in ſpecie Neratij pro expreſſo habendum eſſe ar- bitramur: quia Neratius ait, hereditatem impube- ris coniungi hereditati paternæ. Cauſa eſt coniun- ctio iuris adcreſcendi, cum ſubſtitutione pupillari: cui ſubſtitutioni& poſt aditam hereditatẽ locum elle dubium non eſt. Illud prætereà ſingulare hic eſt, quod non ciuſdem hereditatis pars alteri parti, ſed hęreditas vna potius alteri hereditati adcreſcit. Ve- rùm hoc ideò cõtingit, quia cùm aditione fili j con- fuſe ſunt hęreditates, pupillaris hereditas quaſi por- tio quædam hereditatis paternæ habetur. Hæc igi- tur duo aſſumit ius accreſcẽdi ex natura pupillaris ſubſtitutionis, propter coniunctionem& commu- nionem, de qua iam ſæpè diximus. Arg. l. ſi cõmu- nem. ff. quemadmodum ſeruit. amit. Sed& ſubſti- tutio quoque ipſa viciſsim hoc trahit ex natura iu- ris accreſcendi, quòd ad heęredem tranſmittitur, d.l qui patri. l.qui duabus. eod. tit. cùm aliàs ad heredẽ minimè trãſcat. l. ſi ex pluribus. ff. de ſuis& leg. hęr. An ius accreſcendi tranſeat in ſucceſſorem. CAP. VI. Onuenit inter omnes, ius accreſcendi in hæ- redẽ trãſiré, qui in vniuerſum ius defuncti ſuc- cedit.§. his ita. C. de cad. tollen. l. hæc ſcriptura. ff. de condit.& demonſt. Et hoc differt ius accreſcendi à
De iure accreſc. Lib. II.
ſubſtitutione apud Marcianũ c. 9. ffide ſuis& legit.
hæred. S1 ex pluribus, inquitz, legitimis hæredibus,
quidam omiſerint adire hæreditatem, vel morte, Vel qua alia ratione impediti fuerint, quò minus adeant: reliquis, qui adierint, accreſcit illorũ portio:
& licet deceſſerit antequàm accreſceret, hoc ius ad
hæredes eorum pertinet. Alia cauſa eſt inſtituti he-
redis& cohæredis ſubſtituti. Huic enim viuo defer-
tur ex ſubſtitutione hæreditas: non etiam ſi deceſſe- rit, hæredem eius ſequitur. Addendum eſt,& ad fi-
deicommiſſarium quoque ſtatim tranſire, qui loco
hæredis eſt, ex Papiniam VlIpianique ſententia. l. Pa. pinianus. 43. fad Trebel. Nec intereſſe puto, fiſcuſ- ne, an priuatus, alicui ſuccedat. l. ſi totam. ff. de acqui. hæred. cùm fiſcus nihil habeat ſingulare, niſi quod nominatim ei à legibus indultũ eſt. l.item ventunt. §. in priuatorum. ff. de peti. hæred. Sed quæſtio eſt perobſcura ac difficilis, an portio deficiẽs accreſcat 1is, qui in rem ſuccedunt: cuiuſmodi eſt emptor hæ- reditatis, vel rei legatæ, aut alij ſimiles. Ego autem in hac quæſtione ſententiam luliani amplector: quæ tam aperta eſt, vt probabilibus argumẽtis eam ſub- uertere velle, parum prudentis conſultique hominis eſſe videatur. F ũdi, inquit, portio, velut alluuio, por- tioni accreſcit. l.ſi Titio. ff.ide vſufr. Quibus verbis
oſtendit, ei ad quem tranſit portio, puta emptori,
cõpetore ius accreſcendi. Atenim vẽditor, qui pre- tium habet portionis, eam habere intelligitur, quaſi in locum rei ſuccedat. l. ſi& rem. ff. de petit. hæred.
l. quia. ff. de vſufr. l. ſ quis pecuniam.§.vlt. ff.ſi quis
omiſ.cauſa teſta. Id quod nõ inficior interdum con- tingere: ſed lulianum de vera portione fundi legati ſenliſſe, vel co cognoſcitur, quod alluuione interſe- rit. Quod enim accedit fundo vendito per alluuio- nem, emptoris lucro eſt, non venditoris, quamuis pretium fundi venditi habeat venditor. l. id quod. ff de peric.& commod. rei vend. Itaque ſicut venditor fundi, non ideo fundum habere intelligitut, quia pretium habet, vt commodum alluuionis i pli ac- quiratur: ita de venditore hæreditatis, aut rei legatę, dicendum eſt in propoſita quæſtione. Nam ea ſimi- litudine vſum fuiſſe Iulianum credibile eſt, vt ſophi- ſticis huiuſmodi rationibus via præcluderet. Quod tamen aſſequi non potuit. Atque eodem modo re- ſponderi iis poteſt, qui venditorem hæreditatis di- cunt hæredem ſemper manere. l. 2. Cod. de pact. ideòque etiam ex luliani ſententia portionem ipſi adcreſcere. Ex iis enim, quæ diximus, apparet Iulia-
num reſpexiſſe ad eum, qui reuera poſsidet rem he-
reditariam, vel legatam, non ad eum, qui iuris inter- pretatione vel fictione quadam rem habere intelli- gitur. Sed& Vlpianus hanc ſententiam magnopere confirmat ſub tit. de acquir. hæred. l. ſi totam. 82. Ait enim ideo hæredi, qui tacitè rogatus eſt reſtituere, nihil accreſcere, quia rem non videtur habere. Nam ſi quis in fraudem legis, tacitè fidem ſuam accom- modauerit alicui, vt hæreditatem non capaci reſti- tuat, ac idctrco fiſcus hæreditatem ſibi vindicaue- rit: nihil proficiet huic hæredi, quòd hæres maneat adempta hæreditate. Not. in l.ex facto. 6. Ilulianus. ff. de vulg.& pupil. ſubſt. Itaq; ſiue hæres partem ſuam hæreditatis, ſiue legatarius partem rei legatę vendi- derit, portio deficiẽs, emptori magis quàm véẽditort, accreſcit. Sed& hoc de proprictate accipiendũ eſt, Ee 2
—„ ⸗“
145
——— ————.—.————— ——————————.——*—— ——-—————————————— 8 ——————.——————— ——— 4——— 3.“ eafeaees n ,— ⅛“———„— 1——— 7 6
—88Z8—DIö—ö—öͤſͤöͤöͤöͤſͤſͤſͤſſſſ1

1 An
non de vſufructu, qui cohæret perſonæ,& perſonæ magis, quàm portioni adcreſcere dicitur. d. l.ſi Ii. tio. J.interdum. ff.de vſufr. accre l.& an eadem.§. qui cùm partem. ff. de except. rei iudic. Quod autem obiicitur de his, qui ſuccedunt diuerſo iure, quo-
modo accipiendum ſit, dicemus cap. 19.
De variarum coninnctionum permistione:& decla- ratus Pauli locus ad leg. Iuliam Papiam. CA P. VII.
Vm vnius generis cõiuncti tantùm reperiun- tur, conſtat partem deficientem omnibus ac- creſcere.§. his ita. Cod. de cad. tol. vt puta ſi ei, cuius pars deficit, omnes re& verbis ſimul, aut retantum, aut verbis tantùm coniuncti ſunt. Sinautem ita con-
iuncti ſint, vt alij ſint re coniuncti, alij re& verbis,
aut verbis tantùm: quæritur quis eorum potior eſſe debeat. Et mihi videtur Paulus ad legem luliam& Papiam, paucis verbis complexus eſſe quicquid ad hanc quæſtionem pertinet. Præfertur, inquit, omni- no cæteris qui re& verbis coniunctus eſt: quòd ſi re tantum coniunctus ſit, conſtat non eſſe potiorem. Si verò verbis quidem coniunctus ſit, re autem non: quæſtionis eſt, an cõiunctus potior ſit. Et magis eſt, vt ipſe præferatur. Hæc verba, quæ alij plerique mi- rabiliter contorquent ac peruertunt, nos veluti eæ oaoas iuuε ſic interpretabimur, vt inde appareat, oſtendere Paulum voluiſſe, in omni genere coniun- Ktorum, quis cui præferri debeat. Prima igitur quæ- ſtio apud Paulum eſt, de coniuncto re& verbis. Et ait Paulus, eum cæteris præferri. Quod& luſtinia- nus conſtituit,& adeò certum eſt, vt de eo inter om- nes conueniat. d.§. his ita. Altera quæſtio eſt de con- iuncto re tantùm, quem Paulus ait non eſſe potio- rem cxteris, id eſt, cæteris non præferri. Nihil enim reuera habet, quod cæteris cõmune non ſit, qui con- iuncti eſſe non poſſunt, niſi ad eandem rem vocen- tur, vt ſuprà oſtẽdimus. Tertia quæſtio eſt, de eo qui verbis tantùm coniunctus eſt. Et Paulus ait, verius eſſe, vt is quoque potior ſit cæteris,& eis præferatur: vt puta iis, qui re tantùm coniuncti ſunt. Sic enim interpretor particulam,&, quæ in emendatis codici- bus legitur: quaſi hoc ſentiat Paulus, nõ modò eum,
ui re& verbis, ſed etiam qui verbis tantùm con- iunctus ſit, cæteris potiorẽ eſſe. Eſt igitur hæc Pauli ſententia(vt ſummatim dicamus)cõiunctos etiamſi verbis tantùm cõiunctti ſint, diſiunctis potiores eſſe. Nam is qui deficienti cõiunctus eſt verbis, primùm
eodem iure nititur, quo cæteri, quia ad eandem rem
vocãtur. Deinde hoc amplius habet, qùòd coniun- ctim& eadem oratione eiſdęmque verbis vocatur. Vnde luſtinianus hoc ideo cæteris præferendos ait, quia propter vnitatem ſermonis, quaſi in vnum cor pus rediguntur. d.§. his ita. Alij quidam exiſtimant Paulum loqui de iis tantùm, qui re& verbis, non etiam de its, qui re tantùm, aut verbis tantùm, con- iuncti ſunt:& ſic interpretantur hæc verba: Quòd ſi re tantùm,&c. quaſi Paulus ſubiiciat rationem ſen- tentiæ ſuæ, quòd ſi pro, quia ſi, accipientes, contra morem loquendi Latinorum auctorum. Nam, quòd ſi, apud Latinę lingue auctores, ſed ſi, ſignificat: vt apud Terentium, Quòd ſi quieſſem, nihil eueniſſet mali. Noſtra autem interpretatio, verbis congruit Pauli, à quorum propria ſignificatione non facilè recedendum eſt in legum interpretatione. 1.1.§. ſi i8
56 Franciſci Duarem Iuriſconl.
qui nauem. ff. de exer. act. Deinde rationi iuris con- ſentanea eſt, atque adeò conſtitutioni imperatoriæ, vt iam oſtendimus. dict.. his ita. Huc accedit, quòd nullus eſt locus in iure ciuili, cui hæc noſtra inter. pretatio repugnet, vt nos facilè demonſtraturos con fidimus, cap. 13. b b Varils exemplis illuſtratus Pauli locus de permitione coniunctorum. AᷓA P. VIII. Am ſatis demonſtratum eſt, quid ſenſerit Pau- lus, de permiſtione diuerſi generis cõiunctorum:
ſed varietate exemplorum ad rem illuſtrandam
opus eſt:ſine qua vix à quoquam intelligi plenè po- terit: itaque exempla quædam ſatis appoſita(vt no- bis videtur) collegimus: in quibus qui exercitati fuerint, de cæteris quæ proponentur, melius& faci- lius iudicabunt. Et quia cadem eſt hæredem lega- tariorúmque ratio, de quibus codem in loco diſſe- ruiſſe Paulum, inſcriptiones capitum indicant. l.re coniuncti. ff. de leg. 3. l. triplici. ff. de verb. ſigni. exem- plis quæ vtriſque conuenirent, hic vti voluimus. Commiſtio re& verbis coniunctorum, cum ib ui re tantum coniunguntur. Titio& Sèmpronio Cornelianum lego: Caio Cornelianum lego. Titius& Sempronius hæredes ſunto: Caius hæ. res eſto.
Hic in parte Titij, Sempronius præfertur Caio,
quia re& verbis ei coniunctus eſt. Aliud exemplum commistionbs re& verbis coniunctorum, cum re coniundtis.
Titio& Sempronio Cornelianum lego: Mæuio Cornelianum lego: Caio Cornelianum lego.
Titius& Sempronius hæredes ſunto: Mæuius hæres eſto: Caius hæres eſto.
Hic in parte Mæuij non prefertur Caius cæteris, qui re coniunctus eſt:ſed par eſt omnium cauſa, quia ij ſimiliter re coniuncti ſunt.
Commiſtio re coniunctorum,& verbi coniundtorum.
Titio Cornelianum lego: Mæuio& Caio Cor- nelianum lego æquis partibus. b
Titius hæres eſto: Mæuius& Caius heredes ſun- to æquis partibus.
Hic deficiente Meuio, Caius Titio pfefertur, quia verbis coniunctus potior eſt re coniuncto.
Aliud exemplum commiſtionis re coniunctorum
cum verbis tantm coniuncdtrr. Titio& Sempronio Cornelianum lego: Mæuio & Caio Cornelianum lego æquis pattibus. Titius& Sempronius hæredes ſunto: Mæuius& Caius hæredes ſunto æquis partibus.
Hic deficiente Mæuio, Caius cæteris prefertur, quia coniunctus eſt verbis Meuio. Cęteri re tantùm ei coniuncti ſunt, quamuis inter ſe coniuncti ſint re & verbis. Commiſtio coniunctorum verbis tantum,& re
ac verbis couiunctorum..
Titio& Sempronio Cornelianum lego æquis partibus. Quam partem legaui Titio, eam Meuio ſge 5S b
Titius& Sempronius heredes ſunto æquis par- tibus: Ex qua parte Titium inſtitui, ex eadem Me- uium inſtituo.
Hic deficiẽte Titio, pars eius accreſcet Męuio, qui
vTOdse
l
e une Gomn üilose aͤadit an. is u K6 Iar canr turil N, kdact milie Em lrerior dluttt rwdel feto co äme Aume uyhi üy uc ucou wnla u da l auün
nede
blop dur.N M duüg lüne Clan
tur aa
duodl Meelt dües
düi

1 V gemptorius prie diuncdus et. commiſtions Gih m, um re cunun do Cornelianum berah aio Cornelanum in mius hæredes ſuupya es eſto. ij non prefenn(ium ſed pareſtommimaii di ſunt. Imun,& venimu im lego: Meuoib pattibis. Alruius& Cise
1
1
4
euio, Caus Ium b us potior eitwann
commiſtionw fe unas gtantum ciniundi 4 io Cornelianm E
.
De iure accreſc. Lib. I I.
vttoque modo coniunctus eſt: non Sempronio, qui verbis tantùm. commiſtio triplici generüs coniunctorum.
Titio& Sempronio Cornelianum lego æquis partibus: Quam partem legaui Titio, candem Meæ- uio lego: Caio fundum Cornelianum lego.
Titius& Sempronius hæredes ſunto æquis par- tibus: Ex qua parte Titium inſtitui, ex eadem Mæ- uium inſtituo: Caius hæres eſto.
Hic Titio Sempronius eſt coniunctus verbis tantùm: Caius re tantùm: Mæuius re& verbis ſi- mul. Quare Titio deficiente, portio eius vni Mæuio accreſcet.
Inter coniunctos eiuſdem generis interdum ordinem ſeruari, vt ali aliis preferantur,& explicatum Scæuolæ reſponſum tit. de leg. z. ali- ter quàm vulgoꝰ ſoleat.
b C4 P. X. Dun fuit capite ſuperiore, inter coniunctos
eiuſdem generis æqualitatem ſeruari,& par- tem deficientem pariter omnibus accreſcere: vt puta ſ omnes ſint re& verbis coniuncti. Sed quia inter ipſos alij interdum aliis coniunctiores reperiuntur, dubitatur, an in iure accreſcendi cæteris potiores ſint. Exempli gratia, ſi ita ſcriptum ſit, Titius& fra- tris mei filij hæredes ſunto. 1. interdum. ff. de hær. inſtit. Titio& hæredibus meis lego. l. ſi quis Titio. H de vſufr. accreſ. Nam etſi in his exemplis omnes ſint coniuncti re& verbis: tamen qui collectim vo- cantur appellatione filiorum aut hæredum, viden- tur inter ſe magis coniuncti eſſe. Et quia Iuſtinia- nus, de coniunctis loquens, ait eos in vnum corpus redactos videri, huius rei demonſtrandæ gratia, vtar ſimilitudine ab ipſis corporibus ſiue collegiis ducta. Etſi magna eſt ciuium inter ſe coniunctio, tamen interior eſt eorum, qui in collegium aliquod eius ciuitatis cooptati ſunt: cuiuſmodi ſunt magiſtri ac rofeſſores omnium artium ac literarum. Arctior verò colligatio eſt eorum, qui eandem artem ſcien- tiamve profitentur,& proprium corpus faciunt. uamobrem ciuitate noſtra propior mihi eſt Phi- loſophiæ profeſſor negotiatore. Sed Doctor lIuris ciuilis vtroque mihi ett coniunctior. Sicut ergo ex vatiis corporibus conſtat ciuitas, quorum aliqua ſunt cum omnibus ciuibus aut cum multis com- munia, alia ſunt quorundam ciuium propria, atque ita gradus quidem focietatis ac neceſsitudinis inter ciues reperiuntur: ſic in coniunctione, de qua hic lo- quimur, accidit. Nam in ſuperioribus exemplis, he- redes omnes in commune quaſi corpus, aliqui in proprium ac ſeparatum teſtatoris ſermone redigun- tur. Nec dubium eſt, quin habeantunpro vna perſo- na, cùm omnes concurtunt:& quæſtio eſt, quam quiſquc partem hæreditatis aut rei legatæ capiat. d. Linterdum. l.ſi quis Titio. l. qui liberis. Sed quia ali- quando accidit, vt qui coniuncti ſunt, non habcan- tur tamen pro coniunctis in iure accreſcendi.lxitem quod Sabinus.§.1. ff. de hæred. inſtit. ideò dubitari poteſt, an cæteris præferri debeant, cùm id certo iu- re definitum non ſit. Sed probabile eſt, huius con- iunctionis& hic rationem haberi. Nam præter con ſtiurionem illam de caducis tollendis(in qua dici-
——— ͤ—
14.5 7
tur, coniunctos præferri cæteris, quòd propter vni- tatem ſermonis quaſi in vnum corpus redacti ſint) extat Pauli locus e hac coniunctione ſub titul. de vſufr. accreſc.qui p.ofectò non rectè poſitus ibi fuiſ- ſet, ſi ad ius accreſcendi non pertineret. dict. l. ſi quis Titio. Quod autem dicimus, hos haberi loco vnius, ſic accipiendum eſt, niſi voluntas teſtatoris appa- reat contraria: Veluti cùm ita ſcriptum eſt, Titius & fratris mei filij æquè hæredes ſunto, dicta l. inter- dum: aut ita, Quiſquis mihi hæres erit& Tirius, idem filio meo impuberi hæres eſto. l.vlt. C. de im- pub. In poſteriore enim exemplo dictio, quiſquis, vim partitionis ac diſtributionis habet,& perinde. accipitur, ac ſi nomina hæredum expreſſa eſſent, hoc modo: Sempronius, Caius,& Titius filio meo hæ- redes ſunto. Atque ita interpreramur conſtitutio- nem luſtiniani, quæ Labeonis ſententiæ aduerfart videtur. l. qui liberis. ff. de vulg. Sed cùm apud La- beonem expreſſa non ſit formula inſtirutionis, ea ſic concepta intelligi debet, vt appareat hæredes ve- rè coniunctos& in vnum corpus redactos eſſe, hoc modo: Hæredes mei& Titius, filio meo hæredes ſunto: quo caſu loco vnius habentur, vt iam dixi- mus. Verùm huic ſententiæ noſtræ, vt contrarium, opponitut Scæuolæ reſponſum, in quo plures con iuncti non fungantur vice vnius, ſed viriles partes capiunt, perinde ac ſi nominati eſſent à teſtatore. Verba Scæuolæ hæc ſunt cap. 90. de legaris z. Lu- cius Titius teſtamento ita cauit: Prædiolum meum dari volo libertis libertabüſque meis,& quos hoc teſtamento manumiſ,& Seiæ alumnæ meæ: ita, ne de nomine familiæ meæ exeat, doncc ad vnum pro- prietas perueniat. Quæro an Seia in commumone cum libertis habeat portionem, an verò ſibi partem dimidiam eius prædioli vindicare poſsit. Reſpondi, perſpicuam eſſe teſtatoris voluntatem, omnes ad viriles vocantis. l. Lucius Titio.§. Lucius Titius. ff. de legat. 2. In horum verborum interpretatione, mi- rum eſt quantopere ab Accurſio Accurſianiſque omnibus ſudatũ ſit, cùm tamen res ſit, iudicio meo, non admodum obſcura, ſi quis verba auctorts at- tentè conſideret atque expendat. Sic enim accipio, quaſi teſtator in hac ſpecie nullos habuerit liber- tos, niſi teſtamento manumiſſos: excepta Seia alum- na: quæ liberta quidem erat teſtatoris, ſed nou teſta- mento manumiiſa. Quare cùm teſtator, ommbus li- bertis ſuis prædium legare vellet,& vereretur, ne quis forte dubitaret, de quibus libertis ſenſiſſet, non fuit contentus ſimpliciter libertis legare, ſed malo- ris expreſsionis ac declarationis cauſa hæc verba adiecit, Et quos hoc teſtamento manumifl,& Seiæ alumnæ meę: quaſi diceret, libertis, tam quos teſta- mento manumiſi, quà3m Seiæ alumnæ meæ quæ an- te teſtamentum manumiſſa eſt. Nam particulæ,&, eminatio hanc vim habet. Seiam verò libertam tuiſſe teſtatoris, argumento eſt, quòd teſtator præ- dium totum, quod his communiter legatum eſt, non partem eius prædij, vetat de nomine familiæ ſuæ exire: quaſi Scia quoque ipſa ex familia eius ſit. Liberti enim apud Romanos accipiebant nomina patronorum,& eiuſdem familiæ cenſebantur. l. pa- ter filium. 36. ff. de legatis 3. Hinc apud Ciceronem, Cæcilius Eutychides,& M. Pomp. Diony. ſerui ma- numiſsi appellantur. b b Ee z
en——————“

† * 1 4 1 4 4 1 1 I † 4 1 1 4 8 4 4 4 8 1 1 1 4 1 f 4 1
1458
An in ſucceſione ab inteſtato gradatim competat
ius accreſcendi. CA P. X.
Va dicta ſunt ſuperioribus capitibus, propria 8 ſunt ſucceſsionis teſtamentariæ. An idem ius ſit in ſucceſsione ab inreſtato, in qua etiam ius eſt accreſcendi quæritur. Et certum eſt, in hac quoque ſucceſsione, alios aliis præferri in iure accreſcendi. Ac duo ſumt de ea re iuris auctorum loci, quorum alter eſt Caij de bono. poſſeſ. contra tabul. alter Vl- piani de cõiungendis cum emancipato liberis. Ver- ba hæc ſunt Caij cap. 12. de bono. poſſ. contra tab. Si duobus filiis,& ex aſtero filio duobus nepotibus, bo
norum poſſeſsio competat,& alter ex nepotibus nõ
petat, pats eius fratri accreſcrit. Si verò ex filiis alter non petat, tam fratri, quàm nepotibus, id prodeſt.
Nanque tunc duo ſemiſſes fiunt, ex quibus alterum
filius, alterum nepotes conſequentur. In hac igitur ſpecie, ſi vnus ex nepotibus non petat, qui in vnam ſtirpem vocantur,& veluti corpus quoddam ſepa- ratum habent, pars eius fratri accreſcit, non patruis. Nam erſi ponamus, nepotem illum qui non petit, nunquàm in rerum natura fuiſſe, in ſucceſsione ab inteſtato eandem hæreditatis partem retinebit ne- pos:nec ideo pars filiorũ amplior erit, quia nepotes ſuccedunt in locum patris ſui defuncti,& tantum capiunt ex hæreditate, quotquot fuerint, quantum
pater eorum, ſi viueret.. cùm filius. de hær. qu. ab in-
teſt. inſtit. Si verò vnus ex filiis non petat, qui non faciunt proprium corpus, quia ſinguli trientem ha- bent: portio deficiens accreſcit omnibus, ſed ita vt plures nepotes nihilo amplius, quam vnus filius, ac- cipiant.Itaque hæreditas diuiditur in duos ſemiſſes, quorum vnum filius, alterum nepotes cõſequuntur. Nam etſi poneremus, filium illum, cuius defecit pars, nunquam in rerum natura fuiſſe, eodem modo hæreditas ab inteſtato diuideretur. Alter locus eſt Vlpiani c. i. de coniung. cum emancipat. lib. vbi vult Vlpianus, ſi ſunt duo filij& ex altero eorum duo ne- potes deficiente vno ex nepotibus, partem eius om- nibus accreſcere, id eſt non ſolùm fratri, ſed etiam patri& patruo, ordine tamen ſeruato, vt frater pa- cri, pater patruo preferatur. V erba Vlpiani hæc ſunt: Si quis ex nepotibus portionem ſuam omiſeri t, eue- niet vt non ad patrem eius, ſed magis ad fratrem pertineat. Sed& ſi omnes nepotes omittant, patruo nihil accreſcet, ſed ſoli patri. Quod ſi& pater omi- ſerit, tunc patruo accreſcet. I..§. ſi quis ex nepoti- bus. ff. de coniung. cum emanc. lib.&c. Nam erſi his omnibus ſimul deferatur hæreditas edicto Præ- toris:tamen quia Prætor coniungit patrem cum li- beris ſuis,& ipſos liberos inter ſe, propria quadam coniunctione, æquum eſt, vt portio nepotis defi- ciens, ita gradarim accreſcat. Qua ratione ſi filius ipſe emancipatus non petat, pars deficiens, nepoti- Pus ex eo folis, non etiam reliquis, accreſcit. 1. 4.§. vlt. flivnde lib. Atque hinc obſeruandum eſt, non multum referre, quo conſanguinitaris vinculo inter ſe deuincti fint ij, qui de iure accreſcendi conten-
dunt, cùm in ſpecie Vlpiani frater patti antepona-
tur. Proinde germani fratres conſanguineis potio- res non ſunt in iure accreſcendi, cùm de hæreditate patris agitur. l.vlt. C. ad Trebel. Aequè etenim con-
luncéti ſunt patri,& æqualiter ad eius hæreditatem
vOcantur, quamuis inter ipſos par neceſsitudo con-
Franc. Duareni luriſconſ.
ſanguinitaſque non ſit, ac id circo cùm de hæredita- te ipſorum agitur, germani cæteris præferantur in ſucceſsione ab inteſtato. Auth. de hæred. ab inteſt. Nam cum ius accreſcendi rem ſequatur magts, quàm perſonam.l. ſi Titio. ff. de vſufr. qui partes ha- bent æquas hæreditatis paternæ, diſpares eſſe non debent in iure accreſcendi. Coniunstos re tantum cateris nunquàm praæferri. C4 P. II. 1 Oniunctos re tantùm cæteris nùnquam præ. (Braue⸗ docuimus, dict. l.re coniuncti. Nihil
enim habent, quod cæteris commune nonaſit:&
comparati cum cæteris, dicuntur diſiuncti. Cod. de
caduc. tollen. Inde Celſus, Cuùm quis, inquit, ex inſti-
tutis, qui non cum aliquo coniunctim inſtitutus ſit, hæres non eſt: pars eius omnibus pro hæreditariis portionibus accreſcet. l.liber homo.§. cùm quis. ff. de hæred. inſtit. Sic enim legendum eſt cum nega- tione, quæ in Norica lectione deſideratur. Proinde reiicienda eſt eorum opinio, qui cenſent re coniun-
ctum ideò præferendum eſſe verbis cõiuncto, quòd
ſolidum habeat ex verbis reſtatoris,& de iure non decreſcendi magis quàm accreſcendi, de damno vi- tando magis quàm de lucro faciendo, contendat.
uod argumentũ, quàm leue& ineptum ſit, exem- plis facilè demonſtrari poteſt, ex cap. 8. formula pe-
titis. Pone igitur ita ſcriptum eſſe in teſtamento, Ti-
tius hæres eſto: Mæuius& Caius hæredes ſunto æ-
quis partibus: queſo, num deficiente Mæuio, æquum
ſit Titium, qui diſiunctus ab eo eſt, Caio, qui verbis eſt ei coniunctus, præferri? Si dixeris, Titium ex ver- bis teſtatoris ſolidum habere: reſpondebo, Mæuium & Caium, qui loco vnius ſunt, propter coniunctio- nem verborum pariter ſolidum habere, quaſi Ti- tius ex vna parte,& Mæuius cum Caio ex altera, partes concurſu faciant. Ex quo apparet, quamdin coniunctorum aliquis, quorum veluti corporis ſoli- dum relictum eſſe dicimus, cum Titio concurrit, nihil poſſe Titio, qui diſiunctus eſt, accreſcere. Ita- que quod obiicitur de damno vitando, nihil nos mouere debet, cùm Caius in hac ſpecie, reſpectu Titij,cum quo concurrit, non minus, quam Titius ipſe, de damno certare dici poſsit. Solidum enim Mæuio& Caio, tanquam vni perſonæ, relictum eſſe intelligimus. 3 Quomodo accipiendum ſit, quod dicitur, re& ver- bus coniunctos cæteru praferri. CA P. II I
HAulus de coniunctis diſſerens, ſcribit, re ac ver-
bis coniunctum cæteris omnibus præferri, qui aut re tantùm, aut verbis tantùm coniuncti ſunt. d. Lre coniuncti. Quod etſi verum eſt,& ab omnibus receptum:tamen exceptionem aliquam habere mi- hi videtur. Sic enim id accipiendum puto, niſi ſine parte inſtitutus ſit, alij verò partes habeant ex ver- bis teſtatoris. l.item quod Sabinus.§. 1. ff de hæred. Inſtit. Nam etſi reuera coniuncti ſint, qui ſine parte inſtituuntur,& eis accreſcat deficiens portio hære- ditatis. l. triplici. ffde verbo. ſigni. tamen quia partes non habent expreſſas verbis teſtatoris, eorum potior cauſa non eſt, quàm cæterorum, qui re tantùm con- iunguntur. Qua ratione VIpianus ait, quantum ad ius accreſcendi eos cõiunctos non eſſe, id eſt, in ſpe- cie quam tractat, pro coniunctis non haberi, ſed pro
difiumtis,
ni Werius Günt, cooiul cen ſelhi anotih källe coolun, fadet duna dhr
1
Ni, o da dre
guüp
V dats
ed

3 d cochCaaa hadere:reſn ondedo Jlann ius ſunt, proptxxcquni 1 Gicuh gul dxuius cum(iodin .Ex quoappan quorum veluueu imus, cum Tioom
diſiunctus eſt urdtri
diſiunctis, vt non magis accreſcat eis portio defi- ciens, qſnàm cæteris hæredibus, qui diſiuncti, id eſt, re tantùm coniancti ſunt. Obiecerit fortè quiſpiam, in ſpecie Vlpiani eos ex vncia que aſsi deeſt, inſtitutos intelligi. Sed ex interpretatione quadam iuris hoc accidit, non ex teſtatoris certa voluntate, quam ver- bis expreſſerit: cuius maiorem eſſe vim atque pote-
ſtatem quàm tacitæ voluntatis, antè admonuimus,
cùm diſcrimen oſtenderemus eorum, qui re ac ver-
bis,& eorum quiverbis tantùm coniunguntur. In ea
igitur ſpecie,tametſi coniunctiores videantur, quàm cæteri cohæredes, tamen in eam vnciam coacti& coniuncti verè dici non poſſunt, quam teſtator non expreſsit, atque ideo pro diſiunctis habentur, vt alij hæredes, quibus teſtator partes adſcripſit.
Verbis coniunctos, iis qui re tantum coniunqti ſunt præ- ferri:& exylicati loci duo perquam obſcuri, quorum alter Pomponq eſt tit. de hæred.
infſtit alter Iaboleni tit. de leg..
C.4, p. I7177.
Erbis coniundti, re coniunctis præferuntur, vt
iam ſæpe docuimus, oſtẽſa ratione cur id fiat. Sed obiiciuntur nobis duo iuris noſtri auctorum lo- ci, in quibus videntur coniuncti verbis, re coniunctis omnino exæquari, ita vt portio deficiens omnibus accreſcat. Primus locus eſt Pomponij lib.. ad Q. Murium, Jiſi ita quis. 66. f( de hæredib. inſtit. vbi hæc verba legũtur:Si ita quis hæredes inſtituerit, Titius hæres eſto: Caius& Mæuius ex æquis partibus hæ- redes ſunto:quamuis,&, ſyllaba comunctionem fa- ciat:ſi quis tamen ex his decedat, non alteri ſoli pars accreſcit, ſed omnibus cohæredibus pro hæredita- riis portionibus: quia non tam coniunxiſſe, quàm ce- lerius dixiſſe, videatur. Verùm extrema verba oſten- dunt, Pomponium idem ſenſiſſe de iis qui verbis
coniungũtur, quod iam à nobis dictum eſt: ſed eum
non exiſtimaſſe, in ea ſpecie Caium& Mæuium verbis coniunctos eſſe. Itaque ſi diſſentit à cæteris autoribus Pomponius, in facto magis, quàm in iu- re, diſſentit. Duplex enim quæſtio hic eſt: vna, an ſint coniuncti:& hæc eſt facti magis, quàm iuris, quæ pendet ex voluntate teſtatoris. Nam etſi rectè di- catur, his verbis coniungi hæredes, Caius,& Mæ- uius hæredes ſunto æquis partibus, l. re coniuncti.. triplici,tamen id cum hac exceptione procul dubio intelligendum eſt, niſi aliud actum ſit: vt quia appa- reat breuitatis ſtudio ita locutum fuiſſe teſtatorem, quaſi prolixa nimis ei videretur hæc oratio, Caius hæres eſto: Mædius hæres eſto. Altera quæſtio iuris eſt, cũ quæritur, vbi conſtat teſtatorẽ, qui his verbis vſus eſt, voluiſſe hæredes coniungere, que ſit vis hu- ius coniunctionis. Et in hac quęſtione cõſentit Pau- lus cũ cæteris I. C. de quibus diximus. Circa priorẽ igitur quæſtionem difficultas tantùm verſatur: quæ tamen nos multùm mouere non debet, cùm fa- cti quæſtiones coniecturis explicentur, nec ad Iu- reconſukos valde pertineant, vt fusè docuimus in Scæuola. Ac fortaſsis apud Murium plenius de- ſcripta erat ſpecies, vt ex ea appareret, teſtatorem voluiſſe hæredes verbis coniungere. Eſt enum hoc caput, ad ſcripta Mutiana, veluti quædam acceſ- ſio atque additio, qua cõtentus fuit Tribonianus in compoſitione Pandectarum(vt credibile eſt) quòod
De iure accreſcendi, Lib. I I.
14 9 videret, ad id quod iuris eſt docendum eam ſuffice- re, ac de quæſtione altera magnopere laborandum non eſſe, quæ in ſtatu coniecturali eſt„& à lurecon- ſulti officio videtur paulò eſſe alienior. Vt tamen aliquid certius in re admodum incerta afferamus, meminiſſe oportet eorum, quæ diximus c. 9. prioris libri de verborum ambiguitate. Nam hæc verba Caius& Mæuius ex æquis partibus hæredes ſunto, aliquid ambiguitatis habere oſtẽdimus: quia incer. tum eſt, an teſtator coniungere hæredes, an celerius loqui tantùm voluerit. In hac autem ambiguitate facilè præſumitur coniunctio, ſicut& rei coniunctio præſumitur cum duobus ſeparatim eadem res le- gata eſt: ſed ita demum, ſi contraria voluntas ex con iecturis non apparcat. l.ſi pluribus. ff. de leg.1. Itaque cùm hic agatur de vno hærede præferendo cæreris propter coniunctionem( quod in dubio teſtatorem voluiſſe credendum non eſt)ſic interpretamur pau- lè humamus hęc verba quaſi celeritatis& compen- dij cauſa teſtator ita locutus ſit. Argum. l.item quod Sabinus.§.. ff de hered. inſtit. Alter locus, qui noſtrę ſententiæ velut contrarius opponitur, eſt Priſci Ia- boleni lib. 7. epiſtolarum. l. Mæuio. 42. ffde legat.. Mæuio, inquit, fundi partem dimidiam, Seio par-
tem dimidiam lego: eundem fundum Titio lego. Si Seius deceſſerit, pars eius vtrique accreſcit: quia
cùm ſeparatim& partes fundi,& totus legatus ſit,
neceſſe eſt, vt ca pars quæ ceſſat, pro portione lega- ti cuique corum, quibus fundus ſeparatim legatus eſt, accreſcat. Sed hæc quæſtio ſimilis eſt ſuperiori, & in facto quoque conſiſtit. Nec verò reſpondit Priſcus, partem Seij omnibus accreſcere, quòd cen- ſeret verbis coniunctos cæteris præferendos non eſſe, ſed quòd in ea ſpecie non videretur plena ac vera eſſe coniunctio, partibus fundi ſeparatim Mæ- uio& Seio adſcriptis. Non enim ea otatio tã aper- tè coniunctionem demonſtrat, quàm hæc, Mæuio& Seio fundum æquis partibus lego: tamerſi non ita ſeparati ſint, vt in hac conceptione, Męuio fundum lego: Seio fundum lego. Cùm igitur labolenus ex facto conſuleretur,& animaduerteret in ſpecie pro poſita ſubobſcuram eſſe teſtatoris voluntatem, in dubio maluit in partem humaniorem inclinare,& exæquare legatarios, quàm alios aliis anteponere. Voluntates nanque defunctorum benignius inter- pretari debemus. l.cm in teſtamento. ff. de reb. du- biis. Hec eſt noſtra de duobus his locis ſententia, quorum obſcuritate adeò territi ſunt plerique, vt coniunctis præferre diſiunctos, aut certe exæquare non dubitauerint, Paulo inuito ac reluctante, cuius verba nos paulò antè interpretati ſumus. d. l.re con- iuncti. Alij alia comminiſcuntur vix relatu digna, in quibus nonnulli confidentiores addunt verbum, lego, in ſpecie Iaboleni, vt ſeparatæ ſint orationes, hoc modo:Męuio fundi dimidiam lego: Seio dimi- diam lego. Ac teſtantur ſe vidiſſe antiquos codices, in quibus ſi diis placet, ea ſit lectio: 5 μεέκν ⁴Oό˙⁵ εavu- uασσςdᷣ.ο ἀαι..
In legato alimentorum non eſſe ius accroſ cendi:& an prohibitio teſtatorus ius accreſcendi impediat.
CA P. XIII..
CVpereſt, vt poſt cauſas effectúsque iuris accreſ- cendi, exceptiones quaſdam, tùm à me, tùm ab
4
L—
rs u—ͤGʒͤ8G8-8— ͤ—
—ᷣ-
——————— 1 ————:::————— —.—————— ——————— ——————————— ——————————-—-:'õ—yõ———— —.——————— 9— —yj—————.—*.. mmmm——ͤ———.— —— 8— — etu 4 1 2* ZA3ͤſͤ 1 8 55 4 3 —
———— —————õõ——— *— 4 ,f— G,—“

. Franciſci Duarenm luriſconl.
1 246
aAliis obſeruatas, hic ſubiiciamus. Accidit enim in- rerdum, vt ceſſet hoc ius, idq́ue propter voluntatem teſtatoris, vel rationem aliam, quæ in vnaquaque ſpecie perſpici poteſt. Huiuſmodi eſt, quod ſcribit Papinianus, per fideicommiſſum fructu prædiorum ob alimenta legatis relicto, partium emolumentum ex perſona vita decedentium ad dominum proprie- tatis recurrere. l. dominus. ff. de vſufr. Ideo enim hic ceſſat ius accreſcendi, quia cùm teſtator in alimenta legauerit, videtur voluiſſe ne vltra modum alimen- torum quicquam habeant linguli legatari jVnde il⸗ lud vulgare, Legatum alimentorum non iterari, nec multiplicari. l.alimenta.§. Baſilicæ. ff. de alimen. leg. Atque hinc conſequitur, ius accreſcẽdi poſſe prohi- beri à teſtatore. Quod in legatis planum expedi- tmꝗque eſt, cùm à ratione iuris alienum non lit, par- tem legati deficientem, penes hæredem remanere. J Jl. gominus. De hereditate ingens eſt conrrouerſia: ſed exiſtimo, ſequendam eſſe teſtatoris voluntatem, quæ pro lege habetur in teſtamentis.§. diſponat. au- then. de nupt. Argumento eſt, quòd teſtator ſubſti- tuendo vni ex coliredibus, tacitè intelligitur pro- Ribere ius accreſcendi, ideõq; ſubſtitutio dicitur eo iure potentior eſſe. l..§. ſi duo. ff(de bon. pofſ. ſecun.
tabul.Sed hoc eſt ita accipiendum, niſi ob eam cau-
2
ſam teſtator pro parte teſtatus decedat: quod iuris
ſubtilitas non admittit. l.ius noſtrum. ff. de regul. iur. Non enim contra hoc ius voluntas teſtatoris quic- quam valet. l.nemo poteſt. ff. de leg.1. niſi ſit miles, in duius teſtamento ſola voluntas ſpectatur, neglecta ſubtilitate iuris. l.ſi miles. l. miles ita. ff. de milit. te- ſta. Vnde Licinius ait: Si quis ita hęres inſtitutus fue rit, Excepto fundo& excepto vſutructu, hæres eſto: perinde erit iure ciuili, atque ſi ſine ea parte hætes inſtitutus eſſet. ſi ita quis. ff. de here. inſtit. Cum hac igitur exceptione intelligendum eſt, quod Vlpianus ait c. 9. ff. de hære. inſtit. Si duo ſint hæredes inſtituti, vnus ex parte tertiâ fundi Corneliani, alter ex beſſe eiuſdem fundi: Celſus expeditiſsimam Sabini ſen- tentiam ſequitur, vt derracta fundi mentione, quaſi ſine partibus heredes ſcripri hæreditate potirentur: ſi modò voluntas patrisfami. manifeſtiſsimè non re- fragatur. Sic enim Vlpiani dictũ de teſtatoris volun- tate, inrerpretari debemus, qua ſi ſentiat, heredes in- ſtitutos partes æquas habituros eſſe, niſi teſtator vo- Juerit alcerum ex triente, alterũ ex beſſe heredẽ fore. Scæuolæ reſpon ſum, quod legitur c/⁷. ad Trebell. ad ius accreſcendi non pertinere; aduerſus aliorum opi- nionem. C A P. IV. Erba Scæuole hec ſunt c. 78. ad S. C. Trebell. Que habebat filium,& ex eo nepotẽ, vtroſque in mariti poteſtate, maritum ex aſſe ſcripſit hæredẽ, eiũsque fidei cõmiſit in hec verba: Si Titius mari-
. 4.„. rus meus mihi hæres erit, peto, fideique eius com-
mitto, quicquid ex hereditate mea ad eũ peruene- rix, cùm mori cœperit, id reſtituat Caio Scio filio noſtro: ita tamen vt decem quidẽ vncias Caius ha- peat, duas autem vncias Seius nepos habeat: quod yc fiat fidei eius Titij hæredis mei committo. Pater emancipauit filium, nepotẽ amiſit,& ſuperſtite filio deceſsit. Queſitum eſt, an priore parte ſcripturę vni- uerſa hęreditas patris, ex cauſa fideicommiſsi filio debeatur:& illa ſequentia verba, Ira tamẽ, vt decem vncias Rlius, duas autem nepos habeat, ex voluntate
defuncte ita demum locum haberent, ſi die fideicõ miſsi cedente, filius& nepos eorum in natura ſint: cùm autem non ſuperuixerit ad diem fideicõmiſsi nepos, ſequẽs ſcriptura ceſſet. Keſpondi, ea quę pro- ponerentur oſtendere, decem duntaxat vncias filio datas, Hactenus ille: ex cuius reſponſo colligunt ple. rique, in ca ſpecie ius non eſſe accreſcendi, ob vo- luntatẽ teſtatoris, quæ his verbis ſignificetur, ita ta- men vt decem quidem vncias Caius habeat. Sed nemo vnquàm perſuaſerit ei, qui vim verborum te- neat, teſtatorem qui ita loquitur, ius accreſcẽdi pro- hiberc. Alij coniunctionem hic non eſſe contendũt, quòd filio& nepoti non eadem oratione fideicom- miſſum relictum. Quod vt verum eſſe fateamur, ta- men certum eſt, eos ſaltem re coniunctos eſſe, eam. ue coniunctionem ad ius accreſcendi ſufficere. Ve rùm exiſtimo, Sceuolam ex facto cõſulrum, reſpon- diſſe more ſuo, ad quæſtionem tantùm, quę ſibi pro- poſita fuerat. At quæſtio erat, quãtum filio relictum eſſet verbis teſtatoris, non quantũ ei accreſcere poſ- ſet deficiente nepote. Eratque probabilis dubitatio, proptereà quòd teſtator priore parte ſcripturæ ge- neraliter fideicommiſſum reliquit filio, licet verbis ſequentibus generalem ſermonem reſtrinxerit. Sic igitur ea interpretatur Scæuola, quaſi teſtator ſim- pliciter filio decem vncias, nepoti duas reliquiſſe vi- deatur. Ac ſimile eſt reſponſum eiuſdem Scæuolæ cap. vlt. de lega. 2. in cuius explicatione idem inter- pretum error deprehenditur. Seio, inquit, quem hæ- redi ſubſtituerat, ita legauit: Seio, ſi mihi hæres non erit,& vxori eius Marcellæ, argẽti libras quindecim dari volo. Quæro, cũ Seius heres extiterit, an Mar- celle legati dimidia portio debeatur? Reſpondi, ſe⸗ cundùm ea quę proponerentur, deberi. Et poſſent alia exẽpla his non diſsimilia proferri. Sed de more Sceuole, in reſpondendo ad quæſtiones facti, edita eſt iam diſputatio noſtra. Fuhſtitutionem iure accreſcendi potiorem eſſe, propter voluntatem teſtatoru. CAP. 171. F X his, quę iam dicta ſunt de teſtatoris volunta- Lte, illud conſequitur quod vulgò receptum,& ab omnibus probatum eſt, eum qui ſubſtitutus eſt vni ex cohæredibus, alteri coheredi preferẽdum eſ- ſe:nec aliter partem deficientem accreſcere cohere- di, quàm ſi ſubſtiiutus omiſerit. Idque prætervarias Conſtitutiones Iuſtiniani. C. de cadu. toll.& Nouel. de hered.& falc. Vlpianus c. z. de bono. poſſ. ſecun. tab. apertè oſtendit, his verbis: Si duo ſunt hæredes inſtituti, primus& ſecundus, ſecundo tertius ſubſti- tutus: omittente ſecundo bonorum poſſeſsionem, tertius ſuccedit. Quòd ſi tertius noluerit hereditatẽ
adire, vel bonorum poſſeſsionem accipere: recidit
bonorum poſſeſsio ad primum: nec erit ei neceſſe petere bonorum poſſeſsionem, ſed ipſo iure ei ac- creſcet. Heredi enim ſcripto, ſicut portio hęredita- tis, ita& bonorum poſſeſsio accreſcit. Nec multum referre puto, expreſsane ſit à teſtatorc fubititutio, an ex certis aut probabilibus coniecturis appareat, teſtatorem ſubſtituere voluiſſe. l.vlt. vbi not. C. de her. inſti. Nam ius accreſcendi ex lege magis, quàm ex teſtatoris volũtate oritur, vt diximus c. i. lib. prio- ris. Cum ergo quęritur, an ſubſtitutus quis ſit, vt preferatur coheredi: diligenter expendenda eſt te⸗ ſtatoris
— — — —— ——
ranm rar We) tib'm rnonie Tto, Ani

aas nepoti duastel 6 porlum eiulden a us dleride lien ur. Jeio inqutqun zauit Scio, lnune elle argẽti übragemn
4
p. I171. aa ſunt de teſauis dur quod vulgou eſt, eum qui lirss teri coheted
omiſerit. ldqxe b
ani. C.de luulie I anus c.;. de es velbis: Si duols 9 undes ſecuucorn
bonorung
eius heres exttttt ult rio debcatun Rchud; gerentur, dedenitt imilia profem deltemn lo ad quæſtions ih bra. b tacentſcendijqaumß
antatem teſtemu.
1 A ficientem caclen
ſtatoris volunt as,& videndum eſt, an extiterit con- ditio fubſtitutionis. l.quamuis. C. de impud. Itaque in ſpecie Iuliam c. z0.de vulg.& pupil. ſubſt. quadrãs Proculo datus, ideò ad cobæredem pertinet, quòd ſubſtitutionis conditio non extiterit, non quòd con- junctus(vt vulgò creditur) fubſtituro præferatur. Quid igitur dicemus, ſi ſubſtitutio inutiliter facta ſcan impediet ius accreſcendi, quaſi ea ad demon- ſtrandam teſtatoris voluntatem ſufficiat. Arg. l. pla- nè. fhde leg. 1. kerſi transferã.ſi. de adimen. leg. Puto, ne ea quidem ſubſtitutione: quæ iure facta ſit, tolli jus accreſcendi, ſi ea non habeat eflectum. Nõ enim hæc eſt volũtas teſtatoris, vt quod vni adſcribit, al- teri adimat: ſed potius, vt alterum alteri anteponat. 3.§.ſi duo. Verùm opponitur nobis obſcura Scæuo- læ ſententia, c. 19. de iniuſto rupto teſt. vbi ceſſat ius accreſcendi propter ſubſtitutionem, quę ob pręteri- tionẽ poſthumis inutilis eſt. Si ego, inquit,& Titius inſtituti ſumus,& à nobis poſthumus exhęredatus ſit, à ſubſtitutis noſtris nõ ſit exheredatus: Titio de- functo, ne ego quidem adire potero. Iam enim pro- pter inſtituti perſonam, à quo poſthumus exheęreda- tus eſt, in cuius locũ ſubſtitutus vocatur, à quo poſt- humus exheredatus non eſt, ruptum eſt teſtamentũ. Sed ita reſpondet Sceuola, ne aliàs teſtator pro par- te teſtatus decedat:contra regulam iuris. d. l. ius no- ſtrum. ffide reg. iur. Nam poſthumus, cuius gratia conſtitutum eſt, vt rumpatur teſtamentũ, ſibi locum facit rumpendo, non alij.. nam etſi. ff. de iniuſt. rupt. Iſi poſthumus. ff. de lib.& poſthu. ideõque ſuccedit ab inteſtato,& impedit ne cohæres Titij heredita- tem adeat ex teſtamento. Proinde ſi coheredes in- uicem ſubſtituti proponantur, non idem dicendum erit: quia in ea ſpecie, in qua eædẽ perſonæ,& eddem
fortaſsis oratione, in vtroque gradu inſtitutæ ſunt,
exheredationẽ ab omnibus gradibus factam inter- pretamur: quamuis à ſecundo gradu poſthumus no- minatim exheredatus nõ ſit. Not. in I. 3.§. filius. ff. de lib.& poſth. Sic enim ait Sceuola: Sed ſi ego& Ti- tius, inuicem ſubſtituti ſumus, quãuis in partẽ ſubſti tutionis exheredatus non ſit, mortuo vel repudiante Titio, me poſſe adire puto,& ex aſſe heredem eſſe. An ius accreſcendi ceſſet ob tranſiniſcionem hære-
ditatas. CA P. XVII.
Q Vi purant tranſmiſsionem hęreditatis ſubſti-
tutione efficaciorem eſſe, mirum non eſt, ſi
idem exiſtiment de tranſmiſsione& iure accreſcen- di, cùm eo iure potior ſit ſubſtitutio. l.⁊.§. ſi duo. ff. de bon. poſſ. ſecun. tabul. Sed quia cõtrouerſum ad- huc& ambiguum id eſt, quod de vi ſubſtitutionis, ac tranſmiſsionis dicitur, licet vulgò receptum ſit: videndum eſt num aliquid certius afferri poſsit. Et conſtat imprimis, vt rem paulò altius repetamus, eum qui decedit non adita hereditate, eam ad ſuc-
ceſſorem ſuum non trãſmittere:quod& Iuſtinianus
poſt veteres legiſlatores conſtituit.§. in nouiſsimo. C. de cadu. toll. De cuius conſtitutionis ratione va- riæ ſunt opiniones interpretũ, quas ex Alciato edi- ſcere licet. lib. 4. Paradox. c. 5. Verùm hi non ſatis cõſideraſſe mihi videntur, quàm multa ab autiquis conſtituta ſint ærarij locupletandi gratia, quãuis in- commodum priuatis afferrent. C. de cad. toll.& ſi- milib. Ea auté Conſtitutio ad ſuos hæredes nõ per-
tnecquia loquitur de aditione, que in ſuis, cùm ipſo
De iure accreſcendi, Lib. I1. 1461
iure heredes fiant, minimòè eſt neceſſaria. l. in ſuis. ff. de ſuis& legi. her. L.. qui ſunt in poteſtate. ffſi quis omiſ. cauſ.teſta. In extraneis igitur tantummodo lo- cum habet: quod ne in his quidẽ perpetuum eſt, ſed variis conſtitutionis tẽperatum atque emendatum. Vna eſt Theodoſij, qua ſtatutũ eſt, vt liberi inſtituti à parentibus, hereditatẽ non aditam tranſmittant ad liberos ex ſe deſcendentes: nec diſtinguuntur ſui he- redes à cæteris: ideõque in heęreditate etiã materna conſtitutioni locus eſt. Ius enim ſanguinis magis quam ius ſui, hic inſpicitur. C. de his qui ante aper. tabul. Sed hi ad deſcendentes ſolùm ex ſe, nõ etiam ad alios ſucceſſores, tranſmittunt. Illud notandum eſt in Conſtitutione Theodoſij, quòd tranſmitti hę- reditatem ait, etiamſi liberi à parẽtibus inſtituti ſint cum extraneis. Ex quo apparet, extraneum cohære- dẽ non præferri deſcendẽtibus ex filio mortuo, quaſſ pars deficiens ipſi acquiratur iure accreſcendi. Pro- inde qui generaliter inde colligunt, tranſmiſsionem iure accreſcendi potentiorẽ eſſe, quid ſibi velint, non ſatis perſpicio. Alia Conſtitutio eſt Iuſtiniani, qua plenè conſulitur heredibus contra legum veterum duritiem, quę tranſmiſsionem heęreditatis non aditę impediunt. l.cum antiquioribus. C. de iure deliber. Nam ius tranſmiſsionis ad quoſcunque hetedes, quamuis extraneos, ea Conſtitutione producitur. Verùm vtile viſum eſt Iuſtiniano hoc remedium, quod nouum extraordinariumquc eſt, ſpatio vnius
anni concludere. Ac tametſi ferè conueniat, eum de-
mum hoc ius tranſmittendi habere, qui ſciat here- ditatem ſibi delatam eſſe, tamen verius eſt, ſciẽtiam heredis non requiri, ſed ideò ſcientie mẽtionem fie- ri à Iuſtiniano, quòd tempus ſcienti tãtùm, nõ etiam ignorãti currat. Qua de re fuſius aliàs atque oppor- tunius. Cùm autẽ in hac Cõſtitutione poſteriore ne litera quidem ſit, quę ad ius accreſcendi pertineat, in propoſita quæſtione Conſtitutio Theodoſiana, cuius nunc memini, ſequenda mihi eſſe videtur. An ob ſucceßione m edicti Pratori, quod ſucceſſorium dicitur, ius accreſcendi ceſſet. CA P. I7171.
Voeceſſori edicti,& iuris accreſcẽdi, diuerſæ cau- Aſe ſunt:ex quibus poterit intelligi, quando alterũ alteri impedimento ſit. Nã ſucceſsio edicti Prerorij inter eos tantũ, qui diſparis ordinis aut gradus ſunt, locum habet:vt, exẽpli gratia, primus ſuccedẽtium ordo eſt liberorum, ſecundus legitimorũ, tertius co- gnatorũ, quartus viri& vxoris. l.1. ff. quis ord. in bon. poſ. ſeruet. At deficiente vno ordine, ſequẽs ordo ei ſuccedit: vocatúrq; vulgò hec ſucceſsio de capite in
caput. l. 5. C. qui admit. ad bono. poſſ. In vnoquoque
autem ordine reperiuntur plures gradus, præterquã in ordine viri& vxoris: vtputa in primo ordine ſunt filij, nepotes, pronepotes,& ceteri deinceps. In ſecun do fratres, patrui, conſobrini. Itaque defertur bono- rũ poſſeſsio omnibus gradatim, nec antè ad ſequen⸗ tem gradum deuoluitur, quàm ſi omnes qui ante- cedentis ordinis ſunt, gradatim fuerint excluſi. Et hec ſucceſsio de gradu in gradum dici folet. In ſin- gulis igitur ordinibus, ſi qui ſunt eiuſdem gradus, puta duo filij, aut duo fratres,& vnus eorũ deficiat, pars eius accreſcit alteri, nec iis qui inferioris ordi- nis ſunt, edicto ſucceſſorio defertur. l.3.§. vlt. ff. de bo. pofl. Id quod ſatis oſtendunt verba Qorlticatione
alt
lnne.— 1 2*— — 4——————— o—–————
————————.—*——* ————— 8 1— 1 1.— 1““ — eegerffeehe en e 1— 5*“ —————,——, 3 1 .
————— ————y—y—. 6—— 1—— 8*—yÿy* 2

——
——
—ꝛ—
„. —— 3——— —-——————
5
4
3
5
1 41 8 5 3 [1 1.
—y],* —--
————— ̈—S:—————————————.. —— 2————*——— cd—IZͤääääääää————.— 1—
146²
Iuſtiniani, l. meminimus. C. de legit. here. Succeſsio- nis videlicet iure& in hac parte ſeruando, vt ſi qui ex ſecundo gradu vocati renuntiauerint hereditati, & noluerint cam adire, nullüsque alius ſit in ſecun- do gradu, qui ſuccedere ei poteſt& vult:tũc ij quos præſenti lege enumerauimus, ex tertio gradu in lo- cum recuſantum ſuccedant. Sed& differentia hæc ſucceſsionis Prætoric,& iuris accreſcendi, perſpicuè tradita eſt in Inſti. tit. de bo. poſf. vbi Iuſtinianus hæc ſcribit: Cuùm igitur plures ſpecies ſucceſsionũ Præ- tor introduxiſſet, easque per ordinem diſpoſuiſſet,& in vnaquaque ſpecie ſucceſsionis ſepe plures extent diſpari gradu perſonę: ne actiones creditorum differ- rentur, ſed haberent quos cõuenirent,& ne facile in oſſeſsionem bonorum defuncti mitterentur,& eo modo ſibi conſulerent, ideò petẽdæ bonorũ poſſeſ- ſioni certum tẽpus præfiniuit. Liberis itaque& pa- rentibus tam naturalibus, quàm adoptiuis, in peten- da bonorum poſſeſsione anni ſpatiũ, cęteris autem agnatis vel cognatis centũ dierum dedit. Et ſi intra hoc tempus aliquis bonorũ poſſeſsionem nõ petie- rit, eiuſdẽè gradus perſonis accreſcit: vel ſi nullus ſit, deinceps cęteris bonorũ poſſeſsionẽ perinde ex ſuc- ceſſorio edicto pollicetur, ac ſi is qui præcedebat, ex eo numero nõ eſſe. Nec verò effectu caret hec diffe-
rentia: quia ius accreſcẽdi ad heredẽ trãſit, l.ſi pluri-
bus. ff. de ſuis& legit. her. bonorũ poſſeſsio nõ itẽ. d. 13.§. acquirere. Inde naſcitur quęſtio, quam alibi tra- ctauimus, Si ex duobus filiis vnus repudiauerit par- tẽ hereditatis paterne, an repudiantis liberi potiores ſint altero filio, qui non repudiauit. Sanè cum liberi vocantur cum vxore inope defuncti ad hæreditatẽ, ex noua Conſtitutione Iuſtiniani, plerique cenſent liberis repudiantibus partem vxori non accreſcere, ſed ad ſequentis gradus cognatos deuolui, ſi hęere- ditatem acceptare voluerint. Eſtque probabilis hęc
opinio. Nou. C.quando non pet. par. pet.
cur omittente eo, qui hæres ſcriptus eſt a liberto, portio eius patrono non accreſcit. CA P. II X.
H Aulus c. 6. de bon. poſſ. ait non eſſe ius accreſ- cẽdi, cum à liberto ſcriptus heres hereditatem omittit. Cùm patrono, inquit, contra tabulas certæ partis bonorum poſſeſsionem Pretor polliceatur, ſcripto autẽ heredi ſecũdùm tabulas alterius partis: conuenit non eſſe ius accreſcendi. Igitur non peten- te ſcripto herede ſecundùm tabulas, alterius quoque partis nominatim patrono poſſeſsionem pollicetur: cùm cęteri quibus accreſcendi ius eſt, ſemel debeãt agnoſcere bonorũ poſſeſsionẽ. Hactenus Paulus: ex quo intelligimus, æquũ ei viſum nõ eſſe, vt pars hæ- redis ſcripti accreſcat parti, quam habet ex lege, nõ ex liberti volũtate, patronus. Quare ita demũ ei ac- uiritur, ſi eo nomine bonorũ poſſeſsionem petere à Pretore voluerit, cùm alias portio deficiẽs accreſ- cit inuito. Nã ea pars adeò debita eſſe patrono intel ligitur, vt iniquũ ſit ei parti inuito patrono partẽ te- ſtamentariã accreſcere. Alia igitur cauſa eſt eius, qui partẽ hereditatis aut legate rei emit, quàm patroni: quamuis nonnulli hinc ducto argumẽto, contendãt partem deficientẽ emptori non accreſcere. Et quod magis mirum eſt, ne volenti quidem emptori aiunt eam portionem acquiri, cùm volenti patrono ac- quiratur. Sed de hac re fuſius antè diſſeruimus c.6.
Franciſci D uareni luriſconſ.
Quam ob cauſam, mulieri& Titio vſufructu, ſi mulier non nupſerit, legato, non eſt ius accreſcendi:& de- claratum Papiniani réſponſum c. 73. de conditio.& demonſtratio. e AIPE XX. P Apiniani verba hec ſunt cap. 73. de condit.& d
emonſtrat. Mulieri& Titio vſusfructus 3
non nupſerit mulier, relictus eſt. Si mulier nupſe- rit, quandiu Titius viuet,& in eodem ſtatu erit, partem vſusfructus habebit. Tantũ enim beneficio legis ex legato mulieri conceſſum eſſe intelligen. dum eſt, quantum haberet, ſi conditioni paruiſſet. Nec ſi Titius, qui conditione defectus eſt, legatum repudiet, ea res mulieri proderit. Horum Papiniani verborum, quę perobſcura eſſe vulgò creduntur, hic mihi videtur ſenſus eſſe: Mulier in ſpecie propoſita conſequitur legatum, tametſi conditioni nõ parue- rit, propterea quòd ea conditio quæ auocat mulie- rem à nuptiis, tanquam publicæ vtilitati contraria, reiicitur,& pro non ſcripta habetur. Titius quoque partem vſusfructus habet propter mulierẽ, quamuis conditione defectus ſit. Cùm enim mulieri ex be- neficio legis non amplius concedatur, quàm ſi con- ditioni paruiſſet: conſequens eſt, cam totum vſum- fructum minimè habituram eſſe, ſed ita diuidẽdum eſſe, vt Titius partem obtincat. Sed eam partem ha- bet Titius, quandiu viuit tantùm, ac in eodem ſtatu manet:quoniam vſusfructus morte& ſtatus muta- tione finitur. Sed& ſi Titius fortè repudiet legatũ, ne hoc quidem caſu totum vſumfructum habebit mulier, quaſi pars Titij propter coniunctionem ipſi accreſcat. Nam quia iure quodam ſingulari vterque admittitur ad legatum contra voluntatẽ teſtatoris, boni conſulere debet vterque, ſi ſua ei pars ſalua ſit, nec pars alterius acereſcat alteri. Idémque dicendũ eſt, etſi Titius mortuus fuerit, cùm ſit eadem mor- tis& repudiationis ratio: quamuis plerique aliter ſentiant. Hi enim perquàm ineptè colligunt, mortuo Titio ius accreſcendi eſſe, ex his verbis, Quandiu Titius viuit,&c. ex quibus verbis argumentando 4 contrario, nihil efficere poſſumus, niſi vſumfructũ, quem habet Titius, morte ipſius vel ſtatus mutatio-
ne extingui. Eſt igitur obſeruanda hæc ſpecies Pa- piniani in iure accreſcendi: cui nõ diſsimilis eſt alia apud Vlpianum c. 3. ffide leg. præſtan. ſi filio præreri- to teſtator legauerit coniunctim parenti ſuo,& alij extraneo,& petita bonorum poſſeſsione contra ta- bulas, reſciſſum fuerit teſtamentum. Quo caſu etſi edicto Prætoris præſtanda ſint legata coniunctis perſonis relicta, tamen parenti ſua tantum portio conſeruabitur, nec ei pars extranei collegatarij ac- creſcet. Nam licet pro legatario ſit voluntas teſta- toris, tamen obſiſtit ei edictum Prætoris de reſciſ- ſione teſtamenti per bonorum poſſeſsionem contfa tabulas, quod naturalem æquitatem habet,& filium ad ſucceſsionem patris contra rigorem iuris ciuilis admittit. Quamobrem rectè VlIpianus ſcripſit, pa- rentem in hac ſpecie ſolidum legatum non conſe- ui, ſed contentum cea parte eſſe debere, quæ ex gra- tia quadam& humanitate ei cõſeruatur. Quod ius ſi quis velit interpretatione ad alios caſus produce- re, videndum eſt etiam atque etiam, ne fortè ratio diuerſa ſir, vt in bonorum poſſeſsione contra tabu- las, in reſtitutione minoris,& allis huius Feneris, lſ — duobns.

odtineat Sedh eam
lruniimzcud rucdus monte Klhun deum vſumfrucum 4 propter conimun ſͤ contra voluntattha rterque, ſi ſua imiu
Titius fonsè tepudtt
ſcat alteri. ldtmqräni
.. zfuerit, cimliuinn tio: quamus pbiper
3
uum inepteclgamn elſe, ex his ec d aubus veibis ugmae
e poſſumos, nle
1
aram eſle ſed ita S
duobus. ff.de bon. poſſ. cont. tab. Nec verò me later, quoſdam eſſe qui dubitent, an Vlpianus de iure ac- creſcendi loquatur. Cùm enim ait, Sua tantum por- tio ei conſeruabitur, videntur hæc verba referri ad cdictum de legat. præſtandis: quod interpretatur VI
janus, non ad ius accreſcendi, ſicut in Scæuolæ re- ſponſo, de quo diximus c.15. huius lib. Sed probabi- lius eſt, hic non eſſe ius accreſcendi. Nam cùm VI-
pianus non reſpondeat ex facto conſultus, vt Scæ-
ADMONITIOAD
De iure accreſcendi, Lib. I I.
146; uola, ſed commentetur in edictum Prætoris, credi- bile eſt eum, ſi alteram partem accreſcere poſſe exi- ſtimaſſet, dicturum non fuiſſe ſimpliciter, Sua tan- t˙ùm portio ei conſeruabitur: ſed aliquid adiecturum fuiſſe, quo ſententiam ſuam planius& apertius de- clararet. Verùm hæc ſententia defendi poteſt in le-
gato quod ſolidum ſingulis relictum eſt, ita vt lega- tarij re tantùm coniuncti dicantur. Qua de re vi-
denda ſunt, quæ ſcripſimus capite 1I. prioris libri.
LECTOREM.
Vlti iam anni ſunt, cum primum cæpi librus editis oſtendere, quæ mibi optima ratis iuru
n Oocendi videretur. Nec dubitaba, cum de ea re ſäriberem, quin ea eſſet plurimorum peruica- 2Eecia, vt nullus rationibus ab inueterata opinione auelli poſſent. Illud prater meam expecta-
tionem accidit, qud abſöluo iam hoc opere, mihi nuntiatum eſt,nonnullos haudl ita pridem extitiſſe iuris Doctores, qui mihi non tantum vitio NFed etiam crimini darent, qubd Barto- Nlam& Baldum, aliosg;, uius generus ſcriptores quorum lectione nonnihil profecerim, nomi- natim non appellarem. Ac mihi quidem expeditißima eſſet reſponſio, aduenſus eos, ſi publica
DE
. 1 5 2——— ———————44ü————
——————

1464
DE IVRISDICTIONE ET IM.
PERIO. APOLOGIA FRANC. DVANRENI
Iureconſ.aduerſus Eguinarium Baronem Iureconſultum.
FE A NOISAGCO S D U I SNU F E G,
nario Saroni lureconſulto F.
I 8. 3 4 8 X X X X½ X N 8 4——
me, ſed eriam auctio- res, locupleriorẽsque redditas, ipſis traderem. Apo- logiam verò aduerſus te noſtram De iuriſdlittione, & Imperio, quæ nobis inſciis nomine Ambrosi Leti ſuperiore anno exierat, vt ſimul imprimerent, nun- quam eis id à me contendentibus permittere volui, quòd cam perire omnino cupiebam. Verebar et- enim quia paulò ſtomachoſior videbatur, ne ea for- raſsis animum tuum plus æquo exulceraret, deque amicitia, ac neceſsitudine noſtra aliquid imminue- ret. Nam etſi hæ ſcholaſticæ contentiones nonnihil ſtudiis cõferunt, ſi verè dixit Heſiodus, anενν εασ⁸ Mε οroαν⁄amen eas hactenus probo, vt nulla eo nomine inter coniunctiſsimos homines amicitiæ iactura fiat. Vt autem ea Apologia obliuione ſem- pPiterna quaſi obrueretur, ac minore eius deſyderio tenerentur Iuris ſtudioſi, præcipua eius capita vt à nobis tumultuariè deſcripta fuerant, Typographis dedi. Nec dubito quin hoc inſtitutum noſtrum tibi gratum futurum ſit: tametſi vt laceſsiti à te, ac pro- uocat:i, liberius cauſam hic noſtram tueamur. In hac autem defenſione quicquid à te contra nos allatum eſt, eodem prorſus, quo tu nos oppugnaſti, ordine refutaturus ſum, licet, vt cum bona tua venia, inge- nueè quod ſentio dicam, multa ſatis perturbatè, con- fusque à te ſcripta videantur. Ac in primis illud damnas, quod à me ita ſcriptum eſt, lib. 1. Diſputa- tionum anniuer. cap. ĩ3. Ius dicere Magiſtratus dicitur, puta Prætor, vel alius ſimilw, chm in cauſis priuatis e pecuniariis adici à ſe dato ius quoddam quaſi conſti- tnit,& formulam iuris,& æquitatis ei præſcribit,à qua iudicando, cognoſcendöque recedere non poßit,&c. Nec tamen argumentis reſpondes, quibus opinio- nem noſtram confirmamus in commentario de pa- ctis.l.iuris gentium. Ais, tunc ius dicete Prætorem, cùin iudicat: officiumque eius in iudicando conſi- ſtere,& pronuntiationem ſententię iuriſdictionem ſe,&c. Citas edictum Pretoris de re iudicata, quod interpretatur VIpianus in I. ait prætor. eod. tit. quod noſtræ ſententiæ ne tantillum quidem aduerſatur. Nos enim cõſueuiſſe Prætorem iudicare aſſerimus, niſi fauor certarum perſonarum cauſatùmve, aut alia non leuis ratio æquitasque id ſuaderet, ſed ius dicere præſcribereq́ue litigatoribus quod iudex à ſe
VS VM Typographorũ viS mancipes huius vrbis S AA lucubrationes aliquot ) noſtras, quæ iamdiu e Lugduni editę fuerãt, 8 denuò excudere hic N vellent, facile addu- ) N h ctus ſum, vt cas non
M De ſolum emendatas a
datus iudicãdo ſequeretur. Idꝗque ita moribus com. paratum fuiſſe, Ciceronis locus ad Q. Fratrẽ oſten- dit, quem tu malè recitaſti,& peius interpretatus es, vt poſteà dicturi ſumus. Quamobrem cùm cognoſ- cebat Prætor, extraordinaria huiuſmodi cognitio dicebatut, tit. de extraord. cog. Adde, quòd ſi Præ- toris munus ordinarium fuiſſet iudicare, edicctum eius quaſi malè conceptum non improbaſſet, nec correxiſſet Vlpianus, ſed interpretando potius pro more ſuo ad iudices datos produxiſſet. Sed quia nõ ſolebant Prætores iudicare, niſi extra ordinẽ, ſed iu- dices dare, vt diximus, meritò VI pianus rectius fa- turum fuiſſe Pretorẽ ait, ſi verbo notionis vſus fuiſ- ſet:quod nõ tantùm ad Magiſtratus, qui rarò,& ex- tra ordinem cognoſcunt, pertinet, ſed etiam ad iu- dices datos, quorum munus proprium eſt iudicare. II. Negas de facto tantùm cognouiſſe iudices datos:& ais de iure quoque apud eoſdem certatum
fuiſſe. Sed tu verba noſtra aucuparis:& captas, quæ
vt veriſsima ſunt, ita contentioſis hominibus fortè calumniãdi anſam præbere poſſunt. Nam quod aio De facto tantum cognouiſſé, non de iure, ſic accipiendũ eſt, quaſi non licuerit eis diuerſum ius ab eo, quod formula continebatur, cognoſcendo, iudicandove ſequi. Non enim inficiamur de iure,& æquitate ex formula ipſa præſertim ſi ex bona fide additum eſ- ſet, potuiſſe oriri controuerſiam in priuatis iudiciis, & à iudicibus datis eam definiri. Atque ita Cicero- nem ſenſiſſe non dubito, tam in Topicis, quàm lib.i. de Oratore. b b III. Contendis à Cicerone confictas leges non eſſe, quæ ab ipſo deſcriptę ſunt in libris de Legibus, verſarisq́; adhuc in hominum noſtri temporis erro- re non tolerando, qui pro legibus XII. Tabularum eas adducere ſolent. Et ait Ciceronem pro te ſatis refellere, lib. 3.de leg. his verbis: Nihil habui ſanè nõ modo multum, quod putarem nouandũ in legibus. Quæ verba non minus tu confinxiſſe videris, quàm leges ſuas Cicero. Niſi fortè culpã in librarios quoſ- dã conferas, quibus magna hodie ſapiẽtia eſt, iuxta Epicharmi ſententiam, non temere credere. Nã cùm
eos libros Ciceronis corruptiſsimos eſſe intelligerẽ,
cõſului præter manuſcriptos codices pleroſque, eos etiã, qui Venetiis à Victorio caſtigati,& qui Pariſiis àRob. Stephano accuratiſsimè impreſsi ſunt, in qui- bus ita legitur, Nihil habui, ſanè non m ultum, quod putarem nouandum in legibus. Verùm ne quis am- plius de ea lectione dubitet, omnẽésque intelligant Platonis exemplo, Ciceronẽ leges arbitrio ſuo de-
ſcribere voluiſſe illi Reip. conuenientiſsimas, quam
prius inſtituerat in libris de Repub. recitabo ex eiſ⸗ dẽ libris quæ ad hanc rem pertinentia excerpſi,& annotaui. Ex lib. i. S1 quæres, ego quid expectem,
quonna 111
raulj durgr pneat Khae m Ma kmha klb 1 1 rwl

dunrpeniinet, ſedcig Dm kroprumeh o tantum cognouſt 1 doque apud coſtemm 1 aucupats: Kau conrentioſts homun rrbete hoſſunr Nugi niſe non de lunsſeun teis diuerſum wan r, cognoſcendo uiu ciamut de iure, Unan im ſi ex bona fcetml trouerſiam in pumnit am definiri. Aowlr ito tam in Topd
Cicerone concen ripte ſunt in lidna ominum noſtiitear
pro legibus X lllmm
dputarem nou 3 ul
i fone culpã 2 4 g c lsn
magna hodi b
zus tu coofixilefs
M
De iuriſdict.& imper.
quoniam feriptum eſt à te de optimo Reip. ſtatu, conſequens eſſe videtur vt ſcribas tu idem de legi. bus. Sic enim video feciſſe Platonem illum tuum quemtu admiratis, quem omnibus anteponis, quem maximè diligis.& cætera quæ ſequuntur.
Er eodem libro. Nec Ligurgi leges, neque So- lonis, neque Charondæ, neque Zaleuci, neo noſtras duodecim Tabulas deſidero, nec Plebiſcirta deſide- r0: ſedte exiſtimo cùm populis, tum etiam ſingulis
hodierno ſermone leges viuendi,& diſciplinam da-
turum. M. Eſt huius verò diſputationis, Quinte pro- ptium quod petis, atque vtinam eſſet etiam faculta- Ex lib. 2. Q. Eas tu igitur leges rogabis, quæ nũ- quam abrogentur. M. Certè, ſi modò acceptæ à duo- pus vobis erunt, Sed vt vir doctiſsimus fecit Plato, atque idem grauiſsimus philoſophorum omnium, qui Princeps de Repub. conſcripſit, idemq́ue ſepara- tim de legibus eius, id mihi credo eſſe faciendũ,&c. Ex eodem lib. Et quoniam& locus,& ſermo fa- miliaris eſt, legum leges voce proponam. Q. Quid- nam id eſt? M. Sunt certa legum verba, Quinte, ne- que ita priſca,vt ini veteribus ſacratiſq́ue legibus:& tamen quò plus authoritatis habeant, paulò anti- quiora, quàm hic ſermo eſt, Gc. iloat au Ex co. libr. A. Concluſa quidem eſt à te magna lex ſanè quàm breuiter:&(vt mihi quidem videtur) non multum diſcrepat iſta conftitutio religionum à legibus Numæ, noſtriſque moribus. M. An cenſes cũ in illis de R. P. libris perſuadere videatur Aphri- canus, omnium Rerum Publicarum, noſtram ve- terem illam fuiſſe optimam, non neceſſe eſſe opti- mæ Reipublicæ leges dare conſentaneas? A. Imò prorſus ita cenſeo. M. Ergo adeò expectare leges, quæ genus illud optimum R. P. continent,& ſi quæ fortè à me hodie rogabuntur, quæ non ſint in noſtra
41 5*
R. P. nec fuerint, tamen erant ferè in more maio-
rum, qui tum vt lex valebat. Fx cod.lib. Non enim P. R. ſed omnibus bonis, firmiſque populis leges damus.. Ex lib. z. Non autem quoniam leges damus libe- ris populis, quæque de optima Republica ſentire- mus, in ſex libris antè diximus, accommodabimus hoo tempore leges ad illum, quem probamus ciui- taris ſtatum. ö“ Exeod. libt. Q. Quàm breui fſrater in conſpectu poſita eſt à te omnium Magiſtratuum deſcriptio, ſed ca penè noſtræ ciuitatis,& ſi paulùm à te alla- tum eſt noui,.[102 Ex eod. lib. Quoniam non recognoſcimus nunc leges R. P. ſed aut repetimus ereptas, aut nouas ſœri- bimus, non quid hoc populo obtineri poſsit, ſed quid optimum ſit tibi dicendum puto. t Exrx codem libr. Deinde de promulgatione, de ſingulis rebus agendis, de priuatis, Magiſtratibũs- ve audiendis. Tum, leges præclariſsimæ de duode- cim Tabulis tralatæ duæ, quarum altera priui- legia tollit,&c. b esR TS Ex quo loco apparet non omnes, quas deſcri- bit, leges ex duodecim Tabulis tralatas eſſe: ſod paucas tantùm, quas diſcernere ab aliis non facilè poſſumus. Vtinam autem, vanitatis ac mendacij hac in re conuincar abs te Eguinari,& quod ſemper optaui magis, quàm ſperaui, leges illas Decemui-
146
rales tandem aliquando mihi contingat inſpicere.
Nam quid poteſt veri germanique iuris ſtudioſus
homo 2 Deo immortali legibus illis maius, aut præ- clarius optare? quas Liuius, Diuini, humanique Iuris fontem vocar, Cicero omnibus philoſopłho-
rum hibliothecis anteponit.. IIMI. Ais Prætorum inſtituta fuiſſe in decretis
interponendis;& in rebus iudicandis ex ſententia Pædiani: perinde quaſi negem Prætorem iudicaſſe. Nec locus Gellij magis ad reim pertinet. 9 V. Quod opinaris me de edictis& dectetis in contumaces,& reſtitutionibus in integrum idem reſponfurum fuiſſe,&c. rectè coniectas. Nam ex commentariis à me editis ita me ſenſiſſe obſcurum — noneſt. 812 l0 lin Non ioe 2 bIl VI. Ais cùm de iure lite conteſtata, omnis quæ- ſtio eſſet, iudicem dari non conſueuiſſe. Quod con- ſentaneum eſt noſtrę ſententiæ qui exiſtimamus de facto magis, quàm de iure datos iudices cognouiſ- ſe, vt ſuprà dictum eſt. Paulus tamen cap. z6,de auro & argento legato(quod ate non animaduerſum miror) de Prærore fideicommiſſario loquitur, apud quem ſcilicet Fideicommiſſa petebãtur. Nec enim perſecutio huiuſmodi, iuris ordinarij habebat exe- cutionem, neo iudices tum dabantur à Prætore, ſed ipſe cognoſcebat extra ordinem, vt oſtendit Paulus in lege pecuniæ. de verbor. ſignific. cuius ſenſum eius loci interpretes non perceperunt. Huius rei fi- dem facit VlIpiani locus in fragmentis librorum nondum in lucem editis, ſub tirul de fideicomm. EFideicommiſſa(inquit) non per formulam petuntur, vt Legata, ſed cognitio eſt Romæ quidem conſulum, aut Trætoris, qui Fideicommiſſarius vocatur: in Prouin- cits verò Præſidum Prouinciarum. Ex quo loco illud certiſsimum eſſe maximè apparet quod docui- mus, res debitas per formulam peti ſolitas fuiſſe, nec ordinariam fuiſſe Magiſtratuum cognitionem. Dicitur enim, ordinc quis experiri, cùm actio ei a Prætore datur extra ordinem, cùm ipſe Prætor co- huo ützri de extraord. cogn. quod& Gellius ſign. ib. 11. cap. 18. Nec verò dubitandum eſt, quin fidei- commiſſum ſit, non legatum in ea ſpecie, de qua Paulus Prætorem pronuntiaſſe refert. d.l. Titiæ. de aur.& arg legat..vlt. Inſt. de ſing. reb. per fid. rel. Vl pianus in libro veteri(cuius ſuprà meminimus) Fi- deicomm'ſſumlinquit) eſt, quod nôn cinilibus verbur re- linquitur nec ex rigore iuru ciuilis praficiſcitur, ſed ex veluntate datur relinquentis. Verba fideicommiſſarum in vſu hæc ſunt, Commito, Peto, Volo dari,& ſimilia. Hæc Vlpian. Nec me mouet quòd aurũ legatũ fuiſſe ſcribat Paulus:cũ appellatione legati fideicõmiſſum contineti dubium non ſit. l.& fideicommiſſum. de
legat. 3.l. annua.l. liberto.. 1. 5. pater de annui. legat.
VII. Ais à iuris autoribus traditũ eſſe, iudicẽ dare poſſe, quibus lege, vel conſtitutione, vel SC. cõcedi-
7 7.
tur. l, cũ præt, de jud. Ex quo colligis, Pretores nõ ſo- lere paſsim iudices dare. Quæ ſanè argumẽtatio,&
ridicula,& nugatoria eſt. Docet enim Paulus qui poſsint iudicẽ dare:vt oſtẽdat nõ cuiuis(puto priua-
to hominihãc poteſtatẽ permitti debere:& ia dif
finit, iudicẽ dare poſsũt,&c. Tu ex eo infers mẽdoſiſ- ſime, Magiſtratus, quibus hoc conceſſum eſt, paſsim id facere nõ poſſe. Quo nihil poteſt dici à verbis, ſen tentiaq́; Pauli alienius. Et quod ais, more maiorum
Ef
————= ⅛—“—————————=

2,66 Franeiſci Duareni Iuriſc.
comparatum eſſe, vt Magiſtratus iuriſdictionem fuam mandare poſsint, l. more. de iuriſdict. quid ad rem pertineat, non video. 1 om.. VIII. Quod obiicis ex 16. de offic. Præſid.& cap. 10. tit. de Iuriſd. tametſi mentem tuam non ſa- tis aſſequi potuerim, tamen vtrunque caput ita in- terpretabor, vt ea interpretatio ad diluendum obie- dum ſufficiat. Qui iuriſdictioni præeſt iudicium dare, ſeu ius dicere libertis ſuis non poteſt. Hæc Vl- iani ſententia eſt ſub tit. de Iuriſdictione. Cui Iu- reconſultus Macer ſub tit. de offic. præſidis, adiicit exceptionem, Niſi quid inuito acciderit, quo caſu hactenus ius dicendum eſt, vt lis conteſtetur,& c. IX. Adducis cap. 8.& 9.tit. de offic. Præſid. vt Præſides prouinciarum cognouiſſe oſtendas: quan- quam id ego non inficior, vbi de officio Præſidis ordinario minimè tractatur: fed de vi& poteſtate reſcripti, quo Princeps litigatores ad Præſidem re- X. Oppugnas noſtram ſententiam Hermog. au- toritate, capit. 10. de Officio Præſid. qui cognouiſſe vrbis Romæ Magiſtratus diſertè(vt ais) ſcriptum reliquit. Sed toties iam repetiui, nunquam aut ne- gaſſe me, aut dubitaſſe, quin plerique Pretores co- nouerint, ac ipſe etiam vrbanus Prætor interdum, yt hinc te cauillari facilè appareaaʒ. XI. Locum Ciceronis ex quadam ad Quintum Fratrem epiſtola adduxeram, quo vno conuellitur omnino opinio tua. Sic enim legitur in omnibus, quicunque extant;, codicibus: Quid? Prætor ſolet iudicare deberi? Quibus verbis conſuetudo Præto- rum in iure reddendo haud dubiè demonſtratur. Tu nimium audacter pace id tua dictum velim) verba immurans,& corrumpens, ita locum recitas. uid Præior iudicat deberi? quamquàm ne ca qui- dem lectio interpretationi tuæ conuenit. Nec dubi- to quin nobis tandem aſſenſurus ſis eo loco dili- gentius perſpecto, perpenſoque, quem fortaſsis præ nimia feſtinatione, non ſatis attentè legeras. Nam te ex induſtria locum illum immutaſſe, vt opinioni tuæ ſubſeruiret, mihi nequaquàm perſuadeo, quod à viri boni ac prudentis officio alienum id ſit. XII. Varios locos iuris ciuilis te preterire ais, ex quibus apparet cognitionem,& iudicationem non ſolùm iudicum priuatorum eſſe,&c. Et meritò qui- dem id facis. Quid enim attinet in re non dubia, nec controuerſa teſtibus vti non neceſſariis: XIII. In hunc modum ratiocinaris: Mandata
generali juriſdictione, totum officium iuris dicendi
transfertur in eum, cui mandatur. 1. 1. de ſuſpec. tut. At incertum eſt, an transferatur iudicis dandi licen-
tia,&c. Reſpondeo, Certo certius eſſe, iudices dan- di licentiam, mandata iuriſdictione transferri. Nam
id ade d aperte expreſſum eſt, l. cum Prætor. de iud. vt nullus dubitationi locus relictus ſit.
XIIII. Vrges quod Vlpianus cap. 3.de iuriſdict.
non ſimpliciter dicit, luriſdictio eſt iudici dandi li-
centia: ſed ita, luriſdictio eſt etiam iudic gandi licen- tia. Reſpondeo, Me ſecutum eſſe emendata exem-
plaria,& præcipuè Haloandri editionem, in quibus
particula(etiam) deſideratur. Quam lectionem ti-
bi quoque in comment, ad Vlpianum placuiſſe vi- deo. Nam& ad finem libri aduerſus nos tui ita ſcribis. Si qua in commentarii ad Pandeckas bur repu-
Vyanui⸗ ſcripſiſſc videamur: eo in loco Ffoloandrinon libros ſecuti ſumus. Qui locus apertè oſtendit quàm
parum tibi conſtes in hac diſputatione svt minus
mirum videri debeat, quod à me cæteriſq́ue diſſen- tias. Sed quam vim habeat parricula ctiam im aliis
codicibus, oſtendimus in commentariis achillud c; quos cuùm plus ſuppetet nobis otij edituri ſumus. X V. Non moueri ta ais conſtitutio ne, Nei qus in ſua cauſa indicet, vel ius fihi dicat: cùm noul ſit nouum, generale verbum ſubiici ſpeciale: vel con- trà, ſpeciale generali Et ais hæc verba, Tuiqjuum eſtin re propria alicui ius tribuere fententiæ: magis ad Ma- giſtratus ſententiam, quam iudicis dati referenda eſſe: quoniam, inquis, filius patri iudex dari poteſt, conſentiẽte ſcilicet aduerſario. Primùm reſpondeo, hac ratione tua nihil ineptius eſſe. Quamuis enim pater in cauſa filij, aut filius in cauſa patris iudex rectè detur, conſentiente aduerſario, l. in priuatis. de iud. arg. l. quinetiã.:de recep. arb. quod&iego tractaui libr. i. Diſput. anniuerſ cap.;t. Nunquam tamen mi- hi probabis iudicem in cauſa ſua quempiam eſſe poſſe, cùm id rationi iuris non conueniat. l. pen. de
recep. arb. Illud tibi non grauatè aſſentiar,& conce-
dam, poſſe eam conſtitutionem de Magiſtratu vbi-
que intelligi, quem non ſolum ius dixiſſe, ſed etiam
interdum iudicaſſe in confeſſo eſt. Harmenopulus Græcus autor lib. 1. Prochir. tit. 4. prius verbum vi. delicet, Iudicem eſſe, fiue iudicare ad cognitionem,
pronuntiationemque de cauſa priuata retulit, quod
tunc propriè ius dicere non dicatur Magiſtratus.
Poſterius verbum quod eſt, ius dicere, explicat ad- ducto nominatim exemplo de bonorum poſſeßio
ne danda. Nam dare bonorum poſſeſsionem iurif
dictionis eſſe non malsè dicitur: cùm ſit imperij mit
ſti,quod cum iuriſdictione coniunctum eſt,& ad officium ius dicentis pertinet. XVI. Apud Papinianum in l. qui reſtituete. de rei vindic. cùm ait, Officio iudicis poſſeſcionem tranſe ferendam, negas officium iudicis de pedaneo intelli- gi, ſed nihil probationis loco affers quod reſponſio. nem mereatur, quõdque admodum leue, friuolum- que nõ ſit. Prætor, inquis, aliquando iudex appella- tur. Quis hoc ignorat? Liuius certè Prætorẽ à vete- ribus iudicem appellari ſolitũ diſertè ſcribit. Cuius
loci nuſquam te meminiſſe in hoc tractatu mirum
eſt, cùm ambitioſius quàm fortaſsis par fuit(ne di- cam odioſius) autorum locos, vel parum ad rem
pertinentes huc inculcaueris. Iuris tamen noſtri au- tores in Pandectis ferè iudicem pedaneum, ſiue da-
tum hoc nomine deſignant. Vnde& Prætoria ſti- pulatio opponitur iudiciali. Verùm quis hanc ar- gumentationem ferat? Prætor interdum iudex ap- pellatur: Officium igitur iudicis apud Papinianum pro officio Prætoris accipi debet. At enim quæ im- perij ſunt(inquis) per Magiſtratus expediri ſolent uaſi verò pronuntiatio, iudicatiõque imperij ſit. queæ ne iuriſdictionis quidem eſt, niſi impropriè,& xaraxens iuuνε iuriſdictionem accipias: quod& VI. piani verba oſtendunt. l. quidam conſulebant. de re
iud. Si minor(inquit) Prætor vel conſul ius dixerit,
ſintentiimve protulerit, valebit. nhan XVII. Locus Suetonij Tranquilli, quem addu- xi, manifeſtiſsimè iuriſdictionem à cognitionc, vt rem omnino diuerſam, ſeparat, ac diſtinguit. Tu
ſpeciem,
Meld
rrd
iS mu-
dm exi lügter rewli
äe
Jthat
un

ofhei
cium iu
De iuriſdict.& imper.
ſpeciem, generi ſubiectam eſſe affirmas: nec vllam tamen huius rei fidem facis. 3 XVIII Diffinitionem tam iuriſdictionis, quàm imperij meri, ac miſti vnà cùm diuiſione, quam tradidimus, in dubium vocas: ita tamen vt probèſ- ne, an improbes, ex diſputatione tua facile non ſit judicare. Vt igitur tibi fatisfaciam. hoc in primis habeto, me ſexaginta illa capita, in quibus illud, quod ad iuriſdictionem ſpectat„ quinquageſimum- tertium numeratur, publicæ cuiuſdam diſputatio nis, in ſchola, cui præeram, inſtituen dæ gratia, pro- poſuiſſe vtque paratior ad eam eſſet iuuentus, quæ rum nobis operam dabat, ea per typographos feſti- nanter publicanda curaſſe: tametſi aliis occupatio- nubus diſtrictus, quod maximè optabam, perficere non potuerim. Non enim inſtitutum meum fuit, lenum de iuriſdictione tractatum id temporis edere: ſed quædam veluti præludia, iuuentutem tan- tùm admonendi gratia, eo capite breuiter,&(quod ipſe me præſtitiſſe etiam fateris)dilucidè complecti. Itaque de officio Prætoris„& aliorum huiuſmodi Magiſtratuum diſſerẽs, quodnam eſſet præcipuum, &(vt ita loquar) ordinarium eorum officium tunc demonſtrare ſatis habui. Exempli gratia, Præci- puum vrbani Prætoris officium eſt ius dicere, bo- norum poſſeſsionem dare& cætera id genus exe- qui, quæ iure Magiſtratus ei competunt. Nam po- teſtas de prædiis minorum alienandis decernendi, aduentitia eſt,& extrinſecus accedit. Prætereà ius animaduertendi in facinoroſos homines(quod merum dicitur imperium) quamuis lege ſpeciali- ter deferatur: tamen in eo præcipuè verſatur Præto- ris munus, cui ſortito id obtigit. His perceptis nul- lum exiſtimo aduerſus nos calumniæ locum fore. Ad quæſtionem igitur tuam, ſub quo ſcilicet gene- re conſtituenda ſic in diuiſione iuriſdictionis,& im- perij poteſtas illa decernẽdi de rebus minorum,&c. Reſpondeo, In imperio quodam videri conſiſtere. Et quia id imperium coniunctum eſt cum iuriſdictio- ne, nec alij competit, quàm qui ita Magiſtratu fun- gitur, vt iuriſdictionem generalem iudicumꝗque dandorum facultatem habeat(puta Prætori viba- no) miſtum dici imperium nihil prohibet. Poteſt & iuriſdictio appellari lata ſignificatione. arg. l... de ſaſp. tut. Nec ideò transfertur mandata iuriſdictio- ne, quoniam ea mandata tranſit omnis iuriſdictio, omneque imperium iure magiſtratus competens. At iuriſdictio, aut imperium, quod ſpecialiter lege defertur, non tranſit. arg. d. Nl. de ſuſpect. tuto. XIX De edicto Prætoris aduerſus eum propo- ſito, qui ius dicenti non obtemperat, Vlpian iqᷓue commentariis ad illud edictum, quod ſcripſimus lib. x diſput. anniuerſ c. 50. non quidem reprehendis: ſed tamen perſuadere lectoribus conaris, noui quic- quam à nobis allatum non eſſe: Et te poſt Bulga- rum, candem(ſi Diis placet) expoſitionem, ante- quam Duarenus hæc ederet, ſuis auditoribus di- ctaſſe, quæ poſteà impreſſorum opera publicata ſit. Nam& illud te malè habet, quòd ſcripſerimus neminem, cuius ſcripta in manus noſtras venerint, rectè cum locum explicaſſe. Quod quidem à nobis verè dictum eſſe, quis tam impudens eſt, vt inficiari auſit, qui modò noſtra ſcripta, cùm cæterorum cõ- mentariis contulerit? Bartolus, quem cxteri ferè ſe-
14.57
quuti tur Extremum, pro primo apud Vlpianum ac- cepit, nihilo iectius quàm ſi Album, id eſt, Nigrum dixiſſet. Bulgarus Extremum ſignificare Vltimum verè ait,& ſubaudienda quædam verba eſſe pu- tat. Sed quàm rectè id explicet, teſtimonio ſunt, quæ ab aliis ſcriptoribus de opinione eius referun- tur(nihil enim eius extat) quam omnes explodunt, & reiiciunt. Tu non tanquam exponens Bartoli opinionem, ſed tuam expromens(nuſquam enim Bart. mentionem facis) Extremum, inquis, id eſt pri- mum,& paulò poſt, Niſi malis extremum, eſſe vltimä, Himirum reſtituere rem mobilem vindicanti arbitratu
.*.„„* X„.„... iudicus, duci verò,& ferri manu militari. Hoccine eſt
explicare,& interpretari? an non potius res per ſe claras obſcurare,& inuoluere, miſerſque auditores multò incertiores dimittere, quàm acceperis? Deni- que, vt tibi demus quid ſit Extremum te intellexiſſe (nam in eo præcipua difficultas eius loci non verti- tur.) Quomodo, quæſo, reliqua eiuſdem Vlpiani verba interpretaris,& cum ſuperioribus connectis? Cæterum ſi& ſequentia recuſauit,&c. Quibus nos lucem eam attuliſſe ſperamus, vt nemo ſit ſani, re- ctique iudicij, cui noſtra opinio non magnopere probetur. At Bulgarus(inquis) ea verba multis antè ſeculis ſubaudienda eſſe cenſuerat. Eſto ſed quãob- rem ſilbaudienda eſſent nuſquam ſanè docuit, ac ne intellexit quidem. Hinc factum eſt vt poſterioribus
interpretibus vulgò diſplicuerit ea ſententia. Quid
vis amplius? Ipſe quoque confiteris(vt Bulgari ſubauditionem effugeres) ypographo te mandaſſe, vt lectionem affirmatiuam in margine imprimeret. Is videtur ius dicenti obtemperaſſé, qui quod extremum eſt in iuriſdictione fecit. Nam quia nihil comminiſci poteras, quod ſpeciem aliquam veri haberet: cò cõ- fugiſti tandem, poſt alios quoſdam non minus au- daces, quàm imperitos excuſores librorum, vt verba Vlpiani elegãtiſsima inuerteres,& corrũperes Quæ cùm ita. ſe habeant æquum erat profectò gratiã ali- quam ei habere potius, quàm malignè perſtringere, qui primus omnium has tenebras diſcuſsit,& in co Vlpiani loco νaꝶꝝ εᷣdοov ſchema Grecis, Latiniſq́; vſitatũ eſſe demonſtrauit. Galenus ſcribit, homines quoſdam eſſe, quiſe nunquam victos agnoſcunt in diſputãdo:hõſq; ſimiles eſſe ait vulgaribus Paleſtri- tis qui deiecti à luctatoribus,& humi iacẽtes ſupini,
tantũ abeſt vt lapſum agnoſcant, vt etiam ceruices
eorum, à quibus deiecti ſunt, teneant, non ſinentes il- los auelli, ac vel ita ſe viciſſe arbitrantur. Quo ex ge- nere hominũ tametſi non ſis(id enim affirmare nec auſim, nec vellim) optarem tamen te ſtylum ita hic temperaſſe, vt nullam bonis viris tale quidpiam de te ſuſpicãdi dediſſes occaſionẽ. Atque vtinam, Egui- nari, cœptam à te non infeliciter docendi iuris ratio- nem tenuiſſes, nec adeò tui oblitus ad has velitatio- nes, homine preſertim ſene,& Iuriſcõſulto indignas, animũ conuertiſſes, quibus veritatem amitti nõ im- meritò ſapientiſsimi quiq; ſemper iudicauerũt. Per- miſerũt hoc ſibi interpretes iuris, qui vulgò in ma- nibus habẽtur. Qua ex re quanta ſit perturbatio, cõ- fuſiõque ſecuta non ignoras. Cœperãt noſtra ætate nonnulli huiuſmodi ſophiſticis altercationibus ex- ploſis, ſimplicitatem in docẽdo amplecti, in quibus
tu nobiſcum ſtrenuam aliquando operam nauaſti.
Atque hinc ſpes nobis aliqua ſyncerioris in poſterũ
Ef 2
ͤ—— ſſſf—f„————y—
————.——— ———————— 2 ——————————=— ͦ—————— 1.—— 2 F —————.,——————————õõ———————. A ———=————n———————— ———— 4 e 1—-—.—— 1—————— er——*“ .
——ẽõ——— 4 4

6
N 3 8&
140
docrinæ affulſerat,& inſtitutionis in iure ciuili.
—
————— 4
——
——
—
1 4 * 8 ½ 1 4 4 1 1 4 b 4 4 1 1 4 † I 1 1 1 1 1 1 3 1 11 4 3 1 1 3 4 I f 3 3 1 4 1 3 † 4 V
nid, malùm, tibi nunc in mentem venit, vt hoc
peſsimi ſanè exempli facinus aggrederereequidem ſatis mirari nequeo. Quod ſi imitari in animum inducant cæteri, quò euaſura ſit res,& quis futurus exitus, prudentiæ tuæ erit animaduertere. Quod ad me attinet, Chaos neſcio quod eò longè intolera- bilius, quòd interpretum veterum(quos damnas) digladiationes pepererunt, hinc exiturum animo- cogitationẽque ſatis proſpicio: fururũmque tandem vt iuris ſtudioſam iuuentutem, Bartoli, Baldi, ac re- liquorum eiuſdem notæ ſcriptorum, quos pre noua, eademque puriore doctrina cœperat faſtidire,& auerſari, breui deſiderium capiat. Eſt enim veriſi- me ſcriptum ab optimo poẽta,
Qui velit ingenio cedere, rarus erit. Er ab alio quodam,
Nulla in re modum humana ingenia nouere.
Ac pleroſque videas Plautino illi coquo non
abſimiles, qui ſe intrò iturum ait, vt quod alius cõ-
diuit coquus, alio pacto condiat: hoc vnum ſpectan-
tes, vt nouent, ac perturbent omnia:& quo iufe, quaque iniuria de aliorum laude aliquid delibent, ac decerpant.
X X. Circa eiuſdem edicti interpretationem
ais me diffidenter, ac timidè à ſententia tua receſsiſ- ſe, cùm ex eo edicto litigatori, non fiſco iudicium
dari ſcripſi,&c. A ſententia tua vt recederem ne
cogitaui quidem vnquam, vt pote quam ignoraue- rim omnino, donec(vt aduerſus calumniam tuam ipſe me defenderem) coactus fui commentarios à te editos nuper inſpicere. Deinde illud à te quæſie- rim, Vnde hanc diffidentiam noſtram, ac timidita- tem arguis? An quod Exiſtimare nos dicimus, Ec. Magnum hercle timiditatis argumentum: ſed hæc,
uæ leuia ſunt, ac puerilia prætereamus. Ais non admodum tibi placere quod ſcribimus, Hoc indiciuũ ſoli litigatori competere. Credo vt timiditatis tuæ fi- dem nobis facias, quam nobis neſcio qua de cauſa hic adſcribere voluiſti. Equidem non ignoro, vete- res Iureconſultos ita nonnunquam ius reſpondere quaſi hæſitare videantur: ſed ita demum ſi ius non certum, neque exploratum, ſed dubium, atque con- trouerſum ſit. De re autem certa, minimeque ob- ſcura nobiſcum hic contendere videris. Nam ſi iu- ris noſtri autorum loci conferantur, Sophiſtice, cauillationeque omni remota, nihil poteſt reperiri dilucidius. Dico, Hoc iudicio peti, von quod actoru in-
tereſt, ſed quanti ea res eſt, id eſt, quanti ea res, de qua
quæritur, ab actore æſtimata eſt, ſiue iuſta. ſiue iniu- ſta,& calumnioſa fuerit eius petitio. Nihil enim aliud hoc ſermonis compendio ſignificare voluit Vlpianus. Nam propter hanc contumaciam dam- no,& perditione litis afficitur reus. Quod pœnæ genus in pleriſque caſibus hodie in foro vſitatum eſt. Hæc interpretatio& verbis,& rationi mirum in modum congruit. Nec enim(vt tu ais) princi- paliter Reipub. intereſt, ſed litigatoris potius, qui cum reo aliàs iudicium conteſtari non poteſt, nec eo animo propoſitoque fruſtratur reus, vt contem- nat ius dicentem, ſed vt adu erſario noceat, quamuis in conſequentiam quoque eius imperium contem- ni videatur. Itaque popularis non eſt hæc actio iu-
dicanda, quæ competit actori, vt diximus. Nam V
actione data mulctam peti inauditum eſt: quam
4 mu à pœna multum differre conſtat. l. ſi qua pœna. de verbor. ſignific. Et hoc differt titulus, Si quia in ius vocatus non ierit: ab hoc titulo, quòd hie de amil. ſione cauſæ ob contumaciam agatur, illic de mul. cta dicenda à Magiſtratu. Eſtq́ue tunc locus pœnæ huius edicti, cum Magiſtratus mulctam dicendo
pignora capiendo, in poſſeſsionẽ mitte ndo,& cæte.
ra, ad extremum vſque iuriſdictionis, poteſtatiſque
ſuæ peruenit, nec aliquid ei amplius reliquum eſ, quo non obtemperantem coërceat,& ad iudicium ſubeundum compellat. Quod autem ais hæc ver. ba, Secundum ius poteſtatis ſue, ad conſtitutionem de modo mulctarum referenda eſſe, mihi nunquam perſuadebis, cùm ea nihil aliud ſignificent, quàm hãc facultatem concedi Magiſtratibus Populi Ro-
mani, propter vim poteſtatis ſuæ& imperij, non
autem maxiſtratibus municipalibus, ac Duumui-
ris, qui non ſimilem poteſtatem, aut imperium ha-
bent. Sed cur meram pœnam continere dicitur:
Nam hoc quoque tu calumniatus es. Reſpondeo,
Meram pœnam continere hoc iudicium, quod ad pœnam tantùm infligendam comparatum ſit, nec in eo quæratur an interſit actoris, ſed quid petitum
ſit, quamuis fortè eius intereſſe poſsit. Non enim reus in hoc iudicio auditur, contendens iniuſtam,
& calumnioſam actoris intentionem fuiſſe. Et ſanè nuſquam legitur, actionem rei perſecutoriam, aut miſtam dici, niſi in qua de eo quod abeſt litigatori, eiuſque intereſt quæritur. Quod cùm in hoc iudicio non fiat, meram pœnam continere abſque vlla rei perſecutione meritò dicitur. Hoc autem edictum ad plectendam contumaciam eius vnde petitur à Prætore propoſitum eſt, quod crebrius ſoleat fru- ſtrari,& iudicium fugere, quàm actor. Quare à Græcis Oeuyoyrse dicuntur, quos Latini reos appel- lant. Sed quia contingit aliquando vt etiam actor contumax,& dicto audiens non ſit, cenſuit Labeo edictum(tametſi verbis id expreſſum non eſſet) ad actorem porrigi oportere, vt ſcilicet damno litis af ficiatur. Quod quemadmodum fiat, quanquàm obſcurum non eſt, tamen eiuſdem Labeonis ver- bis, quæ ab VIpiano referuntur, id confirmare volui, lſed etſi, ex quibus cau. ma. Sed etſi dum decreto Præ- toris non obtemperat, inquit Vlpianus, iuriſditkionem ei denegauit, non eſſe eum reſtituturum Labeo ſcribit. Ecce, Prætor ei, qui non obtemperat edicto ſuo, de- negat iuriſdictionem, id eſt, actionem non dat, non dat Iudicem, non admittit ad agendum. Hæc enim verbo iuriſdictionis ſignificantur, vt ſuprà anno- tauimus. Et hoc etiam caſu pœnam redè dicitur actori infligere Prætor: quia licet fortè calumnio- ſa fuerit actio, ad quam inſtituendam non admitti- tur, tamen hoc non inquirit Prætor, ſed ad contu- maciam tantùm reſpicit. Pro coronide ſubnectam verba Hermogeniani, quæ non mianus perſpicuè,
uàm breuiter, totam hanc ſententiam, tam de
actore, quàm de reo complecuntur. l. contuma-
cia. de re iud. Contumacia eorum(inquit) qui ius di-
centi non obtemperant, lit damno coercetur. Calendis Ianuarij. 1549.
FEPISTOZA.
Aa
nel cor rc pnan ppino cyrn ro Nenc Nem onthe
ſaun

lcur, comtende
m tei derſtonn b uade e0 quod üi rrut Quodcimniri
enam continene ale u dicitur. Hoc umak tumaciam cis memn eſt, quod crtmulat fugere, quim za ant ui tngit Iliqunb na audiens nonſt, i¹h tdis id expteſſumniſ
zertere, vt ſaltcties madmodum i
tamen eiuſcemlut † reſeruntur d catirit
au. ma. Kedeſf uuni
inquit vprmma 3 non obtempera he
6 n. 4
1469
EKRANCISCI DVARENI AD
ANDREAM GVILLARTVM CLARISSIMI
VIRI ANDREA GVILILARTI, LIBEIL.LII ORVM in regia Magiſtri, filium,
De ratione docendi, diſcendique Iuris conſcripta.
Aepe mecum egeſti, Guil- larte, vt que tu,& ex equa- libus tuis nonnulli, ciuilis Giſciplinæ ſtudioſi iuue- nes, me aliquãdo de ratio- ne docendi, ediſcendiſque ) uris extempore diſſeren- ſtem aucieritas, ea vobis paulò accuratiis deſcripta
„traderem 5 aC communicarem, quò& diutius p er- 3 mancrent prodita literis,& facilius etiam à vobis
fepeti, ac pet otium conſiderari poſſent. Quod au- tem expectatione tua id tardiùs effecerim, vna bæc cauſa,me Hercule, fuit, quia verebar, vt ſatis matu- rum noſtrum iſtud cõſilium eſſet, quòd in gratiam potiſsimùm tuam à nobis deſcriptum, ad multo- rum manus peruenturum augurabar. Itaque ego aliquantiſper cunctandum eſſe duxi: vt non ſolùm in eius rei cogitatione diutiðs verſari, verùm etiam cum viris ſapientibus,& eruditis, de toto hoc gene- re colloqui,ac commentari poſſem: haudquaquam ignarus quantum ca oνiοςε,& communicatio opinionum, ad quamque rem cognoſcendam, per- cipiendamque momentum habeat. Illud verò per- commods cecidit, quòd ſicut M. Cicero de optimo Reip. ſtatu ſcripturus, Romanam tantùm Rempu- blicam ſibi deſcribendam eſſe putauit, quòd ea
omnibus aliis antecelleret: ita& mihi quòdnam
eſſet optimum illud iuris docendi genus inquiren-
ti, quo etiam magna ex parte eiuſdem dicendi ra-
tio videtur contineri, non aliud tandem mihi hoc tempo re præſtantius occutrit, quàm quod in noſtra ſchola haud ita pridem inſtitutum,& à te, cæteri ſq; felicioris ingenij atque indolis iuuenibus magno cum plauſu exceptum fuit. Sic enim futurum ſpe- ro, aut confido potiùs, vt noſtrum hoc inſtitutum, quod vel primoribus deguſtatum labris tantopere placuit, vbi variam, multiplicêmque eius vtilitatem, ac ſuauitatem oſtendero, fingulari quodam ſtudio, & amore complectamini. Aque vtinam ego tam graphicè rem totam depingere, vobiſque velut ocu- lis ſpectandam proponere poſsim, quàm vehemen- ter, quàmque ex animo de veſtris, ommumque proborum adoleſcentium ſtudiis bene mereri ſtu- deo. Non enim ſum neſcius, quam perſonam in hac
celebri ſchola ſuſtineam,& quantum expediat
iuuenturi, de his rebus, quæ ad ſtudiorum rationem pertinent, ſubinde admoneri: cùm præſertim hodie quàm pauciſsimi ſint, qui ea recto conſilio aggre- diantur,& in quos illud non conueniat, ueαιας i: ‿έιοε τνα. Inde fit, vt ſedulò quidem pleroſque, ſed irrito laborare,& admodum infeli-
*
.„..* ₰„ 2. eiter moliri videamus: quCꝭ ab errore in viam
reuocare, boni præceptoris eſſe exiſtimo. Sed cum
vos lam cohortatione noſtta excitati, rectam(niſi fallor) viam ingredi cœperitis, non adeò fortaſsis neceſſarium vobis hoc noſtrum officium videri poſsit. Attamen vt currentes(quod aiunt) inſtige- mus, operam dabimus, vt quæ nos ad rectam ſtu- diorum inſtitutionem idonea, arque vtilia eſſe comperimus, ea ſi minus eleganti,& ſplendida oratione, ſimplici certè,& non nimis(vt ſperamus)
abiecta, nunc breuiter exponanus. Verùm ante-
quam ad eius rei tractationem aggredimur, quæ-
dam de vulgati illo Profeſſorum in legibus inter-
pretandis more, qui eriamnum vbique in ſcholis re- tinetur, dicturi ſumus, Iſmeniamque tibicinem imitaturi, qui diſcipulis ſuis non tantùm bene, ſed etiam malè canentes oſtendebat, dicens, Hoc mo- do canendum eſt, illo nequaquam. Nam& hac ratione aduerſariorum calumnias refellemus, quos vtique nobis æquiores fore confidimus, vbi intel-
lexerint veterem receptamque docendi conſuetu-
dinem non temerè à nobis, nec qualibet de cauſa, immutatam fuiſſe. Scimus enim, quanta nos pre- mant inuidia apud imperitam plebeculam non- nulli, duorum ſcilicet vitiorum nos inſimulantes, quorum vnum Græci emdeaurer id eſt, nouarum rerum appetentiam, alterum huic germanum, ac propinquum ⁊ 2iννκνν vocant, quo mox faſtidiun- tur paulò ante adamata. Quibus vitiis haud ſcio an aliud in Rep. ſit periculoſius. Et vtinam accuſa- tores noſtri à maledicentia,& obtrectandi libidine tam alieni eſſent quà3m nos hæc vitia odimus, ac deteſtamur. Etenim tantùm abeſt, vt res bonas, at- que vtiles innouantibus faucamus, vt ne eas qui- dem, quæ aliquid habent incommodi(modò ni- mis intolerabile non ſit) facilè mutari patiamur. Nec adeò Plautinum illud improbamus, quòd à quibuſdam accepimus nobis obiici ſolere, Nota res mala, optima eſt. Veruntamen ſi quid, tempo- re ipſo admoniti, in veteribus inſtitutis depræ- hendimus, quod ſeculi noſtri moribus parum conueniat, idque emendatione aliqua dignum iudicamus, equidem non arbitror iure id nobis vi tio verti poſſe. Nam& in legibus publicis idem vſuuenire ſcimus, quæ(vt ait Liuius) mortales,
ac temporibus ipſis mutabiles ſunt, vt quæ in bel-
lo latæ ſunt, pax quæ in pace, bellum plerunque abroget. Sic& in nauis adminiſtratione, alia in ſe-
cunda, alia in aduerſa tempeſtate vſui eſſe vide-
mus,& experimur. lIam verò cùm inter omnes ſa- nos, atque eruditos homines, qui ſeſe huic ſtu- dio dediderunt, conſtet eam interpretandi Iuris conſuetudinem inoleuiſſe, vt nullo vnquam ſe- culo ferri à quoquam debuerit, nedum hoc fe- liciſsimo,& præcellentium ingenio rum feraciſ-
ſimo tempore, quis tam iniquus in nos ludex,
FI 3
—————4,jj——
———
—=öZöZö—— 1

3
3 3 1 4 1 3 . 3 3 * 4 1 3 1 . 5 3 4 * 4 8 8 . 8 1 5 4* 4 D 4 4* 1 6 . 1 4 4 3— 5 4 ³ 8 3 . 3 8* 1 8 * 4 * 4 4 4 5 3 4 „ — 3 4 f† 4 4 3 z 4 1 4/ 85 * 3 1 . 1 3 t 4 1 1 ¹ 1 3 5 1 — . 4 1 1 ¹ 3 4 4 . . 3 . 3 1 4 3 1 4 1 3 4 4 * 2 1 4 1 4 “ 1 13 ³½ 13
1 Jr
Errler.
4
1470
vt cauſam noſtram, bonorum omnium fauore, ac patrocinio magis, quàm inſectationc dignam eſſe non protinus iudicet? Nec ſanè opus eſt, quæ pec- cantur in ea re ſingula copioſids
vobis non ignota eſſe reor. Memini ſiquidem ex vobis audire, cùm nuper in huiuſmodi Doctores incidiſſetis, tantùm iſtius corruptiſsimæ doctrinæ odium animo concepiſſe vt parum abfuerit, quin
ſtudio luris multa ſalute dicta, ad quamuis aliam
ex inferioribus, ac leuioribus diſciplinis, animum applicaretis: dꝗue vos facturos fuiſſe, niſi noua no- ſtra docendi ratio, aut(vt verius dicam) vetus, ſed à nobis longo interuallo repetita ac renouata, cuius fama vos in ſcholam, auditoriumque noſtrum per- traxerat, eoſdem repreſsiſſet,& continuiſſet. Dicam igitur ex multis, ac propemodum infinitis pauca, ex quibus noſtrum de ea re iudicium à veſtro non multùm diſcrepare cognoſcetis:& vos iſtius incœ- pti, quaſi ex certa ratione magis, quàm errore ali- quo, ac leuitate muenili profectum ſit, minus(vt ſpero) pœnitebit. Mhe 9 in-urimis illud magnopere improbandum ducimus, quòd proprietas Latini ſermonis( cuius meritò tribuitur laus veteribus Iureconſultis) hodie in omnibus fere gymnaſiis negligitur. Nam pro
e Latinis, proprüs& elegantibus vocabulis, noua, eademquc inepta,& monſtroſa à profeſſoribus cu-
duntur, ex quibus conflata oratio, quia præ nimia obſcuritate non intelligitur, idonea ad docendum eſſe non poteſt. Idꝗque factum à pleriſque ſcio, qui cùm verbis propriis,& apud ſcriptores probatos, quos quotidie manibus tererent, vſitatis, ſatis com modè,& dilucidè cogitata ſua efferre poſſent, tamen quò diſputationes ſuas obſcuriores redderent,& offuſa rudioribus caligine, maiori in vulgus eſſent admirationi, noua, atque inaudita comminiſci ma- luerunt, quæ nemo, niſi ab iplis per multos annos edoctus, aut in hiuiuſmodi ſcriptis diu multumque verſatus, intelligeret. Erunt fortaſſe, qui dicent, rudi adhuc,& impolito ſeculo verbis ex medio ſumptis vtendum fuiſſe, quæ ab idiotis& plebeiis homini- bus(quales tum plerique huius artis ſtudioſi erant) minore negotio perciperentur. Balbus enim(vt in prouerbio eſt) balbum rectiùs intelligit. Sit ita ſane: Non enim ſummo iure cum iis, qui iſta defendunt, contendere cupio. Sed quæ, malùm, dementia eſt:
Nobis, veſtrique ſimilibus, id eſt bonarum artium,
linguarumque peritia non leuiter inſtructis iuueni-
bus, quales hodie magna ex parte videmus, eos qui
ad Iuris ciuilis ſtudia ſe conferunt, haſce ineptias obtrudere,& ea oratione vti, quæ rebus obſcuris nullam addat lucem, claris verò& perſpicuis tene- bras obducat. Accedit hoc etiam mali, quòd ea ſer- monis ruſticitas,& pluſquam Scythica barbaries, auditores ipſos elegantioribus perpolitos literis, ab hac diſciplina prorſus alienat,& auertit: quos ad eam potiùs, vt pote ſeueriorem,& primo aſpectu inamœnam: orationis nitore,& puritate, velut ille- cebris quibuſdam,& lenociniis, allici conueniebat. Nec tantùm ideo nocet iuuentuti horrida incul- taquc iſtorum oratio, quòd nullis eam blanditiis demulceat, verumetiam quia nullius ferè credũtur eſſe iudicij, qui tam ineptè& inquinatè, ſiue ſcri- bunt, ſiue loquuntur. Nam incredibilis illa infantia,
ic recenſeri, que
eos in reꝗe dicendi ſtudio,& iis auctoribus legen. dis, quibus prudentia,& iudicium acquiritur,& confirmarur, ſeriam operam non poſuiſſe, ac ne puerilibus quidem diſciplinis imbutos eſſe ſatis ar. guit. Itaque talibus profeſſoribus ſi qui dant ope- ram, vel inopia meliorum, vel aliqua fortaſsis ne- ceſsitate adacti, quia contemptim,& oſcitanter au- diunt magis, quàm auſcultant, minore cum fruqu id faciant neceſſe eſt. Cæterùm iſta corruptè lo- quendi, ac ſcribendi conſuetudo, quos errores, quaũ- que contentiones pariat, tam facilè mihi eſſet hic demonſtrare, quàm liquidò confirmare poſſum in- gentem illam commentariorum molem, qua to-
tum penè lus obrutum eſt, magna ex parte ex fu-
tilibus,& otioſis altercationibus, quas puri ſermo. nis contemptus,& ignoratio peperit, natam eſſe. Sed quia inſtituti noſtri ratio fuſius hæc diſſeri non patitur ad reliqua Iuris profeſſorum vitia atque errata, iam noſtra feſtinat oratio. In quibus illud nmon minimum eſt, 2 Sdacendi non minus, quàm ſermonis proprictas apud cos
æquè ſit neceſſaria. Nam(vt preclarè inquit Cice- ro) non ſolùm aliquid ſcire, artis eſt, ſed eſt quædam ars etiam docendi, in qua Seruium Sulpitium valdè exercitatum fuiſſe, ideoq́ue cæteris excelluiſſe Iure- conſultis, idem auctor eſt. Fieri enim non poteſt, vt ſine ea Methodo, quam Ariſtoteles, Galenus,& ali j eruditiſsimi viri docuerunt, quaque in ſcriptis ſuis vſi ſunt, quicquam rectè doceatur. At in iſto- rum doctrina, Dij boni, quàm confuſanea, ac(vt ve- rè dicam) monſtroſa ſunt omnia. Miſcentur,& con- funduntur, quæ oportebat ſecerni,& quæ natura coniungi poſtulat, ſeiunguntur, ac diſtrahuntur: vt quod de veteribus quibuſdam Iurecõſultis ſcriptum reliquit Cicero, multò rectiũs in iſtos torqueri oſſe videatur: Sed Iureconſulti, inquit, ſiue erroris obiiciendi cauſa, quò plura,& difficiliora ſcire vi- deãtur: ſiue(quod ſimilius veri eſt) ignoratione do- cendi ſæpe quod poſitum eſt in vna cognitione, id in infinita diſpertiuntur. Nonne videtis, vt omnes in omnium interpretum, qui propè innumerabiles ſunt, commentariis magis, quàm Legibus interpre- randis occupati, de re pauciſsima, præter rem infini- ta tum ſcribunt, tum loquuntur? vt alieniſsimis lo- cis inculcant quæcunque libet? vt vnius voculæ ar- repta occaſione, euagantur à propoſito, nihil penſi habentes(vt rectè quidam ait) quid quoque loco aut dicatur, aut ſcribatur? vt denique Bartolis, Bal- dis, Paulis, Fulgoſiis, Alexandris, Iaſonibus, Socinis, Curtiis, Deciis, Purpuratis, aliiſque multò ignobi- lioribus appellandis, eorumque recenſendis opinio- nibus; ſibi placent? Quaſi verò non cuiuis homini ingenioſo,& mediocriter in his ſtudiis verſato, id factu perquam facile ſit: aut obſcurum ſit, cos ad inanem quandam memoriæ oſtentationem, non ad ſtudioſorum vtilitatem id facere. Titus Quim tius Imperator Pomp. Rom. cum Aetolorum le- gati in concilio quodam Achæos à fide Rom. ab- ducere volentes, vires ſuas ſupra modum extolle- rent, ac variis generibus armorum,& inauditarum gentium nominibus commemorandis ipſos terre- rent, facetè ſic eos eluſiſſe fertur: Res(inquit) ſimili- ma eſt eſt cœnæ Chalcidenſis hoſpitis mei, homi- nis&
contempta iacet, licer vtraquej res ad docendum
ghut 1 duo n Cüral pul gaun

nis& boni,& ſciti conuiuatoris, apud quem ſolſti- tiali tempore conuiuio accepti, cùm miraremur, vnde illi co tempore anni tanta ſuppeteret venatus copia: tum atridens homo(quam iſti ſunt) glo- rioſus, ex vno ſuo domeſtico varietatem illam, & ſpeciem ferinæ carnis factam eſſe confeſſus eſt: non ſecus iſti faciunt(inquit) qui variis& horren- dis nominibus vos territant, cùm vna genss ſit. Hi enim omnes Syrij ſunt, ſed armis inter ſe ad ſpe- ciem ingentis exercitus diſtincti. Idem& vos de hac tam magnifica,& faſtuoſa variorum luris in- terpretum librorum, tractatuum commemoratio- ne proculdubio, exiſtimare debetis: quæ ſine vllo fructu,& commodo ad miraculum excitandum fieri ſolet. Eadẽ enim deſcripta ſunt à pluribus, ſed paucis commutatis verbis, ac plerunque ne com- mutatis quidem toties repetita, vt non dubitem, quin omnia huiuſmodi ſcripta quamlibet prolixa, & verboſa, ſi quis in eo modicè ſibi elaborandum
1471
libus argutiis, ſophiſticiſque cauillis aſſueuerunt, de ciuilibus, ac ſeriis rebus iudicare ſoleat. Quid enim aliud eos facere videas, quàm Asνεα5νέe ν,: ka⁷ye SeyeAe Teiy, vt de Philoſophis Ariſtopha- nes ait, id eſt, non tantùm de rebus tenuibus ac friuolis diſputare, ſed etiam de meris nugamentis
anxiè torqueri. Euclidis ſchola, quòd argura qui-
dem, ſed ad rectè viuendum inutilia docere videre- tur, Xολπ„ id eſt, bilis, ac moleſtia, à quodam vocna- ta eſt, cùm tamen diſcipulis ſuis ca traderet, quæ ſi minus ad mores,& rectã vitæ inſtitutionem, ſaltem ad id ipſum, quod profitebatur, magnopete perti- nerent. Quo igitur nomine iſtorum ſcholam vo- cari par eſt, qui veram germanamque Philoſo- phiam, id eſt, boni,& æqui ſcientiam profeſsi, non tam iuſtitiæ,& æquitatis, quàm litigandi mon- ſtrant vias? Quædam fortaſsis augendi crimmis cauſa nonnullis confinxiſſe videbor: veruùm non dubito quin homines ſani& eruditi, quibus hæc
3. eſſe duxerit, ad pauciſsimum numerum librorum eεεοπeνοη ignota non eſt, multò parciùs, quàm Baun h los facils redigi queant. rrium, i res tanta poſtulet, de ea me loqui exiſtiment. Ac
ni quim conkifnean quoquam conſentire,& nihil verum, niſi idem bent,& de induſtria nebulas offundentes, artem lunt omnia Mlermag diuerſum ſit. Et quia turpe ſibi exiſtimant homines reddant obſcuriorem verentur, ne in tenui,& expo- nedat ſeceri Uſem plus ſatis ambitioſi, quæ recta& ſimplicia ſunt, ſita omnibus ſcientia verſari: nec tanta mercede, ungunrur, cfnun quia nimiùm ſeilicet vulgaria,& facilia ſequi, qui- quanta plerique eorum docent, id eſt, ampli ſsima, baltam urcittia bus præſtigiis(Dij bonij& comwentis veritatem digni videantur. Scitum eſt illud Catonis, qui mi- Citd rectis Risu obruunt quò aliquid paulo argutius, nec ab aliis rari ſe aicbat: quòd nõ rideret aruſpex, quoties acl- ureconſultiirquea ante excogitatumid enim palmarium eſt inter 20s) ſpicem vidifſet: ſentiens hoc genlls diumationum puura, Kdſ— in medium adduxiſſe videantur. Itaque de huiuſ nihil aliud quam meram impoſturam eſſe. Nobis husden chpe modi Do Koribus illud verè dici poteſt, quod An. verò longè aliud accidit„quàm Catoni, qui iuuen- —ſͤͤ tonius apud Ciceronem de Philoſophis ſcribit: tutis imperitæ ſtulititiam,& patientiam facetè,& 1 tum eſt im a Ipſi ſe compuugunt ſuis acuminibus,& multa ſuauiter eos ridere ſolitos„non ignoramus, Ma-. tur. Nomne nii quærendo reperiunt, non modòca, quæ iam non lam corum mentem, atque improbitatem magis um„Auipropem poſsint ipſi diſſoluere, ſed etiam quibus ante exor- demiramur, quos non pudet ſtudioſorum iuuenum agis quim lain ſa,& potius detexta, propè retexantur. Hæc quia ſimplicitate ſic abuti,& in ea re, quæ maximè om- pauciſima plam 3 non intelliguntur à iuuenibus, nec adeò intelli- nium ſeria eſt, maximique momenti, tum procaci- quunurinie 8 poſſunt, videntur pleriſque ingenioſa, qui ea ſo- ter ludere: idque vel in ipſis Inſtitutionum libris, qui que libet: um 1r V ha mirantur,& habent in pretio quæ non intelli- Elementa luris ciuilis, via& ratione perquam ele- gunt,& ſubtiliſsimam oportere rem eſſe arbitran-
quo ita grauiter: meo iudicio, peccatur à multis, vt
1 „. d 3 3. a. Crtera, quæ per ſe grauia ſunt, errata, præ hoc vno
leuia, ac propè contemnenda videantur, nempe quòd illis impoſtoribus non ſatis eſt barbarè, con- fusè omnia tractare, niſi etiam diſputationibus ſuis Sophiſticen perpetuò admiſceant: Summam enim ingenij laudem eſſe ducunt, non vera explicare, ſed bonas, vtiles,& receptas aliorum ſententias petu- lanter euertere: quaſi ipſos pudeat vſquam cum
tur, quam ipſi non cernant. Quæ verò ſimplicia, atque perſpicua ſunt, quæque plus operis habent, quaàm oſtentationis, ipſis vt puerilia ſordent, ac ni- hili fiunt. Ego verò, tantùm abeſt vt acumen iſtud
magnopere mirer, vt etiam bonorum omnium vi-
rorum,& cruditorum odio,& inſectatione di. gnum eſſe putem. Nam pleraque id genus inuenta, quæ magno illi cum faſtu, vt noua, atque inaudita in cœlum efferunt, huiuſmodi eſſe certò ſcimus, vt mirum videri non debeat, ſi homini ſano,& in- tegri iudicij, nullo vnquam tempore in mentem
breui futurum auguror, vt fucus ille(quem pauci tantùm hodie perſpiciunt) non minus innoteſcat hominibus, quàm Ariſtotelicæ Philoſophiæ pro- feſſorum impoſtura, noſtro ſeculo omnibus patefa-
ſta atque explorata eſt. Eò enim iam euaſerunt iſto-
rum præſtigiæ, vt nulla diſsimulatione tegi diu poſsint, quas ne ipſi quidem omnino probant: ſed eos id piget confiteri‚tum quia ſeram eſſe pœniten-
tiam credunt, tum etiam quia niſi omnia pertur-
ganter, accuratèque deſcripta, continent. Quo quid
indignius dici, cogitarive poteſt? Hæc ſunt mi An- drea, quæ de corruptiſsima illa luris interpretandi conſuetudine, quæ vulgò in gymnaſiis, hodie rece- pta eſt, quantum inſtituta breuitas,& modus epiſto- læ patiebatur, imo verò magis quàm patiebatur, di- cenda putaui. Ex quibus(opinor) intelligis quan- topere hæc peſtis diſcentium ſtudia remoretur, quantüúmque detrimenti qua publicè, qua priua- tim adferat. Vnde fit, vt cùm ſcientia iuris omnium facillima meritò à veteribus ſit exiſtimata, nullus tamen labor, nulla ætas ad percipiendam eam ſatis
vencrint. Quæ quidem vt arguta ſint atque inge- eſſe credatur. Menedemus quidam Heretrienſis di- nioſa, quia tamen inaniſsima prudentiæ ſunt, nul- dicebat, Plurimos nauigare Athenas ſtudiorum
lum adtferunt ſtudioſis fructum: quin potius ita iu- dicium omne peruertunt,& corrumpunt, vt vul- SLas hominum rectùs, ac ſynceriùs, quàm qui ta-
— 3 vee Arnn———
gratia, qui primùm eſſent Sapientes, deinde Philo- ſophi, hoc eſt, Sapientiæ amantes, poſteà Kheto- res, denique progreſſu temporis cuadere idiotas.
Ef 4
—————

——
— —
—, ———
8
3 1 3 1 8 4 4 4 4 . 8 1 . 6 „. 3 8* 5 . 8 . 4 8. 5 1— 4 3 “ 1 1 3 3 5. 8 1 4 5 4 6 8 ³„ * 3 . 1 ¼ 4 G ¹ 1 4— 4 5 1 3 ¹.2 8 “ “ 4 3. 3 3 — 8 * 4*- 8 8 . 4 4 5 4 “ 4 3 3“ 4 4 8 4* 4 4 4 3 1 8 4* 2 8 3 4 1 3* 3 * 4 2* 3 4 3 4 3 1* 4 4 3½ 4 4* 4 1 1 ¹ 3 8 3 4 8 8 4 4 31 3 1 * 4 1 4 4 8 1 1 2 3 8 4 4- 3 4 . 1. 1 1 1 4 1 3 * 1 1— 4 2* 4 4 4 1 4 — 4
71.— 4
14 72
Idem de huius diſciplinæ ſtudioſis vulgò iactati ſo- lere quis neſcit? Nimirum, quòd primo anno ſint Dodtores, altero Licenriati, tertio Bacchalaurei, po- ſtremò rerum omnium imperiti. Quod vtique de his, qui à ſycophanris iſtis,& præſtigiatoribus inſti- tuuntur, qui frigidiſsimis neſcio quibus, argutiis in-
inſtructi arcem iuriſprudentiæ ſolos ſe tenere iacti-„.
tant, veriſsimum eſſe puto. Nec tamen inficias eo, ex illis tenebris quamlibet denſis, ac planè cimme- riis quoſdam fortaſsis emergere,& ad culmen eru- ditionis aliquando aſpirare: id quod ſi fortè nobis obiiciat aliquis, in promptu eſt quod reſpondeam: qui hoc exemplo adducti à methodo,& recta di- ſcendi ratione abhorrent, iis hominibus perſimiles videri, quos accepimus, cùm ipſis Romam conten- dentibus tuta, plana, compendiaria,& facilis mon- ſtrata eſſet via, per aliam nihilominus aſperiorem, longioremque, ac longè periculoſiorem iter facere maluiſſe, quòd eo itinere pleroſque cum ingenti ſudore, ac ſummis difficultatibus cò perueniſſe intelligerent. Supereſt vt illam ipſam vobis commonſtremus viam, qua facilè,& ſine vllo, aut certè quàm mini- mo errore(vt quidem noſtra eſt opinio) ad ſum- mum doctrinæ ciuilis faſtigium conſcendere poſsi- tis. Qua in re vercor, ne ſifortè reconditum quid-
dam, aut valde difficile,& magnificum à me ex-
pectatis, intellecta oratione, conſiliõque noſtro, protinus audiam, 6εy, 21NO,0, ti ra ανν αϑeρ½ſjeev. At videndum eſt vobis, ne quod plerique faciunt, rei vtilitatem,& fructum ex ſpecie eiuſdem metiami-
ni, idemque vobis eueniat, quòd cani Aeſopico, qui vmbram carnium, quòd ea maior appareret, captãs, veras amiſit carnes. Quæ enim hac de re à nobis dicentur,& ſi primo aſpectu tenuia forte appa- reant, ea tamen multò plus habere in receſſu, quam in fronte polliceantur, cõfirmare auſim. Sed iam ad inſtitutum reuertor meum. Si igitur mihi iuuenis in iure ciuili detur inſtituendus, explorabo primùm ac perſpiciam, u. liceri Lnon Leguleius, quàm iuriſcõ-
ſultus, ac(vt Græci dicunt) ⸗oετ ſit ſuturus, me- diocriter ſaltem inſtructus ſit. Nam ſicut Arceci- laus dicebat, In officinam fullonis lanam deferen- dam non eſſe: ita magno in errore verſari eos exi- ſtimo, qui cùm literis Græcis, ac latinis ne imbuti quidem ſint, intempeſtiuè,& illotis(quod aiunt) pedibus ad iuris ciuilis ſtudium irrumpunt. Ac ſi mihi quidem videbitur ab iis rebus non omnino imparatus eſſe, quæ viam ad cognoſcendum ius ciuile muniunt, hortabor eum ante omnia, vt. lihros quatuor inſticutionu ural&legar, atquc ediſcat: quos magna ex parte vel abſque Doctoris opera per ſe ipſe aſſequi,& intelligere poterit. Quia ramen viua præceptoris vox maiorem ferè vim habet, quàm lectio, nec ſicut præceptor ita libri dubitam tibus nobis(vt ait Plato) fatis commodè reſpon-
1 1.— 8 0
dent, hoc quoque adiumento laborem eius mi-
nuere, ac ſubleuare conabor: ſed ita, vt præter ſim- pliciſsimam quãdam,& breuiſsimam obſcuriorum vocum,& propriarum huius artis explanationem nihil à me accipiat. Quòd cùm paucis menſibus perfectum à nobis fuerit, is, ſi me audiet, eandem cre- bro repetet lectionem, ac tandiu leget; relegetꝗue,
minutum ſit in his libris,
quoad memoriæ penitus hæſerint, quæcunque illis libris deſcripta ſunt. Eſt autem ca luſtiniani Iſago- ge tam artificiosè contexrta, vt ſi quis iterouizv eius atque ordinem, quo nihil eſt ad memoriam iuuan- dam vtilius, conſiderauerit, adhibita mediocri dili- gentia, facilè totam recitare memoriter queat. Hoc veluti iacto gradu, crit, quæ(vt nomen ipſum indicat) vniuerſam boni,& æqui ſcientiam, atque doctrinam complectuntur. Sed ne rerum infinita propè mul- titudine& varietate, obſcuriorum præſertim,& perplexarum, quæ his libris diſpuratæ ſunt, paulò rudius adhuc ingenium obruatur, facturus mihi vi- deor operæpretium, ſi titulos ipſos, eo quo deſcripti ſant ordine à Triboniano; leui, ac ſimplici interpre- tatione percurrero,& tanquam in tabula depinxe-
ro, quid ſub quoque ſummatim contineatur. Acin
fingulis ferè edictum aliquod à prætore propoſi- tum videas, cui ex Vlpiano, aliiſque veteribus con-
ſultis ſubiecta ſit interpretatio. Quod qui non ani- A maduertunt, quia ſcopum non vident, ad quem re- 4 1 ferenda ſint omnia, maximis ſæpe,& grauiſsimis h
à
erroribus implicantur. Itaque demonſtrata ſerie, ac diſpoſitione ritulorum(guam vulgò continuatio- nem vocant) eius edicti tum auditorem admoneri, tum verba, ſi qua ſint, quæ lucem interpretationis deſiderent, breuiter,& perſpicuè declarari ſuffciet. uod munus in noſtro gymnaſio quanta cum laude obierit collega meus, Doctòrque veſter, no- mine Baro, ſed doctrina& eruditione Varro, nemo veſtrum eſt, qui ignoret. Earum verò quæſtionum omuium, quæ ex ſingulis edicti verbis exiſtunt,& ab Vlpiano, ac cætteris diligentiſsimè explicantun in aliud tempus-tractatio reiicienda eſt. Huinſqne conſilij mei ſanè grauiſsimas cauſas habeo. Nam eruditorum conſenſu receptum eſt, In docendis ar- tibus, ab iis, quæ vniuerſalia,& nobis notiora ſunt, ad ſingularia procedendum eſſe. Ac ſæpenumero expertus ipſe ſum, quantum ea res fructum ſtudio- ſis adferat. Legendo ſiquidem, ac docendo in plera- ue iureconſultorum reſponſa crebrò incidi, quæ erſi breuiſsima ſint,& ad titulum vnum ſpecialem maximè pertineant, nemo tamen ex eis, ſenſum aliquem idoneum, niſi perceptis quinque, ſexve alüs titulis, elicere poſsit. Titulos cùm dico, capita, & ſummas rerum intelligo, quastenere, ac velut in conſpectu habere, mirum in modum prodeſt iu- ris ſtudioſo, antequam vaſtiſsimum illud pelagus præceptionum, quæ circa ſingula verſantur ingreſ- ſus fuerit. Tantaquc eſt huius rei vtilitas, vt confir- mare non dubitem, ſi quis ita ſe bona- fide exercue- rit, eum in iure ciuili rudem habendum non eſſe. Verùm vt operi inchoato faſtigium imponatur, ni- hilque prætermittatur corum, quæ iuris noſtri au- tores prodiderint, quæquc ad cumulandam in- riſprudentiam pertincant, conabor equidem cum, quem, vt dixi, inſtituendum ſuſcepero, quaſi decurſo ſpatio à calce(vt ita dicam) ad carceres renocare. Itaque iam inde ab initio repetita Pandectarum prælectione, Ia fic-excutiam, Vt nihil tam quod non perſequar. & explanem. Nam etſi prima illa, de qua iam dicimus, informatio mitè vellis ſit, non tamen ea eſt, vt haminem ciuilis diſciplinæ auidiſsimum omnino

erlucem inren rſpicuè decam
Pmnaſo qm
1, Dodotqyen Keruditione mm Farum ver gutm sedici witöent igentibimdenian
reiicienda ci im
omnino explerc,& ſatiare queat. Nec verò hec pau- lò ſubtilior diſputatio, vt ingentem eius fructum mittam, aut iniucunda„ aut omnino difficilis er fu- tura eſt, ſi ratione, ac modo gubernetur: id eſt, ſi ex- ploſis primuͤm argutiſsimis illis(ſi Dĩis placet) in- terprecum nugis, omnia ad boni& æqui normam ſyncera,& commoda interpretatione exigantur: deinde diſponantur,& artificiosè digerantur ea, quę ſparſim,& ſine vllo ordine à Triboniano ſub ſingu- los Pandectarum,& Codicis Iuſtinianæi titulos congeſta ſunt. Tametſi enim de titulorum collo- catione neminem iure conqueri poſſe arbitror, ta- men res ipſa loquitur, Tribonianum in tractando cuiuſque tituli argumento, nullam ordinis, aut me- thodi rationem habuiſſe. Quamobrem ad profeſ- ſoris munus maximè hoc pertinere exiſtimo, vt
uæ ſic diffuſa, ac diſsipata ſunt, generatim deſcri- bere,& tum diffinitionibus, tum diuiſionibus ex ar- te petitis digerere, atque illuſtrare ſtudeat. Ita enim
fiet, vt quæ infinita, ac innumerabilia videntur, in
certa, eademque pauciſsima cogantur genera: nec ſolùm commodiùs doceri,& percipi, ſed etiam multò facilius memoria comprehendi poſsint. Id- que ego pluribus oſtenderem, niſi ad quos hæc à me ſcribantur cernerem. Nam ex quo hanc iuris diſcendi viam in publico auditorio iuuentuti præ- monſtrare, atque adeò præire cœpi, equidem facilè animaduerti, quàm cupidè eam ſecuti ſitis: vt iam non poſsit tota noſtra ratio vobis perſpecta non eſſe, quàm quò vehementùs amare,& amplecti in animum induxeritis, edò maiorem, ac vberiorem ex ea fructum vos percepturos ſperamus, atque confi- dimus. Confecto enim hoc curſu, libriſque Pande- ctarum,& Codicis Iuſtiniani hac ratione atque ar- te compoſitis,& concluſis, ſi quis tertio, aut quarto quoque menſe non oſcitanter eos perlegerit(quod fieri commodiſsimè poſſe non ſemel expertus ſum) non dubitò, quin omnia tandem, quæcunque eiſ- dem voluminibus continentur, velut vngues, digi- tôſque ſuos in memoria,& tanquam in numerato habiturus ſit. Itaque quod cæteri toto vitæ ſuæ tem- pore vix credendis laboribus,& vigiliis, ac perma- gno valetudinis incommodo, aut rarò, aut nũquam aſſequuntur, facilè,& cum tanta volu ptate, quanta ex cuiuſque artis ſtudio maxima percipi poteſt, breui tempore perueniet. Quod tamen non ita ac- cipi velim, quaſi eò aſpirare quenquam hoc ſtudio poſſe contendam, vt omnes caſus qui quandoque inciderint, quidque de ſingulis reſpondendum ſit, in promptu habeat. Natura enim rei non patitur hæc vllis literis, aut ſcriptis, compræhendi: tãtum abeſt, vt hominis memoria cõtineri poſsint. Quapropter
corum ſtultitiam admirari ſoleo, qui in vuſgatiſsi-
mis interpretum commentariis omnem ætatem te- runt, vt inde ſingulorum negotiorum cognitio- nem hauriant: ei profectò abſimiles, cuius meminit Lucianus, qui in maris litore ſedens, conabatur ſin- gulas vndas pernumerare, donec vndas vndis tru- dentibus obrueretur, animõque angeretur, quòd cas numero amplecti non poſſet. Nam vt quis memo-
riæ mandet qicung ue a Battolo,& cæteris ſcripta
ſunt, quod fieri profectò nequit: quota tamen erit d P 744*
Pottio corum, quæ quotidie inter mortales con- ringunt, nec vllis adhuc ſcriptis definita ſunt? Ex
1473
hoc igitur ſtudio præceptionum quarundam,& theorematum vniuerſalium, quibus ad iudicãdum ex bono& æquo de ſingulis negotiis præparemur, & informemur, cognitio tantùm ſperanda eſt. Nam ſingularia, quia infinita ſunt, ſub nullam artem, aut præceptionem cadunt. LeI eLLlS atque ex- peditiùs boni& æqui artem ad negotia ſingula ac- commodare queamus, adhibendus eſt vſus ‚ſine quo diſciplinæ fructus omnis perit: vt vice verſa, vſus abſq; methodo,& via minimùm valet:alterius ſic altera poſcit opem res,& coniurat amice. Iis igi- tur, qui ad perfectionem huius artis conſequendam aceruum ingentem librorum ſibi parant, periculum eſt, ne idem quod illi Medico eueniat, quem Gale- nus ſcribit, cum nullam vnquam methodum com- ponendorum pharmacorum didiciſſet, amiſsis li- bris, quibus multæ huiuſmodi compoſitiones de- ſcriptæ erant, tabe cõfectum periiſſe. Sed verba ipſa Galeni, quibus ille diuinus vir nos docet, quàm in- feliciter in quibuſque artibus& diſciplinis verſetur is, qui duabus hiſce rebus nõ vtitur, in vniuerſalibus methodo, in ſingularibus exercitatione ſubiiciam: & aeo eiμε ςιᷣ Ʒκᷣ s uο πννν 4‿ασ Qυꝛ⁷o½
„ X c X„—. A*Xᷣ A T3 y dg SA* 2rATAℳ,,, ee 15 4SAiov,
2
2 7 Pagudue“ 049 Teα‿νμiᷣba ras uνbeσες vεεᷣαeφά us᷑„ναςν ετωέανι ντε Juνακνορ νπmeva,- TA*σααα To* 2o ‿μμεν νιτ Aνανκηαααο—ÿν 652. gg2roy L„ ds waboAs nya, rO ος εμαenν α i 1e 4ui- 705οο—οεHe‿νμαέα. Jleurεεονσ Neνꝓμμναἀσρ xατ T)v 5 dy„ raæνπd 2. 2‿19 T aaa Aε˙,&rco rag 5n X. 6 ½ Euμ̈ανσαηασασυσ 75 Tis Tuu‿νἀννον, S8„ 7 4, 2 4 8 2ον 599G dayeral. Kleuyor Ile u τν συωνακννi
L
uσ eν ενέ N*ιmσχσ 92 iagouy. 5* 8 Aui,&. 1r 7 Tiνενενν ιμανυν% oꝗ αoνo σνι αἀ, arsravey, 5 Nl= anεε iæτιμν 6gον. rdᷣƷν N 7R Cuαν beiνινσ, ς eꝓνα A,p, mtes 2 Lvεισρ Tuανιτιεενα Paguana Tenci, 15 ve‿ννρν&iνυνα ⁊ ενρνοσννρμέε ν Pis O nA⁵y ia. 9016, D6εας ε xenhe, æaα τνς̈ X⁸νον Teeauονοιι, 06 2ν Aατοο ενςνρν aura Tn„ IAaxbσποναμάννν 4⁵⁴ 0ᷣοy. Expectas forfitan ame, vt quid de Barrolo, Baldo, la-
ſone,& aliis eiuſdẽ notæ ſcriptoribus, ſentiam, quò-
que in numero apud me ſint:& an eorum ſcripta exiſtimen ad id, quod inſtituimus, profutura, planius explicem. Quod an facturus eſſem, hoc tempore mulrum addubitaui. Qui enim iſtorum auctorita- tem aut conuellere omnino, aut labefactare ſtudét, quanta etiam nunc flagrent inuidia, quantaque tum inſcitiæ, tum arrogantiæ,& temeritatis ſuſpicione laborent: non ſum tam imperitus rerum, vt non in- telligam. Quoſdam item ſcio clari nominis iure- conſultos mandaſſe literis, adeò neceſſarios huiuſ- modi commentarios eſſe, vt ſine illis tueri ſe non poſsit iuris ciuilis diſciplina. Qnorũ auctoritatem, ac iudicium elcuare hominis confidentis, atque impudentis eſſe videtur. Attamen quia non ego is ſum, qui me falli non putem, poſſe, neque hoc mihi aſſu mo, vt quenquam ex iis, qui aliter quàm ego ſentiunt, ad meam opinionem traducam. Equi- dem in nullius hominis iuſtam reprehenſionem incurſurum me putaui, ſi de rebus vtiliſsimis,& co- guitione digniſsimis, qui meus ſit ſenſus, tibi id ef. flagitanti familiaruet& humaniter, vi ſingularis tua in me beneuolentia, atqus obſeruautia,& meus
mte

1474
in te amor poſtulat, explicarem, ac patefacerem.
Hæc igitur mea ratio eſt, vt quamuis non nemo ex eorum auctorum leione aliquid fortè vtilitatis re- ferre poſsit, ſi quis tamen via à nobis monſtrata ad veræ ſolidæque eruditionis laudem graſſari volet, nulla re vehementius curſum eius tardari atque impediri exiſtimem, quàm ſi in huiuſmodi ſcriptis hæreat. Quæ qualia ſint, quia abundè iam à nobis
diſputatum eſt, hoc loco nihil attinet dicere. Neta- men hæc ad viuum(vt dicitur) reſecare videamur,
platonicæ cuiuſdam legis in hac re exemplum ſe- cururi ſumus. Sicut enim in legibus ſuis aquam alienam vicinis haurire prohibet, antequam in ſuis fundis ad argillam vſque terram effoderint, regio- nemque aqua carentem inuenerint, ita& nos huius diſciplinæ ſtudioſo permittimus, vt cùm ſe in vete- rum iuris auctorum lectione diligenter exercuerit, ſi doctrina corum ſuauiſsima non vorata modò, ſed concocta etiam,& in ſuccum, ac ſanguinem conuerſa, nondum expletus fuerit, ad præclaros hoſce magiſtros ſe conferat, eorumꝗque doctrina arbitrio ſuo ſe ingurgitet. Verum non puto(vr di- cam ingenuè) cuiquam mortalium hoc accidere
poſſe, vt tam lautis innutritus epulis, iſtorum men-
ſas vnquam expetat. Quamquàm enim homini in
veterum ſcriptis fœliciter verſato multa ex fadto
proponi poterunt, in quibus hærere videbitur, ſub- ſidium tamen non ab huiuſmodi commentariis, ſed ab vſu,& exercitatione magis petendum ſibi'eſ- ſe cogitabit. Recte ſiquidem,& verè Anaxagoras dixit: Manum eſſe cauſam ſapientiæ: his verbis in- nuens, eam ſine vſu& experientia parari non poſ- ſe. Sed quia non paucos huic noſtræ ſententie adeò refragaturos eſſe ſatis perſpicio, vt nullis poſsint ra- tionibus flecti, quibus, videlicet perſuaſum eſt, omnia quæcunque in quæſtionem venire poſſunt, ex lectione& libris diſcenda eſſe: auctoris grauiſsi- mi,& locupletiſsimi Ciceronis iudicium ipſis op- ponam, qui libr. 2. de Orato. ita ſcribit: Sic ſtatuo, vt in cæceris artibus, cum tradita ſunt euiuſque ar- tis difficilima, reliqua, quia aut faciliora, aut ſimilia ſint, tradi non neceſſe eſſe: vt in pictura, qui homi- nis ſpeciem pingere perdidicerit, poſſe eum cuiuſuis vel formæ, vel ætatis, etiam ſi non didicerit, pingere: neque eſſe periculum, qui leonem, aut taurum pin- 8
gat egtegiè, ne idem in multis aliis quadrupedibus
facere non poſsit: neque eſt omnino ars vlla, in qua omnia, quæ illa arte effici poſſunt, à Doctore tra- dantur: ſed qui primarum,& certarum rerum gene- ra ipſa didicerint, reliqua perſequuntur. Similiter ar- bitror in hac ſiue ratione, ſiue exercitatione dicendi, qui illam vim adeptus ſit, vt eorum mentes, qui aut de Repub. aut de ipſis rebus, aut de iis, contra quos, aut pro quibus dicat, cum aliqua ſtatuendi poteſta- te audiant, ad ſuum arbitrium mouere poſsit, hunc de toto illo genere reliquarum orationum non plus quæſiturum eſſe quid dicat, quàm Policletum illum cùm Herculem fingebat, quemadmodum pellem, aut hydram fingeret, etiam ſi hæc nunquam ſepa- ratim facere didiciſſet. Habes mi Andrea omnem
rationem conſilij mei, quæ vt grauior ſit apud vos,
atque etiam gratior, illud verè dixero, non tantùm me(ſi ita tulerit occaſio) libenter ea vſurum, vt illa apud Homerum Calypſo loquitur,
AXNA Ta 2„ vOεν A; dęàσσισφνχα 5☛ Aν 4Aοεα Aurs nd ciuo,ers ds᷑ 2ge,2 14 oy 1u.. Verùm etiam poſt quindecim,& eo amplius an- nos, quos euoluendis interpretum omnium quam- libet leuium, ac plebeiorum commentariis conſum- pſi, cùm me profectus mei maximè pœniterert, aliis
priùs tentatis diligenter omnibus viis, in hac vna
tandem me cõquieuiſſe, nec portum vllum adhuc, qui me, tanquam ex longo errore diu iactatum ex- ciperet, alium reperire potuiſſe. Cùm igitur tantum in hac ſtudiorum ratione commodi depræhẽdifſe mihi videar, quantum vix eloqui poſſum, non ſo- lùm tibi ſæpius idem roganti conſilium impertiri meum volui: ſed hortari etiam,& admonere, vt
ab ea, quam pleno iam gradu me autore ingreſſus
es via, ne vnquam deflectas. Tametſi enim me erra- re,& labi poſſe cogito: tamen quia te propter ſuauiſ- ſimos mores, eximiamqꝗuc tuam, ac verè horoicam indolem vnicè diligo, mèque tibi chariſsimum eſſe ſentio: facere pofectò non poſſum, quin te ad id ſtu- diorum genus exſtimulem, arque incendam, quod cùm longo vſu& meditatione optimum eſſe iudi- caui: tum vſque eò mihi probatum eſt, vt præ cæ- teris id mihi amplectendum eſſe duxerim. Excitat me prætereà non mediocriter hinc muneris mei, il linc generis, ordiniſque tui recordatio, vt tibi quem ſapientiſsimus ‚clariſsimúſque pater mihi in diſci- plinam tradidit, honeſtiſsima quæque,& vtiliſsima ſuggeram. Si enim longsè vtilior eſt is, qui multos reddit idoneos gubernandæ Reipub. quàm qui ipſe rectè gubernat, vt Socrates dicebat: tantò certè feli- ciũs operam in ſtudis tuis promouendis poſiturus ſum, quantò doctrina tua ob ſplendorem fortunæ, patriamque ſimul,& auitam amplitudinem illu- ſtrior& magis conſpicua futura eſt, eiuſque fructus, & vtilitas latiùs diffundetur. Marcus Cicero quon- dam Romæ Senatum decreuiſſe ſcribit, vt de Prin- cipum filiis ſex ſingulis Ethruriæ populis in diui- nandi arte inſtituendi traderentur, ne ars(vt ipſe in- quit) tanta propter tenuitatem hominum à religio- nis auctoritate abduceretur ad mercedem, atque quæſtum. Sic mihi videtur iuriſprudentia(quam eorum hominum conditione, qui lucritantum cau- ſa illi ſe dedunt, vulgò obſoleſcere videmus) non aliter dignitatem, maieſtatemque ſuam retinere poſſe, quàm ſi nobilitas capeſſandæ Reipub. anida, ſtudio iuris præcipuè excolatur,& velut interdicto aliquo in veterem reſtituatur poſſeſsionem. Nam priſcis temporibus ita ſe huic ſtudio nobiles adole- ſcentes dabant, vt eius ordinis proprium quodam- modo eſſe videretur. Quòd vt ſumme optandum eſt hoc tempore, ita maiore quodam ſtudio& ala- critate in id incumbendum eſſe duximus, vt tritam à maioribus viam, quæ aſperitate ſua non te ſolum, ſed quoſcunque alios generoſioris animi iuuenes ab itinere ſuſcepro deterrebat, aut induſtria noſtra complanaremus, aut certè quemadmodum id com- modè perfici queat, oſtenderemus. Quòd& ſi fortè nos vſquequa que aſſecuti non ſimus, honeſtam tamen voluntatem noſtram,& conatum, qui in magnis rebus plerunque laudari ſolet, te alumnum diſciplinæ noſtræ boni& æqui conſulturum non diffidimus. Vale Biturigibus, Calendis Septem- bris. 1544.
D E
lngi emit
dhr ſn tir Mr
Aost
laan dn aMb V Iuu ann
Ad
b tu y
nil

. Aulholl Ianti conſli
ui ͤ lnriaidnd ulque patet ui Gma 1. . wlorund wlorchäge,
dr Reipuh qunng
—
es diccbat: andenit
nis promouenbnimn ua ob(plendornim zuitam ampliuämm a fütura ctteutrtea erur. MarcwCm lecreuiſſe ſccdinâs
8 3
8
2
PLAGIARIIS ET SCRIPTORVM
A LIENORVM COMPIIATORIBV, anhiſque rebus cognitu dignis, Franciſci Duareni luriſconſulti, fis ad Franciſcum Balduinum lurecon- Krum epiſtolda.
Franciſcus Duarenu Franciſco Balduino J. D.
D multas variaſque tuas literas, Balduine, cur tan- Xto interuallo nunc demũ Nreſcribam, initio huius epiſtolæ tibi exponẽdum oo eſſe putaui. Veritus enim ſum, ne aut negligentiæ D mesé aut obliuioni tui, hec B intermiſsio epiſtolarum potiùs adſcriberetur, quàm moleſtiſsimis occupa- tionibus, quibus ego diſtrictus nullas tibi adhuc li- teras dare potui. Itaque otij quantum ſatis eſt forte fortuna nactus, hoc tempore ſingulas, quas ad me dediſti, literas magna profectò cũ voluptate relegi. Nec verò quicquã antiquius habui, quàm vt vniuer-
ſis accuratè, prolixeque reſcriberem. Quemadmo-
dum enim qui longa necati ſunt inedia, ſi fortè in
lautas aliquas præter ſpem, epulas inciderint, auidiſ
ſimè ſtomachũ iis explere ſolent, ſic ego in hac otij abundantia(quæ mibhi contrà quàm aſſolet nunc diuinitus obtigiſſe videtur) libenter feci:vt ſcriptio- ne literarum, quaſi tecum ſuauiſsimè de communi- bus ſtudiis confabulans, animum ipſe exatiarem. Et eò magis quod eadem opera, hoc me conſecutu- rum ſ peraui, vt velut fœnore quodam preteriti tem- poris perſoluto, te impoſterum placatiore vterer. Equidem non ſum neſcius, breuitate& ſubtilitate epiſtolarum te magnopere delectari. Sed quoniam hæc epiſtola multarum vice nunc ad te mittitur, vt longi temporis vſuram, quo noſtra conſuetudo in- termiſſa eſt, cumulatiùs ſarciam, dabis mihi hanc
veniam, Balduine, vt benè longam, ac prorſus inele-
gatem minimè faſtidias: cùm præſertim vberrimum ſcrbendi argumentum àte mihi ſuppeditatum ſit. Nam(vt hinc exordiar) nulla eſt ferè epiſtola ad nos tua, qua non velut mecum expoſtules, quod re- liquas commẽtationes meas in lus ciuile non emit- tam. Ac illud ſubinde commemoras, quanta de me apud ſtudioſos Iuris expectatio Diſputationũ An- niuerſariarũ edito libro concitata ſit,& quantopere annuum hoc munus à nobis quotidie efflagitent. Addis& alia quedam ex intima arte tua deprõpta, quibus me ad id negotium impellis,& incitas. Sed
tu velim pauliſper depoſita petitoris perſona, Iudex
mihi ſedeas, dum apud te cauſam meã agens omni me culpa vacare oſtendo. Principio igitur de vo- luntate noſtra, animique propenſione quadam, ad excolendum, illuſtrandumque lus ciuile, neminem, qui me non ignoret, hominem dubitare arbitror.
Cuius rei quõdnam eſt illuſtrius teſtimonium,
quàm quòd annos ad viginti in co ſtudio ita con- ſumpſi, vt nec monitis, nec precibus, nec conuitiis
amicorum, ac neceſſariorum ab eo incœpto, pro- poſitõque auocari potuerim. Tantaque fuit noſtra hac in re ſiue conſtantia, ſiue pertinacia, vt interim dum ſtudiorũ cauſa peregrinamur, nec amicorum nos ſubinde reuocantium exhortationibus flecti- mur, magnam rei familiaris iacturam fecerimus. Idem enim fere nobis quod D emocrito, accidit, qui cùm ad ſtudium Sapientiæ, neceſſariam ſibi eſſe
peregrinationem intelligeret, agros non inuitus de-
reliquit ſuos, publicaque paſcua fieri paſſus eſt. Atque vtinam noſtra conditio nõ ſit deterior futu- ra, quàm illius: qui cùm apud Abderitas ciues ſuos cauſam diceret amici patrimonij, prolatis libris, quos de Phyſica ſcripſerat, abſolutus fuiſſe fertur. Sed hoc Deus viderit. Certè nihil vnquam aut pre-
clarius, aut fœlicius duxi, quàm ſi ita mihi otio lite-
rario frui daretur, vt inde fructum aliquem minimè
vulgarem, non noſtri ſolùm æquales, ſed poſteri
quoque percipere poſſent. b
Itaque otioſum illud, ac quietũ vitæ genus quod vulgò parum dignitatis habere creditur, aliorum negotio, Magiſtratibus,& Præfecturis, longè an- teponendum eſſe ſemper exiſtimaui. Sed iam te ſubmurmurantem audire videor, ac dicentem: Quo igitur repentinus hic tuus ex Schola, cui præeras, longè nobiliſsima, in forum tranſitus? Proinde vt qui ſit meus de toto hoc genere ſenſus
planius intelligas, paucis accipe: Cùm vltro hanc
prouinciam duram ſanè,& grauem iam olim ſu-
ſcepiſſem vt in iure ciuili interpretando, expurgan-
dôque reliquum vitæ meæ tempus conſumerem, cogitaremque quaàm multis, magniſque rebus in- ſtructum eſſe cum oporteat, qui tantum facinus aggrediatur, dedi operam vt Latinis, Græciſque auctoribus euoluendis mediocrem vtriuſque lin- guæ peritiam mihi compararem, ſine qua omnis noſter futurus erat irritus labor. Cætera quæ ex mutis(vt aiunt) Magiſtris, id eſt, libris ediſci poſ- ſunt, ad eam rem neceſſaria ſic deguſtauimus, vt operæ in id impenſæ non admodum nos pœni-
teat Supererat vſus fori, ſine quo(vt verè dicam)
nec lus ciuile ſatis percipi, nec rectè, commodéque doceri poſſe mihi videtur. Nam cum ad omnes artes perdiſcendas, tum maximè ad luriſpruden- tiam, exercitatione,& vſu opus eſſe meritò ſapien- tiſsimus quiſque ſemper iudicauit. Quamobrem vt quod eram exorſus, pertexcre, ac conficerc poſſem, tantiſper cum Pragmaticis, cauſidiciſque iſtius fori veſtri verſatus ſum, donec ſerò tandem ſenſi, quod tantoperè affectabam, in his inferiori- bus Tribunalibus vix me vnquam aſſequuturum eſſe. Quare magnis, grauibuſq́ue viris qdebas
ad hanc
3 5 4 8 4 1—“. 5 ———————— s pe———— ,„f————— ſſſſſſ
1475
——

4 ¹ 4 1
——;—
—jy
——. —.— 4.——— — 1
— aes ————- ——————
1 3—
1476
ad hanc totius orbis celeberrimam Lutetiæ Pari-
ſiorum Baſilicam eò me contuli, vt Iaris ciuilis vſu modicè inſtructus commodidòs, atque fœlicius opus à me inhoatum conſummare,& Spartam no- ſtram(yt veteres loqucbantur) aliquanto ornatio. rem reddere queam. Iraque mnaximam temporis
partem forentia negotia, in quibus terimur, ſtudiis
noſtris detrahunt, nec quandiu nobis in hoc ſit pi-
ſtrino viuendum, adhuc planè conſtitutum habe- mus. Interca certè tam incredibili affectu ad ſtudia iam biennium intermiſſa rapimur, vt quotidie cum
genio, naturaque, noſtra belligerari videamur, ac pleriſque iam ſit perſuaſum, nos in aduerſariorum noſtrorum, id eſt, queſtui magis,& ambitioni, quàm
literis debitorum hominum, caſtra, vt exploratores
magis, quàm vt transfugas conceſsiſſe. Iam tenes qui ſit rerum noſtrarum ſtatus,& quæ vitæ ratio. Nec difũcile tibi eſt ex hao narratione cognoſcere,
eam eſſe voluntatem in ſtudia ciuilia noſtram, vt
ſuaſionibus tuis non tam nos commouere lan- guentes, quàm currentes incitare videri poſsis. Sed curſum noſtrum remorantur,& impediunt forenſes illæ, de quibus iam dixi, occupationes, quæ vacui temporis paulum admodum nobis relinquunt. 5
Deinde ſic mihi à prædonibus,& plagiariis me- tuo, Balduine(tecum enim nunc iocari libet) vt fœtus noſtros foras dare non auſim. Alij plerique ſcriptores cùm quid laude dignum ſeſe excogitaſſe credunt in re literaria, ne quis fortè alius anteuer- tat,& eam laudem ipſis præripiat, feſtinanter id ex- promere ſolent, ac interdum ea de cauſa præcipi- rant editionem. Nec fortaſsis alia fuit quondam noſtra ratio. Ego verò longsè aliter affectus ſum, ex quo prædonis cuiuſdam inſignis audaciam expe- riri mihi contigit, qui fuci inſtar alienis inſidiatur laboribus,& Tuafenue ſcriptum aliquod melio- ris notæ in lucem exiit, in id protinus inuolare,& rapaces manus iniicere conſucuit. Quod ſi quis eum recentes tencroſque partus,& iniuriæ magis obnoxios rapere tantùm exiſtimat, mihi crede, ve- hementer is fallitur: nam ne à grandioribus qui- dem,& iam adultis, quod longè eſt impudentius, hic manus abſtinet. Atenim lautiores modò, copio- ſiorèſque homines ſpoliat, de quibus illud dictum eſt à Poëta, b FPxilus domus eſt, vbi uon& multa ſuperſunt,
Et dominum fallunt,&— b
Imò verò nullos libentiùs deprædatur, quàm me- diocris, aut tenuis fortunæ homines, ſi quid ſpecio- ſius habeant, quòd ipſi arridcat. Eos etenim, ceu terræ filios, deſpiciens homo potens,& ſplendidus, imbecilliores exiſtimat, quam vt ſibi illatam iniu- riam vlciſci,& ius ſuum obtinere poſsint. Eſt au- tem mira(ſi Diis placet) hominis iſtius in tegendis, diſsimulandiſque fucis ſuis aſtutia, qui alienas ſen- tentias nonnihil ex eis callidè ac ſubdoleè immu- tans, pro ſuis vſurpare ſolet. Quod genus ho- mines Caſsius Seuerus ſimiles eſſe furibus dice- bat, qui poculis alienis mutarent anſas, ne à do-
minis agnoſci poſſent. Sed interim tamen impru-
denti(vt fit) ac alias res agenti, bono viro, integri verſus excidunt ex noſtris, aliorùmque ſcriptis, quæ nunquam legiſle videti vult, vt vel hinc ma-
ximè fucus ſubolcat. Aliud commentum homi. nis vafrum non minus, ac callidum, uibi referam. Quia ſcripta compilat aliorum, quæ iamdiu edisa,
ac peruulgata ſunt, moris eſt ei retrorſus emen- tita die, ſcripta ſua, aut furta potiùs, in lucem
emittere, nomine ciuitatis adſcripto, in qua ante multos annos hæc ſe docuiſſe aſſerit: vt non ipſe
aliis, ſed cæteri potiũs, ipſi ea ſublegiſſe ab impe- rita multitudine credantur. Qui quidem fiante
noſtram editionem(quam ignorauit, opinor) idem
quod nos ſenſerat: malè, me Hercule, de Republic.
& ſtudiis meritus fuiſſe videtur, qui inuenta ſua tandiu ſubticuerit, cùm præſertim aliis multo leuio- ribus(ne quid acerbius dicam) edendis, vulgè ſe
oſtentare ſoleret. Ac ne quis fortè ſuſpicetur, homi.
nem eloquentem, rudia, impolita que aliorum ſcri- pta ornare,& expolire(quod haud ſcio an tolera- bilius ſit, illud dicam, quod paulò humanius inſtitu- tis perſpicere licet, hunc hominem ſcriptoribus à Poëta notatis ſimilem prorſus vider‧⁵,, Qui carmine fædo Splendida facta linunt,&c. Nam quæ ab aliis commodè& luculentè tra- dita ſunt, hic barbarè ineptéque deſcribere ſoli- tus eſt. Credo, vt ea, quaſi cœno quodam, aut fuligine oblita, difficilius agnoſcantur,& aucto- rem ſuum(lapſus ſum, interuerſorem dicere vo- lebam) magis referant. Hac arte vir ingenioſus (vt quidem videri cupit) ſed veram gloriæ viam penitus ignorans, tantum huius ſeculi theatro ſe imponere,& fucum facere poſſe confidit, ca eſt hominis ſtolida ambitio, cæcitas,& vecordia. Non expectas, opinor, Balduine, vt tibi eius no- men edam, quem ita depictum à me videas, cùm is, furtorum huiuſmodi nomine, vulgò notus ſit magis, quàm nobilis,& velut quidam Autolicus hodie inter iuris ciuilis profeſſores habeatur. Ac quàm plurimos nominare poſſem grauiſsimos no- ſtri temporis Iureconſultos, qui partim voce, partim literis, crebrò apud nos ea de re conqueſti ſunt. Quorum qui mitiores, ac homini æquiores vide- bantur, non imperitum quidem illum, ſed minime candidum,& quouis Corace nigriorem eſſe dice- bant. Alij improbum, mendacem, impoſtorem, non obſcurè, nec diſsimulanter teſtabantur. Fuerunt& feſtiuiores nonnulli, qui eum Coraci illi ſiue coruo Ouidiano non adeò diſsimilem eſſe contenderent, qui ab Apolline miſſus ad aquam ex viuo fonte hauriendam fertur. Nam ficu conſpecta, cuius erant adhuc poma duriora, quàm vt legi commodè poſ- ſent, immemor imperij, ſedit tandiu ſub arbore, do- nec ea matureſcerent, ac dulceſcerent. Deinde iam ſatur ad Apollinem tandem rediit: fictam moræ ſuæ cauſam adfert,& fontem obſeſſum fuiſſe com- miniſcitur. Sic iſte(dice bant illi) ad viuos illos fon- tes, qui ad mortalium vſum ita comparati ſunt, vt ad eos nemini aditus negetur, numquam bona-fide accedit: ſed interim dum ſe ex illis haurire ſimu- lat, alienis fructibus legendis intendit animum. Qui poſtquam in boni, attentique patrisfamilias prædio diligenti cultura, labore,& induſtria ma- turitatem aſſecuti ſunt, eos diu captatos, expecta- toſque deuorat. Ad extremum mendacia culpæ addens(vt de coruo illo poëta ſcribit) non homines mCGO,
4
d
4
du 1
Ma lice dcg ruu
um
daci

um huiug ſecul 6 zcere hole b4 o, cxcita&ui t. Dalduienden khänmimias di nomire, ugnt & velut Gu
1
ls profellors ummt nate poſſem gunſ lltosqui panmusa hos ea de fe um 5, ac hominat quidem ilon Corace nigtorn mendacemi an
modò, fed Deum etiam ipſtun fallere nititur. Qui- dam alij non inſulſi ptofectò homines, eti am atque etiam videndum huic eſſe dicebant, ne ſibi idem quod Coraci Aeſopico accideret, qui cùm eſuriẽs ſerpentem in aprico dormientem rapuiſſet, confe- ſtim ab eo morſus interiit. Sed quid ego plura apud te? Perinde quaſi hodie quiſquam noſtri ordinis reperiatur, cui hæc notiora atque exploratiora ſint quàm tibi? Quo igitur ſim animo,& affectu in hrũc hominem quæris: Equidem quod ad me priuatim attinct:riſum potiùs, quàm ſtomachium hæc iocu- laris impudentia, inſolentiaque mihi commouer. Quanquam inficiarl nolo. vbi primum in ea loca incidi, quæ de arbitrariis actionibus, de in litem iu- rando, de ſeruitutibus, de diuiſione fructuum,& aliis quibuſdam difficillimis Iuris noſtri quæſtioni- bus, à me tanto antè conſcripta, peruulgataque fue- rant, ſtupore quodam inſolito me perculſum, cor- reptumque fuiſſe, donec ſenſim me colligens, ho- minis leuiſsimi vanitatem riſu aut miſerarione ma- gis quam ſtomacho dignam iudicaui. Dicam am plius: erſi incredibile ribi forfan videbitur, Ego, mi Balduine, maximas ei gratias tanquam pro accepto beneficio agendas eſſe fateor: idque Any. ti illius exemplo erga Alcibiadem, cuius nota eſt hiſtoria, Cùm enim ſupellectilem noſtram eo- dem iure, totam compilare poſſer, quo partem auertit, homo liberalis,& perhumanus res quaf- dam ex ea minimè contemnendas nobis reliquit. Sed extra iocum, tametſi ob iniuriam priuatim ac- ceptam, non multò factus ſim commotior, eamꝗque animo æquo, non ſolum forti, feram, tamen vt de iſtis Plagiariis quod ſentio liberè eloquar, hos ego publico odio,& coërcitione dignos cenſeo, uòd multùm noceant ſtudiis,& non minus Rem- publicam lædanm, quam ij, in quos lege Fabia ani- maduertitur. De ſtudiis in vniuerſum nunc non eſt dicendi locus, ſed de iure tantùm ciuili,& Roma- no, quod non multis ante nos ſeculis inſtaurari cœ- ptum eſt, ſed ab indoctis hominibus,& Aεμιεανσιτ tam infeliciter tractatum, vt in tam præclaro opere ſarciendo(in quo magnum quaſi curſum ad laudẽ apertum eſſe vides)eruditiſsimi quique noſtri tem- poris gloriam ſibi parare ſtudeant. Eſt enim vna hæc merces propoſita honeſtiſsimo, ac Reipublicæ perneceſſario labori(cui nullum ſatis dignum re- pendi præmium poteſt) memoria quædam nomi- nis,& apud bonos doctoſq; viros exiſtimatio. Qua mercede, ac remuneratione ſublata, quò euaſura ſit res, difficile non eſt, tibi præſertim, indicare. Memi- niſti illud Xenophontis, Eoſdem labores nõ æquè graues eſſe imperatori,& militi, quòd laborem Im- peratorium honos leuiorem faciat. Itaque Reipub. non minimùm intereſt, vt qui in hoc(vt ita dicam)
campo exercentur,& excurrunt, virtute& induſtria
inuicem, non fraude,& malitia certent. Alioqui pe- riculum eſt, ne eorum qui ingenui;, altique animi ſunt, tandem frigeſcat impetus, ſi gloria iure ſibi debita ab alio quopiam maligniore, ſed minòs in- duſtrio, fraudentur. Scitè Cryſippus apud Cicero- nem, Qui ſtadium(inquit)currit, eniti,& contende- te debet, quàm maximè poſsit, vt vincat: ſupplanta- re autom cum, qui cum certet, aut manu depellere, nullo modo. Sic in vita ſibi quenque petere quod
1477 pertineat ad vſum, non iniquum eſt alteri diripere ius non eſt. Scio pleriſque eruditionis nomine cla- ris hac tempeſtate hominibus hunc ſeribeudi mo- tem probari, vt nihil de re quapiam dicatur, niſi eitatis ad vnum auctoribus, ſi qui ſint, qui priùs ea de re aliquid ſcripſerint. De quo quid in vniuer- ſum ſentiam, neceſſe non habeo nunc dicere, Certe non adeò moroſus cenſeot, ſeueruſque ſum, vt ſcri- ptores omnes ad crebram hanc aur horum com- memorationẽ adigi velim. Verùm quæ in ſingulis ſcriptoribus præcipuã quandã ingenij, doctrinæq́; laudem merentur, bom, candidiq́ue viri nõ eſſe ar- bitror, ſed maligni potiùs, verfuti, ac fraudulenti, ea pro ſuis vſurpare, vt honori velificerur ſuo,& par- tam aliis gloriam in ſe transfundar. Idque tametli præceptionibus certis vix definiri poſſe videatur, ac ideo cauillari facile ſit,& latebram fallaciæ ali- quam inuenire iis, qui eo nomine inſimulantur: tamen fit, neſcio quo modo, vt quid viro bono, atque ſyncero hic conueniat, homines non hebetes ſatis ex re nata perſpiciant, ac iudicent. Nec ſane nouum eſt, ab iſtis librorum ſuppilatoribus, vt à furibus aliis, latronibuúſque pœnas expeti. Ac hu- lus rei luculentum& memorabile exemplum re- fert Vitruuius libro ſeprimo in hanc ſententiam: Prolemæus Philadelphus poſtquam inclytam il- lam bibliothecam Alexandriæ comparauir, in qua ſeptingenta voluminum millia fuiſſe dicũtur, Mu-
ſis& Apollini ludos, certamẽnque literarium ibi-
dem dedicauit, propoſitis præmiis,& honoribus iis, qui ſuperiores diceſsiſſent. Cùm autem ex iudi- cibus ſeptem conſidentibus in eo conuentu, ſex ro- gati ſententias ampliora iis præmia decernerent, quos animaduerterent, multitudini placuiſſe, ſep- timus nomine Ariſtophanes, qui longo iam tem- pore in ea bibliotheca verſatus fuerat, eum cæteris anteponere non dubitauit, qui populo minime pla- cuiſſet. Sed ea re tam Rex, quàm cæteri omnes ve- hementer indignati ſunt. Proinde ſurrexit Ariſto- phanes,& venia impetrata, factque ſilentio, eum uem nominauerat, ſolum Poëtam eſſe, cæteros aliena recitauiſſe confirmauit. Admirante verò po- pulo,& rege dubitante, fretus memoria è certis bi- bliothecæ armariis magnam librorum copiam de- prompſit, ebſque cùm recitatis conferendo, recita- tores ipſos, qui Regi multitudinique fucum fece- rant, ad turpem, ignominiosamque de ſe confeſsio- nem adegit. Itaque Rex cos vt furti cõuictos dam- nauit, Ariſtophanemque muneribus ampliſsimis ornatum bibliothecæ 8 præfecit. His profectò nõ diſsimiles ſunt noſtro tempore, qui vr priſcos au- ctores linguæ Latinæ diligenter euoluiſſe& huma niores, quæ dicuntur, literas cum Iuriſprudentia cõ- junxiſſe videantur, locos ex eiſdẽ auctoribus mul-
ros paſsim inculcant, qui ex vulgaribus Gramma-
ticorũ lexicis cos mutuari, aut ſuffurari potiùs cõ- pertum habemus. Nam ſi in veteribus ſcriptis(quæ tertio quoque verbo citant)ſtudiosè multumq; vo- lutatos eſſe, quemadmodũ, quæſo, tibi, tuiq́; ſimili- bus fidẽ facturi ſunt cùm genus ipſum ſcribẽdi, quo vtũtur, eos nõ modò tolerabilẽ aliquùà diſcendi feri bendique facultatẽ ſibi comparaſſe, ſed ne puerili- bus quidem literis imbutos eſſe ſatis arguat. Nam ſicut qui in ſole ambulant, etiam ſialiã ob cauſam
G g
8

1478
ambulent,fit natura tamen vt colerentur; ita fieri apud multitudinem exiſtimatio,& fama compara. h non poreſt quin legendis veterum libris„purior, Ii ſolet. Quaſi veròo(inquit) non ſatis intelligam, 4 elegantior, copioſior efficiatur oratio noſtra, quam- tres, aut ad ſummum fortaſsis quatuor vos hic ad. 40 uis nullam ex ea lectione vtilitatem ad dicendum eſſe, quibus Herodoti libros aliquando inſpicere b aucupemur. Nec eò hæc di co, quòd eorum inſtitu- contigerit. Sed quænam hic ſit turba nobis applau. p tum non probem, qui ex iis Grammaticorum in- dentium,& in cœlum laudibus ferentium vides, 1 dicibus,& commentariis excerpunt quod ad iuris apud quos ſi exiſtimationem noſtram(quod mi. 1 ciuilis interpretationem conducat, cùm in pleriſq; nimè ſpero) vel tantillum lædere volueritis, ora. magnã variamque eruditionem contineri ſciam: rio profecto veſtra, vt gloria noſtræ inuidenttum 10 ſed qui hæc populo vt noua, inaudita,& ſua vendi- hominum non multum fidei, ponderiſque habitu- ce
tant, impudentiſsimi meritò iudicandi ſunt. Acce- dit ad hanc imprudentiã exaggerandã, quòd furta furtis cumulantes, quicquid inlignius extat, atque
ra eſt. Hoc exemplo admonemur, Balduine, qua arte ambitioſi ſupra modum homines, iidẽmque b verſuti, ac malitioſi auram popularem captent:
. 4 1.—————— —jj.———————— —————᷑Q᷑O·O,·———— 3 S— 1— 5 4————————
buſdã ex Bartolo, atque Baldo commilſtis hoc ſe aſſecutos putant, vt rara quadã miſcellancaque do-
ctrina præditi eſſe credantur. Intelligunt enim hanc
artem ſuam vix etiam à perſpicaciſsimis quibuſq; hominibus nonnunquam percipi: cùm ne his qui- dem aut vacet, aut libeat plerunque in alloruũ ſcrip- ta inquirere, Ariſtophanis illius exemplo, culus am tè meminimus,& ea ſic expendere, ac conſiderare, vt iudicium de iis omnino fieri poſsit. Iraque fit in-
terdum vt iuxta vetus prouerbium ſint deaxse
An⁴e Aaeνν εεεοο⁷, ſed vulgi tantum opinione
non etiam eruditiorum, quorum iſti iudicium non
admodum curant fortaſsis, modò placeant multi-
eminet in recentibus commentariis noſtrorũ equa- vtque inanem aucupentur rumorem,& omnes lium, qui paulò ingenioſiores,& politioris doctrina vmbras etiam falſæ gloriæ conſectentur. Quod b inter iuris profeſſores ſunt, id ſtatim in ſua ſcripta cùm per ſe fœdum,& à viro bono alienum, tum 4
tacito auctoris nomine transferunt,& paucis qui- eo homine perquam indignum eſt, qui ſe Iuriſ- 9
conſultum profiteatur. Nec vlla res quale cuiuſque ſit ingenium in reliqua vita magis indicat,& oliẽ- dit. Philippus Macedonum rex quendam è nume- ro Iudicum ſummouit, quòd eum tingere bar- bam,& capillos reſciuiſſet: dicens, Qui in capil- lis fidus non eſſet, eum in rebus gerendis dignum minimè videri cui fidatur. Quantò iuſtiùs degene- res huiuſmodi homines(nequid grauius dicam)& illiberali ingenio præditi à Reipubl. gubernaculis, & verò à bonorum omnium conſortio procul ar- ceri debentꝛ Sed ad noſtrum Autolicum reuertor, quem vt lege veluti Fabia reum poſtulem& inſe- cter, apertè multi à me non pœnitendæ auctorita-
tis viri efflagitant, alus leuiſsimi hominis ineptias uem ſui mores ſatis vlciſcantur, contemnendas eſſe dictantibus. Ego verò eam accuſationem non riùs inſtituendam putaui, quàm tuam ſimul,& clariſsimi iſtius veſtri conuentus, ac quorundam
tudini, quæ nihil auidiùs arripit, quàm nugaciſsi- mas quaſque nænias,& Poëtam Aſtiuum imitan- tur, qui cœnam ſuam conuiuis potiùs, quàm cocis gratam eſſe optat. Nam vulgus& imperiti laudare ſolent ea, quæ laudanda non ſunt, nec quid in vna-
quaque re ſit vitij poſſunt iudicare. Ac tametſi cùm fortaſsis aliorum, non Galliæ modò noſtræ, ſed 5b. edocentur à peritis, interdum deſiſtant à ſententia, Italiæ etiam ac Germaniæ, illuſtrium iuris Pro- T tamen ſæpenumero contingit vt ab ea opinione, feſſorum(quorum apud me grauis eſt auctoritas) dai quam ſemel complexi ſunt, nulla ratione diuellan- ſententiam elicuero. Cauſa enim huiuſmodi eſt vt alt tur, quòd ne admoniti quidem verum peruideant, nõ aliorum magis iudicum cognitionem pronun- ka & qui eos erudire conantur, in odij alicuius, aut li- tiationmque deſideret. Scito autem Balduine, re- tome uoris ſuſpicionem veniant. Non poſſum mihi tem- rum omniũ cõmentarios iam me paratos habere, dlar perare, quin tibi nunc referam, quòd Budæus no-& ita me in cauſam incubuiſſe, vt nullo negotio done ſter de Angelo Politiano quõdam nobis domi ſuæ reũ peracturus mihi videar. Nam etſi non ignorem mnl narrare ſolebat, idque ſe ex Iano Laſcare, qui Poli- quid ab eo dici poſsit, non dicam qui ſemel vere- M tiani fuerat æqualis, crebrò audiuiſſe confirmabat. cundiæ fines tranſiliit, ſed qui frontem omnino per- 1 Cuům enim Politianus Florentiæ interpretationem fricuit: tamen ita me cauſam hanc acturum pol- uy R Homericæ Iliados in magna celebritate aggrede- liceor, vt non modòſignis,& argumentis luce cla- chl retur, non ſine ingenti oſtentatione, quæ de Home- rioribus: ſed& teſtimoniis quoque, ac documentis ri poëmate præſcripta ſunt ab Herodoto, auditori- omnia confirmem,& iudices in rem(vt dicitur) w bus ſuis è ſuggeſto recitabat, quo tempore Hero- præſentem ita perducam, vt quamlibet confidens R doti liber Giæcè ſcriptus à nullo adhuc conuerſus reus tantum crimen vix ſuſtineat, AεπεαςM öray a in Latinam linguam, nec typographorum formis 71 ε&̈α̈ μ⁹ς eveehn Eidy ad,xn adn Kaey ODeęn N excuſus erat. Itaque Laſcaris qui tum honoris, ac π&μα. Etenim feci non inuitus, vt ſcriptorum no- din dicis cauſa numerum auditorum augebat: cum ſtri temporis(qui alicuius nominis ſunt) lucubra- em paucis quibuſdam aliis Græcè doctis hominibus, tiones in iure ciuili, atque Pontificio percurrerem nn qui non ignorarent vnde omnia quæ pro ſuis reci- ac euoluerem, quò faciliùs perſpicerem fucum im- 1 tauerat hauſiſſet. Is igitur paulò poſt ad hominem poſtoris noſtri,& ſi opus fuerit, indicarem etiam, ac 1 conuerſus: eumque ſeducens, dic mihi, quæſo, in- patefacerem. Quid quæritis? Corniculam Horatia- dnr quit, Politiane quo ore Herodoti opus inſigne, nã planè mihi deprehendiſſe videor, quaàm furtiuis tn quod ante tot ſecula conſcriptum eſt, in tanto cœ- nudare coloribus nihilò mihi difficilius eſſe puto, iar tu vt tuum recitaſti? Cui mox ſubridens Politia- quam Ariſtophani illi Poëtarũ Alexandrinorum bur nus, Nunquam(inquit)puraſſem, Iane, hominẽ Græ furta detegere, ac conuincere. Sed veſtrum hac de cum adeò eius artificij rudem,& ignarum eſſe, quo re iudicium vehementer expecto: nec ater cum d hominc
. 8 3 8 6 te 85 48 4 4 — 4. 3 4 2 4 5“ 3 4 23 1 1 4 1 3* 3—. 8— 1 3 3 1 3—. 8 8.—. . 4 5 3 1 d 4. 4 8 3. 8 3 3 4 3— 14 4 1. 1——..— 3. 3 8 3 4 8..— 4. 1— S 4 1— 8————“““ 2—*- 4— 2 ———..— 1. 2 888 9 24. 1 4 2 8.—— 2 1 ——„ 3 3 4. 1. 3 1. 3 2„.—. —— ÿ—. 1 1 3——.. 4“““ 4. 1 1 1 3 ökͤdͤd—dddſſͤſͤͤͤſͤͤͤͤͤͤͤͤͤ,““„.—.— 3 4 3 4.— 8. *—* 3 8. 8 8——— 3 4—— 4„ 2. 2.“.)ͤſ*——. 3 2“— 8 2 de“. 2 4 k** —, 4 44—————— 4—— e 4. 2 ... 1——.. 4 1 2 1 3— 5 1 See. 8 1*. 4.— 3—. * 8 1—— 8* 3 4.———— ——————— — ö ——————————.— 1 4——————.— 8. 1— 3 ä 3——
—
—
“ —

—
rum Autolicm
luum conlomon
nix, illutrum m
me gnauis ciuin u
auſa enim M Arrec cum cogntona Scito autem Mar s iam me Daäu 4 cubuiſſe V 1 A
8
car Nam ediufu on dicam quiêrr
homine congredi„&in aciem deſcendere ſtatui, uàm ſi inſtitutum noſtrum ad reipubl. decus,& dommodum ſpectare tibi, tuique ordinis homini- bus viſum fucrit. Mihi enim animus non eſt ob oriuatam iniuriam dmναρ„έμειον πανλ εiden, 3e udναεισακνVerum P ublicam cauſam ſuſcipere, vobis præſertim auctoribus, inhoneſtum, aut inde- corum nobis qui poteſt eſſe? Nam nec domeſtica nos exempla deficient, cùm Budæus, atque Tira- uellus ambo eruditionis nomine ſuſpiciendi, cùm leriſque aliis idem aliquãdo factitarint. Periculo- hum verò multo minus futurũ eſt cùm eo aduer- ſario certamen, qui vt alium Homeri verſum vſur- pem, μ&s bατιν daαTd- 5 Exe? »XS. Verumenimuerò longius me iam lapſum eſſe video, quàm fortaſsis par erat,& modus epiſto- x patiebatur. Itaque finem prolixiori huic ſermo-
1479 ni tandem faciens, ad reliqua tuarum literarum ea- pita venio. Cooptatum te in iuris Doctorum colle- gium,& vnum ex omnibus delectum, cui nos ve- lut emeriti, lampadem curſu traderemus, valde, ita me Deus amet, lætor. Quem enim mihi alium ſuc- ceſſorem magis optauerim„quàm qui exaſciata iſthic à nobis opera expoliat,& puram, germanam- que iuriſprudentiam à ſophiſtarum, barbarorümq; impetu quibuſcum diu nobis dœπνπνσ πQπ³ ννκα˖- fuit, in iſta ſchola tueatur, ac vindicer? Id quod fœ- liciter te præſtaturum, ſi neruos in ea re tuos om- nes contendas, ſpero, atque confido. Nam quod nõ ignorare te ais quid ſit poſt Roſcium in ſcenam prodire, vt ab homine amico, modeſtiſsimòque di- ctum amplector. Diffidentiam verò nullam in eo negotio, aut hæſitationem probare poſſum. Vale, Pariſiis Idibus lanuarij, 154 9.
FRANCISCI DVARENI AD CI A4 RISSIMVM VIRVM SE BASTIANVM Albaſpine um, Regis Galliæ Oratorem ac Legatum Epiſtola,
de ſuo in Biturigum ciuitatem reditu.
X lieris, quas ad tuos nu- per dediſti, cùm Biturig. ecſſem, ſatis intellexi te li- N terarum noſtrarum deſy- derio teneri. Ac veritus ſ(um, ne tu, cuius memo- riam abſentis ſancte, dili-
genterque conſeruaui, me — tui oblitum eſſe ſuſpice- ris, quòd meam ad te ſcribendi conſuetudinem ali- quandiu intermiſerim. Itaque nihil antiquius ha- bui, quàm vt ſimul ac paulum otij, ac temporis va- cui mihi daretur, aliquid ad te literarum exararem. Nam me ſuperioribus menſibus crebræ peregrina- tiones, occupationêſque variæ, ac inſolitæ tantiſper à ſcribendo auocarunt, dum ex longa quaſi iacta- tione in hunc portum me recepi, in quo tamen diu conſiſtere nequeo. Conditionem namque tum ab Nuſtriſ. Duce Biturigum, Regiaq́ue ſorore Marga- reta, tum à ciuibus mihi delatam, de qua ad me nõ ſta pridem te ſcripſiſſe, conſiliumquc tuum mihi explicaſſe recordor, tandem accepi. Quare ad mu- nus penſümque meum iam ita me vocant, atque vrgent illi, vix vt breue ſpatium temporis, quo& hic inuiſerein amicos,& res domeſticas compo- nerem, impetrare ab eis potuerim. Illuc igitur intra Natalia cõgito, modò firmiore aliquantò valetu- dine ſim, vt in viam me tutò dare queam. Cum enim nudiuſquartusdecimus, id eſt, pridie Marti- nalium profiteri publice illic cœpiſſem, ac me fre- quens amicorum ac ſtudioſorum cœtus ex audito- rio egredientem comitaretur, fato quodam in mu- lum incidimus, qui ob mulionis imperitiam, eredo, temerè in cam tutbam ſe coniicientis, calcis ictu ita mihi crus oblæſit, vt lectica mihi in itinere vtẽ- dum fuerit, nec ſatis belle adhuc habeam. Non ex- pectas, opinor, vt„ara uιτσν de ſingulis tibi præſcri- bam, quæ in illo meo cum ciuibus Duciſque ip-
ſius Conſiliariis, negotio acciderunt, quæ iam er multorum literis te cognouiſſe arbitror. Quia ta-
men ex me fortaſsis de me aliquid audire cupis,
quædam hac de re nunc dicturus ſum, quæ tibi nec ingrata propter mutuum amorem, ac neceſsitudi- nem noſtram, nec auditu iniucunda fore exiſtimo. Ego, mi Sebaſtiane ampliſsime, nunquam fore pu- taui, vt ab hoc tam celebri, atque illuſtri doctri- næ, virtutis,& gloriæ domicilio Lutetia Pariſio- rum, auelli me ſinerem. Nullus enim in terris lo- cus ad eum quem propoſui, finem vitæ, mihi vn- quam viſus eſt accommodatior. De quo parciùs eò mihi nunc apud te dicendum eſt, quòd prop- ter contubernium,& domeſticam noſtram con- ſuetudinem, nec clariſsimorum, doctiſsimorùm- que hominum neceſsitudines, nec reliqua vitæ commoda, quibus hic magna cum voluptate frui mihi licebat, cuiquam mortalium exploratiora ſint, quàm tibi. Sed nunc profectò ſi vnquam aliàs, expertus ſum, quàm illud verum ſit è comæœdia: Nunquam ita quiſquam bene ſubducta ratione ad vi. tam fuit, quin res, ætas, vſus ſemper aliquid apportet noui. cætera noſti. Poſtquam enim diu, multũm- que de toto negotio cum amicis contuli,& rem omnem accuratius expendi, atque confideraui, ad extremum dedi manus, ſententiamque mutaui: nec
conditionem iſtam aut contemnendam, aut à ra-
tionibus meis alienam omnino arbitratus ſum. Nã vt Magiſtratuum, Præfecturarum, aduocationum- que forenſiũ& dignitas fortè ſit maior,& quæſtus longè vberior, isque ab omni prudentia,& ſenſu cõmuni alicnus hodie habeatur, cui hæ res potiſsi- mùm curæ no ſint: tamẽ in liribus, atque ex litibus perpetuò hic viuere quid ſit, nõ nunc primùm diſ- picio. Cùm autẽ hæc dico, nolim ita me deſipere putes, vt à Reipublicæ procuratione abhorrcã, aut eos qui rempublicã gerunt, nõ præclarè mereri de hominum genere exiſtimem. Sed ex duobus vitæ Gg 2
——yjj——W

4 * 1
*
1
1480
generibus Reipubl. admodum neceſſariis, vtrum magis expendendum nobis ſir, nunc familiariùs ad te ſcribens ſignifico,& oſtendo. Equidem iuriſdi-
vicem doleo nõ parum, ac miſereor, qui huic ma- lo, ac(vt verè dicam)peſti remedium nullum inue- niamus. Et eò magis, quia Romanum lus, quod in manibus habemus, ad amputanda ſemel huius Hy- dræ capita maximè idoneum, commodũmque vi- detur. Nã ſi pro corruptiſsimis moribus id ius ali- quando ſequi in animum induxerimus, ſupremus ordo grauiorum tantùm cauſarum diſceptationi intentus, ac deditus, plus aliquantò veri ſplendoris, maieſtatiſque proculdubio habiturus eſt, nec tot, tantiſque litibus Gallia noſtra(quæ iam diu apud exteras gentes malè audit eo nomine)implicabitur. Fruſtra etenim veremur, ne prouocationis ſpe om- ni præciſa, eædẽ lites apud inferiorum tribunalium iudices exoriantur. Sed nimis multa fortaſsis hac de re, quæ ideo fuſiùs tibi expoſui, vt oſtenderẽ me- non a iudiciis(ad quæ exercenda ars noſtra omnis
refertur) ſed à corruptione quadam iudiciorum,
quam hic inoleuiſſe videmus, alieniorem animum habere. Ea ſiquidem ſunt noſtra iudicia, vt magna ex parte non tam conſulti, aut prudentis hominis, quãm vafti, ac veteratoris, qui longo vſu tritus ſtro-
phas omnes, antiſtrophasque forenſes calleat, ope-
ram, induſtriamque deſyderent. Itaque nullo quæ- ſtu facilè adduci poſſum, vt ei vitæ inſtituto me to- tum addicam, ac deuoueam, in quo qui excellunt, ſiè finibus Galliæ pedem extulerint, nõ multò eru- ditiores reliqua mulritudine, aut ſapientiores repe. riantur. Ac ne in Gallia quidem ipſa, ſi vno forte Principis edicto, calumniarum forenfium radix, quod facile factu eſt, aliquando ſucciſa fuerit. Sed 5 ita conſtituta eſſe apud nos iudicia, vt in eis nõ callidiſsimus& audaciſsimus quiſque, ſed probiſ- ſimus, ac conſultiſsimus, regnare poſsit nec quic- quam in eis ſit, quod ingenui liberalisque ingenij hominem abalienare queat. Ea tamen eſt noſtra conditio, vt ſiue rei familiaris, ſiue dignitatis tuen- dæ, atque augendæ ratio ducatur, nemini Regnum illud iudiciale inuidendi occaſionem habere vi-
decamur, Decretum enim mihi eſt ex ærario publi- co ſtipendium annuum ad vicena millia ſeſtertio-
rum nummũm, id eſt, longè amplius& honorifi-
centius(ſi vnum Alciatum excipias) quam Juriſcon, ſultus adhuc vllus habuiſſe in ea ciuitate dicatur.
Acceſsit velut corollarij cuiuſdam viee(quod ta-
men ego præcipuum, ac primarium duco) Præfo.
ſtura libellorum in illuſtriſ. Ducis Margareræ co- mitatu, nec ca quidem ſine ſtipendio, tametſi eius muneris vacatio mihi(vt audio) iam conceſſa ſit. De ſolennibus ſtudioſorum gradationibus nõ opus eſt vt ad te ſcribens aliquid dicam: ex quibus non exiguam poſſe confici pecuniam non ignoras. lllud ſilentio minimè prætercundum exiſtimaui, quod te rarum, ac ſingulare iudicaturum eſſe certò ſcio, ſtu- dioſam iuuentutem, quæ hic potiſsimùm ex Ger- manica nobilitate floret, vltro eam pecuniam mihi obtuliſſe, vt publicorum ſtipendiorum ſummam exceſſura videatur: idque oneris extraordinarij no- mine, quod nec ita valde moleſtum mihi, nec labo- rioſum futurum eſt.I nunc,& philoſophari me di- cito(hoc emim verbũ tibi frequens in ore eſt, cùm de me meiq́; ſimilibus loqueris) quem tantũ colli- gendæ pecuniæ artificiũ iam tenere vides. Sec hoc tu me iocari velim exiſtimes, quem nulla profectò
vnquã pecuniæ coaceruandæ cupiditas tenuit, ta-
merſi negligendã minimè eam puto: quam virtutis inſtrumentã eſſe ſapientiſsimi quique ſemper iudi- carunt. Nec verò quicquã turpius eſſe duco homi- ni, verã, germanamque ſapientiã profeſſo, quàm lu- cro,& quæſtu ita moueri, quaſi nõ antiſtitẽ, ſed in- ſtitorẽ potiùs quendam nacta ſit. Ac facile aſſentior præſtantiſsimo ſimul,& Medico,& Philoſopho, qui poſſe fieri negat, vt pariter diſciplinà aliquam fœliciter quis exerceat,& ex ea ſibi opes, ac diui- tias paret. Dignitatem porrò tueri,& conſeruare in huius muneris functione, cur nõ poſſumus, equidẽ non video. Nã interpretari Ius ciuile vt præclaci, honeſtũmque eſt, ita ſemper habitum fuit. Ac M. quidem Cicero miratur, nec id citra indignatio- nem aliquam(vt mihi videtur) quòd cùm primas tenuerit eloquẽtia vrbanis, pacatisq́; rebus ſecũdas
Iuris

iſſ in ea cium Icuinſdam vne
tum gradationtaii
quid dicam agüun decuniam ncdigeull
rundum exttuigt
carurum eſecwu e hiic potibmmat
e,vltro cam peuuri m ſipendiomma e oneris cxtmn le moleitummas unc, Kphilen bi ftequemsnrimn loquers) qpenra iam renele iien times⸗quem 3
lx cupidtsm⸗
8 1 ne eam pulosm,,
=———— —— ₰— ————— — ͤ—— 4— ————⁊—⁊jÿÿÿzz.—— 6u4B—B—M————“— = 3 2 re hchie ö
cbrimanum dwa tul Ducis lum 1 lne lipendomig ndaudio) umanln
luris ſcientia, tamen lus ciuile docere, quàm artem dicendi pulchrius ſemper& honeſtius fuerit. Di- ſcipulorum enim(vt idem ait)& iuris ſtudioſorum frequentia, hominum clariſsimorum floruerũt do- mus, cum is, qui ad dicendum acueret, inſtituerèt-
uc iuuentutem, vituperaretur. Quamobrem Maf dr us Sabinus, qui à Tiberio Cæſare in equeſtrem ordinem receptus eſt, hoc munere perpetuò con- tentus vixit,& cum more aliorum in foro creſcere, & rem facere poſſet, ſuorum auditorum liberalita-
te ſuſtentari maluit. Labeo conſulatum ſibi ab Au-
guſto oblatum recuſauit, nèc à ſtudioſorum inſti- tutione vnquam auocari potuit. Noſtra patrümq; noſtrorum, memoria tot clariſßsimi homines in Iu- re ciuile docendo magna cum laude& gloria con- ſenuerunt: nec eos pœnituit hoc quietum vitæ ge- nus Præfecturis omnibus, ac Magiſtratibus antepo- nere. Ac tametſi in Gallia noſtra fortè honos non
idem Iuris profeſsioni, qui in Italia, Germaniaque
haberi ſoleat:tamẽ aut ego multùm fallor, aut hæc perſona ſi ab homine paulò magis idoneo ſuſtinea- tur, cum honeſti alicuius præmij, ſtipendiique ac- ceſsione, facilè eum non modò à vulgi contemptu vindicare, ſed ornare etiã non mediocriter hic po- teſt. Nec me latet hoc quicquid eſt diguitatis,& honeſtamẽti à Magiſtratuũ, Sacerdo tiorũ, Legatio- num denique veſtrarum ſplendore(vt nunc ſunt mores)quàm longiſsimè abeſſe. Verùm vt Stoicus arabys non ſum, qui honores omnino cõtemnam, ac pro nihilo ducam: ſic tanta cupiditate, ambitio- néque non ardeo, vt mediocritatem illam nõ ſum- mè complectar,& amem, quam non immeritò op- timus Poëta auream appellauit. Deinde, quod in-
ter nos dicere liceat, quantum, quæſo, ornamenti,
decoris, ac dignitatis eſſe putas hiodie in Præfectu-
ris iſts, ac procuratoribus quamlibet alioqui ſpecio-
ſis,& magnificis: ad quas indigniſsimi,& abiectiſ ſimi quique(modò bene nummati fint) quotidie aſpirant. Flauium meminiſti, quo ædile creato quõ- dam Romæ annulos aureos abiecit nobilitas. Suc-
currit fortaſsis& illud Platonis, qui cùm flumen
naue tranſiſſet, nec ab illo quicquam portitor exe- iſſet, honori ſuo hoc datum credens gratias egit, & ſe beneficio affectum arbitratus eſt, donec allos
gratis ab eodem tranſuehi paulò poſt animaduer-
tit. Atenim dices, ne noſtros quidem honores ſcho laſticos, his vitiis, corruptionibúſquc vacare, quas in aliis tantopere auerſamur, atque damnamus. Id quod inficiari profectò nolim, ſi de vulgaribus Profeſſorum inlignibus, muneribuſq; loquare. Sed extraordinaria hæc, amplioraque ſtipendia quen- quam conſecurum eſſe poſt hominum memoriam,
niſi doctrinæ ac virtutis commendatione, auditu,
opinor, non eſt. Quanquam interdum errore quo- dam hominũ,& falſa perſuaſione de alicuius eru- ditione& facundia obrepti etiam poſſe ad eos ho- nores, vel iudicium illud argumento eſt, quod ab illuſtriſſ Duce Margarera& Biturig. populo de me modò factum intelligis. Quid enim in me tam exi- mium eſt, vt opiniom eorum de me,& expectatio- ni reſpondere, ac ſatisfacere poſsim? Sed in eo an reprehendendus ipſe ſim, rogo diſpice, qui medio- critatis meæ mihi ſatis conſcius non modo hunc honorem non ambij(ſi honos magis, quàm onus,
1481
3 dici debeat) ſed tam diu mihi oblatum recuſaui, dum& Principum eius ciuitatis virorum,& totius ſtudioſæ iuuentutis, ac denique clariſsimi viri Mi- chaelis Hoſpitalis(quem honoris, amplitudiniſque cauſa nomino) precibus tandem victus, fractuſque ſum. Qua in re nobilis Architecti inſtiturum Vitru- uij Pollionis ſequi me haudquaquam piguit, qui in libro quodam ſuo docere volens, cur ignotior,& obſcurior vulgò ſit, quàm alij ſui temporis Archi- tecti: Cæteri, inquit, Architecti rogant& ambiunt, vt architectentur. Mihi autem à præceptoribus eſt traditum, Rogatum, non rogantem oportere ſuſcipere curam,&c. Verùm nulla me res magis ad hoc onus ſubeundum impulit, quàm ſtudioſorum in me af- fectus,& voluntas, quam hauddubiè ſingularẽ ex-
pertus ſum: non quòd iudicium ampliſsimorum de me virorũ nõ plurimi(vti debeo) faciã, ſed quòd
præcipuè noſtram eis operã probari neceſe ſit, qui- bus ea potiſsimùm dicata eſt. Video ctenim, ac tanquam ea, quæ oculis cernuntur, perſpicio, quan- ta ſit apud eos de me concitata expectatio,& quo
me amore, ſtudio, obſeruantia proſequantur. Quan-
tam mihi pecuniæ vim polliciti ſint, iam tibi ex- poſui. Qua quidem vt me parum moueri, ac per- inuitũ hinc diſcedere ab eis intellectum eſt, quas machinas, Deus bone, ad nos retinendos admoue-
runti Nihil opus eſt tibi omnia ſigillatim præſcri- bam, vnum modò noris, vnde coniectura facilè de
reliquis fieri poteſt. Nam ſi nulla ratione adduci queam, vt Biturigibus commorari velim, Lutetiæ
ſaltem ipſos ius ciuile doceam, à me etiam atque etiam contendunt, migrare ſe Lutetiã paratos me-
cum eſſe profitentur, nec vlli ſe parfuros ſumptui, & pecuniæ, vt Lutetiæ veluti ludum quendam ipſis
aperiam. Fecit autem ſingularis illa, qua in Egui-
narium Baronem vſos fuiſſe eos conſtat pietas, at- que humanitas, vt de eorum in me voluntate,& fi- de minus dubitarem: ac ſubinde mihi illud Comi- ci ſenis in mentem venit, Quid mihi hic faciet pa-
tri Nam& viuo,& mortuo homini incredibilem
beneuolentiã& memoriam præſtiterunt: nec vllũ
boni, gratique diſcipuli erga optimum, doctiſsi-
muùmque præceptorẽ officiũ ab eis prætermiſſum eſt. Sed quia non dubito quin tum de luctu,& mœ- rore ſtudioſorũ omniũ, tum de pompa ipfa funeris
& exequiarũ, quæ planè admirabilis fuit, accuratè
ab aliis tibi ſcriptũ ſit, nõ committã, vt te cius rei narratione diutiùs obtundam. Vt igitur eò redeã,
vnde huc deflexit oratio noſtra, habes clariſsime Scbaſtiane, quibus de cauſis hoc decendi munus,
quaſi parũ ex re, di gnitatéque noſtra minimè repu- diandũ hoc tempore cenſuerim. Quid? quòd Bitu- rig.vrbẽ tot amnos lus ciuile docens, iam incolui, vt eius ciuitatis de me iudiciũ vel eo nomine pluris
æſtimandum videatur,& quod imprimis cupio&
opto, mihi, qui procul à patria,& affinibus abſum, nõ cum ignotis& extraneis hominibus, ſed cum mei amantibus potiòs,& neceſsitudine coniunctis ſit viuendũ. Stimulant quoque nos,& incendũt ve- hementiùs, qui Reipublicæ gubernacula tenẽt hoc tẽpore, quos ſtudiis noſtris mirũ in modum fauere videmus. Cuius rei magnum nobis ſpecimen iam dedit Dux Margareta, tœmina non ſolùm omni- bus egregiis dotibus, quæ in muliebrem ſexum
Gx% 3
——
₰
n ͤ————
———.—— 3—— ͦ———————;⅔:ά—y—vuͤ---——————————————————ꝛ—yyü — 4 4— 3———. 5. 28 2.* ——.————— 2——————“————————„—„——— — 3—.„ 8———— ⁰m—. 4. 4 2——. 1e e ———— 3———————„————— *———— 8———— o,—“ 8 8.

148²
cadunt, prædita: ſed ea etiam literarum cognitione vt cum eruditiſsimis viris meritò conferri poſsit. Ad hæc ſpem nobis non minimã oſtentat Hoſpita- lis noſter, nec minorem Claudius, ac Fraciſcus fra- tres tui, vt iam ab eis nihil non expectemus, quod ad tuenda, promouendaque ſtudia, in quibus Verſa- mur, neceſſariũ ſit. Ante multos annos cam docen- di Iuris rationé inſtitueramus in ciuitate Biturig. quæ propter rei nouitatẽ nõ ſat plauſibiliter in vul gus recepta fuerat. Nec deerant nuper, qui Eguina- rio Barone extincto, me verò abſente,& à docendi munere iam diu ad res alias diſtracto, expulſam
antea deiectamque barbariem, proh pudor; in ſcho lam noſtram inducere, ac velut interdicto quodã in veterem poſſeſtionẽ reſtituere cuperẽt, Sed cuùm nunc videam irritos eorum conatus, præter omniu ferè expectationẽ, quaſi fato, neſcio quo, ad nihilum
&
recidiſſe,& eos homines nunc Reipublicæ habe- nas moderari, qui inſtitutum noſtrum, conſiliumq; probent, commendent, ſuſpiciant: equidem non du- bito guin Deo immortali maximè id gratum ac- ceptumquc ſit. Spero igitur, quod diuino magis, quam humano regitur cõſilio, Dęeum ipſum Opt. Maximũ tandem fortunaturum eſſę, nili fortè ſu- perſtitioſior es,& ominoſum, ac infauſtum muli ictum, de quo iam ad te ſer ipſi, grauiũſque aliquid
portendere puras. Verùm de eo tuum vehementer ludicium expecto, qui non modò eximiam libera-
lium artium ſcientiam es conſecutus, ſed abditas etiam,& ſecretiores rerum cauſas diligenter ſcru- tari ſoles. Nam ne ab Aſino aliquo, id eſt, ſtupido
& plenè indocto homine aliquod mihi malum im- pẽdeat, ſubuereor, idq́ue eò magis, quòd ſigna quæ- dam alia aliquantò certiora id ipſum prænunciare iam viſa ſint, Certè vna me res conſolatur, quod etſi hoc omẽ Deus omnino fortaſsis à me nõ auer- tat, confido tamen fore, vt ſicut nõ adeò graue mi- hi vulnus ea perçuſsione inflictum eſt, ita aſini il- lius perſonati audacia,& petulantia negotium qui- dem aliquot nobis, ſed abſque magno incommo- do, faceſſat. Extra iocum, mi Sebaſtiane, poſtquam mente, cogitationèque ſedulò omnia luſtraui,& perpendi, in hac(vt ita loquar) Sparta mea ſic ac- quieſco, vt eam mihi diuinitus obtigiſſe iudicem. Nec quicquam magis habeo in votis, quàm vt eam qualicunque induſtria męa, quam ornatiſsimam, ac
Horentiſsimam reddã. Cogito enim ſubinde, quam
fœlix ac verè beatum ſit otium hoc literarium: in quo neg hominum ſtultitias, ac ineptias deuorare neceſſe ſit, nec eorum fraudes, calumnias, malitiam ediſcere:quod proculdubio vel inuiti coguntur fa- cere, qui in foro, ac litibus vitam agunt. At hic ſe- cura quies,& neſcia fallere vita, quæ tamen(ſi verè dixit Socrates)longè forenſi illa publicè vtilior eſt. Quid plura? Si, vt auguror,& ſpero, ita res nobis ſucceſſerit, næ ac uaua çoν ies, relegatum me pu- tabo. Sed hoc fortuna viderit. Tu verò, quis tuus ſit hac de re tota ſenſus, ſi paulò accuratiùs ad me
ſcripſeris, quod ſine incommodo tuo, moleſtiaque
fiat,tam mihi gratum id futurum eſt, quàm quod
gratiſsimum Vale Pariſiis, vii j. Calendas Decem-
bris, 1570.
1IN EPISTOLAS BVDAEI
TRAEEFATIO AD LECTONREM.
VR has duas Gulielmi Bu- dæi epiſtolas cum opuſculis meis ediderim, ſi noſſe libet, paucis tibi amice lector, expo nä. Poſteaquã Budæum fata &7; nobis eripuerũt, amici quidã ℳ☛mei, cius conſuetudinis non Rignari, quæ mihi quondam magna cum eo viro interceſſerat, vehementer à me contenderunt, vt ſi quid ſcriptorum eiuſdem
eſſet apud me, quòd forte nondum exiiſſet, id in
gratiam ſtudioſorum Typographis excudendum traderem. Quod non ſemel me facturum negaui. Nam præter aliquot epiſtolas,& pauculos verſus, nihil ex eius monumentis aſſeruabam, quod publi- cum non multò antè factum eſſet: ſubuerebarque, ne Budæi liberis, ac hæredibus id non probaretur. Verùm vbi commentarios quoſdam eius, quos paulò antè quàm exceſsit è vita, ad me ſcripſit, non in hoc à ſe confectos, vt donec eis extrema manus acceſsiſſet, ederentur, de ipſorum voluntate, in lu- cem emiſſos, necdum ab eo emendatos eſſe reſci- ui, religione ea quę me diu ſuſpenſum tenuerat, ali- qua ex parte exolutus ſum. Itaque harum epiſtola- rum participem te fieri volui, quædam alia fortaſ- ſis communicaturus, ſi id è re ſtudioſorum eſſe vi-
debitur. Vale. b
G. 3 U D AE US 10 ANN
D V A RENOFSF.
nnnnn —
Ranciſcus Duarenus filius tuus.& indu- N ſtrie ſue merito,& doctrinæ commenda- A tione mihi notus,& iã familiaris, ad me Le paucis diebus cùm veniſſet, lõgè triſtio- — 4 scùm veniſſet, lõgeè triſtio re vultu, quàm ſolebat, mutationis cauſam rogare eum cœpi, ſuſpicatus incõmodè valere: cùm reſpõ- dere cunctantẽ vrgerem, is quaſi poſtremũ me ſa- lutaturus inuitũ̃ ſe facere dixit, vt à liberorũ meo- rum conſuetudine,& iam propemodũ cõtubemio. diuelleretur. Ibi cùm improuiſo eius cõſilio nõni- hil cõmotus(nihil enim minus ſuſpicabar) porrò percunctari inſiſterẽ, ſatinſaluè aut iſtic tecum, aut hic cum eo ageretur? ac deinde alia, quæ in huiuſ- modi aſſolent caſibus addidiſſem, ait ſe nuper iſtic, & in patria malè audire cœpiſſę, quaſi apud nos nugis feriaretur magis, quàm pro tua ſpe, atque ex-
pecctatione ſtudium luris coleret. Re intellecta mi-
nus atroci, quàm quamtam eueniſſe verebar, abru- ptum iuuenis hic iam florentis propoſitũ inhibere auctoritate conatus ſum, verbiſquę non paucis re- præhendere. Ne multa, eò ſermo meus euaſit, cùm ille ad extremũ in auctoritate mea futurũ ſe dice- ret: liperis vt porius, quàm corã purgandæ ſuſpicio- nis, ac diluendæ criminaxionis fiduciam ſuſciperet. Sperare enim auctore me potius eſie cẽſuit, literarũ
patrocini
—
—

d die
dror, K ſpero nn
27 mMwss xeleganm
denit. Tu verogu
uatenflume
uo,& doctrimm Ocus,& ü famius s cUm veniſts
„mutationiscu modè rara 1* R r
patrociniũ apud patrem egregiè literatũ pro filio de literis ciuilibus in dies magis ac magis merẽti, nec ingtatum tandẽ futurſ, nec irritum. P orrò au- tem cùm ipſe ad opinionem tuam labefactandam (ſi fortè altiùs inſederit)teſtimonium meum conti- nuò flagitare inſtitiſſet: negare non ſuſtinui ope- ram ſucciſiui tempuſculi. Ac ne id quidem mo- dò, ſed in cauſam eius etiam defenſitandam ſub-
ſcriptorem me obtuli: ne putes hoc officium per-
functorium eſſe, atque ab inuito efflagitatum,& expreſſum. E uidem vir clariſsime, teltificanti mi- hi velim credas, tanquam iuratiſsimo, homini vti- que ætate certe graul,& aliàs veritatis amanti, ac teuerenti hunc ipſum tuum Duarenum, ſtudiorum ſuorum rationem ita inſtituiſſe, ſtudio vt Iuris o- peram impendat iuſtam,& inculpatam,& verò bonarum(quæ dicuntur) literarum cultui 3 quod ſatis eſt, impertiat, ſine tua, aut ſua captione: quip- pe lis diebus, hooriſque, quæ& publicæ prælectio- nis,& impenſioris ſtudij vacationem indulgent.
Hoc meum teſtimoniũ ne aut eblanditũ putes, aut
Ame ambitiosè perhibitum, aut etiã incompertè: Tres ipſos filios habeo, quos iuris vtriuſque diſci- plinæ ſic deſtinaui, poſt vtriuſq; lingus modicã co-
1483 gnitionẽ, nihil vt antiquius ipſis eſſe eo ſtudio etia etiamque iuſſerim. Hi aliis cum multis adoleſcen- tibus operam dant huic tuo quotidianam, volu- men alterum Pandectarum fœliciter interpretanti, atq; plauſibiliter. Cuius rei merito oificij viciſsitu- dinem lubens ipſi rependo, diebus feſtis ad me cum meis ventitarti. Neque verò quicquam eſt o- mnino, cur ſuſpicari debeas, aut inanem, falſamque gratiam inite me à te voluiſſe, commendanda fi- lij tui induſtria,& ſcribenda hac epiſtola: aut ab eodem ipſo, cuius precibus id facio. Quid emm ille aliud ob hanc operam rependere mihi po- teſt, niſi liberos meos in co ſtudio(quod nunc in- duſtriè facit) adhuc tyrocinij nonnihil redolentes, impensè adiuuet,& propensè: vt mittam etiam (quod tuapte ipſe ſponte reputas) quòd ſeptem fi- liorum patens, omniumque ſuperſtitum, ægrè ani- mum induxiſſem, parentemm te fallere, hominem (vt audio) alioqui mihi obſeruandum ſiquidem diuinam prouidentiam credo, huiuſcemodi admiſ- ſi vltricem ſeueriſsimam. Vale vir doctiſsime,& filij tui merito profectuque gratulare fœlici iſti ſenectuti. Pariſij veſperi Diualiorum, aut pridie fe- ralium, Anno 1536.
Budaus tuo,flilque tui metito tibi am lciſimus.
GVLIEIL MVS BVDAEVS
FRA NCISCO
h Vo die literas tuas accepi, Kis dies mihi negotioſitsi- mus fuit:ſed nihil antiquius N habui, iis perlectis à pran- [dio, quàm vt iiſdem reſcri-
AAG berem. Non mediocrem
Sſiquidem lætitiam accepi è ² reditu tuo, quem mihi non dubium, atque propinquum ſignificabant. Ac- ceſsit, quòd in ipſis libenter& Hilariter admira- tus ſum ſingularem,& luculentum tuum in di- ſciplinis noſtris profectum, quem earum literarum phraſis non leuiter ſignificat, ſed apertè declarat.
—
— 8
b Lbo tgumenbe veliementiðs adductus ſum, vt C
rederem, te bona fide hactenus,& plena penè cõ- tentione operam impendiſſe vtriuſque linguæ ſtu- dio. Nam antè arbitrabar hominem te Leguleorũ Magiſttum,& Iuriſprudentum æmulum& cultorẽ, in ſpeciẽ magis, quàm re ipſa literarũ elegantiam conſectari, ingeniõque potiùs, quàm ſtudio loquen- diac ſeribensi facultatẽ eſſe præditum. Nũc verò, vt video, peticulum eſt; ne ij qui de tui animi ſen- tentia iudicium è ſtilo tuo facient, nec eſſe tot tibi retinacula, tantaque priſtini ſtudij nouerint, valere iuſsiſſe iura ciuilia, Pontificiaquè cum eofum in- terpreribus dictitent, putidi ipſis,& alliati ſermo- nis amantibus. Memini me aliquando audire de te ipſo, in ſuſpicionem te iſtic veniſſe apud patrem tuum,& propinquos deſerti ſtudij iuris, ob Philo- logiam olim noſtram, nunc penè omnium ingenio
DVARENOS.
ſorum communem, quaſi eam deperire hic cœpiſ- ſes, quod mihi moleſtum fuit, vt noſti. Vereor igi-
tur ſi huluſmodi multa dederis documenta nauate
in literis lautioribus operæ, ne iterum te calumnia- tores, quaſi è reis exemptum, denuò, atrociùſque re-
petant. Id quod ſi euenerit, alius tibi querendus pa-
tronus erit, qui parem afferre facundiam tanto cri- mini poſsit in iudicium hominum, apud quos id criminoſiſsimũ futurum eſt: vt& ex literis tuis in- telligo,& de futuro ex præteritis coniecturam fa- cio. In priore autem illo patrono(id eſt, in me) qui tibi haud ita pridem affui per epiſtolam apud in- dulgentiorem parentem, exiguum tunc ſubſidium
erit defenſionis: maiore enim organo agenda tum
erit tibi cauſa, quàm vt viribus noſtris tractari poſ-
ſit. Sed enim poſt iocos iã ærs⁵εᷣαορꝓννειον. Velim
igitur iſto vt eſſe animo pergas, id eſt, vt ingenij tui
cõtentionem ea ratione tẽperes, vt quod hactenus
(vt ſentio) feciſti, quod ri Oανοαa temporis im- parties, id ſine captione& voνμμιακνᷣmπƷαεᷣ factum eſſe, ſuſceptumque intelligatur tandem. Sic autem optimè fiet, atque commodiſsimè, ſi ræ ενν ευς̈ εε— Noy goi,iuris dico ſtudiũ, ro Meesᷣ adεεαρꝓνον crit, ra 8 rν m‿ς μ ν, Loεαρι,ον A,†ον Hελᷣάνᷣτννæ ſci- licet: ſiquidem hanc bipartiti ſtudij rationem, cùm tibi natura iſta benigna,& felix indulſerit, tum aſsidua contentio,& ſibi ſemper inſtans, facilem, iucundamque reddiderit. Vale. Pariſiis Idibus Octobris, qui dies fuit acceptarum tuarum literarum. b
——

14³4
. 9 1 A 71 9 FRKANCISCI DVARENI HABITA 1INGCOOPTATIONE DOMIN I
Hugonis Donelli, Anno 155 1 Die 17. luli).
S I tanta dicendi facultas mihi ſup- pereret, quàm vehementer hunc virum eruditiſsimum ornare,&
8
'commendare cupio, Viri ornatiſ-
4
18 8* 8
△/ 2— limi, qui frequentes huc conueni- ſtis, facerem non inuitus, vt exi-
4
———.—
mias eius dotes vobis hodierno dię veluti ſpectan- das oeulis exhiberem, ac oſtenderem. Id enim mos poſtulat, quem A maioribus quaſi per manus tradi- tum accepimus, Sed cogito, me non eo præditum, vel ingenio, vel doctrina,& facundia eſſe, vt rẽ tan- tam pro dignitate nunc tractare valeam, Itaq; ma- ximè vereor, ne ieiuna inconcinnaque noſtra ora- tione non illuſtrentur eius virtutes, ſed obſcuren-
tur potius, atque ita depingantur, vt longè minora b omnia, ac leuiora, quàm re vera ſint, audientibus ap
pareant. Verùm vna me res conſolatur, quòd à lu- reconſulto, magnam illam dicendi vim,& eloquẽ- tiã non exigitis, opinor. Et ſic vulgò teſtata, cogni- taque hic funt ea, de quibus dicturi modò ſumus, vt eorum narratio parum neceſſaria, ac propè ſu- peruacanea videri poſsit. Huc accedit ſummi, ex- cellentiſque viri, Michalis Hoſpitalis de eo iudi- cium, quòod quanti facere debeatis, nihil opus eſſe arbitror, vt pluribus explicem, cùm mihi dubium non ſit, quantum eius hominis virtuti, doctrinæ, pru dentiæ tribuatis,& quantopere hominem pene di- uinum,& omni laude cumulatum ſuſpiciatis,& complectamini. Scut enim Cicero ſcribit, ſe facile pati ſolitum à cæteris reprehendi, cùm à Catone ſuo laudabatur, ſic videtur Donellus, tanti viri teſti- monio, aliorum iudicia aut poiſe contemnere, aut non multum affectare debere. Facio igitur liben- ter, vt capita rerum, tantum modo attingens, paucis ea perſtringam, quæ alioqui copioſioremm multò,& accuratiorem deſiderarẽr orationem. Quod vt cõ- modius faciam, conſiderandum etiam atque etiam videtur, preclarum illud Pariſienſe Senaruſconſul- tum, quod non multos annos pro ſcholæ huius cõ- ſtitutione factum clt. In eo ſenatuſconſulto caput vnum cxtat, de iuris Doctorum cooptatione in hãc ſententiam: cnatui placere vt cùm in Doctoris de- mortui locum alius ſufficiendus,& cooptandus e- rit, is deli gatur ab ordine,& collegio Doctorũ, qui moribus, doctrina,& facũdia cæteris antecelluerit. Quibus verbis ampliſsimus ordo quicquid ad bo- num, perfectuùmque Doctorem pertinet, paucis cõ- plexus eſt. Idque Iuliani imperatoris exemplo, qui Magiſtros ſtudiorum,& Doctores excellere opor- terc ait, moribus primùm, deinde facũdia. Nec ve- rò arbitramur, quicquam huiuſmodi eſſe, quod in Donello noſtro deſideretur. Ac, vt de moribus pri- mùm dicam, quorum in hac cooptatione, maiorem
uàm doctrinæ rationem habendã eſſe non imme- ritò voluit Iulianus, ſpero huius modeſtiã, ſimplici- tatẽ, facilitatem, continentiã, ſobrieratem, diligen- tiã, maturitatẽ, grauitatem, pietatẽ deniq;,& religio
nem, ita vobis probatã eſſe, vt vitam eius velut ho-
neſtatis, ac virtutis ſpecimen,& exemplũ iuuentuti ad imitandũ proponere non dubitemus. Et hæc qui dẽ eò cõmendabiliora ſunt, quò rariora, in hac æ- tate præſertim,& ſeculi licentia. Qui in adoleſcen- tia paulò incontinentiores, ac inconſultiores fuerũt, ætatis excuſatione vulgò defendi ſolent, ſi poſtea ad frugem bonam ſe receperint, quaſi adoleſcentiæ
cupiditates,& voluptates ſatietate abieciſſe,& ex-
eriendo cõtempſiſſe videantur. Nam, quia lubri- cas habet pleraſq; vias adoleſcentia, in quibus inſi- ſtere, aut ingredi, ſine caſu aliquo vix poteſt, fit vt e- ius ætatis errata, nimiaq́; libertas, veniam aliquam mereri credatur. Quanta igitur laude dignum eſſe putamus cũ, cuius adoleſcentia ab omm libidine, temeritate, inſolentia, leuitate, quàm maximè ſem-
er abhorruit? Cuius ad laudem cũ labore,& ſtu- dio directum iter fuit, in quo adhuc iuuene ea fuit conſilij maturitas,& prudẽtia quæ rarò admoduùm, in iis, qui confirmata, corroborataq́; ætate ſunt re- peritur. Nã hæc omnia, egregiam quandã,& planè hæroicam indolem, atq: naturam arguunt, que nul- la ratione corrũpi,& à recto itinere deduci poſsit. Verus eſt apud Platonẽ dicterium, Quiſquis pro- bus eſt inter Athenienſes, eum inſigniter probũ eſ- ſe:quòd in malè morata Kepublica nulla infici,& deprauari vitiorum contagione, eximiæ cuiuſdam virtutis ſit argumentũ. Ex quo perſpicuum eſt quid de hoc noſtro iudicare,& quantum de co ſperare, cçm ærate proceſſerit, debeamus. Cuius ca eſt na- turæ bonitas,& felicitas, ea ad virtutẽ propenſio, vt à iuuenilibus vitiis, quibus magna pars adoleſcen- tiũ hodic conſtricta tenetur, quàm alieniſßiimus, ſe- nilẽ planè, id eſt, grauẽ, continentem, pudicam, fru- galem,& ab omni lcuitate, ſtultitiaq́; remotam, per petuò vitam egerit. His tot, tantisq́; animi dotihus,
acceſsit ea doctrina, quã non modò amplecti,& a-
mare, ſed etiam admitari debeamus. Cuùm præſer- tim ante oculos ponimus cos, qui vulgò ius ciuile profitentur hoc tempore, de quibus non neceſſc eſt vt multa hic dicam. Quis emim nelcit, plerosq; co-
rü, qui magno cum faſtu,& ridenda quadam gra-
uitatis imitationc, magnificas illas(ſi Diis placet)
nugas ſuas iuuentuti hodie venditaut, atque oſten-
tant, non dicam earum artium, quæ libero homine
dignæ ſunt, cognitionem nullã habere, ſed ne pue- rilibus quidem literis imbutos eſſe. Quantum autẽ mali adferat inerudita iuriſprudentia, magno cum noſtro labore, in dies experiri cogimur, qui iuris
pru

1„ 1 3 3 le yt vitam achdn nen,& exem
rut. Nam, 3 doleſcentia ug lualiquo vir doeh ldenas, venim a igiturlaude ügn ſelcentia ab emue ltate, quäm mnd hudem cu lim,h quo adhuc inrxai détia quæ naamh orroborataiyneh, egregjam qunür
acutam
Slatietate äbiecll 3 1
1 rccto itinetdant dicterium, Ci S, eum inigama 1 Republica ul. nragionc, exmsa 3. quo perhpaui „Kquantum l 1 lebeamus. Cüris ea ad vinui) 1
— ibus magmaue
8 3 erur, quamn Iae comtinentem us „ee ſtultittaqie tae, tulutlapm
prudentiam, quæ ab indoctis hominibus propè de- leta, extinctaq́; eſt, in veterem dignitatem, maieſta- temq́ᷣ ſuã reſtituere conamur. Ac tametſi, his pau- cis annis, non infeliciter tẽtatum id ſit, in hac ſcho la præſertim, tamen danda opera eſt, vt tam præcla ri operis conficiendi gratia, deligantur alij, ac velu- ti ſuccenturientur, qui oneris huius partem nobi- ſcũ ſuſtineant, quibus que aliquando quaſi currenti- bus(vt eſt in prouerbio) lampadem tradere poſsi- mus. Hoe profectò vidit, atque perſpexit prudentiſ- ſimus ille Hoſpitalis, cùm ex hac ſchola, ceu ſe- minario quodam, legendos eſſe eos iudicauit, non aliunde accerſendos, qui in poſterum in hunc ordi- nem,& collegiũ aſciſcerentur. Non enim eos cen- ſuit idoneos ſatis eſſe, ad id pertexendum, quod 13 hic exorſi ſumus, niſi qui in hoc ipſo gymnaſio ty- rocinium feciſſent. Quo nulla maior laus, huic or- dini noſtro tribui poſſe, mihi videtur. Nee vercor, cùm hæc dico, ne verecũdiæ, modeſtiæq́; fines, trãſ- lire videar, quòd ea res ad meã laudem, meorùm-
que collegarum, nonnihil pertineat. Etſi enim con-
ſcij nobis ſumus, omnia conſilia noſtra,& conatus, ad illuſtrandam iuriſprudentiam ſemper ſpectaſſe, tamen non adeò noſtri amãtes, inſolenteſq; ſumus, vt noſtram in hoc genere induſtriã, aliis omnibus anteponere audeamus. Sed quoquo ſe res modo ha beat, profectò tanti viri de nobis, ſcholaq́; noſtra e- logium, ac teſtimonium plurimi facimus, vt debe- mus. Nec tantum mihi ſumo, vt de eius iudicio, iu- dicium facere, non graue nobis, temerariũmque eſ- ſe ducã. Quod quale ſit, vel ex eo intelligitis, quòd de Donelli noſtri, indole,& doctrina ex vno, aut al- tero congreſſu ita iudicauit, vt eius ſententia cum omnium bonorum, eruditorumq́; hominum opi- nione, quibus ob diuturniorem vſum,& conſuetu- dinem notior eſt, haud dubiè conſentiat. Quamob- rem, tota re magis, ac magis explorata, atque intel- lecta, non conquieuit ille, donec eum tandem ad hunc honorẽ promouendũ curauit. Amabat in eo nitorem, ac elegantiam orationis, ſcicẽtiam lingua- rum, cognitionẽ antiquitatis, ſine quibus præſidiis, ius ciuile doceri non poteſt, probabat amorẽ veri- tatis, ac ſimplicitatis in docendo,& quãtum ſophi- ſticæ illius odiũ, animo concepiſſet, quæ non iuriſ- prudentiam modò, ſed omnes etiã diſciplinas cor- rupit, vir ſapientiſsimus intelligebat. Denique vide bat, id quod præcipuam, in hoc genere, commẽda- tionem habet, quàm aptè, commode, acuteè, prudẽ- ter, eruditè, iuris nodos,& legum ænigmata(vt ver- bis vtar veteris poëẽtæ) diſſolueret. Quod nunguàm
ſanè aſſequi Donello licuiſſet, niſi ſummo ſtudio, labore,& exercitatione, iuſtam, ac ſolidam iuris ci-
uilis cognitionem, non fucatam adumbratamqᷓ ſi- bi comparaſſet. Nam etſi aliarum literarum rudẽ, minimè eſſc iuris doctorẽ oporteat, tamen eos ne- quaquã dignos hoc munerc contendimus, qui ver- ba quædam Latina paulò quàm cæteri commodius interpretantur, vel qui hiſtoriam fortè aliquam, aut ſcriptoris antiqui ſententiam ad id, quod interpre- tandum ſuſceperunt, bellèe detortam in mediũ affe- runt(quod falsò à quibuſdam obiici nobis ſolet) ſed qui eò peruenerũt aſsidua meditatione, ſtudio, contentione, vt vim, poteſtatemq́; Legum tencant, qui ita in iuris autorum libris triti, exercitatique
ſunt, vt omnem corum doctrinam non deuoraſſe modò, ſed velut in ſuccum,& ſanguinem conuer- tiſſe, etiam videantur. Hæc autem cùm in Donello prædicamus,& extollimus, viri ſtudioſi, iam enim ad vos orationem meam conuerto, ſatis, opinor, intelligitis, quid à vobis requiramus, quibus virtu- tibus, ac ſtudiis, vos deditos eſſe optemus. Flaæ, ſiqui dem orationes Panegyricæ, more maiorũ, in ſcho- la publicè haberi ſolent, non tam ornandi Docto- ris alicuius gratia, quàm iuuentutem, de iis, quę ad mores,& ſtudia, pertinent, admonendi: fuitq́ue hoc maiorum noſtrorum, vt arbitror, conſiliũ, vt quas laudes prædicari palam in aliis,& commendari iu- uentus viderit, ad earum æmulationem vehemen- tius incendatur, eiſdemq́; veſtigiis inſiſtere ſtudeat. Ac vt de moribus quidem veſtris, quod verum eſt, ingenuè fateamur, nullam profectò magnã, niſi nos omnia fallunt, conquerendi cauſam habere nũc vi- demur. 8 feliciorem, ac beatiorem hanc ſcholã eſſe iudico, Deũmque Opt. Max. precor, vt vos in hac moderatione, modeſtiaq́; in perpetuum conti-
neat. De ſtudiis vtinam ego verè idem dicere poſ-
ſim. Nam quoſdam adhuc eſſe audio, qui à vulgari tractandi iuris ratione, aut corruptione potius, quæ iamdiu ab hac ſchola exploſa eſt, animum abduce- re non poſsint. Quibuſcum vt fuſius diſſeram, an-
guſtia temporis, quod ad dicendũ nunc mihi praæ-
ſcriptum eſt, non patitur. Ac de ea quidem re alias edito libello(quem in manibus ſtudioſorum verſa- ri video)ſatis copiosè à me diſputatum eſt, Illud di cturus hic libenter ſum, quod ſilentio prætermitti
nõ debet, me, qui cùm ſæpe aliàs, tum maximè hoc
triennio proximo, cum forenſibus hominibus ver- ſatus ſum, vix vnum, aut alterum ex tanto numero offendiſſe, qui veterem iſtam docendi rationem nõ damnaret, ac ceu peſtem quandam, non execrare- tur. Contra verò, cam, quæ à nobis inſtituta hic eſt, probare eos ſolitos ferè animaduerti. In quibus etiã fuiſſe non paucos graues viros,& iam ſenes recor- dor, quos à nobis admonitos,& perſuaſos ad præ- ſcriptum noſtrum ſtudia ſua inſtituere, nõ pigeret. Quod quidẽ eò dico, vt planum faciam noſtrum
hac de re iudicium, cũ iis etiã, qui magnum vſum
iuris ciuilis habent,& in foro verſantur, conuenire. Ae ſi aliud ſentiremus, quo tandẽ conſilio, aut qua ſpe adducti, ad hanc ſtudendi,& ediſcendi iuris ra- tionem tantopere vos hortaremur, ea reiecta,& dã-
nata, quam aliquantò liberius plauſibiliusq́; nobis
liceret defendere? Quid facilius nobis eſſet, quàm ſcholaſticorum Doctorum opiniones, ex Iaſone a- liquo, aut Felino decerptas, in quorum ſcriptis om- nem propè ætatem noſtram conſumpſimus, totidẽ verbis referre, ſi è re ſtudioſorum id foret: Reprehẽ ſus eſtà veteribus Albutius Rhetor, quòd in omni controuerſia dicere cuperet, non quicquid debebat dici, ſed quicquid poterat. Argumentabatur enim (vt quidam ait) moleſtè magis, quàm ſubtiliter, ar- gumenta argumentis colligebat,& quaſi nihil eſſet ſatis firmum, omnes probartiones probationibus a- liis confirmabat. Quo genere dicendi, nec corru- ptius, nec ad docendũm ineptius, vllum dici, fin- give poteſt. Ac veriſsimum mihi videtur eſſe, quod ab eo, cuius iam memini,(Giptum alicubi eſt, ni- hil eſſe inamabilius, quàm diligentem ſtultitiam.
Hæxc
*——.—“— 4— 3 1— —,—— erer 5—————————
————— 8———*
—— ————— ͤſͤͤͤſͤſ

—
c
4
————
1 1 4 4 . v 4 14 8 1 3 4 3 H . 1 4 4 4 1 1 8 4 4 4 8 1 4 4 4 1 3 3 . 1 1. 4. ½ 3 4 ½ 4ʃ 3 4* “ 1 4 4 3 “ 4 1 1* 3 3 8 4 . 4 4. 1 3 4 1 3 4 4
5—
1486
Hæc autem corruptio quanta ſit, vel illud atgumẽ- to certiſsimo eſt, quod vobis quotidie experiri con- tingit, nempe iis, 2u rectiorem explicandi iuris ra- tionem amplexi ſunt, in caque ſe exercuerunt, ni- hil facilius eſſe, quàm de iſtorum ſeriptis iudicium facere,& omnes, quotquot huius generis ſcriptores ſunt,& copia rerum,& ſubtilitate diſſerendi, ius ci- uile docendo, atque interprerando vincere. Verùm de his plura hic dicere non eſt neceſſe, cùm pręſer- tim hic pauciſsimos reperiri tam corrupti iudicij, peruicaciſque ingenij nobis nũtiaturn ſit, plurimos autem eſſe, qui recta ſtudia ſectentur,& vetetẽ bar-
0 72 A7470
FRANCISC
RECITATA IN
bariem, ſophiſticẽnque oderint, atquè contemnant.
His tamen videndum eſt, ne facilitate illa tractãdi
iuris, quam ipſis demonſtramus, in perniciem ſuam
abutantur,& ea re freti laborem diſcendi remittãt.
Fallitur enim quiſquis putat viam vllam excogi. tari à nobis poſſe, qua ſine labore, ſtudio, cura, vigi. liis, ad plenã iuris ciuilis ſciẽtiam, peruenire liceat. Sed de his accuratius diſputãdi, alias dabitur locus opportunior. Iam ad te redeo, Donelle eruditiſ.& quia, vt te Docturę cingulo,& inſiguibus exornẽ, pe ris, in primis vt hoc ſuggeſtũ cõſcendas, moneo: de- inde quicquid mearum erit partiũ exequar. Dixi.
8
1DVARENI
COOPbTATIONE
D. Nicolai Buguerij, Anno 155 1. Die 15. Decemb.
NTSI neſcius non ſum, viri ornatiſsimi, quàm graue hu-
nunc ſit, quamque mihi parũ conueniat hęc, quam ſuſtineo, 3 0) perſona, tamen facilè patior, ce ſtudiis literarum noſtrarũ, apud vos aliquid dicendi, occaſionem mihi oblatã eſſe. Ac ſpero fore, vt de rebus vtilibus admodum, ac neceſſariis à me admoniti, hodierno die orario- nis noſtræ humilitatem amplectamini, nec proti- nus me dicentem faſtidiatis, quòd cas res, de qui- pus dicturus ſum, ornare eloquentiæ luminibus,& illuſtrare nequcã. Nam ſi M. Tullius, à Philoſopho oratoriam eſoquentiam non admodũ flagitare ſe ait, modò res bonas,& cognitu dignas afferat: quã- tò magis ignoſcendum huius temporis Iureconſul ro, in quo vel Latinitas ſola,& ſermonis puritas tã rara Pr penè prodigioſa habeatur.(Wod quidẽ à me dictum eſt, non quia eloquentiam a perner, ſi- ne qua cæcam, atque mancam eſſe Iuriſprudentiã, clarè profiteor: ſed vt venia me dignum aliqua eſſe oſtendam, ſi quam in aliis admiror,& exoſculor, quamque mihi aſſequi propter infelicitatem tẽpo- rum, aſiaque incommoda, non licuit, eã oratio no- ſtra, aut ſermo potius parum redoleat, cùm præſer- tim ad hanc recitationem non mca me voluntas, ſed publici muneris ratio, impulerit. Ac fortaſsis nuda, ſimplexq́; rerum expoſitio ſine vllo ornatu,& fuco, eò vobis gratior futura eſt, ſicut ex mulieri- bus eæ dicuntur cæteris melius olere, quæ nihil o- lent. Cùm autem de argumento deliberarẽé(non e- nim ꝓνιανκναναάππ genere ſemper vtendũ hic eſſe pu taui) nullum aprius, nec cõmodius occurrit, quam de iuris tractandi ratione, qua in hac ſchola hodie vtimur. De qua nuper in cooptatione Hugonis Do nelli, collegæ noſtri, diſſeruimus, ſed tẽporis angu- ſtia, quod. mihi ad dicendum præſcriptum fuerat, me rem totã ſatis explicare non permiſit. Itaquc mihi idem, quod Romanis Oratoribus accidit, qui
meris meis onus impoſitum
eandem actionem aliquando in plures dies parrie- bantur, cùm integrã vno die cauſam orare nõ poſ- ſent. Dico igitur, nullã eſſe vtiliorem iuris tractan- di rationem, quàm ſi eorũ ſimplicitatẽ imitemur, qui id nobis ſcriptũ reliquerunt. Ac pro exẽplo ſuf- ficere poteſt vnus Vlpianus, in cõmentariis ad edi: ctũ Pretoris Vrbani, quibus nihil purius, ſimplicius, elegantius, reperiri in hoc genere poteſt. Itaq́; mihi ſæpe venit in mentẽ mirari, non quòd noſtri ab il la germana ſimplicitate tãtũ degenerarintid enim eis cõmune fuit cũ multis, propter fatale quoddã ſe culi malum)ſed quòd cæteris tandem reſipiſcenti- bus, Philoſophis, Medicis, Theologis, adhuc inſani- re non deſinãt. Quam corruptionem cùm animad- uerteremus, certiſsimam peſtem ciuilium ſtudio- rum eſſe, non deſtitimus per hoſce tredecim,& eo amplius annos, quibus in hac ſchola ius ciuile do- cuimus, tum voce, tum ſcriptis, iuuentutem admo- nere, vt ab errore in viam rediret. Et quia libri ex- tant à nobis editi, quibus ſententiam, de toto hoc genere, noſtram expoſuimus, non committã, yt eiſ dem repetendis tempus inaniter conteram. Qux verò nobis vulgò obiiciuntur, partim ab imprudẽ- tibus partim ab inuidis,& maleuolis homini bus, cea nunc refellere, ac diluere conabor. Quoſdam enim mouet exemplum luriſconſultorum noſtre memo- riæ nobilium veluti Alciati& Zaſij,& quorundam aliorum, quos vulgari genere vſos fuiſſe, aut certè non longè ab eodem receſsiſſe vident. Sed animad uerti, duo genera huiuſmodi Doctorum eſſe. Vnũ eorum, qui nec co præ diti ſunt iudicio, vt quid o0⸗ ptimum ſit videant, nec ita literis exculti, vt cùm à commentariis ſuis, vel latum vnguem receſle- rint, quicquam melius præſtare poſsint. Cum his minimè neceſſaria nobis eſt concertatio, qui inſci- tiam ſuam ita nequeunt tegere, vt non cam iuuen- tuti paulò humanius inſtitutæ, tertio quoque ver-
bo prodant. Quare ſtupidos, ac plumbeos eſſe eos
neceſſe eſt, à quubus, horum ſtoliditas,& ignotan-
tia non deprchendatur. Alij ſunt, quibus nec e. ri
———
——— 1 E 1 9. 2. 4 2
—
— ———
“ ——
.—————:————- ——————————————Q——ᷓn—öJ-— ——,— 4— 8————-——

nd in plutes de die caulam ort,
ewiilotem ilbt rü ſmplicitnim
luenmt Achwe ue in cömentt cgrrex arihn ar, non qudi ntil titũ degeremnititn
propterfäritmiit
rreris tandem muim.
s Theobogbammie
erruptionem dumè m peſtem culmi
s per hoſce tmtatt
in hac ſchonisè ſcriptisiuuems im reditet. Egus sſententiam,Sin imus,non onsi b s imaniter coms 3 iuntur parimo,
& maleuolstmn
abor. Qus e conabot. r
ctrinam eleganriorem, nec iudiciũ prorſus adimo, ſed bonam, ſynceramq́; mẽtem in eis deſidero, quæ non minus in luris doctore, quàm eruditio mihi ne ceſfaria eſſe videtur. Quiſquis enim putat, vllã ar- tem eſſe, in qua plus fallacie, ac prælti giarum hodic ſit, quàm in hoc munere docendi IJuris, profectò in magno is errore verſatur. Nam eruditiorum quàm plurimi, ambitione ducuntur& ea ſectari ſolent, non quæ vtiliora iudicant ſtudioſis, ſed quæ plus o- ſtentationis labent,& maiorem eis admirationem vulgi conciliant. Hinc fit, vt vix vnquam ſimplici- ter, rem aliquam exponant in Iure docendo, ſed 0- piniones opinionibus,& argumenta argumẽtis ac- cumulantes, rem obſcurent, quam tractandam ſu- ſceperunt, magis quàm explicent:& poſt longam, faſtidioſamque diſpurationem, incertiores à ſe di- mittant auditores, quàm acceperint. Sibi nanque perſuadent, ſimplicem rerum enarrationem, tam magnificam, ſplendidamve non eſſe, quàm, cùm in vtranq; partem adductis rationibus,& legibus, ex horrendo illo, ac tenebroſo cõmẽtariorũ Chao, depromptis,& omnes, quæcunq; occurrũt, queltio- nes prolixè,& verbosè, ita diſputantur, vt mirificũ (ſi Diis placet)doctoris acumen,& copiam miſera iuuentus obſtupeſcat. Ac pleroſq; eorum animad- uerti, occultandæ ignorantiæ ſuę cauſa, ſuis ſe tene- bris quaſi inuoluere,& ſepiam imitari, quæ atri cruoris effuſione, aquam obſcurare ſolet, ne à per- ſequentibus ſe depræhendatur, Quamobrem non eſt quod nobis opponant aduerſarij, exemplum a- liorum Iuris profeſſorum, ne eorũ quidem, qui do- ctrinæ nomine claruerunt noſtro tempore, aut quo- rum etiam nunc fama celebratur. Nam& horum plurimos ſcimus, non probare quod agunt, ſed hoc prætextu ſe excuſare, quòd ſcenæ ac tempori(non enim quæſtui,& ambitioni dicere volunt) ſeruien- dum ſibi ſit. Quæ verò extat viri eruditi meo iudi cio,& prudentis oratio, pro interpretibus iuris, non tã iſtis patrocinatur, quàm vulgò ab eis iactari ſo- let. Qui,&ſi contendat, abſq; interpretũ ſcriptis Iu- tis artẽ intelligi non poſſe, tamen hunc coaceruan- darũ opinionũ morem, qui vulgò receprus eſt in publicis ſcholis, ei nõ probari compertũ hiabeo. Nã
hos interpretes, ne nos quidem ipſi, ex hominũ ma- nibus excutere nitimur fioc tẽpore: ſed ad iuuentu-
tem inſtituendam, nihil prodeſſe, imò verò pluri- muͤm obeſſe eos, cõfirmamus. Et ſaue, eorũ, qui ta- libus ſcriptoribus plorimum tribuunt, hæc ferè eſt ſententia, ne attingenda quidem eſſe illorũ ſcripta, ab iis, qui in veteribus Iuris autoribus nondum ſa- tis exercitati, præceptoribus adhiuc dant operã,& in ſchola inſtituuntur. Atque vtinam is, de quo nũc
loquimur, vir in cæteris diſciplinis excellens, iudi-
cium illud ſuum acre,& limatũ, magis quam alie- num, hic ſequutus eſſet, nec profeſſoribus Iuris, ne- ſcio quibus, tam ſe credulum præbuiſſet: quos virũ bonum, ſimplicem, modeſtum,& in iis, quæ alienæ ſunt profeſsionis, iudicio ſuo parum fidentem, faci- le decepiſſe credibile eſt. Ad alios venio, qui purio-
rem eſſe doctrinam noſtram, liberalioremq́;, ac e-
ruditiorem non inficiantur, ſed hunc eſſe rerũ hu- manarum ſtatum, aiunt, vt ad forenſem vſum, aut nihih aut parum, conferat. Quod ſi verum eſſet, iu-
ſtitsima profectò de nobis ſtudioſorũ foret quere-
1487
la, quorum plurimi eo tantùm conſilio, huic ſe de- dunt ſtudio, vt vel ad res iudicandas, vel ad cauſas agendas in foro, inſtructiores paratioréſque redda- tur. Itaque noſtrum eſt non iis modò conſulere, qui Huius artis ſola tractatione delectati, nihil aliud in vita ſunt acturi, ſed eorum vel maximè rationem habere, qui ciuilem hanc ſcientiam, ad vſum tranſ- ferre cupiunt. Noſtra verò doctrina ea eſt, vt iis, qui in foro verſari aliquando volunt, nihil vtilius efſe putem. Non enim omnia ſubuertimus, quæcunque vulgò recepta ſunt(vt calumniantur aduerſari)led ex vulgaribus ſcriptis, quæ inanibus, ac friuolis di- ſputationibus referta ſunt,& ingentes tenebras ha- bent, optima quęq; decerpimus, ac vt Lucretij ver- bis vra,. i Floriferu, vt apes, in ſaltibus omnia libant, cunia nos itidem depaſcimur aurea dicta.
Deinde ea ſimpliciter, purè, populariter, tradere & ad ciuilẽ conferre vſum, maximè conamur. Ab aliorum ſententia interdum deſciſcimus non ſine multorũ exemplo, ſed parcè, ac propemodum reli- giosè, nec aliter quàm cuùm errata eorum tam aper- ta eſſe nobis videntur, vt nec diſsimulari, nec excu- ſari poſsint. Qua in re,& boni præceptoris,& boni viri, ac veritatem amantis officio nobis fungi vi- demur. At enim ludices noſtri temporis, Bartoli,
& aliorum huiuſmodi ſcriptorũ opinionem, iudi-
cando pro lege, ac certo iure ſequuntur. Et quidem de omnibus iudicibus in neutram partem loqui ſi- ne temeritate poſſum. De iis, qui ſummis Galliæ tribunalibus hodie præſunt, quod longo expertus ſum tempore, id ſine repræhienſione cuiuſquam di- cere poſſe mihi videor. Ego autem quandiu cum eis vixi, tales ferè cognoui, vt qui Battolis, atq; Bal- dis, omnino addictos eſſe contendunt, nec vlla ra- tione ab eis auelli poſſe, eos magnam viris ſapien- tiſsimis iniuriam facere exiſtimem:tametſi non ne- go, plus aliquantò his opinionibus tribui nonnun- quam ſolere, quàm vellem,& quàm veritas, ac ratio patiatur. Sed ita ſunt res humanæ, vt quæ tam altè radices egerint, ea non ſtatim è mentibus hominũ eximi poſsint. Facilè autem ſuſpicor, vnde orta ſit eorum calumnia, qui aſſerunt, ea nos tradere iuuẽ- tuti, quæ foro non conueniant. Sunt enim plerique, in noſtra Gallia præſertim, qui eo tantùm animo in
forum ſe conferunt, vt quæiſtum faciant, quo iure,
quaque iniuria,& vt litibus inter homines ferendis dent operam: quo ſcelere nullum eſt in Republica grauius, aut animaaduerſione dignius. Hi alterca- tiones Doctorum,& interpretũ luris, opinionumq́;
varietatem illã, quæ in vulgaribus cõmentariis le-
gitur, ad eã rem ſibi non parum conducere exiſti- mant, quòd quamcunq; cauſam tueri velint, æquã, iniquam, iuitam, iniuſtã, nunquam defutura ſit eis Dodtoris alicuius auctoritas, aut cauillationes ab iis excogitatæ, qui omnia vocare in controuerſiam ſolent. Vix enim vlla eſt tam iniqua, abſurdaque, opinio, ſi omnia omnium ſcripta excutias, quæ non defenſorem aliquem, aſſertoremq́ue habeat. Qui tam praua mente, ingenioque præditi ſunt, mirum profectò, non eſt, ſi inſtitutum noſtrum, tanquam foro non accommodatum, id eſt, à forenſibus im- poſturis alienum, ipſis non placeat, cùm modis o- mnibus enitamur, vt iuſtitiæ,& æquitatts artem, ac viam
e T ne A,- eeen ͤ— E R———y——————y——

14 88
viã magis, quàm litigandi cauillandiq́; doceamus. Necverò nobis animus eſt, ralibus hominibus blädi ri, aut quod ſentimus, diſsimulare, quò in auditoriũ noſtrũ eos pelliciamus, quos arceri ab eodẽ potius, ac procul ſummoueri, p ublice interſit. Etenim libe re profitemut, uos eò potiſsimuùm ſpectare, vt forẽ- ſes artes, ac fraudes(quę Galliã, præſertim noſtram, multos annlos miſerabiliter afflixerunt)tandem ali- quando detegantur,& orbi innoteſcant. Quod nũ⸗ quàm accidere poteſt, niſi reſtituta Iuris veteris, tũ
Romani, tum Gallici limplicitate. Quius rei exem- plum legitur in libris cuiuſdam noſtræ memoriæ
ſcriptoris eruditi, non indignum quod hic à nobis commemoretur, quodq́; noſtri Principes, tandem aliqua ex parte imitari, in animum inducant. Quo tempore Mathias Coruinus, Pannonici Regni habenas tenebat, id eſt, annos abhinc circi- ter ſeptuaginta, ſicut& ante illud tempus præclaris legibus, inſtitutis, ac moribus, ſed quampauciſsi-
mis, regebatur populus, Ac tametſi lIuriſprudentià
Romanam ac veterem non aſpernarentur, tamen
nouitia hæc noſtra(quæ Doctorum Accurſianorũ
eſt) nunquam ipſis nota fuerat. Nec verò quic-
quam facilius erat, quäm lites omnes,& controuer-
ſias, quæ inter ipſos orirentur, componere, ac diri- mere. Qua fœlicitate, quænam maior vlla ipſis cõ- tingere poterat? Nam(vt Iſocrates ait) Eæ leges o-
ptimæ iudicandæ ſunt, quæ lites quàm pauciſsimas
gignunt. Hic Mathias vxorem duxit, filiam quan- dam Fernandi Neapolitani Regis, in cuius comi- tatu venerant è Neapoli acutiſsimi, ac celeberrimi totius Italiæ Iureconſulti, id eſt, qui in ſcholaſticorũ interpretum argutiis omnium exercitatiſsimi fe-
rebantur. Hi, magna grauitatis ſpecie, barbarum
(vt ipſi dicebant) morem aſpernati, homines, qui
pro ſapientibus habebantur, facilè Regi perſuaſe-
runt, vt ſubrilior quædam actionum,& iudiciorum formula populo præſcriberetur. Dicam paucis, nam expoſitio totius fabulæ prolixa nimis eſſet, vbi nul- læ prius erant lites, omnia litibus feruere cœperunt, & in dies magis, ac magis graſſabatur ea lues, donec Iureconſultos illos tandem Rex prudenxiſsi- mus expulit,& rem omnem iudiciariã ad priſtinã ſimplicitatem reuocauit. Quæ igitur ſit noſtra ra- tio, quod conſilium, qui ſcopus, videtis, auditores. Nec dubitamus, quin omnes, qui generoſioris ani- mi ſunt,& liberalioris naturę(quales permultos hic adeſſe ſcimus) eodem animo ſintin rẽpublicã, quo nos ſumus,& noſtrũ inſtitutũ, vt longę honeſtiſs i- mũ, amplectantur, Cur autem tot iam annos hic à nobis ſudatũ ſit, ſine magno, vt pleriſq; videtur, fru ctu,& curſus noſter tamdiu retardatus, non abs re quiſpiam fortaſsis mirabitur. Itaque huius rei, ve- lut hiſtoriam quandã ‚ſed breuẽ admoduùm, texere
hic ſtatui, ex qua cognoſci poterit, quæ fuerint re-
nouatæ huius doctrinæ initia,& progreſſus, quidq́; de ea re in poſterum ſperari debcat, Incipiã autem ab Andrea Alciato, quòd neminem, qui ante hunc aliquid memorabile præſtiterit, in hoc genere no- minare poſsim, vt meritò qui eum anteceſſerunt, inter obſcuros,&(vt ita dicam) plebeios Doctores ſint numerandi. Is, annis ab hinc, opinor, duobus& viginti, accitus in hanc ciuitatem, toto quinquen- nio ita Ius ciuile docuit, vt facilè demonſtraret
(quod antè vix cuiquam perſuaderi poterat) eius Iuris ſcientiam à literis elegantioribus non abhor- rere. Alciato igitur hoc debemus, quòd, etſi iuuen- tutem inſtituendo, in minutis quibuſdam,& futili- bus magis, quàm ſubtilibus, quæſtiunculis nimium hæſerit:tamen primus omnium, animos iuuenum ad hane elegantiæ cum Iuriſprudentia coniunctio- nem excitauit, frementibus non paucis, atque indi- gnantibus,& pleroſque viros ingenioſos, ac litera-
tos, ad Iuris ciuilis ſtudium accẽdit: qui ab eo pro-
ptered refugiebant, quòd aut deſperarent, cum bo- nis literis id coniungi poſſe, aut eam coniunctionè nimis inuidioſam fore putarẽt. Nam Cato Saccus, Aretinus,& quidam alij Græce& Latinè, vt acce- pimus, non vulgariter eruditi, vitandæ inuidig cau- ſa, ita ſcripſerunt de Iure ciuili,vt eorum monumè- ta, quæ nunc extant, non adeò reliquorum Barba- rorum commenrariis, diſsimilia appareant. Itaque maiore diguus laude eſt Alciatus„quòd rem à ne-
mine tentatam, forriter aggreſſus ſit, quam vitup 61
randus, quòd inuidiæ fortaſsis nonrihil cedens, ex inueterato more aliquid retinuerit. Optarem certè, eos, qui in huius locum ſucceſſerunt, in ſchola no- ſtra homines, in quibus miram varietatem ingenij
ſtudiorum, doctrinæ, morũmque, deprehendi, ſal- tem eius veſtigia perſecutos fuiſſe, quod profectò
tolerabilius longè fuiſſet, quam quod plerique eo-
rum in hoc negotio factitarunt. Nam ego, qui triẽ-
nio, poſt diſceſſum Alciati, profiteri Ius ciuile hic
cœpi, incredibilem rerum perturbationem in hac
ſchola offendi, vt facilè animaduerterem, quod experientia verum eſſe edocemur, Nunquam con- tingere, rerum publicè receptarum mutationem, quin multa incommoda pariat, Ac, vt generatim dicam(nec locus enim, nec tempus patitur, vt ſin-
ulos nominem,& alioqui viuentium nominibus parcere decreui) tametſi omnes fere, Accurſio,&
Bartolo plus ſapere videri vellent,& tritam ab aliis
viam defugere, ac contemnere, tamen inter ipſos non conucniebat,& vnuſquiſque propriam quaſi ſectam, quam tueretur, inſtituerat. Nonnulli verba quædam Latina paulò commodius interpretaban- tur, quàm cæteri, ſed nihil rerum afferebant, ſia- timq; inanis fucus apparebat. uæ res grauem no- bis inuidiam cõflabat apud eos, qui ex vno aut al- tero iudicium de omnibus faciehant, ac idcirco nõ Iureconſulti, ſed Grammatici contemptim vulgò dictitabamur. Alij, ex vulgarium commentariorũ lacunis, omnia hauriebant, non magno iudicio ad⸗ hibito, ſed ea paulò ornatius,& more quodam ſuo, referebant, quorum inſtitutum plauſibilius popula-
riuſque tum erat:& iis ego me, vt plurimum adiun-
gere ſolitus fui, ſed temporis cauſa magis, quam quòd eorum mihi ratio probaretur, Alij, in conucl- lendis veteribus opinionibus, nouiſque cõminiſcen dis, penitus occupati erant,& ſummoperè nitebã- tur(id quod factu facillimum eſt in hac proteſsio- ne)quamlibet abſurdas opiniones ſuas, rudi,& im- peritæ iuuentuti, probabiles reddere. Cogitabant, opinor, Paradoxorum quorundam editionem Al- ciato non infeliciter ſucceſsiſſe: cuius imitatores vi- deri cupiebant. Verúm nullus in ca re modus ab eis adhibebatur, ac ne poterat quidem, niſi ali- quis Deus, in ipſforum mentem Alciati iudicium,
pru

inſtituerat.
*
commodiums
nihil rerum int
arebat. nf
rudentiam, eruditionem repentè im miſiſſet, atque transfudiſſet. Horum ego ſophiſtarum cacozeliam infeliciſsimam, quoties mecum ipſe expenderem, atque conſiderarem, non diſsimiles mihi videban- tur Simiis illis, quæ poſteaquam animaduerterunt domos ab hominibus ædificari crebrò idem tenta- runt, ſed fruſtrà, quòd inſtrumentis ad eam rem ne- ceſſariis deficerentur. Præterea angebar animo,& dolebam non mediocriter iuriſprudentiã noſtram, cùm vix reſpirare cœpiſſet, confeſtim in hanc cala- mitatem incidiſſe. Quæ ſi loqui more humano po- tuiſſet, illud mihi videbatur dictura, quod ex ore morientis Adriani, exceptum fuiſſe fertur. Heu mul- titudo medicotũ me perdidit. Sed ad cœptam nar-
rationem vt reuertar intereà, nec multo interieccto
tempore, diuino quodam beneficio— Eguinarium Baronem hic nacti ſumus, virum acri ingenio, in- credibili memoria,& multa, variaque eruditione inſtructum, vr vix quicquam in eo homine deſide- res, quod ad exgolendam, illuſtrandamque iuriſpru- dentiam neceſſarium ſit. Nec minor fuit in eo vo- luntas, iuriſprudentiam iuuãdi, quàm facultas: adeò
vt vitio illi verteretur à quibuſdam, quòd maiore,
quàm par eſſet, feruore& impetu ad corruptionem ciuilium ſtudiorum emendandam, ac corrigendam
ferretur. Verùm ad hos morbos profligandos, qui
tam inueterati, ac propè deſperati erant, haud ſcio an medico tam acri, atque immiti opus fuerit. Is ſimul atque huc acceſsit„ facilè conuenit inter nos, quibus vnus, atque idem finis propoſitus, erat, de ratione ſtudiorum corrigendorum, quam poſtea ferè ſecuti ſumus. Et quanquam aduerſariorum no- ſtrorum, id eſt, Sophiſtarum,& præſtigiatorum arti- bus ſeducti, ex iuuenibus ſtudioſis nonnulli, à nobis alieniores erant, tamen optimi quique noſtris cona- tibus non obſcurè fauebant,& applaudebant. Maius erat nobis cum ciuibus,& Magiſtratibus quibuſ- dam negotium, qui cùm ne ſuſpicari quidem pof ſent, quis olim futurus eſſet huius tam neceſſariæ ſtudiorum renouationis fructus, ſcholæ ſolitudinem (quæ tum nobis, non minus, quam ipſis, ingrata erat) culpæ noſtræ, vitiõque adſcribebant,& nos eo no- mine, odiosè admodum inceſſebant, exagitabantq;. Nec verò magni apud eos ponderis erant rationes noſtræ, ſed protinus audiebamus, Ergo vos conſul- tiores eſtis omnibus Tholoſanis, Pictauienſibus,
Aurelianenſibus, Legum doctoribus, qui tanta fre-
quentia& celebritate profitentur ius ciuile? Melio- res eſtis doctores Alciato ipſo, qui cùm non minus ſit, quàm vos, Latinus, gloſſas Accurſij, cum appara- tu Bartoli, magnificè interpretatur? Sapientiores de- nique Senatu Pariſienſi, qui doctoribus iuris eam formam rationemque docendi præſcripſit. Itraque, pro tam honeſtæ voluntatis in recta ſtudia, noſtræ, præmio, ac mercede, non modò imprudentiæ, ſed etiam impudentiæ, temeritatis inſolentiæ, ac perui-
veee““
1489 caciæ falſo crimine, notabamur. In hac tanta indi- gnitate ſuccurrebat exemplum Timothei cuiuſ- dam Muſici, quem proptereà quòd in arte Muſica quædam nouauerat, à populo exibilatũ, explofm. que, Euripides bono animo eſſe iuſsit, futurum ad- dens, vt ipſe mox omnibustheatris ſuperior iudica- retur. Sic emm nos aduentantis melioris ſeculi re- creabat ſpes, ac conſolabatur, quaſi id diuinantes, præſentientéſque fore, quod iam à nobis obtigiſſe Dei Opt. Max. benignitate videmus,& experimur. Nam aut vehementer ipſi fallimur, aut ab huius fa- bulæ cataſtrophe non longè abſumus, quam qui- dem nos, non iucundam moddò, ac plauſibilem, ſed etiam nobis, ſcholæque noſtræ honorificam, glorio- ſamque fore confidimus. Non enim ignoramus que iam ſit bonorum virorum de nobis, noſtrõque in- ſtituto opinio, ac expectatio,& corum præſertim, qui in foro,& ſummis tribunalibus agunt, quibus ante hoc tempus, noſtra docendi ratio, nonnihil ſu- ſpecta fuerat. Quis ſit iuuenum nobiliſsimorum,& ſtudioſiſsimorum concurſus in ſcholam noſtram, perſpicimus. Ex ciuibus, atque magiſtratibus, qui priðs infeſti nobis erant, eis nunc moderatis, placa- tiſque vtimur. Dux noſtra Margarita, fœmina præ- ter eximias dotes omnes, quæ in muliebrem ſexum cadunt, etiam literis inſignitererudita, quàm præ- clarè de nobis ſentiat, ac loquatur, quanto nos pro-
ſequatur ſtudio,& affectu,& quantoperè nos, ſcho-
lamquc noſtram ornare ſtudeat, nec obſcurum, nec dubium nobis eſt. Sæpe audita eſt eius vox, cùm di- ceret, nullam rem quæ ſui Imperij, ditioniſque ſit, tam ſibi curæ eſſe, quàm Biturigum ciuitatis ſcho- lam, eam in qua iuriſprudentiæ decus ſuum, ſplen- dorêmque reſtitui intellexerat. Ex quo perſpici po- teſt, quid in poſterum de ſchola ipſa ſperandum, ex- pectandùmque ſit, cùm præſertim profeſſorum om- nium idem animus, eadem ratio, conſiliũmque ſit, & omnes in hoc veluti conſpirarint, vt reiectis ve- teribus nugis, atque ineptiis, purè, dilucidè, atque Vtiliter ius ciuile doceatur. Sed de profeſſoribus
ui ſumma cum laude ius ciuile nunc docent in hac Thola ne plura dicam, temporis breuitate impe- dior, vt ne de Buguerio quidem noſtro, optimo,& eruditiſsimo viro, cuius ornandi cauſa, in hunc locum conuenimus, mihi dicere, pro eius di gnitate, & meritis liceat. Quid autem de eo maius, ac illu-
ſtrius dici poteſt, quàm quod hoc tempore, in quo
ad iuriſprudentiam veterem inſtaurandam, tanta cura,& ſtudio homines idonei vndique hic conqui- runtur, is dignus præ cæteris habitus ſit, non à no- ſtro ordine tantùm, ſed etiam à ſummo illo iuriſ- prudentiæ Antiſtite, M. Hoſpitali, qui pro- uinciam hanc nobiſcum ſuſcipiat. Quam- obrem finem dicendi hic facio, & ad noſtri operis clauſulam
accedo. Dixi. b Hh
—y
—————.——.— ———.—————— ——————— 1 oſ“ ——„— 2.“ 1 8 — 6— E 4 .

1490
1VRIS
DIOSIS
2
8 — 9 d AMM— 2 — 838 5 ⸗ 4— f 3 —— 2 — 5 —— ———V—ꝛ—V—:ęOA˖—n—
0 N 12 80 5
veſtra neceſſariarum vobis ipſi potiuùs, quàm vlla facultas defuiſ- ſe videatur.
VTKIVSQVER S 1 V. IVVEN IBVS, IN CI ARIS§.
SENA
—,

lmodi prolelonn, aas, ſed etiamoo ta ciuilia nuſqum 1 „qudd velexstm, utate petmorhun 3 demus. Hæccumt aſe voluntaemmbs zue amplifcanacnt ve commodäinni vos viciſſe fnemum im xternum ſüicaun Snübil in hoc grna uerſa, hic adſciuf qux nondum rni betes, atquem quem huim L veſtti gex. date ope- b
ua
§ENAIVS DEGKEIT V M.
DVarto( alendas Iunias cum Senatu coacto Verba fecerint ex eo ordine nonnulli, tum de luriſconſultorum oRcio, qui hsnorario publicè accepto pro- Ntencur, rum de Iuris ſiudioſorum iuuenum profectu, ac de his quæ in vni- Huerſum ad totius ſcholaftici conuentus rutelam pertinent: Cum que 2quiſßi- NW mum ſſt iis, qui Reip gubernacula tenent, magna curæ eas artes ſſeiſine qui- u zpſa conſiſtere nequit, ob eas cauſas Senatum arlitrari, clarißimum or- —— dinem luriſconſultorum recté, atque ordine facturum, ſi diligenter, I ſoli- citè curauerit tum monendo, tum pro poteſtate pracipiendo, vt iuuentus, quæ vndique huc con- fuit Iuri ediſcendi gratia, plena animi contentione in eius b hudium incumbat: neque ſolitaria modoò,& dome ſtica lectione ſeſe exerceat: ſed viuam præceptorum vocem continenter, attente, e, nuidis auribus excipiat: quo genere ſtudiorum nullum præſtantius eſſe, E& pirorum ſapientiſimo- rum teſtimonio,& rerum experimentis comprobatum eſt. ö Et cùm natura comparatum ſit, vt hi præaſertim, qui nondum ætatis ſunt confirmatæ, non n 2 præſente rei alicuius vtilitate magnopere moueantur, ingentemque feudiorum ciuilium fructum, aut non videant omnino,aut veluri per caliginem quandam Videant: ob edmque cauſam prace- ptoribus dicto audientes non ſint; exiſtimare Cenatum à Eepu-eſſe, eos aliquibus gloriæ ſtimulis excitari, ac honorificentiſſimum aliquod& publicum præmium iis decerni, qui præ cæteris in eo ſtudio iuris viſi fuerint excellere. b“ b Itaque placere, vr quotannis ex iuuenum iuri⸗ ſeudioſorum numero, qui luriſconſultorum iu- dicio prohati, ſelecti,& ad Bulen ipſam, ſeu Senatum produlti fuerint, ſeptem Vt minimum ad ſolennes honorum ſcholaſticorum gradu magnifico,& wiſendo ritu, in Fequentiſßimo Profeſſo- rum omnium at que ades Magiſtratuum, O Vlendidiſſimorum ciuium conſeſſu, quo maiore thea- tro ſeltata ſit eorum yirtus,& eruditia, publicis impendiis promoueantur. b b Ex quibus tres Auras IIpo*⁴⁵Tas totidem(quos V'ulgò Baccalaureos,& Licentiates appella- mus)ordo luriſconſultorum declarato ſeptimum verò docturæ inſignibus exornato. t autem ea probatio,& electio ab omni gratia,& ambitione remota fitplacere, eos demum hoc honore dignos indicari, qui certo ſtatutõque tempore, in publicis auditorius aſidui, non ſine li- bru(contra qudm hactenus fattitatum ſit) profeſſoribus ordinariu operam dederint, non leuem G& erfunctoriam, vt antehacaſed plenam, iuſtam, atque inculpatam. quique profeſſores ſu os frequen- rins conſulendo, ac diſputarione laceſſendo, ipſis diligentiam ſuam, ſtudium,& induftriam approbauerint. b Item arbitrari Senatuml quod ſhine Faude cuinſquam edicti regip alteriusye conſiitutionis, aut ampliſimæ Darißenſis Curiæ S enatuſciſultorum fiat primo gradui annos duos, tres annos alteri, quatuor Vero tertio gradui ſufhicere, ita yt quadriennio omnes iam dictos gradus cenſequi liceat. Et cum terrius hic Doctura gradus ſummum fit honoris faſtigium, ad quod non temers quen- quam aſpirare decet, ne obſoleſcant tantæ dignitatis inſignia, placere nemini ad eum dignitatu gra- dum hac yia aſcenſum patere, qui non aliquot publicis diſßurationibus(quas Eepetitiones yocant) ingenij profectus eruditionus pecimen,& documentum non obſcurum dederit. Quo in genere qui cæteru frequentius, ſubtilius& diligentius ſeſe exercuerit, ſuoque exempload ytiliſtimum ſeudio- rum exercendorum genus alios inſlammauerit, hunc ceu candidatorum omnium digniſimum eo- rundem Iuriſconſultorum ſuffragiis renuntiari. Et qud ſtudioſa iuuentus pleniorem, atque Vberiorem ciuium erga ſa benignitatem expe- riatur, ilud quoque placere, ineunte proximo anno eos promoueri, quos tunc temporis ipſ profeſſores ob cauſas iam memoratas, ſua commendatione ac tecti⸗ monio dignos iudicauerint. Datum Zituri-
gibus Anno 15 41.
—
Hlh.
————————————yy——————

, ₰
1492
FRANCISCI DVARENI COM.
FEVDORVM. 1e1A
Summis rerum& ſententiarum, mutuiſque teſtimoniis ad ſingula capita ad ie cis AVCTHORE IOANNE HAVICHORS T110 M 8 NAST. 4
4 generoſo Meroi ac Domino Theodoro Abronckhor ſ b E Zarthenbon ch, Bar eni in Anhal b 82 SZaer ac domino in Lathum, 82 c. Mecanati ſuo,
l0annes Hauichorſtius Monaſt. I. C. S. D.
Muia fatis in peius ruere,& re- V tro ſublapſà referri: inquit Ver-
Nlius, inſignis atque authoritate grauis Poëta: generoſe& il-
luſtriſs. Heros. Idque cum cæ- eteris in rebus atque artibus:
Ahtum verò in doctrina legum, & ciuili ſcientia, quam Græci voεν ꝙν Qνν Mάpatele vocant, nimis, pròô dolor, manifeſtè perſpicitur. Tametſi enim hæc olim pro dignitate ſua mαν νς εππνινmιμάυμ ννενμ an, vt
ſcribit Ariſtoteles, Q. Mutij Scæuolæ,& Saluij lu-
liani ætate, verbis verborumque formis pura,& via
ac ratione explicata fuerit: tamen neſcio quo fato paulatim à ſtatu dignitatis ſuæ deiecta deturbataq; & multis,& denſis omnino tenebris eſt circunfuſa. Nã quæ doceo illo ſeculo Q. Mutius Scæuola, quod Saluius lulianus, quæque alij vſu rerum,& diſcipli- natum doctrina eruditi homines, de publico priua- toque iure artificiosè digeſta, magno Reipub. bono generatim compoſuerant: ea cum ſuis collegis Tri- bonianus ingenti omnium hominum incommodo,
temerè diſſecta diſtractaque, latè diſsipauit: artemq; iuris ciuilis(ſi modò ars dici poteſt, in qua plus in-
duſtriæ& laboris, quàm artis& doctrinæ apparet) magis difficilem& obſcuram, quàm magnam atq; vberẽ nobis reliquit: Adeo vt non mediocriter per- timeſcendum, ne hiſce incommodis debilitata, ci- uilis philoſophia penitus concidiſſet: niſi à maximæ naturæ& perfectæ doctrinæ hominibus hoc noſtro tandem æuo, nonnihil eſſet recreata: qui ad hanc il- luſtrandam ornãdamq; ſua& ingenia& ſtudia con- tulerunt. Verùm enimuero illud mirũ, quid ſit, quod
4
rat? Hæc quæ de ſacris fundis extat veterum doctri- na, neq; diſpoſitè, neque purè& emendatè confecta eſt: ita vt eam in certa genera digerere, generũ quaſi quædam membra diſpertiri, propriam cuiuſq; vim
definitione declarare, latinitatẽ orationis,& purum genus dicendi accommodare, non cuiuſuis eſſe vi-
deatur. Accedit illa quoque cauſa, quòd res diffuſas & diſperſe dictas, in lucidũ ordinem cogi quidem
certè omnes æquo animo patiuntur:at purũ ſermo- nem paulatim renaſci volunt,& barbarum ſenſim
cadere: repentè& ſubitò commutari moleſtè ferũt:
præſertim qui in cõpoſitis lexibus, vt Luciliani Sce-
uolæ verbis vtar, nõ ſuo, ſed vitio temporum aſſue- ti, artificioſa lectiſsimarum vocũ terminatione ab- ſolutis ſententiis, non perinde delectantur. His de
cauſis, credo ego ſerius omninò quidem generoſe
Baro quàm vtilitatis magnitudo poſtulabat, aliquã-
do tamen ad hoc genus donationis, quod feudum
appellatur ornandum, præſtantes doctrina viros ac-
ceſsiſſe. Inter quos Guilhelmum Hannetonium,& Fran. Duarenũ minimè poſtremas tenere exiſtimo: vterq; ingenij magnitudine fretus,& quod inſtitu- tus liberaliter doctrina rerum optimarum, huic iuri lumen afferre conatus eſt: neque id infœliciter, mea quidem ſententia. Ingenioſius enim& grauius de iure beneficiorum, quàm veteres, vterq; perſcripſt. Sed de Hannetonio aliàs: ad Duarenum verò quod attinet, quamuis hunc de feudis Cõmentarium pau
lo ante mortem, rogatu quorundam Germanorum
cum tot ſummi conſulti iuris, hominèſq; literatiſsi- mi in vniuerſa propemodum OX‿oσοοα oATin
integritati ſuæ reſtiruẽda, operæ plurimum ſtudiiq́; conſumpſerint: hæc ciuilis iuris ſpecies quæ de be- neficiis eſt& feudis, relicta ab omnibus ferè, ac de-
ſerta. Viliſsima hæc ex omni bus: minimè. at perſo-
narum, rerum& factorum, in quibus verſatur, ex- cellentia, vtilitatiſq; magnitudine, cum cæteris phi-
loſophiæ ciuilis partibus non cõparanda ſolùm, ſed etiam iis anteferenda. Quæ igitur res illos auocauit, vt non idem in beneficiorum feudorũmq; iure ad- huc præſtiterint? quia reliquæ ciuilis ſapientiæ par- tes, ordine ac diſpoſitione rerum licet minus cõue- nientes, verbis tamen aptæ ſunt,& ſententiis con-
gruæ. Veteres enim prudentes iuris, è quibus Pan- dectarũ libri à Triboniano conſuti& verbis& ver- borum formis puros& clegantes fuiſſe, quis igno-
conſcripſerit:neque omni ratione perfecerit: tamen
ordo& via docendi, quia imprimis lucida:& quia
oratio non contemnenda, ſanẽque tolerabilis in eo
cernitur: hiſce duabus ego cauſis adductus, iudicio
illorum qui ciuilis ſapientiæ ſtudioſis Commenta-
rium hunc edendum eſſe arbitrabantur, facile ac- quieui: dedique operam, vt tum collatione aliquot manu ſcriptorum exemplarium correctius: tum etiam ſummis rerum& ſententiarum, mutuiſque
celebrium huius luriſconſultorum teſtimoniis au-
(tus, in lucem prodiret: quo ſtudioſi vtraque re ad legendum inuitati, minimo labore ex hoc libro ma- ximam vtilitatem perciperent. Tibi verd Theo-
dore verè generoſo Baroni, librum hunc,& quod in eundem laboris impendi, mitto: non ſolùm quòd
hanc feudorum doctrinam præclarè intelligas,&
maximè probes: qui honeſtè in bonis diſciplinis educatus tota pueritia: qui annis vndecim in Ca- roli V. ſummi Imperatoris Aula edoctus: qui in plu- rimis clientulorum vaſallorũmque tuorum Curiis verſatus, quàm ſit latè patens doctrinæ huius iuris
vtilitas

el karimo, derdmlaig airiio tnper um vocũ temi
donationis, glih teſtantes docmin: helmum namnt poſtremastennain
eniofius erim Uge
1
4
A
claritate illuſtris,(ſiquidem origo tibi eſt ex fami- lia Bronckhorſt& Batenborch: quarum hanc à Ba- tauorum, illam verò à Bohemorum regibus dedu-
ctam eſſe æterna antiquitatis inſignia monumenta-
Ius Feudorum à quibus conſcriptum:& quam habeat
authoritatteta i(). der(put J. Qud ſai frudun.(Lap. I. De origine feudorum.(⅞ap. III.
De diuiſione feudorunm. Cap. 1111. De rebus, quæ poſſunt in feudum dari.(ap. V. De his qui in fendu dare, vel accipere poſſunt. Cap. V I.
Quibus modus feudum acquiritur: ac primùm de inue-
ſiuara.. eIneII Gf. E.. De longa paſſeßionc. ni Se KI De ſucceſone feudi. Cap. IX, De ſucceßione feminarum. 55Cap X.
Cap. II.
De ſucceßione maſculoruumm. De iure, quod habet vaſallus in feudum. Cap. XII.
4 ¹
De iure damiui. Cap. XIII. De amißſioue feu.(Cap. XIIIT. De ingratitudine vaſalli in alium. Cap. X V. De amißione ſeudi ſine vaſalli culp. Cap. XVI. Aniſſum feudum, cui aperiatur. Cay. XVII.
De aclionibus feudi nomine compttentibus: ac primum
m—
28Zſ“ lctus ergo precibus ve- rris, aggrediar interpreta- ionem beneficiorum, quæ
491s ee 2.
68 75 feuda appellantur: in qua interprerationis ratione ſe- quemur methodum, qua iſolemus, in explicatio- Sc digeſtorum.
r Eſt enim huius tracta-
tus,& rerum, quæ in eo continentur, tanta perturba-
tio, vt non videam aliter explicari poſſe. Incipien- dum eſt à vulgaribus nonnullis quæſtionibus. Nam
initio huius tractatus quæri ſolet: quid contineat, quis ſit author,& quam aurhoritatem habeat?
2 Imprimis dicendum eſt, contineri mores& in- ſtitura Mediolanenſia, de beneficiis militaribus& feudis: ltem contineri conſtitutiones quaſdam Im- peratorum, vt Lotharij, Frederici,& aliorum: non ſũnt igitur leges, quæ continentur in hoc volumine: vt oſtendit ipſe titulus, cùm incipit, Conſuetudines Feudorum.
3 Obiiciat quis, non rectè conſuetudines dici, quæ ſunt deſctiptæ hoc libro;quia cõſuetudo eſt ius non ſcriptum. l.de quibus. fl. de legibus.. ſine ſcripto. In- ſtit. dc iure natural. gent.& ciuil.&eſpondeo, deſcri- ptas has eſſe à ſtudioſo quopiam: qui nullam habuit authoritatem legis condendæ. Quare non poſſunt dici leges: Nec ideo murtatum eſt nomen conſuctu-
dinis quòd à priuato ſunt conſcriptæ: Sed ſi authio-
In conſuetudines feud.
vtilitas non obſcurè perſpicis: ſed etiam quòd tanta in te ſit dignitas& amplitudo: vt beneff ciorum feu- dormque leges& mores cxiſtimario atque aucto- ritas nominis tui, contra reprehenſores,& nunc,& in poſterum facilè tueri poſsit: qui auita generis
1493 que teſtificantur) qui vera pietate, iuſtitia& ani- mi fortitudine, ac reliquis virturibus, patrem maio- reſque tuos imitaris:atque id agis, quod& genus& dignitatem& fortunas tuas decet: ideõque& nunc es in admiratione,& immorralem gloriam,& fa-
mam in omne æuum relicturus eſſe videris. Vale
Moœcenas in primis obſeruande. Colonix Agnp- pinæ è Scholis artium, Anno reparatæ ſalurxis 1563. Calendis Auguſti. eikel n.
SCOMMENTA
rij in conſuetudines feudorum.
Jqud dentur vaſall,. Cap. XEIIII De attionibus domina, aliuig, perfoni⸗ competentibns: & interdictus poſſeſſorig. Cap. XTX De indice cbpetenti, in cont ronerſiis fendalibus. Cap. X XI De forma exercenai indich. Cap. XXI lIus feudorum à quibus conſcriptum: & quam habeat authoritatem. O1 Ia4ir Cap. 1. ger 1 Feudoru libri quales. Curtins in prologo tratt feudo- ram Zazius initio Epitom. in vſu feudo. Connanus lib J. c. 10. Tannetonins lib. I.c.. Juris feudorum. 2 Duid hus libris contineatur. Curt.& Connanus ibid. 3 Num rede conſuetudines appellentur. Curtius I. part. c.I. Hannetonius lib..c.. 1 4 Quls primöô ins fendorum coufecerit. Connanus d. c. nlib. r.& Hannetonius lib.i.c.. b Liber feudorum an ſit authenticus. Curtius I. part. q. .Zaxzius initio Epito. in Vſus feud. Hannetonius
.lib. z. cap. i. 1
ritate publica eſſent conſcriptæ hæ conſuetudines, rectè dicerentur leges:vt ſunt mores recepti Galliæ: qui ſunt redacti inſcripta authoritate Princi pis: ideo rectè leges dici poſſunt.. 4 Nunc videndum eſt, quis ſit author huius libri. Vulgò dicitur ab Oberto ſcriptus,& Gerardo quo- dã: quanquàm eſt liber aròνε. Huius Oberti no-
men eſt in quibuſdã capitibus huius tractatus:hine creditur eũ totius huius libri authorẽ eſſe: ſed nihil tamen repcrio Oberti eſſe: multò minus Gerardi il-
lius. Sanè animaduerti quædam ex ſcriptis huius
O berti eſſe ſumpta,& huc tranſlata: eiulmodi ſunt capita, de quibus iam dixi. Sed hoc nõ arguit autho-
rem eſſe hunc eius libri, non magis quàm Vlpianus
Pandectarum: eò quòd in eo libro quædã eius refe- runtur ſententiæ. Eſt ergo rapſodia quædam, conſti-
tuta ex variis libris ſtudioſorũ, qui in foro hoc Me-
diolanenſi verſabantur. At inter omnes cõuenit, pri-
uatum hominem fuiſſe, qui haſce conſuetudines ſi-
ne vlla legis condendæ authoritate perſcripſerit.
5 Vnde quæritur de authoritate huius libri:&
an eius authoritas ſequenda ſit in iudiciis, ſicut alio-
rum librorum iuris ciuilis? Certum eſt ius mori-
bus receptum, non minus ſeruandum eſſe, quàm
ius ſcriprum. l. de quibus. ff. de legibus. Igitur an Me-
diolani ſeruari debeat, non eit magna dubitatio: de aliis regnis maior eſt dubitandi cauſa. De Im-
perio quæri ſolet: ſed receptum eſt, in orbe Roma-
no ſeruandas has conſuetudines non minus quàm
Hh 3
ͤͤ ⸗˖-⸗⸗

—
———
—
** 4n 1 b — 1 4 1 — 1 1I 1 1 1 . 4 4 1* 1 3 1 5 1 4 3 8„0C 7 1 8 I 4“ “ 3 1 3 I . 1 4 3 „ 7 “ 4 “ 5 4 — 4 3 1 1 —— 4 . 3 3 3* 4 5 1 4 3 . 2,1 2 5
————
1494
———
—
Mediolani. Quidam huius ſententiæ confirmandæ cauſa, affirmant hunc librum à Frederico Impera- tore confirmatum: de qua re non ſatis conſtat: Atta- men dicitur in imperio tacitè receptum eſſe& ap- probatum ab Imperatoribus& Principibus:& eam tacitam approbationem ſufficere, eruſque tacitam eſſe actoritatem tanti, quaſi expreſsè eſſet approba- tus. Longo tempore, inquiunt, quod excedit homi- num memoriam, publicè hic liber lectus eſt in Scholis Bononiæ, aliisque locis, ſciente,& non con-
tradicente Imperatore. Igitur tacita approbatione
videri probatum. Nam cùm palam DD. hunc li-
brum interpretati ſint, tanquam ciuilis iuris par-
tom, nullum Principem cauſari potuiſſe ignoran- tiam huius rci. Quod enim publicè fit, eius cauſam nemo ignorare debet. L.ſed etſi pupillus.§. præſcri- berc. de inſt. act. Tempus illud memoriam fugiens
hominum ius facere dicitur. l. hoc iure.§. ductus. de
aqua cotid.& æſtiua. His rationibus omnes docti conſentiunt, hunc librum auctoritatem legis habe- re in Imperio. In Gallia eſt maior dubitatio. Etenim falſum eſt, quod quidam dicunt, Galliam ſubeſſe Imperio: ergo& idem de Gallia dicendum, Con- trarium enim eſt in canonibus. Igitur ſcribit Gallo- rum Rex in titulo ſuo, Dei gratia,& c. quaſi nullius hominis, ſed ſolius Dei gratia Rex ſit. Quod in con trarium afferri ſolet ex gratia. l. æειιασνιν. fl. ad legem Rhodiam de iactu. ridiculum eſt, ac nugatorium: vbi ait Imperator ſe mundi dominũ eſſe. Aliis vi- detur hic liber tacito conſenſu comprobatus: ſicut in Imperio:& eſt quæſtio facti„de qua non auſim quicquam facilè definire. Quidam aiunt quòd vbi conſuetudo deficit, ſequendum eſſe quod hoc libro traditur, Molinæus negat, oſtendens id in iudiciis vim legis non habere in Delphinatu. Sed ſequen- dos eſſe mores cuiuſque ciuitatis. Scio magni pon- deris eſſe in iudiciis, etſi non auſim affirmare, an ha- beat auctoritatem legis, Neque tamen ea res debet nos Gallos à lectione huius libri deterrere: ſine quo ne mores quidem patriæ rectè intelligi poterunt.
Quicd ſit feudum. Cap. II. 2 Quid ſit feudum. Franciſchinus Curtius:. part. tra- atatus feudorum. quaſt. 6. Ardidon in Summa ſeu Epitome de vſib. feud. c. 3. Zazius in: part Epito. in vſus feudo. Hannetonius lib. ⁊. Iuru feu. c.2.
2 Einitionb explicatio verbatim confecta. Curtius d.⁊. part. q. 6 Ardizon a. cap. 3. de vſibus feud, Hanne- tonius c. 2. lib. x.
3 Feudum vnde nomen habeat. Curtius in: part. eiuſ- dem tractatus feudorum. q. 7j. Ardizon c. a. Zazius
in part. Epito. Hannetonius cap.. lib. I. Connanus
cap.. lib. 2.
Fidelitas an ſit de ſubſtantia feudi. Curtius d.= part.
q. 7.& j.§. Z. aæz ius in d.. parte.
5 Diſcrimen feudi& emphyteuſeus. De hoc præter Cur
tium in I. part. quæſt. 3 perquam diſerte Gulielmus Hannetonius lib. riuris feudorum. c.2.
õ Feudum qualis contractus ſit. Curtius:. part.„.Za-
ius in Bpitome ſua, part. J. Hannetonius lib. I..2. 7 An cötractus feudi pacto conuento mutabilis. Curtius admodum ſcitè in i part. tractat, feud. q. ô. Hanne- tonius c. 2. lib. 1. F Quænam propria, ſen naturalia huius cõtractus. Cur-
Franciſci Duareni Iuriſconſ.
ius d. q. 6 part.= e Hannetonius lib.
9 Quc ſint feudi ſubſtatialia. Curtius d q. ũ ſub finem.
Fannetonius libro,& capite iam citatix. TVnc videndum quid ſit feudum,& quale be.
Nneſicuum.
1 Eſt itaque beneficium ſeu feudum, res immobi.
lis, que fidei, vel obſequij gratia certo modo fruẽda
alicui conceditur. Hæc definitio fundamentum eſt
totius diſputationis. Dico Rem immobilem, feudum
pro re accipimus: quamuis interdum pro ipſo con-
tractu accipiatur, frequentiùs tamen pro re ipſa ac-
cipi videas, quemadmodum in pignore: quod inter- dum pro re pignorata accipitur. l.1. de pignorat. act.
Interdum pro contractu ipſo. tit. quibus modis pig.
ſoluitur. 1
2 Immobilis. Quia res mobilis in feudum non da- tur:nec habent mobilia feudum, vt dixi in Emphy- teuſi, cùm in hoc differre diximus à locatione. Feu- dum magnam habet affinitatem cum emphytheuſi. vt poſt fuſius dicemus. Et hoc eſt quod dicitur, feu- dum non poſſe, niſi in rebus ſoli, conſiſtere. Di- ſtinguenda ſunt ea, ex quibus ſubſtantia feudi con- ſiſtit:& ea ex quibus natura. Quædam ſunt ſub- ſtantialia, vt ſit nimirum res immobilis, ſicut in venditione pretium. I. pacta. 72. ff. de contrahend.
empt. Sequitur, Certo modo fruenda. Hæc explican-
tur libro z. cap. 23. Non enim dicimus dominium transferri in beneficiarium:ſed tantùm datur ei fun- dus fruendus: ſicut dicitur de Emphyreuſi. Sed Obertus oſtendit in hoc cap.vſumfructum in acci- pientem tranſire non tantùm: ſed ad ipſius etiam hæredes: ex quo intelligimus vſumfructum hic non eſſe, qui morte finitur: ſed quaſi dominium transfer- ri in beneficiarium intelligitur: ita vt vtilis ei actio competat, ſicut emphyteutæ. Tempore Horteniij nondum fuerat diſtinctio vtilis& directi dominij (vt ego puto.)lgitur ſimpliciter hic vtitur voce do- minij. Sed idem eſt: ius enim proximum dominio transfertur in beneficiarium: vnde ei vtilis in rem actio datur. Obertus vtitur verbo, fruẽdi: quia aliud non habet, non quòd verus ſit vſusfructus. Vnde in definitione additur, certo modo fruenda, non ſimpli-
citer fruenda, ne videatur vſusfructus. Obertus ad-
didit, in perpetuum, quod ſuſtuli ex definitione mea:
quia plerunque accidit, vt detur feudum ad tem- pus. lib. j. titul. 2. de feudo Guardiæ& Caſtaldiæ. Et quãuis Obertus voluerit deſcribere, quod frequen- tius eſt in feudis:tamen ego cenſeo definiendum, vt omni, tam temporario, quàm recto feudo conue- niat definitio, Pro fide& Ipu⸗, id eſt, vt fidem& obſequium præſtet beneficiarius domino. Obertus etiam hic exprimit exigi beneficium perſonale vt vocant,& obſequium. Sed in quo maximsè conliſtit
obſequium feudi? An ne vt fides debeatur potius,
quàm obſequium, vel ſeruitium lib. ⁊. tit. 6. de for-
ma fidelitaris. Cætera enim magis ad naturã, quàm
ſubſtantiam feudi pertinent, vt poſtea dicam. Auxi- lium enim perſonale,& obſequium, ſpeciem ſerui- tutis habent:etſi ſeruitutes non ſint: fides itaque ma- ximè eſt neceſſariaꝗ. b
3 Feudum; à fidelitate dictum eſt, lib. 2. titul. 3. Vi- detur quibuſdam fidelitas nõ neceſſaria ad ſubſtan- tiam feudi:niſi pacto ſit acquiſita, vt hic. Pacta verò
ſubſtantias mutare nequeunt: ergo fides non vi⸗
detur
— 2

cap.vſumftumun antüm:ſedalitura mus vſumfrucdm m dquaft dommmmt lgitur: ita mmban reutæ. Temparins io villis& dirhim pliciter hie miumt enim proxmmin aum: vnde ei mhir tur vetbo iuitn erus ſit vſusſmk mode euuns V t vſistructus ie ſuſtuli ex demt
detur ex ſubſtantia feudi. At hoc ſic eſt intelligen- dum: Pacto poteſt conueniri, ne exigatur iuſiuran- dum fidei præſtandæ gratia: ſed vt fides non præ- ſtetur, conueniri nullo modo poteſt. Dicitur enim fidelis, à fealis:& Princeps omnes ſubiectos ſibi fea- les, id eſt, fideles vocat ab hac fide, quæ domino de- betur. 1—
4 In hoc igitur maxime verſatur ſubſtantia feu- di. Hinc quoque beneficium dicitur: quia videtur omnino gratuitum: Cùm non exigatur penſio, ſeu merx: quòd ſi mera liberalitate domini fidei cauſa detur, obſequium, veluti pro remuneratione, preſta- tur: ad quam natura obligatus eſt is, qui beneficium accepit. l. ſed etſi.. conſuluit. ff.de pet. hered. Eadem ratione dicti ſunt Eccleſiaſtici redditus, beneficia: quia gratis conceduntur, vt aliàs docuimus, lib. 2. de beneficiis: ſicut prædia militaria, quæ conceduntur & dantur militibus. Hinc colligi poteſt id, de quo dubitari ſolet: an Epiſcopi, qui fidelitatem debent Papaæ, ſi iureiurando obſtringantur Papæ, eo nomi- ne ſint Vaſalli? Quidam putant eos eſſe Vaſallos, à definitione: quia ſe fidelitatem ei præſtituros iura- uerunt: Veruntamen hoc non conuenit noſtræ de- finirioni:in qua dicitur beneficium, ſeu feudum con cedi pro fide,& obſequio: non quòd quoties fides
exigitur, ſit beneficium: ſed quòd predium illud da-
tur pro ea fide:quod non conuenit beneficio Eccle- ſiaſtico. Dantur quidem iis redditus,& fidem præ- ſtare debent, ſed non debentur iis pro fide: ſed pro miniſterio Eccleſiaſtico.
5 Vnde apparet emphyteuſin à feudo differre. Em- phyteuſis datur pro penſione& vectigali. toto tit.ff. ſi ager vectigalis petatur. At prædia, quæ dantur fruenda, vt inde ſoluantur ſtipenda, non poſſunt di- ci beneficia: quia non dantur pro fide& obſequio.
Itaque quæritur, quid ſi pecunia detur, vtrum feudũ
erit, an beneficiumavel ſi is, qui rem accepit ab ali- quo, ei feudum obliget ad annuum reditum, vel pe- cuniam,(vt fit interdum) an ferendum ſit? Videtur non eſſe, ex his quæ diximus. Addendum quod ali- bi lib. i.c. tit. 27. c.. videtur ſignificari, feudum debe- re eſſe gratuitum:at ſi pecunia interuenerit, feudum non eſſe. Sed multa huic ſententiæ aduerſantur ca- pita. lib. i. tit. z.& tit. 15. lib.z. Item 24.:tit. i. lib.& ſeq.
vbi dicitur. Vel niſi emerit feudum. Ex quibus locis
apertè apparet, pecuniam interuenire poſſe, ſaluo feudo. Igitur non puto gratuitum, ad ſubſtantiam
feudi pertinere: nec interueniente pecunia ſubſtan-
tiam eius corrumpi. Pacta conuenta ea mutari poſ-
ſunt: quæ ſunt de natura contractus: modòo ad
ſubſtantiam non pertineant. N ihilominus debetur
fides& obſequium, etiamſi pecunia interueniat, tan- quam merces: nec minus dicetur feudum, licet ac- cedant& aliqui reditus. Quod dicitur lib. 1. tit. 27. nihil nos mouere debet: Loquitur enim de pecunia mutua, non de quolibet prerio. Sub prætextu pecuniæ, id eſt, pecuniæ creditæ: de qua prius locutus fuerat. Lex cõmiſſoria eſt prohibita in pignorib. l. finali. C. de pact. pignor. Feudum non ſub pretextu pecuniæ, ſcilicet mutue, ſed amore domini acquirendum eſt. Quare ſi pecunia interucnerit, manebit quidẽ feu- dum: ſed ſi ob pecuniam receptam feudum tibi pi- gnori dedero lege commiſſoria: vt niſi ad tempus ſoluam, fundus tibi cedat in feudum: nõ valebit pa-
In con uetud. feud.
ctio eadem ratione, qua in pignoribus eſt prohibita. 6 Hac feudi definitio obſeruanda eſt, quoties du- bitatur, an contractus innominatus ſit feudum, vel alius contractus: ſæpè enim propoſito inſtrumento de contractu conſcripto dubitatur, qualis ſit contra- ctus, an venditio, locatio, an innominatus cõtractus, an feudum. Nec ſine cauſa de eo quæritur: quia hie contractus naturam ſingularem habet: vt quod hic de fidelitate dicitur, quam Vaſallus domino debet: Tod in feudo ſingulare eſt:ſic etiam, quòd dicitur, eudum abſque conſenſu domini alienari non poſ-
ſe: quæque de diuiſione, ſucceſsione, inueſtituraque referuntur, huius cõtractus propria ſunt. Obſeruan- dum eſt igitur, quis ſit contractus:ad quam rem di- gnoſcendam vtilis eſt definitio. PI
7 Sed quid ſi pacto aliquid fuerit immutatum,
dixerit aliquis? Pacto ſolet ſæpè natura contractus
mutari: ſi ergo de ſucceſsione quicquam fuerit mu- tatũ, vel de amiſsione feudi, an nihilominus ſit feu- dum? Notanda eſt ſupradicta diſtinctio ex l. pacta.
fl. de contrahen. empt. Cùm pactum initur contra
naturam contractus, nihilominus manet cõtractus: niſi de eo pactum fuerit factum, quod ad ſubſtãtiam
contractus pertinet:Vt ſi conuenerit ne venditor de
euictione teneatur, nihilominus tenet venditio: At ſi conuenerit de pretio, hic mutatur contractus: quia pretium ad ſubſtantiam venditionis pertinet. d. l. pacta. Eodem modo ſi in hoc contractu conue- nit, ne res ſit immobilis, vel ne fidelitas præſtetur, (quæ duo ſemper neceſſaria ſunt: licet obſequium non ſemper exigatur, tanquam ſubſtantiam attin- gens, ſine qua feudum eſſe non poteſt) pactum non valebit.
8 Percurramus nunc ea, quæ propria huius con- tractus ſunt:& oſtendamus, quid pacto hic muta- ri poterit, quid non. In primis, cùm res traditur in
feudum, quaſi dominium traunſit in vaſallum: ve-
rum dominium retinet is, qui rem concedit fruen-
dam. lib. z. tit. 8. de inueſt. de re aliena facta. Benefi-
ciarius rem beneficiariam poteſt quaſi vindicare: quia habet vtile dominium. Simile dixi de Em- phyteuta& ſuperficiario. lib. 1. ff. ſi ager vectigalis pet.& lib..§. quòd autem. ff.de ſuperficiebus. Hoc igitur proprium eſt huius contractus: niſi aliud con- uenerit: tunc enim dubium non eſt, quin conuen- ta ſeruanda fſint:Vt ſi conuenerit, vt transferatur ple- na proprietas, retenta tantuùm fide,& ſalua fidelita- te: hoc pactum ſeruandum eſt:& nihilominus eſt feudum, quia ſine dominio poteſt conſiſtere: ſine fidelitate non item. Idem dicendum eſt, ſi conue- niat, vt vaſallus vſumfructum tantùm habeat, non dominium, vel quaſi. Exemplum hoc de dominio, & ſpecies illa, quam recito, hic inter omnes DD. aliquando eſt agitata: Ideo dixi in definitione, Cum res certo modo fruenda conceditur. Sæpè transfertur quaſi dominium in vaſallum vt in rerum verbo- rùmque expoſitione dixi, verum dominium retine- tur ab eo, qui concedit rem in feudum. Obertus de- ſcribit certum feudum, ſecundum id, quod plerun-
que accidit. Proprium quoque huius contractus eſt,
ſacramẽtum fidelitatis: cum fidelitatis nomine iuſ- iurandum exigitur ſolenniter à vaſallo. Poteſt ta- men conuenire, ne fidelitatis iuramentum vaſallus
præſtet, nullõque iureiurando aſtringatur ad illam
fh 4
2 340:
————
1495—

—— C—— G 8 8
—
1 1 4. 1 17 8 “ 3 1* 5 8 1 4 1 3 1 4 4 3 1
ſidelitatem lib. z. tit.. Fides quidẽ eſt de ſubſtantia, ſed non iuſiurandum. Tertium proprium eſt, quòd
vaſallus amittat feudum, niſi fidẽ præſtiterit,& aliis
quibuſdam de cauſis, de quibus intraà lib.. tit. 17. Seniores vocant ſeigniours, honoris cauſſa. Et ſu nt qui putant, eriamſi pacto conueniat ne ob has cau- ſas feudum amittatur, non tamen valere, quia homi nes inuitarentur huiuſmodi pacto ad dolum. L.illud conuenire. de pactis dotalibus. ff. Scd mihi non pro- batur, nam etſi non amittar feudum, alia ramen ra- tione poteſt puniri. Quartum eſt, quòd ſeudum ſine conſenſu domi- ni non alienatur hoc iure Longobardico. lib. 1. c. 13. de alienatione feudi, quòd ſi conuenerit in inueſti- tura, vt liceat vendere ſine conſenſu domini, certè hoc ſeruandum erit, quia ad ſubſtantiam contractus hoc non pertinet,& hoc moribus noſtris ſeruatur ſine pacto, quæ res argumento eſt, pactum hoc non
eſſe contra bonos morrs. Quintum, vaſallus debet intra annum inueſtitu-
ram perere lib. tit. 2, quo tempore miles inueſti-
turam petere debet. Sed tamen conuenire poteſt,
ne cogatur intra annum inueſtituram petere. Nam
etſi ſit de natura contractus, tamen aliter conueni-
ri poteſt.
4
8
Sextum, quòd fœminæ non ſuccedant in feudis:
Etiamſi in cæteris rebus ſuccedant, hoc tamen iure ſingulari in feudis repelluntur. lib. i.tit. d. de ſucceſſ.
feud.§. filia. niſi aliud conuenerit. In inueſtitura cnim
hoc ſolet aliquando exprimi, vt ſuccedant non tan- tùm maſculi, ſed& fœmine,& nihilominus feudum ſuam retinet naturam. b b b
Septimum, quòd obſequium incertum debet do- mino vaſallus, id eſt, quod dominus ci imperaturus erit. lib. 2. tit. 23. in quibus cauſis feudum amittatur. Narura hutus contractus eſt, vt non ad certum ſer- uitium obligetur cliens, ſed cùm officium eſt per- ſonale, quæ commodè& honeſtè poterit, præſtabit. Neque hæc in vniuerfum definiri poſſunt, quia cer- tum non eſt officium, quod vaſallus debet. Sed ta- men cum domino paciſci poterit, vt tãtùm ad cer- tam ſeruitutem tencatur,& humaniora pacta ſer- uabuntur. lib. 2.tit. ꝗ. in fine. Hæc eſt opinio Gerardi & Oberti, qui authores creduntur huius conrractus. Imò poterit excipere vaſallus omne obſequium, præter fidem, vt cùm datur alicui arx in feudum
(quam cuſtodiam guardiam vocãàt lib. z. tit. 10. quis dicatur Dux, Marchio, Comes, Capitaneus vel Val
uaſor)hic exprimitur certũ genus officij, quod præ- ſtari debet. Caſtaldum vocant procuratorem rerum domeſticarum, voce Longobardica, à Caſa, quæ eſt domus& alda formula. Simile eſt, quod dicitur va- ſallum teneri officium præſtare, cùm fuerit requiſi- tus à domino. lib. ⁊. tit. z.§. ad hoc quandocunque. Nam ei offerre ſeruitium cogitur, ſed tamen ei de-
nuntiare debet dominus. Hoc proprium eſt feudo.
Sed ſi conueniat, ne vaſallus domino ſeruitium of ferat, ſeruandum elt tale pactum. Multa ſunt alia ſingularia, de quibus ſuo loco dicemus. Hæc tan- tum diximus, vt videremus ſi quid contra natu- ram feudi conuenerit, ſeruandum eſſe,& in aliis re- tineri naturam feudi:ſin quid conuenerit cõtra ſub-
ſtantiam feudi, non ſeruandum. lib. z. tit. 48. de feu-
do non habente propriam naturam feudi. In cæteris
Franciſci Duareni luriſconſ.
1496
retinetur natura feudi. Quare ſemper inneſtitura inſpicienda eſt, id eſt, inſtrumentum inueſtituræ, an & quid conuenerit inter dominum& vaſallum. Et hoc axomia inuenitur in multis locis,& confirma- tur lib. 2. tit. z. quid ſit inueſtitura.§. preterea. Ité lib. 2.tit. 18. de duobus fratribus à Capitaneo inneſtitis. In ſcriptis, dicunt DD. ſemper videndum quid ſcri-
ptura inueſtituræ contineat, vt ſeruetur quod con-
uenerit, ſi nihil conueneris ſpectandum erit quæſint
propria feudi, vt ea ſeruentur. Recta feuda vocam in quibus nihil mutatum eſt. Conditionata, in quibus quid de natura feudi mutatum eſt. Hinc ergo pote ſtis imelligere quid feudum ſit,& quomodo iudi. cari poſsit, an initus ſit contractus feudi, an non, 9 tum ex fubſtantia eſſe hec duo, vt ſit res immobi- lis,& fides præſtetur. De origine feudorum. Cap. III. 7 An a clientis Romanorum, ſuam primã originem ius RNudorü habeat. Budæus in l. Herennius. ſf. de euict. Zaxius in l. 2.ff.de orig. iuris,& cap. ſcu par. prima Pppito. in vſus feud. Hânetonius c.. li. J. Iuris feud. 2 Feuda noſtra an ex veterum militiis ducta‚ atque iis himilia ſint. Haloander ad Nouellas D. Juſiiniani. Viglius in Inſtitutionibus ad Rubricũ de teſt. milit. Num feuda à lin itrophis Romanorum fundis,& ex- tremis Imperij agris deriuata: Lælius Taurell's in
libello de militiis ex caſu Zazins lib.i. de republi.
Romdno. c. 2. 1
7 An leges& iura feudorum à Longobardis primum omniu nata, ad alios inde populos venerint. Alua- rotus,& communiter DD. in cap. vnico. de content. inter domi.& vaſs.
* Non deſunt, qui morem feudoru à primis Gallis de- ductum cenſenttin qua ſententia Franciſ Cöõnanus lib.z. Commentariorum iuris ciuilis c.9.
1 Doxime locus eſt de origine feudorum. Du-
— bitatur an ex iure Romanorum ortũ habeat hoc ius:& ſunt qui purtant oriri ex iure Romanortü,
& referunt Clientelas Romanorum quarum memi-
nit Dionyſius Halicarnaſſeus. Magna ſunt inter pa-
tronum& clientem, vt inter patronũ& libertum,
vincula, non diſsimilis multum ea coniunctio, quæ
eſt inter dominum& vaſallum. Huius clienteleę fre-
quens mentio eſt apud luris auctores. l.3. ff. de vſu&
habitat. l. ſi verò plures. ff. de his, qui deiecerunt, vel effuderũt. l. non dubito. ff. de captiui. l.z. C. de nouat. l. qui penum. fl. de penu legata. l. ſi libertus. ff. de furt. Cum oſtendunt fœderatos populi Romami, quam- uis eius maieſtatem non obſeruent, liberos tamen maunere, dicique clientes. Cæterùm ego puto hæc ſi- milia magis eſſe, quàm eadem, vt diximus de loca- tione& emphyteuſi. Diſsimilitudo hic maximè re- peritur, quòd feudum nullum eſt tale, quale hic de- ſcribimus. Nam prædium hic datur, quod non fit in veteri iure clientulorum. Magna quidem neceſsita- te obſtringuntur patronus& cliens, item patronus & libertus, ſed iis non debentur prædia, quod pro- priè ad ſubſtantiam feudi pertinet. Si quis tamẽ hoc
ius velit Clientelam vocare, non vehementer repu-
gnabo- lib. 1. tit. 13.de alienatione feudi. Modoò intel- ligamus hæc valde diſsimilia eſſe. Conſtantinus lib. 1. prædia, quæ dantur fruenda, vocat ꝗpaiu ixe vri. u‿ra,& ariu‿τνν⁸ rors: quem locum adduxi in
Commentariis de beneficus. lib. z. cap. 3. Ideo non ineptè

mm Lengdnuhn nuteyale unxi DDa ahanuinn
feudari annicii daſerteutuu fimiſca im iuris ciuiut ddee origine tumah KRomanotumgite ut oriti exiutelam omanorumqum
aſſeus. Magraſmna inter patroni t- nultum ea comm
allum. Huius das 4
urs uitotesljan 1 4
f de his qui cets Kde capuui z6im egaual lbens 4
105 popul Konuß 1
ineptè beneficia militatia vocari poſſunt, licet etid aliis dari poſsint, quàäm militibus. Ob hanc ſimilitu- dinem receptum vidco argumentum à liberto ad vaſallum, ab omnibus DD-. feudiſtis. 2 Alij referunt ad militias, inter quos Haloan- der, qui putauit militias, quarum mentio eſt in iure Romano, feuda eſſe. Sed feudum à militia, quæ in commercio hominis verſatur, multum diſtat, quia nulla eſt talis coniunctio hic, qualẽ requirimus inter dominum& vaſallum. Item militaria officia quædã olim erant, que vendebantur. l.omnimodo. C. de in- off. teſta.ſicut apud nos: quod deeſt in clientela, hiĩc inuenitur, nempe prædium, vel res quæ pro immo- bili debet haberi, ſed alterum quod eſt in clientelis, hic non reperitur. Ex quo apparet feudum non eſſe militias, quarum meminit ius Romanorum. 3 Alij referunt ad fundos limitaneos, quorum me minerüt antiqui. C. de fundis limitrophis, lib. 11. tit. 59. Cùm referunt quinam fuerint illi fundi, qui mi- litibus donabantur. Si enim duces nouerant agrum in limitibus, ſeu finibus hoſtium, vel prædia ca- pta ab hoſtibus, ſolebant ea militibus aſſcribere, vt ita eorum eſſent perpetua, ſi hæredes eorum eſſent milites. Et addit Lampridius dixiſſe Au- guſtum, fore, vt hac ratione eſſent attentius iura ſua defenſuri. Hoc genus cõceſsionis imaginem ha- bet feudi, ſed fidelitatis& obſequij nulla mentio re- peritur in illis locis. Atqui habere prædia, vt feuda ſint, oportet ea concedi pro fide& obſequio. 4 Probabilius eſt ergo, potius ex iure Longobar- dorum ortum habere, non ex iure Romano. Veriſi- mile eſt,& paulò ante Caroli Magni tempora origi- nem duxiſſe ex Longobardorum iure, qui à Carolo Magno deuicti ſunt. Sed tamen apud Cęſarem in Commentariorum lib. 6.& 7. colligi videtur vetu- ſtum fuiſſe morem in Galliis, celebreque clientum nomen. Ait enim, quò quiſque amplior eſſet, eò plu- res clientes habet. More Gallorum, inquit, nefas eſt deſerere clientes dominos ſuos, etiam in extremis malorum. Vides morem illum affinitatem habere cum his quæ diximus, ſed ex eo loco Cæſaris, non
apparet ſatis an prædia habuerint illi clientes. Sẽper igitur interuenire debet& fides,& res immobilis,
quæ pro fide concedatur. b De diuiſione feudorum. “ Cap. 111I. 8 1 Quid ſit feudum rectum, quid nõ reiãtum, Frandiſchi. curt. g. S. primæ partis tratt. feudo. Zazius&.. Bpi- to. in vſus feudo. Hannetonius lib iuris feud. c.. 2 Ligium feudum quid ſit. Franciſc. Curtius d. q. part. 1. Hannetonius lib. J. ſub capite, quomodo feudum conſtituatur- bi quid ligium& non ligium iura- mentum ſit, interpretatur.
0
3 Ligi feudi nomen vnde ducatur. Curtius d. parte 1.
quæſt. S.
+½ Recltene feudum ligium duorum dominorum intuitu
conſtituatur. Curtius d.. S.-.partw. Hannetonius d. lib. f. iuris feudor. Fendum ligium cui potius, rei an perſonæ cohæreat? õ Homo ligius quis dicatur. Curtius d. q. g. prima part. Hannetonius. lib.I. ſub c. quomodo feud, cſtituatur-
7 Quidl ſit Regale,& non regale beneficium. Curt. in 1. par. tracl. feud.. C. Zazius c.z. Epito. in vſus feud.
In conſuetud. feud.
1497
Quid feudum nobile, itemq; ignobile quid ſit. Bal.at- que Iaſon in decima diniſione. Aluarotus in diui- fione 2. Curtius in z ‧. cauſa, ob quam feud. amitt. q. 3J0. Vocat maius feudum,& cui dignitas eſtanue- xa. Zazius c.2. Epitom. in vſus fendloxʒx.
9 An feudum nobile poſſéſſörem ſuum nobilitet. Hortéſ. lib. 2. feudorum c. 1o. Zazius c. z. Epito. in vſus feu- do. Hannetonius c.5. lib.i..
10 Quid feudum nouum, quid antiquum,& paternum
quid ſit. Curtius in prima part. q.§. Zazius c.. Epi- tom. Hannetonius c. 3. lib. i.
I1 An vulgaris diſtinctio antiqui& paterni feudi: quæ eſt apud Bald.tit. 1i. lib. 2.§. hoc quoque.& Zazium in 2. parte ſubſiſtat? Curtius q.. primæ partis. Han-
netonius c. 3. lib..x..
12 Beneficium paternum deſcendentium cauſa repndia- tum, an noui beneffcij naturam aſſumat. Curt. in ſe- cunda parte. De feudo laicoru. Hanetonius lib. 1.c. 3.
13 An feudum nouum hoc ipſo antiquum efſciatur,
jquod veteru,& autiqui feudi iure detur? aar Aelμy..
P Oſt definitionem feudi vulgò tractatur quæ-
dam diuiſio feudorum: quę ſumitur vel ab effe tu feudi, vel ab aliqua cauſa efficiente, vel formali, de quibus omnibus in aliis locis dicemus. Igitur nõ eſt neceſſaria harum diuiſionũ accurata explicatio, ſed ab aliorum more recedens, præcipuas breuiter perſtringam. Primò diuiditur in feudum rectum,& non rectum, ſiue, vt loquuntur, conditionale.
1 Rectum eſt, quod retinet perpetuam naturam & propriam feudi, cùõm nec conuentio nec lex vel pactio vlla eſt expreſſa, per quam ſit mutata natura propria. Sic intelligo, quæ alibi dicũtur. lib. z. tit. 48. de feudo non habente propriam naturam feudi. Exemplum vnum eſt in d. tit. 48.Si in inueſtitura ſit expreſſum, vt ipſe& hæredes eius habeant, is cùm vendiderit, non dicitur rectum feudum, ſed condi- tionatum. Conditionatum quacunque conditione vocant:licet plerunque aliter accipiatur cõditio. Se- cunda diuiſio, feudum eſt aliud ligium, aliud non li- gium. Ligij feudi mirum eſt in hoc tractatu nullam fieri mentionem, cùm etiã idiotis notum ſit,& Cle- mentina mentionem eius faciat, cùm ait Pontifex Regem Siciliæ ſuum hominem ligium fuiſſe.
2 Quid ſit homo ligius quæritur,& quid feudum ligium, docet gloſſa in d. c.& Specul. in tit. de feu- dis. Eſtque videlicet, cùm quis fidelitate alterius aſtringitur, nullius fidelitate excepta. Si quis enim iurat fidelitatem alicui excepto alio, feudum hoc ſimplex eſt, non ligium. Ligium dictum volunt, quod arctius liget,& obſtringat vaſallum, cùm nullus alius excipitur ex iure fidelitatis. Hinc vulgò dicitur, feudum ligium nullum eſſe, niſi quod recognoſcitur ab Im peratore, & Rege, qui non habent ſuperiorem. Nam in omni alio feudo Imperator ſemper debet excipi, neque quiſquam Comiti, aut Marchioni fidelitatem pro- mittere poteſt, nullo excepto. lib. z. tit, 3. in fine. Er- go nullum poteſt eſſe feudum ligium, niſi quod ab Imperatore accipitur, nam quod ab inferiore acci- pitur, ſemper habet exceptionem. 1 4 Ligium feudum duorum dominorum reſpectu eſſe nequit, vt nec talium feudorum duorum vaſal- lus eſſe poteſt. Simplex vaſallus quin poſsit eſſe duo- LuIIII
„˖ß“—--
N
—
—,— 2————— ——,—,————————ͤſ —————————— — 1———y— 4———. ————..———
———

1498 rum dominorum, nulla dubitatio eſt, debètque vni- cuique obſequium præſtare. Sed homo ligius non poteſt eſſe duorum: pugnantia enim ſunt, hominem ligium eſſe duorum, cùm in feudo ligio nullus ex- cipiatur. Ideõque feudum ligium nemo habet, miſi à Rege& Imperatore, qui ſuperiorem non agnoſ cunt. Quod diximus vaſallum eſſe poſſe duorũ feu dorum,& vnicuique cogi ſeruire, intellige vtrique, aut ſaltem antiquiori, ſi vtrique nõ poteſt. Nam ex- cipitur, vt Imperator ſit etiam antiquior dominus. lib. 2. tit. 28. ad finem. De hoc feudo vnum notandum, quod ab om- nibus traditur, feudum hoc inhærere perſonæ ma- gis, quàm rei, cùm ſimplex feudum maxgis ſit ſerui- tus rei, quàm perſonæ. Perſona quidem in ſimplici feudo obligatur, ſed propter rem. Qua propter in- telligitur vaſallus iurare fidem domino, quamdiu poſsidet rem feudalem. Cum autem dominus feu- dum ei abſtulit, nullum ei amplius obſequium pre- ſtare cogitur. lib. ² tit.z8. nec tamẽ propter reliquias riſtinæ fidei, debet dominum offendere, quamuis à præſtando obſequio liberetur. Nã hoc accidit quòd rei cohæreat, quare amplius ad obſequia compel- lendus non eſt, argumento, Lcùm fructuarius. 64. ff. de vſufr. reuera enim tenetur propter rem. Hæc eſt natura ſimplicis feudi, ſed alia eſt natura ligij. 6 Homo ligius arctius ligatur, propter perſonam ſuam Principi, atque eo ipſo omnia ſua obligat ne- mine prorſus excepto. Tertia diuiſio feudi eſt. Feu- dum aliud eſt regale, aliud non regale. Quorũ men- tio fit frequeos in hoc tractatu. lib. i. tit. 14.& lib. z. tit. 34 ·de lege Conradi. b 7 Beveficium regale eſt, vt ſatis apparet ex dicto rit. 34.de quo quis à Rege inueſtitus eſt. Sed vt rega- le ſit, duo requiruntur. Primùm aà principe inueſtiri oportet non cognoſcente ſuperiorẽ. Secundò opor-
tet eſſe digmitatem maiorem, veluti Marchiam, Du
catum, vel Comitatum. lib.. tit. 10. Inde fit, vt ſi quis fuerit inueſtitus à principe de prædio, quod nullam habet dignitatem, aut non ſit conceſſum cum pote- ſtate aliqua, vel imperio, nõ dicatur regale feudum, vt omnes feudiſtæ affirmant. Exempli gratia, Poteſt uis inueſtiri de vno manſo, qui nullam dignitatem habet. lib.i.tit. 4.§. ſi quis de manſo. Manſus ſignifi- cat agrum, quem par boum quotidie arare poteſt. c. 1. de cenſib. Hæc conſtitutio vna eſt ex capitibus Ca roli Magni ex concilio Vuormacienſi, refertúrque inter capitularia Caroli Magni. Statuit enim, vt vnus manſus integer mancat eccleſiæ, ſi quid rema- neat, id præſtatur ſenioribus. Eadem eſt formula lo- quendi in capitulo Caroli Magni, quæ eſt in hoc tractatu, quia ferè eodem tempore ſunt ſcriptæ. 8 Quaarta diuiſio, Feudum aliud eſt nobile, aliud ignobile. Nobile eſt, quod dignitatem aliquam ha- bet,& poſſeſſorem ſuum nobilitat, vel nobilem eſſe arguit. Sumitur hæc diſtinctio ex lib. z. tit. 10. Nec
8. 2.«. dubium eſt feuda maiorum dignitatum nobilia eſ
ſe,vt Marchia, Comitatus, quarum inueſtitura poſ-
ſeſſores nobilitantur. Princeps enim, qui tantam di- gnitatem in eos confert, creditur eos nobilitare. De cæteris feudis, an nobilitent dubitatur, vt ſunt quæ non à principe, ſed à valuaſoribus, aut capitaneis
lebeis dantur. Vnde hic locus oſtendit, vaſallos
quoſdam plebeios eſſe. Ego intelligo Vaſallos„qui
Franciſci Duareni luriſconſ.
feuda, nulla dignitate adiuncta, accipiunt, nobiles
non eſſe, nec feuda ipſa arguere nobilitatem. Feudi- ſtæ omnes aſſerunt feudum, quod dignitatem habet nobilitare: quod non puto verum, quia feudum non nobilitat, niſi accipiatur à principe. Quomodo igi- tur poteſt Baro, vel Comes in dando feudum nobi. lem efficere, cum nobilitare non ipſius, ſed ſolius
principis ſit: Vacatio muneris in aliũ transferri non
poteſt, niſi qui ius eius à principe accepit. C. de his
qui à principe ius accep. Nobiles vacationẽ habent munerum, quam à principe impetrarunt. Solius er-
go principis eſt nobiles facere. Verùm intelligimus
nobilitari poſſeſſorem feudi, quia dignitatem habet, ſi id à principe acceperit. Vt ſi quis ſit factus Baro, vel Comes à principe, vel ab eo, qui ius nobilitandi habet. Qui tamen habent feudum antiquitus, facilè creduntur nobiles, niſi contrarium appareat, quod indicãt hæc verba, Cæteri vero, qui ab autiquu tẽpori- bus bend, c. Accidit verò maximsè, vt qui cũ digni- tate feudũ ab antiquo poſsident, nobiles exiſtimen.
tur iis in locis, vbi vectigalia& tributa non exigun-
tur. Sed apud nos facile dinoſcũtur nobiles ab aliis, propter continuas& nunquam intermiſſas tributo- rum exactiones. Quinta diuiſio, feudum aliud eſt nouum, alind paternum, aliud antiquum.
9 Nouum feudum eſt, cùm quis omnium primo
inueſtitur à principe, neque à parentibus deſcendit. Paternum vocatur quod non tam à principe, quàm
ab auo, proauo,&c. ad nos deuoluitur. Parens enim hic dicitur, communis parens noſtrę nationis. lib. ⁊. tit. 11.& tit. 50. Sed ſi hoc verum eſt, quomodo diſtin guemus feudum paternum ab antiquo? Vulgò ita diſtinguunt, Paternum eſſe, quod quis à ſuſperiori- bus& aſcendentibus acquiſiuit, vſque ad quartum radum, Antiquũ, quod ex vlterioribus acquiſitum eſt. Ego puto aliter hæc diſcernenda eſſe: Paternum dici, quod ex ſuperioribus quis acquiſiuit. Licet hoc etiam interdum antiquum dicatiir, non tamen om- ne paternum dicitur antiquum, ſed diſtinguitur in- ter antiquum,& quod ſimpliciter paternũ eſt. Hoc autem tempus, quod definitum non eſt certo iure, videtur relinqui debere arbitrio iudicis. Exempli gratia, ſi quis nouam inueſtituram probare velit ali- ter cam non poteſt probare, niſi per vaſallos Curie, uod dicitur, Pares extranei non admittuntur, ſi quis probare velit cauſam acquiſitam fuiſſe à parente. Contrà verò in veteris beneficij probationem ad- mittuntur, etiam extranei, cùm tempus adeò lon- gum eſt, vt non poſsint commodsè reperiri, qui eius rei memoriam habeant. Tuno enim relinquitur ar- bitrio iudicis, vt iudicet feudum antiquum eſſe. Sic accipiendum eſt, quod de inueterata conſuerudine dicitur. l. de quibus. ff.de legibus. Cùm dicunt eam eſſe decem annorum, quod ſtultum eſt, ideo relin- quitur arbitrio iudicis, quia definitum non eſt. Et ſic mihi videtur accipienda vulgaris diſtinctio noui, antiqui,& paterni feudi. Feudum nouum à paterno diſcernitur in pleriſque locis, vt lib. z. tit 3. Vnum hic addendum eſt, ſi pater, vel quis ex aſcendenti- bus acquiſierit feudum,& repudiauerit in gratiam deſcendentium: non igitur putandum id nouum eſ- ſe feudum, ſed paternum manere. lib. ⁊2.tit. 14. Si va- ſallus decrepitæ ætatis rogat principem, vt filios in- ueſtiat de feudo, quod ipſe hac mente refulrauitenon videbi
———,

3 1— 1 nontamà riui 1 os deuoluitur. Dun areus noſtre men, vetum eſt quemanti mm ab anticworſäg 1 eſſe, quod qubalin quifiuit, viqutan lexvlterioribwmim diſcernenda tſelmn
us quis acqulimlan dum dicatur nontuue tiquum, ſed diim
ſimplicitet putni lefinitum noncites
e arbittio iudm-. leſtituram protu dale, niſi d erunbe 3
commode tepelnt im teinin . Tunc enimm 8
um ntignnd
videbitur nouum feudum, quod pater refutauit, nec allud ſucceſsione ad filios peruenire potuit. Tracta- tur queſtio à feudiſtis DD. an feudum nouum ſit, an antiquum in hac ſpecie, ſi quis ſit inueſtitus in feu- do, quod nemo ex aſcendentibus habuit, ſod inſtru- mento inueſtituræ ſcriptum ſit, vt poſsideat id va- ſallus ex more& conſuetudine paterna, hic traditur feudum paternum ei iure antiquo& paterno poſsi- dendum. Quæſtio hæc eſt magni momẽti, propter ſucceſsionem in feudo paterno, in quo ſuccedunt
fratres agnati, vt dixi, in nouo feudo frater fratri nõ
ſuccedit, in antiquo etiam collaterales admittuntur. Variæ ſunt opiniones, at receptior eſt eorum ſen- tentia, qui dicunt habẽdum eſſe pro feudo antiquo, quamuis reuera ſit nouum. Sed hæc diſputatio alte- rius eſt loci. De rebus, quæ poſſunt in feudum dari. 4 Cap. V. 1 Qua res in feudum dentur. Ardizon, c 24.,2,& ſeq.
aliquot. Curt. q. 6. primæ part. Hannetonius l1b. I. c.
aᷣ Et quid ſi res aliena: Zazius cap. ũ. Epito: in vſus
2 Quiqd ſit feudum de camera,& cauenn. Ardizon c.
22 Zazius ibidem. Hannetonius lib. 4. c.z. 3 Vaſallus an feudum ſuum alteri in feudum rectè con- cedat. Ardiz on c. 5. Franciſchi. Curtius in parte. cauſſa. 21.& vltima. ex qua feudum amittitur. Hannetonius lib 3.cC. z.
4 An reseccleſiæ nõ ſpiritualis in feudum dari permitti queat, Curtius in 2. parte Ii ractatus feudorum, q.r. Zazius d.c.2 Epit. in vſus feude. Hannetonius 6.. lib.. ſub finem.
Nunquid in hac ſpecie conceßionis, ſolennitas& cæ-
remonia neceſſaria adbibeatur& copioſe& doct?
Curtius parte 2. tractatus feud. q. ⁊.
5 Quotnam actus requirantur ad hoc, vt res cenſeatur in feudum dari folida: FEranciſchi. Curtius in 2. part. tract feud. qo 3. G 4. b
7 An res eccleſiæ ſpirituales, verbi gratia: decimæ in feu
dum dari poßint. Ardizon c. 31. Curtius in 2. parte, J. S. Zazius c. 3. Epito. in vſus feudo. Hannetonius
lib. r. c. a. iurws feudorum. 5 Decimaæ in feudum dari ſolitæ, ac pleno iure ad eccle- NHam reuerſæan rurſum poßint homini laico infeu
dum concedi.( urtius in 2. part. Tract. feud. q.2. Za-
zius c. a.& c./. Epitom. in vſus feud. nu. r. Hanne- tonius lib. r. urls feud. c.5.
1TN ſequenti quæſtione certum eſt eas res, qua-
rum alienatio eſt interdicta, non poſſe in feu- dum dari. lib. z. tit. 3. vt ſunt res ſacræ. l. inter.§.rem ſacram. De verbo. oblig. Oportet etiam rem eſſe in patrimonio noſtro. Si enim permiſſa eſſet rei alienę in feudum datio, id fieret in præiudiciũ veri domi- ni: ſed is, cui conceditur, habet perſonam obliga- tam, in rem verò nullum ius habet, cùm ſit alienus. Adde, quòd nec res omnes, quæ ſunt in patrimonio noſtro, poſſunt in feudum concedi: ſed tantùm im-
mobiles: quod ex definitione noſtra feudi perſpici-
tur,& plenius eſt expreſſum lib. 2. tit. 10. in fi. Non
dico quòd res mobilis non poſsit dari pro fide, ſed
aliud genus tum contractus exiſtet, quod proprium nomen non haber. Præterea inter immobiles res quædam computantur, quæ tamen immobiles non
In conſuetud ſeud.
1499
fſunt: vt annui reditus. Solet huius ſententiæ conſer-
uandæ gratia, textus adduci in Clementina, exiui.§. cũmque annui reditus. De verb. ſigni. quod& ex- preſſum eſt in Iuſtin. Nouella, De non alienan. vel permutandis. Panes ciuiles inter res immobiles nu- merantur. l. fin.§. vlt. De iure dotium. C. L. iubemus. z. C. de ſacroſanct. eccleſ. 1 2 Et ſi quis nullum prædium concedat, ſed tan- tum fundum quempiam, dicetur beneficium, ſeu feudum nouum de Camera. Cameram vocat lo- cum, in quo pecuniæ principis reconduntur:& in quo vinum, frumentum,& alia annona reponitur, cauena eſt. Baldus& Andreas de Iſernia. Principes conſtituunt annuum reditum ſumẽdum de Came- ra, aut certam quanrtitatem vini, olei. Vnde hodie videmus multa huiuſmodi feuda in prætoriis: quæ non ſunt res ſoli, ſed tamen pro immobilibus ha- bentur, propter fructus. Cœpimus tractare de rebus,
que in feudum dari poſſunt, vel contrà. Sequuntur
iam quædam quæſtiones, ad eam rem pertinentes. 3 In primis quæritur, an feudum à vaſallo poſsit in feudum alteri dari, id eſt, ſubfeudari. Mouet quæſtionem, quòd alienatio feudi vaſallo hoc iu-
re Longobardico eſt prohibita. libro 2. tit. 5s. De
prohibita feudi alienatione. Dicendum tamen eſt
hanc ſubfeudationem, ſi bona fide fiat, valere. Per- mittitur enim hæc ibidem. s. callidis.§. illud. At ve- tat pretium inueſtituræ accipere eos, qui feudum vendere volunt, vt infra latius de alienatione feudi diſpurabimus. b
4 Deinde controuertitur, an res eccleſiaſticæ in feudum dari poſsint? Et certum eſt rerum eccleſia- ſticarum alienationem prohibitam eſſe. Authent. De alienandis& permutand. c. nulli. De reb. eccle. non alienan. Ego hac de re ſcripſi c. 9. lib. 7. de bene- ficiis. Niſi certis ex cauſis, idque cauſa cognita. c. ſi- ne exceptione. 1². quæſt. 2. c. dudum. De rebus eccleſ. lib. 6. ſolemnibüſque adhibitis. Sed quantum ad
propoſitam quæſtionem attinet, communis eſt ſen-
tentia, rem eccleſiaſticam in feudum dari poſſe. c.. De feudis in Decretalibus. c. vt ſuper. De reb. eccleſ. non alienandis. Nã eccleſiæ quaſdã habent res pro- prias, ita vt plenũ domimum, ac proprietas penes ec- cleſias ſit:vt quæ dicũtur de menſa Epiſcopi. Cle. de epiſco. poteſtate. Aliæ ſunt res que dãtur in Emphy- teuſim vel feudum: vbi eccleſia verum retinet do- minium,& transfertur vtile, que res non debentur de menſa Epiſcopi. Conſiderandum igitur, an fue- rint res, quarum plenam proprietatem ſemper reti- nuerit eccleſia, an res ſint, que ſolitæ ſint infeudari, ſi ſoleant infeudari, dabuntur etiam in feudum. d. c. z. & cap. vt ſuprà. Idq́ue ſatis videtur expreſſum c.i. huius tractatus. Si antiquitus conſuetudo eorum,&c. quæ verba diligenter notanda ſunt. 5 At quæres, num ſolemnitas, de qua dixi, in hac infeudatione ſit neceſſaria? Vulgò colligitur ex c.. de feudis, in verbis, Si videris expedire. non requiri hanc ſolemnitatem, ſed tantùm, vt inſpiciat Epiſ- copus, an expediat illas res alienari. Probatur& ip- ſorum ſententia: quòd in his non ſit noua infeuda- tio, ſed quaſi executio veteris infeudationis: eum enim res primùm infeudatæ ſint, interueniente iuris canonici ſolennitate: videntur non de nouo in feu- dum dari, ſed executio potiùs veteris infeudationis. Decre
— “ ☚ 43*.. 1 1 1 4 8 25——-— ſſff⸗„—.——————

———
—
——. 8„ 1 3— 4.— —————————————. 5 3 2 3—*—.— 9 — 3 r*——————————— ———8—ß“— 4— 1 2— 4 3 7 —— be 5———.— 4 1.. 4— ————————
—— 9 “———ro————————“ ——————
1500
Decretũ eccleſiæ duo de ea infeudatione continet, vt res infeudetur,& vt huic in feudum detur: ſicut de arbitri præcepto duplici diximus in l. Celſus. De arbitris. Primùm, vt res infeudetur,& in eo ſolẽnitas eſt adhibita, cũ res reuertitur ad eccleſiã,& alij da- tur in feudũ. Pręterea argumentũ ſumitur efficaciſsi mũ ex c.ꝛ. per quẽ inueſtitura. vbi quęritur, an minor poſsit quẽ inueſtire,& diſtinguitur vetus feudum à nouo. In veteri poſſe minorẽ inueſtire aliquẽ de co, in nouo non itẽ. Quia nõ habet legitimã rerũ ſuarũ adminiſtrationẽ. Gloſſa hãc adfert rationẽ, quia non alienat, ſed maiorũ ſuorũ facta confirmat. Ergo idẽ hic dicendũ, res eccleſiæ in feudũ dari poſſe: ſi antea ſolitę ſint in feudũ dari, ſub hac tamen exceptione, niſi aliqua iuſta cauſa ſit, que impediat infeudatio- nẽ: fortè quia non expedire videatur Epiſcopo. d.c. 2 de feudis. Cõfert enim in merã voluntatẽ Epiſco- i, ſed ita, vt atbitriũ interim ceſſet, multumq́; inter- eſt, an in arbitriũ conferatur, an in merã voluntatẽ. l. ſi ſic. ff. de leg. 1. Exẽpli gratia, pone feudũ ſterile con cedi, vt cultius reddatur opera vaſalli& induſtria, re uettitur ad eccleſiã, tunc quoniam locuples eſt fortè eccleſia,& facilè ſoluendo, ideo expedit eccleſiæ re- tinere feudum,& non alteri dare in feudum. Expen- denda ſunt ergo diligẽter verba: Si videris expedire. 6 Ex prædictis quęſtio naſcitur, quomo do ſtatuẽ- dum ſit, rem in feudum dari ſolitam eccleſiaſticam: an ſufficiat ſemel aut bis rem datam in feudum,& quantum temporis ſpatium neceſſarium ſit, vt res dicatur in feudum dari ſolita? Duæ inueniuntur opi niones in gloſſa. lib. 1. c.1. ſi vel non extet memoria, vel per triginta annos retrò ſolita fuerit in feudum dari. De tempore, vt eſt ſpacium centum annorum, non dubitatur, quod hominis memoriam excedit, rem ſolitam eſſe. cap. ſuper. de verb. ſign. Sed de bre- uiore temporis ſpacio quæritur. Alij decem requi- runt, alij quatuor annos. Ego verò puro hoc relin. quendum iudicis arbitrio: Si tantum ſpacium ſit, vt appareat totius eccleſiæ conſenſu iudicatum eſſe, vt res in feudum darertur, iudicabimus& nos eo caſu rem ſolitam eſſe infeudari. In dubio autem 40. anni mihi ſufficere videntur, quia eo tempore præſcri- buntur res Eccleſic. c. de quarta.& c. ad aures. de pre- ſcrip. Authen. Exactis. C. de ſac. ſanct. eccleſ. 7 Nunuc de bonis eccleſiæ ſpiritualibus quæritur, nempe de decimis. Dicunt Laicos non poſſe acqui- rere decimas. cap. ad hæc. cap. quamuis. de decimis, & proditum in concilio Lateranenſi, ne ille decime Laicis alienarentur. c. prohibemus. de decimis. Si hoc verum eſt, non poſſunt decimæ in feudum Lai- cis dari. Verùm hoc quomodo fiat docuimus lib.. De beneficiis Laicos præſertim nobiles, qui deci- mas illas poſsident, hunc ſolum titulum habere, ſed eas ante Concilium Lateranenſe acquiſiuiſſe, quo earum conceſsio inhibita eſt, neque Concilium La-
teranẽſe adimere voluiſſe poſsidẽribus iã decimas,
ſed tantùm ad futura pertinere. Et quoniam diffici- le eſt hunc titulum probare, igitur hodie receptum eſt, vt Laici eas obtineant, modò poſſeſsionem im- memoriatam, id eſt, centum annorumn probent,& iure feudi ſe cognouiſſe ab eccleſia,& ſe recogno- uiſſe eccleſiam earum decimarum nomine. Atque hic in Gallia dantur& venduntur, ſicut aliæ res lai- cæ,& cognitio de iis iudiciis eſt Regij Magiſtratus,
Franciſci Duareni luriſconſ.
non eccleſiaſtici. Quoties enim iudex eccleſiaſticus vult cognoſcere, appellatur ab eo. De his decimis infeudatis duplex reſtat quæſtio, vna an nobilis, qui eas decimas habet, poſsit eas alteri in feudum dare, an vendere. Pone in Gallia, vbi feuda non tantùm ſubfeudari, ſed& vendi poſſunt: nobilem qui deci- mas habet infeudatas ab eccleſia, alteri velle in feu- dum dare, id eſt, ſubfeudare, quæritur an liceat? Op- ſtare videtur conſtitutio Concilij Lateranenſis cap. prohibemus. de decimis. c. cũ apoſtolica. De his, que fiũt à maiori parte cap. In qua nõ ſunt adẽptæ qui- dem decime laicis, qui eas poſsidebant, ſed interdi- Cũ eſt, ne eas in poſterũ acquirerent. Deinde& pro- hibitũ eſt, ne Laici tenentes decimas, in alios laicos eas transferrẽt. Magna hic opinionũ eſt varietas,& Zaſius multùm heſitat, dicens, Non licere quidem propter cap. prohibemus. ſed fieri tamen ſolere in Germania. At ego puto nihil obſtare illud cap. quo minus laicus, qui eas decimas habet infeudatas, cas poſsit donare, vẽdere& in feudũ laicis dare. Quam ſententiã& Molinæus vir eruditus tuetur. Quauis enim Conciliũ alienationẽ in laicis prohibeat, ni- hilominus tamẽ conſeruatur cõſuetudo, quæ eſt, vt feuda poſsint ſubfeudari, vel alienari, vt in Gallia. Ergo ante Conciliũ, quando decimæ in feudũ datæ ſunt, data eſt etiã poteſtas ſubinfeudandi& alienãdi.
uod ius quæſitũ laicis Pontif. nõ potuit adimere. 8 Altera quæſtio eſt, ſi decime, quę ſolitæ ſunt in- feudari, ad eccleſiã reuertãtur, an poſsint denuò in- feudari? Ponamus exẽplum de decima in feudũ da- ta, ante Conciliũ Lateranenſe. Poſtea reuerſa ad ec- cleſiã, quæritur an poſsit alicui laico in feudũ dari? Aliqui putant nõ poſſe, quaſi ad ſuam propriã natu- rã redierit. Apud nos caret res dubitatione, propter Ludouici 4. conſtitutionem, qua habetur pro merè ſpirituali, cùm reuerttitur ad eccleſiam. Atque idco nõ poteſt laico dari in feudum. Verùm hic notandũ, cũ quęritur de reuerſa decima, ſpectandũ eſſe num verè reuerſa ſit, id eſt, tranſlata ſit iterũ in eccleſiam ſimpliciter, ſine onere feudi. Vt habeo decimam ab eccleſia in feudũ, quã dono ſimpliciter eccleſiæ: tũc reuerſa eſſe dicetur ad eccleſiã, nec poterit in feudũ dari, tanquam merrè ſpiritualis, iuxta c. prohibemus. Sed ſi habea decimam in feudũ ante Conciliũ La- teranenſe: quam eccleſiæ do in feudum:non dicetur omne ius reuerſum ad eccleſiã: nam qui rem dat in feudũ, iuſtũ dominiũ retinet,& vtile transfert. Ergo nequit hoc caſu res rcuerſa dici ad eccleſiã. Quod diligenter nota, cùm propter c. prohibemus.& con- ſtitutionem quintam Ludouici: tum quòd iuris ſin- gularis ſit, quod non explicant feudiſtæ.
De his, qui in feudum dare, vel accipere poſſunt. Cap. VI.
7 De qualitate perſonarũ prædia beneficiaria conceden- tium:ac primum de clericu, nüquid hi feuai dare poßint. Ardion Sum. in vſus feud. c. g.& 9.
2 Rowanus Pötifex an ex poteſtatis ſuæ plenitudinè, cu iuſuis eccleſiæ res in feudum conferre queat. Curt.
Ppart. 2. Tract feud. q.. G 12.
3 An beneficiarij prædij collator vſitatã eccleſiæ conſue- tudinẽ in inueſtitura ſeruare debeat. Curt. part. 2. tract feud. q. õ. Zaſius c.q. Epitom. in vſus feud. nu.
do. Hannetonius lib.x. iuris feudo. e.z. 4 Nurn

— — — . R 5—= . x— S 5SAgg5 S—
lauitrbanna dtcimę que ſolan um de decima ucai nenſe. Poſteateeua, alccu hicoihrid uah ad ſuam ronim ce tes dubitnueun eem, qua hadeuumm u ad eccleſum Aurh lecima, ſpectanäütkn auſlata ſit terũnats udi. Vt habeo ttum ono ſimplicitts cclelia, nec pomi cualis iuxta cus in feudũ ante u
cleſtaru ſibi ſubiectarum res in feudum concedat. Curt part. 2. Traui feud.J.2. Zaſius cap.·. Epitom.
4 Num folus,& ſine cpituli aſſentione Epiſcopus ec-
in vſaus feud. nu- 7. Hannetonius lib-Tiurw feud.
cap.ſS⸗. 1.— EFpiſcopus an rem eccleſiaſticam non extranews tan-
tumiſed agnati quoque„E& cognatis ſuls in feu- dum largiatur. Curt. parta. tract feud. q.. Hannet. Iib. x. iuri feud.c.õ. b
/ Byiſcopus an propria ſua bona, quæ allodia vocantur, in feudum tiam de nouo concedendi liberam po- teſtatem habeat. Ardizon c. S. Sum. in vſus feud.
„ De laicis& profanis hominibus an beneficia milita-
ria& feuda relte conferãt. Ardizon Jum in vſus
feud.. cap. To. Curt. part. 2.Ti ract. feud. q.: de feudis Naicorum. Zaſius c.. Epitom. in vſus feud. num. 2. paunetonius lib.. iuris feud.c. 3initio.
2 Quid ſit Dux, quid Marchio, itemq;B Comes quid ſit. Curt par. 2. Tract feu. q.r. de feudis laicorum. Za-
ſius c.; Epitom. nu.9ũ 7.F. 9. ro Hanneton. ibid. An quinls paterfamilias bona ſua patrimonialia, quibus nulla ineft dignitas in feudum de nouo dandi facultatem habeat Curt part. 2. Tract. feud. q.=G.· de feud laic. Zaſius c. Epitom. in vſis feud.
nu. z1. Hannet ibid. b
Minor vigintiquinquè anis, itemq; furioſus& men te captus, an psſit inueſtituram fatere ac feudum Alicui tribuere. Ardizon Sum. in vſus feud. crz. Curt. part. 2.7 ract feud. q.rZaſius c. 3. Epitom. in vſus feud. nu. 36& 389. Hanneton. ibid.
II Famina beneficiarium pradium,& militare henefi- dam, nunquid dare& concedere valeat. Ardizon Fum. in vſus feu. c.rr Curt par. 2. Traci feu.. a. de
feudu laic. Zaſius ce. Epit: in vſus feu. nu. 33. Han netonius ibird¹là
12 Quænä tutorus, quæ curatori,& quæ ſit procuratoris in inueſtiendo feudoq; concedendo poteſtas. Zaſius
7.„. Epitom. in vſus feu. nu. 40. O a21. Hannet ibi.
De perſöna feudum recipientis qualitate: An cuiuls hamini panunus xriεμαν acceptio indiſcrimi natim data ac permiſſa. Ardizõ Sum. in vſus feu.
c. 23. Culielmus Hanneton.lib. riuris feud. cap..
12 Seruuſne& filiugfamilias beneffcium militare feu- dumq; recipiant. Ardivon ibid. Zaſius eod. cap. nu. 72. Fanneton. ihbil.ʒ
An famina beneficiari prædij ſit capax. Curt part.
Tralt feud. q.S.& par:3. eiuſdlem tract. memlbr.I. Zaſꝛus ihid. nu. I. Hanneton A. lib. x. iurls feu. cap./.
16 Minor natu vigintiquinque annis; nunquid feu-
dum acquirat. Z aſius d.c.g. Epitom. in vſus feud. p. 66. Hanneton. ibid. 3
77 Anb plebeus,& obſcuro loco natus aa feudum admit-
tatur:& num admiſſus nobilitetur. 2 aſ.& Han- net. ibid.
r† Deo conſecrati, quos clericos dicimus, an militaria beneficia acqui ant. Curt. 2. memb. par. Tract feu. Zaſius c.. Epitom. in vſus feud. nu. 77. Hanneton. lib. x. iuru. feud. capr‚ʒ.
Idendum primo loco de perfonis eccleſiaſti-
4
cis, ordinẽ ſecuti noſtri auctoris. cap. i. lib. 1. 1 Dicit, omnes qui habent adminiſtrationem re-
rum cccleſiaſticarum, in feudum dare poſſe. Deca-
nus in quibuſdam occleſiis dicirur Abbas. De Papa Romano nibil hic dicitur, vel quòd de eo non du-
In conſuetud. feud.
1501 bitatur, vel quòd his verbis continetur. 2 Eſt enim Pontifex Romanus Epiſcopus Ro- manus:& dicitur poſſe infeudare non tantuùm bona Romanæ eccleſiæ, ſed etiam cuiuſuis alterius: quia Vniuerſitaiis Epiſcopus vocatur, cõſtirutione Cun- cta per mundum. q. 43. Hic addẽdum, quod ab Vr- bano eſt conſtitutum. lib. I. tit. 6. ne bona Eccleſiæ alienentur. Alienare verò eſt etiam in feudum da- re, vt ſuprà expoſui. 3 Quod dicitur res eccleſiæ ſoliras in feudũ dari poſſe, animaduertendum eſt in hac infe udatione ſeruandum eſſe feudi, de quo queritur, conſuetudi- nem. Vt cùm dicitur Epiſcopũ infeudare poſſe res, quæ ſolitæ ſunt infeudari: intelligendum eſt, modò non recedatur à conſuetudine illius feudi. Exem- pli gratia, feudum conſueuit dari maſculis. Epiſco- b pus igitur non poteſt dare fœminis, lib. z. tit. 34. uamuis enim, inquit, permittitur Epiſcopo feu- dum dare:tamen conſuetudo feudi ſeruari debet. An requiratur conſenſus capituli, quæritur: De ſolennitatibus ſatis dictũ eſt, non requiri. Sed an ſo- lus Epiſcopus poſsit infeudare?& videtur ſine ca- pitulo ſolus infeudare poſſe, lib. i. tit. 26.§. in clerico, ſi res ſolitæ ſint infeudari. Magna eſt quæſtio. Deinde alia quæſtio ſequitur: an poſdit dare co-
gnatis ſuis,& amicis, quæ ex eo oritur, quod certũ
eſt Iuſtiniani Nouella, De alienatione& emphy- teuſi, vetari, ne ab œconomo dentur res eccleſiaſti- cæ in feudũ cognatis, quod fraudis euitandæ cauſa
conſtitutũ eſt: ne in perſonas parũ idoneas res ec-
cleſiaſticæ transferantur. Si hoc de emphyteuſi cõ- ſtitutum eſt, quæ ſimilis eſt feudo: cur idem de in- feudatione non cõſtituemus: Et quod reſpondetur ad authenticã, loqui ibi de œconomo. nõ epiſcopo,
arũ mouet. Nàã cum Epiſcopi de certo officio ſuo, quod eſt cõcionari& docere, œconomias habeant, curamꝗque domeſticarũ rerum: cur non de Epiſco- po idem dicemus, quod de œconomo? quapropter melius reſpondetur, nos hic loqui de rebus, quæ ſo-
litæ ſunt in feudũ dari. Iuſtinianus verò de emphyy- teufi, quæ non poreſt in feudum dari. Addenda eſt
quædam excèptio. 8i Epiſcopus tempore introitus ſui in dominico quid inuenerit, non poteſt id dare in feudum. lib. 2. tit. 35. Dominica verò funt, quæ qifferunt à feudis,& hæc quæ dicuntur bona de menſa, dominica ſunt. Alia ſunt feuda, quæ nõ ſunt in dominico Epiſcopi:atramen inter omnes feudi- ſtas conuenit, Epiſcopũ dare in feudum poſſe: etiã quæ inuenit in dominico, tempore ſui introitus,& aiunt quòd hic dicitur, ſingulare tantm eſſe in epiſcopo Mediolanenſiä. b 6 Ad hæc quid de Epiſcoporũ propriis bonis di- cendũ putas: Certum eſt hoc nõ pertinere ad bona eorum propria, ſed tantùm ad bona eccleſiæ, lib. 2. rit. 35. cm diſtinguit inueſtituram à clerico factam de bonis propriis ab ea, quæ de bonis eccleſiæ fit. 7 Hactenus de perſonis eccleſiaſticis, nunc de laicis videndum. Et imprimis D ux, Marchio, Co- mes, feudũ legitimè dant, lib. i. tit. I.& lib. ⁊. tit. Io.& Barones, ſiue Capitanei. De Imperatore vel Rege, in fuo regno nõ dubitatur, quin feuda dare poſsint. lib.. tit. 7.& 14.& lib. 2. tit. 34. quamuis bona coro- næ alicnare nequcant. cap. intellecto. de iurciur. An minimi valuaſores poſsint dare feudum, videte li. 11
“
——— er— 8— r n e 4.— ————————— äl]ͤͤͤͤͤͤͤ —=„

erden
öſͤͤͤͤͤ **“
8 1 6 1 4 1 3 4 12 4 4 1 6 1 4 1 * 4 1 . ½ . † 2 3 3 3 1 1 1 4
1502
J. tit.. Auctor dicit, ſi minores valuaſores dedérint in feudũ, non iudicari iure feudi: quod ideo viſum eſt, ne res in infinitũ abiret. Addir duas exceptio- nes:& refert in lib.i. tit. 7. opinionem quorundam, qui idem in minoribus valuaſoribus dicendum, uod in maioribus exiſtimauerunt. b 8 Videndum obiter, qui ſint Duces, Marchiones, & Comites. Marchiã ait eſſe, quòd iuxta mare ſit poſita. Verius tamẽ eſt, à lumine dictam eſſe. Duces enim limitanei præficiebãtur regendis prouinciis, vt eſt apud Lampridiũ in Seuero:nec aliena eſt lin- gua noſtra ab hoc etymo. Marches Germani vocãt Marit graffen. Comites dicuntur à Comitatu prin- cipis, erantq́; cõſiliarij principis. Baronęs inferiores ſunt Comites, dicunturq; Capitanei ſimpliciter, vt Bal. exiſtimat cum reliquis, in cap. fundamenta. de elect. Vicecomes eſt officiũ temporariũ, quibuſdam in locis, vp in Normandia. Tales erant olim Comi- tes& Barones. Dabantur enim iis çiuitates regẽdæ tit. Ducis, Marchionis: eratque tenor alibi arbitrio principis, qui cas dederat, conſcriptus. Poſteà verò dabantur eis prouinciæ adminiſtrandæ: itavt admi- niſtratio fruenda etiã hæredibus concederetur. Fue runt equidẽ nomina hæc quondã officij ac dignita- tis, non patrimonij: cuius exéẽpla eſt inuenire multa apud Marcellũ.& idẽ in Gallia obſeruabatur, do-
nec Hugo ea officia hæreditaria fecit. Alibi itẽ di-
citur c. verũ. quando Reges prouincias Comitibus ſuis regẽdas cõcedunt, plerunq; adminiſtrationi de- beri hos titulos honoris cauſa, ſicut fit hodie in no- mine conſiliarij: quod ſæpè datur aliquibus honoris ergo, quorũ cõſilio tamen nunquã vtuntur. Quare Marchio& Comes dicũtur Regis capitanci: quòd velut capita potiora ſint totius regni. Qui ſunt in- feriores, vt Barones, ſimpliciter Capitanei nomi- nãtur. li. l. c.. li.z. c. II.& 34. Hi omnes poſſunt dare in feudum,& vlterius non porrigitur illa facultas. 9 Tractari ſolet quæſtio difficilis: an quiuis pa- terfamilias habens prædiũ allogiũ nulla cũ digni- tate, illud in feudũ dare poſsit?: Conuenit ferè inter omnes feudiſtas, ignobilẽ qui nullius dignitatis feu- dũ habet, poſſe id etiã ruſtico in feudum dare: quia rerum ſuarũ adminiſtrationẽ, quam habet, cẽſetur in feudũ dare poſſe, lib. ⁊. tit, 3. Cõtraria opinio mi-
hi videtur probabilior. Nã in c.3. negatiue quidem
ait, Qui non habet rerum ſuari adminiſtrationem in
Feudu dare nequit, at non contra. Mouęt me quod de
Marchionibus, Comitibus,& perſonis di gnitate
præditis loquatur auctor lib.i. c.. quando de dando
meminit:nõ quòd omnibus indiſcriminatim liceat in feudũ dare allodia. Neque verum apparet, quod dicunt caput I. correctũ per cap.7 lib.i. de nat, feud. Præterea quòd vaſallos habere, res in feudum dare, aliquid digniratis habeat. Q uia vaſallos qui habet,
iuriſdictionẽ in eos exercet. c. imperialem. lib. z. tit.
55. de prohib. feu. alienat. per Frederi. Quæ dignitas
non videtur ruſtico homini conuenire,& ignobili.
Sed cùm dicimus minimo valuaſori licere feudum ſuum, quod accepit infeudare, nõ intelligitur quod ei liceat allodium ſuum in feudum dare,& vaſal- los fibi ſubiectos conſtituere. Verùm hac in re ſe-
quenda eſt cuiuſque loci conſuetudo. Hactenus de
berſonis, quæ propter ætatem& iudicium habent
bonorum fuorum adminiſtrationem.
Franciſci Duareni luriſcon.
10 Nunc de minore 25. annis quæritur, an poſsit infeudare. Non poteſt de nouo beneficio quem in- ueſtire, neque in quenquam alienare res ſuas, de ve- teri autem poteſt. Quia non videtur alienare, qui veterẽ alienationem renouat. arg. I.i.§. aquæduct ſf de aqua cot.& æſtiua. nec hæredi debet denegari, licet à principe ſit impetratum. Pupillus autem nõ poteſt ſe obligare, quamuis conditionẽ ſuam me- liorem facere poſsit. Igitur pupillus nõ poteſt quẽ- quam inueſtirc, vt ſe liberet obligatione, qua tene- batur in feudo antiquo Vaſalli hæredibus& agna- tis. arg. tit. de auctor. tutor. in Inſtit. lib. I. vt& in feu- do nouo. Idẽ dicendũ eſt de minore, curatorem ha- bente, quia tunc pupillo comparatur. l. ſi curatorẽ. C. de in integ. reſti. Et cũ hac exceptione intelligẽ- da erunt, quæ dicũtur lib. 2. tit. z. Idẽ de furioſo,& aliis ſtatuendum eſt, qui non habent rerũ ſuarum adminiſtrationem.l. is cui. fl. de actio.& obligat. II De fœmina quæritur, an poſsit feudum dare? Reſpondetur quòd poſsit. d. tit. 3.§. fœeminam. lib.⁊ Qui autem in feudum dat, habet iuriſdictio nem. lib..tit. a½.§.J.& lib.. tit. 46. Ergo fœmina poteſt ha- bere iuriſdictionem: cùçm tamen iure ciuili Roma- norum ab omnibus ciuilibus muneribus remoue- tur. l. fœminæ. de reg. iur. l.cùm Prætor.. ff. de iudic. Sed inueterata conſuetudo retinenda eſt:donec per contrariam cõſuetudinem tollatur. Dixerit aliquis, fœmina non eſt capax feudi:quomodo ergo poteſt dare quod non habet: Reſpondeo, fœminam poſſe habere feudum ſucceſsione: ſi hoc expreſſum ſit in inueſtitura, Si taceatur, in hoc non ſuccedet. Mu- lier etiam poteſt prædium ſuum, vel allodium in- feudare. Rectè igitur dubitatum eſt de ruſtico, non de fœmina nobili:huc pertinet tit. 7. lib. 2. 12 Quxritur de tutore,& curatore,& proeurato- re, lib. z. tit. 3. Etſi ſpecialem habet adminiſtrationè procurator, non dubito quin poſsit infeudare: ſin habet generalem, diſtinguendum erit, an nouum ſit feudum, an vetus:& ſi vetus, dare non prohibe- tur: quia illud veterem infeudationem magis eſt renouare, quàm infeudare. Nouum dare nõ poteſt, quia id alienare eſt: ille verò non alienationem, ſed adminiſtrationem habet. l. magis.§. pater. ff. de re- bus eorum, qui ſub tutela. 4. 13 Diximus de his, qui feudum dare poſſunt nũc de his, qui poſſunt accipere: vtrumque locum tit. 3. lib. 2. complectitur:& regula generalis ex eodem loco colligitur: Cuique licere feudum accipere, niſi nominatim ei prohibeatur, Perſonam, inquit, inuoſli- turam accipientis, non diſtinguimus à minimb: hoc adiecit, quia antè dixerat multùm referre, an maior ſit, an minor is, qui inueſtit aliquem. Dixi, niſi no- minatim ei pesehtabur quòd ſunt qui prohiben-
tur feuda accipere.
14 At quæritur num ſeruus poſsit accipere feu-
dum, de quo nominatim loquitur dictus tit. 3. lib. ꝛ.
Et quemadmodum ſeruus omnes res iure ciuili poteſt domino acquirere: ſic& inueſtitus feudum
domino quæret, Nec dubium eſt, quin idem de fi-
liofamiliãs dicendum: quia vterque in poreſtate eſt. Addenda tamen exceptio, Nifi ignorantia præ-
tengatur. Si enim per ignorantiam ſeruum inue- ſtierit, quem falsò putauit liberum eſſe, non valebit
inueſtitura. b I Fæmi-

1 eaxrln r, in hoc non luntt um ſuum, yaläluun, lubitarum eſtcentan peniinet titlda re,& curatoreämm alem habetaimatm oquin poßit inun⸗ lnguendum etum cſi vetus, daueu am infeudationensi are. Nouum èmii everò non aleums det. magis. Sout hel. ui ſeudum darefsn peterxtrumqueben Kregula enenabc 1 elcere fevcumau
3
Dur taa. 4 1„ 1 4 ifinuimus ner b 8 X c elle— 1
3. M V cſit alquem. hu 14
: podſincſat
1 Fœmina hoc iure non prohibetur feudum ac- eipere:quamuis non ſuccedar in feudum:niſi id no- minatim expreſſum ſit 111 inueſtitura. lib. J. tit. 8.§. vlt. hinic dicitur feudum aliud eſſe maſculinum, aliud fœmininum. 16 uæſtio etiam eſt de minore: ſed dicemus mi nori acquiri, ſicut& maiori, iuxta lam traditas re- gulas: Nihil refert quis ſit, un feudum acquiritur No- tandum tamen eſt, exigi fidelitatem à minore. lib. 2, tit. 26.. ſi minori. Hoc eſt, quod ait, dari toleran- riam, donec factus fuerit maior: qua ætate fidelita- tis iuſiurandum poteſt exigi. Quod dicitur de mi- nore, idem intelligendum eſt de furioſo, aliiſque perſonis, in quibus eadem eſt rario. 1 Alia quæſtio de plebeis& ruſticis eſt, an poſ- int feudum accipere:de hac re ſuprà annotauimus in quarta feudorum diuiſione. Ignobili quoque feu- dum dari poſſe auctor ſcribit, lib. 2.c. 10. quaſi cer- tum ſit plebeo feudum concedi: ſed quoniam du- bitatut an plebeus maneret, an efficeretur nobilis: ideo vocat id ipſum in quæſtionem. Dixi quædam feuda plebeum nobilitare, qualia ſunt à principe conceſſa, Marchia, Comitatus,& c. Qui ab aliis ac- cipiunt, ideo non nobilitantur: quia hi ius nobilitan di non habent: ſed ſolus princeps, vel is cui princeps eam poteſtatem conceſsit. Sequenda tamen erit in his conſuc ado, cuiuſque loci: quia in quibuſdam prouinciis feuda nobilia non niſi nobilibus acqui- ri poſſunt.— G 28 Quritur præterea, an m onachus aut clericus, oſsint feudum accipere? Quæſtio hæc eſt iuris cõ- trouerſi,& in hoc tractatu paſsim hiæ infeudationes improbantur:tanquam canonibus eccleſiaſticis cõ- trariæ. Locos præcipuos obſeruaui: veluti cum de milite vaſallo dicitur lib. z. tit. 1. feudum ei duabus de cauſis auferri,& quòd miles factus ſit Chriſti: & quòd non poſsit capax eſſe officij huius. Cuùm vetant Canones, ſecularia negotia gerere clericos. Alio in loco lib. ⁊. tit. 30. dicit eandem eſſe rationẽ in fœmina,& in monacho. Quauis diſtinctio quæ- dam ſit, vt docui alibi, lib. 2. tit. 36.vbi refert opinio- nes duas, quarum poſterior auctori videtur potior fuiſſemon quòd Obertus& Gerhardus huius libri fuerint auctores, vt hic locus oſtendit. Idem aſſeri- tur non ex opinione aliorum, ſed ipſius text. lib. z. tit. 26. quo loco nihil poteſt dici apertius. In Decre- talibus verò Pontificis hæ infeudationes permiſſæ inueniuntur, corruptis moribus eccleſiaſticis, cor- rupta iam diſci plina eccleſiaſtica. cap. cæterum. de iudic. c. ex trãſmiſſa. de foro compet. Dicitur enim clericum, qui feudum habet, de eo non litigare co- ram eccleſiaſtico iudice: ſed coram domino, à quo feudum accepit.Receptum eſt autem, vt ſeruitium præſtetur per ſubſtitutum. Et hoc iure vtimur con- tra veteres canones, contra hoc ipſum ius Longo- bardicum. Hactenus de perſonis.
Quibus modis feudum acquiratur: ac
primum de inueſtitura. Gap. VII.
1 Luor quibuſq; modi feudi conſlituatur. Ardizon,
lib. in vſrts feu. c. 36. urtius par.. tract feu. q..de
feudus laicorum. Zafius cap. G. Epito in vſus feud. nu. 1. E 2. Hannetonius fib. f.iurü&s feud. cap. 7.
2 Quid /it inneſtitura, quibus ceremoniw& ſölenni-
In conſuctud. feud.
1503
buw ea jpſa peragatur,& conſtet. Ardiz on um. in vſus feu. c. ³. Curt.& Zaziu,& Hanneton. ibid,
An Vaſalli vnius& eiuſdem domini, qui pares di- cuntur, ad folennia inueſtituræ neceſſarib adhibeã tur:& quid ſi tales eſſé Aeſierint. Ardiaon lib. in vſus feud. c 2r. Curtius, Zaſius,& Hanneton ibid.
Quend vu ſit eſß ientia, 2 10 εοr huius inueſti- turæ. Ardizon Sum. in vſus feu. c 9 Curt. par. 2.. 3. in materia inueſtitur. Zazius c.. Epit. in vſus feu nu.. Hannetonius d. lib.. iuri feud. cap. 7.
Auα ex tit. 25. lib. I.& tit. 33. lihri 2. eruditè ace planè d' ſtinguendo expeſita, Zazius c. 6. Epitom. in vſus feudorum, nu. 10.
5 An per inueſtituram impropriam& verbalem, ſine
traditione rei in feudum conceſſa, domini tranſ- ftratur Ardizon Sum in vſus feudorum. cap. 9. NHNannetonius lib.. iuris fendorum. cap. z.
7 An poſt inueſtituram dominus præaſtando id quod intereſt liberetur: ſi nondum tranſlata ſit ypoſſeßio. Ardizon Sum. in vſus feud. cap au. Curtius part.. tract. feu. q. 2. 4e inueſt. Hanne d. lib. iuri feu.c.ỹ.
Djferunt hac, inueſtitura, contractus& poſſ. io.
Iuramentum Fdelitatb quando præſtãädum:& num verã rei poſſeſrionem antecedat. Curt. par. 2.tract. feud q.3.in mate. inueſtituræ. Zadin 6.. Epito in vſuu ſeu. nu. Hanneton- libæt. iuris feud. cap 9.
ro Si non vna ſed plures ſint inueſtituræ, quæ harum ſeruanda& ſequenda. Ardi= on Sum-in vſus feu. q. 7. circa mater. inueſtitura. Zazius c. 6. Epito. in
P ſuus feud. nu. 23. DHannetonius ibid. 1XJFAtiis modis acquiritur. Sed præcipui hi ſunt, Inueſtitura, longa poſſeſsio& ſucceſ- ſio. De quibus omnib. fingulatim dicemus. In pri- mis inueſtitura peculiarem habet fignificationem. 2 Iueſtire ſiquidẽ hic eſt inducere in poſſeſsio- nẽ, li. z. tit.=1. c. ex ore. quæ fiunt à maiore parte ca- pituli. Quod fit vſitatis cæremoniis, quibus vtitur dominus in trausferendo feudo in eũ, quẽ vaſallum ſuũ cupit effici. Aliquãdo haſta, annules,& gladius adhibetur. Verba ſolennia hæc ſunt: Eoo hac haſta te inueſtio,&c. Apud nos huiuſmodi inueſlitura fir à principe, cùm Epiſcopatus aliquis, aliorũ iuri ob- noxius confertur Archiepiſcopo: ea inueſtitura fit er traditionẽ libri: de quo genere ſcripſi quædam lib. z.de benef.& adduxi Canones,& loca ex anna- libus noſtris: in quibus fit mentio eius inueſtituræ. Differt inueſtitura à poſſeſsione, vt dicetur: differt etiã à contractu, qui inter vaſallũ& dominum ini- tur. Contractus enim prior eſt, deinde ſequitur in- ueſtitura:poſtea miſsio in poſſeſsionẽ. Et quamuis differat à contractu, tamen interdum pro ipſo con- tractu aceipitur: quia vtrunque ſimul plerunque fieri ſolet.Ideo retinendum ſemper eſt, quod dixi, tenorem inueſtituræ inſpiciendum: etſi plurcs ſint inueſtituræ, antiquior prior eſt habenda: niſi pacto ſit aliquid naturæ feudi detractum. Addendum eſt& teſtes quoque adhibendos eſſe, vel pares Curiæ, id eſt conuafallos eiuſdem do- miniunterdum extraneos volunt ſecundum diſtin- ctionem traditam, adhiberi teſtes: ſi fortè domitu alios vaſallos non habet. Curiam vocamus illum dominũ, à quo accepimus prædium vel feudũ. Pa- res curiæ dicuntur vafalli eiuſdẽ domini, non quòd pares ſint domino, fed quòd pares ſunt intet ſe, 11 2
.—— 1 4. Ter er eeeeee——

1504 reſpcctu eius curiæ. Eadem ratione Pares Franciæ appellantur: non quòd pares ſint Principi: ſed quia dares inter ſe. Cõliderandũ igitur, ſi alios habet va ſallos, adhibendi ſunt nõ tãtùm ad probationẽ, ſed ctiã ad ſubſtantiã inueſtituræ li. z. tit. 32. Quod eſt mirũ. Eius autẽ quod ſoli pares ſint in inſtrumento inueſtituræ neceſſarij, ratio eſt, lib. z. ti. /8.§. iccirco. ne quid excogitetur ab extraneis falſitatis in perni- ciẽ domini:quæ ſuſpicio in paribus ceſſat. Adden- da eſt exceptio.li.i. ti. 26. Äe infeudatione clericorũ: quæ clandeſtina plerun; eſt. Receptum eſt igitur quoſcunque teſtes adhiberi poſſe ctiã extraneos, in clericorum inueſtitura. Hinc quæſtio naſcitur, lib. 2. ti. 9. An pares, qui fuerũt, ſed iã deſierunt eſſe pa- res, ad teſtimoniũ adhibendi fint, lite inter dominũ & vaſallum coorta: an potiùs remouẽdi, quòd iam non ſint pares? Et ait ſufficere tempore inueſtituræ eos fuiſſe pares curiæ. Rationem ſubiungit: quia ab initio teſtes iuſtos adhibuit,& ſi poſtea æquales eſſe deſierint, nihil peccauit vaſallus. 4 Item quæritur, quem effectum habeat talis in- ueſtitura: Vrilis eſt hæc inueſtitura, quamuis ad poſ ſeſsionem nihil conferat, vt dixi, quia feudum ea conſtituitur. lib. i. tit. 25. Igitur ad transferendum ius feudi opus eſt hac inueſtitura: nec aliter illud do- minium tranſit: etiamſi domino iubente quis præ-
dij poſſeſsionem teneat nomine feudi, non poterit
tamen ea ratione feudi dominium conſequi: quia eſt contractus. Igitur ad ſubſtantiam feudi pertinet 5 Obiicitur locus contrarius, lib. 2. tit. 33. quod di-
citur, ſi quis poſſedit feudum domino iubente, ha- beri illam poſſeſsionẽ pro inueſtitura. Ego illa duo capita ita ſolitus ſum explicare:quaſi generi per ſpe
ciem derogetur. In contrario non ait ſimpliciter,
haberi pro inueſtitura, accedente iuſſu domini: ſed
tunc, cum dominus iuſſerit poſsidere coram pari- bus curiæ. Hoc præcipuum eſt, quod diximus de adhibendis paribus curiæ in ſolennitatibus inueiti- turæ. Quare parum diſtat ab inueſtitura: quia tan- tum deſideratur, vt tradat illi haſtam, vel annulum,
Sed in cap. 25. non ait, coram paribus curiæ iuſſum eſſe poſsidere: verum iis inſciis ſimplici iuſſu te nuilt b 2,. b
6 Porrò quemadmodum iſtud dominium vtile in hac ſpecie, ſine apprehenſione transfertur: hoc ſingulare eſt, ſicut alia multa in feudis, Simile eſt, in iurę ciuili. I‚cum hæredes. de acq. poſſ. ff. Quod licet traditione rerum dominia acquirantur. l. traditio- nibus. C. de pactis. tamen rerum hæreditariarũ do-
minia acquiruntur hæredi: quamuis corporaliter
eas non apprehenderit. Ergo tranfertur dominium. retenta poſſeſsionc. lib. z. tit. 7. Quia inueſtitus de feudo ſolenni ritu, nondum feudi poſſeſſor eſt: nec
poteſt petere adhuc à domino, vt ſe in vacuam, id
eſt, à nOmine hucuſque occupatam poſſeſsionem mittat:& ſi in feudum poſſeſsi præſtare cogatur domims fructus omnes,& id quod intereſt.
7 Vnde quæritur, ſi pœniteat dominum poſt in- ueſtituram, antequam poſſeſsionem transferat: vtrũ liberetur præſtando, id quod intereſt? lib. z. tit. 26.§.
ſi facta. Auctor reſpondèt, non liberari præſtatione
ceius, quod intereſt:& compellenduin tradere poſ- ſeſsionem, quod ſingulare eſt. Nam aliàs, qui pro-
Franciſci Duareni luriſcon.
mittit, ſoluendo intereſſe, liberatur. l. ſtipulationes non diuiduntur.ff. de verb. oblig. Vt qui promittit
tradere, vel ædificare domum, præſtando quod in-
tereſt liberatur, cùm hic videamus dominum cogi ad tradendum. Hic quidam conantur Bart. diſtin- ctionem tueri de venditore, qui habet rei tradendæ facultatem. Nam quamuis alioqui venditor ad tra- ditionem tantùm tencatur I.1. ff. de act. emp. tamen
dicitur cogi poſſe ad tradendum, ſi habet tradenqi
facultatem. Sed quid de ea traditione ſentiendum
ſit, alio in loco docui.
8 ggitur hæc ipſa inueſtitura à contractu difflelt, cùm loquimur de feudo transferendo,& à poſſeſ- ſione. Quia hæc ſeries eſt,& ordo. Primò contra-
Kus, deinde inueſtitura, poſtea fidelitas, tandem
miſsio in vacuam poſſeſsionem. Dictum eſt hacte- nus per inueſtituram non transferri poſſeſsionem, ſed tantum dominium. Præterea non liberari do- minum inueſtitura facta, præſtando id quod inter- eſt: ſed præcisè tradere cogendum poſſeſsionem.
Hoc eſt intelligendum de noui feudi inueſtitura,
cùm dominus ipſe adhuc poſsidet: non verò de ve teri. Nam quando ſemper in poſſeſsione fuit vaſal- lus, non quæritur tunc de trasferenda poſſeſsione, quam habet. Debet poſt poſtquam ſemel eſt tranſ- lata poſſeſsio, ſemper manere in poſſeſsione.
9 Notandum eſt fidelitatem debere antecedere hanc poſſeſsionis tranſlationem. lib. z2·tit. 7. Quare inueſtitura præcedit, fidelitas ſequitur, deinceps fi- delitatem traditio, ſeu poſſeſsio. lib. 2. tit. 4.& ſeq. Forma fidelitatis iuris naturalis traditur, lib. z. tit.5. 6.&. Hic ſuccurrit quæſtio, quam ſup. attigimus. 10 De pluribus inueſtituris feudi antiqui, cui po-
tius ſtandum ſit:vt quidam inueſtitur de feudo:in-
terpoſita ſunt pacta, quibus eſt nonnihil mutatum
de natura feudi. Hic repugnantia vides feuda, quæ- ritur, quæ habeantur potiora? Dicendum erit, vete- ris inueſtituræ& primæ maximam habendam eſſe
rationem, quæ dicitur radix omnium aliarum. Sic
intelligendum eſt quod dixi formam tenorêmque inueſtituræ eſſe ſemper inſpiciendum: etiamſi quid contra naturam feudi inueſtitura contineat. Pono exempli cauſa, primam inueſtituram non tantùm ad maſculos, ſed ad fœminas quoque pertinere: quamuis maſculi tantùm ſuccedant, tamẽ receſſum iam ab ea feudi natura eſt. Deinde in ſequenti in- ueſtitura cautum fuit, vt maſculi tantùm ſuccedãt, & ſic ex fœmineo feudo maſculinum fiat. Orta eſt inter maſculos& fœminas controuerſia de ſucce- dendo. Reſpondendum eſt inueſtituræ primæ te- norem eſſe ſequendum. Sic ſentit glo. lib. 2.tit. 14. Primæ enim inueſtituræ nõ poteſt ſequens nocere, glo. lib. z tit. 49. cùm per pactum quodlibet, ius hoc quæſitum, perimi nequeat niſi planè quis refutet feudum, ſpe noui conſequendi ductus. Nam tunc nouũ feudum quæſitũ, ad agnatũ qui refutauit, per- tinebit: nõ requiſitũ ad eum qui nõ refutauit:quod ſingulare eſt,& obſeruatione digniſsimum. Et con- firmari poteſt iure ciuili. l. ſi vnus.§. ſi autem om-
nia. ff. de pact. Per primam inueſtituram ius quæ- ſitum certis perſonis nõ poſſe illis pacto adimi: vt
prætercam quod dicitur lib. 1. cap. 8. ſi inueſtitura
appareat feudum ad maſculos pertinere,& domi- nus in teſtamento ordinauit, vt fœminis deferatur,
non poſſe

deltas ſequit,
laronem li uit,
doſſeßio.lib. u t 1
naturalis tradinsän ueſtio quam* 1 nidus eſt nomilnam
pugnantia videstuge otiora: Dicendumert x maximam kicurè radix omnium um, d dixi formamm
rinſpicienduma
inueſtitura canti mm inueſtiturammt
œminas quoqu mn ſuccedant, ai-
eſt. Deinde intfut „rmalculi ansinke 0 maſculinum r
dinas controueſiè
net inuelliunr ſ Hicſentit go br
iis quæſitum, hac conſtitutione de- functi mutari. Ergo idem dicemus de poſteriore inueſtitura, quod de domini vltima voluntate: quia eadem eſt ratio. Tenendum eſt igitur quod dixi- mus, ſi plures ſint inueſtituræ, primam ſequendam,
tanquam radicem aliarum.
De longa poſſeſsione. b b Cap. VIII. b Que ſit longa poſſeſtio in hac doctrina feud.& num
praſcriptione beneficiu acquiratur. Ardizon Sum. in vſus feu. c. 2 Fannetonlib. 2. iurü feud. cap.⁊.
non poſſe ius al
2 Quot quibuſque rehus præſcriptio conſtet ac perficia.
tur. 1rdizon& Hanneton. 19¹.
3 Quid ſit infundu beneffcialib. ab eccleſia& republ. acceptis: quanto temporè preſcribantur. Iaco. Ardi- zon,& Guliel. Hanneton. ibid.
„ Si inueſtitio teſtib. probari nequeat: vtri inramentu ſit deferendum: vaſallöne an domino. 3
An contra ius domini vaſallus longo tempore præ- ſcribat, uar Aπ‿ποπααeρν. Culiel. Hanneton. dicto
ib. 2. iuris feud. cap. I.
uhrun præſcriptione acquiſitum„an veri feudi
b proprie accepti vim naturamquè præ ſe fert.
1 T Ongam poſſeſsionem hic triginta annorumn — L.L Saulce iure ciuili longa poſſeſsio di-
catur viginti aut decem annorum. l. vlt. C. de preſc.
long. temp. Quia ſingulare eſt hoc ius in feudo, vt
quamuis non ſit quis inueſtitus: nihilominus tamen præſcriptioni locus ſit,& tanto etiam tempore lu- te ciuili tolluntur actiones. l. omnes. C. de præſcrip. triginta annorum. 5Notandum duo neceſſaria eſſe. Primò, vt poſ- ſederit per triginta annos: deinde vt poſſederit tan- quam feudum. Veluti cum nullum ius haberem, tamen ſpatio triginta annorum vſus ſum eo fundo tanquam feudo, præſtans ſeruitium tanquam va- ſallus, quamuis poſtea probari poſsit, nunquam in feudum conceſſum, tamen præſcriptione ſe tueri poteſt. Idem ex parte domini dicendum, ſecundũ omnes DD. licet id hic nõ ſit expreſſum, quia eadẽ ratio eſt. Vt ſi quis nihil iuris habens in feudo, eo vtatur triginta annis, vſurpans directum dominiũ & ſeruitia, tanquã dominus in feudum cõceſsiſſet, dicemus hoc ſpatio directum dominium acquiri. 3 Solet quæri an idem dicatur, ſi quis præſcripſe- rit contra Eccleſiam?& omnes exiſtimant eccle-
ſiam eſſe excipiendam: quod his verbis generalibus
non videatur eccleſia comprehendi, licet de ea ſpe- cialiter nihil cautum ſit. Sanè proprium eccleſiæ eſt, res eius non præſcribi: niſi quadraginta annis. Auth. exactio. C. de ſacroſanct. eccleſ. c. 4. de præ- ſcript. Quod dictum eſt de eccleſia, locum habet eriam in Republica, ſecundum omnium ſententiaã. Ivlt. C. de ſacroſanct. eccle. l. cum notiſsimi. C. de præſcrip. 30. ann. Cum hac itaque exce ptione, huius cap. 26. verba ſunt intelligenda. Nec obſtat huic ſententiæ, quod dicitur, de tempore triginta anno- rum, quia ibi dicitur ſufficere tempus vnius anni, vt vafallo iuſiurandum deferatur.
4 Et cùm non ſint teſtes, qui fidem facere poſsint factæ inueſtituræ: quæritur vtri deferendum ſit iuſ- iurandum, domino, an vaſallo? Et late diſputant in co capite. Si vnius anni ſpatio poſſedit, deferendũ
:8
In conſuerud. feud. b 18
ei eſt iuſiurandum:neque tamen acquitet poſſeßio- nem feudi vnius anmi ſpatio: Sed 1uſiurandum de- ferri ei poteſt ex iſta cauſa. Obſtare videtur Ii. zitit. 40.§ 1.& tit. ʒã. verſ. nos autem, cum dicitur domi- num reuocare poſſe alienationes: hulla præſcriptio- ne obſtante. Solent quidem illa verba intelligi de præſcriptione 10. vel 20. annorum,& ſic 30. quoque annorum præſcriptionem obltarc. Mihi probabi- lius viderur, de omni præſcriptione intelligendum,
b quaſi hoc ſpeciale ſit in alienatione feudorũ. Quæ
enim ita alienantur contra mores feudorum, reuo- cari poterunt, nulla exceptione obſtante. Porro aliud eſt, ſi quis triginta annis poſſederit feudum ti- tulo feudi, non tanquam alienatum ſibi.
/ KRKurſum ex his alia quæſtio naſcitur. An vaſal-
lus longo tempore, præſcribere poſsit, contra domi- ni ius: quod alioquin dominus habet,& contra: Ve- luti, feudum haber vaſallus non liberum ſed fidei obnoxium: quæritur, num poſsit ſibi libertatem pa- rere ab obſequij præſcriptione? Idem de domino quæritur: vterque enim alteri obligatur: vt domi- nus non haber plenum ius, an poſsit, quod iuris ei deeſt, præſcribere,& plenum dominium acquirere: Quæſtio hæc huius loci non eſt, ſed eam aliàs tra- Ktabimus: infra, de eo, quod vaſallus non debet,&c. Apud nos conſuetudinis eſt, vt præſcribatur.
6 Poſtremo nota, feudum præſcriptione quæſi- tum, habere naturam veri& ordinarij feudi. Bal. in l. liberti. Cod. de operis libert. Quod ab omni- bus celebratur: quamuis in aliis plerunque receda- tur pactis ab ordinaria natura feudi. Si autem non accedat pactum, ſemper natura feudi retinetur, vt in præſcriptione. Itaque ſecundum propriam natu- ram feudi debet haberi:ac ſi ſimpliciter in feudum datũ eſſet:in quo nec fœminæ nec collaterales ſuc- cedunt, quemadmodũ hoc feudum præſcriptione quæſitũ, verã ac genuinam naturam feudi retinet.
De ſucceſsione feudi. Cap. 1X.
: Quptuplex ordo illorum hominum, quibus ſucceßio & hareditas ab inteſtato Romauls legibus data ac permiſſa. Caius I..f de gradibus afhnita. lib.
33. tit. rI. Alciatus lib. 4.&deον cap. 2.
2 Deſcendentium, corumq; naturalium& legitimorn, quæ ſuccedendi ratio, atque obiter quid ſit in capi- ta, quid in ſtirpes ſuccedere. Capita ſingulæ perſo- næ intelliguntur, vnde in capita, idem valet, quod
Ilingulatim, qua ſignificatione Linius in capita cõ- ferre, dixit, lib. 2. A vrb. condit. Stirpes verò ſunt initia, originlis authores.
3 Deſcendentium ſucceßio quouſque legum authoritate
porrigatur,& num graduum diſparitas, ſucceſsio- uus diuerſitatem in deſcendentib. aerat.
³ Naturalibus tanti, non etid legitims& ciuilibus, qus modo inteſtata hareditas ſucceßioq, defera- tur. ff. Ad Senatuſ. Tertul.& officia. lib. 39. tit. 18.
n ſucceſgio aliqua detur ils, qui non ex permiſſo quidem illo,ſed damnato vetitõque legibus concu bitu naſcuntur. b
5 Quid in adoptindtylpianus. l.-.5. Vlt. ff. de ſuis&
legit. hæred. 1it. 17⁷. lib. 39. ideml. poſt conſa ngui- neos. S. parui. ff.&od. 7 Afcendentii abinteſtatoſt uccedé di, a⸗ ſit iure ciuil= 1
n aeEn e her eerewe 4 B 8 8— 4 2————=⸗——Bᷣ— g“ 1 ————
—jj .—————ſ———

———————— —.———————
—————
——ö———————
———————— 8 —1]1łb— 8— —————.* e
1596
—
parebit.
approbata ratio. ff. de ſuis& legitimis hæred.& Inſtit. de hæredit. quæ ab inteſt. b
Num ilii, qui ſuperioris ordinis ſunt, eos omnes, qui ex tranſuerſo,ſiue à latere iunguntur, à ſucceßio- ne excludant,& quæ ſit in hac re veterus iurus emendatioeos b
9 ui ſunt ex latere, ideoq; collaterales nominantur,
jquando ad inteſtatam ſucceßionem vocentur.
10 Quid de fyatrũ zita defunctorum» filiu, qui patrue- les dicuntur. Ardizon Sum in vſus feu. c. 37. Cur-
tius part. 3. Tractatus feud. memb. 3.de mutua traſ
uerfalium ſucceßione. Zazius par. õ. Epito. in vſus Feudoruü. 20 Hannetonius lib. 2. iuris feu. c. 6. Azo- nis ſententiam, cuius hic meminit, ſuperioribus annis Carolus Quintus Imp. conſtitutione ſua re- 2upawht— 14 I1 Et fratrihus,& fratrum filibs omnino defcientibus, quibus hæreditas ab inteſtato ciuili iure competat. 12 An feuda beneficiäque Longobardorum iure per ſuc ceßionẽ acquirantur. Ardizon. Sum. in Vſus feud. c. 3.& c. 137. Curtius par. 3. I. ract feud. ſtatim in initio. Zazius par. 5. Epitom in ſus fendo. num.¹. Hannetonius lib. 2. iurus feuq. cap. z. 13 In quibus fundori beneficialium generibus ſucceſtio ab inteſtato locum habeat. Ardizon Sum. in vſus feu. cap. 137. Hannetonius lib. 2.iuris feud. cap..
12 Marchiæ& Ducatus feudum, an propriis beneficiu,
Er zua ipſi rei, non perſonæ cohærent adnumeren- tur Ardid on ibidem. 1s Audiendi ſenſu,& loquendi facultate carens, an ad gveneficij ſucceßionẽ admittatur. Ardizon ibi. Cur- tius par. 3. Tract. feu. memb.. Zazius par.§. Epito. in vſus feud. nu. 69. Hannet lib. 2. iurk feu. cap. 3. 16 Quid de clericis& Monachus, nunquid hi ad mili- raria benefccia ab inteſtato vocẽtur. Ardizon Sum. in vſus feud. c. 97.& c. 137.(urt. par. 3. 7. ract. feud. quaæſt. ro. Quemadmodum in fendo maſculi de- Rendentes ſuccedant, Hanneton ibid. 17 An fæminarum in ſucceßinne beneficij aliqua ratio FPabeatur. Ardizon Sum. in Lene he 39. Curtius par. 3. Tract, feu. in principio Zazius par. ꝗ. Epit. in vfus feu. nu. 36. Hanneton-lib: z. iurbs feud. cap. g. 15 Vera accuratãque ratio, cur fæminarum filij ad præ- aiia beneficialia non admittantuir. 19 Nobile& illuſtre exemplum de flius fæminarum, an in beneficia fucedant. I Vlta hic ſingularia reperiuntur, quæ vt me- b Muus intelligantur, ſummatim dicendũ erit de ſuccedendi ab inteſtato rarione iure Romano: Deinde quid ſingulare ſit in feudi ſucceſsione, ap- 1„Iure Romano triplex eſt ordo ſuccedendi, deſ- cendentium, aſcendentiũ, tertius eſt collateralium agnatorũ& cognatorum. Deſcendentium potior eſt cauſa, poſt aſcendentium, mox collateralium. Deſcendentes vocamus filios, nepotes, pronepotes. 2 Hi ſuccedunt omnes in hæreditate defuncti, cuiuſcunque ſint gradus, omnibus aliis excluſis.
Nouell. De hæred. quæ ab inteſta. Non dici mus fi- lium excludere nepotem, ſi quis decedat filio,&
nepote relicto, ſed omnes ſimul ſuccedunt: licet nõ
codem modo. Succedere non in capita, id eſt, non
diuidi hæreditatẽ in ſingula capita, vt quot ſint per- ſonæ, tot ſint partes, verùm in ſtirpes. Exempli cau-
Franciſci Duareni luriſcon.
ſa, deceſsit quis auus, filio& duobus nepotibus ex altero filio relictis, hæreditas nõ diuidetur in tres partes, ſed in duas: quia nepotes ſuccedunt in ſtir- pes, id eſt locũ patris,& tantum capiunt, quantum eorũ pater fuiſſet accepturus, ſi ſuperuixiſſet.. cum filius. Inſtit, de hæred. quæ ab inteſt.&§. vlt. ę9.
3 Quæ deſcendentiũ ſuccedendi ratio nõ ſolum
ſe extendit ad tertium gradũ(vt quidam putarunt)
ſed in infinitũ: nec refert an pari gradu an giſpari
ſint, qui ſuccedũt in ſtirpes. De gradu inæquali lam
exemplum recitauimus, At qui pari gradu ſunt, om nes quoque repręſentant locũ patris. S. cum filij. In- ſtit. ge hæred. quæ ab inteſta. l.z. C. dę ſuis& legiti. hæred. Quidã deceſsit nullis filiis relictis, ſed nepo- tibus ex filiis, ex vno filio vnum nepotem habet, ex altero duos, hi quãuis æquali gradu ſunt: tamẽ vnus ille nepos tantum conſequetur, quantum alij duo, propter ius repræſationis. Hæc autem ſunt intelli- genda de filiis naturalibus& ciuilibus tantum.
4 Nam qui ex iuſtis nupriis ſuſcepti non ſunt, quique ex concubinatu naſcuntur, hi quomodo ſuc cedant quæritur? Hi filij ſi legitimi ſint facti, nihil differunt à legitimis,& naturalibus. toto titulo, Qui bus modis naturales effic. legi.§. reliqui,§. adoptio. §. quibus, Inſtit. De hæred. quæ ab inteſta. Sin legiti- mati non fuerint,& adhuc extent alij legitimi, cum iis non ſuccedunt: ſed ali debent viri boni arbitra- tu tantum. Si legitimi non extent, Iuſtinianus vult cos ex hæreditate duas vncias conſequi: ita vt ma- ter partem vnciarum accipiat. Quantum ad ſuc- ceſsionem matris attinet, filij ſuccedunt naturales tantùæm, perinde ac ſi eſſent legitimi.§. nouiſsimè. Inſtit. de Senatuſconſ. Orficiano, excepto caſu, ſi mater ſit illuſtris, extentq́ue legitimi, tunc non ſuc- cedit naturalis tantum, alias admittuntur. Quia in mulieribus illuſtribus caſtitatis obſeruatio præci- puum debitum eſt. l. Si qua illuſtris. C. ad ſenatuſc. Orficia. Vulgò quæſiti, id eſt, ex meretrice nati, poſ- ſunt matri ſuccedere.d.5. nouiſsime. De parte fru- ſtra diſputatur, quem demonſtrare nequeunt. l. vul- g0. De ſtatu hom. b 5 Ex damnato çoncubitu procuratorum tam eſt odioſa conditio, vt ne alimenta eis præbcantur.
Auth. 74. in fi.verſigos enim. Etſi pontificum ius
præcipiat hos ali. c. cum haberet. De eo, qui duxit
in matrimonium. Hodie omnes extra matrimoniũ ſuſcepti tales ſunt:quo iure vtimur, quia omnis cõ-
cubinatus nunc prohibitus eſt, ideque cum de na-
turalibus tantum liberis quæritur, idem reſpondẽ-
dum, quod eſt conſtitutum iure ciuili, de his, qui ex
inceſtis nuptiis ſunt procreati. b 6 Adoptiui ſuccedunt patri, vt diſtinximus alias. De hæredit. quæ ab inteſtato defer, in Inſti.& l.cum in adoptiuis. C. de adoptio. Nunc de aſcendentibus Iuſtinianus tradit.— 7 Eos ſuccedere vt quiſque eſt proximior, Auth. 118.§. ſi igitur. Inſtit, de hæreditat, quæ ab inteſtato. Licet in primo ordine deſcendentium nõ reſpicia- mus cuius gradus ſint:tamen hiç proximiores tan- tum ad hæreditatem vocantur. Igitur pater mater defuncti excludũt auũ, proauũ,& alios remotiores. Quando eiuſdẽ ſunt gradus, tunc omnibus ad ſuc- ceſsionẽ vocatis, hæreditas diſpartietur nõ in capi- ta, ſed in lineas: ita vt partem dimidiam capianrt, qui ex
————⁴+———„„
——,———„

hucexent alj bgun nonextent, luſiim z1ncis conſequin
zenu. Ne 4 . net, nli luccrdmun
nque legitimi, mui walias admirum ai aitns üemd i qua illuſtrs. Calm 4 eſtex metemem 45. wouißime Ner
demonſtrale felta-
ubitu procuuum ne alimenta ebt s enim. Eti poraà
— — 8 —
. b ·—
qui ex linea paterna ſunt, dimidiam qui ex mater na. Vt ſi auus paternus tantum ſit& auus mater- nus,& auia materna, ille conſequitur dimidium hę- reditatis, vt hi. 8 Ab his aſcendentibus omnes collaterales ex- cluduntur, præter fratres germanos, non autem conſanguineos, aut vterinos, veluti ſi defunctus ha- beat parentes,& fratrem germanum, ex iis frater in ſucceſsione dimidiam partem acquirit cum patre & matre, excludique haudquaquam poteſt. Cor- rigitur ergo hac conſtitutione ius Codicis. l. in ſuc- ceſsione. Cod. de legiti. hæred. Quod excludit ab aſcendentibus fratres. Quæritur de fratrum filiis, uos Iuſtinianus admittit ſimul cum parentibus defund ad hæreditatem. dict. Autlien.§. ſi cum. Verba conſtitutionis ſatis indicant, Iuſtinianũ vo- luiſſe ius antiquum emendare, nec hic idem iudi- candum eſt de conſtitutionibus huius libri, quod
de reſcriptis principum, quæ ſunt in Codice. Nam hæc tamerſi diuerſorum ſint principum, habenda ſunt tamen quaſi Iuſtiniani eſſent, cum eodem tẽ-
pore omnia in Codicem redegerit, exceptis iis cõô-
ſtitutionibus, quæ poſtremo inſertæ ſunt Codici. Sed nullum librum conſcripſit, in quem ſimul con- geſsit has conſtitutiones. Ideo ſequenda eſt regula,
priores conſtitutiones trahendas ad poſteriores..
non eſt, cum legibus ſeq. fl. de legib.
9 Deſicientibus tam deſcendentibus, quàm aſcẽ- dentibus, vocantur qui ſunt ex latere, imprimis fra- tres germani defimndti ac fratrum filij, quamuis ſint in remotiore gradu, non tamen excluduntur à fra- tribus, tanquam in propinquiori gradu exiſtẽtibus, ſed ſuccedunt pariter in ſtirpes, non in capita. Vt ſi duo ſint fratres, vnus ſuperſtes, alter obierit, relictis, duobus tribusve filiis, omnes iſti filij ex fratre non plus ex hæreditate conſequentur, quàm patruus eorum, diuideturq́; hæreditas in duas tantũ partes. 10 Maior eſt quæſtio, ſi defunctus non relinquat duos fratres, ſed fratrum filios pari gradu, an ſucce-
dant in capita, an in ſtirpes: Semper ego probaui A- zZonis ſententiam, eos ſuccedere in capita, non in ſtirpes, idq́; iure antiquo eſt expreſſum. l. 2.§. hære-
ditas. ff. de ſuis& legit. hæredib. I. I. ſi pars hæredit.
pet. Cui in iure nouo nihil reperitur contrarium,
propter quod correctum dici debeat,& Græcus in-
terpres Theophilus, De legit. agnatorum ſucceſſ. 5. inionem ſecutus eſt. Nam
in hæc. Inſtit. hanc o
tunc in ſtiypes ſucceſsio fit, quando fratrum filij cum patruo volunt ſuccedere. Quia is eſt proxi- miore gradu, hi verò patrueles in pari gradu. Vnde apparet differentia inter primum, ſecun- dum,& tertium ordinem. In primo ordine deſcen- dentium diximus ſemper ſucceſsionẽ fieri in ſtir- pes, non in capita, ſiue fratrum filij cum patruo ſuo
admittãtur, ſiue fratrum filij ex vtraque parte ſint,
id eſt, defucti nepotes, ſiue paris ſint gradus ſiue im paris.. cum filius. Inſtit. de Hæredit. quæ ab inteſta- to. Sed quando ſuccedunt cum patruo ſuo in linea tranſuerſa, tunc diſtinguendum eſt, cum quæritur, an in capita, an in ſtirpes ſuccedãt. Si enim diſpari gradu ſint, ſucceſsio fit in ſtirpes, non in capita. Sin pari, ſucceſsio erit in capita. Deficientibus germa- nis fratribus, conſanguinei,& vterini admittuntur, quorum tum eſt par conditio,& eorum filij non
In conſuetud. feud.
minus admittuntur, quàm in germauis frattibus diximus fieri. Non aurem germani fratres, verum filij eorũ excludunt conſanguineos,& vterinlos, ex quibus manifoſtum fit, omnes cognatos,& pattuos, & auunculos, à frarribus& ceorum filliis excludi, Authen, poſt fratres. C. de legit. Hæred. quod eſt no- randum. 1— b
II Quid ſi deficiant fratres,& fatrum filij, qui ad hæreditatem admittentur? dicendum proximiores adimitri agnatos,& cognatos indifferenter, ſublata
videlicet omni differentia. dict. authien,§. ſi verò. Si
plures ſint eiuſdem gradus, inter eos diuiderur hæ- reditas non in ſtirpes, ſed in capita, nec filij venient
in locum patris. In hac rota deſcendentium, aſcen-
dentium,& collateralium, cognatorum vel agnato rum, maſculorum& fœminarum ſucceſsione, nul- la eſt differentia, licet iure antiquo diſcernebantur,
nec quicquam refert hiodie, ſint ne emancipari, an
in patris poteſtate. Hæc ſummatim attigi, quæ con- tinentur Iuſtiniani conſtitutione,& faciunt ad co- gnitionem ſucceſsionis in feudis. De ratione ſucce- dendi in feudo, nunc dicendum.
12 Et notandum moribus receptum eſſe, vt ſuc-
ceſsione nobis feudum acquiratur, ſicut inueſtitu- ra. lib. 2. tit. I. cum antiquitus feuda temporaria eſ- ſent, lib. i. tit. i. vt etiam in Gallia ſed vtrobique a- liud poſtea ſtatutum eſt. Quod autem de feudo per
ſucceſsionem acquiſito diximus, intelligendum eſt
de feudo proprio. b b 13 Nam quædam non transferuntur ad hæredes vt feudum Guardiæ,& Caſtaldiæ,& ſoldata, lib. z.
tit. 10. Quanquam propriè feudum non ſit, tamen
quia conuenit in acquiſitione feudi, perſonale eſſe beneficium, ideo tunc non tranſit ad hæredes,& ni- hilominus recte proprium feudum dicitur,& hoc conuenire poteſt, vt in annuis redditibus conſiſtat proprium feudum. In dubio credimus reale eſſe beneficium, nam quilibet præſumitur voluiſſe ca- ueri hæredibus ſuis...ſi pacta. De probat. ff Hinc na ta eſt diſtinctio vulgaris feudi in perſonale,& reale. Perſonale quod cum perſona extinguitur. De quo diximus in feudorum diſtributione. Cum ergo feudum aliud reale, aliud perſonale ſit, cur author in definitione feudi hæredum mentionẽ fecit: lib. 2. tit. 23. in fi. Dixi ſupra, rectum feudum definiri ab authore:& reſpexiſſe eum ad id quod frequentius accidit: ego latius definiui, vt cõplectar etiã quod- uis feucum temporarium.
14 Dußbitatur de feudo Marchiæ& Ducatus, an ad hæredes tranſcãt: Videntur perſonalia, li. i tit. 14. in princ.& Regalia. d. tit. 14.& lib. i. id eſt à princi- pe cõceſſa beneficia: quod non deceret Prineipẽ ea, quę regni ſunt, ſeparare à Repub. vel ab Imperio, id quod Bal ait. Alij hanc rationem improbant, quòd ſcilicet de poteſtate principis diſputare ſacrilegium ſit.I.z. C. de crimine ſacrileg. Mihi videtur hoc eò dictum, quia hæc nomina olim erant officij, ſcu ad- miniſtrationis temporariæ,& quod capite ſuperio- re ait, morihus receptum eſſe, vt ad hæredes tranſ-
cant, lib. i. tit. 13,in fin. innuere videtur, conſuetudine
contraria ius illud vetus mutatum eſſe. Alij dicũt verbum(vſurpatum) ibi in malam partem accipi, pro abuſu. Vulgo enim vſurpationem abuſum di- cimus:& ideo eſſe ſequendum rationabilem vſum
I11 4
——ͤſſſſſſſͤſſſ
1507

4 1 1 . 4 3 4 8 . 4— 4 . * 8 N 4 8 3 4 ¹ 4 4 1 4 8 2 4. 1* 3 5 4¾ 5 3 3 5 3 * 8 4 4— 3 8 . 5 3 h 8 4 4 4 5 1 4 f = 4 1 6 1 4 * 3 1 3 3 4 1 1 5 3 4 1 .* 4 3 8 1 — 8 1 1 4 / * 4 3 1 4 9“— 4 4 B 1 1 4 1 1 . 4 1 1 4 1 3 2 3 1 . 1 1 2 2. 1* 4 3 4 3 4 3 1
— — 16
1 3— — 2. 4 4 1————————— 2 — 4.———————————— 5—— ——————— eee—=
3 2 3 2 öö
150⁸ Franciſci Duareni luriſconſ.
vt ait author. Sed quia nouum non elt aliquid con- ſuetudine recipi contra tenorem rationis, idcirco hæc ratio mouere nos non debet. Et de quo dubi- tatur, confirmatum videtur per Fredericum Imp.
lib. 2. tit. 5§.§. præterea. cum ait Marchiam& Duca- tum inter hæredes non diuidi. Oſtendit itaque di-
nitates huiuſmodi ad hæredes tranſire. De his que non traniſeunt diximus: videamus modo de his, quę tranſeunt. Porro habenda eſt imprimis ratio per-
ſonarum, quia non admittuntur ad ſucceſsionem
in beneficio, ſicut in patrimonio. Sed ſpectari opor- tet an poſsint, vel debeant officio fungi, propter quod benefici um datur. lib.. tit. 36.& 21. b 1 Hinc quæſtio eſt de ſurdo, muto,& monacho, lib. z. tit. 36. An murus, Vel alius imperfectus feudũ retineat. Author refert tantum opiniones quorun- dam, exiſtimantium feudum paternum eos retine- re, ſed alij putant non retinere, eo quòd obſequiũ præſtare non poſsint. Quid hic igitur definiendum lib.a. tit. 6. apertius exprimitur, nõ retinere feudum: ſed ſi inops ſit, tantum ei relinqui debet, vt ſe ſuſti- nere poſsit. Nam quod dicitur alium ſubſtitui poſ ſe,& debere in eo, quod principi eſt præſtandum, idà ratione alienum eſt. l. ſi quis ex corpore. Cod. de murilegis. Quia ſi velint liberari à munere quod
Principi præſtandum eſt, iſtud ex triumphali ab-
ſolutione veniat oportet, id eſt, vt liberentur data venia à principe: præhabita etiam in ſe de Præto- ria diligenti examinatione, num ſubſtituti ſint ido- nei. Et de hoc quidem inter omnes conuenit: quã- uis apud nos vſitatum ſit, mutos ac ſurdos retinere feudum,& per ſubſtitutum præſtare obſequia. 16 Clericos& monachos olim aſſumpto habitu religionis perdere feuda non eſt dubium. lib. 2. tit. 30. quamuis iure Pontificio aliud receptum ſit, vt dixi. b 17 Quaritur ad hæc, an fœminæ ad ſucceſsiones feudi admittantur? Non diſtingui maſculos ac fœ- minas iure Authenticorum pluſquam manifeſtum eſt:ſed hic fingulare eſt, vt fœminæ non ſuccedant in feudis, lib. i.tit..§. hoę autem. Nec tantum fœ- minæ remouentur, ſed& maſculi nati ex fœminis,
lib. 2. tit. 1I. Katio colligitur dicto tit. 30. lib. 2. vbi
confert clericum in eo plane cum muliere: quòd videlicet non ſit capax officiorum quæ ad obſe- quia feudorum pertinent: nec ſint idoneæ ad mili- tandum. lege, cum Prætor. ffl.de iudiciis.
18 At dices, quæ eſt ratio, vt excludantur fœmi-
narum fllij,cum ſint idonei ad ſeruitutem præſtan- dam, quę à vaſallo exigitur,& docueris mulieres ideo excludi, quòd idoneæ non ſint ad militandũ: Gloſla reſponcferrita Mb pro ratione voluntatem eſſe. Sed alia ratio videtur probabilior, quia mihi quidpiam concedi, quod auctori meo non licuit, 1uris ratio non permittit. l. quod ipſis. l.in omnibus.
«.
§. non debeo. ff. de reg. iuris.
19 Hac ratione landlo confultus ex facto re- ſpondi Gulielmum Comitem de Naſffau,& filium
eius principem Vraniæ non poſſe ſuccedere in co⸗
mitatu Catzenellẽbogem ſed potiorem eſſe Landt- grauium Heſsiæ, tanquam agnatum: quia feudum maſculinum eit, vt apparet ex inueſtituris. In feu- do autem maſculino, remotis fœminis, ſuccedunt
—————
ſit quærat aliquis. Sequendum dico, quod alio loco
agnati,& eorum filij: Ergo excluſa Elizabetha ma- tre Gulielmi Comitis à Naſſau, remotus quoque
erit Gulielmus Comes cum filio. Genealogia Lan-
dtgrauij hæc eſt, Lodouicus primus Landtgrauius 3. filios habuit. Hermanum Archiepiſcopum Co- lonienſem, Lodouicum ſecundum, Patrem Philip- pi huius Landtgrauij,& Henricum, qui habuit v-
xorem filiam Comitis in Catzenellembogen. Hic
Henricus fuit inueſtitus de feudo Catzenellem. bogen viuo ſocero, ab Epiſcopo Herbipolenſi:de- inde filias duas habuit, Mechteldã coniugem Du- cis Cliuenſis,& Elizabetham quæ nupſit Comiti Naſſouiæ: ex qua natus eſt hic Gulielmus: ex quo poſtea princeps Vraniæ. Apparet ex his feudum
eſſe maſculinum, neq; in inueſtitura fuit expreſſum,
admitti debere fœminas. Excluſis ergo fœminis, excludatur& Gulielmus Comes Naſſouiæ& Vra- niæ. Supereſt, vt deferatur agnatis lib. ⁊. tit. II.§. his verò. Agnati ſunt Lodouicus 2.& filius eius Philip pus Landtgrauius Heſsiæ. Hoc ipſum adducere vo- lui: quia nobilis eſt hodie controuerſia, nondum in præſenti definita.
De ſucceſsione fœminarum. CA P. X.
1 Exceptæ quædam ſpecies, ſeiunctionesq, à communi regnla, per quam inieſtata feudorum ſucteſtiofæ- minir denezata eſt. Prima, ſi cautio ſucceßionuc prouiſio nominatim inueſtitura inſerta,& ſheciali pacto inde ab initio inter feudi dominum& wa- ſallum expreſcim conuenerit, vt fæmina ſuccdat.
Ardizon Sum.in vſus feud. c. 137. Curtius part.. Tract feudo memb.. Za ius ca.S. Epitom. in vſus feud num. 5. Hannetonius li.. iurus feudo. cap. 2 An heredw appellatio ad vtrumque ſexum in hac doctrina porrigatur: ita vt non& tantum accipid tur, qui ex maſculis procreati, ſed omnes ſiuè ex maſtulis ſine ex fæminis Curtius part. itradt ſeu. quæſt. ë.& part. 3. eiuſdem tratt. memöba. ſub finẽ Annetonius lib. z. iuris feud cap. s. 7
„ Deſcendentium maſculorum nomen, an ex fæmins
haeoſcendentes, ey non ex maſculi tantum demõ. frret. Franc Curtius par. 3. Tract feudorum menb. ſüb finem b b
Altera ſeinnclio, Si beneffcinm ſit femineu, huc eſ,
juod pro ſe& hæredibus ſuus fæminæ concéſſum. Ardizon Sum. in vſus feudoru c. 127. Curtius par.
3. tratt feud. memb. I. Zas ius ca S. Epitom in vſus feu. nu. 39. Hannetonius lib. z. iurks feud. ap.5.
· Tertia ſeiundtio, Si filiæ poſi obitü patru ſui aut pre- tio, aut quadam munificentia,& liberalitate con- ceſſum. Ardizon Sum. in vſus fend. cap. 177. Curt.
par.. Trac feud memb. I. Hannet. h. 2. urusfeu...
An filiæ in preiadicium agnatorum, beneficiarius fundus dari, ac permitti queat Ardizon& Cur-
tius& Annetonius ibid.
7 Quarta iæoνeν, atque à communi regula ſciun- cta ſpecies: Si fendum ſit francum,& ab ils omnl- bus, quæ fidelitatis iureiurando coutinentu:, libe⸗ rum. Ardizon, Gurtius Gulielmus. Hannetonius ibid. Zazius cap&. Epitom. in Vſus feudl. uum. 33.
Quinta ſpecies Agenerali canone exempta, Si mos ſit conſuetudoq; aut egionis& prouinciæ, aut gene- ris alicuius& familiæ, quæ iuriſdictioné habet, vt femina per fucceßionẽ ad beneficia admintan-
tur

canueyerit utfmuſa in vſur feud. emnan m0. Za ius dshaz innernnius liaim isi rris ad vtmmqu ſunt nuriita vt un ſtunaj uls yrnoein, lmin feninir Cmuuſmun
tur. Ardi on& Curtius ibidem. Zazius c.. Epi- tom in vſus feud. nu. 712ē Hannetonius lib. 2. iuris ſaeud. c.9.. 9 Prægredientibus à communi regula ſeiunctionibus, & caſibus, quibus faæminæ beneficiw non repel- lunturnum locus ſit, ſi ex eo qui de feudo primu inueſtuus fuit, aliquw maſculus ſiue in directa ſi- ue in collaterali linea conſtitutus, ſupererit. Ardi- Ton& Curt ibi. Za ius.. Bpit. in vſus feud. nu. „6. Hanet. li. 2. iur. feud. cap. 9. b o An maſculus ex linea feminea natus, fminamd beneficiu militaribus excludat, repellatq Ardizõ, Curtius& Annetonius ibid. i1 Cum ius inteſtatæ ſucceßioni expreſſé feminw per- miſſum eſt, an excluſo patruo, ſolæ ad defuncti pa
In conluetud. feud.
rentis feudum admittatur. Curtius part. 3. Tract.
feud. memb. I. quaſt. 22.
2 Nunquid famina per maſculos ſaperſtites à fau-
do beneficiario ſemel excluſa, in perpetuum ex cluſ permaneat: etiam ſi nullum omnino maſcu- lam per quem impediatur, in poſterum ſupereſſe
N-
contingat. Curt. part. 3. Traci feud. memb. t.quaſt.
27. Zau ius c. S. Epitom. in vſus feud. nu. 6. Han- neton'us lib. 2. iurls feud. cap. 9.
13 Quid de vterini,& ex diuerſâ cönubio, matrimo-
niõg, procreatb. Curt. part.7I. ract fend memb. Auæaſtt 24
̊◻ ceßonis ad fœminas nõ deuolui, perpetuũ nõ eſt ſed exceptionẽ habet.In primis ſi pacto in in ueſtitura impetrauerit, vt fœminis etiam deferatur tum fœminæ,& ex fœminis deſcendentes ſucce- dent. lib. i. c..& lib. z. tit. 11. Quod ſi dicatur in in- ueſtitura, recipere ſe feudum pro ſe,& ſuis hære-
dib. anfœminæ admittentur?
2 Videntur hæc verba omnes ſucceſſores, maſcu- los& fœminas cõrinere, ſine vlla diſtinctione. l. hę-
redis De verb-ſignifl.in annalibus. C. de legatis. Er o0 ſatis videtur eſſe, ſi in inueſtitura conuenerit, vt
ſibi& ſuis hæredibus feudum acquiratur. Attamẽ receptum eſt ſecundum ſubiectam materiam ap- pellarione hæredum tantũ maſculos contineri, li- cet aliàs late accipiatur. Ad huius ſententiæ cõfir- mationẽ, permulti loci huius tractatus faciunt. lib.
& Vod autem ſupra diximus feuda iure ſuc-
atit.34. Vt Titius pactus elt cum fratre ſuo, de nõ
petendo feudo ab eo,& hæredibus ſuis, hic ſine liæ- rede maſculino deceſsit, relicta filia. Titius petit feudum, obiicitur ei pactum feudi ‚reſponſum ceſt, mentionẽ hæredum in pacto, de maſculis hæredi bus intelligendam, ſecundũ ſubiectam materiam. 3 Quod ſi dixerit, pro me& deſcendentibus ma- ſculis inueſtituram accipio, quæritur an maſculi ex fœminis deſcendentes admittantur? Videntur debere, ſecundum propriam verborum ſignificatio nẽ. Hinc enim filius eit ex deſcẽdentibus, deinde&
maſculus. Sed tamen cõmunis ſententia feudiſtarũ
hunc non admittit ad ſucceſsionẽ,& tum maxime, quoties quis vſus eit his verbis agnationis conſer- uandæ gratia: certũ elt non contineri eos, qui ex foœ
nem& familià ſunt. Scd credibile eſt eũ hoc adie- ciſſe propterea, vt feudum maneret in familia. Hoo
ſcribit Carolus Molineus in conſuetudimbus Pari-
ſienſium.§. 7⁶. admonens in vltima volumate idẽ
minis deſcendunt, quia illi cũ matie extra agnatio-
diligenter inquirendum, quæ fuerit mens teſtatoris. Vt quidã inſtituit Titiũ hæredem, ſubſtituens Sé- pronium, ſi Titius deceſſerit. Deceſsit ſine deſcen- dentibus maſculis Titius, relicto nepote ex filia, quæritur an admittanur Sempronius ad hæredita- tẽ: Quæſtio facti eſt, ac voluntatis:ſi ex coniecturis appareat ad cognationẽ& familiam conſeruandã reſpexiſſe, deſiciet conditio, quia appellatione libe- rorum maſculorum non coutinentur ex fœmi-
na deſcendentes, alids ſuccedent nepotes ex filia,& excludent ſubſtitutum I.I. de condi. inſli. fI. Secun-
da exceptio,
4 Si feudum ſit fœmineũ,& maternũid eſt, quod originẽ habet à fœminis:tunc filiæ eodẽ modo, quo maſculi ſuccedunt. lib 2. tit. 0. Opponitur lib 2L. tit.
30. ſequendũ tamen eſt auodt tit. 50. traditur, fœmi-
nas in feudo fæœmineo ſuccedere, ſub hac exceptio- ne, ſi maſculi deficiãt, ſecundũ Oberti ſententiam. Nã in c. de feudis fœminarũ, tantum diſputatio eſt, & recitatio opinionũ diuerſarum: conſtitutio edita de filiorum ſucceſsione in feudis, tractat nõ de pa- terno, ſed de materno beneficio: quod obtinuit fua- dente æquitate, vt fœminæ quoque in feudo fœmi-
neo, deficientibus maſculis, ſuccederent: alias arcta ſtrictaq́; iuxis ratione, non tantum filiæ, ſed ne filij
quidẽ admitterentur in feudo fœmineo, lib.I. tit. i5.
Tertia exceptio eſt,
5 Si fllia, mortuo patre, ſit à domino inueſtita, vel
quia redemit feudum à domino, vel quia voluit propter benemerita patris eam inueſtire. lib. i.tit.
24. quod frequenter ſolet accidere. Hic parentes
vocat agnatos. Les parens, in lingua Gallica. 6 At dixerit aliquis, nõ poterit filiam inueſtire in præiudiciũ agnatorũ, ad quos nihilominus refertur hereditas quia ius quæſ tũ agnatis, dominus pacto tollere non poteſt, lib. i tit. 8. 5.1. Reſpondẽét Docto- res, id quod dicimus de inueſtitura, intelligendũ eſ- ſe de feudo nouo, non paterno. Nam in feudo pa- terno agnati ſuccedunt, non in nouo, vt poſt dicaà, nec aliter conciliari poſſunt capita alioquin pugnã tia. Notandũ tamẽ, idẽ de feudo paterno dicendũ, ſi filia inueſtiatur agnatis conſentientibus, tunc e- nim nulla eis fit iniuria. lib. z. tit. 39. b Quartã exceptionem quidã addunt, ſi feudum ſit francũ,& liberum, id eſt, nulli ſeruitio obnoxiũ,
tunc debet fœmina ſuccedere, ad quam ſententiam
probandam(quod hic non requiritur)crebro addu- cunt c. ſi cũ militi, De capitibus extraordinariis, Al uarotus in libro ſuo ad finẽ. Curtius,& Bal. l. quo-
ties, De ſuis& legit.hæredib. ait, ſi nullum ſit ſerui-
tium, vel ſi tale ſeruitiũ ſit, vt à fœmina præſtari
poſsit, tunc fœminam in feudũ poſſe ſuccedere.Sed
hæc opinio non eſt ſatis tuta: quia illa capita dicũ-
tur ſuppoſititia, ideoq́; non reperiuntur in his libris.
Dixi ſeruitium non eſſe de ſubſtantia feudi,& ideo conueniri poſſe pactione, ne ſeruitium præſtetur, nõ uòd fidẽ non debeat præſtare domino, tamerſi à Lreti ſit exoneratus, quia offendere dominũ non deber, etſi ei præſtare ſeruitiũ non cogatur. Quin-
ta exceptio, 8 Si ſit contraria conſuetudo cius prouinciæ, ca ſeruanda eſt, lib. 2-tit. 1. vt in tota fere Gallia. Hinc dicũtur feuda eſſe redacta ad modum patrimonio- rum. Feudiſtæ omnes aſlerunt, in Sicilia eſſe eoſdẽ mose s
———
1399
————————————————— 95 ———————————————————— ——— 2 1—— ————————————————— ——.— é— ————ÿÿ 9* 5 1 8—— 3 r—“ 89————jjñÿÿ½—— 1—““

4 5 10 mores, quod ſane mirum eſt, cùm Gallicis moribus non vrantur, niſi forte ex eo tempore, quo Galli Si- ciliam perdomuerunt, Gallicis moribus vſi ſunt. Spectandaigitur conſuetudo Curiarũ. Keipub. ac prouinciæ elus loci, in quo illud feudũ ſitũ eſt. Sed uæritur, ſi in familia quadã fœminæ conſueuerunt in feudũ ſuccedere, vt maſculi, an ſit habenda ratio eius conſuetudinis‚ licet eius prouinciæ conſuetudo non ſit? Receptum eſt, valere conſuetudinẽ, ſi fami- lia ſit, quæ habeat iuriſdictionem. Hoc dictũ Ale- Xandri eſt in l. ſi non ſpeciali. C. de teſtamẽtis. quod allegatũ fuit à Carolo Borbonio contra auiã Hen- riei Regis, cũ quæreretur; an vſitata in familia illin- ſtri conſuetudo valeret contra generalẽ regni con- fuecrudinem? Alexander ait valere. De aliis familiis, guxæ iuriſdictionem non habent, magna controuer- ſia eſt. Adduci ſolet Bart. conſi. 7 2. vbi oſtendit, ſi fa- milia illuſtris ſit, valere pactunr de diuiſione inter hæredes. Si enim valet pactũ expreſſum, cur non& conſuetudo, quæ eſt pactum tacitum? Zazius ait in præiudicium domini non poſſe eã conſuetudinem introduci:quæ ſententia mihi parum probatur. Nã ſi longiſsimo tempote vſi ſunt ea, ſciente domino vel rege, cur non valebit in præiudiciũ domini, ſi- cur diximus hos mores feudorũ legis auctoritatem propterea habere, quia longa patientia tacite vidẽ- tur eſſe approbati, c. ſuper quibus. de verb. ſignifi. 9 YVnum notandum, quod eſt maxime neceſſa- riũ ad eorum, quæ dixi explicationẽ, in quibus caſi- pus fœminæ dicuntur ſuccedere, ſemper eas exclu- di, fi extent maſculi, iis deficientibus admitti. Quod omnes feudiſtæ probant. Alex. conſi. 79.& author noſter. lib..tit. 8.. filia apud quẽ nota parentheſim,
Tungç demum ſuccedit,i nquit, filia, fillis non extan-
tibus. Et quamuis dictũ ſit, vt filij fuccedant cũ filia
bus, tamen filiæ ſuccedere non poterunt; niſi filiis
non extantibus, lib. ⁊. tit. 7. lib. i. tit. 6.§. quin etiam.
Non enim patet locus fœminæ, quamdiu maſcu- lus ſupereſt: quod ſub hac exceptione intelligendũ eſt, niſi conſuetudo, vel pactũ expreſſum contra ſit, tunc enim dubium non eſt, quin& pactum,& con- ſuetudo ſeruanda ſit. Oportet autẽ pacti verba eſſe expreſſa, nam ſi nihil aliud conuenit, quàm vt de- ſcendentes fœminæ cum fillis ſuccedant, non habe pitur ęarum ratio, ſuperſtite maſculo, ſi verò in pa- ctione expreſsiſſet, vt maſculis obſtãtibus flliæ ſuc- cederent, illud vtique ſeruaretur. Piligẽter ergo in- ſpiciendum an ſatis ſit expreſſum, fœminas ſucce- dere debere, quia niſi ſatis ſit expreſlum„‚fœminæ nunquam admittentur, niſi maſculis omnibus defi- cientibus, ſiue feudũ ſit fœmineũ, ſiue aliud quodli- bet, in quo fœminas ſuccedere poſſe diximus. Hinc
variæ quæſtiones oriuntur, quæ facti ſunt, id eſtin
quihus aliquid de fœminis conuenit.
10 Primum quæritur, an maſculus natus ex linea fœminina, fœminam excludat? Vt quidam inue- ſtitus de feudo ea legevt ad fœminas trantiret, de- ceſsit relictis duabus filiabus, quarum vna filiũ ma-
ſculum habuit, altera filiam. Quæſitum eſt, lib. 2. tit. 1.5. ſimiliter, apud Obertum& Gerhardum, an maſculus debeat tantum habere feudũ, excluſa ma tte„& matertera? Sed Gerhardi opinio probatur magis, generali illa regula lib.⁊- tit. 7. fœminas ſem
per excludi per maſculos, etiamſi per fwmininam
Franciſci Duareni luriſcon.
lineam deſcendant. b
Huic affinis eſt quæſtio: Si duo fratres, Titius & Seius, à capitaneo de nouo beneficio inueſtian- tur, quamdiu ipſi vel eorum hæredes maſculi viue-
rent, vel deficientibus maſculis, fœminæ. Titius de-
ceſsit relicta filia, fratre adhuc ſuperſtite, ait por- tionem patris deferendam filiæ excluſo patruo. lib. 2. tit. 18. Quia vnuſquiſque& ſibi& ſuis hæredibus proſpexiſſe videtur,& perinde elt, ac ſingulis ſepa- ratim pars feudi eſſet conceſſa. b 12 Alia quæſtio eſt, an filia ſemel excluſa, ſem- per habeatur pro excluſa. Pone eum, qui feudum accepit in feudum fœmineum, reliquiſſe filium,& flliam, extante maſculo excluditur filia: ſed decedẽ- te maſculo, an ſemel ab initio excluſa, in poſterum quoque excluſa cenſeatur: Communis opinio eſt, fœminam manere ſemper excluſam. Quod mihi videtur durius, ſed tamen ita receptum eit, lib. tit. 6. S. quin etiam, propter fauorem maſculorũ in his feudis, relicto maſculo, vlterius fœminas non ad- mitti, multum tamen refert, quomodo lex& ſtatu- tum ſit conceptũ. Si enim ita habeatur, donec ma- ſculus ſupererit, omnes feudiſtæ concludunt non in perpetuum excludi fœminam, ſed quamdiu maſcu
lus ſupereſt.
13 Alia quæſtio: Mulier habens feudum, reliquit fi-
lios ex duobus matrimoniis inter quos orta quæ-
ſtio, vtri eſſet præferendi? Videbatur ſecundũ ratio-
nem ciuilem eos ſimul admittendos. Sedait lib.z. tit. 26.§. mulier. filios prioris matrimonij tam in feu do, quàm in cæteris bonis potiores eſſe. Quod cũ feudiſtæ à ratione abhorrere viderent, dicunt hoc caput eſſe intelligendum„quando matrimonium eſt contractum ad Morganaticam Vt Longobardi loquuntur) id eſt, cum conuenit, an filij ſuccedant,
vel non ſuccedant, lib. z. tit. ⁊9. Si igitur conuenerit
in contrahendo matrimonio, vt filij prioris matri-
monij ſuccedant, tum excluduntur ex poſteriori matrimonio nati. Exemplum quod ad huius cõtra- ctus etiam explicationem pertinet, lib. 2. tit. 26. ũ.fi lij nati, legendum eſt cũ negatione. Alij purant hoc caput eſſe intelligẽdum, cũ eſt cõſuetudo loci. Ego autem hic expendo, nihil authorem noſtrum luc adfirmare, aut ſtatuere, ſed tantum refert, ita iudica tum fuiſſe: Quid iudicem mouerit, non exprimit: forte pactum matrimonij ad Morganaticam con- tracti, interuenit. Et ſic enarratis plurium opinioni- bus relinquit indeciſum ius: quemadmodum alibi
ſæpe lib. z. tit. τ1. 5. ſimiliter. Hæc de fœminarũ ſuc
ceſsione
De ſucceſsione maſculorum. Cap. X I.
1 Vaſalli defuncti liberi maſculi,& ex hu deſcẽdentes, quomodo inteſtatæ ſucceſionis iure ad vera pro- priaq feuda ſiue antiquaſiue noua admittãtur. Ar dizon Surm. in v'ſus ſeud. cap. 137. Curtius part. 3. Truact. ffud. mem b. 2.Z aſtus ca.& Epit. in v ſiim fud. nu. Har netonites l16. 2. iuris fend. cap. 2.
2 Sitne par conſimiliſque ſucceſcionis ratid in feudo eccle b ſiaſi:co, ei quæ eſt in beneficio laico. Franciſchinus
Curitius ibidem.
3 Emancipatus,& qui cx patris iure exiuit, num eidꝰ
—.
patri
fnnn, Adn.
7 Miie
fali
2. Vtxini faa morie Ardi Han
li Duora
pell
ani
1

driors mattimoujtma
ais potiorss cle dit nofrere viderenr, umn organaticam Gtland
n conuenit anfijlmg f
ea ti.19.Si igtume imonio, vtfljgdwu meexcludunni a rmplum qupdies—, wem pemnetli
cũ negutioneAe im cũ eſt cõſen nihil authofems c ſed tantum rie 1 ucem noueti,6e onij ad Mlarbu ic enaflauis hus
In conſuetud. feud. 1311
patri ſuo in ſeuda ab inteſtato ſuccedat. Ardizon Sum in vfus feud.c. 37. Curt part. 3. Trali. feudor. memb. 2.7. Hannetp. liᷣ z. iurs feud. cap. 2. Paternorum bonorum exhæres V. aſalli defuncli filius naturalis& legitimus, an à feudi quoque repella- tur Arqizon& Curt ibidem. Hanneto.lib. 2 iurus
feud. cap.3.
Virum ex flio nepotes vnd cum ſilius tam ad feudori,
qudm alinum bonorum ſuccéßionem vocentur. Ardizon ibidem. Curtius part.. Tradt. feud. memb. 2.. Zaſius part. g. Epitom in vſus feud. uu. I7.
Filius non ciuilis& legitimus, ſed naturalis tantum, itemq; adoptiuus, an ad feuda admittatur. Ardizꝰ & Cart ibid. Zaſtus part. ẽ. Epito. in vſus feudor. nu.4& 2. Hanneto. lib. 2.iurus feudo. cap..
7 Filius naturalis, quibus caſibus in feuda ſuccedat. Ar- dizon, Curt Zaſius, Hannetonius ibidl.
9 Qualisſit fliorum in beneficibs militaribus ſucceſio, æqualiine, an ver) diſpar& inæqualis. Zaſius par. e. Fpino in vſuus feud. nu. ⁷⁶⁷. G& O7. Hanneto. lib.. iurbs feud. cap 2.& cap. ˙o.
„ An liberi naturales& leægitimi defuncli parentis hæ- reditatem ex teſtamento, vel ab inteitato ſibi dela- tam repudiantes, à beneficiorum tam anli quorum, qulm nouorum ſucceſione excludatur Zaſius part. F. Epitom in feudo. nu.. G 16. Hanneto. lib. 2. iurls feud. cap.3.
„„ Beſcendentibus vaſalli vita defuncti, prorſus deffci tihus, an feuda inteſtatæ ſucceßionus iure aſcenden- tibus deferantur, Ardion Sum. in vſus feud. c. 27. Curt part. 3. Tract atus feud. memb.. Zaſius part.. Epito. in vſus feudo. num. 2. Hanneto. lib. 2. iurus fud. c.
I Species quædam,& o heeus, quibus mortuo a- ſallo contra communem regulam iuru feud. aſcen-
dentes ab inteſtato al feuda admittuntur. Ardizꝰ,
Curt. Hanneto. ibid.
2 De his qui ex latere iunguntur quomodo& quando Vaſalli defunẽti beneſicium, inteſtatæ ſucceßionis zure ad eos qeuoluatur. Ardizon ibidem.(urt. par. 5. Trastatus ſeudo. membro 3. Zaſius parte S. Epi- tom. in vſus feud. nu.. Hanneton. lib. 2. iurts feud. cah⸗ K. 3„
1; Vierini, I fratres ex matre quidem vna eadéèmque,
aa al o atque alio patre nati, an Longobardorum moribus ad feuda ab inteſtato admittantur, necne. Ardivon ibi. Curt. part. 3. Traci. feud. memb. 3. q.g. Nanneto. lib.. iitris feud. c..
4 Duorum aut plurium fratrum ilcj, quos patrutles ap-
pellamus, quomodo pattuo ſuo defuncto fuccedant: an in capitasan verò in ſtirpes. Ardizon Summa in vſas feud. c. 27. Curt. part. 3. Tract. feud. membro 5. J*. Zaſius part. S. Epitom-in vſus feud. nu. 17⁷. 1. 20 Hauneto. lib. 2. iuris feud. C.6. 13 Ius inteſtatæ ſucceſtionis quosq; in fandis beneficiarijs, & dei abſcquiisque gratia ad Fuendum certo mo do con eſis, porrigatur. Ardizon ihidem. Curt. patt. 3. Tract. ffud. memb.3⁊:in init o- Hannètd. 1.. 2. iu- ris feud. cap. ũ- 16 Qaid de viro& vxore, an ſibi inuicem ab inteſtato in feudis ſuccedant. Ardixon ibid. aſius part. J. E pito. in vſus feuq. nu. Jo. Hannc. lib. 2.iuris feu.(. II. 17 Aahuc de inteſtata expoſuii eſt:nunc de teſtata Feudi ucce ſione breuiter-/ſubiicit. An Vaſallus teſtamen
cognatis videbimus.
to, vel codicillu, de beneftciis hoc iure diſßonat Cur- part. 2. Tract foud. 71**auſa,ex qua feudum amitti-
tur. q.1. Zaſius part. S. Epito. in vſus feud. nu. 65.
Hanneto. lab. 2. iuris feud. c- o. b
Vnc de maſculorum ſucceſßsione dicendum X eſt: qui ſecundum veram,& propriã feudi na-
turam ſuccedere dicuntur. In primis de ordine de-
ſcendentium tractandum: poſt de aſcendentibus& 1 Maſculi deſcendentes in infinitum, cæteris ex- cluſis, ſuccedunt, lib. 1. tit. 1.§. n0c quoque:& cum lo- quitur lib.z. tit. iI.. hoc quoque de ſucceſsione fra- trum omnes deſcendentes in infinitum cõplectitur. 2 An hoc etiã intelligendum ſit de feudo eccle- ſiaſtico& laico, quæri Gler Videtur quibuſdã ſuc-
ceſsionẽ non fieri feudo eccleſie vltra nepotes. Arg.
Nouell. 7. De non alien.& permu.§. emphyteuſim. At cõmunis eſt opinio in feudo eccleſiaſtico eſſe ſucceſsionem in infinitum: quia generaliter loqui- tur, lib. i. c. i. authior ſine diſtinctione de feudis:& prę
cipua eius voluntas,& diſpuratio fuit de feudis:&
cũ fiat mentio ſucceſsionis in infinitũ, in definitionc feudi, ſatis arguit ex natura feudi id eſſe:& ſic genc raliter accipiendũ. neq; obſtat Nouella, quia inter emphyteuſim ac feudum multæ ſunt differentię:& fœminæ in emphyteuſi ſuccedunt, non in feudo.
3 Alia quæſtio de filio emancipato, an in feudum
ſuccedat:& verius eſt ſuccedere:quia feudalia iura
non diſtingunt filios emancipatos ab his;, qui ſunt in poteſtate:& cum docet lib.x.tit. 3. quomodo hæ- redis appellatio in feudis ſit accipienda, non loqui-
tur de filio in poteſtate: ſed impliciter de filio ma-
ſculo. Deinde mouet me, quod vbi his moribus ni- hil eſt expreſſum, Ius Romanorũ ſequimur. Ii. z. ti. 1. Quod poſtea rurſum mutuatur Nouuella de hę red. quæ ab inteſtato defer. At dixeris eſſe ſatis aper tè deciſum iure feudorum, emancipatos non ſuo- cedere:quia agnati tantùm, non cognati ſuccedunt. lib. z. tit. II. Et emancipatus deſiit agnatus eſſe, ſed agnatos vocar author, qui per maſculos coniuncti ſunt, qui per idem nomen cognationis familiã reti-
nent: qui verò per fœminas coniunguntur, non reti-
nent nomen,& in aliam familiam tranſeunt. Atque ita locus ille non obeſt: imò dicendum filium emã: cipatum in feudo admitti ad ſucceſsionem.
4 Sequens quæſtio eſt, an filius exhæredatus, ſicut
à reliquis bonis& allodiis: ita& à feudis excluda- tur: Communis opinio eſt, filium bona mẽte, iuſta-
que de cauſa exheredatum, non ſuccedere in feudo:
uia amittit id ex eiſdem cauſis, ob quas exhæreda- tur. lib. 2. tit. 24. Præterea filius exhæredatus plerũ- que amittit, quod ei non defertur tanquam hæredi, ſed tanquam filio ſententia Bart. in J. vt iuriſiurãdi.
§. ſi liberi. de oper. liber. exe mplo liberorum patro-
ni, quia patroni liberique corum ſuccedunt liberto, exiguntq́; operas ab eo. Hoc ius liberis patroni cõ- petit, tanquam filiis, non tanquam hæredibus pa- troni, dicitq́ue eos agere ad operas pro virili par- te, non pro ſiæreditaria: at iuſte exhæredatus filius ius amittit, quo defertur ad eum feudum, ergo ſuc- cedere nequit. Item alio argumento hanc ſenten- tiam cõfirmamus ex authen. de nupt. S. ſaluto. verſi. neque enim. Maritus in contrahendo matrimonio
ſtipu
———————ꝗᷓᷓ“ù“——————————————————= 4 —— 7.— 5———————— C————— ——————— 3„—.———————————.—— — 1——. y ..— 5 84* ☛ 2 5———————— 9—ͤ“ 8 4
———— ——————

15¹² Kipulatus eſt decem fibi dari, fufoepit liberos ex eo matrimonio,& poſt ad alias nuptias tranſit: hęc lu- cra nuprialia magis debentur hiliis prioris matri- monij, quàm poſterioris. Et tamen, ſi ob ingratitudi nem exhæredati fuerint, perdunt non tantm bona paterna, ſed etiam lucra nuptialia: ſin minus, tum ex
xæquo inter ſe, ca in partes viriles, non pro portione hæreditaria diuident. 5 Alia quæſtio, vtrum cum filis nepotes in hac ſucceſsione concurrant: Diximus in ſucceſsione al- lodiorum, iure Romano nepotes cum filiis cõcur- rerè in ſtirpes.§. cũm filius. Inſtit. de hæred. quæ ab inteſta. Idcirco ſequenda ęſt regula: Quoties nihil certi reperirur expreſſum hoc iure feudorum, tunc ad ius Romanum confugiendum. lib. z. tit.-. verſi. Krenuus. Sic eſt intelligendum generaliter. lib.i. tit. 19. Sſi concurrant filij,& nepotes ex filio,tamẽ ſuc- cedent in ſtirpes, non in capita, 4 6 Qurritur rurſum, an filius naturalis vel adopti- uus fuccedat? Autor determinat li. z. tit. 26.§. ad a- doptiuus. õ. naturalis. nec adoptiuũ, nec naturalẽ ſuc cedere, quod ſingulare eſt in feudis: Adoptiui tamẽ ſuccedũt in allodiis. l.cũ in adoptiuis. C. de adopt. Veraùm ſi legitimatus ſit filius naturalis per reſcri- ptũ Prineipis, tamen hoc iure ſingulari nõ admitti-
1
tur. d. 6. naturalis. licet ſupra dixerim, iure ciuili le-
gitimatos æquè ſuccedere, ac legitimos naturales. Nouel. quibus modis natural. effi. ſui. Et omnes feu- diſtæ ſentiũt, eũ nec matri ſuæ quoq; ſuccedere poſ ſe, contra ius ciuile.§. nouiſsimè. Inſtit. ad ſenatuſc. Orficia. Neque intereſſe, an extent alij filij legitimi naturales, an nomiquia author generaliter loquitur, Téperanda tamen hæc ſunt quibuſdã exceptio nihus In primis, niſi ſit in inueſtitura expreſſum, vt naturales fuccedãt. Nam perſonã inueſtiturã acci- pientis nõ diſtinguit, ſi domino placeat. li.z. tit. 30. qua ratione etiã feruus poteſt inueſtiri, Pręterea niſi à principe ita fuerint legitimati, vt poſsint in feudo ita ſuccedere madaro principis. glo. in d.§. natura-
lis.& omnes Doc. ibidẽ. Item niſi legitimi facti ſint
per ſubſequens matrimonium. ca. tanta. qui filij ſint ſegiti. Matrimonium enim vim cã habet, quam ex- preſſa voluntas principis: ſi igitur princeps habet eaã poreſtatom, multò magis matrimonium.
8 Quaritur nũ ſuccedant æqualiter: Hoc ius cer- tum non eſt ex iure Lõgobardico, ſicut neg Roma- no:& probabile eſt ab Hebręis deſumptũ eſſe, ex c. 25.& 26. Geneſ.& Deuteron. 21. dicendũ tamen eſt æqualiter omnes ſuccedere. li.j. tit. 8. nec haberi ra- tionem primogenituræ, ſed dixi incertum ius eſſe; quia in vna prouincia diuerſum ferè ab alia obſer- uatur. Moribus noſtris primogenitus ſolet pręferri, 9 Quaſitum eſt, an filius repudiata patris hære: ditate in feudo ei ſuccedat? Iure Romano non po- teſt filius partem hæreditaris amplecti,& partẽ re- pudiare, l... dè acquir. hæred. Nec hoc iure permit- titur filio. lib. 2. tit. 45.& 5ů1.§. filius retento feudo re- nunciare hæreditati, ſi eam oneroſam ſibi videat fore. Sed cur filio id non permittitur, cùm permit-
titur agnato dicto tit. 45. Animaduertendum eſt eum, qui in feudo ſuccedit, non dici iure hæredita-
rio ſuccedere, niſi aliud actum ſit in inueſtitura, ſic adduximus exemplum ex iure ciuili, de ſucceſsio- ne in ius patronatus filium admitti, tanquam vnũ
Franciſci Duareni Iuriſconſ.
ex liberis, non tanquam hæredem. In filio igitur vi⸗ ſum eſt tendere in iniuriã patris. Inſtit. tit. quib. ex cau. manumiſ.non procedat:& inhumanum, cõtra- que pietatem, propter æs alienum repudiari eius hæreditatem. Iure enim Romano antiquo filius e- rat neceſſarius hæres: quamuis prætoris habebat beneficium, quæ ratio mihi probabilis videtur in- ter filios& agnatos. Exceptiones quædam aliæ in
aliorum Comment. traduntur, quas ipſi legite.
10 Secundum ius Romanum ſuprà docuimus, non extantibus deſcendentibus, ſuccedere aſcendẽ- tes, vtpote parẽtes. At in feudis non ſuccedunt.li.z.
tit. 50. vt in Gallia receptũ eſt in allodiis. Ratio au-
tem quare excludantur, eſt: Nam cũ beneficia olim annalia eſſent, atq; precaria, nulla erat ſucceſsio. lib. I. tit. I. ſed poſtquam fuiſſent primùm precaria, de- inde cœperunt dari ad vitam fidelis:tãdem ad om- nes filios fuit poſſeſsio redacta:& ſic paulatim con-
ceſſum, vt ad fratres quoq; poſſeſsio porrigeretur.
De parentibus non erat quæſtio: quòd rarius eueni-
ret: filios ante parentes decedere,& ad eorũ ſucceſ ſionem parentes vocari. Igitur ne ordo naturæ tur- baretur, l. nam& ſi parentes. ff. de inofficioſo teſta.
facile permittenda hæc ſucceſsio non fuit quia ſem per fit aliquod præiudicium domino.
I ENXceptiones aliquot recenſentur: Vna, ſi paren- tes vt ſuccederent in inueſtitura ſit expreſſum: quæ exceptio nominatim probatur in capitibus extra- ordinariis, quæ dubiæ auctoritatis eſſe dixi ſuprà in quarta exceptione, qua fœmina poteſt ſuccede rc. Ratio tamen ſuadet,&ſi iure de hoc cautum
nihil ſit, valere pactum. Nam extraneus omnind
per pactum admittitur ad feudum, cur non& pa- terelibro a. tit. 48. Alia exceptio, ſi filius inueſtitu
tus ſit propter benemerita patris: tunc receptum
gſt, mortuo filio patrem ſuccedere. Argumen- tum adducitur ex iure Romano, nihil eers an mihi quid datum ſit, an alteri mei contemplatione. 1. dotem quam. ff. de collatione bonorum. Plures gxceptiones in aliorum commentariis vide. 12 Deficientibus liberis ſuccedunt collaterales, ſed agnati tantum, non cognati. Cuùm enim fœmi- na non admittatur in ſucceſsionem feudi, multo minus hi, qui ex ſexu fœmineo deſcendunt. lib. 2. tit. ii. frater igitur fratri in beneficio paterno ſucce- dit, non in nouo. lib. i. tit. 8. in finc. Etiamſi ſimul in id inueſtiti ſint fratres. lib.. tit. 14.§. ſi duo. Vel ſimul habitantes communiterque viuemtes, vnus eorum feudum acquiſierit. lib. z. tit. 12. Sed vaſallo mortuo beneficium ad dominum reuertitur. Excipitur, ſi ſimpliciter de fratris ſucceſsione actum ſit inueſti- tura. dict. tit. aliàs, ſi ignorante domino emptum ſit feudum ab vno, ex communihbus bonis, non admit- titur alter. lib. 2. tit. 12.§. quod ſi,& ibi gloſſa:ſin verd de communibus bonis vnus fratrum emat domino ſciente, tunc hoc mortuo alter fratrum ſuccedet. li. J. tit. 20. Item ſi contra hoſtes acquiſierint, dicendũ eſt alterum alteri ſuccedere. Alias exceptiones vi- de apud D D. 13 Quxritur an vterinus hoc iure Longobardi- co in feudo ſuccedat? diximus iure Romano eum ſuccedere: ſed diximus contra lib. ⁊. tit. II. Non eſſe ſucceſsionem niſi per agnationem. Vterinus mihi
agnatus non eſt: quia non habemus cundẽ patrem,
ideõque
7*
ietit qu lbatit-l.
recurtitul loſluccet aornen.d neted.ꝗ cedete i trom fi ui tem deec 6 compe 0 (uod 2dqua nemn qu gradum ceßione
da eſt.)
cedereu mo vſq
ſiinctio.
Comm
feudis ſi
hoc ſit r b.1. c.. no Frau ¹us mn, qu⸗ matist tals lucc deditos. di ren Landg tus fun VXoOten veſtita lam. vultim p lolet
cemur
boſle te min.y lumin Atribu cditar.

4
e, quafœmim b det,& iure— dm. Nam exxaxsan dr ad feudum, um Alaexceptio, ſtlutet merita patri: umn durem ſucceden an lure Romano enü tan alteri mei curna
de collatione bomm-,,
rum commemii ldens ſuccedunii 1
tes — Alusse
idebque tantum germanus frater, qui ex vtroque parente mihi coniunguntur,& conſanguineus, qui ex eodem patre eſt ſuccedunt. Sequitur, an germa- nus excludat conſanguineum: iure ciuili diximus eum præferri conſanguineis& vterinis. Aurhen. de hæred. quæ ab inteſtat quòd duplex in eo ratio ſit, cur ſuccedat. Sed Baldus,& omnes feudiſtæ. l. z. C. de legit. hæred. dicunt conſanguineum non excludi per germanum: quia&ſi duæ qualitates concurant in germano, videlicet agnationis& cognationis: ta- men qualitatis alterius ratio non habetur in feudis: cͤm coniunctio per fœminas hic non ſpectetur.
Quod ſingulare rurſum in feudis eſt, diligentẽérque
notandum. Quod ſi fratrum filij ſimul concurrant, cum patruo admittentur ad ſucceſsionem in ſtir- pes: vt fieri diximus in allodio iure Romano, nec obierit, quòd remotiore gradu ſint: quàm patruus. lib. 2. tit. 11.§. his verò. 14 De filiis duorum fratrum quæritur. ſequenda eſt regula ſupradicta. lib. z.tit.. vbi deficiunt mores recurritur ad ius Romanum. Diximus in pari gra- du ſucceſsionem fieri non in ſtirpes, ſed in capita. authen. de hæred. quæ ab inteſtato. 36.1.z. C. de legit. hæred. quamuis fratrum filij debeãt aſcendenti ſuc- cedere in ſtirpes, non verò patruo. Si deficiant fra- trum filij, vocantur proximiores agnati. lib.⁊.tit. 1i. qui remotiores ſunt gradu repelluntur,& quod hic deeſt, ex iure ciuili fuppleri debet: nec alia hic eſt computatio graduum quàm in iure ciuili. 15 Quæſtio eſt difficilis, an ſuccedant in infinitum. Quodã in loco lib. i. tit. i. hoc quoq; limitatur vſque ad quartum gradũ:alibi, lib. i. tit. 8.§.. refert opimo- nem quorundam, qui putauerunt, vſq; ad ſeptimum gradum ſuccedere. Ratio igitur, quam ſupra de ſue- ceſsione feudorum diximus, hoc tempore repeten- da eſt. Primum obtinuit, vt ad quartum gradũ ſuc- cederetur in feudo: deinde vſq; ad ſeptimum: poſtre- mò vſq; in infinitum. tit. 31. tit. 0. lib. 2. Alij alias di- ſtinctiones commiſcuntur, quas diſce ex eorum Commentatiis. At inter omnes conuenit, in Regiis feudis ſucceſsiones fieri vſque in infinitum, quod hoc ſit receptum in ſummis dignitatibus. Baldus lib. 1. c.. vulc dominum Borboniæ ſuccedere in re- gno Franciæ, etiam vſque ad milleſimum gradum. 16 Queritur de ſucceſsione inter maritum& vxo- rem, quæ iure Komano permittitur deficientibus agnatis tit. vnde vir& vxor. Sed in feudis nulla eſt talis ſucceſsio. lib. z. tit. 13. excepto niſi ſpecialiter in- ueſtitus ſit maritus. lib. i. tit. 1. Cuius exemplum ſu- prà retulimus de Comitatu Katzenellembogen. Landtgranius duxit filiam eius Comitis,& inueſti- tus fuit à domino: ſocero adhuc viuo. Hic propter vxotem ei acquiſita fuit ſucceſsio per ſpecialem in ueſtituram:ita vt Comitatus iſte peruenetit in fami- liam Landrgrauiorum. Quare cùm dominus quem vult inueſtire, omnino illi permittendum. b 17 Hæc de ſucceſsionibus ab inteſtato: de ſucceſ- ſione teſtamenti inſignis locus eſt, lib. i. tit. 8. quo do- cemur nihil in teſtamento ordinare ac diſponere poſſe teſtatorem in præiudicium agnatorum,& do- mini. Vnde vulgo dici aſſolet, non poſſe patrem feu- dum inter filios diuidere, vt vni maiorem partem attribuat, quàm alteri. Sed hic locus plenius expli- cabitur, vbi attigerimus locũ de alienatione feudi.
In conſuetud. fœud.
b 1513 De iure, quod habet vaſallus in feudum. Cap. XIII.
t
I Contractu negotiöque cni proprium ac peculiare feudi nomen eſt, Vtrinqué perfecto& abſoluto: quid iu- rus& poteſtatd benefrciarius in re data& appre-
henſa coſequatur Ardizon Sum.in vſus fend c. 44. Zaſaus part. õ. Epitom. in vſus feud. nu. ½. Hanne- tonius lib.. iuris feud. c. 7.
2 An beneficiarius rem immobilem, cuius ratione domi- nio affectus eſt& obnoxius alienare poßit, vt neq ingratus, neg iniurioſus in eũ eſſe videatur. rdi- zon Sü. in Vſus feud. cap. 9. Curtius part. a. Tract.
feud. 41. cauſſu, ex qua feudum amittitur. Zaſius part. g. Epito. in vſus feud. nu. 1. 3. 13. G 14. Hanue- tonius lib. I iuris fend. c. vlt.& lib. 3. c.½.
3 In quibus beneficiorum generibus alienatio ſolius do- mini aſſenſione facta, ſubſiſtat:& in quibus nõ i- tum domini, ſed agnatoru quoque aſſenſu& iudi- cio häc approbari neceſſé eſt, vt rata ſit ac firma. Ar- dizon ſum. in vſus feud. c. 10 3. G 106. Curtius part. 4. Tract. feud 22. cauſa, ex qua feudum amittitur, regula. 2. Hannet lib.. iuru feud. c.⁰.
4 Appellatio agnatorum in hac alienationis doctrina an proximos agnatos duntaxat, an verò& quoſlibet alios, qui vltra hos ſunt, amplectatur.
Quid in iws filiis, ad quos nouum beneficiam remotis agnatus inteſtatæ fucceſßionis iure deuoluetur: an ho ru conſenſus approbatioq; ad alienandu requiratur.
6 Alienati quomodo hic accipiatur: an uuꝗou pro- prie, vt illud tãtũ ſignificet, quod in dominio noſtro
nõ manct.ylpianus. l. alienati. ff de ver. ſig. an verò improprie& auuν vt quäcunque inru diminu- tionẽ voluntate noſtra factã declaret. Paulus l.alie- natiouss f eo.tit. Ardizon ſum. in vſus feudo. c.99. 7 Species quædã alienationw impropriæ: atque vndecim Formi quibus non dominin& proprictas, ſed non- nitil iuris, qutod eſi præter dircctum dominum, ad aliñ tranſit. Ac primi de pignore quæritur nu in be neficiis non accedente domini voluntate, conſtitui paßiit. Ardizon ſum in vſus feud c. 16. Curt. part. 7. Tradt feud. q. 6. primæ regulæ alienationis. Zaſius part. 9. Epitom in vſus fend nu. 6. G 1§. Hanneta. lib. Eiurts feud c. vlt.& lib. 3.c.5. b § Altera ſpecies alienatioults minus propriæ, emphyteu- ſin,& locationem fundi certu penſionibus, iuiq, per- petul factũ continet:an hæc ipſa in beneficix ignuo- rante domino permittatur. Ardiz on ſum. in uſus. fead. c. I19. Curt part. 3. Tract. feud. 2ꝛν auſa. ex qua feudum amittitur: q 2. primæ regulæ alienationu. Libellarius verò contractus quid ſit, atque vnde nomen habeat, erudite ſcientèrque Connanus lib.]. Comment. iurls ciuils. c. 12. ſub finem. 9 Terxtia ſpecies eſi, in dotéè datio: An beneffciarius fun- dus poſcit dttalu fieri:& ſine conſenſu domini in filiam nubentem transferri: vt eo facilius matrimo- nij onera ferat gener. Ardizon ſum in Vſus feudc. Q20. Curtius part. a. Tractatus feud. 41. cauſ. ex qua feudum amittitur. q. 4. primæ regula. alienationbi. Zazius part. ↄ. Epito. in uſis feud. nu. j.& S. Han- netonius lib. 3. iuris feud. c.. ꝛ0 Suarta alienationus ſpecies, tranſactionẽ complecti- tur: num vaſallus controuerſiam de beneficio motã ca ptanich; lité ci adneraxrio, ſine domin ſui venia
.
—

1 5 14+ traſigendo, decidat. Curt. par. æ4 Tract feud cauſ. Ar. ex qua fendum amittitur.q.⁷. primæ regulæ aliena- tionis. Zaæzius part. 6. Epito: in vſats feud. nu. 4 J.& part.. nu. 15. Hannetonius lib. 3. iurbs feud. c.5.
21 Quinta ſpecies eſt compromiſſum,& arbitrij conceſ
io. An liceat beneficiario ſine domini ſui conſenſu litem arbitrorum iudicio committere vt hi feuda- lem controuerſiam cognoſcant, eamq; ſia ſententia decidant. Curt ibid...& 9. Zazius part. 6. Epito. nu. 406.& part.. nu. 20. Hannetonius ibidem.
12 Sexta ſpecies alienationis: poßit ne prædialis ſeruitus non aſſentiente domino iure conſtitui:& conuen- tione pactoc; beneficiario fundo recte per vaſallum imponi. Araizon ſum in vſus feud.-14. Curtius part. 4. Trat fend cauſa a1. ex qua feudum amitti- tur. qa primæ regulæ alienationis. Zaſius part. 7. Epito. in vſus feudo. num. i5. Hanneton-lib. 3. iurüs feud. cap./.
23 Septima ſpecies ſubfeudationem continet. Nunquid vaſallus rem beneficiariã alteri alicui, ſine domini ſui approbatione& iudicio, in feudi dare: ficc; in eadem illa re ſibi vaſallum conſtituere poßit: quod ſubfeudare dicitur. Curt. par. ⁊. Tract feudor. cauſſa —r. ex feudum amittitur Zaſius part. 9. Epitom. in vſus feud. nu. 15. 34. Haneto. lib. 3. iuris feud. c. ĩ.
22½. Superior dominus: an vaallum ſui vaſalli ad obſe-
quia ofhiciaq; ſuſcipiendum,& præſtandum rectè
cäpellat. urt par. 2. Tract feu. cauſſa a1.& vltima, ex qua feudi amittitur. Iannet. lib:. iuru feu c.9. 75 Beneficiarius decimas ſine cõſenſu& voluntate Præ- lati in feudum alteri dare, an Logobardorum mo- ribus receptum.(urt. part. a. Tract fend. cauſſa vl- tima, ex qua feudum amittitur.&. exceptione à pri- ma alicnationls regula. Zafius part. 9. Epitom. in vſu feud. nu. 16. Hannetonius lib. 3. iurlts feud. c.. 10 Odtaua ſpecies alienationi: Vaſallus te- ator num te- teſtamento ſuo de beneficiis,& honu feudalibus inſtè quippiam, vtiliterq; diſponat Curtius ibidem:
q.. Hannetonius lib- 2. iuris feud. c. o.
17 Nona ſpecies: An parens vni filiorum teſtamento ſuo plus cæteris poſtit ex fendo attribuere& donare. Ardizon ſum. in vfus feud. c. 126. Hanneto. ibid.
ꝛ9 Decima ſpecies, An beneficiarius beneficio ſuo renun-
tiare nolentiq; domino illud ipſum reddere poßit. quod vulgo refutare,& in ipſius domini manus reſignare dicitur Curtius part. æ Tract fcud. J. 32. primæ regulæ alienationis. Hannetonius libi. in- ris feud. c. 9. lib. 3. c. C. 19 Vndecima ſpecies alienationis, quæ eſt de partitione NRFuadi inter conſortes, Nunquid beneficiu inter co- heredes, non conſentiente domino, in partes diui- datur. Ardis on ſum. in vſus feud. c. 132.& c33. Curtius part. a. Tract feud. 2=1.· canſa ex qua feudi amittitur 30. Zazius par 9. Epito in vſus feud. uu. 40. 41. G& 42. Hannetonius lib. 3. iuris feud. c. C. Ocuimus hactenus, quibus modis feudum
Pacquiratur: longa ſcilicet poſſeſsione, inueſti-
tura,& ſucceſsione: nunc videndum quid conſtitu-
to iam feudo, vaſallus, quidque dominus hoc con-
tractu acquirat.
I1 Vaſalſus quaſi dominium conſequitur, quod vt ſupraà in explicatione definitionis. lib. z. c. 23. declara- uimus: vtile dominium vulgò appellatur: feudum namq; eſt, cum res fruenda datur, ita vt certo modo
Franciſci Duareni luriſconſ.
in vaſallum trãſeat vſusfructus,& quafi dominium. Non eſt ſimplex vſusfructus, qui finiatur morte, vel
ob quem cautio exigatur: ſed hoc ius vtendi fruen.
di, quaſi dominium eſt: propter quod actio iuris da- tur: quaſi vindicat, inquit lib. z. titul. 8. qui mos lo- quendi veteribus quoque iureconſultis vſitatus eſt. 1.1. de ſuperficiebus. b b
2 Hinc quæritur an vaſallus feudũ alienare poſsit: quæſtio ex eo naſcitur, quòd plenũ ius non habet in re beneficiaria, iuſto dominio penes concedemem manente. Itaq; prohibita eſt omnis feudi alienatio, per Lotharium tertiũ. lib. 2. tit. 5.& per Imper. Fre. dericum. lib. 2. tit..pręciſe admodũ: Non ſolum ne in futurum alienationes fiant, prohiber: verùm alie- nationes iã factas, vult omnino irritas eſſe: licet alias nunquam, niſi hoc nominatim exprimatur, ad præ- terita, ſed ad futura tantum leges pertineant. l. leges. C. de legibus. Addit Fredericus, nulla temporis prę- ſcriptione impediente: quia rerum feudalium poſ. ſeſſores nulla ſe poſſunt tueri pręſcriptione. lib. z.tit. 40.§.1. Derogatur autem hac conſtitutione veteri conſuetudini. lib. i. tit. 33.& lib. z. tit.9.& 44. Quia hę alienationes in iniuriam& damnum domimi ver- gebant,& vtilitatis publicæ. Indulgetur hic in Gal- lia vaſallis diſponere de feudo quocunque modo: dum iura dominica ſalua maneant domino.
3 Quod dicimus prohiberi omnino alienationem,
intelligi debet, niſi dominus conſentiat alienatio- nem fieri: Addendum etiam eſt, niſi feudum ſit pa- ternum. lib. z. tit. 39. Nam tunc non valet alienatio, etſi domini voluntate fiat: niſi& agnatorum com ſenſus accedat. Proximorum igitur agiatorum, con ſenſus tantum requiritur: quia his obuenturum eſt beneficium, vt auctor dicit, mortuo vaſallo: quibus magna fieret iniuria, ſi per huiuſmodi venditionem excluderentur. Vnde manifeſtum eſt, agnatis ipſis vendi poſſe, ſine conſenſu domini: quia per hanc alienationem ei non fit iniuria. Nam vaſallo mor- tuo, deuoluitur feudum ad agnatos proximos, non ad ipſum dominum. d. tit. 39. lib. 2. tit. 3.. ſed etiam, & lib. z. tit. 49. fidem facere ibi dicitur remittere, ce- dere, refutare.
4 Dubitatur: an quod dicitur de agnatis, de pro- ximioribus tantum ſit intelligendum, an de qui- buſuis: Baldus in vtranque partem diſputar lib.ä. tit.
13. mihi probabilius videtur tantùm proximioribus
licere vendere, atque etiam remotioribus conſenſu proximiorum. I. ſciente. de reg. iur. Sed in omui ne- gotio neceſſarius eſt eorum conſenſus quorum in. tereſt.l. nam ita Diuus Marcus. ff de adopt. At quan- do vendo feudum extraneo, conſenſus tantum pro- ximiorum agnatorum non minorum requiritur: ſed in feudo nouo ſufficit conſenſus domini, vt alienari poſsit:: nec eſt neceſſarius agnatorum conſenſus: quia ij non ſuccedunt. b 5 Vnde quæritur an filiorum confenſus, qui re- motis agnatis in feudo nouo ſuccedunt in aliena- tione ſit neceſſarius? Et verius eſt, ſi ius quæſitum habeant filij in feudo nouo, illorum ſententiam requirendam: vt ſi contemplatione filiorum feu- dum fſit conceſſum: vel ſi id actum ſit, vt filij ſuc- cedant in feudum: tum enim nihil poteſt ordinare parens, nec ſtatuere, quod adimat ius quæſitum fi- liis, arg. lib.* tit. 8. in princip. S1 quis tamen accipiat fendum
teltatol tamcn quia yei Auiufmo
omnes ſe ecdin eiv
bet dige
percipie
alicnatic Ex! pytheuk
werlaſit in veròd zalenati⸗ wo con ml Lor
Wreutic
perpetuo
dorüt. Leoudſt ondun 9 lle quxæ lice tionem terat res non inu feudum Alümn t cuiug eſt To. u hrobatuu mrelige aitege
n O Cu

lominus conſenian meriam elt niſt fenn
am tunc non vältitn b e iin: niſi& zgunen motum igftmn eum atut: quia his oheemma dicit, mottuo raihan i per hmuſmolimin manifeſtum ch unn aſenſu domini: quru Ht iniuria. Nmuütr lum ad agnatospunar „tit.39.lib.*tt,l Hacete ibi dicitum⸗
4
vod dicitur deags ſt intelligendumit diſgo
idetur tunim pre⸗
te.de feg. iut: Sedü cotum conſenſisiq
feudum pro ſe,& pro hæredibus ſuis, aliud dicen- dum erit. Quia ibi in feudo non ſuccedunt, niſi tan- uam hæredes. lib. ⁊. tit. 17.& ideo conſentiente do- mino illis diſplicere alienatio non poteſt. l. cum à matre. C. de rei vindic. Igitur alienatio feudi ſfine domini,& quorum intereſt, conſenſu ruit. 5 Aliecnationis autem verbo continetur omnis actus, quo ius aliquod, ſiue quaſi dominium tranf fertur. l.. Cod. de fundo dotali. Et cum prohibetur alienatio, ſimplex venditio ſine traditione prohibe- ri non intelligitur: Quia dominia rerum per tradi- tionem, non venditionem transferuntur.§. per tradi- tionem. Inſtit. de rerum diuiſione. Oportet ergo rem traditam eſſe, vt venditio comprehendatur verbo alienationis. b 7 De pignore idem dicendum eſt: quia in Frede- rici conſtitutione id nominatim cautum eſt: non poſſe obligari feudum in præiudicium domini. Hoc tamen receptum eſt, Vaſallum pro pecunia à domi- no mutuo accepta, poſſe feudum domino pignori dare. cap.¹. de feudis:ſicq́ue percipiat fructus rei ſuæ: &eſt caſus vnicus, quo pignus rei propriæ valet.
Nam etſi dominus rei propriæ ſit, tamen eius fru-
ctus non habet, neque ius vtendi: quod ipſum facit,
vt pignus valeat:& quia verum eſt, nullum preiudi-
cium hac pignoratione adferri. Idem dicendum eſt,
ſi vaſallus neceſsitate adactus propter feudum ip-
ſum, ratione domini oppignorauerit feudum, ſecun
dum Bald. l.z. C. communia de legat. argu. eſt quod ait Marcellus in l. cum fidei. ff. de fideicom. libert. ſi teſtator fideicõmiſerit hæredi, ne alienetur ſeruus: tamcn in caſu neceſsitatis alienatio conceditur: quia veriſimile eſt, ait, defunctum nihil ſenſiſſe de huiuſmodi caſu alienationis. Et hanc ſententiam omnes ſequuntur:ne quod domini fauore ſtatutum eſt, in eius odium conuertatur. Deinde nihil prohi- bet pignorari fructus ipſos,& facultates fructuum percipiendorum: quia nos hoc loco de ipſius feudi alienatione loquimur.
8 Ex his, quæ iam diximus, videtur datio in em- phytheuſin prohibita eſſe, quamuis de hoc contro⸗ uerſia ſit: quia alienatio prohibetur: In emphyteu- ſin verò dare, eſt alienare. libro 2.titul. 9.§. donare. §.alienatio. auth. 36. de non alienand.& permutan. Ergo conceſsio in emphyteuſin, prohibetur. Nam quod Longobardi libellarem contractum, nos em-
phyteuticum vocamus. Ius libellarium iis eſt, cùm
perpetuò res datur fruenda pro penſione annua. li- bro 1.tit. 5. quod conuenit cum iure emphyteutico: ſecus fit, ſi quis vno nummo conduxerit. l. ſi quis conduxerit. ff.locati. 9 Idem de dotis donatione dicendum. lib. z. tit. 9. quæ licet alias ſit fauorabilis: tamen ante conſtitu- tionem Frederici, nullius Curiæ conſuetudine po- terat res feudalis in dotem dari. Quæ conſuetudo non inuenitur mutata iure feudorum. Poteſt tamen feudum dari fruendum, quandiu durat matrimo- nium, ita vt finito matrimonio reuertatur ad eum, cuius eſt ſucceſsio. cap. nuper. de donat. inter vir.& vxo. Quod exemplis hoc ex tractatu deſumptis ap- probatum videtur lib. ².tit. ⁷. Vbi in dotem dediſſe intelligere debemus: d eſt permiſiſſe marito capere fructus, retento ſemper iure dominifjG. 10 Qucſitum eſt de tranſactione;, an vaſallus li-
mnn——— 3.„ 3 6 eͤͤͤe—ͤ
In conſuetud. feud.
15 15 tem habens de feudo, poſsit tranſigere? Permiſſam eſſe tranſactionem apertè probari poteſt. lib. 2. titul. 26.§. ſi vaſallus,& tit. 43. modò bona fide fiat, abſque colluſione. 1 II Sed& compromittere poterit: licet id plerique negent. Quoniam ſub iudice, vel arbitro litem de feudo motam finiendam iubet. lib. z. tit.34. in princ. & titul. 46. Et ne quis puret de alio atbitro hoc ac- cipiendum eſſe addit, vtriuſque conſenſu electum lib. 2. tit. 15. b 12½ Doreſt quoq; ſeruitus imponi feudo lib. ꝛzntit. 8. 5. quid ergo.Sed hæc impoſitio ſeruituris non noce- bit domino: reſtituto enim feudo, reſoluetur etiam ſeruitus. l. lex vectigalis. ff. de pignor. 13 Quxæritur an vaſallus poſsit feudum ſubfeudare. Quæſtio ex eo naſcitur, quòd alienatio feudi prohi- beatur:& hoc etiam nominatim de ſubfeudatione dictũ intelligatur lib.. tit. /3.§. callidis. Verùm hac conſtitutione feudi alienationem, non ſubfeudario- nem prohibet Imperator: quæ fit bona fide.§. illud. eod. tit. Si tamen vaſallus accipiat pretium, dicatq́; illud ſe accipere pro inueſtitura ne videatur vendi- tio in dolo verſabitur, nec ſubſiſtet quod agitur. Quocirca, vt vaſallus aliũ vaſallum habere poſsit, tria ſunt neceſſaria. lib. z. titu.34. S. ſimiliter.& tit. 39. Primũ, vt fiat ſubfeudatio abſq; fraude: Deinde vt fiat homini paris cõditionis,& gradus: Tertium, vt iiſdem pactis& cõditionibus, quibus accepit feudũ, alteri detur: vt ſi feudũ ſit maſculinum, non poteſt ita dari, vt ad fœminas trãſeat. Sed cur ſubfeudatio potius, quàm emphyteuſis permittitur? quoniam nòõ videtur alienario. Nã vaſallus poſt ſubfeudationem manet vaſallus: atq; alter etiam vaſallus eſt prioris domini& quãuis vaſalli vaſallus, domini vaſallus proprie nõ ſit: ſicut nec ſocius mei ſocij, meus ſocius dici poteſt. l. nam ſocij. ff. pro ſocio. l. conſilij. f. de reg.iur. l. Modeſtinus. de verb. ſign. l. ſi quis à libertis. §. ſi quis à libertis. f, de agnoſc. liber. tamen latè ac- cipiendo, quaſi duos vaſallos dominus habet: vr in poſteriorem quoque aliquid iuris habeat. Si enim vaſallus dominum domini ſui offenderit:& admo- nitus ſe ei ſupplicem non præbeat, feudo priuatur. Etſi vafallus dominus requiſitus à ſuo domino, vt inquirat ſuum inferiorem vaſallum, vt domino ma- iori ſatisfaciat, neglexerit eius mandatum: ſuo quo- que feudo ſpolietur.. illud. d. rit./5. b 14 De dubitatione, quam hic feudiſtæ mouent, nihil certi iuris eſt conſtitutum: An vaſallum vaſalli cogere poſsit dominus ad ſeruitium: ſed mediate poſſe pluſquam manifeſtum eſt: Id eſt, primus va- ſallus poteſt cogi à domino, vt ipſe cogat ſecun- dum ad præſtanda officia. Notandum eſt, vaſalli oſterioris ius durare, ſæpe,& ſi primi vaſalli ius fi- nicum ſit: quamuis alij ſecus exiſtiment: Quia vaſal- lus meus ſi alicui etiam in feudum det:& feudum poſtea ad me reuertatur: poſterior tantùm vaſallus ita demum amittit feudum, ſi nolit mihi ſeruire: ſi ſeruiat,& recognoſcat à me beneficium, non aufere- tur id ab eo. lib. ⁊. tit. 9.§. ſi autem. Cui conſuetudi- ni nihil iuuenitur derogatum conſtitutione Lota- rij& Frederici Imperatorum. b 15 Animaduertendum tamen eſt, decimas feu- dales ſubfeudari, non poſſe conſtitutione Pontifi- cia cap. prohibemus. De decimis: vt plenius ſupra
AE 2
H Fr M AMn

4₰ 1 9 diſſeruimus, cum ageretur de rebus, quæ poſſunt in feudum dari. Dixi autem, ante concilium Latera- ſe poſſeſſas eas fuiſſe plerunque Anobilibus:ita vt de iis diſponere poſſent, veluti de aliis allodiis. Ergo vetare conſtitutio videtur, ne poſtea in laicos tranſ- feranrur: manentibus illis, quæ ante concilium erant infeudate nohilibus. Pontifex enim& Synodus non potuit plenum ius ante concilium Lateranenſe in
laicos tranſlatum, ſubuertere: licet hac in re aliter
ſentiat Zaſius.
16 An vaſallus de feudo teſtari poſsit quæſitum
eſt Dicendum eſt non poſſe: omnis enim diſpoſitiò, uæ fit in teitatnento,ſibinotartit.ib. lb z:it. 9.
§.donare; Quia graue eſt præiudicium domini„fi
forſitan in Eccleſiam tranferat. Eccleſia enim non moritur:vaſallus verò moritur. lib. i. tit. 13.§. inde po- teſt. Vnde moribus noſtris, eſt receptum ſi quis alie- net Eccleſiæ feudum: cogatur Eccleſia iominem viuentem dare, cuius morte aperitur feudum:Et dantur iura dominica, quæ alias nunquam darentur domino. l. an vſusfructus. de vſufructu.ff. b 17 Qultio perdifficilis eſt an pater vni ex filiis prælegare ex feudo poſsit teſtamento: Vt vnus duas partes habeat, alter tres: Scio varias eſſe conſuetudi- nes multis in locis. Sed vbi nulla eſt conſuerudo, tum mihi probabilior videtur opinio, patrem vni
ex fiſiis maiorem partem aſsignare non poſſe. lib.i. tit. 8. Sub hoc tamen temperamento, niſi feudum ſit hæreditarium: vbi nullus eſt filiorum reſpectus, niſi quatenus ſunt hæredes, quo pater vni filiorum plus
cæreris poteſt ex feudo attribuerc. Qui contrariam
opinionem tuentur, dicunt illa verba, Nulla ordi- natione d. tit. 8. de extraneo accipienda: vt ſi pater velit auferre filiis,& dare extraneo, hoc ei non lice- re: ſed ſi plures habeat filios, vni maiorem partem aſsignare poſſe. Argumentum ducunt ex iure Ro- mauno. l. fœminæ. C. de ſecun nupt. Lucra nuptialià dantur filiis,& tamen mater poteſt vni filiorum ea donare, legare, quemcunque elegerit. Itein patet vni ex filiis poteſt libertum aſsignare,& ius patronatus in eum transferre. I.1. de aſsignand. liber. l.vnum ex familia. in princ. de legat. lb. z. cum tamen ius pa- tronatus omiibus debeatur vt filiis, non tanquam hæredibus. l.vt iuriſiurandi.§. ſi liberi. de opet. libert. Sed quod aiunt verba illa retferri ad extraneum, fal- ſum eſt:quia de filiis loquens dicit, patrem nõ poſſe ordinare, vt filij inæqualiter ſuccedant. Et quod ad argumenta obiecta pertinet, valerent quidem iure hoc deficiente:erſi nihil definitum eſſet iure benefi. ciario. lib. z. titul.-. Quare cum hic aliud expreſſum inueniatur, non eſt ah eo recedendun7ä7. t6 18 Seqduens quæſtio eſt, an refutari poſsit feudum ſine conſenſu domini. Si vaſallus domino, vel agnia- tis proximis velit feudũ cedere, videtur non poſſè: Quia inter dominum& vaſallum naſcitur vltro ci- rrq; obligatio: vnde cõôtractus appellatur. l.Labeò. ff de verb.iign. qui ſine vtriuſque conſenſu ſolui non oſsit. Hllis non obſtantibus, concluditur eum refu- tare poſſe, lib. z. tit. 30. in fin. Nam obligatus fuerat domino propter rem magis, quam perſonam, vt di- xi ſupra, arg. l. cum fructuarius. de vſufruct. Ergo ceſ ſat obligatio deſinendo rem poſsidere, non minus ac in fructuario. Sed tamen offendere non debet do- minum: hoc eſt, non poterit aduerſus eum militare:
à7
Franciſci Duareni luriſeé onſ.
etiamſi non cogatur ei ſeruitium præſtare. Hinc dis xi, ſi quis refutarer feudum antiquum, proximis agnatis cedendo, abſque conſenſu domini ceſsio- nem valereé. lib. 2:tit. 3.& lib. z. tit. 39. Quia renouatio
verius feudi, quam alienatio cenſetur. ua 19 QWuritur præterea, an diuidi feudum inter,
conſortes poſsit: Diuiſio autem quædam eſt aliena-
tio,& ſpecies alienationis. lib.. C. comm unia vtriuſ.
que iudicij. Notandum ergo ex conſtitutione Prea derici. lib. 2. tit. /5.§. preterea. Primuùm, feuda magna
rum dignitatum, non recipere diuiſionem: vt ſunt Mäarchia, Comitatus: ſed hæredes omnes conſortes communem Ducatum haben,& in ea communio- né coguntur manere contra rationem iuris Romaz ni. l. ſi non ſortem.§. ſi cautum. ff. de condict. indeb. quò nemo cogirur, vt in cômunione maneat. Com- munio enim multas diſcordias ſolet excitare. l. cum pater. S. dulciſsimis. de legat. ⁊. Hic ergo propter vti- litatem publicam,& obſequi ũ, quod debetur Prin- cipi: conſtitutum eſt hæc feuda conſenſu conſor- tium diuidi non poſſe. argum. I. ius publicum. ff. de pactis. secundum quod dicit, Aliud feudum ſi con⸗ ſortes voluerint diuidatur: quibus verbis indicat ſur periora feuda conſottibus ctiam volentibus non diuidi. Excipiuntur dignitates quædam recipientes
diuiſionem. Si videlicet præſeriptio allegetur tem- poris memoriamn hominum excedens: qua ſemper
ſolita ſunt feuda diuidi, hac quoque præſeriptione manebũt diuidua. c. ſupra quibuùſdam. õ. præterea. de verbo.ſignifi.l.hoc iurc.§. ductus. ff. de aqua quotid. Idem dicendum eſt, ſit ſit contraria confuetudo. li⸗ bro 2z. titul.. Item ſi princeps dominũſve permittat diuiſionem fieri horum feudorum, rata erit diuißo-. uod enim ait, De cætero non fieri diuiſionem loc referendum eſt ad initium conſtitutionis: vbi ve- tat alienationem ſine conſenſu domini. Subiicit de⸗ inceps de diuiſione, quæ ſpeciem habet alienatio- nis: Igitur erit intelligendum idem, vt ſine per miſſu domini non valeat: permittente dominowa-
leat. Mihi quoque probabile videtur, requiti, in
feudo paterno diuidendo agnatorum proximiorum conſenſum: vt diximus in alienatione non tancium dominorum voluntatem: ſed& proximorum agna torum in feudo paterno conſiderari: quod ad hanc diuiſionem eſt producendum. Ani maduettendum ſane eſt, etiamſi hæ dignitates, niſi ex dictis cauſis diuidi nequeant: tamen vſus& admi niſtratio po teſt diuidi: quia hoc nom eſt feudum diuidere. Si diuiditur tutelæ adminiſttatiò, quamuis tutela non
..... 11 1. 1 diuidatur. I. z. l.inter tutores. ff. de adminiſtr. tutò.
ſic diuiditur vſus ſeruitutis. l.cum conſtet: de aqua quotid. que alioq́ui eſt indiuiduall. ſtip ulationes non Nuſauntuß de verborum obligat. Idem igitur hic erit reſpondendum ne abſurdum& inconueniens
ex hac conſtitutione ſequatur. Nam plures con- ſortes ad feudi ſucceſsionem concurrentes, ſe in-
uicem impedirent:& ſicut in vſufructu: Lquoties.
de vſufructu conuenire ſolem, vt prior vpò an- no fruatur, altero ſecundus: ita& in feudo con-
ſentire debent vt alternis vicibus vrantur, ne ſe mutuo impediant,& ſi res ad nihilumreducatur:
quod prouidere boni iudicis eſt. L.æquiſsimum. de vſufructu. Poteſt etiam adminiſtratio diuidi com-
muni diuidundo iudicio. l. communi.§. ſed etſi de
V ſufruct.

minum excedem b d. Megwaem
nobultmi b
re. z. ductus. Kde un
ſt ſtt contraracnten princeps dominiſem
im feudorum, mnartu aetero non feen anied ditium conſtirrmstt conſenlu domm ſin qux ſpeciem biein Ugenum iden nier alcat: permittene!e piobabile vicetmn
cudo agnatotum
mus in E lenations ntem: ſed& pm rno conſideratl:
“
vſufruct.ffxcommuni diuid un. Vt vni ex vaſallis lo- cetur fundus, vel tertio cuipiam pro certa annua
penſione, quam deinde æquis portionibus conſortes
diuidant. Sequitur deinde in conſtirutione Frederi-
ci. õ. præterea. tit. 55. Cætera beneficia, præter Duca- tum, Comitatũ, Marchiam diuidi poſſe: quanquam
enim ſit alienario, tamen quia durum videbatur co-
gi conſortes manere in communione: niſi euidenti
vtilitate ſuadente,(vt in maximis illis dignitatibus
relaxatum iis eſt parum de illo iure) Quidam pu-
tant ita demum diuiſionem concedi, ſi omnes con-
ſortes conſenſerint. Quæ ſi vera eſt interpretatio, ius
ſingulare hic eſt. Nam vno etiam conſortium ad di-
uiſionem prouocante, tes diuiditur. l.& ſi omnes.fl.
communi diuidun. Sed horum ſentenrtia mihi non
probatur, argum. lin ambigua. de leg. Qui eam ſe-
quuntur interprecationem, S: conſortes voluerint, id eſt, ſi omnes conſenſe rint, infinitum vniuerſali æqui- pollere dicentes, inducunt hac voce infimtum ali- quod, contra tenorem rationis,& mouet me regula
ſæpe tradita lib. z. tit.i. ſequi nos Romanum ius, ve- luti commune: vbi certum non eſt ius beneficia- rium. Melius ergo puto, ſi huius conſtitutionis ver- pa ſecundum ius commune interpretemur.
De lure dominij. Cap. XIII.
⁊ Beneficiarius ad quid domino ſuo beneficij accepti numine, viciſbim obligetur,& num fidem& olſe- gaium ureinrando eidé adſtringat. Ardixon ſum. in vſu⸗ feudorum, c. 1¼ν⁷ Curtius part. 2. Tradt feu- do. Zuſius part./*Epitom. in vſus feudorum. Hau- netonius lib.x iuris fend c..
2 Quinam ob ſequiu ſuum& fidelitatem iureiurando frment:& ſi plures ſint ſucceſſores haredéſg, bene- ficiar;, nunquid omnes ad hoc ipſum teneantur. Araigrn ibid. Haunetonius lib. 2. iuris feud.c.2.
Qui promiſcuè& comuniten beneficium aliquod poſ-
ſident inter ſe, vt verbi cauſa: vnius reipub. ciues ot ſacrus initiati vnius Eccleſiæ, an ſinguli ſepara-
tim, an verd vnns omnium nomine iuſiurandum
Telitatusr iurit. Ardicon& Haunetonius ibidem.
& Ouibus hoc fidei& obſiquy iuramenti Jha omnibus fiugulis; ſtoꝛſim fucceſſori us ſi plurcs
fint hæredes domini:& quid ae va allo reipublicæ alicuius ciuitatis. Tacob. Ardiaen ibidem Zaſius part.. Epitonn: in vſus feudo. num. 12.& nume. z3. gannetbnius lib. 3.iurus. feudor..2. b
„ Religioſa ficlitatis& obſeqaij Mirmatio, quantam habeat,& quam late patentem efücientiam. Gullel- mus Hannetonivs lib.i. inris feud. c. ⁊¹. b
Iuramenti fidelitatis duo genera, quorum alterum li- gium, nou ligium verò alterum aà Longobarai ap- pellatum fortaſſe parum latinè, Haunetonius lib.:. iuris feud oram Ccio.
Mutua eſt& reciproca inter dominum vaſallun: que obligatio:& quemædmodum vuäſallus domino: ita
vicißßim dominus vaſallo affeélus& obnoxius eſt. Ardizon ſum. in vſus feudo: cap. 1d? Hannetonivs lib. i. iuris feudo. c. r. b.
7 Suid de iureiurando& obſeruantia, an hæc ipſa vi- ces ſuas inter vtrumq cõmutent: ita vs non minas domino erga beneficiarium, quàm beneſiciario erga dominum iuriſiurandi& obſéeruantiæ ouus iimpo- natur. Ardizon ibidem Zaz inus palt. J. Epitonm. in
—————y————
In conſuetud. feud.
1517 vſus feud nume.. Hannetonius ibidem. 9 An feudorum moribus requiratur laudemiarum prastatio? Laudemias intelligit honoraria, quæ dominis pro reuocatione, vtiliſqque dominij conffr- matione à beneficiario tribuuntur, fortaſſe à lau- dando appellatæ:laudare enim veteribus idem va- let, quod nominare, vt ſcribit Gellius libro 2. Noct. Al tt. cap. 6. 1 H Actenus de iure vaſalli, quod ex beneficio 4 l acquiri diximus: quod quia non omnino eſt gratuitum: ideo fidem& obſequium domino, quaſi remunerationis loco præſtare debet, facto eo nomine ſolenni iuramento, quod figelitas nomina- tur. lib. z. tit. 4.& ſeq. Noſtri vocant homagium, id eſt ſanctum iuſiurandũ, quaſi à Græco verbo—
deſcendat. Ego puto non à Græco verbo, ſed quia
vulgo ſubiectos, id eſt, ſubditos, homines appellamt:
inde potius deductum homagium. Nec tantùm à
vaſallo hoc iuſiurandum exigitur lib. ⁊. tit.5. verùm
etiam à domeſticis vaſalli: veluti conſiliariis,& iis, qui ſub vaſalli inriſdictione ſunt,& territorio, eriäſt nullũ feudum habeant. Sed forma huius turiſiuran-
di differt ab ca, quæ à vaſallo exigitur:& iurant
tantùm ſe fideles fore: non aſtringentes ſe ad ſerui-
tia. Addenda eſt exceptio, niſi pacto hæc fidelitas ſit remiſſa. Sunt enim feuda tali pacto acquiſita in principio: vt ſine iureiurando habeantur. lib. ⁊. tit.3. in fin. lib. 2. tit. 34.§.1. quæ pactiones ſunt ſeruandæ. fides enim neceſſaria eſt ad ſubſtantiam feudi: ſed non iuſiurandum. b 2 Quxæſitum eſt: ſi plures ſint hæredes vaſalli, an omnes debcant iurare: Reſpondet, omnes ad hoc homagium teneri. lib. z. tit. 26.§. 0mnes. Si verò ex diuiſione fcudum ad vnum perueniat, is tantum iu- rabit: ſi ad plures, vnum iurare non fufficit, ſed co- guntur omnes. Hinc notandum eſt, non cogi domi- num, ſingulos volentes iurare fidelitatem, recipere: quamuis ſit controuerſa quæſtio vtrum omnes, an finguli admitti debeant. Mihi videntur omnes fi- mul admittendi, ſi velint, ad iuſiurandum.
3 Solet quæri de ciuitate, Eccleſta, vniuerſitate, corpore, quod feudum habet: an ſinguli ciues de- beant iurare fidelitatem? Ciuitas, Collegium, vna intelligitur perſona. l. mortuo. de fideiuſſo. l. in tan- tum. 5. vniuerſitatis. de rerum diuiſ. Sed quia lingult nou ſunt vaſalliideo vnus qui accipit totius nomi- ne ciuitatis, fidcliratem iurabit.
Quæſitum etiam eſt, an ommbus ſucceſſoribus iurandumm fit, ſi plurcs ſint hæredes domini, vide gloſſ.lib. z. tit. 36. in qua hæc diligenter explicautur. De vaſallo reipublicæ cerrum eſt non omnibus iu- rari: quia ſinguli domini non ſunt: ſed iurandum eſt reipublicæ, vel Ecclciiæ, id eſt, adminiſtratoribus reipub. vel E ccleſiæ, argurn. l. ſed& ſi hac lege.§. qui manumittitur.de in ius vocan.
5 Hæc fidelitas lariſsimè patet, vt latius nos tracta- bimus poſtea:& aftringit vaſallũ ad omnia, quę con tinentur his formulis, quæie ex illis cõſequi poſſunt: quamuis ob certas cauſas tamen priuetur feudo. 6 Verùm notandum quod eſt ad finem formulæ, de Imperatore vel Rege, ſic iurant omnes, qui non ſunt homines ligij vt fupra diximus. clem. paſtora- lis, de ſent.& re iudic. Nam ſemper in iuramentis excipitur princeps. Et ſi vaſallus etiam dominum
1— 2
„„
———%⁄⁄

1518
habeat antiquiorem: cogi non poteſt, vt ſine exce- ptione, ſimpliciter iuramentũ præſtet, niſi antiquior dominus tacitè excipiatur. lib. z.tit. 28. in fine. hinc quæſtio naſcitur lib. z:tit. 52onſtit. ſatis bene. Qui- dam miles duo feuda à duobus dominis acquiſiuit: antiquiori domino iurauit fidelitatem, nemine ex- cepto: alteri iurauit excepto antiquiori domino, de-
ceſsit duobus relictis filiis, qui diuidentes beneficia
paterna, vnus cui antiquum feudum obuenit, iura-
uit nemine excepto:alter ſimiliter, quia non habuit alium dominum, quem exciperet: poſterior frater deceſsit ſine liberis,& ſic poſterius feudum ad fra- trem antiquum feudum poſsidentem quoque per- nenit, dominus autem poſterioris feudi poſtulat, vt jurét nullo excepto, ſicut defunctus frater iurauerat. Ait in tertiam generationem licet iuratum ſit ne- mine excepto: erſi mortuus frater& omnes deſcen-
dentes ita iurauerint: tamen recurrendum eſſe ad primam iuriſiurandi formam,& originem feudi
ſemper inſpiciendam, vſque in infinitum. Si autem cogeretur iurare ſimpliciter, nullo rohio aleium feudum, quod à domino antiquiore habet, amitte- ret: quia eo non excepto alteri uraſſet.
7 Sed notandum eſt, hanc obligationem recipro-
cam eſſe:& vice verſa dominum quoque obligari vaſallo:vt vulgari axiomate fertur. lib. 2. tit. 6. in fi.&
lib. z. tit. 74.& quo ad hanc neceſsitatem, nihil dif- ferunt à patronis,& clientibus veteribus, quemad- modum dixi ſupra. Dionyſius Halicarnaſſęus lib. z. Nam vaſallus offendens dominum priuatur feudo: ſic quoque iiſdem de cauſis dominus proprietate feudi. Hinc dicitur feudum non poſſe vendere do- minum ſine voluntate clientis lib. z. tit. 34.§. ex ea- dem. Ait Mediolani non obtinere, ſed conſtitutio Frederici illud tamen plane confirmat lib. z. tit. 55.§. præterea. Sicut intereſt domini vaſallum non mu-
tari abſque eius conſilio, ſic& vaſalli intereſt, ne do-
minus mutetur ſine ſuo conſenſu. l. ſenatus. ff. de fi- deicom. libert. 8 Ert licet vaſallo omnia debeat, vt diximus: ta- men iuſiurandum è diuerſo ei præſtare nõ cogitur: quia hoc iure non reperitur expreſſum: Ergo ſecun- dum ius ciuile definiemus, domino iuſiurandum re- mirti debere. l.quæ bona. 5. ſi alieno. de damn infect. l. iuſiurandum.§. qui iuſiurandum. ff. de iuretur. l. de die.§. iubetur. qui ſatiſd. cog. Præterea nec reueren- tiam debet vaſallo. Hæc de iure, quo tenetur tam vaſallus domino, quàm dominus vaſallo: conſuetu- do tamen cuiuſque loci ſequenda eſt.
9 Omiſi de laudemiis, quæ moribus noſtris pen- duntur dominis, an iure beneficiorum præſtentur? Dicendum eſt non dari hoc iure, quia nihil debet amplius, quàm ad quod tenetur inreiurando: ſed laudemiæ dantur ex iure emphyteutico, ex quo in noſtros mores videtur perductum eſſe, vt præſten- tur in feudis.
Cap. XIIII.
1 Ecientibus feudi cauſis, quas Greci ouriuas vo- cant, expoſitis: beneficij amittéai rationes oportunè
De amiſsione feudi.
fubiungit: Pbaęriu& ab iiſdem nominatæ. Vnus
tantum generalis modus eſt, quo fedi commiſſum amittitur. ſi cliens aæaessias crimen ſubeat: at; infigniter in dominu ingratur ſit. Irdiaen ſum. in
Franciſci Duareni luriſconſ.
vſus feud. c.;s. Curtius part. 4. Tract. feud in initio, Hannetonius lib. 3. iuris feud. c.. 2 Paradigmata, ſiue ſpecies numero ad duodecim crimi- nis axaeSias, quec, animum accepti à domino beneficj immemorẽ declarant. Prima eſt, ſi renoua- tio inueſtitionis alterutro mortuo, diſßferatur vltra tempus fendoru moribus,& legibus deftnitũ Arqi zon ſum in vſus feud. c. 72. Curtius par. 4.tract fen. 24. cauſ.ex qua feu. amittitur. Zaſius par. J. Epit in vſus feu. n.1.& 4. Hannetonins lib. 3. iuris feuc.. Altera ſpecies ingrati animi: ſi contractu inito, vaſal. lus admonitus conceßionem feudi,& nouam inue- Kituram petere, fidem& obſequium oſferre prater- miſerit, hac pæna tenebitur Ardizon ihi. Curtius parte 4. Tract feud. 23 cauſſa feudi amttendi: Han- netonius lib. 3. iuris feud. c..
4 Tertia ſpecies. Si dominu, quẽ tutari debebat, in bello graui& periculoſõ deſertũ eſſe patiatur. Ardizon
ſum. in vſus feu.c. Fs. Curt. part. 4. Tracl. feu. r.cauſa NFaudi amittendi. Sänetonius lib. 3. iuris feu. 9. 5 Tertium hoc xagd⁵ A quæſtionibus aliquot illu-
ſtratur: vna, quid ſi non exanimatus, ſed vehemes,
periculoſum& mortiferi vulnus acceperit. Curtius ibidem, quæſtio. 5. Hannetonius ibidem. b 6 Secunda quæſtio: Quid ſi in acie inſtructoq; ad pugna
ewercitu, relictus incolumis& ſanus ex periculis
euadat,& nihil ex vaſalli abitione incbmodli ſen-
tiat? Ardion ſum. in vſus feu. c.§2. Curt. ihi. q. 10.
Tertia quæſtio: quid ſi temere& iniuriosé ſuſceptum
cum aliquo bellum habeat? Ardiz on ſum. in vſus feud. c. 65. Curtius ibid. qJ. 2. Zaſius part. 7. Bpitom. in vſus feud. nu. 24.
Quarta quaſtio: quid ſi contra parentem Va ſalli bel⸗
lum inferat: aut fratrem eius perſequatur, aut fiug
bellum faciat. Curt. ibi. q. 4. Jaſtus part. 7. Epitom. in vſus feud. num. 29.
9 Quinta qu- ſtio: Se potius, qudm dominum reſpice- re:ac ſaluti& incolumitati ſuæ magis, quùm domi ni coſulere debebit. ur. ibi. q. Zaſius par. 7. Epito. in
vſus feudo. n. 34. G 37 Haneto. lib. 3. iuris feud. ,9.
1⁰0 Quarta ſpecies criminis axaesias ob quã benaffcio
& liberalitate indignus ẽſctur: Si dominu ſun in
diſcrimen,& vitæ, aut exiſtimationis periculi ad
duci animaduerteus, ea de re certiorem non feerit,
ne circunueniatur Ardizon ſum. in vſus feud.c.·s.
curt part. 4. Tract. feud. 26. cauſſa ex qua feudum amittitur. Hannetonius lib. 3. 1uris feua.. 9.
I1 Quanta ſpecies. Si oblitus ſacramenti houneſtatis, aut
domini vxorem vitiauerit: aut cum eius filia con cubuerit:& quid de luſione petulantiatque inde- coraẽ Ardizon ſum. in vſus feud. c. C2.& Sé. Curt. part. 4. Tract. feud. 3. 4.& y. cauſſa prinationis feu-
di. Hanneto. ibid. 12 Sexta ſpecies ingrati, beneficiique immemoris ani- mi:&i munus ſuum deſerat, prætermittätque ofhf- cium erga ei, cuius ſe obſequio deuouit: atque ope- ras recuſet praſtare domino. Ardizon ſum. in vſus
feud. cap. 95. Curt part. 4. Trat. feu. 29. cauſſa feudi
amittendi. Zaſius part. 7. Epito. in vſus feud. n. 27. Hannetonius lib.. iuris feud. c..
13 Seprima ſpecies, ſi de crimine aliquo onte ſua dliens
& nulla neceßitate impellente, domini nomen de- tulerit. Ardizon ſum. in vſus feud. cap. 79. G 5l.
Curtius part. ½.77 ractat fen d. 29. cauſſa feudi amit-
tendi.
1 za
z
a Deci ti

la ſin acie in 8 calamir 822 ſanu a euaſali itinnenn ain vſas feu.ſam, ſtmer C ininii ea? Anütmſan
bid.. Zaſusin a 9 1
16 entra eennih, erem eius perſenum un i eihi.. 4.Z4ſn u in . 29. putius, quim qmimt alumitati ſue nniun t. ur. ibi.7. afuui G Faehhm iuis&xat 5usis ugea ſcur: lis eust cxifimuind aneu dencenimt, Andixun ſam insiit
nero. ibidem.
l„„„.. Nͤä Queſtiones duæ, ad exempli huius riy iεννσανν νε
que explicationem accommodatæ. vna, Quid ſi nul- lam in ac'uſando calamniam adhibeat: ſed graue
gimen ey verum obiectetiCurtius ibidem in prima
exceplione. Hannetoidilib 3.iuri feud.«.
z Altera quaſtio: Qujd ſi amplitudinẽ dignitaten; im-
peri laſiſſe dicatur: Curt ibid.in 2. exteptione.
25 Octaua ſpecies ingrati animi,& obliuioni meritoru:
ſi inſciente domino& ex ſua tantum voluntate cliens, vera traditione vtile dominium beneficiari fundi, poſſeßionemq; tranſtulerit. Ardizon ſum in
v ſus feud c. ro& c. r. Curt. part. 2. Tractata. feud.
2r.& pltima cauſa priuationis feu. Zaſius part.). Epit. in vſus feud. nu. 26 Hannet. lib. 3. iuris feu... 7 Tria rà sriud‿re, jucbus hoc raddey a ex poni- Tur. primu„ quid ſi per ion orationẽ transfera: ac for- te neſcius rem eſſe eneficiari am, alteri traqatẽ Cur-
tius ibid. 23,13q Hannet lib. 3. iurus feud.ç-f. 15 Alterun Sirnua: Quid ſi vtile dominiu reuera tranſ- latü, mox recuperauc rit? Ardizon ſum. in vſus feud. c. zo. Curtius part. a. tracta. feud. q. z Zaſius part. 10. Epite.nu.ä.— tili. Tertiun Lyrnua: Suid ſi non omnes feudi parier:ſed vnam, aut alterã tantum præter voluntatem domi- ni transferat: an toto beneficio priuabiturꝰ Ardizon Sum. in vſuus feu. c. 15. Zaſius part. 1o. epitom. in vſus
HFu. nu.⁊. Hanneto. b. 3. ierts feud. c. aàA..
2„ Nena ſpecies, per quam beneficim amittitur: Si filium aaducere iuſſus, vt domino, in cuius odium oſfenſio- nemq; incidit, reconcilietur:& neutrum faciat, ne- que adducat, neque à ſe dimittat, tanquã improbum
filij ſui factum tacite approbans feuo cadet. Zaſius
part. 10. Epito in vſus feudo. nu. F7. Hannetonius lib. 3. iurks feudo.. 9. ſub ff.
27 Decima ſpecies contemptionem,& deſpicientiam con-
tinet: Si ad Curiam domini vocationem pro nuhilo Ancat. Ardizon Sum. in vſus feud. c. 7⁰.
Vndecima, Si fundo bencficiario immoderatè& in-
gratꝰ abntatur:: odem indignus cenſebitur. Ardizo Sum. in vſius fead. c. 7s. Curtius part. ⁷. Tracta. f⸗ud. 22. cauſa priuationis. Hanneto. lib.3. iuris feud. c. 10. in princ.„„ as Duodecima ſgceies, Si dum operas ofcia, Tominus exigit, ſciens prudens feudu inficietur, ac poſiea de
mendacio conu dtus fuerit. Ardizon Sum. in vſus
feud. c.9z. Curt, part. 4. Tractatus fend. i9. cauſa pri- uationuw. Hannet. leb.3. iuris feud.cq.
21 Duplex regula amiſbionts beneficiorü- vna ſi nomina-
tim propoſitus& conſuetudinu lege expr ſcus xe-
eSias riminibus, aut ſimile& par, aut maius ſub-
eat, eadé vel maiori iuſtitia, fiue 2quitate exigent,
beneficio indignus iudicabitur. Curt. part. a. Tract.
feud. 720. cauſa priuationu. Hanet. lib 3. iur. feu..ꝛo.
25 Altera regula, liſclem de cauſis feudum amitutur, qui-
bus zure ſcripto filius echarcdatur, e timè contra-
cte nuptiæ reſcinduntur, perfecte donationer itritæ
fiunt.(urt. part. ½. Tratt.f ud cauſſa 2§. priuationts
feuai. Hannet. lib. 3. iurus feud. c. 19.
II primis amittitur feudum culpa vaſalli. lib. z.
tit. 23.& 24. eaque commiſſa, vel in dominum, vel in alium.“ 1 In dominum vt cum in dominum vaſallus eſt
—————
In conſuetud. ſeud. vendi. Laßtus part.† Epito in vſas feua. nu. 29. Tan-
1519 ingratus. Ingratitudo verò non quælibet hic, ſed in: ſignis, quæ non videtur veniam mereri, accipienda: vt definit Obertus lib. 2. tit 28.§. ad hoc Ergo non priuatur vaſallus feudo, quoties aduerſus ſuum iuſ- iurandum aliquid admittit, niſi enormiter peccer. Iib.2 tit.24 Hallud fed retento beneficio, exiſtimatio eius læditur,& habetur improbus. 7. 2 Huiuſmodi exempla, quibus amittitur feudum, nobis aliqua recenſenda ſunt, vt de cæteris, quæ de- finita non ſunt, facilius iudicari poſsit. Primum eſt, ſi inueſtituram nõ petierit heres vaſalli. lib. z. tit 24. in prin. intra annum, ſcilicet& diem: vel ſi vaſallus ab herede domini ſui mortui inueſtiturę renouatio- nẽ petere neglexerit. In Gallia, etſi petita non ſit re- nouatio inueſtituræ, non tamen amiteitur feudum: ſed dominus eo fruitur,& fructus percipit, donec ei fidelitas facta ſit. Quare nec Galli, nec Mediolanen- ſes, vt hic auctor dicit, hoc iure vtuntur. Militibus verò annus,& totus menſis conceditur, ad repeten- dam inueſtituram. lib. i. tit. 22. 3 Diximus nunc de inueſtituræ renouatione non ꝑpetita alterutro mortuo: ſed quid ſi vaſallus nouam inueſtituram ipſe nõ petat. lib. z tit. 24.§.i. Quidam prædium dans m feudum, promittit ſe vaſallum in- ueſtiturum: vaſallus ter requrſitus, fidelitatem non facit: priuabitur ergo feudo, quod iurare nolit. Ne- que hic vllum tempus eſt definitum ad nouam in- ueſtituram petẽdam. Ignoſcitur autẽ,& ſuccurritur minori quatuordecim annis, ſi non petierit inueſti-
turæ renouationẽ. lib. z2. tit. 3.5. preterea.& lib. z. tit.
26.§. ſi minori. Præterca& alius quilibet iuſta,& graui tamen de cauſa excuſatur, ſi inueſtituræ reno- uationem intra annum& diem nom petat lib. z. tit. 52.§. vlt. Veluti mors ſterueniens, capitales inimici- tiæ,& iuſta abſentia, in prin. tit. 22.1ib.t. 4 Tertium cxemplum ingratitudinis: Si dominũ periclitantem in acie deſeruerit. lib. z. tit. 24.§. item qui. Quod Cęſar in Comment. belli Gallici indica- uit ſemper nefas,& viro indigniſsimum. b 5 Addendum eſt, ſi reliquerit non mortuum do- minum, ſed ad internecionem vulneratum. lib. 1. tit. 5.& 21. ad fi.icuit emim cũ nulla ratione dominum mortuum iuuare poſſet, in fugam ſè conuertere. 9 Sed quæritur, domino ſaluo euadente prælium, in quo à vaſallo deſertus fuit, an nihilominus feudũ ab co auferri debeat? Dicendum eum ſpoliandum eſſe: quia non ait, lib. tit.. ſi in prælio deſertus à va⸗ ſallo dominus perierit, tum feudo eum priuandum: ſed ait, ſi ſaltem dimiſerit. 7 Si apparcat bellum eſſe iniuſtum, debet iuua-/ re dominum ad eum defendendum, non ad alium offendendum ſi volet. lib. 2. tit. 28. Quòd ſi tamen dominum iniuſtum bellum aliis inferentem, neque ad corporis defenſionem, neque alterius lælionem quod attinet iuuate volet, non ideo, inquit Obertus, amitrtit feudlu/.ʒ 8 Si verò contra patrem, filium, aut fratrem va- ſalli dominus bellum gerat: debebit etiam domino- aſsiſtere.dicto tit. 28. in fi. Nec hoc nouum eſt: cum & iure Romano huiufmodi exem 5 hiabeamus. l. minimaè. de relig.& ſumpt. Sed ſi ſtatutum habeat, paternam pietatem ſe præfcrre malle iſti officio, poterit in feudum refutare: aliàs idem perditurus ſi non ſeruiat- 1
K K 4
—ͤh

1 5 2 9 Quritur, an teneatur domini vitam ſuæ ante- ponereiadduci ſolet l. i. de ſenatuſc. Syllan. Vlpiani locus:in quo ſub pœna capitis ſerui præſtant cuſto- diam dominorum ſuorum. Sed non rectè cõparan- tur ſerui cum vaſallis: quia ſunt liberæ conditionis, & conferri ſolent cum libertis: nam alia quoque in- ter eos eſt ſimilitudo. Hinc vulgo fertur, ſtatuta in ſeruos, ad liberos homines non pertinere, vt ſerui torquentur etiam ſine culpe ſuſpicione, vt g. 5.. Syllania.& de quæſt. Lxceptio. ad ſenatuſcon. Sylla. liberi non item. b 10 Quartum exem plum: Si vaſallus ſciens domi- no inſidias, aut exitium ſtrui, cum non fecerit cer- tiorem, feudo indignus erit. dicto tit. 28.§. præterea. lib. z. Et eſt caſus, in quo ob ſolam ſcientiam priua- tur quis beneficio, quod ſingulare eſt. Vulgo eſt que- ſtio agitata, an conſcij propter ſolam ſcientiã plecti debeant: cum notum ſit conſentientem,& facientẽ eadem pœna affici.l. non ideo. C. de accuſat. quando videlicet cõſtat alterius conſilio perpetratorẽ vſum fuiſſe. l.ſi feiente. ad leg. Pompeiam. de parricid. De- bet ergo dominum eius admonere, quod niſi fece- rit, ob ſolam illam ſciẽtiam feudo cadet:multo ma- gis ſi,yt dixi, hoſtiliter aduerſus dominum ſe geſſe- rit. lib. z. tit. 7. 24.§. porrò ſi dominum. lib. i. tit. 5.§. ſimiliter. In hoc tamen voluntas ſola,& ne conatus quidem puniuntur. lib. 2.tit.5§. ſi voluerit. l. cogita- tionis. ff. de pœn. Vt ſi ex eius propria confeſsione
conſtet, habuiſſe eum in animo perpetrare aliquod
flagitium contra dominum, nec ad effectum perue- nerit, feudum retinebit.
Ir Aliud exemplum: Qui vxori vel filiæ domini ſe miſcuit, eius attentata pudicitia, feudum amittit. lib. 1 tit..5.. ſi cũ ea turpiter luſerit: hoc de honore conſeruando eſt intelli gendum, ſi in domo domini habitet:ideo adiicit, quia ſi in domo alia habitat ſo- ror, aut nurus non perdet feudum:vt alibi etiã.lib.⁊. tit. 24.§. rurſus. dicitur in capillo, id eſt, antequã nu- pta eſt. Hinc queritur, ſi luſerit vaſallus cum ancillis, an feudo priuetur:de qua re apud alios. b
12 Sextũ exemplũ: òi domino ſeruitiũ nõ preſtite- rit, ad quod tenetur, feudo priuabitur. li. z. tit. 26.§. li- cet.& 55. 5.firmiter. Et ſi percipiat magnũ periculũ domino imminere, vltro etiã ſine requiſitione debet ſeruitiũ offerre: aliàs vocatus à domino ſuo venier, & dimidiã partem reditus vnius anni,(vt fit etiam in Gallia) domino ſubminuiſtrabir. Quod dixi requi- rendũ eſſe vaſallum à domino, vt ſeruitium preltet: id intelligendum, ſi ſeruitium certũ nõ ſit, id eſt, cer- ra die pręſtandum: loquimur enim hic de ordinaria feudi natura, ſed aliquando de certo ſeruitio in in- ueſtitura conuenit, certa die præſtandum, tümque ſequimur iuris ciuilis regulam, diem interpellare. 1. maguam. C. de contrah empt.
13 Septimum exemplum feudi amittendi: Si va- ſallus detulerit dominum, vel accuſauerit. lib. z. tit. 24.§. item ſi delator. b
14 Quid ſi iuſta ex cauſa ſine calumnia eum ac- cuſauerit? dicendum nihilominus eum feudo pri- uari, ſicut& libertus. 1ꝗqui cũ maior. de bonis liber. Et ſeruus delaror etiamſi obiecta prober, puniẽdus. Lvlt. tit. 0. C. de delato. Sunt qui dicũt illam legem
de ſeruo tantùm intelligendam, nec argumentum rectè ad vaſallum inde duci, ſed idem de familiari-
Franc Duarem luriſconf.
bus hominibus comperi reſpondendum. l. pen. C. qui accuſ.non poſſunt. 15 Excipitur tamen crimen læſæ Maieſtatis in di- ctis duabus legib.& Nouel. 115. 5.cauſam. Neque etiam licebit vaſallo in criminali præſertim iudicio contra dominum teſtimonium dicere. lib. z. tit. 33.§. ſimiliter. yt nec liberto. d. l qui cum maior.. ſi liber- tus. de bon. libert. neque cogi poteſt ad ferendum teſtimonium. 16 Octauum exemplum: Si vaſallus ſine conſenſi domini feudum alienet: conſtitutione Frederici Im- perat.feudo cadet.lib.⁊c tit.ĩj.S. callidis. In Gallia ta- men diximus hanc conſtitutionẽ non obſeruari, ſed vaſallis licitum eſſe liberè feuda alienare, modò feu- dalis laudemia ſecũdum curiæ conſuctudinem do- minis perſoluatur. 17 Hinc quæritur, Si vaſallus ignorans feudum vendiderit:num in hãc pœnam incidatlib. z-tit. 26. §. ſi vaſallus. Reſponder, ei non nocere ignorantiam, ſed reſtituendum eſſe vaſallum,& emptori condem nandum ad intereſſe. Porrò ſi quis omnia bona ſua alienauerit, non videtur ea in re feudum cõprehen- diſſe, quod à domino recognoſcit, niſi id nomina- tim exprimatur. lib. z. tit.26. Nam in generali hac alienatione non eſt credendum alienaſſe, quod ſpe- cialiter non fuiſſet alienaturus. l.obligatione gene- rali. de pign. Et quoniam fatti eſt quæſtio, addi hic exceptio debet, niſi appareat& feudũ vendere cum voluiſſe:quod colligimus ex pretij quãtitate,& aliis circunſtantiis: veluti ſi pretium maius ſit, quàm re- liqua bona præter feudum: hęc prudens iudex faci- è æſtimabit. 18 Queritur, ſi recuperauerit alienatum feudũ va- ſallus, vtrũ nihilominus ad dominum reuertatur. ſi. 2. tit. 44.S1 fine permiſſu domini alienauerit, nõ po- terit recuperatum in priſtinũ locum feudi recidere. Nam ſemel ius per alienationem dominis quæſitũ, non poteſt aliqua acquiſitione illis adimi. 19 Alia quæſtio eſt: Si vaſallus non totũ feudum, ſed partem alienet, vtrum hac pœna teneatur? Qui- dam putant nihilominus amitterc: quia conſtitutio Frederici generatim loquitur de quacunque aliena- tione prohibita: cuius nomine feuda reuocãtur: ideo totũ feudum amittit: etſi partẽ quis tantũ vẽdat. Sed verba conſtitutionis ſunt(cũ ait, feudum amittiyam bigua& obſcura, an de parte, an de toto ſenſerit. Igi- tur æquius eſt explicare iſtam ambiguitatem allis locis Iib. 2. tit. 38. quibus parte alienata, demõſtratur partem feudi tantum domino aperiri. 20 Nonũ exemplũ quo feudum amitti dicitur: Si filius vaſalli dominũ offenderet,& non vaſallus ip- ſe: deinde monitus à domino adducere filiũ, vt de- licti veniam à domino petat, ſi hoc non fecerit, ne- que filium à ſe ſeparauerit, feudo ſpoliandus eſt. lib. 2. tit.. S. inſuper. Idem faciendũ vaſallo ſiex dome ſticis quis offenderit dominũ. d. tit. /½..illud. vt ſi va ſallus habeat ſubuaſallum, qui dominum ſuum of- fenderit, feudo priuatur: nili à domino admonitus curet vaſallum poſteriorem, domino ſatisfacere. 21 Exemplum decimum: Si vaſallus ſit cõrumax aduerſus dominum, id eſt, cum vocatus in Curiam domini, ſe ſiſtere non vult. lib. 2. tit. 22. 22 Vndecimum: Si abutatur iure feudi, vel iuriſ- dictione vaſallus. lib. z. tit. 27. 5. quicũque aduocaria
Ieudin
fmilit telinqu bet ma ſter lid actio. tionib. nis: quc 2 A ett mu perutilis vocatut,
Am ſol
tur 6 ba tit. qoas m⸗ dudmu W. Ca
Aad
feudi, talioy gumen ſtitoric ſoluan

unex preti quinm upretium maio, Mum:dec prudemu
perauerit aliemuminn us ad domnummenmm u domini alterassin priſunũ locum umt lenationem domiui uiſtione ill auinm Su vafallus noumitt trum hac pœrutti inus amittefe: quums
In conſuetud. feud.
feudum eſt aduocatiæ, quod datur pro aduocatione: ſicut dixi feud um Caſtaldiæ dari pro adminiſtra- tione rerum domeſticarum. Propterea ſi minima eius culpa arguatur in iuriſdictione,(hoc eſt, quod dicit, inornatè adminiſtret) iuſta ex eauſa beneficio carebit. Et eſt notandus hic caſus, qui adduci ſolet vbi de minima vaſalli culpa agitur.
23 Duodecimum exemplum: Si vaſallus exigenti domino ſeruitia, neget ſe eius vaſallum eſſe. lib. z. tit. 26.§. vaſallus.& tit. 34. Savlt. quod& noſtris mori- bus eſt vſitatum: Si dicat ſe dubitare, an ſit vaſallus, nihil videtur fraudulenter facere:neo eã ob cauſam debet feudo priuari, ſi fateatur dimidiam partẽ præ-
Fij ſe in feudum tenere, alterã inficietur: ea tantum
pars, quam inficiatus eſt, ab eo auferetur. Ait, ſi feudi conditionem neget. idh eſt, ſi forte leudum ligium eſſe
dicat, ligium non ſimplex:& licer hoc modo feudũ
non negettamen non excuſatur. Duo- autẽ neceſſa-
ria ſunt domino, vt ad ſe feudum trahat: primũ infi-
ciatio vaſalli, deinde vt eum falſitatis cõuincat. Idẽ obſeruatur in Gallia, de hac inficiatione: de qua mul tas quæſtiones tractauit Molinæus.§.tertio Cõſue tudinũ Parienſium. Ex his exẽplis intelligitis, vaſal- lum ob magnam ingratitudinem priuari feudo. 24 Sed ſi alia ſit cauſa his, quas expreſsimus ſimi- lis aut maior: nõ minus ei etiam adimetur feudum. lib. 2.tit. z4.§. ſed quia natura. Quænam veroò ſint ta- les, prudens diligensque iudex ex circunſtantiis ne- gotij facile iudicabit: quamuis& aliàs hæc facti ſint, nõ iuris: Quare in vniuerſum definiri(vt ait Ober- tus lib. 2. titulo 23.§.t.) non poſſunt.] mora. De vſur. Exempla autem, quæ recitauimus, poſſunt iudicem inſtruete: vt de ſimilibus, in quibus eadem eſt ratio, ſimiliter iudicet: ſed cum eius arbitrio& religioni relinquuntur res definiendæ: aum propenſus eſſe de- bet magis ad abſolutionem, vt admoner author no- ſter lib. 2. tit. 28,§. ad hoc.& l. Arrianus. de oblig.& actio. Hinc vulgo notandum in pœnalib. interpreta- tionib. etiam extenſionem admitti. l.ſi quis. de pœ nis:quod cerrum efſff... 25 Ad extremũ regula vulgo traditur, quæ ſivera eſt, multa bene complectitur:& ad cognitionem
perutilis eſt. Ex quibus cauſis donatio perfecta rei-
uocatur, ex quibus cauſis matrimonium iure cõtra: ſtum ſoluitur, ex quibus cauſis filius recte exthære- datur.: ex iiſdem cauſis recte beneficium amittitur. lib. 2 tit. 24.§.prędictis. Cauſæ autem multæ ſunt, ob quas matrimomum diſſoluitur. conſenſu. C. de re- pud. multæ item: propter quas donatio reuocatur. l. vlt. C.de reuoc. donat. Sed mihi videtur authorem aliud ſenſiſſe. Vult enim oſtẽdere cauſas amiſsionis feudi, quas recenſui æquitati iuris non tantùm natu- ralis, verùm etiam ciuilis, reſpondere, eiũſque rei ar- gumentum eſſe, quòd filius ex iiſdem cauſis, in con- ſtitutionibus ciuilibus exbæredetur, matrimonium ſoluatur, donatio reuocetur: Inde non ſequitur, ob quaſcunque cauſas matrim onium ſoluitur, donatio reuocatur,& filius exhęredatur, ex iiſdẽ feuda amit- ti: quod annotauit. Franciſchinus Curtius contra aliorum opinionem Animaduertendum ergo dili- genter, in quibus cauſis iuris ciuilis eadem æquitas ac ratio ſit, quæ in iure beneficiario: quo perluſtrato, ſequemur, hoc iure deficiente, ius Romanorum lib. 2. rit. 1.§. ſtrenuus.. 1.r..
1521 Kr De ingratitudine vaſalli-in alium. 1
1 Exempla duo culpæ uon in patronumpdà quo beneficinm. accepita ſed alium commiſſa, suius panam cliens nõ effugit. rimum eſt, ſi fratrem ſuum beneficiarius, Fe ſucceſßionis necauerit Ardizò Sum in uſus feu- do:c. ſ6. Curtius partltractatus feud. r1. cauſa pri- uationis feudi. Hannetonius lib. z. iuris feud. c. 9 2 Secunduam exemplum. Si cliens non ſuum, aut domi- ni ſui& patroni cognatum: ſed quemlibet alium . hominem per inſidias nefaritè crudelitérque occũ derit. Ardizon Jum. in vſus feudor. cap. urt. eii part. tract feud. 7. cauſa prinationis. Zaſius par. 0. Epitom. in vſus feudo. nume. 61/1! Haunetomius eesibide„ 3 Generalb amittédæ proprietatis regulaob quas dlien-⸗ ntulus iure ſu cadit:ob éaſdlẽ cauſa⸗ patronus fan-. aFi benoficiari proprietatem, directimque dominii- perdere cenſetur. Ardidon Sum. in vſus feudo. cap- s. Curtipart. 6. Tractatus feud. vbi hac de re tan- Rum agit. Zafius part 7. Epit. in vſiu feud. nu. Uν. dé EZafius part. o. Epitom. in vſus fend.nu. vdo. 4 An delicti nomine,& propter ingrati animi vitium jipſo iure feudum amittatur:an verò indicis decres tum accedere, atque interponi neceſſẽ ſit: quo aut fiat- prinatio, aut quæ iã facta eſt, declaretur. Curt. part. . Tradt feud. in tertio canone alienationis. Zaſius. part. ro. Epit in vſus feudinum. 72 75. Hanneto⸗ r lb. iurs feud.c„c„c c„c„. Quid verdò in ea renocationis ſpecie, quæ propterea in- Iittuitur, quòd beneficiarius fundus abſque domini Vvoluntate& conſilio dimißis, an ſeutentiã indicis interueniyre oporteat: Curt. Zaſius& Hanneaibid.- 6 Adminiſtratorus ſiue culpa, ſiue negligentia nunquid adtwrä atque damni eccleſiæ afferat ita vt ob eam cauſam beneficiu acceptum prorſus amittat, feudog;. in totum priuetur. Hannet lib. 3. iuru feudecoio. 8 Ixi in principio huius parritionis, fcudum ali- quando amitti ob culpam vaſalli: aliquando ſine culpa. Propter culpam rurſum dupliciter, vet quæ in ipſum dominum, vel quæ in alium admitti- tur: de priore membro egimus. Poiterioris exem plum eſt. l t ihl iemn. 1 Si vaſallus fratrem ſuum interfecerit, ſpoliatur feudo.lib. z. tit.37. ait propter homicidium ſi videli- cet fratrem domini occiderit, feudum nom adimi li⸗ cet interficiendo fratrem, non leuiter dominum of- fendat, tamen quia non omnis, qui dominũ offen dit feudum amittit: ideo certe cauſæ ſunt conſuetudine freceptæ, ne ob quamuis ex affectione iudicantium offenſionem, feudo priuaretur. Sed quod' ffatrem ſuum occidit, non ſimplex parricidium comhuttit. Quia addit: ſi ſpe totius hęteditatis conſequendæ trucidet, feudo indignus erit... es
4 1. 8* ·.
2. Deinde ait: Si hominé occidat proditoriò: quo faci- nore, cum nihilſit abominabilius, pręcipue inter no- biles: ita vt amplius in curia propter ſceleris atroci- tatem ſtare non poſsit: merltò feudo deiicitur: Si- militer parricidium in fratrem cõmiſſum, non fuiſ- ſet tam atrox, ſi calore iracundiæ, non ſpe hæredita- tis eum trucidaſſet.Ü.. 3.=
3 Porro eiſdem de cauſis, quas in vaſallum recita-
—
uimus, etiam dominus proprietatem amittu. lib. z.
tit. 47.
arrren enen— ec„.‧——.—————y——jjä———

15²² Franc. Ouareni luriſconlſ.
tit. 47. ob reciprocam inter dominum& vafſallum obligationem. lib. z. tit. 6.§. dominus quoque. Hu- ius rei memorabile exemplum eſt de rege Eripto in Annalibus Franciæ, qui proprietatem feudi ſenten- tia Põtificis ob interfectum vaſallum perdidit:cum antea feudum eſſet regni Franciæ. b
Dubitatur in hac quęſtione, vtrũ ipſo iure cadat de feudo vaſallus, poſt admiſſum ſcelus: an ſentẽtia adhuc opus ſit: Dicendum ad demonſtrandam no- Xam& feloniam vaſalli cognitionem condemna- tionêmque requiri: Quia is niſi conuictus fuerit, dominus feudum recipere non poterit. lib. z. tit. 26. §. vaſallus.& lib.i. tit. 1.& 22.§. fancimus.
uid ſi dominus propter alienationem ſine ſuo conſeniu, velit feudum reuocare: an ne ſentẽtia erit neceſſaria, an ipſo iure redibit ad dominum? Cum arguitur conſilium& propoſitum, requiritur con- demnatio: ſed in alienatione, communi omnium opinione, non eſt expectanda ſententia, ſed iure ipſo redit ad dominum. Nam eius conſilium fuit amit- tere, qui id alienauit:& ſic interpretantur verba con ſtitutionis lib. z. tit. 5§. S. callidis. feundum amittat,& ad dominum libere reuertatur. Qui diſſentiunt ab his, in- terpretantur verbum reuertatur, id eſt, poſt ſententiã. At mihi probatur nõ eſſe neceſſariam priuatoriam condemnationem: ſed declaratoriam tantùm: ſicut in omni re quæ perimitur ipſo iure. cap. cum ſecun- dum. de hæret. in 6. ludex pronuntiat, bona eſſe con- Eſcata, non adimit bona, ſed declarat adempta eſſe, ex tempote admiſsi ſceleris: ita hoc loco pronũciat, eum eſſe conuictum, ita vt ſententia retrotraliatur. Idq́ue probatum eſt iure ciuili.. eius qui. de iure fiſ- ci..z. C. de pignor. b 6 Sequẽs quęſtio eſt de feudo dato eccleſiæ, quod Epiſcopi, vel adminiſtratoris alterius culpa peritu- rum eſt. Durum videtur propter negligentiam ac culpam epiſcopi, eccleſiam feudo priuari. Itaque cõ- ſtiturum eſt lib. z.tit. 40.§. vlt. quandiu viuit Epiſco- pus, qui culpam admilit, eccleſiaſticum beneficium ad dominum pertinere: poſt eius mortem ad cccle- ſiam reuerti. An culpa prælati eccleſiæ noceat, alte- rius eſt loci. Hactenus diximus de feudo, quãdo va- ſalli culpa amittitur. De amiſsione feudi ſine vaſalli culpa. Cap. XNI.
Quatuor modi quibus amittitur benefcium,& quidè omninortamé ſine vllo prorſus, aut delicto, aut ſce- lere beneficiarg: Primur eſt, ſi decedés, conficiensq; extremu vitæ dié morte: ſucceſßorẽ maſculu, agna- tümwe nullu relinquat vaſallus. Curt. part. 2. Tract. feu. q.. de feudus laicoru. Zaſius par. S. Epit in vſis feud. num. J. Hannet. lib. 2. iuris feud. c. 2. lib. 3. c. 12.
2 Alter modus, Si domino contractum feudi renicia- uerit, eidemq; fundum beneficiariũ ſponte ſua red- diderit, reſtitueritq́; clientulus. De beneficij renun- ciatione Curt part. I. Tractatus feud... ſub finem. Hannett lib, iurts feud. c.&' in fi. b
3 Tertius modus, quo ſine beneficiari culpa feudi per- Aitur:&i aut propter vitia, corporisq; incõmoda: aut propter ſuſceptum vitæ genus ad inſeruiendu ido- neus eſſe deſterit. De poſteriori membro Ardizon Fum. in vſus feud. cap. 97. Curt. part. 3. Tract. feudo. mne'h. 2.. To.de vtroque Hannet. lib. 3 iuris feud..
4 Quartus, dominium vtile amittendi iure cinili in- nentus modus, per vſucapionem. N unquid ius feu- di praſ cribatur: atque per continuationem poſſeßio- nls a beneficiario ablatum, alteri alicui adiiciatur, acquiraturqueꝰ drdion Sum. in vſus fend. cap. 122. Curi. part. 2. Tract. fend. de feud. laic: q. 3. Hannct. lib. 2. iurus feud. c.r.
Quid verò in ipſo domino& vaſallotnunquid hi ſe-
ſ mutuo per long. temp. poſſeſ-iure ſuo prinent& beneficiatius dominum ſuum à quo feudum acce- pit, operas& obſequia exigentem: vicißiniq; do- minus beneficiarium, cui feudum cõceß t debitam Rdem poſtulantem præſcriptionis exceptione effi- cienter ſubmoueat? Curt. Hannet. ibid. b
ð Sitne vſucapioni,& quæ per continuationem poſſeſ ſionus fit, acquiſitioni locus in iis iuribus, quæ domi nica appellantur?& quid in hac beneficiorum do-
ctrina de præſcrip. centum ann. quæ hominum me-
moriam excedit, ſentiendumꝰ?
1 Erdit vaſallus feudum ſine ſua culpa: ſi mo-
rxiatur ſine hærede maſculo, vel agnatis, ſicut
docuimus ſupra, de iure, quod habet vaiallus in feu-
do,& lib.1. tit. 13.
2 Amittitur etiam repudiatione, ſeu refutationc.
lib. z.tit. 38.nam dixi ſupra, vaſallum ad ſeruitia obli gari domino propter rem magis quàm perſonam:
& ideo ſi rem velit refutare, amplius non tenetur,
quamuis offendere dominum non debeat.
3 Amittitur& propter vitium corporis:aut ſi re- ligionem ingrediatur, ita vt idoneus nõ ſit amplius ad obſequia præſtanda. lib. 2. tit. 26.§. qui clericus. 5i tamen Galliam ſpectes. non obſeruatur hoc ius pro- pter Conſtitutiones Pontificias cap. ex tranſmiſſa. de foro compet. Murus, ſurdus, vel aliàs imperfectus feudum perdit. lib. 2. tit. 36. b 4 Quæritur an preſcriptione hac quoque ratione feudum amittaturꝛ arg. lib. ⁊. tit. z6.§.ſi quis per tri- ginta. dicitur quidem præſcriptione vaſallus fieri, li-
cet inueſtitus non ſit:& ſic tantùm de acquiſitione
feudi ibi loquitur, non de amiſsione. Verùm ſi peni- tius introſpiciamus, reperiemus eoſdem planè mo- dos acquirendi,& amittendi feudi. Pone me vaſal lum Titij,& feudo inueſtitum eſſe: illud Seium per triginta annos poſſediſſe: qua longa poſſeſsione di-
cetur vere feudum acquiſſuiſſe:Si illi acquiritur:er-
go neceſſe eſt vt mihi adimatur. Non poteſt enim transferri in eum feudum:niſi ego meum ius amit- tam. Igitur notatum eſt ab omnibus, in c. ad audien- tiam. de præſcript. beneficium illud amitti‚ cum per triginta annos ab alio poſſeſſum fuerit. Idem de pro- prietate domini ſtatuendum: quia eadem eit ratio domini& vaſalli: Vt recepi feudum à Titio,& aliũ recognoui ‚vt dominum ſpatio triginta annorum: Titius 30. annis ſeruitium nullum à me exegit: di- cendum eſt hoc ſpatio proprietatem eſſe quæſitam alteri, atque ademptam Titio: qui verus erat domi- nus. arg. d.§. ſi quis per triginta. 16
5 Mator queſtio eſt, an dominus& vaſallus poſsint inter ſe præſcribere, alter alteri: vt vaſallus longo tè-
pore nullum ſeruitium præſtitit ei, à quo erat inue-
ſtitus: an poſsit ſe triginta annorũ pręſcriprione tue- ri,& preſcribere libertatẽ aduerſus dominum? Mori- bus noſtris pro vaſallo, vel domino nalla pręſcriptio locũ habet: ſed hoc iure Longobardico non videtur
mlhi
prelcrl 7 abf ductus do hat
ctere
ben

tepudiatione, ccuh ſaptaralallum 4 em mags qum, futar amplius un dret vitium corpoia lta vt idoneus uim llb a ita6 Sgucnl Xnonobſeruaxutran Dvootifcias cap. amu s ſutdus,velaluwis it.z.
ſciptione bacqumum
tgb.a tit.36. lgun preſcriptione uise K ic tamum dem a de amißioneItu? repenemus coſcer⸗ nitrendi feudi. Ius nueſtitum eſſeillit 60
6
dm dum'nif eo wen I cſtab omuiboviinca um ilud ans
*
Tc.de 0 umtuer 9
—
mihi definitum. Quidã oontrariũ ſentientes, addu- cunt conſtitutionẽ Frederici: quæ ad rẽ nihil facit. Verùm notandum eſt cõmunem eſſe ſententiam:in- ter dominũ& vaſallum non eſſe locum preſcriptio- ni hoc iure. Si dominus longo tẽpore nõ indiguerit eius opera: atque ideo non exegerit, tamen poterit nihilominus poſt, vbi libuerit, ad exhibendũ ſibi ſer- uitiũ vaſallũ cõpellere. arg.lib.i.tit. z1. Natura enim feudi talis eſt:vt obſequiũ præſtetur cùm opus fue- rit,& cũ id popoſcerit dominus: nõ vt in præſtatio- nibus annuis, in quibus locũ poſſet habere præſcri- ptio. Sed hoc ſeruitiũ eſt incertũ,& in arbitrium do
mini collatum: vt cum opus eſt, id poſtulet. Ergo
natura eius non patitur, vt locũ habeat præſcriptio. 6 Non loquimur autẽ hic de iuribus dominicis: in llis enim ſequimur quod iure ciuili conſtiturũ eſt de perſonalibus actionibus: ſed hic tantũ prohibetur præſcriptio feudi. Itaque iura dominica, ſicut aliæ actiones perſonales, ſpatio triginta anno. præſcribũ- tur, vt C. de preſc. 30. ann. Si eccleſiæ debeantur hæc iura quadraginta annis. c. in quarta. de præſc. Preter- ea nec loquimur de preſcriptione centũ annorũ: que poſſeſsio eſt immemorabilis, cum inter vaſallum& dominũ preſcriptionem vetari dicimus: neque hæc preſcriptio vnquã excluditur his verbis, preæſcriptione nõ obſtante. c. ſuper quibuſdã. de ver. ſign. hoc iure.§. ductus. de aqua quotid.& æſti. Talis enim conſuetu- do habetur pro pacto:& pactũ valeret, ſi cõueniſſet inter dominũ& vaſallum, vt hoc iure non vterẽtur.
Amiſſum feudum cui aperiatur. Cap. XVII.
7 Aliæ atque aliæ beneficij; amittendi cauſſæ, diſtinctio- nem aſferunt condicionis eorum hominum quihus feudum per amißionem legitimè vacans, defertur
hoc iure. Ardix ꝰ Sum in vſus feud. c. 3s. Curt part.
5. Tract feud.in princ. Hanne:. lib. 3 iuru feud. c. 12.
2 Prior cauſſa, ob quam vaſallus non iniuria priuatur beneficio: nefarium crimen& fraudem continet. Quid ergo ſi hæc domino illata, ad quẽ Lõgobardo-
rum moribus feudum pertinebit? Ardizon ibid. Curt. part. ſ. Tract feud. in prima concluſione feudi deferendi. Hannet.lib. 3. iuris feud. c.13. 3 Quid verd ſi in nõ dominum vehementius peccatum ſit:ad quem beneffciarius fundus iure deuolueturꝰ Agnatorumg nomen quã hic latè patentem ſignifi- candi poteſtatẽ habeat, lacobus Ardixon. ibid. urt. in eadẽ part. Tract. feud. concluſione 2. Hanet. ibid.
24 Scelerate à beneficiario,& non expectata domini cõ- ſenſione dimiſſum, alteriq; conceſſum ius feudi, cu- iuſnam eritꝰ Itémque duarum ruòν νενονπμμν'ex plicatio. Ardizon ibid. Curt, part.; Tract feud. con-
cluſione 4. Hannet. lib. 3. iuris feud. c. 2.
5 Elaborata fertilitas,& magnu cultura vaſalli multoq labore confecta prædij beneficiarij; bonitas, quam Græci iuεενυνμ. Iuſtinianus. l.vlt. C. de iure em- phyt. meliorationem dicit, cuinam cedet6öG
6 Incrementa atque acceßiones prædiorum, quæ iure
fundi poßidentur, an domino& patrono, an vero clienti vaſallöque debeanturꝰ Ioan. Copus lib. 3. de fructibus. c. J.
7 Fructus emolumentaq; rerum in contractum benefi
cij deductarum& vacantium, quisnã ſuos faciat, E lucretur? Hannet, lib 3. iuris feud. c. 2. Ioanues
In conſu etud. feud.
15 23 Copus dict. lib. 3. de fruclibus. cap..
8 Equens locus eſt, vt videamus amiſſum feudum ob cauſas, quas enumeraui, cui deferatur: domi- no ne, an agnatis proximis. 1 Diſtinguendi ſunt hic varij caſus, quibus decla- rauimus feudum perdi: vnus eſt, cum adimitur ob culpam vaſalli: eamque commiſſam, vel in dominũ vel in alium. Alius eſt, cum citra voluntatem domi- ni alienatum, nobis adimitur. 2 Culpa in ipſum dominũ. admiſſa, reuertitur ſine diſtinctione feudũ ad dominũ li.z. tit. 24.§. vlt. quã- uis paternum ſit feudum, vel antiquum: in quo aliàs ſuccedũt agnati:tamen ſi peccatum fuerit in domi- nũ, reuertetur ad dominum, non ad proximos: quia agnati ſuccedũt iure inueſtituręe, non iure heredita- rio. lib. 2. tit. 8.§. filia. Ideo hoc caſu domino aperiri exiſtimo: quia tacitè illud ab initio actum vi detur: quaſi ita eſſet datũ feudũ Titio& agnatis eius: vt ſi offenderet grauiter dominũ excluſis agnatis, reuer- teretur ad dominum. Sed ſpectandus eſt ſemper te- nor inueſtituræ, num aliud expreſſum ſit in ea. Si id non appareat, ſequemur quod feudi proprium eſt. 3 Si verò crimen admiſſum eſt in aliũ quempiam non in dominum, propter quod vaſallus feudo indi- gnus declararetur: veluti proditio vel parricidium,
transferetur feudũ, ſi paternũ ſit, ad agnatos, excluſis
filiis deſcendentibus. li.z. tit. 37. ſin nouũ, ad dominũ
reuertetur. lib. z tit. 24. 5. ſi verò non. Agnatos autem
hic accipi conueniet, qui quarto gradu ſunt remoti
ab eo, qui feudum accepit. lib. z. tit. 26.§. ſi vaſallus. & tit. 31. Excluduntur igitur hic non tantùm filij va-
ſalli:ſed& alij agnati, vſque ad quartum gradum.
4 Alter caſus eſt, vbi alienatio ſine conſenſu do-
mini facta, feudum aperit: obſcurum eſt ad quẽ redi- re debeat. In quibuſdã locis. lib. z. tit. 24.§. fi.& 38.&
44. ſimpliciter ait, ad dominũ beneficium pertinere. Alibi videtur his aduerſari. tit. 8. lib. 1. S. hoc quoque. Diſtinctione concilianda hæc ſunt, vt hic.§. de anti- quo feudo loquatur, ſuperiora capita de nouo. Sed
probabilior eſt opinio eorum, qui putant ad domi-
num rcuerti feudum ex conſtiturione Frederici. lib. 2. tit. 55.§. callidis: qua veteri cõſuetudini derog Hoc ctiamſi durum ſit: quod videlicet præbeat oc- caſionem alienandi vaſallis in præiudicium agna- torum, tamen poſſunt agnati occurrere, antequam alienatio fiat:& dominum certiorem facere, vt Bal. & alij hic ſentiunt. 5 Qucſitum eſt, an melioramenta, cum feudum reuertitur ad dominum, vaſallus offerre poſsit? Re- ſpondet poſſe. lib.z. tit. 28§. ſi vaſallus. Sicuti etiam iure Romano conſtituitur. Inſtitutionib. de rerum diuiſione.
6 Queritur de incremento, ſi quid acceſſerit feu- do, an reuertatur ad dominum. lib i. tit. 4.§. fin. lib. 2. tit. 8.§.8 contrario. Viſum eſt redire feudum cum emolumentis omnibus ad dominum. Sed ſi quid additum fuerit, quod per ſe cenſeatur,& ſeparatum quid ſit à feudo, id retinebit ſibi vaſallus. b
7 De fructibus& corũ diuiſione quoque eſt que-
ſtio lib. 2. tit. 28.§. his conſequenter, in quo diſtingui-
tur, vtrum ante menſem Martium deceſſerit vaſal- lus, necne. Eſt diſtinctio recepta, licet à Baldo ea im- probetur. De diuiſione fructuum alibi. l. fructus. ſol. matri.& aliis locis docui.
De
———————
8 8 8. 4„—— K ————— ‿— 8 ————— 3—*——Jn:—ꝛ:ʒ———————— 1 —————— ·———— 1 —————————— ͦ———————————— 4 ſſſſſſ 4 3 8
gatur.
——
1 4
———— 2

1 5 2 4 De actionibus feudi nomine competen- tibus: ac primum quæ dentur vaſallo. Cap. XVIII.
I In ea ſpecie donationis, quæ feudum appellatur, poſt debitam cliételaris officij ſbonſionẽ, veramg collati benefici traditionẽ, rei vindicatio aduerſus quem cungq poſſéſſorẽ vaſallo copetit: per quã collatum ſibi beneſiciu,& rẽ in cõtractum feudi deductam vnd ci fruttibus recupera: Curt. par..Tract. feud. q. 10. Hanneto. lib. 3.iuris feud. cap. 2. Ioan. Copus lib. 3. de fruckibus. c.. b
2 Fatta donationebeneficio; recens collato,ſéd nõdum tradito: beneficiarius contra dominum actiont ex lege, vel ſtipulatu recte experitur vt rem feudi in re datam tradat,& quod ſua intereſt adhuc tradi- tam non fuiſſe præſtet. Curt. ibidem.
3 At quid in eo genere beneficij, quod paternu eſtevete- ris ne poſſeſßcions, quæ eſt apud Clientulum appro- bationem confirmationemq; potius quàm nouæ tra ditionem vafallus perſequetur?urtt ibidem in pri- ma partttract feud.. ro.
„ Quando& quihus caſibus patronus damni dati, ceſ-
ſantis; lucri æſtimationem præſtando, liberetur? Curt. part. 2.7 ract feud. q. 2. de inueſtitura.
3Quid de heredibus& ſucceſſoribus domini& vaſal li:niquid ils,& in eos hæc aclio,& iu⸗ perſequen- di competat.
5 Quid ſi res clientelæ,& feudi iure data, euicta ſit, O
per ſententiã judicis ob ed cauſam ablata, vel quod
aliena fuerit, vel quod à domino per vaſallum in- terpellato,non defenſa: ad quid Vaſallus aget. 7 Commiſſa proprietate, quomodo vaſallus à clientela- rax ofüch ſponſone, agnitioneg, A fide& obſeruãtia immunitatem ac libertatem conſéquetur
(aune poſtulat, vt perſequamur ludicia, actio-
nésque feudi nomine competentes, tam domi no quàm vaſallo,& aliis perſonis. 1 Vaſallus poſt realẽ poſſeſsionem quam a domi- no conſequetur, actionem in rem habet vtilem ad- uerſus quemcunque poſſeſſorem. lib. z. tit. 8. Datur ei vtilis actio:quia in vaſallum quaſi dominum tan- tum tranfertur.l officium.in fi. de rei vind. Et quem- admodum vtilis in rem actio datur ei, qui fundum in perpetuum conduxit contra dominum, atque etiã municipes, qui pro dominis habentur. 1.1. ſi ager ve- ctig.pet.ita quoque& vaſallo dabitur. Nã quia lioc iure beneficiario expreſſum non eſt, ideo id iure Ko- manorum definimus. lib. 2zz tit. 1. 2 Ante realem verò poſſeſsionẽ agit vaſallus ad- uerſus dominũ veluti ſi dominus eũ ante poſſeſsio- nẽ actualẽ ſolenniter inueſtierit, vel etiãſi ſimpliciter promiſerit, aget cõtra dominũ, vt ſibi tradatur poſ- ſeſsio li. z. tit. 7 ad fi. Hec lex noua nouũ genus obli- gationis introducit:igitur dicetur hec actio ex lege tit. de cõd. ex lege. Nihil etiã impedit ex ſtipulatu a- gere, ſi interuenerit vt plerunq; ſolet inſeri à tabella- riis contractus. 1.ſi quis certũ. De reb.cred. Petit hac
actione poſſeſsionem in ſe transferri,& omnem vti-
litatem, id eſt, quanti ſua intereſt dominum in tranſ- ferenda poſſeſsione moratum non fuiſſe. d. tit. 7. Atque genus hoc ackonis, ex ſententia omnium feudiſtarum, locum habet in feudo nouo, non in an- tiquo. Quia in hoc non poſſeſsio, ſed tantum reno-
Franc. Duareni luriſconſ.
uatio feudi petitur. Siquidẽ vaſalli ſucceſſor actua⸗ lem habet poſſeſsionem, petitque ſolùm renouari ſi- bi inueſtituram: idque moribus noſtris frequẽtatur. In nouo autem feudo petit actor vel inueſtituram tantum, quia ſua intereſt: vel poſt ſolennem inueſti- turam, petit in ſe transferri poſſeſsionem precise. lib. 2. tit. 26.§. ſi facta.
4 Neque tum dominus præſtando quod inteteſt liberabitur, quia feudũ dicitur conſtitui inueſtitura. Nam antequam inueſtiatur, nullum ius habet vaſal- lus: ſed inueſtitura facta, quaſi dominiũ acquirit. Sed ſi contractus tantùm initus ſit de feudo, liberabitur præſtando id quod intereſt, ſequẽdo ius commune. l. ſtipulationes non diuiduntur. de verb. oblig.
5 Hæc actio datur hæredibus,& contra hæredes: nec ea res dubitationem habet, ſi laicus ſit qui inue- ſtiuit. lib. i.tit.o. Cogitur enim heres eius inueſtiturã nõdum factam implere. Eccleſiaſtica verò perſona, ſi moriatur antequam inueſtiuerit vaſallum ſuũ,& in poſſeſsionem miſerit: nõ coguntur Epiſcopi ſuc- ceſſores inueſtituram talem facere, vel confirmare lib. i. tit.33.vt Seio ante aliquot annos Epiſcopus feu- dum conceſsit: deinde Titium de eo, adhuc viuo Seio, inueſtiuit hac ratione: vt Titius poſt mortem Seij illud cõſequatur:& Epiſcopus ante Seium mo-
ritur, qui feudum poſsidet: non coguntur ſucceſſores
Epiſcopi ratam habere inueſtituram, niſi Titius no- mine eius feudi in poſſeſsionem miſſus ſit, viuo& conſentiente Seio. Quod ſi ante epiſcopum inueſti- torẽ moriatur Seius, omnino cogendus eſt ad tranſ- ferẽdam poſſeſsionem hæres Et ſi feudum euictum fuerit, aget vaſallus, perinde, ac ſi traditum non fuiſ. ſet. lib. z. tit. 8.. 6 Accepit rem alienam ignorans quis in feudum, exiſtimans propriam eſſe inueſtitoris, agit vt ea res, aut alia eiuſdem bonitatis ei preſtetur. Simile eſt, di vaſallũ ſuper feudo interpellatũ, dominus nolit de- fendere,& ſic feudum euincatur: cogetur dominus reſtituere vaſallo aliud eiuſdem æſtimationis cuius prius fuit tempore rei iudicatæ. lib. ⁊.tit. 5.dummo: do conſtet eum à domino inueſtitum eſſe. 7 Quartò datur actio vaſallo aduerſus dominum proprietatis nomine ſibi in feudo acquiſite. Dixi- mus dominũ eiſdem ex cauſis, ob quas vaſallus pri- uatur feudo, proprietatẽ amittere lib. z. tit. 47. vt i dominus cum vaſalli vxore rem habuerit, vel ei gra uem iniuriam fecerit, proprietate ſpoliatur. Verùm actionem oportet dari vaſallo, qua id impetret Pro- inde dabimus ci condictionẽ ex lege(nullum enim actionis genus eſt expreſſum hoc iure) qua petet ſe declarari immunem ab omni officio acque obſe- quio, ad quod propter feudum tenebatur.
De actionibus domino aliiſque perſonis cõpetentibus:& interdictis poſſeſſoriis. Cap. XIX.
7 Akliones& varias,& multiplices dominus habet: quinque numero affinia, natureq́; cõmunione inter ſe iuncta remedia: quibus vti indiciog, experiri po
teſt. Curt. part.i. tract feud. q. 1⁰. b
2 Quidnã veniat in hac actione: quidq; hiſce judiciis
perſaquamur' Rei perſecutoria eſſe cſtat: ludicus e
nim ſententja dominus cõſpicuu fieri,& declarari
poflulat, ob ſcelus vgſalli comiſc beneficin ſauũ eſſe. 3.S
34
ar emc.
gationi 2 Pbet iudicis tum ſil 3 5i
nili con dum. Si
tur.lib. 2 militatis nrei vii xtas.] mmibot done.ji tem alle
mees, ucoc eum ll
ptoren

n heres Et füfeudmann V derinde, ac ſi tradtmnl 1
1
eſſe inueſtito
utatis ei pret TIheu interpellalu, denunt
m euincatut: cuxmte ud eiuſdem ætmum- eiiudicatæ ibzus mino inueltitumct Kio vaſallo alucs e iidi in leudo 9]
nex caufi 0b 4us 3 ratẽ amittere E.
nam ignoramsqusunn
De conſuetud. feud.
— Quibus& aduerſus quor hæ perſecutiones, iudiciaq; Tongobardorum moribus& legibus permittan- turi& quid de bonæ& malæ fidei emptore? Ardi- zon Jum.in vſus feud. c. 34. Hanneto. lib. iuris
HFud...& 2. Zaſius part. I. Epito. in vſus feud.
2 De genere naturaq́;, actionum, quæ patrono in clien-
tem,& vice verſa clienti aduerſus patronum dan- tur, qu ehtiv eſt: ſtricti ne iuris, an verꝰ bonæ fidei cen ſeri debeant? Curt part.i. Tractat: feud. quæſt.ꝗ.
9 ſub finem.
„ De retractus iure quscritur in eo LZenere donationis,
quod vulgo feudum appellatur: an beneficium hæ-
veditarium à vaſallo dimiſſum, illi quorum inter- eſt, reddito intra annum precio, ab co in quem
translutum, reubcents F Interdicta, atque ad ſacri fundi poſſeſßionem vel adi- piſcendam, vel retinendam, recuperandämve ſpe- ctantia prætorum decreta, vtri horum, domino an
vafallo, an verò vtrique dentur? Hannerto.lib. 2.
zuris feud. c. 2.
NOmino certum eſt cõpetere rei vindicatio- 1 nem ditrectam, ex iure cõmuni. Item domi-
no aduerſus vaſallum actio datur ad exbibendum ſeruitium,& obſequium, vt in bello ſuppetias ferat.
Poteſt etiam actio ex ſtipulatu competere: ſi domi- nus à vaſalld ſeruitium ſtipulatus ſit. Præterea da-
tur actio, ſi feudum domino ſit apertum propter culpam feloniæ vel alterius criminis culpam, nem-
e condictio cauſa data cauſa nõ ſecuta. lib. i. tit. 31.
ad repetendum,& condicendum id, quod datum eſt cauſa non ſecuta, id eſt, miniſterio, fide,& obſequiis: ob quæ feudum conceditur, idque maximè ſi ex- preſſum ſit. Eorum verò nomine, quorum non eſt expreffa actio, datur condictio ex lege: cuius obli- gationis nomen eſt lege introductum.
2 Petit autem dominus his actionibus declarari
iudicis authoritate, feudum ob culpam vaſallt aper-
tum ſibi iam acquiſitum eſſe.
3 Si reperitur propter feloniam, non poteſt agi,
niſi contra vafallum, poſtulando vt reſtituat ei feu- dum. Si alienatum ſit, etiam contra emptorem agi-
tur. lib. ⁊. tit. 4². Eſt hic in gloſſa quæſtio non maguæ
vtilitatis: an contra emptorem agatur condictione
an rei vindicatione. Cõdicitur poſſeſsio, ſicuti pro-
prietas. 1.. de condi. tritic. Notandum eſt dari em- ptori bonæfidei contra venditorẽ actionem de eui- ione. lib. z- tit. 5. Aliàs malæ fidei emptor, qui ſciẽs
rem alienam emit, non habet actionem ex empto de euictione. ſi feudum. C. de euict. Ergo videtur,
inquies, illud pretium venditori, qui ſciens vendidit, lucro cedere. Emptor enim non habet regreſſum ad eum, nec dominus contra eum agit: ſed contra em-
ptorem. Dicendum eſt hoc caſu venditorem pre-
tium non lucrari: ſed eo priuari cum beneficio. lib. z. tit. 24.in fi.& 52,§. ſi quis verò. Et communi ſemen-
tia obtinet, vt pretium fiſco applicetur, iuxta com-
munem regulam: Quæ iniuſtè quæſita ſunt, fiſco ce- dere. l. Lucius in fi. de iure fiſci.
4 Solet quæri: vtrum actiones, que domino in va- ſallum competunt,& contra vaſallo in dominum tribuuntur, ſint bonę fidei, an ſtricti iudicij Quidam volunt non eſſe bonæ fidei, quòod non numerentur inter actiones bonæ fidei.§. bonæ fidei. Inſtit. de act. Sed certũ eſt hoc genus actionis redolere naturam
A e—ͤ
b 1 5 8. 9 actionis bonæ fidei: cuius natura eſt, vt inuicem prę- ſtetur, quod quiſque debet ex fide bona.& hos contractu maxime alter alteri obligatur ad fidem præſtandam. dicto§. bonæ fidei. Quod cum verum ſit, nihil video cur hoc iudicium bonæ fidei con- tractibus non addamus: ſicut& addita elt actio ex ſtipulatu: quæ rei vxoriæ actionem in ſe continet, bonæ fidei iudiciis, à Iuſtin. l.i. Cod. de rei vxolact: §. fuerat. Natura igitur ſuadet, vt idem de his actio- nibus ſtatuamus. 5 Docui ſupra, de alienatione feudi, vaſallum non poſſe alienare feudum, in quo filius, vel agnatus ſuc- cedit: niſi ſit feudum non hæreditarium. Iade com- parata eſt hæc actio, quo reuocatur alienatio feudi à vaſallo facta ſinc conſenſu eorum quorum inter- eſt: puta filiorum,& agnatorum proximorum, qua- re agunt aduerſus emptorem, vt reſtituat benefi- cium. lib. z- titul. 26.§. Titius. Vt cum Titius nullos haberer filios, conceſsit agnato ſuo partem vnam feudi:& extraneo cuidam alteram partem conſen- ſu domini vendidit. Sempronius proximior agna- tus volens reuocare Titio mortuo alienationem; nullo etiam reddito pretio id facere porterit,& ad ſucceſsionem feudi venire: eo quòod ius habet quæ- ſitum ex inueſtitura: neque vllum potuit agnato præiudicium afferre, illa alienatio. Qua verò actio- ne reuocare debeat, non exprimit: ideõque intelli- gimus condictionem ex lege, mortuo demum Ti- tio, ei dari. Recuperat etiam proximus agnatus vi- uo Titio vaſallo rem venditam, reddito pretio: ſed ſi velit recuperare ſine reſtitutione pretij, oportet expectare mortem Titij: Eſt hic redemptio& velut retractus quidam moribus noſtris receptus quem linealem vocamus. Eſt& alius apud nos, qui retra- ctus feudalis appellatur. Quia cùm moribus noltris concedatur vaſallo, alienare feudum dine permiflu domini: ita tamen hoc permiſſum intelligitur, vt olim fuiſſe oſtendit text. tit. 9. lib. 2.§. porro. Notan- dum tamen agnato ad reuocandam alienacionem intra annum actionem dari. d. s. Titius. lib. z. tit. 26. Poſt annum, ex quo ſciuit alienatum fuiſſe benefi- cium, non auditur. Idem quoque tompus 1etractui feudali datur. lib. z. titul.. glo. ad§. Titius, hos dicit accipiendum de eo, qui vult reuocare partem alic- natam agnato: quamquam ea verda ad omnia ſu- periora videantur referti, vt mihi videcur. Ait enim, anni tempus præſtitutum eſſe. 1 6 Quxlitum eſt: vtrum interdicta poſſeſſoria dor mino, an vaſallo competant?& dicendum vtrique
dari, quia vterque poſsidet: non tantùm ſi de domi-
mo,& quaſi dominio agatur: ſed& ſi de poſſeſsione inter dominum& vaſallum controuerſia ſit, pote- rit vterque experiri. Certum eſt dominum retinere ciuilem poſſeſsionem: etiamſi rem in Emphyteuſim concedat. l. quod meo. de acquir. poſſeſ. l.z. Cod. de præſcrip. 30- anno. Actus verò poſſeſsionis eſt, exige- re ſeruitia,& alia ſimilia, quæ debet vaſallus domi- no. Ergo dubium non eſt dominum poſſe experiri. Vaſallus naturaliter poſsidet domino ciuilem poſ- ſeſsionem retinente. I. naturaliter. de acq. poſſ. Atque vaſalli pofſeſsionẽ hanc aliquid ciuilitatis habère inde patet: quia, vt ſuprà dictum eſt, per§. ſi quis per triginta: lib. 2·tit. 26. acquirit feudũ per longam poſ ſeſsionem:& ſic plus iuris habet vaſallus quàm fru- L
—————

1526
ctuarius: cui tamen fruttuario conſtat interdictum poſſeſſorium dari.J.fl. vti poſsid. igitur multo magis vaſallo:cum ad interdictum poſſeſſorium naturalis poſſeſzio ſufficiat. l.1.§. deiicitur. de vi& vi armat.
De iudice competenti in controuerſiis
feudalibus. Cap. XIX.
1 Qujſuam de beneficio motæ quæſtionu idoneus index ſit,perſonus atque rebus incluſæ qualitates euidenter oſtendunt. Ac pares quidem Curiæ inier patronum clientem; natam ſaper fundo ſacro quaſtionem, ſen- tentia ſua dirimunt. Ardizon Sum. in vſus feud. cap. 135. Curt part. 7. Tractatus feud. Zaſius part. I1. Byito. in vſus feud. Hannet. lib.iurs feud. c..
2 Apad dominum beneficiaria cauſſa peragitur: ſi litiga- tores eidem accepti beneficij nomine affictos eſſe per- ſpicuum ſit, Ardiæon,(urt. Zaſius, Hannet. ibidem.
3 Duæ aεα⁴e,& ſeiunctæ ſpecies quibus diſceptan- qis non dominus, ſed pares Curiæ præſunt: Vna ſi vter illorum beneficiarius ſit, quæratur. Ardixzon,
Outius, Zaßuus,& Hannetonius ibidem.
Altera ſeiunct o: Si dominus ſuſpeclus ſit,& non ſine cauſa wideatur parum integer iudex nobis futurus:
vel parium Curiæ, vel ordinari pronuntiatione, res
controuerſtarum finem accipit. Ardizon,(urt. Zaſius & Hannet. ibid. b
, Rex tantum&é princeps, idoneus eſſ controuerſiæ di- ſceptator,& iudex: ſuper ea requam feudi henef- ciiq; iure litigantibus dono dedit. Ardizon,(urtius, Zaſius, Hannetonius ibidem.
De tribus qualitatibus perſonarum vna, aA tera rerum, tertia factor uara ato uy quæritur an iudicem mutent. Quid ergoiſi vterque aut vnus litigatorum Deo conſecratus: nunquid feudalis controuerſia co ram prophano iudice ac domino 2iſceptabitur ⸗ Ar- aion, Curt. Zafius ibid. Hannet iib. e iuris ftud.c..
7 Alterum Iirnuar Quid ſi non de fundi Hacri dominio, ſed poſſeßcione tantum quæſtio ponatur iden ne, cu- jus eſi proprietatis cognitio, hanc quoque litem diri- met? Curt. part. j.& vlt. Tract feud. q. ꝗ ſecundæ re-
gulæ, vbi hanc quæſtionem copioſe diſputat. Tertium Cirsu: Alius ne iudex litigatorum padto conuenio rite ſumatur, eligaturq;? Curt. abid.. 5. ſe⸗ cundæ regulæ. Hannet. lib eiurus feud. cap. 3. Zaſius part. 1. Epitom. in vſus feuudu.ʒ
1 Aſtinguendum eſt ab initio huius quęſtionis,
Dx am ſi inter dominum& vaſallum lis ſit de inueſtitura, felonia, vel ſimili caſu:per pares Curiæ,
id eſt vaſallos eiuſdem domini ea terminabitur,
lib. z. tit. 5. 5. pen. Parmę vocant Curiam, modo cur-
tim: êſtque Lemue qua dependent feuda, ſiue ſint feuda, ſiue allodia. Feuda ſunt, veluti prædia ſer- uientia reſpectu ciuſdem curiæ:& ſic fieri poteſt vt ſint multi vaſalli eiuſdem domus. Subiicit lib. z.tit. 16.& tit. 20. litem eſſe dirimendam per pares, ſimul in vnum conuocatos, ſi ita inter dominum& va- ſallum conueniat:ſin in hoc diſſentiant,& nolint ſi- mul omnes conuocari, tum dominus habet electio- nem, quam ſequi etiam vaſallus cogitur:ita vt ſi do- minus elegerit tres plurtſque ex paribus, vaſallus quoque totidem, nec plures nec pauciores eligere cogatur. Moribus noltris cognoſcunt iudices& Magiſtratus à domino creati:ſi lis oriatur inter do- minum& vaſallum, de quacunque re ad feudum
Franciſci Duarenmi luriſconſ.
pertinente. Sanè horum Magiſtratuum non fit men- tio in hoc tractatu. Eo tempore non licebat domi- nis magiſtratum creare: poſtea magiſtratuum ele- ctio inter Regalia eſt numerata.lib. z. tit. 6.
2 Si inter duos vaſallos lis ſit de feudo, cognoſcit b
dominus. lib.z. tit. 3.§. pen. ſed hoc ita, ſi conſtet cos eiuſdem domini vaſallos eſſe,& contentio ſit inter eos de feudo: id eſt de re aliqua ad feudum perti. nente. lib. z. tit. 34. 4
3 Si vterque contendat ſe vaſallum eſſe, tunc do.
mini non eſt cognitio. cap. cęæterum. de iudic.& glo.
ibidem, ſed pares Curiæ, vel iudex Curiæ, id eſt, cui ſubeſt curia iudicabit:quem etiam quibuſdam capi- tibus lib. i. tit. 29.§. vocat Comitem: quod nomè eſt officij: Hinc Vicecomitis nomen:& in Normandia quidam iudices adhuc Vicecomites dicuntur. 4 Altera exceptio eſt: ſi ſuſpectus ſit dominus, tũc cognoſcunt pares Curiæ. lib. z. tit. 46. ſi non ſint Pa- res, vel ſuſpecti ſint, cognoſcit iudex ordinarius. lib. 2. tit. 1. Hæc ſunt accipienda, cum inter duos vaſal- los, qui non habent regalem dignitatem, lis eſt. 5 Nam fi ſint à rege inueſtiti, ſemper cognoſcit rex& princeps nec diſtinguitur, an controuerſiam habeant de feudo ipſo, an de re aliqua feudi. libro ¹. tit. 8.& lib. z. tit. 38. 6 Quod diximus dominum feudi iudicem eſſe inter vaſallos, ampliandum eſt, etiamſi clerici ſint: li- cet hoc inter Canoniſtas ſit controuerſum: quod ni- mirum clerici proprios iudices habeant. cap. ſi dili- enti.de foro compet. eſt tamen receptum in cauſa feudi.dict.c.ſi diligenti.& cap. cæterum. de iudic. c. ex tranſmiſſa. de foro compet. 7 Dubitatur multum: num idem dicendum ſit in cauſa poſſeſſoria. Quidam exiſtimãt dominum non cognoſcere:quando de poſſeſsione eſt controuerſia: quoniã poſſeſsio à proprietate differt. l. naturaliter. 5. nihil commune. de acq. poſſeſ. Sed hoc eſt cauillari verba Conſtitutionis Frederici. Cum enim dicit de feudo controuerſiam apud dominũ, vel pares curie determinandam, idem de poſſeſsione intelligitur, cum idem debeat eſſe iudex proprietatis,& poſſeſ-
ſionis. l. nulli. C. de iudic. c. i. de cauſa proprietatis&
poſſeſsio. Ducitur quoq; argumentum ex c. ex par- te. de foro compet. à ſpecie ad genus: alioquin non liceret coram alio iudice litigare.
8 Quxæſitum eſt an conſenſu litigantium alius iu-
dex poſsit cognoſcere? Dubitandi cauſa ex eo na- ſcitur, quod dicitur d. l. nulli. C. de iudiciis: vulgo ta- men receptum eſt, vt in Gallia quoque, alium iudi- cem cognoſcere non poſſe. gloſſa in tit. ĩ5. libro 2. Juam omnes ſequuntur. Nam iuriſdictio infeudata
omini patrimonium eſt: qua non poteſt ſine ſuo
conſenſu priuari. De forma exercendi iudicij. Cap. XXI. 1 Quaæſtio feudi eo modo coram ſuo iudice diſceptatur,
qui iure ciuili Romanorum deſcriptus eſt. Ardizen
Sum. in vſus feud c13S. Curt. part.. Ti ractatus feu-
do. J. 3. ſecundæ regulæ Hannelo. lib. e iuris feud. c.z. Niſi aliud Longobardoru moribus nominatim cau- tum ſit, cuius generis quinque aſferuntur exemt la, quibus perſpicuum fit, quidnam peculiare huic di-
3 ſcuſcion:„quæ de bemeflciis apud ſuum iudicem iu- ſituitur. Ac proprium qusdenn buic iudicio, ampda in on
gaatd Du um: ndu
ata
tum.
Seint 7
Intt
t
conſue Malib.
ludiciis ates ac atrane Sub mpor welt pt
tancl.,
dell n-

In conſuetud. feud.
. 3„— 4 ⸗. nouo recentique feuqo Pates tantum Curiæ frmum nobus teſtimonium impartiantur. Ardizon ibidlem.
Curtius part. 2. T rac fe ad. q. nde inueſtitura. Han-
netonius lib. æœ iuris feidorum capz„.. 2 Prima hæc Aifferẽtia tres numero ſeinctiones habet, vna ſi pares Curiæ abfint. Si deo cõſecratus, qui inueſtitio- nẽ probauerit. 77 ertia ſi Vaſalli d ſi erentur,& nulli mnino ſint alij. Ardizon& Curt.& Hannet. ibid. 3 Aliera dijſerentia ſcu proprietas, criminus axaeslas beneficiarius legitin, niſi quinque teſtibus, non con- nincitur. Zaſius part 1o. Epito. in vſus feud. uu. 1⁰9. Tertia proprietas, mulierus testificatio in diſceptationi- bus cõtrouerſiu; beneficiaris, nõ ſatis idonea cẽſetur. Quarta uοτεᷣ& proprietaus. Publicum inſtrumen-
ꝛum in hoc eodem genere cauſarum probare, atque
indubitatam fidem facere non poteſt niſi àA tribhus,
aut duobus ſaltem eiuſdem Curiæ vaſallds confirma-
ium. Hannerto. lib. 3. iurls feud. c.7.. Quinta i duαο d proprietas, In re controuerſa,& praæaſumptionls defectusq. probationis ergo duhia& incerta, iuſiurandum, niſi cum quodecim ſacramen- talibus, non defertur. Ardizon Sum. in vſus feudo- um c. 139. Hanneto. libzæ iuri feud. c.. 7 rà Mua, diſceptationi cauſſarum proprietates nun- quid apud Gallos locum habeants
„ Si de rebur,& fundu quæſtio ſit, an Clientelæ, an verb
Allodi iure poſtideantur, viri onus probãdi incubats 9 Aiduε,νσν& Aiſcrimen, quo heneficium& allodium inter ſe diſtant. Allodium intelligit, quod vti opti- mum maximum paſidetur,& cuius nullum homi- nem, prater nos ipſos, dominum aul horennq; lauda- mus& nominamus. Diclum viditur quaſi alau- diuin, ab à priuandi particula,& laudo, hoc eſt, mo- mino, vt ſupra c. 3. uum. 9. e Gellio interpretati ſu- mub: dum obiter qui laudemiæ eſſent, Exponeremus. 10 Duarii rey àyενωνπμμ oaqccurata explicatio: ad docen- an fieri poſe, Vt quss ſine domino allodiù poßädeat. 1Oſtremus locus eſt de ordine iudiciario: ſerua- tur autem hoc ius Romanorum:niſi quatenus conſuetudo in his feudorũ libris reperiatur contra- ria. lib. zrtit. i. quæ ius aliquod ſingulare in exercẽdis iudiclis inducat. Exempli gratia, iure feudorum ſoli pares admittuntur ad teſtimonium dicendum, nulli extranci. lib.1. tit. 26. quod à iure Romano abhorrer. 2 Subiicit dehinc auchor duas exceptiones, ſi vel tempore inueſtituræ pares abfuerint, vel ſi clericus velit probare inueſtiruram, tunc recipiendi ſunt ex- tranci. Addenda eſt& alia. lib. z. tit. z. S. ſi autẽ. nem- pe ſi nulli alij ſunt vaſalli, per extraneos licebit ei probare. Quod tamen eſt intelligẽdum de noua in- ueſtitura probanda. Nam in veteri etiam extranei recipiuntur. lib. z. tit. 32.§. nouam. Quia ſi vetus feu- dum non poſſet probari niſi per pares Curiæ, quo- rum forte aliqui diſceſſerunt, manifeſta eſſet iniuria. 3 Aliud ſingulare eſt quòd quinque teſtes ſint ne- ceſſarij ad probandam ingraritudinem. lib. 2. tit. 57. cum iure ciuili ad probandam ingratitudinem duo ſufficiant teſtes.l. vbi de teſtib.— 4 Singulare quoque eſt, quòd in his cauſis fœmi- na ad teltimonium non admittitur. lib. z. tit. 32.in fi. cum in aliis cauſis iure Romano fœminæ teſtimo- nium recipiatur. l. ex eo. De teſtib. 5 Prætérea ſingulare eſt quod inſtrumentũ publicũ nullam vim habeat: niſi à tribus, vel duobus paribus
——y——
Ee 3 Er A, A a d—
1527 Gurie ſit confirmatum. lib. z. tit. z.& 32. Inſtrumentũ tamen publicũ iure Romano per ſe fidẽ facit. Breue teſtatũ vocant inſtrumentum. Videtis hic multa ſin
gularia, maxime circa probationes,& iuſiurandum:
de quo plura ſunt in hoc tractatu capita, quæ quiſq;
per ſe videat. Vnum tamen recitabo ſingulare, de
duodecim ſacramentalibus. lib. i. tit. 26.§. ſi quis ſe.
6 Exigitur iuſiurandũ cum duodecim facramen- talibus re dubia propter præſumptionẽ,& inopiam probationum. Qui ſacramẽtales ſint, docet Andreas de Iſernio, in tit. De contentione inrer dominum&
Vvaſallum: Non ſunt quidem teſtes, ſed iurant ſe cre-
dere, quod iurauit dominus verum eſſe.
7 Hec ſingularia num in Gallia locum habeant,
merito dubitabitur. Molinæus aſſerit in Gallia nos ſequi ius Romanũ, nec ius feudorum eſſe receptum, & ſic teſtimonium mulieris recipi, ſufficere duos te- ſtes ad probandam ingratitudinem, admittitq́; ex- traneos. Alij diuerſam opinionem tuentur. Guido dicit. 5⁸8. ita iudicatum eſſe, quinque teſtes eſſe ne- ceſſarios. Sic videtis magni momenti quæſtionem eſſe, quam in exordio huius tractatus explicaui, vbi ille liber feudorum ſit receptus, ad quam recurre. 8 Alia quæſtio eſt ſi duo contendant, vtrum be- neficiarium ſit prædium, an francum?vtri incumbat probatio, an ei qui aſſerit predium eſſe feudale, an ei qui francum. Dicendum eſt rem omnem præſumi liberam, nec beneficiariã, niſi probetur contrarium. I altius. l.ſi in ædib. c. de ſeruit. Nec multum ad rem pertinet ſi dominus dicat ſe habere iuriſdictionem in eo territorio. Nam fieri poteſt vt iuriſdictionem ibi habeat, ſed nec feuda, nec vaſallos lib. c.tit..§. ſi vero. Et beneficium ſeruitus queędam eſt, ſed rei ma- gis, quàm perſonæ. Res igitur vnaquæque non præ- ſumitur eſſe feudalis: quia fortè allodium poſsidet vaſallus,& ſic ſub alicuius iuriſdictione eſt. 9 Differt autem allodium à feudo, tit. 54.lib. 7. qui titulus videtur eſſe pars cõſtitutionis Frederici pre- cedentis, quia francum eſt, id eſt, ab omni ſernitio liberum. Bald. definit allodium eſſe proprietatem, quæ à nullo domino recognoſcitur, id eſt, cum ne- mo poteſt contendere ſe dominum eſſe. Et ſi cui re- ditus debeantur, non ideo minus dicitur allodium: ſed oportet vrt recognoſcat poſſeſſor ab alio tan- quam domino, vt allodium dici non poſsit. 10 Nec verum eſt, quod dicitur, neminem tenere poſſe allodium ſine domino:niſi contraria in aliqui- bus locis ſit conſuctudo. Ideo hac ratione imelligi debent(vt res vitio careat)hæc verba, Sine domino, id eſt, ſine iuriſdictione alicuius, at ſine domino, in cuius fide ſit, alioquin allodium habere poteſt. Si- mile eſt quod dicitur de Imperatore, eum eſſe totius orbis dominum. l. Aælαασν. Ad leg. Rhod. Quomodo hoc ſit accipiendum Seneca docet lib. 7. de benefic. Omnia imperia poſsidet ſingulari imperio, impe- rium haber& poteſtatem in omnes, non quòd ſin- gularũ rerum dominus ſit, vt quidã conantur oſten dere, ex Conſtitut.] aſtinian. l. benè à Zeuone. C. de quadrien præſcrip. Quod enim ait, omnia Principis eſſe, referri debet ad antecedentia verba in quibus ua ratione hoc ſit intelligendum, videbis. P leraque alia hic dici poſſent, quæ huc pertinere videbantur, ſed ego exiſtimo vos hiis perceptis, facilè proprio Marte, quæ reſtaut, conſecuturos.
L1
—.——

1528 m FRANCISCI DVvARENI IV*
RISCONSVLTI DE SACRIS ECCLESIE lm AMINISTERIIS AC BENEFICIIS fuu 4 LIBKRI VIII. b b a In quibus quicquid ad plenam luris Pontificij cognitionem neceſſarium fe b eſt, breuiter ac dilucidè explicatum continetur..
lF b b T1. E M., b. 4 Pro libertate eccleſiæ Callicæ aduerſus Romanam aulam Dofenſio Pariſienſis rie cruriæ, Ludouico I I. Gallorum Regi quondam oblata², jwe „LLVUSTIISSIA AE ET OANATISSI A& AE 5 Domina Margaritæ Francica, Legis Henrici I. ſorori Duciq Siturigum,“ 4 1 Franciſcus Duarenus§.. b 4 9 VM nuper ex vrbe ad fanum Mauri, ego& quidam alij no- uiss ſtri ordinis viri ſanè boni,& literarum amantes feſtis diebus 1 orioſisq́; conceſsiſſemus, nuntiatümque nobis eſſet Michaé- lem Hoſpitalem, qui inter Senatores curiæ Pariſienſis& in- füt⸗ tegerrimus& doctiſsimus habebatur, illuc aduentaſſe, con- lre feſtim ad eius villam ſalutandi viſendique hominis cauſa e perreximus. Qui vt ſalutantes nos comiter ac humaniter ſe mm excocpit, moram nullam interponendam eſſe putauimus, in quin ſimul cum co amœniſsimis in locis eius vici ſuauiſsimè colloquentes deam- r bularemus. Ac multis iam ſpatiis confectis, tandem ad prætorium hortſque ven- tum eſt, qui Gul. Budæi fuiſſe dicebantur. Quo in loco nullus profecto fuit, quin li- 8 bentiſsimè conſiſterer, non ſoluùm quia ad æſtum, calorém que vitandum longe erat 2r9l commodiſsimus: ſed quia talem, tantümque virum, qui memoria noſtra vniuerſam fe Europam ſui nominis gloria impleuerat, nobis velut in conſpectu ponere videba- 8 tur, ac ita verſabatur ante oculos ſpecies eius& imago, cuius ſedem, domicilium, ve- Ken ſtigia contemplamur, vt nihil poſſet cadere iucundius. Eſt enim neſcio quo pacto ll natura hoc nobis inſitum, vt locis in quibus ſummi præcellentéſque viri multum inſti verſati ſunt, aut ſupellectile, vel re alia, quam in vſu habuerunt, magis quàm libro- ia di rum ab eiſdem conſcriptorum lectione ſepenumero commoueamur. Teſtatur Cice- Dus,ꝗ ro cùm aliquando veniſſet Metapontum, non antè ad hoſpitem diuertiſſet, quàm lo- rienſe cum ipſum in quo vitam ædiderat Pythagoras. ſedemque vidiſſet. Et Lucianus au- dono thor eſt, Epicteti Philoſophi lucernam, quæ fictilis erat, tribus drachmarum milibus ung emptam fuiſſe. In hortis igitur Budæi viſum eſt omnibus conſidere, qui ſimul Hlo- o ſpitale duce illuc conuenerant, optimis ſanè ac eruditiſsimis viris, quorum nomina, umi raram eximiamque eorum virtutem admiratus, continere me non potui, quommus hic adſcriberem. Euerunt enim hi, Bart. Fayus,& Anton. Sennetonius, ordinis ſenato- b don rij lectiſsimi ornatiſsimique viri,& inſignis cùm doctrinæ, tum etiam integritatis& noſ probitatis nomine conſpicui ac venerandi, Franciſcus& Sebaſtianus Albaſpinei hom fratres, quorum hic adoleſcentiæ vixdum annos egreſſus, multas legationes magna poſs cum laude obiuerat, ac in rebus gerendis vbique talem ſe præſtiterat, vt ampliſsimis Aul iam ſacerdoriis atque honoribus benignitate Regis auctus eſſet, ille tuam Biturigum lieut prouinciam ita tum regebat ac moderabatur, vt ab eo omnis æquitatis, iuſtitiæ, pru- dents dentiæ, magnitudinis animi exempla peterentur, vterque nobis propter ſimilitudi- ſubus nem ſtudiorum& beneficiorum magnitudinem coniũctiſsimus erat. In eo conſeſſu tione & colloquio multos variòſque ſermones habitos fuiſſe recordor, tum de ſtudiis Bu- quen dæi, quæ mihi propter veterem cum eo homine conſuetudinem aliquanto erant daron
notiora

luc aduenul
us profect fug ne vitandumln noria noſtra muinin ulpectu poneritt ſedem, domicln
enim neſcio qur
.
—
EPISTOL A.
riores extincto illo lumine pertulerunt. Ac vt alius ex alio naſcitur ſermo, hinc arre- pta eſt occaſio commemorandi, quàm paucis annis, quantam literæ bone iacturam, paucorum hominum interitu, in Gallia noſtra feciſſent. Nam Budæi fatum non lon- go admodum interuallo ſecuta eſt Regis Franciſci patris tui mors luctuoſa, princi- pum omnium, quos vnquam ſol vidit, literis deditiſsimi, vt iam bonorum omnium conſenſu, literarum ac diſciplinarum parentis cognomen ei tribuatur. Nec ita mul- tô poòſt Reginam Nauarra Margaritam, cæleſti haud dubiè præditam ingenio fœmi- nam,& co in literas amore ac ſtudio, vt Franciſco Regi, cuius erat ſoror, non con- cederet, inuida fata nobis eripuerunt. In hanc ſententiam cùm multa grauiter& co- piosè à ſingulis dicerentur, memini tum ita locutum Hoſpitalem fuiſſe, vt dolorem noſtrum, mœrorêm que oratione ſua non parum leniret ac minueret. Is enim extan- ta clade fœminam vnam ſupereſſe dicebat, cuius ea eſſet non ſolùm authoritas ac maieſtas, verm etiam doctrina fingularis cum honeſta voluntate affectuq́; coniun- cta, vt literas collabentes ſola facilè ſuſtentaret ac tueretur. Ac poſtquã de te ſtudiisq́; tuis,& admirabili literarum omnium, tum Græcarum, tum Latinarum cognitione, pleraque non audita ab aliis, vt ipſe affirmabat, ſed à ſe com perta, atque intellecta, nobis magna cum attentione& admiratione audientibus narrauit, nemo mehercule
fuit, qui protinus in cœlũ manus præ gaudio nõ tolleret,& ad bene ſperandum de re
literaria vehementiſsimè commoueretur. Eſt enim in Hoſpitalis oratione præter ele- gantiam& vbertatem, eruditiſsimo viro dignam, grauitas etiam ſumma,& vt pru- dentis rectique hominis quædã naturalis authoritas, quæ ad fidem faciendam plu- rimum valet. Hunc verò ſermonẽ ſic excepit Fran. Albaſpineus, vt Biturigum ciui- tati prouinciæq́; mirum in mod um gratularetur— quòd nuper eius tibi procurario- nem, gubernationem, ducatumque Rex Chriſtianiſl. Henricus frater tuus mandaſſet, atque credidiſſet. Quid enim, inquiebat, nobis optarius, fœlicius, diuinius contingere potuiſſet, poſt eam animi conſternationem, quæ Margarita Regina Nauarræ fato functa, inter ciues noſtros oborta eſt, quàm repentè eam nobis ducem quaſi cœlitus demiſſam eſſe, in qua eadem pietas ac religio, bonitas par atq; humanitas, ingenium fœlicius,& longeè politior doctrina inſint, quæque ad ea quæ iam recte præclaréque inſtituta ſunt, non ſolùm tuenda& conſeruanda, ſed etiam augenda& amplifican- da diuinitus quodammodo nobis dara videatur? Subiiciebat ille, veniſſe iam tem- pus, quo Biturigum ciues veriſsimè idem dicere poſſent, quod Themiſtoclem Athe- nienſem dixiſſe ferunt, cũ exul& profugus ad regem Perſarum confugiſſet,& ab eo honorifice exceptus locupletatuùſque fuiſſer: O amici perieramus, niſi periiſſemus. Longum eſſet, nec valde neceſſarium ſigillatim omnia hic recenſere, quæcunque in eo congreſſu de te recitata ſunt. De quibus omnibus tametſi fama vbique terra- rum increbuerat(magna ſiquidem fortuna nihil occultum eſſe patitur) ramen ad opinionem confirmandam, quam animo vtounque prius imbiberam, magnum pondus habuit ea diſputatio. Nam antè vix adduci poteram, vt has lucubrationes noſtras in tuo nomine diuulgari& apparere ſinerem. Cogitabam enim non eo me
hominem eſſe vel ingenio, vel doctrina, vt quic quam auribus tuis dignum afferre
poſsim,& ſcholaſticas diſputationes, de Iure præſertim,& quæſtionibus forenſibus
mulieri offerri ineptum ac indecorum quibuſdam viſum iri ſatis intelligebam. Ac ſicut olim prouerbio notati ſunt, qui Veneri ſuem immolabant, quòd Adonis apri
dente peremptus, ideòque ſus Veneri, vt amaſij interfector gratus non eſſet: ſic ego
ſubueritus ſum ne mihi vitio detur, quòd nec muneris oblati, nec perſonæ tuæ ra- tionem habuerim. Verùm omnem mihi ſcrupulum dubitationémque exemit iſta, quæ nunc animo meo inſedit penitus de te perſuaſio. Nam ſingularis tua in bo-
narum artium ſtudioſos humanitas facit, vt qualemcun que ſedulitatem noſtram IL.1 3
2q———*
1529
notiora quâm cæteris, tum de triſti admodum atque acerbo caſu, quem literæ inte-
—————— 5————— .—*„—————. 4 ——yy ͦ——————— ſſͤſſſſ———— —————————³—————————.————— 3 9 Beae hsebeet erdes—— 8 ..
———
—.——B—B—ꝛ—x—˖—.

enansfghaheries naiſ
M“ —— 2
den Ser at2Ln eel2e7e-2 2eu 2 e..
8 . — 8 8 3 8 8 1 4 1
1530 E P ILS IO IL A.
te in bonam partem accepturam confidamus„quamuis hoc opus ita à nobis elabo- ratum perfectumque non ſit, vt ſi ex noſtra æſtimatum fuerit induſtria, magis quaàm dignitate plius argumenti, dignum tuo nomine patrociniòque iudicari debeat. Ac ſi qui forté ſint qui tem à nobis tractatam parum tibiconuenire exiſtiment in eo falli eos conſtat, quòd te ex aliarum mulierum natura, ingenio& moribus fingunt: nec ſatis norunt quantum inter te reliquãſque huius ſecali fœminas interfit. Cum igitur ea ſit& naturæ tuæ bonitas,& docttina ac eruditio, vt præter pudorem pu- dicitiaâmque inſignem, muliebre nihil in te conſpiciatur,& cum excellentiſsimis viris meritò conferri poſeis, equidem iure culpandus non videor, ſi tibi munus ite- rarium obtulerim, quod aptum conueniénſque viro eſſe nemo non fateatur. Non deerunt fortaſſe, qui dicent ſtudium literarum in muliere quidem ferendum eſſe, ſed non earum quæ ad res politicas& forenſes pertinent. Sed cum ita moribus noſtris comparatum ſit, vt principes fœminæ gubernacula Reipublicæ teneant, cur earum rerum ſcientia, quibus a Rempublicam regendam opus eſt, eiſdem interdicta ſit non video. Niſi fortè quis dicat eas vicaria magiſtratuum opera vti hic ſolere, quos iſta cognoſcere ſufficiat. Verùm ego vr anxiam nimis&exactam harum rerum co- gnitionem à principibus minimeè flagito, ita minus idoneos eſſe ad gube natio- nem Reipublicæ eos cenſeo, qui ne primoribus quidem labris, vt dicitur, hæc degu- ſtarunt. Ac huiuſmodi ſunt hi noſtri libri, niſi vehementer ipſi fallimur, vt ĩis etiam
ai forenſem iudiciariâmque artem ipſi non exercent, ſed rerum cùm diuinarum, tum ad ſtatum publicum ſpectantium ſtudio capiuntur, nonnihil conducant. Qua- rum rerum cognitione vt honeſta ac perneceſſaria te mirifice delectari accepimus. Et hæc quidem à nobis dicta ſunt, vt ineptiarum ac temeritatis crimen, quod nobis obiici poſſet, ſi minus à te, certè ab aliis quib uſdam, in quorum manus ſcripta noſtra venient, aliquando fortaſsis, dilueremus. Nec difficile eſt ex iis que iam diximus per- ſpicere ac iudicare, quæ me ratio impulerit, vr libros meos tibi legendos exhiberem. Verům alia quædam non leuis huius incœpti cauſa etiam fuit, præter eas, quæ ha-
ctenus à nobis expoſitæ ſunt, quod videlicet in locum illuſtris Reginæ Nauar. du-
ciſque Biturigum modò ſuccefleris, quæ ſtudiorum noſtrorum fructum, ſi quis exi- ſtat, iure ſuo à nobis repetere poſſet. Quam enim ſuperſtitem adhuc& viuam diu- tiſsimè colui& obſeruaui, cùm apud Bituriges tuos ius ciuile interpretarer,& an-
nuum mihi co nomine largiretur, eidem profectè mortuæ quod potero officium
præſtare quàm maximè cupio: vt eius quæ tam præclarè ac diuinitus, non dicam
de me& ſtudiis, ſed de vniuerſo hominum genere merita eſt, ſacroſanctam apud nos memoriam eſſe omnes intelligant. Sed quia animo iam fœliciter in cœlum recepto humana non conueniunt, nec quantum vellem ei impræſentiarum tribuere poſ- ſum, quic quid in viuam officij collaturus fui, nemini iuſtius quàm tibi nunc defe- rendum eſſe videtur, vt pote quam illa incredibili amore ſempercomplexa ſit,& pie- tatis, religionis, doctrinæ, cæterorumque ornamentorum ſuorum velut hæredem
.. 11.1. an. 2.„ quodammodo reliquerit. Et arbitror pios illos ſanctiſsimòſque Manes, ſi loqui no-
biſcum poſſent ‚id ſibi pergratum ac iucundum eſſe dicturos. Quo nomine
fortaſsis opera hæc noſtra, qualiſcunque ea ſit, acceptior tibi futura eſt, eâmque vt boni conſulas tevehementer etiam atque etiam rogo. Vale, Lutetiæ Pariſiorum, Idibus lunij 1550.
FRANOC

m manus ſcrigent 5 e um dumx bi legendoselien lit,preter es iu ris Reginx Nurb
um ftuctumi: em adhuc&un lle interpretun
r quod poten diuinitus,m ſacroſanctands icitet in celun
ſentiatum rrieſ 1
FRANCDVARENVS ILEGCTOR TI. 75 non diſhdebam cum hos de iure Dontificio libros emiſi, oeperam meam ſeG, Se in re honeſta, conatumque integris& ſanus hominibus probari poſſestamen fæ- 4 s licior fuit eorum librorum,(vt ita dicam jgenius, quam ſperabam. Nec verd id S ita eſſe indico, qudd tam auidè epetiti ſint à multis, Vvt eos quàm ſapifcimè 8 excudi formis neceſſe fuerit. Nõo enim is ſum, qui iudicio multitudinis mulrum eerribuam,& boni placere quàm plurimis hone ſtiu⸗ femper eſſe duxi. Sed quia ex literis multorum, ac nunciu cognoui nullum ferè locum in E uropa eſſenin quo hominibus piis, ac intelligentibus gratas non fft noſter hic qualiſcunque labor, merito id fælicitati cuidam, aut diui-
na po tius erga nos bonitati adſcribendum eſſe puto: cum præſertim neque ea vis ingeni in me ſſt,
neque eruditio, yt tot taliumq;j virorum iudicio reſpondere me poſſe exiſtimem. ltaque facilè ani- mum induxi, yt hos lilros denuo in manus ſumens, menda corrigerem, E nonnulla adderem quæ omiſſa fuerant in ſuperiore editione. Hoc autem maturius eram facturusſi mihi per typographum quendam licuiſſet, qui iam quater eos impreſbit me inſcio,& ita imitari,& exprimere conarus 72 primam editionem, eamqmendoſam, vt primo aſpectu eadem eſſe videretur. Nam fuit ea hominis confidentia, vt annum etiam ipſum ac diem prima illius editionis adſcribere in ælius poſterioribus nõ dubitarit. Quid opus eſt iurilas ypſs tandem comperi tractatos non aliter eſſe libros meos, quàm accidere ſoletcum quid furtim, feſtinanter,& in magno deprehenßoonis metu,admittitur. Feci igi tur non minus libenter, qudàm neceſſſario, quanquam aliquantò qudm vellem ſerius; yt hislibris im- poſita yulnera ſanarem, quibus prater me nemo facile mederi poterat. Auarici Situr. Calend. Naij, Anno 1557. b
1INDEX SINGVLORVM CAPIIVM, quæ his octo libris continentur. 8 LIBER PRIMVS. De Eccleſia,& miniſteriis eccleſiaſticis.
E Eccleſia, poteſtate eccleſtaſtica& ci- De ſcholæ eccleſiaſticu magiſtris,& dotoribus capir.
1531
uili,ac de vtriuſque diſcrimine c.i.
1 ⁸ De poteſtate,& iuriſdictione eccleſia-
flica cap. 2.
,. pænds,& coercitionibus eccleſiaſticu
An ius gladij habeat Eccleſia cap. 4.
De ciuili gubernatione cap..
Quam poteſtatem habeat princeps circa miniſieria Ee-
cleſiæ b cap.. De Hierarchia,& variu adminiſtrationib. Eccleſiæ c.7. De variis presbyterorum generibus cap. S.
De epiſcopis, qui gradus ſint epiſcoporu,& quæ poteſtas olim fuerit eoru, qui chorepiſcopi dicebantur cap. 9. De epiſcopo Romano,ac de eius amplitudine,& autho- ritate, tum de nominibus variuws, quibus appellari ſo- let cap.lo. De conuentibus eccle ſiaſtici, quas ſynodos vocant c. Ir. De diaconu, hypodiaconis,& aliw inferioris ordinis&
adus clericis cap. 12. De cardinalihus Romanæ Eecleſiæ, cur ita vocentur,& Vnde ortum habuerint b cap. 3.
Qui fuerint olim oſtiarij, lectores, ex orciſtæ, asaluthi,&
cæteri omnes qui clerici appellantur: vnde mos ton- dendi capitus ortus ſit, atque item conſuetudo canendi in ſacrà ædibus cap./ 4.
De ſacrir ordinationibus,& cur olim abſolutè qusquam
ordinari vetitum fuerit b cap. 10. De pſeudoclericis b cap. 17. De canonicorum collegio tap. /. De mini ſtris Eccleſiæ, qui clerici non ſunt cap. 9. De monaſterils,& monachu, eorumq; ſtatu, conuerſa-
tione& inſtituto cap. 20. De monachorum ſestis cah. 27. De monachorum gradibus,& ſicius cap. 22. De mendicantium ſõodalitate.. De monialibus cap. 27.
De facerdotiu veterum Rom. ante Chriſtianiſmum c. 23.
LIBER SECVNDVS.
De origine, definitione, ac diuiſione beneficiorum.
De facultatibus E ccleſi, earumq origine,& proceſſu c.⁊. De vulgari diuiſione bonorum eccléſiaſticorum in tem-
poralia& ſpiritalia b 1p. z.
Vnde dicatur beneficium cap. 3. Quidl ſit beneficium, ben ficij eccleſtaſtici dominii, vſus- fructusq; cuins ſit,& an penſiones annuæ, atque ho- ſpitalia benefici appellat one contineantur ap 4.
Benefciorum diuiſio,& qualitas cap.). Quæ ſint dignitates eccleſiaſticæ, 2 quot modts acci- piantur. ca p. G.
b LI 4
-⸗·
————-——————
öͤͤͤͤöͤöͤöoͤoͤooöoͤhh

1532
De curatione animorum cap.. Simplicia beneſicia quæ ſint,& præbendarum vocabulo quid ſignificetur cap.§.
Beneficiorum diuiſio in regularia& ſecularis cap.9. o LIBER TERTIV. De iis qui poſſunt beneficia conferre. Quorum beneficiori diſtributionẽ habeat R omanus pon- tifex,& quemadmodu is ordinari eligiq́; debeat c.. An concilium æcumenicum beneficia conferat,& an ei
ſubſit Romanus pontifex cap. z. De legato Romani pontificus Cap. 3. De epiſcopus, cæteruoe qui ordinar collatores dicuntur
cap 4..
De curatore dato epiſcopo, quem vulgò coadiutorem ap- pellamus cap. 5. De collegio eccleſiaſtico vacante ſede epiſcopali c. 6. De propontifice, qui vicarius appellatur cap.. De conductore cap. S. De poſſéſſore cap. 9.
—
Sequeſtru bencficia conferre poſſé,& obiter explicata duo loca, quæ inuicẽ pugnare videbantur, luliani ſcilicet, &x Florentini I. Caduerſus aliori ſententiam..10.
Ius conferendorum beneficiorü in Gallia regẽ habere, C
vnde id ius quod regalia dicimus, ortu habuerit c.r. LIBER Q¶VARITVS.
uibus poſsint beneficia conferri. Quibus præditum moribus,& à quibus vitiis alienum ſſe eum oporteat, cui beneficium confertur c.r. Quarum literarum atque linguarum cognitione inſtru- ctus debeat eſſe beneſiciarius cap. ⁊. An ob vitium corporis à ſacro miniſterio, beneficioq;, re- pelli quls debeat cap. 3. De morbis corporis, qui hominem miniſterij beneficiic eccleſiaſtici incapacem reddunt, itẽ qui dicantur euer- gumeni,& engaftrimyti in iure pontificio cap. 4. Eos qui ex iuſtis nuptiis procreati non ſunt, ad mini ſte- rium ac beneficium eccleſiaſticum admitti no debere,
& quaratione id conſtitutum fit cap.y. Quibus ſacris initiatum eſſe eum oporteat, qui ad ſacru beneficium promouetur cap. 6. An cœælibatus beneficiariis neceſſarius ſit. cap. 7.
Digamum à ſacerdotio,& beneficio eccleſiaſtico ſummo- ueri,& qua ratione id canonibus ſancitum ſit c. 5. De beneficiarioru ætate,& legibus annalibus: item de iis qui plura aduerſus canones beneficia impetrauerut c.. LIBER OQVINIVS. Quibus modis acquirantur beneficia,& miniſtri Eccleſiæ ordincntur.
Qua fit forma,& ratio eligendi miniſiros Eccleſfæ t ve
tus quum nona, quidq́ iuter ea beneficia interſit, quæ
vulæò collatiua& electiua dicuntur cap.. De eo genere ad ſacra miniſteria beneficiaq; promouen- di, quod vulgoò poſtulationem vocamus cap..
Tranflatio epiſcoporum quamobrem ſit prohibita, aliter explicatum quam a iuris pout ficij enarratoribus fa-
elum adhuc ſlt cap. 3. Quale ſit nominationis ac præſentationis ins, iis compe- tens, qui patroni eccleſtarum dicuntur. cap. 5.
De iure ordinandi miniſtros Eccleſiæ, beneficiacj confe- endi, Pu⸗ tanquam caducum ad ſuperiorem anti- ſtitem deuoluitur. b cap s. Coniundtio beneficiorum, quam vnionem vocant, quæ ſit,& quibus ex cauſis permittatur cap. ũ. De fductis eccleſtarum, tam perpetuis qudm temporariis, quæ commendationes duzntur Lap.7
De pontiſiciis diplomatis, qua vulgus gratias expectati- uas,& mandata de prouidendo appellat„copioſa di- utatio. c.9.
Pe reſeruationibhus beneficiorum, tam vniuersb, qudàm ſi-
gillatim factis cap.9.
De pontificum diplomatis, quæ vacantium beneficiorum
nomine impetrantur cap. ‧0.
De concilio Conſtantianos ac Baſilienſi,& de pragmati.
ca Gallorum ſanctione, Romanoruni; pontificum de.
cretis quibus eam aut conuellere omnino, aut labefa.
ctare ſtuduerunt cap.=1.
De nominatione regia in ordinandis antiſtitibus, quales
regis candidatos eſſe oportent cap. 1.
De ſcholaſtica nominatione, qua nunc in Gallia ferꝰ vti.
mur copendioſa, ſed accurata commentatio a³. LIBER SEXTVS.
De iis, quæ in beneficiis diſtribuendis precipuè
obſeruanda ſunt. b
Beneficium antequam vacet, nec dandum nec promit-
tendum eſſe,& qudùm grauiter in hac re aduerſus ſa-
cros canones peccari ſolet cap.⁊. omnem ambitum Aà collatione beneficiori procul abeſſe debere„ cap..
De annuo vectigali, quod vulgꝰ Annatam vocant, à no- uis antiſtitibus exigi ſolito,& explicata lex lulia de
ambitu cap. 3. De annuis ſiue penſionibus, quæ beneficiis velut ſeruitu- tes quædam imponuntur cap. 4.
Beneficium purè ac ſimpliciter conferendum eſſe cap.;. An abſque ſcriptura beneficij collatio valeat cap.9. IL.IBER SEPIIMVSB. Quod ius habeat beneficiarius in beneficio ſuo,& quemadmodum beneficia retineantur & conſeruentur. De decima tam ordinaria& legitima, quam extraordi-
naria atque indicta cap. I. De primitiis cap. z. De oblationibus c
De diariis, quæ diſtributiones quotidianæ appellantur,
& cur hoc genus erogationis adinuentum ſit.4. De reditibus,& obuentionibus quibuſdã epiſcoporu es De his quæ ſacramentorum,& aliarü huiuſiodi remu
nomine contra veteres canones exiguntur cap.. An mortuo beneficiario hæres legitimus ei fuccedat eq. An beneficiarius ſucceſſrem eligere,& fructus beneficij
teſtamento legare poßit cap. C. Quibus ex cauſis rerum eccleſiaſticarum alienatio per mittatur: quæ forma in huiuſinodi alienatione Aebeat obſéruari:& declaratus cauon Agathenſis concilij
magnam iudiciorum varietatem peperit e. Quorum munerum vacationem beneficiarij,& eccleſia- rum miniſtri habeant. 1 cap. 10.
De iudiciis& action. quæ pro benefi. oparate ſunt c. iI. De hus qui libere& quietè benefi. triénio poſſederut. c. 1². De ſubrogationibus iudiciariis cap. 13. TlBER OCGCIAVVS. uibus modis beneficia amittantur,& vacent. De benefciis morte beneficiariorum vacantibus a. De beneſic. eiuratione, quæ& reſignatio appellatur&.
De beneficiorum permutatione cap.3,
De benefciorum multitudine canonibus probibita c De aßiduitate beneficiariorum, quam reſidentiam appel- lamus cap. g.
„ 7. 2..„— 3— De criruinibu: propter quæ b neficiu awittuntur d.αl.
ad eandem rem pertinens, qui vulgo malé intellectus
Daulu lucceſ
quas c deltia, d aut iico licc
tat,Nt
KRerdi
Noolc tiano que v eolib⸗ Maui teryl dog al
ſentät manib
derum b

neficiarius in bereahi im benchcia tetmemr
conſeruentur.
mia G legitim ſunama
4
—
butiune⸗ fuuticiuuins
egatiunis ddmani niunibus fuiluſug DTA, G diuri huu
ger cuuenes exigum 1 b timus ul. „ bousg s ſſoren elgere, O.]—
*
I AA FATIoO. 533
INQVADE VNIVERSO eIVRESPONTIEICIO, ACc DE I1N ſtituto authoris diſſeritur.
[VM de iure canonico ſiue Põtificio aliquid ſcribere inſtituerem,
ſatis proſpiciebam fore, vt hoc cõſilium meum in varias reprehen-
4 g„ 2 8„⸗.. ſiones incurreret. Non enim adeò rerum im peritus ſum, vt non in-
2,e telligam, quàm malè audiat hoc tẽporis iſtius iuris profeſsio, quàm- S que diſpliceat non vulgo tantùm& imperitæ multitudini: ſed iis letiam qui cæteris acutiores, acrioriſque iudicij haberi volunt. Nam
pleriſque perſuaſum eſt, ius pontificium nihil aliud eſſe, quàm inconditam quan- dam decretorum,& conſtitutionũ farraginem à ſemidoctis Põtificibus ad quæſtum magis, quàm ad Reip. Chriſtianæ commodum editarũ: cuius nec liberalis cognitio, nec admodum neceſſaria videatur. Nec geſunt, qui totum hoc ius plenum erroribus
eſſe non obſcurè teſtentur,& quorum numero Cynus Piſtorienſis clari nominis I. C. fuit. Alij, tametſi multa præclara& vrilia iure Pontificio contineri non inficiẽtur:ta- men quia partim ea in deſuetudinem abiiſſe vident, partim diplomatibus põtificum venalibus ferè ſubuerti ſolere, inanem prorſus noſtrum eſſe laborẽ contendunt, nec vllam in hoc genere doctrinã reconditiorem magnopere requiri dictitant, ſed eam ſufficere, quæ in foro vſitata ſit,& ex vulgaribus commentariis hauriatur. Nõ neceſ- ſe habeo hic cõmemorare, quoties mihi cum his dimicandum fuerit, qui vicem meã (ſi Diis placet)non mediocriter dolere ſe dicerẽt, quòd ſtudiis grauioribus omiſsis, in hisnugis ineptiiſque tẽpus contererem. Quorum ego iudicium,& authoritatem, vt prorſus nõ contẽno, ita rationes aliquas habere mihi videor, quibus hoc inſtitutum conſiliumq́; meum bonis& eruditis hominibus approbare facile poſsim. Nã vt de iu- re pontificio dicã quod ſentio, conſtat imprimis iã inde ab initio naſcentis eccleſiæ apoſtolos Chriſti, ac ſacerdotes de ritibus in eccleſia neceſſariis quædã conſtituiſſe,
cùm abſque ordine& eꝰatòis verũ Dei cultũ retineri non poſſe animaduerterẽt. Hinc
Paulus ad Corinthios ſcribéẽs, ædeĩa, in qᷓ uit,-σνμκας, ᷣνs raei)1e. Hos imitati ſucceſſores per multas ætates variis in conuentibus veluti leges quaſdã condiderunt, quas canones, id eſt, regulas, ſeu ius canonicũ vocamus. Ea ſiquidem erat horũ mo- deſtia, vt decreta huiuſmodi ſua, leges vocare nõ auderent, ne principũ ac magiſtra- tuũ authoritatem ſibi arrogare viderentur. Et quanquã principes ĩipſi negligentibus epiſcopis ac ſacerdotibus leges plerunque ad gubernationẽ eccleſiarũ,& ritus eccle ſiaſticos pertinentes ferrent:tamẽ ea veneratione ſacros illos canones proſequeban- tur, vt ab eorũ præſcripto vix vnquã ſibi deflectendũ eſſe ducerẽt. Et Iuſtinianus no- ſter diſertè ait, ſe ita leges ſcribere, vt ſacros canones imitentur. Totum autem ius ca- nonicũ, quo nuncvtimur, precipuis aliquot voluminibus continetur. Vnũ eſt à Gra- tiano compoſitũ quadringentis ferè ab hinc annis, quod variis canonibus ſentẽtiiſ- que veterum patrũ vndique collectis refertũ eſt, decretorumq́; titulo inſcribitur. Nec eo libro vllus eſt in hoc genere vtilior, quãuis in eo nõnihil deſiderẽt eruditi. Batetur Martialis quodã verſu, in ſuis libris mala plura eſſe, quàm bona, aut mediocria, nec ali ter vllũ ſcribi librũ ſolere:nemo tamen ſanus ideo libros eiuſmodi omnes contẽnen- dos aut reiiciẽdos eſſe dixerit. At Gratianus noſter plurimus abũdat preclaris aureisq́; ſentẽtiis, vt æquũ nõ ſit, ob nõnulla, ſi quę in eo deprehendũtur errata, è ſtudioſorum manibus librũ lõge vriliſsimũ excutere, nullo dũtaxat meliore, probatioreq́; allato. Al- terum volumen eſt Gregorij noni editum nomine, quod diuerſorum pontificũ Ro-
manæ ſedis epiſtolas, quæ dicuntur Decretales, cõ plectitur. In eo Decreralium volu- mine
nr en en Sen, deseet, uer Shef ieRepewaerhr⸗—— ö————————————jjjj—ſ

534“ mine multa intueri licet, quæ à priſca illa diſciplina, quã decretorum liber à Gratiano editus continet, multũ degenerét. Atque hinc natum eſt illud apud noſtrates tritum ac vulgò iactatum, Malè cum rebus humanis actum eſſe, ex quo decretis alæ acceſſe- runt. Eſt enim hæc rerum humanarum conditio, vt ferè in deterius prolabantur: Sic omnia fatis, in quit poëta, in peius ruere,& retr ſublapſa referri. Eius tamen libri le- ctio negligẽda iuris ſtudioſo non eſt, quòd multa ad iuris non modò pontificij, ſed etiam ciuilis cognitionem vtilia contineat. Quo enim tempore conſcri ptæ ſunt illæ epiſtolæ, quibus pontifices Romani de iureconſulẽétibus more veterũ im peratorum reſpondebant, cauſæ eccleſiaſtice anti quam ſimplicitatẽ iã amiſerant, erantq́; huiuſ- modi, vt ad eas dirimẽdas ac definiendas I. C.& pragmatici adhiberentur: vnde factũ eſt, vt canonum peritus, niſi idẽ iuris ciuilis ſcientia inſtructus ſit, vulgari prouerbio inter rudes& imperitos numeretur. Alius eſt liber Bonifacij octaui, quẽ ideò in Fran- cia receptũ non eſſe accepimus, quòd quæ in eo extant conſtitutiones, pleræque in odiũ,& æmulationem Philippi Francorum regis edite,& ad Romanæ aule quæſtum excogitatæ credantur. Vtcunq; ſe res habeat, quiſquis in foro hodie verſari cupit, nõ parũ eius libri lectione iuuari poteſt: nec diſsimilis eſt cæterorũ librorum tum à Cle- mente quinto, tũ ab aliis promulgatorum ratio: ex quibus, ſi cũ iudicio legantur, fru- ctus& cõmodi plurimum colligere licet. Quanquam enim libenter facio, vt iuuenes ad horũ librorum ſtudiũ adhorter:tamen ab omnibus vitiis eos pertinaciter vindica re nequaquam inſtitui. Illud enim fateri vel inuiti cogimur, mores hominum eccle- ſiæ tirulo inſignitorũ ita paulatim degeneraſſe, vt poſteriores cõſtitutiones pontificũ ferè anterioribus cedant, ac de eis merito dici poſſe videatur quod ſcribit Homerus, I1a* εο Nag 0¹ aια ςι ⁶mράαανιι arg ë⁸△oyTai. Oi aXovSG aα⁵ονε‧ πσνεσ‿ T⁸ Tar ods aρειεε⁶.. b lta que ſicut hoc tẽpore valde neceſſariũ eſt, ſacerdotũ deformatos mores ad priſcã religionẽ reuocare:ita expediret fo rtaſsis ex tot tãtiſq́; cõſtitutionibus põtificiis, quic- quid verius, ſyncerius ac vtilius eſt in breue ali quod volumẽ conferre. Nec id futurũ aliquando deſperamus hoc preſertim pontifice Iulio 3. quẽ rumor eſt(atque vtinam is vanus non ſit)de ruinis eccleſię fulciendis& reſtituendis canonibus antiquis ſeriò cogitare. Quo nihil poteſt in eius mentẽ ac cogitationẽ cadere diuinius. Extãt Heſio- di verſus, quibus ætatis ſue vitia deplorat,& ſe alio tẽpore natũ non eſſe conqueritur, Maus dαα☛έμρε αον εꝓνάκ ντντινιμ οσ ℳμꝛε éα b A⁴eσνναα æose hayeny jeeda Naidal. b Sed quoniam his votis nihil proficitur, modis omnibus enitendum eſt, vt veteres mores ac inſtituta reuocantes, auream quandam ex ferrea ætatem efficiamus. Vetus eſt illud, Moribus antiquis res ſtat Romana, viriſq́. Quod de ecclelia& ſtatu eccle- ſiaſtico multo verius dici poteſt. Nec aliter cenſuerunt antiqui illi patres in conuẽtu Niceenſi, qui ita decreuerũt, ràεε μν e ιττ. Quã ad rẽé noiter hic tractatus no- nihil vt ſpero, adiumẽti allaturus eſt: hoc enim mihi propoſitũ fuit, vt ſenſim ab heroi cis ætatibus ad noſtrorũ vſque tem porũ fecem deueniés, priſcos canones ac inſtituta primuùm, deinde recentiores conſtitutiones in mediũ adduceré: ſed temporis vbique Pabins ratione, quo edita, ac promulgata quæque fuit, exẽpla quoque interſerui, ex Euſebio, Sozomeno, Socrate, Theodorito, Chryſoſto. Baſilio, Gregor. Hierony. Au- guſt. Cy priano, atque aliis veteribus ſcriptoribus eccleſiaſticis decerpta, quos mihi eã ob rẽé euoluere omneis non ſine magno labore ac vigiliis neceſſe fuit. Itaque quiſquis omnium ſæculorum, atque ætatum à Chriſto,& eius apoſtolis ad noſtra vſque téẽpo- ra canones, decreta, conſtitutiones, ritus, moreſq́; eccleſiaſticos noſſe, ac inuicem con- ferre volet, hi noſtri libri ſi minus ſatisfacient omnino, certè non minimo eifuturos adiumento confirmare auſim. Nam cùm hæc primùm ſcribere aggreſſus ſum, mihi tantùm animus erat, commentarios ad memoriæ ſubſidium,& locos communes de rebus in foro vſitatis conſcribere, qui mihi ad cauſas forenſes tractandas vſui eſſent. Verùm
eſ Ar crabi va lu prilt quod prie pon
nön keol. Hacu expot
V operi
ua qy modi
cebit. kecit Liuius
ſd Sui
huere umin krur,
auld
Augda
drir leiun Cxtet fere t nine quæ omnn
elb pulus llom
Viait

1535
Verùm ab amicis perſuaſus, vt commentationes meas cum ſtudioſis communicaré, non inuitus feci, vt rerum omnium, quæ in iure pontificio diſputantur, fontes indi- carem ac patefacerem, quò ad plures manaret noſtrarum nigHiarum i que ſit, vtili- tas,& non iis tantùm qui foro& litibus dediti ſunt: ſed cæteris etiã omnibus prodeſ- ſem. In iis ſanè quę ad forũ& iudicia precipue ſpectant, modũ adhibui, qui docendi rationi& methodo, quam in toto hoc opere ſecutus ſum(haud ſcio, quàm fœliciter) mihi cõuenire videbatur: nec ſingulas quæ incidere ſolent, quęſtiones, queq́; ab aliis ſpinosè ſubtiliterq́; diſpurantur, omnino hic agitandas eſſe putaui. Quanquã pleraſ- que ſic attigi, vt verear ne à quibuſdã in ea re nimius exiſtimer, qui nihil de fece, quod aiunt, nos haurire facile patientur. Malè etenim docet, qui omnia docet. Idq́; à nobis non multos ante annos ſatis demonſtratũ eſt in eo libello, quem de docendi diſcen- dique iuris ratione ad And. Guillartum ſcripſimus, qui tum nobis ius ciuile interpre- tantibus operam dabat, nunc præfectura libellorum iuuenis adhuc, ſed prudentia ſe- nili in regia, ſummiſque tribunalibus fungitur. Ac eleganter Chryſoſtomus: In lam- padem, inquit, ſi parũ inſtillaueris olei, ſatis alimenti habet ignis: ſin iuſto largius in- fuderis, etiam quę in ea eſt flammam extingues. Nec minus venuſta ſimilitudine vſus eſt Ariſto, Gręcè quidem vti& Chryſoſtomus, ſed in hanc ſententiam: Veratrum ſi cos ereia craſsius ſumptum fuerit, purgat: tritum verò ac cõminutum, ſuffocat: ſic& nimis an- fenmaci ia ſubtiliſque in philoſophia diſputatio. Quodad elocutionem attin idnã hi worshomina Aa ſubtiliſque in philoſophiadiſputatio. Qu 1 eutionem attinet, quidnã hic pręſtiterim, paucis dicã. Equidem vt à nouo illo& verè portentoſo genere orationis, uod barbari doctores condiderunt, multũ ſemper abhorrui: ita dedi operam, vt pro- priè, Latinè, ac dilucidè res mirum in modũ inuolutas& obſcuras explicarem: nã ius pontificum, quod multos annos iacuit, nec vllum habuit lumen Latinarũ literarum, nõnihil excitare ac illuſtrare conatus ſum: idque tametſi conſecutum me non profi- teor: ſecutũ tamen eſſe præ me fero. Ac vehementereos hortor, qui maiorem dicendi facultatẽ ſibi comparauerint, vt inchoatum informatüm que à nobis opusaliquando expoliant. Non enim heęc niteſcere poſſe diffidimus, modò egregius quiſpiam artifex operi manus admoueat Illud ſanè omnino vitare non potuimus, ne rebus nouis no- ua quedã imponeremus nomina, aut recepta vulgò retineremus: quamquã id à nobis 3 modice factũ eſt,& cùm ad id nos cogere inopia videbatur. Licuit enim, ſemperq́; li- arũ noneſſecmt cebit Signatũ pręſente nota producere nomen. Quod& in philoſophia Cicero ipſe 1 fecit plerun que,& alij non pauci quorũ apud omnes eruditos grauis eſt authoritas. Liuius quidem de ſummis magiſtratibus Carthaginenſiũ loquens, non conſules eos, enitendum the ſed Suffetes potius vocat. Itaque faſtidij delicatiſsimi eſt, ca verba contemnere ac de- rtatem efficiui ſpuere, quę à noſtræ religionis authoribus,& veteribus theologis vſurpata ſunt. Quo de ecclelia&ls nomine Spiridion quendã epiſcopũ apud Cyprios concionãtem, acriter obiurgaſſe qui illi parlesis fertur, vt Sozomenus ait. Hæc de pontificio ſeu canonico iure, deq́; noſtro inſtituto teè nolerhic rir pauloͤ fuſius præfari volui, Vt quãta ſit huius iuris nõ ſoſum vtilitas, ſed etiã dignitas ſitũ tuit xt ſeali 1 quędam& amplitudo, ĩis pręſertim iuuenibus, qui liberalius inſtituti, cane peius&an- 9 gue ius pontificiũ oderunt hoc tẽpore, planũ facerem,& ſimuloſtenderẽ in re tenui, ieiuna& abiecta, vt eſt quorundam perſuaſio, tantã me operã non collocaſſe. Nam cæteris, qui nulla re magis quàm quęſtu& lucro cõmouentur, quales permultos alũt ferè tribunalia, ſuperuacanea fortaſsis oratio noſtra futura eſt: cùm hi vel eo ſolo no- mine ius canonicũ amplectantur, ac velut filiolã exoſculentur ſuã. lis enim litibus, quæ ex rebus eccleſiaſticis oriuntur,& iure magis pntificio quàm ciuili dirimuntur, omnia vix fora hodie ſufficiũt: cuius rei duę mihi preęcipuæ videntur eſſe cauſæ: Vna eſt, quia perſonarũ eccleſiaſticarũ, quę iure põtificio reguntur, ea eſt multitudo vt po- pulus vniuerſus in treis ordines diſtribuatur, Sacerdotiũ, Nobilitatem, ac Plebẽ, quo- rũ omnium ampliſsimus eſt ſacerdotũ ſiue eccleſiaſticorum ordo: Altera cauſa eſt, quia immenſas eccleſiæ opes nemo non, quibuſcunque modis poteſt, ad ſe rapit: in- nume
s cäſtitnrionesne
rquod ſcribitin
1
formatos moreal arionidus pöuii conferre Neulim rumor eſt(auram canonibus anns lere dininius rit
1eee n, Ae““—y— 3 8“———-——y

1536 numerabiles eius rei gratia paſsim excogitantur technæ& fraudes, veteres canones d. indignè miſerabiliterq́; ſoluuntur:Vt quæ inde naſcuntur, cõtrouerſiarum neque fi- b nis neque modus vllus reperiatur. Vnde fit, vt nulla alia ex re vberior quęſtus ad cau- ſidicos, pragmaticosq́; redeat-Proinde qui ad quæſtũ omnia referunt, nec vllum ſibi alium finem ludiorum, ſcopumque proponunt, hi mea oratione non egent, quò ad
jalliciantur. Cum iis igitur mihi res eſt impræſentiarum, qui
lis ſint,& literis elegantioribus expoliti, ius pontificiũ obeas, cauſas auerſantur& faſtidiunt, quibus noſtra oratione iam ſſe opinor. Nam iſti vituperant factum quod abaliis vnũ
Jaudatur maximè: quòd videlicet cum antiquorum canonum ſimplicitate,& graui-
tate recentiorũ argutas, vt dicunt, ineptias coniunxerimus. Eſt enim poſteriorum ca
nonum vſus hodie maior& frequentior in foro. Sed illi fortaſsis de rebus forẽſibus admodum lſolliciti non ſunt. Itaque illud eis obiiciemus, quod elegans& feſtiuus poëta ſcribit: Non opus eſt nobis nimium lectore guloſo. Hunc volo, qui fiat non ſi- ne pane ſatur. Et ſaneè mirari ſatis non poſſum iſta ab iis deſpici, qui libros de facris, ſacerdotibus, cæremoniisq́; veterum ethnicorum cum voluptate legunt, eiuſque rei ſcientia, vt honeſta ac liberali delectantur. Nam vt eis cõcedamus poſteriorum pon- tificum decreta veteribus longe diſsimillima eſſe,& quedam fortè in eis reperiri, quę
frudium iuris pontifici cùm generoſioris indo de quibus iam diximus, aliqua ex parte ſatisfactum e
aliquam emendationem correctionêmque deſiderent:tamen viciſsitudinem illd ad- geüun
mirabilem ac murationem cognoſcere iuuat, quam in noſtra religione tot ſæcula pe AMcuu
peperunt. Num minus libenter Neronis& Caligulæ perditiſsimorum hominum res Ui
geltas legimus, quàm Auguſti, Traiani, Marci& quorundam aliorum, qui prudenter dit
& fœliciter Romano præfuerunt imperio? Eſtenim harum rerum cognitio homine pe
politico digna:nec dubium eſt quin iura, quibus nunc vtimur, pontificia, ad ſtatum wnru
publicum& politiam maximè ſpectent, quæ tamerſi aliquando emendata immuta- 8
—... NAabe
tàque fuerint, vt ſepe res huiuſmodi ſolent:tamen futurum auguror, vt eorum cogni- Ar
tionem nihilominus affectet poſteritas, nec ſatis eruditus habeatur, cui hæc ignota goni
fuerint. Illud poſtremo hic admonere lectores volumus, quædam in his ſcriptis inue- coaſer
niri poſſe, quibus nondum ſuprema manus im poſita ſit. Id enim nobis non licuit, 8 .... 5. Otl
cum otij temporiſque ſatis ad ea recognoſcenda, limandaq́; non ſuppeteret,& ma- in.
gnæ nos rariones impellerent ne vltrà editionẽ differremus. Idq́; ed nos æquiore ani- 403
mo fecimus, quòd ſpes nobis ſit multorũ exemplo ſcripta noſtra, quãuis edita iã per- muca
uulgatâque, cum id neceſsitas popoſcerit, emendare,& ſubinde opus ſub incudẽ ita ege
......-— ce
reuocare, vt nouiſsima quaque editione abſolutius atq; limatius in publicũ prodeat. 1 3
b S. acerdo
b dio me
ET MINISTERIIS EC. 17,10nJ ber,
cIESIASTIcCIs. ne ach
kacue
&A RGV MENAIVI M. 1 S c
Voniam via& ratione de beneficils eccleſiaſticis diſſerere inſtituimus, operæpretium nobls viſum eſt, ab b wa
a2 Eccleſia initium facere: Deinde miniſieria, officiag eccleſiaſtica fic deſcribere, vut quid vniuſcuiuſ- acc
que ſit propriunn, facilè intelligi poßit. Nam hoc fundamento non iacto qui rem tractant heneficiariam, ls
ſapenumero eos perturbare omnia ac confundere videmus: Quiſquis enim neſcit, quid ſit Eccleſia, quid Gnf
Iaſtica, quemadmodum à politica differat, qui ſint epiſcopi, presbyteri, diaconi, hypo diaconi, Cali hu- dumt
iuſmodi eccleſiarum ſiue gubernatores, ſiue miniſtri, hunc neceſſe eſt in magna rerum, quæ ad hoc argumentum per- Ran
tinent, ignoratione verſari: Elemẽta ſiquidem haæc ſunt totius juris pontificij, quo vtimur, quõdque tot voluminibus tone
perſcriptum nobis pontifices reliquerunt. sSed& de monachis quoque aliquid attingere oportet: idque eo magis, doli
quia beneficia, quæ regularia dicuntur, aliter ſatis commodè explicari, cognoſcique non poſſunt. fxi
18 agere
1 Kaadid
““ 1 24 A e emen rri
b dmul
t ame
düe

nur, pontificia, ah ando emendauim auguror,vteormas habeatur, cuilugn xdam in hisſcits d enim nobi mn G non ſupperat ldq; ed nos rgun
oſtra, quäuis 81
inde opus ſode
autius in publi
8 2 b 1537 DE ECCL ES IA PbOTESTATE
ECCLESIASTICA ET CIVIII, AC DE
VITRIVSQV E DISGRIMIN E. CAPDPVT P RTIMY M.
Iuitas vna eſt inter Chriſtia- nos, vnaque Reſp. latè per or- bem diffuſa, nec vllo circun- ſcripta loco, quã vſitata iam receptaque appellatione Ec- cleſiam dicimus, huius ſacro- (anctæ& auguſtæ ciuitatis ſta —I— tus in ſacris,& facerdotibus, & magiſtraribus conſiſtit, vt de publico Romano- tum iure ſcribit Vlpianus. l.j. de Iuſt.& iur. Nã erſi religionis& ſacrorũ procuratio omnibus aliis re- bus antiquior nobis eſſe debeat, tamen imperio magiſtratus ad traquillitatẽ inter homines tuendã
eſt opus, ſine qua ne religio quidem conſiſtere po-
teſt. Itaque luſtinianus noſter maxima Dei inter homines dona eſſe ait Nouel. 6. ſacerdotiũ& im- perium, quòd vnum diuinarũ rerum admimſtratio, alterum humanarum gubernatio moderatiôq́; fit. Non enimvt apud Hebræos quondã atque Roma- nos iidem& reges erant& pontifices, Euſebius lib. 1.hiſt. eccl. c..c. cleros. ⁊. diſt. ita in Chriſtiana Ke- publ. idem homo vtramque perſonam fuſtinet& vtrumque munus exequitur: ſed duæ ſunt functio nes diuerſæ, quarum vnaquæque plurimum operis habet ac difficultatis.c.duo ſunt.96. diſt. Commu- nis tamen eſt vtriuſque finis& ſcopus, nempe reli- gionis& mandatorum diuinorum in otio& pace conſeruatio. Hinc luſtinianus noſter de conſenſu& concordia rerum diuinarum& humanarũ, ſacer- dotij& imperij loquens, ſymphoniæ verbo vtitur. Eius verba hæc ſunt: Nouel. 42. 6⁷ε à& beisτε τe, 2 d⁴νερ ννα ruu³αννν uεid ro&ορiaν as 299 Kes roiiσadα dois. Nec minus imperiu maxgiſtra- tus, quàm ſacerdotium à Deo conſtitutũ eſt, vt do-
cet Paulus ad Rom. c. 13. Sunt enim magiſtratus&
ſacerdotium velut vnius corporis, id eſt, Eccleſiæ duo membra præcipua: quorũ alterũ alterius auxi- lio eget. Sed eò ſacerdotiũ magiſtratu dignius ha- betur, quòd hic corpori& rebus externis, illud ani- mæ ac ſpiritui potiſsimum eruiat. d. cap. duo funt. Itaque harum gubernationem altera ſpiritalis vul- g dicitur, quia ſpiritus& animæ tantùm eſt cura tio, altera temporalis, quia noni æternarum rerum ac ſpiritalium adminiſtratio eſt, ſed externarũ po- tius& corporalium, quæ ad temporariam lianc vi- tam pertinent,& pro tempore, mutationem reci- piunt. Id ſatis oſtendit Valentiniani imperatoris
oratio de Ambroſij ad epiſcopale munus promo-
tione, apud Theodoritum, lib. 4. c. 7. Nã cùm Am-
broſius, qui tum Prætura fungebatur, omnium fuſf
fragiis lectus cſſet epiſcopus Mediolanenſis eccle- ſiæ, exultans gaudio Valentinianus, dixit ſe gratias
agere Deo, quod s animorum curationem ei viro
tradidiſſet, cui ipſeè antea corpora cõmiſerat. c. Va-
jentinianus. 6. diſt. Tamerſi autem eccleſia, cœtus
. c,/,„. 9 4 7.
ac multitudo Chriſtianotum ommum, fidehüm 85
it, ramen aliter nonnunquam accipitur in iure põ- . Laar, rAAſenrn ſ. 2,JZrur
tificio: nem pe pro collegio& cõuentu ſacerdotum,
ac miniſtrorum doctrinæ di uinæ, qui clerici appel- lantur. not. in c. relatum. de teſta. c. cum clerici. de verb. ſign. c.vlt. ne præl. vices ſuas. Hinc poteſtas ec- cleſiaſtica, à ciuili ſeu politica diſtinguitur. Sed de vtriuſque poteſtatis diſcrimine& officiis videndũ eſt,& ab eccleſiaſtica tanquam ſublimiore dignio- rèque incipiendum. De poteſtate& iuriſdictione eccleſiaſtica. CA P. 11. OAeeidorum functio& officium latiſsimè patet.
Nam præter docendi munus adminiſtrandi ſa- cramenta, ordinandi miniſtros eccleſiæ,& quædam
alia, quæ non ſunt inſtitut i noſtri, poteſtatem habẽt aliquas veluti leges condendi de cæremoniis,& aliis id genus, vt omnia decenter& ordine fiant. Item de rebus in religione obſcurioribus iudicium faciunt: ac ſi quæ dubitatio emerſerit, corum cogni tio eſt, non magiſtratuum ciuilium. l. omni innoua- tione. C. de ſacroſ. ecel. Cauſam enim fidei in eccle- ſia agendã quis abnuat:inquit Ambroſius c. conue- nior. 23. q. 8. Præterea iuriſdictionẽ aliquam,& coer- citionẽ habent in eccleſia, quoniã abſque diſciplina aliqua munus ſuũ tueri non poſſunt. Ea autẽ diſci- plina duplex eſt, vna populi, altera cleri. Nã popu- lum ſibi commiſſum, corripiendi caſtigandiq́;& à ſacra cõmunione arcendi ius habent, ob graue ſci- licet delictũ& contumaciã, quæ noccat eccleſiæ. c. nouit. de iudic. Quæ poteſtas nihil detrahit impe- rio magiſtratus, quia nihilominus coercere,& legi- timis ſuppliciis delinquentes afficere ei licet. I.i. C. de ſumma trin. l. placet. C. de facroſ. eccl. Poteſt& ſacerdotibus obſiſtere, ſi temerè& ob alias cauſas, quàm quæ canonibus expreſſæ ſint, quempiã à cõ- munione fummouerint. No. 123. vt paulò pôſt do- cebimus. Ad hæc delicta quædam ſunt, quæ legibus non puniuntur, vt vſura, concubinatus, periurium, &c. correctioni tamẽ eccleſiæ ſunt obnoxia,& ideo crimina eccleſiaſtica appellãtur. Hæc de cauſis cri- minalibus. Cauſæ verò ciuiles laicorũ in cccleſia non iudicantur, niſi quæſtio aliqua de fide, aut re alia ſpiritali occurrat. d. c. conuenior. d. l. omni in-
nouatione aur niſi conſentiant litigatores. l. ſi qui
ex conſenſu. C. de epiſc. aud. Non ignoro Theodo- fium imperatorẽ Romanum legem promulgaſſe, qua cautum erat, vt lites omnes& controuerſiæ forenſes ad iudicium eccleſiæ remitterentur, fi al- teruter litigatorum id poſtularet. Quæ lex a Caro- lo Magno poſtea renouata, confirmataque fuit. cap. quæcunque. it. quæſt. j. cap. nouit. de iud. Sed muta- tis epiſcoporum moribus, in deſuctudinem abiit, vt credibile eſt, vtraque conſtitutio. Nec verò du- bium eſt, quin ſacerdotibus reges omnes ac prin- cipes in huiuſimodi rebus cederc, ſeque eis ſubie- Gos agnoſcere debeant. cap. quoniam. 18. diſtinct. c. quis dubitet. cap. duo funt. 96. diſt. Quamobreim
Valentinianus imperator, cùm de epifeopi cuiuſ-
1 2— A 1* 3 G 19 4½ AP,.
dam electione ageretur, ita locutus eft ſacerdoti- ₰ 2
—. 1. O,
bus: 1 alem 111 pontiticall conſticuite ſede, cui X m085
IVI 111
——————————
8ö———————
Serreeeeneeeped. e er fpeeee ee ee
QſͤoZoZöoö———ZZöZZ— —.
—.——;;—:—::V:;;—’x——
Teé——y

1538
qui gubernamus imperium, ſyncerè capita noſtra ſummittamus:& cuius monita, dum tanquam ho- mines deliquerimus, neceſſariò veluti curantis me- dicamenta ſuſcipiamus:& Conſtantinus ad epiſco- pos conuentus Niceni: D cus, inquit, vos conſtituit ſacerdotes,& poteſtatem vobis dedit de nobis quo- ue iudicandi. hiſto. eccle. lib, 10. Proinde Innocen. pontif. Rom. Arcadium Imperatorem à ſacra com- munione ſummouit, quia conſenſerat, vt loannes Chryſoſt, à ſua ſede pelleretur. d. c. duo ſunt. Et Am broſius Valentiniano Imperatori fortiter obſtitit iubenti, vt templũ ſedemque ſuam Arrianis cede- ret. Sed nihil eſt ea hiſtoria memorabilius, quam Theodoritus lib. 5. deſcribit de Theodoſio Imper. quem idem Ambroſius cùm Mediolanenſis epiſ- copus eſſet, non ſolùm excluſit à communione& ingreſſu templi: ſed etiam ad publicã pœnitentiam depoſita purpura„omnique regio ornatu, adegit, quòd apud Theſſalonicam aliquot millia hominũ indicta cauſa, ipſius iuſſu trucidata eſſent:vt neſcias maiorêmnc epiſcopi libertas, an imperatoris obe- dientia animiq; demiſsio admirationẽ mereatur. c. cùm apud 1I. q. 3. Ac vt eius rei perpetuum ſupereſ ſet monumentum, pleniòrque eſſet ſatisfactio, ſuis
monitis& exhortationibus perfecit quoque Am-
broſius, vt legẽ promulgaret Imperator, quæ etiam-
num in codice Iuſtiniani inter conſtitutiones Im-
eratorias extat. tit. de pœnis. 1. ſi vindicari. in hæc verba, Si vindicari in aliquos ſeuerius contra no- ſtram cõſuetudinem pro cauſæ intuitu iuſſerimus, nolumus ſtatim eos aut ſubire pœnam aut excipe- re ſententiam: ſed per dies triginta ſuper ſtatu eo- rum, ſors& fortuna ſuſpenſa ſit. Eadem humilitate ac deiectione vſus eſt Federicus prim us, qui Aeno- barbus eſt appellatus, in Alexandrum I II. pontifi. Rom. ſed vi& armis, ne dicam tyrannide pontifi- cis coactus, qui Imperatorẽ pro templi foribus hu- mi proſtratum pedibus calcaſſe fertur, ac illud ex ſacris literis pronunciari iuſsiſſe, Super aſpidem& paſiliſcum ambulabis, conculcabis leonem& dra- conem. Nec verò aliorum principum neceſſaria eſt commemoratio, qui à pontificibus Rom. excom- municati ſunt& anathemate notati: cùm in mani- bus omnium ſint hiſtorie,& quæ adduximus exem- pla, ad ig quod inſtituimus demonſtrandum ſuffi- ciant. Quod ad gdiſciplinam clericorum attinet, no- tandum eſt, ob quaſcunque cauſas laici caſtigantur ab eccleſia, muſtò magis eos puniendos eſſe. Sed magiſtratus nihilo ſecius in eos animaduertunt, oſtquam à ſuis amiſtitibus depoſiti, ac de gradu ſuo deiecti fuerint, nifi crimina ſint eccleſiaſtica. Nouel, S83,& 123, Eccleſiaſtica voco non ea tantùm, de quibus locuti ſumus, concubinatum, periurium, &c.ſed etiam venationem, bellum, aut negotiorum ſæcularium tractationem, aliave id genus, quæ cle- ricis interdicta ſunt, cæteris non item. Nam de iis non cognoſcunt magiſtratus, d. Nouel. 83.& 123. De cauſis verò ciuilibus clericorum non ſacerdotes olim, ſed præſides& magiſtratus cognoſcebant. l. cum clericis. I.omnes. l. Iubemus. C. de epiſ.& cler. Sed ne auocarentur à miniſterio ſuo,& vt promp-
tius lites finirentur, Iuſtinianus çiuilium quarundã
cauſarum cognitionem eis permiſit: ſed ita vt libe- rum eſſet victo, ſententiæ contradicere& ad ciui-
Franciſci Duareni lurilcon.
lem magiſtratum prouocare. d. Nouel. 83.& 123. c. ſi
quis. II. q.-. Verùm conſtitutiones Romanorũ pon- tificum huic iuri non parum derogauerunmt: quibus cautum eſt, non ſolùm vt clerici ad magiſtratus tri- bunal inuiti non trahantur, ſed vt ne volentes qui- dem iuriſdictioni magiſtratus ſe ſubiicere poſsint, ſiue ciuilis ſit, ſiue criminalis cauſa. c. ſignificalti..
ii diligenti. de foro cõpet. Qua de re videnda ſunt
quæ Gratianus ex varlis authoribus collegit quæ.
ſtione prima, cauſæ ſiue hypotheſeos vndecimæ.
De pænis& coercitionibus eccleſiaſtict. CA P. III.
à Vod autem diximus de coercitione, quam habent ſacerdotes tum in clerum, tum in po- pulum, id paulò longiorem explicationem defide- rat: quia nondum ſatis demonſtratum eſt, quo ge- nere coercitionis poſsint vti,& varia cõmemorã- tur pœnarũ genera in antiquis recẽtioribusq́; cano- nibus, quarũ vt grauiſsima, ita etiã vſitatiſsima fuit olim exterminatio illa, quã canones aροαηά,&
daud eμ, nos excommunicationem vulgo appella-
mus: Eaque vti aduerſus quenquam non licebat, niſi ex graui aliqua cauſa, propter quam canones id fieri iuberent, vt ait Iuſtinianus Nouel. 123. Nam is qui excommunicatus& anathema factus eſt, nõ ſolùm à ſacris ſummouetur, verùm etiam ab ho- minum conſortio, quaſi aqua& igni quodammo- do interdictum ei ſit. Eſtque hoc pœnæ genus illi non diſsimile, quo Druydes facerdotes Gallorum olim vſos fuiſſe teſtatur Cæſar lib. 6. de bello Gall.
his verbis: Si quis aut priuatus, aut publicus eorum
decreto non ſtetit, ſacrificiis interdicunt, Hæc pœna
apud eos eſt grauiſsima. Quibus eſt interdictum, ij numero impiorũ ac ſceleratorum habentur, ab iis omnes diſcedunt, aditũ ſermonêmque defugiunt, ne quid exX contagione„incommodi accipiant:ne- que iis petentibus ius redditur, neque honos vllus cõmunicatur, Solebant quoque Gręci ρν/ερο τν⁸ a„οεοαeε,— uy Ieay, id eſt, foro& ſacris arcere. Cuius pœnæ pleraque in Græcis authoribus exem- pla reperiuntur. Sed& Plin. lib. 6. c. 22. teſtatur re- gem Arabum morte multari, nullo interimente, auerſantibus cunctis,& commercia etiam ſermo- nis negantibus. Magnus autem eſt huius excom- municationis vſus propter diſciplinam Eccleſiæ& excommunicati emendationem: eſt enim neruus
eccleſiaſticæ diſciplinæ, vt verè Innocentius quar-
tus ait c. Cum inter. de conſuet. Nec vt pareat quis, ideo excommunicatur, ſed vt pudore ſuffuſis re- ſipiſcat tandem,& ad frugem bonam redeat. Quod cùm acciderit, abſoluitur,& ad ſacram com- munionem admittitur. cap. inter hæc. 33. quæſt. z.& hæ ſunt claues regni cœlorum, poteſtasque ligan- di& ſoluendi, quàm Chriſtus apoſtolis ſuis eorũ- que ſucceſſoribus conceſsit. cap. audiuimus. cap. quodcunque. 24. quæſt.i. Quod eſt accipiendum, ſi quis ſimpliciter excommunicatus fuerit. Si enim inter ſacros homines,& vt Græci dicunt a⁵νμάe, habitus ſit authoritate Eccleſiæ propter atrociſsi- mum fortéè ſcelus aliquod„omnis ci ſpes veniæ vt plurimum adimitur. cap. Engeltrudam. 3. quæſt. ¹. cap. nemo. II. quæſt. 3. Cap. ſi quis ſuadente. I7. quæſt. 4. Sed quo grauior eſt pœna, eo apud Deũ futurus cſt acceptior, ſi eccleſie iudicium æquo animo fe- rat, hocque commodo ſeueritas condemnationis compenſ
poteſl
ſolenn
datior vertat. velb. ſ lico,y dagiſt rlel Unus la rec AMcie wale Loc duac curi
togl
nota r& litos rent itan
riali
leruo⸗ unne la ſun ur nb 00 cer

riorn,
1 rin
—
Dnnjdes ſacerdoned adur Crfar li een n pruatus aut pudlan cnfcis interdicmnka ima. Qudus ettimm (celeratorum kubaa h disũ ſermonemim we, incommod aum us redditur, neqpeiru dant quoque Grxc than „, id eſt, foro& un
ue in Græcis authoie
& Pln.lb.5. cun te multari, nulom 8,& commercuauss egnus autem el be
De ſacr.eccl. miniſt. ac benef. Lib.I.
eompenſatur& mitigatur. Verùm animaduerten- dum eſt, non temere quenquam olim abſolui con- ſueuiſſe abſque caſtigatione aliqua propter exem- lum, vt dixi,& vt exploratum eſſet, eum ſeriò ad Rcleliam redire. Itaque vt ſatistaceret Eccleſiæ uam læſerat,& ſimul pœnitentiæ ſuæ, ac mutatæ voluntatis clarum documentum præberet, plorans & ſordidatus publicè abſolutionem petere cogeba- tur. 3 ſa aliqua honeſta aliquando remittebatur, ſicut& pleræque aliæ pœnæ cccleſiaſtica auctoritate alicui inflictæ. Eaque remiſsio quæ indulgentia vulgò ap- pellatur, res cſt apud nos hodie frequentiſsima. not. in c. quod autem. de pœn.& remiſ. Præter hanc excommunicationem, quæ tam clericis quàm lai- cis varias ob cauſas irrogatur, aliæ ſunt pœnæ eccleſiaſticæ, quibus clerici præcipuè affici ſolent:
Nam miniſtcrio, officibõque ſuo vel ad tempus. c.
presbyter. 2.. 5.vel in perpetuum iis interdicitur. c. ſi quis viduam.jo. diſt. c. ſi quis amodo. 8I. diſt. Fit- que interdum hæc interdictio ſimpliciter& ſine adiunctione, interdum adiicitur, vt nudum honoris graduſque ſui nomen retineat abſque adminiitra- tionc. Qua pœna Melitium epiſcopum aliquan do multatum fuiſſe ſcribit Theodoritus lib.. c. 9. Tri- ar. lib. z. c. 12. c. presbyter. 28. diſt. c. presbyteros. ĩ0. diſt. Aliquando eriam augendæ pœnæ cauſa expri- mitur, vt in monaſterium coniiciatur& includa- tur. ſi epiſcopus.0. diſt. Eſt& pœna carceris iure pontificio recepta. c. quamuis. de pœ. in 6. Quam- uis à iuris ciuilis auctoribus non probetur. 1. aut damnum. de pœnis. Sed& curiis olim tradi ſole- bant, eiſdem ſeruituri, ac ex clericis fiebant curia- les, quorum in iure ciuili crebra eſt mentio. c. cleri- cus. 3. q. 4.c. ſi quis ſacerdotium. c. ſtatuimus. II. q.1. Verùm curiam interpretati ſunt quidam pontifices oteſtatem ciuilem,& magiſtratum, cui traduntur ſolenni exauctoratione præcedente, quam degra- dationem vocant, vt magiſtratus in cos amimad- uertat.c. ad falſariorum. de cri. fal. cap. nouimus. de verb. ſign. c. degradatio. de pœ. in 6. Quod non co dico, vt eiuſmodi exauctorationem improbẽé, aut maxgiſtratus animaduerſionem in criminibus, quæ eccleſiaſtica non ſunt. Cuius etiam meminit luſti- nianus in locis ſuprà adductis: ſed morem in eccle- ſia receptum nocentes clericos tradendi ſuppliciis afficiendos, veteribus cognitũ fuiſſe vix mihi per- ſuadeo. Huius autem pœnæ exemplum eſt apud Iuſtinianum Nouel. 123. cùm iubet presbyteros aut diaconos, qui poſt ordinationem vxorem ducunt, curiæ cum bonis ſui tradi. Meminit& Theodori- tus lib. 4. c. 22. trip. hiſt. lib. 7. c.vlt.& lib. 6. c. 7. Sed notandum eſt eos, qui ita condemnati eſſent, hono- re& priuilegiis curialium ſiue decurionum frui ſo- litos nõ fuiſſe, quamuis onera omnia curialia ſubi-
rent, vt ex nouella Iuſtiniani XLV. de Iudæis, Sama ritanis& hæreticis facilè colligitur. Ac de iis cu-
rialibus, quos Maiorianus in quadam conſtitutione
ſeruos Reipub. vocat, multa apud Gratianum le-
guntur.33.51. 53. diſt. quæ à propoſito noſtro alienio- ra ſunt,& aliãs fortè à nobis explicabuntur. Repe-
ritur& inedixæ ſiue ieiunij pœna in iure potificio. c. presbyter. 82. diſt. Item infamiæ atque adeò ſuppli-
cij corporis. c. ante omnia. 35. diſt. c.conſpirationum.
c. cum aliquis. i.. ꝗ. 3. Sed hæc ſatisfactio ex cau-
II. q. J. c. I. 23. q. 5. De exilio,& deportatione loquitur Gregorius in quadã epiſtola decretali. c.i. de calũ. Ex quo apparet iudicia eccleſiaſtica à magiſtratuũ animaduerſione non multum differre, ſi recentiorũ canonũ ſine delectu ratio habeatur. not. in c. quali-
ter. de accuſ. Sed magiſtratus noſtri vſquequaque non permittunt, vt à veterũ canonũ præſcripto hic
recedatur. Ac memoria repeto damnatũ fuiſſe non ita pridẽ iudicio curiæ centumuiralis archiepiſco- pum Biturigũ, quòd ſacerdotes aliquot liburnicarũ ſiue triremiũ præfecto vinciendos& remigio man- cipandos tradidiſſet. De multa ſeu pœna pecunia- ria, quæ hodie quorundã antiſtitum ærariũ nõ me- diocriter augere ſolet, quæſtio agitata eſt,& ſanè
propter auaritiæ ſuſpicionẽ ab eo ſacerdotes abſti-
nere decet. c. licet. de pœnis. Idque exemplo Theo- doſij Imperatoris, qui ſe hoc cauere ait, ne in iis quæ ad morũ correctionẽ ſpectant, fiſci rationẽ ha-
bere vidcatur. l.1. C. de ſecun. nupt. Quatenus autẽ
eam pœnã irrogare liceat, copiosè docer Felinus in c. Irrefragabili. de off. ord. Sed inſtituti noſtri eſt in
hoc exordio capita rerũ antiweütend ea ſigillatim pertractare, quæ propriam diſputationẽ requirunt.
An iur gladij habeat Eecleſia.
X hss conſtat ſacerdotes iuriſdictionẽ aliquã
tam in populũ, quàm in clerũ ſemper habuiſ⸗ ſe:ſed olim moderatius aliquanto exercebatur, nul-
la vi corporali adhibita. Sed incorruptius ac ſince- rius& magis ex vſu, vt arbitrot, eccleſiæ. Cuius rei vel illud argumentum eſt, quod Eugenius ſecun- dus inſtituiſſe carceres& vincula ad clericos coer- cendos primus omniũ fertur. Nunc ea pœnarũ ge-
nera excogitata,& vſitata ſunt, vt iuriſdictio eccle- ſiaſtica à gladij poteſtate non multũ diſcrepet: cùm tamen nullo vnquam tempore tanta fuerit morum corruptio in eccleſia. Sed nec ca iuriſdictio ab epiſ-
copis ipſis nunc exercetur, quod olim non ſolum
magna cum grauitate,& decore, ſed etiã lenitate ac ſimplicitate fiebat, ſed à vicariis quibuſdã iuridicis, qui officiales vulgò dicuntur. Quorum auditoria calumniis, impoſturis ac ſtrophis forenſibus quæ-
cunque regia ac prophana tribunalia longe ſupe-
rant. Gladij igitur ius imperium non habent ſacer-
dotes, ſed magiſtratus ciuilis, vt clarè teſtatur Chri- ſtus, cùm ait: Regnum meum non eſt de hoc mum
do,&: Reges gentium dominantur eis. Vos autem
non ſic. Nam& Petrus præcipit eis, vt paſcant gre-
gem non dominantes. Inde Hieronymus ad Nepo. Epiſcopi, inquit, ſciant ſe ſacerdotes eſſe, non domi n08. c. eſto. 95. diſt. Itaque dicuntur non habere ter- ritorium, nec præbendi, ſummouendique faculta- tem, l. pupillus.§.territorium. de verb. ſignifi. magi- ſtratibus quibuſdam Romanis non diſsimiles, qui vt Gellius ait libro 12. vocationem habebant, non prehenſionem. Nam& luſtinianus noſter epiſco- pos non dominos, vt hodie vulgò appellari ſolent, ſed ſpiritales patres vocat, Nouel. 81. Nec nos mo- uere debet, quod pleroſque ſacerdotes, atque ec-
cleſias imperium illud, quod à iurcconſultis dici-
tur merum, omnêmque iuriſdictionem exercere.
vidcamus. Ea ſiquidem poteſtate non vt ſacerdo-
tes, ſed vt Duces, Comites, ac domini vtuntur. uod non videtur viquequaque im probandum
eſſe, modò ca gubernatio à ſpiritali procuratione
Mm 2
Peeee e er e e e h ee-ehn—““ 2 2— 4 8 “——y—
1539
CAP. I177.

—
1 5 40 aos non auertat. Nam ſicut prædia ſibi donata à principibus aut aliis propria habere ac retinere poſſunt: ita& iuriſdictionem, quæ cùm prædiorum donatione transfertur. Præterca quid verat domi- num ac principem ciuitatis alicuius aut prouincie, ſi idoneus reperiatur, epiſcopum creari? Quod ſi vſu venerit, nemo dixerit, opinor, eum facultates ac patrimonium ſuum deſerere oportere: quaſi id retinendo, epiſcopali munere fungi non poſsit. Cer- tè apud Theodoritum lib. 2.. 30. cuiuſdam lacobi
mentio eſt, qui eiuſdem ciuitatis& princeps& epi-
ſcopus fuit. Sed ea iuriſdictio nihil cõmune cum ſa cerdotis officio habet. Ideòq́; cùm eam exercet ſa- cerdos, aut eius nomine alius, duplicem gerere per- ſonam intelligitur. Itaque ab eorum iudiciis non ſynodi, non Epiſcopi, non Archiepiſcopi, non deni-
que Romani pontifices: ſed rex tantum: ac iudices regij appellantur. Hinc etiam vulgò traditum eſt, ſecundum leges ciuiles& regias cam iuriſdictio- nem exerceri debere. gloſſ. in cap. vlt. de præſcript.
cap.quo iure. 8. diſt. Nolim tamen epiſcopos negle-
cta propria functione prophana tractare negotia,
niſi fortè neceſsitas aliqua vrgeat. Idque Euſebij il-
lius exemplo, quem Theodoritus lib. 4. cap. 13. ſcri- bit militari ornatu& thyara capiti impoſita Syriã
circumeuntem presbyteros& diaconos creaſſe.
Sed plerique ſunt noſtro tempore à religione& ſa- cris, quàm quiuis Satrapæ,& principes prophani longe alieniores. Nec aliud eis curæ eſt, quam vt ditionem& poſſeſsiones ſuas quo iure quaque in- iuria tueantur& augeant. Similes enim planè ſunt Demadi illi Athenienſi, qui nolentibus Athenien-
ſibus diuinos honores Alexandro decernere, Vide-
te, inquit, ne dum cœlum cuſtoditis, terram amitta- tis. Ac mihi nunc venit in mentem fabellæ, quam Fulgoſius ille, qui Ligurum imperio deiectus fuit, lib. 6. ſuorum collectaneorum refert in hanc ſenten- tiam: Cùm Archiepiſcopus idemque dux Coloniæ Agrippinæ in Germania per quendam pagum iter faceret,& ingens armatorum numerus more gen- tis eum proſequererur, forte forruna bubulcus ne- ſcio quis eum aſpiciens, vehementius ridere cœpit. Ac interrogatus quænam tanti riſus cauſa eſſet, re- ſpondit, valdè ſibi ridiculum videli, quod Petrus apoſtolus ſacerdotalis ordinis princeps,in tanta in- opia vitam egiſſet, vt eius ſucceilores adeo locuple- tarentur,& regibus ſatrapiſque pares fierent. Obii- cieme verò Archiepiſcopo perſonam ſe duplicem ſuſtinere, ducis ſcilicet,& epiſopi& tum ducis munere fungi, cùm armatus, ſatellitibque ſtipatus incedit, in ſacra autem æde epiſcopum ac ſacerdo- tem agere, multo maiorem cachinnum ſuſtulit ru- ſticus. Denuò igitur cauſam rogatus, Velim, inquit, hoc vnum abs te doceri, cùõm hunc ducem cuius perſonam geris, iam fato functum cacodæmones ad inferos rapient, quonam iturum eſſe epiſcopum exiſtimas? Excipitur tamen pontitex Romanus cõ- ſtitutione Bonifaciana, quaſi ius gladij habeat in omnes Chriſtianos, ſed vſum& executionem ſpon te regibus concedat, negotiis ſpiritalibus nimis ſci- licet diſtrictus& occupatus. extrauag. Vnam ſan- tam. de maior.& obed. Itaque cõferendi regna to- tius orbis Chriſtiani,& eadem auferendi poteſta- tem ſibi vindicat.c. venerabilei. de elect. c. ad apo-
Franciſci Duareni luriſcon.
ſtolicæ de re iudic. in 6. cle. Komani. de Iureiur. Et
certum eſt Chilpericum regem Francorum homi-
nem minimè malum ac ſimplicẽ à Zacharia pon- tifice deiectum regno,& Pipinum in locum cius
ſuffectum fuiſſe. c. alius. 16. q. 6. Alius quoque ponti-
fex nomine Leo, Carolum magnum creauit Impe- ratorem,& imperium ex Græcia KRomam tranſtu- lit& Innocentius quartus habito conuentu Lugdu
ni Federicum ſecundum Imperatorem Romanum
abdicauit imperio. d. c. ad apoſtolicæ. Quibus exè- plis admonemur pontificem Romanum, tanquam monarcha ſit, in omnes imperatores ac reges im- perium exercere,& quicquid habẽt imperij ac ma-
leſtatis reges ac imperatores, id ab eccleſia Roma-
na omnino pendere. Quod& Clemens quintus in
concilio Viennenſi conſtituit. cle. paſtoralis. de re iudic. Sed ea conſtitutio ſic diſplicuit nobili Iuriſ- conſulto Cyno Piſtoricuſi,vt eam quaſi ex pontifi- ciorum errore profectam notare ac eleuare non du- bitauerit. Atque ita cenſerunt plerique alij non cõ- temnendæ auctoritatis Iuriſcon. Bar. verò cam per- functoriè& dicis cauſa, vt ira loquar, tueri videtur magis, quàm verè& ex animo. Idque apparet pri- mùm ex eo quòd fluctuat ille contra morem ſuum nec certam profert ſententiam. Deinde quia non obſcure ſiguificat ideo ſe eam conſtitutionem de-
fendere, quòd in loco Eccleſie Romanæ ſubiecto
maneat. Bart. in l.i. de req. xcis. Extat ſanè conſtitu- tio Clementis V. qua Bonifacianam ſic interpreta- tur, vt Francorum regem non aliter pontifici Ro- mano ſubiectum eſſe dicat, quàm ante eam conlti- tutionem fuerat. Idq́ue in Philippi Pulchri Fran- corum regis gratiam ſe facere teſtatur, qui grauem ca de re contentionem cum Bonifacio habuerat. extrauag. meruit. tit. de priuileg. Quale verò hoc beneficium pomtificis in regem fuerit, alij viderint. Ego certè neminem paulo ſaniorem, eruditiorém- que hoc tempore eſſe arbitror, cui incœptum lllud Bonifacij probari poſßsit. AC maximè vetẽdum eſt, ſi tales eſſe pergant reliqui, ne D. Bernardi vatici- nium tãdem verum eſſe comperiamus, qui ad Bu- genium pontificem Rom. ſcribens de vtroque gla dio: Vtrumque, inquit, habere ſi voles, vtrumque perdes. lib. 2. de conſid. ad Eug. Traditũ eſt in Me- roc, Iouis ſacerdotes adeò ſuperſtitione implelſſe animos, vt nonnunquã miſſo nuntio necẽ regi Ae- tiopie demãdarent nullo detrectante, aut mandatũ iuſsionemve abnegãte: donec ad Erganẽ regẽ per- uentũ eſt, qui omues occidit& ſacerdotiũ Sſtulr. De ciuili gubernatione. CAP„ b P Olitica gubernatio magiſtratus, à Deo perin- de conſtituta eſt ac ſacerdotium ipſum, vt antè diximus. c. quæſitum 23. quæſt. 4. Quod aded verum eſt, vt ita ſenſerint Ethnici, inter quos Ho- merus diſertè ait regis imperium à Ioue proficiſci. Verſus eius hi ſunt, lib. I. Iliad. επάια ς—mαοντν ει⁸ K- ueos nuss Tunn ⸗ Qax³ν,&s Ssu⁴£(⸗
6GA Xy. Et lib. 2. Huεμν 8 u⁸ο 85* Aore⁸ε S⸗ Ga
r. Tiμmνη H uο⁹ς 65 1,Ne. Me tτε geus. Id
enim natura eſt inſitũ hominibus, authore Arilto-
tele. Quare cùm id ius naturale ſit, d eſt, àA Deo na-
turaliter mentibus noſtris inditum, neceſſe eſt, vt&
divinum quoque dicatur. Id docet Paulus Koman.
33. cùm ait, Omnem hominem poteſtatibus Fereh. lenti
ſena nec⸗ jeta⸗ folt⸗ fee 16 9 lido Wes ſle li Ve- göin heru ellc ſuua wec cl tb u ib gucd deli gittan fijcas ſclen fecit ſona Nor pocf lal
9. pli ferul fune tamu princ ſt ſk proh lgior plina ea pra namt leriſ
nime
Kaniü
Nlaf ſone luntin nret ose n judi fan. Ale. addh döt guri Ani ſito, tortb enim

un
.
ucdtile conttam. t ſementiam. Deince, leo ſe cam contum wo Ecceſie Romar derercs. Extatlutn u Doniiacianam feis regem non aliterfun 5 umaa 16 8 tetamaun dem cum Bonifuhun n. de priuileg Gn cs in regem e
I arburor cui ums,
pobit. Ac maiimd elle— Row. ſctibens de qui habere ſ d V uid ad Eug. 4
5 aded luperſtinan 4 a miſo nuntione
1 1
ne cauſa gladium geſtare, cùm ad vindicanda ſce- lera, Dei miniſter fit. Qu9s enim doctrina& ex- hortario ſacerdotis compeſcete ac meliores effice- re nequit, hi metu ſuppliciorum abſtinere 4 flagi⸗ tiis per magiſtratum coguntur. c. non fruſtra. 23. q.j. 1.1. de inſtit.& iur. Petrus quoque nO8 admonet Vr regenl honore proſequamut, v tꝗque don rantum El, ſed etiam præſidihus ab eo miſsis ad nocentiũ vin- dictam& laudem Ttectè agentium pareamus. Ma- gnum igitur Dei donum eſt,& non mediocris vſus inter homines hæc poteſtas„quæ rerum omnium ad incolumitatem ſtatus publici ſpectantium gu- bernationem complectitur. Sola enim ſacerdotibus relinquitur Eccleſiæ rerumque eceleſiaſticarum ac ſpiritalium curatio.c.te quidem. I1. ꝗ.1. Sed poteſtas hæc ciuilis vtcunque delibata primùm à ſacerdo- tibus, deinde ſenſim ac pedetentim adeò imminu- ta eſt, vt ad extremum penè in ordinem redacta ſit. auod iam à nobis demonſtratum eſt. Illud præci- Suè hic tractandum occurrit, an principes ſeu ma- giſtratus in Eccleſiam, réſque aut perſonas eccleſia- ſticas imperium aliquod& poteſtatem habcant,& ſciendum eſt verbis tam Petri, quàm Pauli ſupra recitatis, quia generalia ſunt, etiam clericos& per- ſonas eccleſiaſticas contineri. c. agnum. II. q. i. De Romanis pötificibus aliquid ſupra attigimus, quo- rum aliqui Imperatorem dominum ſuum nomi- nare haud quaquam veriti ſunt. c. ſacerdotibus. u. q.1. c. Salonitana. 63. diſt. c. quoties. I. q. 7. Alij etiam ipſius iudicium libenter, aut æquo certè animo ſub- icrunt. c. nos ſi incompetenter.. q. ⁷. Sed hoc nimis ſanè odioſum hac tempeſtate argumentum omit- tamus. Notandum eſt præterca magiſtratum ſiuc principem non modò corporis ſubitantiæq́ue no- ſtræ cuſtodem eſſe, quaſi ad vim atque iniuriam prohibendam tantùm conſtitutus ſit: ſed etiam re-
ligionis& cultus diuini, quod ad externam diſci- b plinam attinet. Quamuis eniim legibus ciuilibus
cea præci puè contineantur quæ ad arcendam iniu- riam tuendamque pacem pertinent: tamen& de pleriſque aliis rebus ad honeſtatem aliquam,& ma ximè ad religionẽ ſpectantibus leges fiunt. Quarũ omniũ cuſtodem eſſe magiſtratum Ariſtoteles ait. Tria fiquidẽ iuris præcepta ſunt, quorũ primũ eſt, Honeſtè viuere ciùſque præcepti multa exempla ſunt in iure ciuili, de quibus alibi diximus. Nec me
latet de rebus ſacris ac ſpiritalibus iudiciũ eſſe ip-
ſius eccleſiæ. Nã ſynodi epiſcoporũ ac presbytero- rũ de rebus ſacris rectius, quam prephani homines iudicare poſſunt. d. l.omin innouationc. C. de ſacro
ſan. eccl. d. c. conuenior. Quod ſatis animaduertit
Alexander Ko. Imper. quauis Chriſtianæ religioni addictus nõ eſſet. Sic enim de eo ſcribit Làpridius: Põtificibus tantũ detulit& quindecim viris, atq; au guribus vt quaſdã cauſas facrorũ à ſe finitas iterari Kaliter diſtingui pateretur. Nec alienũ eſt à propo- ſito, quod de Leontio Tripolitano epiſcopo à ſcrip- toribus eccleſiaſticis memoriæ proditum eſt. Cùm enim Conſtantius Imperator in conuentu epiſco- porum de eccleſiaſticis multa verba faceret,& pro
mulgaret conſtitutiones, omnibus aliis approban- tibus, hic ſolus obſtinatè tacuit. Ac ſciſcitante Im- peratore cur ipſe loquentibus cæteris ſolus taceret,
4 440
he facr. eccl. miniſt. ac benef. Lib. I.
lentibus fubditum eſſe debere, nec magiſtratum ſi-
reſpondit ſe cogirabundum mirari apud ſe quòd à propriis negotiis tantum ei ſupereſſet otij, aliena vt curaret. Quamuis autem de rebus ſacris iudicium ſit Eccleſiæ, vt diximus:tamen vbi ſemel conſtitu- ta ſunt ac iudicata, magiſtratus officium eſt Eccle- ſiæ iudicia& decreta tueri& conſeruare, ſi id ne- ceſſarium eſlè perſpexit. Itaque blaſphemias, hære- ſes,& omnem impietatem externam punit& vin- dicat. cap. quando. 23. quæſt. 4. c. de Liguribus. cap. quali 23. quæſt.. Sacerdotes item in officio conti- net magiſtratus, diſciplinam eccleſiaſticam conſti- tuit ac reformat.c.filiis.16. quæſt.. Quorſum enim tot conſtitutiones principum editæ ſunt de officio
ſacerdotum,& diſciplina eccleſiaſtica, niſi eas exe-
cutioni mandare poſsint: Quales permultæx ſunt Romanorum imperatorum lib. I. Cod. Iuſtinia.& lib. ra'ν εlςσέν. Sed multo plures extant principum Galliæ antiquorum,& Caroli Magni præſertim, breui, vt ſpero, in Ilucem exituræ, vt de recentiori- bus taceam, quæ nemini non hodie in Gallia co- gnitæ ſunt. Ex Muübus facilè perſpici poteſt, princi- pem leges condere poſſe, quibus epiſcopi cæteri- que omnes Eccleſiæ miniſtrt ad canonum eccleſia- fticorum, veteriſque diſciplinæ obſeruationem in
regno ac ditione ſua compellantur. Eõque iure at-
que auctoritate poſt hominum memoriam vfi ferè ſunt reges noſtri, non tantum in Galliæ ſuæ epiſco- pPos, ſed in ipſos etiam pontifices Rom. ſi quid in fi- nibus Galliæ aduerſus canones& diſciplinam ec- cleſiaſticam moliri viderentur. Huiuſque libertatis expreſsiſsima quotidie veſtigia conſpiciuntur in ſummis tribunalibus, cùm à reſcriptis Romani põ- tificis appellationes interponuntur. Nam etſt ab executione eiuſmodi reſcriptorum appellari ſoleat magis, quàm à reſcriptis: tamen effectu hæc appel- landi genera non differunt:& videtur hic mos ex errore interpretis ortum habere, cap. I. de app. qui reſcriptum D. Pij apud Vlpianum è Græco in La- tinum maleè conuertit. Et quoties præſens rerum ſtatus mutationem aliquam in ſpiritualibus rebus poſcere credebatur, habito conuentu epiſcoporum Eccleſiæ Gallicæ, quod tempori viſum erat conue- nire, conſtituebatur. Ac tantum abeſt, vt Romani pontificis vllum interueniret decretum, vt is etiam interdum in ordinem cogi ſoleret. c. de capitulis. 10. diſt. Exemplorum pleni ſunt annales noſtri& acta monumentaque curiæ Pariſienſis de Clodo- ueo, Carolo magno, Ludouico Pio, Philippo Au- guſto, ſancto Ludouico, Philippo Pulchrro, Carolo quinto, Carolo ſexto, Carolo ſeptimo,& aliis regi- bus perpetuæ memoriæ cauſa diligentiſsimè per- ſcripta,& vulgò circunfertur libellus curiæ Pari- ſienſis ad Ludouicum vndecimum Francorum re- gem miſſus, in quo miſerabilis illa Eccleſiæ confu- fio, ac perturbatio demonſtrata eſt, quæ ex Roma. næ curiæ nundinatione tum naſecebatur,& ſimul Regum noſtrorum ac magiſtratuum in aſſerenda libertate Eccleſiæ Gallicæ aduerſus põtificem Ro- manum virtus,& coniſtantia. Suffragatur nobis Iſi- dorus apud Gratianum, cui us hæc verba ſunt: Prin- cipes ſeculi nonnunquam intra Eccleſiam poreſta- tis adeptæ culmina tenent, vt per eandem potelta- tem diſciplinam eccleſiaſticam muniant.& paulò poſt: Cognoſcunt, inquis ‚ſe Deo reddituros eſſe Mm 3
Tr erroris ee ͤ
1541
—ͤZI—
yyſÿ— 1—— Besweeieeise eedee ete vFeer S drtt————;—— — — 3———— ve d—
rr eesrnee e,Ere ee-eeeerreeireteweueertzet seeerreede 4“
—————————————————

1542
rationem propter Eccleſiam, quam à Chriſto tuen- dam ſuſcipiuntnam ſiue augeatur pax& diſcipli- na Eccleſiæ per fideles principes, ſiue ſoluatur, ille ab eis rationem exigit, qui eorum poteſtati ſuam Eccleſiam tradidit. cap. principes. 23. quæſt. 5. Prin- cipes enim ſunt religionis& Eccleſiæ defenſores, ac, vt Efaias loquitur, nutritij. cap. 49. Id quod luſti- nianus noſter expendiſſe videtur, cùxm ait ſe nihilo minorem Eccleſiæ, quàm vitæ ſuæ curam habere. Noucl.z. Eédem pertinet Ioadis regis exemplum memoria dignum, quod imitari coguntur aliquan- do reges magiſtratuúſque noſtri: nam cùm ſuſpectos haberet ſacerdotes, ne pecuniam interuerterent, quę offerebatur à populo ad tutelam templi, eam pri- mum in arcam clauſam inferri, deinde ſcriba ſuo præſente fabris ac cæmentariis erogari iuſsit. 4. Reg. cap. 12. Porrò ex iam dictis ſatis colligi poteſt, non omnino alienum à vero éſſe, quod plerique aſ- ſerunt, concilium ſiue conuentum Eccleſiæ, prin- cipis iuſſu& imperio conuocari poſſe: Nam etſi de pontificis Rom. authoritate contendere hic nolim: tamen ſi officio in hac re ſuo non fungatur, nec cæ- teri fortè eius cõſiliarij& collegæ Cardinales vul- gò appellati:ſed canones omnes; quod abominor, & diſciplinam eccleſiaſticam contemnant, ac pro
nihilo ducant: boni certè principis eſt eius negotij
curã ſuſcipere, niſi malit Eccleſiæ deſertor ac prê- ditor verius, quàm turor haberi. Quod non modò Conſtantinum, ſed pleroſque etiam alios impera- tores Rom. feciſſe veteres teſtantur hiſtoriæ. c. ſex- ta. 16. diſt. cap. Adrianus. 63. diſt. V
Quam poteſtatem habeat princeps circa miniſte- ria eccleſiæ.
CAp. VI.
E clericorum ac mini ſtrorum Eccleſiæ ordi-
natione loco magis idoneo diſputaturi ſu-
mus. Sed interim animaduertendum eſt, quamuis ſacra res& maximè ſpiritalis habeatur, nihilomi- nus regem noſtrum in eam plurimum iuris atque authoritatis meritò fibi vindicarenam epiſcoporũ & archimandritarum creatio ferè ex eius nutu pen- det, ſublata canonicorum atque monachorum ele- ctione. Quod ægrè admodum fert hodie vniuerſa eccleſiaſticorum hominum natio, queruntùrque vulgò ex aulicorum fece prophanos abiectiſsimôſ- que homines ſibi antiſtites dari ſolere. Verùm eos cogitare& expendere imprimis decet, cùm corum cupiditas& corruptio tanta eſſet, vt nulla veterum canonum habita ratione indigniſsimos quoſque promouerent, vt in re prorſus alioqui deſperata, hoc velurti cauterium quoddam neceſſarium vi- ſum fuiſſe. Deinde non ita de his rebus princeps decernit, vt incommodis, ſi quæ ſunt, vitiiſque me- dendi facultas Eccleſiæ aut eis qui ſe voρᷣνρ αν⁸ς eius eſſe& capita dictitant, omnino crepta ſit. In
conſecrationibus enim& ſolennibus ordinationi-
bus liberum eſt eis, ſine graui morum, ætatis do- ctrinæ examinatione neminem in clerum recipere, & tales conſecrare ſacerdotes, qui idonei ſint ad quancunque functionem Eccleſiæ, quam princeps
ipſis committere voluerit. Nam princeps impoſi-
tionem manuum, conſecrationem, inquiſitionem
Pranciſci Duareni luriſcon.
eccleſiaſticis viris nunquam ademit, ſine qua nemo eccleſiis præficitur. Huc accedit, quòd cùm prin- ceps patronus ſit eccleſiarum, ac monaſteriorum, non permittunt canones eum hoc iure fraudari: quod nihil plane aliud eſt, quàm præſe nratio quæ- dam, ſeu nominatio: adeò vr pontificibus oblatum nominatümque, ſi idoneus non videatur, reiicere & aliter eccleſiis conſulere liceat. Ac certo certius eſt, nullo vnquam tempore ſiue canonicos ſiue mo- nachos tantuùm potuiſſe, vt ſine permiſſu regis ele- ctionem aliquann celebrare ipſis liceret. Eodèmque iure imperatores ac reges alios pleroſque vſos fuiſ- ſe conſtat etiam in electione Rom. Pontificis. Qua de re multa Gratianus collegit, ad quem lectores remitto. c. Adrianus. c. in ſynodo. c. cùm longeè. cap. Reatina. 63. diſtinct. cap. hinc etiam. 16. quæſt. 1. Op- tarem ſanè àprincipibus maiorem haberi delectum perſonarum. Atramen res eiuſmodi eſt, vt eccleſia- ſtici viri de ſe magis, quàm de principe, qui patro- ni tantum, non etiam ordinatoris officio fungitur, conqueri debeant. Quod ſi culpam conferant in Pontificem Rom. vt pleroſque eorum crebrò face- re audio, quòd probationem ac examinationem ſibi retinere,& legibus omnibus ac canonibus, quoſcunque paſsim ſoluere conſueuerit, ipſe me ni- hil interpono. Penes alios eſto hac de re iudicium. Illud vnum verè ingenuèque dico, nihil reipub. Ec- cleſiæque Gallicæ mihi videri vtilius, quàm aucto- ritate regis paſtores præfici eccleſiis, ſi à Pomtifice Romano obtinere poſsint epiſcopi, vt ordinatio, inquiſitio, ac confirmatio ſecundum veteres cano- nes libera ipſius relinquatur, modoò ipſi officij ſui meminiſſe velint. Quis enim eſt adeo imperitus rerum, vt Roma. curiæ artes non norit,& quantum ca hirudo Gallici exorbeat ſanguiuis quotidie, non ſatis intelligat? Dicam, quod à viris peritiſsimis, ac diu in Republ. verſatis non ſemel accepi, quanquã incredibile videtur, quotannis variorum diploma- tum à pontifice obtentorum nomine ad ſepringen ta aut eo amplius aureorum millia Romam hinc exportari ſolere, quæ ita illic velut capta vinctaque detineantur& cuſtodiantur, vt nullo vnquam poſt- liminio ad nos redeant. Quid multa? In prouerbiũ abiit iandudum Romana permutatio, plumbi vi- delicet cum auro, non minus quàm illa Diomedis & Glauci apud Homerum: cuius& VlIpianus no- ſter meminit. l. I. de contrahen. empt. Nec cauſa- ri poſſunt epiſcopi huius regni liberam non fore ordinationem, ſi regis auctoriras neceſſariò acce- dat: eſt enim ad frænandam non paucorum cupidi- tatem ſummè vtilis ac neceſſaria, qualis fuit olim opuli conſenſus, ſine quo non poterant miniſtri Eccleſiæ ab epiſcopis ordinari. Idq́ue poteſt iis ob- iici, quibus abſurdũ videtur ius, quod regaliorum à noſtratibus vulgò appellatur, regẽ noſtrũ in quaſ- dam ſui regni ecclefias habere. Quid enim aliud
hic agit Rex, ſi pauca quædã excipias, quàm quoda
ciuibus cuiuſq́; cinitatis& plebe quondã fieri ſole- bat:cuius cõſenſu, vt dixi, paſtores eccleſiarũ ordi- nabantur. Nam ipſam ordinationẽ,& inquiſitionẽ, quæ cum beneficij collatione coniuncta antiquitus erat, nunquam ſibi attribuit. Populo autem propter tumultus& diſsidia veriſimile eſt hoc ius ademp- tum, ac in principẽ tranſlatum eſſe. Nam ſcinditur
incertum

didos ompidus ac a loluete nſäeuctus alios clio hac deeh pedconn, niti videti vtilisqun prefici ccclelis, laln poſsint epiſcopi, na mario ſecundum mna lnquatur, modonichi Quss enim eſt aluun f rix artes non nomslam sofbeat ſanguiusqatia am, quodà virscuin auis non ſemel accyei quotanmis vanomt= cutotum nomieisf aurcorum millale x ita illic velutas odiantur, vt nullous b
liberm ecl⸗
.
jncertum ſtudia in contraria vulgus. Quo tamen
iure nec ſemper, nec in omnibus eccleſiis princeps
vticur. Sed de his omnibus infrà copioſius diſſere- mus. lib. 3. c. vlt. b
De Frierarchia,& varius adminiſtrationibus
Eccleſiæ. CA P. VIII.
X Va ſi poteſtas eccleſiaſtica& quẽadmodũ
à politica differat, ſatis pro inſtituto diſſerui-
mus. Nunc de iis videndum eſt, per quos eccleſiaſti
cæ res procurantur& adminiſtrandur. Quorũ va-
rij ſunt gradus. Nam, vt Pettus Apoſtolus in epi-
ſtola Clementis ait, Eccleſia magnæ cuipiam naui
ſimilis eſſe videtur, in qua præter vectores ſeu epi-
batas, gubernatore, proreta, nauta,& miniſtris qui-
buſdam aliis vpus eſt Populus enim in Eccleſia ve
1
ctoribus, Epiſcopus proretæ, presbyteri nauticis, diaconi& alij qui clerici dicuntur, reliquo nauis miniſterio comparantur. Horum igitur alij parent, nullõque munere eccleſiaſtico funguntur.:& hi ver bo Græco laici, quaſi populates vulgo dici ſolent. Alij imperant,& principatum quendam in cxteros habent, qui hierarchia à Græcis appellatur. Quan- quam eo verbo rariſsimè vſos fuiſſe veteres exiſti- mo. Hi enim miniſtri aliorum, quam domini aut principes vocari maluerunt. Quod eorum ſingula- ri modeſtiæ& ſanctitati aſcribẽdum eſſe putamus. sed de nomine, modò vt rem teneamus, minus eſt laborandũ. Vt igitur tota res commodius explice- tur, miniſteriũ doctrinæ diuinæ, quod Lucas vocat
Faxuevlar 100 Xbywà cæteris miniſteriis diſtingue-
mus. Circa miniſterium doctriaæ ani maduertendũ eſt, Chriſti legatos, ſiue Apoſtolos initio exorien- tis Eccleſiæ per ſingulas ciuitates, in quibus Chri- ſtus colcbatur, adminiſtratores quoſdam inſtituiſ- ſe, qui gubernarent eccleſias, ipſisque præeſſent. Hos vocarunt ſacerdotes, quòd ſacrorum curatio- nem haberent,& presbyteros, id eſt, ſeniores, quòd prudentia& grauitate venerabiliores eſſent cæte- tis. Nam hoc Græcum verbum nõ ad ætatem, ſed ad dignitatem quandam potius refertur. ca. cleros. 21. diſt. Idque multis exemplis demonſtrat Budçus noſter. Quam loquendi formam noſtrates imitan-
tur, Seignores vulgò appellantes cos, quos honore
aliquo dignos iudicant. c.1ů. de cenſ. Dicuntur præ- tcrea miniſtri, vt ait Chryſoſtomus, homil. 2. in e- piſt ad Philip.& paſtores quòd miniſtrent magis,
uam dominentur ceteris,& gregẽ ſibi cõmiſſum
paſcãt. Quod verbum iis cõuenire, qui alios guber
nãdos ſuſceperunt, indicat Homerus, cùm Agamẽ-
nonem ſubinde vocat woiutva Xνν. Sed& epiſco
pi quoque, quaſi ſpeculatores atq; inſpectores ſunt appellati. Quo fere ſenſu epiſcopi ab Arcadio lu-
reconſulto vocantur, qui pani cæterisque rebus ve-
nalibus præſunt. lvlt. de muner.& hono. Nam Pau
lus in epiſtolis vtraque appellatione, presbyteri nẽ- pe& epiſcopi, promiſcue vtitur. Idque Chryſoſt. Augulſti. Hierony.& plerique alij annotarunt. dict.
b cap. cleros c. olim. 95. diſt. Verùm communis illa ad
miniſtratio presbyterorum viſa eſt incõmoda pro- pter diſsidia& contentiones, quas pariebat. Quare ne vnuſquiſque ad ſe trahens Chriſti eccleſiam rũ- peret, vt inquit Hierony. operepretium duxerunt in ſingulis ciuitatibus vnum ex presbyterorum ordi- ne cæteris præficere, ita vt cum eorum confilio o-
———
De ſacr. eccleſ.miniſt. ac benef. Lib. I.
1543 mnia gererer, atque adminiſtraret. Huic vni nomẽ epiſcopi quod antè omnibus erat commune, attri- butum: vt inſigni aliqua propriaq́; appellatione à cæteris facilius diſcerni poſſet. ca. legimus. 93. diſt. Proinde ex eo tempore reliqui presbyteri, nunquã epiſcopi ſunt appellati. Euſeb. lib. 6. c. 33. hiſt. eccleſ- & tripart. hiſtoriæ lib. 4. cap. 24. Quamuis epiſcopi presbyterorum nomen non reſpuerint. Euſebius liß.. capite 24.& notandum eſt in ſingulis ciuita- tibus horum presbyterorum collegium quoddam fuiſſe, cui præerat epiſcopus. Cuiuſmodi eſt hodie canonicorum collegium, qui in eorum locum ſuc- ceſsiſſe videntur.& hunc cœtum presbyterorum vocat ſenatum Eccleſiæ Hieronymus-ca. Eccleſia. 16. quæſt. r. Nondum enim presbyteri ſeparatas
„habebant Eccleſias in quibus docerent,& ſacramẽ-
ta adminiſtrarent. Quod vel Sozomenus demon- ſtrat, cùm ait conſuetudinem fuiſſe in Alexandria tempore ſuo, vt vno exiſtente ſuper omnes epiſco- pos, presbyteri ſeorſum Eccleſias obtinerent,& po- pulus in eis collecta ſolenniter celebraret. Trip. hi- ſto. lib. J. cap. 19. Sed creſcente numero Chriſtiano-
rum cum paſsim conſtructæ eſſent baſilicæ ſeu Ee-
cleſiæ non in ciuitatibus modò, ſed etiam in vicis arque pagis, tandem inter presbyteros confuſionis diſcordiæq́ue vitandæ Seu vbique terrarum diui- ſæ ſunt regionibus, ita vt vnuſquiſque ſua Ecoleſia regionẽque contentus ab aliena omnino abſtineret. Cuius rei author fuiſſe dicitur Dionyſius vrbis Ro mæ epiſcopus, vt ex ipſius epiſtola ad Seuerinum epiſcopum Cordubenſem ſcripta colligitur, quæ integra apud Gratianum non extat. cap. 13, quæſt.. De Eccleſiis, inquit, parochianis, vnde apoſtolicam ſedem conſulere voluiſti, qualiter ſint cuſtodiendæ per Cordubenſem prouinciam, ac diuidendę ſacer- dotibus, nihil tuæ charitati melius nobis videtur intimarc, quã vt ſequaris quod nos in Rom. Eccle. nuper egiſſe cognoſcitur. Eccleſiasverò ſingulas ſin gulis presbyteris dedimus parochias,& cœmeteria eis diuifimus. Sed vnicuique ius proprium habere ſtatuimus, ita videlicet vt nullus alterius parochiæ terminos, aut ius inuadat: ſed vnuſquiſque ſuis ter- minis ſit contentus,& taliter Eccleſiam& plebem
ſibi commiſſam cuſtodiat, vt ante tribunal æterni
judicis ex omnibus ſibi commiſsis rationem red- dat,& non iudiciũ, ſed gloriam pro ſuis actibus ac- cipiat. Hanc quoque normam chariſsime, te& om- nes epiſcopos ſequi cõuenit,& quod tibi ſcribitur, omnibus quibuſcunque potueris, notum facias, vr non ſpecialis, ſed generalis fiat iſta præceptio. Ana- cletum autem idem decreuiſſe apud Gratianum legimus, quod Dionyſius Romæ factum fuiſſe re- fert. Presbyteri, inquit, per caſtella& modicas ci- uitates atque villas debent ab epiſcopis ordinari& poni: ſinguli tamen per ſingulos titulos ſuos,&c. cap. epiſcopi. 80. diſtin&t Hilloriographi„vt Plati-
na diuiſionem quandam ritulorum& diœceſium
in vrbe, Euariſto atque Marcello aſcribunt. Sed cu-
ius inuentum hoc fuerit, non multum arbitror ad
rem pertinere. Parœcias autem appellarunt vete-
res fana illa& Eccleſias quæ ſingulis aſsignantur
presbyteris in cuiuſque cpiſcopi diœceſi. Sed paula
tim corrupto vocabulo, parochiæ appellari cœpe-
runt. tit. de paro. Quanquam pro tota illa dicceſi Mm 4
e ee eeer eene. ea MS-ie 1. 1=——–—·—

1544 ipſius epiſcopi, quæ in varias regiones diſtributa eſt, frequenter hoc verbũ accipitur, vt poſtea dice-
Franciſci Duareni luriſcon.
ro quatuor(præter Romanum Epiſcopum, qui ver-
tex omnium,& princeps eſſe dicitur, de quo mox
mus. lib. ⁊. c. 7. Sciendũ eſt præterea poſt hanc Ec-
leſiarum partitionem& diſtributionem Epiſcopi in magna illa dioœceſi ſua& presbyterorum in ſuis Eeclehis parem non fuiſſe poteſtatem atque au- thoritatem: cùm ordinatio presby terorum, cætero- rumque miniſtrorum Eccleſiæ, baſilicarum conſe- cratio,& quædam alia epiſcopo tantůùm permiſſa ſint, non etiam presbyteris inferioribus. cap. perle- Kis.25. diſtinct. De varius presbyterorum generibus. CAP. VI I..
Dberi epiſcopo ſubeſſe diximus: non
omnes eiuſdem gradus, dignitatis atq; autho-
ritatis ſunt. Nam archiptesbyteri inter eos reperi-
untur: ſicut& inter epiſcopos archiepiſcopi. Grat. in dec. 6O. diſt. c.i. de ætat.& qual. Sunt autẽ archipreſ- byterorum duo genera: quorum vrbani quidam di- cuntur, ali) vicani. Vrbani dicũtur, qui in vrbe& in maiore Eccleſia officio ſuo funguntur. Cuùm enim
*
epiſcopus propter abſentiam fortè vel occupatio-
nes ſuas, non poſsit omnia epiſcopi munia vel ſo- lus, vel vnà cum presbyteris obire, ſed curas ſuas cum eis partiri neceſſe habeat:vtilius viſum eſt ex presbyteris vnum cæteris præponere, qui ea que ad presbyterorum officium pertinent, partim ipſe exe
quatur, partim aliis facienda præſcribat: quàm om- nibus ſimul presbyteris id committere; ne conten- tio aliqua inter ipſos ex cõmunione adminiſtratio- nis oriretur. c. officium. de offic. archipresbyt. d. cap. perlectis. 25. diſt. Itaq; archipresbyter vrbanus eam poteſtatem habet in maiore Eccleſia, quam quiuis presbyter in parcœcia ſibi aſsignata habere dicitur. Sed& cæteris quoq; eiuſdẽ Eccleſiæ presbyteris, qui cardinales, id eſt, primarij& precipui dicuntur
ad differentiam eorum qui in inferioribus Eccle-
ſiis ſunt conſtituti, haud dubiè præeſt. ca. ⁊. de offic. archipresbyt. Archipresbyteri vicani nullam in vr- be poteſtatem, nullum miniſterium habent, ſed in maioribus celebrioribusque pagis conſtituuntur, Ac ſingulis præter Eceleſiæ propriæ curationẽ, cer- tarum Eccleſiarum, certorumq́; presbyterorũ; qui videlicet per minores titulos habitant, inſpectio, obſeruatioque cõmittitur. c. vlt. de offi. archipresby. Hactenus de presbyteris epiſcopo inferioribus. Nunc de epiſcopis eſt videndum, quorum varij quoque gradus reperiuntur. De epiſcopis, qui gradus ſint epiſcoporum,;& quæ pote-
ſtas olim fuerit eorump qui chorepiſcopi dice-
b bantur.(CA P. I X. LEAopodum varij ſunt gradus. Quidam enim
præſunt vni alicui ciuitati,& vicis, qui illi ci- uitati fubſunt. Et hi ſimpliciter epiſcopi appellan- tur. Alij non tantùm ciuitati, ſed etiam prouinciæ quæ multas ciuitates complectitur, præſident,& di- cuhtur archiepiſcopi: quòd epiſcopis ſuperiores ſint. Metropolitani autem ideòo vocantur, quia in metropoli aliqua, id eſt matrice ciuitate iam olim conſtituti ſunt. Alij non vni prouinciæ, ſed multis dræſecti ſunt:& in omnes non ſolùm epiſcopos, ſed ctiam archiepiſcopos poteſtatem habent. Ideoque
rimates ſeu patriarchæ dicti ſunt. ca. cleros. z1. diſt.
c. Vrbes. 8 0. diſt. c. ꝑrouinciæ. 99. diſt. Hi ſunt nume-
videbimus) Conſtantinopolitanus, Alexandrinus, Antiochenus, Hieroſolymitanus. c. antiqua. de pri-
ui. c. ſacroſanctæ. c. Conſtantinop. c. renouantes. ca.
diffinimus. 22. diſtin. Quibus& alij quidam veluti minorũ gentium patriarchæ adiecti ſunt, Aquileiẽ- ſis, Cantuarienſis, Biturigenſis& Gradenſis. Ided autem inſtituta eſt potiſsimum hæc hierarchia, vt
auguſtæ illius ac diuinæ ciuitatis, quam nos Eccle-
ſiã vocamus, vnitas ac tranquillitas melius conſer- uetur. Nam Eccleſia vna eſt, inquit Cyprianus, quæ in multitudinem latius incremento fœcunditatis extenditur. Quomodo ſolis multi radij, ſed lumen vnum,& rami arboris multi, ſed robur vnum tena-
ci radice fundatũ. ca. loquitur. 24. q.1. D einde huius
ordinis hierarchici ingens in eo cõſpicitur vtilitas, quòd ſicut epiſcopus conuocat presbyteros ſuæ ci- uitatis& vicorum ciuitati ſubiectorum, vteorum conſilio res eccleſiaſticas adminiſtret,& controuer- ſias dirimat:ſic archiepiſcopus, aut patriarcha ſuæ
prouinciæ aut natio nis antiſtites cogit& congre- X 1.... 3.„f gat, quò grauiora negotia in ampliori maioriq́; cõ-
1 uentu tractari ac definiri poſsint,& quæ perperam
ac iniuſtè decreta, vel iudicata ſunt, ad maius iudi- cium gradatim referantur. 6. q.3.& 4. Nam huius rei gratia ſynodi tam ciuitatum, quàm prouincia-
rum, atq; nationum ſingulis annis indici ſolebant. uod& cõſtitutio-
18. diſt. c. ſicut olim. de accuſat. Quc ne quadam præcipit Iuſtinianus No. de ſanct. epiſ. Illud prætermittendum non eſt, antiquitus cùm e- piſcopi otio, vt veriſimile eſt, ſuo conſulere vellent, vicarios quoſdam epiſcopos ordinare ſolitos fuiſſe qui vulgò chorepiſcopi dicebantur, authore Dama ſo in verboſa quadam epiſtola, quaſi L⁴εανανε id eſt, ruſtici epiſcopi:quia non in ciuitate, ſed per vicos & pagos munus epiſcopi quadantenus gerebant. Nam lectores, exorciſtas, cæterosque inferioris or-
dinis clericos ordinare ipſis licebat, quãuis presby-
teros, aut diaconos ordinare non poſſent. conc. An- cyr. c. 3. conc. Neocæſ. c. 3. conc. Antioch. c. 8.& 0. c. eccleſiis. 68. diſt. Verùm hoc prætextu, quod epi- ſcopalem honorẽ ſibi inſolenter arrogarent tandẽ, nee vlla ſatis bona ratio eorũ inſtitutionis appale- ret, id munus omnino ſublatũ atq; antiquatum ell. c. quãuis. ca. chorepiſcopi. 68. diſt.& facile mihi per- ſuadeo, archipresbyteros, de quibus antè locuti ſu- mus, in eorum locũ ſucceſsiſſe, quibus neq; epiſco- pi nomen attributum eſt, neq; aliud quicquam co- rum, quæ epiſcoporũ propria ſunt: ne fortaſſe ipſis audaciæ atq; inſolentiæ illius, propter quam deiecti fuerant minuti iſti epiſcopi, occaſio præbcretur.
De epiſcopo Romano, ac de eius amplitudine,& autho- ritate tum de nominibus Darib, quibus appellari ſolet. CA p. X.
Piſcopus Romanæ vrbis, quin primus patriar- charũ olim habitus ſit, dubium nõ eſt. Id enim variis conciliis& principum ſanctionibus eſt cõſti- tutum. Nouel. Iuſtinia, 131. Vnde in hiſtoria ecclefia ica non ſemel legimus ius conuocandi vniuerſa- lis concilij ad ipſum pertinere. Quam poteſtatem 4 Chriſto acceperit, necne, meum dffinirc nõ eſt, ſed theologiæ profeſſorum. Ego etenim, qui me durif conſu
tm( teris: vumd Puc

2n.6..K Jn auram zunn inguls amis mdiaih leaccuſi Quod&ch lufimans Na Ei um non cſt, antiqum mile elt ſuo confulre
uhes ordinare d
opi dicedanrur asern m epiltola quali as non in ciaitate, käxa itcopi quadaneufr ciſtas, cæterosqueitu
are ipli licedarqiu 1
wdinare non potun ec.z conc. Ancocr erum hoc prætem
yluluas
— —
2 8
= —
** 4 5 6
De ſac eccl. miniſt. ac benef. Lib. I.
conſultum profiteor, de his rebus tanquam politi- ci cuiuſdam ordinis cauſa hominum conſenſu in- ſtitutis, ita diſſero: veritus ſcilicet, ne theologi noſtri temporis aut interdicto mecum contendant, aut me ex iure manu conſertum vocent, quod temerè in proprias ipforũ poſſeſsiones irruerim. Siue igi- tur hoc datum eſt vrbi, quæ caput imperij erat, ſiue apoſtoli Petti memoriæ, qui primus in ea ſediſſe dicitur, aut denique ipſius Chriſti inſtitutioni, vt vulgò receptum eſt, conſtat vetuſtis temporibus, prim am pręcipuamque ſedem epiſcoporum in Ec- tio moderatè admodum vſi funt, adeò, vt cæteros epiſcopos fratrum, collegarum que loco ſemper ha buerint, nec imperium cxercere in eos regum ac
rincipum more vnquam in animum induxerint. Id quod ex epiſtolis Hieromymi ad Nepotianũ& Euagium facilè perſpici poteſt. Nam& concilio Carthaginenſi 3. ca. 26. vetitum fuerat, ne quis prin ceps ſaccrdotũ, aut ſummus ſacerdos:ſed tãtuùm pri mæ ſedis cepiſcopus appellaretur. c. primæ ſedis. 99. diſt. Itaq; quod de ſummo Romanæ vrbis Dontifi-
catu legitur in Nouel. luſtimiani„ qua de præſcri- ptione centum annorum loquitur, quibuſdam val- de ſuſpectum eſt, nec in Græco Iuſtiniani codice
7 veagν reperitur ca conſtitutio. Hinc Gregorius pontifex Kom. Ioanni epiſcopo Conſtantinopoli- tanæ vrbis, quæ noua tunc KRoma PrOpter tranſla- tionẽ imperij dicebatur, vehementer obſtitit, cm Imperatoris Mauritij authoritate fretus epiſcopum ſe vniuerſalem Eccleſiæ eſſe contenderet,& extat eiuſdem Gregorij in Gratiani collectaneis epiſtola ad Eulogium patriarcham Alexandrinu m ſcripta, qua epiſcopi vniuerſalis titulum quaſi ſuperbam inſolentmque appellationem reſpuit, cap. ecce. 99. diſt. Verùm non ita multò poſt Bonifacius tertius magna comentionc à Phoca Imperatore obtinuit, vt epiſcopus œcumenicus& vniuerſalis fieret:eam- que authoritatem ceteri eius ſucceſſores non ſo- lum mordicus retinuerunt, ſed mirabiliter auxerũt etiam præſertim à Pipini& Caroli Magni F rãciæ regum temporibus, qui ſtudio incredibili Eccleſiã Romanam ſunt proſcecuti, adeò vt regium excedat faſtigium pontificatus,& magnitudine ſua nunc laborare videatur. Admirati funt veteres ſacerdo- tem Commanorum in Ponto, cui vt à Strabone li- teris proditum eſt, regum Ponticorum tẽpore ma- ximus ſecundum regem honos habebatur,& re- gium diadema geſtare licebat. Commana etiam umperio eius ſuberat, cum ſacris ſeruis, qui hiero- duli dicebantur, nõ pauciores ſex millibus, in quos omuem poteſtatem habebat, dempta ſolùm ven- dendi facultate. Nec eo inferior perhibetur Com-
manorum ſacerdos in Cappadocia, de quo multa
idem auchor ſcribit. Fuerunt& alij, quorum ſplen-
dor& magnitudo multum celebratur. Verùm ea
eſt pontificis Romani amplitudo& maieitas, vt o- mnes, quotquot vſquam fuerunt Pontifices ac ſa- cerdotes longo poſt ſe interuallo reliquerit,& hæc, vt ita dixcrim, monatchia magno conſenſu Chri- ſtianorum ideo recepta eſt, opinor, quia tot tantaq; inter epiſcopos erant diſsidia, tam diſcrepantes ſen⸗ tenriæ& voluntates, vt in illa iam propemodũ fer- rea ætate nullum aliud præſentius remediũ ad cõ-
cleſia Rom. fuiſſe. Quo honore atque dignitate ini-
ſeruandam Eccleſiæ vnitatem ſupereſſe videretur. Scitum etenim eſt illud Homeri: Oux&αev ma-
„„.*. Aoxaοεαννν&s voigavοsς S Eis Baxissog. Quid
quod naturales dicuntur eſſe conuerſiones Rerũ- pub. vt mirum non ſit Ariſtocratiam aliquando in Monarchiam commutari,& rurſus Monarchiam in aliud gubernandi genus, cùm vel hæc in tyran- nidem, vel illa in Oligarchiam degenerat. Erenim Hierarchia hæc de qua loquimur, Eccleſiaſtica cò euaſit, vt non abs re quis ciuili cuipiam guberna- tioni eam comparauerit: tametſi longè dignior au- guſtiorque habeatur. Nec ſanè me fugit quid Chri- ſtus ipſe de muneris eccleſiaſtici,& principatus ar- que imperij diſcrimine Apoſtolos ſuos docuerit, quidq́; Petrus ea de re ſcripſerit in graui illa epiſto
Ja, qua epiſcopi officium ab eo deſcribitur. Sed hec
theologis libenter diſcutiẽda relinquimus. Quæſitũ eſt à pleriſque, cur Epiſcopus Rom. Eccleſiæ Papa
appelletur, quaſi hoc vocabulum cæteris epiſcopis
commune non ſit. Verùm illi magnopere fallũtur. cùm ex antiquis ſcriprtoribus cõſtet omnes epiſco- pos ac presbyteros, qui ſanctitate vitæ& doctrina commendarentur, honoris cauſa ſic nuncupari o. lim conſueuiſſe, not. in cap. ſi Papa. 40. diſtin. pauca ex infinitis exempla hic proferam. Hieronymus in epiſtolis, Auguſtinum epiſcopum Hipponenſem ſubinde Papam vocat. Apud eundem Athanaſius, Epiphanius Euagrius, Alypius, Chromatius, Theo philus Papæ dicuntur. Martinus Epiſcopus Brac- carenſis paſsim apud Gratianum, Papa vocatur,& ſæpe concilium Martini Papæ commemoratur ab eodem. c. epiſcopo.&. q.I. cum ſimil. Sic enim ferè li- brum vocant, quem is ex variis Græcorum ſynodis excerpſit atque collegit. Cyprianus quoque Papa crebrò appellatur in iure Pontificio. c. abſit. 5o. diſt. c. omnis. de conſec. diſt. i. c.1. de conſecr. diſtin. z. Nã æd aε Græcum nomen à veteribus vſurparum patrem ſignificat, vel Suida authore. Hinc Arrianus in Bithynmiacis ſcribit, Iouem à Bithyniis æiπ᷑πα appellari ſolitum fuiſſe. Sed vulgò receptum eſt, vt vni Romano pontifici hoc vocabulũ attribuatur. Illud quoq; proprium eſſe Romani Pontificis nors nulli tradunt, vt ſeruus ſeruorum Dei nuncupetur. not. in proœm. Decret. Quò pertinẽt vulgares nec omnino inſulſi verſus, quos Decretorum Gratiani interpres refert, glo. in c. quoties.. quæſt. q4.
ARoma tibi quondam ſuberant domini dominorum=
Seruorum ſerui, nunc tibi ſunt domini.
Verum hæc vt otioſa omnino, aut certè non ad- modum vſui futura iam omittimus. e
De conuentibus eccleſiaftici, quas Synodos vocant.
D capite:ſed ea res pleniorem diſcuſsionem re- quirit. Sunt autem Synodorum tria genera: Vnum
eſt earum quæ à cuiuſque ciuitatis cpiſcopo cele- brantur. Nam epiſcopus ſacerdotes ac presbyteros
parœciæ ſuæ quotannis conuocare ſolet. c. annis. 18.
diſtin. cap. ſicut olim. de accu. Sed quoties, aut quo tempore anni lure pontificio non ſatis exprefſiun- eſt. ltaque hic ſpectanda erit conſuetudo. Niceẽſis
enim
— 4 öde-““ 1 K 3 4— 4 8 „.—“.—„8„˖—“ öſͤͤͤͤͤ
15 45
E Synodis iam aliquid attigimus ſuperiori

1546 enim concilij cand quo certum tempus definitum eſt, de prouincialibus conciliis loquitur, de quib us mox dicturi ſumus. c. habcatur. 18. diſt. Quod à ple riſque animaduerſum non eſt. glo. prag. Ac tametſi ſolenne ordinariumque ſit, ſacerdotes qui Eccleſias regunt ad Synodum conuocare, non etiam cæteros clericos& archimandritas ſeu monaſteriorũ præ- ſules: tamen ſi iuſta aliqua cauſa epiſcopum mo- ueat, his etiam mandare poteſt vt ad Synodum accedant.cap.quod ſuper his. de maior.& obed. ca. epiſco.cap.vltim.id.diſtin. cap.vlt. 28. q. ꝛ. not. in ca. dilectis. de off. ordi. c. ex ore. de priuileg. De ſodali-
bus mendicantibus aliquando dubitatum fuit. Ve-
rùm Gregorius pontifex conſtituit eos ab epiſcopis cogendos non eſſe vt ſolennibus Synodis adſint. c. nimis. de exceſ. prælat. Illud animaduerſione dignũ eſt, eos qui ad Synodum ire non compelluntur, ca- nonibus in Synodo editis obtemperare nihilomi- nus debere. Olim hi conuentus indicebantur vt e- piſcopus ſimul cum presbyteris de diſciplina cleri, de cauſis eccleſiaſticis, de doctrina diuina delibera- ret. Nihil enim quod paulò grauius eſſet, epiſcopi abſque eo cœtu ac veluti ſenatu quodam facilè de- cernebant. 15. q. 7. in decret. Sed huius honeſtiſsimi inſtituri vix vmbram hodie retinemus. Synodus
prouincialis eſt conuentus epiſcoporum cuiuſque
prouinciæ, qui à Metropolitano aut patriarcha cõ- uocatur, cap. regula. 3. diſtin.& tota 18. diſtin, Addit Gratianus authoritate etiam Romani pontificis
ræſente ipſius legato cõcilia prouincialia celebra-
ri. d. cap, regula. Quamuis autem hic conuentus præcipuè epiſcoporum ſit:tamen ab Innocẽtio ter- tio conſtitutum eſt, collegia eccleſiaſtica, quæ vul- gò Capitula vocamus, etiam conuocari debere. ca. Vlt. de his quæ fiunt à præl. Quod tamen pleriſque iuris pontificij doctorihus parum probatur, nota. in cap. graue. de præb. Archimandritas inuitos adeſſe non cogi, vulgò receptum eſt, quòd finguli epiſcopi poſteàâ ipſis exponant, quæ in concilio geſta, conſti- tutaq́; ſunt. c. decernimus. 18. diſtin. Sed verius eſt, non hos tantùm, ſed hos interdum etiam laicos ho- mines adeſſe debere: quòd vel eorum interſit for- raſsis, vel neceſſarium ſit eorum conſilium, not, in d. c. grauc. c. ad ſedem. 35. quæſt.. Nec aliter hoc de- finiri poſſe videtur, cm ex varietate cauſarum pẽ- deat. Et animaduertendum eſt huiuſmodi ſyno- dos ſecundum veteres canones bis in anno aut ſal- tem ſemel celebrari. cap. habeatur.& ſeq. cap. quo- niam. 18. diſtin. Ac in eo conuentu tractantur& iu- dicantur cauſæ eccleſiaſticæ, totiuſque cleri mores reformantur,& corriguntur, vt ſcribit Iuſtinianus, Nouel. 123. de ſanct. epiſ.& Synodus Antiochena conſtituit. cap.ꝓropter. 18. diſtin. Cuius rei gratia te- ſtes, qui dicuntur Synodales, conſtitui moris eſt, ſi- cut& in cuiuſque epiſcopi Synodo. c. epiſcopus in fynodo.‚ʒʒ.q̃.6.cap. præterea. de teſtib, cog. Nam ſi quid grauiùs occurrat in cõuentu epiſcopi,& preſ- Pyterorum quod mairis& amplioris conuentus iudicium poſtulet, aut ſi quis ab eo inuria ſe affe- ctum conqueratur, ad concilium prouinciale id de- ferendum eſt. c. ſi quis à proprio. 21. q.. Illud quæſi- tũ eſt an epiſcopus in eo conuentu deponi ac de gradu ſuo deiici poſsit. Et certũ eſt priſcis tẽpori- Bus id vſitatũ fuiſſe concilio Antiocheno. c. 12². c, ſi
Franciſci Duareni Iuriſconſ. quis à proprio. z1. q. 3. Sed pontificiis quibuſdã de-
cretis talis condemnatio prohibita eſt, inconſulto Romano pontifice. cap. accuſatus.& ſeq. 3. q. 6. not.
in c. ex tuæ. de cler. non reſid. Sed& Gratianus ait huiuſmodi concilia ad corrigendum, nõ etiam ad
conſtituendum, vel diffiniendum efficacia eſſe. 18.
diſt. in prin. Verùm hanc Gratiani ſententiam im. probant multi exiſtimantes Synodum prouincia.
lè canones conſtituere poſſe, qui intra prouinciæ fi nes vim habeant. gloſſ.ibidem. Cuius rei pleraque exempla ex veterum monumentis proferre licet. Sanè in iudicandis cauſis eccleſiaſticis antiquitus multum Romanæ ſedi tributum eſt, adeò vt ple-
runque eius ſedis arbitrio iudicia epiſcoporum at-
que adeò conciliorum prouincialium vel infirma-
rentur, vel rata manerent. Quod vel ex canonibus Sardicenſis concilij perſpici poteſt. c. ſi quis epiſco-
pus. z. q. 6. Acſi tametſi magna ſæpe fuerit hac de
re contentio,& canonibus concilij Mileuitani ab epiſcopis Africanis prohibitæ fuerint huiuſmodi
prouocationes, c. placuit. z. q. 6. quas etiam magno- pere deteſtatur Bernardus lib. 3. de conſid. Romani
pontifices ad extremum obtinuerunt, vt eorum iu- dicio cæteri omnes epiſcopi ſubeſſent, vtqꝗ́ue ipſi nullius cenſuræ eſſent obnoxij. c. cũcta per mundũ.
9. quæſt 3. c. nemini. 7. q. 4. Quod ad cauſas tamen
attinet in quibus ad Romanam ſedem hodie in- terponitur appellatio, decreta Baſilienſis concilij in Gallia ferè obſeruantur, nec diſcutitur aut iudica-
tur Romæ negotium, ſed in qua diœceſi lis cœpta
eſt, in ea iudices dãtur. ti.de cauſis. in prag.& in cõ-
cord. Supereſt vt de Synodo vniuerſali& œcume- nica aliquid dicamus. Ac imprimis quæritur, qui intereſſe huic Synodo debeant: quod Panormita. fatetur nullo iure expreſsũ eſſe in c. graue. de preb.
Et ſanè magna canonum decretorumque pomifi-
ciorum varietas hic reperitur. De epiſcopis orbis Chriſtiani minus dubitatur,& extat in decretali- bus formula& conceptio iuriſiurandi, qua obſtrin- guntur omnes epiſcopi, vt ad Synodum veniantt. c. ego. de iureiur. De monaſteriorũ antiſtitibus, preſ- byteris,& quibuſdam aliis clericis aliquot exẽpla leguntur in iure Pontificio, c. in nomine domini. 23. diſtin. c. Adrianus 63. diſt. Reges præterea ac Impe- ratores, non adfuiſſe tantùm Synodo, ſed& præ- fuiſſe legimus. c. futuram. 1z. quæſt. i. c. nos. ad finem. 96. diſtinct. ca. ſi quis ingenuus. 29. quæſt. 2. cap. A- drianus. 2. 63. diſt. Sed& alios quoq; laicos homines interdũ concilio adhibitos fuiſſe cõſtat. c. ad ſedẽ. 35:q. j. Verùm illud, ſcrupulum pleriſq; iniicit. quòd immenſa illa quorumlibet clericorum turba nõ vi- detur abſq; magno incommodo,& confuſione ad hunc conuentum admitti poſſe. Deinde alienũ vi- detur ab eccleſiaſtica diſciplina, vt laici de eccleſia- ſticis negotiisiudieium faciant. c. bene quidem. 96. diſtin. c. non placuit. 16. q. 7. Confuſio autem vitari poteſt; ſi ex ſingulis prouinciis moderatus aliquis numerus eruditiorum ac probatiorum cligatur,& ad Synodum mittatur. Nam& alioqui paltoribus deſtitutæ manerent Eccleſiæ. De laicis verò nihil aliud reſpandendum nunc occurrit, quàm quod Nicolaus Pont. ſcribit ad Micha. Imperatorem. ↄ6. diſt. Vbinam legiſtis, inquit Imperatores anteceſſo-
res veſtros Synodalibus conuentibus interfuiſſe,
„*
niſl
7 F dicu. conis verbe rum j Cattl ſancit dbul de,n
Un v

erra hülerien
lubitatur,& eugte 1
—
dificio,cin nomiuan
niſi fortè in quibuſdam„ vbi de fide tractatum eſt quæ vniuerſalis eſt, quæ omnium communis, quæ non ſoluùm ad clericos, verùm etiã ad laicos,& om- nes omnino pertinet Chriſtianos: Quamuis enim iudicia eccleſiaſtica ſoli exerceãt ſacerdotes& cle- rici.d. ca. bene qui. tamen vbi de eo negotio agitur
auod ad Eccleſiam vniuerſalem pertinet, quæ non
ſolum ex clericis, ſed etiam ex laicis conſtat, ca. Ec- cleſia. de conſec. diſtin. 3. æquum non eſt laicos ab huiuſmodi geliberationibus ſummoueri, ſed com- muni potius decreto omfia diffiniri, quod& ab ipſis Chriſti Apoſtolis obſeruatum fuiſſe ſatis Lu- &x teſtarur hiſtoria, Acto. 15. Atque ita celeberrimi iuris pontificij doctores ſenſerunt. glo. cap. Adria- nus. 1.6 3. diſt. glo. c.vltim. de his quæ fiunt à præl. ta- merſi Panormitanus in libro quæſtionum; laicis
deliberationem& conſilium permittens, iudicium
ac definiendi facultatem adimat. Nolim tamen in hunc conuentũ quoſlibet laicos paſsim recipi; ſed cum regibus& principibus eos qui in quaque pro- uincia inſignis alicuius doctrinæ;& ſanctitatis no- minè celebrantur. dicto c. ad ſedẽ Idque ſi vnquam alis, maximè hoc ſæculo neceſſarium eſt, quo epi- ſcopatus& ſacerdotia indoctiſsimis hominibus& A religione alienis deferri ſolent. Priſcis tempori- bus rarum ac prodigio ſimile habebatur, aliquem Eccleſiæ præfici, qui diuinarum literarum doctor non eiſet, nec ideò laicorum contemnebatur iudi- cium. Cùm igitur hodie epiſcopi noſtti paucis ex-
ceptis, ſacrarum literarum ſcientia cæteris ex popu-
Io longè inferiores ſint, quonam ore ſoli de rebus diuinis iudicium ſibi arrogabunt? b
De Diaconis, êypodiaconis,& aliis inferioris ordinis &l gradus dlericis. CdAP. XI.
J Vcuſque de iis Eccleſiarum adminiſtratori- . bus tractauimus, qui miniſtri doctrinæ diuine dicuntur:iam de cæteris eſt videndum, id eſt, Dia- conis, Hypodiaconis,&c. Dicuntur autem Diaconi verbo Græco epiſcoporum miniſtri, nec epiſcopo- rum modò, ſed eriam presbyterorum, vt concilio Catrthaginienſi quarto, cap. 37. cap. Diaconi. 9 3. diſt. ſancitum eſt. Et quamuis Diaconi ſeu miniſtri vo- cabulumi epiſcopis quoque ac presbyteris conue-
niat, magis quaàm principis aut domini, atq́; ita o-
lim vſurpatum ſit, tamen iis de quibus loquimur propriè id tributum eſt, vt facilior eſſet eorum à ce
teris diſtinctio. Appellantur& Leuitæ aliquando,
propter ſimilitudinem miniſterij: lege ſiquidem Molaica inſtituti ſunt Leuitæ, vt Aaroni ſacerdoti inſeruirent, ac miniſtrarent. z1. diſtinct. cap.i. Ouam- obrem in ccœtu ſacerdotum, aut coram ſacerdote aliquo Diaconis ſedere vetitum eſt, cap. peruenit- cap. non oportet. 93. diſtin. Inſtitutio autem corum orta eſt ab Apoſtolis, quamuis presbyteti ſeu epi- ſcopi à Chriſto ipſo initituti ſint, vt ait Cyprianus
c. dominus. 93diftin. Cùm enim Apoſtoli in diuina
doctrina occupati miniſttaie nõ poſſent mẽſis, quæ pauperibus tum parari ſolebant, ſeptem Diaconos, ſiue miniſtros eius opetis gratia conſtituerunt. Act. 6. cap. Eorum igitur officium olim in cura paupe- rum præcipuè,& rerum carum quæ Eccleſiæ otfe- rebantur, pauperum clericorumꝗque alendorũ gra-
De ſacr. eccleſ. miniſt. ac benef. Lib. J.
tia verſabatur. ca. præcipimus. 12. 4.1. c. in fanda. 9 ½.
1547 diſtin. Hinc fit vt hodie in Eccleſia oblationes ad altare factas recipiant, cum hypodiaconis ſuis. cap. cleros. 2. diſtin. cap. perlectis. 25.diſtin. Proinde qui- dam iuris pontificij conſultus non leuis apud no- ſtrates authoritatis, Diaconus, inquit, hoſpitalitatis nomien eſt, presbyter ætatis. gloſſ. prag. tit. de æta.& qualit. card. verb. cardinales. Sed poſteà id munus auctum eſt, vt Clementis& Euariſti reſcripta indi- cant. Ait enim Clemens, Diaconi Eccleſiæ fint tã-
quam oculi epiſcopi oberrantes,& cireunluſtrantes
cuni verecundia actus totius Eccleſiæ, perſcrutan- tes diligentius ſi quem videant vicinum fieri præ- cipitio,& proximum eſſe peccato, vt referat hoc ad epiſcopum,& ita epiſcopo ſuggerere, quæ ad cultũ Eccleſiæ& diſciplinam eius pertinent, diaconis cu ra ſit. c.diaconi. 93. diſt. Et Euariſtus, Diaconi, in- quit, qui quaſi oculi videntur eſſe epiſcopi, in vna- quaque ciuitate ſeptem debent eſſe, qui cuſtodiant
epiſcopum prædicantem, ne ipſe epiſcopus ab inſi-
diatoribus quoquo modo infeſtetur, aut lædatur à
ſuis, aut verba diuina detrahendo, aut inſidiãdo pol
luantur, vel deſpiciantur, ſed veritas ſpirituali redo- leat feruore,& pax prædicata labiis cum voluntate animi concordet. cap. diaconi. z. 93. diſtin. Hierony- mus quoque ad Ruſticum de Diaconis ita loquitur vt magnum fuiſſe eorum munus in Eccleſia facilè appareat. Diaconi, inquit, ſunt quos in Apocalypſi legimus, ſeptem angeli Eccleſiarum, hi ſunt ſeptem candelabra aurea:hi ſunt voces tonitruorum, virtu- tum operatione præclari, humilitate præditi, quieti, humiles, cuangelizantes pacem, annuntiantes bo- na, diſſentiones& rixas,& ſcandala reſecantes: do: centes, ſoli Deo colloquentes in templo, nihil peni- tus de mundo cogitantes: dicentes patri& matri, Non noui vos:& filios ſuos non agnoſcentes. Sine his ſacerdos nomen non habet, ortum non habet, officium non habet. Hic miniſter Dei dicitur: quia ſcriptum eſt: Maior eſt qui miniſtrat, quàm cui mi-
niſtratur,& ſicut eſt in ſacerdote miniſtrario, ita in
miniſtro ſacramenti diſpenſatio. Sacerdotibus etiã propter præſumptionem non licet de menſa domi- ni calicem tollere, niſi eis traditus fuerit à diaconis: ita enim dominus noſter omnipotens vniuerſa di- ſpoſuit,vt qui maiorem ſe eſſe crediderit, minor eſ- ſet,& qui minor videretur, maior exiſteret. Deni- que quàm hoc vetum ſit, ipſe perpende. Leuitæ cõ- ponunt menſam domini: Leuitæ ſacerdotibus cùm ſacramenta benedicunt, aſsiſtunt: Leuitæ ante ſa- cerdotes orant:vt ſizdiſtinctio locorum creditur in mundo, etiam in altati Dei videant ſibi Epiſcopi qui ſuperbi ſunt, diaconos anteponi:ſi humilitatem diligunt,& diaconi maiores ſe eſſe in eo quòd ſunt humiles, recognoſcant: tunc demum vt aures ha- beamus ad Deum, diaconus acclamat, ipſe prædi- cat, ipſe hortatur, ipſe etiam commouet aſtantibus ſacerdotibus, ne leuiter hanc vocem qua loquitur hæc,& pacem annuntiat;, audiant, aut negligenter aſpiciant.Sufficit huic ordini, tantũ fuiſſe per Deũ conceſſum, vt non ſolus ſacerdos in templo Dei ſo lum agere& implere vidcatur.c. diaconi.. 93, diſt. Ex quibus locis planum, vt arbitror, factum eſt, cũ doctrinam diuinã& ſacrorũ procurationem, tum diſciplinam eccleſiaſticam ad diaconorum munus & functionem aliquatenus perrinere, quanuis non ſoluùm
— 1 3 4 1 1 8 4 — Lirs Aees“— 2 e——ſ

548 folùm epifcopis, ſed etiam presbyteris inferiores ſint. Extiterunt ſanè nonnulli quondam adeò vecor des, vt eos presbyteris anteponendos, nedum exæ- uandos eſſe contenderent, aduerſus quos acriter inuchentur Hieronymus, in Epiſt. ad Euag. ca. legi- mus. 33. diſt.& Auguſtinus. in quæſtio. vet.& noui teſta. 9.101. Et hãc ſcribit Hieronymus cauſam fuiſ⸗ ſe tãtæ inſolẽtiæ& fupercilij, quia diaconos pauci- tas honorabiles, presbyteros turba contemptibiles faciebat. De Diaconis Romanæ Eccleſiæ Cardina- libus vulgò appellatis, qui moribus noſtris epiſco- os omnes non modo presbyteros antecedũt, pau- 15 poſt diſſeremus. Hypodiaconi longo poſt Dia⸗ conos tempore inſtituti ſunt, quòd diaconi omnia quæcunque ad miniſterium ſuum pertinent, obire & exequi præ multitudine negotiorum nõ poſſent,
nondum videlicet inſtitutis ordinibus, qui inferio-
res dicuntur. Subeſt ergo Hypodiaconus diacono, vt presbytero diaconus, iuxta Vetus prouerbium JeS. 6 JotAs, Jer ε—Qέν 2ea, idquc vOx ipſa ſatis indicat. c. cleros. 21. diſt. Archidiaconi ex corpore diaconotũ creari primum ſoliti ſunt eadẽ ratione qua& Archipresbyteri ex presbyterorũ or dine, de quibus ſupra locuti ſumus:d. c. legimus. nẽ- pe vt quæ ad diaconorum officiũ ſpectant, tã ipſi e- xequerentur, quàm à diaconis exequenda perficiẽ- daque curarent ac iuberent. c. perlectis. 25. diſtin. c. volumus. 89. diſt.& 94. diſt. c. ſi quis. c. vlt. Horum- que inſtitutionem nouam non eſſe ex eo conſtat, quòd Hieronymus eorum meminerlt ad Nepo.& veterum alij plerigue. hiſto.trip. lib.. ca. 48.1 heo. lib. 2. c. 3. Tradunt& hiſtoricorũ nonnulli Lauren- tium martyrem ſub Sixto Pont. Romano hoc mu- nere functum,& pecuniæ eccleſiaſticæ cuſtodiam habuiſſe. Porrò huic diaconorum cœtui, qui ſub e- piſcopo oblationum omnium obuentionumque cccleſiaſticarum curam habebant, cùm valdè ex- creuiſſent eccleſiaſticæ poſſeſsiones ac reditus, ad- iuncti ſunt œconomi, vel potius in œconomos hoe onus reie ctum eſt. c. quoniam. ca. in noua. 16. q. 7. vt liberius poſſent diaconi presbyteris ſacramenta di- ſpẽſantibus in Eccleſia aſsiſtere& miniſtrare:& ne
prædiorum poſſeſsionumque procuratio variæque
lites, quæ earum rerum nomine moueri ſolent, à ſa- cro ſpiritalique munere eos auocarent. concil. Chal ced. c.z6.& Hiſpal. 2. c.9. Horum crebra mentio eſt in conſtiturionibus Iuſtiniani. Tametſi aute m preſ- byterorum gradus quàm diaconorum longè ſu- blimior nunquam non habitus ſit,& contradicen- tium ambitioſa temeritas grauiſsimorum virorũ authoritate repreſſa ſemper ac damnata:illud tamẽ obrineri ad extremum non potuit, vt archidiaconi in presbyteros, atq; adeò in archipresbyteros ipſos poteſtatem non haberent. Idq́ue excuſatur hoc præ textu, quòd Archidiaconi non modo inſpectionem & obſeruationem, vt olim, ſed coercitionem etiam iuriſdictionemque habeant,& veluti quodam ma- giſtratu fungantur. c.. de offic. archid. cap. perlectis. 25. diſtin. Maximæ autem dignationis hoc munus fuiſſe ſuperioribus ſæculis in Gallia, vel illud argu- mento eſt, quòd noſtrorum annaſium ſcriptores memoriæ prodiderint, Ludouici Craßi Fräcorum regis filium in Eccleſia Pariſienſi hoc munere fun- ctum fuiſſe. Quanquam id alia etiam ratione fa-
Franciſci Duareni luriſcon.
ctum dici fortaſſe poteſt. De Cardinalibus Romanæ Eccleſiæ, cur ita vo- centur& Vnde Oortum habuerint. CA P. X IIT (ue poſtulare videbatur vr poſt Pontificem
Romanum, de amplißsimo purpuratorũ col-. legio, qui Cardinalium nomince cenſentur, diſſere.
remus: ſed quia inter eos epiſcopi quidam ſunt, alij
presbyreri alij diaconi, melius eſſe duximus& ad docendum accommodatius de diaconis aliquid prius attingerc. Et videntur Cardinales appellari quaſi præcipui atque primarij, cæteriſque epiſco- pis, presbyteris,& diaconis digniores ac præſtan- tiores, non aliter ac magiſtri quidam militum di- cuntur Cardinales in vetere indice ciuilium, mili- tariumque officiorum, qui abſque vllius authoris nomine æditus eſt. Nam epiſcopo Romano ad tantæ maieſtatis faſtigium euecto, par erat non ſo- lùm epiſcopos vrbi vicinos, à quibus conſecraha- tur, ſed prebyteros& diaconos quoque ciuſdem vrbis ſimul cum capite ſuo paulatim creſcere, cùm præſertim horum conſilio vt quiuis epiſcopus ſiue archiepiſcopus in Eccleſia regenda ab initio vtere-
tur, vt ex iam dictis perſpicuum eſt. Non enim vi-
dentur presbyteri vrbis Romæ aut diaconi multo maioris olim dignationis, quàm aliarum eccleſia- rum fuiſſe. Idque Hieronymus Eccleſie KRomanæ presbyter& ipſe crebrò affirmat. Cuius tempori- bus Cardinalis appellationem in vſu nondum fuiſ ſe veriſsimile eſt, cùm nuſquam ea vox in ſcriptis eius reperiatur. Deducitur autem à cardine„niſi fallor, quo ſuſtinentur& voluuntur oſtia ſiue ia- muæx. Eorum ſiquidem conſilio, nutu& autotitate totus orbis chriſtianus moueri, volui, fuſtentari- que creditur. Inde apud Latinos authores hæ lo- quendi formule manarunt, In eo rei cardo verti- tur, id eſt, ex eo tota res pendet:&, Cardinem cau- ſæ in aliquo ponere, id eſt, ſummam litis con- ſtituere. Quintil. Hic cauſæ cardinem ponit, in quo ſi victus fuerit etiam in ſequentibus ruit. Quã-
uis igitur vfitatum non fuerit apud veteres Car- dinalis vocabulum, tamen ratio probabilis oſten- ſa eſt, quamobrem ſumma illa Eccleſiæ columi- na nunc ita appellentur. Sed omittendũ non eſt ali- quanto latius olim acceptum fuiſſe vocabulum ab iis, qui illud fabrefecerunt atque vſurparunt. Nam Gregorius magnus ſæpenumero in epiſtolarum vO lumine de epiſcopis loquens ſacerdotes cardinales eos appellat, quòd presbyteris, vt ſuprà diximus, maiores& excellentiores ſint. c. relatio. c. illud. ꝛ1. q. . c. paſtoralis. 7. q. i. Et Leo, c. z. de of. archipreſ.li.. decret. presbyteros cardinales meo iudicio vocat, nõ quoſuis presbyteros, ſed qui in maiore Eccleſia, duam cathedralem dicimus, rem diuinam ſimul cũ epiſcopo ſuo faciunt: Canonici hodic vulgò ap- pellati. Mitto quod in quibuſdam ciuitatibus cu- iuſmodi Rauena eſt& Cõpoſtella, ctiamnum ſa- cerdotes quidam præcipui hoc nomò retinent. Sed ſplẽdor amplitudõque Senatus illius Komani, qui ex cardinalibus conſtat, facit vt hodie in cætcris eccleſiis, excepta Romana, ludibriis ohnoxia ſit no minus quàm Iuctotij regis apud nos iſta appella- tio. glo. cap. pudo. 32. quæſt. z. Hi enim à regio non longe
reilo ordin Lccr wc
lent
ordir ploc a4 pi cien riun tis con

ons, qum alanm.
leronymus Eccleleke
dedafirmat. Cunaſ
cllrionemin vſunnks
um nuſquam ea wänin
ducitur autem à at mrur& voluunuraku. lem confilio, nam tun mus moueri, voli, m apud Latinos anosd uunarunt, In co nidin a res pendet:z&,(Cute te, id eſt, ſummm Hlic caufæ cardmax etiam in ſequentien a non fuerit aputtſ)
uamen ratio plchs ſumma illa Ecs
ntur. Jed omittenden
3
acceptum fuillen
werunt arque v un
2
De ſac. eccl. miniſt. ac benef. Lib. I.
longè abſunt faſtigio, eorümque inſigne eſt ruber pileus. Cuius vſum Innocentius IIII. ordinandi eius ordinis cauſa ipſis conceſsit. Ex his facile eſt colligere quod interpres Decret. quodam in loco ſcribit, Epiſcopi cuiuſque ciuitatis maiorem quàm diaconi aut presbyteri Romanæ Eccleſiæ cardina- lis dignitatem eſſe. Quod vel authoritate Auguſti- ni confirmatur in quadam ad Hieronymum Ro- manæ Eccleſię presbyterum Epiſtola. Quamquam, inquit, ſecundum vocabula quæ vſus obtinuit, epi- ſcopatus ſit presbyterio maior: Auguſtinus tamen Hieronymo minor eſt. c. quamquam. 2. q. J. vbi glo. Nec aliam eſſe cauſam presbyterorum aut diaco- norum vrbis Romæ, quàm cuiuſcunque alterius ci- uitatis demonſtrat Hierony. in epiſtola ad Euag. c. legimus. 93. diſtinct. vbi gloſſ. Quod quidem ſacro- ſanctæ poteſtatis elcuandæ gratia nũc à me dictum nolim quiſquam exiſtimet, ſed vt fons& origo eiuſdem maxgis innoteſcat. Verùm hæc inualuit con ſuetudo, quæ ſpecioſis quibuſdam rationibus vulgò defendi ſolet, vt tam presbyteri quàm diaconi Ro- manæ Eccleſiæ cardinales longo interuallo omnes alios epiſcopos ac presbyteros antecedant. gloſſ. in prag.ſanct. in verbo, legitimè. tit. de nu.& qual. card. Ac tamerſi ad dignitatem epiſcopalem promoueri cos quocidie videamus, certum tamen atque explo-
ratum eſt, contra veteres canones& inſtituta maio-
xum id fieri, cùm aſsidui in Eccleſia parœciaque ſi- bi commiſſa more aliorum cuiuſque diœceſeos
presbyterorum ‚aut diaconorum eſſe debeant. c. z.
de cler. non reſid. Itaque veniam eis& gratiam ca- nonum impetrare neceſſc eſt.
Qui ſuerint olim Oſtiarij, Lectores, Exorciſtæ, Acolu- thi,& cæteri omnes qui clerici appellantur: vnde mos tondendi capitis ortus ſit, atg item conſuetudo canendi in ſacrus ædibus. CAP. XAIIII.
N veteri Eccleſia non erat hæc munerum diſtin-
ctio, quæ poſtea in vſum venit, vt alij Oſtiarij dicerentur, alij Lectores, Exorciſte, aut Acoluthi, ſed Diaconorum Hipodiaconorúmq; muneri coniun- cta erant hæc omnia. c. 1. 21. diſt. c. vlt. 60. diſt. Huius rei locuples teſtis eſt Hieronymus, in 19. c. Eſaiæ, qui ordines quinque ac veluti claſſes totius Eccleſiæ deſcribens poit epiſcopos, presbyteros& diaconos, nec oſtiariorum, nec lectorum, aut acoluthorum mentionem vllam facit: ſed fideles omnes in quarto ordine locat,& catechumenos in poſtremo. Veiùm procedente tempore vnum idemque munus in plu- ra diſpertitum eſt, idq́; à Caio Pontifice Komano primùm vt quidam ſcribunt:eiuſque partitionis fa- ciendæ magna oblata eſt occaſio. Nam vt ſemina- rium quoddam eſſet corum, qui epiſcopis, presbyte-
ris& diaconis ſuccederent, alebatur ſumprtu publi-
co magnus iuuenum numerus Eccleſiæ miniſterio conſecratorum, qui interim non ſolùm inſtitueban- tur in ſtudio lirerarum, ſed portio aliqua etiam mu- nerum eccleſiaſticorum ipſis committebatur. Eo- rum uempe quæ leuiora minoriſq; momenti eſſent, quæque antea à diaconis obiri ſolebant Vr his ve- luri rudimentis quibuſdam ad maiora grauioraque obeunda præpararencur. Ac ne qua contuſio pertur- batiõque eam functionem impediret, diſtincta ſunt diuiſaque inter ipſos officia, ita vt vnuſqui ſque ſuo
1549 muneri bona fide incumbens, de alieno ſolicitus non eſſet. In qua diſtributione gradus quidam ideò conſtituti ſunt, quòd eorum munerum alia aliis di- gniora videbantur, nec poterat quiſquam ad maius Promoueri, qui in minore anteà verſatus non fuiſſet. Sed de his gradibus conſtituendis, ac diſcernendis, quia non conuenit inter iuris pontificij theologiæq́ doctores,& ſubdifficilis eſt explicatio propter va- rietatem locorum ac temporum, quæ authorum lo- cis, qui de ea re ſcripſerunt, nonnihil tenebrarum obduxit, ſequar diſtinctionem ordinẽmque tradi- tum à Gelaſio Sylueſtrôque pontificibus Romanis apud Gratianum, cap. illud. 75D0. diſtin. cap. à ſubdia- cono. 93. diſtin. qui quatuor claſſes ponunt, oſtiario- rum, lectorum, exorciſtarum, acoluthorum, nec diſ fimilis eſt enumeratio Leonis Pontificis, cap. ſeria- tim. 32. diſtin. niſi quòd iis omnibus præponit cleri- cos, ſicut& ſynodus Carthagin. pſaltas, cap. pſalmi- ſta. 23. diſtin. quaſi pſaltarum aut clericorum diſtin- ctus ſit à cæteris ordo, iſque infimus omnium. Nam Iſidori deſcriptiones non moror, in quibus mihi non videtur vſquequaque ordinis rationem habuiſſe. c. cleros. 25. diſtin. cap. perlectis. z5. diſtin. Primus igi- tur gradus, vt ab infimis incipiamus, eorum eſt, qui Græcð ουάα νον, Latinè oſtiari j dicuntur, quibus aperiendi& ciaudendi templi cura mandatur, eoſq; repellendi& excludendi, quibus ſacra communio- ne interdictum eſt. d. cap. perlectis. Hi numero cen- tum fuerunt in Eccleſia Conſtantinopolitana, au- thore Iuſtiniano Nouel. z. Secundus gradus eſt co- rum, qui ſacras ſcripturas ex ſuggelto in Eccleſia recitant,& hi ree‿νάια, id eſt, lectores dicuntur. d. c. perlectis. Quo munere aliquando functum fuiſſe in Eccleſia Iulanum imperatotem teſtis eſt Theo- doritus lib.3. Aurhor eſt etiam Socrates ig Alexan- drina Eccleſia non ſolum fideles, ſed etiam catechu- menos huic miniſterio adhiberi ſolitos fuiſſe, cùm in cæteris eccleſiis id minimè obſeruaretur. Tripar. lib. 9. cap. 38. Tertius gradus eſt Exorciſtarum, quo- rum officium erat catechumenis& energumenis, qui à cacodæmone vexabantur, manus imponere, & ſolennibus quibuſdam imprecationibus,& obſe- crationibus dæmones fu gare. dict. cap. perlectis. VI. pianus noſter exorcizare verbum impoſtorum eſſe ſcribit. I.. ff. de extraor. cognit. Nec mirum eſt ab Vlpiano Chriſtianæ religiouis hoſte acerrimo im- poſtores fuiſſe miniſtros Eccleſiæ appellatos, cùm & Chriſto ipſi idem aliquando obiectum fuerit. Matth. 27. Nam Vlpianus(vt obiter id referam quod de eo Lactantius ſcribit) reſcripta principum contra Chriſtianos lib. 5. de Offic. procon. collegit, vt doceret quibus pœnis affici oporteret eos qui ſe cultores Dei conficerentur. Horum exorciſtarum non meminit Iuſtinianus in libro raν veaoνν, quod in Eccleſia Conſtantinopolitana, vt exiſtimo, vſica- tum non eſſet hoc miniſterij genus, ſed meminit Valentinianus. I.presbyteros. Cod. de epiſc.& cler. Quartus gradus eſt eorum qui Acoluthi Græcè di- cebantur, id eſt, comites ſeu miniſtri, ideò fortaſsis quia epiſcopum comitabantur, quocunque profi- ciſci vellet. Nam epiſcopus magno famulitio ſti- patus iam olim incedebat, vt author eſt luſtina- nus, Nouel. 6. Et extat reſcriptum cuiuſdam Pon- tificis apud Gratianum, quo præcipitur epiſcopis vt N 4
y——ſööIſſſſſſ

1550 Franciſci Duareni luriſconſ.
comites ſemper aliquos ſecum ducant famæ ſuſpi- cioniſque vitandæ cauſa. cap. iubemus. de conſecr. diſtinctione prima. Vel ideò Acoluthi appellati ſunt, quòd funus vnà cùm canonicarum& aſcetria- rum cœtu comitarentur. Nam eos id munus obire ſolitos fuiſſe ſatis perſpicuum eſt cex conſtitutionc Iuſtiniani Nouel. 9. Sed neſcio quomodo tandem factum eſt vt hoc munus in luminariorum curam poſteà conuerſum ſit,& doctores noſtri paſsim aco- luthos ceroferarios interpretentur. dicto cap. perle- Ktis. An autem cantores propriam claſſem ordi- neémque diſtinctum à cæteris habuerint, necne, quæ- ri ſolet,& hoc ſenſiſſe videtur Iſidorus dicto cap. perlectis. cuius ſententia authoritate luſtiniani vt- cunque iuuatur. Nouel.3. Et fortaſſe aliquo tempo- re,& aliquibus in eccleſiis ita obſeruatum eſt. Ego autem puto omnium ordinum ac præſertim inte- riorum, de quibus anteè diximus, commune fuiſſe pſallendi officium. cap. in ſancta. 92. diſtinct. Mouet me quòd Pontifices, quorum ſupra meminimus, in ordinum catalogo hunc non recenſcant. cap. illud. 77. diſtinctione. cap. à ſubdiacono. 9 3. diſtinctione. Idedò autem Leo Pontifex in primo ordine poſuit clericos, eõſque oſtiariis præpoſuit:& ſynodus Car- thaginienſis pſaltas, ſiue cantores: quandoquidem recèns cooptatis in clerum non ſtatim proprium concedebatur officium, quamuis permitteretur cis vnà cum cæteris in choro pſallere, idque ſine vlla epiſcopi ordinatione. dicto cap. pſalmiſta. Verùm quia nihil habebant quod cæterorum commune non eſſet, quamuis& pſaltæ,& clerici verè dice- rentur, in certam claſſem eos non retulit Gela- ſius. Vrcunque ſe res habeat, certum eſt cos non minus inter clericos, quàm cæteros de quibus ſu- rà diximus, numerandos eſſe, cùm diuino cultui addicti mancipatique ſint. cap. duo ſunt. 12. quæſt. prima. Nam quamuis appellatione riòy goy in
ſacris libris fidelium grex contincatur, qui cuique epiſcopo ſiue presbytero fortè obtigit gubernan-
dus, 1. Petri, cap.. tamen peculiariter his hoc no- men tribuitur conſuetudine loquendi vulgò rece-
pta, qui ſacro miniſterio Eccleſiæ dediti deuotique
ſunt, ideò fortaſsis, quia olim ſorte eligi ſolebant, vel quòd eos Deus velut ſorte quadam in ſuos elegiſſe videatur. cap.duo ſunt.12. quæſt.i. Specialiter autem
hoc nomine deſignari ſolent ij qui raſo tonſoque
capite in clerum recepti nullo adhuc proprio mini- ſterio funguntur, nec aliud nomen proprium ha- bent, vnde autem hic mos tondendi radendique ortum habuerit, vix certò cognoſci poteſt. Quidam exemplo Nazarçorum Molaicæ legis inductum id putant, de quorum inſtituto mentio eſt in libr. Nu- merorum, cap. 6. Nazaræi verò dicebantur, vt qui- dam eruditi interpretantur, qui vt liberius vaca- rent legi diſcendæ& expendendæ benignitati Dei, aliorum commercio ſe abdicabant ad tempus,& Domino ſe totos dedebant: Vel qui cùm profu- ſius vino,& reliquis corporis deliciis vſi fuiſſent, poſteà ſeueriori vitæ generi ſe mancipabant, vt cor- pus affligerent. Alij à ſacerdotibus Aegyptiis id ortum aſſerunt, quorum meminit Herodotus in Euterpe. Alij verò hunc fuiſſe morem antiquum teſtantur, vt ij demùm comam nutrirent, qui ele- gantiæ, ornatus& lauriciæ ſtudioſiores eſſent. Ideõ-
que vt clerici inanis cuiuſcunq; apparatus,& ſpſen. doris ſe contemptores profiterentur, ſtatutum fuiſſe ne quis in clerum niſi vertice raſo admitterctur. Auguſtinus de oper. monachorum, ad finem.& in libro retractuum. Et huic ſententiæ maximè ſuf- fragatur quod Aemilius,& alij quidam non leues authores ſcribunt, olim in Longobardia capillum barbamque ponerc, ſanctioris cuiuſdam deditio- nis argumentum fuiſſe. Aemil. in Caro. Magno. Nam& apud Francos, vt idem ait Aemil. in Clo. do.& Clota. 2. promiſſa barba, intonſſque capillus Regie nobilitatis inſigne habebãt. Adde quòd apud Lacedæmonios quondam ingenui tantùm comam alebant. Inde illud Ariſtophanis in Auibus, cuius meminerunt Parœmiographi, Aoο νυ iμ aꝓxααας. Seruus cùm ſis, comam habes. Curioſitatem
verò& delicias veterum Romanorum in coma
& capillis inſectatur Seneca, lib. de breuit. vitæ. cap. 12. his verbis: Quid illos ocioſos vocas, quibus apud
tonſorem multæ horæ tranſmittuntur, dum decer-
pitur ſiquid proxima nocte ſuccreuit, dum de ſin- gulis capillis in conſilium itur, dum aut diſiecta co- ma reſtituitur, aut deficiens hinc atque illinc in fron tem compellitur? Quomodo iraſcuntur ſi tonſor paulò negligentior fuit, tanquam viuum tonderet?
uomodo excandeſcunt, ſi quid ex iuba ſua deci- ſum eſt? ſi quid extra ordinem iacuit, niſi omnia ſua in annulos ſuos reciderunt? Quis eſt iſtorum qui non malit Rempub.ſuã turbari, quàm comam? qui non ſolicitior ſit de capitis ſui decore, quàm de ſalute? qui non comptior eſſe malit, quàm hone-
ſtior? Hos tu ocioſos vocas, inter pectinem ſpecu-
lũmque occupatos,&c. Ego in pleriſque conſtitu- tionibus obſeruaui tonſuram pœnæ genus, idque graue& ignominioſum fuiſſe, quarum nonnullæ quæ Principum Romanorum ſunt, apud Harme- nopulum extant, aliæ inter conſtitutiones Caroli Magni,& quorundam aliorum Franciæ regum re- feruntur. Tantus erat hominum eius temports in comam ſuam affectus. Sed& Paulus in epiſtola ad Corinchios indecorum ait viros comatos eſſe, idque naturam ipſam ſatis nos docere ſcribit. 1. Corint.rr. Quæ Pauli admonitio huius clericorum inſtituti fortè cauſa fuit. c.prohibete. 24. diſtin. Verùm vt ad
cantiones reuertamur, ſciendum eſt hunc canendi
morem longè antiſquiſsimum,& iam inde ab apo- ſtolorum temporibus in Eccleſia vſitatum fuiſſc. Quod vel ex epiſtolis Pauli facilè animaduerti po- tett. Teſtatur id ipſum& Plinius Cæcilius in qua- dam ad Traianum epiſtola, in qua de Chriſtianis ita loquitur: Affirmabant hanc fuiſſe ſummam vel culpæ ſuæ, vel erroris, quòd eſſent ſoliti ſtato die ante lucem conuenire, carmênque Chriſto quali Deo, ſecum dicere inuicem,&c. Sobria enim illa muſica& pronunciationi vicinior quàm canrtui,
uã in Alexandrina Eccleſia fertur inſtituiſſe Atha-
naſius, Auguſtin. lib. 10. confeſ. facit vt verborũ ſem ſus efficacius influant in amimos auditorum, non illa operoſa& theatrica quæ hoc tempore in Eccle-
ſia frequentatur. In pleriſque ſanè eccleſiis ſerò ad-
modum ritus canendi receptus eſt, cùm Auguſti- nus in lib. 9. confeſ. c.7. ſcribat tempore Ambroſij
primùm in Eccleſia Mediolanenſi inſtitutum, ac in-
de in alias occidentales eccleſias perductum fuiſſe. Et

nanotum ſunt, malEm e inter conſtitunosd am aliorum Funncem a hominum eius tmn
38. Sed X Daulus 1 1
um ait viros commmi nos docere ſciibiê dio huius clericoni
hibere.144diftin ſ
EtTheodoritus author eſt lib. z. c. 24. Flauianu m,& Diodorum in Eccleſia Antiochena morem Daui- ticos pſalmos decantandi in duas partes, diuiſis ca-
nentium cœribus, induxiſſe. Hodie ſic iſta modula.
tio vbique probatur, vt inter omnia Eccleſiæ m ini- ſteria tanquam præcipuum maximeq; neceſſarium habeatur, celebreturq;. Nulliũſque rei tutela maior eſt ac ſumptuoſior in ſacris ædibus. Nec tantùm iis cantionibus vacãt inferiorum ordinum clerict, qui- bus hæc cura olim mãdabatur, ſed ſacerdotes etiam & diaconi, quibus officio cantandi aliquando inter- dixit Gregorius, ne vel hià pauperum cura, vel illi à doctrina diuina propter hoc pſallendi onus auer- terentur. c. in ſancta. ↄ2. diſtinct. Adde quòd ſicut ex ordine presbyterorum& diaconorum aantiquitus creati ſunt archipresbyteri& archidiaconi, ſic can- torum choro hodie præſidet vnus, præcentor vulgò appellatus, penes quem eſt auſpicatus melodię, quod
Græci sdõιμuάρσν vocant. cap. cleros. 21. diſtinct. Quo
in muncre plurimum ineſſe dignitatis creditur,
adeò vt vel archipresbyteris ipſis, niſi fallor, præpo-
ni ſoleant. 1
De ſchole eccleſiaſticæ magiſtru& doctoribus. (A P. TV. b Vamuis cpiſcopi officium ſit populũ in Ee- &⁴ cleſia docere, tamẽ apud Paulum doctores à cæteris Eccleſie miniſtris& paſtoribus diſtinguun-
tur. Ephe. 4. Fuerunt enim antiquitus eccleſiaſticæ
ſcholæ, ad clericorum& aliorum egentium erudi- tionem inſtitutæ: quibus ſcholis præficiebantur ma- giſtri, qui non literas modò ſacras, ſed Grammati- cam etiam& liberales diſciplinas docerent. Erat igitur hoc munus à paſtoris officio diſtinctum& ſe-
paratum. Qua ratione Gregorius epiſcopum quen- dam obiurgat, quòd Grammaticam profitcatur. c.
turbat. 37. diſt. c. cum multa. 86. diſt. Et veteris huius conſuetudinis in Alexãdrina Eccleſia memimt Eu-
ſebius, lib. 5. cccle. hiſto. c. 10. in qua Eccleſia functos
eo munere fuiſſe Pantenum, Origenem,& Achil- lam viros doctiſsi mos refert. lib. 6. c. 3. lib. 7. cap. 29. Idêmque de Didymo Alexandrino ſcribit Ruffinus lib. 11. eccle. hiſt. c. 7. Recentioribus verò canonibus
ſtatutum eſt, vt non ſolùm in maioribus, ſeu cathe- dralibus eccleſiis, ſed in cæteris etiam inferioribus magiſtri, doctorêſque liberalium artium iuuentutis
erudiendæ gratia ab epiſcopo& collegio Eccleſia- ſtico conſtituantur. c. de quibuſdam. 37. diſtin. c. 1. c. quia nonnullis. de magiſt. Sed inualuit conſuetudo, vt ab epiſcopo ſcholarchus quidam omnibus his ſcholis eccleſiaſticis præficiatur, qui magiſtros deli- gat,& cætera quæ ad ſcholarum tutelam neceſſaria ſunt, procuret& exequatur. De facrus ordinationibus,& cur olim abſolutè quemquam ordinari vetitum ſit. b c(An. IIV. Kesbyter, Diaconus, Hypodiaconus, Lector, Scc. nomina quondam fuerunt certorum mini- ſteriorum, ac onerum in quaque eccleſia, nec vllus horum erat qui munus illud ſuum nõ exequeretur. Nam quia abſolutè& ſine titulo ordinationes fieri vetabantur, certum erat miniſterium cuiuſque ſiue presbyteri, ſiue diaconi, ſiue lectoris,&c.& cuique certus locus aſsignabatur, cui velut mancipatus ad- ſtrictũúſque erat. glo. c. vlt. 66. diſtinct. Verba concilij
de ſac. eccl. miniſt. ac benef. Lib. I.
1551 Chalchedonenſis hanc prohibentis ordinationem hæc ſunt. Mnqëra Aο μκν υννναά nauòς έιανονοοννένισα σσ,- 7⁸ æοεσνυ εον, A*rs udo voy, ire Sc n„ TcD 8„ 15 2xενꝶσι⁴νσυρ r‿νικμom, e. n Iuuς ν εανακικννσα Tr ¾89, a⁴‿,⁵μν—σ ,*⁷ aagrvgic) oοas ngio ⁵ Xed ous- G daμνονGριτο dc. Quæ verba refert Gratia- nus 70. diſt. vbi poſſeſsionis legitur, pro pagi, ſed for taſsis interpres„õοꝶ⁷ legit, non uHενμν. Huic conſen- taneum eſt,& quod ibidem ex concilio Placentino recitatur. Sanctorum canonum ſtatutis conſona ſanctione decernimus, vr ſine titulo facta ordinatio
irrita habeatur,& in qua Eccleſia quis intitulatus
eſt, in ca perpetuò perſeueret. c. ſanctorum. 70. diſt. Poſteriores verò conſtituriones Pontificum huic iuri derogauerunt, quibus conſtitutum eſt, vt irrita non ſit ordinatio, ſed is qui ordinauit, ordinatum ſi egens ſit, interim alere cogatur, dum certus ei titu-
lus aßsignatus fuerit. c. 2. c. piſcopus. cap. cum ſecun- b
dum. de præbend. Quæ conſtitutiones confuſionem
incredibilem& dedecus attulerunt Eccleſiæ. I dque
ſatis proſpexerat futurum luſtinianus, vt ex Nouel. 11. facilè colligitur. Sed ad rem. Quia igitur redi- tus ferè aliquis, fiue, vt loquimur, beneficium cum miniſterio coniunctum erat, ſimul cum miniſterio & beneficium ipſum conferebatur. Non aliter ac hodie cùm Princeps magiſtratum creat, annonas& ſtipeadia illi magiſtratui attributa concedere ca- dem opera intelligitur. Hinc factum eſt, vt omnes clerici, tutelæ cæterorümque munerum perſona- lium vacationem habeant, ne videlicet ob mune- ra publica à functione miniſteribque ſuo auocen- tur. I presbyteros. C. de epiſco.& cler. Argumento illud eſt, quòd iis demum hæc vacatio tribuitur qui in miniſterio ſuo occupati ſunt. lgeneraliter. C. de epiſco.& cler. cap. generaliter. 16. quæſt. 1. Hodie nec diaconis, nec aliis inferioribus clericis vllus locus eſt in Eccleſia, vllümve miniſterium, aut munus quod exequantur. Sed quia priſcis canonibus ſta-
tutum elt, vt nemo presbyter ordinetur niſi per om-
nes gradus inferiores aſcenderit, ideò dicis cauſa, vt ita dicam, gradatim ordinari ſolẽt, idque certo quo-
72 ⸗ 3 dam ſolenniquc ritu, vt ad honorem presbyterij, aut
quemuis alium ſublimiorem capeſſendum idonei
reddantur. Poréſtque dici imaginaria hæc ordina- tio, quomodo olim imaginaria militia dicebatur ſine vllo labore& exercitatione. Presbyteri autem ordinantur certo etiam ritu ac cæremonia, non vt
eccleſiam certam regant, certumve populum, vt
olim fiebat, ſed vt ſi fortè concingat eos ad curatio- nem alicuius Eccleſiæ promoueri, ij quaſi iam
conſecrati atque initiati eam ſuſcipere, beneficiô- ue illi coniuncto frui poſsint. Ac interim mifſas paſsim celebrarc eis permittitur, vel gratis, quod
perratò fit, vel accepta ab aliquo leui tenuiq́ue mer-
cede. Itaque Vtopienſes preshyteri non infulse for- taſsis nec ineptè dici poterunt, vt à germanis illis
presbyteris qui certas eccleſias regunt, diſcernãtur. Septem verò huiuſmodi ordinationũ gradus vulgo eſſe dicuntur, toridmque ſacramenta, quamquam
de numero controuerſia eſt inter iuris pontificij
theologieq́ue Doctores. Primus eſt Presbyterorum, Secũdus Diaconorum, Tertius Hypodiaconorum,
& ſic deinceps. Proinde tam onus procurationis Eccleſiæ rerumque eccleſtaſticarum, quàm emolu.
Nn 2
X
—
Tre rweremmn n no Brer
6 4 14 E as K 4
õ
eeesen er eeneeriers sröwisedherwereerdwrereeeeree e ee e rieree ereceeeneenehenPe eeee —

1 5 52 mentum beneficiumque illi cohærens ab ordina- tionc moribus noſtris ita ſeparatur, vt ordinatio abſque iniuncto onere beneficiõque collato fiat. cap. cum ſecundum, de præbend. Et hæc quidem verbi ſignificatio hodie vulgò probatur, nec eam impro- bare volo. Ego autem latius hoc vocabulum in to- ta hac diſputatione ferè accipio, nempe pro qua-
cunque ad miniſterium eccleſiaſticum promotio- ne. Et hoc ſenſu Archiepiſcopi, epiſcopi, archipreſ- byteri, archidiaconi, præpoſiti, decani, œconomi, ar- chimandritæ rectè dicuntur ordinari, cùm eligun- tur, creantur, inſtituuntur. Eſtque hæc ſignificatio apud iuris pontificij quoque authores vſitata. 60. diſtin. cap. i. 2.3. cap. abbatem. c. nullam. 18. quæſt. 2. Nam& apud veteres Latinos ordinari dicebatur is, qui ad honorem magiſtratümve aliquem prouehe- batur. Tranquillus in Veſpaſ. Quendam e charis miniſtris diſpenſationem cuidam quaſi fratri peten
tem cùm diſtuliſſet, ipſum candidatum ad ſe voca- uit, exactaque pecunia quantam is cum ſuffragato- re ſuo pepigerat, ſine mora ordinauit. Idem in Do- mitia. Auditus eſt certè dum ex co quærit ecquid ſciret,& quid ſibi viſum eſſet ordinatione proxima Aegypto preficere Metium Rufum. Hinc conſequi- tur presbyteri duplicem ordinationem eſſe. vna eſt, cùçm ſolenm ritu conſecratur,& idoneus redditur ad Eccleſiæ gubernationem, quamuis nulla ei Ec- cleſia tum aſsignetur quam regere poſsit. Altera eſt, cùm ei certa Eccleſia committitur regenda, cer- tumque beneficium confertur fine vllo ritu; ac cæ- remonia: etenim verbo ordinationis vtitur Gratia- nus in vtraque ſignificatione. c. adiicimus. 16. G.1. vi- de c. paſtoralis. 7. q.i.
De pſeudoclericis. C4. II.
† Iximus in ſuperiori capite veteres canones I Ndi frigere& negligi, quibus cautum erat vt nemo abſolutè clericus ordinaretur. Qua ex re plurimum incommodi natum eſt in Ecclefia Chri- ſtiana. Nam quia nulli certo muneri deſtinantur qui vulgò ordinari ſolent,& raſum habere verticem ſa- tis eſt, vix vllus reperitur, qui ad ſacrum illum ordi- nem non adſpiret, vt eius ordinis priuilegiis atque immunitatibus fruatur. Cùm autem nemini ferèe hæc iniriatio negetur ab antiſtitibus, qui fortaſsis è re ſua credunt eſſe quamplurimos ſibi obſtrictos, ſubiectõſque homines habere, nunc perditiſsimus quiſque ac profligatiſsimæ vitæ in eum ordinem cooptatur,& ad illud veluti impunitatis aſylum confugit. Quondam ij demùm clerici habebantur, qui munere ſuo fungebantur in Eœcleſia nec alius quiſquam priuilegia iſtius ordinis ſibi vindicare au- debat. not. in vltima, de vita& honeſt. cler. l. gene- raliter. Cod. de epiſcop.& cler. Sed hodie inualuit ea conſuerudo aut corruptio maxima potius, vt ad ſe- ueritatem iudiciorum publicorum eludendam, de- tonſum caput cum antiſtitis neſcio cuius elogio, id eſt grauiſsimorum ſcelerum impunitatis ſymbolo quodam, iudicibus oſtendere ſufficiat. Atque hinc fit vt principum atque magiſtratuum in tanta tam- que manifeſta indignitate conniuentiam ſatis ad- mirari non poſsim. Sed de hoc genere clericorum, aut pſeudoclericorum potius; aliis in locis infra
diſſeremus.
Franciſci Duareni luriſconſ.
De canonicorum collegio. CA P. XVII. E canonicis ſatis antè dictum videtur ea par- LNie, qua de presbyteris& aliis quibuſdam Ec- cleſiæ miniſtris diſſeruimus. Nam canonicorum collegium quod veluti ſenatus quidam eſt Eccleſię,
vt verbis vtar Hieronymi cap. Eccleſię. 16. ꝙ.1. ex his
conflatum eſt. Dicti autem videntur canonici à ca-
none ſiue regula, quia communem quandam vitæ
regulam, inſtitutumque obſeruant, ideoque canoni- cè viuere dicuntur à Gregorio cap. quoniam. 12. q.1.
Quo ſenſu canonicas quaſdam mulieres à luſtinia-
no dictas arbitror Nouel. 59. Nam eccleſiarum mi- niſtri antiquitus certis ſe votis obſtringebant, ferè
non aliter ac monachi, de quibus mox dicturi ſu-
mus. Nec eorum vitæ ratio à monachorum inſtitu- to multum diſcrepabat. Sed poſteaquam horum ſo- dalitiorum nonnulla iis vinculis ſoluta liberataque ſunt: factum eſt vt cæteri ab imperitis qui vim Græ-
ci verbi parum aſſequebantur, non ſimpliciter ca.
nonici, ſed canonici regulares vulgò dicerẽtur, quaſi diuerſa eſſet vtriuſque vocis ſignificatio. Quod ſi quis à canone dictos potius eſſe contendat, id eſt, penſione, ſiue annona quæ ipſis diſtribuebatur velut pro ſtipendio& mercede, equidem non repugno.
Canonicam enim ordinariamq; ac certam penlio-
nem ij tantùm accipicbãt fortè, qui in id collegium cooptabantur: cæteris Eccleſiæ miniſtris ſiue cleri- cis pro cuiuſque merito aliquid erogari ſolebat, ex oblationibus incertis, quæ fiebant in Eccleſia. Nam ea eſt ferè eius verbi ſignificatio apud veteres. J. pla- cet. C. de ſacro. eccleſ. l.. C. de indict. tit. c. de cano. fruen. verb. Romæ.& lib. oν ea‿ο conſt. 128. Vnde videtur& canonica illa portio nomen accepiſſe, cu- ius mentio crebra eſt in iure põtificio c. vlt. de teſta. Quamuis Innocentius III. ſatis probabiliter cano- nicam legitimam interpretetur. cap. officij de teſta.
Habent hæc canonicorum collegia ſuos quoſdam
præfectos, qui vel præpoſiti vel decani ſecundum cuiuſque Eccleſiæ conſuetudinem dicuntur. De miniſtris Eccleſiæ qui clerici non ſunt. CAP. 171. 1. Vidam ſunt miniſtri in eccleſits, qui laici at- que adeo plebeij nonnunquam magis quàm
clerici cenſentur. Huiuſmodi ſunt œconomi qui di-
ſpenſationem facultatum cccleſiaſticarum ſub epi- ſcopo habent, quorum meminit ſæpe luſtinianus ſub tit. de ſacroſan. eccleſ.& tit. de epiſc.& cler. Item ſyndici ſiue defenſores& apocriſiarij ſiue reſponſa- les, qui cauſis forenſibus nomine Eccleſiæ& lega- tionibus dant operam. titul. de Synd. Hi quoque qui nolarum æncarum pulſatione& campanæ ſomtu conuocant populum, Eccleſiæ minitrant atque in- ſeruiunt. Sed nemo horum ideo clericus eſſe intel- ligitur. Eadem eſt cauſa eorum qui ad ægrotam tium curam adhiberi olim conſueuerant,& Para- bolani ideò fortaſsis dicebantur, quia aεολον 2ęνοv, id eſt, rem periculi ac diſeriminis plenam tra- ctabant. l. placet. C. de epiſc.& cler.& l. parabolani. His annumerandi ſunt& decani de quibus loqui- tur Theodoſius. l. non plures. l. qui ſub prætextu. C. de ſacroſan. eccle. Nã hos in numerum clericorum non referri ſatis apertè oſtendunt Iuſtiniani conſti- tutiones quibus eorum officium deſcribitur Nouel. 43.& 59. Quamuis nonnulli decanos pro cletteis & ca
„

u Kcckir minitni b wuxrierrate qor debant in Kccka
grufcano apud rem. (u.C deindicd teta d.r*1a,u coctut laponio nomenunt in iure pötihcio cittn us III ſatis probahlaa tetptetetut. capfiſtn cotum collegia lagk tæpolſiti vel decan h
eoluetudinem dim 4p. III. niniſtri in ecclelis
4
V De ſac. eccl. miniſt. ac benef. Lib. I.
& canonicis accipiant. Alciat. in dictis ll. Sed cur in- ter clericos non numerantur, dixerit aliquis, ſicur oſtiarij& acoluthi, quorum munus non magis ſpi- ritale quàm iſtorum eſſe videtur:glo. in c.1.J. q.3.Re ſpondeo oſtiarios, acoluthos,& alios huiuſmodi de quibus ſupra dictum eſt, ideò clericos cenſeri, quia
in clerũ recipiantur vt aliquanto ſpiritalia tractent,
& presbyterorum atque epiſcoporum officio fun- gantur. Sed onus claudendi templi vel aliud ſimile, vt interim ſe exerceant, vt ad ſacram functionem ſe præparent, ipſis iniũgitur. Alij verò qui ſpiritali ad-
miniſtrationi dicati conſecratique non ſunt, quam- uis Eccleſiæ inſeruiant ac miniſtrent, inter clericos
non ſunt habendi. Conſtitutionibus tamen pleriſq; cautum eſt, vt non niſi ex clericorum cœtu ad tra- ctanda Eccleſiæ negotia quiſquam aſſumatur. c. in-
dicatum. 89. diſt. c. in noua. 16. q. 7. c. decernimus, de iudic. Quod ius aliquam vtilitatem habet, ſi opera
quædam ſordida ſeruiliaq́; demas,& earum rerum
procurationem quæ ab inſtituto clericorum abhor-
rent, cuiuſmodi ſunt forenſes controuerſiæ. l.repeti- ta. C. de epiſco.& cler. Nam laicorum opera& la- bore in talibus negotiis yti magis decet. De monaſterius& monachu, eorümque ſtatu, con- uerſatione,& inſtituto. (A P. X X.
Bſoluto tractatu de clericis ac miniſtris Ec- A△ cleſiæ, optimum iudicauimus& de monachis eorumq́; officio& inſtituto aliquid attingere, quan- doquidem eius rei cognitio valde vtilis& neceſſa- ria eſt in re beneficiaria. Dicebantur autẽ olim mo- nachi verbo Græco homines à cæterorum conſor- tio ſegregati,& quietam tacitamque vitam duriſsi- me& laborioſiſsimè in montibus, ſaltibus, ac ſpe- luneis degentes, idque certis legibus ac inſtitutis, de quibus mox videbimus. Iidem& Eremitæ& Ana. chorete,& heſycaſtæ vocari ſolebant authore Iuſti- niano Nouel. 5. Hinc Hieronymus ad Paulinum: Si cupis, inquit, eſſe quod diceris, monachus, id eſt, ſo- lus, quid facis in vrbibus, quę vtique non ſunt ſolo- rum habitacula, ſed multorum c. ſi cupis. 16. ꝗ. 1. Et Pelagius Pontifex Romanus de eorum officio diſ- ſerens, hec tria ipſis attribuit, quietem, orationem& laborem manuum. c. de præſentium. 16. q. 1. Labore enim ſuo monachi olim victum ſibi aliisque egenis
parabant, vt Chryſoſtomus, Auguſtinus, aliique ve-
teres tradunt, adeò vt celebretur in eccleſiaſtica hi- ſtoria cuiuſdã monachi apophthegma, Monachus
ui non operatur, latroni par iudican dus eſt. tripar. hiſtor. lib. 8. c.1. Quapropter Iuſtinianus Nouell. 133.
Duabus, inquit, potiſsimum in rebus operam& di-
ligentiam reponere oportet Monachos, vt aut ſacris vacent ſcripturis, aut quas manuarias vocare ſolent artes monachos decẽtes meditentur exerceantque: ſiquidem mens inerti otio dedita haudquaquam ſanè quicquam bonorum pepererit. Ac illud qui- dem ex Hieronymi aliorümq; ſcriptis liquer, literis præſertim ſacris operam eos dare ſolitos fuiſſe, vt non morum probitate vitęque ſanctimonia tantm excellerent cæteris, ſed etiam doctrina. c. ſic viue. c. ſi clericatum. 16. q.1. taque mirum videri non debet quòd vitam monaſticam Iuſtinianus vt rem ſacram ac diuinam tantopere commendet: Nouel. 133. cùm ij non tantum ſib:, ſed etiam vniuerſo generi huma-
1553
no, precibus ſuis apud Deum, exemplo, doctrina, la- bore& induſtria multum prodeſſent. Nõ enim na- tura abhorrebant ab hominum congreſſu, quod Ariſtoteles non immeritò damnat, tales im probos eſſe dicens, aut homine præſtantiores. Nec ita ocio dediti erant, more pſeudomonachorũ noſtri tem po- ris, vt nihil in commune conferrent,& ſe homines eſſe, id eſt, ad ſocietatem hominum iuuandam na- tos non recordarentur. Non ignoro quoſdam in eo grege repertos fuiſſe, quorum ſuperſtitio nemini ſano probari queat. Nam Theodoritus lib. 4. c. 28. ſcribit monachum quendam ſexaginta annos ne- que locutum cum vllo, neque à quoquam conſpe- ctum fuiſſe. Sed rara admodum fuiſſe hæc prodigia compertum eſt. Proinde ex monaſteriis velut ex quodam ſeminario, legi& aſſumi conſueuerant ad munera ecclefiaſtica, qui probatiſsimæ inter ipſos vitæ& eradirionis habebantur: vt Auguſtinus cùm
alibi ſepe, tum maximè ad Aurelianum ſcribens te-
ſtatur. cap. nos autem. cap. legi. 16. q..In qua quidem promotione& graduum ratio habebatur, de quibus ante diſſeruimus. cap. monacho. 16. queſt. 1.& eorum antiſtitis ſeu archimandritæ conſenſus erat neceſſa- rius. c. monachi. c. cum pro vtilitate. 16. quæſt. i. Et quoties ad miniſteria Eccleſiæ eos vocari contin- gebat, monaſticum inſtitutum officſümque deſere- re cogebantur, vt maiore præſtantiorique fungeren- tur munere: quia ſimul vtrumque obire& exequi non poterant: ſicut& clerici cùm vitam monaſti- cam amplectebantur, militiam ſuam, vt ait Grego- rius, munùũſq; clerici amittebant. c. nemo. c. presby. teros. c. ne pro cuiuſſibet. 16. q.1. Officium enim cſe- rici eſt docere& paſcere populũ, monachus verò, vt ait Hieronymus, non doctoris, ſed plangentis ha- bet officium. c. monachus. c. alia. cap. hinc eſt. 16. J. 1. uã ob cauſam nulli in monaſteriis reperiebantur ſacerdotes, aut clerici: no. c. nõ eſt. de regula. ſed tan quam cæteri ex populo qui laici Grecè dicuntur, ad communem omnium ædem ſacram, percipiendo- rum ſacramentorum cauſa ſe conferebant. Panor. in cap. dilectus. de capel. mona. Quod& Iuſtinianus ſatis apertè oſtendit Nouel. 133. Sed& ſacerdotem accerſebant interdum qui ipiis li turgiæ, quam miſ- ſam vocamus, ſolennia celebraret, vt à monachis Scythi factum aliquando fuiſſe refert Hieronymus. c. hinc etiam. 16. q. i. Ac idcirco ſuberant tà mona- chi, quàm eorum antiſtites, Eccleſiæ presbyteris& clericis. not. in d. c. cum dilectus. ipſisque longè infe- riores habebantur. c. à ſubdiacono. 9 3. diſt. c. genera- liter. 16. q.. Verùm vt hac moleſtia liberarétur mo- nachi, poſteà cœperunt ex his aliqui in ſuis mona- ſteriis presbyteri ordinari, ſed ita yt in cœcu tantum ſuo, ſacramenta adminiſtrarent,& veluti quandam eccleſiam inter ſe conſtituerent, nec ad alias eccle- ſias amplius accedere aut alienos presbyteros ad- uocare cogerentur. c.. peruenit. c. interdicimus. 16. q. 1. Atq; ita ratio excogitata eſt qua idẽ& presby- teri, id eſt, paſtoris atque doctoris,& monachi offi- cio fungeretur ſine vllo, vt videbatur, incommodo. Cuius inſtituti mentio eſt in hiſloria Pripert. lib. 8. Quare cùm quidam epiſcopus prohiberet in certo monaſterio liturgiã celebrari, acriter eo nomine in- crepauit cũ Gregorius. c. Agapitius. 16. q.1. Idẽq́; Bo- nifacius feciſſe legitur. c. ſunt nõnulli. 16. J.. Hlas vIa Nn;
“
AMe— rrurs eens———— C—
—
——ꝓ —————

1554 partefacta omnes monachi, paſsim ſine vllius Eccle- ſiæ gubernatione ſacerdotes creari cœperut, quam- uis ea turba monaſterio fortaſsis non adeò neceſſa- ria eſſet, credo vt ea re maiorem ſibi dignitatem conciliarent. Nam vt ſupra diximus, monachorum ordo gradu clericorum erat inferior. Preterea variis conſtitutionibus poſteà ſancitum eſt, non ideò mo- nachum ab inſtituto vitaque monaſtica recedere poſſe, quòd in aliena Eccleſia clericus ordinatus ſit, non quòd ſimul cũ eccleſiaſtica procuratione, mo- naſtica obire munia vſquequaq; compellatur, quod vtique fieri nequit, ſed vt habitũ monaſticum reti-
neat, cæteraq́; huiuſmodi obſeruet, quorũ executio- nem Eccleſiæ miniſteriũ non impedit. c. de mona-
chi. c. hinc eſt. 16. q.1. Emuid autem ſuprà dictum
ſit, monachos in cœtu ſuo tantũ ſacramenta admi-
niſtrare, nec populum eos regere poſſe: tamen ſi in-
tra monaſterium Eccleſia aliqua ſit, in eõque popu- lus regi ſoleat, conſtitutum eſt abſque eorum conſi- lio presbyterum illi Eccleſiæ ab epiſcopo pręficien- dum non eſſe. cap. i. de capel. monach. Nam veriſi- mile eſt ibi Eccleſiam initio inſtitutam eſſe, vt po- pulus fidelis à viris ſanctis& eruditis quales ferè tum monachi erant, priuatim doceri& admoneri commodius poſſet, tametſi palàm docendi& con- cionandi ad populum facultatem non haberent, vt ante docuimus. Poteſt& alia huius conſtitutionis
ratio adduci, ſed ea ex his quæ mox dicentur ſatis
eluceſcet. Fuerunt poſtea& aliquæ extra monaſte- ria Eccleſiæ, hodièque ſunt ita ſubiectæ& obnoxiæ monaſteriis, vt ab ipſis aut certè ipſorum arbitrio & voluntate presbyteri in eis ordinentur atque in- ſtituantur, idq; accidit, vel quia in monaſterij præ- diis conſtructæ ſunt fortaſsis ædes ſacræ, in quas po- pulus ſacramentorum cauſa conuenit: vel quia àa dominis prædiorum monaſterio id ius poſtea con- ceſſum eſt,& aliis quibuſdam modis, de quibus ſuo loco diſſeremus. cap. illud. cap. cum paſtoralis. cap. cum ſæculum. de iure patrona. not. in cap. de mona-
chis. de præbend. cap. paſtoralis, de donat. Et harum
quidem eccleſiarum duo ſunt genera:quædam enim à monachis rantùm reguntur, aliæ à quibuſcunque aliis ſacerdotibus: quia ſic ab initio inſtitutum eſt, vel conſuerudine longa introductum. cap. poſſeſsio- nes. de rebus eccleſiæ non alienan. c. cum de benefic. de præbend. in 6. clemen. quia regulares. de ſupplen. negligen. prælatorum. Ex his perſpicuum eſt quan-
tum luris& authoritatis monachorum natio in
populum& Eccleſias paulatim ſibi vindicarit& acquiſierit.
De monachorum ſectw. CA P. XII.
MLrachouu variæ ſectæ& profeſsiones ſunt,
ſed eos tantùm perſequi in animo eſt, qui ad inſtiturum noſtrum conferunt,& ad rem beneficia- riam maximè pertinẽt, cuiuſmodi ſunt Benedictini,
omnium vt. fertur, antiquiſsimi,& qui Canonici re-
gulares vulgò appellantur. Cuùm primùm igitur ex- oriri cœperunt monachi, idque in Aegypto, con- gruentem nomini ſuo vitam, id eſt, ſolitariam age- bant. Et quanquam ſtatis horis ferè in vnum lo- cum eos conuenire moris eſſet, tamen ſimul non commorabantur, ſed domunculas ſparſim per mon- tes& ſaltus extructas habebant, vnde non ſolum
Franciſci Duareni Iuriſconſ.
monachi, ſed etiam Eremitæ,& Anachoretæ meri- tò dicebantur. Sed poſteà viſum eſt conducibilibus
ac decenrius in eiſdem ædibus eos habitare& viue-
re, omnia habentes inter ſe communia,& pauper- tatis, caſtitatis, obedientiæq́; votis obſtrictos, quàm
Timoniano quodam more in ſpeluncis deliteſcere.
cap. ſi clericatus. 16. quæſtio. 1. Quod& luſtinianus conſtituit Nouel. 133.& concilio Agathenſi cap. 38.
& concilio Aurelianenſi confirmatum eſt. cap. mo-
nachum. 20. quæſt. 4. Cœnobia tunc ea loca à com-
munione vitæ, verius quàm monaſteria à ſolitudi-
ne appellata ſunt. dicta Nouel. 133. Sed monachi ap.
pellationem nihilo ſecius hi rerinuerunt, quòd ea
conuerſatio non multum adhuc abeſſet à ſolitudi-
ne. Et Benedictini ſunt appellati, quòd vir ſancti-
monia clarus Benedictus honeſtorũ inter eos quo- rundam inſtitutorum author fuiſſet. Deinde cùm
in vrbibus& celebribus locis manentes viri eccle-
ſiaſtici, horum monachorum vitam& inſtitutum
ſequi in animum inducerent excepta fſolitudine,
quia conuerſari cum populo& multitudine pro-
pter eccleſiaſticum miniſterium cogebantur, cano-
nicorum regularium nomq aptius eiſdem& ac- commodatius viſum eſt, quàm monachorũ. Quod inſtitutum æmulati ſunt,& alij miniſterio nulli ec- cleſiaſtico addicti.not. in cap.cauſam quæ. de iudic. Nam& noſtra patrümque memoria in pleriſque
cathedralibus Eccleſiis, ſacerdotes& clerici qui nũÜc canonici ſimpliciter& ſine adiunctione dicuntur,
ſimul cum Epiſcopo ſuo huic monaſticæ vitæ ge- neri erant addicti:& aliquas huiuſmodi Eccleſias adhuc ſupereſſe exiſtimo. cap. ſi quis. 58. diſtinct. cap. quorundam. 84. diſtin. not. in dict. cap. cauſam quæ. & cap. quod Dei timorem. de ſtatu monacho. Ita- que dicebantur non ſimpliciter, vt nunc canonici, ſed regulares ab illo peculiari inſtituto, ac regula quam amplectebantur,& hoc modo diſcrimen in- ter eos deſignabatur,& aliarum Eccleſiarum cano- nicos, qui huiuſmodi ſe votis non alligauerant, idq; ſupra à nobis oſtenſum eſt. Hæc ſecta cuius author Auguſtinus perhibetur, cùm Hipponenſis Epiſco- pus eſſet, latè Chriſtianum orbem peruagata eſt,
adeò vt eorum cœnobia hodie, in quibus locis mo-
nachorum nomen deletum non eſt, nuſquam non
reperiantur. Sed effectu à cæteris monachis differre non videntur. cap. z. de poſtul. quamuis plerique aſ- ſerant in odioſis monachos eos habendos non eſſe. notatur in dicto capitulo quod Dei timorem. de ſtatu monachorum.
De monachorum gradibus& oficits.
b CA P. XYTT. T Nter monachos atque eos qui regulares dicun- tur, non minus quam inter clericos, gradus offi- ciorum& adminiſtrationum hodie reperiuntur, quorum inſigniores& præcipuos cæteris omiſsis preuiter hic perſtringemus: nam ſicut clericis cuiuſ- que Eccleſiæ præeſt epiſcopus, ita ſingulis monaſte- riis præſidet vnus qui à Iuſtiniano& pleriſque vete- rum archimandrita,& cœnobiarcha, à cæteris vul- gd Abbas appellatur. Hinc intra monaſterij ſui ſepta præfectum quendam, ſiue vt loquuntur, Prio- rem clauſtralem conſtituit: cuius vicaria vtatur opera

—
kalquas huiuſmoükea retsigiti anotin dict. capcain dorem. de ſtatu mauht umplicitet, vt nuxan peculaan inſtituro,ari ut,& hoc modo dſcirr I „ aliarum Eccleluna iſe vots non aligum im eſt. Hæc ſcttaau dur, cuùm Hippomi ianum ocbem pem A obia hodie,in quibe clerum non eſt, nun u à cæteris mol 9 uiS de poſtul- duuf
pau duod Dei in
De ſac. eccle. min. ac benefi. Lib. J.
opera vigilantiaque in his, qut ad ſodalitatis guber- nationem ſpectant. Et quia plerunque extra mona- ſterium miuores aliqui conuentus, atque ſodalitia monachorum ſunt eidem archimandritæ ſubdita: alij quidam præfecti eò cum libera poteſtate& au- choritate dimittuntur, quos Priores conuentuales appellant. In quibus autemm locis conuentus ille de- ſyderatur, quem veriſimile eſt olim nuſquam de- fuiſſe, hi præfecti alia atque alia nomina ſortiuntur, de quibus hic non eſt magnopere laborãdum. Om- nibus autem non ſolum præfectis, ſed etiam archi- mandritis præſidet vnus, qui à luſtiniano Exarchus b vocatur. Nouel. 133. Ac haud ſcio an is ſit quem a. vidτνον vocat Hieronymus ad Pammach. Sed certæ tantum ſectæ monachorum hos ſummos an- tiſtes nouerunt. not. in c. ne reli gioſi. de regul. Et no- tandum eſt quãuis in pleriſque cœnobiis& mona- ſteriis hodie votis illis ſolennibus& religioſis alli- gari non foleant, de quibus paulò antè diximus, ſed more clericorum viuant qui ſeculares dicuntur, pri- ſtinam tamẽ appellationem adhuc retinent. Quod ideò adieci, ne quem fortèe admiratio teneat, cùm in abbatiarum aut prioratuum ſæcularium mentio- nem inciderit.ʒ b De mendicantium ſodalitate. CA p. XXIII. b Odales mendicantes ideò à monachis ſeparaui- mus, quoniam ab eis differre vidẽtur. Monacho- rum enim propria eſt ſolitudo,& ſeceſſus quidam à cæterorum hominum conſortio: à quo hi multum abhorrent, cùm palàm docere euan gelium,& ad po- pulum concionari ſoleant. Itaque fratres ſodalẽſque dictitantur magis quàm monachi. Panor. in c. cau-
ſam quæ. de iudici. Eiſdem tamen votis& aliquãto
grauioribus obſtringũtur quàm monachi, cm nec finguli, nec vniuerſi quicquam proprium habere queant:& votiuam mendicitatem, nedum pauper- tatem, quæ illius germana eſt, vt apud Ariſtopha- nem Chremylus ait, ſi minus re, at certè verbis pro- fite antur.c. exiit. de verbo.ſignifi. in 6. Diſcrimen au- tem revia u, κρiaν, id eſt, paupertatis& men- dicitatis docet Ariſtophanes: cuius hi ſunt verſus in Pluto, nlro*ν àο 6i,5- ⁸ ℳ⁵ꝙꝓναςρ, 7v 257 uunq ey ixa. T rrS Sn Oeoy rois&g bo- gεμηοννσ Ne,iεερν ⁵ς 2ule* d, ℳενπτι&ν⁴‿ς νηꝛNναv neir. Porrò hi mendicorum cœtus ſuos habent præfe-
Gtos, cuſtodes ſiue obſeruatores,& adminiſtros, tam
vniuerſales, quàm prouinciales, per quos velut quæ-
dam Reſpublica inter eos regitur,& adminiſtratur exemplo monachorum de quibus iam diximus. De Monialibus. CA P. XXIIIT
On ſolùm viri, ſed mulieres etiam apoſtolo-
Nrum, Chriſti tempore miniſterio Eccleſiæ ad- dicebantur, vt conſtat ex epiſtola Pauli ad Timoth.
Et harum mulierum quæ diaconiſſæ dicebantur,
crebra in iure tum pontificio, tum ciuili eſt mentio: cumque morem quaſdam Eæcleſias retinere etiam nunc accepimus. Verùm procedente tempore inſti-
tuta ſunt collegia, ſiue monaſteria virginum Deo conſecratarum,& ſolennibus votis obſtrictarum, vt
de monachis antè dictum eſt. Quod genus monia- lum vetus vt exiſtimo, non nouit Eccleſia, ac ne ta-
1555
nonicarum quidem quarum meminit luſtinianus Nouel. 59. Hæ in ſingulis parthenonibus ſuis, ſuas habent antiſtitas exemplo monachorum, quibus ni- hilominus parent quàm monachi archimandritis ſuis. De his autem aliquot extant conſtitutiones Iu- ſtiniani, quibus vetat ne duplicia monaſteria, id eſt, virorum ſimul& mulierum vſquam ſint,& vt eu- nuchi in ſingulis monaſteriis conſtituãtur, qui ipſa- rum negotia gerant. Nouel. 123.& 133. Sed quicquid ad harum monialium inſtitutum,& vitæ regulam pertinet, Bonifaciana conſtitutione& Clementina plenius continetur. c. periculoſo. de ſtat. reg. in 6. cle. attendentes. de ſtatu monach.
De ſacerdotiis veterum Romanorum ante Chri-
ſtianiſmum. C r. TXV. N iuris pontificij libris mentio reperitur Pontifi-
cum, Flaminum, Augurum; aliorùmque huiuſ- modi ſacerdotum, qui apud priſcos Romanos ante Chriſtianiſsimum in vſu fuere. c. cleros. 20. diſtinct.
c. in illis. 8o. diſtin.& 26. q. 3. q. 5. Nec veteris illius ſa
cerdotij cum noſtro inutilis videtur eſſe collatio,
cùm præſertim Latinè ſcribenda pleraque vocabu-
la inde mutuemur. Itaque de eo pauca quædam ex multis hic dicturus ſum, quę ad noſtrum inſtitutum
magis ſpectare exiſtimaui. Fuerunt autem hæc ferè ſacerdotum genera: Pontifices, Augures, Flamines, Curiones, Feciales, Veſtales, Salij, Duces celerũ,&c. Pontifices omnibus ſacris ac cæremoniis præerant, & ſacerdotum omnium erant maximi ac ſupremi, id quod oſtendit Cicero in Orat. pro domo ſua,& lib. 2. de Legib. Huic Pontificum collegio qui præ- erat, Pontifex Maximus dicebatur, cuius officium & authorigatem deſcribit Liuius lib.. de Numa Pompilio ſoquens his verbis: Omnia publica priua- taque ſacra Pontificis ſcitis ſubiecit, vt eſſet quò cõ- ſultum plebs veniret, ne quid diuini iuris(negligen- do patrios ritus, peregrinòſque aſciſcendo,) turba- retur. Nec cęleſtes modò ceremonias, ſed iuſta quo- que funebria placandõſque manes, vt idem Pon- tifex edoceret,&c. De eorum etiam munere, autho- ritate dignitateque plura ſcribit Halicarnaſſeus lib. 2.& nos ex Pandecctis iuris ciuilis quoſdam locos obſeruauimus, vt cùm dicitur, Pontificem, dum ſa- cra facit, in ius vocari non poſſc. l.z2. dę in ius vocan. Pontificali authoritate compelli hæredes ad mo-
numentum ædificandum. l.hæreditas. de peti. hered.
Pontificem de religioſis locis conſulendum eſſe. J.
vlt. de mortuo infer. Pontificem à quibuſdam mu-
neribus nõ excuſari. l.vlt. de mune.& hono. Sed lon-
gè eorum maxima authoritas in legum actionibus
conſpicitur, quas ſcribit Pomponius apud collegiũ
pontificum fuiſſe. l.z. de origine iuris. Nam vt Va- lerius ait, lus ciuile per multa ſæcula inter ſacra cæ- remoniaſque deorum immortalium abditum, ſo- lisque Pontificibus notum fuit. Quanta autem hu- ius pontificatus dignatio fuerit, vel hinc æſtimare licet, quòd Imperatores Romani, vt auguſtiores eſ-
ſent, ferè eo ſacerdotio fungebãtur. Sed cur hi ſum-
mi Sacerdotes ita appellati ſint, inter veteres tum Græcos, tum Latinos aurhores non conuenit. Scæ- uola, vt tefert Varro lib. 10. de ling. Latina, dicebat Põtifices dici à poſſe& facere. Nam verbum facere apud Plautũ, Ciceronẽ, Virgilium,& alios ſcripto- res probatos, pro ſacrificare accipitur, ſicut ↄrær aur
An 4
—.ͤͤſͤſſſſſſſ

1556 Thoαν apud antiquos, vt docet Atheneus liba4. Scd idem Varro à ponte eos dici mauult, quòd ab eis Sublicius pons factus primùm, ac ſæpe reſtitutus ſit. Plutarchus in Muma aliam etymologiam adfert. Verùm hanc inueſtigationem, quæ non eſt magni vſus, libenter miſſam facimus. Augures qui à Grecis 01νοeρ △χο dicuntur, auſpiciis precrant, vt ſacris põ- tifices. Cicero lib. i. de natura deorum. Erant enim artis diuinandi periti,& ſigna à diis miſſa interpre- tabantur, vt Halicarnaſſeus ait, quanuis ab vna ſpe- cie, id eſt, ab auium garritu nomen acceperint. Tan- tum autem vencrationis& authoritatis eorum col- legio acceſsit, vt nihil publicè ſine auſpiciis, nec do- mi, nec militiæ gereretur. Cicero lib. 1. de Diuinat. Vr non immeritò ſcribat Cicero in Orat. de Aruſp. authoritatem rerum bene gerendarum augurio cõ- tineri. Iraque nobiliſsimis quibuſque& lectiſsimis ciuitatis Romanæ viris hoc ſacerdotium defereba- tur: eratque perpetuum, adeò vt nemo quamlibet flagitioſus eo ſeſe abdicare cogeretur. Plutarchus in
Problem. Quanta verò horum Augurum authori- tas fuerit in epublica, docet Cicero lib. 2. de legib. cuius hæc verba ſunt, Maximum& præſtantiſsimũ
in Republica ius eſt Augurum,& cum authoritate coniunctũ. Neque verò hoc, quia ſum ipſe augur, ita ſentio: ſed quia ſic exiſtimare nos eſt neceſſe. Quid enim maius eſt, ſi de iure quærimus, quam poſſe à ſummis imperiis,& ſummis poteſtatibus, comita-
tus,& conſilia, vel inſtituta dimittere, vel habita
reſcindere? Quid grauius, quàm rem ſuſceptam dirimi, ſi vnus Augur alium dixerit? Quid ma- gmficentius, quàm poſſe decernere, vt magiſtra- tu ſe abdicent conſules? Quid religichus, quam cum populo, cum plebe agendi ius aut dare, aut non dare? quid leges non iure rogatas tollere? ni- hil domi, nihil milttiæ per magiſtratus geſtum ſi- ne eorum authoritate poſſe cuiquam probari? Ac huius authoritatis memorabile exemplum refert Plutarchus in Marcel. in hanc ſentẽtiam: Cùm Au- gures comitiis conſularibus vitio creatos conſules renunciaſſent, confeſtim Scnatus literis ab exercitu eos reuocauit, quatenus de poſito conſulatu hoſtibus vt conſules bellũ non inferrent. Flaminius acceptas literas non antè aperuit, quàm collata pugna verfis- que in fugam Barbaris, in agrum corum excurſio- nem feciſſet. Redeunti igitur& multa referenti ſpo- lia, non proceſsit obuiam populus, quia reuocatus non continuò mandatis paruerat: ſed tam is, quaàm ipſius collega conſulatu ſe abdicare coacti ſunt. Fla- mines, quos Dionyſius Græce eᷣOavo Dégss vocat, diis ſingulis erant attributi, Cice. lib. z. de Legib. à
uibus cognomina habebãt, authore Varrone lib. 4. 46 ling. Lat. vt flamen Dialis, Martialis, Quirinalis, Carmenralis, Pomonalis,&.& quia inter Deos qui colebantur, aliquod diſcrimen erat, non omnium Haminum par erat dignitas, vt Feſtus ait. Proinde is
ui ſacra loui faciebar, id eſt, Dialis, maxime digna-
tionis habebatur, de quo multa annotauit Gellius. Maiorum minorümque flaminum meminit Feſtus, & archiflaminum Gratianus in rhapſodia ſua. Sed
& flaminicarum, id eſt, mulierum, quæ hoc ſacerdo-
tio ſicut viri fungebantur, mentionem apud veteres quoque comperimus. Verùm omnia ſigillatim hic perſequi ab inſtituto noſtro eſt alienum, qui hæc
Franciſci Duareni luriſconſ.
veluti rνεᷣννꝶα quædam breuiter perſtringere vo- luimus. Curiones ſingulis erant aſſcripti curiis, que
nume. zo. erant Romæ, vt Dionyſius ſcribit,& pro
curialibus ſacra faciebant. Horum verò nec genus ſacrificandi, nec inſignia deſcribuntur ab eodẽ, qui- bus rebus maximè à Flaminibus differebant. Illud ex Feſto didicimus, quod minimè prætereundum hic eſt, Curionem maximum à veteribus eum dici, cuius authoritate curiæ,& curiones omnes regeban-
tur. Huiusq́ue meminit præter Liuium& alios ve-
teres Arnobius lib. 4. aduer. gent. Sedent, inquit, in ſpectaculis publicis ſacerdotum omnium, magiſtra- tuũmque collegia, Pontifices maximi,& maximi
Curiones, ſedent quindecim viri laureati,& Diales
cum apicibus Flamines, ſedent augures interpretes diuinæ mentis& voluntatis, necnon& caſtæ virgi- nes perpetui nutrices& cõſeruatrices ignis. Quem
locum ideò hic referre volui, quia ſacerdotiorum
Romanorum breuem deſcriptionem continet. Fe- cialium, quos aigloeiuas appellat Dionyſius, col- legium belli cauſa inſtitutum fuit: Cùm enim teli- gioſus vir, ac quietis publicæ ſtudioſus. Numa ani- maduerteret bellum, quod abſque iuſta cauſa infer- tur, nihil aliud quàm latrocinium eſſe, totam cam rem ex arbitrio ſacerdotum ac religioſorum homi- num pendere voluit. Non enim licebat Romæ bel- lum mouere, niſi cognita cauſa feciales id iuſtum eſſe pronuntiaſſent. Itaque fœlicitatem& ſucceſſum
Romanorõ in bello, huic inſtituto& religioni qui-
dam aſſcribere non dubitauerunt. Quænam autem
fuerit horum fecialium authoritas,& qui ritus prę-
ter eũdem Diomyſium Plutarchus docet in Numa. Veſtales erant virgines, quæ Veſtæ deæ ſacra facie- bant,& ſacrum ac ſempiternum cuſtodiebant ignẽ: de quarum inſtitutione, ritu, cooptatione, caſtitate videnda ſunt quæ Dionyſius, Plutarchus, Gellius,& quidam alij memoriæ prodiderunt. Hæc emim, quæ vulgaria ſunt,& protrita, accuratius hic deſcribere inſtituti noſtri ratio non ſinit. Præter hos Sacerdo-
tes, commemorãtur& Salij, qui Marri ſacra facien-
tes choreis& ſaltationibus dabant operam uνηεꝓτà Tav tvoπκηεν εννν, vt Dionylius ait. Erant& duces Celerum, qui tametſi milites eſſent& regum cuſto- des: tamen ſtata quædam ſolenniaquc ſacrificia ce- lebrabant, nec vllos alios commemorat Dionyſius,
diligentiſsimè omnia perſecutus ſacerdotia, quæ à
Nünmna inſtituta fuerunt. Ait enim leges ſacrorum Numam ita libro vno complexum fuiſſe, vt tota ca deſcriptione, in octo partes diſttibuta, de ſingulis ſa- cerdotiis, quorum erant totidem genera, ſeparatim diſſereret. Reperitur tamen aliorum apud authores ſacerdotum mentio, cuiuſmodi ſunt Fratres arua-
les, Rex ſacrificulus, duumuiri,& decemuiri ſacro-
rum Galli, Epulones,& qui Titij ſodales dicuntur. Quorum ſacerdotiorum explicatio,& coguitio ex Tito Liuio& aliis veteribus petenda eſt. Extat& Pomp. Læti non inutilis ea de re libellus. Quod ve- rò titulo Feneſtellæ circunfertur eiuſdem argumẽti opuſculum, recentiſsimi ſcriptoris eſſe nemo dubi- tat, qui alicuius ſit in re literaria iudicij. Vnum ſu- pradictis adiiciendum eſt, quod à cæteris præter- miſſum eſſe miror, priſcos Romanos non modò ſa- cerdotes habuiſſe, qui Diis ſacra facerent, ſed etiam miniſtros quoſdam ſacrorum ac ſacerdotum iis nõ
V abſimi
4

„ huic inſtituto& diei
daditauerunt. Qrun
um authotitas,&
um Dlutarchus dann. 1 nes, quæ Veltæ dezlah empiternum cuſtodehun
Onc, ntu, cooptalot Nionyfus, Plutarchaſci cix prodiderunt. Hhuari ocrita, accuratius Mttt nnon finit. Drætet buis t& Salijqui Mambr
onibus dabant open Dionytius ait. E tj wilites eſſent&us xdam ſolenoiaq́uc
alios commemofas
aa perlecunis ſaceldat cunt. Ait enim bee⸗ 1
De ſac. eccle. min. ac benefi. Lib. II. 1557
abſimiles, quos in ſacris noſtris Diaconos appella- mus. Eòſque Camillos tum dictos fuiſſe teſtes ſunt
Dionyſius lib. 2. Plutarchus in Numa. Feſtus& Ser-
uius, cum pleriſque aliis. Er hactenus de ſacerdotiis vrbis Romæ, quibus ſimilia quædam in prouinciis atque municiplis fuiſſe dubium non eſt:quorum in iure ciuili crebra eſt mentio. l.. ad legem Iuliam de
ambi. l. in honoribus. de vacat. mune. Nam Phæœni-
ciarchia,& Syriarchia in conſtitutione quadam Im-
per. Conſtanrini, nomina ſunt prouincialium ſacer- dotiorum. l.1. C. de natur. liber. Et Martianus tit. de mat. Senat. vetat Flamini municipali& ſacerdoti prouinciæ ne vxorem ducat ancillam, ſcenicam, ta- bernariam,&c.
2 n ORIGINE. DIEFFINITIONE AC DIVISIONE BENEFEICIORVM,. LIBER SECVNDVS.
ARGYMENTVY A. Superiore libro de miniſteriis officiis que eccleſiaſticis, propter quæ beneficia b conferuntur, ſatis copiosè diſputatum fuit: Iam de beneficiis ipſis tra- ctandum eſt,& ab origine eorundem diffinitionibúſque b ac diuiſionibus incipiendum. De facultatibus Eecleſtæ, earumque origine& proceſſu. C4 p. 1.
LT bonorum, quæ Eccleſia poſsidet, origo, finis& vſus rectius intelligatur, à Chri-
ſti vſque ac legatorũ eius
ſiue Apoſtolorum tempo-
ribus repetenda eſt noſtra
oratio. Ac imprimis con- 2 ſtat ex ſacra hiſtoria Chri- — I ſtũ facultates aliquas, quã-
ec ita vixiſſe eum, vt nihil
ciem habet. C. de mend. val.& in auth. de quæſtor. Oblatam enim ſibi pecuniam, aut quocunque mo- do quæſitam, Chriſtus diligenter cuſtodire ſolitus fuit, ex qua victum veſtitümque, tam ſibi quàm ſe-
ctatoribus& comitibus ſuis compararet. loan. 13.
Hinc Auguſtinus, Habebat dominus loculos à fide- libus oblata conſeruans,& ſuorum neceſsitatibus, & aliis indigentibus tribuebat. Tunc primùm ec- cleſiaſticæ pecuniæ forma eſt inſtituta,& vt intelli- geremus quod præcipit non eſſe cogitandum de craſtino, non ad hoc fuiſſe preceptum, vt nihil pecu- niæ ſeruetur à ſanctis, ſed ne Deo propter iſta ſer- uiatur,& propter inopiæ timorem iuſtitia deſe- ratur. cap.habebat.12. quæſtione prima. Mortuo at- que ſublato in cælum Chriſto, Apoſtoli, Diſci- pulique& cultores eiuſdem non mediocrem pe- cuniæ vim poſſediſſe leguntur, adeò vt quamuis in- gens eſſet eorum numerus, tamen nemo inter eos egens reperiretur. Nam vt ſcribit Lucas de fidelibus Chriſtianis, qui tunc Hieroſolymis erant: Multitu- dinis credentium erat cor vnum& anima vna, nec
quiſquam eorum quæ poſsidebat, aliquid fuum eſſe
dicebat, ſed erant illis omnia communia. Et quot- quot erãt poſſeſſores agrorum, aut domorum, ven-
dentes afferebant pretia,& ponebant ante pedes
2
— eerirn er ere öe—
Apoſtolorum, diuidebatũrque ſingulis, prout cui- que opus erat. Eadem referuntur à Clemente, qui illis temporibus fuiſſe creditur in epiſtola, qua fra- tres& condiſcipulos ſuos ad bonorum communi- cationem hortatur& incitat. c. dilectis. 12. q. 1. Quòd autem ex prædiorum venditione pecuniam confi. cere maluerint, quàm ea retinere,& ex eorum fru- ctibus ſe ipſos alere, Melchiades id factum ideo ſcri bit, quia cùm futuram Eccleſiam in gentibus vide- rent, prædia poſſeſsionèeſque adipiſci in Iudæa vtile non purauerunt. c. futuram. 12. q.. Sed notandum eſt eos ad communicationem bonorum neminem in- uitum compuliſſe, quòd ſatis intelligerent eam à Chriſto non fuiſſe præceptã,& proprietatem diſtin-
ctionêèmque dominiorũ, quę cõſenſu hominũ natu-
ralem rationem ſequentium recepta eſt, iuri diuino Chriſtianæq́; religioni repugnantẽ nõ eſſe: ea ſiqui- dẽ eſt hominum corruptio& improbitas, vt ſocie- tas humana cõmodè retineri& conſeruari nequcat,
ſi quis Platonicam communionè inter homines in-
diſcriminatim conſtituere velit: Si qui tamẽ mutuo illo affectu& charitate, quam nobis vnicè commen dauit, præcepitq́; Chriſtus, conſtantiſsimè ita ducan tur, vt vltrò nõ modò facultates, ſed operam quoq; ſuã, laborem, induſtriam bona fide& citra fraudem vllam in cõmunc conferãt, non dubito quin vita eo- rum in hac æquabilitate& com municatione rerum omniũ,& iucũdiſsima& feliciſsima futura ſit. Scitè enim à veteribus illud dictum eſt, ſi quis id ciuiliter interpretari magis quam calüniati velit: quietiſsimè
victuros homines, ſi hæc duo verba Meũ& Tuum
de medio tollerentur. Quod& ſenſit haud dubiè Clemens in epiſto. cuius paulò antè meminimus. glo. in dicto c. dilectiſsimus. Ideo autem proprietas & diſtinctio dominiorum probatur iure gentiũ, cui religio noſtra minimè refragatur, quia obtineri ab hominibus nõ poſſe creditur in tantis corum vitiis, vt ſine fraude& diſcordia in ea communione per- ſeuerent. Proinde cùm Ananias agri venditi pretiũ rerinuiſſet, parte tãtùm ad Apoſtolos delata, Petrus
eo no
—— CuC—
—
——————.— ——— 3 8—————. 2 8—————„———* —————— ¹
8—————————õã————nnnn——— 1— 2— 4 4 2 3—————————— M 1,. gr
Meee r— er 3 1 3
.

1558
eo nomine illum non damnauit, ſed quòd dolo, ſi⸗ mulatione, ac mendacio vſus eſlet. Anania inquit, cur impleuit Sathanas cor tuum, vt mẽtireris Spiri- tui ſancto,& fraudares de pretio agri? Nòonne pror- ſus tibi manebat,& vænundatus erat in tua poteſta- te? Acto. c. 5. Hæc omnia ſatis demonſtrant qualis fuerit ſtatus atque vſus bonorum Eccleſiæ, tempore Apoſtolorum: Polt eorum verò tempora, cùm vide- rent Sacerdotes& Leuité,& reliqui fideles per vni- uerſum orbem diſperſi, vtilius fore ſi hæreditates& agros, quos vendebant, eccleſiis quibus præſidebant epiſcopi, traderent, eò quòd ex ſumptibus corum, tam præſentibus, quàm futuris temporibus plura&
elegãtiora miniſtrare poſſent fidelibus communem
vitam ducentibus, quàm ex pretio ipſorũ, cœperunt
prædia& agros quos vendere ſolebant, matricibus
cccleſiis tradere,& ex ſumptibus eorum viuere. Hec totidem ferè verbis ex Vrbano tranſcripſimus. c. vi- dentes. 12. q. 1. à quo id quoque decretum fuiſſe ſcxi- bunt Platina,& quidam alij eum ſecuti, vt ſacerdo- tibus liceret prædia ac fundos à cultoribus religio- nis oblatos recipere. Sed falluntur illi meo quidem judicio, cùm inter Vrbani decreta, quæ extant, exce- pto eo quod recitauimus, nihil reperiatur quod ad hanc rem pertineat. Ex co igitur tempore certatim vnuſquiſque pius& fidelis prædia, poſſeſsionèsque dabat Eccleſiæ: ex quorum fructibus non miniſtri tantùm, ſed quicunque etiam alij egentes alerentur. Et hinc perſpicuum eſt, quod& ſupraà admonui- mus, veteres Chriſtianæ religionis cultores non ita paupertatem affectaſſc, vt opes nullas ſibi parare at- que aſſeruare vellent ‚quamuis Imperator lulianus inde anſam arripuerit ecclelias fortunis ſnis ſpoliã- di. Eccleſiarum enim bona auferens dicebat maxi- mo ſe beneficio Chriſtianos afficere, nimirũ vt pau-
deres facti citius regnum cœlorum intrarent. Qua arte in philoſophos quoque noſtri iuris authores
vſos fuiſſe aliquango animaduerti. L.in honoribus.
de vacat. mune. Ac præ cæteris Cõſtantini celebra- tur liberalitas in Eccleſiam. c. Conſtantinus. 96. diſt. cap. futuram. 12. q. 1. Triper: lib. 1. c. 9. Et extat eiuſ- dem conſtitutio in Codice Iuſtiniani, qua petmittit vnicuique bona ſua Eccleſiæ relinquere. Licinia quoque diues& potens matrona, bona ſua Eccleſiæ Romanæ teſtamento reliquit, Marcello ſedente, vt ſcriptores eccleſiaſtici literis prodiderunt. Sed nulli plus contulerunt Eccleſiæ Romanæ, nec magis po- tentiam eius auxcrunt, quàm Pipinus, Carolus,& Ludouicus Francorum reges. Quud ingentia hic commemorem beneficia in cæteras totius orbis ec- cleſias vndique à piis hominibus collara, cùm iuſtũ volumen deſcriptio eius rei deſyderet: Quale illud eſt quod de Hilario Arelatenſi epiſcopo Proſper memoriæ mandauit, nempe eum acceptis fidelium numeroſis hæreditatibus, eccleſiam mirum in mo-
dum locupletaſſe. cap. expedit.12. quæſt. 1. ex quo de
cæteris coniectura fieri poteſt. Ac præter eos redi-
tus, præterque decimam partem, non modò fru-
ctuum, ſed etiam negotiationis, quæſtus& lucri, de qua mox diſſeremus,& alias quaſdam largitiones, ſuotidie in ſacro ipſo conuentu fiebant oblationes ad altate. Theodor. lib. /. cap. 18. c. omnis. de conſecr. diſt. v. Vt mirum non ſit, quod nunc omnibus teſta- tum& manifeſtum eſt, opes Eccleſiæ in immẽſum
Franciſci Duareni luriſconſ.
excreuiſſe. De oblationibus Eccleſiæ Komanæ lo-
quitur Marcellinus ſib. 27. cuius verba quia huius tractatus noſtri loca etiam alia quædam illuſtrant,
hic ſubiicere volui: Damaſus, inquit,& Vrſicinus
ſupra modum humanum ad rapiendam epiſcopa- lem ſedem ardentes, ſciſcis ſtudiis aſperrimè confli. ctabantur, aduſque mortis vulnerümque diſcrimi- na adiumentis vtriuſque progreſsis, quæ nec corri. gere ſufficiens Viuentius, nec mollire, vi magna co- actus ſeceſsit in ſuburbanum,& in concertatione ſu-
perauerat Damaſus, parte, quæ ei fauebat, inſtante.
Conſtarque in baſilica Sicenini, vbi ritus Chriſtiani eſt conuenticulum, vno die centum triginta ſeptem cadauera reperta peremptorum, efferatamque diu
plebem, egrè poſted delinitam. Neque ego abnuo, oſtentationem rerum conſyderans vrbanarum, hu- ius rei cupidos ob impetrandum quod appetunt,
omni contentione laterum iurgari deberi, cùm id adepti, futuri ſint ita ſecuri, vt ditentur oblationibus matronarum, procedantque vehiculis inſidentes,
circunſpectè veſtiti, epulas curantes profuſas, adeò
vt eorum cõuiuia regales ſuperent menſas, qui eſſe poterant beati reuera, ſi magnitudine verbis deſpe- cta, quã vitiis opponunt, ad imitationem antiſtitum quorumdam prouincialium viuerent, quos tenuitas edendi potandique parciſsimè, vilitas etiam indu- mentorum,& ſupercilia humum ſpectantia perpe- tuò, numini veriſque eius cultoribus vt puros com- mendant& verecundos. Omnes autem huiuſmodi obuentiones, reditus ac oblationes, in ſua poteſtate
habebat epiſcopus, vt precipiunt canones apoſtolo- rum c. præcipimus. 1. q. 1. c. peruenit. 16. quæſt. 7. Sed
ita tamen vt eas res non diſpenſaret ipſe ac admimi.
ſtraret, ſed diaconis, hypodiaconis, œconomis acde- fenſoribus earum diſpenſationem diſtributionem- que committeret, qui rationem poſtea totius admi- niſtrationis ſuæ ipſi redderent. c. epiſcopus. rz. ꝗ.x c. Vobis. 1². q. z. Fiebatque hæc diſtributio clericis& miniſtris eccleſiarum. d. c. peruenit quorum erat vt plurimum communis vita& conuerſatio, cap. quia tua. c. ſcimus. c. nolo. c. non dicatis. 1z. quæſt.. quam uis ad eam communionem inuiti nequaquam co- gerentur, c. certe. 12. quæſt. i. Sed præcipuum locum in hac largitione meritò tenebãt pauperes, quorum ingentem numerum alere ſolebat Eccleſia. Nec emim vlla res vnquam maiori curæ priſcis Chriſtia- nis fuit, quàm paùperum ſuſtentatio, vt pleriſque in locis teſtatur Euſebius. Ac tot tanteque opes eo po- tiſsimum conſilio in eccleſiam conferebantur, vt inde nutrirentur pauperes, eaque cura mandabatur epiſcopis, quòd eorum erga pauperes ſtudium om- nibus perſpectum eſſet. l.1. C. de epiſco. aud. Quate
bona Eccleſiæ paſsim in veteribus canonibus di- cuntur patrimonia pauperum. c. quia iuxta. 16. quęlt.
1. Qua ratione Auguſtinus eos qui decimas Eccle- ſiæ non perſoluunt, tot homicidiorum reos futuros
ait, quot pauperes fame mortui fuerint, quia remm à
Deo pauperibus delegatam ſuis vſibus reſeruent. cap. decimæ. 16. quæſt.. Proferre hic poſſem& alia præclara veterum dicta in hanc ſententiam, ſed ali-
quot præcipua tantùm referam. Nam omnia per-
ſequi infinitum eſſet. Ambroſius, Aurum Eecſeſia habet, non vt ſeruet, ſed vt eroget,& ſubuemat in neceſsitaribus. Quid eſt opus cuſtodire quod mhil
adld
V anti riis
ſtrit
trio aut d
tedit
caap üis:
xtes dio
d Kr
llor

udos. Omnes autentu ac odlationes inſun t prxcipiunt canoncnm
u rc pervenit.Gau.
non diſpenſatet ileris
hypodiaconis, xcumma
llpenſationem ditiur du rasionem poſteamt iteddetemt. c. piſcqux, atque hæc diſtnioupti
mm. de peruenit qum mis vita& conuetſu
“
ac. non dica mmss uniogem inuiti mou qurt Sed præcip eritd tenebãt paufeſe
n alete ſolcba M
De ſac. eccle. min. ac henefi. L ib. I IJ. 1559
adiuuat? An ignoramus quantum auri atque argen- ti de templo domini, Aſſyrij ſuſtulerunt?: Nônne me Jius conflat ſacerdos pro alimonia pauperum, ſi ali-
ua ſubſidia deſunt, quàm ſi ſacrilegus contaminat & aſportat hoſtis? Nônne dieturus eſt dominus, Cur paſſus cs tot inopes fame mori? Certè habebas au-
tum vnde miniſtraſſes alimoniã,&c. cap. aurum. 1z.
quæſt. z. Hieronymus ad Nepot. Gloria epiſcopi eſt pauperum opibus prouidere. Ignominia ſacerdotis eſt propriis ſtudere diuitiis. Idẽ amico rapere quid-
iam furtũ eſt: eccleſiam fraudare ſacrilegium eſt: accepiſſe pauperibus erogandum„& eſurientibus plurimis illud reſeruare, vel cautum, vel timidum eſt, aut quod apertiſsimi ſceleris eſt, exinde aliquid ſubtrahere, omnium prædonum crudelitatem ſu- perat. cap. gloria.i 2. q. 2. Idem, Clericos autem illos conuenit Eccleſiæ ſtipendiis ſuſtentari, quibus pa- rentum& amicorum nulla ſuffragantur ſtipendia. Qui autem bonis parentũ& opibus ſuſtentari poſ ſunt, ſi quod pauperum eſt accipiunt, ſacrilegium profectò incurrunt& committunt. 16. queſt. i. c. vlt. Ex his apparet diſpenſationem facultatum eccleſia-
ſticarum epiſcoporum arbitrio commiſſam fuiſſe.
Veruùm ob cupiditatem quorundam parum rectè ac ſincerè adminiſtrantium, canones veteres modum rationemque diſpenſandi ipſis præſcripſerunt, nem- pe vt quatuor partes tam oblationum quaàm alia- rum quarumcunque obuentionum fiant: quarum vna pauperibus diſtribuatur:altera clericis: tertia in ædificationem templi impendatur: quartam epiſco- pus retineat hoſpitalitatis exercendæ cauſa. c. vobis. c. Vulteranæ. cap. conceſſo. e. quatuor.& ſeq. 1. q. 2. cap. præſulum. 16. q.z. Sed vt eſt rerum humanarum conditio in eodem ſtatu nunquam permanentium, hæc communium rerum diſtributio ad extremum antiquata prorſus& ſublata eſt, ac ſingulis miniſte- riis certi reditus adiuncti& aſsignati, quibus mini- ſtri tanquam re propria fruantur: eõſque ipſi arbi- trio ſuo diſpenſent atque adminiſtrent ſine vllius aut diaconi opera, aut epiſcopi authoritate,& hos reditus miniſteriis attributos hodie vulgò Benefi- cia appellamus: cuius verbi ſignificatio& origo ple- niùs infrà diſcutietur. Quam partẽ abſtulerint pau- peres in hoc, vt ita dicam, familiæ herciſcundæ iu-
dicio, mihi nondum planè compertum eſt, tametſi — ipſis hic acciderit,& quàm humaniter accepti
int, ſatis ſuſpicor. Sed hac de re aliàs erit opportu- nior dicendi locus.
De vulgari diuiſione bonorum eccleſiaſticorum in temporalia& ſpiritalin.
E A Pp. 1. Onorum eccleſiaſticorum quædam tempora- lia dicuntur: alia verò ſpiritalia. Temporalia
vocãt prædia illa& poſſeſsiones, quæ ex principum aliorümque liberalitate obuenerunt. Spiritalia, deci- mas& alia id genus, quæ à fidelibus Eccleſiæ offe- runtur. Nam decimas primitiaſque, aut quæ loco primitiarum offerri ſolent, arbitrantur iuris Pontifi-
cij doctores diuino iure ſacerdotum& Eccleſie mi-
niſtrorum eſſe, quòd lex Moſaica eas exolui præci- piat.Itaque res 3
benignitati, non cuiuſquam hominis munificentiæ acceptas referamus. Sacræ verò& ſpiritales, quòd huiuſmodi oblationes Deo præcipuè conſecrentur,
iuinæ dicuntur, quòd eas vnius Dei
& animæ ſpirituique noſtro maximè exiſtimentur conferre. Reliquæ autem poſſeſsiones, quas non à Deo, ſed ab hominibus accepit Eccleſia, prophanæ omnique religione puræ habentur, ideõque tempo- rales vulgò appellatæ ſunt. Nam quæ diuina ſunt ac ſpiritalia, eadem perpetua eſſe& nunquam interitu- ra creduntur: cætera omnia caduca, fluxa& tẽpora- ria. Hinc ea videtur fluxiſſe appellatio. Sed vt inge- nuè dicam quod ſentio, diuina& ſacra aliquanto re- ctius& ſignificantius appellari poſſe mihi videntur, quæ ſpiritalia vocant, vt non incommods ſic effe- ratur diuiſio: Bonorum eccleſiaſticorum quædam diuina ſacraque ſunt, alia humana ac prophana. Hu- ius ergo diuiſionis, quam iuris Pontificij conſulti probant, fundamẽtum eſt lex Moſaica, de quo quid ſentiendum ſit, viderint alij. Certè ſi Thomæ alio- rũmq; Theologorũ opinionem ſequamur, vereor vt cõſiſtere poſsit.not.in c.in aliquibus. de decimis. Exiſtimant enim illi decimas non idcirco deberi ſa- cerdotibus, quòd lege Moſaica id præcipiatur, cùm ea lege non aſtringamur, niſi quatenus præceptum aliquod morale iuriſque naturalis continet. c. tranſ- lato. de conſtit. Naturalis enim lex, quam, vt Paulus ait, gentes habent ſcriptam in cordibus ſuis, nun- quam abrogatur. Itaque quamuis honeſtum pium- que ſit, ac iuri naturæ conſentaneum, quo beneme- rentes de nobis remunerari iubemur, miniſtros Ec- cleſiæ& paſtores alere ac fouere. Determinatio ta- men certæ quantitatis eo nomine præſtandæ, puta octauæ vel decimæ partis bonorum,&c. non tam iuris naturalis eſt, quàm Moſaici, id eſt, quod Deus per Moſem ludeis tantùm, non etiam aliis gentibus & populis ad tempus conſtituit. Quę ſententia ſi ve- ra eſt, equidem non video cur potius decimæ, quam alij reditus Eccleſiæ, ſiue diuini, ſiue ſpiritales dici debeant. Verùm vtcunque Theologi ſuam tuean- tur ſentẽtiam, inficiari nemo poterit, vetuſtiſsimam eſſe conſuerudinem de ſoluendis decimis in Eccle- ſia, quam ſanctiſsimi& doctiſsimi quique veterum maximè comprobarunt atque commendarunt. cap. reuertimini. c. decimę. 16. q. i. 1i
Vnde dicatur beneficium. CA P. I717.
TAEorigine facultatum eccleſiaſticarum admi- L Nrabilique earum incremento,& vt poſſeſsio- nes ac reditus, qui antè communes erant, diuiſi ſint, & certis miniſteriis aſsignati, ſatis demopſtraſſe vi- demur ſuperiori cap. Cur autem beneficium appel- letur certa illa redituum portio, quę cuique miniſte- rio obtigit, videndum eſt. Nam plerique hanc vo- cem, vt barbaram omnino& ineptam refugiunt,& ſacerdotia malunt, quam beneficia hos reditus ap- pellare. Verùm, niſi fallor, ſacerdotium pro munere ac dignitate magis, quàm pro reditu aut obuẽtione accipi videtur apud Latinos authores. Et cõſtat hęc ſacra ſtipendia non tantùm ſacerdotibus, ſed aliis etiam miniſtris concedi. Animaduertendum igitur eſt, moris fuiſſe veteribus prædia quædam ac poſ- ſeſsiones militibus tribuere, vt hoc beneficio deuin- cti animoſiores ad Rempubli. tutandam redderen- tur. Id factum ab Alexandro Seuero teſtis eſt Lam- pridius, quem& alij Imperatores ante luſtinianum ſequuti ſunt, vt ex eorum conſtitutiombus aphaler C.de
—
4——— 4 1 1— 4—. 4 ———-⸗⸗ M-————ſſſſſſ

1560 C. de fundis limitro. Meminit& prædiorum huiuſ- cemodi militarium Conſtantinus quidam Imper. apud Harmenopulum lib. i. caque Tparidliua Mlu- Aara,& ęparνατνανε οπνπσνις VOcat. Quibus perquam affinia ſunt ca, quæ ob fidem& obſequium fruenda
conceduntur, moribus non Longobardorum mo-
dò, à quibus hoc prędiorum fruendorum genus ma- naſſe ad nos videtur, ſed etiam noſtris,& omnium propè totius Europæ populorum ac gentium. Et he quidem prædia non ineptè beneficia à quibuſ- dam appellata ſunt:& beneficiarij qui ea poſsident. Nam& beneficiariorum militum mentio eſt apud Cæſarem in Comment. ſenſu haud omnino diſsi- mili,& apud pleroſque alios authores, quorum pura Latinaque eſt oratio. Hunc verò morem qui in re- bus prophanis receptus erat, imitati ſunt eccleſia- ſtici viri,& prædia poſſeſsionèſque ob miniſterium Eccleſiæ ſingulis miniſtris adſcriptas Beneficia vo- cauerunt,(quæ vtinam veneficia pleriſque hodie non ſint)quia poſt eam, de qua iam diximus, diuiſio- nem hi reditus eccleſiaſtici magnam cum illis mili- taribus prophaniſque beneficiis affinitatem habere credebantur, id quod alio in loco oſtenſurus ſum.
Itaque non tantum de miniſteriis, ſed etiam de be- ....
neficiis eccleſiaſticis hoc noſtrum uνaμα inſcri-
bere voluimus, vt veterem ſimul& nouam loquen-
di cõſuetudinem in Eccleſia titulus indicaret. Nam
ita hoc argumentum apud veteres tractatum offen-
dimus, vt miniſterij ferè mencio fiat, non prouentus aut ſtipendij alicuius. At poſtquam honos non onus affectari cœpit,& quæſtus eit habita ratio magis quàm muneris atquc officij, vnà cum moribus ho- minum mutata eſt loquendi ratio. Vt exempli gra- tia: ſolebant ita diſputare antiquiores, vt quærerent, quis Eccleſię miniſtrum ordinare,& quis ordinari deberet. Recentiorum verò quæſtiones hæ ſunt vul- g vſitatæ, quis beneficium confetre, cui conferri poſsit&c. Quod igitur primarium ac præcipuum meritò habebatur quondam, id nunc acceſsionis cuiuſdam locum vix obtinet, qua in re tanta eſt in- dignitas, vt eam diſsimulare nemo bonus poſsit. Nam ſi Plinius ſuo tempore conqueſtus eſt ex gemmis cõfici vaſa in quibus aurum acceßiio eſſet, cum gemmæ vaſis aurcis accedere ſoleant, quanto iuſtior hac de re futura eſt bonorum virorum que- rela: Hoc autem ideo hic adiicere volui, vt oſtende- rem veteres canones de miniſteriis loquentes, quan-
uis ætatem, vt ita dixerim, non ferant,& magna ex
parte antiquati ſint, tamen ad hanc diſputationẽ de beneficiis plerunque trahi poſſe. Hinc natæ ſunt illæ theſes: Qui poteſt ordinare, poteſt beneficium con- ferre. Qui poteſt ordinari, poteſt beneficium capere, & comra: Qui non poteſt ordinare, non poteſt bene- ficium conferre. Qui non poteſt ordinari, nõ poteſt beneficium capere. glo. c. ſi eo tempore. de reſcrip. in
6. glo. cap. de Ris. 28. diſt. Ordinationem verò hic la-
tè accipimus, pro quacũque ad ſacrum miniſterium aliquod, aut munus eccleſiaſticum promotione, vt
antè explicatum fuit. Quiqd ſit beneficium, benefici eccleſiaſtici dominium,
vſusfructusve cuius ſit,& an penſiones annuæ
atque hoſpitalia, beneffcij appella- tioné contineautur. CA2. I117.
Franc. Duarem luriſconf.
FEAn verborum qua iam vſi fumus, ſuff- Lcerce poſſe videtur iis, qui ſimplicitatem amant in iuris interpretatione, attamen vt iis quoque facia- mus ſatis qui hac ſimplicitate non contenti ſubti.
liorem& accuratiorem interpretationem requirür, trademus definitionem beneficij, non perfectam
quidem illam fortaſsis,& omnibus Di alecticæ legi. bus inſeruientem, ſed quæ quantum rei natura pati- tur, ab earum legum præſcripto non longeè recedat, Sit igitur hæc definitio: Beneficiũ eſt res eccleſiaſti. ca, quę ſacerdoti vel clerico ob ſacrum miniſterium vtenda imperpetuum concedatur. Cuius definitio- nis ſingula verba aμαετενρον t dicitur, ναν σακeσαέι‿‿ goy hic explicanda ſunt. Ac imprimis dicitur res, quoniam non miniſterium ipſum ſiue officium, ſed commodum potius inde proueniens beneficium appellatur. Proinde is qui dignitate eccleſiaſtica or- natus eſt ſine reditu ac prouentu, cuiuſmodi ſunt Archidiaconi quidam, quos imaginarios& hono- rarios vocare ſoleo, is beneficiarius dicendus non eſt. Dicitur eccleſiaſtica, quòd ea bona Deo& Ec- cleſiæ dicata conſecrataque ſint, ex quibus huiuſ. modi reditus conſtant. c. res eccleſiæ. 1. q.3. Dicitur Sacerdoti,&c. quoniam ſi quid fruendum concedi ſoleat laicis hominibus ex bonis Eccleſiæ, uales ſunt ij,de quibus diximus 19 cap. primi lib. id bene- ficium propriè non dicetur. Dicitur ob ſacrum mi-
niſterium, quia ſicut beneficia militaria ac propha-
na militibus ac prophanis hominibus ob fidem& obſequiũ dantur, ita hęc ſacra beneficia, Deo conſe- cratis ob ſacrã ſpiritalemꝗ; functionẽ conceduntur.
Itaq; hæc beneficia ſacra ſpiritaliaq; quodammodo
eſſe dicũtur, quia tametſi prouẽtus ſacri non ſint, ſed prophani: tamen ſacro ita cohærent muneri, vt ſe- parationem non recipiãt. c. i. c. ſi quis obiecerit.xꝗ. 3.c. ad noſtram. de ſimo. c. vlt. de reſcrip. in 6. Nec vl- li conceduntur, qui ad munus illud obeundum ido- neus non ſit, puta ſacerdoti aut clerico, vt iam dixi. Nam licet oſtiarij, aut acoluthi munus, prophanum fortè quibuſdam videri poſsit: quia ſacræ ædis oſtia claudere,& alia id genus exequi etiam laicus po- teſt. idque nos quotidie fieri videmus,& experimur, tamen conſiderandum eſt, quod ſuprà admonui- mus, clericos eos dici, qui ſacris initiati ſunt,& ad ſacram functionem delecti ac deſtinati, ſed in leuio-
ribus muneribus inſtitutionis cuiuſdam cauſa ad-
huc occupantur& exercentur, nec eis aſsignantur potiſsimùm reditus eccleſiaſtici, vt oſtia claudant, ſed vt interim alantur ac inſtituantur,& ſacerdo- tum epiſcoporũmquc perpetuum extert ſemina- rium. Proinde annonæ ſiue præbendæ eccleſiaſti- cæ laicis hominibus,& in canonicorum collegium minimè cooptatis ſolitæ cõcedi ob nolarum ænea- rum pulſationem, aut aliud huic ſimile miniſte-
rium, beneficia eccleſiaſtica propriè non dicuntur,
ſed abuſiuè,& latiſsima ſignificatione. not. in cap. cum M. de conſtit.& in c. dilecto. de preb. Spiritalia autem officia quæ ſint, facilè ex his quæ diximus in
ſuperiore lib. perſpici poteſt, veluti doctrina Euan- gelij, adminiſtratio ſacramentorum, ordinatio mi-
niſtrorum Eccleſiæ, excommunicatio, abſolutio, dedicatio eccleſiarum,& alia id genus, quæ epiſco- porum, presbyterorũ,& diaconorum propria ſunt.
Sel.. part. quæſt. 7. Et quorties dubitatur an reditus,
de

cipüt. c. C.ſi quschi imo. vlt.de teſcipitk lad munus illudodema acetdoti aut cletico nat
aut acoluthi munoyxn den poſʒitquiaiau
genus exequi ctim:
die feri videmusr dum cit, quod ſi ci qui ſacis intiu delccti ac deſtinatiss V
4
De ſacr. eccleſ. min. ac benef. Lib. Ii.
de quibus hic loquimur, ad ſpiritale ſacrumqᷓue mi- niſterium conſtituti deſtinatique ſint, nécne: quia facti quæſtio eſt magis, quam iuris, vulgò traditum eſt ad ſigna, notas& coniecturas recurrendum eſſe. Itaque ſi baſilica, ſiue ædes ſacra, altare, tintinabula, cœmeterium,& alia id genus, in eo de quo quæritur loco, reperiãtur, ſactum ac ſpiritale beneficium eſſe judicabimus, niſi contrarium apparcat. Dicitur Vtenda: quia dominium& proprietas clericorum non eſt, ſed quàm diu viuunt,& munere ſuo fun-
guntur, fructibus perceptis ad alẽdum ſe familiaàm- que ſuam vtũtur. Quòd ſi præter victum veſtitũ m- que neceſſarium aliquid ſuperſit, id alienare tanquã domini non poſſunt, ſed egentibus erogare debent, extatque hac de re conſtitutio cuiuſdam ſynodi,
uam vir quidam eruditus diram vocat. cap. epi- ſcopus. 10. q. 2. Cui alia ſimilis reperitur concilij
Antiocheni,& c. epiſcopus. c. vlt. 12.. I. Contendit enim cos vſumfructum beneficiorum ſuorum ha- bere,& fructus tanquã ſtipendium aliquod merce- demque ſui laboris capere. Quod nec ratione, nec æquitate caret. Sed puto maiores noſtros ſatis ani- maduertiſſe nihil Eccleſiæ exitialius peſtilentiuſque eſſe, quàm miniſtrorum eius nimiam opulentiam, id quod euentus, qui non modõò ſtultorum magiſter eſt, vt ait Liuius, ſed etiam prudentiſsimi nonnun- quam& perſpicaciſsimi cuiuſque, ſatis docuit: vt meritò illud è Satyra nunc dici poſſe videatur: Nul- lum crimen abeſt facinuſque libidinis, ex quo pau- pertas Romana perit. Res enim ipſa loquitur. Im- menſam principum quorundam munificentiam, vtcunque pius eſſet eorum affectus, tantum virus in Eccleſiam ſparſiſſe, vt ex pixide illa Pandoræ à poëẽ- tis decantata, non plus malorum inter homines,& calamitatum exiliiſſe videatur. Initio ægrè admodũ hoc datum eſt Eccleſiæ, vt prædia poſſeſsioneſq́ue ſibi relictas aut donatas retineret. Et ſatis conſtat ex epiſtola Hieronymi ad Nepot. legibus Chriſtiano- rum principum aliquando prohibitum fuiſſe cleri-
cis, ne hæreditates caperent. Nam vt in omni gene- re mediocritas illa, quam optimus poëta auream vocat, meritò commendarur, ita modus facultatum ſummopere hic neceſſarius eſt. Bonifacius martyr aliquanddò interrogatus, an liceret ligneis calicibus in facris vti, ta reſpondiſſe fertur: Olim aurei ſacer- dotes ligneis vaſis, nunc lignei aureis vtũtur. Haud
dubisè ſentiens immodicis opibus facilè ſacerdotes
& gubernatores eccleſiarum corrumpi. cap. vaſa. de conſer. diſt.i. Quæ ratio impulit veteres illos, vt cle- ricis præter victum neceſſarium nihil permitterent ex facultatibus eccleſiaſtieis ſumere, nec puto quic- quam ſalubrius potuiſſe conſtitui ad cohibendam eorum cupiditatem,& xX³eovesaν, non quòd hæc ad viuum, vt dicitur, reſecanda,& ſummo iure cum eis agẽdum exiſtimem, quod nec canones exigunt, opinor: ſed quia veriſsimum eſt illud Satyrici poë- tæ: nemo ſatis credit tantum delinquere, quantum permittes, adeò indulgent ſibi latius ipſi. Legimus in hiſtoria Tripertita libro 11I. cap. 10. Epiſcopum uendam Conſtantinopolitanum nomine Chry- ſanthum, nihil ex reditibus eccleſiaſticis capere ſoli- tum fuiſſe, niſi dominico die panes duosmec deſunt alia huiuſmodi exempla in ſcriptoribus eccleſiaſti- cis: ex quibus apparet quænam fuerit veterum de
1561 bonis eccleſiaſticis eorũmq; vſu& adminiſtratione ſententia. Nec verò diſsimile fuit quorundam po- liticorum hominum in Repub. iudicium, idque ſatis oſtendit Anaxander, qui interrogatus cur Spartani pecunias in ærarium publicum non colligerent: Ne inquit, earum cuſtodes corrumpantur. Itaque bene-
ficiarios vſuariis magis quàm vſufructuariis com- parandos eſſe non vno in loco Panormit. docet. in
c. vlt. de pecu. cleric.& in repet. c. cum eſſes. de teſta. c. illud. 16. q. 6. Nec vllum arbitror canonem eſſe, cui repugnet hæc ſententia, quanuis ea moribus noſtris recepta non ſit. gloſ.pragma. tit. de anna. in verbo, acquiſitos. Dicitur imperpetuum, quia cùm ad tem- pus miniſter Eccleſiæ ordinari non poſsit, neceſſe eſt beneficium ipſum, quod miniſterio coniunctum eſt, perpetuum eſſe. cap. i. de capel. mon. in 6. Nam& de beneficiis militaribus ac prophanis idem conſti- tutum eſt, quibus hæc perquàm vicina ſimfliaque eſſe iam admonuimus. tit. in quib. cauſis feud. amit. §.vlt. in vſibus feudo. Excipitur tamen Romanus Pontifex, qui velut legibus canonibuſq́ue ſolutus beneficia ad tempus conferre poſſe dicitur. not in c. veniens. de filiis presbyt. c. ſi gratiosè. de reſcript. in 6. Inde conſequitur præfecturas illas monaſteriorum, quas vulgò Prioratus clauſtrales vocant, beneficiis non annumerari, quia perpetuæ non ſunt, ſed preca- riæ tantùm, ac temporariæ adminiſtrationes. Hoſt. in cap. de multa. de præbend. Sal. quæſt. 21. par. 3. Ha- ctenus de diffinitione beneficij: cuius vt magis elu- ceſcat vſus, tractandæ hic ſunt duæ vulgares quæ- ſtiones: quarum vna eſt de Annuis ſiue penſionibus: altera de hoſpitalibus ædibus, an ſcilicer appellatio- ne beneficij contineantur. Nam contingit aliquan- do, vt ex reditibus, beneficij certa portio quorannis alicui pendatur authoritate Romani pontificis, vel alterius epiſcopi ob certas cauſas, de quibus alibi diſſeremus. c. niſi eſſent. de prebend. Sed huiuſmodi penſio, quæ Annuum genere neutro proprisè ac lati- nè dici poſſe nobis videtur, beneficium non eſt. ca. quamuis. de præben. in 6. not. in c. ad audientiam. z. de reſcrip. Cuçm enim ob nullum in Eccleſia ſacrum miniſterium conſtituatur,& non tantùúm clerico, ſed etiam laico competere poſsit, ſatis perſpicuum eſt definitioni quam tradidimus, non conuenire. ca. poſſeſsiones. 16. q.1. not. in c. præterea..& 2. de trãſact. gloſ.pragm.tit. de collario.§. item quod vniuerſita- tes. in verbo, beneficiorum. ſed de his infrà plenius. Quòd ad ſecundam quæſtionem attinet, ſciendum eſt ſtudium ingens Chriſtianorũ in omnes egenos, debiles, ſenes, peregrinos, ac pupillos ſemper extitiſ- ſe, adeò vt omnes paſsim Eccleſiæ noſocomia ſua, xenodochia, brephotrophia, orphanotrophia, gerõ- tocomia, ptochotrophia haberent: quorum mentio eſt apud Iuſtin. tit. de epiſcop.& cler. Theodor. lib 5. Eccleſ.hiſtor. cap. 18. 80zome. lib. 6. Tripar. ca. 29. Ea omnia nos hodie hoſpitalia vocare ſolemus, quæ vox apud veteres Latinos in vſu fuit, pro ea parte domus, quã opulentiores hoſpitibus aduenientibus inſtruebant, eaque vritur noſter Vlpian. l. ſi vero. de his qui deiec. vel effuder. Vitru. lib. 6. Sed quæritur, an huiuſmodi hoſpitalia in numerum beneficio- rum referenda ſint,& conſtat ex diffinitione bene- ficij, ſi ab homine priuato propria authoritate inſti- tuta ſint, beneficia non eſſe: quia res eccleſiaſticæ
Oo
eee 1——*—“— 1————————

1562 non ſunt. Quòd ſi in ea inſtiturione epiſcopi autho- ritas interuenerit, ne hoc quidem caſu beneficium dici meretur. clem. 2. de præb. quia eorum redituum
rocuratio& adminiſtratio non clericis, ſed qui- Puſcumque viris probis& idoncis mandari ſolet, qui adminiſtrationis ſuæ rationem exemplo tuto- rum& curatorum reddere coguntur. Et hæc ita accipienda ſunt, niſi ex ipſa inſtitutione, aut, vt lo- quimur, fundatione, contrarium appareat. Quod in ſynodo Viennenſi Clemens V. conſtituit. clem. quia
contingit. quia religio. domib. I. orphanotrophos. C. de epiſc.& cler. Fel. in cap. de quarta. de præſc.
& cap. in noſtra. de reſcrip. Nam contingere poteſt vt beneficium ſacerdoti attributum ſit, ita vt præ- ter ſacerdotalem functionem, onus quoque pau- eres alendi ſubeat. Certè apud Nicephorum in Eccleſiaſtica hiſtoria, Euphemij cuiuſdam men- tio reperitur, qui ſimul& ptochotrophus& presby- ter fuit. Beneffciorum diuiſio& qualitas. CAr.„yʒ FE NXplicata diffinitione, aliquot diuiſiones be- neficiorum docendæ ſunt, ad noſtri temporis mores accommodatæ: quarum in forenſibus con-
trouerſiis hodie magnus eſt vſus. Ac ſumma qui-
dem diuiſio hæc eſt: Quædam beneficia titulum habent dignitatis, vt epiſcopatus, archidiacona- rus,&c. Quædam habent curam animarum ſine dignitate, vt parœcia. Alia neque dignitatis titulum habent, neque curam, animarum, ſed ſimplicia nu- daque beneficia ſunt. Inter hæc tamen aliqua diffe- rentia reperitur. Nain quædam aliquid eminentiæ, ornamenti,& decoris habent, vt canonicorum præ- bendæ. Quædam infima ſunt atque humilia, de qui- bus omnibus ſigillatim hic diſſeremus. Quc ſint dignitates eccleſiaſticæ,& quot modis acci- iantar.(A Pp. VI.
I Nrebuſpublicis honores diſtinguuntur à mune- Iribus. tit. de muneri.& honor. Et diffinitur honor, adminiſtratio Reipub. cum dignitatis gradu. Mu- nus verò, adminiſtratio Reipub. ſine titulo dignita- ris. l. honor. de muner.& honor. An autem admini- ſtratio digniratem habeat nécne, ex conſuetudine & hominum exiſtimatione iudicari ſolet. I. vIt. de mune.& hon. Similiter in rebus cccleſiaſticis quæ- dam adminiſtrationes titulum dignitaris habent,& Dignitates à pontificibus appellantur, tit. de præb. X&c” dig. idque ferè accidit quoties adminiſtratio cum iuriſdictione aliqua& poteſtate coniuncta eſt. gloſ. in c. I. de conſuet. in 6. Panor.& alij in c. de multa, de præb. Sed hæc exemplis illuſtriora fient. Epiſcopus ſummam in Eccleſia dignitatem habet,& quamuis alius alij præponatur, veluti archiepiſcopus epiſco- po, archiepiſcopo, patriarcha,& his omnibus Pon- tifex ſiue epiſcopus vrbis Romæ: idem nihilominus ordo horum omnium eſſe dicitur. Vnde omnes epiſcopi, fratres à Pontifice Rom. vocari ſolent. ca. quàm graui. de crimin. fal. Archimandritæ ſiue cœ- nobiarchæ, qui& Abbates dicuntur, proximum epiſcopis locum hodie obtinent, quanuis olim, vt ſupra diximus, omnibus clericis poſtponerentur. c. ſi quis deinceps. 16. q. 7. cap. i. de æta.& qualit. c. z. de iud. vbi not. Archidiaconi quoque, Archipresbyteri, primicerij diguitatem habent in Eccleſia, corümquc
Franc. Duareni luriſc.
munus ante à nobis deſcriptum explanatmq; eſt, de quibus ſpeciales extãt tituli lib.1. Decret. Decani non, quorum meminit Iuſtinianus, ſed qui vulgò ſic appellantur, hoc tempore, item Præcentores, prępo- ſiti& cæteri ſimiles, de quorum officio perſcriptum nihil eſt in pontificio iure, dignitate præditi ſunt, ſ conſuetudo eccleſiarum, quęæ maximè hic ſpectatur,
in numerum dignitatum officia huiuſmodi referat.
Id quod nominatim de Decano ſcriptum reliquit Bernardus. in c. ex parte, de cleric. non reſid. Sed no. tandum eſt, hæc miniſteria, de quibus poſtremò lo- cuti ſumus, propriè& vſiratè, dignitates appellari in pontificio iure. Itaque ſpecialius hic accipitur di- gnitas, quàm ſuprà diximus, vt videlicet epiſcopa. tum non comprehendat. c. dilectus. de conceſ. præb.
Quæri ſolet an præfectus monaſtici conuentus, qui
Prior conuentualis dicitur, aut ſodalium mendi- cantium ſiue præfectus, ſiue cuſtos& obſeruator, di- gnitatem habeat. Et receptum eſt cos habere, quo- niam appellatione prælatorum continentur,& iu- riſdictionem aliquam habent. not. in c. edoceri, de
reſcrip. clem. i. eod. tit. gloſ. in clem. dudum, de ſepult.
Fel.in c. inſuper. de teſtib. Idem traditum eſt de vica- rio generali, epiſcopi, non de eo qui extra ciuitatem in aliqua diœceſis regione conſtituitur, quem fora- neum vocant. not in cle.& ſi principalis, de reſcrip. His exceptis nullus clericus in Eccleſia dignitatem habere dicitur, niſi generaliter hoc verbum acci- pias. Nam adeo latè patet aliquando huius verbi ſi- gnificatio, vt omnes clerici dignitatem habere di- cantur. c. denique. 4. diſt. c. reperi untur, 1 q. 1. c. ſi quis poſt. 1. diſtinct. Atque hinc colligi poteſt, triplicem huius vocis ſignificationem eſſe. Nam imprimis ge neraliter omnem gradum eccleſiaſticum ſignificat. II. Omnem adminiſtrationem, cum qua cõiun. cta eſt iuriſdictio. b III. Archidiaconatum,& alia huiuſmodi offi- cia, de quibus iam diximus. Hinc exiſtit quæſtio, cùm ſit tam varia huius vocabuli ſignificatio, quo ſenſu accipi debeat. Sed ex locis commmunibus de interpretatione definiri poteſt, ac imprimis ſubiecta materia,& mens diſponentis ſpectari debet. Itaque in materia odioſa, que interpretationc adiuuati non debet, ſed potius reſtringi appellatione dignitatis, non continentur epiſcopatus, veluti ſi de gratia le- is, ſius canonis facienda agatur. Panor. in c. cum Vinton. de elect. Sal. in I. par. q. 3. De curatione animorum. CA P. VII.. b Rdo poſtulat vt de beneficiis, quę propter cu- ram animorum dantur abſque vllo dignitatis titulo, aliquid dicamus. Hæc autem beneficia habe-
re dicuntur presbyteri, quibus Eccleſia aliqua paro-
chialis curanda regendaque committitur. Nam ea diœceſeos pars, cuius curationem habent ſinguli presbyteri ſub epiſcopo parochia, aut fortaſſe redius parœcia appellatur. c. omnes baſilicæ. c. nullus. 16. q. 7. Budæus noſter jamdudum admonuit hæc aliter latinè exprimi poſſe, vt curia dicatur, quam nos pa- rochiam vocamus. Curiales verò parochiani ipſi,& Curio presbyter, qui parochianorum curationem ac gubernationem habet. Non me latet parochiam vſurpari pro tota diœceſi epiſcopi, que multas com- plectitur eccleſias. c. bonæ rei, 12. quæſt. 2.c. apoſtoli- cæ, de donat. Sed hic aliter accipitur. Cura autem
presbyreli,

atspactaliquandopung
nes clenic dignitutn 4 dit crcperiunumnaa gue hinc— 1 atioonem eſſe Nammm
radum eccleſiaſtomi miniſtraionem, cingi
1
onatum,& aliah n diximus. Hioc erbi huius vocabuli ſigi §edex locis commm finiri poteſt ac imm lſponentis ſectan i quę interpretatiome
tetirng ꝛppellatwo⸗ b
presbyteri, ſiue Curionis in ligatione animarum, vt ſcriptura loquitur,& earum abſolutione præcipuè
verſatur. Sicut enim noxios à ſacra communione
arcet, ita veniam poſcentes abſoluit, vt ſuprà docui- mus. Itaque iuriſdictionem quandam ſpiritalem, exercet, que pænitẽtialis fori poteſtas vulgò dicitur. Sunt& alij qui diſciplinam& contentioſam exer-
cent iuriſdictionem,& cauſas forenſes iudicant, quc
judicia ad Eccleſiam aliquando pertinere ſuprà ad- monuimus. Et quia ſpiritalis eſt ea iuriſdictio, eam cxercens dicitur etiam curam animarum habere, quamuis fortè nulli curiæ ſeu parœciæ præfectus ſit. Innoc. in cap.cum ſatis, de offic. archid. cap. dudum, 2 de elect. extr. execrabilis. ad finem de præb. Simplicia beneficia qJuæ ſint,& præbendarum vocabulo quid ſigniſicetur. cCA42. VIII.
TNter beneficia ſimplicia, quæ nec titulum digni-
tatis habent, nec curam animorum, primum gra- dum tenent canonicorum præbẽdæ. Nam ca maio- ris cuiuſdam dignationis ſplendoriſque exiſtiman- tur, quàm cætera, propter ius ſuffragij, quod habent
in collegio honoratiſsimo, adeò vt ſeparatim de his tractare cõmodius videatur Panor. in c. vlt. de præb.
Præbenda autem vulgò dicitur annona quædam ſodalibus ſiue canonicis alicuius Eccleſiæ in com- enſationem miniſterij ſui præſtari ſolita. ca. ſi mo- nachus. 16. q. 1. Vtiturꝗque hoc verbo Caſsiodorus li- bro /.variarum, in epiſtola ad Ampelium quendam ſcripta. Præbenda aliquando rectius& latinius xuvrixu quis vocauerit, exemplo veterum lin- guæ Latinæ ſcriptorum, à quibus eam vocem vſur- patam eſſe animaduertimus.l. inuiti. de teſt. Gel li.. c. 4. Sed& canon ea quoque præſtatio dici poterit, vr antè diximus. Huiuſmodi autem annonæ ſiue præbenda, ideò ſacra ſpiritaliaque exiſtimantur. cap. dilecto, de præb. quòd ſodalibus tantùm ſiue cano- nicis Eccleſiæ dicata ſint, quos ſacris initiatos eſſe neceſſe eſt: quorũmque ſacra ſpiritaliſqᷓue functio habetur, quamuis animarum curationem, quam olim habebant nunc deſeruerint. ca. z. de inſtitutio. Nihil tamen prohibet ex reditibus Eccleſiæ com-
munibus partem aliquam, quæ canonicis adſcripta non ſit, laicis hominibus vt laboris induſtriæque ſuæ mercedem largiri, vt puta ædituis, aut iis quibus campanæ tinnitus cura mãdatur. Quod genus ero-
DE HIS aVvl POSSVNT
ö8ENEEFICIA
De ſacr. eccleſ. miniſt, ac benef. Lib. III.
gationis per me licet vt præbenda ſiue præbendam quiſquis voluerit appellet, ſed quia nihil ſacri ſpiri- taliſque habet, multum differt ab ea, de qua hic difſ-
ſeritur, quam muneri ſacro ſpiritalique dicatam eſſe
dicimus. not. in c. cum M. de conſtit. Et quia canoni- corum corpus& ſodalitium ex variis Eccleſiæ mi- niſtris cõflatum eſt, quorum aliqui ſacerdotes ſunt, alij inferiorum ordinum clerici: item alij doctores Theologiæ, alij magiſtri& profeſſores literarum, magna hinc præbendarum diuerſitas nata eſt. Nam quædam ſacerdotales dicuntur, quarum nemo ca- pax eſt, niſi facerdos: aliæ inferiorum ordinum cle- ricis conferri poſſunt,& hæc varietas in quibuſdam eccleſiis obſeruatur. c. cui de nõ ſacerdotali. c. ei cui. de præb. in 6. Præterea quædam Theologales ſunt appellatæ, quæ Theologiæ doctoribus tantùm in cathedralibus eccleſiis aſsignãtur. Sunt& magiſtra- les dictæ, quæ literarum magiſtris& præceproribus attribuuntur. c. quia nonnullis, de mag.& in pragm. ſanct. Sed hæc omnia accuratius infra diſputabun-
tur. Ex iam dictis facilè apparet quænam ſint reli-
qua beneficia, quæ ſimplicia appellantur. Nam ideò ſimplicia dicuntur, quia beneficia tantum ſunt, nec eis vlla qualitas ineſt, ex iis quas ſupra commemo- rauimus. Quoties igitur beneficium tale eſt, vt be- neficiarius curam alterius nõ habeat, ſed aliter diui-
ne rei incumbendo, munere ſuo defungatur, ſimplex beneficium vo cari ſolet. Exépla paſsim obuia funt.
Beneficiorum diuiſio in regularia& ſæcularia. Ecunda diuiſio beneficiorum hæc eſt, cuius ex-
plicatio ex iis quæ ſuperiore libro diſſeruumus
de monachis, omnino pendet. Beneficiorum quædaã Regularia dicuntur:alia verò Sæcularia. Regularia ſunt, quæ monachis& regularibus tantum acquiri poſſunt. Sæcularia, quæ clericis etiam ſæcular bus, id eſt, monaſtico voto regulaque non obſtrictis. Cuiuſmodi cenſenda ſunt omnia beneſicia, niſi cõ- trarium oſtendatur. Nam ſi conſtert ita inſtitutam fuiſſe eccleſiam, vt à monachis ſiue regularibus gu- bernetur, Regulare beneficium dicendum erit. gloſ.
pragm. tit· de collatio.§. item quod ad dictas. Verum
ſpatio temporis, nempe 40. annorum, ſtatus bene- ficij poteſt mutari,vt ex regulari ſeculare, aut cõtraà ex ſeculari regulare fiat. c. cùm de beneficio, de preb. in 6. clem. I. de ſupplen. negli. prælat.
CONFERRE.
LILBER TERTIV S.
& R GVME NTVY M.
Poſt diffinitiones diuiſioneſq́ue beneficiorum eccleſiaſticorum, proximus locus eſt de iis, qui beneficia conferre ac diſtribuere poſſunt. Et quia frequentes de ea re incidunt controuerſiæ, propterea quòd varij non ſolum ſacerdotes, pontifices, epiſcopi, antiſtites, ſed alij etiam prophanihomines hoc ius vt fructtuoſum
valde, ne quæſtuoſum dicam, certatim ſibi vendicent, hic locus ſeparatim lic tractandus fuit.
Suorum benefſiciorum diſtributionem habeat Romanus Pont.& quemadmodum is orqdinari eligique debeat. C4A 5. 1.
E bis qui beneficia conferre poſſunt tra- daturi à Pontifice Romano incipiemus, qui primus epiſcoporum, primamque edem occupare dicitur. Et huius qui-
—
—
dem diſputationis aoſtræ duæ ſunt præcipue quæ-
ſtiones. Vna de poeſtate Romani epiſcopi in bene-
ficia& miniſtera Eccleſiæ.
Altera de promotione ipſius atq; ordinatione. Quod 0 2
1563
„„oſ
Eee e ee,d,gereesheeenreder Peer reeeheeeceueter Steeere—— 2———————* 5———. 5———.———— .— eWeee. 1— 8 5————.—.— 8 3...ͤͤͤͤͤͤͤͤͤͤͤͤͤ
“
———— 8 r

ad primum attinet, ſciendum eſt eum priſcis dem poribus nullum ius nullamque poteſtatem ordi- nandorum ſacerdotum aut clericorum extia pro- priam diœceſin ſibi vindicaſſe. Nam erendu ca- nonibus epiſcopus a metropolitano& aliis qui ſunt in prouincia epiſcopis, iubetur ordinari electione cleri. ac plebis conſenſu hanc ordinationem antece- dente. 62. 63. 64. 66. diſtinctone. Cæteri verò cle- rici ab epiſcopo ſuo ordinantur, non a Roma- no epiſcopo, ſed cum aſſenſu plebis& ciuium; vt de epiſcopo iam dictum eſt. 67. diſtinct. Cum ergo
ontifex Romanus ſecundum antiquos canones in alienis eccleſiis neminem ordinare, id eſt, ad mini- ſterium Eccleſie promouere poſsit, ſatis perſpicuum eſt ex his, quæ ſecundi libri cap.3. diximus, eccleſia-
ſtica beneficia totius orbis ab eo conferri non poſſe.
Nec verò dubium eſt, quin vetuſtiores ſanctiorel- que vrbis Romè epiſcopi ſede Eccleſiaque propria contenti, reliquis epiſcopis eccleſiarum ipfis com miſſarum liberam adminiſtrationem reliquerint, quaſi vrbis vnius magis quàm orbis epiſcopuvt an⸗ rà annotauimus. Quæ ratio fortè epiſcopum neſcio
quem mouit, cuius meminit Aemyhus. Ib. 9. de reb.
geſt. Franco. vt paulò liberius Gregorio vndecimo
pontifici Romano reſponderet. Cum enim Gre-
gorius tum A uenione fedens, ab eo ſciſcitaretur, ur ſedem ſuam non inuiſeret: Si quis, inquit, te roget cur vrbem tuam Romam tandiu ab epiſcopis ſuis
deſertam non adeas, multò minus habcas quod re-
ſponſurus ſis quàm ego. Poſteriores veròô pontifices ſeſe intra hos fines non continuerunt, ſed Velut do- mini regêſq; omnia pro poteſtate agere, ac vniuer- ſalis Eccleſiæ gubernationem ſibi arrogare non du- bitarunt. Itaque dicitur Põtifex Romaaus plenam, liberam, nulliſque legum vinculis adſtrictam diſpo- ſitionem omnium beneficiorum habere,& cum omnibus epiſcopis quoties ei libuerit concurrere, eõſque omnes præuenire vacuum beneficium con- ferendo,& anteuertere poſſe, idque conſtitutioni-
bus aliquot expreſſum eſt. cap. cuncta per mundum
n. quæſt. 3. cap. propoſuit. de conceſ.præ ben. ad c. ho- norem, de auth.& viu pal. ca. z. cap. dudum, de præb.
in 6. clem. i.vt lite pend. gloſſ. pragm. titu. de electio.
in verbo. reſeruationes. Quæ quidem ipſæ ſatis to- lerabiles eſſent, ſi nihil grauius inde conſecutum fuiſſet. Non enim facilis erat Romanis pontificibus in tot prouingiis, quot habet Chriſtianus orbis lon- giſsime ab vrbe Koma diſtantes, ea præuentio& occupatio. Ideõque non multum incommodi ſeu publicè, ſeꝑ priuatim, poterat afferre: Verùm hac via patefacta, mox ratio excogitata ett aliquãto certior & expeditior, qua cæteris epiſcopis conferendorum beneficiorum facultatem adimerent. Inualuit emm mos, antiquis omnino incognitus, diplomatum ex- pediendorum, quibus beneficia nondum vacantia mandantur certis perſonis conferri, cùm ea vacare
contigerit. Gratiæ expectatiuæ vulgò dicuntur,&
mandata de prauidendo, de qubus infra. Hæc de priore quæſtione. Nunc de Ronani epiſcopi ordi- natione tractandum eſt, quæ quidem olim à cæte- rorum epiſcoporum electione non multum diffe- rebat. Vicini etenim epiſcopi, qui Cardinales dice- bantur, clericis cardmalibus Komanæx Eecleſiæ
Franciſci Duareni Iuriſc.
conuocatis, de ordinatione cum eis tractabant ac deliberabant. Deinde requiſito non ſolùum reliqui cleri, ſed etiam populi cõſenſu, Pontifex ab ipſis or- dinabatur,& conſecrabatur, vt ſexta Synodus ſta-
tuit, capite in nomine domini, 23. diſtinctione.
Quòd ſi diuerſa fortè eſſent ſuffragia, vincebat ſen- tentia plurimorum. cap. ſi tranſitus. 79. diſtinct. Eli- gebatur verò presbyter, aux diaconus Eccleſiæ Ro. manæ, qui per omnes gradus inferiores aſcenderar. cap. nullus. 79. diſtinctione. Aliarum eccleſiarum epiſcopi etiam Cardinales ideò non eligebantur, opinor, quia vetitum erat canonibus ne epiſcopus vnius Eccleſiæ ad aliam tranſiret. Quoniam autem multitudinis conſenſus videbatur neceſſarius, par erat& principis voluntatem non negligi:& eò ma. gis quòd ad compeſcendam furentis plerunque po- puli temeritatem, cius authoritas ac maieſtas pluri- mum valeret. Itaque ſine Imperatoris Romani cõ- ſenſu& authoritate non ſolebat antiquitus Romæ
pontifex ordinari. cap. Agatho. cap. vota. cap. quia
ſancta. 63. diſtin. Eademque ferè poteſtate ſinguli re- ges in cccleſias regni ſui vtebantur. cap. cùm longe,
63. diſtinct. Sed non ideò ius eligendi clero adem-
ptum erat. Verũm poſteà Carolo Magno& Otho-
ni imperatoribus, vltrò ius eligendi pontificis Ro- mani omnino conceſſum ac permiſſum eſt. capit. Adrianus. cap. in ſynodo. 63. diſtin. Quod cùm vide- retur cleri populique Romani libertatem infringe-
re, tandem inſtantibus Romanis pontificibus, ſeſe non amplius eo iure vſuros confirmarunt atque ju-
rarunt. cap. ego Ludouicus, cum cap. ſequẽt. 63. diſt.
Forma autem iuriſiurandi, quæ apud Gratianum hodie legitur, authoritatem& conſenſum impera- toris, qui antè adhibebatur, ipſi fortaſsis non au- fert, ſed plenam illam poteſtatem arbitrio ſuo eli⸗ gendi, quæ Carolo conceſſa fuerat. Qua tamen in
re amplius deliberandum eſt. capite cum Adria-
nus. 63. diſtinctionc. Hæc ferè ex Gratiano decer- pſimus, quibus poſteriores aliquot conſtitutiones Romanorum pontificum addendæ ſunt. Vna eſt Alexandri tertij: in qua id præcipuum reperitur,
uod electionem à duabus partibus Cardinalium fieri neceſſe eſt, cùm antea maioris partis ſen- tentia ſufficeret. capite licet, de electio. Altera eſt Gregorij 10. in concilio Lugdunenſi, quæ formam electionis præſcribit:& diſertè ea cautum eſt, Car-
dinales abſentes decem dierum ſ patio tantummo-
do exſpectandos eſſe. cap. vbi periculum, de electio. in 6. Tertia eſt Clementis quinti in concilio Vien- nenſi edita, quæ pauca Gregorianæ addidit conſti- tutioni, non multum digna quæ hic referamur. clem. ne Romani, de electionibus.
An concilium æcumenicum beneficia conferat,
& an ei ſubſit Romanus pontifex. C4 PL. II.
Ractatur quæſtio, an ſynodus œcumenica, ſiue
vt loquimur, concilium vniuerſale Eccleſiæ,
beneficia poſsit conferre. Quæſtionem facit, quòd
pontifex Romanus, cui hoc ius competit, ſubeſſe
dicitur concilio,& eo inferior eſſe. Quod an verũ ſit.
ante omnia diſcutiendum eſt. Et videtur hoc impri- mis iuri diuino cõſentaneum eſſe, vt Eccleſia quam repreſentat
— 2
——„———C:Eꝙ—

o conceſſa fuera un tandum eſt. capit ut
it; K dilend ea caur f em denm haiu⸗
diſecap. vbi peukeuhn
3 1
. In co lement zume 5.
auca Gtegoflanæ ziti
De ſacr. eccleſ. miniſt. ac benef. Lib. III.
tepreſentat ſynodus, poteſtatẽ omnimodam habeat,
vtq́; pontifex ſe ei ſubiectũ agnoſcat. Non enim vni
Petro, cuius dicitur ſucceſſor Põtifex Romanus, da- ta eſt à Chriſto poteſtas ligandi& ſoluendi, ſed toti Eccleſiæ. Matth. 18. capite quodcunque. 24. quæſt.x. Quanquam inficias non eo cæteris apoſtolis eum præpoſitum fuiſſe. Hinc, temporibus apoſtolorum quoties ordinandus fuit aliquis, ſiue epiſcopus, ſiue diaconus: vel aliquid decernendum, quod ad Ec- cleſiam pertinet, nunquam id ſibi ſumpſit Petrus, ſed toti Eccleſiæ permiſit. Illud fuit in eo præci- puum, quòd cæteros conuocare tanquam princeps
apoſtolorum,& de his quæ agenda forent, apud eos
orationem habere ſolitus fuit. Actor. capite 1. 6. 15. Sicut hodie apud nos curiæ parlamentalis præſes Senatum cogit, primus in Senatu, cùm opus eſt, verba facit, multaque alia exequitur, quæ præſtan- tiam quandam perſonæ quam gerit, facilè oſten-
dant. Non ideò tamen maior aut ſaweror tota cu- ria eſt, nec poteſtatem in vniuerſos Senatores, aut
contra corum iudicia quicquam decernendi habet: quinimo ipſius curiæ, cuius caput eſſe præſes dici- tur, de controuerſiis omnibus iudicium eſt, non præſidis. Adde quòd curia in ipſum, ſi res exigat, vt in quemuis alium ius dicit,& animaduertit. Et hæc uidem olim ita ſe habuerunt. Verùm neſcio quo modo tandem factum eſt, vt ſummum in omnes Chriſtianos imperium vni ſit tributum, vtque le- gibus omnibus, canonibuſq́ue ſyno dalibus impera- torum exemplo ſolutus ſit. Nam Paſchalis decre- tali epiſtola cautum expreſſumque eſt, nulla conci- lia Romanæ Eccleſiæ legem præfigere poſſe, cap. ſi- gnificaſti. de electio.& in decretis quibuſdam ſy- nodalibus Romani pontificis excepta reperitur au- thoritas. capit. ideo. 25. quæſt. 1. Quæ varietas diu magnam in Eccleſia perturbationem diſſentionèm- que peperit. Panormit. in prima ſuarum quæſtio- num,& in tractatu de concilio Baſil. Sed Conſtan- tienſis ſynodus hanc dirimere voluit cõtrouerſiam, ſtatuitque in iis, quæ ad fidem religionmque perti- nent, aut Eccleſiæ tam in capite quàm in membris conſtitutionem& reformationem, concilio ponti- ficem ſubeſſe, eique obtemperare oportere. Id quod veteribus quibuſdam canonibus ſatis conuenit, cap. Anaſtaſius. 19. diſtinct. cap. ſi papa. 40. diſtinct.& ſynodo Baſilienſi poſteà confirmatum eſt. titu. de poteſt. ſac. concil. in pragmat. Vt igitur ad propo-
ſitam quæſtionem redeamus, nec ius quo nunc vti-
mur, nec mores, qui vt Plautus ait, optimas leges perducunt aliquando in poteſtatem ſuam, videntur permittere, vt ſynodus vniuerſalis beneficiorum conferendorum poteſtatem ſibi vindicet, cùm epi- ſcopatus diſtincti ſint,& certis perſonis hæc pote- ſtas attributa. Nec veterum exemplo carere videtur
vſquequaque hæc ſententia, c-ùm Theodoritus ſcri-
bat, libro. cap. ↄ. Nectarium in concilio generali epiſcopum Conſtantinopol. ordinatum fuiſſe, ſed
non ſine clericorum omnium ciuiumq ue approba-
tione. Ac tametſi non inuitus fateor, authoritate Romani pontificis ſynodum conuocari, cap. mul- tis, 7. diſtinct. quod ex Euſebio, Socrate, Theodo- rito cæteriſque ſcriptoribus eccleſiaſticis diſcere li- cet, id tamen parum ad rem pertinere exiſtimo, mul.
tumque ab iis diſſentio, qui in eo firmamentum ſue opinionis conſtituunt. Non enim hic quærimus an pontificis totiuſquc ſynodi conſenſi facta collatio valeat nécne, quod indubitandum eſt, ſed an quod ſynodus dc ca re decreuerit, vel maior pars ſynodi etiam diſſentiente pontifice ratum ſit b
He legato Romani pontificis. CA P. III. Q Vamuis Romanus pontifex, vt iam diximus,
C concurrat cum omnibus ordinariis in benefi- ciorum collatione, legatus tamen ipſius in prouin- cia ſibi cõmiſſa eodem iure non vtitur, niſi ſit Car- dinalis. Nam ſi pontifex ex collegio cardinalium aliquem ſibi legauerit, qui vulgò legatus à latere di-
citur, hoc præuẽrionis ſiue occupationis ius ci com-
petit. cap. i. de offic. leg. in 6. Poteſt& beneficia non- dum vacantia reſeruare certæ perſonæ, ita vt ſecuta deinde vacatione ordinarius ca conferre non poſsit. cap. præſenti, de offic. leg. in 6. Ad beneficia tamen vacatura ius concedere ei non licet. cap. dilectus, de præbend. Nam mandata quibus hoc ius tribuitur, odioſiora ſunt reſeruationibus,& maiorem captan- dæ mortis alienæ occaſionem præbent. Reſeruatio enim non impedit, quo minus vacans poſteà bene- ficium, ab eo qui reſeruauit, cuinis pro ipſius arbitrio conferatur. gloſ(in cap. i. de offic.leg. in 6. Sed notan- dum eſt beneſicia quædã eſſe, in quæ legatus, quãuis Cardinalis ſit, nullum ius habet: cuiuſmodi ſunt ampliora beneficia ac dignitates, de quibus in qua- dam conſtitutione loquitur Bonifacius.cap.de libe- ratione, de offic. leg. in 6. Item beneficia ad patroni laici præſentationem ſpectantia. cap. cum dilectus, de iure patron. Nam patroni clerici alia cauſa eſt, cap. dilectus, de offic. legati. in antiquis. vt ſuo loco demonſtrabimus.
De epiſcopis cæteriſque, qui ordinarij collatores Li. cantu C AFEF. I17.
Eneficiorum collatio non niſi extra ordinem Duae pontifici compertit, vt iam diximus. nunc videndum de iis, qui ordinario quodam iure beneficia conferre poſſunt. Qua in re ſic diſtinguen- dum videtur. Quoties vacat epiſcopalis ſedes, colle- gium ius Eccletiæ fururum epiſcopum eligit. cap. 1. de elect. quam electionem confirmat Metropolita-
nus. cap. cùm dilectus, de electio. Idem obſeruatur in Metropolitani ipſius electione, quem ab vniuer-
ſis collegis electum confirmat Patriarcha, ſicut& Patriarcham ipſum confirmat pontifex Romanus. authent. de priuileg. Non diſsimilis eſt cauſa abba- tis. Is enim à monachis eligi, cap. vltim. 16. quæſt 7. cap. abbatem. 18 quæſt. 2.& ab epiſcopo confirmari
ſolet. capit. z. 18. quæſt. 2. Præbendas autem Eccle-
ſiæ cathedralis, ac dignitates eiuſdem receptius eſt
ab epiſcopo confetri, ſed rotius collegij eccleſiaſtici conſenſu accedente, niſi conſuetudo contraria oſtẽ- datur. capite ea noſcitur. de his quæ fiunt à prælat. notat. in capite cùm eccleſia Vulterana, de electio. In eccleſiis verò inferioribus, quæ collegij nomi- ne& titulo inſignitæ ſunt, præſentatio quidem ad prælatum collegiumque ipſius Eccleſiæ pertinet, ſed epiſcopi tanquam ſuperioris eſt inſtitutio. cap. nullus. 16. quæſt. ⁷. notat. in dicto cap. cum eccleſia. O9o z
———————— ö
1565
——õ—ÿõÿyy——
——
—ÿyyõ
——— 2„— 2 ddbbdbdb—bbdddddv—db—bdddbdbddv—d——dbd—dd—d—dd———d——v—v—v———“%dooaooo⅛.————.—
— —— d—— — ☛‿———

1566 Franciſci Duareni luriſc.
Catera beneß cia quæ nomine collegij non cenſen- tur, confert epiſcopus, ſed in hac collatione„cleri collegique conſenſus ſiue conſilium requiritur. ca. nouit. cap. quanto, de his quæ fiunt à præla. Et no- tandm eſt fimulatque quis electus eſt& confir- matus, ius beneficiorum conferendorum ei com- petere, licet nondum conſecratus ſit. cap. noſti. cap. tranſmiſſam. cap. qualiter, de eleg. cap. auaritiæ. eod. titu. in 6. Quod adeò verum eſt, vt ne inductio qui- dem illa in poſſeſsionem ſit neceſſaria, niſi benefi- cium ab alio prius occupatum ſit. cap. eum qui, de præbend. in 6. Sed& ſine confirmatione vlla inter- dum hoc iure vti poteſt: veluti ſi epiſcopus aliquis cis Alpes electus ſit, cuius confirmatio à Romano pontifice pendeat. Nam interim ei deneganda non eſt adminiſtratio, ſi totius collegij ſuffragia merue- rit. cap. nihil, de electio. Item Antiſtita monialium
poſt electionem ſtatim adminiſtrare incipit. caꝑ. in-
demnitatibus.§. ſi verò, de electionib. in 6. De fidu- ciariis antiſtitibus, id eſt, quibus velut fiducia con- tracta, commendantur Eccleſiæ moribus noſtris, libro 5. dicemus.
De curatore dato epiſcopo, quem vulgꝰ coadiutorem appellamus. C d P. V.
C Vm epiſcopus ob morbum animi vel corpo ris aliam ve huiuſmodi cauſam fungi mune- re ſuo non poteſt, durum inhumanumque viſum eſt, eum epiſcopatu ſuo deiicere, ſed ne Eccleſia pa- ſtore deſtituta mancat, datur ei adiutor atque di- ſpenſator rerum eccleſiaſticarum, quem nos& cu- ratorem poſſumus appellare: qua de re multa le- ũtur apud Gratianum. 7. quæſt. I. Hnius rei exem- plum eſt apud Euſebium libro 6. eccleſiaſt. hiſtor. cap. ↄ. de Alexandro, qui adiutor datus eſt Narciſ- ſo Hieroſolymorum epiſcopo, quòd is iam ſenio fractus pontificis munia obire non poſſet. Et cõue- nit inter omnes, ſi quaſi non ſanæ mentis homini datus ſit huiuſmodi curator; eum poſſe beneficia conferre, quia plenam adminiſtrationem habet. I. inter bonorum, de admin, turor.& incextum eſt, an& quando epiſcopus ad ſanitatem mentis reuer- ſurus ſit. l. ambiguitatem. C. de vſufruct. Si verò propter ſenium vel morbum corporis, qui vſque ad animum non penetret, datus fuerit curator, crebrior opinio eſt, collarionem beneficiorum nihilominus ad epiſcopum ipſum pertinere glofl. pragm. titu. de collat. Idque exemplo minoris, qui ſine authori- tate ſui curatoris contrahit matrimonium. l. in co- pulandis. C. de nupt. Sed mihi videtur alia cauſa eſſe matrimonij quàm beneficiorum collationis. Nam curator minoris rerum ipſius tantùm admi- niſtrationem habet, non etiam perſonæ itaque mi- rum non eſt, ſi in nuptiis contrahendis minimè re- quiratur eius conſenſus. Cuͤm autem generaliter datur hic curator, rerum eccleſiaſticarum diſpenſa- tionem ſiue adminiſtrarionem habet. cap. quamuis. 7. quæſt. I. Itaque non video cur beneficiorum conferendorum facultas hac generali conceſsione non contineatur. Fateor tamen hoc caſu æquum eſſe ita curatorem dari ab initio, vt epiſcopo libera conferendorum beneficiorum facultas relinqua- tur: aliaque huiuſmodi ſalua ei mancant, quorum
executionem morbus ſenectúſ-ve non impedit. Sed de his alibi copioſius, titu. de cler. ægrot. in 6. cap grandi, de ſupplen. negli. prælato. in 6. cap. is cui. de elect. in 6. capit. venerabili, de officio delegati. in antiquis. 223
De collegio eccleſiattico vacante ſede epiſcopali. G A P. VWI. Be Aulò antè diximus collationem beneficiorum iure quodam ordinario ad epiſcopum ſpecta. re, niſi mentis cõpos non fuerit,& c. Nunc quæritur mortuo epiſcopo,& vacante ſede epiſcopali, quis
poſsit beneficia conferre. Et iure cautum eſt colle-
gium ipſius Eccleſiæ, quod vulgò Capitulum ap- pellatur, interim conferre non poſſe, ſed collatio- nem futuro epiſcopo integram relinquere debere. c.z.ne ſede vacant. Quod eſt accipicndum, aiſi col- latio ad collegium ipſum cum epiſcopo commu- niter pertincat. Hæc enim communio efficit, vt de-
ficiente vno, poteſtas conferendi ad alterum deuol-
uatur. eod. titu. in 6. Poteſt ſanè collegium electio- nes confirmare,& præſentatos à patronis inſtitue- re, cap. cum olim, de maior.& obed. quoniam ea res futuro ſucceſſori non adeò grauis eſt, vt benefi- ciorum collatio. Nam tametſi beneficia principa- liter conferantur, vt eccleſiis conſulatur, non per- ſonis: tamen epiſcopus cui vult gratificatur confe- rendo,& ita viros probos ſibi conciliat, ac deuinctos reddit, adeò vt collatio beneficiorum in fructibus ipſius epiſcopatus numerari ſoleat. notat. in dicto cap. cum olim. Receptum quoque eſt interim dum vacat epiſcopatus, licere collegio Eccleſiam com-
mendare,& viro idoneo adminiſtrationem concc-
dere, donec eligendus epiſcopus miniſtrum pa- ſtorẽmque ei præfecerit. Notat. in dicto capit. cum olim.& c. bonæ. de appel. Illlud animaduertẽdum eſt, quamuis collegium eccleſiaſticum beneficia non conferat, ea tamen quæ iuriſdictionis ſunt, expedi- re& exequi poſſe. titu. de maior.& obed. in 6. not. in d. cap.cum olim.
De propontiſice, qui Vicarius appellatur.
6A P. III.
C Erti iuris eſt vicarium generalem epiſcopi be- neficiorum conferendorum ius non habere.
cap. vltimo. de officio vicar. Poteſt tamen ſpeciali- ter ea facultas ei concedi ab epiſcopo, nec cuiquam alij qui vicarius generalis non ſit. notat. in dicto cap. vltimo. cap. de liberatione.§. vltimo. de officio lega. in 6. cap. ſtatutum, de præbend. eod. libro. Quo caſu beneficia vacantia quibuſcunque perſonis idoneis rectè confert, præterquam ipſi epiſcopo, cuius vice fungitur. cap. 2. de conſecr. in 6. Cùm enim vna&
eadem perſona eſſe intelligantur, inter dantem ac
recipientem beneficium nihil intereſſet, quod ab- ſurdum videtur. capite vltimo. de inſtitut. Verum
ſi vicarius, qui poteſtatem ſubſtituendi ab epiſcopo
accepit, aliquem ſibi ſubſtituerit, non prohibetur ſubſtitutus vicario beneficium conferre, cum ab epiſcopo magis quàm à vicario ſubſtitutus intelli- gatur. l. item corum. fl.quod cum vni voc. Quamuis
autem beneficia non conferat vicarius generalis, confirmare tamen electos& preſentatos à patronis
inſtituere

eptum quoque eſtinen elccere collegio Ecceim lonco adminiſtratoum
dt 4 4
De ſacr. cccleſemin. ac benef Lib. III.
inſtituere poſſe creditur. capite ex frequentibus. de
inſtitut. cap. dilecto. de præbend. Tractari ſolet an epiſcopus vicario ſuo certi tantùm beneficij confe-
rendi facultatem concedere poſsit. Quod dubita- tionem non habet, ſi de beneficio iam vacante lo- quamur. Sed ſi nondum vacet beneficium, vulgò traditum eſt hanc facultatem ne vicario quidem concedi poſſc, cap. con ſtitutus, de conc. præbend. ne fraus fiat Lateranenſi concilio, quo beneficiorum nondum vacantium collatio tanquam inducens votum captandę mortis alienæ prohibetur. cap. nul la, de conc. præb. De condudtore. C A p y I. Onductor redituum obuẽtionumꝗue epiſco- palium, an poſsit bèneficia conferre q uæſitum eſt. Solent enim antiſtites noſtri temporis nouo more ac veteribus incognito, muneris ſui vacatione impetrata, eccleſiarum ſibi creditarum reditus om- nes fruendos locare, vt libro 8. dicemus. Et videtur non poſſe, cùm id ne vicatio quidem ipſi liceat, vt ſuprà diximus. Ius tamen præſentandi habet, vt ex Alexandri reſcripto colligitur, quod nonnulli in- terpretatione ita reſtringunt, vt de conductione ad non modicum tempus facta intelligatur. cap. ex literis, de iure patron. De poſßſeſorr.( A p. 1 X. ¶ Vi ius non habet conferendi beneficia, ſi bo- na fidei poſſeſſor ſit, nihilominus conferre poteſt. Quod adeò verum eſt, vt ea collatio pro- prietarij ipſius collatione prior habeatur. cap. cum olim, de cauſ. poſſeſ. cap. querelam, de elect. capit. conſultationibus, de iure patronat. Nam collatio beneficiorum, vt antè admonuimus, fructuum pars eſſe intelligitur:& conſtat bonæ fidei poſſeſſorem fructus conſumptos lucrari.. ſi quis à non domino, inſtit. de rerum diuiſione. cap. grauis, de reſtit. ſpol. Proinde ſi malæ fidei poſſeſſor contulerit benefi- cium, irrita eſt ea collatio. Et quorundam ſententia
eſt, hoc caſu collationem à proprietario, qui non
poſsidet, factam valere. Sed opinio contraria verior
eſt, cùm propria authoritate inuaſorem ſpoliare non
debuerit. cap. in literis, de reſtit. ſpol. Panor. in dicto cap. conſultationibus. b
Sequeſtrum beneficia conferre poſſe:& obiter explicati Ano loci, qui inuicem puguare videbantur, Iuliani ſcilicet& Florentini iureconſultorum ad- Huerſus aliorum ſententiam. C 4A. 4A.
àX Vaſtio eſt controuerſi iuris, an ſequeſter be-
neficia conferre poſsit. Sequeſtrem vocamus eum apud quem res controuerſa deponitur, vt fini- ta lite& controuerſia, reſtituatur victori. ln ſequeſter, de verbor. ſignific. l. ei apud quem 1. propriè. l.licet, depoſ. Et probabilior mihi videtur eorum opinio, qui exiſtimant eum conferendi ius habere. Inno- centius in. cap. examinata, de iud. Fel. in capite cum
Bertoldus, de re iudic. non quòd poſsideat: nam&
poſſeſſor eſſe,& non eſſe poteſt. Qua de re magna
eſt inter iuris Doctores contentio, nec ſatis conuenit quando poſsidere dicendus ſit. Ego autem ita ſen-
156 7 tio, ſi ea mente ſequeſtratio fiat, vt ipſa poſſeſsio, de qua exiſtit controuerſia, dimittatur, ſequeſtrem poſ ſidere, alids cuſtodiam rei tantum ei commiſſam vi- deri. Sed ſi incertum ſit, qua mente id factum fuerit, poſſeſsionem in eum tranſlatam minimsè interpre- tabimur: id quod ex Iuliani verbis apertiſsimè colli-
gitur. l. intereſſe, de acquiren. poſſeſ. Nec me mouet
quod Florentinus ſcribit l.licet, depoſ. Rei depoſitæ proprietas apud deponentem manet, ſed& poſſeſ- ſio, niſi apud ſequeſtrum depoſita eſt. Nam tunc de- mum ſequeſter poſsidet,&c. Quibus verbis ſignifi- care videtur ſequeſtrum ſemper poſsidere, quamuis depoſitarius non poſsideat. Hæc enim verba non rectè meo iudicio ab interpretibus vulgò accipiun. tur, ſed mihi videtur is ſenſus eſſe, rei depoſitæ poſ- ſeſsionem apud deponentem manere, niſi ipſa pof ſeſsio depoſita eſt, id eſt, niſi res animo dimittendæ peKelsodis tradita eſt, vt Iulianus ait. d. l. intereſſe. Nam deponere verbum, dimittere ſignificat, vnde imperium deponere, magiſtratum deponere,& ſi- miles locutiones. Et Vlpianus cap. 34. de acquiren. poſſeſsion. deponere poſſeſsionem dixit eodem ſen-
ſu: Animo, inquit, deponere& mutare poſſeſsio-
nem nos poſſe Celſus& Marcellus ſcribunt. Cui interpretationi mirum in modum congruunt& ſe- quentia eiuſdem Frorentini verba: Nam tunc de mum ſequeſter poſsidet, id eſt, eo tantum caſu poſ- ſidet ſequeſter, cum poſſeſsio apud ipſum dimiſſa depoſitaque eſt. Et ſubiicitur ratio. Id enim agitur ea depoſitione, vt neutrius interim poſſeſsionis tem- pus procedat. Dixerit aliquis: Nihil ergo opus erat ſequeſtri mentionem facere, ſed generaltter excipere
ſufficiebat, niſi depoſita eſt poſſeſsio, id eſt dimiſſa.
Reſpondeo ſoqueſtri mentionem ideò factam eſſe
à Florent. quòd penes depoſitarium non ſoleat poſ- ſeſsio dimitti, niſi ſequeſter ſit. Vt igitur ad propo- ſiram quæſtionem reuertamur, quanuis ſequeſter fortaſsis non poſsideat, eum nihilominus beneficia
conferre poſſe arbitror. Nemo ſiquidem inficiari
poteſt, quin adminiſtrationem habeat non tempo- ralium modoò, ſed etiam ſpiritalium. clemen. de ſeq. poſſeſ. Itaque fructuum collectio ad eum pertinet,
in quibus& beneficiorum collatio numeratur. Ad- de quòd vtilitas exigit, vt primo quoque tempore
eccleſiis vacantibus prouideatur. ca. ne pro deffectu, de elcctio. Non obſtat huic ſententiæ quòd fructus rei ſequeſtratæ debent reſtitui victori, quos ſequeſter conſumere hic videtur. clem. de ſeq poſſeſ. Nam id
accipiendum eſt de fructibus, qui conſeruari poſ-
ſunt: at collationem beneficiotum differre, donec finem acceperit controuerſia, fauor Eccleſiæ non permittit: nec vlla eſt alia horum fructuum reſti-
tuendorum ratio. Taceo quòd tametſi viros bonos
conferendis beneficiis demereri fructus non exi- guus meritò habeatur, quo non temerè quenquam
priuari oportet, gloſſ. cap. cum olim. de maior.&
obedien. nimis tamen præfractè hoc ius defendere haud ſcio an ſacerdotem deceat: ſuſpicionem certè
ksoyexias cuiuſdam, atque adeò turpis quæſtus effugere vix poteſt, qui tanti hoc ius facit, vt pro
eo fibi aſſerendo tanquam pro reditu quouis com-
modôque pecuniario dimicandum putet. Nihilo-
magis obſtat quòd ſequeſter nomine tantum alie- Oo 4
————*²““ 5“-——
———x
ßñ
——=—— ——————————————————
. =— ꝗ y———ÿ— —— ääuuuppnnööö———— megexiseeereeptee Tuen———. —— A

1568 Franc. Duareni luriſc.
no adminiſtrat,& creditori ſimilis videtur, quem conſtat ob ius patronatus, quod cum vniuerſitate ei obligatum eſt, præſentare ad beneficium obti⸗ nendum neminem poſſe. cap. cum Bertholdus. de re iudicata. Ceſſat enim hic ratio, cuius ante me- Lal, 1 An minimus, cum patronus, idemque debitor interim præſentare queat. Nullus autem litigatorum, quan- diu res ſequeſtrata eſt, eius rei nomine quicquam exequi poteſt. ꝛus conferendorum beneficiorum in Gallia regem habe- re,& vnde id ius quod Regalia dicimus, ortum habuerit. CA„. 11
Vedam ſunt in Gallia cathedrales ſeu epiſco-
pales Eccleſiæ, quibus rectore paſtorèque de- ſtitutis, ſi quæ beneficia interim vacauerint, dum aliquis in demortui pontificis locũ ſuffectus fuerit, rex noſter iure ſuo, ſed certo quodã modo ea cöfert, ac diſtribuit. Nam quæ beneficia põtifex ipſe viuus ac ſuperſtes conferret(exceptis, quæ parochiales dicuntur, eccleſiis) eorum collatio interim princi- pis eſt: idq́ue ius Regalia vulgò appellatum, ſingu- laria quædam præcepta habet: de quibus variis in locis huius tractatus noſtri diſſeremus. cap. generali. de elect. in 6. gloſſ. pragmat. tit. de annat. Nec du- bitandum eſt, quin hoc ius regi competar, ſaltem ob temporis vetuſtatem, quæ hominum memo- riam excedit. cap.i. de præſcript. in 6. Sed quia eol- latio beneficiorum res ſacra ſpiritaliſque eſſe dici- tur, ideoque à laicis prophaniſq́ue hominibus alie- na, cap. decernimus, de iudic. ſunt qui hanc conſue- tudinem ex errore magis, quàm ratione profectam eſſe contendant. Archidiacon. in cap. imperium. 10.
diſtinct. Cuius opinionis refellendæ gratia non di- cam quod Marlilius Patauinus ante annos ducen-
tos ad Ludouicum IIII. Imperatorem Romano- rum ſcripſit, nempe beneficiorum diſtributionem rem omnino prophanam temporalemque iudican- dam eſſe, quæ principibus ac magiſtratibus propha- nis magis quàm epiſcopis conueniat. Quæ res foriè quondam ex regibus noſtris nonnullos impulit, vt proceres ac milites prophanos monaſteriis præfice-
rent, eiſque monaſteriorum opes fruendas largiren-
tur. De quibus ita ſcribit Aemylius, libro 3.in Ca- rolo Simplice. Summi proceres prophani locuple- tiſsimorum cœnobiorum opes beneficio regum ac- ceperant, ac monachis tantum in ſumptum ſuppe- ditabant, quantum neceſſarius vſus poſtulabat, ex iiſque ipſi deligebant qui non Abba(nam id ſibi nomen velut ampliſsimum arrogabant) ſed Decu-
rio vocitaretur. Per multas ætates is mos tenuerat,
iam epiſcoporum iura inuadebant. Simplex coacto coucilio diuitias Pontificum ſanctas eſſe conſtituit. Cœnobiorum libertas ſanciri nõdum poterat, quòd earum facultatibus Robertus magiſter equitum ac Vgo fratres militem alebant, ac iam cum factionis ſuæ hominibus ad occupandum regni ius eniteban- tur. Idem libro y. Cœnobiorum opes prophanis proceribus attributas in Francia, oſtendimus. Ro- berrus Francus rex eum morem ſoluit. Henricus
rex paternæ ſanctitatis ca in re fuit æmulus. Quãuis
igitur beneficia cccleſiaſtica Marſilius non minus prophana eſſe cenſuerit, quàm quæuis alia prædia,
& reges Franciæ prophanis hominibus ca erogare non dubitauerint, tamen nec ratione, nec exemplis huiuſmodi ius Regaliorũ tueri velim. Illud dicam quod libro I. iam attigi,& cuiuis mediocriter docto homini, facileè me probaturum ſpero, in his Regali- bus nihil eſſe, quod à Chriſti apoſtolorũq́ue docttri- na,& veterum Eccleſiæ patrum canonibus& inſti- tutis magis diſcrepet, quàm in pontificia beneficio- rum collatione. Nam ſi ad priſcorum inſtitutorum normam omnia exigere velimus, nullum eſt in Gal- lia beneficium, nullum Eccleſiæ miniſterium, quod abſque regis conſenſu cuiquam deferri poſsit. Con- ſtat enim ſecundum veteres canones in eligendis Eecleſiæ miniſtris, non ſoluùm cleri, ſed etiam popu- li conſenſum maximeè requiri: idque ab apoſtolis etiam ipſis obſeruatum fuiſſe poſteà docebimus libro. Cùm igitur princeps non modò vnus è po-
pulo, ſed totius populi οααρασος hſit, in quem omne
ius quod populus habet, aut poteſt habere, transfu- ſum eſt, ſatis liquet veteribus canonibus hoc ius ei ablatum non eſſe. Adempta ſiquidem populo ob tumultus fortè ac ſeditiones eligendi facultate, ma- gna ratio ſuadet, vt in principes populi ac magiſtra- tus, magis quàm in ſacerdotes tranſlata ea poteſtas intelligatur. Dixerit aliquis, principem ius omne quod clerus olim habebat hic ſibi vindicare, adeò vt nullum clero, antiſtitibuſque ſuffragium relin- quat. Quod vtique perquàm abſurdum eſſe vide- tur. Nam etſi nominationem illam, qua principes velut eccleſiarum ac monaſteriorum patroni, vtun- tur, de qua ſuo loco dicemus: tolerabilem eſſe fateã- tur plerique, quòd clero ſuum ius hic ſaluum ma. neat: nulla tamen ratione fieri aiunt, vt plenum ius miniſteria beneficiaq; eccleſiaſtica deferendi princi- pes habeant. Verùm admonuimus L. I. ordinationẽ, conſccrationem ac probationem miniſtrorum Ec- cleſiæ, quæ olim cum beneficij collatione coniuncta
erat, regem ſibi non arrogarc, ſed antiſtitibus libe-
ram omnino atque integram dimittere. Videant igitur antiſtites, ne vllos ordinent clericos abſolutè & ſine certa functione in eccleſia, vt concilio Chal- cedonenſi præcipitur, cuius libro I. meminimusivel ne quenquam ordinent, qui miniſterio Eccleſiæ di- gnus non ſit, cui rex eum præficere voluerit. Hoc ſi facere in animum induxerint, nec paſsim quoſlibet canonibus eccleſiaſticis ſoluere, vt fieri hoc tem- pore ſolet, confirmare auſim hoc ius Regaliorum à nominatione illa, quæ fundatoribus patroniſquc
eccleſiarum recepto iure competit, non multum
differre. Itaque meritò antiſtitibus, qui grauiter eo nomine de regibus conqueruntur, obiici poteſt ve- tus prouerbium, Aaxudπ νε uoeεννεπνιͥ̈νυρμέα. Ex iam dictis perſpicuum eſt, ſi vetuſtiſsimorum canonum atque inſtitutorum ratio habeatur, principem in omnia Eccleſiæ miniſteria atque beneficia pluri- mum iuris& authoritatis habere: tantum abeſt vt
ius Regaliorum, quo nunc vtitur in quibuſdam
tantum eccleſiis, nulla authoritate aut ratione in mores perductum diei debeat. Poſteriora verò de- creta Romanorum pontificum, item ſynodi eccle- ſiaſticæ, quantum regibus ac imperatoribus hac in re tribuant; vel etiam ex Gratiani rhapſodia ſatis notum eſt, ex qua nos quæ ſequuntur excerpſimus.
63. diſtinct.

Derquim Phuräe matonem illam, qum cmonaſteriorum pama dicemustolerabitm 3 clero ſuum ius lic uun
nione feri ajunt, ntpem p eccleliaſtica defem admonuimus b.x oltm prodationem minittmm n deneſccij collationemn 1 arrogare ſed miikt e integram dimiutn vllos otdinent ceeni ne in eccleſia.t cami
. rius libro I. mm
zent, qui miniſterolt
c vo
3
De ſacr. eccleſ.min. ac benef. Lib. III.
63. diſtin. Adrianus pontifex Romanus cum vni- uerſa ſynodo Romæ congregata, Carolo Magno jus cõceſsit Romanum pontificem creandi, præter- ea ſtatuit, vt archiepiſcopi& epiſcopi per bingulas prouincias ab co inueſtituram accipetent, vique aliter conſecrari non poſſent. capite Adrianus. ea- dem diſtinctione. Nec verò iſta conceſsio, vt priui- legium aliquod ex mera pontificis gratia& libera litate profectum accipi debet, ſi vera ſunt quæ antè diximus, ſed tanquam hominis vltrò bonam fidem
noſcentis confeſsio. Leo pontifex Romanus cum
agnoſ toto c ra jdem ius conceſsit. capite in ſynodo. ceadem diſtinc.
Concilium Toletanum XII. apertè decreuit epi- ſcoporum creationem regij iuris eſſe. capit. cum longs, eadem diſtinctione. Leo pontifex Roman us quadã epiſtola Lotharium& Ludouicum impera- tores rogat, vt Reatinæ eccleſiæ gubernationem cuidam diacono concedant. capu. Reatina. cadem diſtinctione. Apud Gregorium mentio eſt cuiuſ- dam monaſterij, quod in finibus erat Franciæ, præ- cipitũrque ne abbas in eo abſque Regali prouiſio- ne conſtituatur. capite hinc eſt. 16. quæſtione 1. Poſ- ſem& alia quædam non leuiora his teſtimonia pro ferre:ſed quia volumen illud Gratiani ita vulgòo
robatum eſt, vt pars iur s pontificij hodie habea- tur, libenter feci vt authoritatibus ex eo ſumptis vterer. Non ſum autem neſcius quanta fuerit
poſteà inter pontifices& imperatotes quoſdam de
huiuſmodi inueſtituris contentio. Quod vel ex
Aemylio rerum Gallicarum ſcriptore luculentiſsi-
mo cognoſci poteſt. Sic enim ſcribit libro. Cum bellum ſacrum in Aſia geritur& in Europa ſum- mus pontificatus cum imperio Cæſaribùúſque de- certabat, quod vetuſta iam conſuetudine Auguſti ſcipionem ſacrum annulũmque paſtoralem epiſco- pis cæteriſque patribus dabant, eamque ſacrarum dignitatem veſtituram iuraque regia appellabant, contendebantque illa Carolo Magno à pontifice maximo Adriano cum patritiatu,& à Leone cum imperio data penes ſe eſle. Idem eod. li.de Henrico imperatore loquens: Paſchali neceſſe fuit caput
hoſtis ſui corona exornare, ac ius ſacrarum ve-
ſtiturarum fando illi permitcere. Diſceſſus Cæſa. ris pontifex habita ſynodo decrerum vi factum in- duxit. Eodem libro Veſtituræ eccleſiaſticæ baculi- que ſacri ac annuli dandi iuri ceſsit Anguſtus. Et legatus Romanus in gratiam conſortionéèmque piorum recepit:& ius litui dandi ea ratione reſti- tuit, vt id priuilegium foret, ac homim datum ad poſteros non valeret, nec exemplo haberetur. Eo- dem libro Philippo primum ac deinde Craſſo re- gibus mirum eſt, quantum incrementi res ſacræ cœperint. Imprimis abrogatum eſt ius Cæſaribus locupletiſsima ſacerdotia, quibus videretur, dandi, quæ res multum virium illorum maieſtati detraxit in animis popularium. Cauſa impetratorum victa, indignatio tamen manebat& quecrela. Fuit etiam de ea re controuerſia non mediocris inter Philip- pum Pulchrum Francorum regem,& Bonifa- cium octauum: cuius meminit idem Aemilius li- bro octauo. Poſt tantas igitur tamque diutinas concertationes, hoc ius, quod Regaliorum ap-
lero ac Romano populo Ochon imperatori
noſtri,& credibile eſt eos ita decidiſſe, ac veluti tranſegiſſe cum Romanis poncificibus, cùm to- tum obtinere quod petebant, ipſis non liceret. Certè illud ius concilio Lugdunenſi primuùm, cui Bonifacius octauus præfuit, capite gencrali, de electio in ſexto. Deinde Baſilienſi probatum atque confirmatum eſt.§. item quod dièto, de annat. in pragmatica. De hoc autem iure melius erit fortaſ- ſis pauca quædam obiter ſubiicere ad forenſem vſum neceſſaria, quamuis ca diſputatio ab huius li-
bri argumento paulò alienior eſſe videatur. Ac im-
primis ſciendum eſt, hoc ius non ſolum in diſteibu- tione beneficiorum, ſed etiam in perceptione fru- ctuum conſiſtere. Nam princeps quandiu vacat epi- ſcopalis ſedes, prædioum omnium adminiſtratio- nem ſuſcipit, ipſiſque arbitrio ſuo vtitur ac fruitur- idque exiſtimant nonnulli ex clientelarum ſeu, vt nunc loquimur, feudorum lege ortum eſſe, quod à vero non abhorret. Nec ſanè multum refert, quo- modo vacet Eccleſia epiſcopalis, an morte, an pro- motione ad aliud munus eccleſiaſticum, allisve modis, de quibus libro octauo tractabimus. De eo qui in cardinalium Romanæ Eccleſiæ ordinem& collegium cooptatur, quæſtio agitari ſolita eſt. Verùm ex iis quæ ſcripſimus libro primo, ſatis ap- paret Cardinalis Romani officium huiuſmodi eſſe,
vt alterius ciuitatis epiſcopo id exequi non liceat.
Panormitanus in capite bonæ, de poſtulat. præ- lato. Proinde is qui ad eum dignitatis gradum prouehitur, non immeritò dicuur epiſcopalem honorem amittere. Atque ita ſæpe iudicatum eſt in curia centumuirali, cuius propria ac peculia- ris eſt de Regalibus cognitio 1361. 20. Nouembris. 1384. 2. menſis Iulij 1363. 20. Ianuarij. Vt autem va- care deſinat epiſcopalis ſedes, quædam requiruntur, quæ vulgari illa conſtitutione, ciuus imtium cſt, Dum epiſcopus, diſertè expreſſa ſunt. Primuùum enim nouum antiſtitem ritè ac legitimè creatum le dúm-ve eſſe oportet. Deinde eum vt regis clien- tem iureiurando ipſius verba adactum efle,& lite- ras regias iuriſiurandi huius ſoſennis nom'nc apud præfecturam ratiociniorum receptas perſeriptàſque eſſe neceſſe eſt. Hoc amplius alus kteris opus eſt quibus præfecti ratiociniorum, regio fundorum epiſcopalium diſpenſatori mandent, ve nouum an- tiſtitẽ eiſdem frui ſinat. Nec anie deſinit rex iure ſuo vti, quàm adminiſtrator ille, feu diſpenſator huiuſ modi literas acceperit. Et quia ſæpenumero quæri ſolet, in quas epiſcopales eccleſias hoc ius Rega- liorum rex ſibi vendicet, apponam hic catalo- gum, qui apud præfecturam raciocinorum p erſcri- ptus reperitursin hunc fere modum: In tota prouin- cia Senonenſi, excepta diœceſi Antiſsiodorenfi Re- galia locum habent: in prouincia Rhemenſi, cx- cepta diœceſi Cameracenſi: In proumcia Bituri- cenſi, Lemouicenſi. Cathurcenſi, Ruthenenſi, Al- bienſi, Mimatenſi:In prou incia Turonenſie, xcepta Maclouienſi, Venctenſi,& alis Britanniæ cccle iis. In archiepiſcopatu Burdegalenſi ſolum,non etiam
in aliis eiuſdem prouinciæ. De PiGtaueufi, qtua—
dubitabatur, præcepit rex vt inquireretur,&c. In tota Normania, Regalia locum habent. Supereſt
NI
—
1569
pellatur, in ſacra beneficia ſolum retinuerunt reges
* 2 ———uöö—õůõ— ———— 8* 1 . 1
—— 2 ————————————————————
———

1570 vt ex præceptis Regaliorum ſingularibus quædam hic perſtringamus. Nam omnia perſequi non eſt huius loci neque inſtituti noſtri. Ac præcipua qui dem eorum præceptorum ad vacantia beneficia perrinent, quæ Regaliorum iure rex diſtribuit, tan- tiſper dum ſedes epiſcopalis vacat. Quæritur enim quandiu vacantia iudicari debeant, vt rex ea con- ferre poſsit:& an caquæ vacare cœperunt ob mor- tem, aut delictum, aut aliam huiuſmodi cauſam ante Regaliorum inceptorum tempus, collato ali-
cui beneficio, vacare deſinant. Et receptum eſt.
suamuis beneficium ante id tempus collatum ſit à Romano pontifice, ſi tamen poſſeſcio non- dum fuerit eo tempore apprehenſa; liberum ſit regi beneficium vt vacans; arbitrio ſuo conferre. Dupliciter enim hic dicitur vacare beneficium. Pprimò, Cùm nemini ante tempus Regaliorum ita collatum eſt, vt ius aliquod adhuc ei quæſi- tum ſit. b Secundò, Cùm is cui fortè collatum eſt, non poſ ſidet: tametſi iure communi pofleſsionis ratio ha- beri non ſoleat. Siue igitur vtroque modo bene- ficium, ſiue altero tantum vacct, collatio regis
eſt iure ſingulari; idque Philippina conſtitutione
nominatim cautum eſt. b Sed& quorundam opinio eſt, durante lite, quæ
poſſeſsionis nominc mota eſt ſine fraude, adhuc
vacare beneficium, donec vindiciæ alterutri adiu-
Franc. Duareni luriſc.
dicatæ fuerint, quamuis fortè quis corpore incum- bat poſſeſsioni. Secundum quam opinionem iu- dicatum eſt, anno 1387. die 18. Ianuarij. Idemque dicendum putant aliqui, etſi quis per procuraro-
rem tantùm poſſeſsionem beneficij adeptus fue
rit. Quia conſtitutio Philippina veram requirit poſſeſsionem, nec vllam iuris fictionem admittit. Sed hæc ſententia ſcrupulo non caret, vr aliàs de. monſtraturi ſumus.
Adde quod ſi quis in canonicorum collegium
lectus& cooptatus ſit, receprio& in poſſeßsio- nem inductio, quæ ab eodem collegio peti ſo- let, adeò neceſſaria eſt, vt de ea re collegium ap- pellaſſe,& omnem diligentiam adhibuiſſe non
ſufficiat, vt iudicatum eſt anno 1380. die verò 27.
Nouembris. b
Aliud ius ſingulare in Regalibus reperitur, quia pendente lite poſſeſsio quam ſtatum vocant, inte- rim regia liberalitate ſubnixo adiudicari, nec ad- uerſarius rem controuerſam ſequeſtrari poſtulans audiri conſueuit. Quinimo ſi triennij continui poſ-
ſeſsionem allget, ne hac quidem præſcriptione regis
beneficiarius ſummouebitur, cui ſola triginta anno- rum exceptio obſtare poterit, vt Ludouici duodeci- mi* conſticutione ſancitum eſt. Sed vereor ne can-
cellos, quos mihi ipſe circũdedi, iam nimium egre-
di videar. Iraque finem hic facio, reliqua paulò com- modius ſuis quæque locis explicaturus. 7
QVIB v S PO SSIN 1I1 BEENE FPFicClA coNFrERXRI. 1L1BEKR QVARTVS. AGT MHELNTVK.
Sequens locus eſt de perſonis quibus beneficia poſſunt diſtribui, quo nullus eſt in tota hac diſputatione tractatu dignior. Nõ enim Iſocrati aſſentimur, qui ad Nicoclem ſcribens ait: Non ſicut ſacerdotium, ita& regnum cuiuſuis hominis eſſe, cùm in his beneficiis conferendis, morum, eruditionis, ætatis, natalium, coniugij, aliarümque rerum huiuſmodi maximè ſit habendaratio, ne parum idonei adhonores eccleſiaſti- cos promoueantur. De quibus ſigillatim in hoc libro diſſerere,& à moribus promo-
uendorum exordiri inſtituimus.
Quibus prditum moribus,& à quibus vitiu alienum oſe eum oporteat, cui beneficium confertur.
5 cipiũt, vt morum& vitæ anteactæ =)ootiſsimum habeatur ratio. c.cum in cunctis, de electionib. cap. ſiquis
8
quo. 1. diſtin. cap. priſcis. ½. diſtin. Nam ſicut con- ſtitutio imperatoria magiſtros& profeſſores artium primùm vult excellere moribus, deinde facundia, l. magiſtros. C. de profeſſoribus& medicis, ita à ſa- cerdote, morum grauitatem& honeſtatem præci- uè efflagitamus. Scuum etenim illud eſt: Quales in rebuſpublicis principes ſunt, tales& reliquos ſo-
ſic inquirendum eſſe canones prę- ω⁷
viduam. 50. diſtinct. cap. qui in ali-
lere eſſe ciues. Quod& ad Eccleſiæ præfectos atque miniſtros pertinere dubium minimèeſt. Quomo-
do enim poteſt, inquit Diuus ille Hieronymus,
ræſes Eccleſiæ auferre malum de medio ems, qui in delictum ſimile corruit? Aut qua libertate pec- cantem corripere poteſt, cum tacitus ipſe ſibi re- ſpondeat, eadem ſe admiſiſſe quæ corripit? capie vItimo, vigeſimaquinta diſtinctione. Veruͤm& aliam rationem affert Iuſtinianus noſter nouella 12²3. Si hi,inquit, quorum munus eſt orare pro po- pulo, indigni miniſterio Dei inuenti fuerint, quo- modo pro populi delictis placare Deum poterum 49. diſtinctione in principio. Et conſtat hunc mo- rem iam inde ab initio fuiſſe in Eccleſia obſerua- tum, vt nemo ad ſacerdotium ſeu miniſterium Ec- cleſiæ reciperetur, niſi publicè in eius mores inquiſi- tione facta. Quod vel Laprid. teſtatur. in Alex. Scue- b ro his

m, coniugij r 1 nci adhonores a ere,&a moribus
De ſacr. eccleſ. miniſt. ac benef. Lib. I.
ro his verbis: Vbi aliquis voluiſſet vel rectores pro- uinciis dare, vel propoſitos facere, vel procuratores, id eſt rationales, ordinare, nomina eorum propone- bat, hortans populum vt ſi quis quid haberet crimi- nis probarer manifeſtis rebus, ſi non probaſſet, fubiret pœnam capitis. Dicebatq́; graue eſſe cùm id Chriſtiani& Iudæi facerent in ordinandis ſacerdo- tibus, non fieri in prouinciarum rectoribus quibus & fortunæ hominum committerentur& capita. Ob quæ autem vitia arceatur quis à ſacro illo mi- niſterio, Paulus ipſe non vno in loco docet ac de- monſtrat t. ad Timoth. cap. 3.ad Titum c.i. Ex quo ferè ſumpta ſunt ea quæ diffuſiſsimè tractantur à Gratiano, à 27. diſtinct. ad 50. ſuorum collectaneo- rum. Ait enim Paulus eum eligi epiſcopum ſeu presbyterum debere, qui ſit!aαννοε, id eſt vigi- jans, οννν id eſt ſobrius, uεσρνααα, id eſt mode- ſtus, Oi⁵⁴εεανοε, id eſt hoſpitalis, a* T ροενο ‚ id eſt non vino deditus, a* πeρυρκρε, id eſt non per- cuſſor,* aςν‿αμε⁴φς, id eſt non turpis lucri cupidus, Aμαeπdς, id eſt à pugna& contentione alienus, aρυαςσ ννςμοσο, id eſt, pecuniæ non aui- dus,*ανναααφςα, id eſt, non ſuperbus nec præfra- ctus, aαν εςσρννννοε, id eſt non iracundus, eα‿ρ άeog, id eſt bonarum rerum ſtudioſus, Aααιος, id eſt iu- ſtus, νσνοε, id eſt pius ſiue ſanctus, aνεοτ⁷ g, id eſt, temperans. Hoc autem ita accipi debet, non vt epi- ſcopus is demum eligatur, in quo nihil horum vi- tiorum penitus inſit: res enim contra naturam pe- nè eſt,(inquit Hieronymus) ſine peccato aliquem eſſe, ſed egregium& animi dotibus virtutibuùſque precellentem multitudini eſſe oportet, vt eius com- paratione(quod idem ait)cæteri grex dicantur. cap. vnum, 25. diſtinct. Maximè verò illud cauendum eſt, ne quid accuſatione iudiciali criminationèq; di- gnum ab eo perpetratum ſit. Quod ſatis oſtendit Paulus cum ait eum aysαανν, aut quod idem eſt, aνεᷣνκνπππ⁵ον eſſe debere. Et quanquam Paulus in eo loco de epiſcopis loquitur, tamen de cæteris omnibus presbyteris dubium non eſt, quin ea ver- ba accipi debeant, cùm eo tempore iidem& presby- teri,& epiſcopi appellarentur, vt Chryſoſtomus& Hieronymus aiunt. De diaconis verò ſeu miniſtris eccleſiarum, qui presbyteri nondum creati ſunt, paulò pôſt ita loquitur Paulus„vt facilè appareat eum non minorem vitæ integritatem puritatèm- que ab illis, quàm à presbyteris exigere. Hinc à no- ſtris traditum eſt ob crimen hæreſeos, cap. odit, I. quæſt. I. ſchiſmatis, cap. inter hæreſim. 24. quæſt. 3. ambitus, l.ſi quemquam. C. de epiſcopis. cap. nobis, de ſimon. cap. cum clerici, de pact. maieſtatis, cap. fœlicis. de pœnis. in 6. ſacrilegij, cap. venerabilem, de elect. falſi, cap. ad falſariorum, de crim. falc. periu- rij, cap. qucrelam, de iureiuran. homicidij, cap. acce- dens, de accuſat. cap. ad aures, de ætate& qualitate. cap. vlt. de tempo. ordin.& alia huiuſmodi crimina hominem beneficij incapacem reddi. Et obſeruan- di hic ſunt canones atque eonſtitutiones, quæ cau- ſas continent, propter quas amittitur beneficium, de quibus poſteà aliquando plenius diſſeremus. Nam ob caſdem cauſas multo magis beneficiumn adipiſci quis prohibebitur. cap. vlrim. 15. quæſt. r. capit. ſuper his, de accuſat. Adde ſupradictis eum cui nota aliqua infamiæ inuſta eſt& cuius apud
I 5 71 bonos& graues viros grauata eſt exiſtimatio, be- neficium conſequi non poſſe.c. laici.33. diſt. cap.vlt. de furt. Quod& in eo locum habet, qui reus ali- cuius delicti poſtulatus eſt, quanuis fortè damnatus nondum ſit. c.vlt. de teſti. c. omnipotens, de accuſat. Idem de eo eſt dicendum, cui vel ſacra communio- ne, vel officio miniſteriõque ſuo interdictum eſt, c. poſtulatis. de cler. excomm. c. cum bonæ, de ætate& qual. c. cum dilectus de conſuet. Hæc autem omnia ſic accipienda ſunt, niſi veniam reſtitutionẽmque impetrauerit beneficiarius vel à ſummo pontiſice, cuius pleniſsima eſt in hac re poteſtas ac libertas: vel ab alio inferiore epiſcopo cui interdum& gra- tiam canonis facere permittitur. c. 2. de cler. non ord. miniſt. c.2. de cler. pug. in duel. vbi not. QDuarum literarum atque linguarum cognitione inſtructus debeat eſſe beneficiarius.
CADP. 7I. 13 Mperitis literarum beneficia conferẽda non eſſe certi iuris eſt, c. illiteratos, 6. diſt c. pœnitentes.)⸗⁰.
diſt. ẽ. cum in cunctis, de elect c. vlt. de temp. ord. in 6. adeò vt irrita cenſeatur huiuſmodi collatio autho- re Innocentio, quem& Felinus ſequitur. Innocent. in c. cum noſtris, de conc. præb. Feli. in c. per tuas, de fimo. Proinde ſi quis fortè literarum ignarus ad ſa- crum miniſterium obrepſiiſſe deprehendatur, is confeſtim ab eo remouendus eſt. cap. vlt. de æta.& qual. Nam ſi laicis prophaniſque hominibus do- ctrina neceſſaria eſt, in iis profectò qui cæteris præ- ſunt& ſe doctores aliorum profitentur, intolerabi- lis eſt, nec vllam veniam meretur inſcitia. cap. ſi in laicis, 38. diſt. Hinc legitur Oſee 4. ca. Quia tu ſcien- tiam repuliſti, ego te repellam ne ſacerdotio funga- ris mihi. cap. omnes, 38. diſt. cap. niſi cum pridem. de renunc. Et Malach. 2. Labia ſacerdotis cuſtodiunt ſcientiam& legem exquirũt de ore eius.c. ſit rector. 43. diſt. Quibus locis admonẽtur ſacerdotes, vt igno- ratiam veluti peſtem quandam, vt ait Iſidorus,& vt legitur in concilio Toletano, matrem cunctorum errorum à ſe abiiciant. c. ideo, 37. diſt. c.. 38. diſt Sa- cerdotis enim partés ſunt, non ſolum docere verbũ Dei, ſed etiam contradicentes refellere, ac vt Paulus ad Titum ſeribit, capit. I.&r‿ιισονμπέεε. Et rationem omni poſcenti de fide ſua eos reddere iubet Petrus. I. Petr. capit. tertio. Quæ omnia abſquc doctrina& eruditione præftari non poſſunt, cap. qui eccleſiaſti- cis, 36. diſtinct. periculum ſiquidem eſt, ne ſi cæcus cæco dux fuerit, ambo in foueam cadant. capit. ideo. 37. diſtinct. cap. quæ ipſis, 38. diſtinct. cap. cum ſit. de ætate& qualit. Verùm ad hanc eruditionem ſibi parandam ſtudio, labore, vigiliis, meditatione opus. Cuius rei quodnam locupletius teſtimonium eſſe poteſt, quàm quod Paulus ad pedes Gamalielis legem& prophetas ſe didiciſſe teſtatur? Actorum 22. quòdque Timotheum ac Titum ad ſtudium & lectionem tantopere hortatur& ſtimulat? 1. ad Timotheum 4. ad Titum capit. 1.38. diſtinct. cap.x. Qua ratione conſtitutum eſt, vt beneficiarius ſtu- diorum cauſa abſens, integros ſui beneficij fructus percipiat. cap. z. de priuilegio. in 6. Nec nos mouere debet quòd noſtræ religionis Coryphæi literis non didicerint, cùm omnia ſpiritus ſanctus ipſis ſugge- reret, vt ait Hieronymus, eſſentq́; vt loquitur Eſaias c. 54. Thodidacti. Nec verò ſacras tantura literas, id eſt,
en———
—
——*— a.ͤöͤöͤöͤöͤöͤöͤöͤöͤöoͤoͤoͤöoöoöoͤöoöoöoöoöoöo q, —————*—— 4 3 4 3
——————— — 5 8 ———————
——.———————.—— O————.————— ———————*——————————— —,—— 4— 3 8 4 k.————*—*——:—— 3———— 4—.— *—— ſ 4—— “ 4— v r eesaferErA,en 8.—j44——— 1 eneeeneeeee e——— 8 6. 33öſnͤn—— 2 ———*.. 4„ 8———ööömöm— “ 1— .
“
Z3Z“
————————

1572 Franciſci Duareni luriſc.
id eſt, vetus& nouum Teſtamentum intelligere ſacerdotem oportet, ſed canones quoque, qun dog- marta& diſciplinam eccleſiaſticam continent, noſſe debet. cap. nulli.38. diſtinct. ac præſertim epiſcopus, cui ad dirimendas de matrimoniis aliiſque huiuf- modi negotiis controuerſias, canonici iuris ſcientia perquam neceſſaria eſt. c.. de conſang. vbi not. Alia caula videtur eſſe iuris ciuilis, cuius ſtudium bene- ficiariis quibuſdam Honorius tertius põtifex inter- dixit, cap. ſuper ſpecula. ne cler. vel mon. His etenim opprobrium eſt, inquit luſtinia. ſi peritos ſe velint oſtendere forenſium diſceptationum. I. repetita. C. de epiſc. Si tamẽ ius ciuile ſacerdos velit legere, non vt in foro verſctur,& cauſas agat, ſed vt ex illo equi- tatis iuſtitiæq́ue vberrimo fonte aliquid hauriat ac deguſtet, quod ad profeſsionem ſuam conferat, mi- nimè id improbandum reor: nam vt de illo doctri- narum orbe taceam, qui à Græcis i-νννλννσαεαα dicitur, ius canonicum ſiue pontificium, ſaltem id, quo nunc vtimur magna ex parte cum iure ciuili aoniunctum eſt, vt abſque eo commodè tractari ne- queat. Quæ ratio fortaſsis mouit Alexandrum cum tota ſynodo Lugdunenſi, vt non modo iuris ciuilis ſtudium permitteret beneficiariis, ſed vacationes quoque& immunitates ſtudioſis largiretur. cap. 2. de priuileg. in 6. De Honorio ſanè nobis affirmare religio eſt, quod iuris pontificij interpres Goffredus Beneuentanus in literas retulit, ignorantiam 1uris in pontifice notans, nempe Honorium non aliter ac vulpem feciſſe, quæ cùm vuas proceræ cuiuſdam vitis decerpere fruſtra diu conata eſſet, tandem eas contempſit ac damnauit, quòd ſibi acerbiores vide- rentur. Alluſit opinor ad illud Gabriæ poëtæ Græ- ci tetraſtichum: b KSGA⁴ο 6% u, AS Mouga aa‿ Aεαιπσνένν, ο⁹ Ö Los Ioro,n aae rozu Nciy, Ar⁸, abes, au1 rοεεν. M) ad⁴νμνε, Gaε ³εαρόσνσμ εενσνρ Ad³.
Verùm de his iam plus ſatis. Studium medicine, ſeu vt loquuntur, phyſicæ, eadem Honorij conſti- tutione nõ aliter ac ius ciuile prohibitum eſt. Nam medicos rudi illo ſeculo phyſicos fuiſſe appellatos, multis teſtimoniis argumentiſque compertum ha- bemus. cap. ad aures. de æta.& qualit. Videndum tamen eſt meo iudicio quorſum hoc medicine ſtu- dium amplectantur, vt de iure ciuili diximus. Quod enim præfatur Honorius de amplificando theolo giæ ſtudio, ſatis oſtendit conſtitutionem de his ac- cipiendam non eſſe: qui co conſilio ſtudent medi- cinæ, vt theologiam commodius ac fœlicius tum diſcere, tum docere queant. Cõſtat enim plurimum commodi atque ornamenti ex medicina, ſicut& ex
reliqua Philoſophia, theologiæ ſtudio accedere
poſſe. Vt mittam quod Galenus doctrinam anato-
micam theologiæ initium eſſe ſcribit,& additum ad agnitionem Dei. Id quod ſatis probaſſe videtur
ſynodus Baſilienſis, quæ profeſſores medicinæ à ſa- cris beneficiis minimè arcendos eſſe voluit. titu. de collat. 5. inſuper. in pragm. Ac vt ſummatim omnia
complectar, nulla eſt liberalium diſciplinarum, uamuis fortè ethnicorum libris contineatur, quæ
ſacerdoti admodum vrilis ac neceſſaria non ſit, ſi modum in ea re adhibeat,& ad eum de quo iam dixi, ſcopum ſtudia ſua conferat. cap. turbat. 37. diſt.
Qua de re Baſilius magnus in homilia, cui titulus eſt, De vtilitate capienda ex Gentihum authorum libris, copioſiſsimè diſſerit. Nec aliter veteres illos patres ſenſiſſe veriſsimile eſt in ſynodo Carthag. cum epiſcopo præcipiunt ne gẽtilium libros legat, c. 1.37. diſt. niſi quis eorum nimiæ ſimplicitati, ne di- cam ſuperſtitioni id adſcribere malit. Paulus epi-
ſcopum αντιαινν eſſe vult, id eſt aptũ idoneum.
que ad docçendum: id enim eſt epiſcopi munus præcipuum. cap. inter cætera. de offic. ord. At docere & explicare commodè non poteſt, qui in veterum authorum lectione diu verſatus, magnam ac va- riam doctrinam ſibi non comparauerit. Quamob-
rem Iulianus imperator, qui dictus eſt Apoſtata,
quòd à religione Chriſtiana defeciſſet ad helleniſ. mum, ſcholas Grammaticorum, Rhetorum ac Phi- loſophorum, Chriſtianis, quos Galilæos vocabar, interdixit, futurum ſperans vt abſque liberali eru- ditione religionem tueri ſuam non poſſent. Author eſt Ammianus Marcellinus. libr. 22.& 25. Et Theo- doritus cccleſiaſticæ hiſtoriæ libr. 3. his eum verbis
vſum fuiſſe refert: Propriis pennis configimur, ex
noſtris enim libris arma capiunt, quibus in bello aduerſus nos vtantur. Vide eundem lib. 4. cap. 29.& Triper.hiſtor.lib.6. ca.17. De peregrinis linguis, qui- bus theologiæ fontes continentur, extat Clementis
V. conſtitutio in cõcilio Viennenſi, edita, quæ nemi-
ni non iuris pontificij ſtudioſo hodie nota eſt. cler. 2. de mag. Et Auguſtinus in quadam epiſt. Vt vete- rum, inquit, librorum fides examinãàda eſt, ita nouo- rum veritas græci ſermonis normam deſiderat, c. vt veterum, ↄ. diſt. De libris ethnicorũ pulchrè loqui- tur Beda. cuius verba hic ſubiecimus: Turbat acu- men legentium,& deficere cogit, qui eos à legendis ſœcularibus libris omnibus modis exiſtimat pro- hibendos, in quibus ſi qua inuenta ſunt vtilia, quaſi ſua ſumere licet, alioqui Moſes& Daniel ſapiẽtia& literis Aegyptiorumque Chaldæorumque non pa- terentur erudiri, quorum tamen ſuperſtitiones ſimul & delicias horrebant. Nec etiam ipſe magiſter gen- tium aliquot verſus poëtarum ſuis vel ſcripturis vel dictis indidiſſet. c. turbat. 37. diſt. Sed, vt iam admo- nui, etiam atque etiam videndum eſt, ne huiuſmodi Sirenes ab inſtituto itinere nos auertant,& rã oegοy, vt eſt in prouerbio, igꝓνο* fiat. Si quis(in- quu Hieronymus, enarrans epiſtolam ad Titum) ar-
tem nouerit grammaticam vel dialecticam, vt reclè
loquendi rationem habeat,& inter falſa& vera diudicet, non improbamus. cap. ſi quis artem, 37. diſtinct. Idem alibi, Nonne vobis videtur in vanita- te ſenſus& obſcuritate mentis ingredi, qui diebus ac noctibus in dialectica arte torquetur?&c. cap. nonne, 37. diſtinct. Et Gratianus refert à Gregorio quondam epiſcopum reprehenſum fuiſſe, non quia ſæculares, vt vocant, literas didicerat, ſed quia con- tra epiſcopale officium, pro lectione euangelica grammaticam populo exponebat. cap. turbat, 37. diſtinct. Quæ hactenus à nobis dicta ſunt de benefi- ciariorum eruditione, ea de epiſcopis accipi volu- mus,& cæteris animarum curatoribus, quorum munus in docendo conſiſtit. Nam cæteri clerici or- dinum inferiorum, puta, lectores, aut cantores, uamuis literarum expertes eſſe non debeant, vt
—
ſcribit Iuſtin. Nouel. 6.& 123. eorum tamen inſcitia
non
A

De ſacr. eccl. miniſt. ac bene f. Lib. II1I I.
non adeò cccleſiæ pernitioſa eſt, toleratùrque in eis qualiſcunque literatura; modoò vt pſallendi ac le- gendi periti ſint, aut alias ad munus ſuum obeun-
dum inſtructi. not. in d. c. cum in cunctis.& in d. c.
illiteratos. Atenim nimium ſeueri cenſores ac rigi- di pleriſque fortaſsis videbimur, qui rerum omniũ tam humanarum, quam diuinarũ ſcientiam à ſacer dote exigamus, cumm vel in vna aliqua arte ac diſci- plina excellere difficillimum ſit. Sed quid mirum nos in theologo ac ſacerdote idem roquirere:quod in Oratore Cice. in architecto Vitruuius? Eſt enim artiũ omnium vt præſtantiſsima, ita longè opero- ſiſsima ac periculoſiſima, quæ ad curã animarum pertinet. c. ante, 40. diſt. c. cumm ſit, de æta.& qualirt. Nec verò perfectã illam omnibuſque numeris ab- ſoluram rerum cognitionẽ„quæ nuſquam fortaſsis reperitur, ita deſydero vt non hic mediocritatem am plectendã eſſe cenſeã,& nos homines eſſe‚ id eſt, in magna caligine& rerum ignoratione Verſari, obliuiſcar. In lus enim tenebris beneficio ſacroque
miniſterio dignus is iudicari poteſt, qui mediocré
earum rerum, de quibus diximus, ſcientiã eſt aſſe-
cutus, quique talis eſt quales vulgò homines erudi-
tos appellare ſolemus. c. cum nobis olim, de elect.
c. niſi cum pridem.§. pro defectu, de renunc. l. ſcien-
dum. f de ædil. edict. Neo diſcrepat ab hac ſenten- tiaquod de ſuo architecto ſcribit Vitruuius in hũc modum: Nõ debet, nec poteſt archite tus eſſe grã- maticus vt Ariſtarchus, ſed non agrammatos: nec muſicus vt Ariſtoxenus, ſed nec amuſos: nec pictor vt Apelles, ſed graphidos non imperitus: nec plaſtes quemadmodum Myron ſeu Polycletus, ſed ratio- nis plaſticæ nõ ignarus: nec medicus vt Hippocra- res, ſfed non aniatrologetos, uec in cæteris doctrinis fingulariter excellens, ſed in his non imperitus,&c. Verùm ad hanc perfectæ eruditionis ideã reſpicere deber is qui alium ordinat,& beneficium ei cõfert: ac eò digniorẽ exiſtimare, quo propius ad eam per fectionem acceſſerit. Nec enim vlla certa regula aut conſtitutione id definiri poteſt, ſed cius arbicrio tanquã viti boni ac prudentis id cõmittitur, vt ma- gnitudine muneris ſeu miniſterij perpenſa, cæteriſ- ue circunſtantiis omnibus diligenter conſidera- ris, de doctrina& eruditione iudicium faciat. Et ſi qui ſint à ſtudio literarum ponitus alieni,& patinis magis quàm paginis incumbentes, cuiuſmodi no- ſtra fert ætas quamplurimos, quod vtinam verè ne dicerem, eos ceu peſtem quandam auerſetur, nec ad vllum beneficium miniſteriümve admittat. glofl.
prag.tit. de elect. S. deinde. Hæc autem eo libentius
hic explanare volui populariter quidem,& craſſa, vt aiunt, Minerua, ſed niſi fallor vtiliter, quòd vul-
aris illa ſcienriæ diuiſio in eminentem, medio- crem,& ſufficientem parum commodè ac erudite ab interpretibus tradita tractataque nobis videa- tur. not. in d. c. cum in cunctis, de clectionib.
... X... 7 An ob vitinm corporis à ſacro miniſterio benefſi- cib qué repelli quis debeat. G A₰ 4. 4 1 7.
Vm quxritur an ob vitium aliquod corpotis — debeat quis repelli à facerdotio, multum refert ..1.—. 17—
an quis hoc malo ſc aſfecerit, afficiendumve cura-
1573
uerit, an violentia, aut natura id ipſi conti gerit X hi caſus diſtinguendi atque ſeparandi funt. Quod
ad primum attinet, præcipiunt canones apoſtolo- rum, c. 1. vt augo rreaεννid eſt, vt vulgò interpre-
tantur, qui ſibi ipſi virilia amputauit, clericus mini- mè efficiatur, quòd ſui ipſius homicida ſit,& inimi-
cus crearioni Dei. c. ſi quis abſciderit. cap. hi qui. c.
ſi quis pro ægritudine, ĩſ. diſtin. cap. ſignificauit„de
corpo. vit. Nam is neque virorum, neque mulieru
numero habendus eſſe videtur, vt olim Komaæ in cauſa Genutij cuiuſdam decretum fuit, cͥuius me- minit Valerius lib. 7. cap. 7. Eademque caufa cius
eſt, qui ſponte digitum aliüdve membrum huiuſ- modi ſibi abſciderit, ãquã inimicus creaturæ Del, vt diximus cap. qui partem, 55. diſt, quod Ammo- nio monacho quondam accidiſſe ferunt, hiſto, tri- per. lib. 8. qui aurem dexteram ſibi amputauit ne epiſcopus ordinaretur. Nam verbi ærνr ουν quo canon vtitur, latior videtur eſſe ſignificatlo, quàm vt de virilium amputatione tantum intelli- gatur. Excuſatur ſanè is qui valetudinis cauſa ſeca- II ſe à medicis paſſus eſt. Nam quamuis id conſulto
factum fuerit, nec abſoluta fuerit hæc neceſsitas, ta-
men valetudinis ratio& inſtans periculum, quod vitare voluit, veniam meretur. c. fi quis à medicis. 55. diſt.c. ex parte. de corp. vit. Si quis autem ſuper- ſtitione, vel impatientia libidinis ductus, aut malæ alicuius ſuſpicionis vitandæ cauſa ſeipſum caſtra- uerit, vt quondam Origenes feciſſe traditur ab Eu- ſebio lib.6. eccl. hiſto.& alius quidã nomine Leon- tius, cuius apud Theod. mentio eſt, lib. z. fiquis in- quam, ſibi ob huiuſmodi cauſam genitalia exci de- rit, ſacro miniſterio indignus iudicatur. c. li qui,55. diſt. Grati ſunt enim deo eunuchi, quos caltrauit voluntas, non noceſsitas, vt inquit Hieron. cap. qui ſitit, 33. q. 5.8ed de his iam ſatis. ad cos qui non ſpõ- te& conſultò mutilati ſunt veniamus. Si quis lgi- tur per vim à barbaris ac latronibus, puta eunu- chus factus eſt, aut ita natus, is ordinari non prohi-
betur, vt habet viceſimus canon apoſtolorum,&
canon primus Nicænæ ſynodi. c. cunuchus, 55 diſt. cap. ex parte, de corp. vit. Proinde Dorotheum An- tiochiæ epiſcopum fuiſſe ſcribit Euſcb. lib. 7. eccle. hiſt. c.28. quamuis natus cunuchus eſſet. Igem di- cendum cit, etſi caſu aliquo fortuito id acciderit. c.
præcepta, 53. diſt. Si quis tamen aliquod membrum,
aut partem corporis amiſerit, quæ ad miniſterium
functionèmque eccleſiaſticam neceſſaria ſit, tamet-
ſi caſu& ſine culpa ſua, is ordinari prohibetur, non quia læſo corpore eſt, inquit canon apoſtol. 77. ſed ie miniſterium eccleſiaſticum impediatur. Quod
fi fortè claudicet tantum, vel oculo defectus ſit, ſed
ita vt mumus ſuum exequi nihilominus valcat, ca-
nones eum non arcent à miniſterio. Non enim, vt
inquit canon 76⁶. apoſto. mutilatio corporis ipfum polluit, ſed inquinatio animæ. Poſterioribus tamen decretis pontificum minilterio excluditur altero
carons oculo, aut aliter læſus, ſi ea res magnam ci
deformitatem afferat. c. ſi euangelica, s5.dilt. c. prel- byterũ, de cler. ægrot. Quod ex cacozelia quadam
legis Moſaicæ proſectum videri poteſt, L.euit.*ν⁷.
vfque adeò. 33. diſlinct. vteunque cam legem Theo. logi allegoricè interpretent u, canone lunc ctonum. 49. diſtinct.
TLy
4 .“

1574
De morbu rorporir, qui hominem miniſteri heneficiq eccleſiaſtici incapacem reddunt, item qui d- ecantur energumenti& engaſtri- mythi in iure pontificio. c4 r. IIII
Viſquis graui morbo laborat, vt ad ſacrum munus obeundum non ſit idoneus, is benefi- Ricij capax non cenſetur, quamuis non ęruditio, nec morum probitas, nec aliæ dotes animi in eo deſy- derentur, cap. cum inter canonicos, de elect. Quid enim ſi morbo comitiali corripiatur, quem Græci S Liar vocamt? Nam qui ſubitò cõidit, cuius ex ore ſpumæ mouentur, vt inquit Celſus, cùm membrorum ac neruorum diſtentione, is ad rem diuinam in eccleſia faciendam vtilis iudicandus non eſt. c. communiter. 33. diſt. Idemque de aliis hu- iuſmodi morbis eſt ſtatuendum, tametſi cum qui iam ordinatus promotuſque eſt, non deiiciant.tit. de cler. ægrot. Maniaci autem ac fanatici, qui à ca- codæmone vexari exiſtimantur, quin ad hunc locũ pertineant, minimè dubito, quamuis Vlpiano is
5. ³ X
morbus animi, magis quàm torporis eſſe videatur. 1... de ædi. edict. Nam& hi à ſacerdotio repellun- tur veteribus canonibus. 78. c. apoſt. c. maritum. c. communiter. c. clerici. c.vſque adeò, 33. diſt. Et ani- maduertendum eſt variis nominibus eos appellari ſolere:dicuntur enim energumeni, quaſi lunatici, vt
Aundam interpretantur: de quibus ſic ſtatuit ſyno- us Carthag. 1III. Vt exorciſtæ energumęnis ma-
8 1
nus imponant, vt energumeni pauimenta domorũ
Dei verrant, vt energumenis aſsidentihus in do-
mo D ei, victus quotidianus per exorciſtas oppor-
. *
tuno tempore miniſtretur. c.exorciſta. 23. diſt. c. om- ni die, de conſec. diſt. ꝙ. Vocantur& eνuνuκννινκοοαν cuius vocis mẽtio eſt apud Ariſtophanẽ, quaſi di- cas vẽtriloqui. Sic enim eos latinè vocat Auguſt. c. illud. 26. q. 2. qui ſpiritũ pythonẽ habere dicuntur. Aft.16, c. quòd malus quiſpii genius(immotis nẽ- pe labiis) ipſorũ in ventre incluſus loqui credatur. EFos qui ex iuſtis nuptiu procreati non ſunt, ad miniſte- ium ac beneficium ectleſidſticum admitti nen debere,& qua ratione id conſtitutum ſit. 0 Vi ex iuſtis legitimiſque nuptiis procreati non ſunt, cuiuſmodi ſunt ſpurij ſeu nothi,& quos naturales appellamus, ij ad miniſtertũ eccle- ſiaſticum admitti prohibentti. 6. diſt.& c.i. de filiis presbyter. Sunt qui authontate legis Moſaicæ id confirmare nitantur, proptereà quòd in Deurero- nomio ſcriptum ſit, cap. 23. Non ingredietur Man- ſer, id eſt, ex ſcorto natus, in eccleſiam Domini. Sed viri eruditi ingredi eccleſiam Domini inter- pretantur habere commetcium cum populo Dei, & habere ius ducendi Iſraëlitidem. Quare ad rem ille locus non multum pertinet. Ratig autem huius prohibitionis triplex affertur: Vna, eſt metus incon- tinentiæ paternæ: quoniam ſæpe accidit vt mores patris ſectetur filius, ſitque non corporis tantùm pa- terni, ſed criam animi quædam imago. Hinc illud trirum apud Græcos prouerbium; ax uνναᷣε. Xaxανν οy Cap. ſi gens Anglorũ. 56. diſt. Fortes enim creantur fortibus,&c. Huc pertinet quod Honorius in quadam conſtitutione de filiis eorum, qui per- duelionis rei ſunt, loquens, ſcriptũ reliquit: paterno
Franciſci Duareni Iuriſcon.
deberent perire ſuꝑplicio, in quibus paterni hoc eſt hæreditari) criminis exempla metuũtur. l. quiſquis. C. ad l. Iul, maie. Quod ſi quis mihi aut Herculem ex adulterio natum obiiciat, cuius maximè virtus enituit, aut eos põtifices, quod Damaſus apud Gra- tignum recenſet, c. Oſius. 56, diſt. aut ſi qui ſint alij ſimiles, quibus arte benigna,& meliore luto finxit præcordia Titan. Huic ręſpondeo ex Theophralti ſententia, quæ rarò accidunt, ea contemni à legil. latoribus. l. ura. ffide legib. Altera prohibitionis ra- tio eſt, vt hoc etiam pœnæ genere plectatur ac vin- dicetur crimen paternum, quamuis nihil admiſe- rint fllij,& reuera alieno laborent vitio. I. ſpurij. ff. de decurio. l.legem. C, dę natur. lib. c. naſci. 56. diſt. Nam verum eſt quod ſcribit Paulus Iureconſultus, l iſti quidem, ff. dę eo quod męt. cau. tantum eſſe af fectum patris in fllium, vt pœna moleſtiaque filij magis quàm ſua terreatur& excrutietur. Qua ra- tione inductum eſt, vt libera non ſit cum filiis natu- ralibus teſtamenti factio, nec poſsit eis pater quan- tum voluerit, relinquęre. I.vlt. C. de natur. lib. Vnde ob crimen perduellionis, filij quanquam inſontes& nulli affines culpæ, puniuntur. d. l. quiſquis. Qua de re ſic loquitur Cicero in quadam ad Brutum epi. ſtola: Nec vero me fugit, quàm ſit acerbum paren- tum ſcelera filiorum pęnis lui: ſed hoc præclarè le- gibus comparatum eſt,vt charitas liberorum ami- ciores parentes reipublicæ redderet. Et alibi: Illud videtur eſſe crudele, quòd ad liberos, qui nihil me- ruerunt, pœna peruenit, ſed id& antiquum eſt,& omnium ciuitatum. Huic non diſsimile eſt, quod ſtatuit Conſtantinus, de muliere, quæ ſe proprio ſeruo iunxit, nempe vt filij, quos ex ea coniuncttio- ne habuerit, exuti omnibus dignitatis inſignibus, in nuda maneant libertate. C. de mul. quæ ſe pro. ſer. Pertia ratio eſt, eorum qui ita nati ſunt probrũ quoddam& ignominia, ob quam indigni tanto munere iudicantur. Nam etſi prætoris edicto nota- ti non ſint, nec inter infames habiti, tamen ea eſt ferè hominum de ipſis opinio, is contemptus, vt non immeritò macula quapiam aſperſi quibuſdã videantur. Azo in ſumma. C. tit. ex quib. cau. irrog. infa. arg. d. c. ſi gens Anglorum. Cuius rei argumen- tum illud eſt, quòd nemo eſt quin tali appellatione vt turpi ac contumelioſa offendatur, receptùmque eſt eo Hpomine actionem iniuriarum competerc. 3.;. vbi not.ffde lib.& poſthu. Itaque quamuis ſpuriis iure ciuili Remp. capeſcere liceat, præſertim ſi ne- ceſsitas,& hominum penuria id flagitet. l generali-
ter. l. ſpurij. ff. de decurio. tamen alia cauſa eſt ſacri
huius miniſterij, quod publicis omnibus ciuilibùſ- que muneribus lõgè præſtat. Nã& Ariſt. lib. 7. po- lit. cenſet viliores humiliorẽſq; perſonas ad ſacerdo- tiũ admitti nõ debere propter honorẽ qui Deo& religioni à ciuibus eſt impendendus. Id enim ma- ieſtati Dei indulgetur(vt verbis Pauli Iureconful- ti vtar)cuius ſacris vacare ſacerdotes oportet. J. non diſtinguemus. S. ſacerdotio. fl. de recept.arb. Nõ me mouet quod à quibuſdam dicitur ſpurij nomen apud veteres ignominioſum non fuiſſe, cùm Ho- merus lib. Iliad. 8. Teucrum alloquens, eùmque lau
dibus extollens, ycbey nihilominus appellet:
KA³οα σν 6ον αμε ν& ανμμισα᷑mQσ 2 Oy³ oi†.
Sed ne Euripidis verſus ab hac ſententia nos di- moue

s, de muliere wJat
ert filiyj quos excaam omnibus dignitatsig
benate. C. de mulg eo um qui ita miila ominia, od quxam iden r Nam etſi præuotsci ter infames habiui, ur pſis opimo, is c cula quapiam aſfe ſumma. C tit. ex quti Auglorm. Cuiuts
nemo eſt quin tal 5 clioſa offendatur, Wa
deminiutiatum
De ſac.eccleſ.miniſt ac benef. Lib. lIII.
mouere poſſunt, q uibus oſtendere nititur legitimis liberis nothos inferiores non eſſe: ita namque ſcri- bit in Antigone, 4 0 4)„f Ouo‿μμm με 9 70 vOUOV,7 O⁶½ Micon. FEFr in Euriſtheo: 7 8 4 3 X 6 3 MA⁵νꝗꝑꝙ᷑⅜²„! 188 v689 Oevyso' ο ** NSS Hadας uεᷣνειν⁄ù½ S A„ρ⁄νπο Oun, 3 3 ¹ 5 M 5 74 Od rA*³οα aαν τινððσσν ⁶οπσσ‿⁷eiHe. . Et in Andromeda: F'y rdν⁴α‿ S d v26 Aabéiy. . MX 4„ ₰‿ TS pxioν* 248) dyre&r⁴ eeis NSH vosssecdc. Non enim veterum hic Græcorum mores reſ-
picimus, apud quos non ita magno in pretio pudi-
citia fuit, ſed noſtros Romanorumque tantùm, qui nihil antiquius caſtitate& pudicitia vnquam ha-
buerunt. Cùm igitur hæc ita ſe habeant, ponendũ
eſt,& pro certa firmaque regula conſtituendũ, eum
qui ex iuſto mattimonio editus non eſt, nullum be-
neficium conſequi poſſe. c. cum in cunctis. c. inno- tuit. de elect. c. I. de fll.presby. Idq́ue potiſsimum in
ſacerdotum filiis locum haber, cùm ne filij quidem eorum iuſti ac legirimi, beneficium paternum ca-
pere poſsint. Paternũ vocamus, quod pater alαμναρν & nulla media intercedente perſona poſſedit. c. ad extirpandas. c. ex tranſmiſſa, de fil.presb. Regula ſu- praſcripta ſic accipiẽda eſt, niſi quis natalibus reſti-
tutus, aut vt vulgò loquimur, legitimatus ſit. c. per
venerabilem, qui fil. ſint leg. Nam hæc reltitutio na turales filios iuſtis& legitimis omnino exæquat, vt ait Iuſtinianus. Nouel. 7 4.tit. quib. mod. nat. eff. ſui. Præterea profeſsio monaſtica hanc maculam ox natalibus contractam quadantenus abſtergere dici- tur. Noucl. Iuſtinia.. tit. de mona. c. non liceat. 19. q. 3. Nam ordinari poteſt monachus, quamuis nothus ſit, ſed nullam dignitatem, ſeu præfecturam eccle- fiaſticam conſequi poteſt. c. z. 56 diſt. c. i. de fil. preſ byt. glo. c.vlt. eo. tit. Sed etſi gratiam canonis ſpurio facere viſum fuerit ſummo pontifici(quod interdũ expedit 8æ neceſſarium eſt, ne ſummum ius, quod dicitur, ſumma fiat iniuria) 18 quodcunque benefi- cium adipiſci poterit. c. innotuit, de elect. e. vlt. de fl. presb. Plenam ſiquidem&? liberam quidlibot ſta- tuendi, permittendi„‚decernendi facultatem habet
Rom. Pontifex. in re beneficiaria, quaſi legibus om-
nibus canonibúſquc omunino ſolutus ſit, vt ſuprà
admonuimus. Eadem cauſa videtur eius eſſe, cui . calu voluntas cius obſcuta noHfſit caduc lit, cùm eo caſu voluntas eius obſcura non ſit, eaque tanquam principis pro ratione habeatur. arg. l. qui- dam. ff.de re iudic. Sed an hæc iuris ſcripti mitiga-
pontifex ipfe ſciens& prudens beneficium contu-
tio ac moderatio cæteris quoque pontificibus&
epiſcopis in ſua cuique digœceſi permiſſa ſit, quæri- tur. Et vulgò recepta eſt hæc diſtinctio: Si de co quæratur, qui ad beneficium paternum aſpirat, gra- tia ſummi pontificis neceſſaria eſt, nõ modoò ſi ſpu-
rius, ſed etiam ſi verus legitimuſque filius ſit. c. di-
lectus, de fil. presb. Sin autem de alio quopiam be-
neficio, non de paterno agatur, quod ſpurius nan- ciſci velit, ad conſtitutionem Bonifacianam recur- rendum eſt, quam ex recẽrioribus ſcriptoribus qui- dam legiſle non videtur. Ea autem conſtitutio om-
nem facichda gratiæ facultatem, niſi circa minores
1. e**.... ordines beneficiaque fim plicia. quibus antmarum
ö
157 5 cura non cohæret, èpiſcopis ademit,& ſummo põ- tifici attribuit. c.I. de fil. presb. in 6.“ Quibus ſacris initiatum eſſe eum oporteat, qui ad ſa- b crum beneficium promouetur.
CA P. VI. N Emini poteſt ſacrum beneficium conferri,
niſi ſacris initiatus ſit. cap. cum adeò, de re- ſcript.c.ex literis, de tranſac. c. z. de inſt. Proinde ſi cui nondum manus impoſita eſt, quãuis fortè cle- ricus fieri& in numeros, vt ita dicam, ſacræ militic referri mox cupiat, rata non eſt beneficij collatio. arg. l.ex eo, de milit. teſta. not. in d. c. z. de inſt. Idem dicendum eſt& de eo qui clericorum more& ritu viuit, nec tonſura, nec veſte, nec cæteris rebus qui- buſcunque ab eiſdem differens. not. in d. c. z. Sel. 3.
part. q. 6. Hinc conſequens eſt, ſi quis obtento iam
beneficio clericus effectus fuerit, irritam nihilomi- nus beneficij collationem eſſe: quia quod initio nõ valuit, tractu temporis conualeſcere non poteſt.]. quod in initio, de reg. iur. not. in d. c. 2. Verùm im- primis videndum eſt, vt ea ordinatio manuùmquc impoſitio rectè atque ordine fiat. Aliâs beneficij collatio, tanquã laico prophanòque homini facta, nullius momenti plerunque iudicabitur. glo. prag. tit. de elect.§. deinde ver. ordinibus. Exemplis, vt res dilucidior ſit, hoc demonſtrabimus. Beneficij quod cum animarum curatione coniunctum eſt, quiſquã capax nõ eſt, niſi ad presbyterij vſque gradum pro- motus fuerit, nec enim clericum eſſe hic ſufficit. c.
licet canon. de elect. in 6. Sed gradatim ad hunc
presbyterij honorẽ aſcendiſſe oportet. Nã is, cuius virtus in minoribus leuioribuúſque officiis probata non eſt, vt ad maiores amplioréſque honores non tam aſcendat, quàm proſiliat, nec ratio, nec vetus diſciplina eccleſiaſtica patitur. ĩ2.59. diſt.& 6. tit. de cler. per ſal. pro. l.vt gradatim, de mune.& honor. Nam& Paulus vetat ne vsourès epiſcopus ordi- netur, id eſt qui recèns Chriſtianæ militiæ nomen dedit. r. ad Timoth. c. 3.& in decret. 48. diſt. Quid. enim abſurdius quàm ei gubemacula tradere, qui remum tenere non nouitè vt verbis vtar Auguſtini
ad Valerium c. ante. 40. diſt. Itaque is qui beneficiũ
huiuſmodi petit, non tantum ſe ſacerdotẽ ſeu preſ- byterũ eſſe ſed gradatim& progrediendo per om- nes inferiores ordines eò prouectum docere debet. Et quanquam hic rigor interdum laxatus legitur,
vr cũm Nicolaus etiamnum laicus ad epiſcopatũ
promotus eſt: Scuerus ex lanificio vocatus eſt ad archiepiſcopatum: Ambroſius nondum ſacra tin- ctus aqua archiepiſcopus eſt electus, c. ſtatuimus. 6. diſt. Theodor. lib. 4 eccle. hiſt. c. 6.tamen nouorum, vt ait poöta, fatorum exempla contra veteres cano-
nes eccleſiaſticamꝗue diſciplinã non temerè ad cõ-
ſequentiam trahi debent. l.l. de conſtit. princ. c. non exemplo, 26. J. 2. Vide cano. apoſt. 79. Hinc tracta- tur quæſtio, ſi quis non A ſuo, ſed alterius ciuitatis antiſtite ordinatus ſit, an ca ordinatio valcat:& im- primis conſtat, ſimulatque inter alicuius Eccleſiæ clericos quis receptus eſt, nõ poſſe eum ab alterius eccleſiæ epiſcopo ordinari. Id enim concilio Sardi- cenſi ideò vetitum eſt, quòd diſcordia inter epiſco- pos inde naſci ſoleret: cautümque eſt nominatim
ac diſertè vt irrita ſit ordinatio. Graue ſiquidem erat epiſcopo, qui luuenem inſtituere& erudire in
Pp 2
1

1576 Franciſci Duareni luriſcon.
ſua eccleſia cœperat, ſperans ſibi& toti eccleſiæ impoſterum vſui fore, ob alterius epiſcopi ſolicita- tionem fortaſsis eo commodo priuari. cap.. 71. diſt. Itaque quo caſu ea ordinatio ad conſequendũ be neficium iure pontificio neceſſaria eſtz ita ordinatũ beneficij incapacem eſſe arbitror. Verùm is qui nõ- dum in eccleſia aliqua facto, vt ita dicam, tyroci- nio, ad alienam ſe eccleſiã contulit,& ibidem ordi- natus eſt, videtur tanquam ſacris rectè initiatus be- neficium capere poſſe, cùm ratio ſupraſcripta hic ceſſet. Nec me latet conſtitutionibus pontificũ po-
ſterioribus, atque adeò conciliis generaliter prohi-
bitũ eſſe, ne quis ab alienæ cjuitatis epiſcopo ordi-
netur, quòd perditiſsimi quique, uorum in patrio
ſolo mores cogniti eſſent, ad alienã ciuitatem con-
fugere,& ad ſacrum munus obrepere ſolerent. c.i.
c. eos, de temp. ord. in 6. Sed nuſquam ſtarutum re-
perio, vt irrita nulliũſque momenti ſit talis ordina-
tio. Guid. pap. q. 449. Etenim pleraque in iure tum
ciuili tum pontificio facta tenent, quamuis ea fieri
prohibeantur. l.1. 6. biduum. quan. appe. J. relegato-
rum. S. ad tẽpus, de interd.& relega. Quæri poteſt,
uomodo probet quis ſe ordinatũ& ſacris initiatũ
eſſe, ſi fortaſsis ea de re controuerſia oriatur. Et vi-
detur Theodoſij imperatoris conſtitutio nullã pro- bationem, niſi quæ literis epiſcopi fiat admittere. l. ſi qua per calumniã. C. de epiſc.& cler. At iure pon- tificio a clericis peregrinantibus literæ probationis huius gratia minime exiguntur, ſed teſtes aut etiam argumenta fufficiunt. c. 2.3. de cler. pereg.
An celibatus beneficiariis neceſſarius ſit.
CA Vv. VI. 7 intelligamus an coniugati beneficiorum
capaces ſint, altius repetenda eſt diſputatio noſtra, videndumque eſt non modò, qui recẽtiori bus conſtitutionibus pontificum, ſed etiam quid priſcis canonibus de ea re ſtatutum fuerit. Igitur vetus eccleſia coniugatos à ſacerdotio nõ ſummo- uebat, modò vnius vxoris mariti eſſent. Sic enim
habet canon Apoſto. V. Epiſcopus aut presbyter
aut diaconus vxorem ſuam prætextu religionis nõ
abiicito:ſi abiicit, ſegregator à communionc:ſi per- ſeuerat, deponitor. Non enim idonea hæc cauſa vi- ſa eſt matrimonij diſſoluendi, tametſi ea Iurecon- fultis veteribus probetur. l. vitricus, de donat. inter vir. Idem& ſynodo Gangrenſi,& ſexta ſynodo ſan- citum eſt. cap. ſi quis docuerit. cap. ſi quis diſcer- nit. 28. diſtinct. cap. quoniam. 31. diſtinct. Sed& in Nicæna ſynodo id quoque comprobatum eſt. Nã, vt ſcribit Sozomenus, cùm in Nicena ſynodo vel- lent aliqui epiſcopis, presbyteris& diaconis vxorũ ſuarum vſum interdicere, exurgens quidam nomi- ne Paphnutius contradixit, honeſtã rem coniugiũ eſſe contendens,& caſtitatem cum propria vxore concubitum. Cuius ſentẽtiam ſynodus laudauit,& amplexa eſt. c. Nicæna, 31. diſt. Sed& 1pſi Apoſtoli Chriſti Petrus, Philippus, Paulus, leguntur vxores habuiſſe. lib. 3. eccleſ. hiſtor. cap. 30. Hinc Iuſtinia- nus Nouel. z. Epiphanium patriarcham œcumeni- cum laudat, quòd ex ſacerdotibus genus& origi- nem ducat. Et Harmenopulus lib. 4. proch. de lege clericis matrimonium interdicente diſſerens, ver- bo àx/,sias vtitur,& aᷣα.ελεεiaν»us, inquit, 28. aeuν, id eſt de rigore legis quæ de clericis lata
eſt, quandoquidem legiſlator hoμαςeν, νt puto,& cum natura pugnare ipſi videbatur. Nec aliter ſen- ſiſſe Chryſippum opinor, qui ducendam vxorem ſapienti præcipit, ne Iouem Gamelium& Geneth- lium violet. Quamquam id ceu ridiculum notat Hieronymus in Iouin. Ex his autem qui cælibes in clerum peruenerant, id eſt, qui ante ordinationem matrimonium non contraxerant, Canon apoſtolo- rum 25. iubet vt lectores tantùm& cantores, ſi ve- lint, vxorem ducant, cæteris puta diaconis& preſ- byteris, id non permittit. Conſtitutum tamen fuit ſynodo Ancyrana, vt diaconi tantùm, nam de preſ- byteris nulla mentio eſt, ſi in ipſa ordinatione pro- teſtati fuiſſent, ſe velle matrimonium contrahere, nec poſſe ſe continere, poſtea vxorem ducere poſ- ſent,& nihilominus in miniſterio manere. c. diaco- ni, 28. diſt. Adde quòd presbyteri, quamuis aduer- ſus votum in ordinatione factũ,& expreſſam pro- feſsionem, vxorem duxiſſent excommunicabantur tantùm, niſi gratiam eis epiſcopus facere voluiſſet, vt habetur c. 16. Concilio Chalcedo. aut à miniſte- rio ſacerdotiõque ſummouebantur, vt ſcribit Iuſti- nianus Nouel. z2. de his qui nuptias iterant.& ha-
betur in cano. I. Neocæſar. conc. nec ideo dirime-
batur matrimonium, c. nuptiarum, 27. q. I. quidam. 27. diſt. Hodie autẽ ita ius conſtitutum eſt, vt con-
iugati nullo modo ordinentur, nec ad beneficia aut
dignitates eccleſiaſticas aſpirent, id quod de preſ- byteris ſanxit Iuſtinianus, Nouel. 123. c. z. c. cum de- corem, de cler. coniug. Veriti ſunt fortè iſtius iuris authores ne grauiſsima matrimonij onera functio- nem muneris eccleſiaſtici impediant, nec immeri- tô. Negotiũ habere qui volet, inquit Plautus, nauẽ & mulierẽ, hæc duo ſibi comparato. Hinc Cicero rogatus ab Hircio, vt poſt repudiũ Terentiæ ſoro-
rem eius duceret, omnino facere ſupercedit, dicens
non poſſe ſe vxori& philoſophiæ pariter operam dare, author Hiero. in louin. Cõiugatos accipimus, qui verbis in præſens tempus conceptis nuptias contraxerunt, quamuis fortaſſe ſecutus non fuerit concubitus. extra. antiquæ, de vo. not. in c. I. de cler. coniug. Orientalis tamen eccleſia hanc conſtitutio- nem tanquã moribus populi parũ congruentẽ non recepit, ſed adhuc veteres canones ſeruat. cap. cùm olim, de cler. coniug. Quod ad eos attinet, qui cæli- bes in clerũ admittuntur, hoc iure vtimur, vt lecto- res, cantores& qui in inferioribus ordinibus ſunt cõſtituti, nec ad ſubdiaconatũ vſque conſcenderõt, vxorẽ ducere poſsint, tenetque matrimoniũ quod ita cõtractũ eſt, niſi alia cauſa obſiſtat: beneficia ve- rò ſua minimè retinẽt, ſed ſtatim vacare dicuntur. c. J. vbi gl. c. diuerſis, de cler. coniug. id quod nõnulli accipiunt, etiäſi matrimonmiũ ob aliquod impedi- mentũ efficax nõ ſit:ſed hoc inferius diſputabitur. Cæteris omnibus: puta hypodiaconis, diaconis, presbyteris, epiſcopis vXoré ducere fas nõ eſt, nul- jſùmque eſt matrimoniũ, quod ab ipſis contrahitur: præterea beneficiorum ſuorum amiſsione mulctã- tur. c. vt lex. 27. ꝗ. j. c. 1.c. 4. de cler. coniug. c. pen. 27. diſtinct. nec proteſtatio diaconorũ recipitur cuius paulò antè meminimus ‚quoniam epiſcopi nullos ordinare iubentur, niſi ſe perpetuò cælibes victu- ros promiſerint. c.i. 28. diſt. noue. Iuſtin. 123. Sed an ſtatim ac nuptiæ contractæ ſunt, beneficia vacent,
an vero

48. lcss aſiitem, id qwite tanus Noucllaz.Cacmn ug. Verit ſunt font ihn ma matrimonij oneut aſtici impediant, xcin qui volet, inquit Dlauns, lidi comparato- e—
K ſnebe parite DA in louin. diugano 1e
ers tempus concepti m
nuis forraſſe ſecumumix tiqur de vo.notincldt awen ccclela hanc wu
De ſacr.eccl. miniſt.ac benef. Lib. III I.
an vero priuatio condemnatiòque ſit neceſſaria,
controuerſi iuris eſt quæſtio, de qua ſuo loco diſſe-
remus. not. in c. z. de cler. coniug.
Digamum ſacerdotio& beniffrio eccleſiaſtico ſummo- aeri,& qua ratione id canonibus ſancitum ſit. CA P. EFIIIT. b
Vamuis comugatus ad ſacerdotium veteri-
Q bus canonibus admittatur, vt diximus, diga-
mus⸗ tamen omnino repellitur. Digamũ vocamus
non qui codem tempore duas habet habuitve vxo-
res, quod nunquam in eccleſia orthodoxa permiſ-
ſum, Romano autem iure ſemper vetitum fuit. 1.z.
C. de inceſt. nupt. ſed qui diuerſis temporibus. Sic enim habet canon qui dicitur Apoſtolorum X VI. Qui poſt baptiſmum duabus implicitus fuit nup- tis aut concubinam habuit, is epiſcopus, aut preſ byter, aut diaconus, aut denique in conſortio ſacer- dotali eſſe non poteſt. Cui conſentaneæ ſunt cõſti- tutiones fuſtiniani Nou. 6. nouel. 22. nouel. 123. Idq́; ſumptum ex Paulo videtur, qui ad Timotheum& Titum ſcribens, epiſcopos& diaconos vnius vxo- ris viros eſſe vult.i. ad Pimoth. c. 3.& ad Titũ c.. Idem ad Timo. Vidua, inquit, deligatur, quæ vnius viri vxor fuerit.1. ad Timoth. c. q. Quorum verbo- rum interpretatio apud Gratianum erat. 26. diſt. Sic apud veteres Romanos ante Chriſtianiſmũ,& alias item gentes, digami à ſacerdotio repellebantur. Hieronymus ad Geruntiam: Hierophanta apud Athenas cuiratur,& æterna debilitate fit caſtus. Flamen vnius vxoris ad ſacerdotium admittitur. Flaminea quoque vnius mariti eligitur vxor. Ad tauri Aegyptij 8 ſemel maritus aſſumitur. Hinc ſacerdos vniuiria dicitur à Trebellio Pollionc. Nã etſi polygamia humano diuinòque iure permiſſa ſit, vitandæ incontinentiæ cauſa, tamen à veteribus patribus non ſatis honeſta iudicata eſt, quòd immo dicæ cuiuſdam incontinentiæ argumẽtum eſſe vi-
deretur:adeò vt nõ dubitauerit Chryſoſtomus con
junctionem huiuſmodi, ſcortationẽ appellare. Et ſa- nè Paulus vt ab eo, cuius ſumma ſacroſanctaquc eſt apud nos authoritas, incipiam, hortator eſt vir- initatis ac cœlibatus. i. ad Corint. 7. Præterea ſatis conſtat, his omnibus qui plures nuptias contrahe- rent, quanquam laicis, pœnam olim impoſitã fuiſſe. Sic enim legitur in canone III. Neocæfarien. con. cilij. De his, qui frequenter vxores ducunt,& de his quæ ſæpius nubunt, tempus quidem pœnitentiæ iis conſtitutum, manifeſtum eſt, ſed conuerfatio& fi- des eorum tempus abbreuiat,&c. capit. de his, 31. quæſt. I. Item Chryſoſtomus apud Gratianum, Hac ratione, inquit,& Apoſtoli præceperunt ſecundas
adire nuptias propter incontinentiam hominum.
Nam ſecundam quidem accipere ſocundum præ- ceptum apoſtoli licitum eſt, ſecundum autem ve- ritatis rationem verè ſcortatio eſt,&cc. hac ratio- nc. 31. q.. Et Auguſt. Nec contra humanæ verecun- diæ ſenſum audeo dicere, vt quoties voluerint, nu- bant, nec ex corde meo quotaſlibet nuptias con- demnarc. c. vlt. 31. q.. Hæc ratio mouit antiquos iu- ris pontificij condſitores, vt Digamos ad ſacerdo- tium non admitterent. Quomodo enim poteſt hor- tator eſſe viduitatis apud populũ, qui& ipſe con- iugia frequentauerit?vt inquit Ambroſius in lib. de Offi. c. vna. 26. diſt. Nec verò tantum à facerdotio,
e eeee enene—..“
ſed ab aliis etiam inferioribus ordinibus eos ſum- mouendos eſſe putauerunt. c. ſi quis viduam. c. co- gnoſcamus. 34. diſt. c. maritum. 33. diſt. Quod ſi for- tè ordinationem eorum ſequuta fuerit digamia, vt ſi fortè in inferioribus ordinibus conſtitutus, alterã vxorem duxerit, ſtatim irrita fit ordinatio, digami- que omni priuilegio nudati eſſe intelliguntur, adeò
vt à laicis hominibus,& qui nunquã ordinati fue-
re, non differant, idque nouo iure pontificio expreſ- ſum eſt. tit. de biga. in 6. Veteri ſiquidem iure hac pœna tantùm afficiebantur clerici, vt ad ſublimio- res ordines non pateret eis aſcenſus. Diaconi verò presbyterique à miniſterio ſummouebantur, vt ex Iuſtiniano colligere licet. Nouel. z2. de his qui nup. iterant. c. ſeriatim, 32. diſt. Quod autem nouo iure matrimonium huiuſmodi cum ſacerdotibus dia-
..„ coniſve contractum non teneat, nemini dubiũ eſſe
poteſt. c. à nobis, de biga. non ordin. cùm ne mo- nogamia quidem ipſis vllo modo conceſſa ſit poſt ordinationem, vt ex iam dictis apparet. Quod autẽ diximus humano ciuilique iure polygamiam iis qui initiati non ſunt, permiſſam eſſe de iure ciuili, quod in libros Iuſtiniani relatum eſt, accipi volo. Nam apud Harmenopulum Græcum authorem lib. 4. tit. 7. conſtitutio cuiuſdam Imperatoris legi- tur, quæ quartas nuptias interdicit omnino,& irri- tas eſſe iubet. Quod de digamis hactenus dictum eſt, in iis quoque qui viduam duxerunt, locum ha- bet.c. 3. c. debitum, de biga. c. ſi quis viduam.34. diſt. Nam hos canon apoſtolorũ XVII. digamis om- nino comparat, hac vt arbitror ratione, quia diga- miam vxoris, quam ducũt, probare videntur, eiùſ-
que digamiæ, occaſionem eis præbere. Nam diga-
mia mulierem non minus, imò magis quam virum dedecere videtur. Quare Portia cum laudaretur apud eam(inquit Hieronymus in Iouin.) quædam bene morata, quæ ſecũdum habebat maritum, reſ- pondit, Fœlix& pudica nunquam præterquã ſemel nubit. Itaque lege Moſaica præceptum fuit, vt Põ- tifex virginem tantùm vxorẽ ducere poſſet. Leuit.
21. Adde ſi lubet, quòd ridicula vulgò res eſt,& ca-
uillis hominum obnoxia, vxorem viduam ducere, quod vel tritum apud iuris ciuilis doctores dicte-
rium, Bulgari iuriſconſulti diſcipulorum in præce-
ptorem ſatis oſtendit. gloſ. l.xem non nouam. C. de iudic. Sed& Verrius Flaccus, vt refert Varro iuris pontificij peritiſsimus, eos qui viduas ducerem, ve- teres foſſas tergentibus comparare perquàm facete ſolitus fuit. Hæc enim fuiſſe eius ſententia fertur, quia feriis tergere veteres foſſas liceret, nouas face- re ius non eſſet: ideò magis viduis, quàm viginibus idoneas eſſe ferias ad aaendum Jacrob.l b. I. Sa- tur. c. 1. Quamobrem non immeritò præcipit He- ſiodus, virginem ducendam eſſe, vt gratis moribus imbui poſsit, lib. 2 69,,οe,m ⁷πμάιμ. b b TDebevun auei, dog nhea s⁴ a AAA‿ε½ω.
Eiufdemq; ſentẽtiæ eſt Ariſtoteles lib. 1. œcono.
Porrò idem ius eſſe in meretrice, quod in vidua ſa- tis perſpicuum eſt, ex canone apoltolorum, cuius ſu
pra mentionem habuimus c. 17. Qui viduam, in- quit, duxit, aut diuortio ſeparatam à viro, aut me-
retricem, aut ancillam,& c. c. ſi quis viduam. 34. diſt.
Meretrix autem quam canon Græce eraeσ vocat,
accipienda cil autlorc Hieronymo, quæ multorum
TL p 3
A—
1577
——
——— ——y——————.—————4———xi———*——„,„— 4* 23 2— 8 8 . ͤͤͤ 4 3———————— 8 b—————-—* 2——. 1— 2————— SeAer 3** *———„———— Aee——„———.j— 1——— 3—— —— r...———ööööööö oöoöoöooöoöoöoöoöoöoöoöoo e 4 *
Seetnen aerSefeh⸗grre
“

1578 Franciſci Duareni luriſcon.
libidini patet. c. vidua.4. diſtin. vel vt Auguſtinus ait, cuius publicè vænlis turpitudo eſt. c. meretri-
ges. 32. q. 4. Quæ igitur cum vno aut altero ſe miſ-
cuit, meretricis appellatione non continetur. l. palã. de ritu nupt. Veruntamen ad hanc quoque canon productus eſt, vt quiſquis talem duxerit, à ſacro mi- niſterio arceatur. c. curandum. c. præcipimus, 34. diſt. c. qualis. 30. q.5.Idque Toletano concilio diſer- tè cautum atque expreſſum eſt. c. qui in aliquo. j. diſt. De eo autem qui vxorem adulteram retinuit, quid iudicandũ ſit, malo ſynodi ipſius verbis quàm meis referrc. Verba ſynodi Neocæſar. c. 8. hæc ſunt: Si cuius vxorem adulterium commiſiſſe, cùm eſſet laicus, euidenter fuerit probatum, hic ad miniſte- rium cccleſiaſticum admitti non poteſt. Quod ſi in clericatu eo iam conſtituto adulterauit, dato re- pudio dimittete eam debet. Si verò retinere eius conſortium velit, non poteſt ſuſcepto miniſterio perfrui. c. ſi cuius, 34. diſt.
De beneficiariorum atate,& legibus annalibus: item de is, qui plura aduerſus canones beneficia impetrauerunt.
CAP. I.
A Etatis quoque habenda eſt ratio in beneficiis
AX conferendis: idque nos docet Paulus cùm Timotheo præcipit, vt nemini citò manum impo- nat. i. ad Timoth. c. 5. c. quid eſt. 7 8. diſt. Sed& Chri ſtus Ioanni, quem maximè charum habebat, ideò prætuliſſe Petrum fertur, quòd hic ſenox, ille iuue- nis admodum eſſet. Paulus tamen Timotheũ ad- huc adoleſcentem Eccleſiæ præfecit, cùm nulla ad- huc regnaret ambitio in eccleſia,& eum prudentia ſenili eximiaque pietate& doctrina eſſe intellige- ret. Nam ſicut veteres Romani, authore Cicerone, leges annales non habuerunt, quas attulit ambitio, vt gradus eſſent petitionis inter æquales: ſic viden- tur canones eccleſiaſtici miniſtrorum ætatem defi- cientes exhominum vitiis profecti eſſe. Leges egre-
giæ, inquit Tacitus, honeſta exempla apud bonos
ex delittis aliorum gignuntur. Sic oratorum licen- tia, Cinciam rogationem: candidatorum ambitus, Iulias leges: magiſtratuum auaritia, Calphurnia ſeita pepererunt. Horum igitur canonum conſtitu- tio& obſeruatio perutilis Eccleſiæ ac neceſſaria non immeritò viſa eſt, in iis præſertim muneribus, ꝗuæ grauiora maioriſque momẽti ſunt. Ratio enim vtilitaſque ſuadet, vt ſenęx aliquis iam maturus, ac vt Homerus ait, zaãbeid re ααο λκρα τε ece potius quàm iuuenis rerum imperitus, clauum Eccleſiæ teneat. Idque in omni parte Reipublicæ præceptũ maximè tenendum, nec vnquam ſine graui neceſsi- tate violandum eſt. Quare Sylla de Mario iuniore dicebat, debere iuuenem prius remo, quàm guber- naculo admoueri. Ac tametſi tribunatum militum puero delatum aliquando, atque adeò conſulatum apud iuris ciuilis authores legamus. l. nemo. C. de religioſ.l. vlt. C. de milit. teſta.tamen arbitror nul- lam id ætatis hominibus adminiſtrationem legi- bus conceſſam fuiſſe,& iuris authores de tribuna- tu conſulatüve honorario ſiue imaginario tantùm loqui, quo titulo tenus& abſque vlla adminiſtra- tione fungebantur. Nam& militiæ huius imagina-
riæ apud Cicerorẽ& Tranquil. mentio eſt. Videa-
mus igitur quæ xtas legibus& canonibus definita
ſit. Et imprimis epiſcopus prohibetur eligi, niſi, qui
XXI X. annum exceſſerit. Idque conſilio primum Agathenſi, deinde Lateranenſi conſtitutum eſt. c. epiſcopus. 77. diſt. c. cum in cunctis, de electio. qua uis Iuſtin. in nouel. X X XV. annorum tempus tta- tuat. Nouel. 123. Archimandrita ſiue abbas cuius ætatis eſſe debeat, nuſquam certo iure definitũ ex- preſſumque reperitur. Quare ad canonẽ de digni- tatibus epiſcopali inferioribus generaliter editum,
cuius mox à nobis métio fiet, hunc referemus. d. c.
cum in cunctis.§. inferiora. Mulieri ſane monialium curam gerenti, quæ abbatiſſa dicitur, præſtituti ſunt anni XX X. c. indemnitatibus, de elect. in 6. Sed eam conſtitutionem interpretatione ad viros por- rigere& extendere diſsimilitudo rationis non pa- titur: cum præſertim exemplo turpe eſſe dicant Iu. reconſulti fœmineo vocabulo maſculos contineri. l.ſi ita ſcriptum, de leg. 2. In dignitatibus conferen- dis cuiuſmodi ſunt decanatus, archidiaconatus,&c. tempus X X V. annorum ſpectatur. Quod non ſo- lùm in archimãdrita locum habet, vti diximus, ſed
in præfectis etiam illis monaſticorum conuentuũ, qui priores conuentuales appellantur. c. ne in agro.
6. Cæterum. de ſtatu monac. In presbytero ætas 35. annorum, aut ſaltem 30. annorum requirebatur
priſcis canonibus. c. presbyter. 78. diſt. Quod etiam Iuſtinianus conſtituit Nouel. 123. c. nemo, 78. diſt.
Presbytetumque intelligebant veteres, qui curatio- nem animarum habebat, cuique certæ alicuius Ece- cleſiæ committebatur gubernatio. Sed hodie bre- uius aliquanto temporis ſpatium, nempe 25. anno- rum definitum eſt d. c. cum in cunctis.§. inferiora⸗ Quo tẽpore diaconi, ſubdiaconi, acoluthi& cæte- ri inferiores clerici ordinari debeãt in re beneficia- ria, quam hic tractamus, parum refert. Nam cære- monialis eſt& imaginaria tantùm hæc ordinatio ſine vllo onere ac beneficio, quamuis olim promo- tio eſſet ad certum miniſterium,& cum benefici collatione coniuncta. Quum igitur ordinationes fiebant, ad certum miniſterium beneficiümque, nõ vt nunc abſolutè contra Calchedonenſe cõcilium, alia ætas ordinationi ſeu miniſterio, alia beneſccij, quod illi miniſterio coniunctum erat, collationi præſcripta non erat. De præbendis canonicorum nihil ſatis expreſſum offendimus in iure pontificio ſed vulgò receptum eſt 14. annorum tempus, vt mi
nimũ requiri. Panor. in c. ſuper inordinata, de præ-
bend. Aliqui ſeptem annos ſufficere putant. cap. ſi
eo tempore, de reſcr. in 6. c. ex eo, de elect. cod. lib.
quorum opinio in ſimplicibus leuioribuſque bene-
ficiis ſine curatione animarum,& di gnitate Vlla, defendi poteſt, cùm ſit veriſimile non alio conſilio clericis inferioribus hæc aſsignata eſſe, quàm vt ex eis ali,& ad miniſterium Eccleſiæ inſtitui poſsint. not. in d. c. ſuper inordinata. d. c. ſ eotempore. Tem pus ergo quo potelt clericus ordinari, id eſt ſeptem annorum hic inſpicitur. cap. de his 28. diſt. c. in ſin- gulis. 77. diſtinct. c. vlt. de tempo. ordin. in 6. uot. in c. cui. de præb. in 6. cle. vlt. de ætate& qualitate. Hec de legibus Eccleſiæ annalibus bręuiter dicenda pu-
taui quibus illud præterea adiiciendum eſt, ſolere
pontifices Romanos pro poteſtate paſsim harum legum gratiã facere, vt telæ quædã aranearum, vt Anacharſis dicebat, eſſe videantur. Cæteris verò
epiſcopis

De ſac. eccl. miniſt. ac benef. Lib. V.
epiſcopis ita demum permittitur hæc relaxatio, ſi
L 1579 curialis eos, qui nondum tutelæ ſuorum bonorum
animarum curationem beneficium non habeat. ca.
1. de ætate& qual. in 6. De huiuſcemodi gratia,
quod ſcribit alicubi Budæus noſter, continere me non potui, quin hic adſcriberem:Tranflatitium, in- quit, eſſe iamdiu cœpit, interpretatione iuris Mer-
facti ſunt, imò verò qui necdum in ſuam tutelam venerunt, ad annos veniſſe fingi tutelæ animarum annalium legum ſolutione. De iis qui ob multitudi nem beneficiorum canonibus prohibitã, beneficio- rũ minimè capaces eſſe dicuntur, lib. 8. diſſeremus.
VIBVS MODIS ACQVIRANTVR ENEFICIA, ET ECCIESIAE MINILI
8 srAàI ORDINENTVM. LIBERRQVINTVS
3 ARGVNMENTyA.
Ne homines non idonei ad miniſteria honoréſve eccleſiaſticos aut irrepere aut irrumpere poſsint, editi ſunt varij canones, quibus ratio munerum huiuſmodi diſtribuendorum continetur: quam hoc librO accuratè ac diffusè exequemur& explicabimus. Nam mores hominum variis ætatibus ac ſeculis ſubin- de mutati effecerunt, vt ex vno genere honores eccleſiaſticos deferendi tandem multa exorirentur, Ele- io videlicet, Poſtulatio, Tranſlatio, Coniunctio, Fiducia, Mandatum apoſtolicum, Reſeruatio, Nomi- natio,& cætera quæ ſingulis capi tibus hic deſcribuntur.
Qua ſit forma& ratio eligendi miniſtros eccleſiæ, tam vetus quàm noua: quidque inter ea beneficia in terſit, quæ vulgo collatina& elecliua di- b cunnur. C A P. 474.
E ratione& forma ordinandi
miniſtros Eccleſiæ, nullum in
ſacra ſcriptura præceptũ ex- Jrare arbitror, ſed ritus ab apo- ſtolis obſeruatus, quorum exẽ-
nobis eſſe debet, ex aliquot ſcriptorum ſacrorum locis cognoſci poteſt, quæ nos hic adſcripſimus. Ac primum ommuum Lucas ſcribit, Acto. cap. i. apoſtolos hortante Petro in lo- cum Iudæ proditoris Mathiam ſuffeciſſe, ſed con- uocatis prius omnibus diſcipulis, quorum commu- ni conſenſu id factum eſt. Cùm enim duo ipſis ſa- cro munere digni viderentur, Ioſephus& Marhias,
quos in conſpectu omnium ſtatuerant, tandem pre-
cibus apud Deum fuſis,& facta ſortitione, in eorũ
cœtum Mathias cooptatus eſt. In hac igitur crea- tione quanuis i nteruenerit ſors, tamẽ electio aliqua
iudiciumq́; anteceſsit. Idem in creandis diaconis
ſorte vſos fuiſſe apoſtolos nequaquam ait, ſed vnà cum diſcipulis, communi conſenſu elegiſſe ſeptẽ,
quibus coram tota multitudine poſt precationem
manus impoſuerunt. Acto. c. 6. Idem in cooptatio- ne Barnabæ,& Sauli, quæ facta eſt Antiochiæ poſt preces& ieiunium adhibitam fuiſſe manuum im poſitionem refert Acto. ca. 13.1 dem presbyteros per ſingulas ciuitates à Paulo& Barnaba conſtitutos fuiſſe ait, facta precatione cum iciunio. Acto. ca. 1¼. Ex quo loco funt qui colligant; ſuffragio populi
creatos fuiſſe, quod verbũ grecum Xeieeroveey, quo
vſus eſt Lucas, non ſimpliciter creare ſignificat, ſed
fuffragio& conſenſu populi tantùm, quæ manuum eleuatione ſignificetur. Sed hæc ſententia apud me dubia adhuc eſt, cùm id verbum ad alia trausferri plerumque ſoleat. Ex authoribus aliis qui ſacti nõ habentur, Clemens apud Euſebium fœribit, ecclef.
ç
lum vice cuiuſdam præcepti
hiſto. lib. z. c.i. Iacobũ fratrẽ Domini à Petro, Iloàne
& Iacobo apoſtolis creatum fuiſſe epiſcopũ, ſed is
nullius certi ritus meminit. ca. porro. 66. diſt. Teſta-
tur& Euſebius lib. 3. eiuſdem hiſtoriæ, c. 1t. vita fun
do Iacobo, omnes apoſtolos ac diſcipulos Domi-
ni, qui tunc ſuperſtites erant, ex variis locis in vnum conueniſſe,& communicato conſilio Symeonem
epiſcopum elegiſſe. Nec aliud præterca adiicit. De
epiſtola Clementis, qua ſe Petri fucceſſorem in Eccleſia Romana delectum ab eodem fuiſſe aſſe- rit, poſtea videbimus. Poſt apoſtolorum tempora editi funt varij canones de epiſcoporum& aliorũ
Eccleſiæ miniſtrorum ordinatione. Nam canones
qui dicuntur apoſtolorum, à Clemente vt fertur, conſcripti, ſtatuunt, vt epiſcopus à duobus aut tri- bus epiſcopis, presbyter, diaconus,& cæteri clerici ab vno epiſcopo ordinentur. Nã eo tẽpore cœperat in ſingulis ciuitatibus vnus epiſcopus, qui presby- teris omnibus præeſſet, conſtitui, eiuſque erat or-
dinatio& manuum impoſitio, non presbyterorũ.
Creatis archiepiſcopis& Metropolitanis conſtitu- tum eſt, vt epiſcopus ab omnibus ſuæ prouinciæ e- piſcopis, ſi commodè cõgregari poſsint, ordinetur: in eõque negotio primas partes obtineat Metropo litanus, eiuſque Naipus ſtanehoiree Sic enim
Synodi Nicæne Græcum canonem interpretor, qui
de confirmatione apud nos vſitata non loquitur. ca. epiſcopi.6 4. diſt. Nam præſentibus tam Metropoli-
tano, quàm cęteris epiſcopis, fiebat epiſ copi electio,
quanuis hodie poſt electionem adiri ſoleant: cuius rei teſtis eſt Cyprianus li.. epiſt. 4. Cæteri verò mi-
niſtri, præſente epiſcopo, qui eos ordinabat, eligebã-
tur. Ac ſuffragia nõ tantùm cleri, ſed etiam populi erant in huiuſmodi electionibus. cap. epiſcopus, 24. diſ.& 63.67. diſt. Quod veriſimile eſt& apoitolorũ tẽporibus obſeruatum fuiſſe, licet non ſaris explo- ratum id ſit. Vnde Leo pontifex, Nulla, inquit ratio ſinit vt inter epiſcopos habeantur, qui nec à clericis ſunt electi, nec à plebibus ſunt expetiti, nec à com-
prouincialibus epiſcopis cum Metropolitani iudi-
cio coriſecrati. c. nulla, 6½. diſt. Idem, Vota ciuium, Pp 4
—“““

Franciſci Duareni luriſconſ.
ſuffragiorum perſcrutationem continuò in ipſis, vt ita dixerim, comitiis ſequitur, à collegio. eligi de-
bet, id à veteribus dirimere ſententias vel ſuffragia,
niſi fallor, dicebatur. Non enim ſuffragia& ſenten- tiæ ſingulorum hic numerantur ſolùm, ſed etiã pon- derantur,& is potior habetur nonnunquam, quem pars grauior arque melior comprobauerit. c. in ge- neſi.c. Eccleſia veſtra, de elect. Vincitque in dubio numerus, ſi nulla in meritis candidorum, aut eligẽ- tium affectu, cæteriſque huiuſmodi, inæqualitas ap- pareat. Ad quam demonſtrandam admittitur is, qui contra numerum pugnat, niſi aduerſarius dua- rum partiũ collegij puncta tulerit, vt concilio Lug- dunenſi ſtatutum eſt. c. ſi quando de elect. in 6. Cùm autẽ nulla præterquam in calculis atque ſuffragiis inæqualitas reperitur, non ſatis eſt aliquem maiore numero, quàm aduerſariũ niti vt eligatur, ſed ma- iorẽ partem eorum canonicorum, qui adſunt, ab eo ſtare oportet.c.Eccleſia.c. Cumana, de elect. tametſi iuris ciuilis authores maiorẽ partem ami in inter-
dicto vtrubi aliter interpretati ſint. l. maiore, de
verb. ſig. Et notandum eſt omnes canonicos, qui in prouincia degunt, ad heccomitia vecandos eſſe: c. corã, de elect. Alioqui vulgò dici ſolet, magis obeſ-
ſe electioni cõtéẽptum vnius abſentis, quàm multo-
rum præſentium interceſsionem,& contradictionẽ. c. bonæ, de elect, Infirmatur enim ob eã cauſam ele- ctio, quanquã aliàs ritè:& plurimorũ conſenſii cele- brata, niſi Ln is, qui ſpretus eſſe digitur, quod ita geſtũ eſt, poſteà ratum habuerit. ca.quod ſicut, de e- lect. Poſt electionẽ hoc modo factã, cõfirmatio Me-
tropolitani requiritur. c. nihil. ca. cum di lectus, de e-
lect. nec antè electus quicquam adminiſtrãdi facul- tatem habet. c. noſtris. ca. qualiter. eaq́; confirmatio maturè fieri debet,& inquiſitione examinarioneć; accurata præcedẽte, vt ſuprà diximus. c. 3.c. nihil, de elect. ita vt omnes audiãtur, qui ordinationis impe- diẽde cauſa quidpiã obiicere voluerint, quãuis for- tè cõpetitores non ſint. Quãobrẽ Bonifacius vete- rẽ illam conſuetudinem nomina ordinandorũ pu- blicè proponendi, cuius antè meminimus, non im- meritò repetiit, ac renouauit. cap. vlt. de elect. in 6. Quad ſi facta diligenti inquiſitione electus non re- eriatur idoneus, non modò non confirmatur, ſed etiã in futuris comitiis, in quibus iteratur clectio, iure ſuffragij carent, qui ſcientes prudenteſq; talem elegerunt. c. cũ in cunctis. ca. cum Vintoni. Confir- mationem ſequitur conſecratio, quæ olim à confir-
matione non diſtinguebatur. Nã canonem illũ Sy-
nodi Nicænæ, quem fſupra recitauimus, malè con- uerſum è Græco in Latinũ huic diſtinctioni occa- ſionẽ dediſſe ſuſpicor. c. epiſcopi, 6 4. diſt. Fit autem hæc conſecratio ab epiſcopis prouincialibus cum authoritate Metropolitani, vt ex canonibusa Gra- tiano congeſtis perſpicuum eſt. 64. di ſtin.& ſeq. Ac tametſi poſt confirmationem res eccleſiaſticas ad- miniſtrandi ius habeat electus, tamen conſecrare, & alia quædam id genus exequi ei demũ licet qui conſecratus eſt. c.trãſmiſſam. c. quod ſicut, de elect. Hec cùm ita ſe habeant, dubium non eſt quin epi-
ſcopiũ inter miniſteria ſeu beneficia, que dicuntur electiua, rectè connumeretur. De cæteris autẽ queri
ſolet. Et quorundam veterum opinio eſt, conititu- tionem Innocentianam, quæ ritũ ordinémque cle- b ctionis
—,

ur c nihil ca. cum di
sca qualiter. eaſy c & inquiſitione eximi t ſuptà diumusc auduätut,qui ordinasds:
„
obiicete voluetint,qui
ſint. Quiobtẽ Bonühuin anem nomina ordinmin uius antè meminimaoma enouauit cap.vltdeti b enei inquiftione elcdsu ſ
De ſacr. eccleſ.miniſt. ac benef. Lib. V.
Kionis præſcribit, ad omnia eccleſiatũ quaruncun- que collegia pertinere. Quæ opinio ad veteris Ec- cleſiæ ritum propius cæteris accedit. Sed moribus cõparatum eſt, vt in cpileohot tantũ& archimà dritarum promotione hæc forma ſeruetur. Et ſanè
lurimum in hac re conſuetudini videtur tribuen- dum eſſe. Non enim inſtitutum Innocenti) fuit, quę
miniſteria beheficiaquè electiua eſſent aut contrà,
definire, quod eo tẽpore fortaſsis erat indubitatũ, ſed in omnibus electiuis formam atque rationem eligendi ideò conſtituere voluit, quòd vnuſquiſque proptiam quandam eligendi viam, aut inutilè ple- runque; aut pernicioſam eccleſiis pro ſuo ingenio comminiſceretur. d.c.quia propter.& excogitaréet.
Itadue in canonſcorum promotione; aut aliorum
ui ihferiores ſunt, eam formam ſeruari neceſſe n5 éſt. Sed cur ea beneficia, auqus alià huiuſmodi e lcctiua non dicuntur, cùm ſuffragiis omnium cano-
nicorum promotio fiat? Reſpondeo duplicem hu- jus rei cauſam eſſè: vna eſt, quia cùm ſuffragiis ſuis
protinus beneficium conferant collegæ, nec vllam epiſcopi confirmationẽ expectẽt, ſimplex meraq; e⸗ léctio nequaquã eſſe intelli gitur, quocũq; modo ſen tentià in conuentu ſuo dixèrint. Vt enim beneficiũ collatione acquiri dicatur, an ab vna aliqua ſinuls ri pérſona, an ab vniuerſitate aut collegio confera- tut, nihil refert. Sunt quihęc beneficia mixta appel- lẽt:nec id quidẽ malè, præſertim ſi ſolẽnis ille cõſti-
tutionis ritus in dicendis ſentẽriis obſeructur. Ead
enim opera,& eligere& conferre dicuntur quia nulla ipſis confirmatione poſt eã electionẽ opus eſt. Altera cauſa eſt, quia quoties Innocètianæ cõſtitu- nis forma ſeruari non ſolet, ſed conſenſum quoquòo modo in ceetu atque conuentu declarari ſufficit, vt fit plerunque, non videtur propriè electio dicenda eſſe, quamuis fortè conſenſus, authoritas, aut con-
firmatio antiſtitis ſuperioris requiratur. glo. c. ſicut,
de elect. in 6. Proinde collatiua dicuntur etiam ea beneficia, quæ epiſcopus cum conſenſu& conſilio collegij confert, quoniam abſque ſolenni ritu con- ſtitutionis Innocẽtianę, is conſenſus voluntaſq; de- claratutr. Cum autem eximia habeantur ea mini- ſteria beneficiaque, in quibus preter ritum ſolenni- tatemque electionis, confirmationem quoquè anti- ſtitis neceſſariam eſſe maiores noſtri voluerunt, cõ- ſtitutum eſt à Bonifacio octauò, vt generalibus di- plomatum pontificiorum verbis contineri minimè
intelligantur.c. cum in illis, de preb. in 6. De eo genere ad ſacra miniſteria beneficiäque promo-
uendi, quod vulgò poſtulationem vocamus. CA P. II.
Ntiquis recentioribuùſque canonibus multi- fariam proſpectũ eſt, vt hominũ ambitioſo- rum temeritas retundatur,& vt ne quis indignus promoucatur ad miniſterium Eccleſiæ. Volunt e- nim canones in miniſtrorum electione, morſ’, do- ctrinæ, Etatis rationem haberi,& ceterarum rerum, de quibus lib. 4. abundè tractatum fuit lllud etiam
nominatim cautum eſt, ne quis epiſcopus ad aliam
ciuitatem transferri poſsit, de quo plenius infrà diſ- ſetemus. Quod ſi qui contra hanc diſciplinam ali- quem elegerint, non ſolum intercidit electio, ſed L. lectores etiam, qui ius ſuffragij habent, eius amiſ-
ſione mulctantur, vt antè diximus. Verùm hæc ſe- ueritas abſque humaniori interptetatiòne& πινε. Laνν conſiſtere nõ potuit. Quid&nim ſi vir ſpectatę integritatis& eruchltionis reperiatur, qui ſactis ini- tiatus nondum ſit, aut iuſtæ ætatis non ſit, nec alius idoneus fortè exiſtat, qui Eccleſi preficiatur? Quid ſi Eceleſiæ magna aliqua vtilitas ac neceſsitas ſua- deat, epiſcopum vnius ciuitatis in aliam transferri? Itaque viſum eſt iuris pontifici j authoribus ita rem temperare, vt ſummunm ius æquitati cedat,& nihi- lominus ſalua ſit priſcarum legum canonùmq; re- uerentia. Non enim temerè electoribus permittitur alienæ ciuitatis epiſcopum aut nothuin hominem vel prophianum, vel nõ legitimæ ætatis quaſi ſacro munerè dignun, contra leges inſtitutaq́;õ maiorum eligere, ſed ſuperiòrem antiſtitem adire, ab éoque veniam gratiamque canonum poſtulare ipſis licet. Qua impetrata eligere ita demum poterunt, ſi vi- tiũ propter quod canones electionẽ prollibent, li- bello poſtulationeq́; ſua com plexi fuerint,& no- minatim expreſſerint. not. ini c. innotuit. de elect.& in c.vlt. de poſtul. præla. Idq́; iure pontificio ſic eſt conſtitutum. Sed moribus receptũ eſt viſitandi cir- cuitus inanis cauſa, vt ſi viſa fuerit æqua poſtulatio, ſtatim ordinetur miniſter Eccleſię, adeò vt poſtula- tionis admiſsio iuſtæ electionis confirmationiſque vim ac poteſtatẽ habere dicatur. not. in c.vlt. de po- ſtul. prelat. Huius autẽ poſtulationis nullũ apud ve- teres exemplũ reperio, niſi fortè in promotione Ioã nis Chryſoſtomi, cuius mentio eſt li. 1o. Tripar. hi- ſto. ca.3ʒ. Sed ne ea quidẽ promotio huic noſtrę om- nino ſimilis eſt. Nam tametſi vtilitatis ac neceſsi- tatis cauſa à canonum præ&ripto nonnunquam re- cederent, vt docet canò Apſtolorũ 79. tamè quia epiſcopi præeſſe electioni, nedum intereſſe com- ſucuerant, eorũmq́; ductu& authoritate omnia ge- rebantut᷑, hæc ſolennis poſtilatio, quæ hodie vſita- ta eſt, omnino fuiſſet ſuperuacanea. Itaq; Theodo- ritus lib. 4. eccle. hiſto. de Ambroſio loquens, qui ſa- cro ablutus lauacro nondum erat, eum à populo& epiſcopis, qui iuſſu Imperatoris Valentiniãni cõue- nerant, epiſcopum Mediolani electum fuiſſé ſcri- bit. cap. ſtatuimus. 6. diſt. Quãuis Gratianus ad pri- ſci ſæculi mores nõ reſpiciens, poſtulatum fuiſſe po tius aſſerat. c. Valentinianus, 63. diſtinct. Cùm autẽ dictum ſit poſtulationis comprobationem elcctio- nis confirmationi parem eſſe; quibuſdam fortaſsis videbitur inter electionem ac poſtulationem ho- dié nihil intereſſe. Verùm aliquod diſcrimen, nec id quidem leue adliuc animaduerti poteſt. ca. epiſco- pus. 6. diſt. Non enim vt electo, ita etiã ei cuius pro motio ordinatioque poſtulatur, vllum ius ex poſtu latione intelligitur acquiſitum eſſe. Atque ideò interim canonicis variare,& ſententiam mutare permiſſum eſt, donec antiſtes aditus, ipſique oblata poſtulatiò fuerit. cap. bonæ, de poſtul. prælat. Nam
canonici cùm communi conſenſu& conſilio po-
ſtulandum eſſe aliquem decerhnunt, nequaquam ſe eum eligere teſtantur, ſed libenter electuros oſten- dunt, ſi per leges& canones liceret. Quorum ca- nonum rigorem laxari ac remitti,& eligendi po- teſtatem ſibi fieri ſuppliciter petunt, aut certè vo- luntatẽ ſuam à ſuperiore antiſtite comprobari, per- inde ac ſi vera legitimaque eſſet electio, quod ho-
die
“ ö
1581
——-————— 3 ——1J1bbhbö—8—bö—ö—ö—ö—ö—ſ———““““—“—“—“—““—“—“—“—“—““—““—“—“—“—yv¶+4d⁄vNͤdöv—vNQN—o—o—o—o—o—o—o—o—v—v—““ſͤſdſſdſſddodoooſooooooo—— ———hhͤͤſͤſͤ11—
5 —õ———eÿ—õ——.—.———————“ 4 8 2“.———— R— ———————————ꝛ—P—P———————̃̃ᷓ́ᷓ——. 1 2 2.—————
————————õ;—————y—-——--—O—
——— 5 8 3——.——— 2 —————————* 3 ———————————————.— 8— 84——— 8 Aere ee———“ 8 B .
—
=“
nererre'Eisiehe etentert enrahreeeeEee erenareneeermueeeeeeneeenee ieeeeea eeeee Peereereeetene Aereeee ereererrEeenheseeetreeer weree 5— 3————-—-——————— 1——— 13.————. 3 2*—-

1582 Franciſci Duareni luriſcon.
die receptum eſt, vt diximus. Ea ſiquidem petitio ſi iuſta vtiliſ q ue Eccleſiæ videatur, pro ſolenni legiti- maque electione haberi ſolet, vt nullam aliam ele- Ktionem poſteà celebrari neceſſe ſit. Qua ratione vulgò traditum eſt in huiuſmodi poſtulationibus, ritum ordinemq́; conſtitutionis Innocẽtianæ, cuius paulò antè meminimus, omnino, ſeruandũ eſſe. Nã licet ex duabus viis altera extraordinaria ſit, nihilo- minus eédẽ ferre ambas,& par in vtraque pericu- jſum eſſe videmus. Prætereà qui hominẽ ſacro mu- nere indignum poſtulant, non continuò ius fuffra- gij,vt electores amittunt, cũmm poſcentes veniam,& vitium agnoſcẽtes confitenteſque, eius quem ordi- nari deſiderant, canones violare non videantur. ca. innoruit, de elect. Quod tamen eſt ita accipiendũ, niſi tale vitium ſit, vt gratiam canonum remiſsio- nemq́; ſperare non debeãt, vt puta, ſi noxius aliquis ſceleratùſque vir poſtuletur, in quo nulla vitæ emẽ- datio cluceat. Hunc enim quem nefarium eſt pro- mouere, poſtulantes, exemplo eligentiũ plecti mul- ctarique debere conſtiturũ eſt. C. 2. de poſt. prælato. Quanuis autem elcctio ac poſtulatio res diuerſæ ſint.c. epiſcopus, 6I. diſttamen quibus verbis vtãtur oſtulare volentes, nõ multum referre abitror, mo- dò voluntas corum obſcura non ſit. Nam ſiue po- ſtulandum ſe eligere, ſiue eligendum poſtulare di- xerint, nihil contra canones facere videntur, ſi cõ-
ſtet eos gratiam ab antiſtite ſuo expoſcere velle,
quia fortè vitium aliquod exponunt propter quod iure ſuo eligere ſe non poſſe vltrò fatentur. ca. poſt trãſſationem, de renunc. Nam& veteres promiſcuè his verbis vſos fuiſſe animaduertimus. c. literas. 63. diſt. Nec me mouet quòd Bonifacius conſtitutione quadam ſua, hoc pronunciandi genus vt captio- ſum ſubdolùmq; improbauit. tit. de poſtul. prælato. in 6. Nam aduerſus eos edita eſt ea conſtitutio, qui facro munere indignum quempiam eligere cu- piunt, ſed quia verentur ne patefacta tandem eius indignitate, pœnæ ſint obnoxij, his verborum inuo- lucris improbitatem ſuam tegere conantur. Quæri ſolet à quo gratia remiſsiõque, de qua hic loquimur poſtulanda ſit. Et quidem Komanus pontifex, cùm de promotione epiſcoporum agitur, quòd res ma- gni ponderis ſit,& ad exemplum maxime perti- neat: eo nomine adiri cõſueuit. not. in c. vlt. de poſt. prælat. Pro cæteris verò maioribus miniſteriis ita demum ſi vitium, propter quod inhibetur electio, tale ſit, vt aliis antiſtitibus gratiam canonum face- re non liceat. Proinde ſi candidatus X X. annos natus ſit, nec animarum curatio petatur, ſed aliud quiduis miniſterium Eccleſiæ, apud proprium epi- ſcopum hæc venia recte poſtulabitur: cùm hoc ge- nus gratiæ inter ea quæ recepit, ac ſibi reſeruauit Romanus pontifex non recenſeatur. tit. de ætat.& qualit. in 6. b Tranſiatio epiſcoporum quamobrem ſit prohibitap aliter explicatum, quam à iuris Pontifici enarratoribus fuattum adhuc ſit. CA P. 1 1I. Iximus in fuperiori capite, epiſcopum vnius ciuitatis ad aliam tranſire nõ poſſe, ſed quia obiter id tantùm attigimus,& res eſt animaduerfio ne digna, nunC de ea breuiter hic diſſerendum eſt. Dubium autem non eſt, quin hæc ſedium mutatio, vt eccleſiis valde pernicioſa, iam olim canombus
prohibita ſit, idque ex concilij Nicæni c. 15. Satd. ca 1. Antioch. 16. cap. 21. Chalced. cap. 5. Carthag. 3. ca. 38. perſpicuum eſt.d. c. epiſcopum. ca. propter. 7. q.j. Fit& huius prohibitioms mentio, in confeſsione
fidei, quam miſit Papa Damaſus Paulino epiſcopo
Theſſalonicæ apud Theodor. lib. 5. eccle. hiſto. c. ii.
Acidem Theodoritus lib. 1. c. 19. Euſebium quendã
inſectatur, qui Nicomedia deſerta, cuius erat epiſco pus, contra canones ad Conſtantinop. eccleſià tral- ierat. Cuius prohibitionis rationem hanc efſe di- cunt iuris pontificij conſulti, quia matrimonium quoddam inter epiſcopum& eccleſiam intelligi- tur contractũ eſſe, quod hominum arbitrio diſlſol- ui non poteſt, iuxta illud, Quod Deus coniunxit, homo non ſeparet. Itaque aiunt eum qui epiſcopio ſe abdicauit, in alia ciuitate eligi& ordinari poſie, quod priori vinculo matrimonij obſtrictus eſſe de- ſierit. not. in cap. vlt. de poſt. prælato. Sed profecto longè alia ratio veteres ad id conſtituendum im- pulit, quæ concilio Sardicenſi apertiſsimè expreſſa eſt, cuius concilij hæc verba ſunt, e Græco in Lati- num ſermonem conuerſa, cano. I. Oſius epiſcopus dixit, non minus mala conſuetudo, quàm pernicio- ſa corruptela funditus eradicanda eſt, ne cui liceat epiſcopo de ciuitate ſua ad aliam ciuitatem tranſ- ire. Manifeſta eſt enim cauſa qua hoc facere tentãt, cùm nullus in hac re inuentus ſit epiſcopus, qui de maiore ciuitate ad minorem trãſiret, vnde apparet auaritiæ eos ardore inflammari,& ambitioni ſerui- re,& vt dominationem exerceãt. Ö1 ergo omnibus placet, vt huiuſmodi pernicies auſterius vindicetur, nec laicam communionem habeat, qui talis eſt: V. niuerſi dixerunt, Placet. etiam ſi talis aliquis exti- terit temerarius, vt forſitan excuſationem afterat, quòd populi literas acceperit, cùm manifeſtum ſit præmio& mercede paucos, qui ſyncerã fidem non habent, potuiſſe corrumpi, vt clamarẽt in Eccleſia, & ipſum petere viderẽtur epiſcopum, omnino has fraudes remouendas eſſe damnamus, ita vt nec lai- cam communionem in finiem accipiat talis, quodſi vobis omnibus placct, ſtatuite. Vniuerſi dixerunt, Placet. Huius autem canonis pars tãtum poſterior extat, in cap. ⁊. tit. de elect. lib. I. Decret. ſed à iu- ris pontificij doctoribus, qui ex fonte non hauſe- runt, parum recte explicata. Eandem quoque ratio- nem confirmat Leo pontiſex in quadam epiſtola kis verbis, Si quis epiſcopus ſuæ ciuitatis mediocri- tate deſpecta adminiſtrationem celebrioris loci ambicrit,& ad maiorem plebem ſe quacunque ra- tione tranſtulerit, à cathedra quidem pellatur alie-
na:carebit etiam propria, vt nec illis præſideat, quos
per auaritiam concupiuit, nec illis, quos per ſuper- biam ſpreuit. ca. ſi quis epiſcopus. 7. quæſt. 1. Et in Thcodorit. lib. 5. eccleſ. cap. d. clatè teſtatur autho- res canomum huiuſimodi tranflationes prohib viſſe, vt ambitionẽ preciderent. Illud nõ poſlum non ad- mirari, quod Socrates in eccleſ. hiſtoria. priſcis ca- nonibus hanc tranflationem epiſcoporum vetitam fuiſſe negat: idebque Proclum quendam qui Cy- zicenus erat epiſcopus, Conſtantinop. epiſcopum ordinari potuiſſe comẽdit. li.z. Triper. c. 8. canones enim ante id tempus de ca re editi hodie reperiun tur, quos ſupraà indicauimus. Verumenimuero mu-
tatio hæc tantam poteſt vtilitatem aliquãdo affer-
b rees

re inuenrus ſt epiſca, lminocem näliret, me d inflammati,& all dinn anem exexccät. dicipa di pemicies auſtenuum
unonem habeat qu
Pucct. etiam ſi als ae
t forſitan excuſatouer saccepctit, cum mm ſe paucos, qui ſyncct erumpi, vt clamatitiue deterut epiſcopum, um
s eſſe damnamusum
m m finem accipiati 8 cct, ſtatuite. Vnues 1 n caonis pats täunn
Peccect. D.. Demsd
nex fonte M
kandem w
cibus, q 9
re eccleſiis, vt non immeritò tolerari debeat. Cano- nes ſiquidem mutationem ſedis interdicẽtes, de ea non intelliguntur, quam neceſsitas vtilitasq́; eccle- ſiarum flagitat, ſed quæ ex cupiditate& ambitione epiſcoporum proficiſcitur. c. mutationes, c. ſcias. ca. epiſcopus, 7. ꝗ.. Cuius tei exempla apud Socratẽ varia leguntur in hiſtoria eccleſiaſtica, cuius modò mentionem fecimus. lib. ⁊. Triper. c. 8. Theodot. li. 5.Cap. 8. Et quædam alia pontifex Antherius refert, vulgoque receptum ac probatum eſt, quod is de Petro ex Autiochia Romann tranſlato ſeribit, ta- metſi de ea re nonnulli dubitent. d. ca. mutationes. Sed ne prætextu vtilitatis ac neceſsitatis leges ec- cleſiaſticæ eludantur& infringantur, hodie vnius Romani pontificis atbitrio hæc transferendi facul- tas omuino commiſſa eſt. toto.tit. de tranſla. epiſco. ui alia via ad epiſcopalem ſedem aſpirauit, pœna aduerſus eum iure pontificio ſtatuta eſt, vt munere vtroque careat. c. ſi quis epiſcopus& c. ſeq.7 q. l.Ca- quanto, de tranſla. epiſco.
Quale ſit nominationis ac preſentationis ius iis compe- tens, qui patroni eccleſtarum gicuntur. b 5 A P* I 1 I I. 6
Reter epiſcopos canonicosq́;, quorũ antè men- Pas facta eſt, ſunt aliæ quædam perſonæ, quarũ voluntas& conſenſts interdum in ordinandis mi- niſtris eccleſiarum requiritur. Nam ſi quis ſacrã æ- dem condiderit, atque conſtituerit clericum, qui ſa- cri miniſterij curationem habeat, nominare ei licet, & epiſcopo offerre, vt ab eo ſi idoneus iudicatus fuerit, ordinetur, nec poteſt epiſcopis abſque ea no- minatione quenquam in huiuſmodi Eccleſia ordi- nare. Id enim non ſolùm canonibus pontificiis, ſed etiam iute ciuili conſtitutum eſt. c. decernimus, 16. q. 7. nouel. 67. 123. Sicut inſtitutum eius meritò cõ- mendatur, qui pio affectu religioſoque ductus, de ſententia conſiliõque anriſtitis ſui, rem ſuam con- ſecrat Deo, eiuſdem proprietate amiſſa, ita æquum viſum eſt eum aliquid iuris retinere, quod pietatis ipſius ſingularis q́; in eccleſiam voluntatis perpetuũ monumentũ eſſe poſsit. Idq́; adeo probatur, vt vul- gò proditum ſit, tale ius ei competere, quanuis no- minatim non receperit in conſtituenda Eccleſia. c. ſignificauit, de teſti. Nec multum refert, vt hoc ius retineat, an baſilicam fundauerit, in ſuõque ſolo aut extruxerit ab initio, aut dirutam collapſamque re- ſtituerit, an verò ad ædificij miniſtrorumq́ue turelã reditum ei vectigalque certum largitus fuerit. ca. fi- liis. 16. q. 7. Nam ſine reditibus, qui dotes eccleſiarũ in quibuſdam canonibus non male dicuntur. c. de- cretum. 10. q. I. vt dotes prædiorum apud Papinia- num. l.z. de inſtruc. lega. nec quicquam ædificaretur eccleſia. Quanuis ergo dominus ſit eius ſoli, in quo baſilicã ædificat, aut earũ rerum quas Eccleſiæ con- ſtitutæ donat: tamen ratio iuris non patitur, vt poſt conſecrationem dedicationmque is locus, aut alig res Deo conſecratæ, in eius dominio manere dican- tur quanuis eo verbo quidam abuſi fuerint. ca. mo- naſterium. 16. q. 7. Itaque patroni appellatio magis quaàm doinini ei conuenire credita eſt, quaſi Eccle- ſiæ defenſor propugnatorq́; tantum ſit. Poteſt& id circo patronus appellatus videri, quòd cum eo qui
ſeruum ſuum manumiſit, aliquam ſimilitudinem
—
De ſac eccl. miniſt. aC benef. Lib. V.
habeat. Is enim etſi dominus ſerui manumiſsi eſ ſe deſinat, tamen ius quod dicitur patronatus, in iu- re ciuili, in eum perpetuò obtinet. Horum ve- rò patronorum duo ſunt genera. Vnum eſt laico- rum, ad quos nomine ſuo ex iis cauſis, de quibus locuti ſumus, id ius perrinet: Alterum eſt eccleſia-
ſticorum, quibus non ſuo nomine hoc competit,
ſed Eccleſiæ potius, cuius gubernationem admini- ſtrationemque habent. Operæpretium igitur eſt ea iura, quæ patrono poſt Eccleſiæ conſtitutionem ſuperſunt, breuiter& ſummatim perſtringere. Quo rum illud primum præcipuumꝗue habetur, quod iam attigimus, nempe eorum qui eccleſiis præfi-
ciendi ſunt, nominatio. Sic enim à veteribus lin-
uæ Latinæ authoribus dicitur. Brut. ad Cic. epi- ſto. 7. Plinius libro 2.& 4. epiſt, cui vocabulo& Græcum quo luſtinianus vtitur, reſpondet, vul- gus præſentationem vocat. Verùm hominem ido- neum& ſacro munere dignum, idque intra cer- tum tempus nominare patronus debet. Nam pa- trono laſco tempus quatuor menſium, eccleſia- ſtico ſex ad nominandum iure pontificio præſcri- ptum eſt. Quo tempore præterito abſque patrom conſenſu liberum eſt epiſcopo Eccleſiæ miniſtrum ordinare. titu. de iure patronat. in 6. Quanuis au- tem nominandi ius habet patronus, in eum tamen qui ab epiſcopo ordinatus eſt, nullam ſibi poteſta- tem vindicat. Quare ne ob culpam quidem gra-
du ſuo deiicere eum poteſt, ſed hoc ad anriſtitis
officium ſpectat. Nec verò rerum Eccleſiæ admi- niſtrandarum vllam habet facultatem, ſed quia patronus eſt atque defenſor Eccleſię, ſi malè verſa- ri miniſtros deprehenderit, non ſoluùm admonere eos& increpare, verumetiam deferre, tam apud magiſtratum ac principem, quam apud epiſco- pum poterit. cap. filiis, 16. quæſtio 7. Sed& ſi ad inopiam fuerit redactus patronus, ex prouentibus Eccleſiæ ali ſuſtentarique debet. c. quicunque. 16. q. 7. c. nobis, de iure patro. licet eorum diſpenſationẽ aliàs non habeat. Nam& is qui ſeruum manumi- ſit, cui hunc quadamtenus ſimilem eſſe diximus, à liberto ſuo alimenta quoquc exigit iure ciuili. l. ſi
73
De
— ööö——öööö 2— 8
——-—
——ᷣ—;—::——Q—————
—————————
4 3„ ——————————
— ͤſͤſͤſͤſͤſͤſͤͤ
————-n———
„-„-„⸗
— —

1584 De iure ordinandi miniſtros Eccleſiæ, beneficiaq confe- rendi, quod tanquam caducum ad ſuperiorem
antiſtitem deuoluitur. CA Pä. I.
Via ſæpenumero contingit, vt qui ius habent K◻ promouendi miniſtros Eccleſiæ, ſiue benefi- cia miniſteriis aſsignata conferendi, negligentiores ſint in eo negotio: æquum ſanè fuit, huic malo atq; incommodo idoneum aliquod remedium queęrere. Itaq; canonibus pontificiis certum tẽpus definitum eſt, intra quod ſi Eccleſiæ vacanti proſpectum non fuerit, ſtatim id ius tanquã caducum ad fuperiores antiſtites deuoluitur, idq́; gradatim, vt qui proprio- ris gradus eſt primùin adeatur,& co ceſſante reli- qui ſurſum verſus progrediendo donec ad ſummũ pontificem peruẽtum fuerit. c. licet. de ſupplen. neg, prælat. capit. nulla. de conceſ. præben. Caducum autem ſatis commodè ac Latinè dici poſſe videtur, non aliter ac Jureconſulti veteres caducã hæredi- tatem, caducum legatum, caducam dotem, caduca bona vocant l. item veniunr, de pet. hæred. l.ſi quis officium. l. dote, de rit. nupt. l. 3. de iis quæ in teſta. delen. l.9. de S. C. Syllan. ſ. 2. ſi quis aliq. teſt. prohi. tit. C. de cadu. tollen. Qui verſantur in foro,& qui ius pontificium interpretantur, ius etiam deuolutũ, nec id quidem ineptè meo iudicio appellare ſolent. Sic enim à veteribus iuris authoribus hæreditas, tu tela, dominium, bona deuolui dicuntur. l. pupilli, de ſolutio.l. ad fiſcum, rer. amot. l.in fraudem. de iur. fiſc. l. denique. quod vi aut clam. l. ſi quis ſub condi- tione, de teſtam. tut. Sed vt cognoſcamus quod ſpa- tium rẽporis ſingulis antiſtitibus, vel ſodalitiis ca- nones præſeripſerint, ſciendum eſt, ſi de præſulatu aut ccenobiarcha agatur, trium duntaxat menfium
illud tempus eſſe. c. ne pro defectu, de elect. c.obeũ-
tibus, 63. diſt. c. poſtquam. 10. diſtin. Sin de aliis præ- fecturis atque miniſteriis inferioribus, ſex mẽſium. c. nulla. c. dilectus, de con. præben. Quod tempus nõ ex qugꝗ vacare cœpit Eccleſia, cõputandum eſt, ſed ex quo antiſtes vel collegiũ vacare eam ſciuit, hec impedi mento aliquid ei fuit, quo minus Eccleſiæ vacanti conſuleret. c. quia diuerſitatem, de conceſ. præben. De tempore patronis eccleſiarum dato ad hominandum, ſiue, vt loquimur, præſentandũ quod quatuor aut ſex menſium eſt, poſteã dicemus. Vnũ hic notandum eſt, quod vulgò receptum video, ei qui nominatum à patrono inſtituendi ius habet, id temporis ſpatium, de quo hic diſſerimus, tribendũ non eſſe, quod canones de temporis præfinitione e diti, de eo qui nominatum inltituit, mini moè intelli-
antur. Non enim vidctur rationi conſentancum, vt poſt ſemeſtre tempus, quod patrono indulgetur ad nominandum, tantundem autiſtiti ad eum qui nominatus eſt inſtituendum concedatur, ne Eccle- ſiæ nimis diu paſtoribus miniſtriſque ſuis carentes ac deſtitutæ iaceant. Itaque vtilius eſſe putant iuris pontificij conſulti, ſi moderatum aliquod tempus à ſuperiore antiſtite ſtatuatur, intra quod inſtitutio promotioq́; huiuſmodi fieri debeat. Eademq́; cauſa gius eſt, ad quem electionis confirmatio pertinet. not. in cap. nulla, de conce. præben. Et hæe quidem omnia de ceſſatione& negligentia eorum accipié- da ſunt, qui ius promouendi vel beneſicia conferẽ- di habent. Nam ſi promotus ſit indi guus, vel alicer
Franciſci Duareni luriſconſ.
contra canones peccatum ſit,&c. caduci iure ordi- natio promotioque protinus,& aανςᷣ ad ſummũ pontificem deuoluitur: præterquam in inferioribus eccleſiis, vt Bonifacius conſtituit. ca. quanquam, de elect. in 6. b
Coniunstio beneficiorum, quam Vnionem vocant, qua ſu,& quibus ex cauſis permittatuu. A. vr
AEnus quoddam acquirendi beneficia hodie
(Tlaurun eſt, cùm beneficio, quod quis pobsi-
det, aliud adiicitur& coniungitur. Nã etſi legibus
canonibusq́; pontificiis ſolutus non fuerit, tamè v-
eſt vtilitas aliqua, vel neceſsitas Eccleſiæ, vt exépli gratia, Si duæ vicinæ ciuitates, pagi vel compoleis ſint, in quibus multirudo populi non mediocriter decreuerit, ſi fana diruta ſint, quæ repatari ac in pri- ſtinum ſtatum reſtitui facilè nequeant:ſi duo palto- res ex oblationibus commodè non poſsint ali,&v- nus pro tẽpore ſuffigere videatur. c.& tẽporis, c. poſt quã. 16. q, 1,c. 2·de relig. domi. c. eã te, de xtate& qua lit. Ac tales magiſtratuum coniunctiones multæ a- pud Iuſtinianum deſcriptæ reperiuntur, quales be- neficiorum, munerumque eccleſiaſticorum ſunt, de quibus hic diſſerimus. Nouel. 8. 24.25.25.27.28.29. Ciuitatum quoque ac populorum„ qui in vnum coicrunt, quædam exempla reperiuntur in antiquis monumentis, veluti Albæ atque Romæ apud Li- uium. Extat& elegans deſcriptio Quidiana li.. Faſto. in his verſibus: 8 Hec vbi narrauit, Tatium fortemq́;, Quirinum, Binãque cum populu regna coiſſt ſuus: Et lare cammuni ſocios generõſque receptos, Hils nomen cundtis unius, in quit, habet.
Hæc autem coniunctio tribus modis fieri poſſe dicitur. glo. in d. c.& temporis,& in c. i.nic ſede va- can. Primus eſt cùm duæ Eccleſiæ in vnum veluti corpus confunduntur& coaleſcunt, adeò vt vna Eccleſia, vnum miniſterium vnumq́ beneficium, non duo verè dici poſsint. Et hanc confuſionẽ lu- ſtinianus verbo Græco vπσιννNoucl. 28. alij vulgo
vnionem, quaſi verbum verbo reddentes, ſed non
ſatis Latinè vocant- Itaque beneficium, quod huiuſ- modi acceſsione auctum& amplificatum eſt, non modo œᷣusvov, vt noſter Pomponius loquitur, ſed etiam iννυνανενν rectè appellabitur. l.xcrum mix- tura, de vſucap. Seccundus modus eſt, cùm ita com nectuntur Eccleſiæ, vt in vnum quaſi corpus mini- mè conflẽtur, ſed vt vna ſuperior ſit ac principalis, altera inferior& acceſſoria. Quo caſu in inferiore vicarius, qui ſacrum miniſterium obcat, conſtitui ſolet. cap. extirpandæ.§. qui verò, de præbend. Ter- tius modus eſt, cùm neutra fſubiicitur alteri, ſed ambabus ſuum titulum gradãmque retinentidus, idem miniſter præficitur. cap. 1. ne ſe. vac. Sic enim à Gregorio Cumanam Muſitanamque eccleliam
copulatas legimus, vt quanuis vtraque manerct e-
piſcopalis, vnum tamen arque eundem epiſcopum haberet. c.& temporis, 16. q.1. Sed quæritur, cuinam hoc ius coniungendi beneficia competat. Et certi iuris eſt, Romanum tantammodo pontificem duos epiſcopatus coniungere poſſe, adeò vt ne le- gato quidẽ eius id liceat. c. quod trãſſationẽ, de offi.
lega.
trunq; obtinere poteſt. Cuius coniunctionis cauſa

elcriper rperiuntur, 3 umque tcclelaſticonm us.! oue d24. 25.24
ac populocum, quun exemphteperiuntuun ti Albx atque Romm Tuns deſcnptio Oula
4.
uiſaciss gexeniſſyuen 12a nunius in uit hut auncio tiidus modi— ctampots, Kim cuuck dor Eccleſix in uumt tur& coaleſcumt, atunè niſterium vnumiy bere oint. Et hanc cottim rco traru Noueladii dam verbo teddenis” ktaque bencfciumgn dum& amplftcacm t nodes Domponl cAt nppellabitur lic
8
legato. Aliarum verò eccleſiarum dοασιι& colli- gatio epiſcopis cuiuſque ciuitatis ac diœceſeos per- mittitur. c. ſicut vnire, de exceſ.prelato. modò vt col legij eccleſiaſtici conſenſum adhibeãt. c. dudum, de
reb. eccl. non alien. in 6. Beneficium tamen epiſcopio
ſuo adiungere, vel collegio conſentiente, eos non poſſe conſtitutũ eſt. cle.ſi vna, de reb. eccl. non alien. Archimendritæ autem hanc coniungendi poteſta- tem non habent, ſed ipſis conſentientibus, epiſcopi
cùm opus eſt, id exequuntur. clem. in agro.§. adhæc,
de ſtatu monacho. Verùm animaduertendum eſt, ita demum hanc beneficiorum coniunctionem valere, efſicacemqᷓue eſſe, ſi ob manifeſtam Eccleſiæ vtilita- tem neceſsitatéêmve fiat, idꝗ́ue cauſa cognita,& iis omnibus vocatis, quorum intereſt. c. i. ne ſede vac. c. expoſuiſti,de præb. c. dudum. de rebus. eccl. in 6. Qua de re celebria Oldradi atque Decij reſponſa in ma- nibus ſunt. Oldr.conſi. 2 61. Dec. conſil. 275. Eſt enim valde alienũ à ratione,& canonibus pontificiis con- trarium, vt abſque graui cauſa& neceſsitate duabus eccleſiis præficiatur vnus, aut duobus in Eccleſia muneribus fungatur. c. cum non ignores, de præb. ac multo magis vt duas eccleſias ad vnam redigendo, cultus diuinus aliquod decre mentũ recipiat. Proin- de quiſquis contendit eσœνᷣ acquiſitum ſibi eſſe beneficium, ritè ac ſolenniter eam factam docere debet, ſiue à Romano epiſcopo, ſiue ab alio quo- cunque antiſtite facta proponatur. lactor. C. de pro- batio. Oldr.& Dec.vbi ſupra.
De fiduciis eccleſiarum tam perpetuis qudm tempora-
riis, quæ commendationes dicuntur. C A P. V11.
P Riſcis temporibus cùm Eccleſiæ vacanti pa-
ſtor idoneus ſtatim præfici nõ poterat, interim vt ea euitarentur mala atque incommoda, quæ vt plurimum areie parit, ſolebat Eccleſia vacans probo alicui viro commendari,& committi, qui tanquam tutor, quiſpiam aut procurator bona fi- de actus ſui rationem redderet. Hic enim paſtor Ec- cleſiæ non erat,& ad tempus ſolùm conſtituebatur. c.cõſtitutum, 7. q.j. Itaque poterat& alterius Eccle- ſiæ miniſtro hæc curatio adminiſtratiõque manda- ri. Non enim contra canones pontificios duabus eccleſiis præfici videbatur, aut ab vna ad aliam trãſ-
ferri, cùm vnius Eccleſiæ paſtor perpetuus, alterius
verò cuſtos temporarius eſſet. c. clericum. c. qui plu- res. z1. q.I. c. obitum. c. Gatinenſis, 6I. diſt. c. dudum, z. de electionibus. Sed nec illa inquiſitio vſquequaque adhibebatur, quam in promotione paſtorum mini- ſtrorũmve neceſſariam eſſe dix imus. Proinde ei qui
monachus non erat, ſiue regularis, vt vulgo loquun-
tur, monaſterium poterat commendari, donec ali- quis ex ſodalibus hæteriacha electus creatuſque eſſet. Verùm res longè vtiliſsima,& ad conſulen- dum eccleſiis vacantibus inuenta& excogitata, tan- dem in ipſarum perniciem peſtéêmque mirabiliter conuerſa eſt. Nam quibus per canones non licet prefici eccleſiis aut monaſteriis, moribus compara- tum eſt, vt eiſdem Eccleſię, vel monaſteria imperpe- tuum,& quandiu viuunt commendentur. Atque ita concipitur formula huius commendationis in di- plomatibus pontificiis, vt libera non ſolum diſpen- ſatio rerum, ſed etiam conſumptio atque diſsipatio ipſis permiſſa intelligatur. Et ſanè mirum eſt homi-
De ſacr. eccleſ.min. ac benef. Lib. V. 1585
nes ingenioſos, qui fucum hunc commenti ſunt, tantæ corruptelę non alium colorem queſiiſſe, ne tam apertè deſpici canones,& palam ludibrio ha- beri viderentur. Quaſi verò conſilium eorum non cuiuis notum perſpectumque ſit, qui hac arte cor- ruptelã maximam tueri& adumbrare conãtur, qui verbis decoris obuoluunt vitium,& vt Ariſtopha- nes ait, νιραμαάσιιιμνεμια εdεασι τνν aoxhngiay Itaque etſi vetus nomen adhuc remanſerit,& commenda- tio dicatur hoc beneficij acquirendi genus, quod Latinè& propriè fiduciam appellari poſſe credide- rim: tamen res ſic immutata ac deleta eſt, vt priſcæ illius fiduciæ, de qua iam diximus, vix imago quæ- dam vmbrave ſuperſit. Vnde vulgò dicitur, titulum hunc fiduciarium hodie à legitimo titulo nihil dif- ferre:not.in c. nemo. de elec. in 6.& fiduciarium ad- miniſtratorem perinde ac iuſtum verũmque guber- natorem Eccleſiæ fructus ſibi acquirere, quanquam ſi ad veritatis amuſsim,& veterum inſtitutorum normam haæc exigere velimus, neuter rebus Eccleſie aliter quàm vt commendatis vti debet. Idqᷓue Leo pontifex ait,& nos ſuprà annotauimus. c. ſine exce- ptione. 12. q. z2. Nec aduerſatur huic ſententiæ, quòd Commendarc apud iuris authores nihil aliud eſt uàm deponere: ac idcirco cuſtos& procurator tantùm videtur dici debere, qui hac ratione promo- uetur. l.commendare, de verbor. ſignifi.l. Lucius. de poſſeſ.c.j.de poſſ. quoniam, vt diximus, plenior illa conceptio diplomatis pontificij,& mores vbique recepti faciunt, vt non ſimplex cuſtos, depoſitarius procuratorve, ſed dominus quodammodo habea- tur. Nam& procuratores in rem ſuam appellantur à iureconfultis, qui nihil minus quàm procuratores ſunt,& ſuum, non alienum negotium gerunt. l. qui ſtipendia. C. de procur. Et certum eſt huiuſmodi procuratoribus fiduciarios iſtos diſpenſatores aut vt verius dicam, fucatos diſsipatores, de quibus loqui- mur, perquam ſimiles eſſe, cùm ipſis non Eccleſiæ gratia, ſed ſua potius(vt rectè quidam aiunt) admi- niſtratio concedatur. Alc. in l.pactum curato. C. de pact. Atque hinc fit, vt fiduciæ huiuſmodi perpetuæ nunquam reuocentur, quanuis depoſitum manda- tümve ſimplex reuocari poſsit. L..§. ſi ſic depoſue- ro, de poſſeſ. Illud poſtremo annotandum eſt, quod Roma. pontifex epiſcopia monaſteriaque imper- petuum cõ mendandi poteſtatem ſibi vnus vindicat, eodêmque iure vtuntur cęteri epiſcopi in fana mini- ſteriaque parœciæ ſuæ, exceptis curationibus ani- marum, quas ad ſemeſtre ſolum tempus commen- dare poſſunt. c. nemo, de elec. in 6. not. in c. ſi conſti- terit, de accuſatio. b De pontificiis diplomatis, quæ vulgus gratias expecta- tiuas,& mandata de prouidendo appellat, copioſa diſputatio. C A P. VIII. IL* ter genera diſtribuendorum Eccleſiæ benefi- ciorum quæ hodie vſitata ſunt, vnum longè cele- berrimum eſt, de quo iam dicturi ſumus, per diplo- mata ſcilicet pontificia, que vulgò mandata de pro- uidendo,& gratiæ expectatiuæ appellantur. Ex au- la ſiquidem pontificis Romani proficiſcuntur di- plomata, quibus mandat ac præcipit beneficia qui- buſlibet conferri in diem mortis eorum ſacerdotum ac miniſtrorum, qui ipſis fruuntur. Conuenit ta- men inter omnes quotquot ſunt iuris pontificiy
4. 3 4. 4 4 — errs e aehe eeee ͤ““————u
——“

1586 FPranc. Duareni luriſc.
enarratores, hanc beneßciorum diſtribuendorum rarionem apud veteres in vſu non fuiſſe. Cuius rei argumentum afferunt ſanè quàm probabile duòd ne in volumine quidem decretorum, quod Gratia- nus edidit, vllum exemplum vllave mentio horum diplomat ũ reperiretur. Auaritia etenim aulæ pon- tificiæ, poſt aliquot ſæcula, hoc nouum pecuniæ au- cupium adinuenit, quod nunquam veteribus in mentem venerat. Ac tametſi ſpecioſæ rationes ad- duci ſoleant, quibus tanta Au‿νηςρομεμςσς ναἀ tegatur& excuſcrur, tamen res ipſa loquitur,& nos quotidie ſatis docet experientia, quantùm hæc lues peſtiſque noccat Eccleſiæ. Nam imprimis occaſio datur ca- ptande mortis alienæ, præſertim ſceleratiſsimis& profligatiſsimis hominibus, qui talia diplomata fe⸗ rè impetrant. Iureconſulti veteres, quibus hæc Euã- gelij lux nondum aſſulſerat, pacta conuentionèſque deteſtantur, quibus hereditatem ſuam quis promit- tit alteri ne eius hereditatis ſpe ad optandam pro- miſſoris mortem inuitetur, cùm tamen veriſimile ſit, inter notos homines& amicos huiuſmodi pacta iniri,& cum qui ita paciſcitur ac promittit, proba- bili aliqua cauſa adduci, vt alteri fidat. Hoc autem diplomatum gencre beneficium non ei quem eligit charũmque habet beneficij poſſeſſor, cuique iuſta aliqua cauſa eſt confidendi, ſed homini plerunque non ſolùm ipſi ignoto, ſed etiam improbo ac ma- leuolo, quem libuerit Roman. pontifici nominare,
confertur aut conferri mandatur. Deinde lites&
controuerſias innumerabiles pariunt hæc diploma- ta, quibus nec Reipub. quicquam eſt exitialius, nec Chriſtiano homine indignius. Veriſsimum enim eſt quod Iſocrates homo à noſtra religione alienus, ſcribit, officium eſſe boni principis cas leges conde- re, quæ inter ciues quàm pauciſsimas lites gignant. Nec dubium eſt cordatis hominibus, n edum Chri- ſtiane religionis cultoribus, hanc partem iuris pon- tificij probari non poſfe. Hæc enim diplomata tan- tum offundunt vbique tenebrarum, tantamque
fraudibus& ſtrophis forenſibus feneſtram aperiũt,
vt alic ſuper alias contentiones& lites hinc quoti- die exoriantur, ac velut Andabacrarum more pu- gnent litigatores& cauſidici, nec iudices quamli- ber perſpicaces facilè ius& æquum in tanta caligine perſpicere poſßint. Que res efficit vt aſtutiſsimus quiſque, allidiſsimus,& improbiſsimus, quamuis iure nullo aut titulo nitatur, ſepius in hoc certami- ne victor cuadat,& ſimpliciores homines liberalio- riſque ingenij iuſtiſsimam cauſam amittant. Non enim libenter tam odioſis litibus ſeſe implicari ſi- nunt,& anci pitem iudiciorum aleam reformidanr, cùm preſerrim ad ſtrophas eludendas, quas fraudu- lenti caprioſique homines facilè hic comminiſcun- tur, nati aſſuefactique non ſint. Quid? quòd in his litium anfractibus ingenti ſumptu opus eſt, cui ſuf- figere nequeũt inopes clerici, ideòq; opulentioribus cedere coguntur? Pretercà hęc öeue gaννμάοσνν põtificum aυοντιααοεᷣπισνποπνν& pſos auertit à pro- prio munere functionêéque ſua,& alios antiſtites non ſine aliqua fortaſsis iniuria interturbat, vt neutri in tanta confuſione munus ſuum obire poſ- ſint. Ac vt ſummatim omnia complectar, nec ne- ceſſe habeam ſpeciatim enumerare, que in canoni- bus concilij Baſilienſis perſcripra ſunt, illud dicam,
quod aulæ Romanæ quidam alumnus, Gomeſius, ab alio neſcio quo acceptum in commentaria ſua referre non dubitauit. Nempe huiuſmodi pon. tificum diplomatis, ius canonicum funditus euer. ſum deſtructümquc eſſe. Sunt tamen nonnulli, qui ſtudio, vt credibile eſt, pontificibus blandiendi, aile- runt, quicquid habent iuris reliqui epiſcopi in te beneficiaria, id Romano pontifici acceptum feten- dum eſſe, quaſi omnia ab ipſo tanquam fonte ali- quo prodierint. Et cùm poſsit iure ſuo totius oibis beneficia arbitratu ſuo diſpenſarc ac diſtribuere, præclarè cum cæteris agi cenſent, ſi partem ali- quam benignè ſcilicet eis largiatur& indulgeat.
gloſſ. cap. quanquam, de elect. in 6. Sed quæ fuerit
olim epiſcoporum in hac re poreſtas atque autho- riras fatis antè demonſtrauimus libro tertio. Vt autem concedamus Rom. pontifici quiduis im pu- nè hic licere, tamen omnes boni, vt ſpero, miluj aſſen- tientur, non modò quid liceat, ſed etiam quid ho- neltum ſit ab eo ſpectandum eſſe. Quid autem in- decentius ac fœdius in Eccleſia poteit eſſe, quàm hæc miniſteriorum, functionumque eccleſiaſtica- rum perturbatio. ca. peruenit 11. quæſt. 1. Mitto quod peſsimè videntur pontifices Romani ſibi ſuæquc
maieſtati conſulere, cùm eo nomine, vt cætera miſ
ſa faciam, quæ non ſunt huius inſtituti, tätam apud Chriſtianum populum ſibi conflent inuidiam, vt
niſi Deus aliquis huic rei proſpiciat, magnum ab
vniuerſa ruina excidiõque periculum ſit. Quanto circunſpectiùs Lacedæmoniorum ille rex, qui vxo- ri obiurganti, quod minus ac humilius regnum fi- liis eſſet traditurus, quàm accepiſſet, Ego, inquit, eo maius relinquam, quo diururnius. Verùm vt ex di- ucrticulo in viam redeamus, certum exploratum- que eſt ius quo vtimur, quacunque ratione id con- ſtitutum fuerit. Quod vt intelligamus, animaduer- tendum eſt, cum primùm KRomani pontifices cœ- perunt vbique terrarum beneficia diſpenſandi fa- cultatem ſibi vindicare, parcè admodum ac modc. ratè ipſos ea poteſtate vſos fuiſſe. Non enim impe- rioſis iſtis diplomatis terrebant ſtatim e piſcopos,& ad ſibi parendum cogebant, ſed vt leuiter primùm tentarent eorum patientiam, literis monere eos ac rogare ſolebant. Sed cùm preces& monita graua- tè ab epiſcopis reciperentur, ac plerumquc ca con- temnerent, mox in præcepta conuerſa ſunt. Verùm ne ca quidem ſatis neruorum habuere, cùm benefi- cium interim collatum alij adimendum non vide- retur, ſed contumacia tantùm non obtemperauiis plectenda. Itaque ratio tandem excogitata eſt„ qua
beneficiorum diſpenſatio ad pontificis Komani
poteſtatem& arbirrium omnino reuocarctur: datis nempe per diplomata executoribus, qui aut epiſco-
pos ad parendum cogerent, aut eis imperium detre:
ctantibus ipſi conferrent. Sic precibus primùm vii pontiſices Romani, deinde iufiu ac muus, poſtremo vi aperta, hanc ſibi poteſtatem comparauerunr. Proſpiciebant enim epiſcopos æquiore animo iu-
gum accepturos, cui paulatim affueuiſſent, quam
ſi id ab initio per vim ceruicibus corum eſſet impo- ſitum: ſicut Milonem ferunt eò facilius taurum ge-
ſtaſſe, quòd eundem adhuc vitulum crebrius ferre
ſolitus fuiſſer. Ac fuit tem pus cùm hic ritus obſerua-
batus vt trinas lireras eiutdem beneficij nomine ad
EPlIUOgOs 4 4

uic ti ppſpiciat n cdigue ericulumſt edrmonotum ilemg
d miaus ac numusn Juam accepillet Ege. auo diururuus. Vemm tedeamus, cenumc
care, parcè admoduma:ſ atc vos fuſe. Nonmns uis terrebant ſtatim ylif cogebant, ſcd yt luu atcnnam, literis Wudf dd cim pteces& maunf crentuf, ac plerumi crccpta conuelfa un cruoluc. haducre, dn
De ſacr. eccleſ. min. ac benef. Lib. V.
epiſcopos mitteret pontifex, quarum vnæ monita
tantum, alteræ præcepta, poſtremæ legis actionem atque executionem complecterentur. Verum hoc ritu antiquato, in quo Veteris moris quædam velut reliquiæ conſpiciebantur, vltimas ſolum, id eſt, exe- cutorias, vſus Romanæ aulæ ad hunc vſque diem retinuit: quæ effectum habent in octo menſibus tan-
cùm, vt canon põtificius docet. Nam quaruor men-
ſes liberos habent reliqui epiſcopi, nec beneficia eo tempore vacantia coguntur iis conferre, qui talia di- plomata impetrant, quamuis nullo non tempore pontifex Romanus beneficium vacuum iure occu- pationis conferat. Sed etſi nullum à pontifice diplo- ma impetratum fuerit, dubium non eſt, quin cæteri antiſtites in ſua quiſque parœcia, ecleſiis quocũque tempore anni vacantibus prouidere poſsint. Sunt autem huiuſmodi executorum pontificis Romani duo genera. Quibuſdam enim ita mandatur execu- tio reſcripti pontificij, vt antiſtites& collegia com- pellant ad beneficium conferendum, ſacra commu- nione eis interdicta, non etiam vt ipſi beneficium conferãt, aut in poſſeſsionem mittant. not. in c. abba- tem, de reſcript. Itaque hoc mandato ita demum poteſtas conferendi adimitur antiſtitibus, ſi irritum & inane decreuerit pontifex quicquid aduerſus ea factum fuerit. c.ſi ſoli.de conceſ.præbendæ. in 6. Alij ſunt executores ad prouidendum vulgò appellati, quibus à Romano pontifice mandatur, vt negligen- ribus epiſcopis, ipſi prouideant Eccleſiæ qua de agi- tur,& beneficium conferant. Eſtque magna vis& oteſtas huius mandati, quia ſimularque oblatum eſt epiſcopo vel collegio, omnem prouidendi Ec- cleſiæ facultatem continuò amittit,& quaſi vinculo quodam iniecto conſtrictas manus habens, benefi. cium amplius dare non poteſt. c. ſi capitulo. de conc. præb. in 6. Sed hoc ius Leonina conſtitutione, cuius ſæpe meminimus ſupra, magnopere in Francia im- mutatum eſt. Nam ea conſtitutione modus diplo- matum quaſi vectigalis cuiuſdam ab antiſtitibus exigendi definitus eſt, ita vt nulli pontifici Romano toto ſui pontificatus tempore plura cõcedere liceat. Eſt enim conſtitutum vt in eos antiſtites, qui decem beneficiorum diſtributionem habẽt, vno diplomate contentus ſitum eos verò quibus quinquaginta, aut
eo amplius beneficiorum diſpẽſatio competit, duo-
bus diplomatis poſsit vti. Deinde ea conſtitutio
nulla diplomata probat, quibus beneficiorum non-
dum vacantium ſpes offeratur, niſi verbis, ita vt cõ- ſtiturum eſt, conceptis perſcripta fuerint. Eſt enim præſcripta forma& conceptio diplomatis pontifi- cij, qua prætermiſſa vel mutata, mandatum pontifi- cis irritum nullumque habetur.
Quod tamen eſt ita accipiendum, ſi quid contra vo- luntatem ac ſententiam eorum, qui formulæ exem-
plum propoſuerũt, vel adiectum, vel detractum, fue-
rit. Nam qui exiſtimant id exemplum omnibus negotiis conuenire, vt ne tantillum quidem ex eo immutare fas ſit, perſimiles iis ſunt, qui ex vulgari- bus exomologeſcos formulis peccata enunciant ſacerdoti, ctiam ca quæ non admiſere confitentes. Extat autem formula reſcripti ſiuc diplomatis in ca conſtitutione Leonis plenè deſcripta, quam nos
hic integram non referemus, precipuas tantùm eius
clauſulas diſcuſſuri& explanaturi.
— 6 ₰ 8
Prima igitur clauſula diplomatis eſt, qua ponti- fex Rom. excommunicatum abſoluit, hactenus vr diplomata ei conceſſum valeat. Nam aliàs reſcri- ptum ab eo, qui ſummotus eſt à ſacra communione impetratum nullas vires habet. c.I. de reſcr. in 6. c. po- ſtulaſtis, de cler excom. Effectus autem huius clau- ſulæ ad nullam aliam rem porrigitur, adeò vt pleri- que tradiderint, niſi excommunicatus poſteà abſo- lutus fuerit beneficium ci prætextu diplomatis cõ- ferri non poſſe. Quæ ſententia non ſolum Leonis formulæ, ſed æquitati etiam ac rationi congruit. In- terdum quoque hæc clauſula ne ad diploma qui- dem, de quo hic loquimur, confirmandum prodeſt, ſed eas exceptiones, quæ ab aliis collectæ ſunt omit- to. Facilè autem hinc perſpici poteſt, quod antè di- ximus, ſingulas huius formulæ clauſulas non in omnibus diplomatis neceſſarias eſſe. Quid enim ſi is cui cõceditur diploma, piorum ac fidelium com-
munione ſummortus non ſit?
Secunda clauſula eſt, qua pontifex omnia bene- ficia eius, cui diploma conceditur, cum vera corun- dem æſtimatione ac precio, pro expreſsis haber, quamuis expreſſa fortè non ſint. Nam reſcriptum tanquam obreptitium careret viribus, niſi pontifex huius expreſsionis gratiam faceret. c.ſi proponente, de reſcrip. cap. ſi motu proprio, de præb. in 6. Cætera verò ſi quæ inſint perſonæ vitia obtentu huius clau- ſulæ, pro expreſsis habenda non ſunt: quia hanc ex- tenſionẽ formula non admittit. Sed ne hæc quidem
clauſula vbique neceſſaria eſt, eùm beneficia non
habentibus conſtet eam omnino ſuperuacaneam eſſe. Eadémque eſt ſequentium ferè claufularum ratio. e
Tertia clauſula eſt, qua pontifex exprimit, ſe ne. mine poſtulante, diploma vltrèò conceſsiſſe, quæ clauſula omnem obreptionis ſuſpicionem tolli, cf ficitque vt ea tacuiſſe nihil noceat, quibus alioquin non expreſsis pontifici obreptum videretur. cap. ſi motu proprio, de præbend. in 6.& reg. cancel. Non enim ob conceptionem diplomatis arguendus eſt is qui ipſum non impetrauit, ſed vltro ſibi delatum accepit, tametſi fortè contra leges, aut canones con- b ceſſum fuerit. l. I. C. de pet. bon. ſubl. Hæc clauſula ramen non impedit, quominus vitia perſonæ, quæ diplomate iuuari vult, pſi obiiciantur, quaſi leg bus canonibuſque ſolutus ſit à principe, idque vulgò re- ceptum eſt. gloſſ. l. ſi. c. Komanus, de præbend. Alij ſunt præterca vari) effectus huius clauſulæ, de qui- bus cæteri diligenter ſcripſere. Fel. in c. ad aures, de reſcrip. c. cauſam. i. c. vlt. de teſt. Staphil. de lit. grat.
Quarta chauſula eſt, qua pontifex oſtendit non
purè ac ſimpliciter ſe mandare, ſed ita demum ſi pro alio non ſcripſerit. non enim velle intelligitur pon- tifex plurium beneficiorum diſpenſationem ab or-
dinario amiſtite exigere. cap. mandatum. de reſcript.
Et hæc quoque clautſula ſatis demonſtrat hanc for- mulam pro varietate negotiorum mutari poſſe. Quid emm ſi antiſtes quinquaginta beneficiorum conferendorum ius habeat? Nônne ex iam dictis conſtat pontificem Romanum duorum beneficio- rum donationem ſibi vindicare poſſe? Itaque con-
ditio ita concipi poterit, ſi pro duobus aliis non ſcri-
pferimus. Quinta clauſula eſt, qua Romanus pontifex ca
A 2
ce“ Mreel eene¶
—⅛¾
———— 2—— Le ,–—— 1 3———— 2822 3—— “———
r 3

1588⁸
nonicum creat eum, cui diploma concedit, hac fine vt ad honores eccleſiaſticos aſpiret: idꝗue propter morem eccleſiarum fit, quo honorem eccleſiaſti cum conſequi nemo poteſt, niſi in canonicorum collegiũ aſcitus fuerit. Et quia hi canonici honora- rij ſuffragia ferre dicuntur,& quædam alia hiuſmo- di iura habere, quamuis nulla ſit eis annona adhuc attributa. cap.pro illorum, de præb. ideo Romanus pontifex ne canonicorum numerum augendo eos
oneret, nõ ſimpliciter hic canonicum creat, ſed cum
hac adiectione, vt dignitatem ſiue adminiſtratio- nem obrtinere poſsit.
&
Sexta clauſula eſt, qua põtifex exprimit ſe bene-
ficium duntaxat conferri velle, quod poſt menſem quàm oblatum fuerit antiſtiti diploma vacauerit, Nam alioqui periculum erat, tantiſper mandati pontificij denuntiatio ſuſtineretur ac differretur, dum alicui opimum beneficium habenti mortem
inſtare exploratum eſſet. Sic cnim futurum erat, vt
muneribus expectationum donati à pontifice, opu- lentiſsima quæque beneficia aufertent. Verùm hæc clauſula facit, vt appetente hora mortis, facta de- nunciatio non valde proſit denuncianti, cùm ante finem menſis liberum ſirt antiſtiti beneficium alij dare. Clauſula autem ſummota pontificis, candida-
tus non niſi certior factus de imminente beneficia-
rij morte,& certa iam ſpe deuorato beneficio man- datum denunciaret antiſtiti. Septima clauſula eſt, qua Roma. pontifex vt le-
gibus omnibus canonibuſque ſuperior, cuicunque
legi, conſtitutioni, priuilegio, conſuetudini derogat, per quam effectus diplomatis impediri poſſet. Ha- ctenus de eo diplomate, quod antiſtitibus,& cætetis mittitur: quorum partes ſunt, vacantibus proſpicere eccleſiis,& eiſdem miniſtros præficere. Cui diplo- mati aliud ceu appendix quædam accedere ſolet, quod ab executione vulgò nomen accepit. Nam eo diplomate mandat cuipiam alij Ro manus pon- tifex,vt non obtemperante antiſtite, mandatum ipſe exequatur. Nec difficilis eſt hæc poſterior formula, mo vt prior recte intelligatur. V De exhibitione ac denuntiatione diplo- b matis pontificij. N AAndatum Roma. pontificis denunciari ac Vexhiberi debet, vt de nominatione poſtea ai- cemus, ſitque ea exhibitio anriſtiti aut vicario, ad quem diſpenſatio beneficiorum ſpectat, non ei cui executio mandati pontificij committitur. cap. duo- bus, de releripein 6. Hæc enim denuntiatio eſt ne- ceſſaria, ne alioqui poſsit antiſtites mandati ignora- tionem cauſari, cap. ſi capitulo. de conceſ. præbend. clem. cauſam. de elect. Qua ratione mortuo interim antiſtite ſucceſſori eiuſdem denunciabitur. I. qui in alterius, de reg. iur Cùm autem hæc reſcripra pon- tificis perpetua ſint, nullum ad ea offerenda tempus præſcriptum eſſe videtur. lfalſo. C. de diuer. reſcrip. quamuis de reſcriptis quæ litium cauſa impetran- tur, aliud conſtitutum ſit. c. ſi autem, c. plerunque, de reſcript. Tractatum eſt an ea quoque appendix edi debeat, quæ non ad autiſtitem, ſed executorẽ potius dirigitur: quod nõ videtur magnopere neceſllnum
eſſe: nec formula id Lconina apertè requirit:tamen
quia controuerſum ius, tutius& conſulrius erjt vcraſque literas edere. b
Franc. Duareni luriſc.
De effectu diplomatis pontifcij. (Nlarie exhibitioque mandati ſiue diplomatis pontificis obnoxium quodammodo obſtri- ctümque beneficium reddit, vt alij conferri nequeat. c. ſi capitulo, de conceſ.præbend. Quod adeò verum eſt, vt is qui mandatum denunciauit ac exhibuit, cæteris omnibus anteponatur, quamuis ſcholatum
candidati ſint.tit. de mand. apoſt. Sed hoc eſt ita ac.
cipiendum, ſi beneficium quod petitur tale ſit, vt ad
diplomaticam hanc pontificis diſpenſationem per-
tineat. Quædam enim beneficia his mandatis non includuntur, vt exempli cauſa, beneficia electiua, in quibus regiæ nominationi locus eſt. titul. de reg. ad prælat. nom. Item beneficia m comitatu Romani pontificis vacantia, quę pontifices, quibus voluerint, dare ſolent, atque ita conſtitutum eſt. c. z. de preb. in 6. Beneficia quoque ſæcularia iis qui mandatum habẽt ad regularia obtinẽda non obſtringuntur, aut contraà.§.voluimus, tit. de collat. in concord. Nec alia videtur earum eccleſiarum cauſa eſſe, quarum præ- fectos nominant patroni, qui laici dicuntur, aut ea-
rum quæ in ciuitatibus ſunt, vel oppidis muro
cinctus, aliarümve id genus, de quibus in tractatu nominationum dicemus. Cuùm autem plures ſimul ambiunt, petüntque idem beneficium ab antiſtite ſibi dari, is præfertur cæteris, in cuius gratiam prius reſcripſit pontifex, quamuis fortè alius ante ſuas li- teras ediderit. ca. eum, cui, de præb. in 6. c. tibi qui. de reſcript. in 6. Quod ſi ceodem tempore pro omnibus reſcriptum fuerit, tunc literarum editionis denun- ciationiſque tempus ſpecttatur: in qua editione ſi concurrant, poterit antiſtes aditus, cui viſum fuerit gratificari. c.duobus, de reſcript. in 6. Canon tamen pontificius in hac gratificatione impetrationis, gra- dus, temporis, poſſeſsionis, patriæ,& quarundam aliarum rerum habendam eſſe lationem ait. reg. cancel. 1. Fit etiam interdum vt poſterioris melior, ſit, quàm prioris conditio: veluti ſi pontifex in poſte- riore mandato diſertè expreſſerit, vt is anteriori præ- feratur.c.pen.de conceſ.præbend. in 6. Sed hæc clau-
fula apud nos minimè recipitur, quòd contra Leo-
ninam formulam adiicciatur reſcripto. Idem accidit
& cùm prior mandati cxecutionem non proſe-
quitur.§. declaranres, titul. de manda. apoſt. Quid enim ſi iuri ſuo expreſsim renunciaucritè c. ſollicite. cap. audita. de reſt. ſpol. Quid ſi eo negligẽte& alias res agente, beneficium fortè alteri iam collatum ſit? cap. ſi tibi abſenti.c.ſi clericus, de præbendi.in 6. c. tibi qui, de reſcript. in 6. Panor.& Felin. in c. capitulum, de reſcript. Idem& in omnibus caſibus dicendum, in quibus mandatum extinguitur: veluti ſi is qui obtinuit diploma, poſteàvxorem duxerit, c.j. de cler. coniug.ſi aliud beneficium conſecutus ſit, quod ſi- mul cum eo quod petitur retineri nequeat. clem. gratiæ, de reſcript. Mortuo ſanè pontifice mandata huiuſmodi expirare vulgò receptum eſt.c. ſi cui, de præben. in 6.§. rectè, inſtit. mand. Panor. in c. dilectus. 2. de præbend. Quod quidem eſt ita accipiendum, res niti integra eſſe deſierit. capit. ſi ſuper gratia, de offic.deleg.in 6. b b De reſeruationibus beneficiorum tam vniuerse quaàm ſigillatim facti. A P. IX. Ffines ſunt beneficiorum reſeruationes man- Xdaus pontiticiis, de quibus iam diſlereimus b Jam

n intetdum w poſtenomn
Hadit 10. veluti b ontifen
ent expteſſerit Bantn lime tecipitur, qudian- aduciatur teſcrpto linc mdati exccutionem uf res, tiul. de mand nii bim teouncauene
ſpol Qidſico regiß
De ſacr. eccleſ. min, ac benef Lib. V.ʒ 1589
Nam Roma. pontifex beneficia quædam ſibi re- ſeruare ac accipere ſolet, vt cum poſtea vacauerint, ea ſolus conferat, idq́ue vel vniuersè, vel ſigillatim. Vniuersè, cum maiores(loco exempli) dignitates Eccleſiæ: ſigillatim, cùm certi alicuius fani bene- Hcium reſeruat. Hoc inter mandata, de quibus di- ximus,& reſeruationes iſtas intereſt, quòd illa ius tribuunt impetrantibus, his verò nihil iuris cui- quam exquiritur, quamuis fortè perſona expreſſa ſit, cuius gratia reſeruatum eſt beneficium: ideõque vacante poſtea beneficio, liberum eſt põtifici, cuiuis
alij arbitrio ſuo id dare. not. in cap. cum dilectus. de
iure patron.& in cap.. de offic. leg. in 6. Verùm hæ reſeruationes Leonina conſtitutione, qua nunc vti- mur in Gallia, optima ratione ſublatæ ſunt, ſicut& cætera diplomata, quibus beneficiorum nondum vacantium ſpes oſtenditur. Quod quemadmodum
accipiendum ſit, antè docuimus. Sed animaduer- tendum eſt eas tantùm reſeruationes prohiberi, quæ
à pontifice Romano fiunt. Nam beneficia, quæ in aula Romana vacant, quæque non tam à pontifice,
quàm à iure ipſo pontificio excipiuntur ac reſeruã-
tur, à diſpenſatione pontificis non eximit conſtitu- tio. cap.2. de præb. in 6.
De pontificum diplomatis, quæ vacantium be- neficiorum nomine impetrantur. CA P. X.
E poteſtate Roma. pontificis in beneficiorum D vacantium diſtributione breuiter diſſeruimus lib. 3. Verùm vt iam orſis quædam attexamus, ſu- periorum capitum diſputatio nos admonet. Nec videtur docendi ratio, quam inſtituimus, permitte- re, vt pontificum diplomata, quæ vacantium be- neficiorum nomine impetrantur, ab iis de quibus proximè tractatum fuit, ſeparemus. Romanus igi- tur pontifex fani cuiuſcunque beneficia quocun- que tempore anni vacent, iure occupationis largi-
tur,& cum omnibus Chriſtiani orbis antiſtitibus
zta concurrit, vt eos, beneficium dando anteuertere poſsit, idque l. 3 docuimus. Donat& ſuo magis quã
vllius occupationis iure fanorum omniũ beneficia,
quorum præfecti in comitatu pontificio mortem obierint. capit. z. de præbend. in 6. Sed quæſtio hinc exiſtit, quam in iudicio agitatam memini. An ſi que beneſicia vacent co tempore anni, quod Leoni- na conſtitutio ſcholaſticis viris attribuit, pontifex
Romanus aliis perſonis ea beneficia arbitratu ſuo
donare poſsit? Et conſtitutionis verbis expreſſum eſt, liberè pontificem ea beneficia conferre poſſe. Sed ea verba abſque vllo incommodo videntur poſſe intelligi, modò vt ſcholarum candidatis,
& cæteris quibus alia parte conſtitutionis hi men- ſes attributi ſunt, conferat. Quam inrerpretatio- nem vrilitas ipſa, quæ, vt Horatius ait, iuſti&
æqui mater eſt, hoc præſertim tempore admit. tendum eſſe ſuadet.
De concilio Conſtantiano ac Baſilienſi,& de Pragmatica Gallorum ſanctione, Romanorümque pontificum de- creti, quibus eam aut conuellere omnino, aut labefa- ctore ſtuduerunt. CA P. XI. b Ntequam de nominationibus tã regis quàm ſcholadicorum conuentuum dicere incipio
licet hic pauliſper digredi,& pauca quædam de duobus nobiliſsimis conuentibus Conſtantiano ſcilicet& Baſilienſi, in medium adducere, quorum
cognitio ad id quod inſtituimus, ſummè eſt neceſ- ſaria. Sigiſmundus Imperator cùm diſsidia motuũſ-
que ingentes videret in Eccleſia(erant enim tres KRomani pontifices, Ioannes Bononiæ, Gregorius Arimeni,& Benedictus in Hiſpania)nihil antiquius habuit, quàm vt pacem& tranquillitatem Eccleſiæ reſtitueret. Itaque magna cura ſtudiõque perfecit, vt eius rei gratia, conſenſu regum ac principum ſa- cer conuentus indiceretur Conſtantiæ: in quo ipſe
cum loanne pontificc interfuit. Nec ſanè irritus
fuit eius conatus: nam in eo conuentu, pontificio imperio tribus illis, quos iam nominaui, abrogato, Martinus V. omnium conſenſu& ſuffragiis ponti-
fex declaratus eſt,& omnes ferè contentiones ſubla- tæ. De conſtitutione verò ac emendatione Eccle-
ſie, quia quadriennium iam totum in diſsiden- tium pontificum negotio conſumptum fuerat,& nimis diu Eccleſiæ ſuis paſtoribus caruerant, nihil confici potuit, eaque res in proximum conuentum ſynodumque reiecta eſt. Duo autem memorabilia decreta eius conuentus,& ad corrigenda vitia Ec- cleſiæ magni vſus extiterunt. Vnum, vt conuentus, ſiue ſynodus œcumenica; quaſi à Chriſto protinus accepta authoritate, pontificem etiam Romanum parere ſuis decretis cogat:& contumacem dictoque non audientem coerceat. Alterum eiuſdem ſynodi decretum eſt, vt decimo quoque anno conuentus
Eccleſiæ habeatur, ac ſub finem cuiuſque conuen-
tus, locus ad proximum celebrandum idoneus à põtifice Romano de ſententia totius conuentus aut ab ipſo conuentu conſtituatur. Nec pontifici id tempus prorogare liceat, ac ne locum quidem mu- tare, extra quàm ſi neceſsitas aliqua id flagitet,& collegarum conſenſus accedat. Itaque mox ſecutus eſt conuentus Baſilienſis rectè ſi quis vnquam alius, legitimêèque indictus. Verùm Eugenius, qui in Mar- tini defunct locum ſuffectus fuerat, modis omnibus hunc conuentum diſſoluere conabatur, nulla ratio- ne decretorum Conſtantianorum habita, quia ſatis proſpiciebat, niſi ea decreta delerentur omnino,&
perpetuæ obliuioni traderentur, fore vt paulatim Sactis in ordinem Romanis pontificibus, quorum
erat iam inuidioſa poteſtas, maiorem ſibi liberta- tem Eccleſia vindicaret. Sed Baſileæ congregati patres nequaquàm ab incœpto deſiſtunt, preter pau- cos quoſdam factioſos, qui ad conuentum alium Eugenij in Italia quo iure quaque iniuria ab ipſo indictum, proficiſcuntur. Nam cæteri quorum& numerus maior erat,& authoritas amplior, egregia conſtantia vſi, Eugenium vt contumacem& factio- ſum pontificatu deiecerunt, muitaq́ue præclarè& vtiliter decreuerunt in eo conuentu, quorum præci- pua capita partim ad authoritatem conciliorum aſſerendam, partim ad miniſtros Eccleſiæ ordinan- dos, in officiõque continendos, partim ad rem iu- diciariam conſtituendam,& lites dirimendas ſpe- ctant. Quare Gallorum rex Carolus VII. ſynodo per oratores ſuos id ab eo contendente, non inuitus fecit, vt ea decreta in regno ſuo tuenda ſuſciperet: ſed habito prius in Biturigum ciuitate procerum,
antiſtirum, aliorumque eruditiſsimorum homi-
Q 3
“ 3— WReRtrenee ,7.* 3 4- 8 3 2— ͤ““ 4“—ſſſſſſſſ 3 3 3 1*——jjy
r——————— ereeereeheahrutaehs nterr erere eegeerr 3 86 8 1— 9 .—*———— ver ae de— 4
“

1599
num atquè grauiſsimotum conuentu, quorum au- thoritate& conſilio adductus, ad eius ſynodi decre- ta confirmanda nobilem illam conſtitutionem edidit, quæ Sanctio pragmatica vulgò appellatur. Quaàm fœda autem ac planè miſerabilis facies Ec- cleuæ, quanta rerum omnium perturbatio atque indignitas tum fuerit, vel preſcri ptio ipſa proœmiũ-
qne conſtitutionis Carolinæ ſatis indicat. Proinde
nihil ea conſtitutione popularius in Gallia, nihil
maiore bonorum omnium plauſu vnquam exce-
ptum fuit. Ante cius promulgationem infinita cmanabant ex aula pontificis Romani diplomata, quæ ordinem eccleſiaſticum& hierarchiam per- turbabant omnino atque peruertebant. Antiſtiti- bus ordinandorum Eccleſiæ miniſtrorum adime- batur,& è manibus extorquebatur facultas. Indi- gniſsimi quique paſsim ad munera eccleſiaſtica (viris ſanctitate& doctrina commendabilibus præ- teritis) promouebantur. Et quod longè turpiſsi- mum, ac bonis moribus maximè contrarium eſt, non eorum modò qui è viuis exceſſerant, ſed ſuper- ſtitum etiam ſpirantiumque hominum ſacerdotia
beneficiaque in diem mortis corum, cuius captan- dæ dabatur occaſio, conferri ſolebant. Præterea li-
res& controuerſiæ de rebus ſacris& ſpiritalibus
Romæ diſceptabantur, contra veteres canones,&
alia quedam huiuſmodi quotidie deſignabantur, quæ ſigillatim hic recenſeri non eſt neceſſe. Ex qui- bus omnibus malorum atquc incommodorum Ilias exoriebatur. Nam præter neglectam religio- nem, cultumque diuinum, quo nihil poteſt exitia- lius dici, exhauriebatur res nummaria pecuniis omnibus ad ſacerdotiorum nundinas, id eſt, ad Ro- manam aulam exportatis. Niſi forrtè quis credat, aut gratis fuiſſe conceſſa, aut paruo conſtitiſſe ea Romæ, quæ magna ex parte ad quæſtum excogi- tata eſſe, nemo eſt adeò rerum imperitus, vt non in- telligat. Adhæc litibus omnia feruebant, præſertim inter eccleſiaſticas perſonas. Superiorem cauſam habens, ob difficultatem itineris,& magnitudinem ſumptuum vt plurimum cedere aduerſario,& ma- nus dare cogebatur: deſerebantur ciuitates populo certatim Romam commigrante,& vt verbis Vlpia-
ni ſummatim omnia complectar, viribus& viris miſerè deſtituta erat Reſpublica. I. 3, de muner.& honor. Proinde rex Chriſtianiſsimus Carolus cum
vniuerſa Galliæ ſuæ Eccleſia facilè adductus fuit, vt Eugeni] cauillationibus valere iuſsis, tam neceſ- ſaria eo tempore decreta, quaſi cœlitus ad ſe demiſ- ſa complecteretur,& ſanctione ſua confirmaret. Scitè etenim ac verè quidam eruditionis nomine vbique terrarum notus ac nobilis, cum quo mihi ſatis diu magna fuit familiaritas& conſuetudo, de hac ſanctione loquens, Palladium Franciæ eam vocare conſueuit. Vt enim Palladis illud ſimula- chrum in vrbe Troiana è cœlo quondam cecidiſſe fertur, ita& hæc ſacratiſsima conſtitutio ad fouen- das Palladis artes,& viros eruditione inſignes ho-
noribus& beneficiis ornandos diuino quodam fa-
uore Gallis conceſſa videtur: Ac ſicut prædictum fuit ab Apolline eius ciuitatis fururum exitium, ſi id ſimulachrum extra mœnia portaretur: ſic illa ſanctio ſine maximo noſtro incommodo è Repu- blica tolli omnino non potuit Et tamen adeòi nui-
Franc. Duareni luriſc.
————
ferunt. Hoc enim eſt axioma certiſsimum inter id genus homines: Si ius violandum eſt, regnandi cau- ſa violandum:aliis rebus pietatem colas. Pius igitur pontifex à Ludouico vndecimo Galliarum rege inductus miris technis edictum expreſsit de huius conſtitutionis abrogatione. Et fama eſt in ea coi- tione pontificem Ioanne Ballua Gallo homine,&
apud regem gratioſo, qui ad purpuram tunc aſpira-
bat, ſequeſtro& interprete vſum fuiſſe. Certè con- ſtat Balluam magno cum impetu,& gladiatorio, vt ita dicam, animo mandata regis ad curiam cente- nariam detuliſſe, vt ea iudicio ſuo de more com- probaret:& eo nomine contentionem ei fuiſſe non mediocrem cum regio cognitore, ſingularis integri- tatis, conſtantiæq́ue viro, qui à fano Romani co- nominabatur. Is enim tam iniquæ poſtulationi quanquam ſub principe imperioſiſsimo adeò viri- liter obſtitit, interceſsitque, vt negotium confici non potuerit. Hunc etiam conatum grauiter ad- modum ac prudenter curia ipſa repreſsit. Ac cir- cunfertur etiam nunc libellus eiuſdem curiæ, quo Ludouico regi perſuadere nititur, nihil exitialius Reipublicæ Gallicæ poſſe cõtingere, quàm ſi ponti- ficis Romani ea in re deſyderio aut cupiditati po- tius obſequatur. Religioſior enim hic videbatureſſe rex, apud quem fortaſsis nulla non in re, vt plerun- que fit, ſacroſancta pontiſicis authoritas habebatur, Idꝗue cùm conſidero, in mentem mihi venit quod Liuius de Bacchanalibus loquens ſcribit in hæc verba: Nihil eſt in ſpeciem fallacius quàm praua religio, cùm deorum numen prætenditur ſceleribus. Subit enim animos timor, ne fraudibus humanis vindicandis diuini iuris aliquid immixtum viole- mus. Itaque totus ferè liber Ludouico oblatus eò ſpectat, vt is omni religione exolutus, pontificis au- thoritatem in eo negotio non magnifaciat, nec tam quid impotentes homines flagitent, expendat& conſideret: quàm quid vtilitas regni, atque adeò Eccleſiæ cuius propugnator eſt, exigat. Erant enim co tempore, nec hodie tales plerique deſunt, qui aduerſus Baſilienſem conuentum, Carolinamque conſtitutionem diſſerentes, ſimplicioribus homini- bus,& diuini iuris humanique peritia non ſat in- ſtructis facilè argutiis ſuis imponerent, vt Ludoui- co regi fucum eos feciſſe mirum non ſit. Sed ſophi- ſticæ eorum rationes, ne dicam ſycophanticæ, ni- hilomagis eruditos ac pios homines mouere poſ- funt,

erprete rum fuſe. 1 dcum imperu K gladan aandan tegs ad cuima ez iudicio ſuo de mot eine coatentionemeiſit- go cognitore ſngular
evito, quifano Romf
nim tam inique pok cipe imperiofißimo adt
cGique, vt negotum cham conatum graun ter cura euee nc Üibellus eiuſdem em
ſuadere nititur, nihil 4
polſe coungers qummi; 9 oſior enim hic ndedau aßs null non in re,nief ontiñcis authoritas d. 6 in mentem miim lidos uaue ſcrbtiſ
lacius qua
De ſacr. eccleſ. miniſt ac benef. Lib. V.. 1591
ſunt, quàm philoſophi neſcio cuius argumenta, qui miuem, qua nihil eſt candidius, atram eſſe homini- bus perſuadere conabatur. Et horum calumnias ac ſophiſmata acutè refellit, edito nominatim hac de
re libello, clari inter Iureconſultos nominis Panor-
mitanus archiepiſcopus, qui& ipſe conuentui Baſi- lienſi interfuit. Meritò igitur Pij non ſatis piæ vo- luntati,& poſtulatis iniuſtiſsimis vehementer ab omnibus reclamatum eſt: ideoque re infecta eius nuncij atque interpretes abire coacti ſunt. Quod cam animaduerteret Sixtus, non ita multo poſt conſtirutionem annuente Ludouico, ſed mitiorem paulò, ac pacis cuiuſdam fœderiſque titulum præ ſe ferentem, edidit. Verùm ea quoque bonorum om- nium conſenſu, quibus Romanæ artes non inco- gnitæ erant confeſtim exploſa rectaque eſt. capit. r. de treu.& pace in extrauag. comm. Ad extremum Leo decimus telam pertexere cupiens, quam Iulius paulo antè exorſus fuerar, poſt varias coitiones, quæ in vulgus tandem innotuerunt, non ſine perpetuo quorundam noſtratium probro, conſtitutionem promulgauit, qua Pragmaticæ ſanctioni multum derogatum eſt, quanuis ea omnino antiquata abro-
gataque non ſit, idque prius ineſcato mirabili-
ter Franciſco rege, factum eſt vt nouis aſſentiretur
decretis, quæ ob eam cauſam conuentorum no-
men poſted ſemper retinuerunt. Maluit enim rex ſcenæ& tempori ſeruire, cum aliquo ſuo commo- do, quod& ipſe fatetur: ac de iure publico aliquid remittere, quam pro hac Helena toties cum Roma.
ontificibus dimicare, cùm præſertim ab illis non- nihil periculi imminere ſibi intelligeret. Ac tametſi ſcholaſticus Lutetiæ conuentus, hoc, vt ita dicam, Palladium ſibi ereptum ægrè ferens à pontificis de- creto ad ſacrum Eccleſiæ condentum prouocaſſet, obtinuit nihilominus Leo, vt eius prouocationis ratione non habita, decretum ſuum regia authori- tate ſubnixum curia centenaria reciperet: vtq́ue ex eius præſcripto in omnibus ſummis imiſque tribu-
nalibus impoſterum ius redderetur. Nec dubitat
quiſquam paulùm modo verſatus in foro, quin hac
conſtitutione Leonina, tanquam certo iure in rebus
indicandis hodie vtamur..
De nominatione regia in ordinandis antiſtitibus, & quales regis candidatos eſſe oportet. C A P. I77. b
Onuentis regiis, ac pontificiis, aut, ſi mauis,
conſtitutione Leonina, cuius ſupra memini-
mus, honores eccleſiaftici longe aliter quam ca- nonibus ſtatutum ſit, in Francia deferuntur: ita vt nec electioni, nec poſtulationi vllus hodie ſit locus relictus. Itaque duplex hoſce honores conferendi genus apud nos vſitatum eſt, per nominationem ſci
licet regiã,& ſcholaſticam, de quibus ſigillatim hic
tractabimus. Nominatio autem verbum eſt maxi-
mè huic rei accommodatum& appoſitum, quo& veteres Latinos authores in re non adeò ditsimili vſos fuiſſe comperimus. Plinius libro z. epiſtolar. Sic illa die, qua ſacerdotes ſolent nominare, quos digniſsimos ſacerdotio iudicant, me ſemper nomi- nabant. Idem, libro 4. Mihi verò etiam illud gra- tulatione dignum videtur, quo ſucceſsi Iulio Fron-
tino principi viro, qui me nominationis die per hos continuos annos inter ſacerdotes nominabat, tan- quam in locum ſuum cooptaret, quod nunc euen- tus ita comprobauit, vt non fortuitum videretur. Brutus ad Ciceronem, Is Panſæ locum petere con. ſtituit, eam nominationem à te petimus, neque coniuntiori dare beneficium, quàm nostibi ſumus,
.. 4.— N⁸.— neque digniorem nominare poteſt, quàm Bibulum.
Græci autem nominationem huiuſmodi a gs SoX, appellãt. Quo verbo etiam vſus eſt aliquando Gre- gorius. Quamobrem vt à Regia nominatione inci-
piamus, Caput vnum eſt conſtitutionis Leoninæ,
ad eam nominationem pertinens, quo hec ferè con- tinentur. Vacante Eccleſia cathedrali vel Metropo- litana, epiſcopus à colleg io canonicorum non eliga- tur, ſed rex intra ſex menſes virum grauem atque
idoneum Romano pontiſcci offerat ac nominet. Vt autem idoneus habeatur, præter ea de quibus lib. 4.
diſſeruimus, annos vt minimum ſeptem& viginti natum eum eſſe oportet, quanuis veteres canones maiorem ætatem requirãt. Præterea neceſſe eſt eum in ſchola aliqua celebri ſolennibus gradibus ac ti-
tulis preditum eſſe:nempe Theologie aut iuris ciui-
lis vel põtificij magiſterio ſiue doctura, qui apex eſt honorum ſcholaſticorum, aut certè huic proximo gradu, quem vulgò Licentiam vocant. Nos aliquan-
to eruditius vel prodocturam, vel uεμη⁴μα εσ eεοaν
poſſumus appellare. Romanus verò pontifex prin- cipis candidato, in quo nihil horum deſideretur, va- cantis Eccleſiæ gubernationem committere debet. Quòd ſi idoneus nõ fuerit is qui proditus ac nomi- natus eſt, principis partes ſunt, alium quemuis intra ſpatium trium menſium digniorem& commodio-
rem nominare. Et hoc quidem trimeſtre ſparium la-
bitur, ſimulatque repulſam accepit candidatus,& is qui in comitatu pontificis hoc negotium ipſius no- mine procurabat, de ea repulſa certior factus eſt. Sũt tamen ex canditatis principis nonnulli, quos ponti-
fex creare antiſtites cogitur: tametſi hæc eis non in-
ſint, quæ ſcilicet conſtitutione Leonina veteribus canonibus addita ſunt: id eſt, tametſi honores illos ſcholaſticos conſecuti non ſint. Sic enim ea conſti- tutio videtur accipiẽda eſſe. Nam eos qui ſecundum
canones nullo modo idonei ſunt ad regendam ec-
cleſiam, à põtifice ordinari ratio non patitur. In hunc. numerum regis gentiles ac conſanguinei& alij illu- ſtres ſplendidique homines referuntur. Sæpe enim
vtilitas aliqua& ratio temporis exigit, vt huiuſmo-
di perſonæ, ſi mediocritas aliqua eis adſit, poſt habi-
tis humilioribus, ad ſacra antiſtitia promoucantur:
nec aliter id fieri debere cõſtitutione ipſa diſeriè ex- preſſum eſt. His adſcribendi ſunt& ſodales mendi- cantes, quibus lege ſodalitij ſolennibus conuentum ſcholaſticorum gradationibus interdictum eſt: ſi. modò tam excellens ſit eorum virtus& doctrina, vt cos præfici eccleſiis publicè interſit. Quod dictum eſt de epiſcopiis, d in cœnobiarchiis, quas vulgò ab- batias vocamus, locum habet,& aliis præfecturis
inferioribus, ſi tales ſint, vt electiuæ dici mereantur.
uod quemadmodum accipiendum ſit, ſuprà diſ- ſeruimus cap. i. Sed animaduertendum eſt inter epi- ſcopia& cœnobiarchias aliquid diſcriminis reperi- ri. Nam ætas trium& viginti annorum hic ſufhcit, nec ſcholaſticis gradibus ornatum eſſe princious
1 4
Me e ure aeen eee 1———-——
—

1592 eandidatum neceſſe eſt. Monaſticæ autem vitæ ac inſtituto, idq́; eiuſdem ſectę& ordinis(nam ſectarum inter hos diuerſitas magna eſt, vt lib. i. diximus) ad- dictum ſolẽniter eum deuotũmq; eſſe oportet alio- qui nec regis nominatio, nec põtificis ordinatio pro derit. Poſtremò notandum eſt hoc nominandi ius interdum principi non competere,vt putasſi in aula & comitatu põtificis Romani mortuo antiſtite va- cauerit Eccleſia, quia tunc ſolius pontificis nutu& arbitrio Eccleſiæ prouidebitur. Eiurato tamen præ- ſulatu principis nominatio adhuc neceſſaria eſt, cũ lex de morte tantùm loquatur. Sed etſi collegio ali- cui eccleſiaſtico, aut monaſterio cõceſſa fuerit ſpe- ciali quodam priuilegio facultas paſtorem antiſti- temque eligendi, conuenta regia pontificiaque eiſ- dem non præiudicant.
De ſcholaſtica nominatione, qua nunc in Gallia fere Dtimur, compendioſa, ſed accurata com-
mentatio. CA P. XIII. b
„— Ouuentu Baſilienſi,& inclyta illa Caroli con-
ſtitutione, de qua fusè diſſeruimus, literatis vi-
ris tertia honorum eccleſiaſticorũ pars certa forma cõtributa fuerat, exceptis antiſtitiis ac prefecturis, de quibus ſuperiori capite tractatum fuit. Eamque par- tem eis ſaluam reliquit pontifex Leo, etſi forma nõ- nihil ab eo immutata ſit. Nam beneficia quæ qua- tuor menſibus vacant, id eſt, tertia parte anni, litera- rum cultoribus, qui ſcholaſticis gradibus præditi fuerint, cõferuntur, ſed ita vt inter eos aliqua ſit di- ſtinctio. Quidam enim à ſcholaſtico ipſo conuentu ſolenniter nominantur atque commendatur, hono- res eccleſiaſticos ac beneficia collaturis antiſtitibus. Alij abſque vlla ſcholæ commendatione ambiunt, & vtriſque ſui menſes ad petitionem ſunt attributi. Sed de his qui ſcholarum cãdidati, ſeu, vt loquimur, aſcholis nominati ſunt, potiſsimum hic loquimur: de quibus librum vtilem& copioſum Rebuffus noſter conſcripſit. Et quia diffuſum eſt hoc argu-
mentum, ſummatim id tractaturi ſumus, ſed adhibi- ta methodo, quę res implicatas euoluat ac explicet:
& paulò obſcurioribus lucem aliquam auferat. Sunt autem præcipui quidam loci totius tractatus, quos hic attingere ſingulos decreuimus.
T. Quls nominare poſit. — Erto certius eſt ſcholis publicis ac celebriori- bus Franciæ hoc ius nominandi, prodendique
beneficiarij competere. Id enim ita conſtitutum eſt,
tum vt honoratiores eſſent ſcholæ, quas nullo non honoris, beneficentiæq́; genere proſecuti ſunt maio- res noſtri, l. quicquid. C. de aduoc, diuer. iud.tum etiã
quia certius ac fide dignius videbatur magiſtrorum preceptorũmve de diſcipulorum ſtudiis, quam alio-
rum teſtimonium. l. nemini. C. de aduoc. diuer. iud.
Scholas publicas hic vocamus, publicè, ſeu, quod idẽ eſt, publica authoritate inſtitutas, quas Leo; more vulgari, vniuerſitates vocat:non quòd omniũ diſci- plinarũ in cis vigeat profeſsio, vt ait Eraſmus in de pronun. ſed quòd profeſſoribus ac ſtudioſis literarũ, corpus, collegium ac veluti Rempublicam habere liceat, quamuis alias id iure prohibitum ſit. Id enim ſignificat vniuerſitas apud Iureconſultos. titu. quod cuiuſque vniuer,& tit. de coll. llic.l actor,rem ratam
Franciſci Duareni Iuriſc.
hab. Itaque tametſi ſchola aliqua publica ad certarũ tantummodo diſciplinarum profeſsionem inſtituta ſit, quales ſunt in Gallia pleræquc: ca nihilominus hoc iure vtetur. Cuùm autem Leo de ſcholis publi-
cis regni Franciæ paſsim loquatur in conſtitu-
tione ſua, ſatis perſpicuum eſt, in finibus tan. tum Franciæ huic ſcholaſticæ nominationi lo- cum eſſe. Verùm prouincia aut ciuitas Franciæ ac. cedens& coniuncta, quaſi pars quædam ipſius ad conſtitutionem nihilominus pertinere videtur. Iſi conuenerit.§. ſi nuda, de pign. actio. I. inter ſocerum, §. cum ifter, de pact. dot. Nec multum referre arbi- tror, an poſt conſtitutionem coniunctio huiuſmodi, & tyagig facta, aut ſchola fortaſsis noua publicè in- ſtituta ſit necne, cùm ſermo generalis atque indefi- nitus futura quoque completatur. Nam ſi in con- ſtituenda ſeruitute ita ſit cautum, ne luminibus of- ficiatur, omne lumen tam præſens quàm futurum contineri veteres reſpõderunt. l. ſi ſeruitus de ſeruit vrb. præb. Atque ita in ſpecie non diſsimili cenſuit Liuius, lib.1. Decad. 3. In fœdere Romanorum Car-
thaginenſiũmque cautum fuerat, vt neutri alteris
eorùmve ſociis bellũ inferrent. Saguntinis poſteà in populi Roma. ſocietatem adſcitis bellum intulere
Carthaginenſes: quærebatur an id contra fœdus ab
eis factum eſſet. De qua re is ita pronuntiat, Satis cautum erat Saguntinis ſociis vtrorumque receptis. Nam neque additum erat iis, qui tunc eſſent, necne qui poſteà aſſumerentur:& cùm aſſumere nouos li- ceret ſocios, quis æquum cenſeret, aut ob nulla quẽ- quam merita in amicitiam recipi, aut receptos in fi- dem non defendi,&c.
II. Quus poßit nominari.
V T quis nominari poſsit à ſcholaſtico conuen. V tu, non ſufficiunt vulgaria illa, de quibus li. 4. diximus, ſed quædã alia neceſſaria ſunt, ex Leonina conſtitutione. Nam gradibus tituliſq́ue ſcholaſticis pręditum eſſe cũ, qui nominatur, oportet: quorũ pri- mus eſt eorum qui tyrocinij depoſiti inſignia acci. piunt,& vulgo Bacalarij dicuntur: ex quo gradu
Theologiæ profeſſores duos faciũt: alter eſt corum
qui mellodidaſcali deſignantur:tertius ac ſupremus doctorum ſiue magiſtrorum eſt, quorum ſupraà mẽ-
tioné habuimus. Scholaſticos titulos cùm dico, cos
tantùm intelligi volo, qui à ſcholaſticis conuẽtibus ſolenni& accurata inquiſitione prius facta, deferum- tur. Quare doctores codicillares(ſic enim more ve- terum appellari poſſe videntur, qui diplomate prin-
cipis ſeu pontificis hoñorarios illos ticulos con- ſecuti ſunt) vulgò receptum eſt, eius nominatio- nis, de qua loquimur, capaces non eſſe. Et notan- dum eſt horum graduum ‚vel infimum ac mini- mum ſufficere, vt valeat nominatio, præterquam in medicinæ dialecticéſque ſtudio: cùm in hoc magiſtrum, in illo mellodidaſcalum eſie oporteat. Prætereà tempus certum conſtitutione definitum eſt, quod in ſtudiis aut ſolennem illam gradatio- nem conſumptum eſſe neceſſe eſt, vt puta in Theo- logiæ ſtudio, in quo gradus quatuor reperiuntur, tribus ſuperioribus gradibus decem annorum ſpa- tium, ſex verò annorum infimo præſcriptum eſt. In ſtudio iuris ciuilis aut pontificij ſummo ac me- dio ſeptennium, infimo quinquennium eſt ſtatu-
b tum.

nredenmil cam ſe qua tebia pronum ninss ſocis mrorumqte um erat is, qui tunccin entur& cum aſſumenn quum cenſeret, aut odu nicitam recpi autwaa
Kc.
24 pefa nominari.
mati poſità— dum wlgatia illa, de qul
alu nectſaria ſunt ulè n graddus ttuliſqucſa- ui pomioatur, opotttt- gyrociaij depoſit ilpa cauarij dicuntur: ex ouf ores duos fac ut: atstnſ peſignanturtettius xl
De ſacr. eccleſ. miniſt. ac benef. Lib. V. 1593
tum. Eadémque eſt ratio medicinæ, niſi quòd infi mi gradus in ea ratio non habetur„vt diximus. In dialeticæ philoſophiæq́ue ſtudio quinquennium magiſtris præſtituitur:& iis qui us N,ax aMa⸗ titulo ornari ſolent. 5. præterea, tit. de collat. in conc. Excipiuntur generoſi homines„& claris natalibus orti, quos nobiles ac gentiles appellamus. In qua nobilitate iudicanda vtriuſque parentis genus ſpe- atur. Nam ij ad primum gradum in ſtudio iuris ciuilis aut pontificij poſt triennium aſpirant, idque arbitror conſtitutum eſſe, vt id genus homines ad ſtudium iuris alliciantur, quibus publicè intereſt Reipublicæ gubernacula potius, quàm tenuis fortu næ homninibus committi, eadem prorſus ratione, qua M. Cicero quondã Romæ ſenatum decreuiſſe ſcribit, vt de principum filiis ſex ſingulis Hetruriæ populis in diuinandi arte inſtituẽdi traderentur, Ne ars, vt ipſe inquit, tanta propter tenuitatem homi- num aä religionis authoritate ad mercedem& quæ- ſtum abduceretur. Splendor cnim ille natalium non mediocre calcar eſt ad virtutem. Vnde Salu- ſtius in Iugurth. Sæpe, inquit, audiui Quintum Ma-
ximum, P. Scipionem, prætereà ciuitatis noſtræ
præclaros viros ſolitos ita dicere, cùm maiorum imagines intuerentur, vehementiſsimè animum ſibi ad virtutem accendi, ſcilicet non ceram illam, ne- que figuram täãram vim in ſeſe habere. ſed memoria rerum geſtarum cam flammam egregiis viris in pe- ctore creſcere, neque prius ſedari, quàm virtus eo- rum famam atque gloriam adæquaucrit. Quod ſi quis indignetur nobilibus tantum deferri in eccle- ſiaſticis honoribus aſſequendis, quorum plerique fortaſsis à maiorum virtute& gloria quàm longiſ. ſimè abſunt, is quæſo, Senecam audiat, ita loquen- tem lib. 4. de benefic. c. 30. Aliquando daturum me etiam indignis quædam non negauerim in hono- rem aliorum: ſicut in petendis honoribus quoſdam turpiſsimos nobilitas induſtriis, ſed nouis, prætulit. Non ſine ratione ſacra eſt magnarum virtutum memoria,& etiam plures bonos iuuat, ſi gratia bo- norum non cùm ipſis cadat. Ciceronem filium que tes conſulem fecit, niſi pater? Cinnam nuper quæ res ad conſulatum recepit ex hoſtium caſtris? Quæ Sextum Pompeium, aliôſque Pompeios, niſi vnius viri magnitudo? Tanta quidem vt ſatis alts omnes ſuos etiam ruina eius attolleret. Quid nuper Fabium Perſicum„cuius oſculum etiam impedirer viri nota boni, ſacerdotem non in v- no collegio fecit, niſi Verrucoſi& Allobrogici, & illi trecenti, qui hoſtium incurſioni pro Re-
publica vnam domum obiecerant? Hæc debemus
virtutibus, vt non præſentes ſolum illas, ſed etiam ablatas è conſpectu colamus. Quomodo illæ id egerunt, vt non in vnam ætatem prodeſſent, ſed beneficia ſua etiam poſt ipſas relinquerent: ita& nos non vna ætate grati ſumus. Hic magnos viros genuit, dignus eſt beneficiis, qualiſcunque eſt, di- gnos dedit. Hic egregiis maioribus ortus eſt, qualiſ- cunque eſt ſub vmbra ſuorum lateat, vt loca ſordi- da repercuſſu ſolis illuſtrantur, ita inertes maio- rum ſuorum luce reſplendeant. III. Quomodo ſit concipienda nominatio. Ominatio in ſcripturam debet redigi, vt ex
1 NLeonma conſtitutionc ſatis apparet, quæ lite-
ee ve
A r Swaenesene ee Seteesree en„owae ⸗
rarum indentidem meminit.§. præfati. 5. volumus. Quamuis alioqui ſcriptura ad conficiendum ne- gotium minimè ſit neceſſaria, l. contrahitur, de pign. A ſcriba autem ſcholaſtici conuentus deſcribi,& eiuſdem conuentus annulo ſignòve obſignari eam oportet.õ. præfati..volumus. Cuius ſigni quænam ſit ſculptura ſiue apoſphragiſma parum refert, mo- dò à conſuetudine hic non recedatur. not. in§. poſ- ſunt. Inſtitut. de teſtament. Idêmque dicendum eſt de ca teſtatione, quæ ad legitimi ſtudiorum tem- poris fidem faciendam conficitur. Prætereà nomi-
nationis formula ſacerdotia omnia ac beneficia quæcunque is qui nominatur, obtinet, poſsidètve vnà cum vera iuſtaque vectigalis obuentionumque xæſtimatione,& quantitate complecti debet. 6. volu-
mus. Cùm enim eos nominare non liceat, qui be- neficiis aucti ſunt ad quantitatem ducentorum au- reorum, vtile viſum fuit m nominationis formula huius quantitatis mentionem fieri. Qua ratione percepta quæſtiones aliquot, quæ ab aliis copiosè
hic tractatæ ſunt, facilè definiri poterunt. Quid au-
tem appellatione beneficiorum contineatur, docui-
mus lib. 2.
111 J. Aæ pud quos nominare oporleat.
Via nominationis, de qua loquimur, finis
& ſcopus hic eſt, vt nominato beneficium quod poſteà vacauerit, conferatur, ſatis conſtat ita concipiendam eſſe nominationem, quaſi apud cos fiat, qui beneſficiorum conferendorum ius habent: cuiuſmodi ſunt epiſcopi, collegia,& cæteri, quos libro z. commemorauimus. Eadem eſt patrono- rum ratio, ſed eccleſiaſticorum tantùm, quos nomi- natim exprimit Leonina conſtitutio, non etiam laicorum, in quos non ſimili poteſtate& imperio, ac in eccleſiaſticos vti ſolent Romani pontifices. Durum ſiquidem eſt, nec ſacerdotali modeſtiæ congruum, prægrandes vberèſque poſſeſsiones à laicis hominibus non mod gẽtilitiis hærediratibus detractas, ſed etiam iuri humano& commercio exemptas, ita ſacerdotes tenere, vt liberum etiam il.- lud eccleſiarum patrocinium, quod benefici homi- nes receptum voluerunt, ipſis auferatur. not. in c.z. de præben. in 6. Sed de his patronis aliquanto fuſius ſuprà diſputatum fuit.
V. De profeßione ac denunciatione, quam Inſinuationem vocant.
N ſcholaſtico conuentu nominari ſolent literati
viri abſentibus antiſtitibus, aliiſve, qui promouẽ- di ad ſacra miniſteria poteſtatem habẽt. Quamob- rem ne eius rei ignorationem cauſari poſsint, pro- feſsio quædam Pnumttagiedus apud eos eſt neceſ- ſaria. Et eſt conſtiturum, vt quadrageſimæ tempore ea denuntiatio fiat. Triplex autem ac interdum quadruplex teſtatio ipſis edenda eſt. Vna de gradu, quo quis præditus eſt: altera de legitimo ſtudiorum tempore: tertia de nominatione ſcholaſtici conuen- tus: quarta de nobilitate& generc. Harumꝗque om- nium deſcripta exempla penes antiſtitem, vel patro- num aliũmve cui editio facienda eſt, demitti de- bent. Ac poſtquam edita ſemel fuerint hæc omnia, editionem repetere candidatus non cogitur, ſed quotannis nomen ſuum profcrri debet, ne for-
A 2 ₰ 1 ᷣ ta ſs 8
——
1 f 2 ½ 1 ½ 1 4 * nn — 1 k
—— 8. 5— 82
2

8
84 4½ X 4 5
₰42 taſsis mutaſſe voluntatem,& nullum amplius be- neficium affectare credatur.§. præfati.§. teneantur.
VI. De effectu nominationis. A vis eſt ac poteſtas nominationis ſcholaſticæ,
vt petitio legiſque actio ſit prodita, qua nomi-
natus beneficium ſuo tempore vacans petere poſ
ſit, ſi modò ritè& ex formula profeſſus fuerit: Tem-
pus autem quod Leonina conſtitutio nominatis attribuit, menſis eſt Iulius cum Ilanuario. Nam cæ- teri qui gradibus ſcholaſticis inſigniti ſunt, non ta- men proditi ſeu nominati à ſcholaſtico conuentu, Aprilem& Octobrem, alij alios menſes habent. Ouibus omnibus in orbem beneficia conferuntur, nec vlla potuit commodior ratio excogitari, qua viri literati tertiam partem beneficiorum conſequi
poſsint, quàm hac circulari collatione. Quæ igitur
menſe Iulio, Ianuariõque vacant ob mortem; in- quam, beneficiarij, non ob beneſicij ciurationem,
adeò nominatis obſtricta, vt ita loquar, obnoxiaque
ſunt, vt ſuo iure ipſis ca petere liceat,& alij facta col-
latio irrita ſit.§. ſi quis verò.§.vlt. Hinc plerique aiũt
eum qui alij contulit beneficium, poſſe mutata vo- luntate, nihilominus nominato conferre, quæ ſen- tentia probabilis eſt. c.non præſtat, de regul. iur. in 6. Sed animaduertendum eſt, quoties ſcholæ candida- tus petit, curare cum oportere, vt non ſimpliciter,
ſed tanquam nominato expreſsim beneficium ſibi
conferatur:alioqui inutilis eſt collatio. atque ita cõ- fuſionis frauduũmque vitandarum cauſa ſæpe iudi- catum eſt. Tempus autem intra quod petere debeat nominatus, conſtiturione erpreclun non eſt. Itaque videtur id boni viri arbitrio relictum eſſe, Sed æquum eſt ac rationi conſentaneum, Lateranenſis concilij tempus ſpectari,quod ſex menſium eſt. c. 2. de conceſ.præb. Quòd ſi requiſitus antiſtes petẽtem ambientemque repulerit, ius conferendi, vt cadu- cum ad ſuperiores antiſtites gradatim deuoluitur.§. ſi quis verò. vt ſuprà diximus. c.. Et pœna conſtitu- tione expreſſa eidem irrogatur, niſi iuſtam huius
Franciſci Duareni Iuriſc.
repulſæ cauſam allegauerit..vltim. Iuſta verò cauſa poteſt eſſe,exempli loco, ſi is qui monaſticis votis minimè obſtrictus eſt, beneficium petat, quod cius
2... 2 tãtùm ſectæ atque inſtituti homines capere poſsint, aut contra. Sic enim habet conſtitutio, vt ſæcularia
ſæcularibus,& regularia regularibus conferantur. 5 & inſuper. Quæ verba à nobis explicata ſunt lib. 2 Sed etſi alius cum ambiente concurrat, qui videatur ei præferendus eſſe, iuſta negandi cauſa eſt. Nam inter nominatos is potior cæteris habetur, qui prior nominatus eſt. Ac ſi plures codem anno ſint nomi. nati, qui ſummo gradu, id eſt doctura, præditi ſunt, mediis,& medij ifimis anteponuntur, quibuſdam exceptis, quos exprimit conſtitutio.§ ſtatuimus. In- ter cos qui à ſcholaſtico conuentu proditi non ſunt
ſed in candida pura petunt, vt ita dicam, locus eſt gratificationi ‚ſicut& inter eos qui proditi nomi- natique ſunt, cùm nulla inter ipſos diſparitas inæ- qualitaſque reperitur. Hæc autem circularis pro-
motio collatioq́ue beneficiorum non perpetuò lo-
cum habet. Nam in metropolitanis cathedralibuùſ- que eccleſiis annonæ quædam ſunt theologis attri- buræ, quas præbendas theologales vulgò appella- mus, quòod nemini, præterquam theologo, poſsint conferri, quoquo tempore anni vacent.§. ſtatuimus. Curatio quoque animorum in ciuitate ſemper ei
defertur, qui gradibus ſcholaſticis præditus eſt: aut
ſaltem legitimo temporis ſpatio, id eſt triennio, vel theologiæ, vel iuri ciuili aut pontificio operam de- dit,&c. Nec id modò de ciuitate conſtitutum eſt, quòd verbum peculiarem habet ſignificationem in iure pontificio, ſed ctiam de quacunque comopoli mœnibus cincta, 5. ſtatuimus, quæ authore Pompo- nio oppidum dici poſſe videtur.Ipupillus.§. oppi-
dum, de verb. ſignific. Adde quòd Romanus pötifex occupationis cuiuſdam iure, à nõnullis exiſtimatur beneficia quocunque menſe vacantia cuiuis confe- rendi liberã poteſtatẽ habere. Sed hæc quæſtio quæ iuris controuerſi eſt, paulò pòſt à nobis diſcutietur.
D E IIS QVAE IN BENEFICIIS PIS TRIBVENPDIS PRAECIPV E
LI1BER SEXTVS.
Aͥ R GV MENTVT M. Genera omnia acquirendorum beneficiorum recenſuimus in ſuperiore libro,& explicauimus. Sed quia in huiuſmodi acquiſitione multa negeſſariò obſeruanda ſunt, viſum eſt nobis ea ſtatim hic ſubiungere,& ....- 1 7.... 4— 4 idcirco ſeparatim hoc libro tractare, quod ſuperior ad iuſtam magnitudmem excreuerit.
Beneffcium antequam vacet, nec dandum, nec promittendum éſſé:& quam grauiter in hac re aduerſu⸗ ſacros
nuimus A ſunt, vt publica ciuiliaque munera G quondam in Republ. Romano-
—
libro 4. Epiſtol exiſtimat inſigne ſacerdotium eſſe, quod non adimatur viuenti; hoc tamen intereſt,
(C4 P. 7.
quòd ſacra miniſteria ac beneficia noſtri tempo- ris ob maleficium& aliam legitimam cauſam amittuntur. Auguratus veroò tita perpetuus eſt, vt quamlibet nocens ac ſceleratus homo nunquam eo priuari qucat, authore Plutarcho in Problem. Proinde ſi quis adminiſtrationem eccleſiaſticam habear, non aliter ei ſucceſſorem mittere licet. quam ſi mortem obierit, aut aliàs vacauerit Eccle ſia, quam adminiſtrat. toto titulo de conceſsione
præbend.

De ſacr. eccleſ. miniſt. ac benef. Lib. VI.
præb- c. non furem. 7. q.1. Ac fuit quorundam opi- nio, ne mortuo quidem bencficiario poſſe benefi- cium dari, antequam demortui cadauer ſepulcuræ traditum fuerit. capit. bonæ. z. de elect. quod tamen vſquequaque receprum non eſt. Vacantem verò Eccleſtam aut beneficium dicimus, cùm præfecto, gubernato re ſeu adminiſtratore caret, non diſsimili- ter ac iureconſulti vacantem mulierem vocãt, l. qui cœtu. ad l. Iul. de vi. publ. Tν λμαοισά uανmσαά dicunt Græci, con. Antioch.& hac voce vtirur Plin. lib. 10. E piſt.vt lib.d. dicemus. Nec multum refert an poſsideatur ab alio beneficium, an verò ſit vacua eius poſſeſsio, vt conferri poſsit. Sufficit enim in ca cauſa id eſſe, vt iure vacans dici queat. cap. licet. 2. de ræbend. in 6. cap. I. ẽ. facri. de homicid. in 6. Ac ſicut viui ſuperſtitiſque hominis beneficium conferri rohibetur, ita etiam promiſsio eius interdicta eſt,
quamuis in tempus, quo mortuus fuerit beneficia: rius, conferatur. Nec ex tali promiſsione vlla naſci-
tur obligatio: quod& locum etiam habet, ſi quis
ſermone vſus generali, tunc beneficium ſe daturum promittat, cùm cius dandi facultas ſe obtulerit. ca. 2. de conceſ.preb. in 6. Nam huiuſmodi promiſsiones anſam præbent affectandæ captãdæque mortis ale-
nx, c. 2. de conceſ. præbend. in antiq. quo nihil eſt à
viri boni officio alienius. Idque vel Demadis illius
exemplo edocemur, qui Athenis necefſaria funcri- bus venditantem damnauit, cum probaſſet magnũ lucrum optaſſe, quod contingere illi ſine multorum morte non poterat. Senec. libr. 6. de benefic. c. 38. Re- ceptum tamen eſt, vt aſcito in collegium canoni- corum, annona ſeu præbenda quæ poſtea vacauerit vtiliter promittatur:quia indecorum viſum eſt, quẽ-
quam ſine ſtipendio canonici munere fungi in Eo-
cleſia. cap. relatum. de præbend. gloſſ. cap. 2. de conc. præben. in 6. Pontifex ſanè Romanus ab hac regul-⸗ excipi ſolet, qui beneficia omnia, licet nondum va- cantia, donandi, conferendi, promittendi,& arbitrio ſuo diſtribuendi, ac diſpẽſandi poteſtatem ſibi vnus
vindicat.c.propoſuit, de conceſ. præben. Sed æquius„
erat ac longè decentuis, eum non imperio tantùm, ſed etiam cxcmplo cæteros epiſcopos in officio continere. Nam in tanto faſtigio collocatus, ſi leges, canones ac maiorum inſtituta cõtemnat, exemplo magis quàm peccato nocet Keipub. Chriſtianæ. At- que hinc ſit plerunque, vt non adeò grauis cùm in
reliquos antiſtites, tum in gregem ipſum vniuerſum
*
In commune iubes(inquit Claudianus) ſi quid cen- ſéſque tenendum: Primus iuſſu ſubi, tunc obſeruantior æqutl Fit populus, necferre negat, quum viderit ipſum
eius ſit authoritas.
Authorem parere ſibi: componitur oba Regis ad exemplum: nec ſic inflectere ſenſus Humanos edicta valent, quam vita regentis. Mobile mutatur ſemper cum principe vulgus. Qua pœna autem afficiatur is qui ſuperſtitis ho- minis nondum vacans beneficium impetrat, tracta- tum eſt. Et imprimis conſtat eum eccleſiaſtica com-
munione ſummouerli. c. i. de conceſ.præb. Deinde ſi quo honore gradùũque eccleſiaſtico præditus ſit, eo
priuatur. c. imprimis, 2. q.I. Eſt& pœna infamię ad-
uerſus cũ ſtatuta.z. q. 2. c. audiuimus. Sed ſi quis pro- babili errore ductus mortuum aliquem eſſe credi-
antiſtitis ſedem pecumæ interuentu ſubiiſſe, aut ſi
Achere.(A P. 7. L aſſequendis beneficiis nihil magis fu giendum Aeſt, quàm ambitus& largitio. Qua de re extat ca- non concilij Chalcedonenſ. c. ſi quis epiſcopus. ⁊. q. I. in hæc verba: Si quis epiſcopus per pecuniam or- dinationem fecerit,& precio redemerit ſpiritus ſan- cti gratiam, quæ vendi non poteſt: ordinaueritque per pecuniam presbyterum aut diaconum, vel quẽ-
libet de his qui cognominãtur in clero, promouerit: & diſpenſatorem aut defenſotẽ, vel quemlibet qui
ſubie ctus eſt regulæ, pro ſui turpiſsimi lucri cõmo- do: is qui hoc attentare probatus fuerit, pro prij gra- dus periculo ſubiacebit,& qui ordinatus eſt, nihil ex hac ordinatione vel promotione, quæ eſt pro nego- ciatione facta proficiat: ſed ſit alienus à dignitate
vel ſolicitudine, quã pecuniis acquiſiuit. Si quis verò
me diator tam turpibus& illicitis datis vel acceptis extiterit, ſi quidẽ clericus fuerit, à proprio gradu deci dat: ſi verò laicus, anathematiſetur. Græcè ſic habet. Ei ⁊is‿, εᷣτπισαρᷣν&ςσ ⁷ eiuan. Laigoyeν oinseνo, 39 etg T9d ν ad‿τασηνďν 11 Aεαιο Xdεεν 3 49, Vergo To vGοε εᷣ Qπ Vonρμμᷣmν 2ricuoοποον, 1 Lo⁹πνσν- ny,„ T 90 ur, 929,1 JA⁴αα υαφ,&regbοντ‿ινναντένν 5„ 16 Oœν εντduntesvoy,) rr 90 Gaμoiro a e᷑nddnn 01εμο νιον, eu⁵εινκο ν,) raoPayoud 6εν,„ 5GG riya, 18 ‿νι ςρ, t Ad eeo us⁴ ay olxeiay,5 Toντ dιννειαο. qas*εꝓνρεες, uvνse e 129 iuc:o Gabudy. 2, Verοτονοιννe ννωςι μs⁵ν i ar tueντοενHeν 2eNeide Tueeroyias 1 T 0A, An, S Ae- 79¹1⁹½ 1n aeς rs Pgoyris aar.. 2ε 4. vei- uaxiν τυνέεν. 8i e iε ⁶σεσντενρ Hαωνειν—1 τνς t- raειᷣ d ν na, abe dνει μμανσ, σm ο Ge, 8i ‿ν Aniαυκν⁸ς s, 1α oints&πνυσν⁵ Gaνμοο. Bi AL2 Al-
8
ads„Aàεονσ εναεαεκᷣdο.
Extat& cõſtitutio Anathemij imperatoris, cuius hec verba ſunt, tit. de epiſc.& cler. in Cod. Iuſtin.&c. Si quemquam vel in nac vibe regia, vel in cæteris prouinciis que toto orbe difluſe ſunt, ad epiſcopatus gradum prouehi Deo authore concigerit: puris ho- minum mentibus nuda elecionts conſcientia, ſyn- cero omnium iudicio proferatur. Nemo gra dum ſacerdotij venalitate precij mercetur: quantum quiſ-
que merctur, non quantum dare ſtfficit, æſtimetur:
b-rofectò emm quis locus tutus,& quæ cauſa poterit
eſſe excuſata, ſi veneranda Dei templa pecuniis ex- pugnentur? quem murum integritatis, aut vallum fidei prouidebimus, ſi auri ſacra fames penetralia
veneranda proſerpat? Denique quid cautũ eſſe po- .-. 4 terit aut ſecurum, ſi ſanctitas incorru pta corrüpatur?
ceſſet altaribus imminere profaaus ardor auaritie,& Aà ſacris adytis repellatur piaculare flagitiũ: ita caſtus
& humilss noſtris temporibus eligatur epiſcopus, vt quocũq; locorũ peruenerit, omnia vitæ propriæ in-
tegritate purificet: nõ precio, ſed precibus ordinetur
autiſtes:tantũ ab ambitu debei eſſe ſepoſitus, vt que- ratur cogendus, rogatus recedat, inuitatus effugiat: ſola illi ſuffragetur neceſsitas excuſandi: protecto
enim indignus eſt ſacerdotio, niſi fuerit ordinatus
inuitus. Cùm ſansè, ſi quis hanc ſanctã& venerandã
8 15
4. 4..“ Tr 1
13595 der it, uſtam habere videtur txcuſationem cap. præ- ſentium. 7. q.l. Qua de re Philip. Decius in quodam reſponſo difſeruit. concil. 398. b
Omnem ambitum à collatione beneficiorum procul eſſe
——— —y“—— —— 8

1506 1596
quis vt alterum ordinaret vel eligeret, aliquid acce- piſſe detegitur: inſtar publici criminis& leſæ maie- ſtatis accuſatione propoſita, à gradu ſacerdotij re- trahatur: nec hoc ſolũ deinceps honore priuari, ſed perpetuæ quoque infamiæ damnari decernimus, vt eos quos par facinus coinquinat& æquat, vtroſque ſimilis pœna comitetur. Quod autem de ordinatio- ne dicitur, ad beneficiorum conceſsionem pertinet, quæ olim cum ordinatione ipſa ſeu promotione crat coniuncta, vt libro primo diximus. cap. ex mul- tis, I. quæſt. 3.9i quis igitur largitione ad ſacrum mi- niſteriũ promotus, aut beneficium aſſecutus fuerit, ab eo fepelli& ſummoueri debet, cũùm irrita ſit ac nulla talis promotio. cap. ſanctorum, 1. quæſt. I. cap. cum clerici, de pact. Nec refert an quis pecuniam, an aliquid pro pecunia paciſcatur: quia omnes huiuſmodi pactiones iure pontificio improbantur:
uibus interuenientibus, gratuita dici non poteſt collatio. cap. quàm pio,. queſt. z. cap. vlt. de pact. Hic
autem ambitus vulgò Simoniacus dicitur à Simo-
ne quodam apoſtolorum contemporaneo, qui mi- rificam illam diuinamq́ue vim ac poteſtatem ſpiri- tus ſancti gratiam infundendi per manuum impo- ſitionem, quam habebant apoſtoli, ab ipſis emere& mercari voluit. Acto. cap. 8. Quiſquis enim rem ſa- cram ſpiritalõmque precio ſibi parat, aut alia re quæ precij vice fungatur, hunc Simonicum, quaſi Simo- nis illius æemulum& imitatorem, appellamus. Nec quicquam intereſt an ordinatori, an alij, qui fortè
competitor noſter ſit, largiamur aut promittamus. Quòd ſi quis litẽ habeat beneficij nomine,& aduer-
ſario alias liti cederc nolenti pecuniam det vel pro- mittat ob ſumptus in litem factos,& vexationis re- dimendæ cauſa hæc deciſio tranſactiõque non vide- tur ad Simonicum ambitum pertinere-ſpeciem ta- quandam ambitus habere dicitur:& vt fraudibus via præcludatur, meritò improbata eſt, niſi authori- tate antiſtitis iuſta alqua probabilique de cauſa fiat. c.cum pridem, de pact. c. conſtitutus, de trãſact. Cuùm igitur ambitus verè non ſit, ſed commentitio iure pro ambitu habeaur, pœna tranſigentem non teneri vulgò regeptum eſt: quamuis tranſactio irrita
ſit. not. in d. c. conſtitutus, Sed quæritur an librariis,
ui tabulas ad fidem ordinationis faciendam con- ſcribunt, recte aliquid detur. Et generaliter conſtitu-
tum eſt à Gregorio„ne quid eo nomine accipiatur. cande Senol. Quol pjeriqae ſe jntellgendum cenſent, ſi huiuſmodi ſibrariis publicè ſalarium præ- beatut. Nam alioqui opera eorum videturaliqua remuneratione digna. Et ſanè Baſilienſis ſynodus pro labore ſcribentis moderatam dari mercedem ſtatuit. Seſsio. 21. Idque Iuſtiniani conſtitutionibus conſentaneum eſt, quibus quantitas deſcribitur, quæ miniſtris epiſcopi oidinantis, ab eo qui ordinatur danda eſt. Nouel. 123. Sed etſi quis ex ſubſtantia fa-
cultatibuſque ſuis aliquid Eccleſiæ offerre velit, non
priuatim aliquibus perſonis eccleſiaſticis, id ah eodẽ Iuſtiniano non ſolùm permittitur, ſed etià maximo- ere commendatur. Verùm ab inuitis nihil exigitur, modica illa quantitate excepta, quam pro enthro- niaſtico idem definiit. De annuo vectigali, quod vnulgò Annatam vocant, 4 nouis antiſtitibus exigi ſolito,& explicata lex lulia de ambitu.( A P. III.
Franciſci Duareni luriſc.
I7 Sitatum eſt apud nos,& Leonina conſtitutio-
ne, cuius ſæpe meminimus, confirmatum ge- nus vectigalis, quod vulgus Annatam vocat. Nam cùm primum recens lectus eſt,& à rege nominatus, aut epiſcopus aut cœnobiarcha, Romanus pontifex anni integri fructus eius beneficij percipit, eõ ſque ſi. bi ſtatim ſolui ac repræſentari curat. Hoc vectigaſ quod annuum appellamus, non quòd anniuerſa-
rium, ſed quòd vnius anni ſit, quidam à Bonifacio
nouo inuentum, alij à Ioanne 22. ſcribunt. Platin. Sæpe autem quæſitum eſt, an iure poſsit exigi. Et hæc ferè Theologorum eſt opinio, iuriſque pontifi- cij conſultorum, Romanum pontificem lege ſi- moniaci ambitus, vt cæteros epiſcopos teneri, ſi pro ſacris miniſteriis pecuniam accipiat. not. in cap. I. de ſimon. Nam præter canones, quos ſuprà citauimus, qui pecuniam omnino exigi vetant, hoc genus ve- ctigalis à ſynodo Baſilienſi damnatum eſt:& pœna ambitus aduerſus eos qui hac via ad ſacra miniſte- ria Eccleſiæ graſſantur, atque adeò aduerſus ipſum
pontificem ſtatuta. Sefl. z1. Nec ſatis perſpicio vt ſe
excuſare poſsint hoc modo promoti à pontiſice, quo minus in canonum pœnam incurrant,& tan- quam vitio creati,vt veteres loquebantur, dignita- tem honoremque eccleſiaſticum amittant, ſi quis ad priſcæ inſtitutionis normã potius, quàm recepte
conſuetudinis, hæc exigerevelit. Nam quoquo ſe
vertant pontifices, quibuſcunque decretis, conſtitu- tionibus pactiſque hanc exactionem tueantur, diui- num oraculum ſemper eis opponemus: Gratis ac- cepiſtis, gratis date. gloſſ. pragmat, titu. de annat. Quod cum ita ſit, conuentio inter regem noſtrum, pontificemque Leonem inita turpis omnino ac in. honeſta quibuſdam videtur, ideõque pro non ſcri- pta haberi ac reiici deberc: ita tamen vt cætera ca- pita eiuſdem conuentionis, quæ à ratione honeſta- teque non abhorrent, nihilominus obſeruentur. Non me latet, à iuris ciuilis authoribus pollicita- tiones probari, quibus ob ſacerdotium pecuniam Reipub. quis promittit. titu. de pollicit. Sed alia cau- ſa eſt ſacerdotiorum Chriſtianæ religionis, vt ex iam dictis conſtat. Deinde vltrò offertur Reipub.ca pecunia, nec cã promittere, aut non promiſſam dare quiſquam cogitur. Nec verò inficias eo ex fructibus beneficiorum partem aliquam decerpi poſſe, ſi ne- ceſsitas aliqua magnaq́; vtilitas Eccleſiæ id flagitet. Verùm id coacto concilio fieri debet, vt appareat in Eccleſiæ gratiam& vſum reuera, non in priuatum paucorum hominum commodum eas facultates erogari& impẽdi. Quod& in ſynodo Conſtãt. de- cretum eſt. Seſ. 43. Sed obiiciunt aliqui quod Mo-
deſtinus ait, legem luliam de ambitu Romaæ ceſſare,
quòd magiſtratuum creatio ad principis curã perti- neat, non ad populi fauorem. l.. ad legẽ Iul. de amb. Idemque digendum putant de pontifice Romano, cuius in Eccleſia ſummus eſt principatus, vt ambi- tus argui non poſsit. Quibus ego breuiter reſpon- deo legem Ilultam aduerſus cos ſatam eſſe, non qui Reipublicæ palam aliquid dabant, quod nulla lege vetitum erat,tit.de pollicit. ſed qui populum viritim diſtribuendo pecuniam clandeſtinis largitionibus corrumpebant. Proinde ea lex in iis magiſtratibus locum habere non poterat, quos princeps, nõ popu- lus, creare ſole bat. Verũ vt gratis dẽtur hec ſpiritalia
ſacraque

onem inita turpis ommm ànderur, ideoque pi debereita tamen nc
entionis, qux à rationehſ
rent, mihilominus obſe rs ciuilis authoribusy
idus ob ſacerionum a irtit vtu. de pollicit. Ktin um Chriſtianx fchgos, Deinde vlmò offertutlend mirtereaut non ptomilu
De ſac. eccleſ. miniſt. ac benef. Lib. V I.
ſacraque munera, nec eo nomine quicquam acci- piatur, epiſcopis omnibus aC pontificibus& Voce diuina,& ſacrorum conuentuum canonibus præce- ptum eſt, quandoquidem eorum cupiditati& aua- ritiæ aliter occurri non poterat. Ac vt obiter de principe dicam, quod diſsimulari non poteſt, quan- uis nulla lex principem coerceat, nihil tamen vide-
tur magis à regia liberalitate, ſplendore& maieſta-
te alienum, quàm ob munera publica à ſubditis pe- cuniam exigere: id quod luſtinianus noſter in qua- dam conſtitutione grauiter& copiosè demonſtrat,
ac dedignari ſe ait imitari eos qui ante ſe imperio
ræfuerant, qui pro pecuniis conferentes munera publica caſtigandi eos qui malè& iniuſtè verfabã- tur in munere ſuo, poteſtatem ſibi ademerant. Sed memoratu dignum eſt, quod idem ait, atque vtinã
principes noſtri hoc corruptiſsimo tempore ſæpius 2 3 X„„, T
id expenderent, A'Hꝓνολονένν as 2as raAανε ες æoynęias ae0‿ιον τ σ τπμραςω. Pecunias ex magi-
ſtratibus colligere, omnis iniquitaris& iniuſtitiæ principium eſt& finis. Nouella 8. vt iudic. fine uoquo ſuffr. Huic confentaneum eſt& quod Lam
pridius de Alexandro Seuero ſcribit, Honores iuris
gladij nunquam vendi paſſus eſt, dicens, Neceſſe
eſt,vt qui emit, vendat. Ego non patiar mercatores poteſtatum: quos ſi patiar, damnare non poſſum.
Erubeſco enim punire illum hominem qui emit & vendit. At hodie, ò turpem notam horum tem- porum quotuſquiſque abſque precio, eõque ingen- ti, ad vllum magiſtrarum in Kepublica noſtra pro- uehitur: Nam etſi prineipes eam nundinationem
minimè probare ſoleant, in iis quidem certè magi-
ſtratibus, qui iuri dicendo præficiuntur, nemo ta- men eſt qui neſciat ea munera ſuffragatores auli-
cos, velut in auctione licitationéque publica gran-
dius pretium numerantibus addicere ſolitos eſſe. Itaque vix vllus hodie reperitur commendatione
virtutis& doctrinæ vllo honore auctus in Republi-
ca,& cui idem vere dici non poſsit, quod Caium
Cæſarem Syllæ quondam obieciſſe ferunt. Cùm
enim Sylla indignabundus Cæſari, ſua ſe in illum poteſtate vſurum eſſe diceret, ridens Cæſar: Recte, inquit, tuum putas eſſe magiſtratum, quem tuis pe- cuniis comparaſfſf¼. De annuis ſaue penſionibus, quæ beneficiâs velut ſerui- tutes quædam imponuntur. CAP. III
Eneficia cùm vacant, integra& ſine vlla dimi-
„
*
D nutione debent conferri. Quare ſi partem re- dituum antiſtes beneficium conferendo retincat, in legem ambitus committit. tit. vt eccle. benef. ſine
dimi. Sed nec duobus idem beneficium conferre,
aut inter duos idem beneficium diuidere poteſt, ni- ſiex iuſta aliqua cauſa rite legitiméèque talis diui-
fio fiat.c.maioribus. c. vacante, cap um cauſam, de
præb. Recoptum tamen eſt, vt quamuis vni tantùm detur beneficium, nihilominus ei onus imponatur certam portionem ex beneficij réditibus alteri ſingulis annis pendendi. Quod genus penſitationis annuum neutro genere appellari poſſe arbitror: id-
que exemplo veterum quos ita locutos eſſe crebrò 4 animaduerti. l. ſcio.§.vxori. l.icut annuum. l. Titia. S. qui Marco, de ann. lega. l. ex annuo.. ſi ſtipulata, de donat inter vir. Eſt igitur hoc annuum de liba-
n e
minus ac mag ni annuæ obnoxium reddit. Tertia cauſa eſt, cùm
tio quædam beneficij, qua ex eo quod vniuerſum beneficiarij foret, pars quædam alicui confertur. Sic enim id nobis vtcunque deſcribere ac delinea- re viſum eſt, exemplo Florentini Iureconſulti in legati definitione.l.egatum, de dega. 2z. Sunt autem huiuſmodi annuorum tria genera. Quædam enim ob ſacrum ſpiritalẽque munus penduntur: vt cùm in eccleſia aliqua conſtituitur à monachis vicarius, qui eccleſiam ac populum regat: nam huic ex redi- tibus fuis partem aliquam idoneam erogare co- guntur. c. de monachis. c. extirpandæ, de præben. c. I. de præben. in 6. Item cùm præter eccleſiæ recto- rem ſiue paſtorem clericus quiſpiam ad eccleſiæ
miniſterium neceſfarius inſtituitur: cui etiam por-
tio redituum beneficij debet à rectore ipſo ſuppe-
ditari. c. conquerente, de cler. non reſid. Ac tametſi
beneficij, vt ita dicam, hi domini non ſint, ſed hane portionem velut vſufructuarij,& à dominis quo- dammodo accipiant, tamen hoc ſtipendium à vero iuſtõque beneficio non diiffert, cùm ob ſacrum ſpi- ritaleque miniſterium detur. Alia funt annua, quæ ob munus aliquod profanum ac, vt loquimur, tem-
porale, præberi ſolent, vt puta, aduocatis eccleſiæ,&æ
iis qui fonitus tinnitüſque campanæ curã gerunt. Et hæc annua profana omnino ſunt, quæ ob profa-
num officium profaniſque hominibus tribuuntur. cap. quicunque. 1². quæſt. 2, c. poſſeſsiones. 16. quæſt.
I. Rota in clemev. I. de rebus eccl. non alienan. Alia ſunt quæ abſque vllo onere ac miniſterio cõcedun- tur,& da α 49, dνννχ̈ proueniunt: de quibus hic potiſsimũ tractaturi ſumus.Ac in primis ſcien- dum eſt, certis ex cauſis hæc onera ſeruitutéſq; be- neficiis imponi poſſe, non ſolùm à pontifice Ro-
mano. ſed etiam ab aliis antiſtitibus, qui inferiores
dicuntur. Iraque ſi in fraudem, aut abſque cauſa le- gitima annuum alicui attribuerint, nihil actum eſſe intelligitur. c. extirpandæ, de præb. c. audiuimus, de
colluſ. deteg. Sed voluntas Romani pontificis pro⸗ iuſta legitimaàque cauſa habetęyr in re beneficiaria.
cle. i. vt lit. pend. Prima igitur cauſa eſt, cùm uis beneficiũ eiurat, ac dimittit in gratiã alterius, hoc conſilio, vt pars aliqua fructuũ, vnde ſe tueatur, ei
ſalua maneat. Nã etſi huiuſinodi conditio à Simo-
niaco ambitu propè videatur abeſſe: not. in cap. ex parte, de off. deleg. tamen quia totũ negotiũ in vo-
luntatẽ arbitriumq; pontificis cõfertur, cõuenit in- ter omnes iuris põtificij doctores impunsè id licere. Et fanè iuſtiſsima plerũque huius rei cauſa poteſt
eſſe, vt ſi ponamus paſtorem alicuius eccleſiæ ſenio
confectũ velle miniſteriũ ſuum cum bona pontifi-
cis venia alij cedere, nec tamen eas facultates habe- re, vt ad victũ ei ſufficiant: idque alibi annotatũ eſt. Secunda cauſa eſt, cùm duo permutare cupiunt be-
neficia ſua, ſed vnum longè opimius eſt ac vberius
altero: tunc enim ipſis conſentiemtibus pontifex
gis tenue beneſicium certæ præſtatio-
lis inter duos beneficij alicuius nomine orta eſt.
Quo caſu ſolet pacis cõ cordiæque cauſa ita res de- eidi, vt vnus beneficiũ obtinear, alteri annuũ ex eius benefici) fructibus præbeatur. c. niſt eſſent, de præb.
Sunt& aliæ caufæ, quas commemorant paſsim
iuris pontificij doctores, ſed has tantùm vſus foren- ſis probat in Gallia. Nam etſi quis bene meritus ſit
Rr
— 4— 1 A 3 4 4 E rr ee eeh= eef ee eeee Aeetere Se eer ve—“———
1597
——— 2 88 ——————-————— ———— 4— aͤxPN2„f——————.—— 2——————————— eni Stee einieeeeee niSer 3 ee er rteeerrreeteeieer ve— Tre3e Eere reee iePere 4— 1 2..—————.——— EaeT uEeeaue 8 Mherenee et ere nerrrereereen 3 2————————— 1 4— 4 8 4— 8 8 8* — 4—————— 4 —-:— 4————— 2——ÿ ö— S ese— 2— 4 8 —„“Zſ]“— e 4—“ 8...ͤͤͤdͤooͤooooooo 7 4

1598 de eccleſia, aut inops, vel infirma valetudine ſit, iu- ſta hæc cauſa annui dandi ex bonis eccleſiaſticis habetur. c. poſſeſsiones, 16. q. c. quicunque, 1z. q. z. Ol- dra. conſ. 226. Et hoc prætextu Romanus pontifex Cardinalibus Romanæ eccleſiæ annua attribuere conſueuit, quòd abſque eo reditu ſplendorẽ ſuum (nam luxum dicere non auſim)tueri nequeant. Ve- rùm vt ſupra diximus, quæ cauſa eum mouerit, in- quirendum non eſſe vulgò tradirur. Anunuum, de quo hlc loquimur, beneficium ecccleſiaſticum non oſſe. Nunua huiuſmodi inter ſacra beneficia non recenſentur, vt iam admonuimus, o: præterea. de tranſact. Proinde quæ de beneficiis conſtituta ſunt iure pontificio, ad ea minimè pertinent. cap. quamuis, de præbend. in 6. not. in c. ad audientiam, de reſcript. Exempli gratia. Laicis hominibus non
minus quàm initiatis attribuuntur: quia nullum fa-
crum munus miniſteriümve deſiderant, ideòque contracto poſtea matrimoni9 nõ amittũtur. Quod tamen plerique accipiendum eſſe aiunt, niſi cùm cedenti beneficio ſuo annuum conſtituitur. Quo caſu, quia loco beneficij datur, naturam quoque be- neficij retinet. l. ſi cum.§. qui iniuriarum. ff.ſi quis
caut. Præterca mortuo creditore non dicitur vaca-
re, vt impetrari ſicut beneficium aliquod poſßit, ſed velut vſusfructus extinguitur. Remittitur etiã abſ- que vllius pontificis venia, licet beneficio ſe abdi- care nemo poſsit, ſine pontificis authoritate. tit. de renunt. Cùm enim priuatum alicuius hominis cõ-
modum tantùm reſpiciat, cur ipſi de eo paciſci ar-
bitrio ſuo non permittetur:? l.ſi quis in conſcriben- do. C. de pact. liure mandato. C. mand. Excipitur
annuum quod authoritate pontificis pro alimentis
alicui attributum eſt. Nam ius ciuile non patitur, vt tranſactio de alimentis ſine decreto interpona- tur. l.cum hi. de tranſ. Item poteſt hæc penſitatio, vt alius gujuis reditus, pecunia redimi. Verùm ob eã, de qua iam diximus, cauſam pontificis authoritas accedere conſueuit. Atque ita vulgò ſolent conci- pi tabulæ, quaſi aliquot annorum penſionibus re- præſentatis, ac vt loquitur Seneca, in anteceſſum datis, liberatum ſit ea ſeruitute beneficium. Adhæc, ſi annuum ita ſit alicui attributum à pontifice, vt illud in alium tranſcribere poſsit, nihil prohibet eo nomine pecuniam velut ab emptorc accipi. Sed rard hanc tranſcribendi emancipandique faculta- tem pontifices concedunt, vti accepimus. Denique non ſicut beneficium, ita etiam hoc ius, quod pro- fanum eſt, cum beneſicio permutare licet, quia ſa- crarum ſpiritaliumque rerum cum profanis per- mutatio nõ admittitur. c.vlt. de rerum permut. gl.
pragm. tit. de coll.§. ite m quod ad vniuerſitates. in
*. 3
verb. beneficiorum.
7
8
Franciſci Duareni luriſcon.
gi dubium non eſt, niſi ex conceptione di plomatis aliud actum eſſe appareat. d. c. niſi eſſent.vbi glo. qe præben. Cùm enim ferè non concedatur alicui à pontifice„niſi in perpetuum,& quàm diu vixerit, ratio non patitur, vt finiri morte beneficiarij dica-
tur. Quod& de præteriti tẽporis penſionibus, quas
vetus poſſeſſor beneficij debuit, accipiendum eſſe videtur, ad quas eccleſia ſiue beneficiũ obligatum eſt.l. imperatores. ff.de pub.& vęctig. Nec ideo mi- nus aduerſus veterẽ poſſeſſorem, ſi fructus in vſum
cccleſiæ non impenderit, aut eiuſdẽ fato functi hæ-
redem agetur. Atque ita creditoris erit electio, vtrũ conuenire malit, not. in c.i. de ſolut. Cùm autẽ yſu- fructuario cõparetur is, cui annuũ attributum'eſt, tractari ſolet, an onera quæ dicuntur patrimonialia
ſubire cogatur. Et certum eſt hoſpitalitatis onus,&
alia huiufmodi guæ ordinaria ſunt, benefisiario in- cumbere, cùm eo nomine maiorẽ partem fructuum
extra ordinem indicuntur, proportione ſuſtinet is
qui annui nomine partem fructuum capit. l. hacte-
nus. de vſufr. l. neque. de impen. in reb. dot. fact.
Beneficium purè ac ſimpliciter conferendum eſſt.
Via beneficia gratis conferenda ſunt, vt ante
X diximus, receptum eſt, collationem ſub con- ditione fieri non poſſe. c. vlt. de pact. not. in c. ſigni-
ficaſti, de elect, Excipitur conditio quæ ineſt çolla- tioni, quamuis forte non exprimatur, vt puta, ſi va- cat beneficium,&c. gl. in c.. de elect, in 6. Nam ea adiectio abuſiuè tantm conditio appellatur: nec vllã vim ſuſpendendi negotiũ, quod geritur, habet. l. muro. de tute. gloſ. c. ſignificatum, de præb. not. in I. actus legitimi. de reg. iur. Quod autẽ dicitur ſub conditione beneficium inutiliter conferri, de infe- riorihus antiſtitibus vulgò accipi ſolet, non de Ro- mano pontifice. Huic enim liherũ eſſe aiunt, quan- cunque libuerit conditionẽ adiicere collationi, mo-
do ea in crimen ambitus iure diuino prohibiti non cadat. cle. I. vt lit. pend. not. in d. cap. ſignificaſti. Ea-
dem eſt alternatiqnis ratio quæ conditionis: idque
à pontificij iuris doctoribus pleriſque in locis me-
moriæ proditum eſt. not. in c. paſtoralis. ⁷. q.i.in e. z e elect. in 6. Fel. in c. 2. de appel.
Au abſque ſcriptura benefici collatio valeat. (ae.. — pontifex beneficium ſe alicui gõfer- Ire pronunciauit, ius ei acquiſitum eſſe intelligi- tur, tamerſi nulla ſcriptura, nullumve diploma, ca de re confectum fucrit c. inſtitutionis. 33. ꝗ.z. Itaque
mortuo ſtatim pontifice à quo bencficium nudo
ſermone collatum eſt, irrita minimè e ſt collatio, ſed debent à ſucceſſorę diplomata& literæ expediri,
in quibus eius conceſsionis mentio fiat. Bal. in l.hu-
Va ſit poteſtas& effectus annui, nonnihil an- Ate demonſtratũ eſt. Sed hic locus aliquanto
pleniorẽ diſputationẽ exigit. Itaq; animaduertendũ eſt hoc ius ſimile quadantenus eſſe vſufructui, quia iunctæ, de elect. auth. de mand. prin. Proinde ad
cum perſona extinguitur.§. finitur. Inſtit. de vſufru. Prærterea beneficio ſic inhæret, vt ipſum ſequatur
ad quamcunque perſonã tranſeat. e. ſi quis laicus. 16.
q. J. Nã mortuo beneficiario hoc anmium à ſucceſ- ſore, qui in vacantem locum ſuffectus eſt, poſſe exi-
manũ. C. de leg.& in l.vlt. C. de conſer. ma. c. literis. de reſcript. Quæ literæ ad probationem neceſſariæ eſſe dicuntur, contra communes regulas: nec licet
beneficiario antequã eas literas acceperit, quicquã attingere, quod ad beneficium pertineat. extra. in-
fidem collationis faciendam teſtes non ſufficerent. Panor. in cap. in noſtra. de reſcript. not. in l. pactum
quod. C. de pact. præterquam in exceptis caſibus, de quibus non indiligenter ab aliis tractatum eſt.
Fel. in

olclignficatum,de pai e ſcgaul. Quod autè d cium inutiliter confem, uie enim liderũ eſſe ai nditionẽ adiicete colli mditus iute diuino pros end.noc in d. capii
nis mtio qur condtim locdocibus pleriſque ih
De ſacr. eccl. miniſt.ac benef. Lib. VI I.
Fel in rub. de conſtit. Tametſi Iaſon ex facto con. ſultus ſimpliciter reſponderit, ſcripturam neceſſa- m non eſſe. in l.cum proponas filios. Q. de pact.
riam non e a8] 4. Quæ autem ſit authoritas ac fides literarum, ſiue
tabularum, quæ ab antiſtibus conficiuntur, quando- quidem diffusè ab aliis agirata eſt quæſtio, eam impræſentiarum omittemus. not. in cap. poſt ceſsio- nemde probartr.
CrOy iys HagkAr BENEEICIARIDS
1IN BENEFICIO SVO,
ErT QVEMADMODVM
beneficia retineantur,& conſeruentur.
113 ERK SEPTIMV S. AG A ENTAäA.
Omne ius noſtrum, inquit Vlpianus, l.vlt. de legib. aut in acquirend
„* 1* 4
aut in conſeruando, aut in amit-
cendo conſiſtit, caque diuiſione fæpe vſi ſunt noſtri iuris authoics, lib.&. Digeſt. quorum exemplum hic
nos ſecuti poſt acquiſitionem beneficiorum operæpretium duximus,& de eorum conſeruatione aliquid
ſcribere, tametſi is locus à cæteris vulgò prætermiſſus ſit.
dinaria atque indittiz.(. I.
ſs ͤͤ Eneficium eccleſiaſticum, vniuer
4 5
ſitas quædam eſt variis ex rebus Mh conſtans, quibus loco lipenchi cuiuſdam beneficiarius fr
— S
ſion
uibus nulla terræ portio data fuit, cum Moſes He-
bræis poſſeſsiones diſtribueret. c.1. de deci. iuris põ-
tificij doctores contendunt, iure diuino eam ſacer- dotibus noſtri temporis deberi: quod& pontificum aliquot conſtitutionibus expreſſum eſt. c. parochia- nos. c. in aliquib. de deci. Sed exiſtimant ferè theo- logi non ideo quenquam iure diuino ad eam præ- ſtationem aſtringi dcendum eſſe, cͤm ea lex abro gata ſit, nec hodie nos liget, vt autè diximus. gl.c.ĩ de decimis in 6. Sunt qui aſſerant, nos ita demum
obligari ad decimam dandam, ſi voto ad id nos
0 G
uitur.
concilio prohibitum, quod tempore Alexan. III. ante quadringentos annos habitum eſt Romæ,& 9
1
s hoc ius transferatur. cap. prohibemus. de deci. ap.cum apoſtolica, de his quæ fiunt A præla. Ante illud conciliom ſacræ decimæ ius, clientelæ titulo militibus attributum fuerat à principibus quibuſ- damaidque totius cleri conſenſu, quòd Eecleſiam populümq; Chriſtianũ aduerſus religionis hoſtes propugnarent. Et huius rei authorem fuiſſe in Gal- lia Carolum Martellum annalibus noſtris prodt- tum eſt. Sed quia id pernicioſum Eccleſiis vide- batur, ſynodus decreuit, vt ex eo tempore dicima in laicum transferri non poſſet. Quamobrem qui iure clientelæ ſacram decimam ſibi vindicant hoc tempote, cam aute ſynodum illam Lateranenſem
ſibi, vt clientibus eccleſiæ conceſſam fuiſſe con-
tendunt. Cunus rei quia difficilis eſt probatio, vti- litatis cauſa receptum eſt, vt vetuſtam poſſeſsio- nem iſtius iuris clientelaris, id eſt, quæ hominum excedat memoriam, probare ſufficiat. not. in cap. cum apoſtolica. de his quæ fiunt à præla. Ad deci- mam autem beneficiariis curionibus præſtandam, adeo obligatur populus, vt nemo excuſetur, niſi huius muneris vacationem impetrauerit, quæ à pontifice Romano imperrari ſolet. 3 dilecte eed ſuggeſtum.cap. ex parte. cap. licet. c. a audientiam. cap. à nobis. de deci. Nam conſuetudine ſeu longa poſſeſsione hoc ius omnino non tollitur, quamuis
minui poſsit,& decima in duodecimam aut aliam partem, quæ minor ſit conuerti. not. in cap. in ali-
quibus, de deci. cap. commiſſum. eo. tit. Ex his quæ
iam, dicta ſunt exiſtit quæſtio, de noualium deci- ma, cui ſcilicet debeatur, an curiont beneficiario, an verò alij cui ius facræ decimæ acquiſitum ſit.
Nouale autem hic intelligitur proſciſſus nunc pri-
mm ager, qui ante deſertus, nec poſt hominum memoriam cultus fuit. cap.. quid per noualc. de verb. ſign. in decret. l.vlt. de ter. moto. quamuis non-
nunquam aliter accipiatur. I. fylua.§. noualis, de
verb. ſig. Ad quæſtionem igitur propoſitam vt bre- uiter reſpondcamus, ſciendum eſt imprimis laicos
qui ius ſacræ decimæ ſibi vindicant, ex noualibus
longi temporis poſſeſsionem. c. cum contingat. c. cum in tua. de deci. Laici verò huius iuris capaces non eſſe dicuntur: quia ob ſacrum ſpiritaléque mu- nus clericis conceſſum eſt. Eſt enim Lateranenſi
percipere poſſe, ſed curiones ipſos potius, quibus ſolis hoc ius olim competebat. De monachis autè, qui olim laici erant, nunc ferè ſunt clerici,& aliis huiuſmodi beneficiariis paulò difficilius eſt iudiciũ
Rr 2
2.. areen——— ,—,“ 8 1———
1599
““ 8 v“ ————OQBOBOBũõn——
buſdam pontificum decretis, ne in homines lai-
W——yõIuu 4 3 4
*—
—— ———y-—

1600
propter conſtitutionum pontificiarum obſcurita- tem. Sed vulgò receptuùm eſt, ſi ius ſacræ decimæ, in certa parœcia diſertè conceſſum eis fuerit, deci- mam quoque noualiũ ipſis deberi. c. ex parte, de de-
ci. quia verba indefinita ad futurũ quoque tompus referuntur. l.ſi ſeruitus, de ſeruitut. vrb. præd. Quòd
ſi longa poſſeſsione id ius acquiſieri nt clerici, deci-
ma noualiũ non ipſis ſed curioni debetur, quonmiã
in loco recèns proſciſſo nullã vnquam decimam
perceperunt. Ideõque vſucaptũ ab eis hoc ius verè
dici non poteſt. c. cum contingat, c. cum in tua, de deci. Addendũ& illud eſt, quamuis ei qui lõga for-
taſsis pôſſeſsione decimam ſibi acquiſiuit, nomina-
tim decimæ nioualtũ ius ita tributum fuerit,vt non aliter ac decima vetere ea fruatur conceſsionẽ ta-
men huiuſmodi dimidiam partẽ non excedere, ne
curiones& paſtores eccleſiarũ parœciarumꝗque ni-
mis grauentur: id quod Aléxandrina conſtitutione
plenius continetur;c. ſtaruro, de deci. in 6. Hactenus de legitima ordinariaque decima ſatis pro inititu-
t dictum eſt. Eſt autẽ aliud genus decimæ, quam
ideo extraordinariã& indictam vocare poſſumus, quod à pontifice Romano prætextu belli hoſtibus
2 r..... r. 7. noſttæ religionis inferendi, alteriuſve neceſsitatis
extra ordinẽ beneficiariis indicatur. cle. vlt. de dec. & eo: tit in extrau. Hodie hanc decimã rex in Gal- lia beneficiariis indicere ac imperare pro poteſtate
ſolet, nec vllum ferè certius atque expeditius, quàm ex decumana iſta pecunia vectigal habetur. pe puuus,,,(A 11. APFünes decimæ ſunt primitiæ, id eſt, primi fru- A dus ex agro ſuſcepti. Nam& hi lege Moſai- ca offerri iubebantur Deo, quamuis certa non eilet definita quantitas, ſed offerentium arbitrio dereli- Cta,yt Hieronymus ait,. de deci. Itaque prætextu legis diuinæ ad certam eo nomine præſtationem populum hodie cogi non poſſe inter omnes con- Uenit. Nec dubium eſt, quin ea conſuetudo, cuius méminit Hieronymus, quæ modum defiuierat, cõ- traria conſuetudine abrogari& antiquari potuerit. d.. de deci. Et hunc ſanè morem primitiarũ offe- rendarum videntur ab Hebræis ipſis accepiſſe Ro- mam, quos ſcribit Plin. lib. 18. deguſtare vina aut nouas fruges ſolitos non fuiſſe, priuſquam ſacerdo- tes primirias lihaſſent. (Jkarones dicuntur quæcunque à piis fideli- X Abüſque Chriſtianis offeruntur Deo& Eccle- ſiæ, ſiue tes ſoli, ſiue mobiles ſim. Nec refert, an le- gentut teſtamento, an aliter donentur. c. qui obla- tiones, S. clerici. 33. q. 2: n0t. in c. cauſa. c. cùm inter, de verb. Et hoc vocabulo vſus eſt VIpian. c.5 tit. de donat. inter vir.& vxo. Veteres offerumenta voca- bant, authiqre Feſto. Verum hæc inualuit conſueru- do loquendivt oblationes ſpecialiter dicantur, quæ altari offeruntur in ſacra liturgia, quam vulgus miſ Lard lulhinianus noſter 2yiau eeyaofaoay appellar Nouel. 23. Huiuũſque oblationis, quæ apud vęteres Vfitata fuit, T'heodo. meminit c. de his, 10. q.1. G. om- nis, de conſec. diſt. j. lib.. eCcl. hiſt. c. 8.& nos ſupra aliquid attigimus lih x Pt her omnes blationes:- cur& decima, de qua iam diximus, inter res ſacras ſpiritaleſque numerantur: adeò vt clerici tantùm, non etiam laici, eas capiant. c. quia ſacerdotes. c. ſan-
Franciſci Duareni Iuriſcon.
ctorum.c.vlt. 10. q.i. Cùm autem in bonis ac rediti- bus recenſeantur eius eccleſiæ cui offeruntur, meri- tô dicendum eſt ea ad eius eccleſiæ rectorem gu- bernatoremque pertinerc. Panor. in c. paſtoralis, de his quæ fiunt à præla. ſine conſen.
... 4 .
De diariis, quæ Aiſtributiones quotidianæ appellantur, E cur hoc genus erogationu adinuentum ſit.
GA B. rIII b Anonicorum beneficia ao præbendæ duabus K ex rebus ferè conſtant. Nam in quibus eccle-
ſiis eſt præbendarum diſtinctio, certa prædia ac poſ
ſeſsiones obtinent ſinguli, quas ſic in poteſtate ſua
habent, vt reditum ab alio quopiam accipere ne- ceſſe eis non ſit. Fructus autem huiuſmodi ſibi ac-
quirunt, ſi præſentes ſint in ciuitate, quamuis in tẽ.
plo quotidie non pſallãt, aut pſallentibus non aſsi-
ſtant. Nam quia canonicorum collegiũ velut qui- dam ſenatus eſt eccleſiæ, vt diximus lib. i.permulta ſunt ad eorum munus pertinentia, quihus exequen- dis eccleſiæ non minus, imò verò magis prodeſſe poſſunt. Hoc enim pſallẽdi munus quamuis negli- gendum non ſit, tamen olim inferiorum tantum- modo clericorum fuit, nec inter præcipua, ac ma gis eccleſiæ neceſſaria habitum eſt. Quod& ſuprà admonuimus lib. i. Præter eas poſſeſsiones qui pfal lunt in templo, aut ſacris cantionibus interſunt, quamuis plerunque in collegium canonicorum co- optati non ſint, hi in ſingulos dies, atque adeò ho- ras ſtipem recipere ſolent, ac veluti quaſdam ſpor- tulas, quibus à manu vulgò nomen inditum eſt, quòd tantùm præſenti in manu tradantur. c. olim, de ver. ſign. Sunt qui diſtributiones quotidianas ap- pellent non ineptè. Ego à Latinis Diaria proprie vocari ſcio. Qua voce Iuſtiniamun, quamuis Græ- cè ſcribentem, Nouel. 123. vſum fuiſſe ſcio. Verba eius hæc ſunt de diaconiſſa loquentis, quæ cum ſuſpecto aliquo viro habita:& e raπν ere ,rra eε„ CA‿αεQσαινO⁸ Wengerias 39 ry iia Naiu εeιονοενιεμέν,&y Keνανε μνρναας̈εερνεc. Videtur autem hoc erogationis genus ideo exco-
b gitatum eſſe, vt cùm à beneficiariis vulgò contem-
neretur pſallendi aut ſacris aſsiſtendi mumus, quaſi proprium ipſorum non eſſet, ſpe huius dianomes & mercedis illecti, id munus amplecteretur. Nam iis tantuùm qui ſacris interſunt hæ ſportulxæ diſtri- buuntur: non aliis, niſi fortè eos excuſèt valetudo, &c. ꝗ. de cxtero de clet. non reſid.& tit. de cler. non reſid. in 6. Et hoc quidem adeò verum eſt, vt de eo qui ob Theologiæ ſtudium abeſt, conſtitutum ſit, huiuſmodi ſportulas eum non conſequi, quamuis cæteros fructus lucretur. cap. licet. de præben. cap. ſuper ſpecula, de magiſtr. Fauor enim ſtudt jhoc tantuͤm efficit, vt abfens pro præſente habeatur: conſtatq́ue ad conſequenda hæc diaria præſenriam non ſufficere, niſi ſacris cantionibus precationibũſ- que quis aſsiſtat. Nam& alias quæ de fructibus& obuentionibus beneficij conſtiruuntur, veluti de ſoluenda beneficiorum decima, de hac dianome
intelligi non ſolent. Quamuis enim fructus aut reditus non malè dici poſsit, extrauag. Bonifa. tit. de deci. munus tamen illud pſallendi, adempto
premio facilè deſereretur à canonicis, cæteriſque
Eccleſiæ beneficiariis, quibus ea minutatim diſtri-
buuntur, vt ſpe quæſtus id faciant, ad quod efficiẽ- dum

De ſac.eccleſ.miniſt ac benef. Lib. VI I.
dum ideo cogi poſſe non videntur:quia ſecundum
1601 feriorihus diſcernantur. c. venerabili, de vérbo.ſign.
veterem inſtitutionem fortaſsis alia fuit eorum in
eccleſia functio. Cuius tamen rei non magnam ha-
puit rationem Bonifacius octauus, vt ex eius con- ſtiturione apparet. d. xtrauag. de deci. Vnde fit ‚Vt quod in compenſationẽ miaiſterij illius antiquio- ris ac præcipui datur canonico, tametſi forte in fin- gulas hebdomadas, méſes, aut dies diſtribui ſoleat, tamen appellatione Diariorum minime hic conti- neatur. Nam interdum canonici nullam certaã poſ- ſeſsionem pro miniſterio ſuo aſsignatam habent,
ſed à diuiſore alio frumentum aut vinũ ſtato tem-
pore pſis diſtribuitur. Sed& panes quoque dantur eiſdem illis non omnino diſsimiles qui àiuris ciui- lis authoribus panes ciuiles dicuntur. Eaque ciba- ria licet cantionibus ſacris non aſsiſtentes, capiunt. extra. poſtulaſti.& extra. cum nonnullæ, de præben. gloſ. prag.tit. de ann. S. voluit in verbo fructib.& tit. quo tempo, quiſq debe.§. iubet, in verb. diſtribu- tiones. Oldr. conſ. 18. Iis autem qui munus ſuum omnino negligunt,& ſine iuſta cauſa abſunt, nuii omnino fructus debentur, c. cum dilectus, de cler. non reſid. niſi contraria ſit conſuetudo. c. cum om- nes. de conſtirutio. De reditibus Cy ohuentionibus quibuſdam epiſcoporu. ᷑ AL. VV.
Vra epiſcopalia quidam ita deſcribunt, vt par- 1 tim ad legem iuriſdictionis, partim ad legẽ dio- ceſanam pertinere ea dicant. glo. c. dilectus, de otfi. ord. Quam diſtinctionem Panor. vt ineptã,& nulla ratione auctoritatéve mxam improbat, d. c. dile-
ctus. Nobis autem propoſitum non eſt, quicquid ad
epiſcopi munus ſpectat hic exequi, quod cæteri fu-
II. Cum epiſcopus aut archiepiſcopus prouin-
ciæ vel diœceſeos ſuæ eccleſias& monaſteria ſo-
lenni more inſpicit, earum accleſiarũ vel monaſte- riorum præfecti hoſpitio eum recipere, victumque ei præbere coguntur. c. conquerente, de off. ord. tot. tit. de cenſih.c.cum ex officiis, de præſcrip. Et hæc eſt illa hoſpitalitas, quam noſtræ religionis anteſi- gnani tantopere nobis commendarunt. 42. diſt. c..
Cuius forma& ratio quihuſdam canonibus atquec
conſtiturionibus præſcripta eſt. c. placuit. 10. q. 1.c. I. & ſeq. de cenſib, in 6. Hoc autem munus ideo pro-
curatio vocatur, quia eccleſiæ epiſcopum procurãt, id eſt curant, alunt ac tuentur: ſicut pueri dicuntur
procurari à nutricibus,& equus à domino apud
Plautum,& alios authores Latinos, qui propriè ac emendate locuti funt.
III. Quadrans illius decimæ, de qua paulò an- tè diximus, debetur epiſcopo,& corum prætereà
uæ à mortuis teſtamento relicta ſunt eccleſiis in- An oribus d. c. conquerente. c. de quarta. de præſcr. c. officij. c. requiſiſti, de teſta..
IIII. Indicitur ab epiſcopis nonnunquam ex-
traordinaria collario, ſi neceſsitas vrgeat: vt puta ſi ære alieno grauata ſit eccleſia, ſi ad ſynodum gene-
lem proficiſcendum ſit,&c. d. c. conquerente. c. cùm apoſtolus, de cenſib. Alias omnis indictio prohibe- tur. c. quia cognouimus. 10. q. 3. d. c. cum apoſtolus, Sed hæc collatio, de qua loquimur, non videtur olim pro poteſtate& imperio indici conſueuiſſe, vt nunc aſſoler:precibus enim ac ſuaſionibus eam impetrabant epiſcopi, non tanquam dominantes, &c. vt Petrus ait. proinde hoc munus àπ τ*ς ᷑ἀ
ueln vum nuse 65])
se explicant, ſub tit. de offic. ord.& a nobis non in-
oftic. Orc obis erG- nomen habet, quaſi chariſterium quoddam diligenter tractatum eſt lib. i. De reditu& prouen-
ſponte oblatum potius, quàm vectigal vi extortum
diaconiſſa loqu
tu illo tantum hic diſſerimus qui ex epiſcopio per- gipitur, præter ingentes vof iode⸗& latifundia, quæ vulgò bona temporalia vocant. Poſtquã enim reditus eccleſiæ, qui antiquitùs erant communes,& ab epiſcopo diſtribuebantur, diuiſi ſunt,& ſingulis miniſteriis attribui, quemadmodum à nobis dictũ eſt lib. 2. epiſcopis ſingulis vectigal quoddam ab in- ferioribus eccleſiis pendi cœptum èſt, Huiuſmodi imprimis illud eſt, quod in ſynodo à ſingulis cu- rionibus,& inferiorum eccleſiarum gubernatori- bus exigunt. Nam duos ſolidos ſinguli epiſcopo dare iubentr. c. 1.c. illud, 10. q. 3. conquerente, de off. ord. Cuius muncris vacationem habent monaſte- ria, vt concilio Toletano conſtitutum elt. c. inter. 10. q. 3. Dicitürque hoc ius vulgò cathedraticum, quòd cathedræ, id eſt honori epiſcopali debeatur. Cathedra enim in iure pontificio pro honore ac munere epiſcopali ſæpę accipitur. c. non autem. c. placuit. cap. ſi quis epiſcopus. q. propterea quòd olim epiſcopi, quorum munus proprium ac præci- puum eſt docere, c. inter cætera. de off. ord ſedentes in ſolio& cathedra docebant. Euſeb. lib. 7 eccleſ.c. 15. c. 6. Triper. lib. 5.c. 29. Ac quoties epiſcopus ali- uis creabatur, collocari in eo ſolio atque chrono lolebat, veluti poſſeſsionis cuiuſdam apprehenden- dæ graria. Hinc enthroniaſticum àa Iuſtiniano dictũ eſt, Nouel. 123. honrarium illud, quod epiſcopi mu
1.
nus ſuum auſpicantes Eccleſiæ largiebantur. Hinc Sriã dictæ ſum cathedrales eccleſiæ, vt à cæteris in-
ac expreſſum ſit. De his quæ ſacramentorum,& aliarum huiuſmodi re-
rum nomine contra veteres canones extguntul. . SA. V.. XX Etant canones non ſolùm antiqui, ſed& re- V cenrtiores, ne pro miniſtrandis ſacramentis pretiũ exigatur. c. cũ in eccleſiæ de ſimo. Sanctiſ- ſima enim res eſt(vt de iuriſprudentia VIp. ſcribit) pretio nummario æſtimanda dehoneſtandaque nõ eſt. l..de extrau. cog. Aç valde improbatur corum mos qui pro eonſecratione baſilicarũ, aut pro mo- naſtica profeſsione pecuniã ab inuitis extorquent.
c. placuit. c. quàm pio. i. q. 2. Nec eos minus deteſtan
tur canones, qui pro ſepeliendis in templo vel cœ- mererio cadaueribus, aut exequiis pecuniã efflagi-
tant. G. queſta.& ſeq. 3;9. 2. c. abolendæ. de ſep ul. Ea-
rum tamẽ rerũ nomine à ſponte liberalitẽrque of
ferentibus pecuniã, aut rem aliã accipi canones nõ
prohibent. d. c. queſta. Quædam enim honeſtè acci- piuntur, vel authore VIpiano quæ inhoneſtè petun
tur. d. l.1. de extra. cog. c. non ſanè. 14. q. 5. Quanuis
autẽ pro huiuſmodi rebus nihil exigere liceat, ſed abſque prerio atꝗque adeò cautione vlla præſtari de- beant, tamen vulgò receptũ eſt, ſi quid eo nomine
vltro offerri confueuerit, vt talis conſuetudo veluri K ,.,„ 7— pia& honeſta obſeruetur, ad eamque obſeruandã
authoritate ſupcrioris antiſtitis etiam inuiti adi-
gantur: ſed ſuſcepto iam ſacramento, aut ſepulto ca-
dauere,&c. ne alioquin eas res quiſquam mercari
81 3
e—eö—öböbö—öböbͤſ

1602 videatur. Proinde ſacrifici noſtri temporis, qui cer- tam Eccleſiam nullam regunt, poſtquam facrum peregerint, ſi conſueta merces ipſis non præbeatur, epiſcopum adire ſolent, poſtulantes non quidem b aperte, vt ſibi pretium numeretur, ſed vt laudabilis conſuetudo obſeruetur,&c. Quo caſu epiſcopus in laicos etiam homines iuriſdictionem exercet. Hoc autem genus expiſcandæ pecuniæ, quod à veteri- bus canonibus,& maiorum inſtitutis valde alienũ
eſt, ex Innocentij II I. conſtitutione manauit. c. ad
apoſtolicam, de ſimon. Cuius tamen longè alius videtur ſenſus eſſe, vt plerique iuris pontificij do- Gtorcs annotauerunt. Sed ra avi hic mouere nobis conſilium non eſt, b An mortuo beneficiario hæres legitimus ei ſuccedat. SA P. VI1. b — Erti iuris eſt beneficia eccleſiaſtica cognatio- (us aut propinquitatis iure cuiquam non defer- ri. c. apoſtolica. è. q.i. c. 0. de præben. cap. ad hæc. de deci. Nam ſiue vſum habere eos dixerimus, ſiue vſumfructum, dubium non eſt, quin illud ius mor- te ipſarum extinguatur.§. finitur. Inſtit. de vſufruct. De fructibus ante mortem perceptis quæſtio tra- ctata eſt,& conſtat ex iis quæ lib. ⁊. diſſeruimus, ad hæredes legitimos non tranſire, cùm vſuario magis
quàm vſutructuario beneficiarius comparãdus ſit,
Itaque is qui in demortui locum ſuffectus fuerit, quaſi diſpenſator adminiſtratõrque eos capiet. c. ad hiæc. c. relatum. de teſta. cap. vlt. de off. ord. in 6, Sed moribus comparatum eſt, vt beneficiarij percep- tos iam fructus, tanquam vſufructuarij, ad hæredes ſuos transferant.§. is verò. Inſtit. de rer. diuiſ. l. ſi fur. I. defuncta, de vſufruct.I. qui ſcit, de vſur. gloſ.prag. tit. de annat.. item quod; in verb. acquiſitos. An beneficiarius ſucceſſörem eligere,& fructus beneſicjj teſtamento legare poßit. b
CAFP. VIII. 8
Ntiocheno cõcilio c. 23. ſtatutum eſt, vt epiſ- Acopo ſucceſſorem ſibi conſtituere nõ liceat. c. epiſcopo. 8. q. 3. Quo tamen concilio non prohi- betur aliquẽ nominare, quem ſibi ſucceſſorẽ optet. c. apoſtolica, 8. q.i. Id enim a pleriſque ſactiſsimis vi ris factum eſt, cuiuſmodi ſunt Petrus, Athanaſius, Auguſtinus, de quibus poſtea dicemus, li. 8. Sed ta- lem nominationẽ ſynodus vult irritã eſſe, niſi e piſ- coporum X clericorum ſuffragium poſteà acgeſſe- rit. c. pleriſque.&. ꝗ.i Ac huius prohibitionis ratio- nem docet Hieronymus in epiſtolam Pauli ad Ti- tum, cuius verba Gratianus in KRhapſodia ſua re- fert. c. Moſes 8. q.1. Quod ad fructus attinet animad- uertendum eſt, iure pontificio non permitti benefi- ciariis cos teſtamẽto cuiquam legare, ac ne res qui- dem alias ex facultatibus eccleſiæ, aut contempla- tione eiuſdem acquiſitas. c. fixum. 12². q.. c. cum in officiis, c, ad hæc, de teſta. od eſt accipiendum, niſi fortè in pauperes eleemoſynam cõferre velint: qua tamen in re modus ſeruari debet. d. c. adhæc. Quamuis emim adminiſtrator rerum eccleſiaſtica- rum poſsit arbitrio ſuo pauperibus largiri, quæ ve- rè pauperum ſunt, vt diximus libro ſecundo, tamen fraudis vitandæ cauſa, libera legandi facultas non eſt ei conceſſa. arg.l. viuus. ſi quid in fraud. patron.
uæ verò ad beueficiarium peruenium ex amico- rum liberalitate, puta, aut artificio aliquo,&c. nec
Franciſci Duareni luriſcon.
propter eccleſiam acquiruntur, de his teſtari poteſt. c. quia nos. c. xelatum, de teſta. Verùm hæc moribus noſtris ferè antiquata ſunt, permittitürque benefi- ciariis de fructibus beneficij aliiſque huiuſmodi re- bus arbitratu ſuo teſtari. gl. prag.tit. de annat. verb. acquiſitos. Quibus ex cauſis rerum eccleſiaſticarum alienatio per- mittatur: Quæ forma in huiuſmodi alienatione debeat obſeruari,& declaratus canon Aga- then ſis concilij ad eandé rem pertinens: qui vulgꝰ male intellectus magnam iu- diciorum varietatem peperit. b b CA2. 1X. Erum eccleſiaſticarum alienatio canonibus IY prohibita eſt, nec carum modò quæ ſacræ ha- bentur,& hominum commercio exemptæ, cuiuſ- modi ſunt ædes ipſæ, ius decimæ, vaſa conſecrata, &c. ſed prædiorum etiam ac poſſeſsionum, quæ bona temporalia vulgò appellantur. auth. de non alie.& auth. de alie,& empt. c. nulli, de reb. eccl. non alie. Non enim beneficiarius harum rerum domi- nus eſt,& ius vtendi ſolummodo habet:eaque pro- hibitio alienationis ad monaſteria, xenodochia, no ſocomia,& alia huiuſmodi pia loca perrinet. auth. de nom alie.& auth. de alie.& emph. Sodalitia ta- men& Peæręias, quas vulgò confraternitates ap- pellamus, hic non comprehendi rectè Baldus cen-
ſuit, quòd profanæ ſocietates ſint. Bal. in d. auth. hoc
ius. Nam& regiis conſtitutionibus ea Comi Bac- chiq́ue conuenticula vt pernitioſa Reipubl. omni- no interdicta ſunt. Alienationis autem appellatio- ne continetur venditio, donatio, permutatio, em- phyteuſis, hypotheca,& cætera id genus negotia, quibus aut dominium, aut aliquod ius proximum & affine dominio transfertur. l.. C. de fund, dot.l. vlt. C. de reb, alie.§, alienationis, in authen, de non alienan. d. c. nulli, Sed etſi quis ad longum tempus locauerit, id eſt, vt vulgò interpretamur, decem an- norum; alicnare is dicitur, quia hoc genere locatio- nis quaſi domimum quoddam transfertur in con- ductorem, adeò vt ei in rem actio competat. Ole. J. de reb. eccle, non alie. vbi not. ¹.i. de ſuperfic. Qui- buſdam tamen ex cauſis rerum eccleſiaſticarum
rædia minorum, qui ſub tutela vel cura ſunt, di- ſtrahere licet. l.l. de reb. eo. qui ſub tute.
II. Permittitur alienatio rei minus vtilis, vt rem aliam vtiliorem ac fructuoſiorẽ acquirat Eccleſia. d. auth. hoc ius, c. vt ſuper. de reb. eccl. non alie.
III. Si pecunia u alendos pauperes in magna aliqua fortaſsis caritate annonæ, aut ad redimen- dos captiuos Opus ſit, nec ea aliunde ſuppetat. c. au- rum. c. ſacrorum. 12. q. z. Hic enim eſt præcipuus re- rum eccleſiaſticarũ vſus, vt admonuimus lib. z. Ac
vt ſummatim dicamus, quotieſcunque vel neceſsi- tas aliqua, vel manifeſta vtilitas eccleſia exigit, re-
ceptũ eſt harum rerũ alienationem permitti. c. ſine
exceptione, 12. q. 2. c,. dudum. de reb. eccl. non alie. in 6. Et hæc in rebus eccleſiæ profanis maximè locũ
habent. Sed& ſacra quoque vaſa,& aliæ res huiuſ- modi nonnunquam alienautur. l. ſancimus,& auth. ſeq. C. de ſacro. eccleſ. Item decima quæ inter res
ſacras

heca,& crten id gens
uum, aut aliquod usn dansfemur.lI. C. deh S.Acnationis, in auhe
Sedeti quis ad lon;uſ
trüigd inecpretumute
dicitut, quia hoc gerer
vr eiin tem actio comm alie.xbi notli de ſii cauſis rerum ecclcunaſ rur glſum.* Hid in vrgeat, nec boßteiii is Nam eudemcha qui ſid ruteh vel cuali
De ſacr. eccleſ.miniſt. ac benef. Lib. VII.
ſacras ac ſpiritales vulgò habetur. d. c. dudum. Hoc
amplius, Eccleſia aliqua tota interdum alienari po- teſt. c. paſtoralis de donat. tot.tit. de his que fi. à præ la. cle. ſi vna, de reb. eccl. non alie. Quanuis autem
ex iis cauſis alienatio conceſſa ſit, tamen ne vtilita-
tis alicuius prætextu temere& in perniciem Eccle- ſiæ alienatio fiat, conſtitutus eſt certus ordo certaq; forma iure ciuili& pontificio, quã in huiuſmodi a- lienatione ſeruari oporteat. auth. de alie.& emph. Sed legibus ciuilibus allegari ſe non patiuntur viri
eccleſiaſtici,& pontificios canones de ea re editos
tantuùm recipit conſuetudo, per quam dubium non
eſt, quin ſolennitas mutari poſsit. not. in capit. cum
cauſa, de re iud. Quare formam canonibus præſcri-
ptam, quæ vſu recepta eſt hic explicari ſufficiet. Forma igitur iuris pontificij hæc eſt, vt alienationẽ antecedat diligens tractatus,& communis delibe- ratio cleri, id eſt collegarum, qui canonici dicun- tur, ſi Eccleſia tale collegium habeat: deinde om-
nium conſenſus, aut certè maioris partis, ac præ-
terea ſubſcriptio adhibeatur: quibus omnibus ſupe- rioris antiſtitis authoritas accedat. dict. cap. ſine ex- ceptione. d. c. dudum, ca. i. de his quæ fiunt à præla. Ac cùm de antiſtite quæritur, locus in quo eſt alie- nans Eccleſia, non in quo res quæ alienatur ſitæ eſt, ſpectandus eſſe videtur, quanuis aliqui contra ſen- tiant. dict. authen. hoc ius. Et tametſi lieitationem, ſubhaſtationemq́; ſolẽnem ius ciuile requira t, tamẽ id canonibus eccleſiaſticis nuſquã expreſſum repe- ritur. dict. authen. hoc ius. Sed quæritur, an vt va-
leat alienatio pretium in rem Eccleſiæ verſum eſſe
oporteat? Qua de re videnda eſt Panormitani di-
ſtinctio. cap.quod quibuſdam. de fideiuſſ. not. in d.
auth. hoc ius. Ex iam dictis conſequitur alienatio nem rerum eccleſiaſticarum ita demum valere, ſi duo concurrant. Vnum eſt, vt ob iuſtam legitimã- que cauſam fiat: alterum, vt ordo præſcriptus iure pontificio accuratè obſeruetur. Quòd ſi aliter fue rit alienata res, ea cum fructibus vindicari ac repeti poterit. c. non liceat. 12. q. 2. Sed longi temporis præ- ſcriptione rectè ſe tuebitur poſſeſſor, ſi bonam fidẽ habeat. Panor. in c. de quarta. c. non liceat, de præ- ſcr. Guid. pa. q. 150. Quod tempus à morte tantùm beneficiarij qui alienauit, currere incipit, vt conci-
lio Toletano cautum eſt. c. ſi ſacerdotes. 16. q. 3. Ex-
cipiuntur ſanè aliquot caſus, in quibus ille ſolennis
ordo non requiritur.
4
Primus eſt, cùm res eccleſiaſtica titulo clientele, vel emphyteuſeos concedi ſolita eſt. Poteſt enim
more conſueto ab antiſtite dari, quanuis formam
canonibus preſcriptã minimè obſeruet. c. z. de feu. c. vt ſuper, de reb. eccle. non alie. Bar. in auth. qui rẽ. C.de ſacro.ecc. Guid.pa. q. 1 4.
II. Excipiuntur res mobiles que ſeruando ſerua- ri non poſſunt. Nam cearũ rerũ minimè prohibetur alienatio. c. fugitiui. 12. q. z.l.lex quæ. C. de admin.
III. Sunt qui putant factam omiſſa forma alie- nationem efficacem eſſe, ſi ea non noceat Eccleſiæ. Innoc. in c. i. de in integr. reſtit. Fab. inſtit. de eo cui lib. cau. bon. Idque colligi videtur ex concilio Aga- thenſi, cuius hæc verba ſunt, Terrulas aut vineolas exiguas& Eccleſiæ minus vtiles, aut longè poſitas,
paruas, epiſcopus ſine conſilio fratrum, ii neceſsi-
tas fuerit, diſtrahẽé di habeat poteſtatem. c. terrulas.
12. ꝗ. 2. Verùm ille canõ meo iudicio formã illã cu-
ius ſuprà meminimus non remittit. Nã quod ibi di
citur, ſine conſilio fratrũ, de aliis epiſcopis accipi debet, quorum cõſenſus eo tẽpore neceſſarius erat, vt ex canone ſeptimo eiuſdem cõcilij,& ex cõcilio Carthaginenſi Toletanoque conſtat. 6. quod ſi ne- ceſsitas, 10. q. 2. c. quicũq;. 12². q. 2. cap. nullus, 17. q. 4.
Itaque cùm neceſsitas ita vrget, vt epiſcoporũ con-
uentus cõmodè non poſsit expectari, permittit ſy-
nodus Agathenſis ſine ipſorum conſilio nõ quaſli-
bet terras ac poſſeſsiones diſtraherc, ſed exiguas tã- tùm,& quæ non magnum Eccleſiæ fructũ afferunt. Quia in re clericorum ſiue canonicorum qui præ- ſentes ſunt, tractatus atque conſilium minimè ne- gligendum eſſe videtur:& qui nobis aduerſantur,
nulla ſatis firma ratione ſuam comprobant opinio-
nem. Quod enim dicitur, negotiũ cum pupillo cõ- tractum ſine tutoris authoritate valere, ſi id expe- diat pupillo, ſic accipiendum eſt, cùm pupillus ali- quid ſibi ſtipulatur: id enim ipſi damnoſum eſſe nõ poteſt.l. neque. C. de contrahen. ſtip.§.. Inſtit. de au- tho. tut. Et quod Iuſtinian. ait, pupillum poſſe cõdi- tionem ſuã meliorem facere... Inſti. de autho. tut. hunc haber ſenſum, pupillum vtiliter id negotium
contrahere, ex quo nullum ei damnum contingere
poteſt, quodq́; ſeruari deſiderat, cuiuſmodi eſt ſtipu ſatio qua ſibi acquirit. Itaq; hęreditatẽ inntiliter a- dit, quãuis lucroſa ſit, Lobligari, de zunei Snad
Inſt. eo. tit. quia hæreditatis aditio non ſemper vtilis
eſt. Similiter alienatio prędiorũ pupillariũ, quæ inu tilis plerunq; ac pernicioſa eſt pupillis, abſque de- creto prætoris& cauſæ cognitione omnino prohi-
betur. Nam tametſi in rem minoris aliquando preę-
dia alienentur ſine decreto, tamen id perquam ne
ceſſarium eſt, ne aliàs exemplum pupillis noceat,
cuius hic maximè habetur ratio. Idem enim hic veremur, quod Auguſtus quondam militari diſci- plina: cuius verba apud Macrum hæc ſunt, tit. de re milit. Etſi ſcio fabrilibus operis exerceri milites non eſſe alienum, vereor tamen ſi quioquam per- miſero, quod in vſum meum aut tuum fiat, ne mo- dus in ca re non adhibeatur, qui mihi ſit toleran- dus. l. officium, de re militari. Sic enim multa iure tum ciuili, tum pontificio paſsim conſtituta repe- riuntur, quæ in ſpeciem iniqua ſunt, ſi quis ad pri-
uati cuiuſque vtilitatem reſpiciat, ſed in vniuerſum
ca proſunt& publicè vtilia eſſe creduntur. Habet
aliquid ex Pmde omne magnum exemplum(vt
Caſsius apud Tacitum ait) quod cõtra ſingulos v-
tilitate publica rependitur. Illud ſanè inficiari no- lo, ſi Eccleſia non conqueratur, quia ſe læſam for-
taſsis non exiſtimat, valere contractum, in quo ſo- lennia defuerunt: idque minorum exemplo. l. non co minus. C. de procuratorib. Verùm aduerſarius
prætextu omiſſæ ſolẽnitatis, ab eo contractu rece-
dere inuita Eccleſia non poterit, aut eam nolentem ad contractum obſeruandum cogere. l. quod fauo- re. C. de legibus. Atque ita etiã accipi poteſt, quod
ſupra diximus, minorem poſſe conditionem ſuam
meliorem facere.§.. Inſtit. de authorituto. Quod
autein obiiciunt nonnulli ex Vlpiani ad D. Marci
orationem interpretatione, quanquam ſubdifficile à pleriſque exiſtimatur, tamen facilè, niſi fallor, di- lui poteit, ſi quis verba,& mentem authoris, id eſt,
1“ 1
2“ e e „—‧ eeee ſſſͤ
1603
2* — e 4 8 R 8 2—— ————“—— 9——õ——y—— “———————
E.EEl

1604
P. Marci, expẽdat,& quid inter eius orationem de alimentis,& orationem D. Seueri de rebus pupilla- ribus interſit, paulò diligentius conſideret. Non e- nim D. Marcus tranſactionem de alimentis ſine de creto factam ſimpliciter irritam eſſe vult, ſed ſi ita tranſactum fuerit, vt repræſenratam pecunjam ali- mentarius conſumat, vnde Vlpianus verha oratio- nis interpretans ira diſſerit, Ö1 tranſactio ſic fuerit facta, vt ſemel numeretur ac repreſentetur quod te- ſtator particulatim alimentorum nomine præſtari voluit, decreto præroris tunc opus eſt, quod cauſa tantùm cognira interpõnitur. Sin autem aliter trãſ actum fucrit, vt puta, vt id quod in ſingulos annos erat alicui relictum, conſequeretur perſingulos mẽ- ſes,&c. Huiuſmodi tranſactionem D. Marcus non improbat, quaſi decretum in ea ſit neceſſarium. A- lia cauſa eit alienationis prædiorum pupillarium à D. Seuerò prohibitæ, l.1. de rebus corum, quia ſim-
pliciter prohibita eſt quocunque mado fiat, ſicur& terum eccleſiaſticarum alienatio, de qua hic diſſe- rimus. Et hæc noſtra ſententia eſt de quæſtione vul- gò agitata, quæ adeo controuerſa eſt in foro, vt iu- dicia curiæ centenariæ contraria extent, nęc inter claſſes ſeu decurias iudicum adhuc conuenire po- tuerit. Qui contrà ſentiunt, æquitatem fortaſsis ali- quam nodis qpponent,& ſimul eccleſiaſticorũ ho- minum auaritiam, quorũ opes minui magis quàm augeri publicè expediat, vt libro ſecundo admo- nuimus. An huiuſmodi rationes iudicem mouere debeant, viderint alij. Ego certeè meam ſententiam ita ſcripto iure tueot, vt cum iis qui euidenti æqui- tate vel vtilitate nitentur, pertinacis cõtenderę no- lim. Qum igitur hæc ita ſe habeant, quæri poteſt, ſi in tabulis nulla ſolenmitatis in alienando ſeruatæ mentio fiat, an ob diuturnitatem temporis intęrue- niſſe præſumatur? Et variæ iuris doctorum opimo- nes reperiuntur, quas ex corum commentariis edi- ſcere licet.not.in l.ſciendum, de verb.obligatig.
Quorum munerum uacationem beneficiarij& eccleſia- rum miniſtri habeant. C4 P. N.
Ntrer iura atque commoda beneficiariorum il- Ilud non minimũ eſt, quòd tametſi bonjs fruan- tur Eccleſiæ, tamen ad munera ſubeunda non com- pelluntur. Quorum autem munerum vacationem Ibeauwriun tractandum eſt. Et imprimis munera perſonalia non ſubeunt, ne auocęnturà functione miniſterioq́; ſuo. l. generaliter. C. de epiſco.& cler. Perſonalia Hic vdcamus quæ opera ac inquſtria e- xercentur abſque ſumptu& diminuriòne patrimo- nij. l.!.& vltim: de muneribus. De patrimonialibus paulo difficilior eſt quæſtio, id eſt, quæ ſumptũ po- ſtùlant,& damno adminiſtrantis expediuntur abſq; vlla opera aut labore. d.l.l.& vlt. Et animaduerten- dum eſt hæc munera duplicia eſſe. Quædam enim imponuntur poſſeſsionibus ipſis ac prædiis, nulla perſonarum à quibus poßidentur, habita ratione. Alia imponuntur perſonis, non rebus, quamuis ali- quando in huiuſmodi impoſitione modus faculta- tum ſpectetur. Ideoq́; mixta munera à quibuſdam, ſed contra morem loquendi veterum, dicuntur.l. teſcripto,& Lvlti. de mun.& hono. Rurſus horum munerum, quædam ordinaria légitimaqus ſunt, vt
Franciſci Duareni Iuriſcon.
portoria: quædam iſagogica, exagogica,& alia id genus in Gallia noſtra, quæ canonis appellatione ſi- gnificantur. Alia extra ordinem indicuntur princi- pum aut magiſtratuũ arbitrio, cùm nulla ſint lege conſtituta, nec certam præſtationem habeant. l. in honorihus. de vac. mun l.. C. de vac. pup. mu. Scd vt ad rem vęenjamus, illud iner omnes conuenit„ex. traordinariis muncrihus iure ciuili eccleſias non ſubiici.l.placet. C. de ſacro. eccl. ſed ordinariis tan. tum, quæ& canonica dicuntur. Stata enim illa tri⸗ huta atque vectigalia, quæ nerui Reipub. dicuntur ab Vlpiano, l.,), dę quæitio. quòd ſine illis publicum ſtatum tueri non liceat, nemo detrectare poteſt.l. nullus, C. de decurion. Quæ verò extra ordinè in- dicuntur arbitrio principum, ea ſubire non cogun- tur Eccleſiæ, niſi ob cauſam valde neceſſariã Rei- publicæ indicantur, vt mox dicemus. lꝛiubemus.J. neminem. C. de ſacroſanct. cccle. Nec vlla diſtin- ctio eſt in iure ciuili inter ea munera quæ prædiis, & ea quæ perſqnis indicta ſunt. Omnihus ſiquidem
nuneribus legitimis atque ordinariis obnoxie ſunt Eccleſiæ. Itaq; eius collationis, quam talẽ hodie ap-
vellamus, ſi ius ciuile reſpicias, vacationem vix ha- Peu. Nann etſi olim extraordinarium munus eſſet, ac prout belli neceſsitas flagitabat, ad tempus in- dici ſolitum:tamen edictis regiis ad ordinarià præ- ſtationem redactum eſt. Id quòd à priſcis eriã im- peratoribus Ramanis factum fuiſſe in legibus ipſo rum comperimas. l.. C. de indictio. Nec ſatis per- ſpicio quemadmodum iuri ciuili diuinum ius hic aduerſetur. Nam Chriſtus Cæſari tributum pendi non ſolum præcepit, dicens, Reddite Cæſari,&c. ſed ipſe etiam cum ſuis apoſtolis illud exoluit, tametii ex regia ſtirpe ortus eſſet: ideoq́; tributis obnoxius non eſſe videretur. Matth. 17. Idque veteres eccle-
ſiaſtici ſcriptores ad vnum fatentur, ex quibus non pauca in ſuam Rhapſodiam Gratianus retulit. ca.ſi
8 5 F.
tributum, c. magnum, 1.. qc. tributum, 23. q. 8. At ho- .. ⸗.„. 4...
die viri eccleſiaſtici contendunt, primùm ſe illis
muneribus non ſubiici, que perſonis indicũtur ma-
gis quàm poſſeſsianibus, I. reſcripto, dę mune.&
hono.quia iure pontificig, quo nunc vtimur prin⸗ ceps in perſonas eccleſiaſticas nullum imperium, nullamq́;H poteſtatem habet. Deinde ſi quæ prædia
antiquitus libera atque munia poſsideant, in ea tã-
duam Deo conſecrata& dicata nihil iurts princi-
pem habere aiunt. c. nulli liceat, 12... Ex quo cõ- ſequens eſt, ad eam ſolùm tributionem eos teneri, ad quam obligata erant prædia antequam ad ipſos
peruenirent. c. 2. de cenſib. l. imperatores de publica. not. Panor. inc. non minus, de im. eccle. Et extant Bonifacij octauij conſtitutiones, cap. clericis, de im.
eccle. in 6. ca. quanquam. de cenſibus. quibus nõ ab
X.*
extraordinariis fantùm muneribus, quod iam antè
ſancitũ fucrat, c. non minus. c. aduerſus, de im: Sccl.
verùm à quibuſcunque eriam tributiꝑnibus perid- nas cccleſtaſticas eximit: ſed ita vt cauſam nullaun, quamlibet iuſtam ac neceſſariam, excipiat. Sed&
illud quoque adiicit, vt ne volentibus quem cleri-
cis Rom. pomtifice inconſulto pecuniam conferre liceat. Nec mirum eſt ab inſolenri homine, impo- tentisq́ animi, qualem deſcribunt Bonifacium hi- ſtorici, conſtitutionem adeò iniuſtam,& ab omni æquitate abhorrentem emanaſſe. Neceò hæc dico
quod

* 4 8 1 In ben 8
Blr C deinäicio. Nr
modum iui ciuili diuna. n Chrits Cxfan mibra cpit, dicens Reddne(auſ lus apoſtols illud exdu crus eſſer ideoq; tribus
u.. Matth..Nhu ven adlvnum ſatentur, exg
dpſodiam Gratiansnſ
num qcmburum
lhci coqxendum Eund
De ſac.eccl miniſt ac benef. Lib. V. guòd Eceleſiæ eccleſiaſticarũq́; perſonarum priui- legiis& vacationibus impensè nõ faueam, quas ſa- pientiſsimi quique veterum magno ſemper fauore
ac liberalitate proſecuti ſunt. Ac vt à noſtris inci- iã, Druides qui ſacerdotes quondam fuerunt in Gallia, authore Cæſare in Comment. tributa vna
cũ reliquis n5 pendebant, militiæque vacationem, & omnium rerü habebant immunitatem. Reges Aegyptiorum quintã partem annui prouentus ca-
pere ſoliti ſunt; præterquam ex prædiis ſagerdotũ. Geneſ. 47. Artaxerxes Perſarũ rex in ſacris bibliis ſcribit Eſdræ ne vllum imperct tributum ſacer⸗ dotibus. Eſdr. 7E. Sed ſi præfractè ac ſine exceptione vlla velint clerici Vacatione iſta quam obtinuerunt à principibus vti, aut abuti Potlus, nihil profectò e⸗ rit inhumanius, nihil ab inſtituto ſacerdotis Chri- ſtiani alienius. Ac poterit eis meritò obiici, quod Diocletianus imperator neſcio cui philoſopho va-
cationem munerum poſcenti reſpondit: Profeſsio
& deſiderium tuum inter ſe diſcrepant. Nam cùm philoſophiũ te eſſe proponas, vinceris auaritia& ra
pacitate. l. profeſsio. de mu. patr, Imprimis eni mæ-
quum eſt;vt ſtarum legi timumq́; vectigal, quod ca-
nonem vocamus, ſine recuſatione ciues omnes Rei pub licæ, ſiue princi pi pendant, cum legibus inſtitu-
tus ſit, tanquam ad ſtatus publici tutelam neceſſa-
rius. Deinde ſi quid extra ordinem indicatur ob graue imminens periculum Reip. cui aliter obſiſti non poſsit, aut ob aliam huic non diſsimilem cau- ſam, ratio poſtulat, vt eius oneris partem ferant cc- cleſiaſtici viri, quanuis extraordinarium munus ſit. Nam ideo eximuntur äb extraordinariis muneri- bus, quòd abſq; magna neceſsitate ſepenumero pro
arbitrio principum aut libidine potius indicantur,
quibus ad Reipublicę procurationem& conſerua-
tionem maieſtatis ſuæ canon,& ordinaria penſita-
tio creditur ſufficere. Tolerabilius enim vifum eſt, eam exactionem quæ vitart omnin non poteſt, in profanos homines, quàm in Eccleſiam, eccleſiaſti- caſqũ perſonas deriuari. Fit tamen nonnunquarn, vt eccleſiaſticos viros horum munerum participes eſſe omnino oporteat. Idq́; exemplis ex iure ciuili petitis facilè oſtendi poteſt, vt puta, ſi expeditionis tempore plauſtris, mancipiis, aut aliis huiuſmodi angariis vel parangariis opus ſit, 1. neminem. C. de ſacroſ.eccle.l.nullus. C. de cur. pub.c. eccleſiarum, 12. q. 2. ſ ob annuam embolam, vt ait Fheodofius 8 nauis ſit neceſſaria, liubemus. C. de ſacroſan. eccl. cuius verbi interpretatio ex nouella luſtiniani 183. ae. vouνρισρμαν‿PQνμπesν petenda eſt. Huius cenim ſignificationem& prop rietaté conſtitutionis Theo
dolianæ interpretes non perceperunt, Item ſi in re-
fectionem itinerum aut pontium ſumptus facien.
dus ſit;, non excuſari eccleſias conſtitutum eſt. ltad
inſtruciones. C. de ſacroſ. eccleſ. Sed hoc munus vi detur inter ordinaria& canonica referendum eſſe, & de portoriis, quæ eo nomine exigi ſolent, accipiẽ da conſtiturio. Ac vt ſummatim omnia comple- Ctar(nam omnia ſi gillati m enume rari non poffu n 1) quoties flagitat neceſsitas, principi licet ecgleſiaſti- cas facultates impendere. Quod& Ezcchias rex pius feciſſe legitur. 4. Reg. 18. Si enim pauperibus captiuis& calamitoſis hominibus erogantur E G cleſiæ opes, eur ad eas calamitate; vitandas depel-
h. de e e
e e Aee h= 3, ee-heer e1,e“—
1605 lendasq́j non inſumentur?c. aurum. 12. q. 2. Er ſatis 4 perſpicuum eſt ex his quæ tractauimus libro pri- mo, diſtributionem earum faculratum ad principis curam aliquãdo pertinere c. filiis, 16..7. Quid Wun ra:circunfertur Bonifacij, cuius paulè antè memi- nimus, diploma, quo teſtatur ac declarat conſtitu- tionibus à ſe priùs editis ademptam non eſſe facul. tatem regi Francorum pecuniæ collationem eccle- ſiaſticis perſonis imperandi, vel inſcio Romano põ tifice, quoties pro aris& focis pugnandũ erit, idq; ad patriæ defenſionem neceſſarium videbitur. Vi- de Feral. Eédẽ pertinet quòd Gregorius nonus ab excubiis& murorum ciuitariſq; cuſtodia neminẽ prætextu eccleſiaſtici miniſterij excuſari præcepit, c. z. de im. eccle. cùm tamen id munus perſonale ſit, & à propria functione clericos auocet, quod multo magis admittendum eſt in patrimonialibus mune- ribus quæ operam nullam requirunt, ſed facultatũ, quibus Eccleſie ſupra modum abundãt, erogatio- nem. Nam& Eccleſiæ eccleſiaſticorumq́; hominũ vrilitas id maximè poſtulat, ne alioqui perforari ſi- nant nauem, in qua ipſi nauigant. Nec obſtat no- ſtræ ſententiæ Federici I I. conſtiturio, quæ cũ hac exceptione intelligenda eſt. auth. item nulla. C. de epiſc.& cler. Et certo certius eſt Honorium III. eã conſtitutionem à Federico expreſsiſſe, quo die eũ diademate imperatorio inſigniuit. Idque accidit ſexto pôſt anno quàm imperatox lectus fuit Fede- ricus. Tanto enim tempore dilata eſt coronatio, quam Innocentius ei iam inde ab initio negauerat. Nolim autem exiſtimet quiſquam, me iis libenter patrocinari qui iure ſuo ac poteſtate hic abutũtur, & publicæ neceſsitatis obtentu eccleſias leui plerũ- que de cauſa grauiſsimis tributis onerant. Quod fortaſis non cantingeret, ſi bonorum Eccleſiæ cu- ſtodes& adminiſtratores, non dicam victu veſti- tüſque contenti, vt canones precipiunt, ea egenis diſtribuerent(ſcueritatem enim illam antiquam corruptiſsimi huius ſeculi mores vix ferre poſſunt) ſed luxum profuſionem àωτuν, cuius nomine tã male audit ea natio, cohiberent ac moderarentur. Poſtremò notandum eſt ſicut clerici pro rebus ec- cleſiaſticis quas poſsident immunes ſunt, ita etiam pro rebus propriis vacationem hahere: eocleſiarũ. 1.quæſt. 2. c. vlt, de vit.& hon. cler. tametſi aliàs pa- trimonium clerici rebus eccleſiaſticis vſquequaque comparari non ſoleat. not. in c. Ecleſia, de conſtit. c. quanquam, de cenſib. in 6. Nec refert. cuius gra- dus arquc ordinis clerici ſint,& an eccleſiaſtico be- neficio aucti ſint, necne, cm omnibus generaliter priuilegiũ indulgcatur. l.z. C. de epiſ.& cler. Guid. Pap. q. S3. Quod vriq eſt accipiendum, niſi vxorem duxerint. ea. ex parte. de cle. coniug. Nam hi vaca- tionem munerũ non habent ex conſtitutione Boni- faciana de cler. coniug. in 6. Sed duobus tãtùm pri- uilegiis fruuntur, modõ vertice raſo ſint,& more elericorum veſtiti. Verùm illud addere oportuit quod longè maximum omnium ac pręcipuum eſt, modò in Eccleſia ſuo fungantur officio, c. vlt. de vi- ta& hon, eclo. Nam vt admonuimus li. 1. Clericus nomen eſt officij ac oneris in Eccleſia, nec æquum eſt eos vllis priuilegiis frui qui munus ſuum njegli- gunt. l. generaliter. C. de epiſ.& cler. Quod& Mo- linæus noſter ad Alexandri reſponſa perquàm ſcite
næus nolte Ph hedee rcun
7
öö—öbböbbb—

1606
grauiterq́; annotauit. lib.. con. 8. Alexan. Imol. Quę
litum eſt de eo qui negotiationem exercet. Et uon videtur negotiatio, artificiumve honeſtum vnde ſi- bi& pauperibus victum parent, clericis interdictũ eſſe, ſi non ideo officium ſuum deſerant. l. 2. C. de epiſ.& cler.& 91. diſt. in decret. Et quod Hierony- mus& Auguſtinus aiunt negotiari clerico non li- cere, c. negotiatorem,& c. ſeq. 88. diſtin. de quæitua- ria negotiatione accipiendum arbitror inter noſtri temporis pſeudoclericos vſitata, quæ functionem eccleſiaſticam impedit. Receptum ſanè apud nos eſt guamcunqus negotiationem exerceat clericus, quod ad hona de quibus negotiatur attinet, nullo eum priuilegio vti debere. cle.vlt. de cenſib. Fel. in c. Eccleſia, de cõſtit. idq́; concilio quodam Khoto- magenſi apud ratiociniorum præfecturam perſcri- pto,& in acta relato cautũ accepimus anno 1267,
De iudiciis& artionibus, quæ pro beneficiuù compa- — ratæ ſunt. 3 48 CAP. 11.— b
TVqdicia benefciorum eccleſiaſticorum nomine
varia, iure prodita ſunt. Sed de his tantùm hic loquimur, quæ cõpetunt cͦm de vniuerſo beneficio ac titulo controuerſia eſt. Ac imprimis beneficiario datur rei vindicatio aduerſus eum qui beneficium ipſum poſsidet, ſeu detinet. l. ſancimus. C. de ſacro- ſanq. eccleſ:c. cum venerabilis, de excep. Nam etſi beneficium res ſacra ſpiritaliſque ſit, cuius dominũ
.* ⸗
ſe dicere non poteſt beneficiarius, I. in rem. de rei vind.tamen quaſi dominus quidam habetut᷑,& ex- preſſa cauſa non aliter ac filum ſuum pater vindi- cat. l.. dę rei vind. Specul. tit dæ appel. S. nouiſsimeę. Et hoc petitorium iudicium, in quo de iure quòd quiſque litigatorum habet, præcipue quæritur, in fo ro eccleſiaſtigo inſtitui debet: ab eaque cognitione ideo abſtinẽt magiſtratus, quia ordinatio miniſiro- rũ Eccleſiæ, vt res ſacra ac ſpiritalis iudiciũ Eccle- ſiæ non profanorum iudicũ ręquirit. Et conttat pri- ſcis illis fœlieioribúſque temporibus has contro- uerſias in ſynodis epiſcoporum ac presbyterorum magna cum grauitate ac ſimplicitate dirimi ſoli- tas fuiſſe. Præter iudicium petitorium,& rei vindi- cationem interdictis quoq; poſſeſſoriis beneficiorũ nomine vtimur: in quibus de poſſeſsione tantùm cõ tenditur, ſiue adipiſcenda, ſiue retinenda, ſiue recu-
peranda. Sed moribus noſtris retinendæ poſſeſsio-
nis interdicta magis frequẽtantur. Nec dubitat quiſ quam hodie rerum forenſium peritus, quin hęc co- gnitio magiſtratuũ ſit, non Eccleſiæ, præterquam ſi de adipiſcenda pꝗſſeſsione agatur. Quod& Guido teſtatur in prima quæſtione. Sed rationẽ huius con- ſtitutionis forenſis nuſquã ſatis explicarã offendi- mus,& pleriſq; poſſeſsionis cauſa non minus, quàm proprietatis ſacra ſpiritalisque videtur. Nam pon- tificis Martipi diploma, cuius eſt apud Guidonem mentio, nullum ius nouũ regi aut magiſtratibus e- juſdẽ tribuit: ſed permittit eis, vt ſi quẽ ea de re à maioribus morẽ acceperint, eundem ſartũ, quod di citur,& tectũ conſeruent. Verùm ex iis quæ li. i. di- ſputata ſunt de eccleſiaſtica ciuiliq́; poteſtate, ſatis perſpicuũ eſt quietis publicæ curã ad principes ma giſtratusq́; pertinere, Iraq; quanuis eas cauſas iudi- Set Eccleliain quibus de miniſterio ipſo& ordina
hommes inexplorati ad munera eccleſiaſtica cum
Franciſci Duareni luriſconf.
tione agitur,& ſecundũ canones eccleſiaſticos iudj cari debeam, tamen ſi quis vim jinterat alteri,& ius ſibi dicat, nec vſitatis ac legitimis iudiciis experia- tur, principis eſt ac magiitiatus eam vim colibere interim dũ apud iudicem cõpeteutem de iure ſuo docuerit. Vnde mirum yideri non deber, quod Gui- do ſcripſit de interdict adipiſcendæ poileſsionis
maxgiſtratus non cognoſcere„cùm ob vim illatam
minime cõpetat, Cognoſcit igitur magi tratus de retinenda aut recuperanda poiſeſsione. Ac poſtquã de vi& poſſeſsione pronunciauit, poſteà litigatori- bus, Eccleſiæ iudiciũ fubire, ac petitorium iudiciũ inteidere licet. Nec anteè id fieri poteft, quam iudi- cium de poſſeſsione finitũ,& ſententia omni modo executioni mandata fuęrit, vt& iudiciaria lege Erã ciſci regis cautũ eſt. c. 49. Tametſi autem verè di- ctum ſit a nobis dę iure, quod litigatores ſe habere contendunt, in miniſterio ac beneficio magiſtratũ nõ pronuntiare, ſed dę poſſeſsione tantùm ac vill- lata:tamen in huiuſmogi iudiciis poſſeſſorits ea de- mum poſſeſsio, quæ iuſta eſſe docerur, ad victpriam prodeit. Idq́; ideò receptũ eſt, ne alioqui contra ca- nones abſq́; inſtitutione poſsideatur beneficium,& graui eccleſiæ incomodo ac dedecore proſiliant. c. J. de reg. iur. in 6. not. inc. in literis, de reititut. ſpol. Quamobiem lęx Regia præcipit liuigatoribus, vt iam inde ab initio litis imtitutæ tabuias inuicẽ ſibi commumcent, quibus de iurę ſuo ac titulo docere ſe poſſe confidunt. Sed animaduertendum eſt plenã tituli iuriſq; probationem hic non requiri, ſicut in petitorio iudicio, ſed qualemqualẽ ſufficere, vt co- lorem aliquem poiſeſsio habeat. Idq́ue in pleriſque interdictis logum habet, quæ cauſam proprictatis continere dicuntur. gio. cle. de cau. poſ. d. c. in literss.
De hus qui liberè& quietꝰ beneficium triennio Vod diximus in ſuperiori capite ſola poſſeſ
poſſederuntT.(A. III. fione ius non acquiru in benefiçio, niſi adſit
titulus ac inſtitutio, id perpetuum non eſl. Si ꝗuis e- nim beneficium triennio poſſederit, ne de proprie- tate quidẽm ac titulo vlla poteſt ei amplius cõtro- uerſia moueri. Idq́ue ſynodus Baſilienſis primũ con ſtituit, litium fimendalũ cauſa,& ne heneficiariorũ ius perpetuò incertum eſſet. arg. L.I. de vſucap. Qu- ius ſynodi decretum æmulati ſunt Romani pontifi- ces in canonibus illis ſuis, qui regulæ cãcellariæ ap-
pellantur. Hinc etiam manauit Leonina cõſtitutio,
quæ in Gallia noſtra conuentorum appellationem habet tit.de pacif.poſſeſ. in concord. Ea autem cõ- ſtitutio quatuor requirit, quæ ſi non cõcurrant, huic triennij præſcriptioni locus non eſt. Primũ eſt triẽ-
nij poſſeſsio eaq́; continua, nõ interrupta, vt cõſtitu
tionis verba ſatis indicãt. Inde quæritur, ſi quis triẽ- nio integro non poſſederit, ſed anno fortè vel bien- nio, an coniungi poſsit tẽpus, quo poſſedit is in cu- ius locũ ſucceſsit. Et certiſsimũ eſt, ſugceſſorem au- thoris acceſsione vti poſſe. l. Pomponius, de acqui.
poſ.l id tempus, de vſucap. Verùm in his miniite-
riis beneficiisque eccleſiaſticis vere nulla ſucceſsio eſt, cùm is cui mortuo vel eiurante altero beneficiũ confertur, nullum ab eo ius aecipiat, ſed ab antiſti-

De ſacr. eccleſ. miniſt. ac benef. Lib. VII.
potius, qui conferendi poteſtatem habet, vt li-
bro 8. docebimus. glo. prag.tit. de pacifi. poſſeſ. II. Quamuis de titulo ac iure poſſeſſoris ſerupu- loſa& exacta inquiſitio non fiat, tamen ſpeciẽ ali-
guam& colorem tituli legitimæq́; ordinationis eũ habere oportet. Nam ſi prædo aliquis per VII be-
neficium occuparit, nec probabilem cauſam ſuæ
... 1....— poſſeſsionis vllam poßit afferre, præſcriptione triẽ- nij ſe tueri non poterit. d.tit. de pacif. poſſ.
III. Quieta poſſeſsio hic requiritur, quam paci-
fcam vocantinec fufficit poſſediſſe, ſed line cõtro- uerſia ac interpellatione poſſediſſe neceſſe eſt. IIII. Videndum eſt ne aduerſarius qui ſeſe ius in beneficio habere contendit, bellica vi, aut alias impeditus fuerit, quo minus beneficij ſui poſſeſsio- ni incumberet. Quo caſu ſi teſtarione legitima fue- rit vſus, triennij præſcriptio ei non oberit. V. Præter exceptiones conſtitutione expreſſas, quædam aliæ addi ſolent non indignæ quæ hic breuiter referãtur, vt puta, ſi beneficium de quo eſt b controuerſia, perpetuũ non ſit, ſed precarium ac tẽ- porarium, cuiuſmodi ſunt p leræque monachorum fecturæ, quas alibi admonuimus propriè beneficia non appellari. Nam ſi antiſtes ſuperior precariã illã adminiſtrationem reuocare& adimere velit, a mo- naſtica ſanè diſciplina alienum eſt, vt is præſcriptio- ne temporis ſummoueatur.Rot. dec.x.in antiq. VI. Hæc triennij præſcriptio ei non nocere cre- ditur- qui Regaliorum iure beneficium petit ab eo, qui alio iure nititur. Receptum eſt enim in Galla,
... 8 5„„ vt 30. annorum prælcriptio tantùm ipſi obiiciatur.
glo. prag.tit. de pacif. in v erbo, coloratum. VII. Si euictum fuerit beneficium„ quod quis ex cauſa permutationis acceperat, necratio, nec æ-
. quitas patitur„ VL ſuum repoſcenti exceptio trieinj)
obſtet. c. ſi beneficia, de preben. in 6. His exceptioni- bus aliæ fortaſsis accedere poſſunt, de quibus diffi- cile non erit opinor, iudiciũ, ſi quæ hic à nobis ſum- matim tradita ſunt rectè percepta fuerint. Verùm
ceſſante omni exceptione triennij, poſſeſsio vim ti.
tuli ac legitimæ inſtitutionis habere intelligitur. Ac
eo nomine impetrari ſolet à rege diploma, quo prę cipitur magiſtratui vt poſſeſſorem tueatur. Eſtque
cius cognitionis tanta vis, vt iudicium eccleſiaſticũ & petitorium, cui aliàs poſſeſſorium non præiudi-
cat, omnino perimere dicatur. Proinde poſſeſſori non ſolum acquiritur præſcriptio ſiue exceptio, ſed actio etiam, qua aduerſus quęuis poſſeſſorem ex- periatur. Nam alioqui aduerſus Leoninam conſti-*
tutionem facilè poſſet ei moleſtia exhiberi. Adeo
1607 autem verum eſt hunc poſſeſſorẽ poſt lapſum triẽ- nij tutum eſſe, vt ne ſuperiorem quidem antiſtitem
reformidet: cuius eſt inquirere in eos qui ſine titulo
beneficia poſsident. tit, de pacif. poſſ. in cõcord. Hic
enim tilulo penitus nõ caret, vt ex iã dictis conſtat.
De ſubrogationibus indiciaril. iCA p. XIIIT
I 7 Sitatum eſt in foro noſtro ſubrogationis iu-
diciariæ genus, quod conſtitutione quadam
Bonifaciana olim prohibitum fuit. c. z. vt lite pend.
in 6. Nam ſi ex duobus litigatoribus, pli gra- tia, vnus deceſſerit, vel beneficium eiurauerit, vetuit
Bonifacius, ne beneficiũ tertio cõferatur, dopec lis finita fuerit: idq́ue multiplicationis litium vitandæ cauſa factum dicitur, ne ſeilicet noui ſubinde liti- gatores, qui lites protelent exoriantur. Sed inualuit hæc conſuetudo in Gallia, vt non expectato litis e- uentu, cuiuis tertio, etiamſi ex numelo litigatorum
non ſit, conferatur beneficium: poſt quam collatio- nem in locum demortui, vel eiurantis cum quo lis
cœœpta fuerat, ſubrogatur hic recens beneficiarius iudicis de ea re cognoſcentis authoritate. Ac ſi for- tè coram magiſtratu regio lis de poſſeſsione mota
ſit, vt hæc ſubrogatio fiat, di ploma à principe impe
trari conſueuit. Et animaduortendum eſt, hãc ſub-
rogationem intra annum petẽdam eſſe, cùm inter-
dicta ipſa, quibus de poſſeſsione contenditur, anna-
lia ſint, I. 1. de interd. Quamobrtẽ lapſo anno inter- dicere volens, amplius non auditur, quamuis ad pe titorium iudicium via ei præcluſa non ſit. Quod
eſt accipiendum, ſi aduerſarius qui præſcriptionem
annalem opponit, interim poſſeſſor fuerit. Nam poſ ſidente nouo litigatore, vel eo qui beneficium ciu- rauit, tempus currere non dicitur. Et notandum eſt,
tametſi beneficium ſimpliciter collatum ſit, tamen ius tantummodo in impetrantem tranſlatum vide- ri, quod mortuus habebat, vel is qui beneficium e-
iurauit. Itaquc ius non modò ſuum, ſed etiam de-
mortui vel eiurantis demonſtrare probareque co-
gitur, id eſt, legitimam ordinationem ſiue titulum,
xætatem, natales eiuſdem,& cætera de quibus inte-
gro libro diſſeruimus ſupra. Quod in eo locum
non habet, qui beneficium minimè litigio-
ſum, eo, qui beneficiarius vulgò credeba-
8 tur, mortuo, vel eiurante adeptus ⅓eſt. Panor. c.cum venera bilis. dc ex.
cepct.

1608
QVIBVS MODIS BENEFEICIA
AMITTANTVR. ET VACENT.
LIBER OCTAVVS. AGVMENTy M.
Supereſt locus noſtræ diſputationis poſtremus de amittendis beneficiis. N os enim antè de acc quité.
dis retinendiſque beneficiis quàm de eiſdem amittendis, ſcribere voluimus, diuidendi rationem ab VI. un traditam,& à veteribus lureconfulris obſeruatam Heuti⸗ cuius initio libri fuperioris meminimus. unt autem amittendorum beneficiorum modi præcipui, Mors,Eiurati o, Delictum,& cæteri, qui ſigill a-
tim in hoę libro à nobis traſtati explicari que ſunt.
De beneßtiis morte heueffciariorum vacantibur 1 C A P. I.
dominiũ rerũ eccleſiaſticarũ non habeant, ſed vſum aut vſumfru- ũ, vt antè diximus cõſequẽs eſt,
beneficia ad hæredes non rräſirc. ☛§. finitur. Inſtit. de vſufr. Iraque di- cuntur rmortuis is benefieiariis vacare vt aliis confer- re poſsint. c. fuſceptum, dę reſcrip. in 6. Quo verbo vſus eſt Plinius lih. 10. Epiſtol. ad Praianum, in ea- dem ſi ignificarione, Cùm ſciam, inquit, domine, ad teſtimonium laudèmq; morum meorum pertinere tam boni principis iudicio exornari, rogo, dignita-
ti, ad quam me prouexit indulgentia tua, vel augu- ratum, vel ſeptemuiratum, quia vacat, adiicere di-
gneris, vt iure ſacerdotij precari deos pro te publi- cè poſsim, quos nunc precor pietate priuata. Sed no tandum eſt vt efficax ſit collatio huiuſmodi, duo imprimis neceſſaria eſſe. Vnum eſt, quòd tempore collationis, fato functus ſit beneficiarius: nã ſi quis beneficium viui adhuc& ſuperſtitis hominis im- petrauerit, ne ſecunda quidem collatio poſtea co mortuo facta Valebit. Alterum eſt, quod tantũ efflu xerit temporis à morte beneficiarij, vt pontifex de ea certior Hjeri veriſimiliter potuerit. Qua de re duo canones pontificij vulgares& omnibus noti le
guntur. Quod autem dicitur mortuo beneficiario
vacare beneficium, id perperuum non eſt, ſed quaſ- dam exceptiones liabet. 1
I. Cuùm in Eœcleſia aliqua canonicorum ac an- nonarũ ſiue præbendorũ certus definitüſq; nume- rus non eſt. Tunc enim vno ex cçanonicis mortuo,
non gontinuò vacare dicitur beneficium, vt in eius locum alius ſufficiatur. c. ex parte, de conceſ.præb.
II. Cùm heneficium aliquod epiſcopo, vel cœ- nobiarchæ adiunctum eſt, ita vt epiſcopus vel cœ- nobiarcha ad e ccleſiam regendam vicarium, idq́;
ad tempus, non in perpetuum con ſtituat. Nam ea
adiunctio facit, vt beneficium, cui proprius alioqui gubernator præficiebatur, velut pars quædam epi- ſcopij aut cęnobiarchiæ ellei intelligatur. clem. fre- quens. de exceſ. prælato. 3
III. Cuͤm denellcitumn authorirate pontificis ob iuſtam aliquam cauſam deletum extinctumque eſt. luſta autẽ cauſa poteſt eſſe, ſi miniſteria, quibus eg- cleſiaſticæ facultates attributę ſunt, Ecclelię neceſſa ria non videantur, aut inopia tanta ſit, vt miniſte- riorum numerum minui oporteat. ca. cum acceſsiſ- ſent. de conſtit. c. vlt. de verb. ſign.
De beneficiorum eiuratione, quæ& reſi gnatio appa latur. CAS. 14.
V MN beneficiarij proprietatem ac
Iuratione amirrifur beneficjum. vt an-qus iã ſenio inchus⸗nte cui ferendo ſe imparem ſentit, in alium reiici velit, ideoq́; beneficio ſuo re- nuntiet. Nam tametſi! dr irod hominibus non ſoleat beneficium adimi, ſed potius curator adiun- gi, quẽ Evulgo coadiutorẽ dicimus:tamen hæc ſpõ-
tanea eiuratio, quæ& reſignatio non malsè appella- tur, ob iuſtã caufam recipitur. tit. de renun. Sed anti ſtitis ſuperioris conſenſus atque authoritas accede-
re debet, nec licet venia nõ impetrata Eccleſiã ſibi cõmiſſam deſerere. c. admonet, de renunc.l. le atus,
de of. præſid. c. ſuggeſtũ,& c. ſeꝗ.. 24 1 Id quod Me-
litiũ aliquãdo feciſſe, ſubditorũ in
edientia offen- ſum teſtis eſt Theodoritus li, z. c. 1. Quod eſt acci- piendũ, niſi ſummus eiuretur pontificatus Celeſti- ni exẽplo. Nãa& Pontificem- Romanũ eo ſe abdi- care poſſe conſtitutum eſt. c.i. de renun. in 6. Sed& patroni quoque voluntas hic neceſſaria eſt, ſi talis ſit Eccleſia, quæ patronum agnoſcat. Panor.. in ca. ſi- gnificatum, de præb. Quod ſi quis diploma obti- nuerit à pontifice pro conſequendo beneficio, quia nullam adhuc Eccleſiam regit, cuius deſertio dam- num vllum poſszit afferre, is cedere ac renuntiare iuri ſuo abſque antiſtitis venia poteſt. cap. ad au- dientiam. 2. de reſcrip. l.pe. C. de pact.
Qubs poſat eiurare.
uiſquis beneficium ecgleſiaſticũ habet, ſi iuſta probabiliq́ cauſa ducatur, id eiurare Poteſt. Nec fe- fert corpore ſano an infirmo ſit, cùm vel inſtante morte beneficium eiurare liceat: idq; abi iis fieri ſo- let, quii in gratiam amicorum beneficiis renunciãt. c. penult. not. de renunt. Poteſt& reus criminis po-
ſtulatus ęiurare, nec poſtulatus modò, ſed etiam da-
natus, ſià 4 ſententija aduerſus ſe lata appellauertt. J.
qui a LarronibUs. de teſtam. Im pubes tamen ſi bene- ficio aliquo auctus ſit, id eiurare poſſe non videtur, propter infirmitatem conſilij, quanuis adultus fine
curatore id poſsit. c. ſi annum. de iudic. in 6. Quomodo benefcium eiurandum ſtt.
Iurari debet apud ſuperiorẽ antiſtitem, vt dixi
mus, vel ab ipſo beneficiario præſente, vel lab
alio, quem eius rci gratia procuratorem dederit Nec dubium eſt, quin alieno nomine facta eiu- ratio valeat, niſi mandatum re integra reuocatum fuerit. uo caſu procurator de ea reuocatione certior fieri debet, aut is apud quem ciuratur bene- ficium. clemen. de renunt. Sed videndum eſt, ne quis ad beneficium eiurandum metu adigatur, a- lioquin, yt pleriſque placetiirrita eſt eiuratio. ca. ſu- per hoc, de renuntiatio. Prætercà pure ac ſimplici- ter eiurandum eſt beneficium abſque vlla condi- ctione

2pro conſequendo 2 neie cleſſam tegit cuils deſen
t afferte, cedere ac ne uniſtius venia poteſt cnp ſſcnp.lpe. Cde pat.
T* ſtt iunm
icium eccleſiaſticiũ wbel 1
De ſac.eccl. miniſt. ac benef. Lib. VIII.
Gionève, ne in crimen ſimoniaci ambitus incurra-
tur. c.cum pridem. cap. vlt. de pact. glo. in c. ex parte.
de offic. deleg. Itaque vulgò receptum eſt, eiuratio-
nem ita factam non recipi, vt certæ perſonæ, quam nominat& exprimit eiurans beneficium confera- tur, not. in dict. c. ex parte. niſi apud Romanum pon- tificem fiat. Verùm id nec certo iure definitum eſt, nec magna ratione nititur, meo quidem iudicio. Huiuſmodi enim conditio ad ſimoniacum ambi- tum minimè pertinet. Veteres plerique non ſolùm
doctrina, ſed etiam ſanctitate clari homines ſolebãt
miniſterij ſui ſucceſſores eligere ac nominare. Nam vt illus mittam, quod de Petro Apoſtolo& Cle- mente ſcriptum eſt, Athanaſius Petrum quendam
nominaſſe legitur in hiſtoria eccleſiaſtica. Theodor.
lib. 4.cap. 20. triper. lib.. cap. 37. Auguſtinus Erra-
dium,& alij alios complures, quos hic omnes com- memorare non eſt neceſſe. Grat. S. quæſt. 1 Nec ſatis
perſpicio quid inter eam nominationem interſit& eiurationem hanc, qua hodie vtimur, conditiona- lem, ſi ad rationem& æquitatem magis quàm ad
ſubtilitatem quãdam verborum reſpiciamus. Quid enim referr, an quis ita pontifici dicat, Ego benefi-
cium meum cum bona tua venia eiuro,& mihi ſuc- ceſſorem dari opto Hieronymum: an verò ita, Eiuro beneficium in gratiã Hieronymi, qui ſi tibi dignus eo non videatur, id retinere malo, quàm vt cuiquam
alij detur. Non enim omnem conditionem hic im-
probant canones, ſed eam demum per quam nun- dinatio quædam beneficiorum eccleſiaſticorum in- duceretur. dict. cap. vlt. de pact. Quanquam autem rerum non adeò imperitus ſim vt non ſatis intelli- gam quid ſpectare ſoleant noſtro tempore, qui ta- ſibus eiurationibus vtuntur, tamen affirmare auſim ceſſante fraude, nec turpem, nec inutilem ciuratio- nem eſſe. Finge beneficiarium eo eſſe in eccleſiam ſuam animo& affectu, vt eam ab alio quodam regi
cupiat, cuius& ſanctitatem& eruditionem admira- tur: nec aliis ſui ſimilibus fortaſsis, id eſt, in quibus
mediocritas aliqua inſit, libenter velit cedere: pia- culùmnc eſt hanc voluntatem& deſiderium ſuum pontifici enunciare ac declarareꝛequidem non arbi- tror. Hoc tamen iure vtimur, vt pontifices ſiue anti- ſtites conditionem eiurationi ſeu reſignationi adie- ctam, velut turpem ac bonis moribus contrariam reiiciant,& beneficium quaſi purè ac ſimpliciter eiuratum arbitrio ſuo alij concedant, non ſine ma- gna eiurantium captione: præterquam ſi ex cau-
ſa permurationis ciuratio facta fuerint, vt poſteà
dicemus. Fſſcckus eiurationis. Eiurato beneficio& alij collato„omne ius in nouum beneficiarium tranſit, nec priore vita fun- Gto, qui in eius gratiam eiurauit, vacare beneficium
dicitur. Sed hoc ita intelligendum eſt, ſi huic nouæ
collationi poſterior conſenſerit. cap.ſi tibi abſenti, de præbend. in 6. Nam eo non acceptante, ſed repu- diante, potius priſtinum ius retinet is qui eiurauit:
quaſi non exiſtente conditione. Ac tametſi iuris controuerſi ſit quæſtio, an ei opus ſit noua collatio-
ne, tamen curia centumuiralis minimè neceſſariam
eſſe iudicauit 23. Ianuarij, 1549. Vacat ſanè benefi- cium aliquando morte eiurantis, quamuis alij inte-
— 1 --
1609
rim collatum acceptũmque fuerit: idque canonibus aliquot pontificiis conſtitutum eſt. Primus canon ad eos pertinet, qui cùm ſint infirma valetudine, be- neficia ſua mortis inſtantis cogitatione reſignant: éſtque expreſſum eo canone, vt decedente eo qui reſignauit intra viginti dies beneficium, licet prius alij collatum, vacare intelligatur. An autem hic ca- non in beneficiis tantum à Romano pontifice col- latis locum habeat, quæri ſolet. Et Decius ex facto conſultus reſpondit, de pontifice tantum Romano canonem accipiendum eſſe, non etiam de cæteris antiſtitibus inferioribus: à quo diſſentiant eius ca- nonis enarratores. Sed Decij ſententia, decreto Pa- riſienſis curię poſt magnam varietatem iudiciorum tandem comprobata eſt anno 155§0. die 14. Auguſti. Secundus canon vult, ſi is qui eiurauit beneficium eiuſdem poſſeſſor deceſſerit, vt non aliter valeat in- terim facta collatio, quàm ſi eiuratio intra certum tempus publicata& poſſeſsio petita fuerit. Quæ publicatio ſimilis eſt donationum inſinuationi„& candem ob cauſam, nempe vt vitentur fraudes, inuenta. 8— De beneficiorum permutatione. 4 GCA p. II. Agna ratio ſuadet, vt beneficiariis non per- mittatur beneficia ſua inuicem permutare, & de eiſdem, vt de aliis rebus profanis, quarum do- mini ſunt, inter ſe paciſci. Quò pertinent ea quæ de tranflatione epiſcoporum ſuprà annotauimus lib.. Nam& concilio Turonenſi huiufmodi permuta- tio prohibita eſt. c. maioribus. de præb. c. quæſitum. de re. permut. Eſtq́ue pœna iure pontificio in per- mutantes ſtatuta, vt beneficia ſua amittant. c. cum olim. de re. permut. Proinde ſi quibus fortè benefi- ciorum ſuorum commutatio expedire videatur, ad- eundus eſt ſuperior antiſtes, coram quo vterque be- ficium ſuum eiuret, non ſimpliciter, ſed vt alterum conſequatur. Ac ſi iuſtam iſtius commutationis cau ſam eſſe animaduerterit epiſcopus, beneficia de qui- bus agitur quaſi vacantia eiurantibus ipſis conferre poterit, non aliis vt conſtitutum eſt. cle. de rerum permut. Nam nec iis qui expectationum muneri- bus à Romano pontifice donati ſunt, obnoxia eſſe hæe beneficia intelliguntur, quamuis ea vacare di- cantur. tit. de rerum permut. in 6. Huius autem per- mutationis rara eſt in veteribus mentio: quia ex cu- piditate ſacerdotum proficiſci credebatur. concil. Chalced. nec priſca ſeueritas hoc commercij genus recipiebat, quod hodie vtilitatis velamento, vt ple-
2
raque alia adumbrari ſoler. In recentioribus ponti-
tificum conſtitutionibus quamplurima leguntur. tit. de rerum permut. ſed bonam partem in ſuperio- ri capite attigimus, de beneficij eiuratione ſimplici diſſerentes, quæ cum hac mutua ac reciproca ma-
gnam affiniratem habet. Vnum hic notandum eſt,
ſi ex altera parte ſatisfactum non fuerit, quia fortè beneficium traditum non eſt, aut poſt traditionem cuictum, licere alteri beneficium, quo ſe abdicauit, repetere, cap. cum vniuerſorum. de rerum permut. cap. ſi beneficia, de præbend. in 6. Quo caſu nouam collationem non requiri verius eſt, modò benefi- ciarius vim non inferat alij, ſed authoritate publica poſſeſsionem apprehendat. cap. eum qui. de preben. in 6. d. c. ſi beneficia. 8s
ün

10
De bencficiorum multitudine canonibus prohibita. . C4r. WaI. Vm beneficiarius ad epiſcopalẽ honorem pro- Auchitur, vacat eius beneficium,& alij conferri poteſt. cap. cum in cunctis. S.cum verò, de elect. cap. poſt electionem, de conceſ. præb. Idem de eo dicen- dum eſt, qui beneficium vnum obtinens, quod ani- morum curationem habet, aliud fimile beneficium conſequitur. prius namque beneficium haud dubie vacat. cap de multa, de præben. c. quia nonnulli. de cler. non reſid clemen. ſi plures, de præben. poſterius verò ita demum retinet, ſi priore apud ordinarium
4 1 2 1 antiſtitem ſeſe abdicauerit,& c. idq; Innocẽtius III.
& Ioannes X XI II. conſtitutionibus expreſſum eſt, dict. cap. de multa, extra. execrabilis, de præb.& an- riquo iuri nonnihil derogatum. cap. præterea, de præben. Si enim prius beneficium nõ dimiſerit, non ſolùm eo priuarur, ſed quorumcunque etiam bene- Hiciorum in poſterum obtinendorum incapax red- ditur. dicto c. execrabilis. Nam valde abſurdum eſt vni duo munera committi in Eccleſia, niſi grauis
aliqua cauſa,& neceſsitas id fieri cogat. c. ſingula,
89. diſt. Iraque concilio Chalcedonenſi,& quibuſ- dam aliis vetitum eſt, ne quis in duabus eccleſiis or- dinetur, quod& in muneribus ciuilibus ac profanis imperatorum leges prohibent. l. libertus, ad muni- cip. l.vlt. C. de aſſeſſo. l.z. C. qui milit. poſ. not. in l. le- cta, de rebus cred. Poſtulat tamen aliquando neceſ- ſitas, aut vtilitas euidens Eccleſiæ, vt duo pluraue
munera eccleſiaſtica vnus idèmque obeat, vt puta, ſi
ea ſit hominum idoneorum penuria, vt præſtet vnũ
multis eccleſiis, quàm ſingulos ſingulis præfici. Que
res ad epiſcoporum cuiuſque ciuitatis curam perti- net. cap. ſanctorum. 70. diſt. In gratiam verò perſo- narum magis quam Eccleſiæ beneficia coaceruare, quamuis& genere& doctrina aliis antecellant, peſ- ſimi res exempli,& antiquis canonibus omnino cõ- traria eſt. Itaque gratiam horum canonum à ſolo pontifice Rom. cuius voluntas pro ratione habetur, fieri poſſe conſtitutum eſt. d c. de multa. Atque ita canones prima ſpecie inuicem pugnantes concilia- ri poſſe videntur, quamuis alij aliter nodum diſſol-
uant. Hinc fit, vt captores beneficiorum Romam
certatim curſitent, prætextu literaturæ, aut nobilita- tis, veniam à pontifice impetraruri, quæ nemini, quamlibet indigno nebuloni, modò is numerct, de- negari conſueuit. Qua ex re tanta Eccleſæ defor- matio exorta eſt,& propè dixerim öaro X³eboiα, vt nulla vis humani ingenij ad eam indignitatem ex- primendam ſufficiat. Prodigioſa ſanè reseſt in Ec- cleſia hæc beneficiorum cumulatio, quæ ſine dele- ctu paſsim recipitur: nec minus mihi monſtroſi vi- dentur, qui tot perſonas in eccleſia ſuſtinent, quàm Briarcus ille, qui manus centum habuit, vt eſt in fa- bulis, aut Getyon quem trium fuiſſe corporum perhibent. b De aßiduitate beneficiariorum, quam reſidentiam appellamus. CAL. P. Ihileſt ab omni ratione alienius, quàm eos I N præfici eccleſiis, qui munus ſuum negligant. Itaque aduerſus eos qui aſsidui non ſunt in eccle- ſiis ſibi commiſsis, varij canones editi ſunt. concil. Antioch. concil. Laod. concil. Sardi.& in decret. 7. quæſt.x. c. vlc. de cler. non reſid. Variæ item leges im-
PFranciſci Duareni lIuriſconſ.
peratorum, quibus nominatim cautum eſt;, vt abs ſentes clerici ſi ad eccleſias ſuas moniti non redie- rint beneficia ipſis adimantur. Nouel. 6. 58.123. Nec iuſta eſt eorum excuſatio qui vicaria quorundam ſacerdotum opera in obeundo munere ſuo vtuntur, cùm ipſi eo fungi debeant. cap. quia nõnulli, de cler. non reſid. Ac indignum eſt, vt Innocentius ait, con-
ductitiis presbyteris Eccleſiam committi. 21. q. 2. c.
vlt. Hoc amplius, ſi exiguus tenuiſque ſit reditus be- neficij,vt ex eo ſe tueri nequeat clericus, ne hoc qui- dem caſu aſsiduitatis vocationem habet, cùm ipſi eo beneficio ſe abdicare liceat. ca p. conquerente, de eler. non reſid. Omne ſiquidem beneficium propter officium, laborem,& induſtriam conceditur. c. vlt. de reſcript. in 6. Ceſſante igitur cauſa propter quam datur beneficium, ratio poſtulat, vt à beneficiario id auferatur. Nec diſsimilis eſt clericus ab Eccleſia ſua abſens, militiæ deſertori. Quare& cingulum honoris ſui eum amittere,& pro ea deſertione ca- ſtigati debere conſtitutum eſt. cap. placuit, 21. quæſt. 2.C. peruenit. 7. quæſt. i. Incidunt tamen cauſæ inter- dum propter quas excuſatione dignus ſit clericus, & ab epiſcopo ſuo veniam impetrare debeat. capit. cum ad hoc. de cler. non reſid. c. licet canon de elect. in 6. Citra cauſam verò legitimã non licet epiſco- po veniam aſsiduitatis concedere. quamuis Roma. nus pontifex, quẽ nulle leges tenent, id faciat. Et hac ratione antiſtites imaginarij tãtùm(quod ad curam onũſque attinet)& codicillares fiunt, cuiuſmodi pontifices ac ſacerdotes Alexandrũ imperatorem creaſſe Lampridius ſcribit. Ex quo veluti fonte ma- la innumerabilia, atque incommoda in Eccleſiam vniuerſam quotidie manant, quæ ſine horrore ma- ximo referre non poſſumus. Quid enim indignius eſt, quàm ſacris eos ſtipendiis frui, qui venialibus diplomatibus, ne dicam vænalibus, ſubnixi, de re- gendis eccleſiis ne cogitant quidem vnquam„vt apettè canones omnes illudere,& contemptui ha- bere videantur? Nemo etenim eſt qui neſciat cos beneficia reditùſque eccleſiaſticos locare,& maius pretium offerentibus addicere conſueuiſſe, non ali- ter ac quoſuis patresfamilias prædia ſua, nihil penſi habentes quàm idoncus ad functionem ſacram ſpi· ritalemque hic redemptor ſit, in quem omne onas, quod ſubire eos oportebat, reiiciunt. Atque ita hæc geruntur, vt quamuis publicè nota ſint hoc ſæculo, ficta tamen magis quàm facta olim poſteritas for- taſsis exiſtimatura ſit. Nihil de fructuum dilapida- tione hic dicam„quos pauperibus diſtribui veteres canones iubent. Non enim in tanris vitiis hæc ſcru- puloſius excutere animus eſt: ac per me licet, vt omnem prouentum iactent, profundant, diſsipent, De doctrina ſanè diuina, cuius miſera plebs mitum in modũ famelica eſt, abi pſis omnino deſerta con- querimur. Illud enim accidit hoc tem pore. quod vates futurum prædixerat Amos 8. Emittam fa- mem in terram: non famem panis, neq; ſitim aquæ, ſed audiendi verbum Domini:& commouebuntur aà mari vſque ad mare,& ab Aquilone ad Orien- tem circuibunt, quærentes verbum Domini,& non inuenient. Et ſanè dubium non eſt, quin hæc paſto-
rum ignauia, errorum omnium& hæreſeon, quibus hodie concutitur orbis, magna ex parte fons& ori-
go ſit. Nec mirum eſt gregem perire, qui paſtore
deſtitutus,

e manant, qur line u0 poſſumus. Quid enim s ſipeadis feui, qui dicam vænalidus, fuba e cogitam quidem un unes illodere,& cocte
Nemo etenim eſt, quixfm
testamilias prrædia ſim
oncus ad functionem um lemptot ſit, in quem omge
rtedat, reiiciunt. A
n fructuum
uos paupel
De ſac. eccl rminiſtac benef. Tib VIII.
deſtitutus, luporum inſidiis quotidie expoſitus eſt:
Vagos enim quoſdam circumforaneos ac merce- narios concionatores in numero paſtorum non po-
no, quos longè latéq; à paſtoribus differre ſacris li-
teris edocemur. De his paſtoribus vaticinatur Eze-
chiel c. 34.& ita cos depingit, vt in eo vaticinio no-
ſtri ſeculi mores velut in ſpeculo quodã intucamur:
verba eius hæc ſunt, Væ paſtoribus Iſraël, qui paſce-
bant ſemetipſos. Nonne gregesà paſtoribus paſcun-
tur: Lac comedebatis,& lanis operiebamini,& quod
craſſum erat occidebatis: gregem autem meum non
paſcebatis. Quod infirmum fuit, non conſolidaſtis:
quod ægrotum, non ſanaſtis& quod confractũ eſt, non alligaſtis:& quod abiectum eſt, non reduxiſtis: & quod perierat, non quæſiſtis:& cum auſteritate
—„.—. 8.. imperabatis eis& cum potentia. Et diſperſæ ſunt oues meæ, eò quòd non eſſet paſtor:& factæ ſunt in
deuorationem omnium beſtiarum agri. Errauerunt greges mei in cunctis montibus,& in vniuerſo col- le excelſo,& non erat qui requireret, non erat, in-
quam, qui requireret. Propterea paſtores audite ver
bum domini. Viuo ego, dicit dominus Deus, quia pro eo quòd facti ſunt greges mei in rapinam,&
oues meæ in deuorationem omnium beſtiarũ agri, eò quòd non eſſet pactor, ecce ego ipſe ſuper paſto- res requiram gregem meum de manu eorum,& ceſſare eos faciam, vt vltrà non paſcant gregem, nec
paſcant amplius paſtores ſemetipſos,& liberabo
gregem meum de ore eorum,& non erit vltrà eis in eſcam,&c. Proinde hac radice non exciſa, aut ego vehementer fallor, aut vix vllæ flammæ his malis
finem allaturæ ſunt. Celebratur veteris cuiuſdam trahendos eſſe. Quod vel maximè hic locum habe- re ſemper arbitratus ſum. Sed iam ſatis aut fortè ni- mium querelis datum eſt. b 3 1 De criminibus, propter quæ beneficia amittuntur. 6A E. B crimen aliquando beneficium amittitur:id- que cõtingit vel quia ipſo iure vacat, vel quia deponitur beneficiarius cauſa cognita,& beneficio
ſuo priuatur. Exemplis hoc dilucidius fiet, quæ ſe-
uuntur.— I. Ambitus ſimoniaci reus quibuſdam pötificiis
conſtitutionibus deponi iubetur. cap. de hoc. c. inſi-
nuatum, de ſimo. Quæ conſtitutiones iudicium ac ſententiam requirũt, qua beneficiario adimatur be-
neficium, nec ante eam ſententiã vacare dicitur: ſecd Paulus ſecundus atrocitate criminis, quod in dies
magis magiſque inualeſcebat, commotus, decreuit vt pœnas omnes legitimas ſtatim incurrat is, qui
hoc flagitium admiſerit, non expectata iudicis ſen-
tentia. extra. cum deteſtabile. de ſimo. Ac mihi qui-
dem videtur generaliter accipienda conſtitutio, ſi-
ue datum aliquid pro ordinatione, ſiue promiſſum fuerit, cùm hæc paria ſint. Nec aliter ſenſit Paulus, ſi quis commodè& abſque cauillatione verba con-
ſtitutionis interpretetur. Sunt tamen qui contendãt,
de datione tantùm, non etiam de promiſsione intel-
ligendam eſſe conſtiturionem. Caſſado. deciſ. q. Go-
meſ.in reg.canc. de trien. poſſ. quorum leuiſsimas, niſi fallor, rationes hic referre operæpretium non duxi. Vnum hic notandum eſt, de beneficio nos hic non loqui, quod quis per ambitum adeptus eſt, cùm
philoſophi dictum, homines non pallio, ſed auribus
1611 ſatis conſtet collationem huiuſmodi nullam eſſe, id- que ſuprà annotauimus: Noſtra etenim diſputatio ad alia beneficia pertinet, legitimè acquiſita, quę ni- hilominus propter ambitum amittuntur. Sed quæ- ſtio eſt, an iſtius pœnæ epiſcopus gratiã facere pof
ſit, de qua quid alij ſcripſerint, ſi lubet videto. Pan. in c. de ſimoniacis, de ſimon. b
II. Ob incontinentiam adimitur clerico beneßf-
cium, vt puta ſi focariam, ſiue concubinam habeat, nec cam ritè monitus, à ſe dimittere velit. c. ſicurt. c. ſi
autem, de cohab. cler. Nam etſi legibus Romanis permifſus ſit concubinatus: tamen iure pontificio clericis interdictus eſt. tit. de concub. Ac vt omnis vitetur ſuſpicio, nullam eis mulierem, exceptis quibuſdam, domi ſuæ habere licet.L.cum qui. G.de epiſcop.& cler. Olim monachi ac ſacerdotes fœmi- nas apud ſe retinebant, quæ nec eorum vxores erãt,
nec concubinæ, ſed comites& ſociæ cœlibatus, eaſ-
que Græci cuνεέᷣαᷣuss: interpretes, vulgò ſubintro- ductas vocant. Sed& fœminæ quoque viros ſibi contubernales hoc modo adſciſcebant. Verùm Ni-
— 3„·.. cæna ſynodus propter ſtupri ſuſpicionem hoc con-
tubernij genus improbauit. canon. z. c. interdixit. 32.
diſt. Cuius meminerunt luſtinianus Nouell. 123.& Euſebius lib. 7. hiſtor. eccleſ. De his loquitur Chry- ſoſt. in ſermone quodam, xeꝰs rac εe‿οσντ⁴αει εmνκασαmν 126,& Gregorius in quibuſdam locis, quæ à Bu-
dæo in commentariis Græcæ linguæ referuntur.
Quod dictum eſt de concubinatu, id multo magis in maſcula venere locum habet. c.vt clericorum. de
vita& honeſtate cleric. c. clerici. de exceſ. prælato.
III. Periurium iuſta cauſa eſt propter quam be- beneficium clerico auferatur. Ac tametſi quidam exiſtiment eum qui peierat continuò beneficium
ſuum amittere, tamen receptius eſt depoſitionem
priuationèmque hic neceſſariam eſſe. c. querelam. de
iureiur. c. peruenit. de fideiuſſorib.
IIII. Cædis ſiue homicidij conuictus, beneficio
ſuo priuatur per ſententiam judicis, nec illud pſo iure amittit. c.⁊. de cler. pugn. in duel. c.vlt. de homi-
cid. in 6. c. ex literis, de exceſ. prælat. b V. Ob crimen perduellionis vacant ipſo iure be- neficia abſque vlla priuatione ſiue depolitione. cap. fœlicis, de pœnis. in 6. Eadèmque videtur cauſa hæ- reticæ impietatis. c. ad abolendam, de hæret. c.cum ſecundum, de hæret. in 6. Nec vlla declaratio neceſ- ſaria eſt ante collationem beneficij, vt Ioan. Andr.
ſcribit. glo. cap. commiſſa, de cleric. in 6. quanquam ab eo diifentiunt nonnulli. Felin. in cap. cum non ab
homine, de iudic. b VI. Præter ea crimina quæ iam recenſuimus, generaliter dicendum eſt, ſi quid grauius admiſerit beneficiarius, aut ſi quæ nota infamiæ eidem inuſta ſit, eum beneficio priuandum eſſe. non enim omnia crimina comprehenduntur certa definitione: ſed
prudentis iudicis eſt, in iis quæ ſimilia expreſsis vi- dentur eandem regulam ſequi. Qua in re Panor. c.
at ſi clerici, de iud. admonet, priſcorum canonum ſeueritatem vſquequaque hic ſpectandam non eſſe, propterea quòd huius ſæculi homines cum priſcis
illis conferri non poſsint, ſiue ſtaturam& vires cor-
poris, ſiue mores& ingenium reſpicias. c. fraternita- tes. 34. diſt. Iuxta illud Satyrici poetæ, Terra malos homines nunc educat atque pufillos. 55 2
2 4. ö— ä“

— l 1012
Quo nomine etiam Homerus crebrò admodum conqueritur, vel Plinio authore. Quod autem de infamia diximus, de ea accipiendum eſt, quæ iure ac legibus irrogatur, non de ca, duæ ex hominum opinione proficiſcitur. Panormitan. In cap. per in- quiſitionem, de electionib. Præterea ob iuris infa- miam: ipſo iure non vacat beneficium: ſed priua- tione ac depoſitione opus eſt. not. in cap. querela, de iureiurand. quamuis in muneribus dignitatibuſque
Franciſci Duareni Iuriſconſ.
rum publicorum in Gallia(cùm perpetua ſint non minus quàm beneſicia eccleſiaſtica) eſſe videtur. Sum& alij modi, quibus vacamt& amittuntur be-
neficia, cuiuſmodi eſt profeſsio monaſtica. c. benefi-
cium. de regula. in 6. matrimonium verbis in præ- ſens tempus conceptis contractum. cap. 1. de cler. coniug.& ordinatio ſiue initiatio neglecta ab eo qui
bencficium curationi animorum coniunctum ade- ptus eſt, cap. licet canon. c. commiſſa, de clectionib.
in 6. Sed hæc partim ex ſuperioribus libris huius
rophanis& ciuilibus aliud conſtiturum ſit. l.2.§.
miles. de his qui notan. infam. Ldiuus. de iniur. l. in- 2. 14.
famia. Cod. de decurionib. Eadẽmque ratio mune-
tractatus, partim ex aliorum ſcriptis cognoſci poſ- ſunt. Staphil. tracta. de lite. grat.
ERANCISCVS DVARENVS SEBAST. A J. BA 3 pPINEREOREGIS CHRISTIA. niſsimi legato.
N iuris pontificij(ommentariis quos ſuperiore anno, cum vnd eſſemus, conſcripſpmen- 4 rio falta eſt 4 me libelli, quem clariſtimus Senatus Pariſien ſis quondam pro defenden- a hberrate Eeccleſiæ Gallicæ aduerſus Romanam aulam ad Ludouicum dndecimum regeu eoit rum mifſt. Et quia eius libri lectio ad confirmationem eorum, quæ à nobis de poreſtate regis circa miniſteria Eccleſiæ ibidem tractata ſunts non parum conducere Viſa eſt, feci non inui- eus, vt enm à Gallico in Larinum ſermonem à vobis conuerſum ſimul cum ipſo tractath noftro b imprimendum curarem. Huius autem defenfionis argumentum ex lib. einſdem tractatus, cap.. petendum eſt. Quam cumleges, nadam, ſimplicem ac rudem rerum maximarum deſcriprionem ed conrmeri coyitalis, ad quas iluſtrandas& amplifcanda excellentis oratoris fylo opus eſſet. E enim cauſa huiuſmodi yt vix alia grauior vnqiutam reperiri quedt,dut accurata copioſaqj oratione
Hominis alicuius erditi,& Teipublicæ patriæi miſerabiliter Vexatæ amantis dignior. Verun
exiſtimauit ampliſtimus ordo,orationis commentarium paulò plenius, quod capita& ſummus ꝛe-
rum co mplecterreurum ſuflcere, legatis omnia copioſius atque berus, ſi ita regi videretur, ex-
ohituris. Hune erd libellum, yt maioris illius operis appendicem, quod ruo Fatrumqueè tuorum
con ſilio, lluſcriſ. Duci Biturigum Margaritæ dicatum potius quàm tibi fnit, nunc a me accipies,
gioturnamed ſero, neceſbitudinis, quæ mihi terum iam diu inſtituta Iſt,monumentam. Vale,
Auarici& iturig. Pridie Id. Maij 1551.
IO Lr 2EaATr TLE EcCCLSS/ E Ga,L l2 aduerſus Aomanam aulam defenſto DTariſßienſis Curiæ, Ludouico yndeci- mo Gallorum Regi quondam oblata.
mandauit, curia Ioannem Loſelier,& Ioannem Henry conſiliarios,& inquiſitionibus, vt vocant,
præſidentes delegauit.
MAEA3 1 Oraon
s V M Rex maiora grauioraque regni negotia mature& cum magna delibetatione tractare cu-
4 e
4 9 3.. Io piens, nuper mandauerit curiæ
Seis Parlamenti, vr ſi quæ ſint iuſtæ 8 1 4
reh conquerendi cauſæ ob pragma-
ticæ, quæ dicitur, ſanctionis,& quarundam ipſius
conſtitucionum cidem ſanctioni conſentanearum abrogationem, curia eum admoneat,& certio-
rem faciat: viſum eſt curiæ huiuſmodi querimo-
niarum cauſas ſimul cum idoneis quibuſdam re- mediis hic colligere, ita vt rex in obedientia, quam vere catholicus& Chriſtianiſsimus rex ſanctæ ſe- di Apoſtolicæ debet, perpetuò mancat. Ad hæc autem exponenda regi& cius conſilio, ſicuti ipſe
Deliberationis capita. JiMimis igitur vt ea incommoda facilius co- gnoſcantur, conſtat fidem catholicam ex quo primuùm in regno Franciæ inſtituta eſt, ac præſer- tim à Clodouei Chriſtianorum regum primi tem- poribus, magis quàm in vllo alio Chriſtiani or-
bis regno nullo errore contaminatam floruiſſc. Ac
ob inſignem regum pietatem,& feruentiſsimum erga religionem affectum, ac in tuendo ſeruandô- que diligentiam,& Dei exabtatum nomen,& au-
etus

2 uli fuit aunc. uta I monumeus
1
tus cultus,& Eccleſiæ libertas conſeruata fuit. Ea ſiquidem fuit regum in Eœcleſiam Dei affe- ctio& propenſa voluntas, vt ingentes opes tam
in ædium facrarum extructionem, quàm funda-
tionem& dotationem eccleſiarum liberaliſsimè, ſumptuosè& magnificè impenderent. Nec mi- nus fuit eorum ſtudium in tuenda& propugnanda Eœccleſia. Quo nomine excellentem illum& illu- ſtrem Chriſtianiſſititulum& nomen hæreditarium ſibi pepererunt. II. Nullum eſt in Chriſtiano orbe regnum, in quo tot clariſsima cœnobia& Eccleſiæ viſantur: nuſquam Eccleſiarum& cœnobiorum tam ſum- ptuoſa edificia, tam immenſi reditus ac prouentus, tam numeroſa perſonarum eccleſiaſticarum multi-
tudo:idque ex regum ac principum munificentia& .....„ 2. A, 1⸗ liberalitate, partim etiam ex pij religioſique populi
erogationibus ortum eſt. III. Rex idemque ſummus ac fupremus noſter dominus, qui præcipuus eſt fundator, tutor, cuſtos, defenſor& vindex earum eccleſiarum, cùm liber- tas carundem violatur, ius habet conuocandi anti- ſtites,& alias huiuſmodi eccleſiaſticas perſonas di- tionis ſuæ, vt eorum inceptis& conatibus obuiam eatur, qui contra eam libertatem aliquid moliri auſi fuerint. Solẽétque talis conuentus Eccleſiæ Gallica- næ congregatio appellair. IIIII. In his conuentibus olim authoritate re- gia indictis multa præclarè conſtituta extant, ea- que non ſine graui cùm regij ſanguinis proce- rum, tum eccleſiaſtici ordinis hominum,& alio- rum regni ſubditorum, ac popularium deliberatio- ne, vt occurreretur vexationibus, moleltiis& iniu-
riis, quæ ipſis à curia Romana cum maximo totius
damno& pernicie inferebantur. Earumque con-
ſtitutionum magna fuit authoritas ante hæc tem-
pora, ac in eis obſeruandis ſumma cura diligentià- que adhibita eſt.“ 8 1
V. Inter cæteras conſtitutiones vna eſt D. Lu- douici promulgata anno 1²267. vt Prælaturis& di- gnitatibus electiuis per electionem prouideatur. Be- neficiis verò non electiuis per collationem& præ- ſentationem collatorum& patronorum: nec vl- lam co nomine pecuniam imponere aut exigere poſſet curia Romana in hoc regno. Quæ omnia
& alia pleraque ex lectione conſtitutionum à D.
Ludouico editarum plenius cognoſci poterunt: cu- ius viri nomen quaàm celebre ſit vbique terrarum nemo eſt qui ignoret.
VI. His conſtitutionibus diu obſeruatis, cuürn
curia Romana procedente tempore mulca aduer- ſus cam, de qua diximus, Eccleſiæ Gallicæ li-
bertatem moliretur, Carolus VI. rex adhibitis in conſilium proceribus antiſtitibus, cœnobiarchis, collegiis, vniuerſitatibus,& aliis pleriſque tam re- gni quàm Delphinatus hominibus, anno 1406. conſtitutionem edidit, qua Eccleſiam Gallicam in antiquam libertatem ſuam aſſeruit. Fuitque publi- cata de more,& perſcripta in actis curiæ Parlamen- ti, anno 1407. b“
VII. Eodem anno 1407. cum Benedictus pon- tifex Romanus eiuſque adminiſtri ſatellites ac pro- curatores magnam pecuniæ vim imperarent ac exigerent, antiſtites huius regni apud regem eo
8 Defenſio pro lbert. Eccle. Gal.
Septembris.
1613
nomine conqueſti ſunt: fuitque res agitata in cu-
ria Parlamenti: Ac in ea diſputatione memorabilis ſanè& grauis fuit à ſcholaſtico conuentu Pariſienſi habita oratio die octaua Nouembris, qua poſtula-
bant yt rox eas exactiones prohiberet. Idem à gene-
rali regis cognitore ſeu procuratore poſtulatum fuit:& hioc amplius, vt exacta ob eam cauſam pecu- nia reſtituerelrur.
VIII. Hæc expoſita petitäque fuerunt tam à ſcholaſtico cõuentu, quàm à regio procuratore prę- ſentibus cameræ, vt vocant, A poſtolicæ officiariis, qui tum quicquid viſum ſibi fuit narrauerunt,& in
medium adduxerunt.
IX. Auditis omnibus, quorum intererat,& iu- dicibus in conſilium miſsis, tandem decreuit curia, ne annatarum, quæ dicuntur, nomine, aut deci- marum quicquam à Romano Pomtifice exigere- tur,& ob eam cauſam excommunicati abſolueren- tur. Quæ omnia cum pleriſque aliis eodem perti- nentibus in ipſo Senatus decrero plenius deſcribum tur, quod pronuntiatum fuit anno 1407. 11. die
X. Non ita multò poôſt edictum promulgauit rex, quo decretum Senatus confirmatum eſt: fuitque publicatum in curia 15. Maij, 140aK.
XI. Anno 1 418. menſe Martio de ſententia& conſilio antiſtitum& perſonarum eccleſiaſticarum regni ad tuendam Eccleſiæ libertatem facta fuit conſtitutio, qua reſeruationes omnes& gratiæ Apò ſtolicæ vnà cum exactionibus curiæ Romanæ int terdictæ fuerunt. XII. Eodem anno cùm niterentur aliqui diplo- mata regia impetrare, quibus ea conſtitutio reuo- caretur, regius cognitor in curia parlamenti inter- ceſsit,& contradixit.
XIII. Ex his perſpicuum eſt,tam regem& pro- ceres regin, quam eccleliaſtici ordinis homines, pre- terea regium procuratorem,& regis conſiliarios in curia Parlamenti eò ſem per ſpectaſſe, vt libertatem Eccleſiæ Gallicæ fartam tectam conſeruarent; ab eaque omnem arcerent iniuriumm.
XIIII. Cuùm in ſacroſanctis ſynodis Conſtan- tienſi& Baſilienſi multa decreta eſſent, tum ve- teribus canonibus, tum iis, de quibus iam diximus, conſtitutionibus regiis valde conſona: Carolus ſe- ptimus rex præſente Rege, qui tum Delphinus no- minabatur, proceribus ciam regij ſanguinis, an- tiſtitibus, collegiis, tum eccleſiaſticis, tum ſcholaſti- cis praſentibus, præterea auditis oratoribus tam Pontificis Romani, quàm ſacroſanctæ ſynodi vni- uerſalis, tandem ca decreta accepit& edicto ſuo
confirmauit, quod vulgò pragmaticam ſanctionem appellamus. Geſtaque hæc ſunt in ciuitate Bituri-
gum anno 1438. 1 X V. Hæc igitur ſanctio eò maioris authorita- tis ſemper habita eſt, quòd à ſacroſanctis conciliis,
quibus præcrat pontifex Romanus, aut legatus
eiuſdem, ortum habuerit. Nulla enim de iis rebus vnquam fuerat lex in Francia ante id tempus lata, quæ ab Eccleſia vniuerſali authoriratem& vires haberet. b““ XVI. Exeo tempore regnum ipſum proſpe- riore ſemper fortuna, Dei benignitate, vſum eſt& in maiore quàm vnquam antehac authoritate& 838 3
5
4 3 4 2—.. 3—* 4-—— ie eeeentk en eeen er—

1614 gloria, ac etiam rerum omnium copia& abundan- tia fuit. Quanto autem fuerit hoſtibus terrori, A- quitania& Normania teſtantur, ex quibus locis expulſi deiectique ſunt.
XVII. Eius ſanctionis obſeruatio ad tres& viginti annos ſtetit, agitùrque nunc quadriennium,
ex quo ea in vſu cſſe deſiit. Ac interim præfecti ſunt
eccleſiis, eaſque ſine moleſtia& interpellatione re- 3.... 72
Xerunt eximiæ probitatis gtauitatiſque viri: quo- rum aliqui ob ſingularem vitæ ſanctimoniam iam
fato functi miraculis claruerunt, vt Michaél An-
degauenſis epiſcopus, archiepiſcopus Arelatenſis, & alij quamplurimi.
XVIII. Ex horum canonum, decretorum, conſtitutionum abrogatione innumerabilia naſ- cuntur incommoda, quæ ad quatuor genera poſ- ſe referri videntur. Primum eſt, totius ordinis ec- cleſiaſtici confuſio: Secundum eſt, patriæ deſola- tio ac deſertio: Tertium eſt, pecuniarum regni exinanitio: Quartum eſt, eccleſiarum ruina& ſub- uerſio.
XIX. Ante omnia proteſtatur curia ſe nolle ſanctitat:, diguitati, honori& authoritati pontificis
ac ſanctæ ſedis apoſtolicæ quicquam detrahere:
Quin potius omnem honorem, reuerentiam& obediẽtiam, quam vnuſquiſque pius& fidelis ſum- mo Eccleſiæ paſtori debet, exhibere parata eſt,& ſi quid emendatione dignum exciderit, Eccleſiæ de- terminationi, quæ errare non poteſt, ſubiicere ſe non recuſat, c. à recta. 24. q.-. b
X X. Quod ad primum genus incommodi at- tinet, ſatis conſtat, ſi electionibus& collationibus ordinariorum ſublatis, reſeruationes& gratiæ ex- pectatiuæ locum habeant, ſi iudicia& lites in pri- ma inſtantia ad curiam Romanam deuoluantur, mirabilem inde confuſionem exorituram eſſe: To- tus enim ordo Eccleſiaſticus confunditur, cùm ſua vnicuique iuriſdictio non ſeruatur. 11. quæſt. 1. cap. peruenit.
XXI. Vt hæc confuſio perturbatiõque rerum vitetur,& quod ſuum eſt, cuique relinquatur, de- cretum fuit in iam dictis conciliis,& à rege couſti- tutum, vt collegia eccleſiaſtica& canonica, paſto- rem Eccleſiæ eligant, præſenteurt patroni,& ordina- rij conferant,& de caulis, niſi ſint maiores, in prima inſtantia cognoſcant.
XXII. D ubitandum non eſt, quin rex, qui pfæ- cipuus eſt fundator, tutor, cultos,& propugnator eccleliarum ſui regui, non ſolùm iure poſsic, ſed etiam debeat dare operam,& curare, vt decreta& conſtitutiones, quibus haud dubiè propulſantur ea quæ diximus incommoda, dilt genter& bona fide obſeruentur. Ac ſi ob earum conſtitutionum vel abrogationem, vel contemptum in hæc mala& calamitates inciderent regis ſubditi, iure optimo ipſius opem implorare poſſent.
XXIII. Quòd autem clectio paſtorum ad collegia eccleſiaſtica pertineat, eque iure poſsint vti abſque Romanæ ſedis offenſa, ex eo apparet, quòd cùm epiſcopus Eccleſiæ ſponſus ſit,& matri- monium quoddam ſpiritale inter ipſum& Eccle- ſiam contrahatur, neceſſariò conſenſus Eccleſiæ in- teruenite debet. b XXIIII. Dubium non eſt quin collegia ipſa, qui-
Franciſci Duareni Iuriſconſ.
bus notiores ſunt perſonæ, idoneos paſtores ad re- gendam Eccleſiam multò facilius eligere poſsint, quam ſi in aula Romana promouerentur.
XXV. Poſtquam perfecta abſolutaque eſt ele-
ctio, proponuntur programmata, in vitam& mo-
res electi inquiritur,& antequam confirmetur ele-
ctio, quiſquis intercedere voluerit, admittitur. Vn- de ſatis liquet, melius probari& explorari eum, qui eligitur à collegio Eccleſiæ, quàm ſi in Roma- na aula, vbi cognita non ſunt eius merita, promo- ueretur.
XXVI. Cüùm epiſcopus ſolenniter à collegio eligitur, confirmatürque ſeruata programmatum & inquiſitionum forma, eò certe maior eſt populi de eo exiſtimatio, magiſque eum venerantur, ob- ſeruant& diligunt populares, quàm ſi ipſis inuitis obtrudatur. Ideõque doctrina eius longè fructuoſior eſt,& ad edificandum multò efficacior.
XXVII. Hinc, tamerſi Petrus Chriſti vica- rius eſſet,& capur Eccleſiæ: tamen mortuo luda, qui vnus erat apoſtolorum, cæteri omnes pariter elege- runt,& ſors cecidit ſuper Mathiam, vt in actis apo- ſtolorum legitur.
XXVIII. Lucius pontifex Romanus, vir ſan- ctus& martyr, qui Eccleſic Romanæ præfuit an- no 154 ita decreuit: Nullus in Eccleſia vbi duo vel tres fuerint in congregatione, niſi corum electione canonica presbyter eligatur. Si verò aliter quis Eo- cleſiam adeptus fuerit, cò quòd per cupiditatem il- lam acquiſierit, atque contra canonicæ diſciplinæ regulam egerit, expellatur, cap. 1. de elect. in De- cretal. b
XXIX. Eſt& aliud decretum Leonis ſancti& confeſſoris in hæc verba: Nulla ratio ſinit vt inter epiſcopos habeantur, qui nec à clericis ſunt eledti, nec àa plebibus expetiti, nec à comprouincialibus epiſcopis cum metropolitani iudicio conſecrati, c. nulla. 72. diſt. b 1
XXX. Canon Antiochen. concilij, quod con- gregatum fuit anno 340. ſic habet: Seruetur autem ius eccleſiaſticum id continens non aliter oportere fieri, niſi cum ſynodo& iudicio epiſcoporum,& electione clericorum, qui poſt obitum quieſcentis, poteſtatem habent, eum qui dignus extiterit eligen- di& promouendi, c. epiſcopo.&. q.1.
XXXI. Alius extat canon concilij Toletani in hæc verba: Sed nec ille deinceps ſacerdos exit, quem nec clerus, nec populus propriæ ciuitatis ele- git, vel authoritas metropolitani vel comprouin- cialium ſacerdotum aſſenſus non exquiſiuit, c. qui in aliquo,. diſtinct.
XXXII. Alius eſt canon concili j Conſtanti- nopolitani anni 867. cuius hæc verba ſunt: Promo- tiones& conſecrationes epiſcoporum, concordans prioribus conciliis, clericorum electione ac de cer- to epiſcoporum collegio, fieri hæc ſuncta ſynodus vniuerſalis diffinit& ſtatuit. 4
XXXIII. Concilio Lateranenſi, quod ab Innocentio tertio Romæ coactum eſt anno 120. vbi antiſtites 1336. adfuerunt, certa forma eligendi præſcripta fuit: additumque eſt vt negligentibus electoribus poſt tres meu„omne ius& poteſtas prouidendi Eccleſiæ ad ſuperiorem antiſtitem de- uolueretur, c. quia propter, c. ne pro defectu, de elect.
b X X XIIII.

verda: Nulla ratio fmt ur, qui nec ã clericis
peuu, nec à comproui ropolnani iudicio cou
Defenſio pro libertate Eccle. Gal. 1615
XXXIIII. Priſci reges cũ eccleſias regni ſui rectè conſtitui cuperent, hanc prouidendi eccleſiis rationem, que clectio dicitur, ſemper maximè pro-
barunt, camquc modis omnibus retinere ſtuduerũt,
vt legitur apud Vincent. Specul. hiſto. lib. z2.& 23. de Clodoueo regũ Franciæ Chriſtianorum primo,
qui anno 400. conuocatis in ciuitate Aurelianenſi
permultis præſulibus& epiſcopis, in quibus ſanctus Melonus erat, præcipit in præficiendis paſtoribus eccleſiis, antiquos canones ſeruari ac retineri.
XXXV. Idem ſtatuit imperator Leo in Cod.
Iuſtiniani, tit. de epiſc.& cler. cuius verba hęc ſfunt,
81 quenquam vel in hac regia vrbe, vel in cæteris
. 5 8 prouinciis, quæ toto orbe terrarum diffuſæ ſunt, ad
epiſcopatus gradum Deo authore prouehi conti-
gerit; puris hominum métibus, nuda electionis con-
ſcientia, ſyncero omnium iudicio proferatur, 1ſi quenquam, C. de epiſco.
XXXVI. Carolus Magnus lib. i. capitularium,
hæc quæ ſequuntur cõſtituit, Sacrorum canonũ non ignari, vt Dei nomine ſancta Eccleſia. ſuo liberius potiatur honore, aſſenſum ordini eccleſiaſtico præ- bemus, vt ſcilicet epiſcopi per electionem cleri&
populi, ſecundum ſtatuta canonum de propria dice- ceſi(remota perſonarum& munerum acceptione) ob vitæ meritum& ſapientiæ donum eligantur, vt exemplo& verbo ſibi ſubiectis vſquequaque pro- deſſe valcant. Quam conſtitutionem iuris ponti-
ficij compoſitores inter ſacros canones retulerunt,
& quodammodo conſecrarunt, cap. ſacrorum. 63. diſtinctione. XXXVII. Philippus Deodatus ſancti Ludo-
uici auus, cum in ſuam& diadematis Frãciſci obe-
dientiam velut diuino quodam fato reduxiſſet Nor
maniam, Aquitaniam, comitatum Andegauenſem, Pictauenſem, Cœnomanenſem, Turonenſem& Pontinenſem, ante profectionem vltramarinam,
conſtituit, vr canonici eccleſiarũ cathedralium,&
monachi cœnobiorum eligendi facultatem habe- rent,& perſonas Deo gratas& Eccleſiæ regnoque vtiles eligerent. XXXVIII. In pleriſque monumentis anti- quis reperitur, permultos fundatores eccleſiarum
diſerte& expreſsim ſtatuiſſe, vt mottuis eccleſia-
rum præſulibus per electionem ipſis prouideatur.
Quas fundationes Romani pontifices poſteã con-
firmaucruu. b b XXXIX. Ex quo primũ orta eſt in orbe Ec-
cleſia vſque ad tempora ſancti Ludouici, nuſquam
reperies põtifices Romanos in eccleſias& beneficia, quæ electiua dicuntur, vllum ius fibi vindicaſſe, aut
bertare electionis fruerentur: Quinimò conſtitutio- nes eorũ extãt memorabiles, ex quibus apparet curę cis fuiſſe, vt rectè atque ordine electiones fictẽt. Cu-
ius rei fidẽ faciunt, quę in Decreto Gratiani,& in li- bro Decretalium Gregorij hac de re legũtur. Adde quòd in poſtulationibus quoque ipſis ab eo iure tã- quam alieno prorſus abſtinebant:& infirmata po-
ſtulatione remittebant ad cligentes negotium, vt denuò eligerent, c. bonæ. de poſtul. prælato. Tũc au- tem florebat Eccleſia, religio propagabatur, exalta- batur fldes catholica, bonis& ſpiritalibus& tem- poralibus exuberabant ac circunfluebant omnia.
4 3 3 4 4— 4 1——-- ———ͤeͤ irs eaeeerape eee““ 8
XIL. Cuům tempore fancti Ludouici conarentur Komani libertatem elcctionum infringere,& iis
malis, de quibus iam diximus, viam aperite: is ſe
principem verè pium, chriſtianum& catholicum, cuſtodẽmque& propugnatorem eccleſiarum ſibi
commiſſarum præbuit. Occurrit enim pernicioſiſsi-
mis conatibus& conciliis Romanorum,& eccleſias in libertatem vindicauit. XLI. Ludouicus Hutinus anno 1315. hanc fan- cti Ludouici conſtitutionem& quãdam aliam huic ſimilem Philippi Pulchri, edicto ſuo confiuinauit. Cui poſteà Ioaunis regis acceſsit alia confirmatio, anno 13 71. 4. b XLII. Poſt iliud tempus, Romani ſumma ope niſi ſunt electiones omnino ſubuertere, quorum in- ceptis reges Chriſtianiſsimi, conuentus ſolenntter
indicentes, fortiter obſtiterunt, eorúmque conatus
repreſſerunt, vt ante dictum fuit. Nam ſua non pa- rum intereſſe exiſtimabant eligendi morem in re- gno ſuo retineri,& eò magis, quòd iure ſuo poteſta- tem eligendi facere conſueuerant. XLIII. Ilus quod hic ſibi rex vindicat, relatum eſt in libros iuris poutificij, quos Gratianus edidit: vbi dicitur, Hadrianum papam cũ vniuerſa ſyno- do, tradidiſſe Carolo regi ius& poreſtatem eligen- di pontibcem Romanum, ſedem apoſtolicam ordi-
nandi: item archiepiſcopos& epiſcopos per ſingu- las prouincias ab eo inueſtituram accipere diffini-
uit, vt niſi à rege laudetur& inueſtiatur epiſcopus, à nemine conſecrerur, c. Hadrianus, 6z. diſtin. Ac ta-
metſi Ludouicus pius ius pontificem Romanum
eligendi repudiaſſe dicatur, c. ego Ludouicus. 63. di- ſtinct. ſemper tamen ius inueſtiturarum rerinuit, in cuius locum poſtea ſucceſſerũt Regalia,& ius aliud quo vritur rex, cùm vacante epiſcopatu eligendi oteſtatem facit. b XLIIII. Cdùm ſpretis omnibus, quarum iã ne-
mini, conſtitutionibus Romam hierarchiam Eccle-
ſiæ confundere ac perturbare non deſinerent,& re- ſeruationes ſuas paſsim gratiaſque expectatiuas in orbem[pargerent, ingens Eccleſiæ deformatio inde ſccuta elt. Ad extremum Eccleſia vniuerſalis in ſpi-
ritu ſancto legitimè congregata, per generalem re-
formationem capitis& membrorum reſeruationes omnes gratiaſq; expectatiuas ſuſtulit,& veteres ca- nones de electionibus& collationibus reſtituit. In qua generali reformarione illud diſertè cautum ex- ceptùmque eſt, vt quicunque cuiuſcunque dignita-
tis, eriam papalis obedire contumaciter contẽpſerit,
niſi reſipuerit, condignæ pœnitentiæ ſubiiciatur.
KXLV. Quod ad minora beneficia attinet, quæ cligere volentes, vllatenus impediiſſe, quo minus li-
collatiua dicuntur, obſcurum non eſt, corum confe- rendorum ac diſtribuendorum ius ad epiſcopos in ſua quenque diœceſi pertinerc, c. regen da, c. quicun- que, c. nouerint. 10. q. 1.& toto tit̃. de offi. ordin. in de-
cretal. Ac pontifex quidem Romanus cùm gratias
tribuit expectatiuas, aut mandata quæ vocant de prouidendo,& ad epiſcopum aliquem ca mittit, his Verbis concipi diploma ſolet: Cuius collacio iure ordinario ad te ſpectat. Proinde ca conferẽdi facul- tas nec eis adimi, nec minui vllo pacto ablque imu-
ria poteſt. Ad quam iniuriam depellendam epiſcopi ad regem, vt tutorem defenſoremque ſuum, merito
confugere polſſunt.
S—
———8ſſſööhöoöoſnſnͤſͤͤͤſͤſſſſ“

1616
XI.I VI. Indignitatem hanc, ratio prouidendi ec cleſiis, quam Romana curia excogitauit, vehemen- ter auget, per reſeruationes nẽpe& gratias expecta- tiuas. Præbent enim occaſionem captandæ mortis alienæ, quod cùm ne ethnici quidem tolerabile iu- dicarint, multò magis Chriſtiani horrere& execra- ri debent. c. nulla, de conc. præben. XILVII. Experientia vel ſola docuit, poſtquam à pragmatica ſanctione receſſum eſt, quantam gra- tiæ expectatiuæ confuſionem pariant, partim ob ca- rum multiplicationem, parrim ob prærogatiuarum ac derogationum clauſulas& cauillationes, quæ in eis inſeri conſueuerunt. Miras enim offundunt tene-
bras,& lites infinitas gignunt. Ac tametſi Pius qui
nouiſsime diem ſuum obiuit, ſtatuiſſet duo tantuùm
diplomata in ſingulas collationes expedienda eſſe,
tamen duodecim ac eo amplius non rarò conſpi-
ciuntur.
XIL.VIII Ameca decreta,quorum ſupra men
tionem fecimus, tanta erat confuſio, vt in diœceſi Andegauenſi ſexcentæ gratiæ expectatiuæ in vno innentæ ſint. Nec minor in pleriſque aliis locis exti- tit numerus. b XILIX. Si eo tempore, quo iſtæ tot gratiæ im- petratæ fuerunt, deceſsiſſet pontifex Romanus, irri-
tæ omnes ac prorſus inutiles redditæ fuiſſent, pro-
pterca quòd noui pontifices huiuſmodi gratias ſta- tim reuocare ſolent. Iraque in ſingula diplomata ſi viginti aureos computemus, id eſt, quanti vulgò æſtimãtur, ſumptus in eorum impetrationem facti, comperiemus iacturam hanc duodecim millium aureorum eſſe.
L. Tempore etiam Martini, talis erat in Eccleſia confuſio: cuius tollendæ gratia, decreta, de quibus
iam diximus, conſtitutionèſque factæ fuerant. Ve-
rùm ſimulatque ab eis receſſum eſt, in priſtinum il- lud chaos denuò incidimus.
L I. Katione caret penitus hic prouidendi ratio, quia certo certius eſt, ordinarium, qui in loco ipſo commoratur,& non tantùm nouit qualis ſit Ee- cleſia, ſed qualis ſit etiam is de quo præfiçiẽdo agi- tur, melius& vtilius poſſe Eccleſiæ prouidere, quàm in Romana curia huiuſmodi diplomatis prouideri ſoleat.
LII. Si quis obiiciat, ordinarios etiam collatores
plerunque homines nõ idoneos ad gubernationem eccleſiarum promouere: huic reſpondendum eſt, ſi quid ea in re deliquerint, corrigi eos& puniri poſſe iuxta c. grauc, de præben. At pontifex Romanus ne- mini ſubeſt, vt ipſemet de ſe teſtatur, nec poteſt quiſ- quam ei dicere, Cur ita facis? Adhæc præficiuntur à pontifice Romano peregrini, non indigene, quorum ingenium& conditio moribus patriæ non cõuenit. Itaque diſsidia hinc facilè naſcuntur cũ grauiſsimo
ſalutis animarum detrimento,& ſacramentorum ir-
reuerentia. b
LIII. Decreta, de quibus hic loquimur, ſtudiis ac literis maximè fauent: quia iubent literatis ac graduatis beneficia conferri. Quòd ſi quæ in eis ob-
ſcuritas inſit, ca elucidari ita poreſt cum aliquo Rei- publicæ bono, vt nihilominus illibata decretorum authoritas maneat.
L.IIII Si ita regi videretur, poſſet ratio iniri,
qua ſtantibus decretis, facilius, expeditius ac minore
Franc. Duareni luriſconſ.,
ſumptu regiis miniſtris conſuleretur in diſtributio- nem beneficiorum, quàm per curiam Romanam fiat:& cadem opera ſcholaſticis& literatis viris pro- ſpici poſſet, nempe certos menſes pro tertia parte ipſis debita attribuẽdo. Quod rex defunctus facere
cogitabat,& in animo habebat.
LV. Cömodior atque vtiliof regi eſſet ordina- ria eligendi ratio, cùm ſit veriſimile hominem gra- uem& idoneum, quem ipſe commendauerit eligé- tibus acceptum eis fore, nec quemquam futurũ qui honeſtæ regis voluntati non facile aſſentiatur.
LVI. 5i fortè quis dixerit alienum non eſſe, vt Romanus pontifex diſtributionem aliquorum be- neficiorum habeat, quibus poſsit familiaribus ſuis & aliis grauiſsimis viris, quorum opera vtitur in re- bus arduis, conſulere: Reſpondendum eſt ſatis huic proſpectum eſſe per ea ſynodorum decreta, de qui- bus hic loquimur. Dimittuntur enim omnia benefi- cia, quorum reſeruatio in corpus iuris includitur. Adhæc, vbi ſunt decem beneficia, vnum ad vitam & duo, vbi quinquaginta, iuxta c. mandatum. Qua ratione bene mereri de multis ei perquàm faclle eſt, nullam confuſionem aſſerendo Eccleſiæ, nec ſibi vindicando iura ordinariorum.
LVII. Quod ad iudicia& lites attinet, perſpi- cuum eſt eas coram ordinariis tractari debere: nec abſque ſumma eorum iniuria& totius populi gra- ui incommodo ſi maiores grauiorêſque cauſas ex- cipias, aliter fieri poteſt. Quamobrem ſi decreta tol lantur, quibus huic malo præcluſa fuit via, iuſtiſsi- ma erit apud regem conquerendi cauſa.
LVIII. Sancti Petri exemplum, cuius ſucceſſo- res ſunt pontifices Romani, maximè cos mouere debet, vt iuriſdictionem ordinariam epiſcopis di. mittant. Nam cum Hieroſolymis quæſtio de legis obſeruatione exorta eſſet, Petro tum præſente, laco- bus qui Hieroſolymorum epiſcopus erat, ſentẽtiam de ea re pronunciauit. Ac vt Vincentius ſcribit in Spec.hiſto. c.9. hęc quęſtio ad alium niſi per appel lationem transferri non poterat.
LI X. Abſque his, de quibus loquimur, conſti- tutionibus, nemini liceret tutò Eccleſiam aliquam aut beneficium obtinere. Argumento ſunt ea quæ poſt abrogationem earum cõltitutionum Romana curia hic deſignauit: Non enim ſolùm cauſarum ec- cleſiaſticarum, ſed etiam poſſeſſoriarùm cognitio- nem, quæ regis eſt, ſibi vindicare Romani cœperũt. Ac ne à regalibus quidem ipſis potuerunt abſtinere: quorum cognitio ad regem& curiam parlamenti haud dubiè ſpectat. Idque perſpeetum eſt in pleriſ- que negotiis, propter quæ regem admonuut conſu- luitq; curia, qui tum in finibus Aquitaniæ erat. Nec diu poſt, eius rei gratia conſtitutiones memorabiles edidit rex, quæ in curia parlaméti recitatæ, promul- gatæ& in actis perſcriptæ ſunt.
L. X. Neé clericos modò& perſonas eccleſiaſti- cas vexabant his litibus Romani, ſed etiam laicos profanòſque homines. Nam exemplum ſuccurrit tonſoris ante diui Dionyſij ædem in vrbe habitan- tis, qui cùm Romæ agentem filium amiſiſſet, mox pro eiuſdem debito in curiam Romanam pertra- us eſt. Idemque Ioanni Dargonges regio aduoca- to accidit.
LXI. Alterum ex quatuor malorum generibus,
qi

darn orinananen Hieroſolymis qua
2
auit. Ac vt Vucemius
8
75
KRoman
a ciſet, Deuio tum præũ
b Defenſio Pro libertate Eccle. Cal. 1617
quæ ex decretorum contemptu& abrogatione ori- ri diximus, eſt patriæ deſolatio, quam depopulario- nem vulgò appellamus. Regis ſiquidem intereſt plu rimùm, deſertum à populo& deſolatum regnum non eſſe. In multitudine populi dignitas regis,& in paucitate plebis, ignominia principis, Prouer. 14.
LXII. Ante hæc decrera& conſtitutiones cùm
reſeruationes& gratiæ expectatiuæ in vſu eſſent,&
cauſæ in Romana curia tractarentur, populares re-
gni huuus certatim concurrebant Romam. Quo-
rum alij cardinalibus& aulicis inſeruiebant: alij nullius hominis familiæ mancipati, ſed aliqua ſpe vana illecti ſuam parentùmque ſuorum ſubſtãtiam abſumebant:alij,& hi quidem plurimi, eo conſilio
Romam migrabant, vt cæteris Hic manentibus mo-
leſtiam exhiberent,& eccleſias beneficiaque ab eis ...— 5„ ¹. quo iure quaque iniuria extorquerent. Nam experi-
mento compertum eſt, maximam eorum partẽ qui hinc Romam proſiciſcebantur, ſiue ob iti neris peri-
culum& moleſtiam, ſiue ob peſtem, quæ Romæ
Crebrò graſſatur, ſtatim mortem oppetere ſolitos
fuiſſe. Qui verò ex his periculis incolumes euade- bant, negotium faceſſebãt ſenibus, valetudinariis,&
aliis huiuſmodi qui in eccleſiis ſuis& beneficiis erãt
aſsidui. Ac ſæpenumero contingebat, vt miſeri ho-
mines in curiam Romanã citati cùm aduerſus iſtos
calumniatores ſe defendere nequirent, præ tedio& mœrore vitam finire cogerentur. 1r r. LXIII. Plerique beneficiorum captatores pa-
rentum& amicorum loculos exhauriebant omni-
no, tandemque ad ſummam inopiam, atque adeò mendicitatem redigebantur. Quæ res etiã plurimis mortem accelerare conſueuerat. Nec verò vlla ſpe
alias tantas perferebant miſerias, niſi vt plumbum
fortè pro auro domum aliquando referrent. Acci- debätque interdum vt hians coruus deluderetur,
vtque plumbum auro redemptum nihil planè aliud
quàm plumbũ eſſet. Cùm enim diplomatibus ſuis plumbeis confiderent, interueniebat alius qui an- nullarionem aliquam, ſic enim vocant, ex inſperato
afferret. Ac interdum decẽ aut duodecim ad idefn
beneficium anhelantes,& acceptantes exiſtebant. Orta verò lite inter eos, Romam denuò redeũdum erat litigandi cauſa. Sic omnibus paſsim Romam confluentibus, regnum popularibus ac ſubditis mi- ſerabiliter deſtituebatur.
L XIIII. Scholaſtici quoque conuentus, quod
longè deterius eſt,& vniuerſitates ſtudioſorum de-
ſolatæ ac deſertæ ob eandem cauſam iacebant. Nec
dubium eſt, quin contemptus decretorum& conſti-
tutionum, quæ à maioribus noſtris relictæ ſunt, hæc
omnia incommoda ſecum trahat.
LX V. Id adeò facilè cognoſci poteſt, vel ex eo,
quòd cùm rumor increbuiſſet de pragmaticæ ſan- tionis abrogatione, necdum ea de re quicquam in curia publicatum eſſet, maxima popularium mul- titudo Romam ſe contulit. Ex quo coniicere licet,
quantus ſit futurus Romam concurſus, quãta regni deſolatio, ſi confectam eſſe rem& authouitate curię
confirmatam vulgò intellectum fuerit.
LXVI. Tertium incommodi genus ad pecu- nias ſpectat, quibus regnum exinanitur: nec vlla res
peſtilentior ac exitialior huic regno poteſt excogi-
tari. Nam, vt philoſophus inquit, nummus menſura
öee“
ſi auri ſacra
eſt omnium rerum,& velut pro nobis fideiubet ac intercedit, quoties re aliqua indigemus. Bellorum nerui ſunt nummi, nec ſine iis regnum defendi ac propugnari poteſt. Imò ne iuriſdictionem quidem ipſam, qua maximè opus eſt in hoc regno, abſque pecunia tueri licet. LXVII. Si decreta& conſtitutiones jam didæ antiquarentur quotannis, decies contena millia au- reorum,& eo amplius hinc Romam exportarentur. Nam ſi ingentem numerum epiſcopatuum, archie-
piſcopatuũ, abbatiarum& aliorum beneficiorum,
quæ in hoc regno ſunt, conſideremus, non difficile erit iudicare infinitam pecuniæ vim hinc exituram eſſe in annaras& alia huiuſmodi vectigalia, in gra- tias expectatiuas, in controuerſias& lites, in quas magna pecunia vel itineris& viatici nomine im- pendi ſolet. Nam nullum eſt tam exiguum actenue beneficium, nulla collatio, quæ gratiis expectatiuis obnoxia non ſit. Huc accedat, quòd duodecim in- terdum diplomata ſeu bulle vnius beneficij nomine impetrãtur. Nec vllus eſt mediocris fortunæ homo, qui non iuuandorum promouẽdorùmque filiorum aut propinquorum cauſa pecuniam aliquam in ha- rum gratiarum impetrationem velut in aleã quan. dam conferat ac coniiciat. Cuius conſilij non alius plerunque exitus eſſe conſueuit, quàm vt hic capta- tor ſimul& rem,& filium ſeu propinquum amittat. LXVIII. Cardinalibus Romanæ Eccleſiæ hoc in more poſitum eſt, vt omnes inſigniores ab- batias acceptent: ac ne abbatias quidem modò, ſed alia eriam opimiora beneſicia, vt ab eccleſiis paro- chialibus archidiaco. non temperent. Hinc fit vt re- ditus corum beneficiorum Romam perferãtur: nec inde vnquam redcant, quOod Papa Romanus eis de- cedentibus ſuccedaMcMꝗ. b LXIX. Annatæ præter exinanitionem pecu- niarum, aliud quoque incommodaum non leue ad⸗ ferunt. Eſt enim inuenta ratio, qua bene nummati eruditis& probæ vitæ hominibus præferantur. Cui malo ac peſti obſiſtere ac mederi voluerunt impe- ratores, vt ex conſtitutione Leonis perſpicitur: cuius hæc verba ſumt: Nemo gradum ſacerdotij venali- tate pretij mercetur. quantum quiſque merctur, nõ
quãtum dare ſufficit, æeſtimetur. Profectò enim quis
locus tutus,& quæ cauſa poterit eſſe excuſata, ſi ve- neranda Dei templa pecuniis expugnentur? quem murum integritatis, aut vallum fidei prouidebimus,
ue penetralia veneranda proſerpat, denique quid cautũ eſſe poterit aut ſecurum, ſi ſan- ctitas incorrupta corrũpaturꝛceſſet altaribus immi- nere profanus ardor auaritiæ:& à ſacris adytis re- pellatur piaculare flagirium. Ita caſtus& humilis noſtris temporibus eligatur epiſcopus, vt quocun- que locorum peruenerit, omnia vitæ propriæ in- tegritate purificet, non precio, ſed precibus or- dinetur antiſtes, tantum ab ambitu debet eſſe ſe-
poſitus, vt quæratur cogendus, rogatus recedat,
inuitatus effugiat. ſola illi ſufragetur neceſsitas ex- cuſandi: profecto enim indignus eſt ſacerdotio, niſi fuerit ordinatus inuitus. Cùm ſanè ſi quis hanc ſanctam& venerandam antiſtitis ſedem pe- cuniæ interuentu ſubiiſſe, aut ſi quis vt alterum ordinaret, vel eligeret, aliquid accepiſſe dete- gitur: inſtar publici criminis,& læſæ maieſtatis
acau
3 2 5 8““ erer eaen 8—

1618
accuſatione propoſita,à gradu ſacerdotij retrahatur: nec hoc ſolùm deinceps honore priuari, ſed perpe- tuæ quoque infamiæ damnari decernimus: vt eos, quos par facinus coinquinat,& æquat, vtroſque ſi-
milis pœna comitetur. T. X X. Eſt& aliud harum annatatum graue&
exitiale malum: quia qui eas Romano pontifici
pendunt& exoluunt, in pœnam incurrunt, quæ ad-
uerſus ſimoniaci ambitus reos ſtatuta eſt, nec vllum ius in beneficium habent, quod hac ratione obti- nuerunt. Id enim verbis decreti expreſſum eſt. Qua in re quantum ſit corruptelæ ac periculi nemo non intelligit. LXXI. Poſtquam labefactata eſt pragmaticæ ſanctionis& veterum decretorum authoritas, expe- rientia nos docet auro præſertim exhauſtum hoc regnum eſſe. Nam antchac apud nummulariorum pontem nulla erat menſa, quæ non magnopere fre- quentaretur ab iis qui pro auro minutiorem mone-
tam expoſcebant:ex eõque collybo multi queſtum faciebant. Nunc verò arte Romana ſic exuctum eſt
aurum ex popularium loculis, vt ærea tantùm mi- nutaque nobis moneta relicta ſit,& nummulariis
pontem dicatum, iam puerilium puparum& icun-
cularum fictores incolant. LXXII. Vt ſpeciarim acſigillatim demonſtre- mus quamopere hoc triennio pecunia regnum ex- hauſtum ſit, animaduertendum eſt Pij pontificis tẽ- pore vacaſſe in hoe regno pluſquam viginti archie- piſcopatus& epiſcopatus. Nec dubiũ eſt, quin tam pro annuo illo vectigali, quod annatam vocamus, quàm pro reliquo ſumptu acceſſorio& extraordi- nario in ſingula diplomata ſeu bullas ſena aureo- rum millia depenſa numerataque ſint. Quæ ſumma eſt centum& viginti millium aureorum. LXXIII. Cœnobiarchiæ quoque ſiue abbatie ad ſexaginta aut eo amplius vacauerunt in hoc re- gno. Quarum ſingulæ duobus millibus aureorum vt minimum conſtiterunt. Summa ergo eſt centum & viginti millium aureorum. LXXIIII. Eodem tempore prioratus, deca- natus, præpoſituræ, præceptoriæ,& aliæ dignitates
electiuæ, quæ lituo inſignitæ non ſunt, pluſquam du-
centæ vacauerunt. Ac in ſingula huiuſmodi benefi- cia aurci numerati ſunt quingenti: Summa igitur centum eſt millium aureorum.
LXX V. Conſtat in hoc regno vt minimum centum millia parœciarum eſſe, quæ inhabitentur & incolantur. Nec vlla eſt in qua eo tempore gratiã expectatiuam aliquis non impetrauerit: in quarum ſingulas XX V. aurei impenſi ſunt, tam pro itine- ris ſumptu quàm diplomatum confectione, pro nõ
obſtantiis, prærogatiuis, annullationibus,& aliis ſpe-
cialibus clauſulis, quæ gratiis adſcribi cõſueuerunt, Item pro executorio proceſſu ſuper eiſdem gratiis facto. Summa hæc eſt, vicies quinquies centena mil- lia aureorum. LXXVI. Et ſi ingens eſſet pecuniarum ex- actio, earum rerũ nomine, de quibus iam diximus, quo tempore iam dictæ conſtituriones promulgatæ ſunt, tamen ex quo conuelli cœperunrt, id eſt tempo- re Pij pontificis,& hoc etiam tempore altero tanto maior eſt& amplior huiuſmodi exactio. Tũc enim annatæ ſoluębantur habita veteris taxationis ratio-
Franc. Duareni Iuriſconſ. 3
ne, eaque ad dimidiam partem eius taxationis redi⸗ gebatur. Nunc verò annatæ taxationem& annuum reditum excedunt, adeò vt plerunque videamus di- plomata ab impetrantibus apud trapezitas dimitti, quòd reditu omni amplior ſumma exigatur, id quod in abbatia Bernayenſi& S. Pharonis Melden. accidiſſe comperimus. V LXXVII. Inficiari non poteſt Romanus pon- tifex quin ſublaris reſeruationibus& gratiis expe- ctatiuis multo plus emolumẽti ex hoc regno, quàm ex duobus aliis totius orbis Chriſtiani ampliſsimis & opulentiſsimis regnis auferat: vt puta pro annatis vacantium archiepiſcopatuum, epiſcopatuum, ab. bariarum, aliarũmque dignitatum& beneficiorum electiuorum, quæ immediatè ei ſubiecta ſunt, quo- rum ingens eſt numerus: Pro deuolutionibus alio- rum præſulatuum& dignitatum: Pro beneficiorum præuentionibus: Pro commendationibus& penſio- nibus: Pro beneficiis vacantibus in curia Romana: Pro diſpenſationibus ad duo, vel tria, vel quator beneficia incompatibilia: Pro gratia& facultate vi- ſitandi per procuratorem: Pro legitimationibus: Pro
diſpenſationibus ſuper defectu ætatis& defectu na-
talium:Pro re pœnitẽtiaria, quæ latiſsimòè patet: Pro priuilegiis: Pro exemptionibus: Pro altaribus porta- tilibus: Pro facultate eligendi confeſſorem: Pro gra- tiis, ſi neutri& perinde valere: Pro diſpenſationibus ſuper vitiis corporis: Pro irregularitatibus: Pro com tractu matrimonij in caſu prohibito: Pro infractio- ne votorum religionis& peregrinationis: Pro abſo- lutione caſuum papæ reſeruatorum: Pro protono- tariatibus& promotionibus cappellanorum: Pro indulgentiis,& aliis id genus. Ex quibus ſumma cõ- ficitur multo amplior, quam ducentorum millium aureorum. LXXVIII. Reditus epiſcopatuum, abbatia- rum,& aliorum huiuſmodi beneficiorum, quos reſi. dentes& commorantes in curia Romana ad ſe per- ferri curant quotannis, excedunt ſummam centum millium aureorum.— LXXIX. Quartum genus incommodi eſt ec- cleſiarum ruina& deſtructio: quod cuiuſmodi ſit fa- cilè ex ſuperioribus arriculis colligi poteſt. Nam be neficiariis abſentibus, vt iam dictum eſt, pecunia quæ in inſtaurationem ſacrorum locorum impendi deberet, aliò exportatur. Præſentes verò ac reſidẽtes annuo illo vectigali, quod pontifici KRomano pendi ſolet, premuntur mirũ in modũ& onerantur, vt etiã ſi velint ſumptihus in tutelã eccleſiarum neceſſariis ſufficere nõ poſsint. Ex ea re duplex malum conſe- quetur. Nam& cultus diuinus deſeretur in perniciẽ animarum,& plebecula, que ſub eccleſiaſtici ordi- nis hominibus vitam tolerare conſueuit, præ ſum- ma egeſtate cedere patria& ſolum vertere cogetur. LXXX. Commendationes, quæ iam dictis ca- nonibus& decretis prohibitæ fuerant, nunc veròo vſitatæ ſunt& quotidianæ, quid aliud ſunt quàm certiſsima omnium eccleſiarum euerſio? Nam ex quo decreta illa peſſum ierunt, vix vllum eſt pau- lô opimius nobiltúſque beneficium, quod in hanc commendationis corruptelam non inciderit: velut in diœceſi Parienſi clariſsimum omnium cœno- biorum, quod vel regum Chriſtianiſsimorum ſe-
pultura ſatis nobilitatur. Item cœnobia, ſancti
Maglo

s id ge aE quibus bot, quam ducento
iſco
Defenſio pro libertate Eccle. Cal. 1619
b Maglorij ſanc Martini: ſancti Eligij,& alia quam-
lurima.
LXXXI. In prouincia Rothomagenſi nobi- liſsima abbatia S. Ouen commendata eit: Itẽ mons 5. Michaélis Iumieges, Montebourg, Feſcamp, Ly- re, Vuc, S. Cather. Grammont. Ac beneficia etiam regularia, quod eſt indignius, hodie ſine delectu commenudationis titulo dantur.
LXXXII. In diœceſi Andegauenſi abbatię S.
Albi. 5. Nicol. S. Georg. S. Floren. Ferriere, Bourget,
Cunault,& alia pleraque beneficia huiuſmodi. In
aliis prouinciis abbatiæ Cluniacen. Caſad. Iſſor. (Compend.Inſula Bar. S. Bert. S. Ioan. Laudun. Vin-
doc. S. Ioan. Angel. S. Sulpitij Biturig. S. Vinc. Cœ- noman. Cultura Cœnom. S. Marti. Auguſtod.& alia beneficia innumerabilia.— LXXXIII. Harum commendationum abu- ſus quam peſtilens exitioſusque ſit huic regno ne- mo ſatis eloqui poteſt. Commendantur emim opu- lentiora& clariora beneficia vt plurimum cardina-
libus Romanæ Eccleſiæ: atque hinc fit, vt ferè vacẽt
in curia Romana, eorũmque diſtributio pontificis Romani ſit, nullaque electio locum habeat. Et quia reditus ac prouentus eorum beneficiorum Romam hinc exportantur:corruunt ædificia: diſciplina om-
nis monaſtica ceſſat: cultus diuinus friget& extin-
guitur. Sic ædificia omnia tam lapidea quàm ſpiri- talia dirui funditus& euerti videmus, adeò vt ſi quis impoſterum ea reſtituere& inſtaurare cupiat, vix, imò ne vix quidem vnquam in priſtinum ſta- tum reduci queant. Nam ij ſunt mores huius ſecu- culi, proh dolor, vt perinde ſit abbatem eſſe, ac pro- fani cuiuſuis prædij dominum eſſe. Nec vllius one-
ris officiiue graria quis abbatiam accipiat, niſi vt à
colono quopiam aut redemptore ſiue conductore rationes exigat,& reliqua ſi quæ ſint auferat& con- ſumat.
1 N
246——“
LXXXIIII. Cúm ſynodus Conſtantienſis tempore Martini papæ, eos, de quibus iam diximus, canones edidit, non mediocris iam erat corruptio in Eccleſia. Sed longè profectò tolerabilior quam hoc tempore:ac ſinguli cardinales ſingulis abbatiis contenti erant, nec vllis hominibus aliis commen- dabantur abbatiæ. Hodie humilioribus& in nulla
dignitate poſitis, nec regulares abbatiæ modò, ſed
prioratus etiam conuentuales S. Benedicti, atque adeò Hoſpitalia ipſa S. Antonij ſæcularibus homi- nibus commendari cœperunt. LXXXV. Haæc cuÄm ita ſe habeant, cenſet cu- ria obſeruationem canonum, Decretorum& con- ſtitutionum iam dictarum regis culpæ aut inobe- dientiæ adſcribi non poſſe, nec vlla obſtringi eum religione, quò minus eius rei curã ſuſcipiat. Quin-
imò graui ſcelere, quod bona eius venia dictum
ſit, ſeſe obligare videretur, ſi contra cos canones ali-
quid admicteret: idque propter authoritatem& ſan ctitatem eorum, qui hos canones nobis reliquerũt, quique in magna tranquillitate, proſperitate& ſuc-
ceſſu Eccleſiæ eiſdem vſi ſunt. Ex quo genere eſt collegium apoſtolorum. Sacroſanctæ ſynodi An- tiochenſis, Carthaginenſis, Conſtantinopolitanæ, Lateranenſis,&c. Sancti patres ac pontifices, qui e08 comprobauerunt& ſecuti ſunt, Pius, Martinus, Leo confeſſor, Gregorius& cæteri. Denique ſanctiſsumi quique& Chriſtianiſsimi reges, qui eos canones& eccleſiaſticam diſciplinam, quæ eis continetur, ſum- mopere amplexi ſunt,& cuſtodiendos eos diligen-
ter curarunt:vt Clodoueus, Carolus Magnus, Phi- lippus Deodatus, S. Ludouicus, Philippus Pulcher,
Ludouicus Hutinus, Ioannes, Carolus V I. Ca- rolus VII. quorum temporibus proſpe- ros ac fœliciſsimos ſucceſſus hæc monarchia
habuit.
1 5 4 13““ wmeAsn“ 8*
4 8 o,— —⁸⁶³ ————
““
————
———
ö—

Matu receiſu non eſt
ender
4eu
Ercuj nenü adirt ray tia munb,
Luan,
j„uwa
ni noce
Terra cirè te mun,
ſcientn 4 haletn

8N 3 —₰ 2.„
2 A n ͤ
PERACTI A IAM HORVM ERAN C. DVARFEN I Doctiſſ. Commentariorum poſtrema hac noſtra editione, adiectãque coronide, ecce, ſuperuenere præter ſpem, eiuſdem authoris Commentarij ſequentes in tit. quoſdam Codicis, nunquam anted editi: quos, ne tanti viri doctrina, ac labore
fruſtrarere, hic apponi operæpretium duximus. Vale.
TIT. XXI. I1 B. I COD DE IVRIS ET FPACTI IGNORANTIA. AD KRVBRICAM
e/E SMHNTEON AM vema.
d ‿ WV. mus ad ſingula legum
Ehuius tituli, dicendum eſt
quæ ſit ignorantia facti& d) iuris: deinde in quibus ca N 4 ſibus ignorantia facti iu- NG ſtam ignorantiam adfert.
homi.toto tit. de rebus dub. Quare Aquilius quo-
tieſcunque de facto ab eo quæreretur, ad Ciceronẽ remittere ſolebat. Ignorantia autem facti maiori venia digna eſt, quàm ignorantia iuris. l.2. ff.hic. Huius iuris ratio eſt, quòd ius finitum ſit, facti au- tem ignorantia plerunque prudentiſsimos fallat. Huc pertinet quòd ait Quintilianus lib. 12. in eo cap. in quo contendit neceſſariam eſſe Oratori iu- ris ciuilis ſcientiam. Videamus ſpecialius de igno- Errufauio rantia facti,& ſit de ea prima hæc concluſio. ExX- wemzoſax cuſationem iuſtam adfert ignorantia facti..regula. adfrt igno&.error. ff. eo.knon fatetur. de confeſſ. Hæc cõclu- rantia fa- ſio intelligitur de ignorãtia facti alieni. Nam igno-
(li,& quo- rantia facti proprij tolerabilis non eſt. l.z. ff. hic. l.fi.
odo. pro ſuo. l. quanquam. ad Velleia. Id non habet lo- Quuando cum quando factum alienum ommibus publicè co-
eranria gnitum eſt. l. regula.§. ſed facti.ff.eod. l. latæ culpæ.
fudt alie-
P ere dic ſoni 1 ni nocer. L'Cedere diem. S. fi. de ver. ſigni. l. nec ſupina. ff. eod.
I ſed etſi pupillus. præſcribere. ſuprà de inſtit. act.
Ignoratia cap. I. de poſtul. prælat. Ignorantia etiam facti alieni rei, quam eum non excuſat, qui ratione poſſeſsionis ſuæ id
Kire tene- ſcire tenebatur quod ignorat. l. quod te. ſi cer. peta. mur; pro Vnde colligitur in præiudicium noſtri ignorãtiam 3 e,„ rci, quam ſcire tenemur, pro ſcientia haberi id ur. quobus exemplis demonſtratur. Primum eſt in I. item quæritur.§. ſ fullo. locati. Alterum eſt in l. ſed
addes.§. I. Ioca. Concluſio rurſus intelligitur, niſi ne- gotium iam deciſum ſit. l. error.& I. fi non tranſ- actionis. Cod. de iuris& facti ignor.& I.i.& 2. infra de condict. indeb.& l. in ſumma. in princ. fl. eod. de
condict. indeb. Rurſus hoc eſt accipiendum, niſi in caſu ſingulari, qui extat in 1. fI. C. de erro. aduo.
Tertiò videndum eſt de ignorantia iuris. Com Tenorãtia cluſio eſt, ignorantia iuris cuique nocet, ab hac con urd cuig. cluſione excipiuntur quædam perſone veluti impu b
beres.. fl. ffcod. Exemplum eſt in L.I. Cod. de falſa
mone. Excipitur etiam minor.. regula. in princ.
item miles. d.l. regula.& l. fin. C. de iure delib. etſi.
neminem iuris ignorantia excuſer. l. conſtitutiones.
C. hic fallit. l... cod. Ruſticis etiam ob iuris igno-
rantiam ſubuenitur. l.ſi quis id quod. de iuriſdict.
omnium iudic.& l. z. ſi quis in ius voca.non ierit.
Secũda concluſio, Ignorantia iuris naturalis ne-
minem excuſat.§.j. inſtit. de obligat. quæ ex delicto Içuoräãti⸗
naſcun. l. i adulterium cum inceſtu.§.I. ad leg. Iul. auris natu-
de adul.& l.venia edicti nõ petita. C. de in ius voc. ralis nemi- Tertia concluſio ignorantia iuris ciuilis nemini em² excu-
prodeſt. l. iuris.& J. error. hic. l. iuris ignorãtia. C. qui af.
admitti ad bon.poſ. Hæc concluſio in fœminis etiã
procedit, in minore tamen fallit. l. quamuis. C. eo.
Itẽ intellige niſi copia iuris peritorum ſit deſtitutus.
Lin bonoium. de bon. poſſ.& l.regula. fl. hoc titu. Quarta cõcluſio.iuris ignorantia in damnis ne-
mini nocet.l. error. hic. Huic concluſioni obiicitur
l. cum quis. C. hic. Præterea videtur obſtare l. regu-
la.§. ſi quis. fl. hic.& l. error. C. ad leg. Falcid. Accur- Anrine- ſius& Bart. in d. l. cum quis. dicunt quòd hic textus mie. intelligitur de eo, quod tam ciuiliter quàm natura- Solutio ac- liter indebitum repetitur,& d. l. cùm quis. intelli- urcs& gunt, cum naturaliter tantum debitum, ciuiliter Bartoli. verò indebitũ repetitur,& aiunt hoc caſu id quod ſolutum eſt, repeti poſſe, ſi per facti errorem ſolutũ
ſit, repeti non poſſe, ſi per errorem iuris ſolutum ſit,
hic enim de lucro agitur. Indebitum autem dicitur auod non debetur ciuiliter, licet debeatur natura-
liter. Nam debitor dicitur à quo inuito pecunia peti
poteſt. Reſpondet autem ad l. regula hic. quòd le-
gata integra naturaliter debentur„&ex mente te- ſtatoris, nô autẽ ciuiliter. nam iure ciuili detrahitur falcidia. Verùm ego puto iuris errorẽ neq; in dam-
nis neque lucris prodeſſe. l.nõ fatetur. de confeſſ. l.
Tr
1 1 4 1 1 4 * 41 4 1 412 4 1 4

1622
liberorũ.. notatur. de his qui not. infa. Quod ad d.
I.error. eam reſtringendam puto interpretatione, vt procedat in his perſonis, quibus ius ignorare permiſ ſum eſt. l. in prouinciali.& l. de pupillo. de ope. noui nunc. Quod etſi rudius videatur, tamè vitande ma- gnæ abfurditatis gratia id faciend. Nam nihil vnquam tutò cũ muliere minore& ſi- milibus contrahi poſſet. AD L. I. Quamuls. Iles exceptione, quã ignorantia iuris ante ſen tentiã non propoſuit, in eiuſidem executione vti non prohibetur, etſi pagano idem non liceat.l peremptorias. C. ſent. reſcin,non poſ.In milite ſiqui dem tolerabilior eſt iuris ignorantia: faciliuſq; pre- ſumitur. l. omnia regulariter. ff.hoc tit.& I. vlt. de iu- re deli. Quid igitur ſi miles iuris peritia inſtructus,
Prinilegin militis,
vel à iuriſperitis edoctus,& admonitus exceptionẽ
omiſerit? Puto huius legis beneficio eum nõ iuuari, uod cõperta veritate iuris ignorantia præſumptio ceſſet. l. continuus.§. cum ita. de verb. oblig.
Ad verb. Cauſam tuam. His verbis annuit Anto- ninus militẽ, qui alienam cauſam defendit, hoc be- neficio nõ vti, quod tunc facere poteſt, cùm ei præ- ſcriptio non obiicitur. l. ita demum. infrà de procur.
Ad verb. Armatæ militiæ. Militia quedam arma-
eiine ta dieitur, cui multa attribuuntur priuilegia. l. mi- wultis do- les. de iudic. litem eodem,& toto tit. de milit.teſta. nara pri. Alia eſt ciuilis atque inermis, quam nos togatam& uilegiis. literatam vocare poſſumus, nempe aduocatorum, Ciuili,& qui militare à iuris authoribus dicuntur,& pecu- nenme us jjum quaſi caſtrenſe ad exemplum militum habẽt. ytas.. fori.& l. quicquid. infrà de aduoc. diuer. iud. l. pro- ximo. infra de proxenet. ſacro,l. iis. infrà de inoffic. teſtam. His non competere hoc beneficium hæc ver ba ſatis oſtendunt,& ſanè impudenter eos facere nemo inficias iuerit, ſi iuris iuſtitia lapſos ſe eſſe contendant. l. profeſſo. de mune. patr. infra. l.z.§. Ser uius. de orig. iur. Sed nec iſto priuilegio fruuntur ti- tulo tenus milites,& qui aliis negotiis occupati militiæ non incumbunt, cùm, priuilegij cauſa hic deficiat. l.pen. de teſta. milit. l.generaliter. de epiſco, & cler. I. qui ſub prætextu, de ſacroſan. eccl. Allegatis- Ad verb. Allegationes, Hoc verbum generale eſt,
nus verbu contintque omnem exceptionem, non ſolůæm per- Senerale emptoriam, ſed etiam dilatoriam complectitur. eſt. Quamuis enim priuilegia interpretatione extendi non debeant. l. ſi quando. infrà de inoffic. teſta. l. cùm lege. de teſtam. tamen à proprietate verborum re- cedendum noneſt. Cæterùm quod ſuprà diximus exceptionem peremptoriam nõ poſſę opponi poſt ſententiam, de ea accipienda eſt, quæ aduerſus eam
actionem obiicitur, ſuper qua pronunciatum eſt.
Nam ad moderandam executionem defenſionibus atque exceptionibus nonnunquam v timur. l. Ne- ſennius. de re iudic. l.ex diuerſo.§. fi. ſolut. matri. l. ſi fideiuſſores. de fideiuſſorib. Præterea ſi quis alleget
ſententiam nullam ob iauris ordinem non ſerua-
tum, vel aliam hiuſmodi cauſam, non immeritò au diendus eſſe intelligitur, quia non ritè condemna- tur,& ſic pro non condemnato habetur. l.licet. in- frà de procurator. Item excipiuntur à ſupraſcripta regula non ſolum miles, verum etiam minor 25. annis l. 4.5. condemnatũ. de re iudi. l. minor. de mi- no. quibus addendi ſunt hi, qui propter iuſtam ab-
ciendum eſſe arbitror.
tum ex cauſa iudicati repeti non poteſt. L.cùm pu-
Franciſci Duareni lureconſ.
ſentiam, aut generalem edicti prætorij clauſulam reſtituuntur. l.I. ex quib. cauſis maio. l. fl. de in integ.
reſtit. Exceptio quoque ſenatuſconſulti Macedo.
quæ in odium creditoris introducta eſt, poſt ſenten
tiam admittitur. l.tamen. ad Macedo.
AD L. II. Cum ignorantia.
D Epudians hereditatem maternam, non poteſt Anre d. J X prætextu iuris ignorantiæ ad eam rurſus ad diant, Se. cundam admitti, huius tamen heres hereditaté pa⸗ reditatem tris repudiatam, re adhuc integra, intra triennium yoſit iu- rectè adit:huic enim qui ſuus eſt, magis quàm illi 6. ignor. qui extraneus, hereditas debita eſſe intelligitur, 5, 4 cæteri. inſtit. de hered. qualit.& differ. Nec nos mo-
uet quòd Paulus ſcribit, filiũ qui ſe nolle patris he-
reditatem adire dixerit, nõ aliter quàm per lapſum anni ab ea excludi. l. filij. ad Tertul, Nõ enim de re- pudiante loquitur, ſed de eo qui cunctatur,& differt aditionem: interim deliberans an ſibi adire expe- diat. Minori planè nulla obitat repudiatio, quomi- nus beneſficio reſtitutionis in integrum hereditaté cui renunciauit, iterum apprehendat. l.- ſi minor ab heredit. ſe abſtin. A D 1. IIII. Ki poſt diuiſionem.
Iuiſio per errorem facta cum eo qui coheres Diuißp 2
L putabatur, vero heredi non præiudicat, quod errorè h
accipiendum eſt, niſi per iudicem facta ſit, quia da- ſta an, o quomodi
Preiuadi⸗
tarem. famil.erciſ. 5
Ad verb. Per ignorantiam. Nam ſi ſciens& pru- dens, prolato inſtrumento non ſolenni, res heredita- rias cum eo diuiſerit, qui ſe heredem ſcriptum eſſe cõtendat, teſtamentum hac comprobatione conua- leſcet. l. non dubium.§. fi infrà de teſtam.
Ad verb. Oſtende igitur. Teltamentum, ſicut& omne aliud publicum inſtrumentum, verum ellſe hauzenso præſumitur, eaque iuris præſumptio onus probandi& 8 transfert in aduerſarium. l. cum precibus. infrà de mento pa- proba. Excipe niſi vitium aliquod eidem inſit adeò Slico, mſf perſpicuum, vt tegi, aut diſsimulari non poſsit.1 fl. habeat vi. infrà de edicto diui Adria. tollen. tubh Apha
Ad verb. Stare non poſſe. Hac ergo lege admo- Le nemur eum qui docet teſitamentum falſum& im- perfectum, quod ipſe tãquam verum& ſolenne ſe- cutus diuiſit hereditatem cum alio, ad probandum errorem non teneri, quaſi hoc probato facilè error præſumatur, Idque eò magis quæritur, quia de igno rãtia facti alieni hic agitur, que excuſari& præſumi ſolet, niſi quod palam factũ eſſe dicatur. l. fI. pro ſuo. I.ſed& ſi pupillus. S. præſcribere. de inſtit. actio.
AD J., vV. Cum falſa. Oufeſſus quod paternũ erat, ex maternis eſſe bonis, nihil egiſſe hic dicitur: nihil enim ei ta-
lis cõfeſsio nocet cõperta veritate: idq́; dubiũ non eſt, ſi per errorem cõfeſſum eſſe eum proponamus. L. non fatetur. de confeſſ. ldeõque non videtur præ- iudicare confeſsio. Verùm pleriſque aliis ne à ſciẽte
Preſumi.
Confeſtis. ℳ
per errert
facta uon
nodet.
quidem& prudente factam confeſsionẽ nocere, ſi
falſum eſſe oſtendatur. Cum enim per confeſsionẽ nulla iudicatur diſpoſitio, ſed probatio tãtùm, præ-
terquam in caſibus exceptis. l. Publia.§. fi. depo.& l.
tale pactum. in princ. de pact. l.ex hac ſcriptura. de donat. l.teſtamẽti.§.l. de cõfeſſ. Et proculdubio pro- batione contraria, quæ fortior ſit atque efficacior excludetur. l.cum de indebito. de probat. b A D
tur pro te- 4
Eate
ntilſ
jioris
Lult.
D⸗. Aduo 4½ 7 7
ri jaſ

adt igitar Teitamcmum,
lcum inſtrumentum, m
e iuts pcxſumptioo
Laum.I. cum precidai
ſi vitium Se eidemm
eg un dibi mülannn ollen.
3
docet tetamentum finli
Exreptio⸗ Nes ſupe-
Tiorir re-
Cula.
De errore
aduocati, & quomo- do emenda
ri poſrit.
AD L. VI. Fi non tranſaclioni. Vm quis ſine cauſa aliquid promittit alij ſtipu lanti agentem ex ſtipulatu ſubmouere poteſt Xceptione doli. l..§. circa. de doli exccp. Et quẽad- oſe hæc condictio datur aduerſus cum, qui to-
tam ſine cauſa obligationem ſuſcipit, ira eriam ad-
uerſus cum qui partem duntaxat, vt hac lege caue- tur. l. qui ſine cauſa, de condict. furt. 125
Ad verb. Tranſactionis cauſa. Promiſſa pecunia ex cauſa tranſactionis hoc colote repeti non poteſt
quòd indebita,& abſq; cauſa promilla fuerit: nam hoc ipſum quod à lite diſceditur, cauſa viderur eſſe
idonca.I. ſi cirra. infra de cond. indeb„& bin ſumma.
in prin⸗ ff.co. Ad ver. Redqito eo quod debetis. Quod
dicitur ſi pars pecuniæ ſine caula promitratur, pro
parte cõdici poſſe, ſic accip iendum eſtaſi prius cam panem exoluat promiſſor, quam nõ ſine cauiſa pro- miſit. arg.IIulianus.§. offerri. de actio. empti. 1 4„D L. VII. Error facti. Vod pro regula traditũ eſt facti ignorãtiam
nemini noccre, interpretatur Diocletianus,
ſi necdum finitum ſit negociũ, puta ſentenria, rranſ-
actione, iureiurando, Poſt ſententiam enim per er-
1„.. 1 r1 rorẽ admiſſum corrigi nõ poteſt. l⁊. infrà de cond.
ind. ſicut nec per tranſactionem aut per iuſiurandũ, Lproxi.§. item ſi quis poſtulante. de act. Ohſeruari As ſolent, in ꝗuibus error facti, vcl
tamen aliquot ca ſuibus error facti, vex ante ſentẽétiam nocet, veluti cum errore facti tutor
in imientario publiceè confecto amplius deſcriben- dum curauit, quàm ſit in bonis pupilli. l.f. ſupra ad
Turpil.ltein ſi chuentus actione leg Aquilié confi teatur ſè ſoruum occidiſſe, qui ab alio occiſus eſt, vt quidam opinati ſunt Pauli authoritate adducti. J.6 is cum quo, de confeſ. Sed cum is non de confeſ- ſione erronea, ſed à ſciente facta loquatur, hanc ſen- tentiam probare non poſſumus, Nee minus diſpli- cet nobis, quod pleriqus alij cenſent, ſi inſtrumento
adſcriptum ſit ſine vllo errore ſcientẽ, prudentêmq;
confeſſum fuiſſe cum errorem ſuum corrigere non poſſe, quaſi tabulario hoc præſcribente non obſiſten do, nec contradicendo ſibi præiudicet. I,cum oſten- dimus.§. fi, de fideiuſ. I.ſi filiusfam, ad Maced. Cuius hac affirmatione munitur eius falſa perſuaſio, qui in eo maxime fallitur, quòd ſe errare nõ arbitratur. Quod cum ita ſit, cur ei beneficium huius legis mi nimè proſit non video, Idem dicendum puto,& de
litigatore, ſi aduocati errorem emendare çupiat, Nã
lex triduum præſcribens intelligẽda eſt, niſi eo tem
pore elapſo de errore eiuſmodi docere paratus ſit, quod ante triduum facere non cogitur. l.fi infrà de crrore aduo. Illud ſilentio prætermittendum nõ eſt,
cum hac erroris correctione lis protelatur, ſumptus
ob ceam rem factos aduerſario reſtiruendos eſſe. l.
aur perſona ſit, quæ benefiçio reſtitutionis in intę-
ſancimus. infra dę iudic. b Ad verb. Non inſtauratur. Hoc accipi niſi error calculi& computationis ipſa ſentẽtia expreſſus ſit,
grum iuuari debcat. l.. quæ ſent, ſine app. reſcin. l.z.
de erro. calcu. l.1, ſi aduer. rem iudi. Reperiũtur paſ-
ſim in iure ciuili alij caſus excepti, de quibus ſuo
loco commodius dicemus. aAaD I. VIII. Cum teſtamentum.
Dora agnatus defuncti, demq́; heres inſti-
tutus in teſtamẽto imperfecto, quod ſolenne ac
1
BGe he e ueee enee eee ie eaeree eeeeeee“—“
In it. De uris& facti ignorantia.
teriorem hoc pacto mulieris conditionẽ fore, quàm
1623
1 perfectum eſſe credebat, ſi in actis ſenſualibus per
errorẽ ſeruos profeſſus fuerirt, velut ex co teſtamẽto
hberos factos, ca profeſsio nõ nocet, vt fexuorũ do-
miniũ amittat, cum errantis non ſt voluntas. Vnde FErrautis colligi poteſt à ſciẽte factam huiuſmodi profeſsio- nem obeſſe. Nam licet ca verba, quibus aliquid de- nũciamus magis quàm diſponimus, vim diſpoſitio-
non eſt ve luntas.
nis non habeanrt, ac ne probationis quidem, cũ obi-
ter,& aliud agendo proferuntur. liubemus. de libe.
cau. l.nõ epiſtolis. de proba. quæritur tamẽ hic prin-
cipaliter iſtius profeſsionis cauſa, cium ²aeνν verba prolata eſſe conſtat, aliud dicendum eſie vi- detur, arg. l,tale pactum. in prine. de pact.
TLaan iacirco.
IL* hac lege nihil eſt obſeruatione dignum, niſi
quòd error non ab eo ſolum qui errauit, ſed ab
eius quoque heredibus reuocari poteſt,
Error nau ab eo ſoli qui erra- uit, ſed& ab eins he redibus re- uocatur.
In lucræi
& damnis eis ſuccurritur ob iuris ignorantiam, in quibus ca- quomodo ſibus iure expreſſum reperitur:& quod obiicitur de-& quibus proſit, aut ..„. 4. noceat zu- viri, vtpote quod in damnis non noccat iuris igno-„φ g2-
rantia, ſatis à nobis iam confutatũ eſt in legis ſupe-, auie
rioris interpretationc. Viros ſiquidem ita demum
excuſat iuris ignorantia, ſi quod ſuũ eſt petant, cum plerique caſus extent in quibus fœminis ſuum non petemibus, vt damnum effugiant, prætextu huius
ignorantię ſuccurritur. b DE EVICTIONIBVS. b A4 D RVBKRI G A M.
mWVinci hic res dicitur, cuius poſſeſsio Rem euin- qque ex iuſta cauſa apud nos erat, no- oi quid ſi- bdis inuitis,& ſine culpa noſtra aufer- gnificat. OS tur. Nam quãdiu habere rem licet, cam nihil nobis abſit, cuictio rei nul la intelligi poteſt. l. 4. f. de act. emp.& l. habere rem
1. ⸗
—ſ
K — 4““ 3 “ 5 3 3 3 —.——„————. ————— —
öoöoöoöoöoöoöoö—öoöoöoöoöoöoöoöoöoöoöodd
—õyõöy“— rAMMpetetereae—

1624
licere. ff.ceo. Quòd ſi nuda rei promiſsio, non etiam proprietas abducatur, euicta res dicitur, vt cùm nu-
da pignoris poſſeſsio per creditorem actione hypo
uibu: modis au- ferri poſ ſeſtio dica
kur.
usmodo heredit as quæratur.
Hereditæ- re vendita iu vniuer ſun in em ptorem tran ſit.
thecaria vendicatur, res ab emptore cuicta dicitur. L.ſi precium. verſ.ſi hoc iure fuerit euictũ. ffco. l. ſti- pulatio iſta. de ver. obli. ˙. ſi quis fortè. Quinimo etſi proprieras ad accipientẽ tranſierit, ſi poſſeſsio aufe- ratur, res tamen euingçi dicitur. l. fi. in fi. de ſolu. Iuſta autem gauſa hic accipitur, ex qua vera poſſeſsio, ſeu vſucapiendi cõditio transfertur.l.i. de publi. in rem act. Auferri autem poſſeſsio intelligitur vel ſenten- tia iudicis, vt l.non tamen. l. euicta.§. 1. ff. hoc tit. vel
Tadies rei vitio rem ipſam habere non licet, vt ſi
eruus vẽditus aufugerit, videtur enim ideo euictus eſſe, quia eum habere non licet. l. ulianus.§.l. verſi. differentię ratio, de act. emp. quia ſi ſpõte, aut culpa ſua poſſeſsionem rei amiſerit, cuictionis nomine a- ctionem non habet.l. ſi rem quam mihi. fl.co. Verũ &ſi res euincatur, non tamẽ ſtatim eius nomine de euictione actio competit, ſed negocium aliquod cũ altero geſtũ eſſe oportet, ex quo de euictione actio eſſe poſsit..I. 5. dem Põponius. verſ. quia rem meã
pfe geßait depolos iir veruaſt negotio quodã.
I. ſolent.& I. ſi tibi polienda. de præſcr. verb. Itaq; an-
notandum eſt in iis contractibus, in quibus domi-
nium quis transferre tenetur, euictionẽ omnimodo ræſtandam eſſe, tanquam contractui ſatisfactũ nõ Peeut⸗ res data nõ cſt:& ideo ad rem ipſam ex in- tegro agitur actione quæ ex eodẽ contractu adhuc durat. l. Iulianus.§. qui fundum. de ver. obli. l. etiam. ff. de ſolut. l. qui concubinam,§. qui heres. de lega. 3. vt videatur hoc caſu non de cuictione agi, ſed ex conuentione potius ad obſeruationem contractus. Nam&ſi nõdum res euicta ſit, ſi tamen euictio te- neatur, hoc nomine agi poteſt, l.cum quis.. qui ho- minẽ. de ſolut.d.l.ſi rem meam. In cæteris verò con tractibus in quibus tradere tantum, nõ dominium transferte quis cogitur, ex ipſo contractu euictionẽ non debet, ſed ſi tradiderit ex ipſo contractu libe- ratur, quia ſoluit quod debet.§.. qui. mod. toll. obli. Veruùm ſi rem traditam habere non licet, ex bono & æquo,& ex noua cauſa actio de euictione datur, vt quandiu res non euincitur, conueniri nõ poſsit, qui tradidit. l.i.§. venditori verò. ff.ide permut. l.z. in- frà eo. d. I. 4.& l. emptorem. in fi. ff. eo. vtroque tamẽ caſu, etſi res nondum euicta ſit, indiſtinctè agi po- teſt, vt de euictiene caueatur. dicto§. qui fundum. & d. verſ.venditori. a4aD I. I. Emptor hereditati. Ereditas, id eſt ius ſuccedendi nulla conuen- I tione quæritur, ſed his modis qui à lege in- troducti ſunt, veluti ex teſtamento, vel ab inteſta-
dita ius vniuerſum hereditatis, id eſt damnum&
lucrum hereditarium in emptorem, qui loco here-
PEranciſci Duareni lureconſ.
dis eſt, tranſit. l.z2. in princ.&§.. ſicuti.&§. fin. de he- redit. vel actione vendi. Non quia res ſingulares hereditariæ venditæ cenſeantur. J. venditio. ⁊.§. per- ueniſſe.&§. non ſolùm. de heredit. vel actione ven dit. Se enim heredem eſſe ex eo tantùm contractu præſtare tenetur venditor, verſic. cum hereditatem iure veniſſe.& l. quòd ſi ſit hereditas. de heredit. vel actione vendit. vt ſi res hereditarias ipſe poſsidear
ad traditionem earum tenceatur, ſin minus actio.
nes quas haber earum nomine emptori cedendo liberatur. dicta l. venditio z.§. perueniſſe.&§. non
ſolùm, de hered. vel actio. vend. Vnde ſi his duobus
ſatisfecerit, etiam perſequurionem rerum ſingula- rium præſtare non debet, vt hic,& dicto§. ſicuti.
Ad verb. Sumptu ſuo. Hic dubitari poteſt, an„
ſumptus euictionis venditor emptori præſtare de- beat. Et verius eſt, ſi quidem res ſingularis vendita eſt, quia venditor mota lite defendere emptorẽ te-
ſum.
ptus eui.
qlitor enn.
netur. liſi plus. 74. 5. mota quæſtione. ff. hoc tit qui ptori pr.
abſentem. in fi.de procurat. ſiue res deinde euinca- tur ſententia iudicis, ſeu nõ euincatur, ſumptus ven ditorem debere eius defenſionis nomine, quia ſi defendat, ſuo ſumptu defendere intelligitur. J. quod niſi fiat. verſi. quia vnuſquiſque. de oper. liber. 1.3.§. item ſi locum. de alienat. iudi. mutan. cauſa facta. Barto.hic,& l.venditores. de verb. obligat. Panorm. in cap. fi.de venditio.& emptio. extrà. Eſt enim de- fendere litem omnino ſuſcipere. l. ſed etſi hæ.§. ge- fendere, de procurat. Quòd ſi defenſionem non fu- ſcipiat venditor, tenebitur ob rem non defenſam, & in id quod emptoris intereſt. l. cum quæritur. iu- dica. ſolui. coniuncta l. ꝛ.§. incertum. vbi Accur. de præto. ſtipul. In cuius æſtimationc rei ſumptuum habenda eſt ratio. l. ſi procurator. verſic.& ideo ſæ- pius. rem rat. hab. d.. z.§. pe. de alien. iudi. mut. cauſa facta. Sed hæc accipienda ſunt, niſi alia ratione ius ſuum ſaluum habeat emptor, vel quia in iudicio e- uictionis obtinuit,& ſumptuũ quoque condènatio aduerſus victũ ſecuta eſt. l. properandum.§. ſiue au- tem. ſuꝑrà de iudic. Accurſius Barto.& Bal.hic. vel quia dicta condemnatio ſecuta quidem non eſt, ve- ruùm ſequi debuit. Habet enim emptor regreſſum aduerſus iudicem. d.§. ſiue autem. Item ſi litẽ ſuam iudex fecerit, quia& ſumptuũ nomine hoc caſu te- netur. fin. ſuprà de pœna iud. qui malè iud. Quòd ſi culpa in iudicio euictionis emptori imputari po- teſt, quia hoc caſu rei euicte nomine actionem non habet.d.l.ſi rem.S§... ff. hoc tit. nihilominus ſumptuũ nomine actionẽ habebit, qui ratione rei tanquã ac- ceſſorij debentur arg. 1 3. ſuprà de fruct.& lit. expen. Et denique illud obſeruãdum eſt circa ſumptuum exactionem, quod inter cõtrahentes cõuenit, vt hic in fl.&e d. l. venditores. l. I. S. ſi conueniat. depoſiti. At quoties ius vniuerſale pura hereditas, non res ſingu lares, aut particulares vendite ſunt, ſumptus iuris v- niuerſalis nomine factos venditor emptori debet, quia emptorẽ iuris vniuerſalis nomine, ſuo ſumptu defendere cogitur. d. l. quod niſi fiat. cõiũcta l. quòd ſi ſit hereditas. Singulariũ verò rerũ nominel ſum- ptus non debet, quarũ nec euictionẽ præſtat, vt hic. ver. euictio quoque.& arg. d. 13. ſuprà de fruct.& lit. expẽ. Sed quid ſi omnes res hereditariæ euincantur? Et verius eſt, quia etſi nulla corpora hereditaria ſint, hereditas nihilominus iuris intellectu nomẽ ſuũ re- tinet
12 de. e4⁴r.
Defendert quid fir.
Tul I 3 er
At 80 ud far
Donat rem tan: tr d Attk

Fuictio vndeé na- Kcitur.
In Tiit. De euictiombus.
nem, nõ dominiʒj trãſlationẽ inferũt. d. 5. perficiũtur.
tinet. l. leteditatis appellatio. de ver. ſigni. 13.S. Here- ditas. de bono. poſ. non ob id videri hereditatẽ eui- ctam eſſe, quòd omnes res hereditariæ euictæ ſint, & ideo hoc nomine venditorem non teneri cöſtat, cùm ſe heredem eſſe præſtet. d. S. bonorum.& d.l. quòd ſi heredituas. AD L. II. Duaniam auus. TN his cötractibus, in quibus ex natura obligatio- nis cuictio nõ preſtatur, neceſſariũ eſt co nomine cautionẽ interponi, l.I. ſuprà de iure dot. Lſi domus.
§. de euictione. de leg.1.& l. ſtipulationes. de verbo.
obl. In cæteris verò cõtractibus,& ſi nominatim eui
ctio promiſſa non ſit, ex natura contractus debetur.
An daa.
gor tenea- tur de eui-
Rione.
non etiã quòd aliud promiſiſſe intelligatur, ne alio- — quin pœnã liberalitatis ſuæ patiatur, ſi vltra ius do-
J. non dubitatur. infr. eo. Vnde quæritur an cautio e- uictionis hoc loco neceſſaria fuerit, vt nõ aliter de euictione teneatur donator, quàm ſi nominatur id actum ſit,& certius eſt eum qui fundũ donauit, ius
uod in fundo habuit trãsferre voluifſe. l.ſi domus. §. fi.& l. ſi à ſubſtituto.§. heres ſeruum.in fi. de leg.1.
natum aliquid ab eo exigatur, quod lex nõ admit-
iud. Cõſtat itaque ſi rei donatę euictio cõtingat,nõ
tit. l. ad res donatas. de ædil. edict... liberalitate. de re
ob id teneri eũ qui donauit, quia eo nomine nullo
iure obligatus eſt.. Iulianus.§. qui fundum. in fi.de ver. obl.l. Ariſto. 6. fi. de don. d.§.de euictione. l.quo- ties. 6.planè. in fi. ſi fami. fur. fec. dic. Neq; diſtinguen
dum eſt, an à cõuentione, an verò à traditione do-
natio cœperit, cum traditionẽ animo donandi factã donationis cauſam præceſsiſſe oporteat, ne nuda ſit traditio, ex qua ius nullum trãsfertur. l. nunquã nu-
Donator pem dona- tam tant i gradere te- netur.
da. de acqui. rer. dom. Itaq; qui donandi animo pro- miſit, ex cauſa donationis promiſiſſe intelligitur, ex
ua cauſa rem donatã tradere tantùm intelligitur, nõ ctiam dominiũ transferre. l.ſi quis argentum.§.
ſinautẽ. infrà de dona. S. perficiuntur. inſtit. de dona. cöiuncta I. ſi ita diſtrahatur. in fi. fHide contrah. emp.
Nam x& ſi ſtipulatio donationis cauſa acceſſerit, nõ
ideo dare, id eſt dominiũ transferre cogitur, qui ex
cauſa donationis dare promiſit, ſed tantùm tradere
tenetur.d..ſinautẽ hoc.vt ſtipulatio quæ donationi adiicitur illius naturã ſequatur. l.ſi ſtipulatus. verſi.
quia nõ v eriſimile. de vſur. l.1. 6.ſi quis ſub conditio-
ne. ff.vt leg. nom. ca. Nec rectè cõparatur contractui
venditionis donatio quod ad ius euictionis attinet.
d.§. planè.& ſi ex vtroque cõtractu tradere tantùm qui promiſit debeat. d. S. perficiũtur. Nam precium
quod præſtat emptor vẽditori rei vẽditæ, euictionẽ & ſimiles præſtationes, ex æquo& bono inducit. l.I.
in prin. de rerũ permu. l. emptorẽ. 6. fi. ver. neq; enim
bonæ fidei. de act. emp. At ex donatione quæ meræ liberalitatis eſt, nulla obligatio huiuſmodi præſta-
tionum donatario aduerſus donatorẽ acquiritur. l.
hoc iure.§.I. de dona. d. l. ad res donatas. Nõ obſtãt huic ſentẽrię l. qui decẽ.§. qui hominẽ. de ſolut. l.vbi
autẽ nõ apparct. S. fi. de ver. obl.& ſimiles, quibus nõ aliter liberatur, qui dare promiſit, quàm ſi dominiũ
tranſtulerit. Illud enim accipiendũ eſt ſecundũ cau-
ſam ex qua quis dare promiſſit, vt ſi ſine cauſa ſtipu
latio cõcipiatur, omnino inutilis ſit. l.2.§. ſi circa. ff.
de doli mal.& metu excep. Si verò præceſsit cauſa, & ex ea domimũ ſui natura non transfertur, vt in cõtractibus donartionis& venditionis, qui traditio-
hoc caſu ſtipulatio dandi huiuſmodi cauſis adiecta
dominij trãſlationẽ nõ inducit, ſed ſecundũ naturã
dictorum cõtractuum intelligitur. d. l.ſi ſtipulatus. Verum ſi ſciens rem alienam eſſe quis donauerit, fi
quid donatarius in cam rem impẽderit,& res euin
catur, huius impẽdijnomine aduerſus donatorẽ de dolo actionẽ habet donatarius, non etiã rei cuictæ nomine. d. l. Ariſto.§. fi. in fi.& d. lxad res donatas. Ad verb. Nudo autem pacto. Quòd ſi ex natura contractus donationis enictio deberetur, nullo pa-
cto, aut ſtipulatione opus eſſct.l. non dubitatur. infr. eo- tit. Sed cum à traditione donationẽ cœpiſſe in
ſpecie huius legis omnes opinantur. Alioquin ſià conuentione inceperit, actionem de euictione ad- uerſus donatorem etiam citra pactum competere exiſtimant Accurſ.& Bar. hic. idem Bart. Bal.& Ac curſ.ad d. l. Ariſto. in fi. Cur igitur non ex pacto nu- do quod rei traditioni adiectum eſt, actio dabitur, tanquam ab ea traditione pactũ nudum robur ac- eeperit. fi. ſuprà de rer. permu. l.legem. infrà de do-
nat.& l. legem. ſuprà de pact.
—
Docendum eſt ita demũ ex pacto traditioni rei adiecto actionem dari, ſi ex relatione dicti pacti ad contractum principalem contractus innominatus reciprocus naſci poteſt, vt quia principalis obliga- tio accipientis perſonam, pactum verò adiectum, tradentis cõmodum reſpicit. d.l.legem. in fi. d.. fi. de rerum permu. ſuprà. Quòd enim præſcriptis verbis actio ex huiuſmodi pacto detur. d. l. fI. contractũ re-
tione cùm ex pacto nudo de euictione præſtanda, ſi ad contractum donatioris illud referatur, nõ datur obligatio reciproca, cùm vtrunque pactum fauore donatarij interuenerit, conſtat actionem nullam ex
1625
ciprocum præcedere arguit vnum ex his quæ enar- rantur in l. naturalis. in prin. de præſcr. verb. Qua ra
eodem pacto tanquam nudo competere. ll iuriſgen-
tium. 5. ſed cùm nulla. de pact.§. quinimo.
AD L. III.
Qui rem emit.
b„ Vandiu emptori rem habere licet, quia poſ-
Ofidet, de euictione actio ceſſat, quæ tum de-
mum competit, cum res illi aufertur, vt hic.& l. 4. ff. de actio. emp. l.habere licere§. tunc enim nulla. ffeo. Adeò vt quanuis rem alienã eſſc, vel alij obli-
gatam conſtiterit, ſecurus tamẽ ſit vẽditor, qui rem tradidit, quæ nondum euincitur, vt hic. verſic. quod
aliena vel obligata&c. Cùm enim tradere tantüm
venditor teneatur,& cautionem de cuictione præ-
ſtare, traditione rei à principali obligatione libera-
tus eſt.§.. quib. mod. tol. obſi. cõiuncta I. ſi ita diſtra- hatur. in fi.de contrah. emp. Accur. in l. cum plurcs.
in fi. ff. eo. Nec prius ex cautione euictionis conue-
niri poteſt, quàm cõditio tacita promiſsionis euene rit, id eſt, quam rem euinci cõtigerit. d. l. 4. de actio.
emp. l... verſ.venditor verò. ff.de rer. permu. Quid ſi nondum res tradita, vel integrum pretium ſolutum
non eſt, cum adhuc duret actio ex contractu vendi- tionis, donec quod ex eo cõtractu debetur perſolu- tum ſit, quæ ex bono& æquo præſtanda ſunt in iu- diciũ empti venient.l.ſi poſt perfectã. in fi. infrà eo.
vt ſi euictio iuumineat, etſi nõdũ res euicta dicatur,
poſsit emptor ea exceptione ſe tueri aduerſus vẽdi- torẽ petentẽ rei vendite preciũ. d. l.ſi poſt perfectã.
in pr. ltẽ ſi res vẽdita pignori obligata eſſe reperitur
Tt z
———— ſſſſſſſſſ
Su res ven- dita pigno ri obligata
ſit, habet
eam exoe-
ptionem.
r———
——
——

1626
& nondum tradira ſit, aut pretium ſolutũ non eſt,
Si pro pe- eunia nu- merata ſol uatur præ dium cre- ditori, quo- modo ei con ſulatur in caſu e- uictionis.
radẽ exceprione tutus erit emptor. Sed hæc actio- nem ex empto habet, vt cogatur vẽditor rem obli- gatã pignoris vinculo liberare. l. ex hiis prediis. infraà ceo. Idem rem alienam ſciens quis vendiderit. Cùm enim dolum malum abeſſe à contractu emptionis
præſtare debeat venditor propter dolum tenebitur
in id quod emptoris intereſt rem ſuam factam non eſſe.L. ſeruus quem. 5. fii de act. emp. Idque in pœnã doli conſtitutum eſt aduerſus venditorem, qui tra-
dere tantùm tenetur, non etiam dominium tranſ-
ferre. d.l. ſi ita diſtrahatur. in fi. d.l. ſeruus quem. in
fi. lis itaque caſibus non de euictione agitur,& id quod noſtra intereſt rem euictam eſſe, quia iudicio
res euicta non eſt,& ſic de euictione actio ceſſat. l. non tamen conſequens, fl. eod. Sed vel exceptionis
iure pretium retinetur. d.l.ſi poſt perfectam. vel res
obligata liberatur. d.l. ex iis prædiis. vel propter do-
lum agitur. d. l. ſeruum quem. in fi. Nam in dictis ſpeciebus in quibus vel euictio imminet, vel res
obligata reperitur, liberabitur venditor ſatiſdando
euictionis, item liberationis nomine. d. ¹kſi poſt per-
fectam. verſſi ſatis ei non feratur.
AD I. IIII.
Si prædium.
EFE hoc reſcripto notandum eſt aliud pro alio
conſentiente creditore, nõ etiam inuito ſolui
poſſe.§.I. quibus modis tolli. oblig. l.z. 5§. mutui da-
tio. in fi.de reb.credit. Vnde ſi pro pecunia nume- rata voluntate creditoris ſoluatur prædium, cuius
deinde euictio contingat, dubitari poteſt quemad-
modum creditori conſultum ſit. Videtur enim& principalis obligatio diſſoluta datione prædij in
ſolutum,& nullum negotium ſubeſſe, ex quo eui-
ctio præſtanda ſit. leleganter. in prin. de pigno. act. Verùm hic aliter traditum eſt:nam hi ex contractu venditionis,& iis qui venditioni ſimiles ſunt de e- uictione actio datur. l. non dubitatur. infrà eod.& l.
ſciendum. z. coniuncta l. ſcienduui..§. deinde. infrà
de ædil. edicto. ſitque emptioni ſimilimus contra- ctus, ſi pro pecunia ſpeciem ſolui conuenerit, vt hic in fl.& l. naturalis. S.j. ffi de præſcrip. verb. conſtat tanquam contracta emptione, vtilem actionem ex empto ei qui pro pecunia ſpeciem in ſolutum ac- cepit, ſi ea ſpecies euincatur, vt in hac lege,& dict. l. eleganter: ſed contractus permutationis emptioni ſimilis eſt. d. S. deinde.& I.i. de rerum permutat. d. l. naturalis.§..& tamen ſi conuenerit ſpeciem pro ſpecic ſolui, qui contractus permutationis eſſe vi- detur. l.1. de contrah. empt. d. l. naturalis. S.1. re dein- de euicta, nõ de euictione vtili ex empro agitur, ſed ex principali obligatione. l. ſi quis aliam de ſolutio- nib. l.libera. ſuprà de ſentent.& interlo. omn. iudic. Item ſi fundum in ſolutum do, vt ab ea obligatione liberer, qua pecuniam debeo intelligitur contractus innominatus do, vt des, celebratus eſſe: nihil enim a-
liud eſt ius obligationis remittere quàm dare.l. ſi
mulier de condict. cauſ.data. Et per cõſequens fun- do deinde euicto non de euictione agitur. l. fl. in fin. de condict. cauſ.dat. ſed in id condictio datur, vt in
riſtinam obligationem reſtituatur pecunię debite.
1.f1 qun accepro tulerit. ff. de condict. cau. data. Rur
ſus ſi pecuniã debeo, non aliter liberor, quàm ſi ac- cipiemtis creditoris fecero, ita vt ab eo auferri non
Franciſci Duareni lureconſ.
poſsit. Quòd ſi auferatur, liberatio non continget.
Quinimo ex priſtina obligatione directa actio cõ-
perit. l. deferre. õ. f.& l. Titius. de iure fiſci. Itaque ſi ſpeciem pro pecunia- dedero, eadem ratione acci pientis ea fieri debet, vt naturam ſeruet, ſpecies cu- ius loco ſubrogatur.l. ſi cum.§. iniuriarum. ff. ſi quis
cautio. Et ſi ſpecies quæ pro pecunia ſoluitur acci-
pientis fieri debeat, ſi euincatui ex priſtina actione
agerur. d. l.ſi quis aliam. l.ſi rem meam. de ſolut. non autem vtili ex empto, vt hic. Et denique ſi ex cauſa
tranſactionis fundus pro alio, de quo controuerſia erat, traditus ſit, quem deinde euinci contigerit, nõ vtilis ex empto, non item priſtina actio, ſed neque condictio ob cauſam, vt in priſtinam obligation?
reſtitutio fiat, vtrum in id quod intereſt præſcriptis
verbis actio detur. l. ſi pro fundo. ſuprà de tranſact. Dicendum eſt quoties cõuenerit; vt aliud pro alio detur, non aliter liberationem contingere à prima obligatione, quàm ſi res quæ pro alia datur acci- pientis fiat, quaſi id tacite actum ſit. d. liſi quis aliã. Et ſi accipientis non fiat, prior obligatio duret,& ex ea agi poſsit. d. l.libera. verſi. vel ob debitum red dendum.&c. Idque verum eſt,& ſi pro pecunia nu- merata ſpecies in ſolutum detur. l. qui res. de ſolut. anrg. d. l. deferre. in fi.& l. Tirius. de iure fiſci. Nec enim prior contractus nouatur;, vt ex datione in ſolutum agi tantùm poſsit, non etiã ex præcedenti obligatione. d. l.libera.& d. l. ſi quis aliã. Quinimo & præter actionem, quæ ex præcedenti contractu adhuc durat, vtilis actio ex empto competit, ſi pro pecunia ſpecies data ſit, tanquam contracta emptio videatur, non tamen quod vereè contracta ſit. d. l. eleganter. in princ.& verſi. imo vtilis. coniuncta l. ſi
ita ſcriptum. de hered. inſtit. Et ſic non eſt arguen- dum à contractu permutationis, vel contractu in. nominato, do vt des,& ſimilibus, cum nullus no-
uus contractus celebratus ſit, nulla item ſubrogatio
ſimpliciter facta, vt non aliter à priori obligationc
receſſum ſit.d.l. ſi quis aliam. d. l. qui res. excepto eo caſu, quo ex cauſa tranſactionis fundus traditus pro
alio fundo controuerſo fuit. Tunc enim priſtina obligatio non inſtauratur, ne litem ſemel finitam de nouo inſtitui contingat. l. quãuis. ſuprà de tranſ- actio. Sed actione præſcriptis verbis agitur in id quod intereſt. d. l.ſi pro fundo. àA D L. V. Ex ils prædils verſ. vt ea à creditore liberentur. On ergo de euictione in id quod intereſt Nagitur, quia nondum res euicta eſt. l. qui rem. vbi dictum ſuprà eod. Sed in id actio datur, vt pi- gnoris vinculo res liberetur, quod quidem certiſsi- mum eſt, ſi nondum res vendita tradita ſit, aut pre- cium non numeratũ, vt in ſpecie huius legis con- ſtat. l.in venditione. de actio. emp. Sed dubitari po- teſt an idem quoque dicendum ſit re tradita,& precio numerato, quaſi teneatur, qui rem vendidit, eam liberam præltare. Et verius videtur emptione ſimpliciter contracta, rem qualis eſt cum ſua cauſa intelligi venditam, non etiam liberam. l. cum ven- deres. de contrah. emp.& l. alienatio. eo. tit.& l.pen. eo. hoc tit. vt quamuis ea obligata ſit, quandiu ta- men per hypothecariã non aufertur, conueniri ven- ditor eo nomine nullo modo poſsit. d. l. qui rem. ſupra
Vnas tur ck Klione
Ktio.
N At Contr. admin la 60) a 1
† ru.

In Tit. De iuris& facti ignorantia.
ſuprà eo.& l. habere licere. ffeo. Qua ratione vt plu rimum in vẽditionibus adiici ſolet fundum liberum preæſlari. l. quoniã. ſuprà de compen.& l. cum ab eo. de contrah. emp. l.cum ſtipulatus.5. fi.ff.de ver. obli. & l. cum tibi.infrà eo. Verùm erſi ex ipſo contractu res, vt libera præſtanda non ſit, niſi id nominatim conueniat. d.l.cum venderes. poteſt tamen ex bono & æquo agi, vt rem pignori obligatam venditor li- beret; non etiam in id quod emptoris intereſt rem obligatam non eſſe.l. creditor.. prædium. vbi Pau.
Caſtren. de actio. emp. coniuncta L.quoties. ſuprà de b iure dot. Quemadmodum ſeruitutes quæ à fundo
vendito debentur, tacitè quidem tranſeunt,& fun-
di poſſeſſorem ſequuntur, vt earum nomine vendi- tor de euictione in id quod intereſt non teneatur,
ſi deinde eas deberi conſtiterit, quia fundum liberũ
præſtari non promiſit. d..pe. f.co. tenebitur tamen
ex bono& æquo emptori præſtare quanto minoris
ille empturus erat, ſi ſeruitutes deberi intellexiſſet..
uoties. de ædil. edict. Idque certius eſt, ſi emptor
Vend it- Trbrne perſoluit, vt rem venditam liberaret, tunc tenerur re enim à venditore repetet precium, quod creditori ſtituere præſtitit, ne alioqui venditor cum iactura empto-
.
emptori is locupletior fiat eius beneficio liberatus. l. reſcri-
pretium quod ad r vendi tam liberandaã
ſoluit.
ptum.§.i. in fi. de diſtract. pign. l.cum pecuniam. de nego. geſt. Cùm enim propter contractum emptio- nis id precium, quo pignus liberatum eſt, abſit em- ptori, incipit ex empto agi poſſe. l. 4. f. de act. emp. Et denique ſi ſciens quis rem obligatam vẽdiderit
4₰
„
propter dolum non tantùm liberare, ſed ctiam in
id quod intereſt tenetur. AD L. VI. ANuap Aubitatur. E euictione actio ex natura contractus ma-
gis quàm ex conuentione præſtatur, vt etſi eo nomine nulla pactio interceſſerit, re tamen enicta, ea actio detur, vt hac lege.& l. ſi in venditione. ff. eo. l. quòd ſi nolit. 5. quia aſsidua. de ędil. edict. Quę- dam enim ſunt naturalia contractus, quæ adiici ex
VFnde oria tur de eui- Ckione a-
io.
conſuetudine ſolent,& contractum ipſum ſequun-
tur, qualis eſt de euictione cautio: quæ cùm vt plu-
rimum in contractu emptionis promitti ſoleat, lex
ro conſuctudine illius ſtipulationem interpretata
eſt, vt& ſi nonnunquam prætermittatur, lex tamen
eam interceſsiſſe fingat. d.§. quia aſsidua. Alia etiã ratione naturalia contractus conſiderantur, qualia ſunt ca quæ lex pro contractuum diuerſitate ſingu- lis contractibus ſingulariter adſcripſit, tanquã cum
ipſo contractu iuſta ratione nata eſſe videantur, ve-
luti in contractu depoſiti& ſimilibus, qui dantis tantùm gratia fiumt, ſolum dolum accipicns præ-
ſtat, quæ ſibi damnoſum ſit officium, quod alterius
cauſa ſuſcepit.l.ſi ſeruus communis.. quod verò. ff.
manda. Item in his contractibus, qui vtriuſque gra
tia celebrantur, dolus,& culpa venit, quia cõmune negotium geritur. l. contractus. de regu. iur. I. ſi vt certo. S. nunc videndum. commod. Et hæc vtroque
caſu effectũ ipſius contractus non etiam formã aut
b ſubſtantiam reſpiciunt, ob idque adminicula con- Naturalia tractus dicuntur. l.pacta conuenta. ff. de contrahen.
contrattus emp. l. coniuncta. I. 1.§. i. ſi vſusfr. peta. Qua ratione,
adminicu- Ia contra- STass dicun- Eun.
cum contractus ipſi à naturalibus non pendeant,
& ſeparata ſit corum forma, ſeu ſubſtantia, conſtitu- ..
8
2. ee— irei SarhKnse Weer ee. 8 1
quinimo naturalia ex ipſis contractibus pendeant,
tum eſt, vt natura quidem contractus pacto immu⸗ tari poſsit, ſubſtantia verò ſaluo contractu non itẽ. d. l. pacta conuenta. l. naturalis.§. ſed ſi facio. verſ.& poteſt mandatum, ff.de præſcri. verb. l. Ilulianus.§. ſi quis rem. ff. ad exhib. Vnde conueniri poteſt ne eui-
ctio præſtetur. l.emptorem.§. fin. verſ.ibidem ait. de
actio. emp. d.l.pacta conuenta. l. quæritur.§.ſi vendi- tor. de ædil. edict. Saluus enim cõtractus emptionis remanet, etſi ius euictionis remiſerit emptor. d.§. ſi venditor. d.l.pacta conuenta. ver. quoniam emptio- nis ſubſtantia à contrario ſenſu. Verùm conueniri non poteſt, ne venditor dominiũ rei venditæ tranſ- ferat.l.cum manu.5. fi. de contrah. empt. cum tamen dominij tranſlatio ſubſtantiam contractus emptio- nis non reſpiciat. Quinimo nec dominiũ trarnene ſecundum contractus naturam venditor tenetur. l. ſi ita diſtrahatur.§.1.& l. rem alienam. ff. de contrah. empt. Dicendum eſt neceſsitatem tranſlationis do-
.
Conueniri poteſt ne euictio pra
ſtetur.
Conueniri non pot eſt ne vendi- tor domi- ntumn rei vendita trarferat.
minij contractui venditionis non ineſſe, etſi effectus 1 8 illius in eo conſiſtat, vt cùm rem tradere venditor
teneatur in conſequentiã, ſi dominus eſt, dominium
quoque transferre Cc0 gendus ſit. l ex empto. de act.
emp. Vnde ſi nominatim actum ſit, ne dominiũ rei
venditæ in emptorem tranſeat, ab eo læſa eſt em- ptionis natura, vt nullius prorſus momenti fuiſſe vi deatur, vt ne poſſeſsio quidem tradita videatur eius rei quæ iure dominij auferri poſsit. I.z. in princ. de actio. emp. At vbi nõ agitur expreſsim de dominio
non trãsferendo, actio de euictione ſupereſt, ſi rem
euinci contigerit.. ſi in venditione. ffxcod.& in hac
noſtra lege. Et ideo effectum ſuum venditio conſe . 4./„. 4 4—» 3. 1
quitur, quia in id quod intereſt venditor condem-
natur. d. l ſi in venditione. Eo verò caſu, quo de do-
minio transferendo cautum non eſt, cùm hæc con- uentio effectum venditionis omnino tollat, vendi-
tionem cõtractam non eſſe lex fingit. l.cum manu.
in fi.& l. Lucius. depo. Quemadmodum& nõnun- quam, ſi adminicula quæ ſupra diximus naturalia
contractus eſſe, effectum rei vniuerſum reſpiciunt,
contractum inutilem reddunt, niſi acceſſerint. d. l.1.
§.I. ſi vſusfru. peta. Namque ſæpè contingit, vt ex- preſſa quædam noceant, quæ non expreſſa, quam-
uis tacitè inſint, obſtitura non ſint. l.nonnunquã. de
condit.& demonſt. Illud omittendum nonu cett, etſi actum ſit ne rei euictio præſtetur, non ideo dene- gari emptori precij repetitionem, ſi res ab eo aufe- ratur. Alioqui aduerſus bonæ fidei iudicium eſſet, ſi precium venditori habere liceret, emptori verò
Quxdam exp reſſa
nocèt, quæ
0 expreſ-
ſa non no-
cent.
res ipſa auferretur. d. l. emptoii.in fi. niſi id nomina-
tim actum ſit, arg. dicti§. ſi venditor. Cyn. hic.
A D L. VII. Authore laudato.
A Vthori, id eſt, ei 4 quo quis ius in re compa- .AX rauit, ſi euictio immincat denunciandum eſt, vt infrà l. proxi. non etiam fideiuſſori, qui eius eui- ctionis nomine interceſsit, vt in hac lege. Sufficit enim iis denunciatum eſſe, quorum imprimis in- tereſt, etſi aliorum poſteriore tamen loco, intereſſe poſsit. l.1.§. denunciari. fl. de ventr. inſpic. J.cùm ado- ptio. de adopt. Fideiuſſor enim in cauſa euictionis interceſsit, quæ euictio committitur, ſi rem euinci contingat, denunciatione authori facta. infrà co. d.)
proxi. Perſonam ergo venditoris, non etiam fide-
Tt 4
———————
3 ——
Author quis dica- tur in con- tratlu ven dition is.

1628 Franciſci Duareni Iureconſ.
iuſſoris inſpicimus, quia in id fideiuſſor interceſsit
quod ex perſona venditoris deberetur, vnde culpa Q%mod, vel mora rei principalis fideiuſſorem obligat. J. ſi :eiuſſor ſeruum. õ. nunc videamus. in fi.& l. mora rei. de ver. teneatur oblig. Idque verum eſt quamuis fideiuſſor cauſam ae euictio- agi de euictione ignorauerit, vt in hac lege. Cùm Re. enim in omnem cauſam cuictionis interceſſerit. l. i quid pro eo. S. ſi nummos. de fideiuſſ.&§. nunc vi deamus. Fruſtra admonendus eſt eius rei nomine,
in Tiamn nominatim cõſenſit,& quam idem preui- diſſe debuit. l. magnam. in fi. infrà de contrahen. vel
commit. ſtipul. ss AD L. VIII. Ewuptor fundi.
D hoc vt de euictione actio detur, rem impri
& mis cuinci oportet. l.. ẽ. venditori. de rerũ per Quomodo mut.& l. 3. ſuprà eod. Nec aliter res euicha dicitur
rer euitta quàm ſi iudicio euicta ſit. l.non tamẽ& cõſequens. Teaatun. f hoc tit. Iudicio verò cuicta non dicitur, ſi dolo aut culpa emptoris euicta ſit.. ſi rem quæ mihi,§. r.
ff co. Atqui dolum lex præſumit, ſi cum emptor iu-
dicium euictionis authori denũciare poôſsit, non de-
Cauſa pro nunciauerit, tanquam venditor paratiores cauſæ peer quas probationes habiturus ſit, emptor verò minus in- bec denun ſtructus ſolus cauſam defendere dolo videatur. I. ſi 2eein ſ 2 fundo.§.ü. ff eo. Qua ratione conſtituit lex denun- 2ede ae ciandum eſſe authori euictionis iudicium, vt hic.& infrà l. proxi. l. ſuprà de pericu.& commo. rei ven.
vt ipſe cauſæ adſit,& omnis colluſionis ſuſpitio tollatur. l. ſi ſuſpecta. de inoffic. teſta.& l. ſi proluſo-
rio. de appel. Idem quoque leX præſumit, ſi empto-
re abſente, vel per contumaciam cõdemnatio eui- ctionis ſecuta ſit, vt in hac lege. verſ. ſed etſi. Neque euictionis iudicium aduerſus emptorem pronun- ciatum eſt, quòd malam cauſam habuerit, quin po- tius, quia abſens& contumax fuit.. ſi ideo. ff. eod. Idem ſi per imprudentiam aut iniuriam iudicis ſen tentia euictionis ſequatur. Neque enim authori no- cet iniuria emptori facta. l.ſi per imprudentiam. fl. eo.& in hac lege, ſecundo reſpon. Cautum itaque vtriq; erit tã authori, quã emptori, ſi dicta euictionis denunciatio præceſſerit, authori quòd cauſam ipſe velut propriam ex fide acturus ſit, emptori quòd poſt denunciationem periculum euictionis ad au- thorem ſpectet. l.i. ſuprà vbi in rem actio. Nec po- teſt venditor queri, ſi præſens ei iudicio affuit, quo rem euinci contingit, cum appellare potuerit. l. He- rennius.§.9. ff eo. l.4 ſententia. ff. de appeleItem mi- nus iuſtè conqueritur venditor, ſi per eum ſteterit, quominus in iudicium veniret, cum denunciatio præceſſerit. d. l.& ideo. in fl. ffeod. Sed& quamuis cauſam euictionis agi ſciuerit author, lex tamen adhuc deſiderat denunciationem præcedere, vt liti adſit venditor. Nec enim ideo tam denunciatio fit, vt cauſam agi ſciat venditor, quàm vt ipſe in iu- dicium veniat,& cauſam ipſe defendat. l. cum ſue- ceſſores. S.. infra hoc titu. Quo caſu etiam ſcienti denunciandum eſt. l. denunciaſſe. vbi Bart. ff. ad leg. Iuliam de adult. Et alibi tradidit lex ſaltem procu- ratori eſſe denunciandum, quanuis cauſam agi non ignorauerit venditor. l.ſi dictum. S. ſi præſente. con- iuncta d. l.& ideo. in fi. ff. 0o. Non obſtat I.1. ff. de act. empti. regula cap. eum qui certus, ff. de regu. iur. in 6.& l. ſæpè conſtitutum.§.1.de re iudica. In his
enim omnibus iuribus ſcientia tantùm, non etiam denunciatio requirebatur. Et denique quæri poreſt, quando dicta denunciario fieri debeat. Et verius eſt ſufficere, ſi modo antè pronunciatum iudiciũ facta ſit.ſi rem quam mihi. 6. f. f.hoc titu. l. libera. ſuprà de ſent.& interlocut. omn. iudic. l.ſi cum quæſtio. infrà eo.& cap. fI. extrà de empt.& vendit. Et ita ao-
cipi debet l. qui concubinam. 5. ſi hercs. ff.de lega.3.
Vt illa verba, iudicium accipiatur, interpretemur, id eſt, ſententia feratur, ſi modò non eit in cauſa concluſum, vel renunciatum, vt definitiua ſententia res terminari poſsit. d. l. ſi rem quam mihi. in fin. arg. cap. paſtoralis.. niſi iudex. extrà de cauſa poſſ. & proprietat. Niſi& hoc quoque caſu omnia iura autem integra eſſent: tunc enim etiam ſententia e- uictionis lata poſſet author in iudicio appellatio- nis ius ſuum perſequi. l.ita demum. ſuprà de procu.
AD L. IX. Fi controuerfia.
7 Ommiſſa euictione in id quod emptoris in-
tere ſtrem euictam n eſſe ex natura actionis empti fit condemnatio..ſi in venditione. ff. eod. in quo& litis ſumptuum ratio quoque habetur. 1.z. 5. Se. ff de alienat. iudi. mutan. cauſa fact. Huc pertinet
quod diximus ad l.I. ſuprà eo. Sed etſi quid impen-
dit in rem emptor, quo res euicta pretioſior facta
Quæ nomi ne eiu; quodinter. eſt Ve- niant.
ſit, nonne eius quod intereſt id ipſum à venditore conſequetur: Huic quæſtioni reſpondet Iuriſconſul.
in l. Titius. ver. de ſumptibus verò. de actio. empti. & Imperator in hac lege. in fi. Quòd ſi rem ipſe poſsideat,& dum vinceretur„iure retentionis eam
impenſam ab euincente, vt poteſt, non exegit, tan-
quam culpa ſua eo careat quod impendit, ab au- thore iudicio euictionis non repetet. l. denique.§..
de actio. empti.& l. ſuper. infrà eo. tit. coniuncta lin fundo.& l. ſumptus. de rei vindic.& l. Paulus. de
doli mali except. Quemadmodum nec authorem obligatum habet emptor, qui culpa ſua euictionem aſſus eſt, vel rei emptæ poſſeſsionem ſponte ami-
ſit. ſi rem quam.§.1. ff(eo. Vnde huius legis ſpecies
accipienda eſt, emptore non poſsidente, quo caſu actione empti à venditore impenſam repetit. d.l. idque Iulianum.§.. de actio. emp. vel eo caſu intel- ligi poteſt quod omnimodo impenſam debet ven- ditor, quia ſciens rem alienam vendidit. d. l. idque Iulianum. verſi. in omnibus. ihatt 3
AD L. X. Fi fines agri.
dlue tota res vendita, ſiue pars illius euincatur Ormaprer regreſſum habet aduerſus venditorem. L.I. ff. co. Si itaque fines fundi venditi falsò demon- ſtrauit author, quia partem eius fundi intra eos f- nes euinci contingat, actionem de euictione habet emptor. l. qui fundum. ff eo. l.ſi ſeruum.§.. de actio. emp.& in liac lege. Verùm cum pro parte rei eui- Ktio fit, multum intereſt, an pro diuiſo certi loci, an verò indiuiſo ex his finibus qui demonſtrati ſunt, quotæ parris euictio fiat. Priore nanque caſu loci euicti bonitatem præſtat author, poſteriore e- ius quotæ quæ eſt euicta, duntaxat æſtimatione ad totam rem habita. d. L.. ff. eod. d. l. qui fundum. I. bo- nitatis. l.ex mille.§. pe. illo titu. Bonitatem autem hoc loco ad precium conuentum referendum eſſe verius videtur, vt ſi ſingulæ fundi partes certo pre- b cio
Sonitatrei euict qus m odo æsti⸗ manda ſit
La „
rein relic ſata 7 74
Ulur.

ptoce non
enditote impenſam nui dei,
uns,
ude actio emp.
. 6
*
empi
uandiu
In Tit. De euictionibus.
cio véditę ſint, vna euicta illius bonitas nõ quãti res eſſe poſsit, ſed quãti vænieri t accipienda ſit..ſi fun- do tradito. ff. eo. tit. Quaſi tanti res eſſe iudicetur, uanti vendita eſt. l. 5. ſi heres percepto fundo. ad Prebel⸗ Nam ſi quid emptoris præter rei precium intereſt, actione empti cõſequetur. l. euicta re. ff eo. Idem ſi non ſingulæ partes certo precio vẽditę ſint, ſed vno res tota væuierit,& pars pro indiuiſo dein- de euincitur: id enim eius partis cuictæ bonitatis uidem æſtimatio, ſed ea bonitas pro qualitate loci Lam atger ad precium Lonuentum referenda eſt. argu. d..ſi fundo tradito. Eſtq́ue ratio differentiæ, quod cum pro indiuiſo partẽ euinci contigit, bo- nitas certi loci æſtimari non poteſt, quia certus lo- cus euictus non eſt. Quemadmodum&cùm maio- rem, quàm traditus ſit, modum fundi eſſe affirma- uit venditor pro bonitate eius loci, qui non extat, xæſtimatio fieri non poteſt. d.l.ſi ſeruum.§.. Verùm alibi traditum eſt, ſi pro parte homo euincatur, de euictione actionẽ non eſſe, niſi nominatim id con- uenetit. l.ſi dictũ.§. in ſtipulatione-ffeo. Sed verius eſt ne partis quidem cuictionem illic fuiſſe, cum pars hominis emptori auferri nõ poſsit citra totius corporis interitum, vt vel torum hominem euinci
neceſſe ſit, vel nullo modo euinci. Quẽadmodum
ſi partem integralem de toto ademeris ipſum totũ
corruit. l.eum qui ædes. de vſucap. Atque non ali-
ter euictio cõmittitur, quàm ſi res ipſa vel pars em-
ren LHabe- ptori auferatur. Quandiu enim rem habere licet re licet ceſſat de euictione actio. l. habere licere. ff. hoc titu. ſat de eui. l. 4.de act. emp.& I.3. ſuprà co. Etſi ergo ſeruus ven
ione a-
ditus non venditoris ſolius, ſed alteri communis eſſe pronuncietur, quia non ideo vt etiam pars ip- ſius emptori ablata eſt, cuictio cõmiſſa non eſt. d.§. in ſtipulatione. Quòd ſi eodem iudicio actione cõ- muni diuidundo propoſita totus ſeruus vendicanti adiudicetur, quia emptori ſeruus aufertur, actioni de euictione locus erit, tanquam partem euictã illi habere non liceat. l. ſi mancipiũ.§. i. ff eo. Eius enim partis nomine quæ authoris fuit eodéẽ iudicio pro- pter adiud cationem certam pecuniam cõſequitur emptor, vt res euicta non dicatur pro ea parte quæ authoris fuit, cuius loco precium ſucceſsit.§. eadẽ. inſtit. de offi. iudi. Sed& ſi de euictione non agatur
eo caſu quo ſeruus cõmunis eſſe pronunciatur, niſi
emptori auferatur, actione tamen ex empto in id quod emptoris intereſt agi poteſt. d. l.cum qui. ver. ſinautem columna.& arg.l.emptorẽ. 5. ſi quis rem. de act. emp. Eadẽmque ratio adferri poteſt in ſpe- cie l. nauem. ff. eo. ibi enim neque pars nauis, neque nauis ipſa euicta eſt. Ceſſatq́ue itaque de euictione
actio, ex empto tamen agi poterit ad id quod in-
tereſt. d.verb. ſinautem columna.
Ad verſ. Quod ſi. Sin verò modum agri ven-
ditor demonſtrauit, nec quicquam ex eo euictũ eſt, &ſi finium regundorum iudicium aduerſus em- ptorem eius nomine proponitur, non ideo tamẽ de euictione actio dabitur, vt in hac lege. N eque enim ideo res euicta dicitur quòd de finibus eius contro- uerſia fit, adeò vt&ſi nonnunquam partis rei ven- ditæ intra fines demonitratos agenti adiudicationẽ fieri ex hoc iudicio finium regundorum cõti gerit, non ideo tamen ca pars euicta dicatur, cum in eius adiudicationis compenſarionem ſolcat certæ pe-
—
“——“ ,⅓⅛⅓⅛
cuniæ condemnatio fequi. 5. fi. de offici. iud. inſtit.& 13. finium regund. AD L. II. E9xceptione doli.
Vi euictionis nomine obligarus eſt, ſi rem e-
uincere contendat, exceprione doli mali ſub- mouetur, cum cõtra id negocium quod ipſe geſit audiri eum improbum ſit. kvindicantem.& l. ſeg. ff. eo. tit. l.poſt mortem. de adop.& l. Pomponius. ff de nego. geſt. Sed& non tantm exceptionẽ habet em ptor aduerſus eum, qui de euictione Pbligau eſt. Quinimo& actionẽ vel ex ſtipulatione uplæ vel ex— ſtipulatio non interceſsit, vt quia res e- uicta fuerit non oppoſita, velnon obſtante dicta ex- ceptione doli.lſed etſi excep. f. eo. vt vtro maluerit vti, vel exceptionis, vel actionis iure actionem ha- beat. d.l.vindicãtem. Nec imputandum eſt emprori
quòd exceptionẽ doli omiſerit, aut per errorẽ iudi-
cis pronũciatum ſit, quaſi culpa ſua, aut iudicis im- prudentia res euicta potius dicatur. Id enim verum eſt, ſi non ab ipſo qui euictionem debet, ſed à tertio rem euinci contingat. liſi rem quam mihi.§.1.& l. i per imprudentiam. ff.co. Nam qui euictionẽ debet, imputare emptori nõ poteſt quòd exceptionẽ omi- ſerit, cùm à lege poteſtatem hiabeat emptor omiſſa exceptione actionem proponendi. d. l. vindicãtem. Multò minus iudicis iniuriam allegare poteſt, tan- quam gratia, aut crrore ſecundum ſe iudicatũ ſit. Iſi ſeruus plurium. 5..ffde lega. I. Idque verum eſt eti ã ſi heres eius qui cuictionẽ promiſit, non tãtùm ſi principalis promiſſor rem cuincere cogatur, vt &ſi ex perſona defuncti rei euictionem cauſetur, eadem exceptione qua defunctus repellendus ſit. Si verò ex perſona ſua: quia dominium rei venditæ ſibi ipſe quæſiuit exceptione quidem ſubmoueri nõ poſsit, ſed actione de cuictione ex perſona defun- cti, cui ſucceſsit conueniendus ſit. l. Scia. ff.co. l,cum à matre. ſuprà de rei vindic. 1.3. ſuprà de reb. alig. nõ alien. Cum enim non ipſe ſed defunctus obligatio- nem euictionis contraxerit, doli exceprio ex perſo-
na ſua non iure hereditario agenti nocere non po- teſt, obligationem tamẽ defuncti heresi pſius igno- rare potuit. l. qui in alterius. de regu, iuris.& I. ff. pro
ſuo. Sed quia de euictione obligatio defuncti cõtra
heredem tranſit. J.. ſi cer. peta, actione de euictionc
heres conueniri poterit. d. I. Seia. Quod procedit non tantùm in ęo qui principaliter obligatus ęſt e- uictionis nomine,& in heredibus ei us, vermetiam in fideiuſſore, qui nomine principalis debitoris in- terceſsit. Item in heredibus ipſius, vt in hac 1. z. Ex- ceptione enim doli mali ſubmoueri poteſt fideiuſ-
ſor, qui obligationi euictionis cæoſenſit, ſi rem
ipſam ille vindicare velit, vt in hac l. Heredes verò ipſius eadẽ cxceptione non repelluntur, cm ex per- ſona ſua veniant, ſed de euictione ex perſona defun cti tenentur. d.l.fi. infrà eod. Et ſi penè omnes aliter
ſentjant, veruùm& exceprione doli mali ſubmoue-
buntur,& heres tam principalis quàm fideiuſſoris, ſi ſciẽtes defunctum de ęuictione teneri, rem ipſam
vindicare tentant. d. l. Seia. in fi.l. dolo facit. ff.de do-
li mali& metu excep.
Ad L. Siue in 12. b On aliter(vt dictũ ſuprà) de euictione agi- tur, quàm ſi res euicta ſit..3z. ſupra hoc tit. vt
ii&
—..
1629
——————O—;:;:—— A—(
——,

1630
ſi& precium quoque numeratũ ſit, ne retentionem quidem illius habeat emptor etiã de euictione im- minenre. l. ſi poſt perfectam. infrà co. verſi. ante pre- cium numeratum. niſi nominatim conuenerit, vt preciũ recupererur, ſi quæſtio moueri inçipiat,& ſi nondum res euicta ſit, vt in hac lege, nec eſt hoc pa ctum aduerſus ſuhſtantiam euictionis: non enim de euictione ex dicta conuentione agitur in id quod intereſt, ſed de ſuo recuperando duntaxat, vt hic.
AD L. XIII. Si ob cauſam. b Qui⸗ paf DPlenus capi in cauſam iudigati is iubere poteſt, Sruele D aui mixtum impeciũ haber liubere cauere. de
pignus ca- iuriſd.vt ſi ſimpliciter in poſſeſsionem rerum debi-
pi in can- toris ob cauſam iudicati miſsio facta eſt iure pi-
Jam iudi- gnoris facta intelligatur. l.. ſuprà ſi in cau. iudi. pig. cati'. capt. ſit. Eſtq́ue hic iuſſus iudicis loco contractus, Iuſſus iudi quaſi vicem debitoris iudex ſuppleat, qui pignoris 27 3 ² obligationé nomine ipſius contraxiſſe viderur. d.. Faeru. Iin fi. Poteſt itaque iudicis authoritate hoc pignus diſtrahi, perinde atque ſiex conuentione contractũ eſſet. l.2. fuprà ſi in cau. iud. pig. cap. ſit.& l. 4. de pig.
act. Vnde quemadmodum ſi conuentionale pignus diſtractum ab emptore euincitur, de euictione debi
tor tenetur, qui eius diſtractionis precio à creditore
ſuo eſt liberatus..eſcriptũ. õ.. ff. de diſtra. pig. ita ſi
in cauſam iudicati pignus captũ ſit,& diſtractum euincatur, debitor eius euictionẽ pręſtat hac lege. S. fecundo. iniquiſsimũ enim eſſet ipſum iudicem vel apparitorẽ, qui pignus diſtraxit euictionẽ præſtare:
cum officio ſuo vterq; fungatur, nec ſponte rem di-
ſtrahat.J. ſi pignori. ff.ęo. l. qui heres erat. ff. fam. erciſ.
nimirum ſi exceptione doli mali ſubmoueri poſsit debitor, vel illius heres, qui pignus diſtractũ cuin-
cere cogatur, cum vterque eius pignoris nomine de
ceuictione obligatus ſit in hac lege.§.1.& ſuprà eo.l.
uid in- excęptione. vbi dictũ eſt. Hoc ſanè intefolt inter pi- zerſi inter gnoris diſtracti cuictionem,& eius rei quæ ſponte venditioné alienata eſt, quod priore caſu ſi res euincatur pre- in cauſam cium tantũ diſtractionis debitor reſtituere tenetur. iudicati fa d. Lreſcriprum.§.1. Quia eatenus locupletior factus
Sn.„ eſt. Poſteriore verò calu præter id precium tenetur 259 8.72.:—.. 3 „ preſtare, qui euictionẽ debet quãti emptoris intereſt
riam. 1... rẽ euictã nõ eſſe. l.ſi in vẽditione.& l. re cuicta.ff. eo.
AD 1. XIIII Bve lfhi
xXceptione enim doli mali ſubmouebitur fi- L-lius cum euictionẽ ipſe tanquã patris heres de beat. l.exceptione. ſuprà eo. vbi de hac re aliquid di ximus. Idque verum eſt, etſi rem filij pater vendide- Hunnode rir. Leii à matre. ſupr de rei vind. a In acl. Quaul MNu tenea rit. l. cũ à matre. ſupr. de rei vind.& in hac l. Quauis tur de eui- enimn alienatio non cõſiſtat, veluti ſi quid ex bonis Ctione rei maternis que filij eſſe dicũtur, pater alienauerit, eius ſuæapatre alienationis nõ habet poteſtatem. ſupr. de bo. mat. alicnata. Factũ tamẽ parentis qui alienauit filius improbare no⸗on poteſt, ſi eius heres ſit. l.cum à matre. miſi reper torio ſeu inuentario bonorũ facto filius patris ſuc- ceſsionem amplexus ſit. Tunc enim ſaluam habet repetitionẽ earum rerum, de quibus patrẽ cõuenire
poterat. 1fi.§. in cõputatione. ſuprà de iure deli. Sed
& eo caſu quo ſimpliciter hereditatẽ adiuit pro ea dũtaxat parte ex perſona defuncti tenetur, pro qua ipſe heres eſt, pro reliqua parte aduerſus coheredes acturus. I.ſi adulter. ſuprà de iure delib.
Franciſci Duareni lureconſ.
AD L. XV. Si non iniuriaä. E Autio quæ de euictione debetur eſt ſimplex Cautio de Orepromiſßsio, non etiã fideiuſſore dato aut pi- euictione gnore. l.ſi dictum. in prin.l.illud.& l. emptori. ff. eo. l. 7 næ ſit. 1.§. ſtipulatio duplæ. ff. de præto. ſtip. niſi vel fideiuſ- ſorem vel pignus dari cõuenerit. d. l. ſi dictũ.& d. l. illud.& in ſpecie huius legis. Quo caſu cum datio fideiuſſoris vel pignoris euictionis nomine acceſ. ſit, nõ antè in fideiuſſorẽ agere, vel ius pignoris per- ſequi poteſt emptor, quam ipſa euictio cõmiſſſa ſit. 1.4. C. de actio. emp. Hæc enim cum actioni de cui- ctione accedant, illius naturã ſequũtur. l.z. per quas perſo. nob. acq. ſup. Qua ratione cum non ideo cõ- miſſa euictio intelligatur, ſi per iniuriam iudicis res euicta eſt. l. ſi per imprudentiã.ff. e. l. emptot. 5.z. vbi dictũ eſt ſup. eo.Pignus perſequi emptor nõ poteſt quod euictionis nomine eſt acceptũ, niſi iure ipſo ſuperatus ſit, réſq, iuſto iudicio euincatur vt in hac 1.& l. nõ tamen ei. ff.e. In qua ſpecie vel de euictione actionũ, vel pignoris perſequutionẽ habet. lfi. ſuprà de obl.& act.& l. perſequutione. ſuprà de pign. adeo vt quod vna actione propoſita perſequi nõ poteſt, id ipſum altera proponenda ſibi ſaluũ futurũ ſit.l. creditor. ⁊. ff.de reb. cre.& ſi cõdemnatio in vna ſe- cuta ſit. l. quãuis perſonali. vbi dictũ eſt ſup. de pig. AD L. XVI. Fuper empti. 1 D verſ. Etſi portionem diuerſæ partis. Quãuis eie pars rei duntaxat euicta ſit, de euictione tamẽ eaich 6 b actio datur, perinde atq; ſi tota res euicta eſſet. l.1. ff. enittinn, co. tit.& ſuprà hoc tit. l. ſi fines. vbi diximus. Sed ad datura. hunc locum pertinet intelligere, an cum pro parte ctin. euictio contingit eius paftis æſtimatio referenda ſit ad totam rem que tempore contractus fuit, an eam tantùm quæ tẽpore euictionis fuit, an eam tantùm quę tẽpore euictionis extat: vt ſi contigerit fundum qui venditus eſt poſt venditionẽ diminui,& deinde eius euictio pro parte indiuiſa fiat. Et traditum eſt partẽ euictam accipi ratione habita ad tem pus con tractus quo res euicta eſt, vt diminutio vel augmen tum in ipſa re contingens nihiladdat vel detrahat eſtimationi euictionis. l. ex mille. in prin. ff.o. Dam- num enim perfecto cõtractu, vel lucrũ obueniẽs ad emptorẽ, non etiam ad venditorẽ ſpectat. l. id quod poſt emptionem. ffide peri.& cõmo. rei vend. Idque procedit non tantùm ſi pars rei euicta ſit, ſed etià ſi totus fundus cuincatur, vt& ſi diminui vel augeri eum fundum cõtingat illius augmenti, vel diminu tionis ratio nulla habèatur, ſed ad tẽpus contractus æſtimatio tota referenda ſit. d. l. ex mille.§. ſi totus. hoc certè intereſt inter vtrunq; caſum, quod ibi;pro pParte tantùm ceuictio contingat, illius quidem partis æſtimatio fit ſecundum tẽpus contractus, ſed dedu- cta ea parte quæ caſu non per euictionem emptori ablata eſt. d.liex mille, in prin. vbi verò quòd ſuper- eſt totum euincitur, etiã eius partis, quæ caſu nõ per euictionẽè eſt, ratio habebitur, non quod ea pars cui- cta ſit, ſed quia nihil ex re vendita emptori reliquũ eſt, quaſi& tota res euicta eſſe videatur. l. ex mille.
§. ſi totus. Idque verũ eſt, ſiue agatur actione ex em-
pto, ſiue actiòne ex ſtipulatu, modò ad rei precium agatur, vtroq; enim caſu augmẽti vel diminutionis ratio nulla habebitur, ſed ad tẽpus cõtractus precij ratio referetur. l.ſi in venditione. ff. e. l. Titia. in fi. ff. de iure dot. l. Rutilia Polla de contrah. empt. Sed ſi
non
Faust
emto
1
dtu fatit

*
C
ſolùm cõtinet precium, ſed etià omuc id quod em-
In Tit. De euictionibus.
. N b nõ ad rei preciũ tantùm agatur, ſed etiã ad id quod vltra id preciũ emptoris intereſt, rem euictã nõ eſſe
actione ex empto propolita, au gmenti item diminu tionis ratio in ęſtimatione eius quod intereſt habe- ri debet.l. euicta.i. l.ſed& ſi quid.& l. euicta. ⁊ꝛ. in fi. fi. o. tit.l. Titius.in fi.de act. emp. Iudiciũ empti non
toris intereſt rem non euinci. At ſi actione ex ſtipu latu ad duplũ agitur, cum eius dupli æſtimatio ad
ſimplum referenda ſit. Simplum autẽ eſſe intelligi-
tur rei precium vel æſtimatio cõuenta. d. l. Tixius.
coniuncta l. cum fortè. ff. de act. emp. Et ſi pluris in-
terſit emptoris, eius tamen ratio nõ habebitur, quia loco eius quod intereſt, vel quod intereſſe pocuit ſti pulatio duple interceſsit..fi.ff.de præro. ſtipu.&§. fi.
inſti. de ver.obli. Vnde poteſt dubitari parte rei eui-
cta ſi ex empto in id quod intereſt agatur, quod du- plum ęſtimationis rei excedere nõ debet. l.vnica. ſu prà de ſent. quæ pro eo quod intereſt. an id duplũ ad partẽ tantùm qusę euincitur,& ad ſimplũ totius æſtimationis. Quod verius videtur, vt ſi propter eui ctionem partis tãti emproris interſit, vltra ipſius rei preciũ quãti res ipſa tota vendita eſt, id totũ actio.
ne ex empto conſequatur, ſimplũ enim ad id quod
intereſt, reducitur: totius rei æſtimationẽ reſpicit, nõ
etiam partis. d. l. cùm fortè. cõiuncta d. l. Titius. in fi. quaſi in ratione eius quod intereſt, ſi ad ſimplum
emptor fru Ctus ſuss
hoc refertur cõtractus indiuiduus ſit, vt ſi partẽ rei vẽditę alienã eſſè ſciuiſſet emptor, nullo modo em pturus fuiſſet, quanti illius poteſt intereſſe ad rei to tius æſtimationẽ reducendum. arg. l. tutor vrgenti bus. de minor. l. quòd ſi vno. fl.de in diem addict. Ad verb. Habita fructunm ratione. Imo fructuũ ra tio habenda nõ eſt, cùm bonæ fidei emptot fructus ſuos faciat, etiã ſi rem alienã emerit, quia loco do- mini habetur, quod attinet ad fructuũ perceptionẽ. I bone fidei. ff(de acq. rer. dom. Sinautem malæ fidei emptor fuerit in ſpecie huius! quia rem alienã ſc ẽs
cõparauit, de euictione actionẽ nõ habet. l.ſi fundũ.
infrà co. Doli quidem poteſt fructuũ rationẽ habe-
re, ſi res ab emptorecuincatur, ſed eorũ duntaxat, qui poſt litem conteſtatã de iure dominij rei vẽdite
percepti ſunt J. euictis. de vſur. l. certũ.§. z. fup. de rei vin. Itẽ nihilominus dicendũ eſt fructuũ quoq; pe- titionẽ emptori ſupereſſe aduerſus authorẽ ſuũ, cũ in id quod emptoris intereſt actio de euictione cõ- petat. l.proxi.& d. l.ſi in vẽditione. Cuius rei eſtima
tio factus quoq; cõtinet. l.loci corpus.§. in cõfeſſo-
ria.& I.& ſi fortè.. pe. ſi ſer. vin. vt omni caſu bonæ
fidei emptor, ſi rem euinci cõtingat, fructus ſuos fa-
cturus ſit, vel quia nõ reſtituit, quos ante litẽ conte- ſtatam perceptos reſtituit. d l. euictis. Eorundẽ æſti-
1631 piendus eſt Hc tex. Ad verb. Non eum qui durni-
nilum euicerit. Rem ſuam vindicanti exceptio precij
non ſoluti ab emptore opponi nõ poteſt.l.ſi manci- pium. ſupr. de rei vin.& l. in hac l.in fi. Eſt enim em ptori imputandum, quod cautius negociatus nõ ſit. Linciuilem. C. de furt. Maximè quia eius preoij con tia authorè ſuum habet actionẽ emptor, l.emptocẽ. § f. ffde act. emp.& ven.& hac noſtra lege. Sed ſi in vindicantis vtilitatẽ preciũ emptionis verſum eſt, quia co diſtractionis precio à creditore ſuo, qui rem vindicat, liberatus eſt exceprione doli, poteſt em- ptor id precium conſequi. d.l.emptor.& I.vtere. ſu- pra de præd. mino. non alien.
AD L. XVII. Sicum. verſ. Certum. eCSqc. P Enuntiatio euictionis authori fieri debet ante L entetieeaohui de euictione ceſſat actio. l.em
ptor. ſupra eo.vbi de ea re diximus. Ad verb. Nec
citra iudicis. S1 quæſtione de iure dominij rei vẽédite nõ expectato fine iudicij, regreſſum aduerſus autho
rem euctionis nomine habiturus non eſt, cum res
iudicio euicta non ſit.l. nec tamen. ffe. l.vtiq;. de rei vind.quaſi ſponte rem amiſerit emptor. l.& ſi dictũ. §. ſi cõpromiſero.& l. ſi rem.§.1.ff. e. tit. l. ſi mancipiũ. §.1ö.f. eo. tit. Nihil enim intereſt quo genere iudicij res euincatur, quaſi iudicio rem euinci neceſſe ſit. d.
I. ſi mancipium.§. 1. Sed conſtat ſi ſeruus vẽditus au-
fugerit, tanquã euictus eſſe videatur, cum authore
agi poſſe, quãquam is ſeruus iudicio euictus nõ ſit, quaſi potius inſpiciatur, an habere rem venditã nõ liceat, quàm ſit inſpiciẽdum an iudicio euincatur, l. Iulianus.§. I. ver. differentiæ. de act. emp. Itẽ ſi ſeruus vẽditus in libertatẽ euictus ſit de euictione actione opus eſt. J. ſiue in libertatẽ. ſuprà eo:ti.l. ſi per impru dẽtiam.§.j. ff. o. Verùm priore caſu nõ de euictione in id quod intereſt agitur, ſed actione quãto mino- ris nec propriè res euicta dicitur. d.§. differentię. Itẽ poſteriore caſu iudicatũ pręceſsiſſe oportet, quo ſer uus venditus liber pronuncietur, vt infr. eo. l. proxi. Quòd ſi manifeſtũ fuerit rem alienam eſſe, vel ipſi emptori quid ex ea abfuturum, poteſt actione ex empto, vel ex ſtipulatu agi,&ſi nõdum res ſit abla- ta. Neque enim malam cauſam defendere, ſed ex fide agere debet em ptor. l.emptorem. in princ. vbi
Bart. fl. de actio. emp.
A D L. XVIII.
Si hatus.
81 ſecundum emptorem iudicatum eſt, fruſtra de L
euictione actio dabitur, cum res euicta non ſit.
Q 0d ſi ſumptus nomine agat emptor ob rem nõ
defenſam, quia authori ſuo controuerſiã denuncia- uit, vt ipſe cauſæ adeſſet, hoc nomine authorẽ con- uenire poteſt,&ſi ſecundum ſe iudicatum ſit, quia
mationem iudicio eictionis ab authore conſequi- author cauſam euictionis defendere tenetur. l. ſi Aathor tur, cum illius interſit. d.§.in confeſſoria. Verũ quo- plus.§. mota. fl. o. l. empti. infrà eo. cõiuncta l. ſi pro- cauſam e- modocunq; fructuũ perceptio fiat, impenſarũ ratio curator. rem rat. hab. niſi emptor eodẽ iudicio ſum-“ickionæs te ſemper habebitur. Id enim in fructu eſſe intelligi- ptus cõſequutus ſit ab ipſo euincente. J. properandũ netur de- tur, quod deductis impẽis ſupereſt.. fructus. ff. ſolu.§. ſinautẽ. ſuprà de iudi. vbi Bar.& Bal. J... ſuprà cod Jendere. matr. Qemadmodum& in impenſarũ ratione fru- AD L. XIX. 9 obligata. . 15... 1.——. 1.— ees, tuum quoq; ratio habebitur. Adeò vt& ſi fructus D verb. Eu'ctionis periculum&c. Cum rem ſuos alioqui facturus ſit emptor, quia ante litẽ con emptori habere liccat, eiuſq; ſemel ita facta d, ſ., ,. C. 9. 7. 25 ‿... 8 334. 81 2 4 3 5 aram eeeeos⸗di. reme 5 ipſe impẽſas repetat ſit, vt ab co auferri nõ poſsit, de euictione actio am f 4; 1IIp 21 ⸗=rh debßere 161 8 4ν 8 17. 4 ee eertts ckl our cõôpenfatio, etiamſi plius non cõmittitur, cùm niſi ſemel rem emptoris 3 e ſit. Cmtor S dftmdchs ide rei vind. facere poſsit vẽditor.§. ſic itaq; diſcretis. de act. Cũ Vbi Bat.& εμt.& 1. 111 π§0. Illo titu.& ita acci- ſemel prælticũ elle ſufficiat quod debetur, vt libe- b ratio
—
. 1. 4 ö ——————

1632
ratio contingat.§.r. uib. mo. toll. obli.l. quidã reſta- mento.& l. rogo. de fideicõ. lib. Cum itaq; qui rem alienã vendidir, ita demum de euictione teneatur, quòd res aliena ſit, ſi iure dominij res aufertur. 13. ſu prà eo.ſi rem venditã vſuceperit emptor, hoc ipſo tutus eſt venditor, cum res ab emptore tanqua alie- na auferri nõ poſsit. l. qui alienam. ff.eo. Idem ſi rem pignori obligatã quis vendiderit,& emptor hypo- thecariæ actioni præſcripſerit. 1...& 2. ſuprà ſi aduer. cred.præſcr. oppo. Hoc enim caſu quòd res obliee. ta fuerit, aduerſus autorẽ ſuum regreſſum nõ habet emptor, tanquam hoc nomine amplius euinci non poßsit, vt in hac l. Verùm quòd potuerit venditor dominiũ transferre,& ſic ab euictione quæ immi- nebat quidẽ, ſi res aliena fuiſſet liberari,& nihilomi nus de euictione tenebitur, ſi res vendita nõ vt alie- na, ſed vt pignori obligata euincitur. liſi rem meã. de ſolut.ſed in l. empti. infrà hoc tit. traditum eſt a- ctioni de euictione præſcribi nõ poſſe. Ergo neque tolletur actio de euictione, ſi actioni hypothecariæ præſcriptum eſt, maximè cum tẽpore nõ extingua- tur euictionis actio. d.l. empti. Item toties euictionis actio cõmittitur, quoties rem euinci contingit, vt cum ſępius euictio accidere poſsit, nullo caſu videa tur in totũ venditor liberatus eſſe..ſi ſic ſtipulatus. de verb.obli.& d.l.ſi procurator. rem rat. hab. Dicen dum eſt actioni ex empto, quæ pro euictione datur.
tẽpore non præſcribi, quia non ante naſcitur quum
res euicta ſit. d. l.3. ff. o. vt quãtocunque tẽpore rem
non euinci cõtigerit, non ob id præſcriptione ſubla
tam de euictione actionẽ dicendum ſit. d. l. empti. infrà eo. lcum notiſsimi. 5. illud. de præſcrip. 30. vel 40. ann. Neq; enim in hac lege præſcribitur actioni de cuictione, quæ re non ablata, nondum nata eſt. d. §. illud. Sed hypothecariæ actioni ſi præſcriptũ eſt. ceſſat in cõſequentiam actio de euictione quę erat
cõpertitura, ſi res obligata vendita fuiſſet, non quod
euictioni præſcriptũ ſit, ſed quia obligationis vincu lũ præſcriptione diſſolutũ eſt. d. l.1. ſup. ſi aduer. cre. præſcrit. oppo. Nec dicitur ſæpius actio de euictio- ne cõmitti eiuſdem cauſæ nominc, niſi culpa em- ptoris interceſſerit, quo caſu illi imputabitur. l. quia dicitur. ver.& vis eiuſdem vitij. f. eo. vt ſi res aliena vel alij obligata vendita ſit,& deinde eius dominiũ ad emptorẽ peruenerit, vel res pignore liberata ſit, imputatur emptori, ſi ſua culpa vel dominium rei amiſerit, vel rem, vt obligatã ſibi auferri patiatur. l.ſi rem quã mihi alienã.§.i.& l.ſi per imprudẽtiã. ff co. AD L. X X. Si parentes. A2 verſ. Emptoribus adeſſe& defendere&c.
Quia heredum venditoris intereſt rem non
euinci, cum ex perſona defuncti ipſi teneantur. l. ſi
cõtrouerſia. ſuprà eo. tit.& l.i. ſupra ſi cer. pet. nimi- rum ſi liti adeſſe,& cauſam euictionis ipſi defende- re poſsint, vt in hael.& infrà eo. d.l.empti.& l. cum ſucceſſores. Quemadmodum omnes quorũ intereſt liti ceptæ adeſſe& cauſam defendere poſſunt. l.ſi ſuſpecta. de inoff teſta.& l. ſi proluſorio. ff. de appel Nec tantùm liti adſiſtere debet venditor, vel heres ipſius, quinimo& cauſam defendere tenetur, vt in hac l.& 1.ſi plus.§. mota. ff. hoc tit.&ſi Paul, Caſtr. aliter ſentiat ad l. venditores. ff. de verb. oblig. Et ſic ſuo ſumptu cauſam defendet author. l. quod niſi
Franciſci Duareni lureconſ.
fiat.verſ. quia vnuſquiſque. de oper. lib. l.3.. itẽ ſi lo- cum de alien. iud. mut. cau. Sed etſi pronunciatum fuerit iudicium euictionis, poteſt nihilominus ven- ditor vel heres illius appellare, cùm illorum interſit
pronunciatũ non eſſe. l. ab executore. S. alio. ff. de ap
pel.& in hac l.= reſpon. Quòd ſi poſt ſententiã ap- pellatio ſequuta non ſit, ne heres quidem vẽditoris ex perſona ſua litem finitam inſtaurare poteſt, ſi autori denunciatum ſit, neque ipſe vel hæres ipſius appellauerit, vt in hac lege 2. reſponſ. Cæterum om- ni caſu denunciato neceſſaria eſt, vt ſi viuo vendi- tore quæſtio moucatur, illi denunciandum ſit, ſi ceo mortuo, eius hæredibus denunciatio fieri de-
beat, vt in hac lege. in fin.& L. emptor. ſuprà eod. tit.
4 D L. XXI. Empti.
b FE Mpti actioni quę de euictione datur, nullo tem
pore præſcribi poteſt, vt in hac lege, antequam enim ca actio nata ſit, id eſt, antequàm res iudicio euincatur. l.3. ſuprà co.& l. non tamen& cõſequens. ff.eo. denunciandum eſt authori euictionis iudiciũ. J. ſi dictum.§. fin. ff hoc tit. l. emptor. vbi dictum elt ſuprà eo. Quæ denunciatio impedit, ne ei actioni præſcribatur. Quinimo& cœptam præſcriptionem inrerrumpit. l. cùm notiſsimi. ſuprà de præſcrip. z0. vel 40. annorum. Quòd ſi denunciatum non ſit,
ceſſat de euictione actio. d. lemptor. Vnde fruſtra
quxæritur, an ei actioni præſcribi poſsit. Cæterum actioni ex empto, quæ non de euictione agitur, quemadmodum& cæteris perſonalibus actionibus præſcribi poteſt.. ſicut. de pręſcrip. 30. vel 40. anno-
rum. Sed& in hac lege ſaltem in conſequentiam
euictioni præſcriptum viderur, cum rem venditam emptor longo tempore poſſederit, vt domino ea
præſcriptione ſibi quæſito, regreſſum aduerſus ven-
ditorem euictionis nomine nullũ habeat. l. ſi obli- at. vbi dictum eſt ſuprà eo. titu.& l. qui aliena.ff. h titu. Quod quidem verum eſſet in his rebus quę præſcriptioni fubiiciuntur. dicta l. qui alienam. At in hac lege de præſcriptione agitur contra li- bertatem proponenda, cui nullo tempore præſcri- bitur. l. fi ſuprà de longi tempo. præſcr. Ad ver. Remiſiſſe pericnlum euictionis. Euictio e-
nim conuentione remitti poteſt, vt hie,& I. pacta rmittipe⸗ conuenta. ff. de contrah. emp.& diximus ſuprà ad l.:eſ. non dubitatur. hoc tit. Sed& nihilominus precij re-
petitio emptori datur, niſi hoc nominatim remiſ- ſum ſit. l.emptorem,§. fi de actio. empt. AD L. XXII. Cum tibi liberum. A D verb. Commiſſam manifeſte declarat. Si rem obligatam liberauit emptor, cùm illi preciũ liberationis abſit, quod in cõmodum authoris ver- ſum, eius precij repetendi nomine actionem habet in hac lege.& l. reſcriptum,§.. de diſtract. pign. Ne- que enim emptori licet eam rem habere, cuius ſi precium, non dediſſet, ab aduerſario auferretur.. ſi
ſeruus. verſ. neque enim. ff. eo. Neque hic, ſententia
vlla deſideratur, quia res ipſa non aufertur, ſed recium liberationis duntaxat. I. reſeri- ptum.§.1. l. Paulus.§. 1. quibus modis pignus vel hy-
pothe. ſolui. F IN I S.
“

ILXTANT.
1 N QAvO NVMERVS
8 Paginama, autem cuiuſque paginæ prio- rem columnam: b, verò poſte- riorem n denotat.
4
e dicare filium Cusg ſit. 3 b 2 Abeſſe quo pacto Iuriſcon. intelligatur. 164. b. ſeq.
Abigei qui ſint,& eorum
peona.
Ma volitio criminum quid ſit,& quotuplex. IrI6. b
F Ahntos vis in venttali habitum.. 1120. b
A, C, NL., quid ſignificent 192. b.& 9518. 4 Academicorum maiorum mos in pronuntiandis ſemis. 3
Sde eCkcerone. 217 Kex Aſco. pædiano.
tiis,& teſtium in corum depoſitionibus. 195.b Acteleratio quandoque neceſſaria in morte hominis.
47.
Acceptilatio quid ab apocha differat. Et qu omodo ac-
ceptilatie fiat. 1088. b
Quis acceptum aciat,&ec cui fat. Item acce prilati mnis
1089.a 13 42 2 1333.8·& b
effectus. Acceſsio quid. Acceſsionis verbo quæ complectantur. b
Acceſſoria obligatio non conſiſtit ſine principali. 114.4
Accreſcendi ius vnde ortum ſir, 1438.a Eran inuito cohæredi pars deficiens accreſcat.& cur ira conſtitutum ſit. ibid. b.& ſ eq.
Ert cur in legatis pars deficiens non accreſcit inuito, 1440.2
7332.
vt in hæreditatibus. Accurſius Vanus vates cur ab autofe Vocetur. & b Accurſius à Duareno acriter notatus. & 111. b Accurſianorum nugc. 220. b Accurfianorum ſophiſtarum opiniones de hac voce, iu- diciuum. 203.a.& 204. a Accuſatio quid ſit. 1102. b. Eius cauſa,& qui accuſare poſsint aut non. Item qni non poſeins zeeulari 1103 a.& b Acoluthi qui dicantur. Acta omnia& monumenta indiciaria funt publica i in- ſtrumenta,& vacantur forenſia. Adio quid,& vnde dicatur. 956. b Actio in rem quid fit. 957·b Actio competens actori, qui reo deferente iurauit ex edicto prætoris. 280.a Et quæactio detur ex lureiurando. ibid. Et contra quem detur. ibid. b Item huius aGtionis frucaus& Vrilitas. 281.a. Quid in hanc actionem veniat. ibid. b
ee Aren i, wee
Actio an ex conuenrtione naſcatur..
109.a
„.b. g³ a.
1549. 4 314.2
actio quæ datur aduerſus filiumfamil.
actio de dolo temporaria eſt.
Aaiio de S e,de cammunis zet patri« lie,morea
patre ad filiam tranſit. 337.5 58.b Actio arborum furtim cæſarum contra Alem detur. 10 94-A
Actio in præuaricatores,& eorum pœna. 10 99-a. b Actio furti aduerſus nautas, Caupones& ſabilatios 1093. 565
actio de tigno niuncto. 1 1095,a actio tributoria quid ab exercitoria actlonc differat.
1298. a4a 3
4.
actio quæ temporaria„& quæ perpetua dicarur. 70. b
actio vtilis quid ſit,& quando& quibus derur. actio tvtelæ directi. Quid veniat in hoc iudicium tutelæ. Item cui& aduerſus quem detur hæc actio.
183.2 408.2 409-à 408.a
acttio contraria tutelæ,& ex quibus cauſi 8 hæc actio con
traria competat. 410.3.& b actio Dtoeich cui detur,& quando. 4nII. a actio depoſiti quando in ſimplum,& quando in du-
plum detur. 199. 5b actio empti quibus ex cauſis competat. 1372·2a actio receptitia quæ ſit. 1248. b
actio de moribus an vltra perſonam extendi debeat.
362. b
actis ex noxali cauſa,& quidi in ea fit cauendum. 44.b.
& 45.a.& b actio in eum qui impedimento eſ quominus quis ludi- cio fiſtat, 4. b.& 46.a actio, fine cauſa,& quid für ſine cauſa aauid dare. 1228.a Item quid petatut hac aciione. ibid. h actio furti& eius cauſa. 1229. a Er quid ſit furtum. ibid, Item aduerſus quem detur hæc actio. ibid. 3 actio furti qui à condictiene furtiua differat. 1230. b
actio mandata quæ ſie. 1334
actio omnis& obligatio tranſ t ad fiſcum tam Atus quàm palsiuè. 3 1354a actio in nautas caupones&c. 19 9. b.& 200.a. h actio præſcriptis verbis vbi conueniat. 70.a actio de conſtituta pecunia aduerſus quem ſit prodita. 1242.à actio de peculio an ſit in perſemam. 1221.2 ibid. actio de dolo à Cicerone vocatur euereiculum omniũ malorum. 1169. b actio condictitia cui& contra quem detur. 1204.
actio confeſſoria pro ſeruitute Lindjeanda datur. 266.à
& 267. a—
105:à
A A
*
.* 3 39. —“ l—] 4“
““— ————— 1* 1 1 1 .————ſſſſſſ 8

d
IND E X.
Actio de dolo cui& aduerſus quem competat:& quid veniat in hanc actionem. 107. a.& b
Item intra quod tempus agi poteſt de dolo. 108.a Actio ex mutuo cui& Uwen quem competat. 1191. b Actio quod iuſſu, quid ſit. 4.b
Actio de in rem verſo,& quid in rem verti dicatur. 1315.b.
Actio hæreditaria quid ſit.
qualis dicat ur. ibid. actio de furto quadruplum perſequitur, 138.2 actio præſcriptis verbis quid ſit. 74 ·a.& b
.. X actio de dolo malo, euerriculum omnium malorum à
Tullio Cic. vocatur. 103. b.& 104.a actio legis Aquilię quare& aduerſus quos detur. 1226. b actio aPierarn vbi neceſſaria eſt. 1238. a,& 1239.2
actionis conſtitutoriæ cauſa quæ ſit. 1249-2 Item quid hac actione pexatur,& cui ac cõtra quem detur. ibid. a. b
actionis tributoriæ quæ ſint cauſæ,& vnde dicatur tri-
3313. b
butoria actio. 1314.b
Quid in hanc actionem veniat.
actionis iniuriarum,& actionis legis Aquiliæ differen-
tia. 137. b.& 138. a
actionem edere quis dicatur,& quid actionis editio. 48.
a.& b actionem à prætore dari quid ſit. 22,2 actionem cui damus, multo magis exceptionem com- petere dicendum eſt.
actionem dare ad quem pertineat. 1156., a actione deficiente, vel exceptione, ytiliter eſt agendum.
74·- b 5. actiöõnes concurrentes cum reſtitutione in integrum.
134.·b actiones quaſdam natiuas, quaſdam datiuas dici. 71. a actiones in perſonam& in rem quid differant. 1192.4 actiones in quibus in litem iuretur. 1171.a
Actiones an ex omnibus conuentionibus dandæ ſint.
actiones an in bonis computentiir. 1553·b actiones quæ non amittantur cap-minut. 162. a actionum concurſus. 917,a.diu Hoibid H. 958. a
actionum nomina cur olim tam religiosè expreſſa.
1190,4. actionum concurſus. 1282 a actionum diuiſio in reales, perſonales&c. à Duareno
improbatur. 102.2 actor quis ſit. 209. b actor ciuitatis ſeu defenſor, quid ſit. 94 b actorem forum rei ſequi debet. 219.2 Addere iudicem quid ſit. 1238. b AAMνοε animalia quæ dicantur. 825. b addictio in diem quid ſit. 136 4à.& b
Et error eorum qui legendum putant, de in diem ad- iectione, Et quid ſit verbum, adiicere. ibid. adiectio ad pretium, addictio ad rem venditam refertur.
136.a adire hæreditatem quis dicatur. 15ſ.a adminicula emptrionis quid barbaris. 76. a adminiſtratores ciuitatum an mutui obligationem con trahere poſsint. 8 1184.a adoptare qui poſsint, ratio item ac forma adoptandi. 18.a. Item adoptiuorum iura. ibid. b adoptio,& eius ſpecies. 16. a.& b. quomodo olim fie- bat. 17. b.& nunc qui fiatV.ʒ ibid, inofficioſi teſta. habeat.
adoptiuus filius an querelam 234.a Adrianus Imper. Mathematicus, futuraque prædicens, 1110. b aduentitiorum proprietas acquiritur filio, vſusfructus autem patitl. aduerſarij famæ quandoque parcendum moderatione anlmi.
2z6. b actio quod metus cauſa, contra quem detur. 101. b.&
173·2
66z. b
70. b
aduocatorum honorarium. 87.a,& quid maximè cauen
dum aduocatis. 87. adulterium quid,& quid ſtuprum ſir. 1106. a. Cauſæ ac- cuſationis quæ ſint,& de pœna adulterij& ſtupri.
1106, a. b.& 1107.a b Animaduerſio patris& mariti in mulierem adulteram. ibid.& 1108 v“ Qui accuſare poſsint,& de ordine cognitionum. ibi. a.& b 2 ii
Egilium cura annonæ rerümque venalium. 1389,a
Egypriis polygamia licita& libera cunctis, exceptis
ſacerdotibus. 330. b EÆygyptus in preuinciam redacta ab Auguſto. 25. b EÆmilij Ferreri commendatio. 18.b EÆquitas quid ſit. 211. a Equitas duplex eſt, 54.a.& 872.2
Equitas gnomonis vice eſſe debet in controuerſiis.ſſ. EÆquitati naturali quid maximè conueniat. 74. EÆquum& bonum;& an æquitas ſcripta rectè dicatur. 1426.a Erarium quid& cuius eſt. 139. b Eſchili& Euripidis verba ab inferorum iudicibus in lancibus poſita examinantur, ex Ariſtophane. 274, 5b5 Aixpoxεᷣ⁴ Taæ quid ſit. 186.a Etratis miſeratio iudicem ad mediocrem pœnam per- ducere debet aliquando. Affinitas,& qui dicantur affines,& an affinitate impe-
A.
diatur matrimonium.„ 328.a affirmantibus duobus plus creditur, quàm mille negan- ribus, 508. b Africani lex difficilis& obſcura. 483.5b Agere quid ab agere velle differat. 644.a agere qui poſsint, vel conueniri. 209. b Aylar Doo uοεμια ν quid vocet I uſt inianus.. 16 00.a Agnaſci qui dicantur. 4. a Agnati qui dicuntur. 161. b.& 395. b.& 1275. b Agnati quid à cognatis differant nouo iure. 772.b
agnationis& cognarionis differentia vnde hodie ſubla-
ta.
163 2 Albini vnde dicti,& an teſtari poſsint in Gallia.
4²²a
Albini quo iure apud Gallos vtantur,& quid à peregri-
nis diſtent. 735a
Alciati à Duareno commendatio modeſta. 69. b.& 1488. a
Aleibiadis obiectio aduerſus teſtes. 309.a
Aleæ luſus turpiſsimus,& à ſapienriſsimis quibuſque
damnatus. 134.5 Alexandri Seueri Imp. dictum in publica officia emen- tes& vendentes, Nam, inquit, neceſſe eſt, vt qui emit vendat,&c. 197 à Alexandri Imp, paradoxon de iuriſiurandi contempta religione. b 1169.a Alexandri prudentia in ſacrandis conſtitutignibus. 63. b Eius reſcripti interpretatio. 63. b Alexandri animaduerſio in Tuxinum fumi venditorem. 1199.a.& 1388. alienare qui non poteſt, an poſsit rem in iudicium de- ducere. 766.a alienatio rerum eccleſiaſticarũ quando non valeat. 84.a alienatio prædiorum minorum ſenatuſconſulto an om nino interdicatur. 134·b alienatio rerum eccleſiaſticarum quibus ex cauſis per- mittatur. Quæ forma in hac alienatione obſeruetur. Item declaratus canon Agathenſis concilij ſuper ea re. 1602. b alienatio quid ſit,& quæ ſint neceſſaria, vt quis rem ſuã alienaſſe propriè dici poſsit. 179. b.& 180,a. Et an rei lirigioſæ alienatio valeat. ibid. b. Item quid ſit dolo mal- alienare. ibid. AManAes quos vocet Iuſtinianus. 6/5.2 Amandum hac fini, tanquam fortè fortuna oſurus, hac itidem tenus oderis, tanguam fortaſſe poſt amatu- rus.
4

Ambiguitas ſi in lege contingat, is ſenſus eſt accipien-
dus qui vitio caret. 170.2
ambitus omnis à collatione beneficiorum abeſſe debet. 1595! b b 1 ambiguum quid. b“ 7. b Ambroſius quomodo electus ad Archiepiſcopatum-. 1575-b Ambroſij dictum de auro eccleſiæ.— amicitia conſanguinitate potior, ex Iſocrate. A/ ia quid ſit- b A᷑es'a qui ſint in eccleſia.. 1549·b Annata quid ſit,& explicata lex Iulia de ambitu. 196.6 Aene anatociſmus quæ incommoda afferat miſeris debitori- bus. 914· b anatomica doctrina quid iuuet ex Galeno. 1/72. a anniculus qui dicatur ex Paulo. 110. a annona quid ſit. IiN s 889: a annui reditus an dici poſsint vſura.. annui reditus venditio vnde ortum habuit. Item quale pretium eſſe debeat annui reditus. ibid. annui poteſtas& effectus. 1528.2 annuli traditio an ſufficiat vt quis fiat tradentis hæres. 4²8.à 11 annuli qui in ratione panniculariæ numerentur. 1120.b annus quot diebus conſtet. 110.a.& b annus vtilis quid fit. b 108.5 annus ciuilis. 110. a annus vtilis quid ab anno continuo differt. 176. b. Et cur dabatur annus vtilis.
1558. b F1. b
antapocha Gallicè quittance double.
1261.5
antichreſis quid ſit,& an ſit vſura.
Turpe enim eſt,& viro prudenti minimè cõueniens.
antinomia ν πινπςααασνquid ſit.
1177.
negortia. mand. ſublata.
antinomia legis Si ego pecuniam.- ff. ſi cer. pet.& legis
Cum corpus. ff.de acquir. rer. dom. diſſoluitur. 1175.a antinomiæ au in legibus reperiantur. Et quid antinomia ſit-.„a antiſtites noſtri temporis an impunòè corradere ingen- tem pecuniam poſsit ex venditione arborum ſacro- rum prædiorum. Arriαρνννντνε quid ſir.* 124ſ-a Antonius& Cleopatra victi ab Auguſto. 25. b M. Antonius Imper. haud facilè ſuffragatoribus crede- bat. 5 1199.a Appellare& prouocare verba quid propriè ſignificent. 1123,a
Cauſæ propter quas appellatio interponitur. ibid. Item quis appellet,& quis ſit finis appellationis.
1123. b b
Quis, à quo appelletur. ibid.& 1124 a Er quomodo interponi debeat appellatio. ibid. Et intra quod tempus appellandum ſit. ibid. a.& b. & I12ſ. a
appellari an poſsit à ſententia arbitri. 196.a appellationis remedio pronuntiatum extinguitur. 887. b
Appeller a garand,& ſommer à garand, quid fit. 404, b
apices iuris quid. 1355.a
apocha quid. 62. a.& quid ab acceptilatione differat.
126 2:a apoch am ſcribere quid ſit.
Apollinis reſponſum Athenienſibus de religione. 10.2 Apologia Duareni aduerſus Eguinarium Baronem. 1464 ,A„
1 5 14 eeeeeheeeen heeeeen ¾⅓‧..“
1235·b
A quiliana ſtipulatio.
1334 133:à
arbitrium tutelæ quid ſit. b lis. 774:h anſam cuiuſque rei duplicem eſſe ex Epicteto. 1010. b
314 ·à antapochæ vſus, quæ Gallicè dicitur Quictance deuble. vſura 1283.5.& 1334.b Arrid wpev exigi non debet ab eo, cui contulerimus bene 1044
Autinomia difficilis ex lege Singularia. ff. eo.& l. Qui
8.b
352-A
Arra quid ſit.
arrogati qui fint.
ars maximè naturam iuuat.
Aſſaſsini qui ſint. aſſeſſores& eorum officium.
. Are* res probatio,& evr ꝙroc, quid ſint.
314a
Aqua quotidiana& æſtiua,& ſex interdicta ad aquam Penjnendi⸗ explicantur. 945·& 946. per torum aqua priuata quomodo deducatur,& forma aquæ du- cendæ. 807.a aqua publica an duci poſsit abſque permiſſu iudicis,& explicata antinomia. 1404.2 aqua chryſulca quid fit. Ib 2. 81. a aquæ pluuiæ arcendæ actio quando detur. 80. a. b Quæ res veniant in hanc actionem. S06.b aquæductus ſeruitus,& eius cauſæ. 806. b aquam ex flumine publico cuiuis ad ſuum vſum ducere licet, niſi ſlamen nauigabile ſit. 3262.a Aquilia lex vnde. 3 734. b 83. h. 471 b 189. b 191. b 319.a 186.2
Aquiliana cautio. Arbiter an cogi poſsit ad ſententiam dicendam. arbiter in Aonn⸗ cauſis non cogatur iudicare. arbiter an poſsit iudex dici.
arbiter, iudex arbitrarius dicitur.
Et duo genera arbitrorum vide ibid.
arbiter litigatorum conſenſu eligendus, veluti domeſti-
cus diſceptator. ö arbitri& iudicis differentia. 184. b.& 185. b arbitrator quid ab arbitro differart. 192..& b arbitri ſententia an pariat actionem,& an habeat exe-
cutionem:, 188. b
184.2
arbitri officium. 93.a.& b.& de effectu ſententiæ ab ar-
bitro lata. r arbitrium ſimile eſt ordinariæ actioni.
135. b.& ſeq. 192.a 408. b
arbitrium qui ſuſcepit, an cogendus ſit, ſi nolit, iudica-
re,„ 184.2 Tractatus de arbitris diuiſio. ibid.b Et an quis cogatur arbitrium accipere,& an ſeruus poſsit arbiter eſſe. ibid.& 185. b arborum cæduarum,& cremialium fructus an rectè di- cantur. 352·à Archimandritæ qui ſint. 1546,2 Archimandritarum poteſtas. 1585.4 K PXorret] qui dicantur. 210. b Arenarius an admittatur ad ſucceſsionem legitimam ab inteſtato. b 235.· b argentarij olim veluti proxenetæ erant. 48.5b argentariorum munus reipubli ę vtile. 1250. b No αναισς quos vocet Iuſtinianus. 1250. a Ariſtophanis prudentia in diſcernendo victore in certa- mine literario. 1477, b Armeniæ conſuetudo qua mulieres indotatæ nubebant, à uſtiniano ſublata. 338, a armorum nomine quæ veniant. 1108. b 321. b arra interueniens in contrahenda emptione, non pre- tium eſt, ſed argumentum quoddam pretij conuenti. 136 3,2 . 16*2 arrogationis forma. 1. b.& quæ ad eam neceſſaria ſint. 16.b.& 17. a.& effectus arrogationis, ibid.& 18a. arrogationis& adoptionis communia quæ ſint. 18.à 211.2 1060.a.& 1061. b 1423. a.& vnde prof cti. 1424.a 26.b.& 27.3 b ibid. b 14-·b
artium affinitas& coniunctio.
eorum ſalarium. 1 aſylum ſeruorum olim erant ædes ſacræ.
Athenienſium inſtitutum pro teſtibus probandis, cx
Tullio Cic. 127à a 1251. b Attilij Reguli exemplum de fide hoſti ſeruanda. 56, b- 3L.a auditorium quid ſit. 1187.a Augures qui erant& corum munus,& authoritas. 156 ·2 44 2
———ſſööö8ööſͤſͤſſſſſ“

INDEX.
Auguſti tabellæ quæ fuerint. 111z. a Aurhenricæ Sasraeeuſta Puberum explicatio. 126. a. & b
5
Actri canibus ad hoc nutritis ſenes obiiciebant. 11.b b Barbarorum confurartio. 4 120.b Barbarorumi ineptiæ infinita jnſriles ad docendum. 231. b Barnabæ& Sauli epoftl cooptatio Amxiochie ka⸗.
1579:· b
Bartolus à Duareno notatur.— dV
Bartolus iuriſprudentiam obſcurauit. 338. b
VAᷣTaſua quid. e26.a
Baſilienſe concilium quale,& Tnmn bene indictum.
1189. 1-b
— iuſtum apertè, an ex inſidiis fat, 3 nihi a4 zuſti⸗ tiam intereſt. lin X D41: 76. b
Bellum ſine iaſta cauſa Ilatum lartgeinium eſſe ex Nu-
ma. t 1556. b
Bellum quo fine dicatur luſtum, se arma pia. 813. b.& quando latrocinium ſfit. ibid.& 324.4 Belli cuiuſque grauiſsimi exitus Lepiceians fit per ma⸗ trimonium. 329. b
Beneficia quæ propter animotum curam dantur. 1562. b
Benefzcia militaria. 1.5
Heneh cia quorum habeat Romanus pontifex diſtribu-
tionem. 173 3 76 1,5.& ſeq. Beneficia morte beneficiariorum vacantia. 1608.2
Beneficia ſimplicia quæ ſint,& præbendarum? vocabulb
quid ſignificetur. 1563. a Beneficiario mortuo an ei leg itimus hæres ſuccedat:& an beneficiarius ſueceſſorem Kligere,&; fructus bene-
ſicij teſtamento legare poſsit.. 1602,à Beneficiariorũ xætas,&de legibus annalibus:& de i iis, qui
plura aduerſus canones beneficia impetrarunt. 1178.a
Beneficiariorum reſidentia, ſeu aſsiduitas. 1616.a.& b
Beneficiarij& eccle ſiarum miniſtri qäerum munerum
vacationem habeant. 1604.4 Beneficiarius quarum linguarum cognitione inſtructus fit oportet. 1571. b
Bꝛneficij ſana diffinitio, beneßich ½ irem eccleſiaſtici do- minium, vſufructuſve cuius ſit,& an penſiones an- nux atque hoſpitalia 3 beneſicij appellatione conti-
neamut, 156oa. b.& rS561. a. b Beneflciorum teſeruationes! tam vniuersè quàm ſigilla- rim facca. 1589.a
Beueficiorum multitudo an canonähus prohibirta. 161 10. a
Beneficiorum eiuratio, quæ& reſignatio appellatur. Et
quis eiurare poſsit. Et quomodo beneficium eiuran-
dum ſit. 1608. b. Effectus ciurationis8. 1609:,a Beneßciorum diuiſio in regularia& ſecularia. 1563. b Beneficiorum diuiſig& qualitas. 1563:2
beneficiorum militarium origo, quæ feuda dicuntur. 824.b Beneficium vnde dicatur,& quid à ſacerdotio differat, xX an ſolis ſacerdotibus hæc ſacra ſtipendia dentur ex veterum more. 1177..b.& 1169:2 Beneſicium antequam vacet, an dandum aut᷑ promitten- dum:& quàm grauiter aduerſus ſacros canones in hac te peccetur. 159 4.b.&. 195.a.& b Beneficium purè ac ſimpliciter conferendum eſt. 1128. b Er'an beneficij collatio abſque ſcriptura valear. ibi. Beneficium an auferri debeat à beneficiario, ceſſante
caufa ob quam datur benehicium. orb Beneficium qui liberè& quietè poſſederũt, an eis poſ- ſit vlla controuerſia amplius moueri. 1607. b Bernardi ſententia de pontficibus) Romanis. 1ſ46. b Beſtias ſpecula eſſe naturæ, ex Cicerone. 4 a
Pefie VIpianus huius iuris Peritia! cenſerid cur dicat.
Biltertus vnde dictus,& quo menſe ſat. 15. b.& ile
tilis annus. ibig.
Bona eccleſiæ cur Patrimonia hanperun dicantur. * 118.5ͤ5
Bona eorum qui mortem ſibi conſciuerunt ante ſenten- tiam an publicari debeant. 1121. a.& b Bonæfidei vis quanta ſit. 91249.4 Bonifaciapa conſtitutio de poteſtate pontificis Roma. ni,& iure gladij ſuper omnes chriſtianos. 15 40,3. g b
Bonifacij octaui conſtirutiones. 1604. b Bonifacij Martyris reſponſum; Olim aurei ſacerdotes ligneis vafis: nunc lignei aureis vtuntur. 1ſ6t.a Bonorum communicario inter maritum& vrnfem. z.a 22 I; Bonorum eccleſiaſticorum Julgen disiio: in tempo- 33 ralia& ſpirituͦalia.. Be.Sſ 9.a
Bonorum poſſeſsio contra taPulas liberri teſtameri& caſus in quibus repellitur Puronus ab hac bonorum
poſſeſsione. 50. b Bohorum poſſeſsio vnde liheri, quibus competir y. b. x bon, poſſeſſ. vnde legjrimm. 772.a Bonorum poſſeſsio quid ſit it. 767. a. b.& 766.4. b
Eorum diuiſio. 2 ibid. b
Quæ perſonæ petant bovorum poſleſtionema ibid. b
Quomodo accipiatur honorum poſſeſſ. 767.a
Et quo tempore. ibid. b
Eius effectus. 1 19„68.a
Bonorum poſſeſsio ſecundum tähulas,& cur introdu- ca,& quibus ex cauſis detur bonorum Pallelri⸗ ſe-
dundum tabulas. 768. b Bonorum poſſeſsio contra tabulas quid ſit. 769. b Bonum Kaquum, beni guiot ‚ac humaniori iuris inter-
preratio. 108.b
Brennit tegis Gallorum ceſpenſom legatis Romanorü. 813.5b
Breui manu fieri qnidſ ſit. 1177. a Broeardica quitractent. 120. b.& 121. b
Brocardici doctores quales ex Duarenvo. 14.a Budæi epiſtola ad Ioan. Duarenum; patrem Franc. Dua-
reni, altera ad Franc. Duarenum. 1482.& 1483 Buleutarum ius. 206.b
Burdegalenſis ciuitas qua ratione afflicta. 41. b Burgarianorum& Martini giſlentio apud Aecurfior de 3 reſtitutione.. ieh. 11174.a.b
C
Adauerum punitorum cura ſepeliendorum. 1122. 4
8 Calendarium 34 nominibus debirorum famitue GI.d-d
Calendarium quid,& vnge dictum,& quid Hitcalen-
darium exeréere. I182.b Caligula ex proſtitutatum quæſtu& luero dediearam vectigal exegit. 1 809.4. Calumniatorum ſupplicium. 1117.2
Calumniatoris ſuppliciu Iim: quæ ſit cauſa huius actionis
in factum:& cui detur hæc ackio in factum. 96.a.& b
Cancellarij manuzs. 172. b.& 173. a Cancellarius vice prætoris antiqui fungirur. 112.a Candaulis Lydorum Regis amentia. 8. 290.a
Canonicorum collegium,& vnde dicti canonici. 1652..b
cCanonicorum collegium, velut Senatus cccl fiæ. 100. b cantandi mos in eccleſta antiquiſsimus,& ab apoſtolo-
rum temporibus vſitatus. /ſo b
capitis diminutionis& ſencctutis ſimilitudo. 161. b capuis diminutio an ſubſtiturionem extin. guat. 34:4
capitis minutio quo nitatur fun- damento. 16 ¼.a
capitis diminutio quid ſit,& quotuplex. 160.b. 8 169. per Stutn& 16 2,a 1 3.
capitol ina arx à quo extracta kuin& de hac conghtione, Si in Capitolium Aſa enderit:.. an b.& 1384 Eius fitus. 1066. b.
ezprätoria inſtirutio queæ f ſr. 4 ſzb
Capii in bello, an apud hoſes teſtamentum acere. poſ⸗ ſin:

müione afdich. dillenuo apudAa
INDEX.
fint. 4²². b rapriuum qui redimit ab hoſtibus, an poſsit retinere il- lum donec ſibi pretium exoluerit. 720.a captiuus an vſucapere poſsit per ſeruum. 171.a Captus minor quando dicatur. 113. a Caracallæ oratio, de donatione inter virum& vxorem Prohibita.;z6a Carbonianum edictum,& Carboniana bonorum poſ- 3 ſeſsio. 773;2: b
Eius effectus. carceres priuati legibus ſunt prohibiti, carceris infractor qua pœna puniendus.
carceri detentus an ſeruire dicatur. 1233.2
cardinales Romanæ eccleſiæ cur ita vocentur:& vnde
ortum habuerint. 1548.b Caroli VII. vigilantia ac cura in purganda eccleſia,& in edenda pragmatica ſanctione. 1190:a. b Caroli Borbonij allegatio contra auiam Henrici regis &c. b 1510.a Carthago cur aratrum paſſa. 841. b caſeorum ſiccandorum mos apud Romanos ac Italos.
caſus in quibus is qui pecuniam mutuò dat, dominus
non eſt. 1176. b
caſus in quibus Velleiani exceptio locum non haber.
caſtellum quid ſir.
Catoniana regula an ad conditionalia pertineat. 662. a
cathedra quid ſit,& quid ius cathedraticum. 1601.a
caupones qui ſint. 199. b.& an idem ſit cum taberna-
riis. cauſa ceſſante, nulla competit actio. 24 cauſa dubia& cœna dubia quid. 192. b cauſa iuſta denegandæ reſtitutionis in integrum. 151. b.
& 1ſ2. a.& 154 ·-a“ cauſæ vocabulum quid denotet. 1193.2 cauſæ coniunctio quid ſit apud Paulum, c. 1. de diuerſis
regulis iuris, 1401. b 1170.a. b
cauſæ iuriſturandi in litem.
cauſam coniicere quid ſit.
cauſidicarum fraudes.
cauſidicorum cauillationes confunduntur.
cautela contra minores Cœpolica.
cautionis verbum generale eſt. 225.a
Cæcum poſſe iudicem dari affirmat Duarenus contra aliorum omnium ſentenriam.
Cæſaris innidioſa oratio.
104.2 118. b
& 62. a
Cæſaris in Syllam die terium ob magiſtratum quem Syl 197-a
la pecuniis comparauerat.“ Cæſaris lex de poligamia,& cur permiſſa: exemplaque ibidem de polygamis patribus vereribus. 330. b Celerum duces& eorum munus. cenſeri verbi ac ceptiöo.ʒ 4 a cenſores qui Romæ,& eorum munus ſuper periuros:& quod& quale vitium ſit periurium,& quantum bo- nis officiat moribus. 2284.5b certi condictio quando competat- 1189. b certum ius quid ſit. 8 63. b
ceſsio bonorum quid,& cur permiſſa, quomodo fiat.
937-aA.)
Er an eccleſia, ſi ſoluendo non ſit, vti poſsit hoc be-
neficio Ceſsionis. ſbid. b cenſus quid ſit. 126 4.& cenſualis profeſsio. ibid. Chalciæ Rhodiorum inſulæ locus feraciſsimus. 371.a
chirographum an ſufficiat in actione ex mutuo. 1198.b
chorepiſcopi, quaſi ονιν ‚id eſt, ruſtici epiſcopi.
1544.“ Chryfanthi epiſcopi Conſtantinopolitani frugalitas& vſus ex reditibus eccleſiæ..
im probata, nec tunc cuquam per Chriſtum iurare li-
citatio vbi nulla eſt, impunè non parebitur.
807.4a
ibid.
76. b 137. b
1387. b trI. a. Cæſaris& Antonij diſsidij cauſa quæ fuerit. 624.b.
1556. b
cœlibatus an benefcciariis ſit neceſſarius.
cognatorum ordo triplex.
chriſtiana religio tempore Alexand. Seueri& VIpiani
cebat. b 1157. b Chriſtianorum ſtudiũ in egenos, quos locos adeorum ſubuentionem habuerint. 1561. b. an beneficia dican- tur. 8 1 ibi 3. Chriſtꝗm reſurrexiſſe N ⁊peis iενᷣ, quomodo intelli- atur. 977.4 Chfiſtus an facultates aliquas habuerit. 15.a
Chriſtus cum apoſtolis Cæſari exoluit tributum&
quare;& an eccleſiaſtici ad hꝑc tęneantur. 1604. b.& Iooßſa. Ciceronis encomia ex Duareno Cyclades infulæ, ex quibus eſt Rhodus. citare quid ſit.
7 F7. b 1299. b
193.b ciues Romani teſtamenta,& non peregrini, facere Poie. rTant. 3 5157 ciuile iudicium,& criminale quid ſit. 193.2 Et ciuilium iudiciorum diuſio. ſibid. ciuilis ſcientia eſt οαπιννποννν 1250. b
ciuitas quibus conſtet,& cur perſona imaginaria dica-
rur. b ciuitas an poſsit ob delictum puniri. Claudij Imper. edictum in fœneratores.
842 a 341. b 1316.b
Claudij Cæſaris dictum de infamia:& qui infames di-
cantur. 88.a clariſsimi qut apud Romanos. 20. 5 Clerici, vel eccleſiæ, an in actione in rem aliquo priui- legio fori vtantur. 157. a. de quo magna pugna eſt apud
pontificios. ſſbia.
clerici& ſacerdotes an prorogare poſsint iuriſdictio-
nem,& an diuino iure ſubditi ſint regibus, principi- bus& cæteris magiſtratibuzs. 1220.a clericis an hæreditates capere fuerit olim prohibitum, ex Hieronymno. 7I.2
clericprum appellatione qui in ſacris libris continean-
tur. 1/50.a clericus munus ſuum negligens, an priuilegiis clerico- rum fruj debeer.j 1697,b Cliniæ Pithagorei ſuperſtitio circa iufiurandum, ex Ba- ſilio. 1 272.b clocæ cœlum peſtilens& ruinam minantur. 1384. b cloacæ ſeruitus immittendæ an ad prædiorum vtilita- tem poſsit conſtirui. 51.b Clodoueus primus Regum chriſtianorum fuit. 1613.a codex Iuſtiniani quo tempore editus& quando emen- datus. 1242 codex quando renouatus. b 144. b codicilli quid ſint& quid differant à teſtamento. 416.a. 8 426 9424 A tO. 416:2,
8
codicillorum diffinitio,& corum origo, quid à teſtemé,
to differant. codicillorur Thearus.
confirmatorum ex teſtamento locus ex-
1434. b
1
codicillos qui facere poſsit. 641.a.& corum origo&
yſus. bid. codicillos qui ſeribit an mutet teſtamentum. 429.a collaterales ordinarij pontificis qui ſunt,& eorum mu- nus.““ 156. b 1/576.a
cœlibatus pœna à Romanis excogitata,& à chriſtianis deinde fäblata,& quare. 96.a coercitionum varia genera. 140. b cognati qui ſint. b 231.b. 161.& 772.a cognatio per adoptionem. 329. a.& de cognatione ſpi- Prdelhhn matrimonium per eam impe diatur. 329. a,
. 1 1.. 1. collatio quid ſit,& quæ res in collationem veniant.
774.·b„. 8
Quemadmodum fiat,& quantum conferri debeat,& inter quos locum habear collatio. 5577. b Item remedia contra non conferentem. 5. b
collectarius quis dicatur.
A4A
— öͤ
3379. b

INDE X.
Collegia cur olim prohibita. 94.b
Collegium quid ſit,& an inſtitui poſsit hæres. 44§* b
Collegium quot perſonæ conſtituant. Item quæ colle- gia licita,& quæ illicita,& veteribus ſuſpecta fuere. I101.& quare ibidem.
Colonorum ſeruitus. 248.2.& b Colonus quid ab inquilino differat. 63.2 Commeatus quid ſit. b 1389.4 Commendare pro deponere. 1348 Commendationes, ſeu fiduciæ eccleſiarum, tam perpe- tuæ quàm temporarie. s8ſ,a commentarij principis, qui in commentarium Saturni referebantur. 166. a. in fi,& b
3
commiſsi qui dicantur,& quæ ſint cauſæ cõmiſſorum. 809.2
commiſſoria lex quid ſit. b 13 65. a
comites qui,& vnde dicti. ſoz.
commodare quid ſit,& quid commodatum à mutuo
aitfferat. 1274;:a. b Et quid à precario commodatum differat. 1275. a.& 1280.4a ö
Item de quibus rebus commodarum contrabitur. bid. kebus Commee commodatarij quando teneantur pro ſua quiſque par- ieeoeoeo. 1232. b Commodatarius quid à depoſitario differat. 1345. b commodatarius an teneatur de caſu fortuito. 1280. b
commodati actio duplex. 1275:b.& 1276.a Er quid actio commodati directa. 3 ibid. a Et quid contraria. 1277:a Item quid in hanc actionem veniat. ibid. 6 Cui item& contra quem detur actio commodati, 127g.L.4a2. Ad communionem nemo cogit ur. ſ.b Compenſatio quid ſit.— 1329.a.& b Eius effectus. 1331. b compenſatio an locum habeat hodie in Galliarum cu- riis abſque regiis literis. 1332.a Et an locus ſit compenſationi, ſi ſpecies ex vna parte debeaturiex altera quantitas. ibid. b Item caſus aliquot, in quibus locum non habet com- penſatio. ibid. b comperendinatio litigatorum. 76. b Conanus ab autorenotatur. 1324. b concilium œcumenicum an beneficia conferat,& an ei ſubſit Romanus pontifer. 164. b concilia Conſtantianum& Baſilienſe quo tempore, à quo& quare indicta. 189 a. b conciliatio§. Si impubes cum lege, Eius qui in prouin cia. ff. de reb. credit. 10z7 ,a.b
conciliatio legis, Is, qui. cum§. hæreditas. l. qui hæredi.
de condit.& demonſtra. 1211.a conciliatio l. Caius Seius. cum l. Fideiuſſor.§. pater. de pighotrꝗ. 8 4 1288. a conciliatio l. Rem alienam, cum l. ſi Titio. de pignor-
1291. à 1 1. ö“ concubinæ nomen olim honeſtum. 223. b. veteribuùſque canonibus permiſſum fuit concubinam habere: ibid.
nunc autem improbatum eſt. 23)4.a concubitus vagi prohibitix.
actio.. ibid. Item quibus ex cauſis detur hæc actio. ibid.& 120 1. b.& quot requiruntur vt hæc actio competat. ibid. cõdictio. indebiti actio quid ſit,& quàm difficilis. 1208. a Quæ requirãtur vt locus ſit indebiti condictioni.ibi.
condictio ob turpem canſam. 1206.a condictio uevouspie quæ ſit. b 1161. a condictio certi vnde naſcatur. 1189. b Et quid ſit condictio.:bicd. condictio indebiti quando locum habet. 134.b.& 135.a condictio ob turpem cauſam quando detur. 99.
condictio ex lege cur dicatur& quando cõpetat. 1231· b
338. a condictio cauſa dati cauſa non ſecuta. 1200. a.& eius
condictio incerti quæ ſit.— 1230.à condictio indebiti cur locum non habeat, ſi per erro- rem ex lege Aquilia ſolutum ſit. 1226. b
2.&b conditiones quæ noccant inſtitutioni,& quæ non no-
conditio quid ſit,& quid proprium conditionis. 147.
ceant. 548.b conditio turpis, boniſque moribus contraria, pro non ſcripta habetur. 549 b conditio tutoris& curatoris an& in quibus ſit dere- rior procuratoris conditione. 4 2 conditio propriè quando dicatur. 1185. b conditio quæ tacitè ineſt, expreſſa vitiat exhæredatio- nem(645:,2 conditio impoſsibilis in ſtipulatione quid faciat. 1075.2 conditione deficiente, inſtitutio euaneſcit. 561.
conditionum, quæ vtiles ſunt, effectus. 553. b.& 174.a. e 113,„ ſj⸗
Et quo tempore conditio impleatur. 709.a conducere per aduerſionem quid ſit. 1297,a confiſcatio quid ſit, 809.5b confiſcatis bonis an actiones confiſcentur. 1363. b confratriæ in Gallia prohibitæ,& vocantur Græce cοa-
coniuncti qui dicantur. 1440. b Item de variis coniunctorum generibus, inter guos locum habet ius accreſcendi. b 1442.a
Et quid re coniuncti. ibid. Et quid re coniunti& Verbis,& qui verbis tantùm coniuncti ſunt. 14 44. b
Item de effectu çoniunctionis& iure accreſcendi,
—
quod ex ea oritur. b 1445. b coniunctionum variarum permiſtio,& declaratus Pauli locus ad legem Iuliam Papiam. 1456.a
coniunctos re tantùm cæteris nunquam praferri. 1458. b coniuncti verbis an iis qui re tantùm coniunctti ſunt,
præferantur. 1459.a conſeruatores priuilegiorum qui ſint. 219. b conſilia praua impetu, bona mora valeſcunt. 74. a
Ex conſilio nemo obligatur, ex mandato verò' naſcitur vltro, citrôque obligatio. 1371. a Conſtantini reſcriptum. C. de dignitatibus, explicatum.
1429.a conſtantis hominis non eſt voluntatem ſuam ſine cau- ſa mutare. 12z.a conſtitiſſet, verbi acceptio ex Scæuola. 1058. b.& 159.2 conſtituere quis dicatur. 12 42. b.& quomodo conſtitué-
dum fit. 1246.,4 conſtitutio quid,& eius interpretatio. 1I.b conſtitutio ducis Mediolanenſis. 82ſ.2
conſtitutionem Arcadij Imperatoris de pœna liberorũ
in iudicio maieſtatis abrogatam non eſſe, aduerſus Budæi ſententiaaum.ʒ 427 b
conſtitutor quid à fideiuſſore differat. 124.
conſtitutum, mandatum,& fideiuſsio quid differant. B.2
conſtitutum quibus verbis contrahatur. 1246. b Item conſtituti quis ſit finis8 1247. b conſenſus in emptione& venditione requiſitus. 4363. Waarb 33EDncor Venakttons Tech 3. conſuetudo quid ſit. 10. a. Eius vis. ibid. b conſuetudo iuriſdictionem tribuit. 219. b conſuetudo optima legum interpres. 139 5.à conſuetudinis ius aut leuiter à natura tractum, aluit,& maius feciryſus.(8.a conſulum dignitas apud Romanosg. 2. b
contrahentium mens magis quàm verba ſpectanda. 78. a.& 86. a 4
contrahentibus an liceat ſe circunuenire. 113.a contractus nomen quomodo accipiatur. 222-b contractus certus quis ſit. b 1190.a In contractibus quid ſpectandum-ſit. 124 2-a contractus ſimulatus quid ſit. 78.b contractus cùm iure non valet, ceſſat reſtiturio. 125.a Contract

1XND E X.
Contractus nominati ab i nnominatis differant cir-
ca obligationem. 1203.b contractus mandati,& ſtriò ti iudicij diſcrimen. 1178. a contractus ſtricti iudicij& bonæ fidei quid differant, contractuum ſpecies qux ſiolo conſenſu contrahuntur
quæ ſint. 1246.4 Contributio rerum ob merſees iactas in mare leuandæ
nauis cauſa, qualiter fieri debeat. 1300. a.&b.& 1302. 4
Conturbare quid ſit. 130 4.a
Conuenire quibus modis ſoſsimus,& quid conuentio.
61.2 1 1 conueniri vbi debeat qui deliquit. 223.b conuentio quæ nomine ca tet, nulla ex ea actio proprio nomine vocabitur. 68. a.& b. 72. b
conuentio repetita quid ſi t.77. a& dies repetita, ibid.
conuentio verbum genera le eſt, eius diuiſio. 49.a conuentio lege confirmatiar bifariam. 67. a& quæ legi- timæ conuentiones dic antur. ſibid, conuentionis verbum lati ſsimè patet. conuentionum ſpecies ex Vlpiano. Copiarum nomine com meatum ſeu annonam exerci- tui neceſſariam, vulgò Munitiones vocari. 1389.a copiarij caſtrenſe verbun. Corneliæ Gracchorum naatris commendatio. 87.a Credere temerè ſapientiis non eſt. 46.4 credita res quomodo red di debeat. crediti nomen generale ſt. creditores hæreditarij qvii ſint. creditorum priuilegia. b Cremiales arbores cur diicantur. Cretio quid ſit,& Crevionum ſolennitas. 1434.2 Crimina propter quæ beneſicia amittuntur. 1611. a crimina extraordinaria qualiter punienda 1 quæ ſint.
141 I119⸗A 888. b.& ſeq.
352·à
10 98.a. b.& 1099.a. pb b crimina tanto grauiora ſunt, ac maiori animaduerſione digna, quanto difficilius cauentur. 1110.a criminalium iudiciorum diuiſio. 1394.a Cryſippi dictum de currente ſtadium. 1477.a
Culpa an in rerum propriarum adminiſtratione præſta-
ri debeat. 365.a culpa lata, leuis& leuiſsima. 356.a. b culpæ gradus tres qui fint. 201. a.& 1279. b Curator quibus detur, à qui bus detur,& de officio cu-
ratoris. 414:a. b.& quando finiatur hæc cura. 4¹5. b curatores qui petere debeant. 399.a curatoris officium qui bonis datur. 565.a curia quid ſit. 103. b curiatæ leges quæ ſint.. b 1556. b
curiones quid à Flaminibus differrent. W Cuſtodia reorum quomodo fieri debeat,& de officio& 110 4.a. b
periculo cuſtodis.
5 „ 3
/
[Amaſi& Vrſicini ardor ad rapiendam epiſcopalẽ ſedem,& quo fine,& quæ ſtrages inde hominũ ſequuta ſit. habeat, Qui confiſque le corps, confiſque les biens. 1120. b damnatus, non obſtante appellatione, aut in integrum reſtitutione, ſoluere cogitur. 160. b. damni etymon. 77.a Daniel Aegyptiorum Chaldeorumq; literis erudirus, quorum tamen ſuperſtitiones horrebar. 1572.b Dare quid ſit. 1201. b.& 1230. b.& 1232.b.& quid differãt
dare ob rem& dare ob cauſam. Item cauſæ nomen
in actione dati ſumendum ſit. dare& tradere quid differant. dare pro dominium tiansferre. Aa ⁊uνε peo eeneef deehtuw. Debitorum pactionibuùs, creditorum petitio nec tollit
nec mutari poteſt. 65. b debitum vel indebitum an ex parte ſoluentis æſtimandũ
1202.a
3 13 45·4 1 1568, b
4e e.eeeee—
quiratur. 2 Decoctores ſuorum bonorum qua pœna digni.
deficientes ad hoſtes quo ſupplicio afficiendi.
60.4 64.b Delegare quid ſit.
Aelsario quomodo& per quos fiat, e ius effectus. 1085. 1 ibid. de
Demadis dictum in Athenienſes. 1193.4 Deportati an verè exules ſint.
deportatus ex ciue fit peregrinus deportatus, inter apolides numeratur,& quare. 1573. b.&
Dicere in iudicio quid ſit. dicis cauſa aliquid facere quid ſit apud Iureconſultos.
4. 1 3 4 158. b* 4—. 1— Damnatorum bona ad quos pertineant& an hoc locũ
1372. a
8. 4 2 8““ — ö. 8 AeSe Aae Seee ns
ſit, an ex parte accipientis iu ſolutum. 1222.b
Decima quid, tam ordinaria& leJiritna, uüm extraor-
dinaria& indicta,& quihus debeatur meritò. 1599.
a.& b Pecreta quæ ſint. decreta ambitioſa quæ dicantur.
127. a.& 330. b 153. b
decreto prætoris an ageamus in executione legis,& an
Prætorem adire neceſſe ſit in his quæ lex permittit. 139.2 decretum an vt in alienatione, ita& in tranſactione re- 132.2. 937. b
Pefenſio Curiæ Pariſienſis, Ludouico XI. Gallorũ Re gi oblata, pro libertate Eccleſiæ Gallicæ aduerſus aulã
Romanam. 1612.a& ſeq, uvſque ad calcem libri. deficere partem, quomodo accipiendum ſit in iure accre ſvendd. 1450. b.& 1471.a 1061. a defunctorum ineptæ voluntates improbandæ an ſint. 5 49r- eb 3 1319. b
a.b liberandi ius quid ſit. 6.a. b. Eius effectus, 764.a. b delicta priuata cur dicantir. 10 91.,4 b 15402a 1187. b 1394. b 1121. b 161. a
Denatij nummi æſtimario.
deportatorum bona an publicentur.
33z4 depofitum quid ſit. 13 45. a.& de actione depoſiti directa Cc eius cauſis. 13 46.a. b.& quid in depoſiti actionem Veniat. 13 47. b. Item de cauſis contrariæ actionis. 3ſ0.b. 1a b
Depreſſa nauis, Gallicè, Enfondree.
1300.a4
Deus qui iuſtiſsimus eſt, an ob vnius hominis delictum poenas à tota aliqua ciuitate expetat. Diacones, hypodiacones,& alij inferioris ordinis cleri-
1118. b ci,— 147.a.& 148, a Diaria, ſeu diſtributiones quotidianæ,& cur hoc genus erogationis adinuentum ſit. 1600. b
1²55. b
1401. b.& G630:a.& 79,4 Dies intercalaris cur ſic dictus. dies cœptus pro completo habetur. dies quando cedere dicatur., 642. a diem proferri legatorum quid ſit. 6 96 Digamiam plus mulierem quàm virũ dedecere. 1177. b digamus an à ſacerdotio& beneficio ſummouendus,&
qua ratione id canonibus ſancitum ſit. 1177. a.& quis dicatur Digamus. ibid. dignitates eccleſiaſticæ quæ ſint,& quot modis accipiã- tur. 6z.a dignitarum gradus quibus ornabantur olim Romani magiſtratus. 8 1414. a
119. b
110.a
Dirfferentia inter actum, contractum& geſtum. 110. b
Diffinitio omnis periculoſa in iure. 120. b.& 193. b Dilatio quid ſit,& quando detur. 47.b.& 48. a Diocletiani Imperatoris reſpõſum philoſopho cuidam, vacationem munerum poſcentii. 1605. a Diplomata quibus petitur reſtitutio. 164. b.& 165. a.& b diplomata Pontificis vulgò gratiæ expectatiuæ dicta, Fc. 1587.b, GE 1786.2 Diſceptare quid ſit. 189. b diſcretio bonorum& ſeparatio variis ex cauſis permit- titur. 144:2 diſpenſare, curare, procçurare, eadem ſunt. 139. b. diſpenſatio bonorum eccleſiæ quibus ſir commiſſa. 1579.a diſputare de Principis poteſtate, ſacrilegio proximum. AA 4
—88öoſöſſböſſſſ“

INDEX.
eſt. b. 157: b Diuortij cauſæ. 337.a.& b.& quid de diuertente ſine cauſea. ibicF.
diuortij pœna eſt dotis amiſsio. 136. b Dolo facta vel metu tranſactio an reſcindatur. 33. a dolo ac fraude nihil à natura alienius. 103.5b:& quid do ius malus ex Labeone. 5 ibiqF. dolo ſcholarium Albericus vino albo pro aqua vſus eſt. 5 19 52 Wwerleus vino lf*
dolus volenti non infertuur. 8. b dolus malus quid. 78.a.& b dolus bonus apud veteres quid ſit. 1042 dolus an in omni contractu præſtetur. 1273:a Domicilium vbi quis habere dicatur. 222. b
dominij acquirendi cauſæ. 813. a. b. 814. a. b. 315. a. b. Xſececgeg. dominium quod directum& vrile vulgo dicitur. 1384. b: 2. 4 3 4. Domitiani conſtitutio in Titi contumeli am, de non ca- ſtrandis maribus. 110.a domo diruta vicinarum domorum conſeruandorumn
gratia ab incendio, an id damnum à vicinis ſarciri de-
beat. 1300. a domus ſua cuilibet ceu aſylum debet eſſe, ex Cice- 3 rone.. 2“ 1 43:à Donatio propriè quid ſit. 1175. b
donatio tam inter viuos, Pm mori cauſa: item de mortis cauſa capione,& aſsignatione libertorum.
1449.b.. 1 donatio inter coniuges cur prohibita legibus, ex Plu-
rarcilo.... 322:a.&. 33 5. b donatio ſitne contractus. 68. a.& quod datum eſt an pę- nitentia poſsit reuocari. ibid.& quid donationis yer-
2. 8 84
bo ſignificetur. ibid. donatio cauſa mortis,& eius effectus. 8I1. b. 812. a donatio non facile præſumitur. 62.4 donatio propter nuptias quid ſit. 333. b.& an doti ſimi- * lid. l k... zan Item donatio ſponſalitia. ibid. b
donatio quid. 80 9. b. Cauſæ donationis quæ ſint. ibid.
K SO.a) Item 65 perſonæ donant, quibùſve donatur. ibid. b.
eius effectus.
Dos an ſolui debeat vxori, ſoluto matrimonio. 3404a
dos profectitia, ſoluro matrimonio, viuo patre an rectè
ſoluatur filiæ. 367. b
Dotem certa quantitate non expreſſa, inutiliter promit-
ti à muliere non tantum pacto, ſed etiam ſtipulatio-
ne contra receptam opinionem. 1407. a dotis exactio poſt matrimonium folutum quibus cafi-
bus ceſſetrt. 3z 40.a.& b dotis varia acceptio. 331. a.& quid ſit dos. ibid. Quomo- do conſtituatur dos. 332. a.& à quibus. ibid. b.& quid ſit effectus dortis cõſtituræ. ibid. b.& an maritus præ-
dij dotalis dominus ſiſiſt. ibid. dotium cauſa fauorabilior vbique cur ſit. 338. a.& b Druidum immunitates.. ih 5 160. a Duarenus Budæo familiariſſA. 5324.,a
duareni cenſura contra ineptias præſtigiatorum& ca- lumniatorumwm 120. a.& b.& 121.a
duareno quantum ſophiſtica argumenta& nugæ eſſent 4..„ 4t 5..’ 3½
odio. k 7 1 57·à Ducere quid à ferre differat. 182.· b
Duobus affirmantihus an plus credendum quàm mil-
le negantibus. IES7. a Puumuiri ciuitatum defenſores. b 26.b duumuiri an ſint magiſtratus municipales. 117. b
E Ccleſia quid ſit, de eccleſiaſtica poteſtate,& ciuili& 2de vtriuſque diſcrimine. 15z37. a. b Eccleſia Chriſtianorum communis quædam ciuitas eſt. 22-·b ͤe“ eccleſiæ nihil exitialius ac peſtilentialius quàm eius mi
ibid. a
niſtrorum nimia opulenria. 1161.a eccleſiæ facultates, earum origo& proceſſus. 1757.a eccleſiæ quàm fœda facies fuerit tempore Caroli ſepri-
mi. o eccleſiæ Chriſtianæ ciues omnes intelliguntur. 82.a eccleſiæ hierarchia& de variis Eccleſiæ; adminiſtratio-
nibus. 1543.,4 eccleſiaſticæ ſcholæ magiſtri& doctores. 1ſr. a eccleſiaſticarum rérum principuus vſus. 1062. b
Edere rationes quid ſit,& qui eas reddere debeant.
edicti de reſtitutione in integrum maiorum, explicario.
164. a.& ſeq.& 169. à& ſeq.
edictorum duo geneerr. 35.
edictum peremptorium quid,& cur ita vocetur. 218.a
ſub tit-de compenſat. contra Budæum& Alciatum. 1389.4a4
Et quid Edulitas. ſbid. Effractorum pœna. mo Eyτ quid ſit. 1245.2
Eiurare, eiuratio,& eius effectus. 1608.& 1609. a& b Electio epiſcopi quomodo fiat. 1580.a Emancipatio,& eius effectus. 19.a emancipationis ſolemnitas& ritus.*208.a
ementium ac vendentium magiſtratus munia abuſus
taxatur. 1797.a
Emptio an per epiſtolam contrahatur. 1042. b
emptiones quæ mancipi ſunt. 76.a
emptor imaginarius quis ſit. 13 0. b
FrMaeiue quid ſit. 1751. a
Energumeni qui ſint. 15674.a
E p 2a dered2 εη⁴ ντ dοcht, quid fit. 1017. b
Fvoxic quid ſit. 184. b Epiphanius patriarcha curà Iuſtiniano laudatur Noue. 3.1576.2 epiſcopi gloria quæ ſit,& ignominia„ex Hieronymo. Ia 14 1 epiſcopi veri qualitates ex B. Paulo. 1571. a epiſcopi huius temporis quales. 277. a piſsoyium an inter beneficia electiua connumeretur. ISd.b“
epiſcoporum mores corrupti. 42074,2
epiſcoporum gtadus qui ſint. 544.a Piſoopan à quibus eligi,& à quibus expeti debet. 1614. b. 1615. a“ epiſcopus Romanus,& de eius amplitudine& authori- tate, tum de nominibus variis, quibus appellari ſolet- 1544·b.& 174-a& b epiſtola quid ſit apud iuris autores. 1401.2 epiſtola Franc. Duareni ad Andr. Guillartum de ratio- ne docendi, diſcendi que Iuris conſcripta. 1469.a epiſtola Duareni ad Sebaſt. Albaſpineum, de ſuo in Bi-
turigum ciuitatem reditu. 1479 epiſtolæ acceptio apud Iuriſconſultos. 1261.a Equitum Romanofum gradus. 21.a Eremodicium quid ſit,& quande fiatꝗ. 124.a error quid ab ignorantia diſcrepet. 809.a etuditi& methodici docendi niodus. 231. b Etiam, dictionis, vis apud Paulum. 276. b Euentus, magiſter ſtultorum eſt. 1761. a Eug enij conatus aduerſus decreta concilij Conſtan- tianä. 9.b euirare quid ſit. 977. a euocationes nimium apud nos vſitatæ. 223. b Euripidis notandum de marrimonio. 327. 4 Exceptio peremptoria& dilatoria quomodo opponã- tur. b 3 249.a &xceptio rei iudicatæ. 949. b. Eius cauſæ. ibid. exceptio ſpecies eſt zpEellasionis 4 198.a exFeptio quid,& exceptionum diuiſio. 1²13. b
exc&ptio non numeratæ pecunie quando detur,& da cauſis huius exceptionis. 1325. b.& 1326. a. b. Cui& “ 8 contra
edictum ſucceſſorium quid ſir,& cur ſtaturum. 772.b Edulitatis, an Aedilitatis legédum ſit apud Papinianũ
—

INDE X.
contra quem detur hæc exceptio. 1326. b. Et vtri in- cumbat probatio, reo an actori,& intra quod tem- pus hæc exceptio opponenda ſit. 1327.a. b exceptio Senatuſconfulti Macedoniani. 1z1z..b.& rei iu- dicatæ. ibid, Item compenkationis.— jbid. exceptio quando pro conditione ſumatur. exceptionem temporalé qui! habet, ſoluens an repetat.
1214. à
exceptione perpetua& peremptoria quij tutus eſt,an ſo
1214.2
lutum repetere poſsit. non Heljena
exceptiones quæ perſoue, cohærent„ perſonam. exceptionum cauſæ. exequi quid ſit. 1 exercitor quis in naui ſfit. 199.· b exercitatio in iuriſprudentis quantum emolumen cõ-
ferat. 22 b
exhæredaãdi ratio,& quæ finti in filij exbætedatione ob- 44:·2
ſeruanda. exhæredatio apud veteres vſitata, nec legibus prohibi- ta,& an valeat iure ciuili non ſolùm nati filij, ſed& naſcituri, ac poſthumi? exhæredario, 1048. a exhæredatio filij poſt mortem, inutilis eſt. 457:a. exhibere reos quid ſit. 1104. 8 exhibitio ac denuntiatio giplomaris pontiß ij.& de e- ius effectu.. 188. a.&e b
exhæredationis cauſam eprimere debet reſtator. 231. a zs.
exigere, verbi, acceprioä. exire de bonis qui dicatur. exoniari in foro quid ſit.
167.b 92 ·a
expilat ores qui ſint, ex Aſconio,& eorũ punitio. 100. a extincto iure 2Pontis pudente: ludicio, extinguitur judi-
cium. exttaordigaria cognitj0 quando üicatur-
54. b
1403. a. db 6. a
5 IAcere qui ab agere diſtet. 4 facere verbum pro ſacrificare. Facta diuidua atque indiuidua,
1079.a. b
facti obligatio continet id alod jnrereſg. 186. b
facetè dictum de variis plurim oru interpretum opi-
nionibus. 9.
facetum bubulci dicteriumi in Archiepiſcopum eundé-
que ducem Coloniæ Agrippinæ. 140.a
Falcidia lex vade dicta,& à quo rogata. Quis. Falcidius.
734.a. b.& cur lata. 755.a falcidia lex quibus competat:& an ex legatis tantum, an ex fideicommiſsis Falcidia detrahatur, 740. a falcidia lex, ac S. C. Trebl.& diffetentia quartæ Falcidiæ &c. declarata. 1420.4 falcidia lex ſuæi integritati reſtiruta„quæ apudl Paulum nec integta, nec ſatis emendata legitur hodie. 6: a falcidie legis communio& effe ctus. Et quando Falcidija locum hapeat. 73 9. a Item communio bæredis& lehareri quæ per legem Falcidiam inducitur. 737. b falcidiam detrahere quid ſit. 73.b.& 741;a falcidius Furiam& Voconiam leges abrogauit. Iaaa. & 741.a falſa conuincere facilius eſt auäm vera inuenire. 105 9.. b falſariorum pœna. III. b Fama quid. 1275. b. eius varia nomina. 304:à fames verbi Dei ex Amos prædicitur, 1610. b.&c 1611.a Feciales, eorum munus,& à quo inſtituti. 15ſ6. b feriæ ordinariæ& extraordinarix. 171. b feriæ diuinæ& humanæ. feriarum varia deſcriphio;„& an feriatis diebus quis iu- dicio ſe ſiſtere cogatur. is id agi licet, quod pearermillum noceret, ex Sce uole lariſconſalto. 47..b
ce
— e e
333,b
118. 4 46.·(b 137. b
feudi amiſsio ſine culpa vaſalli.
fideicommiſſum ex cuins perloma vires schpiar.:
373. b
1408 facta diuidua quomodo ab indiuiduis Aignoander
filiifamiljas cur mancipia dicantur. filiusfamilias an in re patris poſsit eſſe acbiteragh a.&
fliusfamilias Pees an recè obligetur.
192.4 47.3. b
3 v eee e s deeee ees
Feriis quid aendum ex Scæuolæ Luritperits eſponſo, 785. b 3* feudorum ius à à quibus conſetiptum,& quam habcat authoritatem. 1493.b feuclum ua f t. 1494: a.& unde diaum. bidem.&
1 1
1495.4 *s¹. 3
Item quæ res dari pocuns; in feudum. feudum: de Camera,& Cauena. Qui in feudum dare vel accipere poſſunt⸗ Er longa poſſeſsio in feudis. feudorum ſeu beneficiorum militarium origo. 324.b feudum an diuidi inter conſortes poſsit. 1516. b
feuda magnarum dignitatum an reripiune iuifenem- ibid.
1499. 2 ibid. b 8o. b
1595.a
11522-a feudi amiſsio cui aperiatur. 15232 feudo priuatur vaſallus offendens dominum. 118.a feudum vendere non horeſt dommjnus abſque voluntate clientis, zeis. ibid.
feudum qualiter& quibus cauſis: amittatur. vI ads b
feudi ſucceſsjo, 4 feudum quibus mo dis ac uiratur. Fictio iuris quid differat à braſumptione⸗ 398.a fideicommiſſo qui onerari poſsitt.§os. a fideicommiſſum non n preſtar,qui: tellamieno manumit- titur. 1212 660.a 658,;b fideicommiſſum relictum à patre lifamiban valeat, & quomodo. 662.a.& 663.:a fiqeicommitti an poſsit pattr. 658. b fideiuſſor quis ſit,& quomodo obibgerato nacb de cauſa ob quam Lhrrrebeean pro quibus fideiube- re poſsit: R effectus obligationis fideiuſſoris. 4983. a. b Item quæ actio competat ideiuſſori aduerfus reum promittendi. 1084.a fideiuſſor qua obligatio ne& achione teneatur. 44·b fideiuſsionis comes eſt noxa, 74.4 fideiuſſores minorum, b 118.a fides quid ſit,& eius encomia. 55.b fides hoſti ſeruanda an& quando ſir. 101.a fides an hoſti ſeruanda data ab homine priuaro. 6. b Filius luſtus quis dicatur. z b filius aut libertus petentes. auxilium extraordinarium in Farrem vel Peeronnm an fint audiengi; 4 Prarore. 150. filius in poteſtate an ſbi aliquid paſsit rqurere cce- a. &⅜ 66 2.a filius an ducere vxorem otʒitaue 6 filia nubere ſine c c6ö- ſenſu patris. 230-a filius ſi nomine patris adminiſtrer em,an habear bene- ficium reſtitutionis, 117. b 421. a.& b
1FSOſ.bh so zee b
in quibus negotiis filius patrem Poſsit habere indi-
cem. biqd. 1076. b filiifamilias obruti ære alieno, paternæ morti inſidiaba-
tur. 142.b filiusfamilias ex omni contfactu obligatur vt Paterfa- milias. 1220. b filiusfamilias ex omni contractu obligatur: ex mutuo veròô non poreſt obligari,& quare. 142. b lihskomilian an rectè tutor detur patri. 397. b filiusfamilias minor nihil proprium habet,& ſi quid acquirit, acquirit patri. 117.a filiusfamilias ſi iuſſu patris obligetur,actione quod iuſ- ſu, tenetur pater. 1117. a Si vetò conttaxerit abfane iuſlu battis, tenetur pater actione

INDEX.
actione de peculio, flius autem ex contractu in ſoli- dum: ſi tamen conueniatur filius, implorabit reſtitu- tionem. 117 b Filius poſthumus an poſsit dicere teſtamentum patris vel matris inofficioſum. 234.2 Rinis quid ſit apud Iureconſultos:& reſponſa quædam Papiniani explicata aliter, quàm à cêteris interpre- tibus. 181. b fiſcus quid. 171..& 172-a.& 139. b fiſcus quando vſuras debeat,& quando iure priuatorũ vtitur. 1340.a fiſcus quid ſit& vnde dicatur.„ 112 Quibus ex cauſis res alienæ fiſco acquirantur. ibid. b
& 1126.4a4
ſiſcalium rerum acquiſitio& adminiſtratio. 126.b.&æ an
ſiſcales res vendi poſsint. ibicd. Item quomodo agi in fiſci debitores dehear,& de lo- catione fiſcalium rerum. 1127,a ſiſcus priuilegium protopraxiæ qua ratione habeat. HS.dhd
fiſcus cur vendat rem alienam vt ſuam. 140.2 Et ſuper hoc edictum D. Marci hahetur de poteſta-
te Fiſci in rebus alienis vendendis. ibid. Item Zenonis conſtitutio de fiſco. ibid. fiſcus iuris publici ſequitur authoritatem. 139-.b fRſcus metonomicè ponitur pro eo qui res fiſci admi-
niſtrat. 339 b fiſci cauſa nunquam mala eſt, niſi ſuh bono principe. 919.a.& 939.a l fiſci patronus dicitur etiam rationalis. 140.a
fiſci augendi cura maxima fuit veteribus,& cur. 773.2 fiſcum quid locupletet ex Plinio. 110.a Flamines vel Stephanophori,& flaminicæ mulieres&
corum munus. 1556. a.& b Florentina editio Pandeftarum omnium veriſsima à Druarena dicitur, 10). b Focaria quid ſit. 336.a
257. b
Fœdus Romanorum& Canthazigeaſinm. fœmina illuſtris ſi filios vulgò ſuſceperit, an admittan- tur ad hæreditatem eius, ſi alios legitimos liberos
habeat.. 233.b fœminæ an iudicis officio fungi poſsint. 207.a fœminæ an in feudo ſuccedant. 199.a.& 1710. a fœminæ quando accuſare liceatVꝗ. 1113.a fœminæ familiæ nomen non tetinent. 231. b fœneratoris aſtus in pecunia mutuanda. 1265. b fœneratorum ſcelera in mutuandis pecuniis. 3316. b
Forma vetus ordinandorum Eccleſiæ miniſtrorum.
forum competens,& vbi agere vel conue niri quiſque
debeat. 218. b.& 219.a Frater an aduerſus teſtamentum fratris habeat querelã inoffi. teſta. 1 b 2z5.a frater an prohiheatur iure diuino vxorẽ fratris ducere, ibique Henrici VIII. Anglorum Regis ad hoc exem- plum perrinens. 6 329 2
fratres minores an numeratam pecuniam agcipiant, an
res præter numeratam pecuniam. 1232:b frat ris reſtimanium admittendumne ſit, contra receprã opinionem. 90-b Friderici Aenobarbi cöſtitutio de prohibitione pigno rationis, in ſcholaſticorum gratiam. 1235. b.& 1236.3. friderici conſtitutio dę non diripiendis naufragorum
rebus. 1300.a friuola inquilini quæ finr. 63. a fructuum percęprio an ab vſufructu differat. 387.2
fructuum diuiſio inter coniuges ſoluto matrimonio. 1410.a
b Kenckvumn nomine quæ veniant,& quèm latè pateat. z51. b b b fructus quid ab vſura diſtet. 3341. b. Er quid ſit fructus. 13 42.a.& fructuum diuiſio. ibid. b x fructus qui in reſtitutionem veniat. ibid.
Abendi verbum variè accipitur.
Heliocamini& ſolarij deſcriptio apud Budæum. 276. b hermaphroditus quid ſit,
Fuga quando laudanda ex Pontigonij dicto notabili, 305.a b fundus dotalis an àA marito alienari poſsit. ,95 b fumi immiſsio ex Ariſtonis& Pomponij ſententia. 1387. b fumo punitur qui fumum vendidit. notabilis hiſtoria.
1199.& 1388. b fumũ in foco ſuo facere qui vicino noceat, an permit- tatur. 268.2 fumorum venditores, quid fumos vendere,& qua pœna
plectendi. 13 88.a. b fur moram ſemper facere dicitur. 1164. b fures balnearij quo ſupplicio afficiendi. 1099. b Furia lege quid cautum erat. 735⁴
Dictaque fuit Fuſia Caninia. ibid,
furor alterius coniugum an iuſta cauſa ſit diuertendi, 369.b furti diffinitio. ee furtiua res quando periit, an locus ſit actioni furti, 1230. b b 8 Et cuius temporis æſtimatio in hac actione ſit ineũ-
da.. 1230.b Item cui& contra quem detur hæc actio. 1231.a furtum quid ſit, vnde dicatur. 1091. b
furtorũ genera. Quæ actio detur ex furto. Cui datur,& contra quem. Qualis ſit hæc actio,& quodnam iu- diccis officium ſit in furti actione. 1092.a. b furtũ an inter caſus fortuitos numerari dicatur, 1369, b furtum domeſticum cur grauius puniatur. ibid. G Alli moribus magis reguntur quam iure Romano, 1235-2.
Galli quam poteſtatem habeant in liberos. 14: b Gallorũ Reges, Pipinus, Carolus,& Ludouicus Rom. eccleſiæ potentiam præ cæteris auxerunt. 1/8. a Generoſi hominis eſt berzerem non vendere, bene ficiũ accipiendoe,& donatam pecuniam accipiendo. 1175,
genus quid à Fente differat, 12/ſ. b.&. 126.a gentiles qui dicantur. 12/5. b gentilium libri cur legendi. 1572. b geſtum à contractu quid differat, 133. b geſtum eſſe quid ſit. 110. b Graduum computatio, 231.h
Gregorius nonus an clericos ab excubiis& murorü,
ciuitatis que cuſtodia excuſet, 160. b
Gregorius X I. Pont. Auenione ſedit,& quo tempore. 1564,4 b
H 32. b
Hadriangs baſ cum vniuerſa Synodo, quod ius Carolo Regi tradiderit. 1615: b
Harmenopuli ſententia de lege clericis matrimonium
interdicente. b 1776 34 “ 1z. b pennaprodirus an poſthumum inſtituere poſsit. 463.b Heraclitus cur Scoteinos dictus. 1047.5b hæredem inſtituere quid ſit. 443 5,
Qui poſsint hæredes inſtitui. 444-a.& 449·b
hæredes inquantum ex delictis defunctorum conuemã-
rur. 1237.a hæredes tenentur de mutuo pro portionibus hæredita- riis 1192. b
hæredes quomodo inſtituendi ſint. 446 B.& quis effe-
8
cctus inſtitutionis. b 452·b hæredes an poſsint eſſe duo in ſolidum. 666.2 hæredipetæ vulturibus ſimiles. 71. b
hæreditas quid ſit,& quomodo acquiratur. 578. a.& 579.a. b.& 584.a.& quid differat bonorum poſleſsio ab hæreditate. 78.b Hæredi

Hæreditas perſonæ locum obtinet. 1183.b
Er quando Patrimonium dicatur. 1184.4 haæreditas an adiri poſsit per procuratorem. 1428. b hæreditatis nomen vniuerfitarem continet,&c. 628. a hæreditatis venditio quando valeat,& an inter incor- poralia numeretur,& quid ſit hæreditas. 1567. 5b hæreditatis peririo cenrumuiralis actio dicitur. 227. b
hæreditatis aditionis effectus. 599.4.& 605.a. b
Item quo pacto hæreditas omittatur. 6 14.b.& 617-.b. & omittere hæreditatem quid ſignificer. ibid.
hareditas quando verè delata dicatur. 68. Er quæ requitantur ad hæteditatis repudiarionem-
ibid.5)5 3 Effectus repudiationis vel abſtentionis hæreditatis. o“ hæreditatem acquirete qui poſsint. 889.b Et quomodo acquiratur... 61z. b hæreditatem ſi quis 4 Gideat, omiſſa cauſa teſtamenti, ab inreſtato, vel alio modo, quid fieri debeat,& de cauſa huius actionis. 626.a& b. Item quid in hanc a- ctioné veniat. 627. b. Perſonæ quibus& contra uss hac actio datur. ibig. Hy draulica organa ad aquam hauriendam, ex Vitruuio. 264.+..ñ Hiieronis Syracuſ. induſtria ad furtum deprehenden- duuu. 1060.b Hilarionis Arelatenſis Epiſcopi vnde tot cum uitix 1558.2 Hyporheca ſeruitutum vrbanarum& ruſticatũ- 1424 b hypothecaria actio quanti temporis præſoriptione tol- latur. 4 1233.b Homagium quid ſit& vnde dictum. 1F17 b homicidij pena. 1109. b homines omnes iure naturali naſcuntur liberi. 1277.a hominis eſt, beneficio hominem affici. 138.2 hominum diuiſio. homo animal mutabile. 1273.2 honorarium quid ſi(. 199.a honores iuris gladij an vendi poſsint. 1797.4 Honorij tertij pontif. xxtorſio in Fridericum. 126 b
honos pro præmio interdum accipitur. 87.b
honos pro laborem leuiorem facit. 1477.a Hoſpitalitas& hoſpitalia quid apud veteres Larinos
fuerint. b 1561.b hoſpites qui olim dicebantur. 199.b Hoſtes iudicati ciuitatem cur amittant. 1561.a
nibus differant. 423,2 hoſtimentum quid ſit. 158. a hoſtium potiri quid ſir, ex Budæo,& Plauto. 166.2 Humanum eſt, cadauera mortuorum ſepelirce. 749:· b
hoſtes qui ſint dicendi,& quid à prædonibus vel latro-
II¹ bus frater Domini à quibus creatus ſit Epiſco-
179 ·- b
lacobus præſente Petro ſententiam ſuper quæſtione Hieroſolymis exorta pronunriauit. 15616.b
lanuam in publico aperire,& in eo ſtillicidium habere
an liceat cuique. 260.a Id eſt, particulæ acceptio. r.b Ignoranria facti proprij neminem obligat. 1323. a Imaginaria pecuniarum numeratio, ſeu dicis gratia,
quid ſit. b Imberti Forenſes inſtitutiones. 226. a Imperare quid ſit apud Alphenum. 140.b imperator cur dicatur dominus terræ, nõ maris. 129 9. b imperatoris nomen vnde. 1 a
imperium mixtum in quo confiſtu. 158. a imperium duplex,& eius explicatio& quid à iuriſdi-
Hione diffexat. 2 8.b
Item Vlpiani locus de mixto imperio&c. declaratus
ex Pandectis Florentinaäs. 29.a
Er an imperij eſſe dicantur, quæ ſpecialiter lege de-
ingraritudinis vitium quale.
ula iæ di-
12.b
feruntur alicni magiſtratuu. ibid. b impuberis cohæredt an hæreditas quoque impuberis ac- creſcaac 1455a Incendiariorum pœna. 10 95.à2 incertitudo qualis& quanta ſit in rebus humanis, ex Cicetone 19.b Indebitum quid ſit. b 1330·a
1
indebitum an dici poſsit ob exceptionem competenté.
1213. 5. indebirum qui ſoluit errore iuris, an poſsit repetere · 1210.4 b b
indebiti condictio cui& contra quem detur. 1223.a
indebiti condictio an competat, ſi renuntiatum ſit. 12²27.b. Induciæ ad cadauera humanda. b 67.4
induciæ inter Porſenam& Ramanos,& quid in ludis
Circenſibus honoris ſit hoſtibus victoribus exhibi- Ingenua quæ dicatur. e 1390.2 Ingratitudo vaſalli in alium. 121. b *„ 232“ ſſ.2
nfamia iniuriæ notato an interdictum teſtimonium ſit. 427 5. infamia qui notentur,& de infamia quam vulgò facti ap pellant. Item de infamia iuris, quæ abſque ſenten- tia irrogatur:& de infamia iuris, quæ per ſententiam irrogatur. 88..& b Iniuriæ nomen quid ſignificer. 19 9ſ. a Iniuriarum qui agit, non petit ſibi damnum ſarciri, ſed vt vindicetur contumelia illaa. 13,7. b iniuriarum iudicium ſemel commiſſum repeti non po- teft.„ iniuriarum actio,& eius cauſæ. 10 95. b.& 1096.a.& cui &ccontia quem detur hæc actio. 096. b. Item quomo do inſtituenda ſit. 10927. b Inofficioſi teſtamenti querela quibus parentibus detur. 234. b.& contra quem. 237.a
Quid petatur hoc iudicio, quomodo peramt, intra
quod tempus petatur,& quo in loco. 237. b.& 238. ab 3
Item intra quod tempus agatur de inofficioſo teſta- mento. 239. a.& de effedtu huius iudicij. ibid.
inofficioſi teſtamenti querela ex qua cauſa competat.
228. a.& 230.2
ExNXceptiones reo competentes in querela inofficioſi teſtamenti. 246. b.& 247. per totum. In rem fieri quid ſit. 78.a Inſcriptiones ſingulorum capitum in Digeſtis, cuius v- tilitaris ſint. 1428.b Inctirorzn actio quid ſit,& de cauſis eius. 1295. b.&
1296. 5..
N
Inſtitor an reuocetur motte præponentis. 1305.a
Inſtitor quis fi,& vndeſinſtitoria actio dicatur,& de
cauſa eius. 1303. b.& an villicus inſtitor dicatur rectè.
ihig. Item quomodo præponatur inſtior. 1304 ‿ Et quid in hanc actionem veniat. Cui compertat,&
contra quem detut hæc actio. 1306. a.& b
Inſtitutio quid ſit& quàm variè aseipiarur. 547,4
Inſtitutionum compoſitio& Pandectarum,- 2.a
Inſtrumenta quæ fidem in iudicio faciant. 126 1. b.& in- ſtrumentorum effectus.. 1264.a
inſtrumenta quando maiorem vim habeant quàm te-
ſteszszs 51.5b
inſtrumenta falſa, ſuſpecta,& calumnioſa. 1263.a
inſtrumenti varia acceptio,& de inſtrumentozum a-
miſsione- 313. b-eorum diuiſio. ibid.
inſtrumentum quid ſit.. 1260.a
inſtrumentorum diuiſio,& eorum conficiendorum rarioo ibid. a
inſtramentorum conficiendorum ratio ex Iuſtiniano. 3314.a
Inſula in mari nata an fiat occupantis. 25,2
Infularius quis ſit. 104.4
Intelle
— eeeectdſſdbbb
4 6
8“ ö“ 89———————

Intellectus legis 14. Seruitutes prædiorum ruſticorum,
47 Xc. 252.b intellectus§. Seruitutum non ea natura eſt,&c. 2/ 3.b intellectus legis 17. Viæ, itineris, actus,&c. 253. b
intellectus§. Et ideo ſi quis fundum habens„Viam ſti- pyulatur,&c. 252,4 intelle ctus le 13. S1 tam anguſti loci,&c. 252.a
intellectus§. Per plurium prædia aquam duci quoquo modo,&c. 263.2
intellectus legis 38. Flumine interueniente. ibid. b
intellectus§. Hæc lex traditionis&cx. 256.h
intellectus§. Si quis hæredes&§. Serui electione. 64. a & b.&§. Labeo air. 6 46. a.& b.& S. cum fundus. 6 47-a intellectus legis 6. Stichum qui meus. 648. b.& ſeq.
intellectus legis 37. Legato generaliter..a intellectus§. Legatum. 7202a.&§. qui ab hoſtibus. 720.2
intellectus§. Si cõiunctim. 703. b.&7o4. a.& b.& ſeq. Icem intellectus§ Si duobus. 706.a.& b intellectus§. Qui iudicati. 896. a.&§. Iudicati. ibid.
intellectus legis 46. Seruum filij. 720. b intellectus loci inſignis ſuper legem primam de migtã- do. 173 ,2 intellectus§. Si prædium tuum mihi ſeruiat. 271. a intellectus§. videndum. 4· 1 Item§. Ille caſus in difhcili eſt. 4382.,2 intellectus§. Item adquirimus. 830, 2 Irem§. Per ſeruum qui in fuga. 833. b Item§. Vetetes putauerunt. 835.a intellectus§. Si quis ſeruos. 67 5. b.&§. In legatis. 678.2 intellectus legis Si dominus. 1217.2 inrellectus legis 21. Grege legato. 687. a intellectus§. Neratius& Proculus. 846.2 imtellectus.§. In amittenda quoque. b 856,a Item§. Saltus hybernos. explicatioW. 877.b intellectus§. Si vir vxori. 828.a intellectus legis Si non ſortem, 1312. b.& legis Si ſub conditionc. 1²13.a intellectus legis z2. aliàs 2z. Qui ædificium habet. 257.b intellectus legis Iulianus. 677. b intellectus legis Non facilè. 329.a Interdicti Quorum bonorum. explicatiooW 240. b
interdicti vnde vi, diſputatio aduerſus aliorum ſenten- tiam. 1386.b
Et explanatum Diocletiani reſeriptum de interdicto, Vti poſsideris. w ibid. interdicti de fluminibus emendatio. 1425.a. ſublatumq; mendum ex Pandectis Elorent. cap. ſ. vt in poſſ. leg.
ibid. b. 4—
interdictum de noui oper. nunt.& quod viaut clam, quid differant. 783. b
interdictum de arboribus cædendis, explicatur. 947.a. b:
interdicktum quod legatorum, cur comparatum ſit. IG.5d5
interdictionis varia exempla, 1121.5 intercedere quid ſit& quomodo accipiatur interceſsio mulierum in S. C. Velleiano. 1319.a Er triplex genus intetceſsionis. ibid, intereſſẽ noſtrum quid ſfit. 1230.b
Eius quod intereſt, probatio difficilis eſt. 186.b interficere hominem lêge permittente, an culpæ aut fa- cinoris argui poſsit. 3772. 5b interficere vxorem videtur, qui infirmam negligit,&c. ibid.“ interpretatio§. Mutui datio. cap. 2. de reb. eccleſ. lib.⁊. Ppandec. G 8 1382. a interpretatio§. Si quis ædificium. 787. b.&§. Seruo. 790. b Item§. Nuntiationem. explicario.. or. a interruptio quotuplex ſit. 881. b.& quid ſit ciuilis in-
terruptio. b 883.2 inteſtatus quis ſit. 772.a Inuenire quid ſignificet. 8 335. b
inueſtitura& inueſtire,& quibus cær emoniis fiebat.
. 15— 2 b. Inueſtirura quo tẽꝑ Inuirus quis dicatur.
275.a Ioadis exemplum memoria dignum de cura principũ fuper res eccleſiſticas. 1542.2
Ioſephi iuramentum. 277.a Ioſue, autore Deo, inſidias hoſtibus inſtruxit. 16.b. Ioannis Tilij commendatio à Duareno. 1429. 5b Ioannis Lucij cenſura ſuper tractatum de pactis Dua- reni. 1 70.2 Irnerius vetus Iuris interpres. 146.b
Iſaac an etrauerit inſtituendo lacob pro Eſau. 644.2 Iſocratis iudicium de optimis legibus. 1488.a Itineris, actus, viæ, aliter explicata quàm vulgò ſoleat.
1391. b.
judæi cur bellum in Adrianuntmnouerint, I110.b Iudex nec dare nec accipere debet. 2 b iudex in cauſa ſua nemo eſſe poteſt. 8;.1 index delegatus an decernere dicatur. zo. b iudex in teihus examinandis quæ debeat obſeruare& expendere mz. b iudex pedaneus, qui& Græcè chamædicaſtes. 7*. a. eiuis munus. b ibid, iudex quid ab arbitro differat. 72.a iudex litem ſuam facere quando dicatur. 212.b iudex quibus rationibus mutetur. 208. b iudex quis fit. 20 4a.& pedaneus iudex. ibid. b.& 205. 5b iudex an poſsit mutare ſuam ſententiam. 188. b iudicandi Iocus. 207. b.& 208.a indicare munus eſt publicum. b 187. a Erqua ratione ulibes recuſari poſsint. ibid.
iudicare& iudicium dare quid differant:& cui olim competebat aut iudicare, aut iudiciun dare. 71.a.& b
indicarum quid ſit. 8337a
iudicatum quibus, cauſis retractari& cognoſci poſsit. 213.zL.ä2u iudices dati quid ab ordinariis differant. iudices dati qui ſint,& à quibus dentur 204. b.& 205.a. xXc b.& qui dari poſsint 1udices. 206. b
1.
iudices qui recuſari poſsint. 207 ,a iudices priuati& ddegan„& iudices dati, quid diffe- rant. 758. a iudices qui mulctam dicere poſſunt. 220.5b iudicia odioſa ſunt, quæ vindictæ cauſa comparata vi- dentur:& an ad hæredem tranſeant. 362. b iudicia omnia an dicantur abſolutoria., 215. b iudicia ſummaria quæ ſint. 217,2 iudicia ac actiones quæ pro beneficiis comparatæ ſunt. 1606.a— 8— iudiciorum diniſo. 20).b iudiciorum varia præcepta. 210.b
iudiciorum bonælidei& ſtricti iuris differentia. 1207.b indicis officium in actione commodati. 1279.a& ſeq. indicis officiũ in bonæfidei iudiciis latiſsimũ eſt. 171.·b iudicis prudentia in indiciis& coniecturis examinan-
dis.. 8,;, b iudicis officium latius patet quàm iuriſconſulti. 1061. a
indicis munus ad explorandam veritatewm. 66.2 iudicis officium in certi condictione. 1192. b Moribus noſtris idem ferè quod vereres in iudiciis dandis ſequimur. 112.2
iudicium de dolo euerriculum omnium malorum. 1293. b Iudicium contradictum quid. 10.a iudicium Pantagruelinum quale. 1209.b iudicium quid ſit:& vbi quis agere vel conueniri de- beat. 203. a.& quid iudiciũ à iuriſdictione diſcrepet. ibid...
v
iudicij exercendi forma. 15 26 a iudicium Athenienſium mos in audiendis cauſis. 10.a iudicum officium in actionibus quæ ex contractu na-
ſcuntur. 1233.b
Iuliani ſententia de authoritatę conſuetudinis,& noua
reſcripti Conſtantini de eadẽ re interpretatio. 1430.2 Iuliani
pore à militibus repeti poſsit. 1 19.b
196,b

INDEX.
Iuliani Imp. apoſtatæ aſtutia in Chriſtianos, quos Gali- Iqdos vocabat. 1172. b.& eius argumentum ſpoliandæ eccleſiæ Chriſtiane. 1358. a lulius Cæſar longo ante luſtinianum tempore Digeſta ſeu Pandectas concinnare decreuerat. 1. b
Iura publica an tollantur cap. diminutione. 162. b.&
163.2. Iuramentum illicitum, quod& blaſphemia dicitur. Iuramentum epiſcoporum huius ſæculi. 277.a luramentum Neronis, Alexandti& Demoſthenis. Iurandi neceſsiras quibus ex cauſis remittatur, ex præ-
torij edicti ſententia. 273.a.& b
Item quibus ex cauſis non debeat iuſiurandum dela-
tum referrii. 274:2
Item ſi actor nihil omnino probauerit, an nihilomi-
nus cogatur reus iurare aut ſoluere. 174. a
Iurandi varia ratio. 276. b Iurandi formulæ quæ& cut ſeruandæ. 57.b Turandum eſt ſtatim vt delata eſt conditio,& ante re-
uocationem.“ 277.5b Iurandum non eſſe niſi deferatur iuſiurandum,& quis deferre poſsit. 42762.& b5 Iurans per Mahumetem, religionem eam probare vi- detur. 2772
lurantes olim per principum genium, ſi peierarent, gra-
nipen⸗ afficiebantur,& tanquam maieſtatis rei ha- bebanrtur. 6 8. 1169.a Iurantes cur manum in cælum tollant. 277.2
1
jurare qui cogitur, an debeat ad iudicium iuraturus ad- Iurare aut ſoluere cogendus is eſt, cui iuſiurandum de- ferrur ex prætoris edicko.
*
Iurare, inquit F. Quintil. niſi vbi neceſſe eſt; graui viro parum conuenit. 271. b
Iurare corporaliter quid fit. 171.b
Iurare per Dei membra, aut capillos& cætera an lici- um ſit. 1177. b Iureconfulti aliquando res ad Medicinam pertinentes rractant.“ 1039.a Iureconſultorum veterum mos in reſpondendo de iure, cognitu neceſſarius. 1421.b.& 1422,a Iureconſultum eſſe quid ſit.. b Iure communi qui rectè vtatur. 135,2 Iure quod quiſque in alterum ſtatuerit, eodem ipſe vratur. b 3a.b Iureiurando nullum vinculum arctius eſt ad fidem ad- ſtringendan. 272.2 Quando ſeruandum ſit. ſbia. Iureiurando au tollatur obligatio. 1214.2 Iuridici officium quale..b Iuris& facti quæſtiones,& explicatus Vlpiani locus c. 79.de iudiciis. 1398. b Turis quædam genera conſuetudine certa facta ſunt,& quæ ſint. b 33.,2
— Iuris præcepta quæ ſint. 3. b ſbid.
Iuris fundamenta ac elementa quæ ſint. 3. a. Et eius va-
Iuris publici& priuati definitio.
.**
ria ſignificatio ac definirio. ibid. Iuri operam dare quid fit. ſihid. Iuris varia ſignificatioW. 146.a
Iuris diuiſio in primarium& fecundarium. 4. b. eius
origo. z-a. Iuris ciuilis deſcriptio. F.a Iuris docendi munus quale ſit hodie. 1487.2 Iuris executio non haber iniuriam, quomodo intelli- gendum. 106. b Iuris ciuilis cum cæteris arribus communio. 1061. a. x b b b
Iuriſdictio quid ſit, quid q́ue imperium tam merũ quàm
v
272:à Iurare per nomen Dei præceptum eſt, per Euangelia- autem more recepto- 1 277.2 b.Eios effectus. 1s Iuſiurandum cum defertur aduerſario, quo pacto præ-
““
miſtum. 1404.5b Iuriſdictio an prorogari poſsit. 219.b.& 220. a. Iuriſdictio quid. 27. a. Et cur iuriſdictionis titulus aliter in Pandectis, quàm in Codice Iuſtiniani inſcribatur. 28.2:Eius daplex definitio. 28. b. Et in quo verſetur. 32. b Iuriſdictionis& notionis diſcrimen. 3z4 b Iuriſdictiones ſunt patrimoniales moribus noſtris. 223.b Iuriſiurandi forma veterũ qualis erat ex Polybio. 1154. b Iariſiurandi vis. 1167. Iuriſiurandi vtilitas. k. 277 2
Iuriſiurandi effectus. 1165.& 1167. a
Iurifiurandi conditio quæ improbatur..
Iuriſiurandi exceptio quibus ex cauſis ceſſet. 1161. b Iuriſiurandi remiſsio. 25782 Iuriſi urandi exceprio cui competat. 3.. 278.5b
Iuriſiurandi variorum effectaũ breuis enumeratio. 283.
a.& b e Iuriſconſultus quis dicendus. 39.5b
Iuriſconſulti munus ex Ariſtotele. 8. a.& b
Iuriſconſ. veterum labor circa verborum proprietatem. 64.2 Iuriſprudentia quid ſit ex vlpiano. 1061.a
Iuſiurandum ſeruare, magnum eſt probitatis argumen-
tum. b 1169.b Iuſiurandum quando corporaliter præſtetur. 125. b Iuſiurandum an deferri poſsir in cauſa criminali. 1174.5
Er an liceat accuſarori iuſiurandum reo deferre.
115. a4
Item quanido adhibendum ſit. ibid b.& 1156. b Iuſiurandum reuocabile. 282. b.& de iureiurando quod
Xiudice defertur in dubiis cauſis. 282.b Iuſiurandum quando non maiorem habeat vim quàm ſmplex cautiiooc.
Et à quo detur iuriſiurandi relaxatio ſeu diſpẽſatio. 1264a4“ Iuſiurandum in litem à quo,& cui deferatur. 1172.a.&
1173.a
tor aut iudex ſe gerere debeant. 272. b Iufiurandum in litem qvid ſit. 1169.b
Iufiurandum quid,& quotupler ſit. 271.a. Et eius finis.
271.b.& 27 2. a Iuſiurandum non deferri ob ſemiplenam probationé, contra receptam opinionem. 192.b.& 1430.b Iufiurandum ad lites fiaiendas, ſimile eſt tranſactioni X rei iudicat./ 281. b Iureiurando cauſa deciſa an retractanda prætextu per- iurij,& quid de cauſa teſtamenti. 282.a Iuſiurandum illicitum. b 3 1177. b Iuſiurandum quid fit. 1110. a. Et iuriſiurandi religionis efficacia ex Tullio Cic. ibid. b. Eius diuſio. 1151. a. b Superſtirio nonnullorũ iurare minimè volétiũ. 1152. a
Qui conueniri non poteſt, an iurare cogi poſsit.
ibid. Iuriſiurandi forma captiòſa recuſanda. ibid. b Iuſiurandum in locum litis conteſtatę ſuccedit. 224.a Iafiumandum an maiorem vim habeat quàm pactum.
1162.4 Ius quid ſit& iuriſprudentia. b b 3. a Ius naturale, gentium,& ciuile. 4 a Ius ciuile cur æmulari natura dicatur. 55.a Ius gentium quid amplectatur,& quàm latè pateat. 4. b.
& 5.a
Ius niturate an& cur diuinum dici debeat. 326. a Ius dominij quid ſir 1717. b Ius certum quid ſit. 113.a lus abſque interpreratione an poſsit conſiſtere. 2. b.
ad fin. Ius quid ſit. 3. a.& eius varia fignificatio. ibid. Ius omne gentium ciuile eſt non contrdàä. 49· b Ius facere qui poſsint. b 6. b Ius trium liberorum quid ſit. 1397:a lus gentium quandoque pro iure naturali accipitur.
1216. b 35
“
4e“
126.4
————õ————— EAA.— Ga„ 4

INDE X.
Ius quibus ex partibus conſtet, ex Cicerone, ſ7. b.& 58. a
Ius naturæ quid ſit. 58.a Ius, ars boni& æqui. 109.a lus gentium quid ſit. 8 812. b Ius accreſcendi an tranſeat in ſucceſſorem. 1455.a Ius accreſcendi an ceſſet ob tranſmiſsionem hæredita-
tis. 1461.2
Et an ob ſucceſsionem edicti prætorij, quod ſueceſ-
ſorium dicitur, ius accreſcendi ceſſet. ibid. b
Ius accreſcendi an ſit, cùm iure prætorio excluſus eſt is, cui duplici iure ſucceſsio defertur. 1471.a
lus accreſcendi an ſit in legato alimentorum:& an pro-
hibitio teſtatoris ius accreſcendi impediat. 1459:·b. & ſeq.. b Ius accreſcendi ab inteſtato an competat in ſucceſsione
ah inteſtato.,— 1478.a Ius accreſcendi an inter eos ſit, qui omnino ſunt con- iuncti. 1447.2 Etan inter dominos tanquam coniunctos, cum ſer- uo communi legatur. 1 ibid. b Ius accreſcendi an inter eos ſit, qui ſuccedunt ab inte- ſtato,& an in liberorum Falcidia. 1448.2 Et an in contractibus ſit ius accreſcendi. ibid. b Ius non decreſcendi,& an coniuncti ab initio partes, an ſolidum potius habeant. 1446.b lus dicens quis dicatur, 40. P.& pœna non ohtempe- rantis ei, ac cauſa huius actionis. 40.b. Item cui& contra quem detur hæc actio. 41.a Et quid veniat in hoc iudicium. ibid. a luſtinianus quos vocet anteceſſores. 392·2 Iuſtinianus an rectè damnauerit mulierem quæ vnde- cimo menſe pepererat poſt mortem mariti ſui, 471.2 Iuſtinianus Chriſtianum vbique ſe profitetur. 337.b
Iuſtinianus Græcè ſcripſit, 1199.a Iuſtiniani Imper. varia nomina exponuntur. 1.a luſtitiæ& Iuriſprudentiæ definitio. 3. a Iuſtum apud Iureconſ. pro legitimo accipitur, 641.a 1.
1 Abeonis ingenium ex Duareno. 78. b
Labor ſtultus eſt ineptiarum. 320.a Lampadis ſimilitudo ex Chryſoſtomo. 1135 Landtgrauij genealogia. 1508. b
Landtgrauij Heſsiæ çaprtiui cauſa à Duareno defenſa. 167.a,& b. Lapides an creſcant 353, b,& an in fructu ſint. ibid.
Lapidis cædendi aut eximendi ſeruitus. 4 26). a Latrones Iſauri qui fint. 1423.a.& ſeq. Lecticarij qui ſint. 6/. b Legari quæ poſsint. 6 66. b.& an legatum valeat iure poſtliminij. ibid. Legari quibus modis poſsit. 637. b.& 677. b Legata quæ diuiſionem non recipiunt. 738.a Legata quæ conſeruentur. 770.a & quibus perſonis conſeruentur. ibid.
Legata& fideicommiſſa,& differentia eorum ſublata à
luſtiniano. 1419. b Legati cur Romæ conueniri non poſsintꝗ. 1153. b Legati munus. 25.a.& b Legato an noceant auguſtiæ temporis. 676.a Legatorum verba cinilia quæ fſint. 637. a
Etan Græcè legara fiant. ſibicdl. Legatorum priuilegia magna. 220. b.& 224.a Legatorum modus quis conſtituendus. 735. b
Legatum& legare quid ſit. 636. a. b. Quid à fideicom-
miſſo differat. Legatus Rom. pontificis& cius authoritas. 1565. a Lex quæ matrimonium clericis interdicit. 1176, a.& cur
lata fuit. ibid. b
Lex omnis ſcripta ad bonum& æquum redigenda eſt.
3. a Lex, Produci 23. explicata. 1268. b Lex bona, qua norma à mala diſtinguatur. 54.b
Lex commiſſoria, pactum vel conuentio dicitur,& an ineptè dicatur pactum legis commiſſoriæ vt barbari
ibid.& 637.a.& b.& 638.a. b
legis Eum qui 13.explicatio.
vocare ſolent. 1365,a Lex committitur, vt ſtipulatio committitur, cum ad uer-
ſus ſtipulationem aliquid factum eſt. ibid. b Ler an conſuetudine abrogari poſsit. 10.„ Lex Frater à fratre. explicata. 1220.a Lex vera quæ dicatur. 7.2 Lex in ſententiis non in verbis conſiſtit. 8,4 Lex lulia, lex iudiciaria vocatur. 210. b.& 21 1.
Lex conſilio minorum, velut parum firmo in omnibus
reſiſtit. 109.a Lex Lectoria de curatore dando adultis. ibid. Lex ius ipſum dicitur emphaticè. 756.a Lex odioſa eſt qua hæreditas aufertur indigno,& hiſco
vindicatur. 145. b
Lex lectoria.., 335. b.& 136.2 Lex an legi contraria ipſo iure, ex F„Quintiliano. 114. b.
Et quando vna alteri cedere debeat. ibid. Lex Gallica, Le mort ſaiſit le vif. 1093. 5b
Legis Gallus, explicatio. 467.a.& 468. a& b.& 478. b
Legis Velleæ duo præcipua capita. 470. a.& b. corum
interpretatio. ibid.& ſeq.
Legis 9. Furioſo. explicatio. 898.a Legis Si quis iuraſſet intellectus. 12 4.a Legis Lecta, explicatio. b 1187,a Legis Eius qui in prouincia. enodatio. 1182. b Legis Si ob turpem cauſam. enodatio. 1207.a Legis Vrbana. explicatio. 121I. b Legis 16. Diuus Pius aucupibus. explicatio. 261. b Legis Si quis id quod. 7. explicatio. 35-a Legis Iubere. explicatio. 3; 4 Legis more. ſ. explanatio. 4 4.2 Legisi2. aliis 13. Quidam Hiberus nomine,&c. explica- tio. 256. à Legis Qui ſingularia. cum lege Qui negotia, concilia- tio. 4 1177.à
Legis diles. 15. f. de ædil. edicto. explicatio. 1197.a Itẽ legis Si Calendis. ff. de re iudic, explicatio. 1197.a Et legis cum quibus. de obligat.& action. ibid.
Legis Si familia. explicatio, 36.a Legis Qui iuriſdictioni. 10. elucidatio. 36.b Legis Imperium. enodatio. 31. b.& 32.a Legis 26. Si filius hæres. 4833.b legis in cauſæ z.§. Pomponius. ff. de minoribus. ex- plicatio. 120. b
legis 14. Si ita ſit adſcriptum. declaratio. 679. b. Et legis
18 Et quidem. b W b 684. b Item legis1 9.Legata inuriliter. 4 685.2 legis Iuliæ quot præcipua capita. 118.2
legis 1.&z. C, Si vnus ex pluribus appella. intellectus. 122,& ibid. cenſura Duareni in doctores ſubtlles.
legis poſt diem, de leg. commifſo. explicatio. 128.a
legis properandum.§. vlt. C. de judi. explanatio. 121. a4 legis interpretatio ad quos ſpectet. 211. a.& quibus opus ſit adiumentis. ibid. legis 5. Via, iter, actus&c. explicatio. 20. a legis 6. Ad certam partem fundi ſeruitus&c. declaratio. 250. b. legis 7. vt pomum decerpere liceat, enodatio. 2ſI. a legis nomé apud vereres Græcos nõ cognitũ quidé: ex Ioſepho& Homero.. b.& à quibus conditæ ſunt le-
ges. ibid. Legis diffinitio. 6.a legis Cum te in Gallia. explanatio, I191. b. Et legis Ma- tux. 1192. a
legis 8. Ius cloacæ immittendæ ſeruitus eſt. explicatio. 251.5. Legis 9. Si cui ſimpliciter. explicatio. 251. b
legis 12. Si mihi& tibi. enodatio. 674.·a legis Eleganter. explicatio. b 1211. b legis Si cxtoto explicatio. 651. b legis Siidem. explicatio. 37,A legis Magiſtraribus. 12. declatatio. 37. b
3 7. leg. Eſt receptum. l. Si per errorem. l. Solet Praror. j Si Conuenerit. l. Cum quædam. explicatio. 38.a. b.& 39. a leg is 19. Sciendum. explicatio..-. 801. b
legis

legra inutlliter. pexcipua capia. rnus ex pluridus appebn enſura Duareni in dotm e lex-commiſſo. cx plian am. K.ele. C.de indi. exfas
2
legis Si me& Titium, explicatio.
liberorum diuiſio. b liberorum qui iam nati ſunt, inſtitutio 4zz
lbertas quid.
1INDE X.
Legis ſi certis annis. de pactis, cum lege, Cùm de in rem
verſo.ff. de vſuris.coneiliatio-. 15336.a
legis proprium ſeu vireus quid ſit. 6. b
legis Generaliter. ff. de excep. explicatio. 1259.a legis Siex pretio explicatio.
legis Corneliæ de falſis explicatio. 8 legis Centum Capuæ.& legis, Quæro. 1.locati. conci-
liatic.— 4. 2 leg'ſlatoris ſtudtum pro minuendis litibus. 67.& quis ſdoneus ad leges ferendas, ex Ariſtotele. ibid. ltem ſophiſtarum reiectio& confutatio. 68.a4 1191.a Item legis cum fundus.§. ſeruum tuum. ibid.
legis interpretatio ad quem ſpectet.„. b
legis, Vſuræ. o. C. eo.: xplicariov. 1339.a
legem breuem& ſine prologo eſſe debere. 6.b
legem quis condere poßit. 6. b legem legi cedere quid ſit. s-a lege Khodia cautum ne qyuid ex naufragio diriperetur. 1299. b.& noſtris legibus. 1300.a lege Licinia quid caueatur.— lege commiſſoria fundus emptus quando dicatur. 127.a lege Manilia quid cauebatur. 5 35. b lege caueri quid fit. ih leges& conſtitutiones generales quid differant à re-
ſcriptis Imperatorum. 1.b
leges quæ optimæ vtiliſsimæq́ue dicantur, ex Iſocratis
ſententia. 8979.b leges quas optimas eſſe reſpondit Solon Athemenſi- ees le relpo
& à quibus ſint edic. 6.b leges ſctibi cœperunt, vbi regum pertæſum eſt. ſ. b. ibid. eſt legum pro regum& reg. pro leg. leges an ſint Dei ordinatio. 325.b Legam condendarum mos apud veteres. 6. a legum mutatione publicus ſtarus perturbatur, veluti vi-
caus ratio mutata nocet valetudinij. I11. b legum omnium quis finis fit. 4a.b legibus qui teneantur. b ·7 a legiſlatoris optimi ſcopus. sz.b lenocini m maritian mulierem excuſet. 383. a leones in Africa cur crucifixi, ex Plinio. 11118. b leonina pelle deficiente, vulpina aſſumenda eſt, ex Ly-
ſandro Imper. ö“ 56. b leonina ſocietas quid ſit. 1355.a
Lettres de relief, quid ſit. 21l2,b
Lettres d eſtat, quid ſirt.— 215. b Lettres ciuiles, quid ſit. 218.a libellorum vius apud antiquos. 132 b libellus Curiæ Pariſienſis ad Ludouicum vndecimum Franc. Regem de miſerabili eccleſiæ confuſione&c. H4. liberationnum modi plures. 1038.2. b liberi quibus competit querela inoffic. teſta. 233.a b liberi, etiam egeſtatis tempore, an vendi à parentibus possint. 1362. b 13.a
12.b 660. b
libertas non recipit æſtimationem.
bertatem exercentes in alios, damus, vel perdituri,&
totum permittimus accipientium arbitrio. 1044.2 libertarẽ pretio védere, abiecti eſt animi& ſeruile. 156. a libertate nihil fauorabilius. 8 11. a Lbitinarij qui dicantur. 104 a Liboniani fenatuſconſulti interpretatio. 1112. b liquidò iurare quid ſit. 1377,a lis quando dicatur conteſtata. 20 1 b lis conteſtata quando dicatur in foro Franciæ. 1260.a lis ſi alicuius dolo pereat quid ſer. 2 1. a litis initium quid fit. 122 1.b
b 1179.4 legis Iuliæ reperundarum explicatio. I15.a IIII.b.& 1112,a
18z. b
10.bh leges 1a. tabularum fontem omniss iuris Liuius appellat.
7
2
locus Pauli de permiſtione coniunctorum illuſtratus.
4
b Masas ars legibus noſtris damnatur.
3
litis dubius engcepourus..j 74 4
8 1 4 5 5 “ 4 3 4 ““ r“““
litem conteſtando qnafi contrahitur. 94 2 litem æſtimare quid ſic, ex Cicerone. 1169.b lites innumeræ ex iure priuato- 442 lites omnes ſeu ciuiles, ſeu criminales, vltra triennium an debcant protelari.. b lites ſocietatem humanam turbanct. 7.2 litium ſiniendatum fauore an parendum ſit& ſtandum iniquæ ſententiæ. 196.a.& b Iitigarores qui ſim. 1209. b litigioſam rem emens ſciens, à quocunque eam deinde petat, exceptione ſubmouetur. 9;t.a.& quomodo res fiat litigioſa-“ i1bid. literæ in forma requeſtæ quid ſint hodie,& contra quos impetrentur. 124.2 literæ Regiæ duplices. 1122.2 literæ iuſtitiæ, quid à literis gratiæ differant. 129. b literas proferte, Latinius eſt quàm producere. 48.a literas neſcire quid apud veteres iuris authores. 1377. b 1600. a 1024. b locus Martiani explicatus aliter quàm A cæteris. 1380 a locus item Calliſtrati perquam obſcurus explanatus.
Liturgia quid ſit. Loca quæ fruſtra quis ſciens emit.
locus certus in contractu vel in teſtamento an neceſſa- riò exprimi debeet. 1237 a Et quid iuris ſi locus adiiciatur ſimpliciter. ibid. Et quid ſi plura loca diſiunctim adiect ſint, vel con- iunctim. 1239.a. b.& 1240 a. b locus communis de oligatione contrahenda. 1279:,a locus Pauli enucleatus cap. 1ſ. de ſer. vrba. præd. 1392a. Locrorum lex ex Demoſtene. I.. b Longobardorum lex de monomachia. 1233,a
Lucretij diftichon de apum in floribus libandis pruden-
tia. 3 1487.b Ludouici 12, conſtitutio derogans conſtitutioni Caroli guintt. 184.a Ludouici Regis ſanctiſſ. pia& catholica cura, vigilan- tia& conatus pro liberrate eccleſiæ vindicanda. Re- rinuſtque ſemper ius inueſtiturarum: in quarum lo- cum ſucceſſerunt Regalia. 1615. b 1110.b VI Magiſter in quaque re quis ſit- 1296.a Magiſtratus quis dicatur. 17. b Magiſtratus officium in dando tutore. 393.2 Magiſtratus quando iniuriarũ nomine teneantur. 100. b Magiſtratus in quo loco iudicare debeant. 194.a Magiſtratus officium quod in iure reddendo conſiſtit. 30. a.& b.& 33,2 Magiſtratus cur ſuis ius dicere non poſsit. 36. b Magiſtratibus municipalibus ancompetant quæ impe- rij ſunt. 1§7. b. Et qui magiſtratus ius in integrum re- ſtituendi habent.. ibid. Maieſtas quid ſit,& quis maieſtatem lædere dicatur:& quæ ſint cauſæ huius actionis. Item pœna legis Iul. maieſt. 110ſ. a. b Maior vt reſtiruatur quæ fint ſpectanda4, 1067. b Malè docet qui omnia docet. 15 Malitia ſupplet ætatem, ſicut& prudenta. Mancipare quid ſit. 158,5 Mancipatio, quædam venditionis ſimilitudo cur dica- tur. 161. b.& quid mancipare. ibid. Et vnde originem habuit hic mancipandi ritus. ibid.& 162.a.& b Mancipes qui ſint. 307.b Mandatum ſicut mutuo conſenſu contrahitur, ita eriam mutuo conſenſu contrario diſſolnitur. 1356. b Mandatum à depoſito quid differat. 1178.a.& b Mandatum quid fit. 130. b.& 351.a Cauſæ actionis contrariæ mandati. 134 a Manumiſsionis cauſa donatio an valeat inter coniuges. 572 B B. 2
.““ 4*
——ſſſſſſ

Margaritorum linea quid.. maritus, parẽs, patronus, cur inutiliter paciſcuntur. 363.b
medici cur olim Phyſici dicebantur.
INDENX.
Manus compreſsio an poſsit vim teſtamenti habere,&
an vox requiratur. 5 4²z. b manus mortuæ homines qui ſint apud Gallos. 248 b marca pro libra apud nos. 1196. b Mateſcallorum præfecti ad quid inſtituti. 206.a
mares caſtrantes qua pœna digni,& ſuper hoc vide cõ- ſtitutionem luſtiniani. ILrIO.A Margaritæ ducis Biturig. dotes eximiæ, ac in literis eru-
Aitio,& ſtudium in ornanda ſchola iuriſprudentiæ.
1489. 459 741. b
maritus ſi non vlciſcatur matrem vxoris ſuæ ab alio in-
terfectæ, dotem ei tanquam indigno, ablatam vindi-
cat fiſcus. 358.a maritus vel vxor ſi conſtante metrimonio fu rere cœpe-
rit, quid faciendum. 369.a Marchio quid ſit& Marchia. 1502.a marmor in Italia an creſcat. 353.b
Martinus quintus pontifex declaratur, reiectis aliis tri-
bus Rom. pontificibus. b 1589. b maſculinum vbi concipiat fœmininum. 1242. maſculorum ſucceſsio in feudis. 1711. b.& ſeq.
mater an liberos ſuos habeat in poteſtate. 228.a.& 229. per totum.“ mater an excludatur ab hæreditate, ſi filio minori non curauerit dari tutorem. 137.a mater quibus caſibus excuſatur, ſi filio etiam impuberi tutorem non petierit. 39 8. b Mathematica quas artes comprehendat. 1110. b Mathias à quibus fuit electus in Iudæ vicem. 1614.b mattimonium ſi culpa vxoris diſſoluatur ea dotem a- mittit.. 379. b matrimonium quid à concubinatu differat. 322. b. Et an inter abſentes poſsit contrahi. 324-a matrimonium quibus modis ſoluitur,& fiat diuortium. 337:·à,& b matrimonium iuſto metu factum an ſit fimmum. 100.a matrimonio qui verè coniungantur,& licitè ſancteque.
325· b
mediocritas aurea,& modus facultatum neceſſarius. 156 1. a Medidasuee ſeu prodoctura quid ſit. 191. b mendicitas in valentibus& otiolis an toleranda,& fur- ti ſpeciem habeat. 1557·a mentiri quid à mendacium dicere, differat. 284.a mercatorum rationes. 1262.a.& b.& argentariorum. ibid. b 1 mercedem rei locatæ vſuram non eſſe. 133 4 a mercedes habitationum an fructus dicantur. 312.a meretrix an poſsit exigere quod illi ob explendam libi- dinem eſt promiſſum. 1207.a merum imperium qguid,& quibus competat. 32.a.& b metalla an renaſca ntur& creſcant. 353. b metus quis requiratur ad reſcindendam trã ſactionẽ. 83. a In edicto quod metus cauſa duo valde notanda& quæ ſint. b 102.a In actionem quod metus cauſa, quid veniat,& quid petatur:& quo pacto iudex in hac actione ſe gerere debeat. 102.a.& b metus quid ex Cicerone. 116 4. b metu quid fieri dicatur, vt eius nomine reſtitutio tribua- tur. 99. b. Et an metus infamiæ ſit idoneus ad reſtit.
obtinendam. ibid. meum quid propriè dicatur. 1210,a Michaelis Hoſpitalis elogium. 1484.a
miles an propter abſentiam reſtituatur in integrum.
174:. miles quid ſit& quæ militis propria. 1τ8.a.& b. Et quid
à pagano differat.—* ibid. Militis fauore ſingularia quædam introducta. 1182.4a milites honorarij& eorum priuilegia. 768. b milites imaginarij. ibid.
minor cur veniam ætatis petat,& quid ex hac impetra-
1772
—. 404. minor an reſtituatur contra fiſcũ& aduerſus dolũ. 139. b
milites an formam& ſolennitatem requiſitas in teſta- mento obſeruare teſtando debeant. Et quid de pro- cincto teſtamento. 590.a Eorum priuilegia. ibid. b.& 571.a militum priuilegium. 215. b militum pactum ad prælium pergentium, quale ſit. 31. b militum delicta capitalia. 571.a Item priuilegia reſpicientia perſonam capientis ex
teſtamento militis. 772.b Et de quibus rebus poſsit miles teſtari,& quomodo teſtari poſsit. 773. b
Et quæ priuilegia ad teſtamentum pertineant. 576.a Etan in militis teſtamento Falcidia locum habcat. 77*· b b 1 miniſtri eccleſiæ qui clerici non ſunt. 172. b miniſtrorum eccleſiæ gradus. 1549. b.& 1770,a miniſtros Eccleſiæ eligendi forma tam vetus quàm no- ua:& quid inter beneficia collatiua& electiua dicta interſit. 1579,a
miniſtros ordinandi,& beneficia conferendi ius, quod
tanquam caducum ad ſuperiorem antiſtitem deuol-
uitur. 184.a minor cum damno alterius non deberlocupletior fieri.
158. b b M
minor quibus modis neceſſariò debet probare ſuam
minoritatem.
171. b
tione conſequatur. 172. b.& 173. a. b minor ſi ſe maiorem dixerit. 150. b.& 171.a minor an poſt veniam ætatis impetratam poſsit bona
ſua alienare, eſſe in iudicio,& in iudicium deducere.
153. b
Item an dicatur eſſe legitimæ ætatis. 154,2 minor, denegata ei ſemel reſtitutione, non reſtituitur.
152. b. Et an tempora appellationis minori currant.
ibid. a b b 4 minor an reſtituatur aduerſus vſucapionem. 138. b minor 25. annis& qui nondum rationis eſt firmæ, ſi ali-
quid geſſerit, æquum eſt vt in priſtinum ſtatum re-
ponatur..
comprobauerit quid fiet. 174.a.& 175.a.& b minor quoties in diuiſione vel tranſactionc circunſcri- bitur, an poſsit reſtitui. 132.a minor qui non ſit, ex Vlpiano. 110.2
minor maior factus, ſi alienationem factam ſine decre-
to, per quinque annos nõ retractauerir, quid fiet. 155. b
minor ſi dolo ſit circunſcriptus, exceptio rei eſt. 118. Sed
ſi in re ſit circunſcriprus ſine dolo aduerſarij, puta lubrico ætatis, datur ei exce ptio,&c. 118.2 minor 25. annis ſi res quaſdam dedit propter nuptias ſponſæ ſuæ, accedente tutoris præſentis authoritate, an poſsit reſtitui aduerſus donationem. 129.·aA
minor vt reſtituatur, multa requiruntur. 112. b. Et quid
ſit minorem captum eſſe. ibid.
minor an contra minorem beneficio ætatis reſtituatur
in integrum. 114-2 minor condemnatus à ſupremo magiſtratu, à quo ap- pellare non licet, an poſsit reſtitui in integrum. 124. a minor 25. annis an mereatur in integrum reſtitui in de- lictis atrocioribus. 136.a.& b minor an aduerſus libertatem reſtituatur. 1z1.2 minor ſi procuratorem det,& procurator in negorio decipiatur contrahendo, an minor poſsit reſtitui. 120 minor an aduerſus mutui obligationem ex edicto reſti- tuatur. 141.a. Item ſi minor egenti viro dedit pecu- niam mutuo acceptam&c. ibid. minor an reſtituatur aduerſus pignorũ véẽditioné. 126. b minor quando ex facto tutoris agere vel conueniti poſ-
ſit. b
minor ſi velit manumitrtece, quæ requirantur. 131.a minor cum perſequitur quod ſua intereſt, an tunc ei ſubueniri poſsit. 2 137. b
minor
minor ſi in contrahendo ſit captus,& maior factus id

1NDEX.
Minor ſi inconſulta ætatis facilitate actionem ſibi com- petentem amiſerit, prætoris eſt actionem reſtituere, &c. I IV. 111.b
Minor conueniebatur actione legis Aquiliæ,& quare.
137.2 8 minor 25. annis quid à prodigo differat. 1071.a
minor ſi ſe abſtineat ab hæreditate, quid fier. 143.a Item ſi ſe immiſceat hæreditati& obligerur, anne ceſſaria ei ſit reſtitutio ſi captus ſit. 143.2 minor non reſtiruitur, ſi ſolennibus ſubhaſtationibus ſit facta venditio bona fide. 4o0. b Item ſi quis negotium cum minore geſſerit, an reſti- tutio habeat locum. 140.b.&. 142:a minor an reſtituatur in integrum aduerſus delationem iuriſiurandi. biiSE i21n 113 21271 319 14 2252 ·b minor vt reſtituatur quæ maximè requirantur„idem& in maiore. 168. b minori nec filiofa. tutum eſt credere pecuniam. 142· b-& nihil magis aduerſatur vtilitati publicæ. minori quando denegetur in integrum reſtitutio. 148. b. & 149-a. b. I rhSe AS is m i minori ſeruo ſuccurri nulla cauſa ſuadet. 146.a minori an ignoſcatur, ſi deſtiterit ab accuſatione, non impetrata abolitione. 1338,a minori quando beneficio ætatis ſuccurcitur aduerſus fiſcu.. 140.b minori vtilius eſt ius integrum ſemper habere, quàm reſtitui in integrum. 1.. 147 ,2 Si quid cum minore geratur ſine tutore& curatore, ic nullum eſſe. 6-b. minorum pecuniæ cur olim in ædem ſacram depone- ibantur. 14.2 minoribus integra ipſa cauſa ſeruatur, vt nihil opus fit reſtitutione. 1 45.b miſsio in poſſeſsionem quid fit. 937-.b Cauſæ in poſſeſsionem miſsionis. b 938.a Monachus an natufaliter obligcrur. 1217. b. Et an velle & nolle habeat. ſibig. monaſteria, monachi, eorum ſtatus, conuerſatio,& in- ſtitutum. mora eſt cauſa præſtationis vſurarum. morbi corporis qui hominem incapacem miniſterij be- neficiſ que reddunt.ʒ mores quo iure boni dicantur& commendentur. 362.2
mortuus non tantùm iura, ſed& poſſeſsiònem transfert
Le mort ſaiſit le vif. 176. a
Moſaica lege pontifex virginem ſolùm ducere poterat.
1777 bh Moſes ſapientia& literis f gyptiorum eruditus. 1772· b Mulier vt intercedere poſsit, quæ requirantur,& vt iu-
uari poſsit S. C. Velleiano. 1320 b mulier& nauis à Plauto negotium vocantur. 1776 b mulier an teſtis in iudicio poſsit adhiberi. 126 9. b mulier quæ ſoluto matrimonio alij nupſit, dotem nihi-
lominus ſuam petere poreſt. 377,a. Et an maritus, ſo- luto matrimonio, dotem vxori reddere cogatur. ibid. mulier an in iudicio poſsit eſſe teſtis. 318.a mulier forum mariti ſequitur. 223.a mulier an renunciare poſsit iuri ſuo. mulier quæ poſt diuortium iterum nubit, an dotem ma-
rito renouare debeat. 8 365.b mulier an alienam obligationem in ſe transferre polsit.
1319. b.“ mulieris medicamentis partum abigentis ſupplicium.
1110.a b mulieris damnatæ qua ratione publicentur bona. 1120.b mulierum leuitas& confilij infrmitas. 1318. b mulieribus cur poſtulare prohibitum,& vnde huius
edicti cauſa.
mulcta quid,& quid 1 pœna differat. 40.b
multa accipiuntur& retinentur honeſtè, quæ tamen ho-
neſtè non petuntar. 1207.a muncris ſui fines excedere in bello maximè vitioſurmn fuit.„ 66.b
ä
.. 3 —
municipalia miniſteria, qui Sergentes dicuntur.
mutui obligatio vt fiat, quæ requirantur.
142.˖b
173-4a 1336.4
1574:4
1324·-b
nominationis
87.a
Er ſuper hoc vide exemplum Hoſtilij Manciniz qui cum Namantinis fœdus percuſsit&c. 1b24. 165- b munificum& im mune quid differant. 803.,b mutarè ſtatum quis dicatur,& quid ſit ſtatus murxatio. 160. b.& 161.2.& b mutuus conienſus in ſtipulatione requiritur. 217.a.& b 1176.a mutuò quæ extrinſecus accedunt. 1185 a mutuum damus recepturi non eandem ſpeciem 1176. a
mutuum quicd ſit,& quomodo contrabatur. 1173: b&
queæ in mutuo contrahendo tequirantur. 1174. b mutuum cum quibus perſonis cõtrahitur. 1180..& ſeq. Et qui contrahere mutnum prohibeantur. 1184. b mutuum qui accepit, an liberetur caſu fortuito. 11 93.b mutuum an ex poſtfacto conualeſcat. 11 Item quomodo dicatur conualeſcere conſumptione. ibid. Et vſucapione. 180-.a, Et an mutuum confirme- tur ſtipulatione. ſbhic. XTAturale vitium eſt negligi, quod cõmuniter poſ- 1N ſidetur. ibid. Natus qui verè dicatur. 463. a.& an abortus vxoris te- ſtamentum rumpat. ibid. Nautæ vt cynoſuram reſpiciunt vt dirigantur, ita ciui- lis omnis cõſtitutio naturam ducẽ ſpectare debet. 5,à Nautæ appellatione qui contineantur. Nautica pecunia quid ſit. b
b 1340⸗ b Naurica vocabula.
199. b
Naues an contineantur obligatione pignoris. 1292. b
1179.· b
199. b
2
Nauis leuandæ cauſa, iacta in mare an fiant occupantis,
xK an furti tencatur ſurripiens. Naufragium an caſus fortuitus dicatur. Negans ſe debere, cùm ſe debere ſcripſerit, non auditur. 1262„„bh“ Negationes quænam probari poſsint. 1217.2 Negotia plura ſunt quàm vocabula. 251. b Negotiorum geſtorum actio cui& contra quem datur. 95· a.& velit. 1 Eſt etiam hæc actio bonæfidei. b 396.2 negotiũ alienũ nemo inuitus ſuſcipere cogendus. 89. b negotium quid ſit.* 1371. 2 nemo prudens punit, quia peccatum eſt, ſed ne pecce tur. ex Seneca. 1118. b neminem ſine accuſatione damnandum eſſe, an verum b ſit. b 13 94:b.& ſeq. Nero cur cupiebat neſcire 1377. b
1300, 2
ibid.
literas.
Nero& pleriq; Imperatores cur hoſtes à Senatu decla-
rati. 161.a Neronis iurandi mos per Druſillam. 1157. b Neruæ Imperatoris lex de non ducenda ſorore in vxo-
rem, ante cuius tempora moribus id potius teceptũ
erat, quàm certo iure.— 327 b nemo mortalium omnibus horis ſapit. 1059.a Nili inundatio in gypto vtiliſsima. 860.a nomen vendi quid dicatur. 123 4.2 nomina voluntatem dicentis demonſtrant. 644:2 nomina quid ſint,& an in pignus dari poſsint. 1286.2 nominatio regia in ordinandis anriſtitibus:& quales regis candidatos eſſe oporreat. 1§91.2& b
1592-A
ibid.
ibid. b
& apud quos
accurata commentatio-
Et quis nominare poſsit.
Quis item nominati poſsit.
Et quomodo concipienda nominatio,
nominare oporteat. 1§93.a. b
Effectus nominationis. 8 1594 ,a
nominationis ac præſentationis ius quale ſit. 1583 a. b nominatores qui ſint. 414,2 nominis emptione an dontniũ tranſeat ad emptorem.
1369· b 8
notæ veterum quibus in iudicando vtebantur pro con-
gemnationc vel abſolurione&x. 217.a.& 192,· b BB 3
— 1—
1z0z.a
b. Quid præſtare debeat is qui hac actione vti
ſcholaſticæ, qua nunc in Gallia vrimur,
8

1INDENX.
Nothi& qui ex iniuſtis nuptiis procreati ſunt, an ad be-
neficia eccleſirſtica& miniſteria admittantur. 1574:a
Notiones quas natura omnibus hominibus impreſsit. 74 ·à 3..*
nouale quid ſit. 1599. b nouatio quando fieri dicatur. 1167. b nouatio quid dicatur, quomodo fiat,& an omnis obli- gatio nouari poſsit. b 1084.a. b nouare quis poſsit,& quis nouationis effectus. 1085. a nouellæ conſtitutiones quando ſint editac. 2. noui operis explicatio. 33.· b nouum opus quid ſit. 782². b nouum opus nuntiare quid ſit. 1184.2 nuntiatio noui operis ſpeciem quandam appellationis habet. ibid. nouum opus an nuntietur ob ſeruitutem. 14².(b. nouum opus nuntiare quid fit. 776.a. b Item quibus ex caſibus procedat noui operis nuntia tio. b Differentia inter hoc edictum,& edictum quod vi aut clam. ibid.& 783. b Et an fundum communem cum aliquo habenti com petat nuntiatio.. 778. b Paxterea, an creditor, vſufructuarius, ſuperficiarius, nouum opus nuncient. 779.2 nuntiationis faciendæ ratio. 5 ibid. b nuntiare quæ perſonæ poſsint,& quibus. 780. a. Et an pupillus poſsit nuntiare, aut ſeruus. ibid. a. b Et quis ſit nuntiationis effectus. ibid. Nuntiationis operis,& prohibitionis per prætorem, aut lapilli iactu, quæ ſit differentia. 781.4 nuntiationis ope, noui mira& magna vis cur dicatur. 783.2 noxa fideiuſsionis comes eſt. 1318. b nuda conuentio, nudus conſenſus, nuda proprietas, nu- dum præceptum,&c. 72.b nudiuſtertius quid ſignificet apud eruditos. 977.a nudo pacto dominium an transferatur. 52. a nugas difficiles habere turpe eſt. 320.a Numa Pompilius lapides finales Ioui Terminali con- ſecrauit. b 1101. a numeri ſeptennarij ſuperſtitio apud veteres. 2.a nummi origo& vſus. 1334.· b nundinatio aulicorum& ſuffragatorum in vendendis muneribus publicis. 15 97.a nuntiationis triplex diuiſio. 7 92. a nuntius an contrahere poſsit. 10 42·a.& an pro inſtru- mento habeatur. ibid. nuptiæ quid ſint. 322:a. quomodo contrahantur. 324. a. Et inter quas perſonas contrahantur. 326.a
nuptiæ inter affines, ſicut inter cognatos vſque ad quar- tum gradum prohibitæ ſunt iure pontificio. 328. b nuptiarum iteratio qualis,& quouſque probanda. 330. b
nuptias contrahentibus præmia iure Romano propoſi-
ta, ſi liberos haberent. 1396.a
0 b Aſena deportatio ex VIpiano& Theodoſio,& de Scythica regione EÆgypti. 1433,a Et quid Oaſis ſeu Ouaſis. ibid. Oblariones quæ dicantur. 1600. a Obligare ſe ad carcerem an quis poſsit. 1²33. a Obligatio quid ſit. b 971. b Obligatio omnis conuerti poteſt in Aquilianam ſtipu- lationem 8 83. b Obligatio naturalis& ciuilis. 577 8. a Obligatio alioqui inualida, ſtipulationis acceſsione ro- boratur. 60 b
Obligatio an nobis acquiratur per liberam perſonam. 1292. b
Obligatio fideiuſſoria, principalis naturam ſequitur. 1048. b*
b Obligatio ad antidora quid ſit. 1217.a
Et'an honeſtum ſit petere antidora. ibid. Obligatio an acquiri nobis poſsit per liberam perſo-
Oratio Franc. Duareni habita in cooptatione D. Hu-
nam. 12 46. b
Obligatio quomodo tollatur. 1234.a Obligationis& actionis vis& finis. 1233.2 Obligationis naturalis an habeatur ratio in condictio- ne indebiti. 1216.a Obligationis diuiſio. b 5.2
Obligationis diffinitio. 5·.b.& obligationũ diuiſio. ibi
tur. ibid. b Obſcuritas plerunque non culpæ ſcribentis, ſed inſcitiæ non aſſequentis eſt aſsignanda. 77. b
Obſides an liberæ ſint conditionis,& an teſtari poſsint. 4²².b
Octauarij qui dicti 308.a Octophorum quid. 665 b Oculis alienis geſta haud facilè ſuccedunt. 167.a
Officium eius cui eſt mandata iuriſdictio. 30. b.& 31.a Item diſcrimen inter iudicem datum,& eum cui
mandata eſt iuriſdictio. ibid. b Opera quid ſit. 4218. b.& 590.a Operæ libertorum artificiales& officiales. 1218. b
Oratio Franc. Duareni recitata in cooptatione Nicolai Buguerij. 1486
onis Donelli. 1484 Ordinationes facræ,& cur olim abſolutè quenquam ordinari vetitum ſirt. 1)1. a.b. Et quid apud veteres Latinos erat ordinari. 15ſ2.a Ordo duplex ſuccedendi iure Comano. 106. a Origo iuris ex Pomponio. f. a.& b
Oſculo an pudicitia mulieris delibetur. 335.a.& ſuper hoc Mæuij exemplum.
qui clerici appellantur:& vnde mos tondendi capiris ortus ſit, atque conſuetudo canendi in ſacris ædibus. 1549·2
)Acem& inducias facere quibus& quo iure licet.
66. b.& 67.a Pacta cum hoſtibus inire vtilitatis ergò,& ſcruare de- bet princeps& belli duces. 65. b Pacta, quæ dolo malo fiunt, non continuò contra leges fieri notandum eſt. 774. b Pacta dotalia. 337-a Pacta& conuentiones ad quẽ finẽ ſint introducta. 213.2 Pacta legitima cur& quæ dicantur. 67.2
Paciſcendi modus,& de effectu& poteſtate pactorum. 2 ⸗a 1
Pactio ſimplex& nuda quid boni adferat. 55 b Pactio quid. b 57 a.& b Pactionis effectus& finis. 4 79·2
Pactum quodnon parit actionem, parit exceptionem. 72. b.& 55. b
Pacto nudo an dominiũ transferatur. ·2. b. pactòque a- ctio aut obligatio iure non tollitur. pacta enim ſic iuſta ſunt, ex Cicerone, vt iuri præſtare dicantur. 12. b
Pactum generaliter conceptum quid operetur. 53.a. Et an actionem pariat pactum. 12. a.& pactum ad tem- Pus quid operetur. /3. a. Pactũ à quora parre litis in- ter cau ſidicos& litigatores. 1. b. Pactum conuentum cur Cicero à ſtipulatione ſeparet. ſ8. a. Pactum quid à pollicitatione differat. ĩ8. b. Pactũ quodcũque in tra-
ditione rei factum fgerit, valet. 52. a. Pactum ambi-
guum vel obſcurum. 4.a.
Pactum quid ſit,& eius erymon. 49.a.& b. Pactum pro ſcriptura quandoque ſumitur, ſicut& ſti- pulatio. 79. b Pactum de ſueceſsione futura. 51. b Pactum nudum,& veſtitum(à barbarie hominum inep- titsimè conficto vocabulo.).b Pactum perſonale vel reale. 8.a pactum
ibid.
Oſtiarij, Lectores, Exorciſtæ, Acoluthi& cæteri omnes
—

pactum perſonale um perſona extinguitur. pacti taciti vis eadem quæ expreſsi. actorum diuiſiones plures. Et quæ perſonæ poſsint paciſei. De quibus item rebus paciſci poſſumus. Fr.a Pago verbum antiquum, Vnde pactum& pax. 57.a DPandectæ an aliquid contrarieraris contincant. 2.a.& b Pandeckarum iuris inſcriptio,& cur ſic dictæ& earum præſtanltiia. 12 Er cur Digeſta vocentur. ibid. b Quis eas compoſuerit. 2z a& quando. ibid. Pandectarum ſcu Digeſtorum partitio.
3. b
49. b.& 50-2 50.a.& b
ibid. pandectas iuris Duarenus vocat Centones. Pandectis commentarios applicare veritum,& quare. pandectarum libri clypeo Herculis collati. 1.b Panegyricæ orationes cur, more maiorum, ſiant quotan- nis. 1485.b pannicularia damnati cur non confiſcantur. 1120: b Pantagruelinus iudex qui omnia ſorte dirimebat. 20 9. b Papa an poſsit gratiam exhibere ei qui iuramẽéto ſe ad- ſtrinxit. Papiniani Iuriſconſulti moras. 336.b Papirius Fabianus naturæ rerum perit iſsimus. 38. b paradoxa quædam publicè di ſpurata Biturigibus. 285.a4 paradoxum quoddam de pacto à calumniatoribus de- fenſum. 41415.b parentum animaduerſio in liberos qualis eſſe debeat. 15. b Etexemplum notandum. paret verbi ſignificatio. par in parem an habeat dominium. pares curiæ qui dicantur.
pariare quid ſit& pariatio,& pariator.
Paridis pantomimi paries communis. minimè. parricidarum pœna. 1III. a.& b. parochi etymon..— 1389.a pars acquit ta,& poſtea amiſſa, an deficere hic dicatur,
1472 a
ibid. 5 71. b
1503. b 1227·b 1203.a
& quid 256 a
& Domitiæ exemplum. & quid liccat in eo facere,
Kraccreſcat alteri. Pacs deficiens quomodo accreſcat,& an inuito tantùm acereſsaa. 14/72 ,2
Et an pars deſiciens cum onere ſuo accreſcat inter caduca,&c. 1453·b Item pro qua parte accreſcat hæreditas, aut res lega- ta, cohæredi vel collegatario. 144.a partus an naſci pPoſsit decimo& vndecimo mẽéſc. 471.a partum ventrem ſequitur. 1254 ·b partus legitimi opiniones varic. 7. 2
paſtorum crimẽ quid ſit in reſcripto Diocletiani. 1423, a
paſtorum eccleſiaſticorum ignauia ab Ezechiele deſcri- bitur. 1611. a pater anfilium vendere poſsit. 17. b pater plus iuris habet in filium quàm dominus in ſer- uum,& quare. 161. b pater an poſsit detrahere Falcidiam,& quid vocetur hic Falcidia. 667. b patri an lege permittatur rutorem dare filiis ſuis, 162. b patria poteſtas Komano iure quænam fit. 1219.b patriæ Poteſtatis ſoluendæ modi. 19. b patriæ poteſtatis effectus in quo conſiſtat. patriciorum dignitas. 20. b patronorum duo genera. 1783. b pauli Iuriſc, ſcribendi genus obſcurum, implicatum ac tortuoſum. 10 47. b pauperes facile corrumpuntur. 126 9.a pax an à duæęibus belli citra principis aut populi conſen ſum conſtitui poſsit. 66. a.& b peculatus crimen quid ſit. 824.b.& 1114.a peculium quid ſit. 100.b.& 1309. a. b
*
53. b
4-à Pandectarum compolitio, methodus ac ordo. 1406.a pandectarum numetus verſuum.- a.& earum diuiſio.
2-b
284.b
185.à4
„& an
1ſb
pecunia quando conſumpta dicatur.
1NDENX.
Quo tempore duret actio de peculio. 1313. a peculium caſtrenſe,& quaſi caſtrenſe,& profectitium. 1309- b b
E aduentitium. pecunia nautica quæ ſit. 1036.a pecunia numerata nihil certius eſt. 1²32. b pecunia chitographaria quid ab ea quæ debetur cum pi- gnore, differat. 1290.àa 1180.2 pecunia vnde dicta,& quæ nomine pecuniæ contincan- tur. 1317. b pecuniæ varia acceprtio. 389.a. 1199. b.& 1334.a pecuniam pretium eſſe debere, non mercem. 1112.a pecuniam ciuitati ſurripiens, an crimine peculatus te- neatur. e i 1428.à
pecuniam in zonis portare, mos erat veterum: hinc z0- narij ſectores, id eſt, crumeniſecæ. I120. b pecuniarum quæ ſumma pro annatis hinc Romam ex- portatur. 1617. b.& 1618.a pecunias ex magiſtratibus colli gere, principium ini- quitatis& finis eſt. 1507. b Pedanei iudices qui dicantur. 20. a
1310.a
penfiones annuæ quæ beneficiis tanquam ſeruitutes
periurium,& quis periurus dicatur.
b perpetui varia acceptio.
b Plinij Cæcilij calumnia in Chriſtianos. 17ſo. b&
quædam imponuntur.— Et an ſint eccleſiaſtica beneficia. 1598.2 penus ruſtica& vrbana quid differunt. 6z. a herduellionis crimen quid ſit,& cur perduelles olim hoſtes dicebantur. 1 1105.a peregrini quid à ciuilibus Rom. differrent. 73). b.& peregrinus ex teſtamento nihil capere poteſt. 161. a Periclis memorandum dictum de non dicendo proami- co falſum teſtimonium. 1391.a periurium temerarium quem vltorem habeat. 1100. b 283.b.& 284. a peierare,& periurij latebræ. 284.2 Eius ſuppliciumm. ibid. b periurus quis ſit,& quid peierare, ex Cicerone. n168. b Item periurij pœna qualis. 1168. b periuriis quomodo aperitur via. 171. b permutatio beneficiorum. 1609. b 340.a 1374. b 64. a
1597.a. b
petere extra ordinem quid ſit. peti malè quid ſit, phaleratus teſtis quid ſit Galeno, 823.5b delsta quid fit. ſo. b Pignoratio, quam barbari doctores repreſaliam ſeu Marquam vocant, à Iuſtiniano verita. 1235.b Item quomodo pignorationis ius impetretur,& qua- tenus eo vtendum ſit. ibid. pignoratitia actio gontraria quid ſit, 1293. b pignus quid ſit. 1282.b Et pignoratitia actio. ſbid. Item quot fint pignorum genera. 1283.b.& ſeq. pignoratitia actio duplex:& quid differat ab hypothe- caria. 1284.a. Et quid in hanc actionem veniat. 1287.a pignus an mutuo accedat. 1186. b pignus de quibus rebus contrahatur. 1290.a Is esc quid ſit. b 1210. b TIUX qui dicantur. 1549. b Xa*ιενοα PrO dolosè. 1426. b. Et de Paæna plagiariorum conſtitutio emendata. 11426. b Plauti dictum de fœminis. b 773. b plebs quibus modis moueatur. 71580. 2 plebs miſera famelica eſt doctrinæ diuinæ,& qua ratio- 1 ne. 3 3 IFôCro.b plenæ, plenioris,& pleniſsimæ ſecuritatis, ineptiſsima vulgaris diſtinctic. 1 34.b 126 4.a plus valere quod agitur, quàm quod ſimulatè concipi- tur, quomodo intelligendum. 316. a& 1265. a pœna poteſt demi, culpa perennis erit. 1122.a œnæ& coercitiones eccleſiaſticæ quales ſint. 1538. b pmnæ molliendæ potius quàm exaſperandæ. 102. b * 85 4
“
———s—
““

1NDEFE X.
Pœnæ atque iudicia aduerſus fures. 1093.2
Pœnæ cur nocentibus infligantur. uI8. b.& modus in puniendo ſeruandus eſt. 1119 2
pœnam quando ſtipulamur& quare. 196.b
pœnarum genera varia,& qui pœnam imponere poſsit. 120.4
Haue“ C opdeer, quid differant. 1409:.2 Pollicemur ſponte, promittimus autem rogati. 60. b polliceri à promittere quid differet. 187.4 pollicitatio quid ſit.“ SII. a pollicitatio olim quomodo& à quibus fiebat. 58. b polygamia quando, cur,& quibus permiſſa,& an Pauli
Apoſt. vemporibus, cùm epiſcopis hanc libertatem
politica ſeu ciuilis gubernatio an à Deo ſit conſtituta-
1540. b
Pomponij iuſiurandum. b 284.a Pontifex vnde dicatur. b 1555.b pontifex an& cur errare non poſsit. 4858. b
pontifex Romanus primi anni fructus integros benefi- eij collati percipit. 1596.a. b pontificum diplomara, quæ vacantium beneficiorum
nomine impetrantur. b 1789.a Populares actiones quæ dicuntur. 1101. b populus an legem conſtituat. 4779: b porca quid ſit. 80ſ.b Portiæ dictum de pudicirate. 177.b portio acgreſcens qua actione petatur. 144-b poſſeſsio quid ſit. 13885.a poſſeſsio longa in feudis quæ ſit. 10.a poſſeſsio rei immobilis quando amittatur. 359. b
poſſeſsio quid ſit. 816. b.& quid naturaliter poſsidere. ibid.& 819.a. 323. b.& ſegqg. Quemadmodum acquiratur poſſeſsio.&7.ꝗ b.& quem-
admodum amittatur. 818.a Effectus poſſeſsionis quis ſit. ibid. b poſſeſsionis etymoen. 8234a
poſsidere iuſtè quis dicatur. 871. b.& 876 poſthumus ſi præteritus ſit in teſtamento, an rumpat te-
ſtamentum. 46².(b Et quis dicatur poſthumus. ibid. Poſthumorum genera. ibicd. poſthumos qui inſtituere poſsint. 463.a poſthumi ſui& alieni, ad formulam Aquilianam diſpu- datlo. 1432:2 poſthumi præteritio& incertitudo natiuitatis ciuldem impediunt ſuitatis ius. 485. a poſthumum qui inſtituit, inſtituit ex ſe naſciturũ. 464.a poſthumorum inſtituendorum ratio. 46ſ. 2 poſta quid,& cur à principe diploma impetretur ad vſum equorum publicorum. 10/3. b
poſtulare quid ſit, qui omnino poſtulare prohibeantur:
qui prohibeantur pro alits poſtalare, Ité qui ob tur- pitudinẽ ſuam à poſtulando pro aliis repelluntur;& qui non niſi pro ſe& certis perſonis poſtulare poſ- ſunt:& de effectu prohibitionis. 87.a, b.& 88.a poſtulatio ad ſacra miniſteria promouendis neceſlaria
eſt. b 1181.a poteſtas quam habet princeps circa miniſteria eccleſiæ.
1542.a. pPoteſtatis verbum quàm latè pateat. 4 32. b
pragmatica Gallorum ſanctio,& à quibus oppugnata,
euulſa ac labefactata. 1589.a. b& 1590.a
precarium quid ſit. 869.a2
precario poſsidens ab alio, aduerſus eum vſucapere non poreſt. 265. b precarium quid,& ꝗquid à commodato differat. Quæ res brecario concedantur:& de effectu precarij. 946. b Cui& contra quem detuir. 9 47-a
prædia ruſtica vel vrbana an in dotẽ dari poſsint. 135. b
prædoni ſolurũ quãdo repetatur,& quando non. 1212. a
præfecti vigilum officium. b b 24. b Præfecti Auguſtalis officium,& eius origo. 25. b
Præfecti vrbi imperium& dignitas. 23. b
rætorio genera varia,& eorum poteſtas. 22.b.& 235. 4 21 præiudicium quid ſit,& cui in præiudicio incumbat probhbatio. B 1258.b præiudicium quid ſit, ſeu præiudicialis actioW. 1415.a Prælectiones Duareni in rit. De operis noui nunc. 782. 5b presbyteri conductitij qui ſunt,& an eis eccleſia com.
præfectorum p
mittenda. 1610.5 presbyterorum varia genera. 3 144.4 præſcriprio quid ſit. 872.2.& 875,b
præſcriptio fori quid ſit.“ 221.b præſcriptio an hodie noceat minoribus,& an aduerſus
eos currat. b 147.1 præſcriptiones temporum à momento ad momentum
computamus. Inro. a præſcriptis verbis agere quid ſit. 4 b
præſides de quibus quæſtionibus reſpondebant. 217.a præſidis appellatio generalis& ſpecialis,& eius off-
ciumm. 25.b.& 264a præſumptio quid differat à fictione. 1218.⁄ Præſumptionis vis in criminalibus. b 0. prætoriæ ſtipulationes quæ ſint, quomodo interponan- tur,& quis earum effectus. 86 1089.5b prætor quid à iudice differat. e J, na prærtor olim dabat actionem. 0.b prætor cur iuris ciuilis cuſtos dictus. 16 9. a.& viua iuris NOr. b ibid. prætoris erat extraordinaria cognitio Romæ, procon- ſulis verò in prouincia. e a.;.b prætoris officium in danda exceptione, aut deneganda actione. 279 2 Et quæ actio denegari debeat. bid.
præroris officium ab officio iadicis diſtinguitur. 71.a prætoris officiuum. 24a.& b.& 186.a
præuaricatores qui ſint,& vnde ſit præuaricatoris no-
men in forum tranſlatum. 1099.1 princeps an ſolutus ſit legibus. 2122 princeps ſi ſententiam dixerit, num alius magiſtracus porerit reſtituere. b 1§7. b princeps an contrahenda, paciſcendôque cum ſibi ſub-
gHdiris hominibus obligetur. 65. b
Nihil in principe diuinius quàm promiſſorum con- ſtantia. ibid.& ad hoc Iſocratis dictum ad Nicoclem regem. ibid. princeps an pace facta cum hoſtibus, priuatorum dam- na&c, ob cauſam belli accepta, remittere poſsit. 6. b principis poteſtas. 11. a principes ſeu magiſtratus an imperium& poteſtatem
Jhabeanr in eccleſiam, vel res aut perſonas eccleſiaſti-
cas. Ter principum ignauia& inſcitia. 3388.5b primipilus quis,& primipilaris cauſæ priuilegia. 1232.a. Kc 1235. a
primitiæ quid ſint. 1600. à primoribus digitis attingere quid ſit. 71.2 priuilegiarij qui ſint in aula regia. 154 2
probandi tempus& vter prior probare debeat. 313.a probandi onus cui incumbat. 306. a
probare quando poſſefſfor debeat, vel non,& de quodã
poſſeſsionis modo.
310:a probare apud Latinos quid ſit. mufi a probatio quid ſit.1250. b. quibus conſtet. 1ra Probatio leuis vel ſuſpicio. Ia74
probatio quid ſit. 300. b.& probare. 301. a.& probatio- nis diuiſio. 302: a. Item de veriſimili probarione. ibid. b. Et quid leuis probatio. 304.a
probatio an permittatur cõtra fictionem iuris.;08 a. Et
quando probatio incumbat actori, atque reo,& quã-
do is qui negat, probare debeart. 308.a probatio veriſimilis ſeu credibilis quæ ſit. 122. a probatio quibus incumbat& quibus non. 1255. b. Et quo tempore probandum. 1279. b probatio aduerſus negantem quod ſcripſerit, difficilis eſt.. 20 8 1262.2 probatio

—
dan—
1NDE X.
Probatio ei incumbit, qui dicit, non qui negat. 141. b
probatio quæ per coniecturas fit... 1272.
probat ionis diffinitio& diuifio. 1389„b.& 1251- b Probi Imperatoris geſta in larrones. 1423. b Proconſulis officium ‚dignitas ac poteſtas. 25. a.& b.
Proculi locus obſcurus,.eride adopeloPlicnius.
1424.b
procufator quis ſit. z/.a
procurator Cæſaris, qui&erationalis. 839:2 procurator in rem ſuam quis ſit. 1331.b procurator quis dicatur. 159.
procutator an poſsit adire hæreditatem noſtro nomine.
798. b 4 pronurarorfiſei Rationalis dictus. 1234. procurator C xæſaris,& eius munus. 206.a
procurator quid fit: quomodo conſtiruatur: qui dari pro
curatores poſsint: qui procuratores dare poſſunt:&
qui dare procuratorem Peohibeanedr 89.b.& 90-.àa
b.& 91. a. b
procuratoris officium nomine alieno agentis. 952. b
liem de officio procuratoris, eius qui cõuenitur. 93. b Item de his quæ pertinent ad officium procuratoris
tam actoris quà3m rei. ibid.
procuratoris officium vile cur qictum eſt. 1373.a procuratoris Cæſaris cognitio ii inter priuatum& ñilcũ.
157.b 3 5 procuratorum genera. 9.a
Prodigns, cui bonis interdiccum eſt, an poſsit ſtipula-
tionem contrahere. 9297 Et an habeatur pro farioſoa in adminiſtratione bo- 274-a norum. prodigus quis ſit,& quid à farioſo qiſferar. 4²⁰. b producere aduerfarinm quid ſit apud Vlpianum. 1382. b Profeſsio quid, cur fit,& quid iunuetr. 2ſ4. b profeſsio ac denunciarios quam Inſinuationem vocant. 1193. b roſocio cur in æde Sarurni olim febata auentibus
de liberis ſibi natis.. IfI.a Fit& hodie Miuſmmodi hrofegio. cùm n baptils antur
pueri.. Dod n dis quid ſit. 4 1252,à
ibid.
Promittere quid propriè ſignificer. 60.a promittere& conſtituere quid differant. 1242.a. b
Promouendus ad ſacrum beneficium quibus ſacris
initiandus ſit. 1775. b Vertloic n 5avbs, faſtibus caſtigando pan uro ſuperin-
dici iubetur. 1268. b Propoſitio erroris quid ſire 124:a
propoſitum quod operatur in propoſito„idem opera- tur oppofitum in oppoſio.. 651. b
Proſcripri qui ſint/B 121.a Prouincia quid ſit. 23. b Prudentis non eſt, vbi(zuſa bona eſt, eompromittere.
113. b
Pſ. alln os Dauidicos Cantandi in duas partes, dtuiſis ca-
nentium cœtibus, morem quis induxerit. 1771.a
Ptolemæi Philadelphi bibliotheca inclyta,& certamen literarium quod dedicauit. 47721»,b Pablica vis ac priuata: à iuris authoribus cur dicitur. 1387 a Publicanorum ſæuitia,& qui aicantur publicani.S b publicum vnde dictum,& quid ſit. 1260. b Pueri teſtimonium parum tutums contta Seniani ſentẽ- tiam. 1269. a Pugnare inſidiis& cuniculis quandoque tutius eſt, ac licirum, quàm apertro marre. 6. b Pupillus qyuis dicatur. 1e 106. b pupillus vbi educari debeat& de alimentis ei præſtan- dis. 14 488. b upillus an naruralörer obligetur. 952. b pupilli obligario an validcda. 7.b Purum dari zudieium, d cum exceptione, quid ſit.
71. b 9 3 8
r Vandoque, dictio, apud veteres quid ſgnifebar. 169.a
Quantitas quid ſit apud Iureconfultos. 112 1322,4 G Quantitas certa vnde dignoſcatur ab incerta. 1189. b
Quate nus& hactenus dictiones. 111382. a
Querela inofſicioſf teſtamẽti cui& aduerſus qua de- tur.. 231.a Et quibus c competar. fAs I n 233. b
Que non proſunt ſingula mülta iuuant- 1255.a
Queæſtio omnis inter litigantes agitatasaut iuris eſſ, aut fackit.— 300:a
Quæſtio maior minorem 34 ſe abit, Quomodo intelli- gatur. 18 3216.a
Quaſtio facti quid r. d1939 b Qmaſtio quid ſit,& cauſæ Tleſtoniet 4ii O8 IIS.b
Quomodo habenda. I8.2 Quæſtores belli apud Francos qui ſin int. 1232.a Quæſtotum varia genera& eorum munus. 24. a
Qui ſtatuit aliquid parte inaudita altera, a guum licet ſtatuerit, haud æquus fuit. 923. b
b Wiſquis, dictionis ſigniſicario. 642.a
Alepele Re Auid tole an i ne ene urseh
Ratiarius vnde dicatur. 12 90. a Ratihabitio« omnis retrotrahitur,& confirmar ea quæ ab initio ſubſequuta ſ9uutnt. 154.a Ratiocinatio quid. 3.a
Ranonalie dicitur& curator Caffrtsz item diſpenſator,
& procurator priuatæ rationis. 339. b Ratio reſtituendi minoris. 124.a.& b Ratio& æquitas in interpretatione iuris dominari de-
bentB.......e b Receptor quis dicatur. 6.b receptatorum ſupplicium. 1099. b
rei ets quid ſi ſit apud veteres Latinos. 200.a
Redemprores litis qui dicantur. 1354-b reditus& obuentiones epiſæoporum. 18 41601. a Regia diplomata libellorum magiſtri concedunt, ad ſe-
curitatem minorum. nzz. b
regis præcipuum munus. 15614.a regula quid. 76. a.& b
regula Drgcardica fallax. 8j. b
regularum opifices relinquendi,& puriſsima veterum
Iuriſconſultorum doctrina amplectenda. I. a Relegatis an ſuccurendum,& quo medio. relegatorum b bona an eis adimantur. religio ac pietas cuius ſint iuris.
reliquatores qui ſint.
Remedium reſcindens& reſciſſorium, ſintne coniun- cta an ſeparata. I12. a remedium reſciſſorium& remedium reſcindens. 177.a
rem ſaluam fore qui promittit, an omne periculum
ſnubeat etiam fortuiti caſus.ʒ 201.a Nenouuelement d vfures, quand on conuertit les arriera- gers en ſort principlx. 914. b Reparate verbum quid ſit.. 1380. b repreſalia quid ſit. b 2z5. b reputationes quæ fiunti in iudicio⸗ in integrum reſtitu- tionis.. 58.b Et quid ſit reputatio. ſbid. Requetes ciuiles quid ſſ1iſtt. 2248.2
Rerum diuiſio& qualitas. 1 19.b
Res non ſolum corpore, ſed etiam intellectu diuidun- rur. 964. a res pro derelictis habitæ, nobis⸗ an acquiri Poſsint. 825. b res fungi quando dicatur. 74.
Reſpublica an poſsit hæres inſtitui. 678.a reſpublica quibus maximè contineatur. 1118. b reipublicæ nomine quid leges& edicta Prætorum in-
B B
a

INDEX.
telligant. 166.2 Reſcriptum quid. 12.a Reſtitutio cur auxilium dicatur. 145.·b
reſtitutio an plenior ſit indulgentia. 1122².a reftitutio tantum pertiner ad minimà capitis diminu- tionem. 163. b
reſtitutio rei quæ data eſt turpiter; an in condemnationé
veniat. 3 1207.b b reſtitutio an detur coptra manumiſsionem. 105. b reſtitutio verior eſt, quàm appellatio. 25.a
reſtirutio apud quos magiſtratus ſit p oſtulanda, 116 b.&
117.a reſtitutio in integrum quibus cauſis neceſſaria non eſt.
145-aA.&
reſtitutio prætoris quid à reſtitutione principis differat.
129. b roſticato quihus deneganda ſit. 149.·b reſtitutio an detur aduerſus curiam parlamenti,à qua ta- men non poteſt appellari. e 77.b reſtitutio milirum,& eorum qui reipuh, cauſa abſunt. 168.a4a4a
Contractus cum nullus eſt, ceſſat reſtiturio in inte-
grum.“ 120. b reſtituere quid ſit, 120. b xeſtitutio in integrum concurrit aduerſus eum cum quo contractum eſt,& actio tutelæ aduerſus tutorem vel
curatorem, ſi minor ſit læſus. 120. Tempus legitimum intra quod reſtitutio peti de- eat. 120.b reſtitutionis cauſæ variæ 103. b
reſtitutionis cauſæ plures& quæ ſint. 164. a.& ex qui- Pus cauſis maiores 25. annis in integrum reſtituantur.
ibid. a.& b reſtitutionis in integrum cauſa in quo loco fit agitanda, XL apud quem magiſtratum. 156, b.& 157: a, b.& reſtitutionis vis quæ fit... 159.a
Et an reſtirurionis in integrum cauſa agi poſsit per
procuratorem. ibid. reſtitutionis auxilium perſecutionibus pœnarum non 168.a
eſt paratum. reſtirutionis cauſa pendente, an quid noui fieri poſsit. 160.2a reſtituerc in integrum cuius ſit.de for in quo conue- niendus eſt is, Contra quem petitur in integrum reſti- tutio. 97:a.& b
re. 97. b Et præcepta quædam generalia circa reſtitutionem in integrum obſeruanda.
ſimplicitatem.
7
157. b Qui autem appellat, dicit iniquè iudicatum. ibid. Cum nihil allegatur aliud niſi patrocinium ætatis,& infirmitas confilij propter iuſiurandum pręſtitum, non reſtituitur,& ꝗuare, 26 ,a Retentionis ius. 1216. a rericentiæ pœna ex Cicerone. 256. b
retractus linearum, Gallicè Kerraict kgnagier. 312.2
Et quid ſit. 1363. b Reus quid ſit, reatus,&c. 1390. b reus vbi conueniendus ſit. 222.a reus quis dicatur,& quid ſit reus ſtipulandi,& quid reus promittendi. 1031. b
Eorum effectus. 1082.a. b
Rex an ius confer endorum beneficiorum in Gallia ha- beat:& vnde id ius quod Regalia dicimus, ortũ ha- buerit.“ 1568.a. b
Khodus vbi ſita,& eius encomia,& naualis diſciplina,
& quanto in prerio fuerint huius vrbis leges ex An- tonino& Auguſto Impp. 1299. b
Koma cur à Plinio penſilis dicta„& ſuhternauigata.
338 4.b
Item an iudex delegatus poſsit in integrum reſtitue-
98.a.& b reſtirui qui petit in integrum, allegat exrorem ſuum&
Romam communem omnium patriam eſſe ex Cicero- ne. 224.a
romana Ecclefia à quibus tantopere dirata fuerit. 1508. a
romana paupertas ditata, uorum malorum cauſa fue-
romanam ciuiratem hominibus barbaris dare potes:
nominibus barbaris non potes, dixit. Pom p. Marcel-
lus Tiberio. b 644. b romanæ reipublicæ initium. Erxorigo magiſtratuum. ibid.& 6.a romani epiſcopi olim ordinatio, 156 4.a. b romani ciues qui dicantur. 14.2
romani fidem colendo tam publicè quàm priuatim ad
ſummam porsſtatem peruenerunt. 6. a romani ante leges conditas quomodo regebantur. 5. b romanorum veterum circa iuſiurandum religio. 271. b
romanus pontifex quo pacto ordinari& eligi debeat.
1563.à& b b romanus pontifex an legibus ſolutus ſit, 1161. b Romuli imperium quale..b Acerdos vniuiria. 1577.à
— Sacerdos ſi arbitrium ſuſceperit, à quo cogi poſsit
dicere ſenrentiam. 191.a sacerdotes olim aurei ligneis vVaſis vtebantur: nunc verò lignei aureis vtuntur. 1761. a
sacerdotes beneficiarij vſufructuariis cõparari ſolét. 375
saccrdotum creandorum ratio apud veteres Romanos
ante Chriſtianiſmum. 1580.2 sacerdotum Æygyptiorum priuilegia. 1605.a sacramentorum& aliarum rerum nomine an quid exi-
gere liceat contra veteres canones, 1601. b sacrilegium quid ſit eius pœna, 1114. b Sal an renaſcatur& creſcat. 353. b saliorum munus,& vnde dicti. 1556. b
saluianum interdictum quid differat ab actione Seruia- na. 948. b salus populi ſuprema lex eſt, ex Cicerone. 54. b satiſdare quis dicatur. 1248 a satifdare qui cogantur. b 44: a Et qui non. ibid. b Scæuolæ Iuriſconſulti commendatio& quo tempore vixerit. b 1078.a.& 1061. b scæuolæ mos in ſuis reſponſis. 197,2 scæuolæ reſponſam ca. 78. ad Trebell. ad ius accreſcendi non pertinet, aduerſus aliorum opinionem. 1460.a scæuolæ à Cicerone commendatio. 651à scæuolæ reſponſum explicatum fub tit. de ſeruit. vrb.
prædio. 1392.a Scheda quid,& ſchediaſma& ſchediazin. 1264:b scholaſticorum priuilegiorum conſeruatores. 1236.a
Eteorum à vectigalibus immunitas. ibig. Scire leges quid fit. 83 Scriptio an memoriæ officiat,& quare. 1378,a scriptorum diuiſio. b 58. a scripturarij ſeu tabelliones, ex Feſto, qui ſint. 809.a scripturæ diuerſæ& repugnantes. 1264.a
Senatores qui, ac ordines pop. Romani, z0, b. eorũ mu- nus, dignitas, amplitudo. ibid.& z1. per totum.& 22. a.& b senatoris filium habendum eſſe, qui natus eſt ante Sena- roriam dignitatem. 142²9-a h senatus Romanus olim terræ conſiliũ dictum. 66. a senatusconfultum Macedonianum vnde dicatur, cur& à quo factum ſir. 1316.a. b Eius exceptio,& effectus. 1317. b,& 1318. a senatuſconſ. Macedonianum cur factum eſt, 142 b Et ad quos contractus perrineat. ibid. senatuſconſult. Sillanijanum& Claudianum de non a- periendis teſtamentis. 630.· b genatuſconſul. Velleianum in gratiam mulierum factũ. 114: b b 6 Senecæ

gema lex eſt, ex Cicerone. KNr. „ anent.
uns reſpenu. Hama. Aad Trchelladin
Mdacrfas al'otum opimous:
Senecæ dictum de iudice& arbitro.
sequeſtratio bonorum cur& quando fiat. sequeſtratio quid,& quid à Depoſito differat. 1199.· b kEt vbi fieri debeat ſequeſtrario pecuniæ. ibid.
Seruitus an religioſo loco adquiri poſsit.
Seruitutes ruſticorum prædiorum.
seruitutes qqemadmodum amittantur. seruitutes an vſucapi poßsint. seruitutum indiuiduicaris regulæ qrædam norandæ.
1NPDEX
188., a
Item Ciceronis. ibid. b senecæ dictum de Nerone cupiente neſcire literas. 1377.b b Sententia lata aduerſus minorem abſentem,& veluti contumacem an reſcindatur per reſtitutionem in in- tegrum. 3.. e ant 124.a sententia proprièe dicitur qua negotium finitur. 188. b. Et an pronuntiatio arbitri, ſententia dici poſsit. 189. a sententia ſi feratur contra receptum ordinem iudicio- rum, an ſir valdda. b sententia qua teſtamentum infirmatur.— 239:b Et de his quibus prodeſt ſententia contra teſtamentũ lata. ö“ 241.2. b Er quibus nocet hæc ſententia. 242.2. b.& ſeq. sententia pro teſtamento lata. 2 sententiæ item diuerſæ Pro teſtamento& contra teſta- mentumm.— 246 ·2 Sechæ luriſconſultorum vt philoſophorum. 1064. b Sepalatio quid,& qui eam,& ob quas cauſas impetrare poſsit.— 3 Et à quo& quomodo impetranda ſit,& eius effe- ctus. ſibid.b Sepeliendi ius, dominij cuiuſdam loco debetur. 23. a Sequeſtratio quid ſit,& an ſpecies ſit diſpoſiti. 6 370.2
8 ecuritas, quictantia, apocha, idem. 1328. b securitas populi Romani quid valeat apud VIpianum,
&c.
Seruire dicitur res vel alteri rei, vel perſonæ,&c. 248.
serulapud veteres reformidati,& quot ſeruos quis ha- 1z66. a
bebat, tor hoſtes ſe habere putabat. seruitus quid.
12. b
Et ſeruorum diuiſio. 1z.a
seruitus voluptatis& amœnitatis gratia an conſtitui poſsit. 271.2
seruitus omnis res eſt incorporalis,& in iure conſiſtés.
249.2— 26 4. a
seruitus cur& à quibus introducta. 1217. a Er quomodo extinguitur& confunditur. 2ſ4.a seruitus luminis quid ſir. 12ſ.a Er nihil referre, oculò ſne, an pedes in alienum inte- ras, ex Xenocrate. ibid.
seruitus cui conceditur, ei quoque omnia conceſſa vi-
dentur, ſine quibus ea vti non poteſt. 277.a
serunirutis ne luminibus officiatur,& ne proſpectus of- 256. b
fendatur differentia. seruitutis varia fignificatio. 248.a Diuiſio ſeruirutum. 249.2 Definitio ſeruitutis impoſititiæ realis,& de eiuſdem diuiſione. ibid. a.& b seruitutem qui poſsit imponere. 249.5
scruitutem fundi venditi celans, qua actione teneatur.
2ſ6. b.& 277.a. seruitutes vrbanæ cur fauorabiliores ruſticis.
amirtuntnur.“ 260.a& ſeq.
seruitutes ſoli,& ſuperficiei quæ ſint. 2 9. b
seruitutes vrbanorum prædiorum. à 2ſ4. vſque ad 260. plenè videto.
269.5b 252 b
1078.a. b Seruus ruſticus& vrbanus quid differant. 63. a
Qux de ſeruis in iure dicuntur, ad quos refetri nunc 1069-A4
foleaut.
G
ee aereehe A“
122. b.& 123. a
244 ·à.& b
939.4
1427.a Seruiana actio. 63. b.& 64.a.& quaſi Seruiana. 64.a
2ſ6.b scruitutes omnes certo tempore non vtendo pereunt& 25⸗4
Sseruus naturaliter quomodo obligetur.
Seruus alienus ſtipulando cui acquirat. ibĩd. b. Commu nis item ſeruus an omnibus ſtipulando, acquirat. ibid. b b
Proprius autem ſeruus quod ſtipulatur, domino ac-
guiritur. 1069.a
seruus hæreditarius,& fructuarius quibus acquirant ſi ſtipulentur. 1070.2
seruus an factionem teſtamenti habeat. 4122
seruus vicarius& ordinarius. 1309. b
seruus dotalis manumiſſus à mardto, an valeat manu-
miſsio facta voluntate vxvoris. 373.a seruus quis ſit. b 1390. b 1217.a
Seruus an mutui obligationem domino acquirat. 1182.a
Seruitus an& quomodo in alium transferri queat. 2( 4. 4
Si dictio, pro niſi, ex Goueano.
seruus manumiſſus an poſsit conueniri ex eo quod geſ- ſit in ſeruitute. ⸗ 1236.a seruorum olim quàm miſera conditio. 1117. b Seſtertij nummi æſtimatio. 1187. b Seueri dictum cùm aliquem emendaret. 299. b Sxuitia in ſeruos coercenda. b 373. b 112. b.& 642.a
Sicarij qui& vnde dicixä. 1109
Siciliæ mores in materia feudorum. 1509. b
Sigiſmundi Imperatoris zelus ad cedanda diſsidia ac mmotus ingentes eccleſiæ, ob tres Romanos Pontifi-
Signatores qui ſint.
ces,& quid tandem effectum eſtet.ʒ 1391.a.& b.& 1271. a Silentium quid ex Euripide. 17. b Simiæ appoſitum exemplum de catulo ſuo pulchello
amiſſo. 4 6ſ.a Simple ſaiſine quid ſit. 1232. b zuua aν αανα quid ſit Iureconſultis. 134.a Syndicus an poſsit iuſiurandum deferre. 116. b Singularia præcepta circa rem vxoriam. 338. b.& 339.
a.&
Synodus,& ſynodorum tria genera. 1145.b.& 1746.a.&
an Rex aut Imperatoraliquando adfuerint aut præ- fuerint ſynodis. 6. b Synodi cur ſingulis annis indicantur. 1744.b Societas quid ſit. 1z77.& 1378. a Quomodo contrahatur,& quibus modis diſtrahatur. 1358.a& b Et de actione quæ ex contractu ſocietatis oritur. 1379·- b Effectus& qualitas huius actionis. 1360. b Et quid ſocietas leonina. 1358.2 Socratis ſententia de legibus, quæ probandæ ſint. 1113. b Solennia quæ dicantur. ↄ9. a. quid ſolenne ſparium, vel tempus. ibid
Solonis præclarum reſponſum de optimis legibus. 10. b
Sophiſtica ac captioſa argumentatio ſuper verba teſtari
Spado quid à caſtrato differat.
Solum cuius eſt, eius eſt vſque ad cœlum. 27ſſ. b Soluere plus quis dicatur. 1 83. a Solutio quid ſit. 1085. quid ſolui debeat.& vbi ſolutio fieri debeat, à quo fiat,& cui fieri debeat. 1086.a. b. Eius effectus. 1087. b Soluto matrimonio verbum non modò diuortium, ſed etiam mortem continere ex Tito Imperatore. 367. a Solutum aute conditionem impletã an repeti poſsit. 1213.4
Solutum eſſe per errorem quomodo accipiendum ſir.
120 9. b
6 4f. a 783. b 124. b 1241. b 340.2 209. b 464.a 1199. b
& fideicommittere. sophiſtarum lepida deriſio. sophiſtarum argumenta confutat Duarenus. Sortem qui accipit, videtur pœnam remittere. Sors quid dicatur. Sorte an res dirimi poſsit per taxillos.
Spondere& Sponſionis acceptio.
— EtSponſaliorum. 8 3 ihid.
sponſalia quæ ſint. 320. b Erquomodo fiant. ibid. X 6.* Et
ö“
15899a. b*

INDEX.
Et quid à nuptiis differant. ibid.& 321.a lItem quales perſonas eſſe oporteat, quæ ſponſalia cõ-
trahunt. 321.2 Sponſaliorum poteſtas& effectus. 321. b spes impunitatis, illecebra eſt peccati. 71. spurij poſthumij hiſtoria& ignominia. 66. b
spurij qui ſint. 233. b.& quid differant à vulgò quæſitis. ibid.
Status finitiuus quid ft. 3.2 Stellionatus crimen vnde dictum,& qua pœna punien-
dum. 1100.b stellionatus actio.„ 1²93.b stellionatus pœna qualis& quanta ſir. 284.b stellionatus crimen quando committatur. 1168. b.&
quid ſit. b 1169. b sripulatio quibus cum perſonis contrahatur. 1970. b.
& ſeq.
Et quibus modis fiat. 1073. b.& ſeq.
Eius effectus. 1080. b
atipulatio an ſolum inter præſentes contrahatur, 12 46: a stipulatio de vna re facta, ad aliã an porrigatur. 1024.a stipulatio prætoria quæ ſit. 1330. a stipulatio quid ſit. 106 4.a. b.& ſeq.
Quæ in ſtipulatione obſeruanda. 1065. a. b
Finis ſtipulationis, 1066. b stipulatio de damno infecto,& eius cauſæ. 801. b. 80 2. a
Forma huius ſtipulationis. 803.2 Quomodo committatur. 804.2 Eius effectus. ibid. Item remedia in cauentem prodita. 804. b stipulatio inter ſponſum& ſponſam in tempus matri- monij collata an valeat. b 1071.2 Item quo conſenſu fiat. ibid, b
Et de quibus rebus ſtipulatio contrahi poſsit, ibid. & 1072.a, b
stipulatio habere licere. 1073.a stipulationis inutilis caufa. 10 40. b stipulationis etymon. 960:a stipulationes cur introductæ. 960.a stipulationes item cur introductæ. 79.b
stipulationum diuiſio. 1076.1077.& 1078 Anguſtiæ temporis in ſtipulatione contrahenda an
noceant. 1057.2 Strophæ quibus veritas oppugnatur, à cauſidicis. 51. b Stultorum magiſter euentus eſt. 1561.2 Subrogationes iudiciarig. 1607. b Succeſsio an vim habeart ſolutionis. 707,a
succurrendum quibus ſit per reſtiturionem. 166. a. b succurrendum eſt neceſsitate impeditis, non negligen-
tibus. 16 9. a.& 174. b Subſtantiæ verbum quid Papiniano. 75.b subtilitas contra hominum v:tilitatem in iure interpre- tando nihil prodeſt. b 841. b Suffetes qui ſint ex Liuio. 1535.
uffragia cleri& populi in electionibus E piſcoporum. 1579-· b—
suffragium quid ſit, 1426.b suffcagium quomodo perperã à doctoribus vulgaribus ſumatur. 1199. b suffragium quomodo apud aulicos ſumatur. 1199.a.& vnJe dicatur. ibid. Et quid ſuffragari. ibid. Subſtituendi pupillariter ratio. b 514.b
Quibus modis pupillaris ſubſt. finiatur. 553.a. b subſtitutio an potior ſit iure accreſcendi, ob voluntatẽ teſtatoris. 1460. b subſtitutio pupillaris vt valeat, quæ requirantur. 5ů15. b subſtitutio quibus tantùm fit. 516. b subſtitutio pupillaris quæ ſit,& cui fiat. 449. b.& ſ14. a. b. Quibus verbis fiat. orb Eius effectus. subſtitutio quid ſit. 40 5. a.& b.& 497. b. Et an fideicõ- miſſum rectè dicatur ſubſtitutio. ibid. b
50½,2a.& 522.a.& b
Subſtitutio quaſi pupillaris quæ ſit. 50. a.& quis eius autor. 535.· b Cui fiat,& quis ſubſtituere poſsit hoc genere ſubſti. quaſi pupillaris. 36 a.& b. quomodo fiat. 537. b. Eius effectus. 538.a
subſtiturio vulgaris quid ſit. 499. b
subſtitutio militaris quæ ſit. 50. a. b.& 538. b. Eius effe- ctus.. 539 ·b.& ſeq.
subſtitutio reciproca.·ĩ43. b.& de eius effectu. 744. b
subſtitutio an potentior ſit iure accreſcendi. 746, b subſtitutio omnis, an inſtitutio ſit,& quid inſtituti differant à ſubſtitutis.
.àA
subſtitutionis diuiſio,& reſponſum Papiniani de Uhn tari ſubſtitutione. 1418.a subſtitutionis directæ ſpecies. 499.4 subſtitutionum diuiſio. 1 98. b.&c 50O1.a subſtituto an præferatur hæres hæredis. 105.2 Er an coniunctus potior ſit ſubſtituto. 506.a
subſtitutus ſubſtituti mei, ſubſtitutus meus eſt. 31z. a Superſtitio ſignum& argumentum eſt non fecti& inſani iudicij. 126.b superſtitio quorundam circa iuſiurandum. 271. a.& b.& 272.a.& b superſtitio mira interpretum noſtrorum ſuper proba-
tionis definitione. b 1270. b Superficiarius an dominus verè ſir. 249. b Sumptus præiudiciales an repetantur. 1286. b Suum quid verè dicatur. 1210. b
T 2„Aberna caſcaria quid. b 1388.4 Tabernarij pro vilibus perſonis. 199. b.& 200. a.&
quàm fœdum bibere aut edere in caupona. ibid. a
tabularum affigendarum mos alienis prædiis, ex Venu leio,&c. 1433.b
Tacape felix ſuper omne miraculum, riguo ſolo, ex Pli- nio, eiusque feracitas. b 351.a Etniſi multiplici partu exinaniatur vbertas, pereũt luxuria ſinguli fructus. ibid. b
Tenuupia, ſigna indubitata. 1251. b
Temerè non credere, neruos, atque artus ſapientiæ eſſe,
ex Epicharmo. 352.· b tempora reſtitutionis in integrum tam minorum, quàm
aliarum perſonarum quæ poſſunt reſtitui, quàm etiã
hæredum eorum. 176. b.& 177.a.& b.& 178.a.& b
In definiendo tem pore quid præcipuè ſit recipiendũ.
471.2 tempus an poſsit prorogari. 219.b.& 220.2 tempus legitimum dotis reddendæ quod ſit. 373.a Tempus conceſſum ad querelam inofficioſi teſtamenti
inſtituendam. 145. b.& an hoc tempus minori currat.
ibid.
Terra biffera quomodo intelligatur. 351. b terram videre, quid ſit, ex Diogene. 1057 b Tergiuerſatores qui ſint. b 1116.a Terminalis Iupiter cur dictus. 1101.2 terminorum motores quo ſupplicio afficiendi. IIol. a Teſſera quid ſignificet. b 61. b teſſeræ frumentariæ. 122z. a
Teſtamentum qua ratione iniuſtum dicatur. 486. b.& quid verè dicatur teſtamentum, ex Modeſtino. ibid. Et quibus cauſis teſtamentum ruptum dici poſsit. 488.a.& b.& 489.a.& b Item quot modis irritum fiat teſtamentum. 493.a. b. & de his quæ in teſtamento delentur. 494-2.
teſtamentum conſummatum& non conſummatum. ibid. 4
teſtamentum cur publicum dicatur. 623. b Et quemadmodum teſtamentum aperiatur, inſpicia- tur,& deſcribatur:& cui competat hæc perſecutio extraordinaria. ibid. a.& b Itẽ de fine huius extraordinariæ perſccutionis. 624.,2
& de
“— „·
——

& de officio prætoris in hoc zudicio. ibid. b
Er an aperiri debeat teſtamentum hominis adhuc ſu- id ſit. 411. a.& quid à Codicillis diffe- teſtamenti conficiendi. ibid. b.& 417. a.
perſtitis. Teſtamentum— ratt. ltem form & 424 ·a4a4... Et qui teſtamentum facere poſsint aut non poſsint. ibid. b.& ſeq. vſque ad 1.ãꝗͤ.
teſtamentum ambulatorium& reuocabile.
8
4 5 teſtamentum in ſcriptis& eius forma. 42 9.b Item qui teſtes idonei ſint in teſtamento. 431. b. 432.
a. b b
in teſtamento teſtis 432.b teſtamentum facere qui prohibet, aut cogit, in quãà pœ- nam incidat. 6z4.a. b teſtamentum pupillare quid ſit. teſtamenti factio publici iuris eſt. 1 161.2 teſtamenti inofficioſi querela cur introducta ſit. 227:a teſtamentorum tria genera olim apud Komanos. 427:a teſtamentum nuncupatiuum quid ſit,& quom odo fiat. Teſtari qua ætate maſculus& fœmina poſsint. 110.a teſtari quid ſitit.ʒ teſtari& teſtatio, apud Iureconſultos quid ſit. teſtes qui eſſe poſsint. 1266. a.& mos Gallorum in refu- tandis teſtibus. Item qui cogantur eſſe teſtes,& contrà. 1269. b Bt quot requirantur teſtes ad Probarignen:& quo- modo produci, interrogari, te ificari,& quo tempo- re debéeant. 7I à Er quanta fides habenda ſit teſtibus. 1273.a
Ft an in cauſa vniuerſitatis, ſinguli ex ea teſtes eſſe
poſsint. 1277.b.& 1268-a
Examinatio teſtium, ad perpetuam rei memoriam.
127z. a teſtes quo pacto interrogandi. 319.a Et iurare debent ſe ſcire, non arbitrari. ibid.b teſtes qui eſſe poſsint,& qui à teſtimonio repellantur. 316. a.& b.& 317.& 318 teſtes quomodo produci, interrogati, teſtificari debeant, &” quo tempore. 319.a teſtium ſuperflua multitudo an in iudicio recipienda. 319.a teſtium ab inſtrumentis diſtinctio. reſtis domeſticus quis ſit.
31z. b 1390. b
Item explicatus Venuleij locus c. 23. de teſtibus. reie-
a Budæi lectione,&c. b ibid. teſtis an cogi poſsit inuitus teſtimonium dicere. 318. a teſtis& accuſator pro eodem apud veteres cur accipie- bantur. 1391.a Teſtis de credulitate quis dicatur. teſtimonium publicum:& explicata Gratiani Imp. cõſti
tutic... b Theodoſianæ conſtiturionis de lure liberorum inter-
pretatio.
paraphraſtes. Oeopia, feu vifiones quid vocet Iuriſconſ. Therſitis ſententia in publicanorum ſcuitiam. 807. b theſautus in loco aliquo, vel fundo inuentus, cuius efle
debeat. 2 thelaurus an inuentori acquiratur. 814. a.& multa de
ch Hauro habes à 846.vſque ad 849
Tnralibuli plebiſcicũ de amueſtia polt deuictos trigin- 65.b
ta ryrannos. Tiberius cur Mathematicos expulerit. I110. b Timidicas& ſupetititio ad non iurandum. 549-b Timotheus Mäficus cuz à populò exſbilatus eſt. 1489. b Tirulus Cruci Chrfſti cur adleriptus. tirulus inſtus quid it. iculi de lureiurando,& de In litem iurando quid dif-
⁸
ee
“ ö“ Tranſigere an liceat de crimine adulterij. Et an qui vetatur eſſe teſtis in iudicio, admittatur
m70.b 3391. A
Triticiaria actio vnde dicta.
ibid. b 8
poteſtatem adminiſtrandi.
tutoris datio cui competat.
1272. a 1427. b.
39ſ. b.& ſeq.
Theophilus author Grecus, Inſtitutionum luris ciuilis
b b 6z.b 1277.-4
turores datiui qui ſint.
32α2.& b Qui cogantur tutores pupi
299. b— . 371.a4
ferannunßt. 1169. b tituli cur inſcribebantur olim in loco ſupplicij. 1168. b Titus eunuchos ac caſtratos pro deliciis habuit. 1110.a Traianus Imperator Chriſtianis fauere videbatur.
139-Aa
Tranſlatio epiſcoporum cur ſit prohibita, aliter expli-
*
catum, quàm adhuc factum ſit ab aliis. 1582.a.& b
tranſactio quid,& vbi locus tranſactioni. 80. b Et quæ perſonæ poſsint tranſigere. ibid.& 81.a.& b.
4 Et de quibus rebus tranſigere Boſsimus. ibid. b. Item
an tranſactio valeat poſt rem iudicatam. 82. a. quo- 111. 83.a Tr. 82. b tranſactionis locus communis. 1211. b tranſactionis effectus,& eius finis. 84. b Et remedia quibus vti oportet aduerſus eum qui in- fringere vult tranſactionem. 86.a. b
Tranſactionem an prætor reſcindere poſsit. 83.a
Trebatius Topica ignorauit, ex Ciceronis dicto. 65a Tribonianus acciſas nobis Pandectas& mutilas potius quaàm compendioſas tradidit ex Budæi dictis. 65. a tribunitia lege(ceteris onibus legibus exoletis) popu-
k. 8 conſuetudine magis quàm vllo certo iure vſus eeſt. ö Tryphonini locus de bonorum poſſ. contra tab. 440. ratus. 1429-· b 132. b Turpitudinis tria genera. 1206. a.& b.& 1207.a Tutela quid ſit. 392. a. quomodo finiatur. 393.a Tutorem dare quis poſsit. 3 92.2. Et quid inter tutorem& curatorem ſit diſcriminis. ibid.& 304. b 1 Item quis poſsit dari tutor:& an mulieres dari poſ- ſint tutrices. b 392. b.& 394.a Item quibus dentur tutores. ibid. b.& 397. b Et quomodo tutor detur. 393,4a tutelæ legitimæ quæ agnatis deferuntur an capitis mi- nutione percant. 162.b.& 163.a tutelæ teſtamentariæ effectus. b 395a tutor quid& quando donare poſsit. 129.a.& b tutor quando dicatur non habere adminiſtrationẽ, ſeu 146.b tutor quomodo confirmandus. 395-a Et qui ſint legitimi tutores. ibid.b tutoris& curatoris authoritas maior quàm procurato- à. ris. m20.a 206.a4 turoris authoritas,& quæ perſonæ p oſsint authorare. 403.2.& b 2
Er effectus huius authoritatis.
404,a
tutorem dare quis poſsit teſtamento,& cui. 393. b. K
97-a E quomodo tutores dentur teſtamento. 394.- b Item quot modis teſtamento tutor dari poſsit. 3954a tutorem ſuſpectum quis poſtulet, aut ſuſpectum faciat. 405.à·R& b Er de pœna quæ in hoc iudicium Venit. 406.a Er quando ſe excuſare debeat turot. ibid. b Et de cauſis excuſationum. 406. b.& 407. a. b 38396. b Et qui dari tutores poſsint,& qui non poſsint. 3z97·a..
Hlis quærere. 39 8.a Quibus permittatur tutores petere ſi velint, licet non cogantur:& de his qui tutores petere prohibentur. 399.11414 b Et vbi peti debeant tutores.
ibid.
tutorum adminiſtratio qualis eſſe debeat:& quæ admi-
niſtrationem ipſam præcedant. 399. b Et quæ ad curam& adminiſtrationem pertinent tu- toris. 400. a.& 401.3,& b Item de periculo tutorum vel curatorum. ibid. b Et quid veniat in hoc iudicium tutelæ. 402.a Vadimo
“— ͤͤ —————

INDEX.
V
XTAdimonij etymon,& quid vas olim. 45;. a V Vafrities Q. Fabij Labeonis de nauibus diuidédis.
964. b Valeria lex. 3. 55. b Valeriani reſcriptum declaratum de fideicom. c. 14. lib. 6. C. Iuſtinianij. 1417.a Vanæ populi voces non ſunt audiendæ. 30.a Vanus timor quid. 100.a Variæ res vbi ſunt, ibi varia indicia eſe. 196. b Vaſallus quod ius habeat in feudlum- 161z. b Vectigal quid ſit. b dis 808. b Vedij bollionis crudelitas in ſeruos ſuos. 14. b
Velleianum Senatuſconſultum perquam affine& fimi- je eſt Macedoniano ſenatuſconſulto:& vtriuſque ar-
gumentum& finis. 3318. b Velleus,& an eius ſententia dicatur lex. 479.a. b Venari vel aucupari in fundo alieno an liceat. 261. b&
quid venatio, ibid. Venatio vbi licita ſit. 879. a Veneti an ſubiecti ſint Imperio Romano. 1299. b Venia ætatis quomodo impetretur. 179.a Veniam ætatis minoribus concedere, eſt permittere eis ATes adminiſtrare ſuas. 5 153.a. b Er qui eam dore poſsint. ibid. Vendi quæ res non poſsint,& qui vendere vel mercari vetantur. ͤö 1362. b Venditio quando perfecta dicatur. 1264. b
Venditio quando reſcindatur,& de periculo& com- modo rei venditæ. 1370. a.& b.& ſeq.
Venditio, ſtipulatio, aliave ſimilis conuentio an pactũ
appelletur. 58. b Venditio quando perfecta dicatur. 1364.a Et quæ perſonæ vendere poſsint. bid. Vendito pura& conditionalis, ibid. b
Venditioni quæ& quot ſiat neceſſaria. 1361. a. P.& 1363. a.& b 3 Item quæ vendi& quæ non vendi poſsint, ibid. b Venditor quid emptori,& emptor quid venditori præ- ſtare debeat viciſsim.— 1368. a.& 1369.a
Venditor an emptoris iudicem ſequi debeat. 225.· b Ventrale quid ſit. 1120.b Veratri natura,& modus in eo ſumendo. 1735 Verba legitima& ciuilia. 206. a.& b Verba capienda ſunt pro materia ſubiecta. 165. 2 Veritas ex puteo extrahenda, ſobriaque diſputatione inquirenda. 89. b Verſus quid quandoque ſignificet. 2. a
Verſus pro integro orationis membro, vel periodo,&c. 2.a Verſuum numerus, ex quibus veterum lureconſultorũ
libri conſtabant. 1417.b Verum quod eſt, an& in ſtum dici poſsit. 98. b Veſtales virgines,& eorum munus. 56. b Veſtales virgines veteri Rom. more in forum, cũ opus
erat, producebantur. 4²2*·a Veſtalium virginum munus, 155§6. b Via quia quid ſit,& eius laritudo. 252-a.& b
Vicinos bonos in fundo habere, ex Themiſtocle, quid& quantum iuuet. 52.a
Victus victori ad fumptus litis condemnandus eſt. 217. b
Videamus, verbi acceptio apud Iuriſconſultos. 1241. b
Viduitatem indicentes an probentur. 338. a Villa ruſtica quid Varroni& Columellæ. 6². b.& quid villa Vrbana. 63. a
Vindicanti rem ſuam quod tempus ſit præſtitutum. U b
iod Vindicatio rei cui competat. 138. b Vindicta pro virgula,&c. 131.& quid manumitti vindi-
Vindicationis verbo omnis in rem actio continetur.
r. 6ſbbig. Vincti qui dicantur. 165. b Vinctis ob delictum(licet nocentibus) miſereri, Chri-
ſtiani hominis eſt. b 366. b Virgines ducendas cur Heſiodus ſuadet. 1777. b Vis atrox qaid.“ 99. b
(Vbi lege atrocem)& vis feſtucariaA. ibid. Vis publica& priuata. 1108. b. 1109.a
Vitis bifera apud Catapen, vbi bis in anno vindemian-
. dum.. 381. b
Vlpianus ſub Alexandro fuit. 20. b
VIpianus Chriſtianæ religionis hoſtis acerrimus, 1149. b
VlIpiani volumina edicto Iuſtiniani ſublata& inter-
Vmbram ſuam timentibus non ſuccurrendum. 99. b.& 100.2
Vnciarius hæres quid ſit. 7⁰06. b Vnicuique licet ea contemnere, quæ pro ſe introducta ſunt. 4 116. a Vnio ſeu coniunctio beneficiorum quæ ſit,& quibus Hex cauſis permitraruu. 1784. 5b Vniuerſitas quid ſit,& an vniuerſitas dici poſsit domi- na. 94. b Eran conueniri poſsit. ſibid.
Vaiuerſitas pro maiori parte quando ſumatur. 101 Vocare in ius quid ſit.“ 41. b.& 1376. b Et quomodo olim fiebat vocatio in ius. ibid. Item qui in ius vocari non poſsint. ibid.& 42.a Et qui permiſſu tanrùm prætoris in ius vocentur. ibid. a— 3— Vocationis in ius quis ſit effectus,& quibus in caſibus ceſſet hæc actio vocationis. 42. b& 43. b Voconia lege quid cautum erat. 735.a.& b Volenti& ſcienti nulla iniuria aut dolus inferri dici-
tur. 1294.2 Voluntas hominis an cogi poſsit. 99. b Vrbana prædia quid Iureconſulris. 6²2.b
Et quid facit vrbanum prædium. ibid. Vrinarores qui ſint. 1z01.b
Vſucapi fundum quid ſit,& an res omnes vſucapiantur. 138, b b 1
Vſucapio quid ſit,& cur ſic dicta. 874.b Quæ vſucapi poſsint,& qui vſucapere valeant. 873.a & b
Quæ neceſſaria ſint ad vſucapiones. 876 Item res quæ vſucapi pofſunt, aut non poſſunt. 878 Vſucapio ſeruitutum:& an titulus in ea ſit neceſſarius. 1392 b Vſucapio bonorum minoris an ſit valida. 138. b.& 339·a Vſueaf onü⸗ dr præſcriptionis differentiaA. 147. b Et fuper hæc quæſtionis obſcuriſsimæ ſolutio. ibid. 148.a Item cur fauorabilior ſit vſucapio præſcriprione.
Vſucapionis fructus& æquitas. 74-·b Viucapionis quæ ſit præcipua cauſa. b 872.a Viſucapionis effectus. 881.a
Vſucapionem eſſe finem periculi& ſolicitudinis litium ait Cicero. 887,b Vſusfructus an ex propria pecunia. 1164.a Vſusfructus an amittatur capitis diminurione. 163.a.& b Er quid differat à legato in ſingulos annos. 163.a
Vſusfructus diuiſio. 249·a Vſumfructum quis propriè habere dicatur. 1041.2 Vfura quid firtrt. 13z;3. a.& b.& 1334.2 Vnde dicatur. ibid. b An poſsit exigi. 1334.,a Vſura centeſima, Semiſsis, Triens vſura, Bes,& Vncia- ria vſura& Quadrans. 1337,a Er quæ vlſuræ permittantur illüſtribus perſonis,& quæ artificibus. ſſbid.
. Item
**

Item quibus caſibus centeſima permittatur vſura. ficium debet marito. ,2, ibid. b Vxor an conueniri poſsit pro marito obligato. 123. 8 Vſura an mutuo accedat. 1187.a& 1235.2. 24 Vſuræ ex mora an debeantur in contractibus bonefidei. Vxor eandem reuerentiam debet ſocero ſuo, quam ma- 14:2 b b.„, 11:0. b 363.a Vſuræ an& cur,& vſque ad quem modum permiſſæ. Vrori& philoſophiæ non poſſumus operam dare 1334. b. b 1126. b6 1. 5 Vſuræ nauticæ quis fuerit modus ante luſtiniani con- Vxorem viduam ducere ridicula res eſt. 1577.b ſtirutionem 1415„-b Vrores duas ſimul habere quo kempore permiſſum,& Vſuræ an ex nudo pacto debeantuu. 1193.2 qua ratione. 330. b Vſuræ quo pacto permiſſæ,& an vſuræ vſurarum exigi Vrores an in bello cum militibus duci vetitum ſit. 166. b
3
oſsint. 914. b Et an reſtituantur ſicut& viri. ibid.
Vſuræ ex quibus cauſis exiguntur iure ciuili. 1335. a
Et quando ex pacto debeantur. ibid. b X Vſurarum modus«& quantitas. 3337.a b Vſuras vſurarum exigere an liceat. 1340:.a N kboerans dictum, Nihil referre, oculſne, an pe- Viurpatio quid ſit,& quid ab vſacapione differat. 881:a des in alienum inferas. 32 5 Vtile& inutile quo ſenſu accipiantur apud Iureconſulſ- Xenophontis religioſum dictum de matrimonio
tos. b 13 81. a 326.a b 3 Vtilitas mater dicitur æqui& iuſti. 828. b.& 841. a.& Et Plutarchi. ib id.
13 81. a 2 VIr an res mariti alteri largiri vel commodare poſ-
ſir. b 373. b 7 Oticus fumi venditor,& eius hiſtoria. 1388. b Vxor non tantùm reuerenriam, ſed& obſequium& of- Et cur quaſi domini maritus dictus ſit.. b
1
F I N I 8.
L ECTOAI
Menda ſequentia corrigendo, priore numero paginam, altero verò verſum intellige: a, priorem columnam, b, poſteriorent denotat. Pag. ſ.b.5. legito leges. 79.a.§. emendatis. 118. a, 5. expetenda. 138.a, 39. affi i.& b. 49. debemus.
144-· b, z1. 1“ fcriptio. 150.a, I1. quæritur: is. 153.4, 5. hanc, cum tantum. 179.5, 2. tione. 161. b. 17. deüinit. 171. b. 26. ſtituam. 221.5, 9. actio. edi. 2ſ0.5, 22. vſum ſer. 304. b, 29. fextas. 408.b, linea pen. Murena. 411.a, 2. Quæ. 684. b. 33. percipere. 827. b, 25. diligenter. 1213.a, 24. 0¹. 1377.,41.vOX.
Teeiere hmeeee eee“ eee

—
— 2 1— 3 . 2“—— „————* 2“ 8 . — e „ .. 3 — 5 — 8— 8. — . 4 2. * 85 * 4. . . „» 8—* 1 8 ₰ . *„ 8 2* . 8 8— 1 ₰ 8 I 2 4 * » 3. 4 8 3.* ** 8 3 9 1. 7* . 3 1 5 8 — 5 3 4 7 83

9. 3 4— L 4 G 3—

8 4 3.„ 3

4„
* :
8
“ *
“ ͤͤ
. 1 3 “ 8 3—
— 8 ö“ er
—
—
—
“

—

Farbkarte 13
7
6
5